1892.07.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 50

τῆς 25 Ἰουλίου 1892.

(Σάββατον).

Ὥρᾳ 11 π. μ.

(Προεδρεύοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Περικλέους Βαλαωρίτου). (Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ μετά τινας διορθώσεις ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἐν Πύργῳ κ. Πέτρος Αὐγερινὸς διὰ τηλεγραφήματός του παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ μὴ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπιβολῆς προσθέτου φόρου ἐπὶ τῆς σταφίδος ὑπὲρ τοῦ δήμου Λετρίνων. Δι’ ἑτέρου τηλεγραφήματος πολλοὶ δημόται τοῦ δήμου Λετρίνων παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Πατρῶν διὰ τηλεγραφήματός του παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἀναγκαστικῆς ἐκποιήσεως ἀκινήτων· προτείνει δὲ καὶ τροπολογίαν τινά. Ὁ Δῆμος Βουλπιώτης, κάτοικος Λουμποτίνας τῆς ἐπαρχίας Ναυπακτίας, ζητεῖ βοήθημά τι, λόγῳ ὅτι εἶναι ἀνεψιὸς τοῦ κατὰ τὸν ἱερὸν ἀγῶνα χιλιάρχου Παναγιώτου Σωτηροπούλου ἢ Κραβαρίτου. Παραπέμπεται ἡ ἀναφορά του εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Ὁ κ. Σέρβος ἔχει τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§2ΣΕΡΒΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ μὲ πληροφορήσῃ, ἂν ἔληξαν αἱ ἐργασίαι τῆς ἐπιτροπῆς πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ σχεδίου τοῦ Ἀστικοῦ Κώδικος, ἢ πότε πιθανῶς δύνανται νὰ λήξωσι, καὶ εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκεται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ σχεδίου, τοῦ καταρτισθέντος παρὰ τῶν νομομαθῶν Καλλιγᾶ, Οἰκονομίδου, Ράλλη, Παπαῤῥηγοπούλου, Φρεαρίτου, Σκαλτσούνη καὶ Κρασσᾶ. Ἐπίσης νὰ πληροφορήσῃ, ἂν ἐζήτησε τὴν γνώμην τῆς ἐν ἐνεργείᾳ ἐπιτροπῆς ἢ τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου περὶ καταργήσεως τοῦ ἐδαφίου 3 τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ ἀπὸ 30 Ἰανουαρίου 1866 ΡΝʹ νόμου, καὶ τίνα ἔλαβεν ἀπάντησιν. Ἐπὶ τῆς προτάσεως δὲ ταύτης ὑποβάλλω καὶ τροπολογίαν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 327).

§4ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Ἀφ’ ὅτου ἀνέλαβε τὴν ἀρχὴν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Ἀστικοῦ Κώδικος ἔπαυσε συνεδριάζουσα, ἕνεκα τῆς ἐποχῆς, καθόσον δὲν μένουσιν ἐν Ἀθήναις πάντα τὰ μέλη. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἔργον τῆς ἐπιτροπῆς, πληροφορῶ τὴν Βουλὴν καὶ τὸν ἀξιότιμον κ. Βουλευτήν, ὅτι βεβαίως δὲν ἐπερατώθη τὸ ἔργον αὐτῆς, θὰ χρειασθῇ δὲ ἀκόμη χρόνος πρὸς περάτωσιν τοῦ ἔργου.

§5Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατόπιν τῶν ψηφισθέντων ὑπὸ τῆς Βουλῆς νομοσχεδίων περὶ πραγμάτων οἰκονομικῶν, καὶ κατόπιν ἐργασίας γενομένης ἐν τῷ Λογιστηρίῳ ἐπὶ διαφόρων κεφαλαίων καὶ ἄρθρων τοῦ ἐπιδιωρθωμένου προϋπολογισμοῦ, θὰ παραστηθῇ ἀνάγκη, ἵνα κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐπενεχθῶσι μεταβολαί τινες. Ἐπειδὴ αὗται πᾶσαι εἶναι ἤδη κατεστρωμέναι, κρίνω προτιμότερον, πρὶν ἢ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον καὶ κεφάλαιον συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, νὰ ὑποβάλω διὰ δηλώσεως εἰς τὴν Βουλὴν τὰς μεταβολὰς, ἵνα ἔχῃ αὐτὰς ὑπ’ ὄψει ἡ Βουλὴ πρὸ τῆς γενικῆς συζητήσεως καὶ κατ’ αὐτήν. Θὰ ἠδύνατο μάλιστα καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ λάβῃ αὐτὰς ὑπ’ ὄψει, συνερχομένη σήμερον, διότι ἡ δήλωσις, ἣν ὑποβάλλω, εἶναι ἔντυπος καὶ θὰ διανεμηθῇ μετ’ ὀλίγον εἰς τοὺς κυρίους Βουλευτὰς, καίτοι δὲν εἶναι ἀναγκαῖος ὅρος ἡ προεπεξεργασία τῆς ἐπιτροπῆς, διότι τροποποιήσεις εἰς τὸν προϋπολογισμὸν δύνανται νὰ ἐπενεχθῶσιν εἰσαγόμεναι κατὰ τὴν συζήτησιν. Ἐπειδὴ ὅμως οἱ μεταβαλλόμενοι ἀριθμοὶ εἶναι σημαντικοί, καίτοι ἡ ἔννοια αὐτῶν δὲν εἶναι σπουδαία, ὅσον ἐμφαίνει ὁ ὄγκος τῶν ἀριθμῶν, νομίζω, χρήσιμον νὰ ἐπιληφθῇ τῆς προεπεξεργασίας αὐτῶν ἡ ἐπιτροπή. Ἔχομεν π. χ. τὴν κατάργησιν τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τὴν συγχώνευσιν τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων αὐτοῦ ἐν τῷ γενικῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους. Ἡ μεταβολὴ αὕτη ἐπάγεται ἀμέσως εἰς τὰ ἔσοδα αὔξησιν 3,151,000 δρ. Δὲν εἶναι αὕτη πραγματικὴ αὔξησις, εἶναι μεταφορὰ ἀπὸ εἰδικοῦ ταμείου εἰς τὸ γενικὸν ταμεῖον τοῦ Δημοσίου, οὐχ ἧττον ὁ ἀριθμὸς παρίσταται μέγας, ὁ ἔλεγχος δὲ τῆς ἐπιτροπῆς θὰ ἐξηκρίβου καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τὸ ἀληθὲς καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς μετεγγραφῆς. Ἐπίσης καὶ ἐν τοῖς ἐξόδοις ἔχομεν ἐπὶ τοῦ δημοσίου χρέους ἀναγραφὲν ποσὸν 175,000 δραχμῶν ἐκ σφάλματος ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ὅπου εἶχον ἀναγραφῆ ἀντὶ 195,000 δρ. 19,500 διὰ τὴν ἔλλειψιν ἑνὸς μηδενικοῦ. Εἰς τὰ ἔξοδα τοῦ νομοθετικοῦ σώματος ἐπίσης εἶναι ἀνάγκη νὰ προστεθῶσιν 91,000 δραχμῶν, διότι τοιαύτη ἀποδεικνύεται σήμερον ἡ ἀνάγκη. Εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὡς ἐκ τῶν ἐξόδων τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, 1,704,000 δραχ. Εἰς τὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν 484,000, διότι δὲν εἶχον συμπεριληφθῆ διάφορα ἔξοδα ὑλικοῦ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, οἷος ἐπηνωρθωμένος παρ’ ἡμῶν ὑπεβλήθη. Ἐπὶ τῶν ἐξόδων τῆς διοικήσεως καὶ ἐπιστασίας τῶν φόρων ἔχομεν ἀφαίρεσιν, ὡς ἐκ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ νόμου περὶ καπνοῦ, δρ. 165,842, προσθήκην δὲ δρ. 36,250.

§6ΡΑΛΛΗΣ. Ποία ἡ διαφορὰ ἐκ τῶν δηλώσεων αὐτῶν;

§7Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶπον, ὅτι τοῦτο δὲν ἔχει οὐσιαστικὴν σημασίαν· ἄλλως τε ἤθελέ τις συλλάβει πεπλανημένην ἰδέαν περὶ τῶν ἐν τῷ μέλλοντι ἐξόδων, ἐὰν ἀφεώρα εἰς τοὺς ἀριθμοὺς τούτους, ἀναγράφοντας ἀνωτάτους ὅρους, καὶ μεθ’ ὧν ὅμως τὴν ἀναγραφὴν τὸ γενικὸν ἀποτέλεσμα τοῦ προϋπολογισμοῦ βελτιοῦται ἐν τῷ γενικῷ ἀποτελέσματι· ἐνῷ εἴχομεν διαφορὰν ἐπὶ πλέον τῶν ἐσόδων πρὸς τὰ ἔξοδα 2,762,000 δραχμῶν, θὰ ἔχωμεν διαφορὰν ἐπὶ πλέον ἤδη 3,151,000 δραχμῶν, ἀλλὰ, προσθέτω, οὐδόλως παριστῶ αὐτὴν ὡς αὔξησιν πραγματικοῦ περισσεύματος. Οὐδεμίαν αἱ ἐπηνωρθωμέναι αὗται ἐγγραφαὶ ἐπάγονται μεταβολὴν ἐν τῷ ἀπολογισμῷ, σκοποῦσι δὲ μόνον ἀκριβεστέραν λογιστικὴν παράστασιν τῶν προϋπολογιζομένων. Ὁ προϋπολογισμὸς τῶν ἐσόδων ἀπὸ 100,399,000 ἀναβιβάζεται εἰς 103,550,000, ὁ δὲ προϋπολογισμὸς τῶν ἐξόδων ἀπὸ 97,637,000 ἀναβιβάζεται εἰς 99,972,000. Πλὴν τούτου ὑποβάλλω καὶ πίνακα τῶν νόμων, ἐφ’ οὗ στηρίζεται ἡ ἐπιβολὴ καὶ ἡ εἴσπραξις τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους διὰ τὸ 1892, καὶ πρόσθετον ἄρθρον ἐν τῷ νόμῳ περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων, ἐπιτρέπον τὴν κατὰ τὸ ἔτος 1892 εἴσπραξιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων περὶ ἐσόδων παγίων νόμων, μετὰ παραπομπῆς εἰς τὸν πίνακα τοῦτον. Ὁ πίναξ ἐδημοσιεύετο καὶ πρότερον, ἀλλὰ δὲν ἐγίνετο καὶ ἡ παραπομπὴ, ἥτις ὅμως εἶναι κανονικωτέρα. Κατὰ τὸ Γαλλικὸν σύστημα, ἡ ἐπέτειος ἰσχὺς παρέχεται εἰς τοὺς παγίους φορολογικοὺς νόμους διὰ τοῦ νόμου περὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων, ἀναγράφοντος τὴν ἐπέτειον ἰσχὺν πάντων τῶν ἐν τῷ συνημμένῳ εἰς αὐτὸν πίνακι περὶ φορολογίας. Κατὰ τοῦτο τὸ σύστημα συντεταγμένον εἰσάγομεν καὶ ἡμεῖς ἄρθρον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ. Περιελαμβάνετο καὶ πρότερον τοιοῦτον ἄρθρον, ἀλλ’ ἄνευ παραπομπῆς εἰς πίνακα. Παρατηρῶ ὅμως, ὅτι, ἐπειδὴ ἐψηφίσθη ἤδη εἰς τρεῖς ἀναγνώσεις, ὑπολειπομένης μόνον τῆς ψηφίσεως τοῦ συνόλου, ἣν ἀπεκδεχόμεθα μετ’ ὀλίγον, ὁ νόμος περὶ ἐγγείου φορολογίας καὶ περὶ φόρου τῶν ζώων, δὲν προφθάνει, ἀλλὰ καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγραφῇ οὗτος ἐν τῷ πίνακι, ὡς περιλαμβάνων ἐν ἑαυτῷ τὰ στοιχεῖα τῆς ἐπετείου ἰσχύος διὰ τὸ ἔτος 1892, διότι ἐν τῷ ἔτει τούτῳ ψηφίζεται· μετὰ παρέλευσιν τοῦ ἔτους θὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη ἀνανεώσεως τῆς ἰσχύος αὐτοῦ. Ὥστε ἤδη παραπέμπομεν ἐν τῷ πίνακι εἰς τοὺς κειμένους νόμους, ὅταν δὲ ψηφισθῇ καὶ ὁ νόμος ἐκεῖνος, θέλει ἐφαρμοσθῆ ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως, ὡς παρέχων τὴν ἀπαιτουμένην, κατὰ τὰ κείμενα, ἐπέτειον ἄδειαν εἰσπράξεως καὶ βεβαιώσεως τῶν φόρων, οὓς κανονίζει.

§8ΣΚΟΥΖΕΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰν τοῦ Συνδέσμου τῶν ἐν Ἀθήναις συντεχνιῶν, ἀφορῶσαν εἰς τὸ ἑξῆς. Αἱ ἐν Ἀθήναις συντεχνίαι, 23 τὸν ἀριθμὸν, συνελθοῦσαι πρὸ δύο ἐτῶν, κατήρτισαν σωματεῖον κοινὸν, καλούμενον «Σύνδεσμος τῶν ἐν Ἀθήναις συντεχνιῶν». Σκοπὸς τοῦ σωματείου τούτου εἶναι ἡ ἐπὶ τὰ βελτίω πρόοδος τῶν μελῶν τῶν συντεχνιῶν διὰ τῆς ἠθικῆς καὶ διανοητικῆς αὐτῶν μορφώσεως, καὶ διὰ τῆς τελειοποιήσεως αὐτῶν ἐν ταῖς τέχναις, τὰς ὁποίας ἐπαγγέλλονται χιλιάδες ἐργατῶν. Εἷς ἐκ τῶν σκοπῶν του εἶναι ἡ ἀνίδρυσις κτιρίου κοινοῦ, τὸ ὁποῖον νὰ χρησιμεύῃ, ὅπως ἀφ’ ἑνὸς μὲν συνέρχωνται αἱ διάφοροι συντεχνίαι πρὸς διακανόνισιν τῶν ὑποθέσεων αὐτῶν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ καὶ πρωτίστως νὰ χρησιμεύῃ διὰ τὰ κεντρικὰ τεχνικὰ σχολεῖα, τὰ ὁποῖα ὁ Σύνδεσμος σκοπεῖ νὰ συστήσῃ, ὅπως τελειοποιῶνται ἐν αὐτοῖς οἱ ἐργάται εἰς τὰ ἐπαγγέλματα αὐτῶν. Νομίζω, ὅτι ὁ σκοπὸς εἶναι χρήσιμος, καὶ θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν, ἐὰν ἐγκρίνῃ τὸ χρήσιμον, νὰ συστήσῃ ἰδιαιτέρως εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐξεύρῃ κατάλληλον γήπεδον ἐκ τῶν ἐν Ἀθήναις ἀνηκόντων τῷ Δημοσίῳ, τὸ ὁποῖον νὰ προσδιορισθῇ πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτὸν, δωρούμενον εἰς τὸν Σύνδεσμον τῶν ἐν Ἀθήναις συντεχνιῶν.

§9ΡΟΥΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶναι πολὺ δικαία ἡ αἴτησις αὕτη, καὶ ἡ Βουλὴ βεβαίως συνιστᾷ αὐτὴν ἐνθέρμως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§10ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ κατὰ προτίμησιν.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παραπέμπεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν μετὰ συστάσεως τῆς Βουλῆς.

§12ΜΑΝΕΣΗΣ. Ὑποβάλλω μίαν πρότασιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν. Ἐὰν ἦναι δυνατὸν, ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ γίνηται μετὰ μεσημβρίαν, ὅτε ἔχομεν πολλὰς ὥρας εἰς τὴν διάθεσίν μας, ἡ δὲ συζήτησις ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων νὰ γίνηται πρὸ μεσημβρίας.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως;... Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐξακολούθησις τῆς γενικῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κατὰ τὰς δύο προηγηθείσας συνεδριάσεις ἀνεκοίνωσα πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ πορίσματα, τὰ ὁποῖα συνήγαγον ἐκ τῆς ἐπισκοπήσεως τῆς διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους κατὰ τὰ ἔτη 1882, 1883, 1884 καὶ κατὰ τὰ ἔτη 1887, 1888, 1889, 1890. Τοῦ τελευταίου τούτου ἔτους τὰ ἀποτελέσματα κατέληξαν ὡσαύτως εἰς ἔλλειμμα, ἀνερχόμενον εἰς 18,313,121.70, πλὴν τῶν 9,015,476.17, κατὰ τὰ ὁποῖα ηὔξησε τὸ ποσὸν τοῦ ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ χρέους πρὸς τὰς Τραπέζας, καὶ πλὴν τῶν 45 ἑκατομμυρίων εἰς χρυσὸν, τὰ ὁποῖα εἰσέπραξεν ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, καὶ τῶν ὁποίων ὑπόλοιπον ἐκ φράγκων 7,694,650 εὕρομεν, ὅτε κατὰ Ὀκτώβριον ἐκλήθημεν ἐπὶ τὴν ἀρχήν. Κατὰ τὸ 1891 τὰ ἔσοδα προϋπελογίσθησαν εἰς 96,541,462, τὰ δὲ ἔξοδα εἰς 100,411,479.40, οὕτω δὲ διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ προσδιωρίσθη τὸ ἔλλειμμα εἰς 3,870,017.40. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1891 συνετάχθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ, ὅστις ἐτύγχανε τότε Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ αὐτοῦ εἰσηγουμένου, συνεζητήθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ τότε ἐπεκρίθη τὸ Ὑπουργεῖον ἐπὶ τῇ συντάξει τοῦ προϋπολογισμοῦ, καὶ εἶπον οἱ ἐπικρίνοντες, ὅτι καὶ ὁ παρ’ ἡμῶν συνταχθεὶς προϋπολογισμὸς ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἐστηρίζετο βάσεων, ἐφ’ ὧν εἶχε στηριχθῆ ὁ ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου συνταχθεὶς προϋπολογισμὸς τοῦ προηγηθέντος ἔτους 1890, ὡς ἂν ἡμεῖς συνεχίζοντες ἐφηρμόζομεν τὴν αὐτὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν, ἣν οἱ προκάτοχοι ἡμῶν κατὰ πᾶσαν τὴν λήγουσαν τετραετίαν ἐφήρμοζον. Καὶ ἡ τοιαύτη ἐπίκρισις ηὔφραινε τὸν ἀκροώμενον αὐτῆς κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου. Τινὲς δ’ ἤλεγχον ἡμᾶς, διότι μετὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν προεβάλομεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νομοσχέδια, ἀνατρέποντα τοὺς φορολογικοὺς νόμους καὶ τὴν ἄλλην οἰκονομικὴν νομοθεσίαν. Ἀλλ’ ἡμεῖς εἴχομεν κληθῆ εἰς τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τοῦ δεκάτου μηνὸς τοῦ 1890, ἤτοι δύο μῆνας πρὸ τῆς λήξεως αὐτοῦ. Δὲν συμβουλεύω δ’ εἰς τὰς Κυβερνήσεις νὰ προβαίνωσι μετὰ σπουδῆς καὶ ἀδιστάκτου εὐχερείας εἰς μεταβολὰς τῆς κανονιζούσης τὴν φορολογίαν τῆς χώρας νομοθεσίας, καὶ εἰς νέας ἑκάστοτε διαῤῥυθμίσεις τῶν κανονισμῶν τῆς διοικήσεως τοῦ κλάδου τῶν οἰκονομικῶν. Ἡμεῖς καὶ τότε ἐφρονοῦμεν, οὐ δ’ ἐπαύσαμεν φρονοῦντες, ὅτι πᾶσα μεταβολὴ, ἥτις ἤθελε προταθῆ, ἔδει νὰ ἦναι πόρισμα ἐμβριθοῦς μελέτης, διότι αἱ ἀμελέτητοι καὶ ἀπερίσκεπτοι μεταβολαὶ ἀποβαίνουσι πάντοτε τὰ μάλιστα ἐπιζήμιοι κατὰ τὴν διαχείρισιν τῶν οἰκονομικῶν· ἀλλὰ καὶ ἐλαχίστη ἂν ἐπήρχετο ζημία ἐκ τῶν μέτρων ἡμῶν, μεγίστη ἤθελεν ἐπέλθει χειροτέρευσις τῶν οἰκονομικῶν, ἐν ᾗ ταῦτα εἶχον περιαχθῆ ἐξησθενημένῃ καὶ εὐπαθεστάτῃ καταστάσει. Καὶ ὄντως, οἱ ἐπικρίνοντες ἡμᾶς δὲν ἠδύναντο ἢ δὲν ἤθελον νὰ ἐννοήσωσιν, ὅτι οὐδ’ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπενεχθῇ μεταβολή τις εἰς τὰς βάσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀφοῦ αἱ πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ τῶν χρεωλυσίων πιστώσεις τοῦ προϋπολογισμοῦ ἔπρεπεν ἀναγκαίως νὰ διατηρηθῶσιν ἀμετάβλητοι, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προταθῇ μεταβολή τις ἐπὶ τῶν συμπεφωνημένων ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους, οὐδ’ ἠδυνάμεθα νὰ παύσωμεν τὰς πιστώσεις τῶν ἐκτάκτων ἐξόδων, αἵτινες καθιστῶσιν ἀναπόφευκτα τὰ δάνεια, ἕνεκα τῶν σιδηροδρόμων, τῶν ὁποίων ἡ κατασκευὴ εἶχεν ἀρχίσει ἐπὶ τοῦ προκατόχου Ὑπουργείου, καὶ τῶν ὁποίων τὰ ἔργα δὲν συνέφερεν εἰς τὸ Κράτος νὰ μὴ ἐξακολουθήσωμεν, καὶ νὰ ἐγκαταλίπωμεν ἡμιτελῆ. Μόνον μεταβολὰς τῆς φορολογίας ἠδυνάμεθα νὰ προτείνομεν, καὶ ἔν τισι βελτιώσεις κατὰ τὴν βεβαίωσιν, ἀλλὰ καὶ ταύτας ἀναγκαίως ὠφείλομεν νὰ ἀναβάλωμεν, ἵνα μελετηθῶσιν ἐμβριθῶς, ὅπως μὴ ἀποτύχωσιν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ. Καὶ ὄντως, ἀφοῦ αἱ ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους μᾶς ἐπέβαλλον νὰ τηρήσωμεν ἀναλλοίωτα τὰ ὑπὸ τὸν τίτλον τοῦτον ἀναγεγραμμένα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἔξοδα, ἤτοι τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, τὰ χορηγήματα, τὰς συντάξεις, τὰ τῆς βασιλικῆς χορηγίας καὶ τὰ ἔξοδα τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ ταῦτα ἔπρεπε νὰ διατηρηθῶσιν ἀμετάβλητα, εἰς ταῦτα δὲ 43 προωρίζοντο ἑκατομμύρια ἐκ τῶν 91 ἑκατομμυρίων, εἰς τὰ ὁποῖα ἀνήρχοντο κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1890 τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους, τὸ ἥμισυ τοῦ προϋπολογισμοῦ· ἀφοῦ δὲ οὐδὲ ἦτο δυνατόν, οὐδὲ συνέφερε νὰ ἀναστείλωμεν τὴν ἐξακολούθησιν τῆς κατασκευῆς τῶν σιδηροδρόμων καὶ τῶν ἄλλων δημοσίων ἔργων, τῶν ὁποίων εἶχε γείνῃ ἔναρξις, ἐξηκολουθοῦμεν καὶ ἡμεῖς νὰ ἔχωμεν ἀνάγκην ἐκτάκτων ἐξόδων, διότι τὰ τακτικὰ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπαρκέσωσι καὶ εἰς κατασκευὴν τῶν δημοσίων ἔργων, ἔκτακτα δ’ ἔξοδα μόνον ἐκ δανείων ἠδυνάμεθα νὰ πορισθῶμεν. Καὶ οὕτως ἠναγκαζόμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸ αὐτὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον οἱ προκάτοχοι ἡμῶν ἐφήρμοζον, ἂν καὶ τὸ σύστημα τοῦτο δὲν ἦτο σύμφωνον μὲ τὸν νόμον περὶ δημοσίου λογιστικοῦ, κατὰ τὸν ὁποῖον, ὅταν εἰσάγωνται εἰς τὴν Βουλὴν προτάσεις πρὸς χορηγίαν πιστώσεων δι’ ἀνάγκας, τὰς ὁποίας ὁ προϋπολογισμὸς δὲν προέβλεψε, πρέπει νὰ προτείνωνται συγχρόνως καὶ οἱ νέοι πόροι, ἐκ τῶν ὁποίων θέλουσι παραχθῆ τὰ ζητούμενα διὰ τῶν πιστώσεων ποσὰ, τὰ δὲ δάνεια δὲν εἶναι πόροι τοῦ Κράτους, ἀλλὰ κεφάλαια ἀλλότρια, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἀποδοθῶσι θᾶττον ἢ βράδιον εἰς τοὺς κυρίους αὐτῶν. Καὶ οἱ προκάτοχοι ἡμῶν πάντα τὰ ἔργα, εἴτε κατασκευῆς σιδηροδρόμων, εἴτε ἄλλα, εἶχον ἐπιχειρήσει κατὰ τὸ παρελθὸν, μηδένα ἄλλον ἔχοντες πόρον, εἰμὴ τὰ δάνεια· ἀφοῦ δ’ ὠφείλομεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν κατασκευὴν αὐτῶν, ἵνα μὴ τὰ ἐγκαταλίπωμεν καὶ ἀφήσωμεν νὰ καταστραφῶσι, ζημιούμενοι οὕτω καὶ ὅσα εἶχον ἕως τότε δαπανηθῆ, ἤμεθα ἠναγκασμένοι ἐκ τῆς αὐτῆς πηγῆς νὰ ζητήσωμεν νὰ πορισθῶμεν τὰ ἀναγκαῖα χρήματα, ἐκ τῆς πηγῆς τῶν δανείων. Ἐὰν ἐξήρτητο ἀπ’ ἐμοῦ νὰ κανονίσω τὴν πορείαν, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε νὰ χαράξῃ, ὅταν ἀπεφάσισε νὰ προβῇ εἰς τὴν κατασκευὴν τῶν σιδηροδρόμων, χάριν τῆς συγκοινωνίας, ἢ ἄλλων δημοσίων ἔργων, ἤθελον συμβουλεύσει νὰ μὴ ἀκολουθήσῃ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἠκολούθησεν· ἤθελον συμβουλεύσει νὰ μὴ προβαίνῃ εἰς δάνεια, εἰμὴ ἐπὶ τοσοῦτον, ἐφ’ ὅσον τὰ τακτικὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους ἐπήρκουν πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ τῶν χρεωλυσίων τῶν δανείων, τὰ ὁποῖα συνωμολόγει· ἐφ’ ὅσον δὲ ταῦτα δὲν ἐπήρκουν, ἤθελον συμβουλεύσει νὰ ἀπέχῃ δανείων, καὶ ἀφοῦ ἔπρεπε νὰ ἀπέχῃ δανείων, ἔπρεπε συνεπῶς νὰ ἀναβάλῃ τὴν σύγχρονον καὶ ὁρμητικὴν κατασκευὴν τούτων, καὶ νὰ προβαίνῃ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον εἰς ἐκτέλεσιν τοιούτων, ἐφ’ ὅσον τὰ ἔσοδα ἤθελον αὐξάνει, ἵνα ἐπαρκῶσιν εἰς τὴν πληρωμὴν τῶν τόκων τῶν νέων δανείων. Καὶ δὲν ἀπῃτεῖτο οὐδ’ ἔξοχος διάνοια, οὐδὲ σοφία, ἵνα τοιαύτην ἀκολουθήσωμεν καὶ ἡμεῖς τακτικήν, διότι ταύτην ἐνδεικνύει ἡ κοινὴ πεῖρα τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων, τὴν ὁποίαν ἕκαστος συνετὸς οἰκογενειάρχης ζητεῖ καὶ παραλαμβάνει ὡς ὁδηγὸν τοῦ βίου του. Οὐδεὶς προβαίνει εἰς ἔκτακτον δαπάνην, ἐὰν δὲν ἔχῃ τὰ πρὸς τοῦτο μέσα. Ἀλλ’ ὅτε ἡμεῖς ἐκλήθημεν κατὰ τὸ 1890 εἰς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν εἶχον μόνον ἀποφασίσει οἱ προκάτοχοι ἡμῶν νὰ ἐκθέσωσι τὴν χώραν εἰς τὸ ἀσύνετον ταξείδιον, ἀλλ’ εἶχον ἑτοιμάσει πρὸς πλοῦν καὶ τὸ πλοῖον, καὶ τοῦτο εἶχεν ἐξέλθει τοῦ λιμένος, καὶ ἔπλεεν εἰς τὸν ὠκεανὸν, ἀλλ’ ἔπλεεν ἄνευ πηδαλίου, διευθυνόμενον κατὰ τὰς τροπὰς, τὰς ὁποίας ἔδιδον αὐτῷ τῶν κυμάτων καὶ τῶν ἀνέμων τὰ ῥεύματα. Εἶχον συνομολογήσει οὐχὶ ἓν ἢ δύο δάνεια, ἀλλὰ δάνεια ἐπὶ δανείων, καὶ διὰ τοῦ τελευταίου τούτων εἶχον ὑποχρεώσει ἀπέναντι τῶν δανειστῶν καὶ τοὺς διαδόχους των νὰ συνεχίσωσι τὴν κατασκευὴν τοῦ ἔργου, λόγῳ τοῦ ὁποίου εἶχον συνομολογήσει τὸ δάνειον. Τίνας λοιπὸν ἀξιώσεις ἠδύναντο νὰ ἀπευθύνωσι πρὸς ἡμᾶς οἱ τὸν εἰσαχθέντα παρ’ ἡμῶν εἰς τὴν Βουλὴν προϋπολογισμὸν ἐπικρίνοντες τότε; Ἐπικρίνοντες ἡμᾶς, διότι δὲν κατηργοῦμεν τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν εὕρομεν ἐφαρμοζομένην, μᾶς ἐπέκρινον, διότι δὲν ἐπαύομεν τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἐν ἐνεργείᾳ δημοσίων ἔργων, ἢ διότι δὲν ἠρνούμεθα τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας εἶχον οἱ προκάτοχοι ἡμῶν ἀναδεχθῆ ἐν ὀνόματι τοῦ Κράτους πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατέβαλον πρὸς αὐτοὺς τὰ δάνεια; Τοιαῦται ἐπικρίσεις, ἄνευ βάσεως καὶ ἄνευ λόγου, κατήγγελλον τὴν προαίρεσιν τῶν ἐπικρινόντων, ἀλλὰ δὲν συνίστων τὴν σοβαρότητα αὐτῶν. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1891 κατ’ ἀνάγκην καὶ μοιραίως ἔπρεπε νὰ συνταχθῇ ἐπὶ τῶν αὐτῶν βάσεων, ἐφ’ ὧν εἶχε συνταχθῆ καὶ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1890. Ἀλλὰ τότε ποίαν εἶχεν ἔννοιαν ἡ δήλωσις τῶν ἐκλογῶν τῆς 14 Ὀκτωβρίου 1890; Ἡ δήλωσις τῶν ἐκλογῶν τῆς 14 Ὀκτωβρίου 1890 σκοπὸν εἶχε νὰ ἐνισχύσῃ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς χώρας, ἵνα ἐξακολουθήσωσι τὴν αὐτὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου; Παντάπασιν· ἐξ ἐναντίας, ἐπειδὴ τῶν ἐκλογῶν ἐκείνων τὰ ἀποτελέσματα ἐδήλουν πλήρη καὶ ἀναμφισβήτητον δυσπιστίαν πρὸς τὸν μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου κυβερνῶντα, ἐδίδασκον ὅτι ἔπρεπε νὰ μεταβληθῇ ἡ οἰκονομικὴ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἐκεῖνος ἐφήρμοζεν. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ οἰκονομικὴ πολιτικὴ, ἀπὸ ὀκτὼ καὶ πλέον ἐτῶν ἐφαρμοζομένη, ἐντὸς δύο μηνῶν, ἤτοι ἀπὸ τοῦ τέλους Ὀκτωβρίου μέχρι τοῦ Δεκεμβρίου; Μεταβολαὶ τοιαῦται παρασκευάζονται διὰ μακροῦ ἐπὶ ἔτη συνεχισμοῦ ἐπιμόνου καὶ σκοπίμου ἐργασίας, καὶ δὲν διεκπεραιοῦνται, εἰμὴ βραδέως, διότι μόνον μετὰ παρέλευσιν πολλῶν ἐτῶν δύναταί τις νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν ἀντικατάστασιν συστήματος οἰκονομικοῦ, τὸ ὁποῖον ἐτέθη ἐν ἐνεργείᾳ ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν. Ἀποπλανῶσι τὰ πλήθη, ὡς κοινοὶ ἀγύρται, ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν διστάζουσι νὰ ἐπαγγέλλωνται κατὰ πᾶσαν νουμηνίαν συστήματα νέα, εἴτε διοικητικὰ, εἴτε κυβερνητικά· ἀλλὰ, ἐὰν ἡ μεταβολὴ τῶν διοικητικῶν καὶ κυβερνητικῶν συστημάτων εἶναι δυνατὸν ἄνευ μεγάλων δυσχερειῶν νὰ παρασκευασθῇ καὶ ἐκτελεσθῇ, ἡ μεταβολὴ οἰκονομικοῦ συστήματος εἶναι δυσχερέστατον ἔργον, τοιοῦτον δ’ ἔργον δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ὑποσχεθῶμεν εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, ὅτι ἠθέλομεν διαπράξει ἐντὸς δύο μηνῶν. Διὰ τοῦτο ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1891, ὡς ἐπεψηφίσθη, κατέληγεν εἰς ἔλλειμμα 3,870,017.40· ἀλλὰ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο ἦτο ἔλλειμμα τῶν τακτικῶν ἐξόδων, παραβαλλομένων πρὸς τὰ τακτικὰ ἔσοδα, τὰ ἔκτακτα ὅμως τῶν σιδηροδρόμων καὶ τῶν δημοσίων ἔργων δὲν περιελαμβάνοντο εἰς τοὺς ἀριθμοὺς τούτους. Διὰ τὰ ἔκτακτα ταῦτα ἔξοδα ἐξεδόθησαν ἴδιοι νόμοι, τῇ εἰσηγήσει ἡμῶν, διὰ τῶν ὁποίων μέχρι τῆς 18 Φεβρουαρίου 1892, ὅτε ἀπεβλήθημεν τῆς ἀρχῆς, παρεχωρήθησαν πιστώσεις ἔκτακτοι 35,814,100, προσέτι δὲ καὶ τακτικαὶ 1,163,385.92· καὶ οὕτω τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1891, ὡς προσδιορίζεται διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν χορηγηθεισῶν, ὡς εἴρηται, πιστώσεων, ἀνέρχεται εἰς 40,847,503.32. Καὶ κατὰ μὲν τὰ παρελθόντα ἔτη, καθ’ ἕκαστον τῶν ὁποίων τοσοῦτον περίπου, ἐνίοτε δὲ καὶ ἀνώτερον αὐτοῦ, ἦτο τὸ ἐτήσιον ἔλλειμμα, εἰσήγετο ἀπὸ τῆς Εὐρώπης διὰ τῶν δανείων ὁ χρυσὸς κατὰ ἑκατομμύρια, κατὰ τὸ 1891 ὅμως αἱ περιστάσεις τοῦ Κράτους, ἡ περὶ αὐτοῦ γνώμη ἐν Εὐρώπῃ, ἐφ’ ἧς ἑδράζεται ἡ οἰκονομικὴ πίστις τῶν Κρατῶν, δὲν παρεῖχον εὐλόγους προσδοκίας, ὅτι ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ συνομολογήσωμεν δάνειον ὑπὸ ὅρους ἀνεκτούς. Διὰ τοῦτο ἐκαλούμεθα νὰ ἀσχοληθῶμεν, ἵνα διὰ τῶν ἰδίων ἡμῶν τακτικῶν πόρων ἐπαρκέσωμεν εἰς ἁπάσας τὰς ἀνάγκας τοῦ προϋπολογισμοῦ, τάς τε τακτικὰς καὶ τὰς ἐκτάκτους, καὶ κατορθώσωμεν νὰ διέλθωμεν τὸ ἔτος ἄνευ δανείου, πλὴν ἐὰν ἠθέλομεν εὕρει τοιοῦτον ὑπὸ ὅρους ἀνεκτούς. Ἐὰν δὲ κατωρθοῦμεν νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς πάσας ταύτας τὰς ἀνάγκας διὰ τῶν παρ’ ἡμῖν ὑπαρχόντων πόρων, εἴχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ ἐπικρατοῦσα ἐν Εὐρώπῃ δυσπιστία πρὸς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους ἤθελεν ἐπαισθητῶς μειωθῆ ἢ ἐκλίπει, ἤθελον δὲ τότε ἀνοιχθῆ καὶ εἰς ἡμᾶς αἱ θύραι τῶν αἰθουσῶν, ἐν αἷς ἦσαν ἀποτεθειμένα ἐν Εὐρώπῃ τὰ κεφάλαια. Ἀλλ’ ἐκ τῶν 96,541,462, εἰς τὰ ὁποῖα εἶχον ἀνέλθει τὰ προϋπολογισθέντα ἔσοδα, εἰσεπράχθησαν κατὰ τοὺς δώδεκα πρώτους μῆνας τῆς χρήσεως τοῦ 1891 δραχμαὶ 77,850,669.88, ἐνῷ κατὰ τοὺς δώδεκα πρώτους μῆνας τῆς χρήσεως τοῦ 1890, ἤτοι ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου μέχρι τέλους Δεκεμβρίου 1890, εἶχον εἰσπραχθῆ 65,522,306.77, ἤτοι κατὰ τὸ 1891 εἰσεπράχθησαν περισσότερα 12,328,363.11 ἢ ὅσα εἶχον εἰσπραχθῆ κατὰ τὸ 1890. Καὶ σχετικῶς μὲν πρὸς τοῦτο, ἡμεῖς δὲν εἴχομεν ζητήσει παρ’ οὐδενὸς νὰ θαυμάσῃ ἡμᾶς, διότι ἠδυνήθημεν νὰ εἰσπράξωμεν δώδεκα καὶ πλέον ἑκατομμύρια περισσότερα, ἂν καὶ τὸ πρᾶγμα ἦτο τὰ μάλιστα χρήσιμον· ἀλλ’ οἱ τότε ἀντιλέγοντες πρὸς ἡμᾶς ἐνέκριναν νὰ κατειρωνευθῶσι τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τούτῳ, ὅπερ ὅμως ἀπεδείκνυεν, ὅτι σωφρόνως, συνετῶς καὶ μετ’ ἀμεροληψίας ἀσυνήθους διεχειρίζετο τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Ἦτο βεβαίως ἡ ἐσοδεία τοῦ 1891 κρείσσων τῆς ἐσοδείας τοῦ 1890, ἀλλὰ δὲν ἤρκει, ἵνα οἱ φορολογούμενοι καταβάλωσιν ἐντὸς τῶν δώδεκα μηνῶν 78 ἑκατομμύρια, μεῖον 150 χιλιάδων, ποσὸν, ὅπερ οὐδέποτε εἶχε καταβληθῆ ἐντὸς τῶν 12 μηνῶν τοῦ ἔτους. Ἔπρεπε νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς πολίτας εἰς τὴν πρόθυμον εἰσφορὰν τῶν φόρων των ἡ ἀμεροληψία, μεθ’ ἧς εἰσεπράττοντο, καὶ ἡ ἰσότης, μεθ’ ἧς ἐξετέλουν τὸ καθῆκόν των τῆς εἰσπράξεως τὰ ὄργανα, τὰ ὁποῖα εἴχομεν δι’ αὐστηρῶν διαταγῶν ὁδηγήσει, οὐδεμίαν κατὰ τοῦτο νὰ ποιῶνται διάκρισιν μεταξὺ φίλων καὶ μὴ φίλων. Ἐγὼ δὲν φρονῶ ἀληθῶς, ὡς ἄλλοι ἐπαίρονται διαλαλοῦντες, ὅτι αὐτοί εἰσι δῆθεν ὀπαδοὶ τῆς διακρίσεως τῶν ἐξουσιῶν, προβάλλοντες τὴν διάκρισιν τῶν ἐξουσιῶν ὡς πρόγραμμα, καὶ ζητοῦντες νὰ παρασταθῶσι δι’ αὐτοῦ σωτῆρες. Σφάλλονται οὗτοι πρὸ πάντων ὑπὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἄλλο πολίτευμα ζημιοῦσι τὴν διοίκησιν οἱ τὴν ἀρχὴν ταύτην ζητοῦντες νὰ ἐφαρμόσωσιν. Ὑπὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἔχουσι καθῆκον οἱ κυβερνῶντες, ὅταν ἐκλέγωσι τὰ ὄργανα τῆς διοικήσεως, νὰ ζητῶσι πληροφορίας περὶ τῶν καταλληλοτέρων παρ’ ἐκείνων, οἵτινές εἰσιν οἱ ἐκλεκτοὶ τῶν ἐπαρχιῶν, καὶ οἵτινες συμπράττουσι μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν δὲν ζητήσωσι πληροφορίας παρ’ αὐτῶν, θέλουσιν ἀναγκασθῆ οἱ κυβερνῶντες νὰ πορίζωνται τὰς περὶ τῶν καταλλήλων προσώπων πληροφορίας παρὰ τῶν οἰκείων αὐτῶν, ἢ παρὰ τῶν γραφείων αὐτῶν. Περισσότεραι ὑπάρχουσι πιθανότητες, ὅτι θέλουσιν εἶσθαι εἰλικρινέστεραι αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας θέλουσι δώσει αὐτοῖς οἱ ἐκλεκτοὶ τῶν ἐπαρχιῶν, ἢ ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ἤθελον πορισθῆ παρὰ τῶν θεραπόντων ἢ τῶν συγγενῶν αὐτῶν, ἢ παρὰ τῶν γραφείων τῶν Ὑπουργείων, ἢ τῶν γραφείων τῆς ἐν τοῖς νομοῖς καὶ ταῖς ἐπαρχίαις διοικήσεως. Πανταχοῦ ὑπάρχει ἀτέλεια· οὐδὲ τὰ γραφεῖα τῶν Ὑπουργείων ἢ τῆς διοικήσεώς εἰσιν ἀπηλλαγμένα πάσης ὑπονοίας, εἴτε ἐπὶ μεροληψίᾳ καὶ χαρισμῷ, εἴτε καὶ ἐπὶ ἰδιοτελείᾳ ἀθεμίτῳ. Ἀλλ’ ἐὰν ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι ἡ διάκρισις τῶν ἐξουσιῶν δὲν συμβιβάζεται μετὰ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ ὅτι ἀποβαίνει ἐπιζήμιος εἰς τὴν διοίκησιν, ἔχω ἀφ’ ἑτέρου τὴν γνώμην, ὅτι ἐπὶ ἄλλων πραγματικῶν ζητημάτων οἱ κυβερνῶντες πρέπει νὰ κλείωσι τὰ ὦτά των πρὸς τοὺς φίλους αὐτῶν. Πραγματικὸν ζήτημα εἶναι ἡ ἐκτέλεσις τῶν νόμων, ἡ ἐπὶ τῶν καθ’ ἕκαστον σχέσεων καὶ περιπτώσεων ἐφαρμογὴ αὐτῶν, ἡ βεβαίωσις καὶ ἡ εἴσπραξις τῶν φόρων. Πάντα ταῦτα τὰ θέματα πρέπει νὰ ἦναι κεχωρισμένα ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς δεσμοὺς, οἵτινες συνδέουσι τοὺς κυβερνῶντας μετὰ τῶν φίλων αὐτῶν. Διότι δὲ τοιαύτην εἶχον γνώμην, δὲν ἐδίστασα πολλάκις πρὸς τοὺς ἐμοὺς φίλους νὰ ἀπευθύνω τὴν παράκλησιν νὰ μὴ ἀναμιγνύωνται ἐν πάσαις ταύταις ταῖς ὑποθέσεσιν· ἂν δέ ποτε διεπράχθησαν ὑπὸ τῶν ὀργάνων τῆς διοικήσεως ἄτοπα, τὰ ἄτοπα ταῦτα ἐτελέσθησαν ἐν ἀγνοίᾳ τῶν κυβερνώντων. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἔκ τινος περιφερείας ἐκλογικῆς, ἐξ ἧς ἑπτὰ εἶχεν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ φίλους τὸ Ὑπουργεῖον κατὰ τὸ 1891, ἀνεκοινώθη αὐτῷ ἐπιθυμία τῶν φίλων, μὴ συμβιβαζομένη πρὸς τοὺς νόμους, καὶ ἡ ἐπιθυμία αὕτη ἀνεκοινώθη μάλιστα ὡς ὅρος τῆς πολιτικῆς φιλίας, μεθ’ ἧς συνεδέοντο μετὰ τῶν κυβερνώντων. Δὲν ἐδίστασα νὰ ἀπαντήσω, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ στέρξω δεσμοὺς πολιτικῆς φιλίας ὑπὸ ὅρους, οἵτινες συνίστανται εἰς τὴν παράβασιν τῶν νόμων. Ὁμολογῶ, πρὸς τιμὴν τῶν φίλων ἐκείνων, ὅτι δὲν ἐπέμειναν εἰς τὴν ἐπιθυμίαν αὐτῶν, ἐπιδοκιμάσαντες τοὺς λόγους μου· ἀλλ’ ἐὰν δὲν ἦσαν οἱ φίλοι ἐκεῖνοι τόσῳ νομοταγεῖς, ὅσον ἦσαν, καὶ ἐπέμενον εἰς τὴν ἐπιθυμίαν των, ἤθελον χωρισθῆ ἀπ’ ἐμοῦ, καὶ ἐγὼ καὶ λύπην ἤθελον αἰσθανθῆ, καὶ ζημίαν τῶν πολιτικῶν συμφερόντων μου ἤθελον ὑπόσχει. Ἀλλὰ τὰ κατὰ τοὺς 12 μῆνας τοῦ 1891 εἰσπραχθέντα, ἐὰν ὑπερέβαινον κατὰ 12,328,363.11 τὰ κατὰ τοὺς 12 μῆνας τοῦ προηγηθέντος ἔτους εἰσπραχθέντα, ἦσαν ὅμως ὀλιγώτερα κατὰ δρ. 18,690,792.12 τῶν προϋπολογισθέντων, τὰ δὲ τακτικὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ αὐτὸ διάστημα τῶν 12 μηνῶν, ἤτοι ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου μέχρι τέλους Δεκεμβρίου 1891, ἀνῆλθον εἰς δραχ. 77,870,513.16, ὑπερέβησαν ἑπομένως τὰ εἰσπραχθέντα ὡς εἴρηται ἔσοδα μόνον κατὰ δρ. 19,843.18. Ἀλλ’ ἐκ τῶν χορηγηθεισῶν πιστώσεων εἰς ἔκτακτα ἔξοδα ἐκ δραχμῶν 35,814,100 ἐδαπανήθησαν δραχμαὶ 33,424,652.35, τὸ ποσὸν δ’ αὐτὸ, προστιθέμενον εἰς τὰ δαπανηθέντα τακτικὰ ἔξοδα ἐκ δραχμῶν 77,870,513.16, ἀναβιβάζει τὰ γενόμενα ἔξοδα ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου μέχρι 31 Δεκεμβρίου 1891 εἰς δραχ. 111,295,165.51· ἐπειδὴ δὲ τὰ εἰσπραχθέντα τακτικὰ ἔσοδα εἶχον ἀνέλθει εἰς 77,850,669.88, τὰ δαπανηθέντα εἰς τακτικὰ καὶ ἔκτακτα ἔξοδα ὑπερέβησαν τὰ εἰσπραχθέντα τακτικὰ ἔσοδα κατὰ δραχ. 33,444,495.63. Οὕτως ἠδυνήθημεν, εἰσπράξαντες πλειότερα τῶν συνήθως εἰσπραττομένων, νὰ πληρώσωμεν ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν μέσων τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα ἐν τῇ ἐκπληρώσει τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους εἶχον δημιουργηθῆ. Δὲν εἶχεν ὅμως δαπανηθῆ κατὰ τὸ 1890 ὅλον τὸ ὑπὸ τῶν προκατόχων ἡμῶν καταλειφθὲν ἐκ φράγκων χρυσῶν 7,694,650 ὑπόλοιπον τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, διότι εἶχε μείνει ἐκ τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1890 ὑπόλοιπον αὐτοῦ ἐκ φράγκων 1,361,961.24, ὡς καὶ ἀριθμὸς ἀδιαθέτων ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τούτου, παριστῶν ὀνομαστικὸν κεφάλαιον 30 περίπου ἑκατομμυρίων. Τὰ δύο δὲ ταῦτα ποσὰ προωρίζοντο κατ’ ἀνάγκην νὰ διατεθῶσι πρὸς πληρωμὴν τοῦ ποσοῦ, καθ’ ὃ τὰ ἔξοδα εἶχον ὑπερβῆ τὰ ἔσοδα, ἤτοι τῶν 33,444,495.63. Οὕτω κατὰ τὴν οἰκονομικὴν διαχείρισιν τοῦ ἔτους, ἐὰν ἐξεποιοῦμεν πάσας τὰς ὁμολογίας τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἠθέλομεν ἔχει εἰς τὴν διάθεσιν ἡμῶν 31 ἑκατομμύρια καὶ δύο ἢ τρεῖς ἑκατοστύας χιλιάδων φράγκων, ἤθελον δὲ μᾶς λείπει δύο μόνον ἑκατομμύρια φράγκων, ὅπως καλύψωμεν τὸ ὑπερβὰν τὰ εἰσπραχθέντα ἔσοδα ποσὸν τῶν ἐξόδων. Εἰς τὸ ποσὸν δὲ τῶν δύο τούτων ἑκατομμυρίων φράγκων ἔπρεπε νὰ προστεθῇ καὶ ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῆς ὀνομαστικῆς ἀξίας καὶ τῆς τιμῆς, ἐφ’ ᾗ ἠθέλομεν πωλήσει τὰς ὁμολογίας, περὶ ὧν εἴρηται, τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, καὶ προσέτι τὸ ποσὸν τῶν ἐξόδων, τὰ ὁποῖα ἤθελον δαπανηθῆ εἰς βάρος τῆς χρήσεως τοῦ 1891 κατὰ τοὺς 10 μῆνας τῆς χρήσεως τοῦ 1891, ἤτοι ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου μέχρι 31 Ὀκτωβρίου 1892. Ἀλλ’ ἀπέναντι τοῦ παθητικοῦ τούτου εἴχομεν πρῶτον τὰ ἔσοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1891, τὰ ὁποῖα ἠθέλομεν εἰσπράξει κατὰ τοὺς δέκα τούτους μῆνας τῆς χρήσεως, τῶν ἐσόδων δὲ τούτων τὸ ποσὸν δὲν ἤθελεν εἶσθαι εὐκαταφρόνητον, διότι κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1891 ὑπῆρχον εἰσπρακτέα τῆς χρήσεως τοῦ 1891 δραχμαὶ 12,951,839.13, ἐξ ὧν, κατὰ τὴν δημοσιευθεῖσαν διὰ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 56 φύλλου τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως» τῆς 7 Ἰουλίου ἐ.ἔ. κατάστασιν, εἰσεπράχθησαν ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1892 μέχρι τέλους Μαΐου 1892 δραχ. 8,987,350.71· ἀλλὰ καὶ τὸ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1891 ποσὸν τῶν εἰσπρακτέων ηὔξησε διὰ τῶν γενομένων νέων βεβαιώσεων κατὰ τὸ ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου μέχρι τέλους Μαΐου διάστημα, αἵτινες ἀνῆλθον εἰς 6,409,084.63. Καὶ ὄντως, ἐπειδὴ τὰ μέχρι τέλους Μαΐου τοῦ 1892 βεβαιωθέντα ἔσοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1891 εἶχον ἀνέλθει εἰς 97,211,593.64, εἰσεπράχθησαν δὲ ἐξ αὐτῶν ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου 1891 μέχρι τέλους Μαΐου 1892 δραχ. 86,873,863.87, κατὰ τὴν 31 Μαΐου 1892 ὑπελείποντο ἔτι εἰσπρακτέα ἐκ δραχ. 10,373,729.77, τῶν ὁποίων ἡ εἴσπραξις ἤθελεν ἐπιζητηθῆ μέχρι τῆς 31 Ὀκτωβρίου 1892. Ἐπειδὴ δὲ τὸ ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια χρέος τοῦ Δημοσίου ἀνήρχετο κατὰ τὴν 1 Ἰανουαρίου 1891 εἰς 54,933,425.86, ὑπελείπετο ἔτι ἡμῖν καὶ τὸ μέχρις ἐξαντλήσεως τῆς πιστώσεως παρὰ ταῖς Τραπέζαις ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ ὑπόλοιπον, ἤτοι δραχ. 16,066,574.14. Ἐπειδὴ ἡ χρῆσις τοῦ 1891 λήγει κατὰ τὴν 31 Ὀκτωβρίου 1892, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωμεν νῦν τὸν ἀπολογισμὸν τῆς χρήσεως ταύτης· οὗτος θέλει συνταχθῆ μετὰ τὴν 31 Ὀκτωβρίου 1892, θέλει δὲ δημοσιευθῆ πιθανῶς κατὰ τὸ ἑπόμενον ἔτος. Ἡμεῖς δὲν ἐμείναμεν ἐν τῇ ἀρχῇ κυβερνῶντες οὐδὲ καθ’ ὅλην τὴν χρῆσιν τοῦ 1890, διότι ἐκλήθημεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τὸ τέλος τοῦ δεκάτου μηνὸς, ἐκυβερνήσαμεν δὲ κατὰ τοὺς δύο μόνον μῆνας τοῦ 1890 καὶ κατὰ τοὺς δέκα μῆνας τοῦ ἑπομένου ἔτους 1891. Ὡσαύτως καὶ κατὰ τὸ 1891 διετελέσαμεν ἐν τῇ ἀρχῇ τοὺς δώδεκα μῆνας τοῦ 1891, ἀλλ’ ἐπαύθημεν κατὰ τὰ μέσα τοῦ δευτέρου μηνὸς τοῦ 1892, ἤτοι ὀκτὼ καὶ ἥμισυ μῆνας πρὸ τοῦ τέλους τῆς χρήσεως. Ἀφοῦ ἕνεκα τούτου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκθέσω ὑμῖν τὰ ἀποτελέσματα τῆς διαχειρίσεως ἡμῶν κατὰ μίαν πλήρη χρῆσιν, ἀναγκάζομαι νὰ ἀποχωρίσω τὴν διαχείρισιν ἡμῶν ἀπὸ τὴν διαχείρισιν τοῦ προκατόχου ἡμῶν, καὶ ἀπὸ τὴν διαχείρισιν τοῦ διαδεξαμένου ἡμᾶς, καὶ νὰ συνδέσω τοὺς 15 μῆνας καὶ τὰς ὀλίγας ἡμέρας, καθ’ ἃς ἐμείναμεν ἐν τῇ ἀρχῇ, ὡς ἂν ἦτο χρόνος μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς χρήσεως, νὰ καταλέξω δὲ τὰ ἔσοδα, τὰ ὁποῖα κατ’ αὐτὴν εἰσεπράχθησαν, καὶ τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα κατ’ αὐτὴν ἐγένοντο, ὅπως παραστήσω ὑμῖν, ποία ἦτο ἡ διαχείρισις τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς διεπράξαμεν. Καὶ πρέπει νὰ τὸ πράξω, διότι τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμὸν τῶν κομμάτων δὲν ὁδηγεῖ παρ’ ἡμῖν, κατὰ δυστυχίαν, ἡ εὐσυνειδησία. Καὶ ὅσον τὸ ἐπ’ ἐμοί, οὐδέποτε διέπραξα ἐν γνώσει τὴν ἀξιοκατάκριτον ἀληθῶς πρᾶξιν, νὰ παραστήσω τὰ πράγματα ἄλλως ἢ ὡς πράγματι εἶχον· ἀλλὰ κατὰ τὸν ἔλεγχον, τὸν ὁποῖον ἐγὼ αὐτὸς πολλάκις ποιοῦμαι τῶν ἐμῶν πράξεων καὶ διανοημάτων, ἔχω δὲ τὴν δύναμιν νὰ ἐξετάσω αὐτὸς ἐγὼ ταῦτα, ἐὰν ποτὲ δὲν παρέστησα τὰ πράγματα ὡς ἀληθῶς εἶχον, συνέβη τοῦτο ἐκ πλάνης, οὐδέποτε δ’ ἐν γνώσει. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι τοιαύτην νὰ δώσω πληροφορίαν καὶ περὶ πάντων τῶν ἄλλων πολιτικῶν ἀνδρῶν, καὶ μάλιστα κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους· καὶ εἴδετε ὅτι, ὅτε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνεκοίνωσεν ὑμῖν τὰς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892 μελέτας του, δὲν ἐδίστασε νὰ σᾶς εἴπῃ, ὅτι ἡ διαχείρισις τῶν οἰκονομικῶν, ἡ παρ’ ἡμῶν διεξαχθεῖσα, ἦτο ἡ δημιουργήσασα προσεχῆ καὶ ἐπικείμενον τὸν ὄλεθρον τῶν οἰκονομικῶν τῆς Ἑλλάδος. Ἂν δ’ αὐτὸς τοιαῦτα δὲν ἐδίστασε νὰ εἴπῃ, αἱ φίλαι αὐτῷ ἐφημερίδες ἔγραψαν, καὶ ὅσοι ἀναγινώσκουσιν αὐτὰς ἀνέγνων, τερατώδη ψεύδη καὶ ἀναιδεστάτας αἰτιάσεις καὶ συκοφαντίας· ἐκεῖνοι δ’ οἵτινες τοιαῦτα ἐξύφαναν καὶ διέδωκαν ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἐγένοντο ἤδη γνωστοὶ καὶ ἐξ ἄλλων, ὅτι καὶ τόλμης δὲν στεροῦνται, καὶ ἰδίαν ἱκανότητα ἔχουσι, νὰ διοχετεύωσι ταῦτα δι’ ἑνὸς οἱουδήποτε ὁρατοῦ ἢ ἀοράτου ἀγωγοῦ μέχρι τῶν αἰθουσῶν τῶν ἀνακτόρων, ὁσάκις, καταπεπτωκότες ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει, ἀσθενεῖς ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἐκλιπαροῦσι καὶ ἱκετεύουσι, ζητοῦντες νὰ παράσχῃ αὐτοῖς τὸ Στέμμα τὴν ἰσχυρὰν ἐπικουρίαν του. Διὰ τοῦτο χρεωστῶ νὰ ἀποδείξω, ἐὰν ἦτο τοιαύτη ἡ διαχείρισις τῶν οἰκονομικῶν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς διεξηγάγομεν, οἵαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἄρτι παρέστησεν αὐτὴν εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ τῇ εἰσηγήσει αὐτοῦ αἱ ἐφημερίδες ἐζωγράφιζον, ὅτε ἐκραύγαζον διὰ τὴν τιμὴν τοῦ ναπολεονίου καὶ τοῦ συναλλάγματος, καὶ ἀπηυθύνοντο πρὸς τὸν Βασιλέα, φωνοῦσαι: Ἀμάν! Ἀπὸ τῆς 24 Ὀκτωβρίου 1890, ὅτε ἐκλήθημεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου 1891, συνωμολογήσαμεν προσωρινὰ δάνεια, καὶ διεθήκαμεν χρήματα ἐκ δανείων προσωρινῶν φρ. 33,094,650· ἤτοι διεθέσαμεν 7,694,650 φράγκα ὑπόλοιπον τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, καταλειφθὲν ὑπὸ τῶν προκατόχων ἡμῶν, συνωμολογήσαμεν δὲ προσωρινὰ δάνεια, ἢ ἐπορίσθημεν ἐξ ἐκποιήσεως ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, 25,400,000, διότι ἓν ποσὸν ἐκ τῶν 25,400,000, ἀνερχόμενον εἰς 12 ἑκατομμύρια περίπου, ἐπορίσθημεν δι’ ἐκποιήσεως ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης. Ποῦ διεθήκαμεν τὰ χρήματα ταῦτα; Τὰ χρήματα ταῦτα προήρχοντο ἐξ ἐκτάκτων ἐσόδων, διότι ἦσαν προϊόντα δανείου, ὠφείλομεν δὲ νὰ διαθέσωμεν οὐχὶ πρὸς θεραπείαν συνήθων καὶ τακτικῶν ἀναγκῶν, πρὸς πληρωμὴν τακτικῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους, ἀλλ’ εἰς ἔκτακτα ἔξοδα, ἤτοι εἰς κατασκευὴν σιδηροδρόμων, ἢ εἰς στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς παρασκευάς, ἢ εἰς παραπλησίας ὑποχρεώσεις, αἵτινες ὑπῆρχον ἐπικείμεναι, συνομολογηθεῖσαι παρὰ τῶν παροκατόχων ἡμῶν. Ἐδαπανήσαμεν τὰ ἔκτακτα ταῦτα ἔσοδα, τὰ 33,094,650, καθ’ ἃ βεβαιοῖ ἡ κατάστασις αὕτη (ἐπιδεικνύει ἔγγραφον κατάστασιν ἐξόδων) εἰς τὰς ἑξῆς ἐκτάκτους ἀνάγκας: Ἐπληρώσαμεν 12,600,000 φράγκων χρυσῶν διὰ νὰ ἐξοφλήσωμεν ἔντοκα γραμμάτια, τὰ ὁποῖα ὁ προκάτοχος ἡμῶν κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου εἶχεν ἐκδώσει κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1889, λαβὼν δι’ αὐτῶν 15 ἑκατομμύρια φράγκων χρυσῶν. Ἐπληρώσαμεν 64,885.50 φράγκα χρυσᾶ, ἵνα ἐξοφλήσωμεν ὁμολογίας τοῦ δανείου τῶν 60,000,000 καὶ τοῦ δανείου τῶν 1824 καὶ 1825, αἵτινες δὲν εἶχον ἐξοφληθῆ ὑπὸ τοῦ προκατόχου ἡμῶν, ὅτε ἐγένετο ἡ μετατροπὴ τῶν δανείων τούτων. Ἐπληρώσαμεν 2,525,000 φράγκα χρυσᾶ, ἵνα ἐξοφλήσωμεν τὸ ἥμισυ τῆς προκαταβολῆς, ἥτις εἶχε συνομολογηθῆ ἐκ λιρῶν ἀγγλικῶν 200 χιλιάδων, τὸ ὁποῖον τοῦτο ἥμισυ τῆς εἰρημένης προκαταβολῆς ὠφείλετο εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν τοῦ Βερολίνου, National Bank, διότι τὸ ἕτερον ἥμισυ αὐτῆς εἶχεν εἰσφέρει ἡ Πιστωτικὴ Τράπεζα. Τὰ ποσὰ ταῦτα ἀποτελοῦσι 15,189,885.50. Ἀλλ’ ἐπληρώσαμεν πρὸς τούτοις 6,155,138.37 εἰς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἐπληρώσαμεν 3,051,317.75 διὰ τοὺς τόκους δύο ἑξαμηνιῶν εἰς χρυσὸν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης· ἐπληρώσαμεν 1,131,185 εἰς ἐξόφλησιν κυμαινομένων χρεῶν εἰς χρυσόν· ἐπληρώσαμεν 50,000 φράγκα εἰς τόκους ἐγγυήσεως τοῦ ἐργολάβου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης· ἐπληρώσαμεν ἕτερα 59,810.50 φράγκα εἰς ἐξόφλησιν ἄλλων μικρῶν δανείων εἰς χρυσὸν, συνομολογηθέντων καὶ τούτων ὑπὸ τῶν προκατόχων ἡμῶν· ἐδαπανήσαμεν 944,996.47 φράγκα εἰς κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Διακοπτοῦ–Καλαβρύτων, τοῦ ὁποίου ἡ κατασκευὴ εἶχεν ἀρχίσει καὶ εὕρομεν τὰ ἔργα ἐν ἐκτελέσει· ἐδαπανήσαμεν 40,011.84 φράγκα εἰς γενικὰ ἔξοδα σιδηροδρόμων· ἐπληρώσαμεν φρ. 117,451.18, πρὸς ἀπόσβεσιν ὁμολογιῶν μετατραπέντων δανείων· ἐπληρώσαμεν τέλος 82,258 φρ. καὶ 91|00 διὰ τὴν παραλαβὴν καὶ μεταφορὰν τῶν θωρηκτῶν. Ἑπομένως ἐδαπανήσαμεν εἰς ἔκτακτα ἔξοδα, τὰ ὁποῖα δὲν εἴχομεν δημιουργήσει ἡμεῖς, ἀλλ’ εὕρομεν δημιουργηθέντα ὑπὸ τῶν προκατόχων, καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἠδύναντο νὰ ἐγκαταλειφθῶσιν, 26,822,055 φρ. καὶ 52|10, ὑπελείφθη δὲ εἰς τὴν διάθεσιν ἡμῶν ἐκ τῶν 33,094,650 ποσὸν 6,272,594.48. Τῶν δαπανηθέντων διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης παρέχω ὑμῖν ταύτην τὴν λεπτομερῆ κατάστασιν, δηλοῦσαν καὶ τὰς ἡμερομηνίας, καθ’ ἃς ἐπληρώθησαν. (Δεικνύει ἔγγραφον κατάστασιν). Μεταβαίνω εἰς τὸν λογαριασμὸν εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια. Εἴχομεν εὕρει, ὡς εἶπον ὑμῖν, ὑπεγγύους εἰσπράξεις ἐκ δρ. 13,033,630.32, κατατεθειμένας ἐν ταῖς Τραπέζαις, ἤτοι ἐν τῇ Τραπέζῃ Κωνσταντινουπόλεως, ἐν τῇ Τραπέζῃ Ἠπειροθεσσαλίας, ἐν τῇ Τραπέζῃ τῇ Ἐθνικῇ καὶ ἐν τῇ Ἑταιρίᾳ τῶν Μονοπωλίων, προωρισμένας πρὸς πληρωμὴν τόκων καὶ χρεωλυσίων τῶν δανείων καὶ διὰ τοῦτο κατατεθειμένας εἰς τὰς Τραπέζας ὡς ὑπεγγύους· ἐπληρώσαμεν δὲ ἐξ αὐτῶν εἰς ἔκτακτα ἔξοδα δι’ ἀνάγκας ἐκτάκτους 9,817,293.30. Ἤτοι:

Ὥστε διὰ τῶν ἐκτάκτων ἐσόδων, τὰ ὁποῖα εἰσεπράξαμεν εἰς χρυσὸν ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, καὶ ἐκ τῶν παρὰ ταῖς Τραπέζαις ὑπεγγύων εἰσπράξεων, αἵτινες προήρχοντο ἐκ τακτικῶν ἐσόδων, εἶχον δὲ προορισθῆ διὰ τὴν πληρωμὴν τόκων καὶ χρεωλυσίων, ἐδαπανήσαμεν εἰς ἔκτακτα ἔξοδα, εἰς χρυσὸν μὲν 26,822,055.52, ὡς ἀφηγήθην ὑμῖν πρὸ μικροῦ, καὶ εἶχεν ὑπολειφθῆ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου τοῦ 1891 διαθέσιμον ποσὸν 6,272,594.48. Ὑπελείφθησαν ὡσαύτως κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1891 εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια 3,216,337.02. Ἐπειδὴ δὲ ἐκ τῶν πληρωμῶν, εἰς τὰς ὁποίας διετέθησαν τὰ τραπεζικὰ γραμμάτια, πολλαὶ ἐγένοντο εἰς χρυσὸν, προσήκει νὰ ἀνευρεθῇ ἡ διαφορὰ μεταξὺ τῆς τιμῆς τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου, ἥτις τότε ἐπληρώθη, καὶ νὰ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὸ ἀνωτέρω ποσὸν τῶν δρ. 3,216,337.02, τὸ ὁποῖον ἀνέφερα ὡς ὑπόλοιπον εἰς τὴν διάθεσιν ἡμῶν, ἵνα εὑρεθῇ τὸ πράγματι ὑπολειφθὲν κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου 1891 εἰς τὴν διάθεσιν ἡμῶν ὑπόλοιπον τῶν ὑπεγγύων εἰσπράξεων, τὰς ὁποίας ἡμεῖς διεθέσαμεν. Ἐπειδὴ δὲ ἡ χρῆσις τοῦ 1891 δὲν εἶχε λήξει τὴν 31 Δεκεμβρίου 1891, θέλει γνωσθῆ, πῶς ταῦτα διετέθησαν κατὰ τὸ ὑπόλοιπον τῆς διαχειρίσεως τοῦ 1891 μέχρι τοῦ τέλους τῆς χρήσεως αὐτοῦ, ὅταν δημοσιευθῇ ὁ ἀπολογισμὸς τοῦ 1891. Ὅθεν ἠδυνήθημεν ἄνευ δανείου ἐξωτερικοῦ, ἀφοῦ τοιοῦτον δὲν συνωμολογήσαμεν, πραγματοποιήσαντες μόνον τίτλους τινὰς τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, οἵτινες ἕνεκα τῆς ἀποτυχίας τῆς γενομένης ἐκδόσεως τοῦ δανείου εἶχον καταλειφθῆ ὑπὸ τοῦ προκατόχου ἡμῶν, νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὴν πληρωμὴν 36,639,348.82 ἐκτάκτων ἐξόδων, καὶ εἰς τὴν πληρωμὴν τῶν τακτικῶν ἐξόδων, τὰ ὁποῖα εἶχον κανονισθῆ διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Τοιαύτην δὲ διαχείρισιν ἐτόλμησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ χαρακτηρίσῃ ὀλεθρίαν, καὶ τοιαύτην οἰκονομικὴν διοίκησιν, οἵαν σᾶς περιέγραψα, ἄβουλον, νὰ παραστήσῃ δ’ ὅτι ἕνεκα ταύτης παρεσκευάσθη ὁ ἀπειλῶν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους κίνδυνος! Καὶ ἐλέχθη ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ὑπ’ ἄλλων, ὅτι, ὅτε ἐδηλώθη εἰς ἡμᾶς ἡ ἐπιθυμία τοῦ Βασιλέως νὰ παραιτηθῶμεν, ἕνεκεν αὐτῆς τῆς διαχειρίσεως ἡμῶν προέβη τὸ Στέμμα εἰς τὴν ἀπόφασίν του ἐκείνην, καὶ ὅτι θὰ ἦτο ἔγκλημα, ἂν ὁ Ἡγεμὼν δὲν ἐλάμβανε τότε τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔλαβεν! Ἡ παραίτησις εἶναι πρᾶξις, δι’ ἧς ὁ παραιτούμενος ἐκδηλόνει τὴν ἰδίαν αὐτοῦ βούλησιν νὰ ἐγκαταλίπῃ τὸ ἀξίωμα, δι’ οὗ τυγχάνει περιβεβλημένος, ἢ τὴν λειτουργίαν, ἥτις εἶναι ἀνατεθειμένη εἰς αὐτὸν, ἢ τὸ δικαίωμα, τοῦ ὁποίου μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς παραιτήσεώς του τυγχάνει κάτοχος. Κατὰ τὸν Φεβρουάριον δὲν ἐπρόκειτο περὶ δικαιώματος, τοῦ ὁποίου ἐτυγχάνομεν κάτοχοι, ἀλλὰ περὶ δημοσίας λειτουργίας, ἥτις ἦτο ἀνατεθειμένη εἰς ἡμᾶς. Ἄν παρητούμεθα τῆς λειτουργίας ταύτης, θὰ ἐδηλοῦμεν, ὅτι δὲν ἐπεθυμοῦμεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν διαχειριζόμενοι αὐτήν. Ἀλλὰ διὰ ποίαν αἰτίαν ἐτελέσθη ἐν ἡμῖν ἡ μεταβολὴ αὕτη τῆς βουλήσεως καὶ γνώμης ἡμῶν; Ἡμεῖς ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν ἐλέγχοντες τοὺς προκατόχους ἡμῶν, δὲν ἐδηλοῦμεν μόνον, ὅτι ἐφρονοῦμεν, ὅτι ἡμεῖς ἠθέλομεν κυβερνήσει σωφρονέστερον καὶ λυσιτελέστερον εἰς τὰ κοινὰ, ἀλλὰ καὶ ἀνελάβομεν τὸ καθῆκον νὰ μὴ ἀρνηθῶμεν νὰ ἀναλάβωμεν τὴν Κυβέρνησιν, ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἠθέλομεν κληθῆ εἰς αὐτήν. Καὶ ὄντως δὲν ἠρνήθημεν νὰ ἀναδεχθῶμεν τὴν Κυβέρνησιν κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890, ὅτε ἐκλήθημεν. Πῶς τώρα μετεμελήθημεν καὶ ἐζητοῦμεν νὰ παραιτήσωμεν αὐτήν; Ἐλιποψυχήσαμεν πρὸ τῶν ἀνωμαλιῶν, τὰς ὁποίας ἐν τῇ διοικήσει τῶν οἰκονομικῶν ἀνεκαλύψαμεν, ὅτι εἶχον διαπράξει οἱ προκάτοχοι ἡμῶν, ἐπὶ ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ ἔτη κυβερνήσαντες; Εἴμεθα λοιπὸν ῥιψάσπιδες, καὶ ἐνῷ πρὸ 15 μηνῶν ἐστέργομεν νὰ ἀναλάβωμεν τὴν Κυβέρνησιν, καθορῶντες νῦν καὶ ψαύσαντες τῇ χειρὶ ἡμῶν τὰ δεινὰ, τὰ ὁποῖα εἶχον δημιουργηθῆ, ἐγενόμεθα περιδεεῖς, καὶ ὠχριῶντες ἐτρεπόμεθα πρὸ αὐτῶν εἰς φυγήν; Ἡ παραίτησις ἤθελεν εἶσθαι ὄνειδος, οὐδ’ ἦτο δυνατὸν ἡμεῖς νὰ καταδικάσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς νὰ πράξωμεν ὅ,τι ἦτο ἀληθὲς ὄνειδος ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐὰν, ἐπιθυμοῦντες νὰ ὑπαγάγωμεν ἡμᾶς εἰς τὴν ἐκδηλωθεῖσαν ἡμῖν βούλησιν, ὑπεβάλλομεν παραίτησιν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ πρᾶξις ἡμῶν αὕτη δὲν ἤθελεν ἔχει συνεπείας; Καὶ ἂν αἱ συνέπειαι αὐτῆς ἀπέβαινον ἐπιζήμιοι εἰς τὰ κοινὰ, δὲν ἠθέλομεν κριθῆ ἡμεῖς ὡς αἴτιοι τῆς χειροτερεύσεως ταύτης, ἥτις ἤθελεν ἐπέλθει, ἂν ἡμεῖς ἀπεχωροῦμεν τῶν πραγμάτων ἐν τοιούτῳ χρόνῳ, ἄλλοι δὲ ἐκαλοῦντο κατ’ ἀνάγκην νὰ κυβερνήσωσιν ἀνθ’ ἡμῶν. Δὲν ἤθελε δ’ ἐπιβαρύνει ἡμᾶς ἡ ἐπὶ τῇ χειροτερεύσει ταύτῃ τῶν πραγμάτων, εἰς τοιαύτην μάλιστα κρίσιμον θέσιν περιαχθέντων καὶ διακειμένων, εὐθύνη; Καὶ μνείαν ποιούμενος τῆς εὐθύνης, δὲν ἀποβλέπω εἰς τὴν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου πολιτικὴν εὐθύνην, οὐδ’ εἰς τὴν ἐνώπιον τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης ποινικὴν, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐνώπιον τοῦ μέλλοντος εὐθύνην. Μοὶ ἐπιβάλλει τὸ καθῆκον τοῦτο καὶ ἡ ἡλικία μου, ἀλλὰ μοὶ ἐπιβάλλουσιν αὐτὸ ἀρχῆθεν καὶ αἱ παραδόσεις μου, καὶ ἡ ἀνατροφή μου, καὶ αἱ ἕξεις μου, καὶ αὐτὴ ἡ συνείδησίς μου. Δὲν φρονῶ, ὅτι σκοπὸς τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν εἶναι ἄλλος, εἰμὴ μόνη ἡ ὑστεροφημία. Οὗτος εἶναι καὶ πρέπει νὰ ᾖναι ὁ μόνος σκοπὸς τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, καὶ χάριν αὐτοῦ τοῦ σκοποῦ ὑπέχουσι τὰς ἀλγηδόνας καὶ τὰς πικρίας, τὰς θλίψεις καὶ τὰς στερήσεις καὶ τὰς δυσφορίας, ὅσαι βασανίζουσιν αὐτοὺς κατὰ τὸν πολυκύμαντον βίον των. Δὲν ἐπεθύμουν λοιπὸν νὰ παρουσιασθῶ ἐνώπιον τῆς ὑστεροφημίας βεβαρημένος ὑπὸ τῆς εὐθύνης διὰ τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας ἤθελεν ἐπιφέρει ἡ παραίτησις ἡμῶν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς, ἐὰν αἱ συνέπειαι αὗται ἦσαν, ὡς ἐφρόνουν, καὶ ὡς πράγματι ἀπέβησαν, ἐπιζήμιοι εἰς τὰ κοινὰ τῆς πατρίδος. Οἱ παραιτούμενοι δὲν ἐκπληροῦσι διαταγὴν, δὲν παραιτοῦνται διότι διετάχθησαν νὰ παραιτηθῶσιν, ἀλλὰ παραιτοῦνται διότι ἔκριναν, ὅτι πρέπει νὰ παραιτηθῶσιν, εἴτε διότι δὲν ἠδύναντο νὰ προσφέρωσι πλέον ὑπηρεσίαν τινὰ, δὲν ἦσαν πλέον χρήσιμοι, εἴτε διότι δὲν εἶχον καθῆκον νὰ προσφέρωσιν ὑπηρεσίαν, δὲν εἶχον καθῆκον νὰ προσενέγκωσι τὴν ἑαυτῶν χρησιμότητα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς πατρίδος· ἀλλ’ ἡμεῖς, ἂν παρητούμεθα, ἠθέλομεν παραιτηθῆ οὐχὶ διότι ἐκρίνομεν, ὅτι πρέπει νὰ παραιτηθῶμεν, ἢ διότι ἐκρίνομεν ἡμᾶς αὐτοὺς ἀνικάνους νὰ προσφέρωμεν ὑπηρεσίας χρησιμωτάτας εἰς τὰ κοινά· ἐξ ἐναντίας δ’ ἐκρίνομεν, ὅτι εἴχομεν καθῆκον νὰ προσφέρωμεν αὐτὰς, ἀφοῦ εὑρέθημεν ἐν τῇ Κυβερνήσει, καὶ ἀφοῦ οὐδὲ τὸ Στέμμα εἶχεν ἀρνηθῆ εἰς ἡμᾶς τὰ ἀναγκαιοῦντα μέσα, ὅπως προσενέγκωμεν τὰς ὑπηρεσίας ἡμῶν ταύτας, οὐδ’ ἡ Βουλή, ἥτις μάλιστα, ὅτε ἐγνώσθη αὐτῇ ἡ ἀνακοινωθεῖσα ἡμῖν διαταγὴ, ἀπεφήνατο, ὅτι ἐξακολουθεῖ ἔχουσα ἐμπιστοσύνην ἐφ’ ἡμᾶς. Καὶ τῆς Βουλῆς μάλιστα καὶ τῆς κοινωνίας πάσης ἡ ἐμπιστοσύνη προσφάτως μᾶς εἶχεν ἐκδηλωθῆ ἀπόλυτος, διότι ἡ μὲν Βουλὴ ἐπεψήφισεν ὅσα ἂν προετείναμεν αὐτῇ νομοσχέδια περὶ αὐξήσεως ὑπαρχόντων φόρων ἢ περὶ ἐπιβολῆς νέων, οὐχὶ γογγύζουσα ἢ δυσφοροῦσα, ἀλλὰ ἐπευφημοῦσα καὶ χειροκροτοῦσα, πρώτην ἴσως φορὰν τοσοῦτον προθύμως ἀποδεχομένη νέα νὰ ἐπιβληθῶσι βάρη εἰς τὸν λαὸν, οἱ δὲ πολῖται, καὶ διὰ τηλεγραφημάτων καὶ διὰ δηλώσεων καὶ δι’ ἐπιστολῶν, ἐπεκρότουν καὶ τὴν προθυμίαν αὐτῶν κατεδήλουν, ἵνα εἰς πᾶσαν ὑποβληθῶσι θυσίαν χάριν τῆς τιμῆς τῆς χώρας καὶ τῆς ἱστορίας τοῦ ἔθνους. Ὁ λαὸς ἐδήλου ὄντως, ὅτι δὲν ἐδίσταζε πρὸ τῶν ζητουμένων θυσιῶν, διότι ἐπίστευεν ἀδιστάκτως εἰς τοὺς περὶ τῆς ἀνάγκης λόγους ἡμῶν, καὶ πεπεισμένος ἐτύγχανεν, ὅτι αἱ θυσίαι αὐτοῦ δὲν ἤθελον σπαταληθῆ, οὐδὲ κἂν μετατραπῆ εἰς ἄλλους σκοποὺς καὶ ἄλλας ἀνάγκας. Ἀλλ’ ἐπὶ τέλους, ἠρωτῶμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, διατὶ νὰ παραιτηθῶμεν; Μήπως ἡμεῖς εἴμεθα οἱ δημιουργοὶ τῆς οἰκονομικῆς ἀθλιότητος, ἥτις ἐπεφάνη κρατοῦσα ἐν τῇ χώρᾳ, καὶ ὀφείλομεν νὰ παραιτηθῶμεν ἐκ τῆς τύψεως τοῦ συνειδότος ἡμῶν; Ἡμεῖς ὀκτὼ ἔτη ἐξελαρυγγίσθημεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐπισκοποῦντες καὶ ἐλέγχοντες τὴν σπατάλην τῆς διοικήσεως, τὴν μωρίαν τῆς ἐφαρμοζομένης οἰκονομικῆς πολιτικῆς, τὴν ἀστοργίαν τῶν κυβερνώντων. Ὅσα κατὰ τὰ ἔτη ταῦτα εἴπομεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διὰ νὰ ἀποτρέψωμεν τοὺς κυβερνῶντας ἀπὸ τὴν κατωφέρειαν, εἰς ἣν εἶχον ὀλισθήσει, καὶ διὰ νὰ καταδείξωμεν τὴν καταστροφὴν, εἰς ἣν ἀσυνειδήτως ἔσυρον τὸν τόπον, ἤθελον ἀποτελέσει πολλοὺς ὀγκώδεις τόμους. Μετήλθομεν μάλιστα πρὸς τοῦτο πᾶν μέσον, εἴτε ἵνα ἀναστείλωμεν τὸ κακὸν, εἴτε ἵνα ἀνακόψωμεν τὴν ὁρμὴν τῶν κυβερνώντων. Πρὸς τὸ Στέμμα αὐτὸ οὐχὶ ἅπαξ, ἀλλὰ πολλάκις προσεφύγομεν, ἱκετεύοντες νὰ ποιήσηται χρῆσιν τῶν συνταγματικῶν δικαιωμάτων του, ὅπως ἀνακόψῃ τοῦ κακοῦ τὴν πρόοδον, ἀφοῦ πλειονοψηφία τετυφλωμένη οὐδὲ συνεζήτει, οὐδὲ κἂν ἐλάλει, οὐδ’ ἐδήλου ἁπλῆν ἐπιθυμίαν νὰ μάθῃ καὶ νὰ πεισθῇ, ἀλλὰ μὲ κεκλιμένην τὴν κεφαλὴν ἐπεψήφιζε καὶ ἐπεψήφιζε, καὶ οὐδέποτε, οὐδ’ ἐπὶ τοῦ μᾶλλον ἀσημάντου θέματος, ἐτόλμησε νὰ ἀπονεύσῃ. Καὶ παρεκαλοῦμεν τὸ Στέμμα νὰ σπεύσῃ, διότι ἀπεῖχεν ἔτι ὁ χρόνος, καθ’ ὃν ἔληγε τῆς Βουλῆς ἡ διάρκεια, καὶ καθ’ ὃν ἔμελλον νὰ γένωνται αἱ βουλευτικαὶ ἐκλογαὶ, ἂν δὲ ἀνεβάλλετο ἡ ὑπουργικὴ μεταβολὴ μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου, δυσκόλως ἤθελον ἀποσοβηθῆ τὰ δεινὰ, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀρχίσει νὰ ἐπιφαίνωνται ἐπερχόμενα. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ὀλίγας ἑβδομάδας πρὸ τῆς λήξεως τῆς τελευταίας Συνόδου τῆς κατὰ τὸ 1890 ἀνανεωθείσης Βουλῆς ὁρμαθοὶ νομοσχεδίων εἰσήγοντο καθ’ ἑκάστην εἰς αὐτὴν ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις ἦτο καὶ τότε ὁ Πρωθυπουργὸς, ἡ δὲ Κυβέρνησις εἶχε μεταποιήσει τὸ βῆμα τοῦτο εἰς πίθον τῆς Πανδώρας, ἐξ οὗ ἤντλει καὶ διένεμεν εἰς τοὺς προσερχομένους ὅ,τι ἂν ἤθελον ζητήσει. Ἦσαν τότε αἱ παραμοναὶ βουλευτικῶν ἐκλογῶν, ἑπομένως καὶ ἑπτὰ σιδηροδρόμων τὴν κατασκευὴν ἐν Πελοποννήσῳ ἐπρότεινεν ἀντὶ 12,500,000, καὶ εἰς τοὺς ἐπιμόρτους τῶν τσιφλικίων γεωργοὺς δάνεια ἐπρομήθευεν, ἵνα ἀγοράσωσι τὰ τσιφλίκια, καὶ τὴν ἀπαγόρευσιν τῶν στρατιωτικῶν προβιβασμῶν, ἥτις εἶχε νομοθετηθῆ κατὰ τὸ 1887, ἠκύρου, καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν βαθμοφόρων τοῦ ναυτικοῦ ηὔξανε, καὶ τὸν φαρμακευτικὸν κλάδον τοῦ ναυτικοῦ περιέθαλπε, καὶ ὑπὲρ τῶν ἀρχιμουσικῶν αὐτοῦ ἐνομοθέτει, καὶ τὰ ὑδραυλικὰ ἐν Θεσσαλίᾳ ἔργα ἐκανόνιζε, καὶ Γυμνάσια συνίστα ἐν Ἀγρινίῳ καὶ ἐν Παμίσῳ, καὶ τὰς κοίτας τῶν ποταμῶν ἀνέσκαπτε, καὶ τὰς ἀκτὰς τῆς θαλάσσης μετεποίει εἰς ὅρμους καὶ λιμένας. Καὶ τί δὲν διένεμε; Θέσεις, βαθμοὺς, ἐλπίδας, ὑποσχέσεις, μέσα πλουτισμοῦ, καὶ ἄνθη ἀκόμη εἰς τοὺς νεαροὺς τῶν φίλων της. Τότε προσεπαθοῦμεν νὰ ἀναστείλωμεν τὴν ὁρμὴν τῆς Βουλῆς, καὶ ἐλέγομεν πρὸς αὐτὴν καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τοῦ πέρατος τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Μαΐου μέχρι τῆς πτώσεως τοῦ Ὑπουργείου, δι’ οὗ διελύθη ἡ Βουλὴ, ἐνεθυμήθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ λέγῃ καὶ νὰ γράφῃ περὶ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας, ὅστις τότε ἐτύγχανε Πρωθυπουργός. Ἐλέγομεν τότε πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν: «Τέσσαρα ἔτη ἐνήσκησας τὴν ἐξουσίαν σου, τὰ δικαιώματά σου, ἔφθασες δὲ νῦν εἰς τὰς παραμονὰς τοῦ θανάτου σου, διότι τετραετὴς κατὰ τὸ Σύνταγμα εἶναι ὁ βίος σου. Δὲν περιορίζεσαι κἂν τώρα, εἰς τὸ τέλος τοῦ βίου σου, νὰ ἀναμνησθῇς ποτά τινα ἐν τῷ βίῳ σου ἔπραξας, νὰ ἐξετάσῃς σὺ αὐτὴ τὰς πράξεις σου, καὶ ἂν ἡ τοιαύτη αὐτοεξέτασις σὲ πείσῃ, ὅτι ἔσφαλες, νὰ φροντίσῃς νὰ δικαιολογήσῃς σεαυτὴν πρὸ τῶν ἐκλογέων σου; Πῶς ἐξακολουθεῖς καὶ κατὰ τὰς ὑστάτας ταύτας ἡμέρας νὰ ψηφίζῃς νομοσχέδια, δι’ ὧν θέλει ἐπιβαρυνθῆ τὸ Κράτος διὰ 30 καὶ 50 ἑκατομμυρίων; Διατὶ τοσαύτην δεικνύεις ἀπληστίαν περὶ τὴν κάρπωσιν τῆς ἐξουσίας σου, δὲν ἀφίνεις δὲ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὰς ἐκλογὰς θέλουσιν ἀναδειχθῆ Βουλευταὶ, νὰ ἀποφασίσωσιν αὐτοὶ περὶ τούτων; Ἐκεῖνοι θέλουσιν εἶσθαι περιβεβλημένοι δι’ ἐντολῆς νωπῆς καὶ προσφάτου, καὶ εὐλόγως θέλουσι κρίνεσθαι ὡς διερμηνεύοντες τὸ νωπὸν φρόνημα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Διατὶ δὲν ἀφίνεις εἰς αὐτοὺς νὰ ψηφίσωσι τὰ νομοσχέδια ταῦτα, ἀλλὰ σπεύδεις σὺ κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας τοῦ βίου σου νὰ ἀναλάβῃς καὶ τὸ ἔργον τοῦτο;» Ἡ πλειονοψηφία δὲν ἤκουε τότε ἡμῶν· ἀλλὰ δὲν ἤκουεν ἡμῶν τότε οὐδὲ ἡ Κυβέρνησις. Καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προχθὲς ἐδυσφόρουν, διότι παρέτεινεν ἐπὶ δύο ἑβδομάδας κρατῶν ἐν χερσὶν αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, ὁ ὁποῖος δὲν εἶχε διορισθῆ ὁριστικὸς Πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ εἶχε ταχθῆ προσωρινὸς Πρόεδρος Ὑπουργείου, συστηθέντος ἐν στιγμῇ ἀνάγκης, αὐτοὶ οὗτοι τότε, καὶ κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας, καθ’ ἃς ἐξηκολούθει ζῶσα κατὰ τύπους ἡ Βουλή, κατὰ τὰς ἡμέρας, καθ’ ἃς καὶ αὐτὴ ἡ πρὸς τὴν Βουλὴν ἐκείνην τυπικὴ ἐμπιστοσύνη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶχεν ἐξατμισθῆ, ἐπέμενον νὰ ζητῶσι τὴν ψῆφον αὐτῆς, διὰ νὰ διαθέσωσιν ἑκατομμύρια ἐπὶ ἑκατομμυρίων. Δὲν εἶναι δύσκολον νὰ κατανοηθῇ, ποῖον τότε εἴχομεν ἐπιτακτικὸν καθῆκον, νὰ ἀναστείλωμεν τὴν ἐπὶ τοιαύτης κατωφερείας ὀλίσθησιν καὶ τῶν Ὑπουργῶν καὶ τῶν Βουλευτῶν. Μεταξὺ τῶν ἄλλων ἦτο τότε καὶ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐδίδετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ ἄδεια νὰ συνομολογήσῃ σύμβασιν, ἵνα χορηγῇ ἐπὶ σειρὰν 50 ἐτῶν 650,000 ἢ 850,000 δραχμὰς κατ’ ἔτος εἰς Ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν, ἡ ὁποία ἔμελλε νὰ συστηθῇ. Ἐζήτησα νὰ μὴ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ δὲν εἰσηκούσθην. Εἶχε τότε προταθῆ ὡσαύτως ἕτερον νομοσχέδιον, δι’ οὗ ἐζητεῖτο πίστωσις πέντε ἑκατομμυρίων καί τινων ἑκατοστύων χιλιάδων δραχμῶν, ὅπως δι’ αὐτῆς οἰκοδομηθῶσι στρατιωτικὰ κτίρια. Πότε; Τὸν Μάρτιον τοῦ 1890! ἓξ μῆνας πρὸ τῆς κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890 παραιτήσεώς των! Καὶ ἀνέλυσα χθὲς καὶ προχθὲς τὴν κατὰ τὰ ἔτη ἐκεῖνα οἰκονομικὴν διαχείρισιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ γνωρίζετε νῦν εἰς ποίαν ἀθλιότητα διέκειντο τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους καὶ τότε, κατὰ Μάρτιον τοῦ 1890, ὅτε ἐζήτουν νὰ δαπανήσωσι πέντε καὶ ἥμισυ ἑκατομμύρια εἰς οἰκοδομάς. Σᾶς ἀφηγήθην προχθὲς καὶ τὸ ἔλλειμα τοῦ 1887, καὶ τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1888, καὶ τὸ ἔλλειμμα τοῦ 1889, καὶ τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν παρέδωκαν ἡμῖν τὰ οἰκονομικὰ κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890. Καὶ ἠτοιμάζετο τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ δαπανήσῃ 5 ἑκατομμύρια εἰς στρατιωτικὰ κτίρια! Προσεπάθουν νὰ ἀναστείλω αὐτοὺς, ἀλλὰ δὲν εἰσηκουόμην, ἦτο δ’ ἕτοιμος ἡ πλειονοψηφία νὰ ψηφίσῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐπέμενεν ἀπαιτοῦσα τὴν ψήφισιν αὐτῶν. Ἠναγκάσθην τότε νὰ μετέλθω τὸ ἔσχατον τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα αἱ συνταγματικαὶ παραδόσεις, ἤ, κάλλιον εἰπεῖν αἱ κοινοβουλευτικαὶ ἕξεις παρέχουσιν εἰς τὰς μειονοψηφίας. Καὶ ὡμίλησαν περὶ κωλυσιεργίας, καὶ ἐνόμιζον ὅτι ὕβριζον ἡμᾶς ἐπὶ τούτῳ, ἀφοῦ αὐτοὶ μᾶς ἠνάγκαζον νὰ κωλυσιεργήσωμεν. Καὶ ποῖον ἄλλο μέσον εἴχομεν, ἵνα σώσωμεν τὸν τόπον, ὅταν πλειονοψηφία τυφλὴ διεσπάθιζε τὰ δημόσια χρήματα, ἀσεβοῦσα πρὸς τοὺς νόμους καὶ πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, καὶ ὅταν τὸ Στέμμα ἀνείχετο τὰς πράξεις αὐτῆς, διότι ἦτο πλειονοψηφία, οὐδὲ παρενέβαινεν, ἵνα σταματήσῃ αὐτήν; Ἓν ὑπελείπετο ἡμῖν μέσον, νὰ προσφύγωμεν εἰς τὰς ἰδίας ἡμῶν δυνάμεις, καὶ νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἀποτρέψωμεν, ὅσον ἠδυνάμεθα, τὴν συζήτησιν τοιούτων νομοσχεδίων, ἐν παραμοναῖς μάλιστα λήξεως τῆς βουλευτικῆς περιόδου, εἴτε παρατείνοντες τὰς συζητήσεις, εἴτε ἀφιστάμενοι ἢ ἀποχωροῦντες τῶν συνεδριάσεων, ὅπως μὴ συντελῆται ἀπαρτία. Ἐνησκοῦμεν οὐχὶ δικαίωμα, ἀλλὰ καθῆκον, τὸ ὁποῖον εἴχομεν, ἵνα σώσωμεν τὰ κοινὰ ἀπὸ τοῦ ὀλέθρου, τὸν ὁποῖον ἠπείλουν τοιαῦται πράξεις. Δὲν ὑβριζόμεθα λοιπὸν, ὅτε ἐνεκάλουν ἡμᾶς ἐπὶ κωλυσιεργίᾳ; Ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἐνησκήσαμεν τὴν κωλυσιεργίαν, καὶ δι’ αὐτῆς ἀπηλλάξαμεν τὸν τόπον ἀπὸ τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα διὰ τῶν νομοσχεδίων ἐκείνων ἐπρόκειτο τότε νὰ ἐπιβληθῶσιν εἰς αὐτόν. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἔλεγον τότε εἰς τὸ Κοινοβούλιον (ἀναγινώσκει): «Ὁμιλοῦσι περὶ κωλυσιεργίας, καὶ φιλοτιμοῦνται οἱ φίλοι τοῦ Ὑπουργείου, ὅσοι λαμβάνουσι τὸν λόγον, νὰ ἐπαναλαμβάνωσι τὸ χυδαῖον τοῦτο ἐπιχείρημα, ὅπως αἰτιῶνται τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Κατὰ τοὺς πρώτους χρόνους τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἐφρόνουν ἐν Εὐρώπῃ, ὅτι αἱ μειονοψηφίαι δὲν ἔχουσι δικαίωμα νὰ παρακωλύσωσι τὰς πλειονοψηφίας ἀπὸ τοῦ νὰ περιβάλλωσι τὴν θέλησιν αὐτῶν διὰ τοῦ κύρους τῆς νομοθετικῆς ἰσχύος. Παρεδέχοντο τότε μίαν καὶ μόνην ἐξαίρεσιν, ἐὰν τὰ συζητούμενα θέματα ἀντιβαίνωσιν εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἢ ἂν ἀναιρῶσιν ἀμέσως ἢ ἐμμέσως τοῦ πολιτεύματος τὰς βάσεις. Κατὰ τὰς δύο ταύτας περιπτώσεις ἀπεδέχοντο τότε, ὅτι ἐπετρέπετο εἰς τὰς μειονοψηφίας νὰ παρακωλύωσι τὰς πλειονοψηφίας ἀπὸ τοῦ νὰ προβαίνωσιν εἰς ἀποφάσεις τοιοῦτον ἐχούσας χαρακτῆρα. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς ἐν τοῖς Κοινοβουλίοις παρεστάθησαν πλειονοψηφίαι τυφλῶς τεταγμέναι εἰς τὸν κομματισμὸν, ἀφ’ ἧς παρεστάθησαν ἐν τοῖς Κοινοβουλίοις πλειονοψηφίαι, αἵτινες, τυφλώττουσαι πρὸς τὸ φῶς, κωφεύουσαι πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ἀρνούμεναι τὰ πράγματα, ἀπογυμνοῦσαι ἑαυτὰς ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἰδίαν ἑαυτῶν βούλησιν καὶ θέλησιν, παρεδίδοντο ὡς νευρόσπαστα εἰς τὰς χεῖρας τῶν ἡγουμένων αὐτῶν, ἐπικυρόνουσαι πάσας τὰς πράξεις των, καὶ μετέβαλλον τὴν συνταγματικὴν Κυβέρνησιν εἰς Κυβέρνησιν τυραννικὴν, ἔκτοτε δὲν ὑπάρχει Κοινοβούλιον, οὐδὲ συγγραφεὺς, ὁ ὁποῖος δὲν ἀνομολογεῖ ὡς δικαίωμα τῶν μειονοψηφιῶν νὰ προσπαθῶσι νὰ σταματῶσι τὰς πλειονοψηφίας ἐν τῇ τοιαύτῃ κατωφερείᾳ, εἰς τὴν ὁποίαν ὠλίσθησαν. Ἐὰν μάλιστα ἡ Βασιλικὴ ἀρχὴ, ἑρμηνεύουσα κατά τινα περίεργον τρόπον τὸ πολίτευμα, ἀξιοῖ, ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ κρίνῃ ἐπὶ τῶν γινομένων, ἀλλ’ ὅτι ὀφείλει νὰ ὑποτάξῃ ἑαυτὴν εἰς τὰς θελήσεις τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἀφ’ ἧς οὕτω καὶ ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἀνεγνωρίσθη ὡς δικαίωμα τῆς πλειονοψηφίας, αἱ οὕτω πως καταρτισθεῖσαι καὶ οὕτω πως λειτουργοῦσαι πλειονοψηφίαι καθίστανται ἀπεχθέστεραι τοῦ χυδαιοτέρου τῶν τυράννων. Συγγραφεὺς πολιτειακοῦ δικαίου παραβάλλει τὰ πολυμελῆ πολιτικὰ σώματα, ἐὰν ἐν αὐτοῖς τοιαῦται καθιδρύωνται πλειονοψηφίαι, ἀπηλλαγμέναι τοῦ κινδύνου τῆς διαλύσεως, πρὸς τὰ ἄγρια θηρία, τὰ ὁποῖα καταβιβρώσκουσι πᾶν τὸ προστυχόν.» Τί ἄλλο ἐδήλουν διὰ τούτων ἢ ὅτι, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ὁ Ἡγεμὼν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ παύῃ τοὺς Ὑπουργοὺς, ἔχει τὸ δικαίωμα, ὅταν πρόκηται περὶ συστάσεως Ὑπουργείου, νὰ διορίζῃ τὸν προϊστάμενον αὐτοῦ, καὶ μετ’ αὐτοῦ νὰ συσκέπτηται περὶ τοῦ διορισμοῦ τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργείου; Ἀλλ’ ἡ ἐνάσκησις τοῦ δικαιώματος τούτου λαμβάνει βεβαίως χώραν, ὁσάκις εὐλόγως προκαλῆται αὕτη ὑπὸ τῶν πραγμάτων, ὡς ὅταν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἡγεῖται τῆς πλειονοψηφίας, τοιαύτην ποιεῖται χρῆσιν αὐτῆς, οἵαν περιέγραψα δι’ ὧν τότε ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλὴν, ἢ ὅταν οἱ κληθέντες ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος ἔχωσιν ἐκδεδηλωμένας ὡρισμένας γνώμας περὶ Κυβερνήσεως, ἢ συστήματα εἴτε διοικήσεως, εἴτε διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν, τὰ ὁποῖα ὁ Ἡγεμὼν ἐγκρίνει καὶ προτιμᾷ τῶν ὑπὸ τῆς ὑπαρχούσης Κυβερνήσεως τεθειμένων ἐν ἐνεργείᾳ. Διὰ τοῦτο ἀνεφέρομεν πρὸς τὸ Στέμμα, ὅτι ἡμεῖς μὲν δὲν ἔχομεν ἀφορμὴν νὰ παραιτηθῶμεν, ἀλλ’ ὅτι εἰς τὸν Βασιλέα ἀπόκειται νὰ παύσῃ ἡμᾶς, κατὰ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα ἀπένειμεν εἰς τὴν Μεγαλειότητά Του. Δὲν πρέπει νὰ μνημονεύσω τῆς ἑρμηνείας τῆς ἀρνήσεως ἡμῶν νὰ ὑποβάλωμεν παραίτησιν, τῆς διαδοθείσης ἐν τῇ πόλει ὑπὸ τοῦ κομματικοῦ ἀνταγωνισμοῦ. Ἄρνησις πρὸς παραίτησιν ἡρμηνεύθη ὡς ἀντίστασις, ἡ τοιαύτη δ’ ἀντίστασις ἐκρίθη ὡς ἔναρξις στάσεως κατὰ τῆς ἐννόμου τάξεως, κατὰ τῶν ἐν τῇ Πολιτείᾳ καθεστηκυιῶν ἐξουσιῶν. Δὲν γνωρίζω τίνες οἱ τοιαύτας μεταδόντες εἰδήσεις, ἀλλὰ καιρίαν ἤθελον αἰσθανθῆ θλῖψιν, ἐὰν αὐτοὶ ἀνῆκον εἰς τὰς τάξεις τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, διότι ὄντως λυπηρὸν εἶναι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες εἰς τοσοῦτον φαυλότητος νὰ βυθισθῶσιν, ὑπὸ μαινομένης φιλαρχίας ἐλαυνόμενοι. Ὄνειδος ἤθελεν εἶσθαι εἰς ἐκείνους, οἵτινες διὰ τοιούτων μέσων ζητοῦσι νὰ κρατήσωσιν ἐν τῷ πολιτικῷ ἀνταγωνισμῷ, τολμῶντες ἐκ περιτροπῆς νὰ ψεύδωνται νῦν μὲν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, αὔριον δὲ πρὸς τὸ Στέμμα. Ἀνέγνων ὅμως ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅτι κατὰ Μάϊον ἢ Ἀπρίλιον μῆνα τοῦ ἔτους τούτου συνεζητήθη καὶ διεξήχθη ἐν τῷ Στρατοδικείῳ δίκη κατ’ ἀξιωματικοῦ ἀνωτέρου, εὐμαθοῦς καὶ ἐντίμου, ἥτις θέλει ἀποτελέσει ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς χώρας ἀληθὲς σκάνδαλον, τὸ ὁποῖον δὲν κρατύνει ἐν τῷ στρατῷ τὴν πειθαρχίαν καὶ τὴν πρὸς τοὺς στρατιωτικοὺς κανονισμοὺς εὐλάβειαν, ἀλλὰ παραλύει αὐτὰς, δὲν συνέχει οὐδὲ συντάσσει τὸν στρατὸν, ἀλλὰ θραύει τοὺς δεσμοὺς, οἵτινες πρέπει νὰ συνέχωσι τὰ μέλη αὐτοῦ πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τοὺς ἀνωτέρους αὐτῶν, διδάσκει δὲ τὴν ἀπείθειαν καὶ τὴν ῥαδιουργίαν. Ἡμεῖς δὲν ὑπεκινήσαμεν ποτὲ στάσεις, ἀλλ’ ἠσχολήθημεν νὰ προλάβωμεν τοιαύτας, εἰς τὰς ὁποίας ἀκράτητος φιλαρχία καὶ αὐθάδης φατριασμὸς ὤθει τὴν χώραν. Καὶ ἀνεστέλλομεν τὰς ὁρμὰς, καὶ κατηνάζομεν τοὺς ἐρεθισμούς, εἰ καὶ ἄλλοι ἦσαν ἕτοιμοι νὰ συκοφαντήσωσιν ἡμᾶς ἐπὶ τούτῳ, ὅπως κλονίσωσι τὴν πρὸς ἡμᾶς ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐσμὲν φύλακες καὶ οὐχὶ ἀνατροπεῖς τῶν θεσμῶν, οἵτινες πρώτην κατέστησαν ἀρχὴν τὴν βασιλικήν. Δὲν ὑπονομεύομεν τοῦ θρόνου τὰ θεμέλια ἢ τῆς δυναστείας τὰς ῥίζας, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα προσεπαθήσαμεν ἄλλοτε νὰ τεθῶσι στερεὰ καὶ ἑδραῖα, καὶ δι’ αὐτὰς προσηνέγκομεν χρησίμους ὑπηρεσίας, ὅπως βαθύνωσι καὶ κρατυνθῶσι. Τῶν θρόνων τὰ θεμέλια ὑπονομεύουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες δι’ ἀσυνειδήτου διοικήσεως καὶ διὰ τάσεων αὐτοκρατισμοῦ κατεργάζονται ἐπιβούλως τὴν κτηνώδη κατάθλιψιν τοῦ λαοῦ, καὶ τὴν ταπείνωσιν τοῦ φρονήματος αὐτοῦ, καὶ τὸν ἐξευτελισμὸν τοῦ χαρακτῆρος αὐτοῦ, ἐγείροντες οὕτω φραγμοὺς καὶ ἀνασκάπτοντες τάφρους μεταξὺ τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ θρόνου. Αὐτοὶ τότε ἔλεγον πρὸς τοὺς Ἀθηναίους ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῶν οἰκιῶν των, ὅτι ἡ κατὰ τὴν 18 Φεβρουαρίου γενομένη παῦσις τοῦ Ὑπουργείου ἀπετέλει ὑψίστην κύρωσιν τῶν συνταγματικῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἡγεμόνος, ὡς ἂν τὰ δικαιώματα ταῦτα τοῦ Βασιλέως εἶχον ὑπό τινος ἀμφισβητηθῆ, ἢ ὡς ἂν ἡ ἀπορία, τὴν ὁποίαν ἐνεποίησεν εἰς τοὺς πολίτας ἡ εἴδησις, ζητοῦντας νὰ μάθωσι, ἀλλὰ μὴ μανθάνοντας, τίνες ὑπηγόρευσαν τὸ μέτρον λόγοι, δισταγμὸν ἐδήλου περὶ τῶν δικαιωμάτων τούτων τοῦ Βασιλέως, ἢ ἄρνησιν αὐτῶν. Αὐτοὶ καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν δὲν ἐδίστασαν νὰ εἴπωσι προχθὲς, ὅτι «ἔκρυθμον ἐν τῇ Πολιτείᾳ θὰ ἦτο, ἐὰν ἐπετρέπετο εἰς τοὺς κυβερνῶντας καὶ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐξακολουθήσωσιν ἐν τῇ πορείᾳ, ἥτις εἰς τὰ ὄμματα πάντων ἐξεδήλου, ὅτι τὸ Κράτος διέτρεχε τὸν μέγιστον τῶν κινδύνων, ὅτι ἔγκλημα θὰ ἦτο, ἐὰν εἶχέ τις τὸ δικαίωμα νὰ θέση τέρμα εἰς αὐτὴν διὰ τῆς παρεμβάσεως τοῦ λαοῦ, καὶ μὴ ἐποιεῖτο χρῆσιν τῆς ἐξουσίας τῆς ἐναποτεθειμένης αὐτῷ». Καὶ ἔλεγον ταῦτα, ἵνα ἐμποιήσωσιν εἰς τὴν λαὸν τὴν γνώμην, ὅτι ἡ πολιτεία ἡμῶν κατὰ τοὺς δεκαπέντε μῆνας, καθ’ οὓς ἐκυβερνήσαμεν, αὐτὴ προεκάλεσεν εὐλόγως τὴν ἐνάσκησιν τοῦ Ἡγεμονικοῦ δικαιώματος, ὅτι πράγματι ἡμεῖς ἐφέρομεν εἰς ὄλεθρον τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἔλεγες ταῦτα Σὺ, (ἀποτείνεται πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν) ὁ καταστροφεὺς τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ὅστις κατὰ τὰ τελευταῖα τέσσαρα ἔτη, 1887 ἕως 1890, ἀφῆκας ἔλλειμα 88,713,233.55, ἂν καὶ ηὔξησας ἀπὸ τοῦ 1887 τοὺς φόρους κατὰ 22 ἑκατομμύρια, ἂν καὶ ἕνεκα τούτου εἰσέπραξας ἐκ φόρων καὶ τακτικῶν ἐσόδων κατὰ τὰ τέσσαρα ἐκεῖνα ἔτη δρ. 335,556,872, ἂν καὶ ἔλαβες προσέτι 350 ἑκατομμύρια φράγκων χρυσῶν διὰ δανείων! Καὶ ἔλεγες, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἔκρυθμον, ἐὰν ἐπετρέπετο ἡμῖν νὰ ἐξακολουθήσομεν κυβερνῶντες! τὸ ἔλεγες σὺ, ὅστις, ἀφοῦ κατὰ τὸ 1882 παρέλαβες ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου 15,508,953.66, ἀφοῦ, πλὴν τῶν φόρων, τοὺς ὁποίους εἶχες ἐπιβάλει κατὰ τὸ 1880, ἐκ τριῶν ἑκατομμυρίων, ἐπέβαλες καὶ κατὰ τὸ 1882 νέους φόρους δραχ. 3,490,000, ἐπέβαλες καὶ κατὰ τὸ 1883 νέους φόρους 13,871,655, καὶ διὰ μετατροπῆς τοῦ νομίσματος εἰς νέας δραχμὰς ηὔξησας τοὺς φόρους, οὓς εἰσέπραξας, κατὰ 12%, ἀφοῦ καὶ κατὰ τὸ 1884 ἐπέβαλες τὸν φόρον ἐπὶ τῶν οἰνοπνευμάτων, καὶ ἵδρυσας τέσσαρα μονοπώλια, οὕτω δ’ εἰσέπραξας κατὰ τὰ ἔτη 1882, 1883 καὶ 1884 ἐκ φόρων καὶ τακτικῶν ἐσόδων 178,033,417.51! Σὺ, ὅστις καὶ τὸν νόμον περὶ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων παρέβης, μετατρέψας ἐκ τοῦ σκοποῦ, εἰς ὃν οὗτος προσδιώρισε, καὶ δαπανήσας εἰς τακτικὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους καὶ ἐκ τοῦ δανείου τῶν 170 ἑκατομμυρίων 19,250,280.43, καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα ἐδημιούργησας ἐλλείμματα τριετίας 45,105,292.54, εἶχες δὲ παρουσιάσει καὶ ἔλλειμα ἀναπόφευκτον τοῦ ἐπιόντος ἔτους 1885 ἐξ 28 καὶ πλέον ἑκατομμυρίων! Σὺ λέγεις, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἔγκλημα, ἂν ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔπαυεν ἡμᾶς! Σὺ, ὁ καταστρέψας τὴν οἰκονομικὴν πίστιν τοῦ Κράτους διὰ σπατάλης ἄφρονος τῶν δημοσίων χρημάτων, δι’ ἐξαντλήσεως τῶν πόρων τῆς χώρας καὶ διὰ τῆς ἀθετήσεως καὶ αὐτῶν τῶν συμφωνιῶν, τὰς ὁποίας μετὰ τῶν δανειστῶν εἶχες συνομολογήσει! Οὐδ’ αἱ προφορικαὶ ἐπαγγελίαι, οὐδ’ αἱ ἐπίσημοι πρὸς τὴν Βουλὴν ἀνακοινώσεις, οὐδ’ αἱ γραπταὶ συμφωνίαι μετὰ τρίτων, οὐδὲ τῶν νόμων αἱ διατάξεις, τῶν νόμων, οἵτινες ὑπὸ σοῦ ἐπροτάθησαν καὶ τῇ σῇ εἰσηγήσει ἐξεδόθησαν, ἠδυνήθησαν νὰ σὲ ἀναστείλωσι! Πάντα παρέβης, καὶ πάντα ἠθέτησας, ψευδόμενος πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ περικαλύπτων διὰ διαστροφῶν τῶν πραγμάτων καὶ δι’ ἀλλοιώσεως τῶν ἀριθμῶν τὸ βάραθρον, ὅπερ ἀνέσκαψας! Καὶ σὺ κατήγγειλας ἐμοῦ ὡς δημιουργοῦ τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν, ἃς ἀπειργάσθης! Καὶ ἐχαρακτήρισας τὴν πολιτείαν μου ὡς ἄβουλον, διότι δὲν ἐγνώριζον τὴν τέχνην τοῦ ἀπατᾶν καὶ τοῦ ψεύδεσθαι, καὶ παρέστησας τὴν διοίκησίν μου ὡς τύφλωσιν, διότι δὲν μὲ εἶδες πλαστογραφοῦντα τὰ λογιστικὰ βιβλία καὶ τοὺς ἀριθμοὺς τῶν πινάκων καὶ τῶν καταστάσεων! Ὅταν τοῦ Ἡγεμονικοῦ δικαιώματος ἡ ἐνάσκησις μᾶς ἀπέβαλε τῆς ἀρχῆς, εἴχομεν δικαίωμα νὰ ἀμυνθῶμεν κατ’ ἐκείνων, οἵτινες, κολακεύοντες διὰ νὰ κερδοσκοπήσωσι κατὰ τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα, ἐδυσφήμουν ἡμᾶς ὡς ὑπαιτίους τῶν ἐπιφανεισῶν δυσχερειῶν· παρεῖχε δ’ ἡμῖν τὸ δικαίωμα τοῦτο καὶ τὸ πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς σέβας καὶ ἡ πρὸς τὴν συκοφαντίαν καὶ τὴν εὐτέλειαν τῶν χαρακτήρων ἀποστροφή. Ἐνεποίησεν ὅμως ἡμῖν καὶ εὔλογον, ἂν οὐχὶ περὶ τοῦ παρόντος, βεβαίως περὶ τοῦ μέλλοντος, ἀνησυχίαν ἡ πληροφορία, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἐν αὐταῖς ταῖς αἰθούσαις τῶν Ὑπουργείων περιύβριζον τὸ Σύνταγμα, καὶ κατεβίβαζον τὸν Θρόνον εἰς τὴν ἐκλογικὴν παλαίστραν. Καὶ αὐτοὶ μὲν, ἥκιστα εὐλαβεῖς καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἐπὶ τὰς ὑπουργικὰς ἕδρας ἀναβιβάσασαν αὐτοὺς βασιλικὴν ἀρχὴν, ἐζήτουν δι’ ἀσεβοῦς χρήσεως τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως νὰ πλανήσωσιν ἢ νὰ πτοήσωσι τοὺς πολιτικοὺς φίλους μου, ὅπως οὗτοι χωρισθῶσιν ἀπ’ ἐμοῦ καὶ συνταχθῶσι μετ’ αὐτῶν. Εἶχε μετατρέψει τὰς φρένας αὐτῶν ἡ ἀνέλπιστος ἀνάβασίς των ἐπὶ τῶν ὑπουργικῶν ἑδρῶν! Ἀλλ’ ἐγὼ ὤφειλον νὰ συμβουλεύσω τοὺς ἐκλογεῖς νὰ προσέξωσιν εἰς τὴν παρεκτροπὴν, καὶ νὰ μὴ ἀμελήσωσι νὰ προτιμήσωσι τοὺς ἐμοὺς φίλους, ὅπως κατασταθῇ δυνατὴ ἡ ἐπὶ τὴν συνταγματικὴν τροχιὰν ἐπαναγωγὴ τῆς κυβερνητικῆς λειτουργίας, ἣν μωρανθέντες Ὑπουργοὶ ἐξετροχίαζον. Ἐπεκαλέσθην τὸ νομοταγὲς, καὶ ἐπεθύμουν νὰ ἐγείρω τὸ ὑπὲρ τῆς τάξεως συμφέρον τῶν πολιτῶν, ὅπως μὴ ὑπολειφθῶσιν ἐπὶ τοῦ ἐδάφους σπέρματα, ἐκ τῶν ὁποίων ἔν τινι χρόνῳ, ἐγγυτέρῳ ἢ ἀπωτέρῳ, ἠδύναντο νὰ βλαστήσωσιν ἀνατροπαὶ ἢ ἐπαναστάσεις, ὡς καὶ ἡ καθ’ ὅλου καὶ ἡ τῆς χώρας ταύτης ἱστορία διδάσκουσι. Ταῦτα ὅμως φαύλη ἐκλογικὴ κερδοσκοπία παρέστησεν ὡς ἀπειλητικὰ τῆς καθεστηκυίας τάξεως, καὶ μετεποίησε τὰ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς τιθέμενα ἐρωτήματα ὡς ἀφορῶντα οὐχὶ τῆς Κυβερνήσεως ἢ τῆς διοικήσεως τὰ ἔργα, ἀλλὰ τὰς καθεστηκυίας ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἐξουσίας. Περὶ τῆς πρὸς τὰ ἐρωτήματα ταῦτα ἀποκρίσεως τῶν ἐκλογέων τῆς Ἑλλάδος οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ ἀμφιβάλλῃ, διότι πάντες γνωρίζομεν τὰ νομιμόφρονα ἤθη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· ἀλλ’ ἡ πρὸς τὰ ἐρωτήματα ταῦτα ἀπόκρισις ἀποτελεῖ τὴν ἔννοιαν τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Μαΐου, καὶ οὐχὶ ἡ ἐπιδοκιμασία τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ μάλιστα τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς αὐτοῦ. Ἠκούσατε τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτε ἀνεκοίνου ὑμῖν τὰς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892 μελέτας αὐτοῦ, καταγγέλλοντος, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας εἶχον ἀνωμάλως, καὶ ὅτι ἡ κατάστασις αὕτη ὠφείλετο εἰς τὴν κυβερνητικὴν καὶ τὴν βουλευτικὴν ἀβουλίαν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶπε, τίς ἦτο ἡ ἀβουλία αὕτη, διότι δὲν ἐτόλμα νὰ εἴπῃ ὅ,τι ἤθελε ν’ ἀφήσῃ νὰ ἐννοηθῇ. Ἤθελεν ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ εἴπῃ, ὅτι ἡ καταστήσασα τὰ οἰκονομικὰ πράγματα ἀνώμαλα κυβερνητικὴ ἀβουλία ἦτο ἡ μὴ συνομολόγησις ἐξωτερικοῦ δανείου. Ἤθελε ν’ ἀφήσῃ νὰ ἐννοηθῇ, ὅτι δὲν συνωμολογήσαμεν ἡμεῖς δάνειον ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, διότι δὲν ἐνεπιστεύοντο ἡμᾶς τὰ κεφάλαια, ἂν δ’ αὐτὸς ἀνθ’ ἡμῶν ἐκυβέρνα, ἤθελεν εὕρει καὶ συνομολογήσει δάνειον, διότι τὰ κεφάλαια τρέχουσιν ὄπισθεν αὐτοῦ. Δὲν ἀπέχεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἀπὸ τοιούτων χυδαίων ἐπιχειρημάτων, ἵνα ἀποπλανήσῃ τοὺς μὴ ἐννοῦντας τί εἶναι πίστις, τοὺς ἁπλοϊκοὺς τῶν συμπολιτῶν ἡμῶν, νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῶν φίλων τοῦ κόμματος. Εἰς αὐτοὺς παρίστα διὰ τούτων, ὅτι τὰ κεφάλαια δυσπιστοῦσι πρὸς ἡμᾶς, εὐπιστοῦσι δὲ πρὸς αὐτὸν, καὶ ὅτι, εὐθὺς ὡς ἤθελεν ἀκουσθῆ τὸ ὄνομα αὐτοῦ, οἱ θησαυροὶ τῶν τραπεζιτῶν ἤθελον ἀνοιχθῆ, καὶ αἱ Τράπεζαι ἤθελον χύσει τὸν χρυσὸν καὶ τὸν ἄργυρον εἰς τὰς ὁδοὺς καὶ τὰς ἀγυιὰς τῶν Ἀθηνῶν. Καὶ ὅμως, ὅτε ἀπεβλήθημεν τῆς ἀρχῆς, ἡμεῖς δὲν διετελοῦμεν μόνον ἐν διαπραγματεύσει, εἴχομεν ὑπερβῆ τὸ στάδιον τῶν διαπραγματεύσεων πρὸς εὕρεσιν δανείου 30 ἑκατομμυρίων. Δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ μνημονεύσω ὀνομάτων, ἀλλ’ ἐν τῇ πόλει τῶν Ἀθηνῶν ὑπάρχουσι πολῖται, οἱ ὁποῖοι δὲν συνδέονται μετ’ ἐμοῦ διὰ πολιτικοῦ δεσμοῦ, τῶν ὁποίων ἴσως οὔτε τὴν προσωπικὴν συμπάθειαν ἀπολαμβάνω, καὶ οἱ ὁποῖοι γνωρίζουσιν, ἂν ταῦτα, τὰ ὁποῖα λέγω, ἦναι ἀληθῆ ἢ ὄχι. Οὗτοι κατέχουσιν ἐπιστολὰς, τὰς ὁποίας καὶ ἐγὼ καὶ ὁ κ. Ζαΐμης ἀνέγνωμεν, ἐν αὐταῖς δὲ καταδηλοῦται, ὅτι τὰ περὶ εὑρέσεως δανείου εἶχον καταλήξει, δὲν ὑπελείπετο δὲ ἢ μόνη ἡ τυπικὴ διομολόγησις. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἀπεβλήθημεν, καὶ ἀνῆλθον αὐτοὶ ἐπὶ τὴν ἀρχήν. Ποῦ εὑρίσκονται τὰ δάνεια, τὰ ὁποῖα εἰσεκόμισεν εἰς τὴν χώραν τὸ ὄνομα αὐτῶν, ἢ πρὸς αὐτὸ ἐμπιστοσύνη τῶν κεφαλαίων καὶ τῶν τραπεζιτῶν; Ἐκόπτοντο, ἀντιλέγοντες, καὶ κατηγόρου ἡμῶν, καταγγέλλοντες τὴν σύμβασιν, ἣν εἴχομεν συνομολογήσει μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ὡς ἐπιζήμιον, καὶ ἐπειράθησαν οἱ διαδεχόμενοι ἡμᾶς νὰ εὕρωσι χρήματα δι’ ἄλλης συμβάσεως. Ἀλλ’ ἂς ἀναγνώσωσι τὴν σύμβασιν, τὴν ὁποίαν συνωμολόγησαν. Ἴσως, ὁσάκις ἥσυχοι ἐν τοῖς γραφείοις αὐτῶν περισυλλέγωσιν ἑαυτούς, ἠρεύνησαν ὁποία εἶναι ἡ σύμβασις, τὴν ὁποίαν συνωμολόγησαν, θὰ ἔκυψαν δὲ τὴν κεφαλὴν πρὸς τὰ κάτω, ἂν δὲν ἐναρκώθη ἡ συνείδησις αὐτῶν. Ἡ σύμβασις αὐτῶν ἦτο πιστοποιητικὸν, τὸ ὁποῖον αὐτοὶ συνυπέγραψαν μετὰ τῶν τραπεζιτῶν, μετὰ τῶν ὁποίων συνέπραξαν, βεβαιώσαντες, ὅτι τὸ Κράτος εὑρίσκεται ἐν οἰκονομικῇ ἀμηχανίᾳ, διότι, μόνον ὅταν περιέλθῃ τις εἰς τοιαύτην οἰκονομικὴν ἀμηχανίαν, δύναται νὰ ὑπογράφῃ συμβάσεις τοιαύτας, συνιστώσας δάνεια ἄντικρυς τοκογλυφικά. Ἂς εὕρωσι καὶ νῦν δάνεια τέλος πάντων αὐτοί, οἱ ὁποῖοι εἶχον ὄπισθεν αὐτῶν τὴν Εὐρώπην, ἂς εὕρωσι τὰ προσφιλῆ των δάνεια, ἵνα ἀνακουφίσωσι τὸ ἐμπόριον καὶ τὰς συναλλαγάς. Ἡμεῖς, —καὶ ὅταν λέγω ἡμεῖς, ἐννοῶ ἐμαυτὸν καὶ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, μετὰ τῶν ὁποίων συμπράττω καὶ συνεννοοῦμαι, —ἡμεῖς οὐδὲν παρενεβάλομεν πρόσκομμα, οὐδὲ συζητήσαντες, οὐδ’ ἐλέγξαντες τὰ οἰκονομικὰ μέτρα αὐτῶν, οὐδ’ ἀποκαλύψαντες τὴν ἀπερισκεψίαν καὶ τὴν ἀμάθειαν καὶ τὴν κακοπιστίαν, αἵτινες ὑπάρχουσι διεσπαρμέναι ἐν αὐτοῖς, ἵνα μὴ κριθῶμεν ὡς ζητοῦντες νὰ ἀποτρέψωμεν τοὺς δανειστὰς ἢ νὰ μειώσωμεν τὸ κῦρος τῶν κυβερνώντων. Ἀφήκαμεν οὐ μόνον αὐτοὺς νὰ προτείνωσιν ὅ,τι ἂν θέλωσιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν ψηφιζόντων νὰ μὴ ἀναγινώσκωσιν ἐν αὐτοῖς, ὅσα ἔπρεπε νὰ ἀναγινώσκωσι. Καὶ ἐφωδιάσθη ἡ Κυβέρνησις αὕτη διὰ πάντων τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα ἐξελέξατο. Ἂς ἀποταθῇ λοιπὸν πρὸς τὰ κεφάλαια, καὶ ἂς ἑλκύσῃ αὐτά. Ἂν ἐγὼ μετέσχον τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, δὲν μετέσχον διὰ νὰ παρακωλύσω τὰ οἰκονομικὰ μέτρα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, μετέσχον διὰ νὰ σώσω θεσμὸν, τὸν ὁποῖον θεωρῶ συνδεδεμένον, συνεχόμενον μετὰ τῶν βάσεων τῆς κοινωνίας καὶ τῆς Πολιτείας. Ἂν μετέσχον τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, μετέσχον διὰ νὰ εἰδοποιήσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ποῖα ὀλέθρια θέλει παραγάγει ἀποτελέσματα τὸ νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ἡ πλειονοψηφία, ἡ φίλη αὐτῷ, ἐπεψήφισε. Καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐξέτεινα τὴν τακτικὴν ταύτην, ὥστε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὑπολαβὼν ὅτι εἶναι ψυχολογική τις στιγμή, ἡμιλλήθη μετὰ τῶν συναδέλφων του νὰ εἰσαγάγωσιν κατὰ τὴν ὥραν ταύτην τοῦ ἐνιαυτοῦ, καθ’ ἣν οἱ κύριοι Βουλευταὶ ἀνυπομόνως προσδοκῶσι τὴν ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν θέλουσιν ἐπανέλθει εἰς τὰς ἑστίας των, νὰ εἰσαγάγωσι νομοθετήματα, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεθύμησαν, κατ’ αὐτὴν τὴν ἐποχὴν τοιαύτης κρίσεως, νὰ ὀργανώσωσι τοὺς κλάδους τῆς Διοικήσεως, ὡσανεὶ τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος ἤθελον βελτιωθῆ, καὶ αἱ οἰκονομικαὶ εὐκολίαι, τῶν ὁποίων ὑπάρχει ἀνάγκη, ἐξηρτῶντο ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον περὶ καταστάσεως τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ἐν τῷ ὁποίῳ περιελήφθη διάταξις, παρέχουσα εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τὸ δικαίωμα νὰ παύῃ τὸν δικαστικὸν σύμβουλον καὶ πρὸ τῆς χρονικῆς διαρκείας, ἣν ὁ νόμος προσδιώρισε. Καὶ εἴδετε νομοσχέδιον περὶ καταστάσεως τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ὡς ἄν οἱ ὑπάλληλοι ἑκάστου τῶν Ὑπουργείων ἀπετέλουν ἴδιόν τι σῶμα ὀργανικὸν, οἷον τὸ σῶμα τῶν ἀξιωματικῶν, ἀπῃτεῖτο δὲ νόμος, ἵνα κανονίσῃ ἑκάστην τῶν διαφόρων καταστάσεων, εἰς τὰς ὁποίας οἱ ὑπάλληλοι τῶν Ὑπουργείων, ὡς οἱ ἀξιωματικοί, διατελοῦσιν. Ἀλλὰ διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ καταστάσεως τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἠσχολοῦντο νὰ νομοθετήσωσι διατάξεις καὶ προσόντα, παρέχοντα εὐκολίαν νὰ τοποθετηθῶσιν οἱ φίλοι τοῦ κόμματος. Δὲν ἠκούσατε προχθὲς ἐντίμου συναδέλφου, ὁ ὁποῖος ἠρώτα νὰ μάθῃ τὴν ἔννοιαν διατάξεώς τινος τοῦ νομοσχεδίου; Ἠρώτα ὁ κ. Βουλευτής, ἂν τοῦ νόμου ἡ διάταξις περιλαμβάνῃ καὶ τοὺς διατελέσαντας ἀστυνόμους ἢ ὑπαστυνόμους, οἵτινες, μὴ ἔχοντες πλέον θέσιν ἐν τῇ ἀστυνομικῇ ὑπηρεσίᾳ, ἀδικοῦνται, ὄντες φίλοι, ἂν δὲν παρεσκευάζετο καὶ δι’ αὐτοὺς εὐκολία νὰ διορισθῶσιν ἐν ἄλλῃ ὑπηρεσίᾳ. Οὔτε κατ’ αὐτὰς τὰς ἡμέρας ἐγκαταλείπουσι τὸν κ. Πρωθυπουργὸν αἱ περὶ τοποθετήσεως τῶν φίλων αὐτοῦ μέριμναι. Οὐδεμίαν ἔχω ἐπιθυμίαν νὰ πικράνω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, τοῦ ὁποίου διέκρινα πάντοτε τὴν νοημοσύνην, καὶ πρὸς τὸν ὁποῖον ἐξεδήλωσα ὅσην ὤφειλον προσοχήν. Καὶ τὴν αὐστηρότητα καὶ τὴν ἱκανότητα τοῦ ἀνδρὸς διέκρινα, ἀλλ’ ἕνεκα τούτου ἰδίως δὲν προσεδόκων ποτὲ, ὅτι ὁ κ. Σιμόπουλος ἤθελεν ἀξιώσει τὴν ἰδιότητα τοῦ νομοδιδασκάλου. Ἂν νομοδιδάσκαλος, καλούμενος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, συνέτασσεν ἐντὸς τοῦ χρόνου, ὁ ὁποῖος διέῤῥευσεν ἀπὸ τοῦ σχηματισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου μέχρι σήμερον, καὶ εἰσῆγεν εἰς τὴν Βουλὴν τόσα νομοσχέδια, διαῤῥυθμίζοντα καὶ μεταβάλλοντα τὴν νομοθεσίαν, τήν τε κανονίζουσαν τὴν ἀπονομὴν τῆς πολιτικῆς δικαιοσύνης καὶ αὐτὴν τὴν κανονίζουσαν τὴν ἀπονομὴν τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης, ὅσα ὁ κ. Σιμόπουλος συνέταξεν ἀπὸ τῆς 20 Ἰουνίου καὶ εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὁ νομοδιδάσκαλος οὗτος ἤθελεν ἐκπέσει ἐν τῇ συνειδήσει μου, καὶ δισταγμὸς ἤθελεν ἐγερθῆ περὶ τῆς ἀξίας τοῦ ἀνδρός· ἤθελε φανῆ εἰς τοὺς ὀφθαλμούς μου μικρὸς ἐγωϊστής, μεγάλα περὶ τῆς ἐπιστημονικῆς δεινότητος αὐτοῦ φρονῶν. Νομοθετήματα τοιαῦτα ὑποβάλλονται εἰς μακρὰν βάσανον, ἐξονυχίζονται καὶ ἐρευνῶνται ὑπὸ ἐπιτροπῆς ἐξ εἰδικῶν ἀνθρώπων, καὶ δὲν ζητεῖται ἡ ἔγκρισις αὐτῶν, εἰμὴ ἀφοῦ μεταδοθῇ εἰς τὴν κοινωνίαν πᾶσα ἡ πίστις, ὅτι ταῦτα βελτιοῦσι καὶ δὲν βλάπτουσιν, ἀνεγείρουσι καὶ δὲν κατεδαφίζουσι τὸ οἰκοδόμημα τοῦ ναοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Διὰ τοῦτο τοιούτων νομοσχεδίων κρίνω ἀπολύτως ἀναγκαίαν τὴν δημοσίευσιν εἴτε δι’ εἰσαγωγῆς αὐτῶν εἰς τὴν Βουλὴν, ἀναβαλλομένης τῆς συζητήσεως αὐτῶν ἐπὶ ἄλλην ἑπομένην Σύνοδον, ὅπως κατὰ τὸν μεσολαβοῦντα χρόνον γνωσθῶσιν ὑπὸ τῶν πολιτῶν, ἐρευνηθῶσι δὲ καὶ μελετηθῶσιν ἐπαρκῶς, εἴτε διὰ τῆς δημοσιεύσεως διὰ τῶν ἐφημερίδων χρόνον τινὰ πρὶν ἢ εἰσαχθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν. Ἀλλὰ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀνακοινῶν εἰς τὴν Βουλὴν τὰς μελέτας αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, κατήγγειλε καὶ εἰδικῶς τὰς αἰτίας, αἱ ὁποῖαι παρήγαγον τὸ ἐπισκῆψαν μέγα κακὸν, τὴν ἀνατροπὴν τῆς ὁμαλῆς καταστάσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἢ τὴν οἰκονομικὴν ἀμηχανίαν, ἥτις ἐπῆλθεν, ἢ τὸν οἰκονομικὸν ὄλεθρον. Τρεῖς ἀπέδωκα εἰς τὴν ἐνεστῶσαν κατάστασιν χαρακτηρισμοὺς, ἵνα οἱ συζητοῦντες ἐκλέξωσιν οἷον ἄν κρίνωσιν ἐξ αὐτῶν προσήκοντα. Ποῖαι αἱ αἰτίαι, ἃς κατήγγειλεν ὁ κ. Πρωθυπουργός; Ὡς πρώτην κατήγγειλεν αἰτίαν, ὅτι οἱ διαδεχθέντες αὐτὸν ἀνεγράψαμεν ὡς ἀρχὴν, ἣν πιστῶς ἐξετελοῦμεν, νὰ ἀνατρέπωμεν τὰς πράξεις αὐτοῦ· ἐφρόνει δ’ αὐτὸς, ὅτι δὲν θέλει σωθῆ ὁ τόπος, εἰμὴ ἂν μία γένηται ἀποδεκτὴ οἰκονομικὴ πολιτικὴ, ἥτις νὰ ἀναγνωρισθῇ ὡς ἐθνικὴ πολιτικὴ, εἰς ταύτην δὲ ὑποταχθῶσι πάντες, καὶ ταύτην πάντες ὑπηρετῶσιν, ἐργαζόμενοι πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτῆς. Δὲν γνωρίζω, ἂν διὰ τούτων ἐξεδήλου τὴν ἀξίωσιν, ὅπως ἡ δι’ αὐτοῦ ἐφαρμοσθεῖσα οἰκονομικὴ πολιτικὴ ἀναγνωρισθῇ ὡς ἐθνικὴ πολιτικὴ, καὶ ὑποχρεωθῶμεν ταύτην νὰ ἐξυπηρετῶμεν πάντες, καὶ ταύτης τὴν ἐκτέλεσιν νὰ ἐπιζητῶμεν καὶ νὰ κατεργαζώμεθα. Ἂν τοῦτο ἐγίνετο δεκτὸν, ἀγνοῶ ποσάκις ἤθελε πτωχεύσει ἡ Ἑλλὰς, ἥτις δὲν ἐπτώχευσεν οὐδ’ ὅτε ἐσυστήθη τὸ Ἑλληνικὸν βασίλειον, ὅτε οἱ πολῖται οὔτε στέγην νὰ στεγασθῶσιν, οὔτε δένδρον νὰ σκιασθῶσιν, οὔτε κτῆμα, ἵνα προσοδευθῶσιν, εἶχον, εἰμὴ ἀσκεπὲς ἔδαφος, ἀγροὺς, τοὺς ὁποίους οἱ πολῖται ἐκαλλιέργουν διὰ τῶν βραχιόνων αὐτῶν, ἂν καὶ ἡ χώρα, καίπερ εἰς τοιαύτην διακειμένη ἐρημίαν, ὑπεβάλλετο πρώτην φορὰν εἰς τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ἐπάγεται Βασιλεία ἄρτι ἱδρυομένη· ἥτις δὲν ἐπτώχευσεν, οὐδ’ ὅτε κατὰ πᾶν ἔτος ὁ πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς ἐξώκελλεν εἰς ἐνόπλους στάσεις. Καὶ στάσις ἔνοπλος εἶναι ἀπόπειρα πρὸς ἀνατροπὴν τῆς νομίμου τάξεως, παράλυσις πάσης οἰκονομικῆς ἐνεργείας, αὔξησις ἐξόδων, καὶ στείρευσις τῶν πηγῶν, ἐξ ὧν πενιχρὰ παρήγοντο τότε ἔσοδα· οὐδ’ ἐλησμονήθη ἔτι, πόσαι ἐτολμήθησαν καὶ διεπράχθησαν ἀπὸ τοῦ 1834 στάσεις ἐν Ἑλλάδι. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐπτώχευσεν, οὔτε ὅτε ὁ προϋπολογισμὸς αὐτῆς μόλις ἀνήρχετο εἰς 15, 18, 20 ἢ 25 ἑκατομμύρια, οὐδ’ ὅτε ὁ Θρόνος, ὁ πρὸ 30 ἐτῶν ἱδρυθεὶς, ἀνετράπη ἐν μέσαις Ἀθήναις, δυναστεία δ’ ἐφυγαδεύθη ἐντεῦθεν, καὶ συνεκεντρώθησαν ἐν ταῖς χερσὶ τετρακοσίων πολιτῶν πᾶσαι αἱ πολιτειακαὶ ἐξουσίαι, ἥ τε βασιλικὴ καὶ ἡ νομοθετικὴ, καὶ αὐτὴ ἡ διοίκησις. Δὲν ἀπαγγέλω ἐγὼ τὴν λέξιν, ἀπὸ τοῦ 1888 ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἔπαυσε καταγγέλλων τὸν ἐξ Ἄρτης κ. Βουλευτὴν ὡς τοιαύτην εἰπόντα λέξιν, καὶ ἴσως ἐπανελάμβανεν ἑκάστοτε τὴν καταγγελίαν, ὅπως συνειθίσῃ τὸ κοινὸν πρὸς τὴν συμφοράν. Ἀλλ’ ἂν ἐσώθημεν κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους ἀπὸ τοιούτου κινδύνου, ἡ οἰκονομικὴ ὅμως κατάστασις κατέστη τόσον κακὴ, εἰ καὶ νῦν εἰσπράττομεν 85 καὶ πλέον κατ’ ἔτος ἑκατομμύρια ἐσόδων. Ἂς παγιωθῇ λοιπὸν ὡς ἐθνικὴ πολιτικὴ ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἐφαρμόζει ὁ κ. Τρικούπης, διὰ νὰ ἐρημωθῇ τὸ ἔδαφος τοῦ βασιλείου,— διότι ἐρήμωσις πλέον θέλει ἐπέλθει τότε, μετὰ τὰ δεινὰ, τὰ ὁποῖα ἐπήνεγκεν οὐχὶ ἡ μόνιμος, ἀλλ’ ἡ περιοδικὴ ἐφαρμογὴ αὐτῆς. Καὶ ἔλεγε ταῦτα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἐνῷ πέρυσι, διευθύνων τὰς ἐργασίας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἄλλων τινῶν συμφωνούντων κατὰ τοῦτο μετ’ αὐτοῦ, ἰσχυρίζετο, ὅτι ἡμεῖς ἐφαρμόζομεν τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ, διότι ἐτηρήσαμεν ἐν ἰσχύϊ, οὐδ’ ἀνετρέψαμεν τοὺς νόμους, τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ κατασταθέντας ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας. Ἀνέφερεν ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἕνα νόμον, τὸν ὁποῖον μετεβάλομεν, τὸν νόμον περὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ καπνοῦ, καὶ τὴν μεταβολὴν ταύτην κατήγγειλεν ὡς ἐπενεγκοῦσαν ἐλάττωσιν τῶν ἐσόδων κατὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια καὶ συντελέσασαν εἰς τὴν ἐπισκήψασαν οἰκονομικὴν ἀνωμαλίαν· ταύτην δὲ τὴν μεταβολὴν τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ καπνοῦ, μοναδικὴν μεταβολὴν ἑνὸς μόνον νόμου, ταύτην ἐπέδειξεν ὡς ἀπόδειξιν τῆς ἀρχῆς, ἣν ἐφαρμόζομεν ἡμεῖς, ἀνατρέποντες πάσας τὰς πράξεις αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἡ ἀνατροπὴ τοῦ περὶ φορολογίας τοῦ καπνοῦ συστήματος, ὅπερ εἶχε νομοθετηθῆ ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, καὶ ἡ τῇ προτάσει ἡμῶν ἐπιψηφισθεῖσα ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀντικατάστασις αὐτοῦ διὰ τοῦ συστήματος, ὅπερ ἡμεῖς ἐπροτείναμεν, εἶναι νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον ἐπήνεγκε ζημίας εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἢ εἰς τὴν διοίκησιν τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας; Παντάπασιν· ἐξ ἐναντίας, ἡμεῖς πεποίθαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐκριζωθῇ τὸ σύστημα τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ, τὸ ὁποῖον εἶχε νομοθετηθῆ ἀπὸ τοῦ 1883, διὰ πολλοὺς λόγους. Καὶ πρῶτον, πολλὰ ἐπέφερεν ἔξοδα τοῦ συστήματος τούτου ἡ λειτουργία, ἀνερχόμενα εἰς τὸ τρίτον τοῦ ποσοῦ τοῦ φόρου, τὸν ὁποῖον οἱ πολῖται ἐπλήρονον, δὲν εἶναι δὲ φόρος ἐκεῖνος, πρὸς βεβαίωσιν καὶ εἴσπραξιν τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ δαπανῶνται 30%. Ἡ ἀρετὴ τοῦ φόρου εἶναι, νὰ εἰσάγηται εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ὅλον, εἰ δυνατόν, τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ὁ πολίτης εἰσφέρει, κατὰ δὲ τὸ τῇ προτάσει τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ λειτουργοῦν σύστημα, ὁ μὲν πολίτης εἰσφέρει μίαν δραχμήν, ἐνῷ ἑξήκοντα μόνον λεπτὰ εἰσάγονται εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, τὰ 40 δὲ δαπανῶνται εἰς τὴν βεβαίωσιν τοῦ φόρου. Δὲν εἶναι δὲ προσέτι ἀρετὴ τοῦ φόρου νὰ παρέχῃ εἰς τὴν διοίκησιν μέσα, ὅπως δι’ αὐτῶν ἐξυπηρετῶνται κομματικὰ συμφέροντα· τῆς συστάσεως δὲ καὶ λειτουργίας τῶν κοπτηρίων πρὸς φορολογίαν τοῦ καπνοῦ τὸ σύστημα οὐ μόνον τοιαύτην εὐκολίαν παρεῖχεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ καὶ διηνεκῆ ἐδημιούργει πρὸς τὴν χρηστότητα καὶ τὴν ἐγκράτειαν αὐτῆς πειρασμόν, καὶ ἄφθονα ἐδαπανῶντο χρήματα πρὸς συλλογὴν ἀνθρώπων, οἵτινες ἐτάσσοντο μὲν ἐν τοῖς ἐργοστασίοις τοῦ καπνοῦ, ἵνα ἐργάζωνται, μέγα ὅμως τοῦ χρόνου αὐτῶν μέρος κατηνάλισκον ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις τῆς Βουλῆς, ἢ ἐν τοῖς καφενείοις τῆς πόλεως φωνασκοῦντες. Ἀλλ’ εἶναι ἀληθές, ὅτι διὰ τοῦ συστήματος τῆς διὰ τῶν κοπτηρίων φορολογίας τοῦ καπνοῦ τὸ δημόσιον ταμεῖον εἰσέπραττεν ἑπτὰ ἑκατομμύρια μετὰ τῆς προσόδου τοῦ σιγαροχάρτου, καὶ ὅτι τὰ ἑπτὰ ταῦτα ἑκατομμύρια ἀπώλεσε τὸ Δημόσιον κατὰ τὸ 1892 καὶ κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος; Ὅτε κατὰ τὸ πρῶτον ἐνομοθετήθη τὸ σύστημα τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ διὰ τῶν κοπτηρίων, ἀνεγράφη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ὡς ἔσοδον ἔκ τε τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ καὶ ἐκ τῶν ἄλλων νομοθετηθέντων τότε δικαιωμάτων καταναλώσεως ποσὸν 10,840,000, δὲν εἰσεπράχθησαν ὅμως ἐκ πάντων τούτων, εἰμὴ 2,064,965.96· δὲν πρέπει ὅμως νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο, διότι ἡ πρώτη ἐφαρμογὴ συστήματός τινος ἀποκαλύπτει ἀτελείας, μόνον δὲ μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ συστήματος πρέπει τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ ἑπόμενον ἔτος 1884 ἀνεγράφη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἔσοδον 10 ἑκατομμυρίων ἐκ μόνου τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ, εἰσεπράχθησαν δ’ ἐν ὅλῳ, ἐκ μὲν τοῦ σιγαροχάρτου, ἐκ τῶν προϋπολογισθέντων τριῶν ἑκατομμυρίων, 821,814.77, ἐκ δὲ τοῦ δικαιώματος ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ οἴνου, ἐκ τῶν προϋπολογισθέντων 3,200,000, μόνον 787,209.18, καὶ ἐκ τῶν πνευματωδῶν ποτῶν, ἐκ τῶν προϋπολογισθέντων 2,140,000, εἰσεπράχθησαν 702,607.76, ὡς εἰσεπράχθησαν καὶ ἐκ τῶν προϋπολογισθέντων ὡς εἰσπραχθησομένων ἐκ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ 10 ἑκατομμυρίων μόνον 3,023,588.63. Προϋπελογίσθησαν ἀληθῶς τότε ἐκ τῶν δικαιωμάτων τούτων ἔσοδα 18,040,000, ἵνα διαλαληθῇ ἡ εὐπορία ἡμῶν ἀνὰ τὰς χώρας τῆς Εὐρώπης, καὶ κατασταθῇ εὐχερὴς ἡ εὕρεσις δανείου, ἑλκυομένων τῶν δανειστῶν διὰ τῶν μεγάλων ἐπαγγελιῶν, εἰσεπράχθησαν ὅμως μόνον 5,335,220.34, ἤτοι κατὰ 13,335,220.34, ὀλιγώτερα τῶν προϋπολογισθέντων.

§15ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Διότι ἐν τῇ ἀποτυχίᾳ ἔγκειται ἡ ἐπιτυχία τῶν φόρων ἐκείνων.

§16Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλά, διὰ νὰ εἰσπραχθῶσιν ἐκ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ τὰ 3,023,588.63, πόσα ἐδαπανήθησαν; Ἐδαπανήθησαν 1,009,201.01, ἡ δὲ ἐκ τοῦ φόρου τούτου καθαρὰ πρόσοδος περιωρίσθη εἰς 2,014,387.62· ἐπειδὴ δὲ τὸ ποσὸν τοῦ φόρου εἶχε τότε προσδιορισθῆ εἰς δραχμὰς 3,50 κατ’ ὀκᾶν, ἕπεται, ὅτι τὸ ὑποβληθὲν εἰς φορολογίαν ποσὸν τοῦ καπνοῦ ἀνῆλθεν εἰς 863,800 ὀκάδας. Καὶ πόσον μὲν ποσὸν καπνοῦ καταναλίσκεται ἐν τῷ Κράτει, δὲν γνωρίζομεν ἀκριβῶς, ἀλλὰ βεβαίως εἰς δύο καὶ πλέον ἑκατομμύρια ὀκάδων πρέπει νὰ λογισθῇ τὸ καταναλισκόμενον, ὡς ἠδυνήθην νὰ εἰκάσω, ἀπὸ τοῦ 1879 ἀσχοληθεὶς εἰς τὴν μελέτην τοῦ θέματος· ἑπομένως, ἂν ἀποδεχθῶμεν, ὅτι δύο ἑκατομμύρια ὀκάδων καταναλίσκονται ἐτησίως ἐν τῷ Κράτει, τὴν φορολογίαν διέφυγον 1,136,200 ὀκάδες. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ σιγαροχάρτου, ἵνα εἰσπραχθῶσι κατὰ τὸ 1884 δραχμαὶ 821,814.77, ἐδαπανήθησαν δραχ. 316,990.75 πρὸς ἀγορὰν σιγαροχάρτου καὶ ἄλλας δαπάνας, ὑπελείφθη δὲ καθαρὸν ἔσοδον δραχ. 504,824.02. Οὕτω κατὰ τὸ 1884, τὸ δεύτερον ἔτος τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ σιγαροχάρτου, εἰσεπράχθη ἐκ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ καθαρὸν ἔσοδον δραχ. 2,014,387.62, καὶ ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου καθαρὸν ἔσοδον δραχ. 504,824.02, τὸ ὅλον 2,519,211.64, καὶ οὐχὶ 7,000,000, ὅσα ἐβεβαίου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι εἰσέπραττεν ἐκ τῶν φόρων τούτων, ἂν καὶ τὰ ἔξοδα διὰ μὲν τὴν φορολογίαν τοῦ καπνοῦ ἀνῆλθον εἰς 33%, διὰ δὲ τὴν τοῦ σιγαροχάρτου εἰς 38%. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1885 ἕτερον σύστημα τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ ἐνομοθετήθη, τῇ ἐμῇ προτάσει· διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐξετάσω τὰ ἀποτελέσματα τοῦ συστήματος τούτου κατὰ τὰ ἔτη ἐκεῖνα, κατὰ τὰ ὁποῖα ἐνομοθετήθη τοῦτο καὶ ἐφηρμόσθη. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐψηφίσθη τῇ ἐμῇ εἰσηγήσει, διαφέρει τοῦ συστήματος τῆς φορολογίας διὰ τῶν κοπτηρίων κατά τε τὸν τρόπον καὶ κατὰ τὸν ὅρον τοῦ φόρου· καὶ κατὰ μὲν τὸν ὅρον τοῦ φόρου, διότι, ἐνῷ κατὰ τὸ 1884 ὁ φόρος διὰ τῶν κοπτηρίων προσδιωρίσθη εἰς δραχ. 3,50 τὴν ὀκᾶν, διὰ τοῦ ἐμοῦ συστήματος προσδιωρίσθη κατὰ μὲν τὸ 1885 εἰς 2 δρ. τὴν ὀκᾶν, κατὰ δὲ τὸ 1886 εἰς δραχ. 2,50· κατὰ δὲ τὸν τρόπον τῆς βεβαιώσεως τοῦ φόρου διαφέρει, διότι κατὰ τὸ ἐμὸν σύστημα ἐνασκεῖται ἐπιτήρησις ἀστυνομικὴ ἐπὶ τοῦ καπνοῦ ἀπὸ τῆς συγκομιδῆς του μέχρι τῆς ὥρας, καθ’ ἣν δίδοται πρὸς κατανάλωσιν, καὶ καθ’ ἣν βεβαιοῦται καὶ εἰσπράττεται ὁ φόρος. Ἀλλὰ καὶ τὸ σύστημα τοῦτο ἔχει τὰς ἀτελείας του καὶ τοὺς πολεμίους του, εἰσὶ δὲ πολέμιοι, συνήθεις καὶ φυσικοί, οἱ θέλοντες νὰ ἀποφύγωσι τὴν πληρωμὴν τοῦ φόρου· ὅσῳ δὲ μεγαλείτερον τυγχάνει τοῦ φόρου τὸ ποσὸν, τόσον τῶν τοιούτων πολεμίων αὐτοῦ ὁ ἀγὼν εἶναι μεγαλείτερος. Κατὰ τοὺς πρώτους ὀκτὼ μῆνας τοῦ ἔτους 1885 ὁ φόρος συνίστατο ἐκ δραχ. 3,50, ἀφ’ ἧς δ’ ἤρξατο ἡ λειτουργία τοῦ ἡμετέρου συστήματος περιωρίσθη εἰς δραχ. 2, καὶ ἀπὸ τῆς πρώτης Ἰανουαρίου 1886 εἰς δραχ. 2 καὶ 50 λεπτὰ κατ’ ὀκᾶν· εἰσεπράχθη δὲ κατὰ μὲν τοὺς πρώτους μῆνας τοῦ ἔτους, καθ’ οὓς ὁ φόρος συνίστατο ἐκ δραχ. 3,50, ποσὸν δραχ. 1,930,870, καθ’ ὅλον δὲ τὸ ἔτος εἰσεπράχθησαν δραχ. 2,821,841.88. Ὅθεν, ἀφαιροῦντες ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου τὸ εἰσπραχθὲν ποσὸν κατὰ τοὺς πρώτους ὀκτὼ μῆνας ὑπὸ τὸ σύστημα τῶν κοπτηρίων, εὑρίσκομεν τὸ ὑπόλοιπον ὡς εἰσπραχθὲν κατὰ τοὺς ὑπολοίπους τέσσαρας μῆνας τοῦ ἔτους ὑπὸ τὸ σύστημα τὸ ἐμὸν, τὸ ὑπόλοιπον δὲ τοῦτο συνίσταται εἰς 882,971.42. Ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τούτου πρέπει νὰ ἀφαιρεθῇ τὸ ἓν τρίτον τοῦ ἐσόδου, τοῦ ἀναλογοῦντος εἰς τὸν ἕνα ἐξ τῶν τεσσάρων μηνῶν, διότι τοῦ ἐμοῦ συστήματος ἡ ἐφαρμογὴ δὲν ἤρξατο τὴν 1, ἀλλὰ τὴν 11 Σεπτεμβρίου 1885, ἐπειδὴ δὲ τὸ τρίτον τοῦτο εἶναι 73,305.95, τὸ εἰσπραχθὲν κατὰ τὸ ἐμὸν σύστημα ἀπὸ 11 Σεπτεμβρίου μέχρι τέλους Δεκεμβρίου 1885 ἀνῆλθεν εἰς 809,665.47. Ἀφοῦ δ’ ὁ φόρος συνίστατο ἐκ δραχμῶν 2 τὴν ὀκᾶν, ἕπεται ὅτι ὑπήχθησαν εἰς φορολογίαν 404,832 ὀκάδες· ἂν δὲ κατὰ τὸ μνημονευθὲν διάστημα τῶν 112 ἡμερῶν ἐφορολογήθησαν 404,832 ὀκάδες καπνοῦ, κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν 365 ἡμερῶν τοῦ ἔτους ἤθελον φορολογηθῆ 1,300,000 ὀκάδων, ἐνῷ ὑπὸ τὸ σύστημα τῶν κοπτηρίων κατὰ τὸ 1884 δὲν εἶχον φορολογηθῆ, εἰμὴ ὀκάδες 863,800. Ὁμολογῶ, ὅτι οἱ συλλογισμοὶ οὗτοι δὲν στηρίζονται ἐπὶ πραγμάτων, ἀλλ’ ἐπὶ εἰκασιῶν, καὶ διὰ τοῦτό εἰσιν ἀσθενεῖς, ἀλλ’ ἐποιησάμην αὐτοὺς, διότι δὲν ἐφηρμόσθη τὸ σύστημα τοῦτο ἐπὶ ὅλον ἔτος, ὅτε τὰ πορίσματα ἤθελον εἶσθαι πραγματικά. Κατὰ τὸ 1886 δὲ, καθ’ ὃ τὸ σύστημα ἐφηρμόσθη ἐπὶ ὅλον ἔτος, καὶ ὁ φόρος συνίστατο εἰς δραχ. 2,50 τὴν ὀκᾶν, εἰσεπράχθησαν κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν δραχ. 1,992,906.94, ἑπομένως ὑπήχθησαν εἰς φορολογίαν 797,163 ὀκάδες, ἤτοι ὀλιγώτεραι τοῦ κατὰ τὸ 1884 φορολογηθέντος ποσοῦ κατὰ ὀκάδας 66,637. Ἀλλὰ κατὰ μὲν τὸ 1886 τὰ ἔξοδα ἀνῆλθον εἰς δραχ. 70,073.27, ἤτοι ἡ ἀναλογία αὐτῶν ἦτο οὐχὶ 38 ἢ 33%, ἀλλὰ μόνον 3½%. Προσέτι, ἂν αἱ 797,163 ὀκάδες καπνοῦ, αἱ φορολογηθεῖσαι κατὰ τὸ 1886, ἐφορολογοῦντο πρὸς δραχ. 3½ τὴν ὀκᾶν, ὡς ἐφορολογεῖτο ὁ καπνὸς κατὰ τὸ 1884 ὑπὸ τὸ σύστημα τῶν κοπτηρίων, ἤθελεν εἰσπράξει τὸ Δημόσιον δραχ. 2,790,070.50, καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν ἐξόδων, 2,719,996.73, ἐνῷ τὸ κατὰ τὸ 1884 παραχθὲν καθαρὸν ἔσοδον ἀνῆλθεν εἰς 2,014,387.62, ἤτοι εἰς ποσὸν ὀλιγώτερον κατὰ 715.609.11, διότι καὶ τὴν ἐπὶ πλέον διαφορὰν τοῦ ποσοῦ τοῦ φόρου καὶ τὴν ἐπὶ πλέον διαφορὰν τοῦ ποσοῦ τῶν φορολογηθεισῶν ὀκάδων καπνοῦ ἀπεῤῥόφησεν ἡ ὑπερβολὴ τῶν ὑπὸ τὸ σύστημα τῶν κοπτηρίων γιγνομένων ἐξόδων. Καὶ τὸ ἔτος, εἰς τοῦ ὁποίου τὰ ἀποτελέσματα ἀναγκαζόμεθα νὰ προσφύγωμεν, τὸ ἔτος 1886, ἦτο ἔτος ἐξαιρετικὸν, διότι τὸ Κράτος εὑρίσκετο κατ’ αὐτὸ ἐν ἐπιστρατείᾳ, χιλιάδες δὲ νέων ὀγδοήκοντα καὶ πλέον, εἶχον ἐγκαταλείψει τὰς στέγας αὐτῶν καὶ ἔμενον ἐν ταῖς θεσσαλικαῖς χώραις, διάγοντες βίον ἐντελῶς στρατιωτικὸν ἐπὶ 5 περίπου μῆνας. Ἡ κατανάλωσις λοιπὸν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἦναι ζωηρὰ, οὐδὲ πρέπει νὰ κρίνωμεν περὶ τοῦ συστήματος ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ κατὰ τοιοῦτον ἔτος. Καὶ ἐκ δικαιώματος τῆς πωλήσεως τοῦ σιγαροχάρτου κατὰ τὸ 1885 εἰσεπράχθησαν δραχ. 705,512.60, ἐπειδὴ δ’ ἐδαπανήθησαν δρ. 147,985.63, τὸ ἐκ σιγαροχάρτου καθαρὸν ἔσοδον τοῦ 1885 ἀνῆλθεν εἰς δρ. 557,526.97· ἑπομένως τὸ ἐκ τοῦ καπνοῦ καὶ ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου καθαρὸν ἔσοδον οὐδὲ κατὰ τὸ 1485 ἀνῆλθεν εἰς ἑπτὰ ἑκατομμύρια, ὅσα εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ μόνον εἰς 2,797,710.60. Καὶ κατὰ τὸ 1886 δὲ, ἀντὶ τῶν ἑπτὰ ἑκατομμυρίων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, μόνον δραχ. 2,393,874.96 εἰσεπράχθησαν ἐκ τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ σιγαροχάρτου. Ἀλλ’ ὡς εἶπον, τὰ ἀποτελέσματα τῆς φορολογίας τῶν εἰδῶν τούτων κατὰ τὸ 1887 μέχρι τοῦ 1890, ταῦτα ἴσως ἐνεθάῤῥυνον τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἀναβιβάσῃ εἰς τὸ ἰδανικὸν ποσὸν τῶν ἑπτὰ ἑκατομμυρίων τὰ ἐκ τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ σιγαροχάρτου εἰσπραχθέντα. Κατὰ τὸ 1887 ἐνομοθετήθη αὖθις ἡ διὰ τῶν κοπτηρίων φορολογία τοῦ καπνοῦ, ἤρξατο δ’ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1887, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ ἑπόμενα αὐτοῦ ἔτη. Ἐκ τοῦ καπνοῦ προϋπελογίσθη κατὰ τὸ 1888 ἔσοδον δραχ. 4,850,000, ἐπὶ φόρῳ δραχ. 4 τὴν ὀκᾶν καὶ λεπτῶν 58 διὰ δικαιώματα κοπῆς καὶ χαρτοσήμου, εἰσεπράχθησαν δὲ 4,600,000, ἤτοι ὀλιγώτερα κατὰ 250,000. Ἑπομένως ὑπεβλήθησαν εἰς φορολογίαν ὀκάδες 928,500, ἤτοι ποσὸν καπνοῦ ὑπερβὰν πάντα τὰ κατὰ τὰ ἄλλα ἔτη ὑποβληθέντα εἰς φορολογίαν. Ἐδαπανήθησαν δὲ κατὰ τὸ 1888, εἰς προσωπικὸν δρ. 196,296.38, εἰς ἔξοδα ὑπηρεσίας δρ. 66,236,89 καὶ εἰς ἔξοδα κοπῆς δραχ. 544,772,98, ἤτοι 807,306.25 τὸ ὅλον. Ἑπομένως τὸ μὲν ἐκ τοῦ καπνοῦ καθαρὸν ἔσοδον συνίστατο εἰς δρ. 3,792,683.75, τῶν δ’ ἐξόδων ἡ ἀναλογία πρὸς τὰ ἔσοδα συνίστατο εἰς 17 καὶ ½ τοῖς 100. Καὶ ἐκ τοῦ ἀποκλειστικοῦ δικαιώματος τῆς πωλήσεως τοῦ σιγαροχάρτου προϋπελογίσθησαν 2,450,000, ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν 2,148,472.11, ἤτοι ὀλιγώτερα τῶν προϋπολογισθέντων κατὰ δραχ. 301,527.89· ἐπειδὴ δ’ ἐδαπανήθησαν 445,964.25, ἡ καθαρὰ πρόσοδος ἀνῆλθεν εἰς 1,702,507.86, τῶν ἐξόδων δ’ ἡ ἀναλογία πρὸς τὰ ἔσοδα εἰς 20 καὶ ¾%. Οὕτω καὶ κατὰ τὸ 1888 ἡ καθαρὰ πρόσοδος ἐκ τοῦ καπνοῦ καὶ ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου δὲν ἀνῆλθεν εἰς ἑπτὰ ἑκατομμύρια, ὅσα ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ εἰς δραχ. 5,495,201.61. Κατὰ τὸ 1889 τὸ ἐκ τοῦ καπνοῦ ἔσοδον προϋπελογίσθη εἰς δραχμὰς 4,875,000, ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν μόνον 4,556,233.12, ἤτοι ὀλιγώτερα κατὰ 318,766.88· ἐπειδὴ δ’ ἐδαπανήθησαν 760,549.70, ἡ μὲν καθαρὰ πρόσοδος περιωρίσθη εἰς 3,795,783.42, τῶν ἐξόδων δ’ ἡ ἀναλογία πρὸς τὰ ἔσοδα εἰς 17 καὶ ¾%. Ὑπεβλήθησαν δὲ εἰς φορολογίαν ὀκάδες καπνοῦ καὶ τουμπεκίου 927,667, ἤτοι ὀλιγώτεραι τῶν κατὰ τὸ 1888 φορολογηθεισῶν κατὰ 833. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου ἔσοδον προϋπελογίσθη εἰς δρ. 2,410,000, ἐνῷ εἰσεπράχθησαν 2,132,333.31, ἤτοι ὀλιγώτεραι κατὰ 277,666.69· ἀφοῦ δ’ ἐδαπανήθησαν δραχ. 388,411.69, ἡ μὲν καθαρὰ πρόσοδος περιωρίσθη εἰς 1,743,921.62, ἡ δὲ ἀναλογία τῶν ἐξόδων πρὸς τὰ ἔσοδα ὡς 18¼ πρὸς 100. Οὕτω καὶ κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο τὸ ἔσοδον ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου καὶ ἐκ τοῦ καπνοῦ ἀνῆλθεν εἰς 5,539,605.04, οὐχὶ δὲ εἰς ἑπτὰ ἑκατομμύρια, ὅσα ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Καὶ κατὰ τὸ 1890 ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προϋπελόγισεν ἔσοδον ἐκ τοῦ καπνοῦ δρ. 5,630,000, ἤτοι 755 χιλιάδας δραχμῶν περισσοτέρας τῶν κατὰ τὸ προηγηθὲν ἔτος προϋπολογισθεισῶν, διότι τῇ προτάσει αὐτοῦ ἐνομοθετήθη αὔξησις τοῦ ποσοῦ τοῦ φόρου ἀπὸ 4,58 εἰς 5,78 κατ’ ὀκᾶν· ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν δρ. 4,395,685, ἤτοι ὀλιγώτερα τῶν προϋπολογισθέντων κατὰ 1,234,315, ὀλιγώτερα δὲ κατὰ δραχ. 160,548.12 τῶν εἰσπραχθέντων κατὰ τὸ προηγηθὲν ἔτος, καθ’ ὃ τὸ ποσὸν τοῦ φόρου ἦτο κατώτερον κατὰ δραχ. 1 καὶ 20/00 κατ’ ὀκᾶν. Ὑπεβλήθησαν δ’ εἰς φορολογίαν ὀκάδες 738,814, ἤτοι κατὰ 188,853 ὀλιγώτεραι τῶν κατὰ τὸ 1888 ὑποβληθεισῶν εἰς φορολογίαν. Προϋπελογίσθησαν δὲ ὡς ἔξοδα δρ. 850,132, περιοριζομένου τοῦ ἐσόδου εἰς καθαρὰν πρόσοδον δραχ. 3,545,553, καὶ τῆς ἀναλογίας τῶν ἐξόδων πρὸς τὰ ἔσοδα ἀνελθούσης εἰς 19⅓%. Ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου δὲ προϋπελογίσθησαν ἔσοδα 2,233,000, εἰσεπράχθησαν δὲ 1,648,018.79, ἤτοι ὀλιγώτερα κατὰ 584,981.21. Ἔξοδα προϋπελογίσθησαν 425,400, περιοριζομένης τῆς καθαρᾶς προσόδου εἰς 1,222,618.79, τῆς δὲ ἀναλογίας τῶν ἐξόδων πρὸς τὰ ἔσοδα ἀνελθούσης εἰς 26%. Λοιπὸν κατὰ ποῖον ἔτος εἰσεπράχθησαν ἐκ τοῦ καπνοῦ καὶ ἐκ τοῦ σιγαροχάρτου 7,000,000 δραχμῶν, ὡς δεκάκις μέχρι τοῦδε ἰσχυρίσθη ἐν τῇ Βουλῇ ὁ κ. Πρωθυπουργός; Κατὰ τὸ 1884 τὰ ἐκ τῶν φόρων τούτων εἰσπραχθέντα ἀνῆλθον εἰς δραχμὰς 2,519,211.64, κατὰ τὸ 1888 εἰς δρ. 5,495,201.61, κατὰ τὸ 1889 εἰς δρ. 5,539,605.04, κατὰ τὸ 1880 εἰς δρ. 4,768,171.79. Πότε λοιπὸν εἰσεπράξατε τὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἀπωλέσθησαν ἕνεκεν ἡμῶν; Ἀφηγήθην τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐφαρμογῆς τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ διὰ τῶν κοπτηρίων, ὅπως ἀποδείξω, ὅτι οὐδέποτε εἰσεπράχθησαν τὰ διαλαληθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἑπτὰ ἑκατομμύρια, καὶ διὰ νὰ ἀναγκάσω αὐτὸν καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν νὰ παύσωσι πλέον ἐπαναλαμβάνοντες καὶ κομποῤῥημονοῦντες ἀριθμοὺς φανταστικούς. Ἀλλὰ πῶς τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐζημιώθη ἕνεκεν ἐμοῦ εἴτε ἑπτὰ ἑκατομμύρια, εἴτε πέντε, εἴτε τρία ἑκατομμύρια, εἴτε ἑκατὸν δραχμάς; Ἐγὼ ἐπρότεινα ἀληθῶς τὴν κατάργησιν τοῦ συστήματος τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ διὰ τῶν κοπτηρίων, καὶ τὴν ἀντικατάστασιν αὐτοῦ διὰ τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον τῇ ἐμῇ προτάσει εἶχε νομοθετηθῆ καὶ κατὰ τὸ 1885, περὶ οὗ εἶπον ὑμῖν ἀνωτέρω· καὶ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον περὶ τούτου ἐπρότεινα εἰς τὴν Βουλήν, ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ἐκυρώθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ δὲν προέβην εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου, ἀναγκασθεὶς ὑπὸ οἰκονομικῶν περιστάσεων νὰ ἀναβάλω τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, καὶ νὰ προσφύγω εἰς τὴν ἵδρυσιν τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ. Ἐγὼ ἐτύγχανον πεπεισμένος, ὅτι διὰ τοῦ ἐμοῦ συστήματος ἤθελε περισταλῆ μεγάλως ἡ λαθρεμπορία, ἐξασφαλισθῆ δὲ ἡ ἐλπὶς, ὅτι, καιροῦ προϊόντος, ἠθέλομεν κατορθώσει νὰ αὐξηθῇ τὸ εἰς φορολογίαν ὑποβαλλόμενον ποσὸν τοῦ καπνοῦ. Ἀλλ’ ὅ,τι καὶ ἂν ἐφρόνουν, τὸν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντα καὶ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως κυρωθέντα νόμον δὲν ἐξετελέσαμεν, ἀποφασίσαντες νὰ προτείνωμεν τὸ μονοπώλιον τοῦ καπνοῦ, ἔκτοτε δὲ καὶ μέχρι τῆς σήμερον ἰσχύει τὸ σύστημα τῶν κοπτηρίων, καὶ διὰ τούτου φορολογεῖται ὁ καπνός. Πῶς λοιπὸν ἕνεκεν ἡμῶν ἐστερήθη τὸ Δημόσιον ἐσόδου ἐξ ἑπτὰ ἑκατομμυρίων; Δὲν προέβημεν ὄντως εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ εἰρημένου νόμου, διότι τὰ ἐπελθόντα οἰκονομικὰ συμβάντα μᾶς ἠνάγκασαν νὰ παραλίπωμεν τὰς γνώμας, ἃς εἴχομεν περὶ τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ, νὰ ὑποτάξωμεν δ’ αὐτὰς εἰς τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν ἐπέβαλε τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων ἡ κατάστασις, οὗ ἕνεκεν ἐπρότεινα τὴν σύστασιν μονοπωλίου. Ἀλλ’ ὑπὸ πολλῶν ἐγένετο τότε εὔλογος ἀντίῤῥησις, ὅτι, πρὶν ἢ ἀρχίσωσιν αἱ διαπραγματεύσεις περὶ μισθώσεως τοῦ μονοπωλίου καὶ γνωσθῶσιν οἱ πιθανοὶ ὅροι τῆς μισθώσεως, δὲν πρέπει νὰ τεθῇ ὑπὸ συζήτησιν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ψηφισθῇ νομοσχέδιον περὶ μονοπωλίου, διότι ἄλλως ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ματαιωθῇ ἡ σύστασις τοῦ μονοπωλίου. Ἐπειδὴ δὲ τὸ ἐπεῖγον τοῦ πράγματος δὲν ἐπέτρεπε νὰ ἀναβάλω ὅ,τι ἔπρεπε νὰ πράξω, ἵνα μὴ ἕνεκα τούτου ἀναβληθῇ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου περὶ συστάσεως τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ, διὰ τοῦτο συνεννοήθην μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ὅπως αὕτη ἀναλάβῃ τὴν σύστασιν ὁμάδος, μεθ’ ἧς νὰ διαπραγματευθῶ τὴν μίσθωσιν τοῦ μονοπωλίου. Εἷς τῶν ὑποδιοικητῶν τῆς Τραπέζης ἀνέλαβε τὴν μελέτην τοῦ θέματος ἐγὼ δὲ παρεκάλεσα δύο τῶν ἀνωτέρων ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου, ἵνα ἐργασθῶσι μετὰ τοῦ ὑποδιοικητοῦ εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ νομοσχεδίου, εἰσφέροντες τὰ ἐκ τῆς διοικήσεως φῶτα αὐτῶν. Τὰ πράγματα οὕτως ἔβαινον, ὅτε ἐπῆλθεν ἡ ἀποβολὴ ἡμῶν, καὶ ἐματαιώθη τοῦ μονοπωλίου ἡ σύστασις, ἀλλὰ δὲν μετεβλήθη ὁ νόμος τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ διὰ τῶν καπνοκοπτηρίων. Ἰσχυρίσθησαν ἀληθῶς τινες, εἰθισμένοι νὰ πονηρεύωνται καὶ νὰ προσφεύγωσιν εἰς τὸν δόλον, ὅτι ἡμεῖς ἐδολιεύθημεν τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ συστήματος τῆς διὰ τῶν κοπτηρίων φορολογίας τοῦ καπνοῦ, ἀνεχόμενοι τὴν λαθρεμπορίαν τοῦ καπνοῦ, ἢ ἀδιαφοροῦντες περὶ τούτου. Ἀλλ’ ἵνα καταδείξω τοὺς ταῦτα λέγοντας καὶ κατὰ τοῦτο ψευδομένους καὶ συκοφαντοῦντας, μεταδίδωμι ὑμῖν τὰς ἑξῆς στατιστικὰς πληροφορίας. Κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1888 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες καπνοῦ καὶ τουμπεκίου 72,849, ἀλλὰ κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1889 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 76,352, καὶ κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1890 ὀκάδες 83,064. Ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου ὅμως τοῦ 1890 τοῦ φορολογουμένου καπνοῦ τὰ ποσὰ δὲν προβαίνουσιν εἰς αὔξησιν, ἀλλ’ εἰς μείωσιν. Κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες καπνοῦ καὶ τουμπεκίου μόνον 40,782, ἐνῷ κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1889 εἶχον φορολογηθῆ ὀκάδες 71,590, καὶ κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1888 ὀκάδες 72,127. Καὶ κατὰ Μάρτιον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 61,091, ἐνῷ κατὰ Μάρτιον τοῦ 1889 εἶχον φορολογηθῆ ὀκάδες 85,353, καὶ κατὰ Μάρτιον τοῦ 1888 ὀκ. 80,593. Καὶ κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 56,326, ἐνῷ κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1889 εἶχον φορολογηθῆ ὀκάδες 67,794, καὶ κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1888 ὀκάδες 75,983. Ὡσαύτως κατὰ Μάϊον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 64,676, ἐνῷ κατὰ Μάϊον τοῦ 1889 εἶχον φορολογηθῆ ὀκ. 83,744, καὶ κατὰ Μάϊον τοῦ 1888 ὀκάδες 79,912. Καὶ κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 59,060, ἐνῷ κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1889 ἐφορολογήθησαν 75,168, καὶ κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1888 ὀκάδες 75,139. Καὶ κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκ. 62,075, ἐνῷ κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1889 ἐφορολογήθησαν ὀκ. 76,659, καὶ κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1888 ἐφορολογήθησαν ὀκ. 74,937. Ὡσαύτως κατὰ Αὔγουστον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 65,288, ἐνῷ κατὰ Αὐγούστου τοῦ 1889 ἐφορολογήθησαν 79,516, κατὰ Αὔγουστον δὲ τοῦ 1888 ὀκάδες 82,208. Τέλος κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 63,015, ἐνῷ κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1889 εἶχον φορολογηθῆ 78,318, κατὰ δὲ Σεπτέμβριον τοῦ 1888 ὀκάδες 79,802. Κατὰ τὸ ἔτος 1890 ὁ ἐκ Μεσολογγίου κ. Βουλευτὴς διετέλει Πρωθυπουργὸς μέχρι τῆς 25 Ὀκτωβρίου, ἀλλὰ μετὰ τὸν μῆνα Ἰανουάριον δὲν ὑπῆρξε μὴν, κατὰ τὸν ὁποῖον τὸ εἰς φορολογίαν ὑποβληθὲν ποσὸν τοῦ καπνοῦ νὰ ἦναι ἴσον πρὸς τὸ ποσὸν, ὅπερ εἶχεν ὑποβληθῆ εἰς φορολογίαν κατὰ τὸν ἀντιστοιχοῦντα μῆνα τοῦ 1889 καὶ αὐτοῦ τοῦ 1888 ἔτους. Εἰς 30,808 ὀκάδας ἐμειώθη τὸ ποσὸν τοῦ Φεβρουαρίου 1890, ἐν σχέσει πρὸς τὸ φορολογηθὲν κατὰ τὸν αὐτὸν μῆνα τοῦ 1889· εἰς 24,262 ὀκάδας τὸ κατὰ Μάρτιον τοῦ 1890 ἐμειώθη, ἐν παραβολῇ πρὸς τὸν αὐτὸν μῆνα τοῦ 1889· εἰς 11,468 τὸ φορολογηθὲν κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1890· εἰς 19,068 τὸ κατὰ Μάϊον τοῦ 1890· εἰς 16,108 τὸ κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1890· εἰς 14,584 τὸ κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1890, παραβαλλόμενον πρὸς τὸ κατὰ Ἰούλιον τοῦ 1889 φορολογηθέν· εἰς 14,228 τὸ φορολογηθὲν κατὰ Αὔγουστον τοῦ 1890· εἰς 15,303 ὀκάδας ἐμειώθη ὡσαύτως τὸ κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1890 φορολογηθὲν, ἐν παραβολῇ πρὸς τὸ κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1889. Ἀφοῦ, κυβερνῶντος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, ὀκτὼ κατὰ συνέχειαν μῆνας ἔβαινε μειούμενον τὸ φορολογούμενον κατὰ μῆνα ποσὸν τοῦ καπνοῦ, πῶς αἰτιᾶσθε ἐμοῦ, διότι ἔβη καὶ κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1890, καθ’ ὃν ὑμεῖς ἐκυβερνήσατε τὰς 24 ἡμέρας αὐτοῦ, μειούμενον ὡσαύτως, καὶ κατὰ τὸν Νοέμβριον καὶ τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1890; 618,142 ὀκάδες καπνοῦ ἐφορολογήθησαν ἀπὸ τοῦ Φεβρουαρίου μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου τοῦ 1889, ἐνῷ κατὰ τοὺς αὐτοὺς μῆνας τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 472,313, ἤτοι ὀλιγώτεραι κατὰ 145,829, ἤτοι κατὰ μέσον ὅρον κατὰ μῆνα ὀλιγώτεραι κατὰ 18,229 ὀκάδας· καὶ αἰτιᾶσθε ἐμοῦ, διότι κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν 14,583 ὀκάδες ὀλιγώτερον, καὶ κατὰ Νοέμβριον τοῦ 1890 ὀλιγώτεραι 17,790 ὀκάδες, καὶ κατὰ Δεκέμβριον 17,655 ὀκάδες ὀλιγώτερον!

§17Ι. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ ἔχω ἐνταῦθα πίνακας, ἐπισήμως παριστῶντας ἀλλοῖα τὰ ἀποτελέσματα. (Παραδίδει τοὺς πίνακας εἰς τὸν ῥήτορα).

§18Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ κατὰ τοὺς πίνακας τούτους, οὓς ἔχετε, κατὰ τὸ 1888 εἰσήχθησαν εἰς φορολογίαν κατὰ μῆνα Φεβρουάριον ὀκάδες καπνοῦ καὶ τουμπεκίου 72,000, κατὰ τὸ 1889 ὀκάδες 71,590, ἀλλὰ κατὰ τὸ 1890, τὸν Φεβρουάριον, καθ’ ὃν ἐκυβέρνα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὀκάδες 40,382, ἑπομένως ὀλιγώτερον 31,208 ἀπὸ τὸ 1889, καὶ 31,618 ἀπὸ τὸ 1888.

§19Ι. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὴν ἀναλογίαν τῶν μηνῶν τοῦ 1890 ἤθελον νὰ μάθω ἐν ἀναλογίᾳ πρὸς τοὺς αὐτοὺς μῆνας τῶν ἄλλων ἐτῶν.

§20Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ ἐλάττωσις κατὰ τὸ 1890 ἔβαινε καθ’ ἕκαστον μῆνα, ἀλλ’ ἤρξατο κατὰ τὸν Φεβρουάριον, καθ’ ὃν ἐκυβέρνα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ἐξηκολούθησε δὲ καθ’ ὅλους τοὺς μετὰ ταῦτα μῆνας, καὶ ἀφοῦ ἤλθομεν ἡμεῖς εἰς τὴν Κυβέρνησιν κατὰ μῆνα Ὀκτώβριον, ὡς θέλω δυνηθῆ νὰ ἀποδείξω. Κατὰ Μάρτιον τοῦ 1890, κατ’ αὐτοὺς τοὺς πίνακας, οὓς μοὶ ἔδωκεν ὁ κ. Βουλευτὴς, εἰσήχθησαν πρὸς φορολογίαν καπνοῦ καὶ τουμπεκίου 61,900 ὀκάδες, ἐνῷ κατὰ τὸ 1889 εἰσήχθησαν ὀκάδες 85,353, κατὰ δὲ τὸ 1888 ὀκάδες 80,662, καὶ κατὰ Ἀπρίλιον τοῦ 1890 ὀκάδες 56,324, ἐνῷ κατὰ τὸ 1889 εἶχον ὑπαχθῆ εἰς φορολογίαν ὀκ. 67,974, καὶ κατὰ τὸ 1888 ὀκάδες 75,979· καὶ κατὰ Μάϊον τοῦ 1890 ὀκάδες 64,675, ἐνῷ κατὰ Μάϊον τοῦ 1889 εἶχον φορολογηθῆ ὀκάδες 83,744, καὶ κατὰ Μάϊον τοῦ 1888 ὀκάδες 79,907· καὶ κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1890 ἐφορολογήθησαν ὀκάδες 59,060, ἐνῷ κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1889 εἶχον φορολογηθῆ 75,168 ὀκάδες, καὶ κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1888 ὀκάδες 75,133. Ὡσαύτως καὶ κατὰ Ἰούλιον καὶ κατὰ Αὔγουστον καὶ κατὰ Σεπτέμβριον. Τοῦτ’ αὐτὸ συνέβη καὶ κατὰ Ὀκτώβριον καὶ κατὰ Νοέμβριον καὶ κατὰ Δεκέμβριον. Κατὰ δὲ τὸ 1891 προώδευσε περισσότερον ἡ ἐλάττωσις. Ἡ αἰτία ἔγκειται εἰς τοῦτο, ὅτι, εἴτε ἡ αὔξησις τοῦ φόρου, εἴτε ἡ κακὴ ἕξις τῶν καταναλωτῶν πρὸς ἀποφυγὴν τοῦ φόρου, ἐνέβαλεν αὐτοῖς τὴν ἐπιθυμίαν τῆς ἀποφυγῆς τοῦ φόρου, ἀλλὰ, διὰ νὰ κατορθώσωσι τοῦτο, ἐμελέτησαν τὰς λεπτομερείας τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου, εὗρον τὰ μέρη, καθ’ ἃ ἠδύναντο νὰ ὑπεκφύγωσι τὰς διατάξεις αὐτοῦ, ὠργάνωσαν σύστημα, καὶ ἐτελειοποίησαν αὐτὸ, οὕτω δὲ ἡ λαθρεμπορία ἔβαινε προαγομένη, καὶ ἡ μείωσις τοῦ ἐσόδου προβαίνουσα ἀναλόγως. Διὰ τοῦτο ἐσπεύσαμεν νὰ προτείνωμεν τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ συστήματος τῶν κοπτηρίων διὰ τοῦ ἡμετέρου συστήματος, τὸ ὁποῖον καὶ τοῦτο ἐνδέχεται νὰ ἔχῃ ἀτελείας, οὐδὲ παρέστησα αὐτὸ ἀλάθητον καὶ ἀναμάρτητον, ἀλλὰ προσεδόκων ὅτι, δοκιμαζόμενον καὶ τελειοποιούμενον, ἤθελε παραγάγει ἄριστα ἀποτελέσματα. Τέλος ἠθέλομεν πειραθῆ δι’ αὐτοῦ νὰ περιορίσωμεν τὸ λαθρεμπόριον, καὶ ἐὰν μὲν κατωρθοῦμεν τοῦτο, ἠθέλομεν προσφέρει ὑπηρεσίαν εἰς τὸ Κράτος, ἐὰν δὲ δὲν κατωρθοῦτο, ἤμεθα πάντοτε ἐν καιρῷ νὰ ζητήσωμεν καὶ τούτου τὴν μεταβολήν. Δὲν ἠλάττωσε λοιπὸν τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους κατὰ ἑπτὰ ἑκατομμύρια τὸ Ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου προιστάμην, ὡς ἐψεύδοντο οἱ ταῦτα λέγοντες· ἠλαττώθησαν ἀληθῶς τὰ ἔσοδα ἐκ τοῦ φόρου τοῦ καπνοῦ, ἀλλ’ ἠλάττωσεν αὐτὰ ἡ λαθρεμπορία, ἥτις ἤκμαζε καὶ ὅτε ἐκυβέρνα ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς, ὁ πατὴρ τοῦ συστήματος τῶν κοπτηρίων, καὶ ὅτε ἐκυβερνῶμεν ἡμεῖς· ἀνθ’ ἐπενοήθη τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἀπήγγειλε, διὰ νὰ ἀποσοβήσῃ ἀφ’ ἑαυτοῦ τὴν εὐθύνην διὰ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους καὶ ἐπιῤῥίψῃ αὐτὴν εἰς ἡμᾶς, ἀξία θαυμασμοῦ ἡ εὐσυνειδησία τοῦ ἀνδρός. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνεκάλεσεν ἡμᾶς καὶ δι’ ἄλλα παραπτώματα, ἕνεκα τῶν ὁποίων ηὐξήθησαν ὑπερμέτρως τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους, ἢ ἠλαττώθησαν καταπληκτικῶς τὰ ἔσοδα αὐτοῦ. Τῇ ἀληθείᾳ ἀπορῶ, πῶς ἐτόλμησε τοιαῦτα νὰ προβάλῃ, ἀνάξια ἑαυτοῦ, ὁ κ. Πρωθυπουργός. Καὶ τίνα εἰσὶ ταῦτα; Ἀκούσατε. Ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐπαύσαμεν τὸ εἰς τὴν Ἀτμοπλοϊκὴν Ἑταιρίαν διδόμενον χορήγημα, ὑποβαλόντες τὸ δημόσιον ταμεῖον εἰς δαπάνην ματαίαν. Ἀλλὰ τὸ χορήγημα τοῦτο δίδοται διὰ συμβάσεως πρὸς ἀποζημίωσιν τῆς ἑταιρίας διὰ τοὺς ἀγόνους πλόας, οὓς ὑπεχρεώθη νὰ διεξάγῃ πρὸς εὐκολίαν τῆς συγκοινωνίας. Ἡ δὲ μετὰ τῆς Κυβερνήσεως σύμβασις αὐτῆς δὲν ἔχει λήξει κατὰ τὸ 1890, θέλει δὲ λήξει κατὰ τὸ τέλος τοῦ 1892, ἑπομένως ἡμεῖς εἴχομεν τὴν ὑποχρέωσιν κατὰ τὸ 1891 νὰ πληρώσωμεν τὴν χορηγίαν εἰς τὴν ἑταιρίαν, ἐὰν δὲ δὲν ἐπληρόνομεν αὐτὴν, ἠθέλομεν ὑποχρεωθῆ νὰ πληρώσωμεν διὰ τῶν δικαστηρίων Ὥστε ἐρωτῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, τί ἔλεγε προχθὲς, τοιαύτην ἀπευθύνων καθ’ ἡμῶν αἰτίασιν, ἀφοῦ ἡμεῖς ἐπληρώσαμεν κατὰ τὸ 1890 καὶ κατὰ τὸ 1891 ὅσα ὠφείλομεν νὰ πληρώσωμεν, ἠθέλομεν δ’ ὑποληφθῆ κακῆς πίστεως, ἐὰν δὲν ἐπληρόνομεν αὐτά; Ἀλλὰ πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατηγορεῖ ἡμῶν ὡς ὑποβαλόντων τὸ Δημόσιον εἰς ματαίαν δαπάνην, ἀφοῦ αὐτὸς κατὰ Μάρτιον τοῦ 1890, ἤτοι τέσσαρας μῆνας πρὶν ἢ παραιτηθῇ καὶ πρὶν ἢ διαδεχθῶμεν ἡμεῖς αὐτὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπίεζεν ἡμᾶς, ἵνα ἐπιψηφίσωμεν νομοσχέδιον, δυνάμει τοῦ ὁποίου ἤθελεν ὑποχρεωθῆ τὸ δημόσιον ταμεῖον νὰ πληρόνῃ 650 μέχρι 850 χιλιάδων δραχμῶν κατ’ ἔτος χορήγημα εἰς ἄλλην ἀτμοπλοϊκὴν ἑταιρίαν, καὶ οὐχὶ δι’ ἓν ἔτος, ἀλλὰ διὰ 50 ἔτη, καὶ ἐδυσφόρει καὶ ἐμέμφετο ἡμῶν ἐπὶ κωλυσιεργίᾳ, διότι ἡμεῖς παρεκωλύσαμεν τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοθετήματος ἐκείνου καὶ ἀπηλλάξαμεν τὸ δημόσιον ταμεῖον ἀπὸ τοιαύτης ὑποχρεώσεως; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε ἠγόρευεν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892, ἠτιάθη ἡμῶν ἐπίσης, ὅτι ηὐξήσαμεν τὰ ἔσοδα, διότι ἐζητήσαμεν νὰ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν αἱ ἀτμοτελωνίδες καὶ νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Ἡ δαπάνη τῶν ἀτμοτελωνίδων ἀνέρχεται εἰς 119 ἢ 130 χιλιάδας δραχμῶν, δὲν ἠθέλομεν δὲ διστάσει νὰ προτείνωμεν τὴν προσθήκην τῆς δαπάνης ταύτης, διὰ νὰ διασώσωμεν τὸν μέγιστον τῶν πόρων τοῦ δημοσίου ταμείου, πρὸς τὸν ὁποῖον μετὰ μείζονος πεποιθήσεως ἐν πάσῃ ἀνάγκῃ ἀποτεινόμεθα πάντοτε, ἤτοι τὰ τελωνειακὰ τέλη. Ἐπειδὴ δὲ ἕνεκα τῶν περιστάσεων τὰ τέλη ταῦτα ὑπερηυξήθησαν, καὶ μάλιστα ἐν παραβολῇ πρὸς τὴν διὰ τῶν τελωνείων ἐπιβαλλομένην ἐν τῷ ὁμόρῳ Κράτει φορολογίαν ἐπὶ τῶν εἰσαγομένων, πολλαὶ τυγχάνουσιν ἀφορμαὶ, ὠθοῦσαι πρὸς τὸ λαθρεμπόριον, καὶ εὐκολύνουσαι τοὺς μετερχομένους αὐτό. Ὅθεν καὶ τὸ Κράτος ἔχει καθῆκον καὶ τὸ ἐμπόριον μέγα συμφέρον νὰ περιστείλῃ καὶ καταστείλῃ τὸ κακόν. Τὸ λαθρεμπόριον διενεργεῖται κατὰ διαφόρους τρόπους, εἴτε μακρὰν τῆς ἀκτῆς, διαφεῦγον τὸ ὄμμα τῆς ἀρχῆς, εἴτε ἐπὶ τῆς ξηρᾶς, ἐφ’ ἧς ὑπάρχει ἀρχὴ, διαφεῦγον τὴν ἐπιτήρησιν αὐτῆς, διαπράττεται δὲ λαθρεμπόριον καὶ συμπράξει μεθ’ ὑπαλλήλων τελωνειακῶν. Νὰ περιστείλωμεν τὸ λαθρεμπόριον τὸ ἐκτελούμενον τῇ συμπράξει τῶν τελωνειακῶν ὑπαλλήλων, τοῦτο θέλει εἶσθαι τοσοῦτον πιθανὸν, ὅσον ἀγρυπνοτέρα εἶναι ἡ ἐπιτήρησις τῆς διοικήσεως ἐπὶ τῶν τελωνειακῶν ὀργάνων· νὰ περιστείλωμεν τὸ λαθρεμπόριον τὸ ἐκτελούμενον ἐπὶ τῆς ξηρᾶς, εἴτε ἐν τῷ τόπῳ, ἐν ᾧ ἑδρεύουσιν ἀρχαὶ, εἴτε ἐν ἄλλῳ τόπῳ, ἀπαιτεῖται μὲν ἀστυνομικὴ ἐνέργεια καὶ ἐπιτήρησις, ἀλλ’ ἀπῃτεῖτο καὶ νομοθεσία αὐστηρὰ, νόμον δὲ τοιοῦτον ἐπροτείναμεν εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ αὕτη ἐπεψήφισε, καὶ ὁ Βασιλεὺς ἐκύρωσε, καὶ ἐγένετο νόμος τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ τοῦ λαθρεμπορίου ἡ καταδίωξις πρέπει νὰ γίγνηται καὶ κατὰ θάλασσαν, πρὸς τοῦτο δ’ ἔπρεπε νὰ ὀργανώσωμεν στολίσκον, ὅστις νὰ τεθῇ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς τελωνειακῆς ὑπηρεσίας καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, κατὰ πᾶσαν δὲ στιγμὴν νὰ ἦναι εἰς κατάστασιν νὰ πλέῃ πρὸς σύλληψιν τῶν λαθρεμπόρων, παραγγείλαντες μάλιστα καὶ ἀτμακάτους, ταχύτητος 15 καὶ 16 μιλίων, διότι αἱ ἀτμοτελωνίδες ἔχουσι πολλῷ ἐλάσσονα τὴν ταχύτητα. Αἱ ἀτμοτελωνίδες κατὰ τὸ 1879, συμπράττοντος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ὑπήχθησαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν δυνάμει νόμου, καὶ παρήχθησαν τότε ἀποτελέσματα πολλῷ κρείσσονα τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα παρήχθησαν ὅτε ἐτέθησαν ὑπὸ τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Ἀλλὰ πρό τινων ἐτῶν ἐτέθησαν αὖθις ὑπὸ τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν τῇ προτάσει τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οὗτος δὲ, ἐκ πατρότητος πρὸς τὸ μέτρον τοῦτο, ἀνθίσταται κατὰ τῆς καταργήσεως αὐτοῦ, εἰ καὶ ἀπεδείχθη, ὅτι ἐζημίωσε τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου. Τοῦτο ἐζητήσαμεν ἡμεῖς νὰ καταργήσωμεν, προτείναντες νὰ ὑπαχθῶσιν ἐκ νέου αἱ ἀτμοτελωνίδες εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Ἀλλὰ τὸ παρ’ ἡμῶν προταθὲν νομοσχέδιον ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, δὲν ὑπεβλήθη δ’ ὑπὸ τῶν διαδόχων ἡμῶν εἰς τὸν Βασιλέα πρὸς κύρωσιν, ἑπομένως δὲν ἀφῃρέθησαν ἀπὸ τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν αἱ ἀτμοτελωνίδες, οὐδ’ ὑπήχθησαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, οὐδ’ ἐδαπανήθη δραχμὴ κἂν ἕνεκα τούτου ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου. Πῶς λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὗρεν, ὅτι ἡ ἕνεκα τούτου ἐπελθοῦσα αὔξησις τῶν ἐξόδων συνετέλεσε καὶ αὕτη εἰς τὴν ἐπισκήψασαν οἰκονομικὴν ἀμηχανίαν; Διὰ ποίαν αὔξησιν δαπάνης ἐνεκάλει ἡμᾶς, ἀφοῦ οὐδεμία τοιαύτη ἐγένετο; Καὶ δὲν νομίζει, ὅτι προσήκει νὰ μὴ ἀτενίζῃ πρὸς ἡμᾶς, ἀφοῦ οὕτως ἐλέγχεται μὴ λέγων ἀκριβῆ; Ἀλλ’ ἐγὼ ἐπικρίνω τοὺς μὴ ὑποβαλόντας εἰς τὴν κύρωσιν τοῦ Βασιλέως τὸ νομοσχέδιον περὶ ὑπαγωγῆς τῶν ἀτμοτελωνίδων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἂν οὐχὶ 100 ἀλλ’ 150 χιλιάδες δραχμῶν ἔμελλον νὰ προστεθῶσιν εἰς τὰ ἔξοδα, διότι πολλῷ πλείονα ἤθελεν εἰσπράξει τὸ Δημόσιον ἐκ τῆς ἐγκαίρου καὶ διηνεκοῦς καταδιώξεως τοῦ λαθρεμπορίου, διπλασίως δὲ καὶ τριπλασίως ἤθελε καλυφθῆ ἡ δαπάνη. Ἀλλ’ ἡ ἀναγραφομένη ἐν τῷ προϋπολογισμῷ δαπάνη διὰ τὴν ὑπαγωγὴν τῶν ἀτμοτελωνίδων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν δὲν εἶναι δαπάνη πραγματική. Μήπως καὶ νῦν, ὅτε ὑπάγονται αἱ ἀτμοτελωνίδες εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, δὲν ὑπάρχωσιν ἐπ’ αὐτῶν κυβερνῆται, δὲν ὑπηρετοῦσιν ἐν αὐταῖς ναῦται, καὶ δὲν ἀγοράζονται ἔλαιον καὶ ἀλείμματα καὶ ἄλλα, ὅσα εἰσὶ ἀναγκαῖα διὰ τὰς μηχανάς; δὲν ἀγοράζονται ἄνθρακες διὰ τὴν κίνησιν αὐτῶν; δὲν καταβάλλονται δι’ αὐτὰ χρήματα ἀπὸ τὸ δημόσιον ταμεῖον; Ἢ διὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ἢ διὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν ταῦτα καταβάλλονται, τὸ Δημόσιον δὲν ἐπιβαρύνεται δι’ αὐτῶν; Καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῆ, ὅτι ἤθελον περισσεύσει ἀξιωματικοὶ τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ, μετὰ τὴν ὑπαγωγὴν τῶν ἀτμοτελωνίδων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ὅσοι νῦν ὑπηρετοῦσιν ἐπὶ τῶν ἀτμοτελωνίδων, μήπως ἕνεκα τούτου προστίθενται ἔξοδα; Οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ ναυτικοῦ, ἐὰν δὲν ἦναι χρήσιμοι νῦν, θέλουσιν εἶσθαι χρήσιμοι κατὰ τὸν προσεχῆ μῆνα, εἰς οἵαν καὶ ἂν διατηρῶμεν τὰ θωρηκτὰ κατάστασιν, εἴτε τῆς πλήρους ἐνεργείας, εἴτε τῆς ἡμιενεργείας, εἴτε τῆς ἐφεδρείας. Καθ’ ὃν χρόνον ἐναυπηγοῦντο τὰ τρία θωρηκτὰ, καὶ ἡ ναυπήγησις αὐτῶν ἔβαινε πρὸς τὸ πέρας, ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὅστις τυγχάνει νῦν Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπρότεινεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν, ὁμολογῶ δὲ, ὅτι τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶχε προτείνει εἰς τὴν Βουλὴν, εἶχε συνταχθῆ μετὰ φειδοῦς καὶ ἐγκρατείας, προϊόντος ὅμως τοῦ χρόνου, ἐπρότεινεν ἄλλο νομοσχέδιον, καὶ ηὔξησε τοὺς ἀριθμοὺς, ὁμολογῶ δὲ νῦν, ὅτι καὶ οἱ ἀριθμοὶ ἐκεῖνοι δὲν ἐπαρκοῦσι. Δὲν λέγω ταῦτα, ἵνα μεμφθῶ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, ἀλλ’ ἐπαινῶ αὐτόν· εἶπον ὅμως ταῦτα, διότι, καὶ ἐὰν ἤθελον περισσεύσει οἱ ἀξιωματικοὶ τῶν ἀτμοτελωνίδων, μετὰ τὴν ὑπαγωγὴν αὐτῶν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι θέλουσι χρησιμεύσει εἰς τὴν ὀργανικὴν δύναμιν τῶν τριῶν θωρηκτῶν. Ἀλλ’ ἐὰν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἤθελον περισσεύσει, θέλει ἐπέλθει δαπάνη 15 χιλιάδων δραχμῶν, ἀνθ’ ὧν πόσα θέλουσι παρακωλυθῆ λαθρεμπόρια διὰ τῆς ἀγρύπνου καταδιώξεως τῶν ἀτμοτελωνίδων; Κατὰ τὸ 1891 εἶχε καταγγελθῆ, ὅτι λαθρεμπόριον ἐπρόκειτο νὰ διαπραχθῇ περὶ τὴν Λευκάδα, ἀλλ’ ἕως ἂν εἰδοποίουν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν καὶ τοῦτο διαλύσῃ τοὺς δισταγμοὺς, οἵτινες εἶχον καταλάβει τὸν κυβερνῶντα ἀτμοτελωνίδα τινὰ ἀξιωματικὸν, ὅστις ὑπέλαβε προσβλητικὴν τὴν περὶ τούτου αἴτησιν τοῦ τελώνου, τοσοῦτος παρῆλθε χρόνος, ὥστε οὐχὶ πλοῖον λαθρεμπορικὸν, ἤτοι ταχύπλουν, ἀλλὰ καὶ ἡμίονος, ἂν μετεκόμιζε τὸ λαθρεμπόριον, ἤθελεν ἔχει καιρὸν νὰ ἀποφύγῃ τὴν καταδίωξιν.

§21ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Θὰ ἐξακολουθήσητε πολὺ ἀκόμη;

§22Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὄχι. Ἐὰν παρατείνητε ὀλίγον τὴν ὑπομονήν σας, θέλω μετ’ οὐ πολὺ περάνει τὰς μελέτας μου ταύτας. Ἀλλὰ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἄλλας κατήγγειλεν, ὅτι διεπράξαμεν αὐξήσεις ἐξόδων, καὶ ἀνηκούστους σπατάλας. Καὶ πρῶτον ἀνέφερεν, ὅτι ηὐξήσαμεν τὰς δαπάνας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι, ἐνῷ ὅτε ἐκεῖνος ἐκυβέρνα ἐδαπανῶντο 15,700,000, ἢ τὸ πολὺ 16 ἑκατομμύρια δραχμῶν διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἡμεῖς ηὐξήσαμεν κατὰ 2,000,000 τὰς δαπάνας αὐτοῦ. Ἀλλ’ οἱ ἀπολογισμοὶ οὐδὲ τοὺς λόγους τούτους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κυροῦσι. Καὶ ἀκούσατε. Κατὰ τὸ 1884 ἐκυβέρνα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις ἐδαπάνησεν οὐχὶ 15,700,000 ἢ 16 ἑκατομμύρια, ἀλλὰ δραχμὰς 22,503,028.88. Κατὰ τὸ 1887 ἐδαπάνησεν ἀληθῶς 15,804,099.98, κατὰ τὸ 1888 ὅμως ἐδαπάνησε δραχμὰς 16,058,662.86, κατὰ τὸ 1889 ἐδαπάνησε δραχ. 16,259,157.82, καὶ κατὰ τὸ 1890 δραχμὰς 17,993,877.72. Διότι κατὰ τὸ 1887 ἐδαπάνησε δραχ. 15,804,059.98, ἐλησμόνησε καὶ τὰ κατὰ τὸ 1888 δαπανηθέντα, καὶ τὰ κατὰ τὸ 1889, καὶ τὰ κατὰ τὸ 1890, καὶ αὐτὰ τὰ κατὰ τὸ 1884, καθ’ ἃ πάντα ἐδαπάνησεν οὐχὶ μόνον πλείω τῶν 16 ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ καὶ πλείω τῶν 17 καὶ μέχρι 18 ἑκατομμυρίων, καὶ εἶπε πάλιν, μὴ ἀκριβῶς, ὅτι ἡμεῖς ἐδαπανήσαμεν δύο ἑκατομμύρια πλείω ἢ ὅσα αὐτὸς ἐδαπάνησεν. Ἀλλ’ ἀνέφερε τὰ κατὰ τὸ 1887 δαπανηθέντα, κατὰ ἔτος ἐξαιρετικὸν, καθ’ ὃ οὐδὲν εἶχε νὰ ἀγοράσῃ διὰ τὸν στρατὸν, οὔτε πυρομαχητικὰ, οὔτε ἱματισμὸν, οὔτε κλινοστρωμνὰς, οὔτε μουσικὰ ὄργανα, οὔτε ἐξάρτησιν, οὐδ’ ὅπλα καὶ ἐφόδια. Κατὰ τὸ 1887 ἦσαν πλήρεις αἱ ἀποθῆκαι τοῦ στρατοῦ, διότι εἴχομεν πληρώσει ἡμεῖς αὐτὰς κατὰ τὸ 1886 καὶ τὸ 1885, ὅτε ὁ στρατὸς ἐτέθη ἐν ἐπιστρατεύσει. Καὶ ἡμεῖς ηὐξήσαμεν τὰς δαπάνας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργός! Ἡμεῖς κατὰ τὸ 1891 προσδιωρίσαμεν διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν πιστώσεων τὰς δαπάνας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν εἰς 17,831,840.49, ἤτοι εἰς ποσὸν ὀλιγώτερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον εἶχε δαπανηθῆ ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ κατὰ τὸ 1890, κατὰ δραχμὰς 162,037.23, ἂν καὶ ἕνεκα τῆς μικρᾶς παραγωγῆς τοῦ σίτου ἡ ἐμπορία τῶν σιτηρῶν εἶχεν ὑπερτιμήσει καὶ τὸν σῖτον καὶ τὰ σιτηρὰ ἐν γένει, ἠγοράζομεν δὲ καὶ τὴν νομὴν τῶν κτηνῶν καὶ τὴν τροφὴν τῶν ἀνδρῶν εἰς τιμὴν πολὺ ἀνωτέραν τῶν συνήθων. Ἀλλ’ ὁ μισθὸς τῶν Ἀρεοπαγιτῶν; Ὁμολογῶ τὴν σπατάλην, καὶ κλίνω τὴν κεφαλὴν πρὸ τῶν 46,200 δραχμῶν, τὰς ὁποίας ἀσυνειδήτως διεσπαθήσαμεν. Τὴν εὐθύνην ἐπὶ τῇ σπατάλῃ ταύτῃ ἀναλαμβάνω προθύμως, οὐδεὶς δὲ λόγος ἠδύνατο νὰ δικαιολογήσῃ τὴν γενομένην κατάργησιν τῆς αὐξήσεως ταύτης. Μόνη ἡ ἐμπάθεια ἠδύνατο νὰ παρασύρῃ τινὰ εἰς τοιαύτην ἀναξίαν κυβερνώντων πρᾶξιν. Φωνάζετε, ὅτι ἐξέπεσεν ἡ δικαιοσύνη, καὶ ὅτι ἠλαττώθησαν αἱ πρὸς τὴν ἀμεροληψίαν τῶν δικαστηρίων πεποιθήσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ ἀπὸ τὸ ἀνώτατον δικαστήριον, τὸ ὁποῖον ἐνασκεῖ τὴν ἀκυρωτικὴν ἐξουσίαν καὶ τὸ ὁποῖον δικάζει ἐπὶ τῆς οὐσίας, ἀφαιρεῖτε ἓν τεμάχιον ἄρτου, τὸ ὁποῖον προσετέθη εἰς τὸ σιτηρέσιον τῶν μελῶν αὐτοῦ! Καὶ προσετέθη, οὐχὶ διὰ νὰ παρασχεθῇ αὐτοῖς εὐζωΐα, ἀλλὰ μόνον βίος ὀλίγον ἄνετος· καὶ ἐν χρόνῳ, καθ’ ὃν οἱ ὑπάλληλοι τῶν ἑταιριῶν λαμβάνουσι μισθὸν 800 καὶ 1000 δραχμῶν κατὰ μῆνα, ἡμεῖς ἀμφισβητοῦμεν 100 δραχμῶν κατὰ μῆνα αὔξησιν τοῦ μισθοῦ τῶν Ἀρεοπαγιτῶν! Καὶ μετὰ τῶν πρώτων ἐπροτάθη τὸ νομοθέτημα, ἵνα μίαν ὥραν ἀρχήτερα σταματήσῃ τὸ κακὸν καὶ σωθῇ τὸ χάριν τῶν Ἀρεοπαγιτῶν διασπαθώμενον χρῆμα τοῦ Δημοσίου. Μόνον εἰς τοὺς Ἀργείους ἐφώνουν οἱ πρόγονοι ἡμῶν νὰ ἐντρέπωνται; Ἀντὶ τούτου δὲ ψηφίζονται νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα αὐξάνουσιν ἐπαισθητῶς τὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους ἄνευ καταφανοῦς ἀνάγκης, ἐν χρόνῳ, καθ’ ὃν ἡ Βουλὴ ἐκλήθη νὰ μεριμνήσῃ ἀποκλειστικῶς περὶ βελτιώσεως καὶ διασώσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Τί δὲ νὰ εἴπω περὶ τῆς καταργήσεως τῶν Ἐπαρχείων; Καὶ ἐπὶ ταύτῃ ἐνεκαλέσθημεν, ὅτι ἐσπαταλήσαμεν τὰ δημόσια χρήματα, καὶ ὅτι ἀνυπολογίστως καὶ ἐπαισθητῶς ηὐξήσαμεν τὰς δαπάνας τοῦ Κράτους. Ὑπὸ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον καὶ αὖθις εἶχε νομοθετηθῆ τῇ εἰσηγήσει τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου κατὰ τὸ 1888, ἐδαπανῶντο:

Ὅθεν ηὐξήσαμεν διὰ τῆς συστάσεως τῶν Ἐπαρχείων τὰ ἔξοδα κατὰ δραχμὰς 47,120. Ἐνδεχόμενον ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῇ Δικαιοσύνης νὰ ζητήσῃ πρῶτος πιστώσεις πρὸς αὔξησιν τῶν ἐξόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου αὑτοῦ ἕνεκα τῆς καταργήσεως τῶν Ἐπαρχείων, διότι καὶ τῶν φυγοδίκων καὶ τῶν φυγοποίνων ὁ ἀριθμὸς θέλει αὐξήσει, καὶ ἄλλοι κλάδοι τῆς διοικήσεως θέλουσιν αἰσθανθῆ τὰς συνεπείας, ἕνεκα τῆς ἀτελοῦς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων, καὶ ἰδίως κατὰ τὴν βεβαίωσιν καὶ εἴσπραξιν τῶν δημοσίων ἐσόδων· ἡ δ’ ἔλλειψις τῆς ἐπιτηρήσεως ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς ἐπαρχίας θέλει βεβαίως ἐπιφέρει χρηματικὰς ζημίας οὐχὶ 47,120 δραχμῶν, ἀλλὰ πολλαπλασίου ποσοῦ. Ἀφοῦ ἠκούσατε πάντα ταῦτα, ὅσα ἐξέθηκα ὑμῖν, ἐνθυμήθητε, παρακαλῶ, τί ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀγορεύων ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1892. Ἔλεγε τότε, ὅτι οὐδέποτε εἶχε παρουσιασθῆ περίστασις, τοσοῦτον ἐπιβάλλουσα τὴν ἐνάσκησιν τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα ἀνέθηκεν εἰς τὸ Στέμμα. Λοιπὸν ἡ παῦσις τοῦ Ὑπουργείου κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1892 συνετέλεσεν εἰς βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Ἐπεθύμουν νὰ τὸ βεβαιωθῶ, ἂν καὶ νῦν ἔτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κρίνει ὡς βελτίωσιν τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τὴν ἐπάνοδόν του εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλ’ ἂν δὲν ἐπήνεγκε βελτίωσιν, ἐξ ἐναντίας, ἐὰν ἐπηρέασεν ἐπὶ τὰ χείρω, διὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν οὐ φροντὶς, ὅσον καὶ ἂν εἰργάσθη ῥᾳδιουργῶν, ἵνα παρασκευάσῃ αὐτήν· ἄλλως ὅμως ἔχει τὸ πρᾶγμα διὰ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μαντινείας, ὅστις ἔσπευσε νὰ δεχθῇ τὴν προεδρίαν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὴν ἐξ οὐρανοῦ καταπεσοῦσαν, ἀντὶ νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν, ἵνα πείσῃ τὸ Στέμμα, ὅτι διὰ τῆς μεταβολῆς ἐκείνης δὲν ἤθελον βελτιωθῆ, ἀλλ’ ἤθελον χειροτερεύσει τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Καὶ διὰ τὴν ἐνάσκησιν τῶν Ἡγεμονικῶν δικαιωμάτων ὑπάρχει εὐθύνη, διότι δὲν ὑπάρχει πρᾶξις κυβερνητικὴ, ἥτις δὲν συνεπάγεται εὐθύνην, καὶ διὰ τοῦτο ὑπὸ τὴν βασιλικὴν ὑπογραφὴν ὑπάρχει πάντοτε γεγραμμένη ὑπογραφὴ Ὑπουργοῦ τινος. Τὸ βασιλικὸν διάταγμα τῆς παύσεως ἐμοῦ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου καὶ τοῦ διορισμοῦ τοῦ κ. Κωνσταντοπούλου, ὅσον καὶ ἂν εἰργάσθη, ὅσον καὶ ἂν παρεσκεύασεν αὐτὸ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δὲν φέρει τὴν προσυπογραφὴν αὐτοῦ, ὅστις νῦν μειδιᾷ, ἀλλὰ φέρει τὴν προσυπογραφὴν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας, διότι οὗτος ὑπέχει τὴν ἐπὶ τούτῳ εὐθύνην. Ἐγὼ ἀναγνωρίζω, ὅτι δὲν ἁρμόζει νὰ εἴπω, ἂν ἡ κυβερνητικὴ μεταβολὴ τοῦ Φεβρουαρίου ἐβελτίωσεν, ἢ ἂν ἐχειροτέρευσε τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, θέλουσι δ’ ἀντ’ ἐμοῦ καταδείξει τὰ πράγματα· ἀλλὰ δύναμαι, χωρὶς νὰ ἐπικριθῶ, νὰ ἀναμνήσω, ὅτι ἡ κυβερνητικὴ μεταβολὴ τοῦ Φεβρουαρίου εἶχε συνέπειαν ἀναπόφευκτον τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, καὶ ὅτι τῆς Βουλῆς ἡ διάλυσις ἀναποφεύκτως ἔμελλε νὰ μεταστρέψῃ τὴν προσοχὴν καὶ τὴν μέριμναν καὶ τῶν κυβερνώντων καὶ τῶν πολιτῶν ἀπὸ τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων εἰς τὴν παρασκευὴν τῶν ἐκλογῶν. Πάντες, ἕνεκα τῶν ἐκλογῶν, ἐλησμονήσαμεν τὰ οἰκονομικὰ, δραμόντες πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς ἡμῶν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, καὶ Ὑπουργοὶ ἔτι παραδόξως αὐτὸ τοῦτο ἔπραξαν, καὶ αὐτὸς ὁ τότε κ. Πρωθυπουργὸς, ὅστις κατώρθωσε νὰ ἐκλεχθῇ χωρὶς νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Μαντίνειαν, περὶ ἐκλογῶν ἐσκέπτετο, καὶ περὶ ἐκλογῶν εἰργάζετο, καὶ περὶ ἐκλογῶν συνωμίλει ἐν τοῖς γραφείοις τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου προΐστατο. Καὶ τῶν ἐκλογῶν ἡ ἐνέργεια φυσικὸν ἦτο νὰ ἐλαττώσῃ τὰς εἰσπράξεις τῶν ἐσόδων, καὶ νὰ αὐξήσῃ τὰ ἔξοδα κατὰ τὸ εἰκοσαπλάσιον ἢ τὸ τριακονταπλάσιον τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ᾠκονόμησε τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς ὁ ἐργάτης, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, προτείνων τὴν κατάργησιν τῆς νομοθετηθείσης αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ τῶν Ἀρεοπαγιτῶν. Τῶν ἐσόδων δ’ ἡ ἐλάττωσις καὶ τῶν ἐξόδων ἡ αὔξησις βεβαίως δὲν συντελεῖ εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν ἐν χρόνῳ, καθ’ ὃν ταῦτα εὑρίσκονται εἰς ἣν εἶχον περιέλθει παρ’ ἡμῖν κατάστασιν. Ἀλλ’ ἐνισχύετο καὶ ἐκρατύνετο ἡ πίστις τοῦ Κράτους, ὅταν ἕκαστος τῶν συμπραξάντων, ἵνα πείσωσι τὸν Βασιλέα νὰ παύσῃ ἡμᾶς, καὶ πρὸ τῆς παύσεως ἡμῶν καὶ μετ’ αὐτὴν ἐφώναζον καὶ ἐκραύγαζον καὶ ὠλοφύροντο, ὅτι τὰ οἰκονομικὰ κατεστράφησαν, καὶ ὅτι ὁ ὄλεθρος ἐπεφάνη, καὶ ἐζήτουν νὰ σπεύσῃ τὸ Στέμμα νὰ σώσῃ τὸ Κράτος ἀπὸ αὐτοῦ, προβαῖνον εἰς τὴν παῦσιν ἡμῶν; Τίνα τότε ἔγραφον αἱ ἐφημερίδες, καὶ ἐκεῖναι, αἵτινες περιέμενον νὰ προκύψῃ ἐκ τῶν καλπῶν ὁ Σωτῆρας, καὶ ἐκεῖναι, αἵτινες εἶχον εὕρει ἤδη τὸν σωτῆρα, καὶ ἔβλεπον αὐτὸν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν; Ποῖα ὡς λεχθέντα δῆθεν ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος μετέδιδεν εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ αὐτὴ ἡ γαλλιστὶ γραφομένη; Καὶ οἱ τραπεζῖται καὶ τῶν κεφαλαίων οἱ κάτοχοι ἐν Εὐρώπῃ ἠγέρθησαν τὴν 18 Φεβρουαρίου καὶ ἀνέγνωσαν, ὅτι ἀπεπέμφθη ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος τὸ Ὑπουργεῖον ἐν Ἑλλάδι, διὰ νὰ σωθῇ τὸ Κράτος ἀπὸ τοῦ οἰκονομοκοῦ ὀλέθρου, καὶ ἐπληροφορήθησαν ἐπισήμως, ὅτι ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐπέκειτο ὄλεθρος, καὶ ὅτι ἐν Ἀθήναις κατέφυγον εἰς τὰ ὕστατα τῶν μέτρων, ἵνα σωθῶσιν ἀπὸ τοῦ ὀλέθρου. Καὶ ἤλπιζεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, ὅτι, ἀσπασθεὶς μετὰ τοσαύτης προθυμίας τὴν γνώμην, καὶ ἀναλαβὼν καὶ αὐτὸς νὰ ἀναφανῇ σωτὴρ, εἰργάσθη πρὸς βελτίωσιν, ἢ συνετέλεσεν εἰς χειροτέρευσιν τῶν οἰκονομικῶν; Πάντες ὑποκείμεθα εἰς τὸν δημόσιον ἔλεγχον, ὅσοι πράττομεν τὰ κοινὰ, ὁ δ’ ἔλεγχος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ συντελεῖται. Οἱ ἐπισπεύδοντες τότε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἐξεδήλουν γνώμην μᾶλλον σύμφωνον πρὸς τὸ πολίτευμα ἢ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐπεθύμουν καὶ ἤλπιζον, δειλιῶντες νὰ τὸ εἴπωσι, νὰ παρατείνωσι τὴν ὑπόθεσιν ὅσον ἠδύναντο. Περὶ ἐκείνων, οἵτινες ἐκινοῦντο καὶ ἐῤῥαδιούργουν καὶ ἐξετρέποντο εἰς τὰς μωροτέρας καὶ ἀντισυνταγματικωτέρας τῶν πράξεων, ἵνα δῆθεν κατορθώσωσι νὰ σώσωσι τὴν Βουλὴν, οὐδὲν λέγω, διότι οἱ ἄνθρωποι ἐγένοντο πλέον μονομανεῖς. Ὅταν αἱ μειονοψηφίαι καλῶνται νὰ κυβερνήσωσιν, ἢ καὶ ὅταν καλῆται νὰ ἀναλάβῃ τὴν Κυβέρνησιν ἄτομόν τι, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι οὐδὲ μειονοψηφία, ὑποτίθεται, ὅτι ἐκρίθησαν αἱ περὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων γνῶμαι αὐτοῦ, εἴτε ὁ καλούμενος τυγχάνει τῆς μειονοψηφίας ὁ ἡγέτης, ἤτοι ἡ Ἀντιπολίτευσις, εἴτε οὗτος εἶναι ἄτομον, καὶ κριθεῖσαι ἐπροτιμήθησαν ὑπὸ τοῦ Ἡγεμόνος ὡς λυσιτελέστεραι ἀπὸ τὰς γνώμας τῶν ἐν τῇ Κυβερνήσει· ἀλλ’ ἀμέσως πρέπει νὰ καλῶνται οἱ ἐκλογεῖς τοῦ βασιλείου, ἵνα ἀποφαίνωνται καὶ αὐτοί, ἐὰν ὄντως προτιμῶσι τὰς γνώμας τῶν κληθέντων ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἂν καὶ αὐτοὶ ἐγκρίνωσιν αὐτὰς ὡς ὀρθοτέρας ἢ ὡς συμφερωτέρας. Ἐὰν διὰ τῶν ἐκλογῶν ἀποφανθῇ ὁ λαὸς ὑπὲρ τῶν νέων τούτων γνωμῶν, αὗται ἐγκαθίστανται ὁριστικῶς εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν δὲ πλειονοψηφήσωσιν οἱ φρονοῦντες τὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἀντικατεστάθη, τὸ Στέμμα ἐπαναφέρει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοὺς ἀντιπροσωπεύοντας τὰς γνώμας ταύτας. Ἡ μεταβίβασις τῆς ἀρχῆς ἀπὸ τῶν πλειονοψηφούντων εἰς ἄλλους, ἡ ὑπὸ τοῦ Στέμματος διαπραχθεῖσα, πρέπει νὰ συμπληρωθῇ ὅσον τάχιστα διὰ τῆς ψήφου τῶν ἐκλογέων, διὰ πᾶσαν δὲ βραδύτητα ὑπέχει τὴν εὐθύνην ἡ σχηματισθεῖσα Κυβέρνησις. Ἀλλὰ πλὴν τῆς εὐθύνης ταύτης, καὶ ἄλλην ὑπέχουσι βαρυτέραν οἱ Ὑπουργοὶ τῆς 18 Φεβρουαρίου, ὑπολαβόντες ὅτι παρεσχέθη αὐτοῖς ἡ εὐκαιρία νὰ συντάξωσι διὰ τῆς ὑπουργικῆς ἐξουσίας κόμμα πολιτικόν. Αὐτοὶ, πρὶν ἢ διορισθῶσιν Ὑπουργοί, δὲν εἶχον ἐκδηλώσει ποτέ, ὅτι εἶχον ταυτότητα πολιτικῶν φρονημάτων, ἀλλ’ ἦσαν ἄτομα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦσαν μέλη οὐδὲ τοῦ αὐτοῦ κόμματος, οὐδὲ οὐδενὸς κόμματος, ψῆφοι κεχωρισμέναι, ἐλεύθεραι παντὸς πρὸς ἄλλον δεσμοῦ· οὐδ’ ἐσπουδαιολόγουν, ὅσοι ἔσπευδον νὰ παρακαθήσωσιν ἐν τῇ Βουλῇ πρὸς αὐτοὺς, ἵνα ὑποληφθῶσιν ὑπὸ τῶν ὁρώντων, ὅτι ἔχουσιν αὐτοὺς ὀπαδούς. Ὁ πόθος τῶν Ὑπουργῶν νὰ ἀναδειχθῶσιν ἐκ τῶν ἐκλογῶν Βουλευταί, διατεθειμένοι νὰ ὑποστηρίξωσιν αὐτοὺς, ἦτο πόθος καὶ φυσικὸς καὶ νόμιμος· ἀλλὰ μέχρι τοῦ διορισμοῦ αὐτῶν ὡς Ὑπουργῶν οὐδεὶς ὑπῆρχεν ἐν τῷ Κράτει, ὅστις ἐφρόνει, ὅτι αὐτοὶ ἔπρεπε νὰ κληθῶσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Λοιπὸν ἐκεῖνοι, ὑπὲρ τῆς ἐκλογικῆς ἐπιτυχίας τῶν ὁποίων οἱ Ὑπουργοὶ ἔπρεπε νὰ εὔχωνται, ἵνα τύχωσι τῆς ὑποστηρίξεως αὐτῶν, δὲν ἦσαν γνωστοὶ εἰς αὐτούς, ἀλλ’ ἔπρεπεν αὐτοὶ οἱ Ὑπουργοὶ νὰ ἀνεύρωσιν αὐτοὺς καὶ νὰ τοὺς χειροτονήσωσι. Τὸ πρόγραμμα δὲ τοῦ Ὑπουργείου ἦτο τὸ ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης τοῦ Συνταγματικοῦ δικαίου ἐνδεδειγμένον ἐργαλεῖον, δι’ οὗ ἤθελον εὑρεθῆ μεταξὺ τῶν πολιτῶν οἱ ἄγνωστοι φίλοι τοῦ Ὑπουργείου. Ἀλλὰ τοῦ μὲν Ὑπουργείου τὸ πρόγραμμα οὐδὲν ἔλεγε πρὸς τὸν λαὸν, οὐδὲν δ’ ἐξ αὐτοῦ ἠδύνατο νὰ μάθῃ ὁ λαὸς, διότι ἔμαθέ τι, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ μὴ λέγων, λέγουσι δὲ πάντες, εἴτε Ὑπουργοί εἰσιν οὗτοι, εἴτε ἁπλῶς πολιτευόμενοι, εἴτε ὑποψήφιοι ἐκτεθειμένοι εἰς τὰς ἐκλογάς. Θέλομεν δικαιοσύνην, θέλομεν ἀμεροληψίαν ἐν τῇ διοικήσει, εἶναι τὸ αὐτὸ ὡς ἂν ἔλεγον, θέλομεν τὴν Μακεδονίαν ἢ τὴν Θράκην, ἢ καὶ τὸ Βυζάντιον, ἢ τὸ Ἰκόνιον. Θέλομεν ἀρτίαν ἐκπαίδευσιν, θέλομεν στρατὸν, θέλομεν ναυτικόν. Καὶ ποῖος δὲν θέλει ταῦτα; Οὕτω πάντες ἐσμὲν ὀπαδοὶ τῶν Ὑπουργῶν τῆς 18 Φεβρουαρίου, οὐδεὶς δ’ ὑπάρχει ἔχων ἐναντίαν γνώμην. Ὅσα οἱ Ὑπουργοὶ τῆς 18 Φεβρουαρίου ἀνέγραψαν ὡς πρόγραμμα πολιτικὸν αὐτῶν, εἰσὶ πόθοι τοὺς ὁποίους πάντες ἔχομεν, οὐ μόνον οἱ Ἕλληνες, ἀλλὰ καὶ οἱ μεθ’ ἡμῶν συζῶντες ἀλλοδαποί· ἀλλὰ κατὰ τίνα τρόπον ἢ διὰ τίνων μέσων ταῦτα θέλουσι διαπραχθῆ; τίνων ἡ μέχρι τοῦδε πολιτεία παρέχει ἐνδείξεις εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὅτι ὄντως ταῦτα φρονοῦσι καὶ ἐπειράθησαν κατὰ τὸ παρελθὸν νὰ πραγματοποιήσωσι, καὶ πιθανῶς καὶ νῦν θέλουσι προσπαθήσει νὰ ἐφαρμόσωσιν; Ἄν ἐγκαλῇ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας ἐμὲ ὡς σπάταλον, ἢ ὡς δημιουργὸν τῆς κακῆς καταστάσεως, εἰς ἣν περιήλθομεν, ἐγὼ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἀρνηθῶ τοῦτο· λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τῆς 18 Φεβρουαρίου ὀφείλει νὰ τὸ ἀποδείξῃ. Ἂν αὐτὸς λέγῃ, ὅτι εἶναι ἐγκρατὴς ἐν τῇ διοικήσει καὶ σώφρων ἐν τῇ διαχειρίσει, τοῦτο δὲν ἀρκεῖ νὰ τὸ λέγῃ· πρέπει νὰ παράσχῃ πρὸς ἀπόδειξιν τὸν προηγηθέντα δημόσιον βίον αὐτοῦ. Δὲν ἠδύναντο λοιπὸν νὰ παρασταθῶσι κατὰ τὰς ἐκλογὰς, καὶ νὰ ζητήσωσιν ὅ,τι τὰ πολιτικὰ κόμματα ζητοῦσι· διότι ἐκεῖνα ἔχουσι προηγούμενον δημόσιον βίον, ἐνῷ οἱ Ὑπουργοὶ τῆς 18 Φεβρουαρίου δὲν εἶχον τοιοῦτον. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ πολιτικὰ κόμματα δὲν συγχωρεῖται νὰ προσπαθῶσι διὰ μέσων τῆς ἀρχῆς, ἣν διαχειρίζονται, ἵνα προσεταιρισθῶσιν ὡς ὁμόφρονας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἦσαν ὁμόφρονες αὐτῶν μέχρι τῆς χθές. Ἐπείσθησαν οὗτοι, τοὺς ὁποίους οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ προσεπάθουν νὰ προσεταιρισθῶσιν ἐντὸς μιᾶς ἢ δύο ἡμερῶν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐγκαταλείψωσι τὰ πολιτικὰ φρονήματα, τὰ ὁποῖα ἔλεγον ὅτι εἶχον ἕως τότε, καὶ ν’ ἀσπασθῶσι τὰ πολιτικὰ φρονήματα τῶν Ὑπουργῶν; Ἢ διεπράττετο ἐν ταῖς αἰθούσαις τῶν Ὑπουργῶν συναλλαγή, μὴ στερουμένη τοῦ χαρακτῆρος τῆς ἠθικῆς ἐκβιάσεως; Εὔχομαι νὰ μὴ ἦσαν ἀληθῆ τὰ διαδοθέντα ὅτι ἐγένοντο κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν ἐν τοῖς Ὑπουργείοις, διότι τιμῶ τινα τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργείου ἐκείνου, καὶ τὸν προϊστάμενον αὐτοῦ, ὅστις ἦτο φίλος μου ἀπὸ ὀκτὼ καὶ πλέον ἐτῶν καὶ καθ’ ὅλην τὴν πρώτην Σύνοδον τῆς κατὰ τὰ μέσα τῆς δευτέρας Συνόδου διαλυθείσης Βουλῆς. Καὶ ἀληθῶς ἤκουσα παρὰ πολλῶν, ὅτι ἐν ταῖς αἰθούσαις καὶ τοῖς γραφείοις τοῖς Ὑπουργῶν κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν προεβάλλετο ἡ συνδρομὴ τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἀντάλλαγμα τῆς ὁμολογίας φιλίας. Ἀλλ’ ἐλέχθη καί τι σοβαρώτερον· ἐλέχθη ὅτι ἐκεῖ ἐγίνετο χρῆσις τοῦ ὀνόματος τοῦ Ἡγεμόνος, ὅτι ἐγίνοντο παραστάσεις καὶ ἐδίδοντο ἐξηγήσεις, αἵτινες ἀποτελοῦσιν ἀληθῆ πρὸς τὸ Στέμμα ἀσέβειαν. Φίλος μού μοι εἶπεν, ὅτι Ὑπουργὸς εἶπε πρὸς αὐτὸν, ὅτι θέλει τῷ παρασχεθῆ κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἡ συνδρομὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἂν χωρισθῇ ἀπ’ ἐμοῦ. Διατί; Δὲν τὸ λέγω· διότι εἶναι ὑβριστικὸν, οὐχὶ πρὸς ἐμὲ, ἀλλ’ εἶναι ἀσεβὲς, ἀνευλαβὲς πρὸς τὸν Ἡγεμόνα. Ὁ Ἡγεμὼν ἵσταται ἐπὶ τῆς κορυφῆς τοῦ οἰκοδομήματος, δὲν ἀνταγωνίζεται, ἀνταγωνίζονται οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες· ὁ Ἡγεμὼν, ἐπιτηρεῖ τὴν κίνησιν τῆς Πολιτείας, καὶ τὴν λειτουργίαν τῶν θεσμῶν καὶ τῶν νόμων, καὶ ἐνασκεῖ τὰ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀνατεθειμένα εἰς αὐτὸν δικαιώματα, μεταξὺ τῶν ὁποίων τυγχάνει καὶ ἡ μετριαστικὴ ἐξουσία, ἐφ’ ὅσον τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἐνδεικνύουσιν ὡς ἀναγκαίαν ἢ ὡς λυσιτελῆ τὴν ἐνάσκησιν αὐτῶν. Ὁ Ἡγεμὼν λοιπὸν δὲν ἠδύνατο νὰ εἴπῃ, ὅτι φρονεῖ ὅσα οἱ Ὑπουργοὶ ἔλεγον ὅτι ἐφρόνει καὶ ἔλεγεν. Ἐπεσκίαζον τὴν αἴγλην τοῦ Ἑλληνικοῦ θρόνου οἱ ταῦτα λέγοντες, ἐνῷ γνωστὴ εἶναι τοῖς πᾶσιν ἡ εὐφυΐα τοῦ ἐπὶ τοῦ θρόνου καθημένου, ἥτις ἀποκλείει πᾶσαν πιθανότητα, ὅτι ἐλέχθη ὑπ’ αὐτοῦ, ἢ ὅτι ἐπετράπη ὑπ’ αὐτοῦ εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς νὰ εἴπωσι τοιαῦτά τινα. Τὰ πολιτικὰ κόμματα δὲν συνέστησε κοινότης συμφερόντων, ἀλλ’ ἡ σύστασις αὐτῶν καὶ ἡ δημιουργία πρέπει νὰ ἔχῃ λόγον γενικοῦ συμφέροντος. Ἐὰν ἐγὼ διΐσταμαι πρός τι κόμμα, ἢ πρός τινα πολιτικὸν ἄνδρα, διΐσταμαι οὐχὶ διότι καὶ ἐκεῖνος καὶ ἐγὼ ζητοῦμεν τὸ αὐτὸ ὄφελος ἐν τῇ Πολιτείᾳ, οὐχὶ διότι ἡ φιλοδοξία ἐκείνου συγκρούεται πρὸς τὴν ἐμὴν φιλοδοξίαν, ἀλλὰ διΐσταμαι, διότι δὲν παραδέχομαι τὴν γνώμην αὐτοῦ ἐπὶ τῶν κοινῶν τῆς Πολιτείας. Ὅταν λοιπὸν πολιτικοὶ ἄνδρες συνέλθωσιν ἐπὶ τὸ αὐτὸ, καὶ ἀποτελέσωσι πολιτικὸν κόμμα, καὶ ἀφορμὴν καὶ σκοπὸν πρέπει νὰ ἔχωσι τὸ κοινὸν συμφέρον, τὴν Πολιτείαν. Οὐδεὶς ἀξιοῖ παρὰ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν νὰ ὀλιγωρῶσι τῶν ἰδίων αὑτῶν συμφερόντων, ἢ νὰ θυσιάζωσιν αὐτά, ἀλλὰ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν ἡ σύμπραξις δὲν εἶναι πολιτικὸν κόμμα, ἐὰν ἀφορμὴν ἔχῃ μόνην τὴν ἐπιζήτησιν τοῦ συμφέροντος τῶν μελῶν αὐτοῦ, σκοπὸν δὲ τὴν πραγματοποίησιν αὐτοῦ. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐναντίος τοῦ σχηματισμοῦ πολιτικῶν κομμάτων, εὔχομαι μάλιστα νὰ σχηματίζωνται τοιαῦτα, διότι ὁ σχηματισμὸς κομμάτων ἀποδείκνυσιν, ὅτι ὑπάρχουσιν ἄνδρες ὑπέροχοι, οἵτινες διὰ τῆς νοημοσύνης καὶ ἱκανότητός των, διὰ τοῦ χαρακτῆρος καὶ τῶν ἠθῶν των ἠδυνήθησαν νὰ ἐμπνεύσωσιν ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐὰν βλέπω πολιτικοὺς ἄνδρας συναθροιζομένους καὶ συμπράττοντας ἐπὶ τὸ αὐτό, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι συνῆλθον καὶ ἀπετέλεσαν πολιτικὸν κόμμα, εἴτε διότι ἡ φιλοδοξία αὐτῶν συγκρούεται πρὸς τὴν φιλοδοξίαν ἄλλων, εἴτε διότι τὰ μέλη αὐτοῦ προσδοκῶσι νὰ θεραπεύσωσι τὰ ἴδια αὑτῶν συμφέροντα πληρέστερον ἢ ἀσφαλέστερον, δὲν θαυμάζω, ἀλλ’ οἰκτείρω τὸν τόπον, ἐν ᾧ δὲν συνιστῶνται πολιτικὰ κόμματα, ἀλλὰ σχηματίζονται μεταβατικὰ ἀποσπάσματα, οὐχὶ ἵνα καταδιώξωσι φυγοδίκους ἢ φυγοποίνους, ἀλλ’ ἵνα καταδιώξωσι χαρτοφυλάκια. Ἐὰν λοιπὸν ὁμοφροσύνη πολιτικὴ συνέδεσε τοὺς Ὑπουργοὺς τῆς 18 Φεβρουαρίου, οὐδὲν ἔχω νὰ εἴπω· συμβουλεύω ὅμως αὐτοὺς νὰ δυνηθῶσι νὰ ἀποδείξωσι κατὰ τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν, ὅτι αἱ γνῶμαί των εἶναι ὀρθότεραι, ὅτι αἱ σκέψεις των εἶναι συμφερώτεραι πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, καὶ νὰ πείσωσι τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν νὰ συνταχθῇ πρὸς αὐτοὺς, διότι τότε θέλουσι δυνηθῆ ἡμέραν τινὰ νὰ ἀποκτήσωσιν ὑποστηρικτὰς τοὺς περισσοτέρους πολίτας τοῦ βασιλείου. Ἀλλ’ ὅτε διενοήθησαν κατὰ Μάρτιον καὶ Ἀπρίλιον νὰ συμπηχθῶσιν εἰς πολιτικὸν κόμμα, ἐξελέξαντο τρόπον, ὁ ὁποῖος δὲν ἦτο συνταγματικὸς, δὲν ἥρμοζεν εἰς ἄνδρας, οἵτινες ποθοῦσι νὰ διακρίνωνται ἐπὶ νομομαθείᾳ ἢ ἐπὶ χρηστότητι. Ἡ διάλυσις λοιπὸν τῆς Βουλῆς δὲν ἔπρεπε ποσῶς νὰ ἀναβληθῇ, ἔπρεπε νὰ γένηται ἀμέσως. Ἀλλ’ ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς εἶναι δικαίωμα τοῦ Βασιλέως, ὁ ὁποῖος ἐνασκεῖ αὐτὸ ἄνευ τινὸς περιορισμοῦ, ὅταν ἤθελεν ἐγκρίνει, ἐὰν ὑπάρχῃ τις προσυπογράφων τὸ Β. Διάταγμα καὶ ἀναλαμβάνων τὴν ἐπὶ ταύτῃ εὐθύνην. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτε κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1885 ἀπώλεσε τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ἠναγκάσθη νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του εἰς τὸ Στέμμα, τοῦτο δὲ μὲ ἐκάλεσεν, ἵνα μοὶ ἀναθέσῃ τὴν ἐντολὴν σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως, ἐπειδὴ τότε ἐγὼ ἐπρότεινα εἰς τὸν Βασιλέα τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, λέγω, συνεβούλευσε τὸ Στέμμα νὰ μὴ ἐγκρίνῃ τὴν πρότασίν μου, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ δίδηται μόνον εἰς Κυβέρνησιν πλειονοψηφοῦσαν, ἐγὼ δὲ δὲν ἤμην τότε Κυβέρνησις πλειονοψηφοῦσα, ἀλλ’ Ἀντιπολίτευσις πλειονοψηφοῦσα, ἔπρεπε δὲ, κατὰ τὴν ἐπιστήμην ταύτην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, νὰ σχηματίσω πρῶτον Κυβέρνησιν, νὰ μεταβῶ εἰς τὴν Βουλὴν, νὰ ἀποδείξω, ὅτι ἔχω τὴν πλειονοψηφίαν αὐτῆς, καὶ τότε νὰ ἀποδεχθῇ ὁ Βασιλεὺς τὴν περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς πρότασίν μου. Ἡ θεωρία αὕτη τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὴν ὁποίαν τότε παρεδέχθη τὸ Στέμμα, καθιστᾷ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς τύραννον, ἀπογυμνόνει δὲ τὴν Βασιλείαν πάσης δυνάμεως. Ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἀνετέθη εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Βασιλέως, ἰδίως ἵνα ποιῆται χρῆσιν αὐτῆς κατὰ τῆς πλειονοψηφίας. Ἀφοῦ δ’ ἔμαθον τότε, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς φρονεῖ, ὅτι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ δίδηται μόνον εἰς τὰς πλειονοψηφίας, ἐξεπλάγην, ὅτε ἤκουσα αὐτοῦ, εἰπόντος προχθὲς ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῆς οἰκίας αὐτοῦ εἰς τοὺς ἐκεῖ συνηγμένους, ὅτι ἡ παῦσις τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας ὑποστηριζομένου, ἀπετέλει ὑπερτάτην κύρωσιν τοῦ Συντάγματος, διότι, ἐὰν τὸ δικαίωμα τῆς παύσεως Ὑπουργείου πλειονοψηφοῦντος ἐν τῇ Βουλῇ καθίσταται νεκρὸν καὶ ἡ ἐνάσκησις αὐτοῦ ἀδύνατος, ὅταν τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς δὲν πρέπῃ νὰ ἐνασκῆται, εἰμὴ μόνον ὅταν προτείνῃ τὴν ἐνάσκησιν αὐτοῦ Κυβέρνησις, ἔχουσα τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, τὸ βασιλικὸν δικαίωμα τοῦ παύειν Ὑπουργοὺς ἀναιρεῖται, διότι εἶναι ἀναπόστατον ἀπὸ τὸ δικαίωμα τοῦ διαλύειν τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ πῶς ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Μαΐου; Ἐὰν ἀληθῶς ἐκ τῶν αἰθουσῶν καὶ τῶν θαλάμων τῶν Ὑπουργείων διεδίδοντο ὅσα πρὸ μικροῦ ὑπηνιξάμην, ὁ ἐκλογικὸς ἀγὼν δὲν συνέστη μεταξὺ τῶν κομμάτων, ἀλλὰ μεταξὺ ἑνὸς τῶν κομμάτων καὶ μιᾶς ἐξουσίας, ἥτις οὐδέποτε παρίσταται κατὰ τὰς ἐκλογὰς, δὲν ἀνταγωνίζεται, οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνταγωνισθῇ πρὸς αὐτήν, ἓν κόμμα οἱονδήποτε. Τὸ ἀποτέλεσμα λοιπὸν τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Μαΐου εἶναι ἀποτέλεσμα σύμφωνον μὲ τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι φίλος τῆς τάξεως, φίλος τῆς ἡσυχίας καὶ τῶν νόμων, ἀποστρέφεται δὲ τὰς ταραχὰς καὶ τὴν ἀνατροπὴν τῆς νομίμου τάξεως ἢ τῶν καθεστηκυιῶν ἐξουσιῶν. Δὲν ἐπετρέπετο μάλιστα νὰ δώσῃ ἀλλοίαν ψῆφον, ἐὰν, ὡς ἔλεγον πρὸς αὐτὸν τότε, ἤθελον ἐπέλθει μεγάλαι μεταβολαὶ διὰ τῆς ἐκλογῆς τῶν φίλων ἑνὸς κόμματος, ὅπερ κόμμα τότε θὰ ἤρχετο εἰς τὴν ἐξουσίαν. Δὲν ἐξετάζω, ἂν ἦσαν ἢ ἂν δὲν ἦσαν χρησταὶ αἱ διαδόσεις ἐκεῖναι, οὐδὲ προβάλλω ὡς ἀξιομίμητον τὴν εὐσυνειδησίαν ἢ τὴν ἠθικότητα τῶν διασπειράντων εἰς τὸν λαὸν τὰς διαδόσεις ἐκείνας, ἀλλ’ ὁμολογῶ, ὅτι μετὰ τὰ οὕτω γενόμενα εἶναι καταληπτὴ ἡ ἔννοια τῆς ἐκλογῆς τῆς 3 Μαΐου’ ἔπρεπε δὲ νὰ ἔχῃ ὅσον ὄντως ἔχει θράσος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἵνα εἴπῃ πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι ἡ ἔννοια τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Μαΐου ἦτο ἡ ἐκδήλωσις τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν αὐτοῦ· πρὸς τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν τρεῖς ἡμέρας σᾶς ἀναλύω, καὶ τῆς ὁποίας ἡ μελέτη μόνον ἀποτροπίασιν καὶ κατάπληξιν, οὐχὶ δὲ τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἠδύνατο νὰ προκαλέσῃ, ἂν δὲν εἶχε συμβῆ καθολικὴ τῶν φρενῶν διατάραξις πάντων τῶν κατοικούντων ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τῆς χώρας ταύτης. Ἠπόρησα, πῶς ἐτόλμησε τοιαύτην νὰ δώσῃ ἑρμηνείαν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, μὴ ἀναλογιζόμενος, ὅτι μᾶς προεκάλει εἰς ἀναιρέσεις, αἱ ὁποῖαι, ὅσον καὶ ἄν τις ἤθελεν εἴπει αὐτὰς εὐφήμως, ὅσον καὶ ἂν προσεπάθει νὰ ἀναιρέσῃ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν διὰ γλώσσης κοσμίας, εὐφήμου ἢ ἁβρᾶς, ἤθελον πάντως ἐμποιήσει αὐτῷ θλῖψιν. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι ἡ ψῆφος τῆς 3 Μαΐου ἦτο δυσμενεστάτη πρὸς ἐμὲ καὶ τοὺς πολιτικοὺς φίλους μου ἔκφρασις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· ἀλλὰ δὲν ὑβρίζω αὐτὸν, ὡς ὕβριζεν αὐτὸν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου κατὰ τὴν ἐπιοῦσαν τῆς 7 Ἀπριλίου καὶ τῆς 14 Ὀκτωβρίου. Εἰς ἐκεῖνον ἐπιτρέπεται νὰ ὑβρίζῃ τὸν λαὸν, ὡς ἐκφέροντα τὴν περὶ τῶν πραγμάτων τῆς πατρίδος ψῆφόν του ἐν μέθῃ καὶ ἐν παραφορᾷ, καὶ παρακοπῇ διανοίας, ἀλλ’ εἰς ἐμὲ δὲν ἐπιτρέπεται, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ὁ λαὸς, εἰς τὸν ὁποῖον καὶ ἐγὼ ἀνήκω, ἑπομένως καὶ ἐγὼ ἔχω τὰ ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα ἐκεῖνος ἔχει, καὶ τὰ προτερήματα, τὰ ὁποῖα ἐκεῖνος ἔχει, ἐὰν δ’ ὕβριζον τὸν λαὸν, ἤθελον ὑβρίσει ἐμὲ αὐτόν. Δὲν ὕβρισα αὐτὸν διὰ τὴν μεγάλην δυσμένειαν, ἣν ἐξεδήλου ἡ ψῆφος αὐτοῦ, ἂν καὶ ἦτο ψῆφος ἄδικος, καὶ εἰς τὰ ἴδια αὐτοῦ συμφέροντα ἐπιβλαβὴς, ὡς τοῦ χρόνου προϊόντος δὲν θέλει μείνει ἄνθρωπος, ὅστις δὲν θέλει τὸ ἀναγνωρίσει καὶ τὸ ὁμολογήσει. Ἐὰν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐνέκρινε νὰ δηλώσῃ, ὅτι δὲν κρίνει, τό γε νῦν ἔχον, χρήσιμον τὴν ἐμὴν συνδρομὴν εἰς τὴν διεξαγωγὴν τῶν συμφερόντων αὐτοῦ, οὐδὲν ἔχω δικαίωμα νὰ παραπονεθῶ, διότι αὐτὸς εἶναι κύριος τῶν συμφερόντων καὶ τῶν ὑποθέσεών του, οὐδὲ μὲ δυσαρεστεῖ τοιαύτη γνώμη αὐτοῦ, διότι μὲ ἀπαλλάσσει τῆς ἀγωνίας, εἰς ἣν μὲ εἶχε ῥίψει ἡ 14 Ὀκτωβρίου, καὶ τῆς εὐθύνης. Ἀνέγνων ἔν τινι τῶν πολλῶν ἱστοριῶν τῆς Γαλλικῆς ἐπαναστάσεως, ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες πρέπει νὰ ζητῶσι παρὰ τοῦ λαοῦ νὰ θυσιάζηται, ἐὰν ἡ ἀνάγκη τῆς πατρίδος τὸ ἀπαιτῇ, οὐδέποτε ὅμως νὰ δυσφορῶσιν, ἂν κρίνωσι πρᾶξίν τινα αὐτοῦ δηλοῦσαν ἀχαριστίαν· τότε πρέπει νὰ ἁμιλλῶνται ἐν τῇ περὶ διασώσεως τῶν συμφερόντων αὐτοῦ μερίμνῃ, λησμονοῦντες ἑαυτοὺς καὶ τὴν ἀδικίαν τὴν διαπραχθεῖσαν κατ’ αὐτῶν. Δὲν συμβουλεύω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἐπαίρηται δι’ ἀνύπαρκτον ἐπιδοκιμασίαν τῆς πολιτικῆς αὐτοῦ, ἀλλὰ νὰ ἀρκῆται εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Στέμματος, ὁσάκις ἐξεδηλώθη αὐτῷ, νὰ μὴ ἐπιδεικνύῃ δὲ ἐμπιστοσύνην ἢ ἐπιδοκιμασίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι οὐδέποτε ἠξιώθη αὐτῆς. Ἀλλὰ καὶ τῆς πολιτικῆς δυνάμεως, ἣν προσεπόρισεν αὐτῷ ἡ 3 Μαΐου, μοὶ φαίνεται ὅτι ποιεῖται κατάχρησιν. Κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, ἔπρεπε νὰ περιορίσῃ τὰς νομοθετικὰς ἐργασίας μόνον πρὸς τὴν ἐπιμέλειαν καὶ τὴν πρόνοιαν περὶ τῶν οἰκονομικῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους, οὐχὶ δὲ νὰ ὑπολάβῃ τὴν περίπτωσιν ταύτην ὡς εὐκαιρίαν, ἵνα ἀνατρέψῃ πάντας τοὺς νόμους, ὅπως ἀντικαταστήσῃ τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ ἐν παντὶ νομοθετήματι καὶ παντὶ διατάγματι ἐκτελέσεως. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθὴς φιλοδοξία, ἂν διὰ τῶν ἐπιψηφιζομένων νομοθετημάτων, τοσαύτης μάλιστα πληθύος, δὲν ἐξυπηρετῶνται τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Πάντα ταῦτα τὰ νομοθετήματα δὲν ἦσαν προϊόν μελέτης, ὡς δὲν ἦσαν προϊὸν μελέτης οὐδ’ αὐτὰ τὰ οἰκονομικὰ νομοθετήματα, τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλὴν, οὐδὲ κἂν σπουδῆς ἢ ἐξετάσεως, ἀλλ’ ἦσαν ἀπερίσκεπτοι ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας ἀνυπομονησία ἀκράτητος ὑπηγόρευσεν. Ἡμεῖς δὲν ἀντετάχθημεν παντάπασι κατ’ αὐτῶν, οὐδὲ παρενεβάλομεν πρόσκομμα, ὅπως μὴ ψηφισθῶσι, διότι ἡ ζημία, ἥτις θέλει ἐπέλθει ἐκ τῆς τοιαύτης ἀπερισκέπτου φορολογικῆς νομοθεσίας, θέλει εἶσθαι μικροτέρα ἀπὸ τὴν ζημίαν, ἥτις ἤθελεν ἐπέλθει, ἐὰν ἀντετασσόμεθα εἰς τὴν νομοθέτησιν τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν, ἐπήρχετο δὲ συμφορά τις, ὅτε ἤθελον εὑρεθῆ ἄνδρες νὰ ἐπιῤῥίψωσι τὴν διὰ τοῦτο εὐθύνην πρὸς ἡμᾶς. Δὲν ἔπραξεν οὕτω ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρό τινων ἡμερῶν, ὅτε ἔλεγεν, ὅτι ἔμελλε νὰ προτείνῃ νὰ νομοθετηθῇ καὶ νέα προσθήκη ἑνὸς λεπτοῦ κατ’ ὀκᾶν ἐπὶ τῶν εἰσαγομένων σιτηρῶν, διότι δῆθεν καὶ ἐγὼ εἶχον ἀνακοινώσει εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐσκόπουν νὰ προτείνω τὴν προσθήκην ἑνὸς λεπτοῦ εἰς τὰ εἰσαγωγικὰ ταῦτα τέλη; Ἐγὼ οὐδέποτε εἶχον ποιήσει πρὸς τὴν Βουλὴν τοιαύτην ἀνακοίνωσιν, ἀλλ’ εἶχον εἴπει, ὅτι δὲν ἐσκόπουν νὰ εἰσαγάγω νομοσχέδιον περὶ ἐπιβολῆς δύο δεκατημορίων εἰς τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, καὶ δύο δεκατημορίων εἰς τὸν φόρον τοῦ οἴνου, διότι σκεφθεὶς ἐπείσθην, ὅτι αἱ προσθῆκαι αὗται ἤθελον ἀποβῆ ἐπαχθεῖς, ἀλλ’ ὅτι, ἀντὶ τῆς προσθήκης τῶν δεκατημορίων τούτων, ἐξ ὧν ἤθελον εἰσπραχθῆ κατὰ πᾶσαν πιθανότητα δρ. 934,168, ἐσκόπουν νὰ προτείνω νὰ προστεθῇ εἰς τὰ εἰσαγωγικὰ τέλη τοῦ σίτου ἥμισυ ἀκόμη λεπτὸν, ἐκ τοῦ ὁποίου ἤθελον εἰσπραχθῆ κατὰ πᾶσαν πιθανότητα 561,558 δραχμαί. Καὶ περιεμόρφονεν οὕτω τὰ παρ’ ἐμοῦ τότε λεχθέντα, ἵνα δικαιολογήσῃ τὴν προσθήκην ἑνὸς λεπτοῦ κατ’ ὀκᾶν εἰς τὰς εἰσαγωγικὰ τέλη τοῦ σίτου, καὶ οὐχὶ ἡμίσεως, καὶ τοῦτο, οὐχὶ ἄνευ τῆς προσθήκης τῶν δύο δεκατημορίων, ἀλλ’ ἀφοῦ εἶχε προτείνει καὶ τῶν δύο δεκατημορίων τὴν προσθήκην. Καὶ εἶπον ταῦτα, οὐχὶ ἐπικρίνων κατ’ οὐσίαν τὰ παρ’ αὐτοῦ πραχθέντα, ἐφ’ οἷς ἡ εὐθύνη ἀνήκει εἰς αὐτὸν, ἀλλὰ καταγγέλλων τὴν γενομένην ὑπ’ αὐτοῦ οὐχὶ διαστροφὴν, ἀλλ’ ἀλλοίωσιν τῶν ὑπ’ ἐμοῦ λεχθέντων. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κακὴν ἐποιήσατο χρῆσιν τῆς πολιτικῆς δυνάμεως, ἣν προσεπόρισεν αὐτῷ ἡ 3 Μαΐου, ἐπιτρέψας εἰς ἑαυτὸν νὰ μετέλθῃ ὑβριστικὴν γλῶσσαν κατὰ τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου προϊστάμην. Ὅτε ἐζήτει νὰ παραστήσῃ, ὅτι ἡμεῖς συνετελέσαμεν εἰς τὴν χειροτέρευσιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, ἔλεγεν, ὅτι ἡμεῖς ἐδημιουργήσαμεν τὴν παροῦσαν ἀνώμαλον κατάστασιν αὐτῶν διὰ τῆς ἀβουλίας ἡμῶν, διότι οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν ἦσαν τυφλοὶ καὶ δὲν διέβλεπον ἐν τοῖς ἀριθμοῖς τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν εἶχον, καὶ διότι ἡ διάνοια ἡμῶν ἦτο ἐσκοτισμένη καὶ δὲν κατενόει τὴν ἔννοιαν ταύτην. Δὲν ἀναμιμνήσκω ὑμῖν τὰς ὕβρεις ταύτας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, διότι οὐδεμίαν μοὶ ἐνεποίησαν ἐντύπωσιν δυσάρεστον· ἐγὼ μάλιστα κατὰ πᾶσαν στιγμὴν, καθ’ ἣν θερμαίνουσι τὸ αἷμά μου τὰ ἀποτελέσματα τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, προσπαθῶ νὰ κατέχω τὴν γλῶσσάν μου, καὶ νὰ μὴ ἀφίνω νὰ ἐξέρχωνται ἐκ τοῦ ἕρκους τῶν ὀδόντων μου φράσεις ἢ ἔννοιαι ὑβριστικαί. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὰς ἐν τοῖς ἀριθμοῖς κεκρυμμένας ἐννοίας σεμνύνομαι, διότι οἱ ὀφθαλμοί μού εἰσι τυφλοὶ καὶ δὲν ἐννοοῦσιν ἐν τοῖς ἀριθμοῖς ἢ ὅσα οἱ ἀριθμοὶ παριστῶσιν, οὐδέποτε δὲ ὅσα τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου ἡ τέχνη περικαλύπτει δι’ αὐτῶν. Οὐδ’ ἠξίωσα νὰ μὴ κατακριθῇ ἡ ἐμὴ ἀβουλία, διότι δὲν ἀποφασίζω ἢ δὲν δύναμαι νὰ μετατρέπω ὁλόκληρα ἑκατομμύρια ἀπὸ τοῦ σκοποῦ, διὰ τὸν ὁποῖον εἶχον ταῦτα ταχθῆ ὑπὸ τοῦ νόμου, εἰς ἄλλας δαπάνας, ὅπως καλυφθῶσι δι’ αὐτῶν ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἢ νὰ μετέρχωμαι πᾶσαν μέθοδον, ὅπως παραστήσω τὰ πράγματα ἀλλοῖα ἢ ὡς ἔχουσι, καὶ διαφύγω τὴν προσοχὴν καὶ τὸν ἔλεγχον τοῦ Κοινοβουλίου, ἢ νὰ ἀθετῶ τὰς συμβάσεις, ἀναγγέλλων εἰς τὴν Βουλὴν περισσεύματα, ἐνῷ ἐγνώριζον, ὅτι οἱ προϋπολογισμοὶ κατέληγον εἰς ἐλλείμματα. Στεροῦμαι ὄντως παραπλησίας ἱκανότητος, καὶ εὔχομαι εἰς τοὺς ἐμοὺς φίλους καὶ οὗτοι νὰ στερῶνται αὐτῆς· μόνον εἰς τοὺς μὴ φίλους μου ἀφίνω νὰ ἔχωσι τὰς ἀρετὰς ταύτας. Εἰς τοιαύτας ἀρετὰς, τὰς ὁποίας ἀπέδειξεν, ὅτι εἶχεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὀφείλεται ἡ ὑποτίμησις τῶν Ἑλληνικῶν ἀξιῶν καὶ ἡ ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος, περὶ τῶν ὁποίων φωναὶ καὶ κραυγαὶ εἶχον ἀκουσθῆ κατὰ τὸν παρελθόντα Ἰανουάριον καὶ Φεβρουάριον, τῶν ὁποίων ὅμως τὴν εὐθύνην ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀπέδιδεν εἰς ἐμέ. Εἶχεν εἴπει ἄλλοτε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι αὐτὸς εἶχε κατορθώσει νὰ μονιμοποιήσῃ τὴν τιμὴν τοῦ συναλλάγματος εἰς λεπτὰ 120, ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο τότε ἦτο ἀκριβὲς, διότι ἀπὸ τοῦ μηνὸς Αὐγούστου τοῦ 1886 μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1890, χρόνου, καθ’ ὃν αὐτὸς ἐκυβέρνα, οὐδέποτε ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος κατῆλθεν εἰς τὰ 120 λεπτὰ, οὐδ’ ἐπὶ μίαν ἡμέραν. Κατὰ τὸ τετραετὲς τοῦτο διάστημα ὑπῆρξαν περίοδοι, καθ’ ἃς ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος ἀνῆλθε καὶ εἰς 120, καὶ εἰς 128, καὶ εἰς 130 λεπτὰ, εἰς περιπτώσεις δέ τινας ἀνεβιβάσθη καὶ εἰς 131 λεπτὰ καὶ εἰς 132, οὐδέποτε ὅμως κατεβιβάσθη εἰς τὰ 120 ἢ 121 λεπτά. Ἡ ἀγοραία τιμὴ τοῦ χρυσοῦ καὶ ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος κατέπιπτον πάντοτε, ὁσάκις ἐγίνοντο ἐξωτερικὰ δάνεια, καὶ ἀνυψοῦντο, ὁσάκις τοιαῦτα δάνεια δὲν ἐγίνοντο. Κατὰ τοὺς μῆνας Ἰανουάριον, Φεβρουάριον, Μάρτιον καὶ Ἀπρίλιον τοῦ 1887, ἤτοι κατὰ τοὺς μῆνας τοὺς προηγουμένους τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου τῶν 135 ἑκατομμυρίων, εἶχεν ἀνέλθει εἰς 129, 130 καὶ 131 λεπτὰ ἡ ἀγοραία τιμὴ τοῦ φράγκου· κατὰ τὸν Μάϊον ἤρξαντο διαδόσεις περὶ συνομολογήσεως δανείου, ἡ δὲ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος ἐμειώθη εἰς 128 λεπτά· ὅτε ὅμως κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1887 συνωμολογήθη τὸ δάνειον, κατέπεσεν ἡ τιμὴ τοῦ φράγκου εἰς 121, 123 καὶ 124, ἀλλ’ ἀνῆλθεν αὖθις εἰς 127, 128 καὶ 130 λεπτὰ κατὰ τοὺς τέσσαρας τελευταίους μῆνας τοῦ 1887, εἰ καὶ οἱ τόκοι τῆς δευτέρας ἑξαμηνίας τοῦ ἔτους ἐπληρώθησαν διὰ τοῦ δανείου τῶν 10,200,000 φράγκων, διότι τὸ δάνειον ἦτο προσωρινόν. Περὶ τὰ ποσὰ ταῦτα ἐκυμαίνοντο αἱ τιμαὶ καθ’ ὅλον τὸ 1888, διότι τὰ κατ’ αὐτὸ γενόμενα δάνεια, τὸ μὲν τῶν 15 ἑκατομμυρίων ἦτο ἐσωτερικὸν, τοῦ δὲ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων– Καλαμῶν μόνον 10 ἑκατομμύρια φράγκων διετέθησαν πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ μηνὸς Φεβρουαρίου τοῦ 1889, καθ’ ὃ συνωμολογήθησαν τὰ δάνεια τῶν 1,200,000 λιρῶν ἀγγλικῶν καὶ τῶν 5,000,000 λιρῶν, ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος κατέπεσε κάτω τῶν 124 λεπτῶν καὶ ἐξηκολούθησε περὶ τὰ 122 μέχρι τῶν 123 καὶ ¾ λεπ. κατὰ φράγκον. Καὶ κατὰ τὸ 1890 ἡ ἀγοραία τιμὴ τοῦ φράγκου διετηρήθη ἡ αὐτή, διότι εἰσήχθησαν 40 καὶ πλέον ἑκατομμύρια χρυσοῦ ἐκ τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, δι’ ὧν διετηρήθη ἡ ἰσοῤῥοπία, ἂν καί, ὅτε κατὰ Δεκέμβριον ἐγνώσθη ἡ ἀνάγκη ἀγορᾶς μικροῦ τινος ποσοῦ συναλλάγματος πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων, ἀνῆλθεν εἰς λεπτὰ 127. Ἀλλὰ κατὰ τὸ 1891 οὐδὲν ἐγένετο δάνειον ἐξωτερικὸν, πλὴν τῶν ἐκποιηθεισῶν ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσσης, ἀξίας 12 ἑκατομμυρίων φράγκων, διὰ τοῦ ἀντιτίμου τῶν ὁποίων ἐξωφλήθησαν τὰ ὑπὸ τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ ἐκδεδομένα, λήγοντα δὲ τότε ἔντοκα γραμμάτια 480 χιλιάδων λιρῶν, ἤτοι 12 ἑκατομμυρίων φράγκων, καὶ προσέτι προκαταβολῶν τινων συνομολογηθεισῶν. Πῶς λοιπὸν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ὑπερτιμηθῇ ὁ χρυσὸς, καὶ νὰ μὴ ζητηθῇ τὸ συνάλλαγμα; Καὶ ὅμως ἐπληρώθησαν καὶ τῶν δύο ἑξαμηνιῶν οἱ τόκοι τῶν δανείων ἄνευ ἐξωτερικοῦ δανείου, δι’ ἀγορᾶς τοῦ χρυσοῦ, καὶ ἡ τιμή, ἐφ’ ᾗ ἠγοράσθη οὗτος, πλὴν 500 χιλιάδων φράγκων, τὰ ὁποῖα ἠγοράσθησαν εἰς 135 καὶ ¾ καὶ 136 καὶ ¼, τὰ ὑπόλοιπα ἠγοράσθησαν κάτω τῶν λεπτῶν 133· καὶ πλὴν 10 χιλιάδων λιρῶν, αἵτινες ἠγοράσθησαν ἄνω τῶν 33 δραχμῶν τὴν λίραν, πάντα τὰ ἄλλα ποσὰ ἠγοράσθησαν μεταξὺ τῆς τιμῆς τῶν δραχ. 32 καὶ 15/00 καὶ 33 καὶ 55/00. Ἡ ὑπερτίμησις τοῦ χρυσοῦ, καὶ ἑπομένως τοῦ συναλλάγματος, καταδηλοῖ τὴν ζήτησιν τοῦ χρυσοῦ, ἕνεκα τῆς ὑπὲρ τὸ εἰσαγόμενον ποσὸν χρυσοῦ ἐξαγωγῆς αὐτοῦ καὶ ἕνεκα τῆς ὑποτιμήσεως τῶν τραπεζικῶν γραμματίων· ἀλλ’ ἂν ἐξάγηται χρυσὸς περισσότερος ἢ ὅσος εἰσάγεται, δὲν εἶναι αἰτία τούτου ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν ἐξωτερικῶν δανείων, οὗ ἕνεκα ἐξάγονται μεγάλα ποσὰ εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια; Ἀλλὰ τὰ εἰς χρυσὸν δάνεια τίς ἄλλος ἐπολλαπλασίασεν ἢ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις καὶ τὰ ἐσωτερικὰ δάνεια καὶ αὐτὰ ἀσυνειδήτως μετέτρεψεν εἰς ἐξωτερικά; Ἂν δ’ ἐπλεόνασε τὸ κυκλοφοροῦν ποσὸν τραπεζικῶν γραμματίων, τίς ἄλλος εἶναι ὑπεύθυνος ἢ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὅστις, ἐνῷ ὤφειλε 30 καὶ πλέον ἑκατομμύρια νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὰς Τραπέζας, ὅπως μειώσῃ τὸ κυκλοφοροῦν ἐπὶ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ ποσὸν τραπεζικῶν γραμματίων, ἐδαπάνησε τὰ 30 ταῦτα καὶ πλέον ἑκατομμύρια εἰς ἄλλας ἀνάγκας; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λοιπὸν ἦτο ὁ δημιουργὸς τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ συναλλάγματος, αὐτὸς δὲ ἐνεκάλει ἐμὲ καὶ ἀπέδιδεν εἰς ἐμὲ τὴν αἰτίαν. Διατί; Διότι, ἔλεγε, δὲν ἠκολούθησα τὸ σύστημα τῶν οἰκονομικῶν συνδυασμῶν, ἐν ἄλλαις λέξεσι τῶν δανείων. Ἀλλὰ διατὶ δὲν δανείζεται αὐτὸς νῦν, ὅτε ἦλθεν ἀντ’ ἐμοῦ εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Διότι ἐμειώθη ἢ κατέπεσεν ἡ οἰκονομικὴ πίστις τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο τίς ἄλλος εἶναι ὑπεύθυνος, εἰμὴ αὐτὸς, ὅστις ἠπάτα καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τοὺς δανειστὰς, λέγων ὅτι δανείζεται διὰ νὰ μειώσῃ τὸ ἐπ’ ἀναγκαστικῇ κυκλοφορίᾳ χρέος τοῦ Δημοσίου, ἀποδιδοὺς εἰς τὰς Τραπέζας, τὸ ἰσότιμον τοῦ χρυσοῦ, τὸ ὁποῖον ἐλάμβανεν ἐκ τῶν δανείων καὶ ἐπλήρονεν εἰς τόκους καὶ χρεωλύσια τῶν δανείων, ἀλλὰ δαπανῶν τὸ ἰσότιμον τοῦτο τοῦ χρυσοῦ εἰς ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ; Ἡ ἀνύψωσις τῆς τιμῆς τοῦ συναλλάγματος, ἥτις κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1892 εἶχεν ἀνέλθει μέχρι λεπτῶν 142¾, κατὰ δὲ τὸν Φεβρουάριον, μέχρι τῆς 14 Φεβρουαρίου, ἐκυμαίνετο μεταξὺ τῶν 138¼ καὶ 140¾, βεβαίως ἐπέφερε δυσφορίαν εἰς τὰς συναλλαγὰς, καὶ ζημίας εἰς τὸ ἐμπόριον, καὶ μολονότι δὲν ἤμην ἐγὼ τῆς καταστάσεως ταύτης ὁ ὑπαίτιος, ἐφώναζον οἱ περὶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ περί τινας ἄλλους ἀντιπολιτευομένους, καὶ ἐζήτουν ἀπὸ τὸ Στέμμα νὰ ἀποβάλῃ ἡμᾶς, ἵνα σώσῃ τὸν τόπον. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡμεῖς ἀπεβλήθημεν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἐπιοῦσαν τῆς παύσεως ἡμῶν, ἡ τιμὴ τοῦ χρυσοῦ ἤρξατο ἀνυψουμένη, ἀνῆλθε δὲ κατὰ τὴν 29 Φεβρουαρίου εἰς 145½ λεπτὰ, τὴν 5 Μαρτίου, καθ’ ἣν ἐδημοσιεύθη ἡ διαβόητος σύμβασις, ἡ μετὰ τοῦ κ. Συγγροῦ συνομολογηθεῖσα, περὶ χορηγίας προσωρινοῦ δανείου 3,200,000 φράγκων, ἀνῆλθεν εἰς 148 λεπτὰ, καὶ κατὰ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις ἠσχολεῖτο νὰ διορίσῃ 12 ἐπάρχους, ἐξ ὧν οἱ ἑπτὰ ἦσαν συμπολῖται ἢ φίλοι τῶν Ὑπουργῶν, ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος ἀνῆλθεν εἰς 156 λεπτὰ τὸ φράγκον, εἰς ποσὸν, εἰς τὸ ὁποῖον οὐδέποτε εἶχεν ἀναβιβασθῆ παρ’ ἡμῖν. Εἰς 156 λεπτὰ διετηρήθη καὶ μέχρι τῆς 12 Μαρτίου, καθ’ ἣν ἐδημοσιεύθη τὸ περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς Β. Διάταγμα. Τότε ὅμως οὐδεὶς ἀπηυθύνετο πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, ζητῶν σωτηρίαν, ἀλλ’ αἱ μὲν ἐφημερίδες τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ ἔγραφον περὶ τῶν ἀρουραίων, ἡ δὲ ἡμιεπίσημος ἐφημερὶς τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας καί τις ἄλλη, συμπαθὴς πρὸς τὸν ἄνδρα, ἐδημοσίευον τὰς δηλώσεις τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, ὅσοι προτροπάδην ἔτρεχον πρὸς τὰ Ὑπουργεῖα, ὁμολογοῦντες πρὸς τοὺς Ὑπουργοὺς πολιτικὴν φιλίαν. Καὶ μετὰ τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ Φεβρουριανοῦ Ὑπουργείου καὶ τὴν ἄνοδον εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ ὁποίου ἀνεπήδων ἐκ τοῦ βάθους τῶν κιβωτίων, ὡς οἱ ἰχθεῖς ἐκ τῆς θαλάσσης, αἱ ἀγγλικαὶ λίραι, τὰ δὲ κεφάλαια ἐδυσφόρουν, διότι δὲν ἦτο ἀρκούντως ταχεῖα τῶν σιδηροδρόμων ἡ κίνησις, ὅπως καταφθάσωσιν εἰς Ἀθήνας, ἡ τιμὴ τοῦ χρυσοῦ κατέρχεται καὶ μέχρι τῶν 138 λεπτῶν, ἀλλ’ ἀνέρχεται καὶ μέχρι τῶν 144. Τῶν ἑλληνικῶν ἀξιῶν ἡ ὑποτίμησις εἶχεν ἀρχίσει πρὸ τῆς κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890 παραιτήσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἕνεκα τῶν ἐπελθόντων ἀτυχημάτων εἰς τραπεζικοὺς οἴκους τοῦ Λονδίνου, τῆς ἀποκαλυφθείσης δὲ ἀθλιότητος ἐν τοῖς οἰκονομικοῖς τῆς Ἀργεντινῆς Δημοκρατίας. Τὰ 5% δάνεια τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ 467.50, ὅσον ἐτιμῶντο κατὰ Νοέμβριον τοῦ 1890, ὅτε ἀνήλθομεν εἰς τὴν ἀρχὴν, εἶχον μειωθῆ εἰς 385, καὶ τὰ 4% ἀπὸ 380 εἶχον μειωθῆ εἰς 300· ἀλλὰ καὶ τῆς Banque d'Escompte εἶχον μειωθῆ ἀπὸ 580 εἰς 405, καὶ τῆς Banque de Paris ἀπὸ 870 εἰς 705, καὶ τοῦ Crédit Foncier ἀπὸ 1285 εἰς 1190, καὶ τοῦ Comptoir National d’ Éscompte ἀπὸ 630 εἰς 525, καὶ τοῦ Crédit Lyonnais ἀπὸ 805 εἰς 770, καὶ τοῦ Mobilier ἀπὸ 430 εἰς 235. Ὅθεν ἡ μείωσις τῶν Ἑλληνικῶν ἀξιῶν δὲν προῆλθεν ἐξ εἰδικῶν αἰτίων, ἐγκειμένων ἐν αὐταῖς, ἀλλ’ ἐκ γενικῶν αἰτιῶν, αἵτινες ἐπηρέαζον πάντων τῶν Κρατῶν τὰς ἀξίας. Ἀλλ’ ἡ ἀκρίβεια, μεθ’ ἧς ἐξετελέσαμεν τὰς ὑποχρεώσεις ἡμῶν κατὰ τὴν δευτέραν ἑξαμηνίαν τοῦ 1891, πληρώσαντες τοὺς τόκους πρὸ τῆς τεταγμένης προθεσμίας, συνετέλεσεν εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν τιμῶν τῶν Ἑλληνικῶν ἀξιῶν, ἥτις ἐξηκολούθησε μέχρι τῆς 8 Ἰανουαρίου 1892, ὅτε ἐπῆλθε ῥαγδαία ἡ ὑποτίμησις αὐτῶν. Ἡ ὑποτίμησις αὕτη δὲν ἦτο γενικὴ τῶν ἀξιῶν πάντων τῶν Κρατῶν, ἀλλ’ εἰδικὴ τῶν Ἑλληνικῶν ἀξιῶν. Μεγάλη προσφορὰ ἑλληνικῶν χρεωγράφων ἐν Λονδίνῳ καὶ ἐν Βερολίνῳ πρὸς πώλησιν, καὶ τὰ πλεῖστα τούτων ἐστέλλοντο ἐξ Ἀθηνῶν, ἢ ἐτίθεντο εἰς πώλησιν κατ’ ἐντολὴν τραπεζιτῶν τῶν Ἀθηνῶν. Ἔπιπτον δὲ τὰ ἑλληνικὰ χρεώγραφα, ἐνῷ ὑψοῦτο ἡ τιμὴ τῶν χρεωγράφων τῶν ἄλλων Κρατῶν, καὶ αὐτὰ τὰ Ἀργεντινὰ τοῦ 1886, τὰ ὁποῖα, ἐνῷ κατὰ τὴν 1 Φεβρουαρ. 1892 ἐτιμῶντο 59¼, κατὰ τὴν 28 τοῦ αὐτοῦ μηνὸς εἶχον ἀνατιμηθῆ εἰς 63¾ καὶ 64. Τὴν κατὰ Ἰανουάριον ὑποτίμησιν τῶν Ἑλληνικῶν ἀξιῶν ἐπήνεγκον αἱ παραγγελίαι πρὸς πώλησιν μεγάλων ποσῶν, ὅσαι δὲ τοιαῦται ἐδόθησαν ἐξ Ἀθηνῶν δὲν μοὶ εἶναι ἄγνωστοι· ἀλλ’ ἡ προβᾶσα μετὰ τὸν Φεβρουάριον, καθ’ ὃν ἡμεῖς ἀπηλλάγημεν τῆς ὑπηρεσίας, διατὶ προῆλθε; Διατὶ οἱ διαδεχθέντες ἡμᾶς, οἵτινες διέλαμπον διὰ τὴν ἱκανότητά των, ὡς ἔλεγον καὶ αὐτοὶ οὗτοι, δεχθέντες ἵνα ἀναπληρώσωσι τὴν ἀνεπάρκειαν ἡμῶν, δὲν συνετέλεσαν εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν τιμῶν τῶν Ἑλληνικῶν ἀξιῶν; Τέλος πάντων ἐπεφάνη καὶ κατέλαβε τοὺς οἴακας τῆς Πολιτείας ἐκεῖνος, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα γαλβανίζει τὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος· διατὶ δὲν ἀπήστραψεν αὕτη; Τοῦ ἑλληνικοῦ δανείου τῶν 5% τοῦ 1881 ἡ τιμὴ μετὰ τὴν 1/13 Ἰουνίου εἶχεν ὑψωθῆ κατὰ τρεῖς μονάδας, ἤτοι μέχρις 81¾, ἀλλὰ μετὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ὑπουργείου ὑπετιμήθη εἰς 79½. Τοιαύτην ἐνήσκησεν ἐπιῤῥοὴν ἡ εἴδησις τοῦ ἀποτελέσματος τῶν ἐκλογῶν τῆς 3 Μαΐου, καθ’ ὃν χρόνον τὰ Ἀργεντινὰ (cedulas) ἀπὸ 18 ἀνῆλθον εἰς 28, καὶ τὰ Ἱσπανικὰ ἀπὸ 56½ εἰς 64! Καὶ ἐν Ἑλλάδι, κατὰ τὰς ἡμέρας, κατὰ τὰς ὁποίας ἐψηφίζοντο ἐν τῇ Βουλῇ οἱ φορολογικοὶ νόμοι, καὶ ηὔξανον δι’ αὐτῶν τὰ ἔσοδα κατὰ ἑκατομμύρια, κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος ἐπέμενεν εἰς 140 καὶ 145 καὶ 144. Ὑποθέσατε εἰς ποίαν Βαβυλῶνα ἤθελε μεταβληθῆ ἡ δυστυχὴς αὕτη χώρα, ἂν καὶ ἡμεῖς ἐπράττομεν ὅ,τι ἔπραττον κατὰ Ἰανουάριον καὶ Φεβρουάριον αἱ ἐφημερίδες, αἵτινες δὲν διέκειντο φιλικῶς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, ἂν καὶ ἡμεῖς ἐκραυγάζομεν πρὸς τὸν λαὸν καὶ ἱκετεύομεν τὸ Στέμμα, παριστῶντες ὅτι ἡ κατάστασις ἦτο ἀφόρητος, διότι τὸ συνάλλαγμα ἐτιμᾶτο τότε 140 καὶ 142 λεπτά! Ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος εἶναι τὸ μέτρον τῆς ζητήσεως καὶ τῆς προσφορᾶς τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ συναλλάγματος, ἡ δὲ τιμὴ τοῦ χρυσοῦ δὲν θέλει ὑποτιμηθῆ μόνον διὰ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ κυκλοφοροῦντος ποσοῦ τῶν τραπεζογραμματίων· διότι εἶναι μὲν εἷς τῶν παραγόντων τὴν ἀνισοῤῥοπίαν μεταξὺ τῆς τιμῆς τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου ἡ πληθώρα τοῦ κυκλοφοροῦντος ποσοῦ αὐτῶν, πλὴν ὅμως τούτου καὶ ἄλλος εἶναι παράγων, ἡ ὑπεροχὴ τοῦ ἐξαγομένου ποσοῦ τοῦ χρυσοῦ ἐν σχέσει πρὸς τὸ εἰσαγόμενον. Ὅθεν ἡ ζήτησις τοῦ χρυσοῦ ἕνεκα τῆς μεγαλειτέρας ἐξαγωγῆς αὐτοῦ, καὶ ἡ ὑποτίμησις τοῦ τραπεζικοῦ γραμματίου ἕνεκα τοῦ ὑπερβάλλοντος ποσοῦ, ὅπερ ἐτέθη ἐν κυκλοφορίᾳ, ἐπιφέρουσι τὴν ὑπερτίμησιν τοῦ χρυσοῦ. Ἂν δὲ δὲν δυνηθῶμεν νὰ ἄρωμεν τοιαύτην ἀνισοῤῥοπίαν διὰ τῆς διοικήσεως τῶν οἰκονομικῶν, θέλομεν ἔχει πάντοτε τὴν νομισματικὴν ταύτην ἀνωμαλίαν. Ἂν δὲ προνοήσωμεν μόνον περὶ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἐν κυκλοφορίᾳ ποσοῦ τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, θέλομεν μειώσει, ἀλλὰ δὲν θέλομεν ἄρει τὴν ἀνωμαλίαν. Ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ δανειζώμεθα κατ’ ἔτος, ἠθέλομεν μονιμοποιήσει τὴν τιμὴν τοῦ χρυσοῦ· ἀλλὰ τοῦτο ἀποβαίνει δύσκολον, ἂν δὲν καταδειχθῇ ὅτι εἶναι ἀδύνατον. Ἂν δὲ δὲν δανειζώμεθα καὶ δὲν εἰσάγωμεν χρυσὸν, ἡ κατάστασις αὕτη θέλει εἶσθαι ἡ συνήθης κατάστασις τοῦ τόπου, ἐν ὅσῳ δὲν ἐνισχύσωμεν τὴν παραγωγὴν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ μειώσωμεν τὰς ἀνάγκας ἡμῶν, καὶ ἑπομένως τὸ ἐξαγόμενον ποσὸν χρυσοῦ διὰ τὴν εἰσαγωγὴν ἐμπορευμάτων ἢ προϊόντων, ἐν ὅσῳ ὡσαύτως δὲν ἐνισχύσωμεν τὴν βιομηχανίαν ἡμῶν, ὅπως μειώσωμεν τὴν εἰσαγωγὴν ξένων βιομηχανημάτων. Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ ἐντὸς βραχέος χρόνου, ἀλλὰ μετὰ σειρὰν ἐτῶν, κατὰ τὴν σειρὰν δὲ ταύτην τῶν ἐτῶν πρέπει νὰ μὴ διοικηθῶσι τὰ οἰκονομικὰ ὅπως διῳκήθησαν μέχρι τοῦδε. Ἀλλ’ ὅταν ἀκούω τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ζητοῦντος νὰ παραστήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ ἔννοια τῆς 3 Μαΐου δηλοῖ τὴν ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐπιδοκιμασίαν τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς αὐτοῦ, βεβαίως ἀμφιβάλλω, ἂν θέλῃ βελτιωθῇ τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους ἡ κυβέρνησις. Ὁ Mirabeau ἔλεγε: «Διὰ νὰ ἦναί τις κυβερνήτης, πρέπει νὰ ἦναι μέγας, νὰ γνωρίζῃ δὲ νὰ ἦναι δίκαιος· διὰ νὰ συμπράττῃ δὲ εἰς τὴν νομοθετικὴν λειτουργίαν τῆς πατρίδος του, πρέπει νὰ ἦναι εὐλαβὴς πρὸς τὰ δικαιώματα τῶν πολιτῶν, νὰ σέβηται δὲ τὴν ἀλήθειαν.»

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 3 καὶ 10′ μ. μ.). (Περὶ ὥραν 7 μ. μ. γενομένης ἀπαρτίας, ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις).

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους ἐπιτροπὴ ὑπέβαλε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῶν ὑποβληθεισῶν παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν δηλώσεων περὶ τῶν ἐπενεχθεισῶν μεταβολῶν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ Κράτους τῆς χρήσεως τοῦ 1892. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 330). Διάφοροι κάτοικοι τοῦ δήμου Λετρίνων τῆς Ἠλείας διὰ τηλεγραφήματός των παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν νὰ μὴ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπιβολῆς νέου δημοτικοῦ φόρου ἐπὶ τῆς σταφίδος ὑπὲρ τοῦ δήμου Λετρίνων. Διάφοροι κάτοικοι τοῦ χωρίου Ὠρεῶν τῆς ἐπαρχίας Ξηροχωρίου παρακαλοῦσι τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ τοὺς ἀπαλλάξῃ τῆς πληρωμῆς τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἕνεκα τῆς καταστροφῆς, ἣν ἔπαθον οἱ δημητριακοὶ καρποὶ ἐν τῷ χωρίῳ των.

§25ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κατὰ τὰς ὑποβληθείσας δηλώσεις, παρατηρῶ, ὅτι μεταφέρεται εἰς τὰ ἔσοδα τοῦ Δημοσίου ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τῶν ἐσόδων τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀφ’ ἑτέρου ὅμως δὲν ἀναγράφονται καὶ τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἐξετελοῦντο παρὰ τοῦ ταμείου τούτου μέχρι σήμερον, διότι ἀναγράφεται ποσὸν 1,875,000. Κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν, τὸν ἐπιψηφισθέντα καὶ ἰσχύοντα σήμερον, αἱ δαπάναι τοῦ ταμείου τούτου ἀνέρχονται εἰς δραχμὰς 3,547,000· ἀναγραφομένων λοιπὸν μόνον δαπανῶν 1,875,000, μένουν 1,672,000, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐδαπανήθησαν. Θὰ πληρωθῶσιν αὗται καὶ πόθεν θὰ πληρωθῶσιν;

§26Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀνήγγειλα τοῦτο καὶ τὴν πρωΐαν, ὅτε ὑπέβαλον τὴν δήλωσιν. Εἶπον, ὅτι ἀναγράφονται κατ’ αὐτὴν ὁλόκληρα τὰ ἔσοδα τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι τοιαῦτα εἰσέτι δὲν εἰσεπράχθησαν, τὰ ἔξοδα ὅμως τὰ μέχρι τοῦδε κατεβλήθησαν πάντα, τῶν μισθῶν πληρονομένων μηνιαίως. Οὐδεμίαν σημασίαν ἔχει τὸ ἑτεροσκελὲς τῆς ἀναγραφῆς οὔτε κατ’ οὐσίαν, οὔτε κατ’ ἐπίφασιν, διότι ὁ θέλων νὰ ἐπιδοθῇ εἰς μελέτας, καὶ ν’ ἀποδυθῇ εἰς συζητήσεις, θὰ στηριχθῇ ἐπὶ τῶν ὑπολογισμῶν, οὓς ἐγὼ μάλιστα ἀνήγγειλα, καὶ καθ’ οὓς, ἕνεκα λόγων τυπικῶν, τὰ μὲν ἔξοδα ἀναγράφονται σχεδὸν πάντα, τῶν δὲ ἐσόδων τὰ ἡμίση μόνον, καὶ τοῦτο διὰ τὸ ἔτος 1892, τῆς ἀναγραφῆς γενησομένης πλήρους κατ’ ἀμφότερα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1893. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας, νομίζω, ὅτι διηυκρινήθη ὁ χαρακτὴρ τοῦ ζητήματος, ὡς ἀποκλειστικῶς λογιστικοῦ καὶ ἐστερημένου ἐνδιαφέροντος κατ’ οὐσίαν.

§27ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὥστε συμφωνεῖτε, ὅτι...

§28Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ παρατήρησις ὑμῶν εἶναι ὀρθὴ κατ’ οὐσίαν, λογιστικῶς ὅμως ἔπρεπε νὰ γένηται οὕτως ἡ ἐγγραφή.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιψήφισις εἰς γʹ συζήτησιν τοῦ συνόλου τοῦ νομοσχεδίου περὶ φορολογίας τῶν προϊόντων τῆς γῆς καὶ τῶν ζώων.

§30ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 26, νομίζω, ἐλλείπει ἓν ἄρθρον, «τὸ», διὰ νὰ καταστήσῃ τὴν ἔννοιαν τελειοτέραν.

§31Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω, ὅτι εἶναι τελειότερον οὕτως, εἰς ἔνδειξιν ὅτι δὲν εἶναι τὸ μέρος καθωρισμένον, ἀλλ’ εἶναι μέρος κατὰ τὰς συμφωνίας.

§32ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὥστε ἐννοεῖτε μέρος, ἐὰν ὑπάρχῃ μέρος.

§33Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ναί· καὶ ἵνα ἐκφράζηται τοῦτο, πρέπει νὰ μὴ προστεθῇ τὸ ἄρθρον.

§34ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ τεθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ, διὰ νὰ λείψῃ πᾶσα ἀμφιβολία.

§35Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δύναται ν’ ἀναγραφῇ ἐν τοῖς πρακτικοῖς, ἀφοῦ ἐγένετο ἡ ἐρώτησις καὶ ἐδόθη ἡ ἀπάντησις· ἀλλὰ δὲν βλέπω κίνδυνον παρεξηγήσεως ἐνταῦθα, διότι ἄνευ τοῦ ἄρθρου ἡ ἔννοια τῆς περιόδου εἶναι, ὅτι θὰ ἀποδοθῇ μέρος κατὰ τὰς συμφωνίας, ἐὰν ὑπάρχωσι συμφωνίαι. Νομίζω, ὅτι τοῦτο εἶναι συμφωνότερον πρὸς τὴν παρατήρησιν, ἣν χθὲς ὑπεβάλετε· διότι ἡ παρατήρησις ὑμῶν ἡ χθεσινὴ, ἥτις ἐγένετο δεκτὴ, ἀφεώρα εἰς τοῦτο, νὰ παρακολουθήσωμεν τὰς συμφωνίας καὶ νὰ μὴ καθορίσωμεν ἡμεῖς ἐκ τῶν προτέρων τὰ ἐν ταῖς συμφωνίαις, διότι τὰ προηγούμενα καὶ ὁ νόμος ὁ τέως καθώριζον ἐκ τῶν προτέρων τὰς συμφωνίας, ὡσανεὶ παρηκολούθουν τὰς ἀναλογίας τῆς διανομῆς τῆς προσόδου, ἐνῷ ἤδη δὲν ἐπεμβαίνει ὁ νόμος εἰς ταῦτα, ἀλλ’ ἀποδέχεται πᾶσαν ἀναλογίαν, ἣν αἱ συμφωνίαι ἤθελον καθορίσει, ἢ ἔστω καὶ τὴν μὴ ἀπόδοσιν μέρους, ἐὰν μὴ ὑπάρχωσι τοιαῦται συμφωνίαι.

§36ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἢ τὴν λῆψιν τοῦ ὅλου;

§37Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μάλιστα. (Γίνεται δεκτὸν τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, ὡς ἐτροποποιήθη κατὰ τὰς δύο τελευταίας συζητήσεις, ἄνευ ἑτέρας παρατηρήσεως).

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικοῦ Λογιστηρίου.

§39ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο προτείνει τὴν ἀκύρωσιν νόμου, ψηφισθέντος κατὰ τὸ 1891. Νομίζω, ὅτι εἶναι καλὸν ἐν περιλήψει νὰ μάθῃ ἡ Βουλή, τί ἦτο ὁ νόμος ὁ ἀκυρούμενος, καὶ τί προτίθεται τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ συζητήσωμεν, ἐν στιγμῇ μάλιστα τοιαύτῃ, κατεπειγούσῃ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἄλλα ἔργα σπουδαιότερα ἑλκύουσι τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς. Κατὰ τὸν νόμον τὸν ἀκυρούμενον, ἐδίδετο ἄδεια εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἐὰν θεωρήσῃ ἀναγκαῖον, νὰ δώσῃ εἰς τὸν διευθυντὴν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου τὸν τίτλον Γενικοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους. Ἔδιδεν ὠφελείας τινὰς εἰς τὸ πρόσωπον τοῦτο ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν εἶχε τεσσαρακονταετῆ ὑπηρεσίαν ἐν τῷ οἰκονομικῷ κλάδῳ. Σήμερον, ἀντὶ τούτου, ἐρχόμεθα νὰ πλάσωμεν τὸν τίτλον τοῦ Γενικοῦ Διευθυντοῦ τοῦ δημοσίου λογιστικοῦ ἄνευ λόγου τινὸς, μόνον ὅπως δώσωμεν ἕνα τίτλον τιμητικὸν εἰς τι πρόσωπον. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου τοῦ τυπικοῦ, ὑπάρχει οὐσιαστική τις διάταξις, κατ’ ἐμὲ λίαν ἐπιβλαβὴς, καὶ ἡ οὐσιαστικὴ αὕτη διάταξις εἶναι ἡ κατάργησις τοῦ τμήματος τῶν δημοσίων χρεῶν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔχει πάντοτε τὴν ὄρεξιν τῆς ἀντικαταστάσεως, εἰ δυνατὸν, πάσης τῆς νομοθεσίας ἡμῶν. Ἐσέβετο ἐνίοτε τὰ ἴδιά του ἔργα, καὶ ὅτε ἀκόμη δὲν ἦσαν καλά· σήμερον φαίνεται, ὅτι δὲν σέβεται πλέον τὰ ἴδιά του ἔργα, καὶ ὅταν ὦσι καλά. Ἐκ τῶν καλῶν δὲ αὐτοῦ ἔργων εἶναι καὶ ὁ σχηματισμὸς ἰδιαιτέρου τμήματος τοῦ δημοσίου χρέους, διότι διὰ τῆς λειτουργίας αὐτοῦ θὰ ᾖ δυνατὸν νὰ φέρωμεν τάξιν τινὰ εἰς τὸν κλάδον τοῦτον τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ὅστις ἦτο σχεδὸν ἐν παραλυσίᾳ. Ὁ κλάδος οὗτος τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ἐκτὸς τῶν ἐγγραφῶν, τῶν διαφόρων καὶ σπουδαίων, τὰς ὁποίας ἔχει νὰ ἐνεργήσῃ, ἔχει συνάμα καὶ τὸν ἔλεγχον τῆς κινήσεως τῶν χρεωγράφων καὶ τοκομεριδίων. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὅτε εἰσῆλθον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, εὗρον δεκάδας χιλιάδων ὁμολογιῶν ἐξοφληθεισῶν, κειμένας ἐν σωρείᾳ, ἄνευ ἐξελέγξεως, ἄνευ καταμετρήσεως· ἠσχολήθην κατὰ πρῶτον εἰς τὸ ἔργον τοῦτο, καὶ μετὰ πολλῶν μηνῶν ἐργασίαν ἐπῆλθε κἄποια τακτοποίησις, καὶ ἤρχισε τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον νὰ παραλαμβάνῃ τὰς ὁμολογίας ταύτας, αἵτινες εἶναι τίτλοι πληρωμῶν τοῦ Δημοσίου. Δὲν εἶχε περατωθῆ τὸ ἔργον, ὅτε ἀφῆκα τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ δὲν γνωρίζω, ποῦ εὑρίσκεται σήμερον. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἄλλη ἐργασία, σπουδαιοτέρα ταύτης, ὁ ἔλεγχος ὁ θετικὸς ἐπὶ τῶν τίτλων τῆς πληρωμῆς τῶν τοκομεριδίων, τὴν ὁποίαν ἐνήργησαν διάφοροι Τράπεζαι. Ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ἐπληρώσαμεν πλέον τῶν 200 ἑκατομμυρίων φράγκων διὰ τόκους καὶ χρεωλύσια τοῦ δημοσίου χρέους, τὴν πληρωμὴν δὲ ταύτην πρὸς τοὺς δικαιούχους τὴν ἐξετέλεσαν διάφοροι Τράπεζαι, αἵτινες δὲν παρέδωκαν εἰς τὸ Δημόσιον τὰ τοκομερίδια καὶ τοὺς τίτλους, τοὺς ὁποίους ἐξώφλησαν. Εἶναι ἐνδεχόμενον, κατ’ ἐμὲ, εἶναι πιθανὸν, ὅτι πολλὰ τοκομερίδια εἴτε διότι ἀπωλέσθησαν, εἴτε διότι δὲν ἐπαρουσιάσθησαν, θὰ μείνωσιν ἀπλήρωτα. Αἱ Τράπεζαι βεβαίως ἐκ τοῦ ὅλου τούτου τῆς δοσοληψίας θὰ ἔχωσιν ὑπόλειμμά τι, τὸ ὁποῖον δὲν γνωρίζομεν, ὑπόλειμμά τι, τὸ ὁποῖον ἀνήκει εἰς τὸ Δημόσιον, ἂν παρῆλθε πενταετία ἀπὸ τῆς προθεσμίας, καθ’ ἣν ἕκαστον τοκομερίδιον, ἢ ἑκάστη κληρωθεῖσα ὁμολογία ἔπρεπε νὰ πληρωθῇ. Ὅτε ἐπλησίασα εἰς τὸ τέλος τῆς ἐργασίας τῆς τακτοποιήσεως τῶν ὁμολογιῶν τῶν ἐξοφληθέντων δανείων, εἶχον ἀρχίσει λαμβάνων καὶ μέτρα πρὸς τακτοποίησιν τῶν τοκομεριδίων· εἶχον προσκαλέσει τὰς Τραπέζας νὰ μοὶ ὑποβάλωσι τοὺς σχετικοὺς λογαριασμούς· ἀπήντησα δυσκολίας παρ’ αὐταῖς, δυσκολίας ὅμως, αἱ ὁποῖαι, ἀντὶ νὰ μὲ κάμωσι νὰ σταματήσω εἰς τὴν ἐνέργειάν μου ταύτην, ἀπ’ ἐναντίας μὲ ὤθησαν νὰ ἐπιμείνω. Δὲν γνωρίζω, τί ἀπέγεινε μετὰ ταῦτα, ἀλλὰ βεβαίως ἐπιβάλλεται καθῆκον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν νὰ τακτοποιήσῃ τοὺς διαφόρους τούτους λογαριασμοὺς, καὶ ὅπως ληφθῶσιν οἱ διάφοροι τίτλοι, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἐγένοντο αἱ πληρωμαὶ, καὶ ὅπως ἐπανέλθῃ εἰς τὸ Δημόσιον πᾶν ποσὸν, μὴ πληρωθὲν παρὰ τῶν Τραπεζῶν, ὅσον δήποτε καὶ ἂν ἦναι τὸ ποσὸν τοῦτο. Τὴν ἐργασίαν ταύτην μόνον ἰδιαίτερον τμῆμα τοῦ δημοσίου χρέους, ἐργαζόμενον ἀποκλειστικῶς εἰς τὰ ἀφορῶντα αὐτὸ καὶ μετὰ πάσης τῆς δυνατῆς ἐπιβλέψεως, δύναται νὰ ἐκτελέσῃ. Βεβαίως τὸ Λογιστήριον, τὸ ὁποῖον ἐν πλείστοις κλάδοις αὐτοῦ εὑρίσκεται ἐν καθυστερήσει, πρὸ πάντων δὲ τὸ Λογιστήριον ὅπως διευθύνεται σήμερον, ὅτε, καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, ἐσταμάτησεν ὁ ἔλεγχος τῶν διαφόρων ὑπολόγων καὶ τῶν διαφόρων λογαριασμῶν, ὅπως εἶχε σταματήσει καθ’ ὅλον τὸ 1890, πρὸ πάντων λέγω, τὸ Λογιστήριον θὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀδυναμίαν, ἐργαζόμενον ὅπως ἐργάζεται, νὰ ἐκτελέσῃ τὴν οὐσιώδη ταύτην ἐργασίαν. Οὐσιῶδες ὡσαύτως νομίζω καὶ τὴν ὕπαρξιν τῶν βιβλίων τῶν λογιστικῶν, τῶν ἀφορώντων εἰς τὰς διαφόρους πράξεις, τὰς σχετιζομένας μὲ τὰ δάνεια. Καὶ ἡ διατήρησις τῶν βιβλίων τούτων, κεχωρισμένη τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, τὸ ὁποῖον δύναται πάντοτε νὰ ἀκολουθῇ τὴν πορείαν τῶν δανείων, εἶναι ἔλεγχος ἀναγκαιότατος εἰς ἡμᾶς πρὸ πάντων, ὅπου τὸ ζήτημα τῶν δανείων μας εἶναι ζήτημα σπουδαιότατον καὶ λίαν πολύπλοκον, καθ’ ὃν τρόπον ταῦτα συνομολογοῦνται καὶ διαχειρίζονται. Ὥστε τὸ οὐσιαστικὸν μέρος τοῦ νομοσχεδίου τούτου εἶναι, κατ’ ἐμὲ, ἐπιβλαβὲς, τὸ τυπικὸν μέρος εἶναι μᾶλλον ἀστεῖον παρὰ σπουδαῖον. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο προτείνει ὡσαύτως καὶ ἓν ἄλλο μέτρον. Προτεῖνον τὴν ἀκύρωσιν τοῦ νόμου τοῦ 1891, καταργεῖ μίαν ἄλλην διάταξιν τοῦ νόμου ἐκείνου· ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἡ ἐπιτρέπουσα τὴν πρόσληψιν εἰς τὴν λογιστικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους λογιστῶν ὑπηρετησάντων ἐν ταῖς Τραπέζαις. Ἐπιτρέπεται, κατὰ τὸν ἰσχύοντα νόμον, ἡ πρόσληψις λογιστοῦ, ὑπηρετήσαντος παρὰ Τραπέζῃ, πρὸς διεύθυνσιν τοῦ τμήματος τῶν δημοσίων χρεῶν καὶ εἰς τὴν θέσιν γραμματέως ἐν τῷ Γενικῷ Λογιστηρίῳ. Δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ προσωπικὸν, τὸ ὁποῖον παρουσιάζει τὴν σπουδαιοτέραν ἔλλειψιν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Κράτους, εἶναι τὸ λογιστικὸν προσωπικόν. Ἔχομεν ἐλαχίστους καλοὺς λογιστάς· τὸ πλεῖστον τῶν ὑπηρετούντων ἐν τῇ λογιστικῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Κράτους εἶναι ἀσθενέστατον. Ἔχομεν ἀνάγκην, ἂν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν τακτικὸν λογιστικὸν, νὰ ἐξέλθωμεν τῶν ὁρίων τῶν προσόντων, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦμεν διὰ τοὺς ἄλλους ὑπαλλήλους τοῦ Κράτους, καὶ νὰ θεωρήσωμεν ὡς προσὸν τὴν ἐξάσκησιν ὑπηρεσίας λογιστικῆς παρά τινι Τραπέζῃ, ἂν θέλωμεν νὰ εὕρωμεν προσωπικὸν, δυνάμενον νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ λογιστικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Καὶ ταύτην τὴν διάταξιν, νομίζω, ὅτι κακῶς ποιοῦν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο τὴν ἀκυροῖ, ἀκριβῶς διότι ἐπωφελεστάτη διὰ τὸ Δημόσιον θὰ ἦτο ἡ πρόσληψις λογιστῶν, ἐργασθέντων παρά τινι ἀνεγνωρισμένη Τραπέζῃ καὶ ἐχόντων τὴν ἱκανότητα νὰ ἐργασθῶσιν εἰς τὸ Λογιστήριον. Ἕνεκα τούτων ὅλων, καὶ ἕνεκα ἀκριβῶς τῆς στιγμῆς ταύτης τῆς στενοχώρου, κατὰ τὴν ὁποίαν σπουδαιότερα ἄλλα ζητήματα πρέπει νὰ ἐφελκύσωσι τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς, νομίζω ὅτι εἶναι καλὸν νὰ ἀναβληθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὅπως μελετηθῶσιν ἀμφότερα τὰ ζητήματα, τό τε ζήτημα τῆς τακτοποιήσεως τοῦ τμήματος τῶν δημοσίων χρεῶν, τὸ ὁποῖον εἶναι σπουδαιότατον ζήτημα, καὶ τὸ ζήτημα τῆς εὑρέσεως λογιστῶν, οἱ ὁποῖοι ἐλλείπουσι παρ’ ἡμῖν. Δὲν νομίζω καλὸν νὰ προβῶμεν βιαστικά, ὅπως πρόκειται σήμερον νὰ προβῶμεν, εἰς τὴν ἐπιψήφισιν ἑνὸς τοιούτου νομοσχεδίου.

§40Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ σπουδαιότης τῆς ἐργασίας περὶ τῶν δημοσίων χρεῶν, ὡς καὶ ἡ σπουδαιότης τῆς λογιστικῆς ὑπηρεσίας, ὑπαγορεύουσιν εἰς τὴν Βουλὴν οὐχὶ μέτρον, ὁποῖον προτείνει ὁ κ. Βουλευτὴς, ἀναβολῆς τῆς τακτοποιήσεως τῶν περὶ τούτων, ἀλλὰ τὰ ὅλως ἀντίθετα· διότι εἶναι τῷ ὄντι ἡ σπουδαιοτέρα ἴσως τῶν ἐργασιῶν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν ἡ τῶν δημοσίων χρεῶν· ἡ δὲ διεύθυνσις τῶν δημοσίων χρεῶν εἶναι σπουδαιοτέρα ἴσως καὶ δυσχερεστέρα τῆς διευθύνσεως τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους κατὰ τὰ ἄλλα, εἶναι δυσχερεστέρα καὶ διότι παρ’ ἡμῖν ἐπ’ ἐσχάτων μόνον ἀνεπτύχθη ἡ ὑπηρεσία αὕτη, καὶ δὲν εἶναι ἠσκημένον τὸ προσωπικὸν εἰς τὰ τῆς διεξαγωγῆς αὐτῆς. Πρὸς ἐργασίαν οὕτω σπουδαίαν δὲν ἐπαρκεῖ διεύθυνσις ἁπλοῦ τμηματάρχου· δὲν παρέχει τὰς ἀπαιτουμένας ἐγγυήσεις. Ἐὰν εἶχεν ἡ παρ’ ἡμῖν ὑπηρεσία τὴν παρὰ μεγάλοις Κράτεσιν ἀνάπτυξιν, θὰ διωρίζετο, ὅπως ἀλλαχοῦ, διευθυντὴς ἀντὶ τμηματάρχου ἐπὶ τῶν δημοσίων χρεῶν, ὑπάλληλος τουτέστιν ἔχων βαθμὸν ἴσον πρὸς τὸν τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Γενικοῦ Λογιστικοῦ, καὶ θὰ διεῤῥυθμίζοντο τὰ τῆς ὑπηρεσίας ἐπὶ τῶν διαστάσεων τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου· ἀλλὰ τὰ παρ’ ἡμῖν δὲν ἐπιτρέπουσι περὶ τὰ τοῦ δημοσίου χρέους δαπάνην διευθύνσεως καὶ ὑπηρεσίας πολυτελοῦς. Ἐξ ἀνάγκης ἄρα, ἐὰν ζητῶμεν ἐχέγγυα ὑπηρεσίας τελειοτέρας, — καὶ ὀφείλομεν νὰ τὰ ζητῶμεν, — πρέπει τὸν προϊστάμενον τοῦ τμήματος τῶν δημοσίων χρεῶν νὰ ὑπαγάγωμεν, ὡς ὑποδιευθυντὴν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, εἰς τὸν ἔλεγχον τοῦ διευθυντοῦ, τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον, καὶ ἂν ἔτι, ἀψηφοῦντες τὴν δαπάνην, ἠθέλομεν συστήσει διεύθυνσιν τοῦ δημοσίου χρέους, δὲν ἔχομεν τὸν δυνάμενον νὰ πληρώσῃ τὴν θέσιν τοῦ διευθυντοῦ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης γινώσκει, ὅτι τῶν δύο ἢ τριῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ Λογιστικοῦ, τῶν ἐχουσῶν γενικώτερον χαρακτῆρα, δυσχερῶς συμπληροῦται τὸ προσωπικὸν τῆς διευθύνσεως, καὶ ὅτι μόλις εὑρίσκομεν ἕνα πρὸς διεύθυνσιν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου...

§41ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Οὔτε ἐκεῖ δὲν τὸν εὕρετε.

§42Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι τὸν εὕρομεν ἄριστον, ἀλλὰ μόλις ἕνα, ὅπως μόλις ἕνα εὑρίσκομεν διὰ τὴν προεδρίαν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἢ καὶ διὰ τὴν θέσιν τοῦ Βασιλικοῦ Ἐπιτρόπου παρὰ τῷ Συνεδρίῳ. Καίτοι ὀλίγαι αἱ ἀνώταται θέσεις, δὲν εὑρίσκομεν ἐπαρκὲς πρὸς τὴν πλήρωσιν αὐτῶν προσωπικὸν, ἀφοῦ μάλιστα συνέβη καὶ εἷς τῶν ἐπαρκεστέρων ἀπεχώρησεν ἐκ τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, τραπεὶς πρὸς ἄλλας τύχας. Δὲν δυνάμεθα ἄρα καὶ δι’ ἔλλειψιν προσωπικοῦ νὰ προαγάγωμεν τὸ τμῆμα τῶν δημοσίων χρεῶν εἰς διεύθυνσιν. Καὶ ἂν διορίσωμεν προϊστάμενον αὐτοῦ διευθυντὴν, θὰ ἔχῃ οὗτος τὰς γνώσεις, τὴν πεῖραν, τὴν ἐπιβολὴν συνήθους τμηματάρχου, τοῦτο δὲ ἀναντιῤῥήτως δὲν ἀρκεῖ ὡς ἐχέγγυον τοῦ Δημοσίου, καὶ τοῦτο ὑπηγόρευσε τὴν εἰσήγησιν τοῦ νομοσχεδίου, διότι ἐθεωρήθη, ὅτι ὑπηρεσία τοσοῦτον σπουδαία, ὅσον παρεστήθη αὕτη ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, δέον ἵνα τελῇ ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ ἀρίστου τῶν λειτουργῶν τοῦ Λογιστικοῦ, τοιοῦτος δὲ τυγχάνει βεβαίως ὁ Διευθυντὴς τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου. Παρουσιάζει δὲ ἡ συγκέντρωσις καὶ ἄλλα πλεονεκτήματα, ἅτινα ὅμως θεωρῶ ὡς δευτερεύοντα, ἀφορῶν κυρίως, ὡς συνηγοροῦντα ὑπὲρ αὐτῆς, εἰς τὸν λόγον ὅτι, μὴ ὄντες ἐφωδιασμένοι εἰς ἐπαρκῆ καταρτισμὸν δύο ὑπηρεσιῶν ὁμοταγῶν, ὀφείλομεν, ἀφοῦ τὸ Γενικὸν Λογιστήριον ἐκ διαφόρων λόγων εἶναι ἐπαρκέστερον κατηρτισμένον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ, νὰ περιλάβωμεν καὶ τὴν τῶν δημοσίων χρεῶν, ὅπως λειτουργῇ ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου. Ἑτέρα γνώμη τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἀφορῶσα εἰς διάταξιν τοῦ καταργουμένου νόμου περὶ διορισμοῦ ὑπαλλήλων τοῦ Λογιστηρίου, μὴ ἐχόντων τὰ προσόντα τοῦ γενικοῦ νόμου, τὰ ἐκ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ἐχόντων προσόντα ἐξ ἰδιωτικῆς ὑπηρεσίας παρὰ Τραπέζαις ἢ τραπεζίταις, αὕτη νομίζω ὅτι ἀπεδείχθη καὶ ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ἀλυσιτελής, εἶναι δὲ καὶ ἐπικίνδυνος, διότι τὸ προσὸν τῆς ἰδιωτικῆς ὑπηρεσίας δὲν ἀποτελεῖ φραγμὸν ἀποκλείοντα τοῦ διορισμοῦ τοὺς μὴ ἀποδεδειγμένως ἐντριβεῖς, ἀφοῦ ὁ Ὑπουργὸς θὰ δύνηται διὰ τῆς θύρας τοῦ προσόντος τούτου νὰ εἰσάξῃ εἰς τὸ προσωπικὸν τοῦ Λογιστικοῦ πάντα παρουσιάζοντα ἀποδείξεις ὑπηρεσίας παρ’ ἰδιώταις καὶ παρὰ Τραπέζαις, αἵτινες οὐδὲν δύνανται νὰ ἔχωσι τὸ κῦρος. Κῦρος ἐπίσημον καὶ ἀναμφισβήτητον παρέχει ἡ δημοσία ὑπηρεσία, ἢ ὁ συναγωνισμός, εἰς ἃ ἡ νομοθεσία περιορίζει τὸ προσὸν παρ’ ἡμῖν. Ἀλλὰ ψηφισθείσης διατάξεως, ἐπιτρεπούσης τὸν ἐπὶ προσόντι ἰδιωτικῆς ὑπηρεσίας διορισμὸν, ἀπεδείχθη ἐκ τῶν ὑστέρων, ὅτι δὲν παρουσιάζονται σήμερον πρὸς εἰσαγωγὴν εἰς τὴν λογιστικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους οἱ ἔχοντες πεῖραν κεκτημένην παρὰ Τραπέζαις ἢ τραπεζίταις, διότι οἱ ὑπάλληλοι Τραπεζῶν καὶ τραπεζιτῶν, οἱ ἔχοντες ἀξίαν, δὲν ἀποφασίζουσι ν’ ἀνταλλάξωσι τὰς ἀπολαυὰς καὶ τὴν προσδοκίαν προόδου ἐν τῇ μὴ ἐπισήμῳ ὑπηρεσίᾳ ἀντὶ τῆς γλίσχρας ἀμοιβῆς τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας. Οὐδείς, νομίζω, διωρίσθη συνεπείᾳ τῆς διατάξεως ἐκείνης, διότι οὐδεὶς ἐκ τῶν παρουσιασθέντων ἐθεωρήθη ἔχων τὴν ἱκανότητα, ὅπως ἐργασθῇ χρησίμως, οὕτω προσλαμβανόμενος, ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Λογιστηρίου. Κατηργήθη ἄρα ἡ διάταξις, ἥτις ἠδύνατο νὰ βλάψῃ, ἡ ἀθετήσασα τὰς ἐγγυήσεις τῶν προσόντων τοῦ γενικοῦ νόμου, δὲν ἔβλαψε δὲ, ὅπως καὶ δὲν ὠφέλησεν, ὡς μὴ δυνηθεῖσα νὰ λειτουργήσῃ. Τρίτην παρατήρησιν ὑπέβαλεν ὁ κ. Βουλευτής, τὴν ἀφορῶσαν εἰς τὸν κατὰ τὸ νομοσχέδιον τίτλον τοῦ διευθύνοντος τὸ Γενικὸν Λογιστήριον. Ὁ τίτλος εἶναι παρεμφερὴς πρὸς τὸν τῇ πρωτοβουλίᾳ αὐτοῦ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, ὡς Ὑπουργοῦ, ἀποδοθέντα εἰς πρόσωπον ἐκτάκτως διοριζόμενον εἰς τὴν διεύθυνσιν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, εἶναι δὲ προσφυέστερος τοῦ σήμερον καθοριζομένου, ἤτοι τοῦ τίτλου Διευθυντοῦ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου. Δὲν εἶναι Γενικὸν τὸ Λογιστήριον, οὗτινος προΐσταται ὁ Διευθυντής, ἀλλ’ εἶναι ὁ προϊστάμενος Γενικὸς Διευθυντὴς τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους, καὶ τοῦτο ἁπλῶς ἐμφαίνει ὁ τίτλος, τὰς αὐτὰς περιέχων λέξεις τοῦ προηγουμένου, ἀλλ’ ἐν σειρᾷ καὶ προσαλλήλῳ σχέσει ἄλλῃ. Σπουδαιοτέρα ὅμως εἶναι ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἡ ἀφορῶσα εἰς τὴν κατάργησιν τῆς διατάξεως τῆς ψηφισθείσης τῇ εἰσηγήσει αὐτοῦ καὶ ἐπιτρεπούσης τὸν ἔκτακτον διορισμὸν διευθυντοῦ ἀπολαύοντος προσωπικῶν προνομίων. Ἐπέκρινεν ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν κατάργησιν τῆς διατάξεως, παραστήσας ταύτην ὡς μηδεμίαν ἐπαγομένην ἐπιβάρυνσιν εἰς τὸ Δημόσιον...

§43ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὄχι, δὲν εἶπον τοῦτο· ἐπήγετο ἐπιβάρυνσιν ἐλαχίστην, καὶ ἔδιδε προνόμια ἄξια λόγου, ὅταν ὁ διοριζόμενος εἶχε τεσσαρακονταετῆ ὑπηρεσίαν ἐν τῷ οἰκονομικῷ κλάδῳ.

§44Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Παρέστησε λοιπὸν ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν διάταξιν ὡς ἐλάχιστα παρέχουσαν προνόμια, εἰμὴ μόνον ἐὰν εἶχε τεσσαρακονταετῆ ὑπηρεσίαν ὁ διορισθησόμενος, ὅτε τὰ προνόμια ἦσαν ἄξια λόγου. Ἀλλ’ ἀκριβῶς περὶ τῆς περιπτώσεως ταύτης πρόκειται· διότι βεβαίως δὲν θὰ διωρίζετο ἄλλος ἢ ὁ ἔχων τεσσαρακονταετῆ ὑπηρεσίαν, καὶ εἰς τοῦτον παρεῖχε πλουσιοπάροχα τὰ δῶρα ἡ διάταξις· καὶ δὲν παρεῖχε πρὸς μόνον αὐτὸν, ζῶντα καὶ ὑπηρετοῦντα, τὰ δῶρα· ἰδίως μετὰ τὴν ἀποχώρησιν αὐτοῦ ἀπὸ τῆς ἐκτάκτου ταύτης ὑπηρεσίας παρεῖχεν εἰς αὐτὸν ὠφελείας εἰδικάς, σύνταξιν ἐπὶ μέτρῳ οὐχὶ τῷ συνήθει, ἀλλ’ ἐπὶ τῷ ἐκτάκτῳ μέτρῳ, τῷ κρατοῦντι παρὰ τοῖς ἰσοβίοις δικασταῖς· θ’ ἀπελάμβανεν ἄρα οὗτος καὶ ἡ οἰκογένεια αὐτοῦ, ἀντὶ τῆς τοῦ γενικοῦ νόμου συντάξεως, σύνταξιν Προέδρου τοῦ Ἀρείου Πάγου, καὶ τοῦτο εἰς ἀμοιβὴν διετοῦς ὑπηρεσίας, ἴσως δὲ καὶ ἄνευ ὑπηρεσίας, ἐπὶ μόνῳ τῷ διορισμῷ· διότι ἐκινδύνευεν ἀκριβῶς νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος ἐπὶ τῷ τελευταίῳ τούτῳ ἀποτελέσματι, ἐὰν ἀληθῆ τὰ θρυληθέντα. Κατ’ αὐτά, εἶχεν ἀποφασισθῆ ἡ προαγωγὴ εἰς τὴν θέσιν ταύτην ἀνωτέρου ὑπαλλήλου, ἔχοντος τεσσαρακονταετῆ ἔντιμον καὶ χρήσιμον ὑπηρεσίαν, προαγωγὴ δεδικαιολογημένη ἄλλως καθ’ ὅλα, πλὴν μόνον, ὅτι θὰ ἐπληροῦτο δι’ αὐτῆς θέσις πάντῃ περιττή. Ἄν ἐξετελεῖτο ἡ ἀπόφασις, ἐπειδὴ τὴν θέσιν ταύτην ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ὡς τὰ νῦν συμβαίνοντα μαρτυροῦσι, θὰ κατήργει εὐθὺς ἔπειτα, συνέπεια τῆς καταργήσεως θὰ ἦτο, ὅτι πρὶν ἢ προφθάσῃ νὰ ὑπηρετήσῃ ἐν αὐτῇ ὁ προαχθεὶς ὑπάλληλος, θ’ ἀπεχώρει, ἀποκτῶν δι’ ἑαυτὸν καὶ διὰ τὴν οἰκογένειαν αὑτοῦ δικαίωμα συντάξεως ἐπὶ αὐξήσει τοῦ ὅρου πολλαπλασίᾳ τῆς...

§45ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὄχι πολλαπλασίᾳ.

§46Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. .. πολλαπλασίᾳ τῆς παρεπομένης εἰς κανονικὴν προαγωγήν. Αὗται ἦσαν αἱ ζημίαι, εἰς ἃς θὰ ἐξετίθετο τὸ Δημόσιον ἐκ τῆς διατηρήσεως ἐν ἰσχύϊ τοῦ ψηφισθέντος τῇ εἰσηγήσει τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης προσωπικοῦ θεσμοῦ. Ἐνομίσαμεν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀφήσωμεν ἐκτεθειμένον τὸ Δημόσιον εἰς τὸν κίνδυνον τοιούτων ζημιῶν. Ὑφ’ ἁπάσας ἄρα τὰς ἐπόψεις ταύτας, τὸ νομοσχέδιον οὐ μόνον λυσιτελὲς εἶναι πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἐπεῖγον. Πλὴν δὲ τῶν διατάξεων, ἐφ’ ὧν προεκάλεσαν τὴν προσοχὴν ὑμῶν αἱ παρατηρήσεις τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, περιλαμβάνει τὸ νομοσχέδιον καὶ ἄλλας, συντελεστικὰς πρὸς τακτοποίησιν τῆς ὑπηρεσίας, καὶ τὰς παρεχούσας εἰς τὸν Διευθυντὴν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, ἢ Γενικὸν Διευθυντὴν τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους, πειθαρχικὴν ἐξουσίαν ἐπὶ τῶν ὑπολόγων, ἥτις ὑπόσχεται τὴν ἔγκαιρον καὶ ἀνελλιπῆ ὑποβολὴν τῶν λογαριασμῶν τῶν ὑπολόγων. Τοιούτων ὄντων τῶν σκοπῶν τοῦ νομοσχεδίου, οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος, ἵνα ματαιώσωμεν αὐτοὺς, ἀποδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ περὶ ἀναβολῆς, ὑπάρχουσι δὲ λόγοι ἐπιτακτικοὶ, ἵνα σπεύσωμεν εἰς τὴν πλήρωσιν αὐτῶν, ψηφίζοντες τὸ νομοσχέδιον.

§47ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ τρόπος, μεθ’ οὗ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περιέγραψε τὰ ὀφέλη, τὰ ὁποῖα θὰ εἶχεν ὁ διορισθησόμενος τυχὸν Γενικὸς Διευθυντὴς τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους κατὰ τὸν ἰσχύοντα νόμον, δύναται νὰ δώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ὑποθέσῃ ὅτι οὗτος ἐπρόκειτο νὰ ὠφεληθῇ κολοσσιαίαν ὠφέλειαν. Ὄχι· τὰ ὀφέλη, τὰ ὁποῖα θὰ εἶχεν, ἐν ἐνεργείᾳ μὲν δὲν παρεῖχον εἰς αὐτὸν οὐδὲν τῶν ὅσων ἐλάμβανεν ἐκ τῆς θέσεως, ἣν κατεῖχε, διότι τὸ πρόσωπον, περὶ τοῦ ὁποίου ἐπρόκειτο, καὶ τὸ ὁποῖον γνωρίζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἶχεν ἀκριβῶς τὸν μισθὸν, τὸν ὁποῖον ἤθελε λάβει διοριζόμενον Γενικὸς Διευθυντὴς τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους. Οὐδὲ μία δραχμὴ θὰ προσετίθετο εἰς τὸν μισθόν του. Ἑξακοσίας δραχμὰς ἐλάμβανεν ἐκ τῆς θέσεως, ἣν κατεῖχεν, ἑξακοσίας δραχμὰς ἤθελε λαμβάνει διοριζόμενος Γενικὸς Διευθυντὴς τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους.

§48Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ τὸ Δημόσιον θὰ τὰς ἐπλήρονε δίς.

§49ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀποσυρόμενος ἐκ τῆς ὑπηρεσίας, ὡς σύνταξιν ἤθελε λάβει τὸ ὅλον τοῦ μισθοῦ του.

§50Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τοῦ προσώπου, πρόκειται περὶ τοῦ Δημοσίου. Τὸ Δημόσιον θὰ ἐπλήρονε μισθὸν, ὃν ἄνευ τοῦ νομοσχεδίου δὲν θὰ ἐπλήρονε, καὶ τοῦτον τὸν μισθὸν θὰ ἐπλήρονεν ὁλόκληρον ὡς σύνταξιν εἰς τὸν ἀποχωροῦντα.

§51ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μετὰ τεσσαρακονταετῆ ὑπηρεσίαν ὁ ὑπάλληλος, ὁ ὁποῖος ἤθελε λάβει τὴν θέσιν, θὰ εἶχε καὶ ἄνευ τοῦ νομοσχεδίου τὰ ¾ τοῦ μισθοῦ του σύνταξιν, τουτέστι 450 δραχμὰς κατὰ μῆνα. Ἀντὶ τῶν 450 δραχμῶν, κατὰ τὸ νομοσχέδιον θὰ ἐλάμβανεν 600. Τοῦτο εἶναι τὸ μέγα κέρδος καὶ ὁ μέγας κίνδυνος, τὸν ὁποῖον ἐτρέχομεν. Τὸ ζήτημα τῆς προσλήψεως λογιστῶν, ὑπηρετησάντων εἰς Τραπέζας, δὲν εἶχεν ἀποτύχει καθ’ ὁλοκληρίαν, ὡς παρέστησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀπ’ ἐναντίας εἶχον παρουσιασθῆ πρόσωπα, καὶ ἐγὼ αὐτὸς ἤμην εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἱκανότητος αὐτῶν, καὶ μάλιστα ἓν τῶν προσώπων τούτων ἦτο λίαν κατάλληλον, καὶ τὸ ὁποῖον ἤθελε διορισθῆ, ἐὰν ἄλλα ἴδια αὐτοῦ συμφέροντα δὲν τὸ ἐμπόδιζον.

§52Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τοῦτο εἶπον ἀκριβῶς.

§53ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἦσαν δύο ἢ τρία πρόσωπα τοιαῦτα. Νομίζω δὲ, ὅτι τὸ τμῆμα τῶν δημοσίων χρεῶν μόνον παρὰ τοιούτων ὑπαλλήλων δύναται νὰ ὀργανωθῇ καὶ διευθυνθῇ ἀποτελεσματικῶς· παρὰ τῶν ὑπαλλήλων τῶν ἀσχολουμένων εἰς τὴν κυρίως ταμιευτικὴν ὑπηρεσίαν ἡμῶν, τῶν ἐχόντων τὰ προσόντα τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, δυσκόλως θὰ διοργανωθῇ. Τὸ ζήτημα τῆς πειθαρχικῆς ἐξουσίας τοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Λογιστηρίου ἐξασκεῖται σήμερον διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ. Ὥστε οὐδὲν κατεπεῖγον παρουσιάζει. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον παρουσιάζει κατεπεῖγον, εἶναι ὁ τίτλος, εἶναι δὲ αὐτὸς τίτλος ἁπλοῦς· διότι, ἐὰν ἦτο πραγματικὸς τίτλος, καὶ εἶχε καὶ θετικὰ ἀποτελέσματα, ὁ Γενικὸς Διευθυντὴς τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους δὲν θὰ περιωρίζετο μόνον εἰς τὸ Γενικὸν Λογιστήριον καὶ τὴν διεύθυνσιν αὐτοῦ, ἀλλὰ θὰ εἶχε καὶ δικαιοδοσίαν ἐπὶ ὅλων τῶν Λογιστηρίων τοῦ Κράτους, ἐπὶ ὅλων τῶν Λογιστηρίων τῶν Ὑπουργείων, τὴν ὁποίαν δικαιοδοσίαν δὲν θὰ ἔχῃ. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι τὸ ζήτημα οὐδὲν παρουσιάζει τὸ κατεπεῖγον, ἐκτὸς μόνον τῆς ἐπιθυμίας νὰ τιτλοφορήσωμεν πρόσωπόν τι· κατὰ τὰ ἄλλα βεβαίως δὲν παρουσιάζει τίποτε τὸ κατεπεῖγον· βεβαίως δὲ θὰ φέρῃ κακὰ ἀποτελέσματα διὰ τῆς μεταβιβάσεως τοῦ τμήματος τῶν δημοσίων χρεῶν εἰς τὸ Γενικὸν Λογιστήριον, τοῦ ὁποίου, ὡς εἶπον, καὶ οἱ ἄλλοι κλάδοι, οἱ τυπικώτεροι, οἱ ἁπλούστεροι, σήμερον δὲν λειτουργοῦσιν, ὡς ἔδει νὰ λειτουργῶσι.

§54ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐὰν ὑπάρχῃ κλάδος τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας χωλαίνων ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ, εἶναι βεβαίως ὁ κλάδος τοῦ Λογιστικοῦ τοῦ Κράτους. Καὶ τρανὰ ἔχομεν περὶ τούτου δείγματα· ἔχομεν τὸ δεῖγμα τῆς ἀνακαλύψεως ἐκ μέρους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ τῆς καταχρήσεως τῶν 6 ἑκατομμυρίων, ἔχομεν τὴν κατάστασιν ἐν γένει τοῦ δημοσίου Λογιστηρίου, ὅπου οὐδὲ οἱ λογαριασμοὶ τῶν ὑπολόγων ἐξελέγχονται, οὐδὲ εἶναι εἰς κατάστασιν τὸ Λογιστήριον νὰ παρέχῃ ὕλην εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον, ὥστε τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον νὰ δύναται νὰ φθάσῃ εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν τῶν λογαριασμῶν καὶ νὰ παρουσιάζῃ ἀπολογισμούς, καὶ ἐν γένει νὰ προέρχηται εἰς τὸν ἔλεγχον τῆς διαχειρίσεως τῆς ἐθνικῆς περιουσίας. Διὰ τοῦ νόμου τούτου θεραπεύονται αὐτά; Δὲν πιστεύω· ὅπως δὲν ἐθεραπεύθη οὐδεμία ἔλλειψις τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας διὰ τῶν πολλῶν νομοθετημάτων, τῶν ὁποίων τὸ ἓν διαδέχεται τὸ ἄλλο. Τοιουτοτρόπως νομίζω, ὅτι καὶ ὁ νόμος οὗτος μεταβάλλει ἓν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐλειτούργει... πρὸ πόσου καιροῦ ἐλειτούργει τὸ σύστημά σας, κύριε Καραπάνε, διὰ τὰ δάνεια;

§55ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἤρξατο λειτουργοῦν διὰ τοῦ τμήματος. Τώρα δὲν ἠξεύρω ποῦ εὑρίσκεται.

§56ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Λοιπὸν μεταβάλλεται καὶ τὸ σύστημα τοῦτο τώρα, καὶ βεβαίως τὴν σύγχυσιν θὰ φέρωμεν εἰς τὴν λογιστικὴν τοῦ Κράτους ὑπηρεσίαν, καὶ οὐδεμίαν ὠφέλειαν θὰ ἔχωμεν. Πάσχει δὲ ὁ τόπος ἐκ τούτου, ἴσως ἕνεκα τῆς συχνῆς μεταβολῆς τῶν ὑπαλλήλων, πάσχει ἀπὸ ἔλλειψιν λογιστῶν. Καὶ ἡ σκέψις τοῦ κ. Καραπάνου, τοῦ νὰ προστρέξωμεν εἰς τοὺς λογιστὰς τῶν Τραπεζῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὑπάρχουσι διακεκριμένοι λογισταὶ — τοῦτο εἶναι πασίγνωστον — βεβαίως εἶναι ἓν μέτρον, ὅπερ ἠδύνατο νὰ παράσχῃ εἰς ἡμᾶς λογιστὰς ἱκανούς, τῶν ὁποίων ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ φέρωμεν μίαν τάξιν εἰς τὸ Λογιστικὸν τοῦ Κράτους, διότι σήμερον εἶναι, κατὰ τὸ δὴ λεγόμενον, σὰν τῆς τρελλῆς τὰ μαλλιά· δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν κἀνεὶς, ἀφ’ ἧς μάλιστα ἀπεμακρύνθη ὁ κύριος Λεβίδης ἀπὸ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Λογιστηρίου, δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν κἀνεὶς νὰ δώσῃ ἕνα λογαριασμὸν, ὁ ὁποῖος νὰ ἦναι ἀκριβής. Δύναται νὰ βλέπῃ τις ὁρμαθὸν λογαριασμῶν· ἀλλ’ ὅταν θελήσῃ νὰ κάμῃ τὴν ἐξέλεγξιν, ἵνα φθάσῃ εἰς τὴν ἀλήθειαν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρῃ ὕλην, νὰ ἔχῃ στηρίγματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων νὰ φθάσῃ εἰς ἕνα ἔλεγχον ἀκριβῆ. Διὰ τοῦτο καὶ βλέπομεν, ὅτι γίνονται συζητήσεις ἀδιακόπως ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων, καὶ ἂν πιάσῃ τις τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ ἑνός, λέγει ἰδοὺ ἡ ἀλήθεια! μετ’ ὀλίγον ἀκούει τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ ἄλλου, καὶ λέγει πάλιν ἰδοὺ ἡ ἀλήθεια! Καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὸ σημεῖον, ὥστε ἡ ἐπιστήμη, ἡ ὁποία θεωρεῖται ἡ μᾶλλον ἀνθρωπίνως ἀκριβής, ἡ λογιστική, νὰ ἦναι τὸ μεγαλείτερον ψεῦδος. Διὰ τοῦτο ἀντιτάσσομαι, ὡς ἀντετάχθην καθ’ ὅλων τῶν νομοθετικῶν μεταβολῶν, ἀντιτάσσομαι καὶ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται εἶτα καὶ γίνεται δεκτὸν, ὡς ἔχει, τὸ ἄρθρον 1 τοῦ νομοσχεδίου).

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 2 (ἀναγινώσκεται).

§59ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν μᾶς εἶπέ τι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ ἄλλου, τοῦ οὐσιαστικωτέρου, περὶ τοῦ ἐλέγχου τῶν τοκομεριδίων· εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκεται οὗτος;

§60Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθ.). Δὲν ἐθεώρησα ἀναγκαῖον νὰ κάμω περὶ τούτου λόγον, διότι ὁ κ. Βουλευτὴς διατελεῖ ὑπὸ πλάνην, ὑποθέτων καθυστέρησιν ἐργασίας ἐν τούτῳ. Δὲν ὑπάρχει καθυστέρησις ἐργασίας· ἀλλ’ ὑπάρχει ἀνάγκη ἐργασίας ἀναγεννωμένη. Ἀφ’ ὅτου ἀπεχώρησεν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου ὁ κ. Βουλευτής, ἀνεγεννήθη ἀνάγκη ἐργασίας πολὺ μεγαλειτέρα τῆς ὑπαρχούσης ὅτε εἰσῆλθεν εἰς αὐτήν. Εἶπεν, ὅτι δὲν γνωρίζει, τί ἐγένετο, ἀφ’ ὅτου ἐξεκαθάρισεν αὐτὸς τὰ τῶν τοκομεριδίων. Ἡ ὑπηρεσία, ἀφ’ ὅτου ἀπεχώρησεν αὐτός, ἐξεκαθάρισε καὶ τρὶς καὶ τετράκις τοκομερίδια, καὶ ἐφ’ ὅσον παρέρχονται οἱ μῆνες, γίνονται νέαι ἐκκαθαρίσεις· διότι διηνεκῶς παραλαμβάνονται νέα τοκομερίδια, δεόμενα ἐκκαθαρίσεως, καὶ πᾶς Ὑπουργός, παραλαμβάνων τὴν ὑπηρεσίαν, θὰ εὕρῃ τοκομερίδια συγκεντρωθέντα πρὸς ἐκκαθάρισιν, ἅτινα ὅμως δὲν ἀποτελοῦσιν ὑπηρεσίαν καθυστεροῦσαν, ἀλλὰ τὴν τρέχουσαν, ἥτις παρ’ ἡμῖν εἶναι λίαν ἐργώδης, διότι πολλὰ καὶ ποικίλα τὰ χρέη ἡμῶν. Ὅτε ὁ κ. Βουλευτὴς ἀνέλαβε τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου, εὗρε προσφάτως ἐξωφλημένον ὁλόκληρον δάνειον, εὗρεν ὅλα τὰ τοκομερίδια καὶ τοὺς τίτλους τοῦ δανείου ἐκείνου δεομένους ἐκκαθαρίσεως· ἀλλὰ δὲν ἦτο αὕτη καθυστεροῦσα ἐργασία, ἦτο ἐργασία τρέχουσα, ἧς ἡ ἀνάγκη ἐγεννήθη ἀκριβῶς κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν. Ἔκτοτε ἐκ περιτροπῆς κατὰ πᾶσαν τριμηνίαν ὡς πρός τινα δάνεια, κατὰ πᾶσαν ἑξαμηνίαν ὡς πρὸς ἄλλα δάνεια, ἐπαρουσιάσθη ἀνάγκη ἐκκαθαρίσεως τοκομεριδίων. Ἐν τῷ μεταξὺ τῶν κανονικῶς ἐκ περιτροπῆς παρουσιαζομένων τοκομεριδίων τῶν κανονικῶν δανείων παρουσιάζονται πρὸς τακτοποίησιν καὶ τίτλοι προσωρινῶν δανείων ἐξοφλουμένων ἢ ἀνανεουμένων, πᾶσα ὅμως ἡ ἐργασία αὕτη διεξάγεται ὁμαλῶς, καὶ οὐδεμία ὑπάρχει καθυστέρησις ἐν τῷ παρόντι.

§61ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς βεβαίως πλανᾶται. Ὅτε ἤμην ἐν τῷ Ὑπουργείῳ, δὲν εὗρον μόνον τὰς ὁμολογίας τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομμυρίων...

§62Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐχὶ τῶν 60 ἑκατομμυρίων.

§63ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. .. οὐδὲ τοῦ δανείου τῆς Ἀνεξαρτησίας· εὗρον τὰς ὁμολογίας πάντων τῶν δανείων, τῶν ἐξοφληθέντων, ἐν ἀταξίᾳ. Ἐπιτροπὴ δὲ, συγκειμένη ἐξ ἑνὸς μέλους τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου καὶ τῶν ἀναγκαίων λογιστῶν, εἰργάσθη ἐπὶ ἓξ μῆνας καὶ πλέον, ἵνα τὰ τακτοποιήσῃ. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν τακτοποίησιν τῶν τοκομεριδίων, ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ εἰς τὸ ἑξῆς. Δὲν ὑπάρχουσι τακτοποιημένα τὰ τοκομερίδια ἀπὸ δεκαετίας. Αἱ Τράπεζαι δὲν παρέδωκαν τὰ τοκομερίδια, τὰ ὁποῖα ἐπλήρωσαν· αἱ Τράπεζαι δὲν παρέδωκαν τὸν λογαριασμὸν μετὰ τῶν τοκομεριδίων, διὰ νὰ φανῇ, τί ποσὸν ἀκριβῶς τοκομεριδίων μετὰ τὴν ἐξέλεγξιν αὐτῶν ἐπλήρωσαν, καὶ τί ποσὸν δὲν ἐπληρώθη. Λέγω τοῦτο, οὐχὶ ἵνα φέρω συζήτησιν ἐπὶ τοῦ τί ἐγένετο, ἀλλὰ διότι θεωρῶ ἀπολύτως ἀναγκαῖον νὰ γείνῃ ὅ,τι δὲν ἐγένετο. Αἱ Τράπεζαι τότε εἶχον δεχθῆ νὰ παραδώσωσι τὰ τοκομερίδια, ὁμολογήσασαι τὴν ἔλλειψίν των ταύτην, ὑποδείξασαι τὰς δυσκολίας, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκοντο, καὶ ὑποσχεθεῖσαι νὰ τακτοποιήσωσι τὰς δυσκολίας ταύτας μεθ’ ὅλων τῶν ἀνταποκριτῶν των ἐν Εὐρώπῃ· μετὰ τὴν τακτοποίησιν δὲ ταύτην ὑπεσχέθησαν νὰ παραδώσωσι τὰ τοκομερίδια, τὰ ὁποῖα εὑρίσκοντο συνεσωρευμένα ἐν τοῖς ταμείοις αὐτῶν τῶν Τραπεζῶν, καὶ τὰ ὁποῖα δὲν παρεδόθησαν εἰς τὸ Δημόσιον. Ἐὰν κατέλθῃ μόνος του ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὸ τμῆμα τῶν δημοσίων χρεῶν καὶ ζητήσῃ νὰ τῷ παρουσιάσωσι τὰ τοκομερίδια, χωρὶς νὰ περιορισθῇ εἰς ἁπλᾶς πληροφορίας, θὰ ἴδῃ, ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν. Ἐὰν δὲ ἐρωτήσῃ τὰς Τραπέζας, θὰ μάθῃ, ὅτι αὗται ἔχουσι σωρείαν τοκομεριδίων, μὴ παραδοθέντων εἰς τὸ Δημόσιον. Τοῦτο εἶναι, νομίζω, ἀναγκαῖον νὰ ἐπιδιωχθῇ.

§64Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ὑπηρεσία τῶν τοκομεριδίων γίνεται ὅλη παρὰ ταῖς Τραπέζαις, δὲν γίνεται ἐν τῷ Ὑπουργείῳ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἔλεγεν, ὅτι εὗρεν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ σωρείαν τοκομεριδίων...

§65ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὄχι τοκομεριδίων· ὁμολογιῶν.

§66Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ αὐτὸ εἶναι· τίτλων... Εὗρε σωρείαν τίτλων ἀτακτοποίητον. Οἱ τίτλοι οἱ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ εἶναι οἱ ἀποσταλέντες ὑπὸ τῶν Τραπεζῶν, ἀποδεικνύουσι δὲ, ὅτι ὡς πρὸς αὐτοὺς διεξήχθησαν τὰ δέοντα πρὸς τακτοποίησιν. Ἐξέλαβεν ὁ κ. Βουλευτὴς ὡς σημεῖον ἀταξίας, ὅτι οἱ τίτλοι εὑρίσκοντο ἐν τῷ Ὑπουργείῳ· ἀκριβῶς τοῦτο εἶναι σημεῖον συντελέσεως τῆς ἐργασίας τοῦ πρώτου σταδίου καὶ ἐνάρξεως τῆς ἐργασίας τοῦ δευτέρου σταδίου. Περὶ δὲ τὴν ὑποχρέωσιν τῶν Τραπεζῶν, οὐδεμία χωρεῖ ἀμφιβολία· καὶ ἐὰν αἱ Τράπεζαι ἀντέταξαν ὡς πρὸς ταύτην ἀντιῤῥήσεις, ἠναγκάσθησαν νὰ παραιτήσωσιν αὐτάς. Αἱ Τράπεζαι πληρόνονται ἥμισυ τοῖς ἑκατὸν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων, περιλαμβάνουσαν καὶ τὴν τακτοποίησιν τῶν τοκομεριδίων καὶ τὴν ἀπόδοσιν αὐτῶν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ ὑπηρεσία οὐδέποτε ἠμέλησε νὰ ἀπαιτήσῃ παρὰ τῶν Τραπεζῶν τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὑποχρεώσεων αὐτῶν· ἐὰν δὲ αἱ Τράπεζαι δυσχεραίνωσι περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὑποχρεώσεών των, καὶ ἐκ τούτου ἐπέρχηται ἀνωμαλία, δὲν ἐμφαίνει αὕτη ἀταξίαν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ. Τὸ Ὑπουργεῖον ὀφείλει μόνον νὰ ἐπιδιώκῃ τὴν ὑπὸ τῶν Τραπεζῶν ἐκτέλεσιν τῆς ὑπηρεσίας, ἀνηκούσης εἰς αὐτὰς, διότι αὐταὶ εἶναι πληρωμέναι πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ὑπηρεσίας. Εὐθὺς δὲ, ὡς παρ’ αὐτῶν ἐκτελεσθῇ ἡ ὑποχρέωσις, ἡ ἐπιβεβλημένη ἐκ τῆς συμβάσεως, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον ἀνήκει ἡ ἐργασία τῆς καταστροφῆς τῶν τίτλων τούτων μετὰ πρόχειρόν τινα ἐπιπρόσθετον ἔλεγχον.

§67ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἡ ἐργασία αὕτη, ἀντὶ νὰ βελτιωθῇ, θὰ καταστραφῇ διὰ τῆς μεταφορᾶς τοῦ τμήματος τῶν δημοσίων χρεῶν. Διαβεβαιῶ δὲ περὶ τούτου τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, καὶ ἐὰν ζήσωμεν, θὰ τῷ ὑπενθυμίσω τὴν βλάβην, τὴν ὁποίαν θὰ φέρῃ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ δημοσίου χρέους.

§68ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τμῆμα ἰδιαίτερον πρέπει νὰ ὑπάρχῃ. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 2, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ λοιπὰ ἄρθρα, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, εἰς αʹ συζήτησιν).

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ συμπληρώσεως καὶ μεταῤῥυθμίσεως τῶν παγίων φορολογικῶν νόμων. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου ἄνευ ἀντιῤῥήσεως. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ, ὡς ἔχουσι, τὰ ἄρθρα 1–7).

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 8(ἀναγινώσκεται).

§71ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρωθυπουργὲ, ἀφοῦ εὑρισκόμεθα εἰς αὐτὰς τὰς οἰκονομικὰς ἀνάγκας, διατὶ νὰ μὴ περιλάβωμεν καὶ τὰ εἰσοδήματα τῶν οἰκοδομῶν τὰ μέχρι 500 δραχμῶν;

§72Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Διότι οὕτως ἔχουσι τὰ κείμενα. Ἐγὼ δὲν ἀσπάζομαι τὸ σύστημα τοῦτο τῆς φορολογίας τῆς προοδευτικῆς.

§73ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ὄχι προοδευτικῆς.

§74Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶναι προοδευτικὴ ἡ φορολογία, ἣν ψηφίζομεν.

§75ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸ σύνολον μάλιστα, ἀλλὰ καθ’ ὅσον ἀποβλέπει...

§76ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Πανταχοῦ ἐξαιροῦνται αἱ μικραὶ οἰκοδομαί. Τὰς καλύβας θὰ φορολογήσωμεν;

§77ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν εἶναι καλύβη ἡ οἰκοδομὴ ἡ ἔχουσα 500 δραχμῶν εἰσόδημα. Ἂς τεθῇ φόρος 50 λεπτῶν ἢ μιᾶς δραχμῆς.

§78ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Αἱ δαπάναι τῶν εἰσπράξεων δὲν θὰ καλύπτωνται.

§79Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Αἱ οἰκίαι αἱ ἀποδίδουσαι ἐλάχιστον εἰσόδημα εἶναι κυρίως αἱ τῶν χωρικῶν, καὶ νομίζω, ὅτι αὗται πρέπει νὰ ὦσιν ἀσύδοτοι, ὡς συνδεόμεναι μάλιστα ἀμέσως πρὸς τὴν γεωργίαν. Διὰ ταύτης τῆς διατάξεως ἀπαλλάσσονται τὰ χωρία σχεδὸν ἐντελῶς ἀπὸ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν οἰκοδομῶν.

§80ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Καλαὶ εἶναι αἱ θεωρίαι αὗται, ἀλλὰ πῶς θ’ ἀποφύγωμεν τὰ χρεωκοπικὰ δάνεια; Αὐτὰς τὰς θεωρίας τὰς γνωρίζω καὶ ἐγώ. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 8, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ λοιπὰ ἄρθρα καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς γʹ συζήτησιν).

§81ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπιτρέπετε, κύριε Πρόεδρε, νὰ ζητήσω μίαν πληροφορίαν παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ἐπειδὴ ἐπείγει ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ;

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§83ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὴν ὑποβάλλω ἐγγράφως.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 23 τοῦ ΧΞϚʹ νόμου τῆς 31 Δεκεμβρίου 1877. (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως. Ἀναγινώσκεται εἶτα καὶ γίνεται δεκτὸν εἰς βʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπιτηρήσεως καὶ φυλάξεως τῶν δημοσίων καὶ ἐκκλησιαστικῶν κτημάτων ἐν τοῖς δήμοις Ἀθηναίων καὶ Πειραιῶς. Ὡσαύτως ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ εἰς γʹ συζήτησιν, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, τὰ νομοσχέδια: Περὶ ἀπαλλαγῆς τῶν προξενικῶν ὑπολόγων ἐκ καταλογισμοῦ λόγῳ νομισματικῆς διαφορᾶς ἐπὶ μισθῶν καὶ ἐξόδων εἰς μεταλλικὸν διὰ τῶν εἰσπράξεών των πληρωθέντων μέχρι τέλους Ὀκτωβρίου 1886. Περὶ ἐφαρμογῆς τῶν διατάξεων τῶν ἄρθρων 7, 8 καὶ 9 τοῦ νόμου ᾼΦΙΓʹ τῆς 28 Μαΐου 1887. Περὶ τροποποιήσεως τοῦ ᾼΦΟΗʹ νόμου τῆς 11 Δεκεμβρίου 1887 «περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν σημαιοφόρων τοῦ Β. Ναυτικοῦ» καὶ τοῦ ΑΡΝϚʹ νόμου τῆς 27 Μαρτίου 1884 «περὶ συστάσεως Σχολῆς τῶν ναυτικῶν δοκίμων»).

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ ἄρθρου 427 τῆς Ποινικῆς Δικονομίας. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου ἄνευ ἀντιῤῥήσεως.)

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον μόνον (ἀναγινώσκεται).

§87ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι προτιμότερον ν’ ἀπαλειφθῶσιν ἐκ τοῦ νομοσχεδίου ἐντελῶς αἱ λέξεις «ὁ Πρόεδρος ἀναμιμνήσκει εἰς τοὺς ἐνόρκους τὰ καθήκοντά των»· διότι, ἐὰν ἡ κατάργησις τοῦ θεσμοῦ τῆς ἀνακεφαλαιώσεως δικαιολογῆται κυρίως ἐκ τῆς καταστρατηγήσεως αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν ἡ πεῖρα μᾶς ἐβεβαίωσε, φοβοῦμαι πολύ, ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες μέχρι τοῦδε τοιαύτην ἐποιοῦντο κατάχρησιν τῆς ἀνακεφαλαιώσεως, ἤθελον εὑρίσκει πρόσφορον τὸ μέσον τῆς μετεμψυχώσεως, οὕτως εἰπεῖν, αὐτῆς ἐν τῇ ὑπομνήσει τῶν καθηκόντων τῶν ἐνόρκων. Θεωρῶ δὲ τὴν διάταξιν, τὴν ὁποίαν περιλαμβάνουσιν αἱ λέξεις αὗται, ὄχι μόνον ἐπισφαλῆ, ἀλλὰ καὶ περιττὴν ὅλως, διότι τὸ ἄρθρον 435 τῆς Ποινικῆς Δικονομίας ἐπιβάλλει εἰς τὸν προϊστάμενον τῶν ἐνόρκων, ὡς ἀπαράβατον, τὸ καθῆκον τοῦ ὑπομιμνήσκειν εἰς τοὺς ἐνόρκους τὰ καθήκοντά των ἐν τῷ δωματίῳ τῶν διασκέψεων αὐτῶν. Δὲν ἐννοῶ δὲ, οὔτε εὑρίσκω λόγον τινά, δικαιολογοῦντα τὴν διπλῆν ταύτην ὑπόμνησιν. Ἐπίσης φρονῶ, ὅτι πρέπει ν’ ἀπαλειφθῶσι καὶ αἱ λέξεις «ἀναπτύσσει ὁ Πρόεδρος τὴν νομικὴν ἔννοιαν ἑκάστου ζητήματος», διότι καὶ ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἐξ ἴσου ἐπικίνδυνος, καὶ πρέπει ν’ ἀπαλειφθῇ, τόσῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον ἐκ διαφόρων μὲν ἄλλων διατάξεων τῆς Ποινικῆς Δικονομίαν συνάγεται τὸ καθῆκον τοῦ Προέδρου, ὅπως ἐξηγῇ εἰς τοὺς ἐνόρκους τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν παντὸς ἀναφερομένου τυχὸν ζητήματος, εἰς δὲ τὸ ἄρθρον 427, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ καταργήσωμεν, δὲν περιλαμβάνεται τὸ παράπαν τοιαύτη διάταξις· ἤδη τίθενται τὸ πρῶτον αἱ λέξεις αὗται. Αἱ παρατηρήσεις μου δὲ αὗται παρακαλῶ νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν καὶ γείνωσιν ἀποδεκταὶ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ ἰδίως ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως ἐπιτευχθῇ καὶ ἐξασφαλισθῇ ὁ σκοπὸς τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, ὅστις ἄλλως θέλει καταστῆ προβληματικός, κατ’ ἐμὲ τουλάχιστον.

§88ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἡ πρώτη παρατήρησις ἀφορᾷ εἰς ἀπάλειψιν λέξεων, ὑπαρχουσῶν ἐν τῷ κειμένῳ. Ἡ εἰδικὴ ἐπιτροπή, ἡ ἐπεξεργασθεῖσα τὸ νομοσχέδιον, ἐσημείωσε, ποῖαι λέξεις πρέπει νὰ διαγραφῶσιν, ὅπως ἐγκαταλειφθῇ ἡ ἀνακεφαλαίωσις. Περὶ τῶν λέξεων, ὧν τὴν ἀπάλειψιν προτείνει ὁ κ. Βουλευτής, εὗρεν ὅτι δὲν ἦτο ἀναγκαῖον νὰ γείνῃ ἀπάλειψις· γενομένης δὲ συζητήσεως, εὑρέθη, ὅτι δὲν βλάπτουσι· διότι ἡ ὑπόμνησις εἰς τοὺς ἐνόρκους τῶν καθηκόντων των εἶναι πρᾶγμα ἀβλαβές. Ἡ τελευταία προσθήκη εἶναι νέα· διότι, ἀφοῦ ἔλειψεν ἡ ἀνακεφαλαίωσις, ἐθεωρήθη, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ Πρόεδρος νὰ ἀναπτύσσῃ εἰς αὐτοὺς τὰ νομικὰ ζητήματα, διότι πιθανὸν νὰ μὴ ἦναι εἰς κατάστασιν νὰ ἀντιληφθῶσι τούτων. Ἑπομένως ἡ προσθήκη ἐθεωρήθη ἀπαραίτητος. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον μόνον, ὡς ἔχει, καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς γʹ συζήτησιν, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως).

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ διοικήσεως τοῦ ἐν Ἀθήναις νοσοκομείου τῶν ὀφθαλμιώντων, μετονομαζομένου Ὀφθαλμιατρείου.

§90ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν εἶχεν εὐαρεστηθῆ νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις μέχρι προσαγωγῆς ἐγγράφων τινῶν, τὰ ὁποῖα εἶχε παρακληθῆ νὰ προσαγάγῃ· ὁ δὲ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε δηλώσει, ὅτι δὲν ἐνόει νὰ προβῶμεν εἰς συζήτησιν ἄλλων νομοσχεδίων, πλὴν τῶν φορολογικῶν. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου τούτου, μέχρις οὗ προσαχθῶσι τὰ ἔγγραφα.

§91ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Καταθέτω τὰ ζητηθέντα ἔγγραφα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας. Νομίζω δὲ, ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος, ὅπως ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις, τόσῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον τὰ ἔγγραφα φέρουσι τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἑπομένως διετέλει ἐν γνώσει, διότι, ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς, ὑπέγραψε τὰ ἔγγραφα. Δυνάμεθα νὰ προβῶμεν ἤδη εἰς τὴν πρώτην συζήτησιν, καὶ κατὰ τὴν δευτέραν δύναται ὁ κ. Βουλευτὴς νὰ εἴπῃ ὅσα ἔχει νὰ εἴπῃ.

§92ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, ὅτι καὶ ὁ χρόνος ἤδη εἶναι ἀκατάλληλος διὰ τοιαῦτα νομοσχέδια.

§93ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον δὲν ἐπείγει, μετὰ τὴν πανηγυρικὴν μάλιστα δήλωσιν τοῦ σεβαστοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἰπόντος ὅτι οὐδὲν νομοσχέδιον θὰ συζητηθῇ, μὴ συνδεόμενον πρὸς τὰ φορολογικά. Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ μελετήσωμεν τὰ ἔγγραφα, ἵνα προβῶμεν ἐν γνώσει εἰς τὴν συζήτησιν, καθόσον μάλιστα ἔχομεν πληροφορίας, ὅτι ἡ παραλαβοῦσα τὸ κατάστημα ἐπιτροπὴ εὗρεν αὐτὸ εἰς χειρίστην κατάστασιν, καὶ εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ ἐκτύλιξις τῶν ἐγγράφων δὲν θὰ ὠφελήσῃ τὰ πρόσωπα, διὰ τὰ ὁποῖα τὸ νομοσχέδιον γίνεται.

§94ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν ἔχω δυσκολίαν ν’ ἀπαντήσω ἀμέσως. Θεωρῶ ὅμως ἄτοπον, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν ἐγγράφων ἐμέμφθη τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία διηύθυνε τὸ κατάστημα πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ νῦν ἰσχύοντος νόμου. Εἶπον μόνον, ὅτι δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν πρώτην συζήτησιν, κατὰ δὲ τὴν δευτέραν εἶναι ἐλεύθεροι οἱ κύριοι Βουλευταὶ νὰ ἀναπτύξωσι τὰς ἰδέας των, εἰς ἃς θὰ ἀπαντήσω.

§95ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἐπιμένω νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δηλώσαντος ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ἀσχολώμεθα εἰς τὴν μελέτην τῶν ἄλλων νομοσχεδίων, ἀφοῦ αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς θὰ περιορισθῶσι μόνον εἰς τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια.

§96ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ ἀντιλέγω κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, διότι περιέχει πνεῦμα κατακτητικὸν τῆς Κυβερνήσεως· πλάττει ἰσοβιότητα διὰ τὴν ἐπιτροπὴν, διὰ νὰ μὴ ἔχῃ ἄλλη Κυβέρνησις τὸ δικαίωμα νὰ τὴν παύσῃ. Εἶναι καὶ κατὰ τοῦτο τὸ νομοσχέδιον ἐλαττωματικὸν, διότι ἀναθέτει τὴν διεύθυνσιν τοῦ καταστήματος εἰς τὸν Μητροπολίτην, καὶ τὸν πρύτανιν τοῦ Πανεπιστημίου, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν τὸν καιρὸν νὰ ἀσχολῶνται εἰς τοιαῦτα ζητήματα, βεβαρημένοι μὲ τόσα καθήκοντα· τοῦτο δὲ ἰσοδυναμεῖ μὲ τὴν ἔλλειψιν πάσης ἐπιτηρήσεως ἀνωτέρας. Τοιοῦτο νομοσχέδιον εἶναι λυπηρὸν νὰ παρουσιάζηται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Δυστυχῶς ὅμως τινὲς νομίζουσιν, ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται νὰ παραδέχηται καὶ τὰ πλέον παρατράγῳδα πράγματα.

§97ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐνόμιζον ὅτι ὁ ἀξιότιμος Βουλευτής, συνεπὴς εἰς τὰς ἰδέας του περὶ ἀποκεντρώσεως, ἤθελεν ὑποστηρίξει τὸ νομοσχέδιον, ἀφοῦ δι’ αὐτοῦ πρόκειται νὰ μεταῤῥυθμισθῇ σύστημα συγκεντρωτικὸν, τὸ ὁποῖον ἀτόπως ἐφηρμόσθη ἐπὶ τοῦ ἱδρύματος, περὶ οὗ πρόκειται. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, εἰς αʹ συζήτησιν, ἄνευ ἑτέρας ἀντιῤῥήσεως).

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τῆς προτάσεως νόμου περὶ καταργήσεως τοῦ ἐδαφίου 3 τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ ἀπὸ 20 Ἰανουαρίου 1866 ΡΝʹ νόμου.

§99ΣΕΡΒΟΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, ἅπαντα τὰ νομοσχέδια τὰ μέχρι τοῦδε συζητηθέντα, εἰσήχθησαν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, εἶχον δὲ σχεδὸν ἅπαντα χαρακτῆρα φορολογικόν. Τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, κατ’ ἐξαίρεσιν, ἔρχεται εἰσαγόμενον ὑπὸ Βουλευτῶν. Εἶναι ὡς ἐκ τούτου ἀπαραίτητον νὰ ἔχωμεν πρὸ πάντων τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἡ Κυβέρνησις προὐκάλεσεν ἄλλοτε νόμον, ἰσχύοντα, δυνάμει τοῦ ὁποίου ἐθεσπίσθη, ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ Ἰονίου Κώδικος περὶ ἐπανελεύσεως τῶν ἐμφυτευτικῶν καὶ ἀγροληπτικῶν κτημάτων, ἄκρως ἄδικοι καὶ καταστρεπτικαί, ἔπρεπε νὰ ἀναβληθῶσι μέχρι τῆς συντάξεως τοῦ Ἀστικοῦ Κώδικος, καὶ διωρίσθη ἐπιτροπὴ πρὸς κωδικοποίησιν. Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη ἐνησχολήθη καὶ ἔφερεν ἓν πρῶτον σχέδιον νόμου, τὸ ὁποῖον καὶ ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλήν, ὑπουργοῦντος τοῦ μακαρίτου Νικολοπούλου, ἀλλὰ τότε δὲν ἐψηφίσθη· ἀκολούθως διωρίσθη δευτέρα ἐπιτροπή, ἡ ὁποία ἔφερε νέον νομοσχέδιον. Τρίτη ἐπιτροπὴ διωρίσθη, ἡ ὁποία ὁλονὲν ἐργάζεται, ἀναθεωροῦσα τὸ δεύτερον σχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶναι πλῆρες· καὶ ἐνῷ ἔχομεν τὴν ἐπιτροπὴν ἐνεργοῦσαν, καὶ περὶ τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν της, ἔρχεται Βουλευτής, καὶ προκαλεῖ κατάργησιν τῶν νόμων τῶν ὑπαρχόντων, καὶ ζητεῖ νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὴν κωδικοποιΐαν αὐτὸ τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον κατὰ ῥητὴν διάταξιν τοῦ ὑπάρχοντος νόμου ἔπρεπε νὰ περιληφθῇ εἰς τὸ καταρτιζόμενον τοῦ Κώδικος σχέδιον. Παρακαλῶ τὸν ἔντιμον Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ φροντίσῃ περὶ τούτου καὶ νὰ σκεφθῇ, ἐὰν πρέπῃ ν’ ἀποσπάσῃ τοῦτο τὸ μέρος ἀπὸ τὸν Κώδικα, καὶ ἀφοῦ εἶναι ἐφωδιασμένος μὲ τόσην πολυμάθειαν καθ’ ὅλους τοὺς κλάδους, ἡ ὁποία τὸν τιμᾷ, ν’ ἀνακολουθήσῃ καὶ ἐπὶ τούτου τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν διεκήρυξε, περὶ ἀρωγῆς τῶν ἀνδρῶν τῆς ἐπιστήμης. Εἰς ὅλα τὰ Κράτη, ὅπου ἐγένετο κωδικοποίησις, αὕτη δὲν ἐνεργεῖται ἐν τῇ Βουλῇ, ἀλλὰ ὑπὸ ἐπιτροπῶν ἐκ πολλῶν ἐπιστημόνων, συνενούντων τὰ φῶτα αὐτῶν, πρὸς ἐντέλειαν τοῦ ἔργου, ὡς ἐγένετο εἰς τὸ χθεσινὸν θέμα, καίτοι ἐπρόκειτο περὶ ἁπλῆς ἑρμηνείας νόμου. Τὸν παρακαλῶ ἑπομένως, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον ἔχει σπουδαῖα ἀποτελέσματα, νὰ προκαλέσῃ τὴν γνώμην τῶν καταλλήλων, δηλ. πρὸ πάντων τῶν νομοδιδασκάλων, οἱ ὁποῖοι προσεκλήθησαν νὰ ἐνεργήσωσι τὴν κωδικοποίησιν, ἢ καὶ τῶν νομικῶν συμβούλων, ἢ καὶ ἄλλων νομομαθῶν, ὅπως εἴπωσι, τίνα γνώμην ἔχουσιν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου. Τοῦτο δὲ λέγων, φέρω ἔνστασιν ἀναβλητικήν. Αἱ διατάξεις, τὰς ὁποίας ζητεῖτε νὰ καθιερώσωμεν, ὑπῆρχον προηγουμένως, καὶ ἔδωκαν χώραν εἰς μυρία ὅσα παράπονα. Συζητουμένου τοῦ νομοθετήματος περὶ ἀφομοιώσεως τῶν δύο νομοθεσιῶν, τῆς Ἑπτανησιακῆς καὶ τῆς τοῦ παλαιοῦ βασιλείου, ἠγέρθη τὸ μέγα ζήτημα, τὸ Ἑπτανησιακὸν λεγόμενον, καὶ ἰδίως τὸ ἀγροτικὸν Κερκυραϊκόν.

§100ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Μὴ τὸ λέγετε Ἑπτανησιακόν· ἦτο τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα τῆς Κερκύρας.

§101ΣΕΡΒΟΣ. Μεγάλα παράπονα ἠγέρθησαν· ὅλοι ἐθεώρησαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθῇ πρόνοια, πάντες δ’ ἐζήτησαν αὐτήν, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἐνέργεια τῶν διατάξεων τῆς ἐπανελεύσεως, μέχρις οὗ ἐπέλθῃ ὁ Κῶδιξ τοῦ Ἔθνους. Ἀπέναντι τῆς προνοίας ταύτης πρέπει σήμερον ν’ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος τὰ καθεστῶτα, καὶ νὰ φέρωμεν εἰς πλήρη ἐνέργειαν τὰς διατάξεις ἐκείνας, αἵτινες ἐθεωρήθησαν ἄδικοι; Ἐκτὸς τῆς ἐνστάσεως περὶ ἀναβολῆς, αἱ διατάξεις αἱ ἀνασταλεῖσαι εἶναι λίαν ἄδικοι, ἀπαίσιοι· καὶ τοῦτο δύναμαι ν’ ἀποδείξω εὐκόλως. Αἱ διατάξεις αὗται τοῦ Ἰονίου Κώδικος ἐλήφθησαν ἀπὸ τὸν Κώδικα τῆς Νεαπόλεως εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκεῖ τὸ αἴσθημα τὸ ἀριστοκρατικὸν ἐπεκράτει εἰς τὸν ἀνώτατον βαθμόν. Οἱ καλλιεργηταὶ ἐθεωροῦντο ὑποχείριοι. Μεταξὺ τῶν ἄλλων διατάξεων τοῦ Κώδικος ἐκείνου περιελαμβάνετο καὶ ἡ διάταξις, καθ’ ἣν ὁ ἰδιοκτήτης, ὁ δώσας τὸν ἀγρόν, ἂν δὲν ἔλαβε τὸν κανόνα, δηλ. τὴν μερίδα αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰσοδήματος διὰ τὸ διάστημα τριῶν ἐτῶν, ἐδικαιοῦτο ν’ ἀφαιρέσῃ τὸ κτῆμα ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀποζημιώσεως τοῦ γεωργοῦ. Δυνάμει τῶν κανόνων τῆς ἐμφυτεύσεως ὁ γεωργὸς γίνεται κύριος τοῦ κτήματος, ἔχει τὴν ὠφέλιμον κυριότητα, ὁ δὲ ἀγροδότης ἔχει τὴν ψιλὴν λεγομένην κυριότητα, δηλ. τὸ δικαίωμα τῆς ἀπολαυῆς ἑνὸς μέρους τῶν προϊόντων εἰς προϊόντα ἢ εἰς χρήματα. Καταλαμβάνετε τὰς συνεπείας τοῦ τοιούτου. Εἷς γεωργὸς λαμβάνει τὸ κτῆμα χέρσον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου οὐδέποτε ἐγένετο καλλιέργεια, τὸ καθιστᾷ πολύτιμον ἀμπελῶνα ἢ σταφιδῶνα, ἐλαιῶνα ἢ περιβόλιον· ἂν δὲν πληρώσῃ ἐπὶ τρία ἔτη τὸν κανόνα, δύναται ὁ ἀγροδότης νὰ λάβῃ τὸ κτῆμα, καὶ νὰ στερήσῃ τὸν γεωργὸν τῶν βελτιώσεων, τὰς ὁποίας οὗτος ἐπήγαγεν εἰς τὸ κτῆμα· σημειώσατε δὲ, ὅτι μεταξὺ τῶν βελτιώσεων καὶ τοῦ κτήματος ὑπάρχει διαφορὰ ὡς ἓν πρὸς ἕξ, ἓν πρὸς δέκα· ἐὰν τὸ κτῆμα εἶχεν ἑκατὸν δραχμὰς, κατόπιν ἔχει χιλίας. Τοῦτο ἐφηρμόζετο εἰς τοὺς ἀγροὺς τῆς ἐξοχῆς, ἀλλ’ ἐφηρμόζετο ἐπίσης καὶ εἰς τὰς οἰκίας τῶν πόλεων. Ἐλάμβανέ τις γυμνὸν γήπεδον καὶ ἀνήγειρε πολύτιμον οἰκίαν, τὴν ὁποίαν ἔχανεν, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀποζημιώσεως. Εἶπον, ὅτι αὐταὶ αἱ διατάξεις ἐλήφθησαν ἐκ τοῦ Κώδικος τῆς Νεαπόλεως· ἀλλ’ ὅτε ἀφωμοιώθη ἡ Ἰταλία, οἱ νομοδιδάσκαλοι ὅλων τῶν μερῶν τῶν ἑνωθέντων συνέταξαν κατὰ τὸ 1865 τὸν Κώδικα τῆς Ἰταλίας. Ἡ διάταξις αὕτη διετηρήθη ἐν τῷ νέῳ Κώδικι τῆς Ἰταλίας; Ὄχι. Ἀνεγράφη διάταξις, σύμφωνος πρὸς τὰς ἀρχὰς τῆς δικαιοσύνης, ἀνεγράφη ἡ ἀρχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν οὐδεὶς πλουτεῖ ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ ἑτέρου, ἀλλ’ ἕκαστος λαμβάνει ὅ,τι εἰς αὐτὸν ἀνήκει. Τί ἀνήκει εἰς τὸν γεωργόν; ἀνήκουν αἱ βελτιώσεις· ὁ Κῶδιξ τῆς Ἰταλίας ἀποδίδει εἰς αὐτὸν τὰς βελτιώσεις. Ἀναγινώσκω τὸ σχετικὸν ἄρθρον ἐν τῷ σχεδίῳ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κώδικος, ὁ ὁποῖος ἠρύσθη τὴν διάταξιν ἀπὸ τὸν Κώδικα τῆς Ἰταλίας (ἀναγινώσκει) ... Ὅταν ὁ ἐμφυτευτὴς τῷ ἀποδίδῃ λοιπὸν τὰς βελτιώσεις, τῷ λέγει νὰ λάβῃ τὸ ὀλιγώτερον, ἀλλὰ πάντοτε θὰ λάβῃ τὸ εἰς αὐτὸν ἀνῆκον. Τὴν σήμερον τί προτείνεται; νὰ μὴ λάβῃ οὐδεμίαν ἀποζημίωσιν.

§102ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Ἀπατᾶσθε. Θὰ ὁμιλήσω, ὅπως μὴ μείνῃ ἡ Βουλὴ μὲ τὰς ἐντυπώσεις ταύτας.

§103ΣΕΡΒΟΣ. Δευτέρα διάταξις. Δὲν δικαιοῦται ὁ γεωργὸς ν’ ἀπαλλοτριώσῃ τὸ κτῆμά του ἄνευ συναινέσεως τοῦ ἀγροδότου· ἐὰν τὸ ἀπαλλοτριώσῃ, γίνεται ἔκπτωτος τοῦ κτήματος, καὶ χάνει πάσας τὰς βελτιώσεις, τὰς ὁποίας ἔφερεν εἰς αὐτό. Ὁ Κῶδιξ τῆς Ἰταλίας, μεταφρασθεὶς εἰς τὸ σχέδιον τοῦ Ἑλλην. Κώδικος, ἐν ἄρθρῳ 840 φέρει ἐναντίαν διάταξιν (ἀναγινώσκει): «Ὁ ἐμφυτευτὴς δύναται ν’ ἀπαλλοτριώσῃ καὶ νὰ ὑποθηκεύσῃ τὸ ἴδιον δικαίωμα, ἢ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸ ἀκίνητον δουλείαν, συναποσβεννυμένην μετὰ τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ.» Αὐτὴν τὴν διάταξιν καλούμεθα νὰ παραλείψωμεν, καὶ νὰ ἐπαναφέρωμεν τὴν προτέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν, ἐκχωρηθέντων τῶν δικαιωμάτων τοῦ γεωργοῦ, ἐπανέρχεται τὸ κτῆμα εἰς τὸ ἀγροδότην. Τρίτη διάταξις ἐπανελεύσεως. Ἂν φέρῃ τινὰ χειροτέρευσιν εἰς τὸ κτῆμα, δίδει χώραν τοῦτο εἰς ἐπανέλευσιν καὶ πάλιν ἄνευ δικαιώματος ἀποζημιώσεως. Ὁ Κῶδιξ τῆς ἐπιτροπῆς, ἀντὶ τούτου, τῷ χορηγεῖ τὸ δικαίωμα νὰ ἐπαναφέρῃ τὰ πράγματα εἰς ὡρισμένην προθεσμίαν, τὴν ὁποίαν τῷ δίδει ὁ δικαστής, παρέχοντος αὐτοῦ καὶ ἀξιόχρεων ἐγγύησιν. Ἡ διάταξις αὕτη ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Δύναται νὰ κηρυχθῇ ἔκπτωτος ὁ ἐμφυτευτὴς, ἐὰν χειροτερεύσῃ σπουδαίως τὴν κατάστασιν τοῦ κτήματος. Ἀλλὰ δύναται νὰ ἀποφύγῃ τὴν ἔκπτωσιν, ἀντικαθιστῶν τὰ πράγματα ἐντὸς συντόμου ὑπὸ τοῦ δικαστηρίου τασσομένης προθεσμίας, καὶ παρέχων ἀποχρῶσαν διὰ τὸ μέλλον ἐγγύησιν.» Αὐταὶ αἱ διατάξεις ἠρύσθησαν ἀπὸ τὸν Ἰταλικὸν Κώδικα, μετεφέρθησαν δὲ εἰς τὸ σχέδιον, σχέδιον, τὸ ὁποῖον ἐσχημάτισαν οἱ κύριοι Καλλιγᾶς, Οἰκονομίδης, Ράλλης, Παπαῤῥηγόπουλος, Φρεαρίτης, Σκαλτσούνης, Κρασσᾶς. Ἰδοὺ τί λέγει ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς. Διότι πρέπει νὰ σημειώσητε, ὅτι ὁ Γαλλικὸς Κῶδιξ, ὁ ὁποῖος ἐχρησίμευσεν ὡς βάσις τοῦ Ἰονίου Κώδικος, δὲν περιέχει τὸ συμβόλαιον τῆς ἐμφυτεύσεως, οὔτε τὸ τῆς ἀγροληψίας. Τὸ συμβόλαιον τῆς ἐμφυτεύσεως ἐμπεριέχεται εἰς τὸν Ἰταλικὸν Κώδικα. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἔκθεσις τοῦ σχεδίου λέγει (ἀναγινώσκει): «Ὁ Γαλλικὸς Κῶδιξ παρέλειψε τὴν ἐμφύτευσιν, ἥτις ὡς ἐκ τούτου δὲν ἐξέλιπε. Τὴν ἔλλειψιν ταύτην ἀνεπλήρωσεν ὁ Ἰταλικὸς Κῶδιξ (ἄρθρ. 1550–1557), ἐν ᾧ κατετάχθη ἡ ἐμφύτευσις μεταξὺ τῶν συμβάσεων, καίτοι παρέχουσα εἰς τὸν ἐμφυτευτὴν ἐμπράγματον δικαίωμα. Νομίζομεν, ὅτι ἡ ἡμετέρα κατάταξις εἶναι συνεπεστέρα, καθόσον τὸ δικαίωμα ἐμφυτεύσεως καὶ ἐπιφανείας ὑποβάλλεται εἰς τὴν μεταγραφήν. Ἐκ τοῦ ἐν χρήσει δικαίου ἰδοὺ τί μετεβάλομεν: «αʹ) Ὁ ἐμφυτευτὴς, γενόμενος ἔκπτωτος, ἕνεκα διετοῦς καθυστερήσεως, δικαιοῦται εἰς ἀποζημίωσιν διὰ τῆς βελτιώσεως τοῦ ἄρθρου 844. «βʹ) Ὁ ἐμφυτευτὴς, ἕνεκα χειροτερεύσεων, δύναται νὰ κηρυχθῇ ἔκπτωτος, ἀλλὰ δύναται νὰ ἀποφύγῃ τὴν ἔκπτωσιν, ἀποκαθιστῶν τὰ πράγματα καὶ παρέχων ἐγγύησιν διὰ τὸ μέλλον (ἄρθρ. 848). «γʹ) Ὅτι ἐπὶ ἐμφυτεύσεων μακροτέρων τῶν τριάκοντα ἐτῶν ὁ ἐμφυτευτὴς δύναται νὰ ἐξαγοράσῃ τὴν κυριότητα τοῦ κτήματος (ἄρθρ. 848).» Ἅπασαι αὗται αἱ διατάξεις εἶναι ὑπὲρ τοῦ καλλιεργητοῦ, ὡς καὶ ἡ τελευταία· διότι, ἐνῷ ὁ Ἰόνιος Κῶδιξ τῷ χορηγεῖ τὸ δικαίωμα τῆς ἐξαργυρώσεως τοῦ κανόνος ἐπὶ συμβάσεσιν, αἱ ὁποῖαι ἦσαν διηνεκεῖς, τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς χορηγεῖ τὸ δικαίωμα καὶ εἰς συμβάσεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι τριακονταετεῖς ἢ ἐκτενεστέρας διαρκείας. Ἐνῷ ἡ πρότασις ἀπαιτεῖ νὰ ἐπαναφέρωμεν τὰς σκληρὰς διατάξεις τοῦ Ἰονίου Κώδικος, αἱ ἀρχαὶ τοῦ Δικαίου ἀντιστρατεύονται πρὸς τοιαύτην ἀξίωσιν. Τὸ σχέδιον τοῦ Κώδικος τῆς Ἰταλίας ἐσχηματίσθη ἀπὸ νομοδιδασκάλους ὑψηλῆς περιωπῆς, καὶ ἐγένετο δεκτὸν ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον ἡμῶν, τὸ ὁποῖον, μὰ τὴν ἀλήθειαν, κατηρτίσθη ἀπὸ νομομαθεῖς οὐ τῆς τυχούσης φήμης. Ἑπομένως φρονῶ, ὅτι εἶναι ὀρθὸν νὰ ἀναβληθῇ πᾶσα συζήτησις, ὅπως γένηται ἡ δέουσα σκέψις, καὶ πρὸ πάντων ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν, ἡ ὁποία εἶναι πρὸς τοῦτο ὡρισμένη. Μίαν τελευταίαν παρατήρησιν ἔχω νὰ κάμω. Ἡ Ἑπτάνησος,—ἢ, διὰ νὰ εἴπω κάλλιον ἡ Ἑξάνησος, διότι ἡ Κέρκυρα ἐκανόνισε τὰ συμφέροντά της δι’ ἰδιαιτέρου νόμου, διότι εἶχε τιμαριωτικὰ κτήματα, τὰ ὁποῖα ἔφερον ἰδιαίτερα βάρη καὶ περισσοτέρας δυσκολίας,—ἔχει ἀναντίῤῥητον δικαίωμα νὰ ἐπικαλεσθῇ τὰς ἀρχὰς τῆς δικαιοσύνης, ἃς ἀνεγνώρισε καὶ διετύπωσεν ἡ ἐπιτροπή. Ἡ Ἑπτάνησος ἔχει παράγοντα κύριον τὴν γεωργίαν, ἢ, διὰ νὰ εἴπω κάλλιον, μόνος παράγων τοῦ πλούτου ἐν αὐτῇ εἶναι ἡ γεωργία. Τὴν γεωργίαν πρέπει νὰ ἐνθαῤῥύνωμεν, πρέπει νὰ ἐνισχύσωμεν παντὶ σθένει, διότι ἐξ αὐτῆς παράγομεν τὰ τῆς ζωαρκείας ἡμῶν. Ὁ μικρὸς ἰδιοκτήτης, ἔχων ἓν, δύο, τρία κτήματα, μόλις ἀπολαμβάνει τὰ πρὸς τὸ ζῆν, καὶ δὲν ἔχει τὰ μέσα τῆς γεωργίας τῶν κτημάτων του, λαμβάνει ὅμως ἐπίκουρον τὸν γεωργὸν, ὅστις διὰ τῶν μόχθων καὶ ἀγώνων του ὠφελεῖ ἑαυτὸν, ὠφελεῖ καὶ τὸν κύριον, ὁ ὁποῖος θὰ ἄφινε τὸν ἀγρόν του ἀκαλλιέργητον. Ὄχι μόνον δὲν πρέπει νὰ καταπιέσωμεν τὸν καλλιεργητὴν τοῦ κτήματος, ἀλλὰ πρέπει καὶ νὰ τὸν χειραγωγήσωμεν, νὰ τῷ δώσωμεν πᾶσαν βοήθειαν, ὅπως αὐτὴ ἡ σχέσις προαγάγῃ τὰ κτήματα, ἐν τῷ συμφέροντι οὐ μόνον τοῦ ἀγροδότου, ἀλλὰ καὶ τοῦ καλλιεργητοῦ. Ἕνεκα τούτων ἐξαιτοῦμαι ἢ τὴν ἀναβολὴν ἢ τὴν ἀπόῤῥιψιν τοῦ νομοσχεδίου, καὶ τὴν παραδοχὴν τῶν τροπολογιῶν, συμφώνως πρὸς τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς συντάξεως τοῦ Κώδικος.

§104ΣΤΕΦΑΝΟΥ...

§105ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀφοῦ ζητεῖ τὴν ἀναβολήν...

§106ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Δὲν ἐπιμένω εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου ἐγὼ, ὁ ὁποῖος εἰσήγαγον αὐτό· ἀλλὰ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μὲ ἀκούσῃ διὰ δέκα λεπτὰ, διότι, ὅπως παριστῶνται τὰ πράγματα...

§107ΣΕΡΒΟΣ. Ἐγὼ ἐξαιτοῦμαι, συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις αὐτὰς... (θόρυβος).

§108Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ. Δὲν βλέπω τὸ κατεπεῖγον, κύριε Στεφάνου.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀναβληθῇ λοιπόν. (Θόρυβος καὶ διάλογοι).

§110ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Ἐγὼ ἐπεθύμουν νὰ ἀκουσθῶ.

§111ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§112Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι αὔριον, τώρα.

§113ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Καλὸν εἶναι νὰ ἀκουσθῇ ὁ κ. Βουλευτής.

§114ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Ἐπὶ δέκα λεπτὰ μόνον νὰ μὲ ἀκούσητε. (Διαμαρτυρίαι).

§115Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ νὰ ἀκουσθῇ ὁ κύριος Βουλευτής· ἀλλὰ πρὸ τούτου, νομίζω, ὅτι πρέπει καὶ νὰ κανονισθῶσι τὰ τῆς συνεδριάσεως τῆς αὔριον. Ὅλοι οἱ κύριοι Βουλευταὶ σπεύδουσιν, ὅπως ἀναχωρήσωσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας αὑτῶν, αἱ ἐργασίαι ὅμως τῆς Βουλῆς δὲν ἐτελείωσαν· ὥστε ὑποθέτω, ὅτι εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι, ὅπως ἔχωμεν αὔριον συνεδρίασιν.

§116ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§117ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνεδριάσωμεν αὔριον περὶ τὴν ὀγδόην ὥραν τῆς ἑσπέρας, ἀφοῦ πρῶτον γευματίσωμεν ὅλοι;

§118Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ θὰ ἔλεγον νὰ συνεδριάσωμεν τὴν πρωΐαν, καὶ τὴν ἑσπέραν μετὰ τὰς 8. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἔχωμεν συνεδρίασιν τὴν πρωΐαν, καὶ τότε κανονίζομεν τὰ τῆς συνεδριάσεως τῆς ἑσπέρας. Νομίζω, ὅτι τῆς πρωΐας ἡ συνεδρίασις εἶναι εὐχερεστέρα.

§119ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Μάλιστα.

§120ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αὔριον νὰ συνέλθωμεν μόνον μετὰ μεσημβρίαν· οὔτε εἰς τὴν Ἀγγλίαν δὲν συμβαίνει, ποτὲ τὴν Κυριακὴν νὰ συνεδριάζωσι... Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἐζήσατε εἰς τὴν Ἀγγλίαν, καὶ σᾶς ἐρωτῶ, ἂν ἔγεινεν αὐτὸ ποτέ.

§121ΛΑΜΠΡΟΣ. Τοσάκις ἔγεινε. (Διάλογοι).

§122Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ συνέλθωμεν τὴν πρωΐαν, ὅπως ψηφίσωμεν τὰ πρὸ τοῦ προϋπολογισμοῦ ψηφιστέα νομοσχέδια, καὶ ὅταν, προβαινούσης τῆς ἡμέρας, θελήσωμεν ν’ ἀναβάλωμεν εἰς τὴν ἑσπέραν, κανονίζομεν τὰ περαιτέρω.

§123ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ποῖα νομοσχέδια θέλετε νὰ ψηφισθῶσι;

§124Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσα εἶναι ἐπείγοντα, 2–3.

§125ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἂν πρόκηται περὶ νομοσχεδίων ψηφισθέντων ἤδη εἰς πρώτην καὶ δευτέραν συζήτησιν, ἔρχεται ὅστις ἐνδιαφέρεται νὰ λάβῃ μέρος.

§126Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὥστε ἂς ἔχωμεν συνεδρίασιν τὴν πρωΐαν,—ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν νὰ πιέσωμέν τινα,—καὶ ἂν οἱ θέλοντες νὰ ὁμιλήσωσιν, εὕρωσι τὸν καύσωνα ὑπερβολικὸν κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην, καὶ ζητήσωσιν ἀναβολὴν εἰς τὴν ἑσπέραν, ὅτε θὰ ἦναι δροσερώτερος ὁ καιρὸς (ἱλαρότης), ἀποφασίζομεν. Πιστεύω, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἀντίῤῥησις.

§127ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Μάλιστα, νὰ ἔχωμεν συνεδρίασιν τὴν πρωΐαν. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ ψιθυρισμοί).

§128ΜΑΝΕΣΗΣ. Τέλος πάντων νὰ μᾶς εὐκολύνητε ὅλους, κύριε Καραπᾶνε, νὰ φύγωμεν καὶ ἡμεῖς.

§129ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ....

§130Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἡμερησία διάταξις εἶναι περιωρισμένη, καὶ τὰ τελευταῖα νομοσχέδια δὲν προφθάνουσι νὰ ψηφισθῶσιν· ὡς π. χ. τὸ περὶ Διδασκαλείου καὶ ἄλλα τινά.

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ ἔχωμεν συνεδρίασιν αὔριον τὸ πρωΐ.

§132ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐν σχέσει πρὸς τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν, δηλῶ ἀπὸ τοῦδε, ὅτι ἐπεθύμουν νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἀλλὰ πρὸ μεσημβρίας μοὶ εἶναι ἀδύνατον. Τοῦτο δὲ, ἐπαναλαμβάνω, δὲν τὸ κάμνω ἕνεκα τοῦ καύσωνος, — διότι δροσερωτέρα, νομίζω, εἶναι ἡ πρωΐα, — ἀλλὰ τὸ κάμνω δι’ ἄλλους λόγους.

§133Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἔλθωμεν τὴν πρωΐαν, καὶ κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς πρωΐας ἀποφασίζομεν περὶ τῆς ὥρας, καθ’ ἣν θέλομεν συνέλθει πάλιν τὴν ἑσπέραν.

§134ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Θὰ ἔλθωμεν μετὰ τὸ γεῦμα, εἰς τὰς 8 ἢ 8½. (Διάλογοι).

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Στεφάνου ἔχει τὸν λόγον.

§136ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Δὲν θ’ ἀπασχολήσω, Κύριοι, τὴν Βουλὴν ἐπὶ πολὺ, εἰ καὶ πολλὰ εἶχον νὰ ἀντείπω εἰς ὅσα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λευκάδος συνάδελφος ἐξέθηκεν ἐνώπιον ὑμῶν, ἐκτραγῳδήσας καὶ παραστήσας τὸ ζήτημα οἱονεὶ ὡς ἀγροτικόν. Ἀλλ’ αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ δικαιολογηθῶ ἀπέναντι τῆς Βουλῆς, διατὶ ἐν τοιαύτῃ ὥρᾳ, καὶ ἀπησχολημένης τῆς Βουλῆς ἐξ ἄλλων σπουδαιοτέρων ἔργων, εἰσήγαγον τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. Ἔπραξα τοῦτο, διότι εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι οὐδεὶς θὰ ὑπῆρχεν ὁ ἀντιλέξων. Ἄλλως τε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, Κύριοι, δὲν χρονολογεῖται ἀπὸ τῆς Συνόδου ταύτης, χρονολογεῖται ἀπὸ τοῦ 1870. Ἐγὼ δὲ αὐτὸς εἶχον συντάξει τοῦτο, ὡς ἔχει νῦν, κατὰ παράκλησιν ἄλλων τότε Βουλευτῶν ἐκ Ζακύνθου καὶ ἐκ Λευκάδος. Ὡς σᾶς παρέστησε τὰ πράγματα ὁ κ. Βουλευτὴς, θὰ ἐνομίσατε βεβαίως, ὅτι πρόκειται σήμερον νὰ θυσιάσωμεν τὰ συμφέροντα τῶν καλλιεργητῶν ὑπὲρ τῶν ἰδιοκτητῶν. Ἂν τοιαύτη, Κύριοι, ἦτο ἡ διάνοια τοῦ νομοσχεδίου, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι οὐδέποτε θὰ ἠρχόμην νὰ ὑποστηρίξω τοῦτο. Εὐτυχῶς ἢ δυστυχῶς, δὲν εἶμαι ἰδιοκτήτης ἀγροτικῶν κτημάτων, καὶ διὰ τοῦτο δὲν δύναται καὶ νὰ μοὶ ἀποδοθῇ μομφὴ συμφέροντος ἰδιωτικοῦ· ἀλλὰ καὶ ἐκ παραστάσεων πολλῶν συμπολιτῶν καὶ ἐκ παραστάσεων καὶ τῆς λοιπῆς Ἑπτανήσου, πλὴν τῆς Κερκύρας, προέβην εἰς τὸ νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. Περὶ τίνος δὲ, Κύριοι, ἀκριβῶς πρόκειται; Ἰδοὺ ἡ δικαιολογικὴ βάσις τοῦ νομοσχεδίου. Ὅτε κατὰ τὸ 1864 ἦλθον οἱ ἐξ Ἑπτανήσου πληρεξούσιοι εἰς Ἀθήνας, οἱ ἐκ Κερκύρας πληρεξούσιοι, οἵτινες ἦσαν πάντες ἐκ τῶν χωρικῶν, ἔχοντες ἐντολὴν παρὰ τῶν συγχωρίων αὐτῶν, ἐξηγέρθησαν κατὰ τῶν ἰδιοκτητῶν, καὶ ἐζήτησαν τὴν ἀναστολὴν τῆς ἰσχύος τῶν ὑφισταμένων τότε νόμων περὶ διαλύσεως ἀγροληψιῶν καὶ ἐμφυτεύσεων. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις δὲ, ὑποχωρήσασα εἰς τὰς παραστάσεις τῶν πληρεξουσίων ἐκείνων, ἀπεδέχθη τὰ παράπονα αὐτῶν, ἀλλὰ δὲν ἐπρόφθασε νὰ ψηφίσῃ τὸν ἀφομοιωτικὸν νόμον. Ὅτε δὲ κατόπιν ἡ Βουλὴ τῆς Αʹ Περιόδου συνεζήτησε τὸν νόμον τοῦτον περὶ εἰσαγωγῆς τῆς Ἑλληνικῆς νομοθεσίας εἰς τὰς Ἰονίους νήσους, παρεισήγαγε τὴν διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνεστέλλετο ἡ ἰσχὺς τῶν διατάξεων τοῦ Ἰονίου Κώδικος περὶ ἐπανελεύσεων, ὅπως ὀνομάζομεν εἰς τὴν Ἑπτάνησον τὰς διαλύσεις τῶν ἀγροληψιῶν καὶ ἐμφυτεύσεων, μέχρις ἐκδόσεως τοῦ Ἀστικοῦ Ἑλληνικοῦ νόμου. Ἀλλὰ ἐν τῇ διατάξει ταύτῃ συμπεριελήφθη καὶ ἡ λοιπὴ Ἑπτάνησος, ἡ ὁποία οὐδὲν παράπονον, οὐδὲν συμφέρον εἶχεν εἰς τὴν ἀναστολὴν τῶν διατάξεων τούτων. Ἡ Κέρκυρα εὐθὺς μετὰ δύο ἔτη ἐκανόνισε τὰς σχέσεις αὐτῆς πρὸς τοὺς χωρικούς, διότι ἐψηφίσθησαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς νόμοι εἰδικοὶ, ὁ ΣΜΔʹ καὶ ΣΞΗʹ τῶν ἐτῶν 1867 καὶ 1868, οἱ ὁποῖοι ἐκανόνισαν τὰς σχέσεις ταύτας, καὶ ἑπομένως ἡ ἀναστολὴ τῶν διατάξεων τοῦ Ἰονίου κώδικος ὡς πρὸς τὴν Κέρκυραν ἔπαυσεν. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ ἀναστολὴ ἔμεινεν ὡς πρὸς τὴν λοιπὴν Ἑπτάνησον ἄνευ λόγου καὶ αἰτίας· διότι οὐδέποτε παράπονον ἐκ τῆς λοιπῆς Ἑπτανήσου ἠγέρθη κατὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν διατάξεων ἐκείνων. Καὶ μήπως ἆρά γε, Κύριοι, αἱ διατάξεις ἐκεῖναι, ὡς σᾶς παρέστησεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, εἶναι εἰδικαὶ μόνον εἰς τὴν Ἑπτάνησον, καὶ δὲν ἐλήφθησαν ἀπὸ τὸν Σικελικὸν νόμον; Αἱ αὐταὶ διατάξεις εἶναι ἐν ἰσχύϊ ἐν τῷ λοιπῷ βασιλείῳ, καὶ διὰ νὰ ἦναι ἐν ἰσχύϊ, σημαίνει, ὅτι περιέχονται εἰς τὰς διατάξεις τῶν Βυζαντινῶν αὐτοκρατόρων. Οἱ Πανδέκται, ὁ Κῶδιξ, αἱ Νεαραὶ, ὁ Ἁρμενόπουλος, ὁ χρησιμεύων ὡς ἀστικὸς ἡμῶν νόμος, περιέχει αὐτὰς τὰς διατάξεις. Ποῖαι δὲ εἶναι αὐταὶ αἱ διατάξεις; Ὅτι ὁ καλλιεργητὴς, ὁ λαβὼν παρὰ τοῦ ἰδιοκτήτου κτῆμα, ὅπως τὸ καλλιεργήσῃ, εἴτε ἐπὶ ἐμφυτεύσει, εἴτε ἐπὶ ἀγροληψίᾳ, εἴτε ἐπὶ ἐδαφονομῇ, ἂν μὴ πληρώσῃ ἐπὶ τριετίαν τὸν κανόνα, ὑπόκειται εἰς τὴν διάλυσιν τοῦ συμβολαίου καὶ εἰς ἀπόδοσιν τοῦ κτήματος εἰς τὸν ἰδιοκτήτην. Τίς δικαιοτέρα ταύτης διάταξις; Καὶ ἐν τούτοις σήμερον, ἰσχυούσης τῆς ἀναστολῆς εἰς τὴν Ἑπτάνησον, δὲν δύναται ὁ ἰδιοκτήτης νὰ ἀναλάβῃ τὸ κτῆμά του, καὶ ὁ καλλιεργητὴς δύναται νὰ τρώγῃ τοὺς καρποὺς, νὰ μὴ πληρόνῃ τὸν ἰδιοκτήτην καὶ νὰ κρατῇ καὶ τὸ κτῆμα. Εἶναι δικαιοσύνη αὐτή; Ὑπὲρ αὐτῆς τῆς καταστάσεως συνηγορεῖ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Λευκάδος! Τουτέστι θέλει, τὴν Ἑξάνησον αὐτὴν, ἤτοι τὴν λοιπὴν Ἑπτάνησον, πλὴν τῆς Κερκύρας, νὰ τὴν θέσῃ ἐκτὸς τοῦ νόμου! Διότι δὲν ὑπάρχει, Κύριοι, Κράτος, ὄχι πεπολιτισμένον, ἀλλὰ καὶ τὸ μᾶλλον ἀπολίτιστον, τὸ ὁποῖον νὰ ἀνέχηται κατάστασιν τοιαύτην, νὰ δίδῃ ὁ ἰδιοκτήτης τὸ κτῆμά του, ἵνα καλλιεργηθῇ, καὶ νὰ εὑρίσκηται ἐν ἀδυναμίᾳ ἐντελεῖ, ἐντελεστάτῃ, νὰ ἀναλάβῃ τὸ κτῆμά του, καὶ ἐὰν δὲν ἐκπληρῶνται ἀπὸ τὸν καλλιεργητὴν αἱ ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας οὗτος ἀνέλαβε διὰ τῆς συμβάσεως. Καὶ εἰς ποῖον μέρος τοῦ κόσμου ἆρά γε ὑπάρχει τοιαύτη δικαιοσύνη, τοιαύτη κατάστασις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λευκάδος ζητεῖ νὰ παρατείνῃ μέχρι τῆς ἐκδόσεως τοῦ Ἀστικοῦ Κώδικος; Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ πρώτη Βουλή, ἡ μετὰ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν συνελθοῦσα, ἔθεσε τὸ ὅριον ἐκεῖνο τῆς ἀναστολῆς μέχρι τῆς ἐκδόσεως τοῦ Ἀστικοῦ Ἑλληνικοῦ νόμου, διότι τότε τὸ νομοσχέδιον τοῦ Ἀστικοῦ νόμου ἦτο ἐν παρασκευῇ, καὶ ἐπιστεύετο, ὅτι μετὰ μικρὸν θὰ ἐψηφίζετο. Ἀλλὰ δὲν προέβλεπε τότε ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ὅτι τὸ ἔργον τῆς συντάξεως τοῦ Ἀστικοῦ Κώδικος ἤθελεν ἐπὶ τοσοῦτον παραταθῆ. Παρῆλθον, Κύριοι, 26 ὅλα ἔτη ἀπὸ τότε, καὶ νομοσχέδιον δὲν ἐψηφίσθη. Ἐγὼ δὲ κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς συντάξεως τοῦ Κώδικος, ἀνέφερα πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν ἐλπίζω ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦ Κώδικος θὰ ὑποβληθῇ προσεχῶς εἰς τὴν Βουλήν. Εἶναι λοιπὸν λόγος οὗτος, ὥστε νὰ παρατείνηται, Κύριοι, ἡ ἔκθεσμος αὕτη, ἡ ἐντελῶς ἔκθεσμος κατάστασις; Ἀλλὰ ὁ κ. ἐκ Λευκάδος Βουλευτὴς σᾶς εἶπεν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦ Κώδικος περιέχει τοιαύτας διατάξεις εἰδικὰς, αἱ ὁποῖαι προβλέπουσι περιπτώσεις ἀποζημιώσεως τοῦ ἐμφυτευτοῦ, ὅταν ἐβελτίωσε τὸ κτῆμα. Καὶ μήπως αἱ διατάξεις αὗται, τὰς ὁποίας τὸ νομοσχέδιον ἠρύσθη ἐξ ἄλλων νομοθεσιῶν, δὲν ἐκανονίσθησαν διὰ τοῦ Ἰονίου Κώδικος καὶ τῆς νομολογίας; Καὶ ποῖον δικαστήριον, Κύριοι, θὰ εὑρεθῇ, τὸ ὁποῖον θὰ εἴπῃ εἰς τὸν καλλιεργητὴν, ἂν ἐβελτίωσε τὸ κτῆμα, ὅτι δὲν θέλει ἀποζημιωθῆ διὰ τὰς βελτιώσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμεν εἰς τὸ κτῆμα, ὅτι δὲν θέλει ἀποζημιωθῆ διὰ τὴν προσθήκην τῆς ἀξίας, ἣν ἐπέφερεν εἰς τὸ κτῆμα; Τὰς διατάξεις δὲ ταύτας, Κύριοι, ἔχω τὸ καύχημα, ὅτι ἐγὼ εἰσήγαγον εἰς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, ὡς μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ἔτους 1873, ἠρύσθην δὲ οὐ μόνον ἐκ τοῦ Ἰταλικοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Ἰονίου κώδικος.

§137ΣΕΡΒΟΣ. Διατὶ τώρα τὸ ἐναντίον;

§138ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Διότι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τοῦ Ἀστικοῦ Κώδικος τοῦ 1866 οὐδεμία διάταξις ὑπῆρχε περὶ ἀγροληψιῶν. Καὶ ἐγὼ αὐτὸς εἶμαι ὁ συντάκτης τοῦ μέρους ἐκείνου τοῦ νομοσχεδίου. Αἱ διατάξεις δὲ αὗται διατυποῦνται μὲν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ σήμερον ὡς νόμος, ἀλλὰ, καθὼς προεῖπον ὑμῖν, εἶναι καθιερωμέναι σήμερον, καὶ διὰ τῶν διατάξεων τοῦ Κώδικος καὶ δυνάμει τῆς νομολογίας καὶ τῆς δικαιοσύνης.

§139ΣΕΡΒΟΣ. Εὕρετέ το εἰς τὸν Κώδικα τὸν Ἰόνιον.

§140ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Δὲν τὸν ἔχω πρόχειρον, ἀλλὰ ἐνθυμοῦμαι βεβαίως, ὅτι τοιαῦται διατάξεις ὑπάρχουσιν. Ἀλλὰ, Κύριοι, εἰς ἀντίκρουσιν τῶν ὅσων ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λευκάδος συνάδελφος ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν, δὲν ἔχω, παρὰ νὰ ἀναγνώσω τὸ τελευταῖον ἄρθρον τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, τὸ 3ον, καθ’ ὅ, καὶ ἂν ἐπεγένετο ἀδικία εἰς τὸν καλλιεργητὴν, εἶναι εἰς θέσιν ὁ καλλιεργητὴς νὰ ματαιώσῃ πᾶσαν τοιαύτην. Διατί; Διότι ἐν τῷ ἄρθρῳ 3 ἀκριβῶς ὑπὲρ τῶν καλλιεργητῶν τίθεται ἡ διάταξις (ἀναγινώσκει): «Μέχρι τοῦ πέρατος τῆς ἐκτελέσεως δύναται ὁ ἐμφυτευτὴς, ἐδαφονομεὺς ἢ ἀγρολήπτης ν’ ἀποτρέψῃ τὰς συνεπείας τῆς ἐκτελέσεως, καταβάλλων τῷ κτηματοδότῃ, ἐδαφοδότῃ ἢ ἀγροδότῃ τοὺς καθυστεροῦντας κανόνας, ἢ τὰ ἀγροληπτικὰ μερίδια, μετὰ τῶν ἐξόδων τῆς περὶ τὴν ἐκτέλεσιν δίκης».

§141ΣΕΡΒΟΣ. Αὐταὶ εἶναι αἱ βελτιώσεις;

§142ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Τί ἄλλο λοιπὸν θέλετε; Ἂν ἐβελτίωσεν ὁ καλλιεργητὴς καὶ νομίζῃ ἑαυτὸν ἠδικημένον, δύναται μέχρι τῆς ἐκτελέσεως νὰ καταθέσῃ καὶ νὰ πληρώσῃ τὰ ὀφειλόμενα, καὶ νὰ ματαιώσῃ τὴν δίκην. Ἀλλὰ, Κύριοι, δὲν θέλω ἐπὶ πλέον νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν. Ἐγὼ ἁπλῶς καὶ μόνον ἐξέθηκα ταῦτα, ἵνα δικαιολογήσω, διατὶ ἔφερα τὴν πρότασιν ταύτην τοῦ νόμου· ὁ δὲ ἀξιότιμος συνάδελφος, φαίνεται, ὅτι δὲν ἀναγνωρίζει τὸ δικαίωμα τῆς πρωτοβουλίας εἰς τὸν Βουλευτὴν, ἂν καὶ ἦναι ἀναγεγραμμένον ἐν τῷ Συντάγματι, καὶ ἀπαιτεῖ, διὰ νὰ γένηται δεκτὴ πρότασις Βουλευτοῦ, νὰ γνωμοδοτῇ καὶ ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις ὑποστηρίζει διὰ τῆς σιωπῆς της...

§143ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τῆς ἀναγραφῆς εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§144ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Ἀκριβῶς διὰ τῆς ἀναγραφῆς εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν... Ἀπαιτεῖ ὁ συνάδελφος, ἵνα τὸ νομοσχέδιον, τὸ ἀπὸ Βουλευτῶν προερχόμενον, ὑποβάλληται εἰς τὴν βάσανον τῶν νομομαθῶν καὶ τῶν συμβούλων τοῦ Στέμματος. Καὶ διατὶ τάχα; Ποῖος νόμος τὸ διατάσσει; Δὲν εἶναι τάχα εἰς κατάστασιν ἡ Βουλὴ νὰ ἐξελέγξῃ τὰς γνώμας καὶ τὰς διατάξεις τῶν ὑποβαλλομένων νομοσχεδίων εἰς αὐτήν; Ἂν ὁ κανὼν οὗτος ἦναι ἀληθὴς, τότε ἔπρεπεν ὅλα τὰ νομοθετήματα, τὰ εἰσαγόμενα ἐνταῦθα, νὰ ἔρχωνται συνοδευόμενα καὶ μὲ τὰς γνωμοδοτήσεις τῶν νομομαθῶν ἢ τῶν νομικῶν συμβούλων. Κύριοι, δὲν ἐπιμένω οὔτε νὰ κουράσω τὴν Βουλήν, οὔτε εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου. Ἐπερίμεινεν ἡ Ἑξάνησος, ὡς τὴν ὠνόμασεν ὁ κ. Βουλευτὴς, ἐπὶ 26 ἔτη· ἂς περιμένῃ ἀκόμη ἐπὶ ἓξ μῆνας. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι προέτεινα νομοσχέδιον ὠφέλιμον καὶ ὀρθόν. Ἀλλ’ ἂς ἀναβληθῇ ἡ κρίσις περὶ τούτου κατὰ τὴν προσεχῆ Σύνοδον.

§145ΣΕΡΒΟΣ. Κύριε Πρόεδρε... (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνεβλήθη, κύριε Βουλευτά. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῶν ὑπαγομένων εἰς τὰς κατηγορίας τῶν ἄρθρων 4 καὶ 6 τοῦ ᾼΚΒʹ νόμου φαρμακοποιῶν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως. Ὡσαύτως ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, εἰς αʹ μὲν συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐπιβολῆς προσθέτου φόρου ἐπὶ τῆς σταφίδος ὑπὲρ τοῦ δήμου Λετρίνων, εἰς βʹ δὲ συζήτησιν τὸ νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τῶν ἐπιβεβλημένων ἐν Καρύστῳ λιμενικῶν φόρων).

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 9 μ. μ.