1874.10.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 11

τῆς 25 Ὀκτωβρίου 1874.

(Παρασκευή).

Ὥρᾳ 2 μ. μ.

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Μεσσηνέζης ἔχει τὸν λόγον.

§2ΣΑΡΑΒΑΣ. Καὶ ἐγὼ ζητῶ τὸν λόγον.

§3ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριοι, κατὰ δύω συνεδριάσεις τοῦ Σώματος τούτου καὶ ἐν τῷ μέσῳ σπουδαίων ἀγορεύσεων ἐζητήθη ἡ ἀνάγνωσις τοῦ βουλευτικοῦ καταλόγου ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι δὲν ὑπῆρχε κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἀπαρτία· τὸ δὲ προεδρεῖον, θεωρῆσαν τὴν πρότασιν ταύτην ὡς νόμιμον, ὡς σύμφωνον τῷ Κανονισμῷ, διέταξε τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου· τοῦ Σώματος δὲ μὴ εὑρεθέντος ἐν ἀπαρτίᾳ, ἔλυσε τὴν συνεδρίασιν. Κατὰ τῆς τοιαύτης ἀποφάσεως, κατὰ τῆς τοιαύτης νομολογίας τοῦ προεδρείου διαμαρτύρομαι, ἐνίσταμαι.

§4ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Νὰ ἐντρέπεσαι.

§5ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Τὸν λόγον, κ. πρόεδρε.

§6ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Πρέπει νὰ ἐντρέπεται ὁ ἀδολεσχῶν, οὐχὶ δ’ ὁ λαλῶν κατὰ πεποίθησιν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, δὲν εἶναι τρόπος συζητήσεως αὐτός.

§8ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν πειράζει. Μοὶ εἰδοποιήθη ἡ τακτικὴ, δὲν θὰ δώσω πλέον εἰς κἀμμίαν διακοπὴν προσοχήν· θὰ ἐξακολουθήσω τὴν ἀγόρευσίν μου ὑπείκων εἰς τὴν λογικὴν καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος, καὶ τὸ συμφέρον τῆς πολιτείας ἀποβλέπων. Λοιπὸν κύριοι, διαμαρτύρομαι, ἐνίσταμαι κατὰ τῆς τοιαύτης ἀποφάσεως, κατὰ τῆς τοιαύτης ἑρμηνείας τοῦ Κανονισμοῦ, τῆς δοθείσης ἀπὸ τὸ προεδρεῖον, ἰσχυριζόμενος ὅτι ἡ ἑρμηνεία αὕτη ἀντίκειται εἰς τὰς σχετικὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ Κανονισμοῦ καὶ ὅτι ἄγει ἡμᾶς εἰς ἀποτελέσματα, ἀντιστρατευόμενα εἰς τὰ περὶ τακτικοῦ, ὁμαλοῦ καὶ τῇ πατρίδι τὰ βέλτιστα ὑποσχομένου κοινοβουλευτικοῦ βίου αἰσθήματα παντὸς Ἕλληνος πολιτευομένου, τοὐλάχιστον ἑνόσῳ εἶναι ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας· καὶ παρακαλῶ, κύριοι, τὸ Σῶμα νὰ δώσῃ τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου διὰ μιᾶς ἑρμηνευτικῆς ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ ἀποφάσεώς του.

§9ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι συγκεκροτημένον ἀκόμη τὸ Σῶμα.

§10ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμόν, κατὰ τὸ Σύνταγμα, εἰς δύο περιστάσεις ἐξετάζεται τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας· ὅταν τὸ Σῶμα πρόκειται νὰ ποιήσῃ ἔναρξιν τῶν συνεδριάσεών του, ὅταν πρόκειται νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ πρῶτον στάδιον τῆς ἐνεργείας του, τὸ στάδιον τῶν συζητήσεων, καὶ δεύτερον ὅταν πρόκειται νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ δευτέρου σταδίου, τοῦ σπουδαιοτέρου τῆς ἐνεργείας τῶν καθηκόντων του, τοῦ σταδίου τῶν ἀποφάσεων. Ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ τε Συντάγματος καὶ τοῦ Κανονισμοῦ προκύπτει, κύριοι, ἐκ τῆς ῥητῆς διατάξεως τοῦ Κανονισμοῦ, προκύπτει ἐκ τῆς λογικῆς ἑρμηνείας τῆς τε διατάξεως τοῦ Συντάγματος καὶ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 15 τοῦ Κανονισμοῦ. Τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος, τὸ ἄρθρον 15 τοῦ Κανονισμοῦ, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι παρὰ ἀντιγραφὴ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, λέγει· «ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ἡμίσεως καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν αὑτῆς καὶ ἄνευ ἀπολύτου πλειοψηφίας τῶν παρόντων μελῶν.» Τὸ ἄρθρον δὲν λέγει ὅτι τὸ Σῶμα δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ συζητοῦν· λέγει ὅτι δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ, δὲν δύναται νὰ ἐπιληφθῇ τῶν συζητήσεων, δὲν δύναται νὰ ποιήσῃ ἔναρξιν τοῦ πρώτου σταδίου τῶν ἐργασιῶν του, δὲν δύναται νὰ κηρυχθῇ ἔναρξις τῶν συνεδριάσεων, ἐὰν τὸ Σῶμα δὲν εὑρεθῇ ἐν ἀπαρτίᾳ. Τοιαύτη εἶναι ἡ ἔννοια, κύριοι, τῆς διατάξεως ταύτης. Καὶ ἂν προβῆτε περαιτέρω καὶ λάβητε ὑπ’ ὄψιν σας τὰς ἄλλας διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ, θέλετε φθάσει καὶ πάλιν εἰς τὸ συμπέρασμα, ἐὰν ἐπιζητῆτε τὴν ἀλήθειαν, ἐὰν ἐπιζητῆτε τὴν ἐξακρίβωσιν τοῦ ἀληθοῦς πνεύματος τῆς ἀνωτέρω διατάξεως τοῦ ἄρθρου 15 τοῦ Κανονισμοῦ, ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου τούτου. Τὸ ἄρθρον 18 τοῦ Κανονισμοῦ λέγει, ὅτι ὁ κατάλογος ὅλων τῶν βουλευτῶν ἀναγινώσκεται κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως, ἵνα βεβαιωθῇ ἐὰν ὑπάρχῃ νόμιμος ἀπαρτία· καὶ ὅταν ὑπάρχῃ νόμιμος ἀπαρτία, τότε γίνεται ἔναρξις τῆς συνεδριάσεως· οὐδαμοῦ ὅμως ἀναφέρεται, ὅτι ὁ κατάλογος ἀναγινώσκεται κατὰ πᾶσαν στιγμὴν τῆς συζητήσεως, ὅτι κατὰ πᾶσαν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁποιοσδήποτε ἐκ τῶν βουλευτῶν ὁρμώμενος καὶ ἐκ τῆς ἐπιθυμίας νὰ φέρῃ πρόσκομμα εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς ἢ θέλων νὰ σταματήσῃ τὸν ῥήτορα εἰς τὸν ῥοῦν τῆς ὁμιλίας του, ὅπως ματαιώσῃ τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῆς, δύναται νὰ ἐγερθῇ, καὶ πλήρους ἴσως ὑπαρχούσης ἀπαρτίας, νὰ εἴπῃ· σταμάτησε, κύριε πρόεδρε, τὸν ἀγορεύοντα, δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, καὶ ὅτι καὶ τῆς Βουλῆς ἰσχυριζομένης ὅτι ὑπάρχει ἀπαρτία πρέπει νὰ διαταχθῇ ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου. Οὐδαμοῦ τοιοῦτόν τι ὑπάρχει εἰς τὸν Κανονισμόν, οὐδαμοῦ εὕρηται τοιαύτη παράλογος διάταξις. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 17 τοῦ Κανονισμοῦ ὁρίζει, ὅτι πᾶς βουλευτής, ἐὰν μὲν δὲν προσέρχηται εἰς τὴν συνεδρίασιν, ὀφείλει νὰ δηλώσῃ τὸ κώλυμα, προσερχόμενος δὲ ὀφείλει νὰ μένῃ, καὶ ἂν θέλῃ ν’ ἀποσυρθῇ, ὀφείλει νὰ γνωστοποιήσῃ τοῦτο εἰς τὸ προεδρεῖον· λαμβάνων δὲ τὴν ἄδειαν ἀποσύρεται. Κατὰ τὸ πνεῦμα τοῦ ἄρθρου τούτου, τὸ προεδρεῖον ὀφείλει νὰ θεωρῇ τοὺς βουλευτάς, μέχρις οὗ προκαλουμένης ψηφοφορίας ἐπὶ προτάσεώς τινος ἤθελεν ἀποδειχθῇ τὸ ἐναντίον, ὡς παρόντας... (Θόρυβος δεξιά). Τοιοῦτος εἶναι ὁ Κανονισμὸς δι’ ἐκείνους οἵτινες θέλουν νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ καθῆκόν των, δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θέλουν, καὶ ὅταν ᾖναι ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας, νὰ ἐμμένωσι εἰς τὸ κατὰ Σύνταγμα πολιτεύεσθαι· τοιοῦτον εἶναι τὸ πνεῦμα τοῦ Κανονισμοῦ, ὅτι οἱ βουλευταί, οἱ δηλώσαντες κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως ὅτι εἶναι παρόντες καὶ μὴ γνωστοποιήσαντες εἰς τὸ προεδρεῖον ὅτι ἀποσύρονται ἕνεκα κωλύματος, θεωροῦνται, διαρκοῦντος τοῦ πρώτου σταδίου τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, δηλαδὴ τῆς συζητήσεως, ὡς παρόντες. Παραδέχεσθε, κύριοι, ὅτι δύναται ἕκαστος νὰ διακόπτῃ καὶ αὐτὴν τὴν ἀγόρευσιν ἀκόμη, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον, μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς εἴπω, εἶναι καὶ ἐναντίον τοῦ πρέποντος; Τὸ νὰ παρεμποδίζητε τὸν ἀγορεύοντα ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ἀναπτύσσοντα τὰς ἰδέας μου, διακόπτοντες τὴν σειρὰν τοῦ λόγου του μὲ μίαν ξηρὰν πρότασιν, ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, καὶ ὄχι μόνον νὰ δίδετε προσοχὴν εἰς τὴν διακοπὴν ταύτην, ἀλλὰ καὶ τὸ προεδρεῖον, ὑποστηρίζον τὸ ἀντιβαῖνον εἰς τὸν Κανονισμόν, ν’ ἀφαιρῇ τὸν λόγον ἀπὸ τὸν ἀγορεύοντα καὶ νὰ διατάσσῃ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου, ἔχει τι τὸ τερατῶδες. Ἐὰν παραδεχθῆτε τοιαύτην ἀρχήν, δὲν ἠμπορῆτε νὰ κάμητε βῆμα εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων σας. Ὁ Κανονισμὸς σᾶς λέγει, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ἡ διακοπή, καὶ ὄχι μόνον δὲν ἐπιτρέπεται, ἀλλὰ καὶ τιμωρεῖται ὁ διακόπτων· καὶ σεῖς μολαταῦτα θέλετε ὥστε ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει τὴν ἐλαχίστην δικαιολογίαν, ὁ ὁποῖος ὁρμᾶται ἴσως ἐκ μιᾶς ἰδιοτροπίας ἀξιοκατακρίτου, λέγων πρὸς τὸν ἀγορεύοντα παῦσον, ὅλα ὅσα λέγεις εἶναι περιττά, μίαν μόνην ἐργασίαν ἔχει τὸ Σῶμα, νὰ ἐξετάζῃ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐὰν ᾖναι ἢ ὄχι ἀπαρτία, νὰ εἰσακούηται. Τὸ τοιοῦτον, κύριοι, ἀντίκειται, ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὸν ὀρθὸν λόγον, εἰς τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ, ἡ ὁποία ἀπαγορεύει τὰς διακοπάς, ἀγορεύοντος οἱουδήποτε ἀπὸ τοῦ βήματος. Ἐὰν λοιπὸν ἡ σειρὰ τῶν διατάξεων τοῦ Κανονισμοῦ, τὰς ὁποίας σᾶς ἀνέφερον, συνᾴδῃ μὲ τὴν ἑρμηνείαν τὴν λογικήν, τὴν ὁποίαν δίδω εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος καὶ εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 15 τοῦ Κανονισμοῦ, ἀποδεικνύεται τρανώτατα, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας, ὡς εἶπον, ἐξετάζεται, προκειμένου λόγου περὶ τοῦ σταδίου τῶν συζητήσεων, μόνον κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως. Ὅτι δὲ τοιαύτη πρέπει νὰ δοθῇ ἑρμηνεία καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ εἰς τὸν Κανονισμὸν ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ἀτοπημάτων, εἰς τὰ ὁποῖα οὐδεμία ἀμφιβολία ὅτι θὰ περιέλθῃ τὸ Σῶμα, ἐὰν παραδεχθῇ τὴν ἀντίθετον ἑρμηνείαν. Βεβαίως, κύριοι, ἐὰν τίθεσθε εἰς τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν πολλοὶ ἐξ ὑμῶν οἵτινες ἀντιστρατεύεσθε κατὰ τῆς ἰδέας μου σήμερον εὑρέθητε, ἐὰν τίθεσθε εἰς τὴν θέσιν τῶν διοικούντων τὸν τόπον, τῶν εὑρισκομένων ἀπέναντι τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐν τούτοις βλεπόντων, ὅτι ματαιοῦνται ὅλαι αἱ προσπάθειαι αὐτῶν διὰ νὰ διοικήσουν κοινοβουλευτικῶς τὸ Σῶμα διὰ τῶν ἀντιῤῥήσεων ὀλίγων τινῶν, βεβαίως θὰ θεωρήσητε ὅτι δὲν συνηγορῶ ὑπὲρ προτάσεως, ἡ ὁποία ἀντιστρατεύεται πρὸς τοὺς σκοποὺς ὅλων ἡμῶν, τὸ νὰ δυνηθῶμεν νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν εἰλικρινῆ, εἰς τὴν πραγματικὴν ἐφαρμογὴν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, εἰς ἕνα βίον ὄντως κοινοβουλευτικὸν καὶ ὑποσχόμενον βελτίωσιν τῶν κακῶς κειμένων, ἀπομακρυνόμενοι βίου, καθ’ ὃν καταναλίσκομεν χρόνον πολύτιμον εἰς ματαίας συζητήσεις, εἰς ἐπιδεικτικὰς συζητήσεις καὶ οὐδὲν ἀποφερούσας ὑπὲρ τοῦ τόπου, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ὅλοι παραδέχομαι, ὅτι εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ θυσιάσωμεν τὰ πάντα, χύνοντες ἐν ἀνάγκῃ καὶ τὴν τελευταίαν ῥανίδα τοῦ αἵματός μας. Ποσάκις, κύριοι, δὲν σᾶς εἶδον, ἐν ἐσχάτῃ διατελοῦντας ἀμηχανίᾳ, καταφεύγοντας ἐπὶ τέλους εἰς μέσα οὐχὶ ὅλως σύμφωνα πρὸς τὸν νόμον, ὅπως δυνηθῆτε νὰ λάβητε ἀπόφασίν τινα ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου, ὅταν εἴτε πολιτικὰ πάθη, εἴτε κακὴ σκέψις παρουσιάζουσι προσκόμματα εἰς τὰς καλὰς, ὑποθέτω, προαιρέσεις ὑμῶν! Καὶ δὲν ὑπῆρξεν ἐποχὴ, καθ’ ἣν συνῆλθε τὸ Σῶμα, εἰς ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἦτον ἐπιτετραμμένον νὰ γείνῃ συζήτησις, καὶ συνελθὸν προέβη εἰς τὴν ἐξέλεγξιν πολλῶν ἐκλογῶν; Δὲν κατακρίνω, δὲν κατηγορῶ τοὺς πρωτεύοντας τῶν πολιτευομένων τῆς πατρίδος μου, αἰσθάνομαι, γνωρίζω τὰς δυσχερείας, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουσιν εἰς διοίκησιν τόπου, διελθόντος διὰ μυρίων ὅσων περιπετειῶν, τόπου, ὅστις πρὸ καιροῦ βαδίζει ἀπὸ ἀνωμαλίας εἰς ἀνωμαλίαν, τόπου ὁ ὁποῖος ἐξῆλθεν ἀπὸ μυρίας ἐπαναστάσεις. Δὲν κατακρίνω τὰ γενόμενα, ἀλλὰ βεβαιῶ αὐτὰ, βεβαιῶ ὅτι εὑρέθητε ἅπαντες εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ καταφύγητε εἰς πράγματα, τὰ ὁποῖα κατεκρίνατε παρ’ ἄλλων πραττόμενα, νὰ καταφύγητε εἰς αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ μέσον, διὰ νὰ φθάσητε εἰς ἓν ἀποτέλεσμα. Δὲν ὑπῆρξεν ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἵνα λάβητε ἕνα προϋπολογισμόν....

§11ΖΩΧΙΟΣ. Ναὶ, μὰ εἴμεθα 96.

§12Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ (Γραμματεύς). Παρανόμως συνεδριάσατε καὶ εἰς ἐξηρημένην ἡμέραν, τὴν τοῦ ἁγίου Δημητρίου.

§13ΤΙΝΕΣ. Εἴμεθα 96.

§14ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸ παραδέχομαι καὶ ἐγὼ αὐτό· καὶ ἵνα ἠμπορέσωμεν νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ μίαν κατάστασιν, μὴ ἀπέχουσαν τῆς ἐντελοῦς ἀναρχίας, εὔχομαι πᾶσα ἐξουσία νὰ ἔχῃ 96.

§15ΖΩΧΙΟΣ. Δὲν τοὺς ἔχει αὐτή.

§16ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ δὲν θέλω νὰ τῇ δώσω τοὺς 96, ἐὰν δὲν τοὺς ἔχῃ.

§17ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ. Περὶ τίνος περιστάσεως ὁμιλεῖτε;

§18ΖΩΧΙΟΣ. Ἐγὼ θὰ τὰ εἰπῶ τοῦ ὑπουργοῦ, διότι ἤμουν πρόεδρος τότε.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σεῖς εἶσθε ἐχθρὸς τῶν διακοπῶν, κ. Ζωχιέ.

§20ΖΩΧΙΟΣ. Εἶμαι ἐχθρὸς, ἀλλὰ, ἀλλὰ, ἀλλά.

§21ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ. Περὶ τίνος περιστάσεως ὁμιλεῖτε;

§22ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν ἀναφέρω ἄλλα ὡρισμένα περιστατικὰ, ἵνα μὴ θεωρήσωσιν ἑαυτὰ προσβαλλόμενα πολιτικὰ πρόσωπα. Κύριοι, δὲν κατακρίνω πρόσωπα σήμερον, ἀλλὰ λέγω μόνον ὅτι ἡ διοίκησις τοῦ τόπου, ἕνεκα περιστάσεων, τὰς ὁποίας δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω, κατέστη τόσον δύσκολος, ὥστε πολλάκις οἱ κυβερνῶντες εὑρίσκονται εἰς τὴν θέσιν νὰ καταφύγωσιν εἰς πιέσεις, εἰς ἔκτακτα μέτρα, ἄνευ τῶν ὁποίων ἤθελεν εἶναι ἀδύνατον νὰ κάμουν ἓν βῆμα. Ἀγαθὴ, κακὴ εἶναι ἡ διοίκησις, δὲν τὸ ἐξετάζω, ἀλλὰ βεβαιῶ τὸ γεγονὸς, ὅτι ἕνεκα αὐτῆς τῆς καταστάσεως εὑρισκόμεθα εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν. Κύριοι, θέλομεν τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, θέλομεν τὴν κατὰ Σύνταγμα διοίκησιν; Πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν ἀρχὰς πρακτικὰς, ἀρχὰς δυναμένας νὰ συντελέσωσιν εἰς τὸ νὰ ἐξέλθωμεν ἀπ’ αὐτὴν τὴν ἀναρχικὴν κατάστασιν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν διατελοῦμεν· καὶ ἐν τῷ Σώματι δὲ τούτῳ ἀναρχικὴ εἶναι κατάστασις, ὅταν ἡ μειοψηφία δὲν ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν.

§23ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δὲν ὑπείκει...

§24ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εἶναι ἀναρχικὴ κατάστασις αὕτη, κύριοι, καὶ σκεφθῆτε καλῶς ἐπ’ αὐτῆς. Δύω πράγματα δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, ἡ πλειοψηφία νὰ μὴν ὑπείκῃ εἰς τὴν λογικὴν, νὰ ἀντιστρατεύηται κατὰ τῶν νόμων, καὶ ἡ μειοψηφία νὰ μὴ θέλῃ νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Ἐὰν δὲν παραδεχθῶμεν τὸν κανόνα, ὅτι ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ δικαίου, ἐντὸς τῶν ὅρων τῆς λογικῆς, ἐντὸς τῶν δικαιωμάτων τῆς πεφωτισμένης πλειοψηφίας ἡ μειοψηφία ὀφείλει νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν, συνταγματικὸν πολίτευμα δὲν ὑπάρχει. Τότε ἂς κηρύξωμεν κάλλιον τὴν ἀνικανότητά μας, ἂς παύσωμεν, κύριοι, κηρύττοντες καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ τὰς ἀγαθὰς ἡμῶν προαιρέσεις ὑπὲρ τοῦ κατὰ Σύνταγμα διοικεῖσθαι. Ἂς παύσωμεν ἐπιῤῥίπτοντες εἰς τὸν ἕνα ἢ εἰς τὸν ἄλλον τὴν εὐθύνην, ὅτι τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα τρέχει τὸν ἔσχατον κίνδυνον. Ἡμεῖς τότε, κύριοι, εἴμεθα παραίτιοι τῆς παραλυσίας, τῆς ἀποτυχίας τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Συνταγματικὸν πολίτευμα εἶναι τὸ ὑπερισχύειν τὴν θέλησιν τῆς πλειοψηφίας, τὸ ὑπείκειν τὴν μειοψηφίαν εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Κύριοι, τὸ Σύνταγμα ἀναπτύσσεται, οἱ νόμοι ἀναπτύσσονται, ὄχι μόνον διὰ τῶν συνεχῶν αὐτῶν μεταβολῶν, ὄχι μόνον διὰ νέων Συνταγμάτων ἢ νέων νόμων, ἀλλὰ ἀναπτύσσονται διὰ τῆς ἑρμηνείας, διὰ τῆς ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον, διὰ τῆς κατὰ τοὺς κανόνας τῆς λογικῆς, κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τῶν ἀληθῶν συμφερόντων τοῦ τόπου, ἐφαρμογῆς αὐτῶν. Ἐὰν προστρέξωμεν εἰς τὴν κοιτίδα τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, θέλομεν ἴδει ὅτι χάρτης γεγραμμένος δὲν ὑπάρχει, καὶ μολοντοῦτο ὑπάρχει Σύνταγμα σεβαστὸν, καὶ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἔφερε τὸ Ἀγγλικὸν ἔθνος εἰς τὸν κολοφῶνα τῆς δόξης, εἰς τὸν κολοφῶνα ἐκεῖνον εἰς τὸν ὁποῖον ἴσως κἀνὲν ἄλλο ἔθνος δὲν ἔφθασεν εἰσέτι, εἰς τὸν ὕπατον βαθμὸν τῆς εὐημερίας. Καὶ πῶς ἐμορφώθη τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο; Ἐμορφώθη διὰ τῶν συνεχῶν συνταγμάτων; Ἐμορφώθη διὰ τῶν συνεχῶν νόμων; Ὄχι, κύριοι· ἐμορφώθη διὰ τῶν ἠθῶν, ἐμορφώθη διὰ τῆς ἔμφρονος πολιτικῆς, ἐμορφώθη διὰ τῆς ὑπακοῆς εἰς τὸ Σύνταγμα, ἐμορφώθη διὰ τῆς εἰλικρινείας, ἐμορφώθη διὰ τοῦ πατριωτισμοῦ (θόρυβος). Μὴ ταράττεσθε, Κύριε Ζωχιὲ, θὰ ἀναβῆτε εἰς τὸ βῆμα καὶ θὰ μὲ ἀντικρούσητε.

§25ΖΩΧΙΟΣ. Λέγω, ὅτι αἱ λέξεις αὗται ἔχασαν τὴν σημασίαν των διὰ τὴν Ἑλλάδα.

§26ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἠμπορεῖ νὰ τὴν ἔχασαν διὰ πολλοὺς, ἀλλὰ δι’ ἐμὲ δὲν τὴν ἔχασαν.

§27ΖΩΧΙΟΣ. Τώρα θὰ τὸ ἰδοῦμεν.

§28ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Θὰ τὸ ἰδῆτε, γνωριζόμεθα ὅλοι.—Λοιπὸν, κύριοι, ἐπανέρχομαι εἰς τὰ τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος τῆς Ἀγγλίας. Ναὶ, διὰ τῶν ἠθῶν της, διὰ τοῦ πρακτικοῦ βίου, διὰ τῆς ἐξετάσεως τῶν ἀναγκῶν, διὰ τῆς ἐκτιμήσεως τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἀνθρωπίνως δύναται νὰ λειτουργῇ τὸ πολίτευμα, ἐκανονίσθησαν αἱ διατάξεις τοῦ τρόπου, μὲ τὸν ὁποῖον ἐργάζεται τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἀγγλίας. Καὶ ἠξεύρετε τὸ πρακτικὸν αὐτὸ ἔθνος ποῦ ἔφθασε, καθόσον ἀποβλέπει τὸ προκείμενον ζήτημα; εἰς τὸ νὰ παραδεχθῇ, ὅτι τρεῖς μόνον Λόρδοι ἀποτελοῦν ἀπαρτίαν, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ περὶ τούτου διάταξις, καὶ ὅτι 40 μόνον βουλευταὶ ἀποτελοῦν Βουλήν.

§29ΖΩΧΙΟΣ. Ἀλλ’ εἶναι νόμος (θόρυβος).

§30ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἀφήσατε τοιαύτας διακοπὰς, ἀναγομένας εἰς ζητήματα νομικά· τὰς δέχομαι, διότι συντελοῦν εἰς τὴν ἐξακρίβωσιν τῆς ἀληθείας.

§31ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Εἰς τὸ βιβλίον, τὸ ὁποῖον ἔχετε, θὰ ἰδῆτε τὸν νόμον εἰς τὴν παραπομπήν.

§32ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. «Ἡ Βουλὴ τῶν λόρδων δύναται νὰ προβῇ...»

§33ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε μίαν ἐρώτησιν, κύριε Μεσσηνέζη;

§34ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Μάλιστα.

§35ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ψηφοφοροῦν καὶ δι’ ἀντιπροσώπου αὐτοί;

§36ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ψηφοφοροῦν, ἀλλ’ οὐχ ἧττον τρεῖς Λόρδοι ἀποτελοῦν ἀπαρτίαν.

§37ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων;

§38ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. 40.

§39ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἀλλὰ δυνάμει τοῦ Κανονισμοῦ.

§40ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Θὰ ἐξηγηθῶ· ἡσυχάσατε. Ἐγὼ δὲν ἀντιτάσσομαι εἰς τὴν ἐν τῇ Βουλῇ τακτικὴν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως ὑποστηρίξω τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἀγορεύω πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἀγορεύω ὑπὲρ ἰδέας πρακτικῆς, ἡ ὁποία, κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, ἠμπορεῖ νὰ ὠφελήσῃ ὑμᾶς πρώτους, ἐὰν αὔριον φθάσητε εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἐπανέρχομαι εἰς τὰ ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τῆς Ἀγγλίας ἰσχύοντα. Κατὰ τὸν Erskin May, τὸν διασημότερον καὶ νεώτερον τῶν δημοσιογράφων τῆς Ἀγγλίας, 40 μόνον βουλευταὶ ἀποτελοῦν ἀπαρτίαν, τὸ δὲ ζήτημα τοῦτο ἐξετάζεται κατὰ πᾶσαν στιγμὴν, κατ’ ἔθιμον κοινοβουλευτικόν.

§41ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὸ λέγομεν.

§42ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Σᾶς εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι νόμος.

§43ΖΩΧΙΟΣ. Κανονισμὸς, ὅ,τι θέλετε....

§44ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ θέλω διὰ τῆς ἑρμηνείας τοῦ Κανονισμοῦ νὰ παραδεχθῆτε ἀρχὴν πρακτικήν. Σᾶς λέγω, ἔλθετε διὰ τῆς ἑρμηνείας τοῦ Κανονισμοῦ νὰ φθάσητε εἰς συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα νὰ ἄγωσιν ἡμᾶς εἰς πρακτικὰ ἀποτελέσματα.

§45ΖΩΧΙΟΣ. Ἑρμηνείαν τὸ Σύνταγμα δὲν ἐπιδέχεται.

§46ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐπιδέχεται. Πᾶς νόμος ἐπιδέχεται ἑρμηνείαν. Τί ζητεῖτε σήμερον; Ζητεῖτε, διότι εἶσθε ἀντιπολιτευόμενοι, νὰ ἔχετε τὸ δικαίωμα πᾶσαν στιγμὴν νὰ ματαιοῦτε τὴν συνεδρίασιν.

§47ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Εἶναι δικαίωμα.

§48ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εἶναι κατάχρησις δικαιώματος.

§49ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Εἶναι δικαίωμα.

§50ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Πᾶν ὅ,τι εἶναι κατάχρησις, δὲν λέγεται δικαίωμα. Τὸ δικαίωμά σας εἶναι νὰ μένετε ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου, ν’ ἀντικρούετε τὴν πλειονοψηφίαν, νὰ τὴν πείσητε, εἰ δυνατόν. Ἅμα φεύγητε ἀπὸ αὐτὸ, καταφεύγετε εἰς κατάχρησιν, καταφεύγετε εἰς πίεσιν, ἡ ὁποία ἀντιβαίνει εἰς τὸ καθῆκόν σας. Λοιπὸν ἐγὼ δὲν σᾶς ζητῶ νὰ τροποποιήσητε τὸ Σύνταγμα· ἀλλὰ σᾶς λέγω, ὅτι ὅταν τὸ Σύνταγμα σᾶς λέγει, «τὸ Σῶμα δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ», δύνασθαι νὰ ἑρμηνεύσητε τὴν φράσιν αὐτὴν οὕτω πως, ὅτι κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως πρέπει νὰ ᾖναι ἀπαρτία· καὶ τότε ἠμπορῶ ἐγὼ νὰ ἐξακολουθῶ ἀγορεύων ἐπὶ τρεῖς ὥρας, καὶ σεῖς, ἐὰν δὲν θέλετε νὰ μὲ ἀκροασθῆτε, διότι παραλογίζομαι, διότι δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ πραγματευθῶ τὸ ζήτημα, ἀποσύρεσθε, ἐγὼ δὲ ἔχω τὴν τιμὴν νὰ λαλῶ πρὸς τὰς ἕδρας σας. Ἔτυχε, κύριοι, νὰ ἐπισκεφθῶ πολλάκις τὸ βουλευτήριον τῆς Γαλλίας. Πιστεύσατε, ὅτι ὑπῆρχον συνεδριάσεις, καθ’ ἃς παρῆσαν 20 ἢ 30 μόνον βουλευταί· μολοντοῦτο, ἐπειδὴ ὑπῆρχε διάθεσις νὰ γίνηται ἐργασία, νὰ διεκπεραιῶνται αἱ ὑποθέσεις, αἱ συζητήσεις ἐξηκολούθουν. Ἀνέβαινον οἱ βουλευταὶ εἰς τὸ βῆμα καὶ ἐλάλουν, διότι πολλάκις καὶ προκειμένου περὶ ζητημάτων σπουδαίων λαλεῖ τις καὶ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ διὰ τοὺς ἐκλογεῖς του, καὶ διὰ τὴν κοινωνίαν, ἴσως δὲ πολλοὶ τῶν βουλευτῶν, γνωρίζοντες τὰ ζητήματα ταῦτα, δὲν θέλουν νὰ ἀκούσουν τὸν ἀγορεύοντα. — Ἑρμηνεύοντες λοιπὸν τὸ Σύνταγμα, δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν πρακτικὴν ταύτην νομολογίαν νὰ ἐξακολουθῇ ἡ ἀρξαμένη ἐν ἀπαρτίᾳ συζήτησις, χωρὶς ἐκ τούτου νὰ ᾖναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ζημία τις, ὅταν δὲν δύναται ἡ πλειοψηφία νὰ προβῇ εἰς κᾀμμίαν ἀπόφασιν, ἀπαρτίας μὴ ὑπαρχούσης. Παραδεχόμενοι δὲ τὴν ἀντίθετον ἀρχὴν, δίδετε εἰς τὴν μειονοψηφίαν τὸ μέσον τοῦ νὰ καθιστᾷ ἀδύνατον πᾶσαν τῆς πλειοψηφίας ἐργασίαν καὶ παρέχετε εἰς αὐτὴν ἓν μέσον διὰ τοῦ ὁποίου δύναται, τολμῶ εἰπεῖν, νὰ τυραννῇ τὴν πλειονοψηφίαν. Ἐπαναλαμβάνω, πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν πρακτικὰς ἰδέας, ἐὰν θέλωμεν τὸ Σύνταγμα.

§51ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Εἶναι πρώτη φορὰ αὐτή...

§52ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Καὶ ἐπὶ Ἐθνοσυνελεύσεως, κύριοι, πολλάκις ἐπαρουσιάσθη τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἐλύθη κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον. Μὴ λησμονήσωμεν δὲ τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθημεν ἄλλοτε, καὶ ὅτι σήμερον εἴμεθα εἰς ἄλλην θέσιν. Κᾀμμία δὲν θὰ ἐπέρχεται ζημία, ἐὰν παραδεχῶμεν τὴν ἑπομένην πρότασιν· «ὅταν πρόκειται νὰ προβῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὸ δεύτερον στάδιον τῆς ἐνεργείας της, τῆς ψηφοφορίας, ὅταν πρόκειται νὰ προβῇ εἰς μίαν ἀπόφασιν, τότε ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ᾖναι ἐν ἀπαρτίᾳ· ἂν δὲν ᾖναι, λύεται ἡ συνεδρίασις, δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς καμμίαν ἀπόφασιν, ἡ πρᾶξις αὕτη εἶναι ἄκυρος. Περαίνων τὸν λόγον, διὰ νὰ μὴ μακρηγορῶ, παρατηρῶ ὅτι, ὑποβάλλων τὴν πρότασίν μου ταύτην, δὲν θέλω ν’ ἀπασχολήσω σήμερον τὴν Βουλὴν εἰς ζητήματα, ἅτινα δὲν εἶναι τῆς παρούσης ὥρας, ἠθέλησα ὅμως νὰ διευκολύνω τὴν Βουλὴν εἰς τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ σπουδαίου ἔργου τῶν ἐξελέγξεων.

§53ΣΑΡΑΒΑΣ. Πρότασιν δὲν ὑποβάλλετε;

§54ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Θὰ τὴν ὑποβάλω· νομίζω ἔπειτα ὅτι ἡ πρότασις ἐξάγεται ἐκ τῆς συζητήσεως. Δὲν ἐννοῶ, ἐπαναλαμβάνω, διὰ τῆς προτάσεώς μου νὰ σᾶς ἀπομακρύνω ἀπὸ τὰ κύρια ἔργα σας. Φρονῶ, ὅτι κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ, ἡ ἀπαρτία ἐξετάζεται κατὰ δύω στάδια, κατὰ τὴν ἔναρξιν τῶν συζητήσεων, καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν πρόκειται τὸ Σῶμα νὰ προβῇ εἰς μίαν ἀπόφασιν. Ζητῶ δὲ νὰ παραδεχθῶμεν ἑρμηνείαν, καθ’ ἣν τὸ ζήτημα τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου νὰ ἐγείρηται μόνον καὶ μόνον ἀρξαμένης ἅπαξ τῆς συνεδριάσεως, καὶ προκειμένου νὰ προβῇ τὸ Σῶμα εἰς μίαν ἀπόφασιν.

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Σαράβας ἔχει τὸν λόγον.

§56Β. ΠΗΛΗΚΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ἡ πρότασις ὑποστηρίζεται ἀπὸ ἄλλους;

§57ΠΟΛΛΟΙ (ἀριστερόθεν). Μάλιστα, μάλιστα.

§58Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐγὼ, κύριε πρόεδρε, προτείνω τὸ ἀπροχώρητον τῆς προτάσεως.

§59Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Πρέπει νὰ γείνῃ ἔγγραφος ἡ πρότασις καὶ νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ, διότι πρόκειται περὶ τοῦ Συντάγματος.

§60ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὅταν, κύριοι, περὶ τὸ τέλος τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς, ὁ ἄρτι καταβὰς τοῦ βήματος, ὑπέβαλεν αὐτὴν ἐκείνην τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν καὶ σήμερον διὰ μακρῶν ἀνέπτυξεν, ἐζήτησα τὸν λόγον, ἵνα ἐπιφέρω τὰς παρατηρήσεις μου· διότι σᾶς ὁμολογῶ, ἡ πρότασις αὕτη μοῦ ἔκαμε φοβερὰν ἐντύπωσιν καὶ ἔτι φοβερωτέραν, διότι προήρχετο ἀπὸ πρόσωπον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον πᾶν ἄλλο ἐπερίμενα παρὰ νὰ ἀκούσω μίαν τοιαύτην πρότασιν· κατόπιν ὅμως ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς συνεπέρανεν ἐναντίον τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν, εἰπὼν ὅτι δύναται ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, καὶ ὅτι ἐπεφυλάττετο κατὰ τὴν αὐριανὴν συζήτησιν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὸ Σῶμα τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἐνόμισα τότε, ὅτι τοῦτο ἦτο μία στιγμιαία δικαιολογία τῆς ἀνακολουθίας, ἡ ὁποία παρετηρεῖτο μεταξὺ τοῦ συμπεράσματος καὶ τῆς ἀγορεύσεώς του. Ἐσυμπέραινεν ὑπὲρ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ βουλευτὴς κύριος Μαυρομιχάλης «ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, διότι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία», ἐνῷ εἶχε κατ’ αὐτῆς λαλήσει. Ἐπίστευσα λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω, ὅτε τὸν ἤκουσα ἐπιφυλαττόμενον νὰ ὑποβάλῃ τὴν πρότασιν ταύτην κατὰ τὴν σημερινὴν συνεδρίασιν, ὅτι ἦτο μία δικαιολογία τῆς ἀνακολουθίας ταύτης, καὶ διὰ τοῦτο, σᾶς ὁμολογῶ, διόλου δὲν ἤμην παρεσκευασμένος, ἵνα τὸν ἀντικρούσω ἐπὶ τῆς σημερινῆς ἀγορεύσεώς του.

§61ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἔχω τὸ ἰδίωμα νὰ ᾖμαι πάντοτε ἀνακόλουθος.

§62ΣΑΡΑΒΑΣ. Ἐγὼ, ὅσον ἀφορᾷ τὴν περὶ ὑμῶν ἰδίαν, σᾶς λέγω, ὅτι σᾶς τιμῶ, σᾶς ὑπολήπτομαι καὶ μεγάλως ἐκτιμῶ τὰ αἰσθήματά σας, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι βλέπω ἐνίοτε μερικὰς ἀνακολουθίας, τὰς ὁποίας δὲν δύναμαι νὰ ἐξηγήσω. Εἶμαι, τὸ βλέπετε, ἀρκετὰ εἰλικρινὴς, ὥστε νὰ εἴπω μετὰ παῤῥησίας τὴν περὶ ὑμῶν γνώμην μου. Δὲν δύναμαι νὰ παρακολουθήσω λοιπὸν, διότι εἶμαι ὅλως ἀνέτοιμος, τὸν ἀξιότιμον προαγορεύσαντα εἰς τὰς ἐκδρομὰς, τὰς ὁποίας ἔκαμε περὶ τοῦ κατὰ σύνταγμα πολιτεύεσθαι, περὶ τοῦ κατὰ σύνταγμα διοικεῖσθαι καὶ τὰ τοιαῦτα· θέλω περιορισθῆ ἁπλῶς εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἦλθεν ἐν τῷ μέσῳ, θέλω περιορισθῆ νὰ ἐξετάσω ἐὰν ἡ διάκρισις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς ἠθέλησε νὰ κάμῃ, ὑποστηρίζεται τῷ ὄντι ἀπὸ τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος ἢ τοῦ Κανονισμοῦ, τὰ ὁποῖα ἐπεκαλέσθη. Κύριοι! Αἱ συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι ἀπό τινος ἐξακολουθοῦν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ, αἱ γνῶμαι, αἱ ὁποῖαι ὑποστηρίζονται καὶ ἡ τόλμη μὲ τὴν ὁποίαν τὰ φανερώτερα πράγματα παραμορφοῦνται μέχρι καὶ αὐτῆς τῆς προφανεστάτης ἐννοίας τῶν νόμων, μ’ ἔκαμαν, σᾶς βεβαιῶ, νὰ ἀπορῶ καὶ νὰ σκέπτωμαι ἐὰν ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς ἐποχῇ δὲν ὑπάρχωσιν πλέον οἱ ἀπαράβατοι κανόνες τῆς λογικῆς, καὶ τοῦ ὀρθῶς σκέπτεσθαι, ἐὰν δὲν ὑπάρχωσι κανόνες περὶ τοῦ ἀληθῶς ἀντιλαμβάνεσθαι τῆς ἐννοίας τῶν νόμων. Ἐζήλωσεν, φαίνεται, ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς τὴν δόξαν ἑνὸς ἄλλου, ὅστις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπροσπάθησε νὰ μᾶς πείσῃ, ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου εἶναι ὅλως διόλου διάφορος, ἀπὸ ἐκείνην τὴν ὁποίαν τὸ ῥητὸν καὶ σαφὲς αὐτοῦ γράμμα παρουσιάζει. Εὑρίσκονται σήμερον ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν τόλμην νὰ μᾶς εἴπουν, ὅτι εἶναι νύξ, ἡλίου μεσουρανοῦντος· τῇ ἀληθείᾳ πρέπει νὰ οἰκτείρῃ κἀνεὶς τὴν κοινωνίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀμφισβητοῦνται τὰ πλέον πασιφανῆ πράγματα. Δὲν ἤλπιζα καὶ εἰλικρινῶς ἐκφράζω τὴν λύπην μου, ποτὲ δὲν ἤλπιζα ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτοῦ, τοῦ ὁποίου ἐκτιμῶ, ὡς προεῖπον, τὰ αἰσθήματα καὶ τὸν πατριωτισμὸν, ν’ ἀκούσω ὅτι τὸ Σύνταγμα ἔχει ἀναγράψει τὴν ἀπαρτίαν τῆς Βουλῆς ὡς θεμελιώδη ὅρον τῶν ἐργασιῶν της, μόνον διὰ τὴν ἔναρξιν τῶν συζητήσεων καὶ οὐχὶ διὰ τὴν ἐξακολούθησιν αὐτῶν, ὡσεὶ αἱ συζητήσεις τῆς Βουλῆς, αἵτινες εἰσιν ἡ οὐσία τῶν ἐργασιῶν της, νὰ ἦσαν τύπος τις μηδεμιᾶς προσοχῆς ἄξιος. Δὲν δύναμαι νὰ πιστεύσω, ὅτι σπουδαίως ὑποστηρίζονται τοιαῦται ἰδέαι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Οὐδεμία ἀμφιβολία, κύριοι, ὅτι τὸ ἄρθρον 66 τοῦ Συντάγματος, ἀπαιτῆσαν νὰ ὑπάρχῃ ἀπαρτία καθ’ ὃν χρόνον γίνεται συζήτησις καὶ ἀπόφασις, ἐνόησεν ὅλον τὸ διάστημα, καθ’ ὃ γίνεται συζήτησις, καὶ οὐχὶ μόνον τὴν ἔναρξιν καὶ τὸ τέλος. Τί ἀντέταξαν ἀπέναντι τῆς ῥητῆς, τῆς ἀναμφισβητήτου ἐκφράσεως ῥητοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος; Τὸ ἄτοπον, τὸ ὁποῖον ἐκ τῆς καταχρήσεως ἠμπορεῖ νὰ προέλθῃ, ὡς ἐὰν ἡ κατάχρησις ἑνὸς δικαιώματος ἠδύνατο νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἀπάλειψίν του. Διότι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ γείνῃ κατάχρησις ἑνὸς δικαιώματος, πρέπει ἄρα αὐτὸ τὸ δικαίωμα νὰ παύσῃ ὑφιστάμενον; Καὶ τέλος πάντων αὐτὴ ἡ κατάχρησις, τὴν ὁποίαν μᾶς παρουσιάζουν ὡς φόβητρον ἵνα δώσωμεν εἰς ῥητὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν τὸ ῥητὸν αὐτοῦ γράμμα καὶ ἡ λογικὴ αὐτοῦ ἑρμηνεία ἐξίσου ἀποκρούουσι, καὶ αὐτὸς ὁ προβαλλόμενος κίνδυνος δικαιολογεῖται ἢ εἶναι εἰς τὴν φαντασίαν τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος; Ὁ Κανονισμὸς καὶ τὸ Σύνταγμα εἶναι ἤδη εἰς ἐνέργειαν καὶ ἐφαρμογὴν σχεδὸν 10 ἔτη· ἐρωτῶ ὑμᾶς ὅλους, οἱ ὁποῖοι ἐλάβατε μέρος εἰς τὰς Βουλὰς ἀπὸ τοῦ 1865 μέχρι σήμερον, ἐρωτῶ ὑμᾶς ἐὰν ποτε ἔλαβε χώραν ἡ κατάχρησις, τὴν ὁποίαν φαντάζεται καὶ τὴν ὁποίαν ὡς φόβητρον σᾶς παρουσιάζει ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτής. Διὰ τὶ δὲν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν τὰ γενόμενα ἐν τῷ παρελθόντι διὰ νὰ ἴδῃ ἐὰν ᾖναι ἐνδεχομένη ἡ κατάχρησις, τὴν ὁποίαν φοβεῖται; Ἀλλ’ ἔστω, ὅτι δύναται νὰ λάβῃ χώραν ἡ κατάχρησις, τὴν ὁποίαν ὡς φόβητρον μᾶς ἐπισείετε. Θέλετε νὰ δικαιολογήσητε μὲ τὴν ἐνδεχομένην ταύτην κατάχρησιν τὴν κατάργησιν ἑνὸς ἄρθρου τοῦ Συντάγματος; Ἡ κατάχρησις, ἢ κάλλιον εἰπεῖν ἡ ἐν οὐ δέοντι χρῆσις ἑνὸς δικαιώματος ἐν Συνταγματικῇ πολιτείᾳ δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν παντελῆ κατάργησίν του; Καὶ ἀφοῦ θέλετε νὰ ἑρμηνεύητε τὸ Σύνταγμα, ὄχι ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κανόνων τῆς ἑρμηνευτικῆς, ὄχι ἐπὶ τῇ βάσει τῆς σαφοῦς ἐκφράσεώς του, ἀλλὰ λαμβάνοντες ἔξωθεν ἐπιχειρήματα τοὺς χιμαιρικοὺς φόβους ἐνδεχομένης καταχρήσεως, δὲν φοβεῖσθε μὴ περιπέσητε εἰς ἄλλας φοβερωτέρας καταχρήσεις; Ἔπειτα ἡ κατάχρησις, τὴν ὁποίαν ἠμπορεῖ νὰ κάμῃ ἡ μειοψηφία ἐπικαλουμένη ἐν οὐ δέοντι τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, διὰ νὰ βεβαιωθῇ ἂν Βουλὴ ᾖναι ἐν ἀπαρτίᾳ, ἡ κατάχρησις αὕτη χαλινολογεῖται ἀπὸ χαλινὸν πολὺ δυνατώτερον τοῦ περιορισμοῦ, τὸν ὁποῖον θέλετε καὶ ἐπιβάλητε, τὸν χαλινὸν τῆς κοινῆς γνώμης. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας, ὅστις εἶναι ἐντριβὴς περὶ τὴν μελέτην τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, δὲν ἀγνοεῖ βεβαίως ὅτι, ἂν ἡ κοινὴ γνώμη δὲν ᾖναι ἡ ἐφορεύουσα ἐπὶ τῶν λεγομένων καὶ πραττομένων ἐν συνταγματικῇ πολιτείᾳ, οἱ νομοθετικοὶ καταναγκασμοί, οἱοιδήποτε καὶ ἂν ὦσιν, εἰς οὐδὲν ὠφελοῦσιν, οὔτε ἰσχύουσι νὰ προλάβωσι τὰς ἐνδεχομένας καταχρήσεις τῶν δικαιωμάτων. Ὑπάρχει λοιπὸν ὑπεράνω τῶν ἐξουσιῶν, ὑπεράνω τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ποιήσωσιν ἐν οὐ δέοντι χρῆσιν τοῦ δικαιώματός των, ὑπάρχει ἄλλη τις δύναμις, ἡ ὁποία τοὺς ἀναχαιτίζει καὶ τοὺς χαλινολογεῖ· ἐὰν ὑποθέσετε ὅτι ἡ δύναμις αὕτη δὲν ὑπάρχει, οἱονδήποτε περιορισμὸν ἂν θέσετε εἶναι ἀνωφελὴς καὶ μάταιος. Ἂν συμβουλευθῶμεν τὴν μέχρι τοῦδε συνταγματικήν μας ἱστορίαν, ἔχομεν τὴν περὶ τούτου ἀπόδειξιν· διότι ὁσάκις ἡ κοινὴ γνώμη, ἡ ἀποτελοῦσα τὴν δύναμιν ταύτην, ἐφάνη ἀδιάφορος, ἄνθρωποι, οὐδὲν ἄλλο λογιζόμενοι καὶ πρὸς οὐδὲν ἄλλο ἀποβλέποντες ἢ νὰ κορέσωσι τὴν ἑαυτῶν φιλαρχίαν, ἀτιμωρητεὶ περιεφρόνησαν καὶ τοὺς νόμους καὶ τοὺς θεσμούς. Δὲν ἔχετε λοιπόν, ἀξιότιμε βουλευτὰ ἐξ Αἰγιαλείας, οὐδεμίαν ἐγγύησιν εἰς τὸν περιορισμόν, τὸν ὁποῖον θέλετε νὰ θέσητε· τὴν ἐγγύησιν πρέπει ἀλλοῦ νὰ τὴν ζητήσητε. Ἐλάλησεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Αἰγιαλείας περὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ περὶ τῆς ὑποχρεώσεως τῆς μειοψηφίας νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὅστις θὰ τὸ ἀμφισβητήσω· μάρτυς εἶναι ὁ κ. πρόεδρος, εἶναι ὅλος ὁ πολιτικός μου βίος, ὅτι οὐδέποτε ἐθεώρησα ὡς συνταγματικὸν μέσον πολιτικῆς οἱασδήποτε τὴν ἀποχώρησιν.

§63ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Διὰ σᾶς, τὸ ὁμολογῶ.

§64ΣΑΡΑΒΑΣ. Εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πρεσβεύουν, ὅτι τοῦ συνταγμ. πολιτεύματος ἀπαραίτητος ὅρος εἶναι ἡ μειοψηφία νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν· ἀλλ’ ἂς μάθῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτής, ὅτι ἡ ἀρχὴ αὕτη δὲν ἀρκεῖ νὰ ἐφαρμόζεται μόνον ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ· ἡ ἀρχὴ αὕτη εἶναι πολὺ γενικωτέρα παρ’ ὅσον εἴς τινας φαίνεται. Ἐὰν θέλωμεν νὰ ἔχωμεν τὰ ἀποτελέσματα τῆς ὡραίας αὐτῆς ἀρχῆς, τῆς κρηπῖδος ταύτης τῶν ἐλευθέρων πολιτευμάτων, πρέπει νὰ ἀρχήσωμεν ἀπὸ ἀλλοῦ· πρέπει πρὸ παντὸς ἄλλου νὰ ἀφήσωμεν τὴν πλειοψηφίαν τῶν ἐκλογικῶν συλλόγων νὰ στείλῃ ἐνταῦθα τοὺς ἀντιπροσώπους της (εὖγε, εὖγε)· πρέπει ἡ μειοψηφία τῶν ἐκλογικῶν συλλόγων νὰ ἐννοήσῃ ὅτι ὀφείλει νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν καὶ νὰ μὴ ἐπιχειρῇ διὰ μέσων ἐκνόμων, διὰ μέσων ἀποκρουομένων ὑπὸ τῆς ἠθικῆς, διὰ μέσων ἀναιρούντων τὸν ἐλεύθερον διαγωνισμὸν καὶ μετατρεπόντων αὐτὸν εἰς πάλην ὑλικῆς βίας καὶ δολιότητος, νὰ ὑφαρπάζῃ τὰ δικαιώματα τῶν ἐκλογέων καὶ νὰ ἀντικαθιστᾷ ἑαυτὴν εἰς τὴν θέσιν τῆς πλειοψηφίας, διότι οὕτω νοθεύεται εἰς αὐτὴν τὴν πηγήν της τῆς θελήσεως τοῦ Ἔθνους ἡ ἔκφρασις. Διὰ νὰ ἔχῃ τὰ ἀποτελέσματά της ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν ἔθηκεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτής, ὀφείλομεν πάντες, κυβερνῶντες καὶ κυβερνώμενοι, ἅμα ἡ πλειοψηφία τῶν ἐκλογικῶν συλλόγων ἀποφασίσῃ περὶ τῶν ἀντιπροσώπων, οἵτινες ἐν τῷ ἐθνικῷ συνεδρίῳ θὰ ἀντιπροσωπεύσουν τὰς ἰδέας καὶ τὸ φρόνημα αὐτῶν, τὴν ἀπόφασιν αὐτῶν νὰ σεβασθῶμεν καὶ νὰ μὴ προσπαθῶμεν δι’ ὅλων τῶν εἰς τὴν διάθεσίν μας μέσων νὰ τὴν ἐξουδετερώσωμεν, ἀντικαθιστῶντες οὕτω τὴν ἰδικήν μας θέλησιν εἰς τὴν θέλησιν τῶν ἐκλογέων. Δὲν φθάνει λοιπὸν νὰ μᾶς ἐπαναλαμβάνετε καθ’ ἑκάστην, ὅτι ἡ μειοψηφία τῶν ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ παρισταμένων ἀντιπροσώπων πρέπει νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν· ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἀπαιτήσωμεν τὴν ἀρχὴν αὐτὴν νὰ τὴν ἀναγνωρίσητε σεῖς πρῶτοι ἐκεῖ ὅπου τὸ πρῶτον ἐμφανίζεται, ἐν τῇ ἐκλογικῇ πάλῃ, ἐν ταῖς τῶν ἐκλογῶν ἐξελέγξεσιν. Ἀλλὰ τὰ μέχρι τοῦδε γενόμενα μαρτυροῦσι τὸ ἐναντίον. Καὶ ὅταν λαλῆτε περὶ πλειοψηφίας, περὶ τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς καὶ περὶ τῶν ὑποχρεώσεων τῆς μειοψηφίας, λησμονεῖτε ὅτι αὐτὴ ἡ λεγομένη πλειοψηφία ἐσχηματίσθη διὰ μέσων, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι σύμφωνα μὲ τὴν τήρησιν τῶν κειμένων νόμων (ὡραῖα, ὡραῖα).

§65Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πολὺ λάθος ἔχετε.

§66ΣΑΡΑΒΑΣ. Σᾶς τὸ ἀποδεικνύω· τὸ ζήτημα εἶναι περὶ τῆς παρούσης πλειοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀπέχω νὰ συζητήσω ταύτην τὴν στιγμὴν ἐὰν νομίμως, ἢ μὴ ἐξεφράσθη ἡ πλειοψηφία ὡρισμένου ἐκλογικοῦ συλλόγου· ὅταν εἶπον, ὅτι ἡ λεγομένη πλειοψηφία ἐσχηματίσθη μὴ νομίμως, τὸ εἶπον, διότι ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ, ὅτι μὴ ὀρθῶς ἐλύθη τὸ περὶ εἰσιτηρίων ζήτημα, ὅτι ἐὰν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐξητάζετο ἐν καιρῷ, ὡς ἐγένετο πάντοτε μέχρι τοῦδε, ἐὰν δὲν ἐματαιοῦτο παραπεμπόμενον εἰς τὴν κατ’ οὐσίαν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν, ἀλλ’ ἐλύετο κατὰ τὸ δίκαιον καὶ οὐχὶ κατὰ τὸ πολιτικὸν συμφέρον, ἡ λεγομένη πλειοψηφία θὰ ἦτον ἤδη μειοψηφία. Καὶ ἔπειτα ζητεῖ τυφλὴν ὑπακοὴν πλειοψηφία οὕτω σχηματισθεῖσα. Ἐπεκαλέσθη ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς τὰ ἐν τῷ Ἀγγλικῷ Κοινοβουλίῳ νόμιμα καὶ ἔθιμα· ἐλησμόνησεν ὅμως ὅτι εἰς τὰς ἐργασίας τοῦ Ἀγγλικοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἰδίως τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων, δύνανται νὰ γίνωνταί τινα τὰ ὁποῖα εἶναι ἐναντίον τοῦ κανονισμοῦ. Ἅμα ὅμως ἀντιλέξῃ τις, ἐφαρμόζεται πάραυτα ὁ κανονισμός. Τὸ ἑξῆς παράδειγμα ἀρκοῦμαι νὰ μνημονεύσω. Κατὰ κανονισμόν τινα τοῦ Ἀγγλικοῦ Κοινοβουλίου ἀρχαιοτέρας ἐποχῆς, ἡ δημοσία συζήτησις δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένη, ἀπαγορεύεται· ἐν τοσούτῳ εἰς τὰς συνεδριάσεις ἐπικρατεῖ ἡ μεγαλειτέρα δημοσιότης. Ἐὰν ὅμως ἓν μόνον μέλος ἀντείπῃ, ὁ πρόεδρος εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ διατάξῃ τὴν κένωσιν τῶν ἀκροατηρίων. Φοβεῖται ὁ κ. Μεσσηνέζης τὴν κατάχρησιν, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ κάμῃ ἡ μειονοψηφία, ποιοῦσα ἐν οὐ δέοντι χρῆσιν δικαιώματός της ἀναμφισβητήτου· καὶ δὲν φοβεῖται τὴν κατάχρησιν, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ κάμῃ ἡ πλειοψηφία; διότι τέλος πάντων ἡ τοσοῦτον φοβίζουσα κατάχρησις τῆς μειοψηφίας δὲν θὰ ἔχῃ ἄλλο ἐπιζήμιον ἀποτέλεσμα ἢ νὰ ματαιωθῇ μία συνεδρίασις, ν’ ἀπολεσθῇ χρόνος. Ἀλλὰ δὲν ἐσυλλογίσθητε, ἡ ἀρχὴ, τὴν ὁποίαν θέτετε, εἰς ποῖα ἀτοπήματα δύναται νὰ φέρῃ; Δὲν ἐφοβήθητε, ὅτι οὕτω θὰ δύναται ἡ πλειοψηφία νὰ ἐξουδετεροῖ τὰς συζητήσεις; Χθὲς ἀκόμη, ἐὰν ἠθέλομεν συμμερισθῇ τὴν γνώμην σας, ἤθελε τελειώσει ἡ συζήτησις. Ὁ κ. πρόεδρος θὰ ἠρώτα ἐὰν ἔχῃ κἀνεὶς τὸν λόγον· καὶ ἐπειδὴ δὲν ὑπῆρχε κανεὶς ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ ὁμιλήσουν, ἡ συζήτησις θὰ ἐκηρύσσετο περαιωμένη· ὅταν δὲ ἤθελε προκαλέσει τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, θὰ παρετήρει, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία· καὶ ἂν ὁ κ. Ῥάλλης σήμερον ἤθελε νὰ ἐξακολουθήσῃ, θὰ τῷ ἐλέγετε, ὅτι ἔκλεισεν ἡ συζήτησις. Ἰδοὺ ἡ κατάχρησις, ἡ ὁποία δύναται νὰ προέλθῃ ἐκ μέρους τῆς πλειοψηφίας, κατάχρησις πολὺ φοβερωτέρα ἀπὸ τὴν κατάχρησιν, τὴν ὁποίαν, ἀξιότιμε κ. Μεσσηνέζη, τόσον πολὺ φοβεῖσθε, ὥστε νὰ ὑποβάλητε πρότασιν, προφανέστατα ἀντικειμένην εἰς ῥητὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος. Ἐγώ, κύριοι, φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου, ἐὰν ᾖναι ἐλευθερία, δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ κηδεμονίαν· κηδεμονία καὶ ἐλευθερία εἶναι δύω πράγματα ἀσυμβίβαστα· δύναται νὰ παρεκτραπῇ ἡ ἐλευθερία, ἀλλὰ τὰ σφάλματά της διορθοῦνται διὰ τῶν ἰδίων της παρεκτροπῶν· ἡ κηδεμονία ποτὲ δὲν διορθώνει. Μὴ ἐπιμένετε λοιπὸν νὰ κηδεμονεύετε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, μηδὲ τὴν συζήτησιν, διότι οὐδὲν ἄλλο πράττετε ἢ νὰ καταστρέψητε τὴν ἐλευθερίαν, χωρὶς διόλου νὰ ὠφελήσητε τὴν τάξιν.

§67Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἀναγνωρίζω, κύριοι, τὴν τόλμην μου· τολμηρός, καὶ τολμηρῶς λίαν φέρομαι, ἀναβαίνων ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου τοῦ ἐπισήμου. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι, πρὶν προχωρήσω εἰς τὴν ἀπάντησίν μου πρὸς τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα, ἢ νὰ δηλώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὴν χαρὰν καὶ εὐχαρίστησίν μου διὰ μίαν μόνην ἰδιαιτέραν σκέψιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Οἰτύλου βουλευτοῦ. Ἀπευθύνομαι πρὸς αὐτὸν, ὡς πρόεδρον τοῦ Βʹ. τμήματος ἐπὶ τῶν ἐξελέγξεων τῶν ἐκλογῶν. —μὲ ἐννοεῖ πολὺ καλὰ— πῶς ἐναντίον τοῦ Κανονισμοῦ ἐπέτρεψε κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἐκλογῆς Μεσολογγίου ἐν τῷ τμήματι νὰ λάβουν μέρος ἄτομα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιτρέπονται!

§68ΣΑΡΑΒΑΣ. Θὰ τὸ συζητήσωμεν αὐτὸ τὸ ἀντικείμενον εἰς τὴν ἐκλογὴν Μεσολογγίου.

§69Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐν τούτοις καίτοι προκειμένου περὶ ζητήματος ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων, χωρὶς νὰ μελετήσω τοὺς Ἄγγλους συγγραφεῖς καὶ νὰ ἔλθω μεμελετημένος, ἔχων τὴν συναίσθησιν ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἀληθείας, δὲν διστάζω νὰ φέρω τὸν λόγον. Ὡμίλησεν ἀπαντῶν εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴν ὁ ἐπίσης ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου κ. Σαράβας καὶ πολλὰς ἀνέφερε θεωρίας περὶ μειονοψηφίας καὶ πλειονοψηφίας. Νομίζω ὅτι κατ’ ἀρχὴν πάντες εἶναι βεβαίως σύμφωνοι, ὅτι ἡ μειοψηφία ἐν τοῖς κοινοβουλίοις πρέπει νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειοψηφίαν· ὅταν ἡ μειοψηφία μένει ἐντὸς τῶν καθηκόντων της τότε εἶναι σεβαστή, ἀλλ’ ὅταν παρεκτρέπεται, τότε μὰ τὴν ἀλήθειαν παύει ἡ μειοψηφία νὰ ᾖναι σεβαστή· διότι σκεφθεῖτε, κύριοι, ποῖον θὰ ᾖναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης διαγωγῆς. Διατελῶ, κύριοι, εἰσέτι ὑπὸ τὸ κράτος τῶν ψυχικῶν συγκινήσεων, ὑφ’ ἃς χθὲς κατέλειπα τὸ βουλευτήριον, καὶ ὡς πολίτης καὶ ὡς βουλευτὴς δὲν δύναμαι νὰ μὴ αἰσθανθῶ ὅ,τι ᾐσθάνθην.

§70ΠΗΛΗΚΑΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς κάμω μίαν ἐρώτησιν συμφώνως πρὸς αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγετε; Θὰ σᾶς ἐρωτήσω ἐὰν ἦσθε σύμφωνος περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ δημοσίου φρονήματος, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν ὁ κ. Σαράβας, τῆς κοινῆς γνώμης.

§71Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὑπάρχει διαφορὰ περὶ τὸ σκέπτεσθαι· δὲν σᾶς ἐνόησα τί θέλετε νὰ εἴπητε.—Κινδυνεύει τὸ πολίτευμα, ἀπειλοῦνται αἱ ἐλευθερίαι, ἡ πλειοψηφία μᾶς πιέζει, ἡ Κυβέρνησις παρανομεῖ· αὐτὰ εἶναι φοβερὰ καὶ ἀπελπιστικὰ, τὰ ὁποῖα λέγονται ἐκ τοῦ βήματος τούτου. Ἀλλὰ, κύριοι, τῆς μειοψηφίας εἶναι δυνατὸν ποτε νὰ κινδυνεύσωσιν ἐν Ἑλλάδι αἱ συνταγματικαὶ ἐλευθερίαι; Δι’ αὐτὰς πάντες ἐθυσιάσαμεν· καὶ δὲν εἶναι ὀρθὴ ἡ ἀξίωσίς τινων νὰ παρουσιάζωνται, ὅπως σήμερον, προστάται τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν. Ἐὰν ᾖναι δυνατὸν νὰ προέλθῃ κίνδυνός τις, ὁ κίνδυνος αὐτὸς προέρχεται ἐκ τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν ἡ μειοψηφία θέλει νὰ καθιερώσῃ, ἐπιδιώκουσα διὰ παντὸς τρόπου, νὰ ἐμποδίζῃ τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν, ὅπερ κατέστη ἡλίου φαεινότερον· διότι μόλις, κύριοι, σημαίνει ἡ 6 καὶ ½, πυρετὸς καταλαμβάνει τὴν δεξιὰν πτέρυγα καὶ ὅλοι τρέχουσι πρὸς κόρεσιν τῆς κοιλίας των.

§72ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἶναι δικαίωμά μας.

§73Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Εἶναι δικαίωμά μας, ἐφώναξεν εἷς ἐκ τῶν ἐντίμων βουλευτῶν. Ναὶ, κύριοι, εἶναι δικαίωμά σας, ἀλλὰ μὴ λησμονήσητε ὅτι τὰ δικαιώματα συνεπάγονται καὶ ὑποχρεώσεις καὶ διὰ νὰ σεβασθοῦν οἱ ἄλλοι τὰ δικαιώματά σας, πρέπει νὰ τηρήσητε καὶ τὰς ὑποχρεώσεις σας. Ὅταν κάμετε κατάχρησιν τοῦ δικαιώματός σας, τότε τὸ τοιοῦτον δικαίωμα, μὰ τὴν ἀλήθειαν, παύει νὰ ᾖναι σεβαστόν. Λοιπὸν θέλετε νὰ κάμητε τοιαύτην κατάχρησιν τῶν δικαιωμάτων σας; κάμετε· ἀλλὰ παύσετε νὰ ἀπαιτῆτε σεβασμόν. Τὶ ἄλλο πράτετε, κύριοι, δι’ αὐτῆς σας τῆς πράξεως παρὰ διὰ τοῦ παραδείγματός σας αὐτοῦ νὰ παρασύρητε τοὺς νεωτέρους; Ἀλλὰ τὸ παράδειγμά σας δὲν εἶναι ἄξιον ἀπομιμήσεως. Προβῆτε, κύριοι, ἀκολουθήσατε καί σήμερον καὶ αὔριον· ἡ κοινὴ γνώμη, τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπέστειλεν ἐνταῦθα δὲν ἀπαιτεῖ 50 καὶ 100 κόμματα, ἀλλὰ τάξιν πραγμάτων· τὸ συμφέρον του εἶναι ἡ Κυβέρνησις πάντοτε νὰ λειτουργῇ ἐννόμως καὶ τακτικῶς. Ἄς συλλογισθῶμεν πολὺ καλά, ὅτι ὁ ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς εἶχε δίκαιον· διότι εἰς ποίαν θέσιν ἤθελεν εὑρεθῆ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ τόπος, ἐὰν μειοψηφία, λησμονοῦσα τὸ καθῆκόν της καὶ τὴν ἀποστολήν της, παρενέβαλε προσκόμματα; Καταβαίνω, κύριοι, τοῦ βήματος καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλήν, ὄχι πλέον τὴν πλειοψηφίαν οὔτε τὴν μειονοψηφίαν, ἰδιαιτέρως, ἵνα ἀφίνουσα κατὰ μέρος τὸν φατριασμὸν καὶ τὴν ἐμπάθειαν, ἥτις ἤρχισεν νὰ ἀναπτύσσεται, ἐξ ὁμοφωνίας νὰ προβῶμεν σύμφωνα μὲ τὴν ἐντολήν μας εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων μας.

§74ΤΙΝΕΣ. Τὸ συμπέρασμά σας;

§75Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη.

§76ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Τότε δὲν εἶπες τίποτε.

§77ΖΩΧΙΟΣ. Εἷς ἐκ τῶν παλαιῶν ἐπαναστατῶν, ὄχι κατὰ τῶν Τούρκων, ἀλλὰ ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος, ὁ μακαρίτης Σκαραμαγκᾶς, ἦτο σύντροφος μὲ τὸν κύριον Πρωθυπουργόν· ἀφοῦ περιέπλεξε τὰ πράγματα, ἐπὶ τέλους εἶπεν, «ἔκαμε στάσιν ὁ νοῦς μου». Σᾶς τὸ εἶπον ἐγὼ προχθὲς· ἐντὸς τοῦ βουλευτηρίου, οὔτε ὁ λόγος ἰσχύει, οὔτε ὁ νόμος. Σήμερον ἔρχεται ἄλλως τὸ ζήτημα. Σᾶς λέγουσι τί; Ἀνατρέψατε τὸ Σύνταγμα, ἢ τοὐλάχιστον ἑρμηνεύσατέ το. Ὁ Χριστὸς δὲν ἐπέτρεψεν ἑρμηνείαν, οἱ Ἰησουΐται ἐπέτρεψαν ἑρμηνείαν, καὶ τὸ Εὐαγγέλιον ἔγεινε τοῦ διαβόλου βιβλίον (ἱλαρότης). Κύριοι, τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται σήμερον, τὸ ἔλυσεν ὁ μακαρίτης Ὄθων, τοῦ ὁποίου τὸν θρόνον ἀνατρέψαμεν. Σᾶς ἀναφέρω ἓν γεγονὸς, τὸ ὁποῖον γνωρίζω θετικώτατα.

§78ΒΟΪΔΗΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἔχομεν Βασιλέα, ὅστις εἶναι ἀσυγκρίτως καλλίτερος· ἔκαμε καλὰ εἰς τὸ Ἔθνος.

§79ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Θὰ τὸ κρίνῃ ἡ ἱστορία.

§80ΖΩΧΙΟΣ. Σᾶς ἐρωτῶ, ἀνέφερα τίποτε ἐγὼ διὰ τὸν Βασιλέα; Μὰ πάρτε τον, πάρτε τον· δὲν ἠμπορεῖτε ὅμως νὰ τὸν ὑποστηρίξετε· διὰ αὐτὸ πταίομεν ἡμεῖς;

§81ΑΧΟΛΟΣ. Νὰ τὸν ὑποστηρίξῃς ἐσὺ, ὅπου εἶσαι ναύαρχος, ὅπου δὲν εἶδες θάλασσαν, ἐσὺ θὰ ὑποπτηρίξῃς τὸν Βασιλέα;

§82ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Ἀποροῦμεν, κύριε πρόεδρε, πῶς τὸ ἐπιτρέπεις αὐτὸ (θόρυβος).

§83ΑΧΟΛΟΣ. Σᾶς τὸ εἶπα ἀπὸ προχθὲς, ποῦ σᾶς πονεῖ τὸ δόντι σας.

§84ΖΩΧΙΟΣ. Ἐπικαλοῦμαι ὡς μάρτυρα (θόρυβος), ἐπικαλοῦμαι μάρτυρα τὸν κύριον Πρωθυπουργόν. Εἶμαι τσηράκι τίνος νομίζετε; τοῦ Κανάρη, τοῦ Μιαούλη τοῦ.......

§85ΤΙΝΕΣ. Ὄχι, ὄχι.

§86ΖΩΧΙΟΣ. Ἂν θέλετε, σᾶς φέρω τὰ γράμματα. Λοιπὸν ἐπὶ τοῦ μακαρίτου Ὄθωνος....(θόρυβος).

§87Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πολλοὶ καλλίτεροι ἀπὸ ἐσᾶς.

§88ΖΩΧΙΟΣ. Μὲ τὴν διαφοράν, ἐμένα μὲ ἔστειλαν, ἐσένα δὲ ἔφεραν (ἱλαρότης). Λοιπὸν ἐπὶ τοῦ μακαρίτου τοῦ Ὄθωνος εἷς ἐκ τῶν προέδρων τῆς Βουλῆς προσεκλήθη ποτὲ καὶ τοῦ λέγει ὁ Βασιλεὺς, σήμερον πλέον πρέπει νὰ γείνῃ ἡ συζήτησις αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου. Τί τοῦ ἀπαντᾷ; συγκαλῶ τὴν Βουλὴν καὶ μὲ 13 βουλευτὰς κάμνω συνεδρίασιν. Ὁ μακαρίτης ὁ Βασιλεὺς εἶπεν, δὲν μᾶς συμφέρει ὁ τοιοῦτος τρόπος, διότι ὅ,τι γείνεται τώρα ὑπὲρ ἡμῶν ἠμπορεῖ ἄλλοτε νὰ γείνῃ ἐναντίον μας (θόρυβος).

§89Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ............

§90ΖΩΧΙΟΣ. Σοῦ εἶπα, ὅτι ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ σὲ ἔκαμε νὰ ᾖσαι ἀδελφὸς τοῦ ὑπουργοῦ (ἱλαρότης). Ὅταν μία Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὸ ἥμισυ τῶν βουλευτῶν καὶ ἕνα περιπλέον, ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ πέσῃ;

§91ΤΙΝΕΣ. Ὄχι, ὄχι.

§92ΖΩΧΙΟΣ. Ἀποκριθῆτε. Ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν; τίνος δὲ πλειονοψηφίαν ἔχετε; Τοῦ Ἔθνους; πρέπει νὰ ἔχετε 96 τουλάχιστον.

§93ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὑπουργικὸν ζήτημα θέτετε;

§94ΖΩΧΙΟΣ. Ἐγὼ εἶπον ὅτι δὲν ὁμιλῶ διὰ τὴν παροῦσαν Βουλήν, διὰ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Λέγετε ὅτι ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν καὶ λέγετε εἰς τὴν μειονοψηφίαν νὰ ὑποκύψῃ. Ἐὰν τῳόντι ἔχετε τὴν πλειονοψηφίαν, τῆς μειονοψηφίας δὲν ἔχετε ἀνάγκην. Λέγουν, θὰ καθήσωμεν νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα, νὰ ῥίψωμεν τὴν ἐκλογὴν τῆς Βασιλευούσης....

§95ΒΟΛΤΕΡΡΑΣ. Κύριε πρόεδρε, ζητῶ τὸν λόγον (ἱλαρότης).

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὸ προκείμενον, κύριε Ζωχιέ.

§97ΖΩΧΙΟΣ. Εἰς τὸ προκείμενον εἶμαι, δὲν σᾶς ἀνέφερα τὴν Ἀγγλίαν ἐγώ (θόρυβος).

§98ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ ἐπιτρέπετε διακοπάς, κύριε πρόεδρε.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παύσατε, κύριοι, τὰς ἐρωτήσεις.

§100ΖΩΧΙΟΣ. Κατὰ τὸ γνωστὸν ἐκεῖνο ἑσπέρας μολονότι εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ, δὲν προέβημεν, οὔτε ἐσπεύδομεν· ἀλλὰ τί ἠθελήσαμεν; νὰ ἐξέλθωμεν ἐκ τοῦ βουλευτηρίου μὲ τὴν τιμήν μας, καὶ ἐξήλθομεν. Ὁ κύριος πρόεδρος, πρὸς τὸν ὁποῖον ὁ κ. Σαράβας εἶπεν, φανῆτε δίκαιοι ἀπέναντι ἡμῶν καὶ ἀπαρτίας μὴ οὔσης κηρύξατε τὸ τέλος τῆς συνεδριάσεως, προχθὲς ἔσπευδεν· εἶναι γεγονός. Σᾶς λέγουν ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ Κανονισμοῦ, ὄχι περὶ τοῦ Συντάγματος. Τὸ ἄρθρον 15 τοῦ Κανονισμοῦ δὲν εἶναι παρὰ πιστὴ ἀντιγραφὴ τοῦ Συντάγματος, οὔτε μίαν περισσοτέραν λέξιν ἔχει, οὔτε μίαν ὀλιγωτέραν. Τί σᾶς λέγουν; Πρὶν καταρτισθῆτε νὰ ἀνατρέψητε τὸ Σύνταγμα.

§101ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν εἶναι αὐτό.

§102ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Κύριε πρόεδρε, τί εἶναι αὐτό! κάθε στιγμὴν διακόπτουν τὸ ῥήτορα.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριοι, μὴ διακόπτετε τὸν ῥήτορα.

§104ΖΩΧΙΟΣ. Νομίζω, ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἀντεγράφη εἰς τὸν Κανονισμόν, ναὶ ἢ ὄχι; Λοιπὸν ὁ Κανονισμὸς ἀντέγραψε τὸ Σύνταγμα κατὰ λέξιν· (ἀναγινώσκει τὸ 15 ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ παραβάλλων αὐτὸ πρὸς τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος). Λοιπὸν ὁ Κανονισμὸς δὲν εἶναι παρὰ ἀντιγραφὴ τοῦ Συντάγματος, διότι δὲν ἠμποροῦσε νὰ προσθέσῃ ἢ νὰ ἀφαιρέσῃ. Δὲν συζητοῦμεν λοιπὸν τὸν Κανονισμόν, ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα. Τί σᾶς εἶπεν ὁ προλαλήσας; δὲν θέλομεν νὰ ἀλλάξωμεν τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ νὰ τὸ ἑρμηνεύσωμεν ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον.

§105ΔΟΥΖΙΝΑΣ..........

§106ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε πρόεδρε, δὲν θὰ βάλετε γνῶσιν αὐτοῦ τοῦ ἀνθρώπου!

§107ΡΟΥΚΗΣ. Κύριε πρόεδρε, πές του νὰ καθήσῃ ὁ κ. Δουζίνας. μάλιστα ποῦ εἶναι καὶ ῥήτωρ (θόρυβος), δύναται κατόπιν νὰ λάβῃ τὸν λόγον καὶ νὰ τὸν ἀντικρούσῃ.

§108ΖΩΧΙΟΣ. Λοιπὸν μὴ πείθεσθε ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ Κανονισμοῦ, ἀλλὰ περὶ τοῦ Συντάγματος. Καὶ περὶ τοῦ Κανονισμοῦ ὅμως ἐὰν ἐπρόκειτο, ἀκόμη σεῖς δὲν δύνασθε ν’ ἀποφανθῆτε. Ἀλλὰ καὶ ἄρθρ. τοῦ Κανονισμοῦ ὑπάρχει, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζει τὴν γνώμην μας. — «Αἱ συνεδριάσεις καὶ ἀποφάσεις τοῦ Σώματος ἔχουσι κῦρος, ὅταν ὑπάρχῃ τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοὐλάχιστον.» Καὶ εἰς τὰ τμήματα τῆς Βουλῆς, τὰ ὁποῖα ἀποφαίνονται περὶ μιᾶς ἐκλογῆς, καὶ ἐκεῖ δὲν δύναται νὰ καταρτισθῇ ἀπόφασις, ἂν δὲν ᾖναι ἀπαρτία. Ἐν τίνι δικαιώματι θέλετε, ἐνῷ δὲν εἶσθε 96, ἐνῷ δὲν εἶσθε πλειονοψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, νὰ ἔχητε τὸ θάῤῥος αὐτὸ, καθὼς σᾶς εἶπεν ὁ κ. Σαράβας, νὰ λέγητε ὅτι εἶσθε πλειονοψηφία; Ἐὰν ἦσθε πλειονοψηφία, μὴ φοβεῖσθε. Δὲν ἤθελον νὰ λαλήσω σήμερον, οὔτε ἐσκεπτόμην νὰ λαλήσω περὶ τῆς ἐκλογῆς Ἀττικῆς· δὲν λαλῶ τώρα περὶ αὐτῆς, θὰ λαλήσω ὅμως κατόπιν. Δὲν θέλω νὰ ἀναφέρω ἓν πρόσωπον, ἐκτὸς ἂν μοῦ δίδῃ τὸ δικαίωμα ὁ κ. πρωθυπουργός.

§109ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Σοῦ τὸ δίδει.

§110ΖΩΧΙΟΣ. Κύριε πρόεδρε, ἀπόβαλε τὴν ἐξουσίαν σου.

§111ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Κύριε πρόεδρε, δὲν διορθώνετε αὐτόν!

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἤκουσα νὰ ὑβρίζῃ (θόρυβος).

§113ΠΕΤΡΙΤΣΗΣ (ἐκ τοῦ προεδρείου). Ὅταν ἐλάλησε ὁ κ. Σαράβας, οὐδεὶς τὸν διέκοψε.

§114ΤΙΝΕΣ (ἐκ δεξιῶν). Κάτω ἀπὸ τὸ Προεδρεῖον.

§115ΠΕΤΡΙΤΣΗΣ. Δὲν ἐγνώριζον, μὲ συγχωρεῖτε· ὁ κ. Ζωχιὸς, ὅστις συνειθίζει συχνὰ νὰ διακόπτῃ, τώρα δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν ἀξίωσιν νὰ μὴ τὸν διακόπτωσι.

§116ΖΩΧΙΟΣ. Πρόσωπον σεβαστὸν, σᾶς εἶπον, δὲν λέγω τὸ ὄνομά του, ἂν δὲν μοῦ δώσῃ τὴν ἄδειαν ὁ πρωθυπουργὸς, εἶπεν ὅτι δὲν ὑπάρχει γωνία τῆς γῆς τυραννουμένη ὅπως τυραννεῖται ἡ Ἑλλάς· ὁ δὲ κ. πρωθυπουργὸς ἀναβὰς τὴν ἕδραν τοῦ πρωθυπουργοῦ, εἶπεν ὅτι πᾶς λαὸς εἶναι ἄξιος τῆς τύχης του. Ἂν δέχεσθε λοιπὸν τὴν τυραννίαν τῆς πλειοψηφίας — δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς παρούσης Βουλῆς, ἡ ὁποία δὲν ἐδημιουργήθη ἐντὸς τῶν καλπῶν, ἀλλὰ διὰ τῶν συνδυασμῶν ἐντὸς τῆς πρωτευούσης — εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ τὴν δεχθῆτε. Ἐγὼ ἔχω ἀποστολὴν νὰ τὴν πολεμήσω μέχρις ἐσχάτων.

§117ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν ἔντιμον ἐξ Οἰτύλου βουλευτὴν διὰ τὰς περιποιητικὰς πρός με ἐκφράσεις του. Λυποῦμαι ὅμως διότι αἱ παρατηρήσεις του, καθόσον ἀποβλέπει τὴν διαγωγήν μου, ἦσαν εἰς πλήρη ἀντίφασιν μὲ τὰ ἐγκώμιά του. Μὲ ἐκάκισεν ὡς ἀνακόλουθον· δὲν γνωρίζω ὁποῖαι εἶναι αἱ πράξεις μου, αἱ ὁποῖαι τὸν ἤγαγον εἰς αὐτὸ τὸ συμπέρασμα· ἴσως ἔφθασεν εἰς αὐτὸ, κρίνων ἐκ τῶν ἰδίων τὰ ἀλλότρια. Πάντοτε ὑπῆρξα τῆς ἰδέας, ὅτι ἡ μειονοψηφία πρέπει νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν. Ἔσχον τὴν τιμὴν ἐπὶ πολλοὺς μῆνας νὰ προεδρεύσω τῆς Συνελεύσεως· εἰργάσθην ὅλαις δυνάμεσιν ἵνα δυνηθῶ τὴν ἀρχὴν ταύτην σεβαστὴν νὰ καταστήσω ἐν τῷ πολυμελεῖ ἐκείνῳ σώματι, καὶ ἂν δὲν ἐπέμενα εἰς τὴν ἰδέαν αὐτὴν, ἂν δὲν ἐδείκνυον τὴν σιδηρᾶν ἐκείνην θέλησιν, ἣν μοὶ ἐνέπνεον αἱ πεποιθήσεις ἐκεῖναι αἵτινες δὲν ὀπισθοδρομοῦν ἀπέναντι ὁποιωνδήποτε προσκομμάτων, ὁ τόπος θὰ ἔμενεν ἄνευ πολιτεύματος. Μὲ κακίζουν διὰ τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζω· ἐγείρεται πάλη, ἥτις ὑψώνει τὸ ζήτημα εἰς ζήτημα παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος. Ἐκπλήττομαι βλέπων, ὅτι ἁπλῆ ἑρμηνεία τοῦ Κανονισμοῦ ἐχαρακτηρίσθη ὡς τοιαύτη. Ἰσχυρίσθητε, ὅτι ἡ μειονοψηφία ἐξασκεῖ τὸ δικαίωμά της ἀποσυρομένη, καὶ ὅτι ἡ μειοψηφία δύναται νὰ μεταχειρισθῇ, κατὰ τὸν κύριον Ζωχιὸν, πᾶν μέσον ἵνα ἀνατρέψῃ τὴν πλειονοψηφίαν. Κύριοι, ἓν καὶ μόνον δικαίωμα ἔχομεν ὡς ἀντιπρόσωποι, τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἐκπληρῶμεν εὐσυνειδήτως τὸ καθῆκόν μας· καὶ ἵνα εὐόρκως καὶ εὐσυνειδήτως ἐκπληρῶμεν αὐτὸ πρέπει νὰ μείνωμεν εἰς τὴν θέσιν μας. Ἐὰν ἡ πλειονοψηφία ἀντιστρατεύηται κατὰ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους, τί σᾶς ἐμποδίζει νὰ ἐγείρετε τὴν φωνήν σας, νὰ τὴν κεραυνοβολήσητε καὶ οὕτω λαμβάνοντες ἀρωγὸν τὴν κοινὴν γνώμην νὰ φθάσητε εἰς ἀποτέλεσμα; Εἰς τοῦτο σᾶς καλεῖ τὸ καθῆκόν σας καὶ ὁ ὅρκος σας, καὶ οὐχὶ εἰς τὸ νὰ ἀποσύρεσθε ὅπως διὰ τοῦ μέσου τούτου ἀνατρέψητε μίαν ἐξουσίαν, ἀφίνοντες τὸν τόπον ἄνευ τοιαύτης. Αὐτὸς ὁ τόπος πρέπει νὰ ἔχῃ μίαν Κυβέρνησιν, πρέπει δὲ νὰ πολεμῆτε ταύτην ἐντὸς τοῦ νόμου· ἄλλως, ἐπέρχεται τὸ χάος καὶ ἡ ἀναρχία. Καὶ ἐγὼ θὰ πολεμήσω τὴν Κυβέρνησιν, καὶ σεῖς οἱ ὁποῖοι σήμερον ἐπιτίθεσθε κατ’ ἐμοῦ, αὔριον εἰς πολλὰ ζητήματα θὰ μὲ ἔχητε σύντροφον· ἀλλὰ θὰ πολεμήσω ἐντὸς τοῦ νόμου, διατηρουμένης μιᾶς τάξεως, καὶ διὰ κοινοβουλευτικῶν ὅπλων. Κρίνετε ἐξ ὑποκειμένου τὰ πράγματα· διὰ τί δὲν τὰ κρίνετε ἐξ ἀντικειμένου, διὰ τῶν ἀρχῶν μόνον; Λάβετε ὑπ’ ὄψιν ποία ἡ πρακτικὴ συνέπεια τῆς τοιαύτης ἀρχῆς. Δὲν ἠμπορεῖτε, μόνον καὶ μόνον διότι ἔχετε παράπονα, νὰ στιγματίζητε μίαν Κυβέρνησιν καὶ ν’ ἀποφεύγητε κατὰ πᾶσαν στιγμὴν τὴν λογικὴν πάλην, τὴν κοινοβουλευτικὴν, τὴν ἔννομον. Ὁ ἔντιμος ἐξ Οἰτύλου βουλευτὴς ἐξέφρασε καθαρὰ τὴν ἰδέαν του· χαίρω διὰ τὴν εἰλικρίνειάν του, ἀλλὰ δὲν συγχαίρω αὐτὸν καὶ διὰ τὴν πρόθεσιν καὶ τὰς πολιτικὰς ἀρχάς του, ἃς ἐξέθηκεν εἰπὼν «πάσσαλος πασσάλῳ ἐκκρούεται.»

§118ΣΑΡΑΒΑΣ. Δὲν τὸ εἶπον αὐτό.

§119ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ (πρὸς τὸν Σαράβαν). Εἴπατε, ὅτι διὰ τῶν καταχρήσεων θὰ πολεμήσητε τὴν κατάχρησιν.

§120ΣΑΡΑΒΑΣ. Οὔτε αὐτὸ εἶπον.

§121ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Οὕτω σᾶς ἐνόησα· ἐκράτησα σημειώσεις, ὅταν ὁμιλούσατε· τοιαύτη ἦτον ἡ ἔννοια τῶν λόγων σας.

§122ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ τὸ εἶπον. Πρὸ τῆς συνεδριάσεως εἴχατε τὴν καλωσύνην νὰ μοὶ ζητήσητε τὴν γνώμην μου, παρόντος καὶ τοῦ κυρίου Σαράβα, καὶ ἐγὼ τότε εἶπον, τὸ πάσσαλος πασσάλῳ ἐκκρούεται.

§123ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Σαράβα, μὲ συγχωρεῖτε, δὲν ἔκαμα λάθος, οὕτως ἀντελήφθην τὸ πρᾶγμα. Μοὶ εἴπατε ὅτι μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία σφαγιάζει τοὺς νόμους, ἡ ὁποία θέλει νὰ νοθεύσῃ τὴν ἀντιπροσωπείαν, δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς κοινοβουλευτική· ὅταν δ’ ἔχω ἀπέναντί μου πλειονοψηφίαν μὴ οὖσαν προϊὸν τῆς ἐλευθέρας θελήσεως τῶν πολιτῶν, δὲν δύναμαι νὰ κατακριθῶ ἂν δὲν ὑπακούσω εἰς αὐτήν.

§124ΣΑΡΑΒΑΣ. Τίς εἶπε τοιαῦτα πράγματα!

§125ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δηλαδή, παρηνόμησε μία Κυβέρνησις, ἠθέτησε τὰς ὑποσχέσεις της, τὸν ὅρκον της, ταύτην τὴν Κυβέρνησιν δύναμαι νὰ πολεμήσω ἐγὼ ὁ ἀντιπρόσωπος, ὁ κρατῶν τὸ λάβαρον τῆς νομιμότητος — καὶ τὸ λάβαρον τοῦτο πρέπει νὰ εἴπω, ὅτι τὸ κρατοῦμεν ὅλοι, ὅταν ἤμεθα ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας — δύναμαι νὰ πολεμήσω δι’ ὅλων τῶν μέσων, θεμιτῶν καὶ ἀθεμίτων.

§126ΣΑΡΑΒΑΣ. Σκιαμαχεῖτε. Ἡ καλὴ πίστις ἀπαιτεῖ νὰ μὴ βάζητε εἰς τὸ στόμα μου λόγους, τοὺς ὁποίους δὲν εἶπον. Σκιαμαχεῖτε, ἐπαναλαμβάνω.

§127ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἡ ἀλήθεια εἶναι πικρά, βεβαιότατα· ἐσυνείθισα νὰ λέγω ὅμως πάντοτε τὴν ἀλήθειαν. Ἂν εἴμεθα ἀντιπρόσωποι καὶ θέλωμεν ν’ ἀγωνιζώμεθα ὑπὲρ τοῦ νόμου, πρέπει ἡμεῖς τοὐλάχιστον, καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις ᾖναι ἐκτὸς τοῦ νόμου, νὰ μὴ παρανομῶμεν, νὰ μένωμεν ἐντὸς τοῦ νόμου πρὸς τὸ συμφέρον τῆς πολιτείας διὰ τὴν πραγματοποίησιν τῶν πόθων ὅλων ὑπὲρ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ συστήματος, καὶ ὅπως φθάσωμεν εἰς ἓν ἀποτέλεσμα λαμβάνοντες ἀρωγὸν καὶ τὴν κοινὴν γνώμην. Εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Σαράβας, καὶ ἡ διαγωγή του δὲν ἀντιστρατεύεται πρὸς τοὺς λόγους του, διότι ἐμμένει πιστὸς εἰς τὰς ἀρχάς του καὶ ποτὲ δὲν ἀποσύρεται, καὶ χθὲς ἀκόμη, ὅτε ἡ πτέρυξ αὕτη ἀπεσύρθη, ὁ κ. Σαράβας ἔμεινεν εἰς τὴν θέσιν του. Δὲν κακίζω λοιπὸν τὴν διαγωγὴν τοῦ κ. Σαράβα, τὸν τιμῶ, καθ’ ὃν τρόπον μὲ τιμᾷ, ἀναιρῶ μόνον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὅτι εἶμαι ἀνακόλουθος καὶ ἡ διαγωγή μου εἶναι ἀντίθετος πρὸς τὰς ἰδέας μου. Ὁ κ. Ζωχιός, ὁ ὁποῖος εἶναι ἴσως εἷς τῶν ἡγουμένων τῆς ἀντιπολιτεύσεως, μᾶς εἶπεν ὅτι θὰ μεταχειρισθῇ ὅλα τὰ μέσα, ἵνα ἀνατρέψῃ Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν ἔχει ἱερὸν καὶ ὅσιον. Ἀλλ’ ἡ τακτικὴ αὕτη εἶναι κακή, ὀλεθρία καὶ ἀξία πάσης κατακρίσεως. Ἐνθυμεῖται βεβαίως ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κυβερνήσῃ τὸν τόπον ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ νὰ λύσῃ τὰ ζητήματα τῆς ἀφομοιώσεως διὰ τῶν λεγομένων νομοθετικῶν διαταγμάτων. Ἡ αὐτὴ τακτικὴ πολλάκις ἐπαναληφθεῖσα μᾶς ἔφερεν εἰς τὸ ἐπικρατοῦν σύστημα τοῦ κυβερνᾷν τὸν τόπον, κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς λεγομένης πολιτικῆς ἀνάγκης. Τὴν τακτικὴν δὲ ταύτην τίποτε δὲν δικαιολογεῖ, καὶ ὑπὲρ αὐτῆς δὲν πρέπει ν’ ἀγωνίζωνται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνησαν χθὲς καὶ προχθὲς τὸν τόπον καὶ οἱ ὁποῖοι ἠμποροῦν νὰ κυβερνήσουν καὶ αὔριον. Ἐγὼ δὲν ὑπηρετῶ, ἐπαναλαμβάνω, συμφέροντα κυβερνητικά, ἀλλ’ ἁπλῶς ἐκφράζω τὴν γνώμην μου καὶ τὴν πεποίθησίν μου. Ἐνθυμοῦμαι τὴν ἀγωνίαν, εἰς τὴν ὁποίαν διετελοῦμεν ἄλλοτε, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν συμπλήρωσιν μιᾶς ἀπαρτίας· ἐνθυμοῦμαι ὅτι μοὶ ἐζητήθη ν’ ἀφαρπάσω ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως, ἵνα 80 μόνον πληρεξούσιοι ἀποτελῶσιν ἀπαρτίαν. Ἀλλὰ μοὶ λέγουν, ζητεῖς διὰ τῆς προτάσεώς σου τροποποίησιν τοῦ Συντάγματος, θέλεις νὰ ῥίψῃς τὸ ἔθνος εἰς τὸ χάος. Πῶς; διότι λέγω ὅτι ἵνα ἀρχίσῃ μία συνεδρίασις πρέπει νὰ ᾖναι ἀπαρτία, καὶ διαρκούσης δὲ τῆς συνεδριάσεως δὲν πρέπει νὰ διακόπτεται ὁ ἀγορεύων διὰ τῆς ἐνστάσεως ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, μοὶ λέγουν ὅτι τροποποιῶ τὸ Σύνταγμα, καὶ προτίθεμαι νὰ καταστρέψω τὰς ἐλευθερίας τοῦ λόγου! Ὅταν διὰ βασιλικῶν διατάξεων λύωμεν τὰ σπουδαιότερα ζητήματα, ὅταν διοικῶμεν τὸν τόπον ἄνευ προϋπολογισμοῦ καὶ φορολογικῶν νόμων, τότε παραβιάζομεν τὸ Σύνταγμα, τότε φέρομεν τὸν μεγαλείτερον κτύπον κατ’ αὐτοῦ. Ἀλλὰ μοὶ λέγουν, παραβιάζεις τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου. Πῶς; ἂν θέλητε νὰ ἐκπληρώσητε τὸ καθῆκόν σας, πρέπει νὰ καθήσητε νὰ ἐργασθῆτε, καὶ οὐχὶ μόνον νὰ ἐργάζεσθε, ὅταν ἔχητε τὰ λάφυρα τῆς ἐξουσίας καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ παύειν καὶ διορίζειν. Ἂν κάθηται ἡ πλειοψηφία διότι δῆθεν ἔχει τὰ λάφυρα τῆς ἐξουσίας, πρέπει νὰ καθήσητε καὶ σεῖς. Θέλετε νὰ τὴν ἀντιπολιτευθῆτε, πρέπει νὰ τὸ πράξητε ἐντὸς τῶν νόμων. Ἐγὼ εἶμαι πλασμένος δι’ ἀντιπολίτευσιν, τὸ ὕφος μου μὲ τὸ ὁποῖον ὁμιλῶ σᾶς πείθει περὶ τούτου (θόρυβος). Ἂν δὲν μὲ ἐγνωρίσατε θὰ μὲ γνωρίσητε. Ἀπεκλείσθην πάντοτε ἀπὸ τὸ Βουλευτήριον, διότι οὐδέποτε ἠθέλησα νὰ προσπέσω εἰς τὰς κατὰ καιροὺς κυβερνήσεις, καὶ διότι ἔχω τὴν τόλμην νὰ λέγω πάντοτε τὴν ἀλήθειαν. Δὲν βλέπετε, εἶμαι βεβαρυμένος ἀπὸ τὰ λάφυρα τῆς ἐξουσίας· ἀγωνίζομαι ἵνα περιποιήσω εἰς ἐμαυτὸν συμφέροντα· ἔχω μυρίους συγγενεῖς ὑπαλλήλους, τὰ ὑπουργεῖα μὲ βλέπουν ν’ ἀναβαίνω καὶ καταβαίνω τὰ κλίμακάς των (θόρυβος). Ἠμπορεῖτε νὰ φωνάζητε ὅσον θέλετε· ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι, ἂν θέλωμεν τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα, πρέπει νὰ αἰσθανθῶμεν ὅτι αὐτὸ μᾶς ἐπιβάλλει ὑποχρεώσεις. Μὲ ἐκάκισαν διότι ἀνέφερον τὸ πολίτευμα τῆς Ἀγγλίας, καὶ μοὶ εἶπον, «ἀληθὲς εἶναι ὅτι ἐκεῖ διὰ τῶν ἐθίμων, διὰ τῆς λογικῆς, διὰ τῆς πρακτικῆς ἔφθασαν εἰς ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἂν καὶ δὲν ᾖναι καθιερωμένα διὰ νόμων εἶναι ὅμως σεβαστὰ καὶ συντελοῦσι μεγάλως εἰς τὸ νὰ κυβερνᾶται ὁ τόπος ἐπιτυχῶς ὅπως οὐδεὶς ἄλλος, ἀλλ’ ἐπρόσθεσαν» ὅτι ἀγνοῶ τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα καὶ συνηγορῶ ὑπὲρ προτάσεως καταστρεφούσης τὸ Σύνταγμα καὶ τὰς ἐλευθερίας, καὶ ὅτι ναὶ μὲν τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἀγγλίας δύναται νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ παρουσίᾳ 40 βουλευτῶν μόνον, ἀλλ’ ἂν εἷς καὶ μόνον κάμῃ τὴν ἔνστασιν ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, ἀμέσως ἡ ἔνστασις γίνεται παραδεκτή· ὑπάρχει νόμος ἐκεῖ, κατὰ τὸν ὁποῖον αἱ συνεδριάσεις εἶναι μυστικαί, μολοντοῦτο εἶναι δημόσιαι, καὶ ἂν εἷς καὶ μόνος κάμῃ τὴν ἔνστασιν, ἀμέσως παύει ἡ δημοσιότης. Ὅλα ταῦτα τί σημαίνουν; ὅτι ἐκεῖ τοὺς νόμους δὲν τοὺς μεταχειρίζονται ἵνα καταργοῦν τὰ δικαιώματα, ὅτι τὰ δικαιώματα δὲν τὰ μεταχειρίζονται ἵνα φέρουν τὴν πατρίδα των εἰς τὴν ἀναρχίαν. Ἔχουσι δικαιώματα, τῶν ὁποίων εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις μόνον κάμνουν χρῆσιν. Ἐνταῦθα ὅμως τί γίνεται; εἰς δύω συνεχεῖς συνεδριάσεις, ἐνῷ πάντες μένουσιν ἥσυχοι, ἀποσύρεται ἡ μία πτέρυξ, ἵνα μὴ ὑπάρξῃ ἀπαρτία. Ἐγὼ δὲ, ὁ ὁποῖος ζητῶ τοὐλάχιστον τὴν παραδοχὴν τῆς ἀρχῆς ὅτι δὲν πρέπει νὰ διακόπτεται ὁ ῥήτωρ, κηρύσσομαι ὁ ἐχθρὸς τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου καὶ τοῦ Συντάγματος. Δύνασθε ὅσον θέλετε νὰ καυχᾶσθε ἐπὶ νομιμότητι· τὸ βέβαιον ὅμως εἶναι ὅτι, διὰ τοιούτων μέσων ἐὰν καταλάβητε τὴν ἐξουσίαν, ἀδύνατον εἶναι νὰ πραγματοποιήσητε τὰς ἀγαθὰς ὑπὲρ τῆς πατρίδος προθέσεις σας (θόρυβος). Ἀλλὰ, κύριοι, συγχωρήσατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι καὶ ἐγὼ καὶ ἡ κοινὴ γνώμη καὶ ἡ Ἑλλὰς ἅπασα ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δυσπιστῇ πολὺ πρὸς τὰς προθέσεις αὐτὰς τὰς δῆθεν ἀγαθὰς, ὅταν πολιτεύεσθε κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Πρέπει νὰ πολεμήσωμεν ἐντὸς τοῦ νόμου, καὶ οὐχὶ διὰ συνωμοσιῶν, οὐχὶ διὰ μέσων ἐκνόμων. Εἰς ταῦτα δὲν εἶμαι σύντροφός σας.

§128ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν σᾶς θέλομεν.

§129ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι ὑπερασπίζομαι τὸν νόμον παρὰ πάντα ἄλλον, περισσότερον ἐκείνου, ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι δὲν μὲ θέλει διὰ σύντροφον (θόρυβος). Ὡρκίσθημεν νὰ φυλάξωμεν πίστιν εἰς τὴν πατρίδα, εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα, καὶ πρέπει νὰ τὴν φυλάξωμεν· ὡρκίσθημεν ὑπακοὴν εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ πρέπει νὰ τοὺς σεβασθῶμεν· ὡρκίσθημεν νὰ ἐκπληρώσωμεν εὐσυνειδήτως τὸ καθῆκόν μας, καὶ τότε τὸ ἐκπληροῦμεν ὅταν μένωμεν εἰς τὴν θέσιν μας, ὅταν ὑποβαλλώμεθα εἰς πᾶσαν ἀπόφασιν τοῦ Σώματος (θόρυβος). Ἴσως ὕψωσα τὴν φωνήν μου ὑπὲρ τὸ δέον καὶ ἔδωκα διαστάσεις εἰς τὴν συζήτησιν, τὰς ὁποίας δὲν ὤφειλον νὰ δώσω, διότι δὲν ἦτον ἡ κατάλληλος στιγμὴ· ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ πολεμήσω μίαν ἀρχὴν, ἥτις ἔμελλε νὰ ἔχῃ δυσάρεστα ἐπακόλουθα. Μὲ εἴδετε καθήμενον εἰς τὴν θέσιν μου, καθήμενον καὶ ἀκροαζόμενον μετὰ μεγάλης ὑπομονῆς, ὅταν σεῖς ἀπεχωρήσατε αἴφνης. Σᾶς ἐξέφρασα τὴν λύπην μου, εἶπον ὅτι δὲν εἶναι τακτικόν· ἔκαμα δὲ τὴν παρατήρησιν, οὐχὶ πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ παραβλάψω τὰ δικαιώματα τῆς μειοψηφίας, ἀλλ’ ὅπως παραδεχθῶμεν πρακτικὴν ἀρχὴν, ἡ ὁποία νὰ φέρῃ αἰσιώτερα ἀποτελέσματα. Δὲν ἔχω τὸν σκοπὸν νὰ προκαλέσω πολιτικὰς συζητήσεις, ἔχομεν καιρόν· χαίρω μόνον διότι ἐπανέρχομαι εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον πολλάκις μὲ ἀπεκλείσατε (γέλως ἐκ δεξιῶν). Οἱ καγχασμοί σας δὲν θὰ καταβάλουν τὸ φρόνημά μου. Φρονῶ δὲ ὅτι, ἂν ἡ πρότασίς μου περιορισθῇ εἰς τοῦτο, ὅτι ἀγορεύοντός τινος δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου, αἴρεται πᾶσα ὑπόνοια ὅτι πρόκειται περὶ παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος. Ἐγὼ προχθὲς ἐλυπήθην διότι δὲν ἠμπόρεσα ν’ ἀκούσω τὸν κ. Ῥάλλην μέχρι τέλους, διακοπείσης τῆς ἀγορεύσεώς του. Ὁ κ. Σαράβας, ὅταν ὑποστηρίζῃ γνώμην τινά, ὑποστηρίζει αὐτὴν μὲ τρόπον προδίδοντα, ὅτι θεωρεῖ τὸν ἀντιλέγοντα ὡς παραλογιζόμενον. Ὁ τρόπος οὗτος, ὃν ἐφήρμοσεν ἀποκρούων τὴν πρότασίν μου, μὲ ἠνάγκασε νὰ κάμω πολλὰς ἐκδρομάς. Ἐπαναλαμβάνω δὲ ὅτι, ἐὰν περιορισθῇ ἡ πρότασις, ὡς προεξέθεσα, οὐδὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὸ ἐπιβλαβές. Φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι δικαίωμα ἔννομον τὸ νὰ διακόπτεται ὁ ἀγορεύων καὶ νὰ ζητῆται ἡ ἀναβολή. Ὁ λόγος, ὅτι ἀποκάμνουν καὶ οἱ βουλευταί, ἀποκάμνει τὸ κοινόν, ἀπόλλυσιν αἱ συζητήσεις τὴν σπουδαιότητα καὶ τὴν σοβαρότητα, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχωσι, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ χώραν ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὅταν δηλαδὴ πρόκηται περὶ μὴ διακοπῆς ἀρξαμένης ἀγορεύσεως. Διὰ τῶν διακοπῶν τοὐναντίον, χάνει ἡ συζήτησις τὴν ἀξίαν της καὶ δὲν φέρει εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον πείθομαι ὅτι ἐπιδιώκομεν ὅλοι, τὸ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἐξακρίβωσιν τῆς ἀληθείας καὶ νὰ ἐκπληρώσωμεν εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μας.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Βολτέρας.

§131ΒΟΛΤΕΡΡΑΣ. Κύριοι, εὐτυχισμένον θεωρῶ τὸν ἑαυτόν μου, ὅτι μ’ ἔφερεν ἡ θεία Πρόνοια νὰ ἔλθω νὰ ἀναβῶ εἰς τὸ βῆμα τὸ Ἑλληνικόν, ὅπου διὰ 52 ἔτη ἔζησα ἀπὸ κάτω ἀπὸ μητρυιάν, σήμερον δὲ εἶμαι ἀπὸ κάτω ἀπὸ μητέρα. Ὁ κ. βουλευτὴς Μεσολογγίου Στάϊκος ἀναβὰς εἰς τὸ βῆμα, εἶπεν ὅτι εἶναι τολμηρὸν ν’ ἀναβῇ τὸ βῆμα· τί θὰ εἰπῶ ἐγώ, ὁποῦ λείπει ὁ λόγος καὶ τὰ ἄλλα προσόντα; Ὄχι, κύριοι, διότι ἀνέβην εἰς τὸ βῆμα, δὲν εἶναι τόλμη· τὸ νὰ ἀναβῶ εἰς τὸ βῆμα εἶναι ἐκπλήρωσις ὅρκου. Δὲν ὡρκίσθηκα, κύριοι, νὰ ἠξεύρω τὴν γραμματικήν, δὲν ὡρκίσθηκα, κύριοι, νὰ ἦμαι ἕνας ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι ἠμποροῦν ν’ ἀναιβοῦν εἰς τὸ βῆμα μ’ εὐγλωττίαν, δὲν ὡρκίσθηκα ν’ ἀποφέρω ῥαδιουργίας, ἢ ἄλλο τι, ὡρκίσθηκα μόνον καὶ μόνον νὰ διατηρῶ αὐτὴν τὴν συνείδησιν. Μὲ αὐτὴν ἀνέβηκα εἰς τὸ βῆμα, μὲ αὐτὴν αὐτὸς ὁ Ὕψιστος θὰ μὲ κατεβάσῃ. Δύω, κύριοι, εἶναι τὰ συντάγματα, δύω εἶναι οἱ κανονισμοί. Οὐδεὶς ἀπὸ ἡμᾶς αὐτὸ βέβαια τὸ ἀμφισβητεῖ· διὰ τοῦτο μόνον καὶ μόνον ἀνέβηκα εἰς τοῦτο τὸ βῆμα. Τὸ πρῶτον Σύνταγμα εἶναι τὸ πρακτικόν, τὸ αὐτὸ ἔχει ὁ κανονισμός. Ἀλλά, κύριοι, εἶναι ἄλλο Σύνταγμα, ἴσως ἴσως ἀποπάνω ἀπ’ αὐτὸ τὸ πρακτικό· εἶναι ἡ κοινὴ γνώμη, εἶναι ὁ λαὸς, ὁ ὁποῖος μᾶς ἔστειλεν ἐδῶ ἀντιπροσώπους. Εἴμεθα εἰς χρῆσιν, κύριοι, ὅταν ἀποφεύγωμεν ἀπὸ πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι βουλευτικά. Ναὶ μὲν τὸ Σύνταγμα λέγει, ὅτι πρέπει νὰ ᾖναι ἀπαρτία, πολὺ σωστά· ἀλλὰ καὶ δὲν ἠδύνατό ποτε ὁ νομοθέτης νὰ στοχασθῇ, ὅτι θ’ ἀποφεύγωμεν πότε ὁ μὲν, πότε ὁ δὲ,—ὁμιλῶ μ’ ἀνεξαρτησίαν, κύριοι, — ν’ ἀποφεύγωμεν καὶ νὰ ἀφίνωμεν ἕνα λαὸν νὰ πάθουν τὰ συμφέροντά του, τὰ συμφέροντα ἐκεῖνα, διὰ τὰ ὁποῖα μᾶς ἔστειλεν νὰ τὸν ἀντιπροσωπεύσωμεν μέσα σὲ τοῦτο τὸ Βουλευτήριον· αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου. Αὐτὰ τὰ ὀλίγα λόγια λέγω καὶ ἐγὼ καὶ ἀφίνω εἰς τὴν κοινὴν γνώμην νὰ τὰ κρίνῃ.

§132ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Τοσαύτη εἶναι ἡ προθυμία τοῦ ἐξ Αἰγιαλείας ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ὅπως φέρῃ προτάσεις πρὸς μεταῤῥύθμισιν τοῦ ἡμετέρου Συνταγματικοῦ χάρτου, ὥστε ἔῤῥιψεν ἤδη μίαν ἐντὸς τῆς Βουλῆς πρὶν ἢ τὸ Σῶμα καταρτισθῇ, δι’ ἧς προτείνει τὴν μεταῤῥύθμισιν τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος. Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται, κατὰ τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα, νὰ συζητήσῃ ἄνευ ἀπαρτίας, τὴν δὲ ἀπαρτίαν ἀποτελεῖ ἀριθμὸς ἴσος πρὸς τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ ἐνῷ τὸ Σύνταγμα δὲν ἐπιδέχεται ἑρμηνείαν, ἔρχονται σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ μᾶς λέγουσι νὰ ἑρμηνεύσωμεν αὐτὸ, καὶ νὰ εἴπωμεν, «ἐπειδὴ τὸ Σύνταγμα λέγει μὲν ὅτι συζήτησις δὲν δύναται νὰ λάβῃ χώραν ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ἄνευ ἀπαρτίας, ἀλλ’ οὐχ ἧττον δὲν προσέθηκεν ὁ νομοθέτης, ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις ἥτις ἐψήφισεν αὐτὸ, ὅτι διακόπτεται ὁ ῥήτωρ κατὰ τὴν συζήτησιν, ἄρα ἡ συζήτησις πρέπει νὰ ἀκολουθήσῃ. Δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω τί ἄλλο σημαίνει συζήτησις παρὰ ἀγόρευσις, ἀγόρευσις τῶν δύω μερίδων, ἀγόρευσις τῶν ἐχόντων διαφόρους γνώμας. Καὶ μ’ ὅλον τοῦτο μᾶς λέγουσιν, ὡς εἶπον, ναὶ μὲν ὑπάρχει ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις ἀπαιτοῦσα ἀπαρτίαν πρὸς συζήτησιν, πλὴν ἐπειδὴ δὲν λέγει τὸ Σύνταγμα ὅτι ὁ ῥήτωρ διακόπτεται ὅταν δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, ἄρα δύναται νὰ συζητῇ ἄνευ ἀπαρτίας. Τὸ Σύνταγμα λέγει ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἐνώπιον τοῦ νόμου, ἐπειδὴ δὲν λέγει ὅτι εἶναι καὶ ἴσοι ἐνώπιον τοῦ δικαστοῦ, ἄρα ἐνώπιον τοῦ δικαστοῦ δὲν εἶναι ἴσοι. Τοιαύτη εἶναι, κύριοι, ἡ λογικὴ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν ἀξίωσιν νὰ συμβουλεύωσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Συνεπείᾳ τῆς διατάξεως ταύτης τοῦ Συντάγματος καθιερώθη ἐν τῇ πρακτικῇ ὅτι, ὅταν δὲν ὑπάρχῃ ἀπαρτία, γίνεται περὶ τούτου ἔνστασις καὶ ἡ συζήτησις παύει, ἀφοῦ ἀποδειχθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ὅτι ἀπαρτία δὲν ὑπάρχει. Ἡ πρακτικὴ αὕτη, τὴν ὁποίαν καθιέρωσε τὸ ἡμέτερον Κοινοβούλιον, εἶναι αὐτὴ ἐκείνη ἡ πρακτικὴ, ἥτις πολὺ πρὸ ἡμῶν καθιερώθη ἐν τῷ Ἀγγλικῷ Κοινοβουλίῳ, τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς, ὅταν ἔῤῥιψεν εἰς τὸ Σῶμα τοῦτο τὴν πρότασιν περὶ τῆς ὁποίας σᾶς εἶπον καὶ περὶ ἧς συζητοῦμεν. Ἐν τῷ Ἀγγλικῷ Κοινοβουλίῳ, σᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας, γίνεται ἀπαρτία ὅταν ὑπάρχωσι παρόντα 40 ἐκ τῶν μελῶν αὐτοῦ. Ἄρα ἐν τῷ Κανονισμῷ τοῦ Κοινοβουλίου ἐκείνου ὑπάρχει διάταξις, οἵα ὑπάρχει καὶ ἐν τῷ Κανονισμῷ τοῦ ἡμετέρου Κοινοβουλίου, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ἡ διάταξις ἐκείνη ἀπαιτεῖ τὴν παρουσίαν τεσσαράκοντα μελῶν, ἐνῷ ἡ διάταξις ἡ ἐν τῷ ἡμετέρῳ Κανονισμῷ, ὅπως ᾖ σύμφωνος πρὸς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος τὴν ὁποίαν σᾶς προανέφερα, ἀπαιτεῖ τὴν παρουσίαν 96. Ἐρωτῶ τὸν πρακτικὸν ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπέτεινε συμβουλὰς, τί γίνεται εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον, ἐὰν παρόντες δὲν ᾖναι τεσσαράκοντα ἀλλὰ 39 μόνον βουλευταὶ, καὶ ἂν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐγερθῇ ἓν ἐκ τῶν μελῶν καὶ εἴπῃ, ἀπαρτία δὲν ὑπάρχει; γίνεται ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγένετο κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν, κατὰ τὰς παρελθούσας συνεδριάσεις, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καθιέρωσεν ἡ πρακτικὴ τοῦ Κοινοβουλίου, γίνεται ἀπαρίθμησις καὶ διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Φέρετέ μας, ἀξιότιμε βουλευτὰ ἐξ Αἰγιαλείας, φέρετέ μας μίαν μαρτυρίαν οἱουδήποτε συγγράψαντος περὶ τοῦ Κοινοβουλίου ἐκείνου, φέρετέ μας οἱανδήποτε διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ τοῦ Κοινοβουλίου ἐκείνου καὶ ἀποδείξατέ μας εἴτε διὰ τῆς μαρτυρίας ἐκείνου, εἴτε διὰ τῆς διατάξεως ἐκείνης, ὅτι ὅταν τὰ 39 μέλη ᾖναι παρόντα ἐξακολουθῇ ἡ συζήτησις καὶ δὲν διακόπτεται. Ἐπιτρέψατέ μοι καὶ ἑτέραν ἐρώτησιν· εἰς ποῖον μέρος τοῦ μεγάλου χάρτου τῆς Ἀγγλίας περιλαμβάνεται ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος; ὁποία ὁμοιότης ὑπάρχει μεταξὺ τῶν σχετικῶν διατάξεων τῶν εἰς τὸν χάρτην ἐκεῖνον, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάρχουν, καὶ τῶν διατάξεων τοῦ ἄρθρου 59 τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος; Ἡ πρακτικὴ, σᾶς εἶπον, κύριοι, τοῦ ἡμετέρου Κοινοβουλίου καθιέρωσεν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν παρατηρεῖ τις καὶ εἰς τὰ λοιπὰ Κοινοβούλια, μὴ ἐξαιρουμένου καὶ τοῦ Κοινοβουλίου ἐκείνου περὶ τοῦ ὁποίου ἠθέλησε νὰ ὁμιλήσῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτής. Ἂς ἀνεύρωμεν ὅμως ἀναδιφίζοντες τὰ πρακτικὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ τῆς Βουλῆς, ἂς ἀνεύρωμεν ὁποῖαι αἱ γνῶμαι περὶ τοῦ ζητήματος διαφόρων μελῶν τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς Βουλῆς· καὶ ἵνα μὴ ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρὸν τὸν πολύτιμον χρόνον τοῦ Κοινοβουλίου, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτὴς νὰ ἀναφέρω μόνον τὴν γνώμην αὐτοῦ, ὅτε προήδρευε τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. (Ἀναγινώσκει πρακτικὸν συνεδριάσεως τῆς ἐθνικῆς Συνελεύσεως). Αὕτη εἶναι ἡ γνώμη, κύριοι, τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτοῦ ὅταν ἦτο πρόεδρος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, εἰς ἐποχὴν, κύριοι, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν εἶχεν εἰσέτι ψηφισθῆ τὸ Σύνταγμα, εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ὑπῆρχεν ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ ἡμετέρου συνταγματικοῦ χάρτου· καὶ ἐνῷ τοιαύτη εἶναι ἡ γνώμη αὐτοῦ, γνώμη σύμφωνος πρὸς τὴν πρακτικήν, τὴν ὁποίαν αὐτὴ ἡ Συνέλευσις καθιέρωσεν, ἑπομένη πρὸς τὴν πρακτικὴν ὅλων τῶν κοινοβουλίων, σήμερον ἀπέναντι ῥητῆς τοῦ Συντάγματος διατάξεως ἔρχεται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ μᾶς λέγει, ἡ συζήτησις πρέπει νὰ ἀκολουθῇ καί τοι τῆς Βουλῆς μὴ οὔσης ἐν ἀπαρτίᾳ! Τοιαύτη πρότασις, κύριοι, δὲν δύναται νὰ τεθῇ οὔτε κἂν εἰς ψηφοφορίαν, δὲν εἶναι ἁπλῶς ἀπαράδεκτος, τοιαύτη πρότασις δὲν ψηφίζεται, καὶ νομίζω ὅτι ὁ κ. πρόεδρος δὲν θέλει ἐπιτρέψει νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν πρότασις ἀντιβαίνουσα εἰς ῥητὴν τοῦ Συντάγματος διάταξιν. Καὶ ἐνῷ μᾶς φέρουσι τοιαύτην πρότασιν, ἐνῷ μᾶς φέρουσι πρότασιν ἐναντίαν εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, βαίνουσιν εἰς συμβουλὰς καὶ ἐπιτιμήσεις, ἐπιῤῥίπτουσι μομφὰς κατὰ τῆς μειονοψηφίας, διότι ἡ μειονοψηφία ἀγαπῶσα τὴν συζήτησιν ἀπεφάσισε πλέον ἢ ἅπαξ ν’ ἀποχωρήσῃ ὅταν δὲν ἠδύνατο πλέον ν’ ἀνθέξῃ συζητοῦσα, καὶ τὴν πρᾶξιν ταύτην, κύριοι, τῆς μειονοψηφίας, τὴν ἀποχώρησιν εἰς ὥραν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ φύσις δὲν ἐπιτρέπει πλέον τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως, τὴν ἀποκαλοῦσι ἐπαναστάτιν, τὴν ἀποκαλοῦσιν λειποταξίαν, τὴν ἀποκαλοῦσι συνωμοσίαν, τὴν ἀποκαλοῦσι βίαν τῆς μειοψηφίας. Θέλομεν τὴν συζήτησιν, καὶ ἐπειδὴ θέλομεν τὴν συζήτησιν δὲν δυνάμεθα νὰ σιωπήσωμεν, θέλομεν τὴν συζήτησιν καὶ τὸ ἀπεδείξαμεν, τὸ ἀπέδειξαν αἱ ἀγορεύσεις τῶν ῥητόρων τῆς μερίδος ταύτης εἰς σπουδαιότατον ζήτημα, ὁποῖον εἶναι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀνεφύη περὶ τοῦ ἐγκύρου ἢ ἀκύρου τῆς ἐκλογῆς τῆς Ἀττικῆς. Ἐνεγράφημεν ὅπως συζητήσωμεν, ἠρχίσαμεν νὰ συζητῶμεν, καὶ ἐφάνη, κύριοι, εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ παράδοξον τῷ ὄντι φαινόμενον, ὅτι μετὰ σπουδαίας ἀγορεύσεις, μετὰ ἀγορεύσεις ἀναλυτικωτάτας καὶ πειστικωτάτας δὲν ὑπάρχουν οἱ ἀντιλέγοντες, ἀλλ’ ἀναγκάζεται ὁ εἷς κατόπιν τοῦ ἄλλου ν’ ἀγορεύῃ, καί τοι ἔχων τὴν αὐτὴν γνώμην μετὰ τὴν ἀναλυτικωτάτην ἀγόρευσιν χθὲς τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ Πετράκη. Μετὰ τὴν ἀναλυτικωτάτην καὶ πειστικωτάτην καὶ εὐγλωττοτάτην ταύτην ἀγόρευσιν, δίδεται ὁ λόγος εἰς τοὺς ἐγγραφέντας ἐκ τῆς ἐναντίας μερίδος καὶ οὗτοι ἀποποιοῦνται νὰ ἀγορεύσωσι, καὶ ἀναγκάζεται ἕτερος βουλευτὴς, τὴν αὐτὴν φέρων γνώμην μετὰ τοῦ κυρίου Πετράκη, νὰ ἀνέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ νὰ ἀγορεύσῃ. Ζητεῖται νὰ παύσῃ ἡ συζήτησις καὶ ζητεῖται νὰ παύσῃ διὰ τῆς σιωπῆς ἀφ’ ἑνὸς ἐκ τῆς μερίδος ταύτης καὶ διὰ τῆς καταναγκάσεως ἀφ’ ἑτέρου τῆς ἑτέρας μερίδος, ὅταν αἱ δυνάμεις μας εἶναι πλέον ἐξηντλημέναι, νὰ ἐξακολουθῶμεν τὴν συζήτησιν· καὶ ἐπειδὴ ἡ φύσις μᾶς ἀναγκάζει καὶ τὸ καθῆκον νὰ ἀναχωρήσωμεν, διότι δὲν ἐννοοῦμεν νὰ ὑποχωρήσωμεν εἰς τὴν πραγματικὴν ταύτην βίαν, μᾶς ἀποκαλοῦσι μὲ τὰ ἐπίθετα, τὰ ὁποῖα ἠκούσατε, καὶ μᾶς λέγουσιν ὅτι δὲν ὑπείκομεν κατὰ καθῆκον εἰς τὴν πλειονοψηφίαν. Γινώσκομεν τοῦτο κάλλιστα, γινώσκομεν ὅτι ἡ μειονοψηφία ὀφείλει νὰ ὑπείκῃ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ἀλλ’ ὅταν ἡ πλειονοψηφία εὑρίσκεται ἐντὸς τοῦ νόμου, ὅταν ἡ Βουλὴ σέβεται τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους· ἀλλ’ ὅταν καταδεικνύῃ τρανώτατα ὀλίγον σεβασμὸν πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ Συντάγματος, τότε βεβαίως δικαιολογοῦνται ὁποιαδήποτε μέτρα ἐκ τῆς μερίδος ταύτης. Ἡ βάσις τοῦ πολιτεύματος, καθὼς πολὺ ὀρθῶς παρετήρησεν χθὲς εἷς ἐκ τῶν ἀξιοτίμων βουλευτῶν τῆς μερίδος ταύτης, εἶναι ἡ ἐλευθέρα συζήτησις, ἡ διὰ τῆς συζητήσεως διαφώτισις τῆς κοινῆς γνώμης, ἡ συζήτησις ἐκ τῆς ὁποίας ἀναλάμπει ἡ ἀλήθεια· καὶ τὴν συζήτησιν ταύτην ὅστις προσπαθεῖ δι’ ὁποιουδήποτε μέσου ν’ ἀποφύγῃ, ἀποδεικνύει ὅτι τὸ Σύνταγμα δὲν σέβεται, καὶ σαλεύει τὴν σπουδαιοτάτην ταύτην ἐκ τῶν βάσεών του.... Σᾶς εἶπον κύριε Βαλασσόπουλε, καὶ δὲν μὲ ἠκούσατε, ὅτι τὴν συζήτησιν προσπαθεῖτε νὰ ἐμποδίσητε ἀφ’ ἑνὸς διὰ τῆς σιωπῆς ἐκ μέρους τῆς μερίδος ταύτης, ἀφ’ ἑτέρου δὲ διὰ τῆς ἀποφάσεώς σας ὅπως μᾶς καταναγκάσετε νὰ μένωμεν ἐνταῦθα καὶ νὰ συζητῶμεν, καὶ ὅταν ἐξαντλῶνται αἱ φυσικαί μας δυνάμεις. Κατεφύγαμεν, κύριοι, εἰς τὸ μέσον τῆς ἀποχωρήσεως, ὄχι ὅπως ἐπαναστατήσωμεν, ἀλλὰ διότι καθῆκον εἴχομεν δι’ αὐτοῦ τοῦ μέσου νὰ περιφρουρήσωμεν τὴν συζήτησιν· ὅταν εἴδατε πλέον ὅτι διὰ τοῦ μέσου ἐκείνου δὲν ἐπιτυγχάνεται ὁ σκοπὸς, ἤλθατε σήμερον μὲ μίαν πρότασιν, ἡ ὁποία ἀντίκειται εἰς ῥητὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, καὶ προσπαθεῖτε σήμερον διὰ τοῦ πραξικοπήματος τούτου νὰ φθάσητε εἰς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον εἴχατε, τουτέστι νὰ ἐμποδίσητε τὴν συζήτησιν. Νομίζω, κύριοι βουλευταὶ, ὅτι οὐδεὶς ἕτερος μεταξὺ ἡμῶν θέλει ὑπάρξει ὁ ὁποῖος νὰ ὑποστηρίξῃ πρότασιν ἀντικειμένην εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος. Ὁπωσδήποτε ἐπαναλαμβάνω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον προανέφερον, ὅτι ἔχω πεποίθησιν, καὶ ποσῶς δὲν δύναμαι ν’ ἀμφιβάλλω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος οὐδέποτε θέλει θέσει εἰς ψηφοφορίαν πρότασιν, ἡ ὁποία τείνει νὰ μεταῤῥυθμίσῃ ῥητὴν τοῦ Συντάγματος διάταξιν.

§133ΖΑΪΜΗΣ. Εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, κύριε πρόεδρε, νὰ τελειώνωμεν· τοιαῦται προτάσεις οὔτε τίθενται ἐδῶ. Ὁ κύριος Ῥάλλης νὰ λάβῃ τὸν λόγον.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δρόσος θέλει τὸν λόγον.

§135ΣΑΡΑΒΑΣ. Ὁ κ. Δρόσος εἶναι σύμφωνος. Νὰ παύσῃ ἡ περαιτέρω συζήτησις.

§136ΤΙΝΕΣ. Εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§137Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἡ Βουλὴ θέλει νὰ ἐκφράσῃ μίαν εὐχὴν νὰ μὴ ἐπαναληφθῇ τὸ δὶς γενόμενον....

§138ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριε πρόεδρε, Σᾶς ὡμίλησα πρὶν περὶ τοῦ ἀπροχωρήτου. Τὸ ἀπροχώρητον ἐξαρτᾶται μόνον ἀπὸ τὴν διάθεσιν τὴν ἰδικήν σας. Σεῖς ὀφείλετε, ἅμα τὸ Σῶμα δὲν εἶναι νομίμως κατηρτισμένον, νὰ μὴ ἐπιτρέπητε τὴν περαιτέρω συζήτησιν.

§139Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε πρόεδρε, δύο λέξεις.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§141Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ εἶμαι τῆς ἰδέας ὅτι ὁ Κανονισμὸς παρεξηγεῖται.

§142ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἰδοὺ, κύριοι, ἡ πρότασίς μου. «Προτείνω νὰ ἀποφασίσῃ τὸ Σῶμα τῆς Βουλῆς....

§143ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ παραδεχθῶμεν μίαν τοιαύτην βλασφημίαν (θόρυβος).

§144ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ παραδεχθῶμεν μίαν πρότασιν ἀντικειμένην εἰς τὸ Σύνταγμα (θόρυβος).

§145ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ψηφοφορήσωμεν τοιαύτην πρότασιν.

§146ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Φύγετε.

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι, σᾶς παρακαλῶ.

§148Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἦτον ἀναγκαία ἡ σημερινὴ συζήτησις, διότι ἂν τὰ συμβάντα τὰ κατ’ αὐτὴν τὴν ἑβδομάδα δὲν ἔπεισάν τινα, ὅτι ἡ τάσις τῆς μιᾶς μερίδος, τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος, ἦτο νὰ ματαιώσῃ τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, νὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἀποσύνθεσιν καὶ διάλυσιν τοῦ Κοινοβουλίου, ἡ σημερινὴ συζήτησις ἀπέδειξε τοῦτο. Δὲν ὑποτασσόμεθα, λέγει ἡ ἀντιπολίτευσις, εἰς τὴν πλειοψηφίαν, ἐν ὅσῳ σεῖς εἶσθε διατεθειμένοι νὰ ἀποφασίσητε οὕτως ἢ ἄλλως ἐπὶ μιᾶς ἐκλογῆς· ἡμεῖς θέλομεν διὰ παντὸς τρόπου νὰ ματαιώσωμεν τὰς συνεδριάσεις σας. Σήμερον ἐδηλώθη ὁ σκοπὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως τόσον φανερὰ, ὥστε ἀνάγκη ἡ Βουλὴ, ἀνάγκη τὰ μέλη καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης μερίδος, καὶ τῆς δεξιᾶς καὶ τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος, νὰ σκεφθῶσιν ἂν ᾖναι διατεθειμένα νὰ παρακολουθήσωσι τοὺς ἡγέτας τῆς τοιαύτης ἰδέας εἰς τὸν σκοπόν των, ἂν προτίθενται νὰ ἐνισχύσωσι τὸν σκοπὸν τῆς ἀποσυνθέσεως καὶ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Εἷς τῶν ἀρχηγῶν τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, ἀπὸ τῆς πρώτης συνεδριάσεως ἠπείλησεν ὅτι τὴν τύχην τῆς παρελθούσης Βουλῆς θέλει ἔχει καὶ ἡ παροῦσα. Καὶ βεβαίως, κύριοι, ἓν ἐκ τῶν δύω θέλει συμβῇ, ἂν ἐξακολουθήσῃ ὅ,τι ἀπὸ μιᾶς ἑβδομάδος γίγνεται, ὅ,τι οὐδέποτε μέχρι τοῦδε συνέβη καθ’ ὅλας τὰς συνόδους καὶ περιόδους τοῦ Κοινοβουλίου· ἂν ἐξακολουθήσῃ τὸ σύστημα τοῦτο, βεβαίως ἡ ἀποσύνθεσις ἐπέρχεται.

§149ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Δὲν εἶναι πρώτη φορά, καθ’ ἣν ἐξακολουθεῖ νὰ γείνεται συζήτησις ἐπὶ μίαν ἑβδομάδα.

§150ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πρώτη φορὰ εἶναι.

§151ΤΙΝΕΣ. Μὴ ἀπαντᾶτε.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι.

§153ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κατηναλώσαμεν μίαν ὁλόκληρον ἡμέραν, κύριοι, εἰς ἓν παρεμπῖπτον ζήτημα, καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη ἐπ’ αὐτοῦ (θόρυβος).

§154ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν ὑπάρχει, κύριοι, καμμία σχέσις μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τῆς συμπολιτεύσεως.

§155ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κατηναλώσαμεν δύω ὁλοκλήρους ἡμέρας, ἀφ’ ἧς συνῆλθε τὸ Κοινοβούλιον, καὶ προέβημεν εἰς τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν· καὶ μολονότι ἠρχίσαμεν τὰς ἐξελέγξεις ἀπὸ τῆς 4 ὥρας τῆς δευτέρας ἡμέρας, δὲν κατορθώσαμεν καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦτο μέχρι τῆς χθὲς εἰμὴ ν’ ἀκούσωμεν ἕνα μόνον ῥήτορα ὑπὲρ τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς, δύω δὲ κατὰ, διότι δὲν θέλετε μοὶ ἀρνηθῆ, ὅτι αἱ ἀγορεύσεις τῶν βουλευτῶν Ἀττικῆς, τῶν ὁποίων πρόκειται νὰ ἐξελεγχθῇ ἡ ἐκλογὴ, ἦτο μία καὶ ἡ αὐτὴ ὡς ἐὰν ἦτον ἑνὸς μόνου ῥήτορος ἀγόρευσις. Ναί, κύριοι, σκοπίμως, καὶ τὸ γνωρίζω, καὶ τὸ γνωρίζετε ὅλοι, ὑπηγορεύθη εἰς τὸν πρῶτον λαλήσαντα ἐκ τῶν βουλευτῶν τούτων νὰ καταναλώσῃ ὅλην τὴν ἡμέραν ἐκείνην, νὰ μὴ ἀποπερατώσῃ τὴν ἀγόρευσίν του εἰμὴ τὴν ἐπιοῦσαν· διὰ νὰ καταναλώσουν δὲ καὶ τὴν δευτέραν ἡμέραν, ἐπανῆλθε καὶ ἐπανέλαβε τὰ αὐτὰ οἷα καὶ κατὰ τὴν προτεραίαν εἶπε, καὶ μόλις περὶ τὸ τέλος τῆς ἡμέρας ἐκείνης κατέστρεψε τὸν λόγον.

§156ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Εἶσθε βέβαιος;

§157ΤΙΝΕΣ. Μὴ διακόπτετε.

§158ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πλέον, ἢ βέβαιος, κύριε.

§159ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἀφήσατε, μὴ διακόπτετε· χάνομεν τὸν καιρόν μας.

§160Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Φείδεσθε τοῦ χρόνου;

§161ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Μάλιστα.

§162Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παντάπασι.

§163ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κάμνετε καλὰ νὰ μὴν τὰ ἔχετε μαζῆ μου, διότι θὰ εὕρητε τὸν μπελά σας· ἕως τώρα δὲν ἔδωκα εἰς κανένα ἀφορμήν.

§164Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ τὸν κ. Κολιάτσον ἔλαβε τὸν λόγον ἓν μέλος τῆς πλειονοψηφίας τοῦ τμήματος, ἡ ὁποία προτείνει τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐκλογῆς Ἀττικῆς. Ἐλάλησε, καὶ μολονότι τὸ ζήτημα ἦτο σπουδαῖον, ὀλίγας ὥρας κατηνάλωσε. Τὸν κ. Ζέζαν διεδέχθη ἕτερος τῶν βουλευτῶν Ἀττικῆς, ὅστις κατηνάλωσεν ἐπίσης τὴν τελευταίαν ἡμέραν· μετὰ ταῦτα δὲ ὁ κ. Ῥάλλης, ὅστις, μολονότι ἠγόρευσεν ἐπὶ τρεῖς καὶ τέσσαρας ὥρας, δὲν ἠθέλησε νὰ καταστρέψῃ τὸν λόγον του, οὐδὲ νὰ ἔλθῃ εἰς πέρας, ἀλλ’ ἐπεφυλάχθη νὰ συμπληρώσῃ τὴν ἀγόρευσίν του καὶ σήμερον. Ἡ συμπολίτευσις, κύριοι, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω, ἐπεδίωξε τὴν ταχύτητα τῶν συνεδριάσεων, διότι κατηναλώθη ἐπὶ ματαίῳ ἱκανὸς χρόνος· οὐδέποτε ἐπεδίωξε τὴν χαλάρωσιν τῶν συζητήσεων τῆς Βουλῆς, οὐδέποτε ἐπεδίωξε τὴν ἐσπευσμένην ἐπικύρωσιν ἢ ἀκύρωσιν τῶν ἐκλογῶν, καὶ ὅμως ἡ ἀντιπολίτευσις οὐχὶ χάριν τῆς ἀνακαλύψεως τῆς ἀληθείας, ἀλλ’ ἐπὶ ἄλλοις σκοποῖς παρατείνει τὰς συζητήσεις ἄνευ λόγου, θέλουσα νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς παρελεύσεως τοῦ χρόνου.

§165ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Ἐπειδὴ εἴμεθα παράνομοι, καὶ δύο ἡμερῶν ζωὴ, καλὴ εἶναι.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι.

§167Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τί ἐπεδίωξαν, κύριοι, καὶ κατὰ τὴν πρώτην καὶ κατὰ τὴν δευτέραν καὶ κατὰ τὴν τρίτην ἡμέραν; Σεῖς εἶσθε εἰς γνῶσιν καὶ δύνασθαι νὰ τὸ κρίνηται· ἐπεδίωξαν τὴν παράτασιν τῶν συνεδριάσεων καὶ τὴν ματαίωσιν αὐτῶν, τὴν ματαίωσιν τῶν προσπαθειῶν τῆς καλῆς θελήσεως τῆς πλειονοψηφίας. Τοῦτο βεβαίως ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς ἓν μέλος τοῦ Σώματος, εἰς τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐξ Αἰγιαλείας καὶ χθὲς νὰ διαμαρτυρηθῇ καὶ σήμερον νὰ φέρῃ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας, οὐδὲν ἄλλο ἐπεδίωξεν εἰμὴ τὴν διατήρησιν τῆς ὑπολήψεως τοῦ Σώματος, ἐπεδίωξε τὴν ματαίωσιν τῶν σχεδίων τῆς ἀντιπολιτεύσεως....

§168ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Τὸν εὐχαριστοῦμεν, ἀλλ’ εἴμεθα ἀρκετοὶ μόνοι μας· περὶ ἡμῶν μὴ μεριμνᾶτε.

§169Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔφερε, κύριοι, πρότασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν δύναταί τις, κατὰ τὸν χρόνον τῆς συζητήσεως ἢ διαρκούσης τῆς ἀγορεύσεως ῥήτορος, νὰ προτείνῃ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ· καὶ τὴν πρότασιν αὐτὴν τὴν ἐπολέμησαν ὅλοι οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, τὴν ἐπολέμησαν ὡς ἀντισυνταγματικὴν, ὡς ἀντιβαίνουσαν εἰς τὸν Κανονισμὸν, ὡς παράνομον· ἀλλ’ ἂς μ’ ἐπιτρέψουν πάντες οἱ ἀγορεύσαντες νὰ παρατηρήσω, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη εἶναι σύμφωνος μὲ τὸ Σύνταγμα, εἶναι σύμφωνος μὲ τὸν Νόμον, μὲ τὸν Κανονισμὸν, τὸν ὁποῖον παραγνωρίζουν, ὅσοι δὲν θέλουν τὴν πρότασιν. Ἐπεκαλέσθησαν, κύριοι, τὸ Σύνταγμα, τὸ ἄρθρον 56, καὶ δὲν ἔδωκαν τὴν ἀπαιτουμένην προσοχὴν, νὰ ἴδωσιν ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη εἶναι ὀρθοτάτη καὶ σύμφωνος μὲ αὐτό. Βεβαίως δὲν δύναται νὰ συνεδριάσῃ ἡ Βουλὴ, οὐδὲ νὰ συνέλθῃ, ἐὰν δὲν εὑρίσκεται ἐν ἀπαρτίᾳ· βεβαίως ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν, ἐὰν δὲν εὑρίσκεται ἐν ἀπαρτίᾳ· ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως διαστήματι, τῷ ἀπὸ τῆς πρώτης πράξεως τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως μέχρι τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς κατὰ τὰς ἀγορεύσεις, οὐδέν ἐστὶ τὸ ἐπιβάλλον ἢ ἀπαιτοῦν πλήρη ἀπαρτίαν. Ἰδοὺ, κύριοι, τὸ ἄρθρον 56, τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθησαν τοῦ Συντάγματος· «Ἡ Βουλὴ δὲν δύνατα νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας....» Δὲν δύναται νὰ πράξῃ συγχρόνως καὶ τὰ δύω, κύριοι, νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφασίσῃ ἄνευ τῆς παρουσίας.....

§170ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Ἴσα ἴσα αὐτὸ εἶναι.

§171Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχετε ὑπομονὴν, κύριοι, διότι πιστεύω, ὅτι θὰ πεισθῆτε, ἐὰν θέλετε.

§172Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κ. πρόεδρε, διὰ νὰ τῷ ἀποδείξω, ὅτι ὅπερ προτείνει οὐδὲν πρακτικὸν ἀποτέλεσμα ἔχει, καὶ θαυμάζω πῶς κάθηνται καὶ συζητοῦν αὐτό.

§173Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ πρακτικὸν ἀποτέλεσμα ἔχει, κ. Σωτηρόπουλε, νὰ μὴ διαλύετε τὰς συνεδριάσεις ἐν τῷ μεταξύ.

§174Σ. ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἰδῆτε ὅτι σκιαμαχεῖτε.

§175Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἀκολουθήσωμεν τὰς σκέψεις σας, βεβαίως ἠμπορεῖτε νὰ ματαιώσητε τὰς συνεδριάσεις. «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ἀποφασίσῃ καὶ συζητήσῃ....» Ἐὰν, κύριοι, εἶχε τὴν ἰδέαν ὁ νομοθέτης, τὴν ὁποίαν ἔχουν σήμερον οἱ ἀντιλέγοντες, ἰδοὺ πῶς ἠδύνατο νὰ ἐκφρασθῇ ὁ νόμος, ὅπως μὴ ὑπάρχῃ οὔτε ζήτημα, οὔτε ἀμφιβολία· «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ, οὐδὲ νὰ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας. ...» Καταλαμβάνετε; Καὶ ὅτι τοῦτο ἐφρόνει ὁ νομοθέτης, ὅτι ἡ ἀπόφασις δὲν δύναται νὰ ληφθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, μὴ οὔσης ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς τελευταίας περικοπῆς τοῦ ἄρθρου 55, «ἐν περιπτώσει ἰσοψηφίας, ἡ πρότασις ἀποῤῥίπτεται.» Πρόκειται λοιπὸν περὶ τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς. Τῳόντι, κύριοι, καὶ τὸ Σύνταγμα καὶ ὁ Κανονισμὸς ἔπρεπε νὰ προΐδωσιν αὐτὴν τὴν περίπτωσιν, ἔπρεπε νὰ μὴ ἀφεθῇ εἰς τὴν αὐθαιρεσίαν τῆς μειοψηφίας ν’ ἀποφαίνεται ἐπὶ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἔρχονται εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Ἀλλ’ ἐὰν μετὰ μίαν πολύωρον μακρὰν συνεδρίασιν ἀπουσιάζουν ἐν τῷ μεταξὺ εἷς ἢ δύω τῶν ἀντιπροσώπων, ἓν ἢ δύω μέλη τοῦ Κοινοβουλίου καὶ εἰς περίστασιν καθ’ ἣν προλαμβάνει ὁ ἀγορεύων νὰ δηλώσῃ, ὅτι θέλει διαρκέσει ὁ λόγος του ἐπὶ τρεῖς τέσσαρας ὥρας, ἐὰν, λέγω, ἐν τῷ μεταξὺ αὐτῷ ἐπὶ μίαν, δύω στιγμὰς ἤθελον ἀποσυρθῆ δύω μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἡ Βουλὴ σχεδὸν εὑρίσκεται ἐν ἀπαρτίᾳ καὶ ἐν τῇ Βουλῇ εὑρίσκωνται 95 πρόσωπα, ἠννόει ὁ νομοθέτης νὰ ματαιώσῃ τὴν συνεδρίασιν διὰ μόνον τὸν λόγον, ὅτι ἀπουσίασεν ἓν μόνον πρόσωπον καὶ τὸ ὁποῖον ἀπουσίασε πρὸς στιγμὴν ὅπως ἐπανέλθῃ; Καὶ τὰ ζητήματα, κύριοι, θέλουν νὰ ἐξευτελίσουν καὶ τὴν Βουλὴν νὰ ταπεινώσουν, ὅσοι προσπαθοῦν διὰ τῶν διακοπῶν καὶ τῶν θορύβων νὰ ματαιώνουν τὰς ἀγορεύσεις (θόρυβος). Ὁ νόμος, κύριοι, εἶναι τοιοῦτος (θόρυβος).

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, κύριοι.

§177ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Βεβαίως ἡμεῖς ἔχομεν τὸν νόμον ὑπὲρ ἡμῶν.

§178Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κατόπιν λαμβάνετε τὸν λόγον, εἶσθε δικηγόρος, μὴ διακόπτετε.

§179ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἀλλ’ ἦλθε τώρα ἡ ὥρα νὰ φύγουν καὶ διὰ τοῦτο τὰ λέγουν αὐτά.

§180Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἑρμηνεία αὕτη εἶναι ἡ λογικὴ, ἡ προκύπτουσα ἐκ τῶν πραγμάτων. Συνεπείᾳ λοιπὸν αὐτῆς τῆς ἑρμηνείας αὐτοῦ τοῦ γράμματος, τί παράδοξον εἶχεν ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη, ἡ ὁποία περιωρίσθη εἰς τοῦτο τοὐλάχιστον, νὰ μὴ διακόπτεται ὁ ῥήτωρ ἐν τῷ μεταξύ; Παραλογίζεται, λέγουν, ὁ κ. Μεσσηνέζης φέρων τοιαύτην πρότασιν· καὶ τὸ λέγουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πρωτοφανῆ πρότασιν πρὸ ὀλίγου ἔφεραν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔφεραν τὴν πρότασιν νὰ προσδιορισθῇ ἡ ὥρα τῆς λύσεως τῶν συνεδριάσεων, πρωτοφανῆ πρότασιν, ἡ ὁποία οὐδέποτε εἰς κἀνὲν Κοινοβούλιον καὶ εἰς κἀνένα κανονισμὸν ἀνεγράφη. Σεῖς λοιπὸν θέλετε νὰ προσδιορίσητε καὶ τὴν ὥραν τῆς λύσεως τῶν συνεδριάσεων! καὶ σεῖς λέγετε, ὅτι εἶναι παράλογος ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη, νὰ μὴ διακόπτεται τοὐλάχιστον ὁ ἀγορεύων μεταξὺ τῆς ἀγορεύσεώς του; Κύριοι, τοὺς πάντας πρέπει νὰ διέπῃ ἡ εὐθύτης καὶ εἰλικρίνεια.

§181ΖΩΧΙΟΣ. Μάλιστα.

§182Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἀνειλικρίνεια εἶναι ἀναξία πολιτευομένων, ὁ δόλος καὶ τὰ παρόμοια μέσα εἶναι ἀνάξια πολιτευομένων. Προχωρήσατε, κύριοι, ὑποστηρίξατε τὰ δικαιώματά σας, τὰς πεποιθήσεις σας, θὰ ὑπαχθῆτε, ὀφείλετε ἐπὶ τέλους νὰ ὑπαχθῆτε εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς πλειονοψηφίας. Ἡ πλειονοψηφία ἔχει ἐπίσης τὰς πεποιθήσεις της, δὲν σᾶς χαρίζει οὔτε πλειοτέραν συνείδησιν καὶ ἀγάπην πρὸς τὴν Πατρίδα, οὔτε πατριωτισμὸν μεγαλείτερον. Ἐπιδιώκομεν, κύριοι, ὅλοι τὴν ἀληθῆ, τὴν γνησίαν ἀντιπροσωπείαν καὶ τὸ δίκαιον. Σεῖς ἀρνεῖσθε εἰς ἡμᾶς τὴν καλὴν θέλησιν, τὴν εὐθύτητα· δίδετε καὶ εἰς ἡμᾶς τὸ δικαίωμα νὰ ἀμφισβητήσωμεν ταῦτα καὶ πρὸς ὑμᾶς (θόρυβος). Τέλος πάντων, κύριοι, δὲν δικαιοῦται κἀνεὶς νὰ παρακωλύῃ τὰς συζητήσεις καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐξελέγξεων (θόρυβος).

§183Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, γίνεται τόση ταραχή, ὥστε ἐγώ, ὅστις εἶμαι πλησίον, δὲν ἀκούω· πολὺ δὲ περισσότερον ὅσοι κάθηνται μακράν.

§184Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔστωσαν βέβαιοι, μὲ ὅσα καὶ ἂν καταβάλλωσι μέσα, οἱ ἐπιδιώκοντες ἐκ τῆς μειονοψηφίας νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τὴν θέλησίν των ὅτι δὲν θὰ τὸ κατορθώσωσι καὶ θὰ ἐκτεθῶσιν εἰς τὴν κοινωνίαν, ὡς θέλοντες νὰ παραλύσωσι τὰς συνεδριάσεις τοῦ Κοινοβουλίου· οὐδὲν δ’ ἄλλο θὰ πράξωσι. Καταβαίνων, κύριοι, τοῦ βήματος, προτείνω τὴν ἐπιψήφισιν τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Μεσσηνέζης.

§185ΔΡΟΣΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ φίλου μου κ. Μεσσηνέζη ἔλαβε διαστάσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἔπρεπε, τοὐλάχιστον ἐπὶ τοῦ παρόντος, νὰ λάβῃ· διὰ τοῦτο περιορίζομαι εἰς τὴν πρότασιν αὐτὴν μόνην. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη ἀντιβαίνει εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Τὸ Σύνταγμα λέγει, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ συζήτησις καὶ ἀπόφασις, ἂν δὲν ᾖναι ἀπαρτία, τουτέστι τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν βουλευτῶν· δὲν κάμνει διάκρισιν τοιαύτην, ὁποίαν μᾶς ἀνέφερεν ὁ κ. Μεσσηνέζης, καὶ δὲν χωρίζει τὴν συζήτησιν ἀπὸ τὴν ἀπόφασιν. Τί προτείνεται σήμερον; προτείνεται ἑρμηνεία τοῦ Συντάγματος. Ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν ἑρμηνείαν τοῦ Συντάγματος; Καὶ εἶναι τώρα ὥρα νὰ ἐνασχοληθῶμεν εἰς τοιοῦτον ζήτημα; Εἰς ὅλας τὰς Βουλὰς ἐφηρμόσθη αὐτὴ ἡ διάταξις ὡς καὶ ἤδη· πάντοτε ὁσάκις εἷς ἔλεγε δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, διεκόπτετο ἡ συζήτησις καὶ ἐβεβαιοῦτο ἐὰν ὑπάρχῃ ἀπαρτία. Ἀνέφερον τὴν Ἀγγλίαν· ἐκεῖ ὑπάρχει νόμος, ὅστις θεωρεῖ ἀπαρτίαν, ὁσάκις ᾖναι παρόντες τεσσαράκοντα μόνον βουλευταί. Ἀλλ’ ὅταν εἶναι 38 ἢ 39 καὶ ἕνας βουλευτὴς παρατηρήσῃ ὅτι δὲν εἶναι ἀπαρτία, διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, κ. Πρόεδρε, προτείνω τὸ ἀπροχώρητον τῆς προτάσεως, ὡς ἀντιβαινούσης εἰς τὸ Σύνταγμα.

§186ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, δὲν κατατάσσομαι μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὴν τόλμην νὰ οἰκειοποιῶνται ὅλας τὰς ἀρετὰς, νὰ ἀρνῶνται δὲ τὸ πᾶν εἰς τοὺς ἄλλους, καὶ ἵνα ὑψωθῶσι περισσότερον ἐξακολουθοῦν νὰ συκοφαντῶσι. Δὲν σκοπῶ νὰ ἀπαγγείλω ἐπικήδειον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· οἱ ἐπικήδειοι, κύριοι, εἶναι συνήθως σειρὰ ἐπαίνων τοσούτῳ μᾶλλον καθόσον ὁ ἐπαινούμενος εἶναι μηδαμινώτερος.

§187ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε πρόεδρε.

§188ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς ἀνασκάπτωσιν ὅσον θέλουν τὸ παρελθόν μου· τὸ παρελθὸν συνεζητήθη ἁρμοδίως, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ καὶ τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἡ κοινὴ γνώμη ἀπεφάνθη· ἂς τὸ ἀνασκάψουν ὅσον θέλουσιν· εἶμαι ἕτοιμος νὰ συζητήσω ὅλον μου τὸ παρελθὸν οὐχὶ μετ’ ἐκείνων, οἵτινες δὲν ἔχουν παρελθὸν, οὔτε θέλουν κατορθώσει νὰ ἀποκτήσωσι μέλλον, ἀλλὰ μετ’ ἐκείνων οἵτινες ἔχουσι παρελθὸν, καὶ ἔντιμον καὶ λαμπρόν.

§189ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸ παρελθόν σου δὲν εἶναι ἐπίζηλον.

§190ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ καυχώμενος ἄναυδος ἐπὶ ἠθικότητι ὅτι δὲν ἐξύβρισε, διότι δὲν ἐξέφερεν ὑβριστικὰς λέξεις, κακῶς καυχᾶται. Πιστεύω, κύριοι, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη σκοπὸν ἔχει νὰ σᾶς ἐξυβρίσῃ, καὶ πρὸς τοῦτο εἴδετε ὅτι ἐστηρίχθη ἐπ’ ἐλεεινῶν παραμορφώσεων· ἤκουσε καὶ δὲν ἤκουσε τὸν κ. Σαράβαν· ἔπλασεν ὑποθέσεις, ἐπανέλαβε λόγους, οἵτινες οὔτε ἐῤῥέθησαν, οὔτε εἰς τὸν νοῦν οὐδενὸς ἦλθον. Ἄλλως, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς ὁ κ. Μεσσηνέζης, ὅστις ἀπὸ χθὲς ἐμελέτησε τὴν πρότασιν, ἐντὸς ἡμισείας ὥρας, ἀφοῦ δαψιλῶς μᾶς ἐξύβρισεν, αὐτὸς οὗτος ἀνέτρεψεν αὐτήν· διότι ἡ τροποποίησις, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει, εἶναι ἀνατροπή. Λοιπὸν, ἢ σκοπὸν εἶχε νὰ μᾶς ὑβρίσῃ, τὴν πρότασιν αὐτὴν φέρων, ἢ πρέπει νὰ δεχθῇ ὅτι προσηνέχθη μὲ ἐλαφρότητα, ὁμοίαν τῆς ὁποίας δὲν ἀπηντήσαμεν εἰς τὴν Βουλήν· διότι δὲν γνωρίζω, πῶς ἄνθρωπος, ὅστις μετὰ τόσου ζήλου ὑπεστήριξε τὴν πρότασιν αὐτὴν, αὐτὸς οὗτος ἐντὸς ἡμισείας ὥρας παραιτεῖται αὐτῆς. Ἐπαναλαμβάνω, ἢ νὰ μᾶς ὑβρίσῃ σκοπὸν εἶχε, ἢ, καίτοι ἀντιποιούμενος τὸν μέγαν ἄνδρα, δεικνύει ἐλαφρότητα τὴν πλέον ἀσύγγνωστον. Κύριοι, κατ’ ἐμὲ, ἡ ἀξία τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος συνίσταται εἰς τὴν ἐλευθέραν καὶ ἐκτεταμένην συζήτησιν· διότι ἐν τῷ συνταγματικῷ πολιτεύματι δὲν σκοπεῖται ἄλλο τι εἰμὴ ἡ ὑπερίσχυσις τοῦ ὀρθοῦ καὶ τῆς γνώμης τῆς πεφωτισμένης, καὶ γνώμην πεφωτισμένην δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἢ ὅπου ἡ συζήτησις εἶναι εὐρεῖα καὶ ἐλευθέρα. Διὰ τοῦτο, ὅτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ παρακάθημαι εἰς τὴν ἕδραν ἐκείνην (δεικνύει τὴν ὑπουργικὴν), οὐδέποτε ἠθέλησα νὰ ἐμποδίσω τὰς συζητήσεις, καίτοι εἶχον πάντοτε ἰσχυρὰν ὑπὲρ ἐμοῦ πλειονοψηφίαν. Ἐνθυμοῦμαι, τὸ 1867 εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν τότε ἦτο καὶ ὁ νῦν πρόεδρος τοῦ ὑπουργείου· μία πίστωσις συνεζητήθη ἐπὶ δεκαπέντε ἡμέρας. Οὐδέποτε προέτεινα τὴν διακοπὴν τῆς συζητήσεως, διότι ἐνόμιζον, ὅτι τὸ δίκαιόν μου διὰ τῆς συζητήσεως ἤθελον τὸ ἀποδείξει, καὶ ἤθελον καταστήσει σεβαστὴν τὴν ἀλήθειαν καὶ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἐν τῇ κοινωνίᾳ. Πότε μὲ ἠκούσατε νὰ σᾶς εἴπω, σπεύσατε, διότι ὁ καιρὸς εἶναι πολύτιμος! Αὐτὸ εἶναι ἡ ἀνάγκη τοῦ αὐθαιρέτου· τὸ αὐθαίρετον δὲν ἀγαπᾷ τὴν συζήτησιν, τὸ φῶς. Ὁ καιρὸς, κύριοι, δὲν εἶναι τὸ μόνον ἀπολύτως ἀναγκαῖον ὅσον ἡ ἀλήθεια, ἡ ὁποία ἐν τῇ σιωπῇ καὶ τῇ ταχύτητι συνήθως δὲν ἐπιτυγχάνεται, ἀμαυροῦται, καλύπτεται· τὴν σιωπὴν πάντοτε ἀπέκρουσα καὶ θέλω αἰωνίως τὴν ἀποκρούει. Τί ἠθέλατε νὰ πράξωμεν ἡμεῖς τοιαύτην ἔχοντες πεποίθησιν; ἠθέλετε νὰ ἀποδεχθῶμεν, νὰ ὑποκύψωμεν εἰς ἀπόφασιν — συγχωρήσατέ μοι τὴν ἔκφρασιν — κτηνώδη, ὁποῖαι εἶναι αἱ ἄνευ ἐρεύνης ἀποφάσεις, ἢ νὰ συζητήσωμεν καὶ νὰ φωτίσωμεν τὴν κοινὴν γνώμην καὶ ἡμᾶς αὐτούς; Καὶ περὶ τίνος πρόκειται; Λυποῦμαι ὅτι δὲν ἔλαβον ἔτι τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς Ἀττικῆς· θέλω τὸν λάβει καὶ θέλω σᾶς ἐξηγήσει ὅτι σήμερον πρόκειται περὶ τοῦ ὅλου διεφθαρμένου ἐκλογικοῦ συστήματος, καὶ ἰδοὺ ποῦ θέλει περιστραφῇ ἡ συζήτησις. Τότε θέλω παρακαλέσει ὑμᾶς νὰ μᾶς δώσητε πλειοτέραν προσοχὴν καὶ καιρὸν, ἵνα λύσωμεν ζήτημα, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἐξαρτᾶται ἡ ὕπαρξις τοῦ πολιτεύματος. Ἔχοντες λοιπὸν τοιοῦτον σκοπὸν καὶ τοιαύτην πρόθεσιν καὶ μὴ ἀγωνιζόμενοι περὶ μόνης τῆς ἐκλογῆς, ἀλλ’ ἵνα λύσωμεν τὸ μέγα ἐκλογικὸν ζήτημα, νομίζετε ὅτι κακῶς ἐπράξαμεν θέλοντες νὰ τύχωμεν καιροῦ, ἵνα συζητήσωμεν καὶ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπὸν αὐτόν; Καὶ δικαιοῦσθε, κύριοι, ὑμεῖς νὰ εἴπητε ὅτι ἐκ συστήματος θέλομεν νὰ παραλύσωμεν τὰς ἐνεργείας τῆς πλειονοψηφίας; Ὄχι· τὸ σύστημα αὐτὸ μετῆλθον ἄλλοι ἄλλοτε ἐπὶ μεμελετημένῳ σκοπῷ. Κύριοι, ἐγὼ σᾶς εἶπον πολλάκις, δὲν ἀντέχομεν μετὰ ἑπτάωρον ἐργασίαν νὰ μένωμεν ἐπὶ πλέον· ἐὰν ἐπιμένετε νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν συζήτησιν, ἠναγκασμένοι εἴμεθα νὰ ἀναχωρήσωμεν. Σᾶς ἐρωτῶ, εἰς ποῖον ἄλλο Κοινοβούλιον περισσοτέρα ἐργασία γίνεται ἢ ὅση εἰς τὸ ἡμέτερον; Καὶ ἔχετε τὴν τόλμην νὰ λέγητε ὅτι ἐκ κακῆς προθέσεως ἀναχωροῦμεν; Συνείδησις, γυμνὴ ἀρετῆς, ἠμπορεῖ νὰ προφέρῃ συκοφαντίας τοιαύτας κατὰ τῆς μειονοψηφίας, ἥτις ἐκπληροῖ πληρέστατα καὶ νομιμώτατα τὸ χρέος της, καὶ ἥτις ἐπιθυμίαν καὶ ἀπόφασιν ἔχει νὰ συζητήσῃ ἐνώπιόν σας τὸ σπουδαῖον αὐτὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔσεται μεστὸν συνεπειῶν. Πρόκειται περὶ τῆς ἰσχύος μεταξὺ τοῦ συστήματος τῆς διαφθορᾶς τῶν ἐκλογῶν καὶ τοῦ συστήματος τῆς εἰλικρινείας αὐτῶν, τὰ ἐπαναλαμβάνω. Κύριοι, οὐδὲν εἶναι ἀπόλυτον εἰς τὴν πολιτικήν, ἀπορῶ δὲ πῶς οἱ ὁμιλήσαντες μὲ τόσην τόλμην ὡμίλησαν περὶ τῶν δικαιωμάτων τῆς πλειονοψηφίας, καὶ δὲν ἐπαναλαμβάνω ὅ,τι ὁ ἔντιμος κ. Σαράβας εἶπεν ἐν γένει· θέλω ὁμιλήσει δὲ περὶ τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τούτῳ, ἀλλὰ καθαρώτερον. Νομίζετε, κύριοι, ὅτι ὁ κανών, τὸν ὁποῖον παραδέχομαι καὶ τοῦ ὁποίου εἶμαι ὀπαδός, ὁ κανὼν τοῦ νὰ ὑπείκῃ ἡ μειονοψηφία εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, εἶναι κανὼν γενικὸς καὶ ἀπόλυτος, ὅτι δὲν δύναταί ποτε νὰ τροποποιηθῇ; Καὶ ἐὰν σεῖς σήμερον μᾶς φέρετε νὰ ψηφοφορήσωμέν τι ἐναντίον τοῦ Συντάγματος, εἴμεθα ἡμεῖς ὑποχρεωμένοι νὰ συντελέσωμεν, ὥστε νὰ πραχθῇ τὸ ἔγκλημα τοῦτο; Ἐγὼ ἐν πληρεστάτῃ συνειδήσει ἤθελον ἀποκρούσει τοιοῦτόν τι, ἐὰν ἐπροτείνετο· εἶναι ἀπόλυτος ὁ κανών; Ἡ ἱστορία μᾶς διδάσκει ὅτι εἰς παρελθόντας καιροὺς ἄνδρες, ἁγνῶν αἰσθημάτων καὶ ὑπηρετοῦντες μεγάλας ἰδέας, ὑπέκυψαν εἰς ἐγκληματικὰς παρεκτροπάς, καὶ τὰς παρεκτροπὰς αὐτάς, διὰ νὰ κατορθώσωσιν, ἀνάγκην εἶχον τὰ κοινοβούλια νὰ μετασχηματίσωσι βιαίως καὶ παρανόμως. Γνωρίζομεν ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τῶν κοινοβουλίων, ὅτι διὰ τῆς βίας καὶ ἐκνόμως ἀπεπέμφθησαν Βουλευταὶ νόμιμοι καὶ οὕτω τὰ κοινοβούλια αὐτὰ ἐκκαθαρισθέντα κατὰ τὴν συνήθη ἔκφρασιν, ἐγκλημάτισαν, ἐνῷ ἐνόμιζον ὅτι ὑπηρετοῦσιν ἰδέας καὶ σκοποὺς ὑψηλοτέρους καὶ πατριωτικούς. Ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις, σᾶς ἐρωτῶ, ἐν τῇ μειονοψηφίᾳ οὖσα ὅταν τὸ ἔγκλημα αὐτὸ ἐτελεῖτο, ἀπεχώρει καὶ οὕτω ἐμπόδιζε νὰ διαπραχθῶσι τὰ ἐγκλήματα ταῦτα, ἤθελεν εἶσθαι ἔνοχος καὶ κατακριτέα; Ἀλλὰ καὶ τὸ Κοινοβούλιόν μας αὐτὸ δὲν ἐκαθάρισεν ἡ αὐθαιρεσία ἐδῶ μὲν ἑνὸς Νομάρχου, ἐκεῖ δὲ ἡ δολιότης τοῦ ἐπάρχου, ἢ ἡ ἀτολμία τοῦ ἐκλογικοῦ Συλλόγου; Καὶ νομίζετε ὅτι ἠμπορεῖτε νὰ ὁμιλῆτε, ὅπως ὁμιλεῖτε, περὶ τῆς οὕτω καταρτισθείσης πλειονοψηφίας; Καὶ ὅταν ὁ Νομάρχης ἢ ὁ σύλλογος ὁ ἐκλογικὸς αὐθαιρέτως καταρτίζει τὸ Κοινοβούλιον παρὰ τὴν θέλησιν τοῦ ἔθνους, ἀπαιτεῖται πολλὴ τόλμη ὥστε νὰ ὁμιλῆτε μὲ τόσον θάῤῥος περὶ πλειονοψηφίας, διότι ἡ πλειονοψηφία δὲν ἀρκεῖ νὰ ἔχῃ τὸν ἀριθμὸν τὸν πλείονα διὰ νὰ ᾖναι καὶ σεβαστὴ, ἀλλὰ πρέπει νὰ ᾖναι ἀληθὴς τοῦ ἔθνους πλειονοψηφία, κατὰ τοὺς νόμους κατηρτισμένη· καὶ ὅμως καὶ μὲ τὴν τοιαύτην συγκρότησιν πλειονοψηφίας, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἐνώπιόν μας, δὲν ἠθελήσαμεν ὡς σύστημα νὰ καθιερώσωμεν τὴν ἀποχώρησιν. Ἐζητήσαμεν καὶ ζητοῦμεν νὰ μᾶς ἐπιτρέψητε νὰ ἐργαζώμεθα ὅσον αἱ φυσικαὶ δυνάμεις μᾶς ἐπιτρέπουσι, καὶ νὰ μᾶς δώσητε καιρὸν νὰ συζητήσωμεν ἐνώπιόν σας ζήτημα, τὸ ὁποῖον θεωρεῖται ὡς τὸ μέγιστον τῶν ζητημάτων, καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου σεῖς θὰ ἀποφασίσητε. Ἀλλ’ ὅταν μὲ λέγετε, ἀφοῦ ἦλθον τὴν 1ην ὥραν καὶ ἔμεινα μέχρι τῆς 7ης, ὅτι πρέπει νὰ μείνω ἀκόμη, ἐνῷ ἡ φύσις δὲν μοὶ τὸ ἐπιτρέπει, εἶναι δικαίωμά μου νὰ μὴ ὑπακούσω, ὡς μὴ δυνάμενος νὰ ἀνθέξω· δικαίωμά μου εἶναι προσέτι νὰ ὑπερασπίσω τὴν ἐλευθερίαν τοῦ Σώματος τούτου, τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Βουλῆς· καὶ ἡ ἀνεξαρτησία τῆς Βουλῆς βεβαίως πάσχει, ὅταν ἡ τοιούτου εἴδους βία καταστενοχωρεῖ τοὺς βουλευτὰς, ὥστε ἐξαντλεῖ τὰς φυσικὰς καὶ διανοητικὰς αὐτῶν δυνάμεις· εἶναι δικαίωμά μου, ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἀντιτάσσωμαι καὶ μὲ ὁποιονδήποτε ἠθικὸν τρόπον διὰ νὰ ἐπαναφέρω τὴν πλειονοψηφίαν εἰς τὸν ὀρθὸν λόγον καὶ τὸ δίκαιον. Εἶναι, κύριοι, ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη συζητητέα; εἶναι λογική; εἶναι ἀποτελεσματικὴ τοὐλάχιστον; Ἰδοὺ τί θὰ συζητήσω ἐν ὀλίγοις. 1ον οὕτω πῶς εἰσαγομένην, οὕτω πῶς συντεταγμένην ἠμπορεῖτε σεῖς σήμερον νὰ τὴν συζητήσητε; ὄχι. Δὲν δύνασθε νὰ συζητήσητε τροποποίησιν Κανονισμοῦ, διότι ἡ Βουλὴ δὲν συνεκροτήθη ἔτι· οὐδέποτε δύνασθε νὰ συζητήσητε τοῦ Συντάγματος τροποποίησιν. Τὸ Σύνταγμα κανονίζει τίνι τρόπῳ ἠμπορεῖ νὰ τροποποιηθῇ. Εἰς τὴν Βουλὴν δὲν ἐπιτρέπεται, εἶναι λίαν ἐπικίνδυνον νὰ δεχθῇ αὐτὸ, ὅπερ σεῖς ζητεῖτε, διότι ὅταν ὑμεῖς τὴν παραβίασιν αὐτὴν πράξητε, δὲν ἠμπορεῖ οὐδεὶς νὰ ἐπιφέρῃ θεραπείαν. Ὅταν οἱ ὑπουργοὶ πταίσωσιν, ὅταν ἐγκληματήσῃ ἡ ἐξουσία, τὸ κακὸν αὐτὸ θεραπεύεται, καὶ οἱ πταίσαντες εἶναι ὑπεύθυνοι ἐνώπιον τοῦ βασιλέως καὶ ἡμῶν· ἀλλ’ ὅταν πταίσητε ὑμεῖς, ποῖος θὰ θεραπεύσῃ τὸ κακόν; Ὅταν σεῖς τὸ Σύνταγμα ἀντικαταστήσητε δι’ ἑνὸς νόμου, ὅταν τὸ Σύνταγμα ἑρμηνεύσητε διὰ νόμου, τὸ κακὸν εἶναι μέγιστον, εἶναι ἀθεράπευτον. Ἐνώπιον τίνος θὰ δώσητε εὐθύνην διὰ τὸ κακὸν αὐτὸ, ὅταν μάλιστα ἐκ συμφέροντος καὶ τῆς ἐξουσίας προέρχεται; Λοιπὸν μὴ βάλετε χεῖρα ἐγκληματικὴν, ἱερόσυλον ἐπὶ τοῦ Συντάγματος. Ἐὰν τὸ ἐγγίξητε ἁπλῶς, τίς θὰ ἀρνηθῇ κατόπιν τὸ δικαίωμα εἰς τὸν θέλοντα νὰ ζητήσῃ ἔπειτα περισσοτέρας ἑρμηνείας καὶ τροποποιήσεις; Ἐὰν ἐπιτρέψητε σήμερον ὡς μικρὰν τὴν ἑρμηνείαν αὐτὴν τοῦ Συντάγματος, διατί θὰ ἐμποδίσητε μετὰ ταῦτα νὰ ἐπαναληφθῶσιν ἑρμηνεῖαι καὶ σπουδαιότεραι καὶ περισσότεραι; Βλέπετε τὸν κίνδυνον, εἰς τὸν ὁποῖον σᾶς ὠθοῦσιν; Ἐὰν θέσητε χεῖρα, ὅσον καὶ ἂν ᾖναι δυνατὸν ἐλαφρὰν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, δὲν δύνασθε νὰ ἐμποδίσητε τοὺς κατόπιν νὰ θέσωσι χεῖρα βαρυτέραν· ἡ παραβίασις ἐγένετο. Εἶναι λογικὴ ἡ πρότασις; καὶ ἐδύνατο λογικῶς ὁ νομοθέτης νὰ τὴν δεχθῇ; Ἰδοὺ τί ἡ πρότασις λέγει: ἐπιτρέπεται νὰ συζητῇ ἡ Βουλὴ καὶ μὲ πέντε Βουλευτὰς — μὴ ὑποθέσητε τοῦτο ὡς ἁπλοῦν ἐπιχείρημα· ὅλας τὰς συνεπείας μιᾶς ἀρχῆς θέλω σύρει, διὰ νὰ πεισθῶ, ἐὰν ᾖναι λογικαὶ αὗται·— καὶ ὅμως δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀποφασίζωσι εἰμὴ ἑκατὸν βουλευταί, δηλαδὴ ἡ ἀπαρτία. Καὶ ποίαν ἀξίαν ἔχει ἀπόφασις ἀγνοούντων ἀνθρώπων; ποίαν ἀξίαν ἔχει ἡ ψῆφος ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἤκουσαν τὴν συζήτησιν, ἐνῷ ἡ ἀπόφασις εἶναι τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως; Ἤθελε λοιπὸν εἶσθαι λογικὴ ἡ παραδοχὴ τοιαύτης διατάξεως; Ὁ νομοθέτης ἤθελε παραδεχθῆ ὅτι δύναταί τις νὰ ἀποφασίσῃ καὶ ἐπὶ σπουδαίων καὶ κυρίων ζητημάτων, χωρὶς νὰ ἀκούσῃ, νὰ μελετήσῃ καὶ νὰ συζητήσῃ; Ἐὰν καθιερώσητε τοῦτο, τουτέστι νὰ συγκροτῆται Βουλὴ καὶ μὲ ὀλίγους, καὶ μόνον κατὰ τὴν ψηφοφορίαν οἱ βουλευταὶ νὰ λαμβάνουν μέρος, θέλουσι συμβῆ ἄτοπα. Τέλος πάντων καὶ ἂν ἐδύνασθε, δὲν πρέπει νὰ τὸ ἐπιτρέψητε, διότι εἶναι ἐπικίνδυνον, ὅταν μάλιστα πρόκειται περὶ μιᾶς Βουλῆς. Ὅπου οἱ νόμοι προετοιμάζονται ἀπὸ Συμβούλιον, ὅπου καὶ ἕτερον Σῶμα συζητεῖ, ἡ Γερουσία, ὅπου τέλος πάντων ὑπάρχουν πολλαὶ ἐγγυήσεις, ὅτι ἡ ἀλήθεια καὶ τὸ ὀρθὸν θέλει εὑρεθῆ ἐκ τῆς πολλαπλῆς συζητήσεως, εἴτε κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ νόμου, εἴτε κατὰ τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ, τότε ἴσως δὲν ἤθελον προκύπτει ἄτοπα, καὶ ἂν ὀλιγωτέρα κατεβάλλετο προσοχή· ὅταν ὅμως ἔχετε μίαν Βουλὴν, ὅταν αἱ πολλαπλαῖ ἐγγυήσεις ὡρίμου συζητήσεως δὲν ὑπάρχουν, δὲν πρέπει νὰ συγχωρήσητε νὰ λαμβάνηται ἀπόφασις, ἐνῷ ἡ συζήτησις δὲν ἐγένετο, δὲν ἐξηντλήθη ἐνώπιον ὅλων τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ ἀποφασίσωσιν. Ἀλλ’ εἶναι ἀποτελεσματική; παντάπασι. Θέλει ἡ πρότασις νὰ ἐμποδίσῃ κατὰ τὴν συζήτησιν ἢ ἐνόσῳ ἀγορεύῃ τις, νὰ ζητῆται ὁ ἔλεγχος ἂν ὑπάρχῃ ἀπαρτία, διότι οὕτω πως, λέγουσι, ματαιοῦνται αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ νὰ ζητῆται αὕτη, ὅταν πρόκηται νὰ γείνῃ ἀπόφασις. Ἀλλὰ μένει ἀκέραιον τὸ δικαίωμα νὰ ζητῆται ἀναβολή; Βεβαίως ναί· ἢ θὰ ἀπαγορεύσητε καὶ τοῦτο; Ἂν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσω ἀναβολὴν, ἡ αἴτησις αὕτη θὰ προκαλέσῃ ἀπόφασιν, δι’ ἣν ἀπαιτεῖται ἀπαρτία. Τί ἐκερδήσατε λοιπόν; Δὲν ζητῶ νὰ ἐρευνηθῇ ἐὰν ὑπάρχῃ ἀπαρτία, ζητῶ ἀναβολὴν, τὴν ὁποίαν ἀποφασίζει ἡ ἀπαρτία. Ὅθεν ἡ διάταξις, τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ ψηφίσητε, εἰς οὐδὲν σᾶς ὠφελεῖ.

§191ΤΙΝΕΣ. Πρέπει νὰ τὴν ζητήσουν δέκα.

§192ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ νομίζετε τοῦτο δύσκολον; τὴν ζητοῦν δέκα καὶ μετὰ ταῦτα ἀναχωροῦν οἱ ἐννέα. Κύριοι, ὁμιλοῦμεν βεβαίως περὶ ἐνεργείας καλῇ τῇ πίστει, διότι, ὅταν οἱ βουλευταὶ ἐργάζονται καλῇ τῇ πίστει, δὲν ἀναχωροῦν ἵνα παραλύσωσι τὰς ἐνεργείας τῆς πλειονοψηφίας· ἀλλ’ ὅταν ἐνεργοῦσι κακῇ τῇ πίστει, τότε λαμβάνει χώραν καὶ ἡ περίπτωσις, ἣν σᾶς ἀνέφερον, ζητοῦν δέκα τὴν ἀναβολὴν, καὶ κατόπιν, καθ’ ἣν στιγμὴν γίνεται ἡ ψηφοφορία, ἀναχωροῦν οἱ ἐννέα, καὶ ἰδοὺ πάλιν πῶς ἐπανερχόμεθα εἰς τὴν ἰδέαν τῆς ἀπαρτίας. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν σᾶς προτείνουν, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ συζητηθῇ δυνάμει τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων· ὅτι εἶναι παράλογος καὶ μὴ ἀποτελεσματικὴ· καὶ ἑπομένως δὲν θέλετε τὴν λάβει ὑπ’ ὄψιν οὔτε ὅπως τροποποιηθεῖσα φέρεται, δὲν θέλετε συγχωρήσει νὰ ψηφισθῇ πρότασις ἀντιφάσκουσα πρὸς τὸ γράμμα καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος· διότι ἅμα δεχθῆτε τοῦτο τὸ ὀλίγον, τί σᾶς ἐμποδίζει νὰ δεχθῆτε καὶ τὸ πολύ. Καὶ δὲν πιστεύω, ὅτι ὁ κ. Μεσσηνέζης ἐπίτηδες ἔφερε καὶ τὴν πρότασιν καὶ τὴν τροποποίησιν πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ μᾶς παρασύρῃ· νομίζω ἀπ’ ἐναντίας, ὅτι τὸ λάθος του ἐννοήσας ἔσπευσε νὰ διορθώσῃ ἀνακαλῶν τὴν ἀρχικὴν πρότασιν, διότι ἄλλως ἤθελον ἀπὸ καρδίας λυπηθῆ. Πιστεύω ὅτι ὁ κ. Μεσσηνέζης καλῇ τῇ πίστει ἐνήργησε. Πρὶν τελειώσω, κύριοι, συμβουλεύω, οὐχὶ συμβουλεύω, διότι δὲν μοι ἐπιτρέπεται νὰ συμβουλεύσω, ἀλλὰ παρακαλῶ τοὺς νέους πρὸ πάντων βουλευτὰς, ὅσοι δίδουσιν ἐλπίδας ὅτι θὰ τρέξωσιν ἐπιτυχῶς στάδιον πολιτικὸν, νὰ ᾖναι, ὅταν ὁμιλοῦν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, προσεκτικώτεροι εἰς τὰς συμβουλάς των. Δὲν συμβουλεύουν ἐντὸς τῆς Βουλῆς εἰμὴ ἐκεῖνοι, οἵτινες εἶναι κάτοχοι καὶ τῶν νόμων καὶ τῆς ἱστορίας τῆς πολιτικῆς τοῦ τόπου των καὶ τῶν ἀναγκῶν αὐτοῦ· ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε δὲν ἠμπορεῖ, οὔτε πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν τόλμην εἷς νέος νὰ ἐπιπλήττῃ ὁλόκληρον ὁμάδα πολιτευομένων, ὁλόκληρον μερίδα, ἡ ὁποία τὴν δύναμίν της καὶ τὴν ὕπαρξίν της ἐπιζητεῖ καὶ στηρίζει εἰς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸν νόμον· ἂν ἀπὸ τούτων ἀπομακρυνθῇ καὶ τὴν δύναμίν της αὐτὴν δὲν ἀρύεται ἐντεῦθεν, ἐκμηδενίζεται ἐνώπιον τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ἰδικοῦ σας. Δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς νεωτέρους ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε νὰ ἀπευθύνουν παρατηρήσεις καὶ μομφὰς πρὸς ἀνθρώπους γηράσαντας ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τῆς πατρίδος των, καὶ ἔχοντας τὴν ἀξίωσιν καὶ τὴν ὑπερηφάνειαν ὅτι τὴν ὑπερέτησαν ἐντίμως, εἰλικρινῶς, ὅτι ἐξετέλεσαν τέλος πάντων τὸ καθῆκόν των, καὶ ὅτι θέλουσιν ἐξακολουθεῖ μέχρι τέλους νὰ τὸ ἐκτελῶσι (χειροκροτήματα).

§193Ι. ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Τὸ ζήτημα, κύριοι, κατέστη προσωπικόν· μὲ ἀπεκάλεσαν συκοφάντην, καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν ὅλων ὑμῶν ἂν ἦμαι τοιοῦτος. Ὄχι, κύριοι, δὲν ἐσυκοφάντησα κανένα, σᾶς εἶπον μόνον τὴν πικρὰν ἀλήθειαν. Δὲν ἔκαμα τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ βεβαιώσω γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπαναλαμβάνονται πολλάκις ἐν τῇ ταλαίνῃ Ἑλλάδι, καὶ γεγονὸς τὸ ὁποῖον προετοιμάζεται· ὅτι ἡ μειοψηφία, ἥτις συγκροτεῖται συνήθως ἀπὸ μυρίας ὅσας ἀποχρώσεις πολιτικὰς, συνασπίζεται ἀείποτε, ὅπως ρίπτῃ πᾶσαν Κυβέρνησιν, καὶ ὅταν δὲν δύναται διὰ τῆς πειθοῦς, διὰ τῶν ἐκνόμων μέσων, ὅταν δὲν δύναται νὰ προσελκύσῃ τὴν πλειονοψηφίαν, ὅταν δὲν ἔχῃ ὑπὲρ ἑαυτῆς τὴν κοινὴν γνώμην, καταφεύγει εἰς μέσα ἔκνομα, καταφεύγει εἰς μέσα, συγχωρήσατέ μοι νὰ τὸ εἴπω, ἀνάξια πολιτευομένων, καταφεύγει καὶ εἰς τὴν φυγομαχίαν. Οὐδένα ἐσυκοφάντησα· συκοφαντοῦν καὶ ὑβρίζουν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀνέχονται τὴν ἀλήθειαν, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν λυσσωδῶς τὴν ἐξουσίαν, τὴν ζητοῦν δι’ ὅλων τῶν θεμιτῶν καὶ ἀθεμίτων μέσων. Τὴν ζητεῖτε δὲ, ἔστω καὶ διὰ νὰ βασιλεύσητε ἐπὶ τῶν ἐρειπίων τῆς Ἑλλάδος. Διότι ὑψοῦται μία φωνὴ καὶ ἔχει τὴν τόλμην νὰ σᾶς εἴπῃ τὴν πικρὰν ἀλήθειαν, καὶ νὰ σᾶς παραδώσῃ εἰς τὴν περιφρόνησιν τοῦ κοινοῦ, λέγετε ὅτι συκοφαντῶ (θόρυβος). Συκοφαντεῖτε σεῖς (θόρυβος). Αἱ ἐκφράσεις μου αὗται ἀπευθύνονται εἰς τὸν κύριον Κουμουνδοῦρον, τὸν ἐπίσημον ἄνδρα, ὁ ὁποῖος ἦλθε νὰ μὲ καταβάλῃ, νὰ μὲ ῥίψῃ εἰς τὰ Τάρταρα, ὡς ἄσημον, διότι.....

§194ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Σὲ ἔβαλεν ἐκεῖ ὅπου εἶσαι.

§195ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εἶμαι πάντοτε εἰς τὴν θέσιν μου, καὶ εἶμαι εὐχαριστημένος ἐδῶ ὅπου εἶμαι. Μὲ ἐσυκοφάντησαν, μοὶ ἀπηύθυνον ὕβρεις βαναύσους, διότι ἐκ στόματος ἀνθρώπων λαβόντων τοιαύτην ἀνατροφὴν δὲν δύνανται νὰ ἐξέλθωσι παρὰ ὕβρεις. Δὲν εἶμαι πράγματι ἐπίσημος ἀνὴρ, διότι δὲν ἤρχισα τὸ στάδιόν μου διὰ ἐμπρησμῶν, δὲν εἶμαι ἐπίσημος ἀνὴρ, διότι δὲν ἤρχισα τὸ στάδιον μου ταπεινούμενος ἐνώπιον τῶν αὐλοκολάκων τοῦ Ὄθωνος· δὲν ἐπροσκύνησα ἐγὼ τὸν Γαρδικιώτην (θόρυβος).

§196ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Μᾶς ὑβρίζετε (θόρυβος μέγας εἰς τὴν δεξιὰν πτέρυγα).

§197ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Ἀφήσατέ τον, ἀφήσατέ τον.

§198ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Δὲν εἶμαι ἐπίσημος ἀνὴρ, διότι δὲν ὑπεστήριξα τὸ σύστημα τῆς συγκεντρώσεως καὶ δὲν ἤγαγον τὸν ἀγαθὸν ἐκεῖνον ἡγεμόνα εἰς τὸν ὄλεθρον, οὔτε τὸν ἐγκατέλιπον κινδυνεύοντα, διότι δὲν κατέφυγον εἰς συνωμοσίας, ἵνα γείνω ὑπουργός· δὲν εἶμαι ἐπίσημος, διότι διαρκούσης τῆς μεσοβασιλείας δὲν κατέφυγον εἰς ἐμφυλίους πολέμους, ἵνα κρατήσω ἐλεεινὴν ἐξουσίαν· δὲν φέρω τὰ στίγματα τοῦ ἐμφυλίου πολέμου, ὡς τὰ φέρετε σεῖς. Δὲν εἶμαι ἐπίσημος ἀνὴρ πράματι, διότι δὲν ἔλαβον ἀνὰ χεῖρας τὸ λάβαρον τῆς μεγάλης ἰδέας ἐν οὐ δέοντι, χάριν ἐλεεινῆς ἐξουσίας, ἵνα ὁδηγήσω τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν Συνθήκην του Χόβαρτ· δὲν εἶμαι ἐπίσημος, διότι δὲν συνωμοτῶ σήμερον μὲ τὸν ἕνα καὶ αὔριον μὲ τὸν ἄλλον, ἵνα ῥίπτω πᾶσαν Κυβέρνησιν καὶ ἵνα φέρω τὴν ἀναρχίαν εἰς τὸν τόπον· δὲν εἶμαι ἐπίσημος ἀνὴρ, διότι δὲν κηρύττω ἄλλα ἐντὸς καὶ ἄλλα ἐκτὸς τῆς Κυβερνήσεως. Κύριοι, τοιαύτην σημασίαν οὐδέποτε ἐζήλωσα. Πιστεύσατε, ὅτι θέλω προτιμήσει τὴν μηδαμινότητά μου, τὴν ἀσημότητά μου, παρὰ τοιαύτην σημαντικότητα, σημαντικότητα, ἡ ὁποία ἀφίνει γεγραμμένην εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος τὴν προδοσίαν, τὴν κατάπτωσιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τὴν ἀναρχίαν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ μᾶς ὠθήσετε σεῖς μὲ τὰ ψευδῆ σας προγράμματα. Μὲ προκαλεῖτε, ἄνερ ἐπίσημε, νομίζοντες, ὅτι θὰ μὲ ταπεινώσητε, διότι οὔτε προδίδων, οὔτε συνωμοτῶν, οὔτε ταπεινούμενος ἀπέναντι τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου, οὔτε αὐλοκολακῶν δὲν ἔγεινα ὑπουργὸς. Σᾶς ἔδειξα, ὅτι ἡ χείρ μου δύναται νὰ κρατήσῃ τὴν ἐξουσίαν (θόρυβος). Ἐξεχάσατε ὅτι σᾶς ἔφερα ὡς πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως, διὰ τὴν κακὴν μοῖραν τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὴν πρωθυπουργίαν. Τότε ἤμην καλὸς, ἡ χείρ μου ἦτο σιδηρᾶ τότε, διακεκριμένη. Καὶ ἐπὶ Ὄθωνος, ἐπειδὴ ζητεῖτε νὰ μὲ ὀνομάσητε ἄσημον, νέος ὢν ἀπέκρουσα τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐθεώρησα ὅτι ἐβάδιζεν ὁ ἀγαθὸς ἐκεῖνος Βασιλεὺς πορείαν πολιτικὴν, ἡ ὁποία ἤθελε τὸν ὁδηγήσῃ εἰς τὴν καταστροφήν του. Ἤμην δὲ βέβαιος τότε ὅτι ἐκεῖνοι οἵτινες τὸν ὑπηρέτουν, οἱ ὁποῖοι ἀπελάμβανον ὅλα τὰ ἀγαθὰ τῆς Κυβερνήσεώς του, ἤθελον στρέψει προδοσίας ὅπλα ἐν ὥρᾳ κινδύνου αὐτοῦ. Τότε ἐγὼ νέος ὢν, ὅτε αὐτὸς ὁ ἐμπρηστὴς δὲν εἶχεν ἀναφανῆ εἰς τὸ στάδιον, ἀπέκρουσα προσφερθεῖσάν μοι ἐξουσίαν. (θόρυβος) Ναὶ, κύριε Κουμουνδοῦρε, μάθε το σὺ ὅστις ὁμιλεῖς μὲ αὐτὴν τὴν θρασύτητα· λέγω δὲ τὴν ἀλήθειαν (θόρυβος). Μὴ θορυβεῖσθε. Ὅταν ἔχῃ τις τὴν τόλμην νὰ μοὶ λέγῃ ὅτι εἶμαι μηδαμινὸς, ἄσημος, θὰ τοῦ δείξω ὁποῖος εἶναι αὐτός (θόρυβος).

§199ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἤσουν δοῦλος τοῦ Ὄθωνος.

§200ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ψεῦδος, οὔτε ἐγὼ, οὔτε οἱ ἐμοὶ ὑπήρξαμέν ποτε δοῦλοι τοῦ Ὄθωνος· τὸν Ὄθωνα τὸν ἀντεπολιτεύθην μέχρι τελευταίας στιγμῆς, τὸν ἀντεπολιτεύθην κἀγὼ, ἀλλ’ οὐχὶ ὡς συνωμότης. Ἐνθυμεῖται τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος, μ’ ὅλην τὴν ἀσημότητά μου, τὴν ἀνδρικὴν παρουσίαν μεθ’ ἧς εἶπον τὴν ἀλήθειαν δι’ ἑνὸς πολυκρότου λόγου μου. Ναὶ, ἄνερ ἐπίσημε, ἠθέλησες νὰ μὲ ταπεινώσῃς, παριστάνων με ὡς ἄσημον. Ἦλθον ἐν τούτοις εἰς τὴν προεδρείαν τῆς Συνελεύσεως ὄχι κολακεύων σὲ ἢ τὸν ἔντιμον κ. πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι μάρτυς τούτου ὁ κ. Πρόεδρος· ἔφθασα εἰς τὴν προεδρείαν, διότι ἐπείσθη τὸ ἐθνικὸν ἐκεῖνο Σῶμα, ὅτι εἶχον δύναμιν θελήσεως καὶ ἱκανότητα ἀρκοῦσαν, ὅπως διευθύνω ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Ἑλλάδος τὰς συνεδριάσεις αὐτοῦ, ἀντιστρατευόμενος κατὰ πάσης ἀντιθέτου θελήσεως· εἶχε πεισθῆ ἡ Συνέλευσις περὶ τούτου. Καὶ δὲν ἠξεύρω, ἄνερ ἐπίσημε, τί ἔκαμες σύ. Συγχώρησόν μοι ὅμως τὴν περιφιλαυτίαν νὰ εἴπω, ὅτι ὡς πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως προσέφερα κἀγὼ μικράς τινας ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα. Δὲν εἶχε λοιπὸν τὸ δικαίωμα νὰ μοὶ εἴπῃ, ὅτι εἶμαι μηδαμινός. Δὲν μετεχειρίσθην συκοφαντίας, διὰ νὰ φθάσω εἰς τὴν ἐξουσίαν, διότι δὲν ἐκολάκευσα τοὺς ἰσχυροὺς οὔτε ἕρπων ἢ προδίδων ἢ ἀντιστρατευόμενος πρὸς τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τοῦ τόπου, ἐζήτησά ποτε τὴν ἐξουσίαν. Μοὶ εἶπον ὅτι κολακεύων ἔφθασα εἰς τὴν ἐξουσίαν τοῦ 1867· δὲν λέγουν τὴν ἀλήθειαν, διὰ νὰ μὴν εἴπω δεινοτέραν λέξιν. Ὅταν ἀπεχώρησα ἐπὶ Ἐθνοσυνελεύσεως, ὑβρίσθην ἀπ’ αὐτὸν ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος μοὶ λέγει σήμερον, ὅτι εἶμαι ἄσημος· μ’ ἔφερε τότε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διακόψω τὰς σχέσεις μου μετὰ τῆς Αὐλῆς, δίδων εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἀγωνισθέντα ὑπερανθρώπως ὅπως δοθῇ ἓν Σύνταγμα εἰς τὸν τόπον του, χωροφύλακος παράσημον, καὶ ἐπιτάττων μοι νὰ τὸ φορέσω κατὰ τὴν ἐπισημοτέραν ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Βασιλεὺς ἔμελλε νὰ δώσῃ τὸν ὅρκον. Ὅταν μοὶ ἔφερον τὴν πρότασιν περὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας καὶ εἶπον πρὸς τὸν ἐπίσημον ἄνδρα, διατί ὑποβάλλετε τὴν πρότασιν ταύτην ὡς ἡγεμονικὸν ζήτημα, ἐνῷ δὲν εἶναι εἰμὴ ὁ πέμπτος τροχὸς τῆς ἁμάξης; διατί συνειθίζετε κακῶς τὸν νεαρὸν Βασιλέα ὑποχωροῦντες ἐν οὐ δέοντι; Εἰς ἀπάντησιν ὕψωσε τοὺς ὤμους του, ὁ ὑπέρμαχος τῶν ἐλευθεριῶν μετ’ ὀλίγον, ὁ ἄνθρωπος τῶν προγραμμάτων. Αὔριον, ἐπρόσθεσα, ἂν ζητήσῃ ὁ Γεώργιος νὰ κάμῃ τὸν Μάρκον, τὸν ἀράπην τῆς πρώην Βασιλίσσης Ἀμαλίας, Πρωθυπουργὸν, τί θὰ κάμετε; Καὶ ὕψωσε πάλιν τοὺς ὤμους του. Ταῦτα ἐλέχθησαν ἐντὸς τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Κολοκοτρώνη. Τοιοῦτον παρελθὸν δὲν ἔχω βεβαίως ἐγὼ ὁ ἄσημος ἄνθρωπος. Ναὶ, εἰς τὰ 1867 δὲν ἦλθον εἰς τὴν ἐξουσίαν ἕρπων καὶ κολακεύων. Εἶχον ἀποσυρθῆ, ὅτε προσεκλήθην, εἰς τὸν ἰδιωτικὸν βίον, διότι εἶχον ψυχρανθῆ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, ἥτις μὲ περιεφρόνησε διὰ τῆς διαγωγῆς της, ἐν ᾧ δὲν εἶχον κάμει τι ἄξιον περιφρονήσεως. Ἤμην μικρὸς ἰδιώτης εὐχαριστούμενος νὰ ᾖμαι ἔντιμος ἰδιώτης καὶ δὲν ἐπεζήτουν πολιτικὴν ἐπισημότητα, ὁποίαν ἔχουν ἄλλοι, οἱ καυχόμενοι ἐπὶ τούτῳ, οἵτινες ὅμως δὲν ἠξεύρω ἂν καὶ εἰς τὴν ἱστορίαν θὰ ἔχωσι μίαν σελίδα, διὰ τὴν ὁποίαν νὰ καυχῶνται ἐπίσης. Ἤμην ἰδιώτης, ὅταν ἦλθον καὶ μὲ παρεκάλεσαν νὰ δεχθῶ νὰ λάβω μέρος εἰς τὸ ὑπουργεῖον Μωραϊτίνη· ἔλαβον δὲ μέρος ὑπὸ ὅρους, καὶ μετὰ παρέλευσιν παλλῶν ἡμερῶν, ὅταν ὑπεβλήθη εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον τὸ ζήτημα περὶ τοῦ τρόπου τῆς διεξαγωγῆς τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν ἐν περιπτώσει διαλύσεως τῆς Βουλῆς τοῦ τοῦ 1865, παρῃτήθην, διότι μοὶ ἐζητήθησαν ἐγγυήσεις περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν ἐκλογῶν, εἰπὼν ὅτι δὲν δύναμαι νὰ δώσω ἐγγυήσεις περὶ προσώπων· δίδω μόνον ἐγγυήσεις νὰ διατηρηθῇ ἡ τάξις καὶ ἡ ἡσυχία καὶ νὰ διεξαχθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ ἐν πληρεστάτῃ νομιμότητι. Εἶχον τὴν τόλμην νὰ ἀναλάβω τὰς ἡνίας τοῦ Κράτους, καὶ γνωρίζεις, ἄνερ ἐπίσημε, πῶς τὰς ἐκράτησα. Παραιτηθεὶς, δὲν κατέφυγον οὔτε εἰς ταπεινώσεις, οὔτε εἰς συνωμοσίας, οὔτε εἰς ἐπιβουλὰς κατὰ τῶν νόμων καὶ κατὰ τῆς τάξεως, κατὰ τῆς ἡσυχίας, κατὰ τοῦ παρόντος ἢ τοῦ μέλλοντος τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἀνακτήσω ἓν ἐλεεινὸν χαρτοφυλάκιον. Τὴν δόξαν ταύτην ἄφησα εἰς τὸν ἐπίσημον ἄνδρα. Εἶμαι ἄσημος, ἄνερ ἐπίσημε, ἀλλ’ ἄσημος, διότι δὲν ἐπεχείρησα πράξεις, αἵτινες διακινδυνεύουσι τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τῆς πατρίδος. Ἡ Ἑλλὰς ἵνα ὑπάρξῃ πρέπει νὰ ἔχῃ ὡς ἡγήτορας ἄνδρας σεβομένους ἑαυτοὺς καὶ τοὺς ἄλλους, σεβομένους τοὺς νόμους, τὴν ἠθικὴν, τὴν ἀλήθειαν, ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι νὰ θυσιάσωσι τὰ πάντα εἰς τὸν βωμὸν τῆς πατρίδος, καὶ οἱ ὁποῖοι νὰ θέλουν τὴν προαγωγὴν των διὰ τῆς ἠθικῆς, οὐχὶ διὰ τῶν συνωμοσιῶν, οὐχὶ διὰ τῶν ἐμπρησμῶν, οὐχὶ διὰ τῶν ἀθεμίτων μέσων. Ἀρκοῦσι ταῦτα, κύριοι, εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἐπισήμου ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος μὲ ἐχαντάκωσε, διότι μὲ ἀπεκάλεσε μηδαμινόν. Ἔρχομαι εἰς τὸ δεινὸν μέρος τῆς ἀγορεύσεώς του, τὸ ἀποδεικνύον, ὅτι ὁ ἀνὴρ δὲν σκέπτεται εἰμὴ περὶ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου. Βλέπων ἀνοιγόμενον βάραθρον, εἰς τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ταφῶσιν αἱ ἐλευθερίαι τοῦ τόπου, συνεκινήθη ἡ εὐγενὴς ψυχή του καὶ παρεδόθη εἰς ἀγανάκτησιν, ἥτις συνεκίνησε τὴν καρδίαν του καὶ ἔδωκεν εἰς τὴν φωνήν του δόνησιν οὐχὶ τὴν τυχοῦσαν, ἥτις ὅμως, ὡς προερχομένη ἐκ μόνου τοῦ πόθου τῆς ἐξουσίας, δὲν ἠδυνήθη νὰ μεταδώσῃ εἰς τὸ κοινὸν τὴν συγκίνησιν τοῦ ῥήτορος· ἐξέλειπεν ὁ καιρὸς τῆς δημοκοπίας, ἔπαυσεν αὕτη συγκινοῦσα τὸ κοινόν. Ἐκάκισαν τὴν πρότασίν μου, ὡς ἀντισυνταγματικὴν, ὡς παράλογον, ὡς ἀπαράδεκτον καὶ ὡς ἀποδεικνύουσάν με ἄνθρωπον, ὅστις δὲν εἶμαι εἰς κατάστασιν νὰ ἐννοήσω, καὶ ὁ ὁποῖος προβαίνω ἀπερισκέπτως εἰς προτάσεις σπουδαίας. Εἶπον, ὅτι διὰ τῆς προτάσεώς μου δὲν ζητῶ παρὰ τὴν τροποποίησιν τοῦ Συντάγματος. Κύριοι, εἶναι γελοῖον νὰ ἰσχυρίζωνται ὅτι διὰ προτάσεως, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ κανονίσῃ τὰς συζητήσεις, ζητεῖται ἡ κατάργησις τοῦ Συντάγματος, καὶ νὰ διατείνωνται ὅτι ζητῶ παρὰ τῆς Βουλῆς ὅ,τι αὐτοὶ παρ’ ἐμοῦ ὡς προέδρου τῆς Συνελεύσεως ἄλλοτε ἐζήτησαν, τοὐτέστιν τὴν παραδοχὴν προτάσεως ἀντιβαινούσης εἰς τὸ δίκαιον, εἰς τὸν Κανονισμὸν, εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἐζήτησαν τότε παρ’ ἐμοῦ οἱ φρουροὶ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου νὰ ὑφαρπάσω ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως κηρύττουσαν τὸ Σῶμα εἰς ἀπαρτίαν, καὶ ὅταν ὑπῆρχον παρόντες 80 μόνον πληρεξούσιοι. Ἐὰν εἶχον ὑποβάλει τοιαύτην πρότασιν, ἔπρεπε ν’ ἀποῤῥίψετε αὐτὴν μετ’ ἀγανακτήσεως καὶ νὰ μὲ στηλιτεύσητε ὡς ἄνθρωπον ἀντιστρατευόμενον κατὰ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ τόπου. Ἐγὼ ὅμως δὲν σᾶς ἐζήτησα τίποτε ἄλλο εἰμὴ νὰ δείξητε ἐμπράκτως ὅτι σέβεσθε αὐτὴν τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, ὑπὲρ τῆς ὁποίας δῆθεν συνηγορεῖτε. Σᾶς εἶπον, ὅτι δὲν πρέπει ὅταν ἀγορεύῃ ὁ ῥήτωρ νὰ διακόπτεται καὶ νὰ ζητῆται ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου, διότι ἀντιβαίνει τοῦτο εἰς ῥητὰς τοῦ Κανονισμοῦ διατάξεις. Δὲν πρόκειται περὶ παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος· ἂν σᾶς ἔλεγον, ὅτι πρέπει νὰ τροποποιήσητε τὴν ἀπαρτίαν καθόσον ἀποβλέπει τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως, ἂν σᾶς ἔλεγον ἄνευ ἀπαρτίας νὰ προβῆτε εἰς ἀπόφασίν τινα, ἠδύνασθε νὰ μὲ στιγματίσητε ὡς ἄνθρωπον θέλοντα νὰ καταστρέψῃ τὰς ἐλευθερίας τοῦ τόπου. Ἀλλὰ πρὸς Θεοῦ, ποῖος ἐζήτησε νὰ παραβιάσῃ τὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ; Ἐγὼ αὐτὸς εἶπον ὅτι προκειμένου λόγου νὰ προβῇ τὸ Σῶμα εἰς ἀπόφασιν, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀπαρτία. Ἀλλὰ λέγουν, πῶς δύναται νὰ συζητῇ τὸ Σῶμα ἐπὶ παρουσίᾳ τριῶν μόνον; Σοφὴ ἀνακάλυψις! Ἐκπλήττομαι ἀπέναντι τοῦ βάθους τῆς σοφίας σας! Ἵνα προβῇ τὸ Σῶμα μὲ τρεῖς μόνον, πρέπει ἡ Ἑλλὰς νὰ μὴ θέλῃ νὰ κυβερνᾶται κατὰ Σύνταγμα. Ἐνόσῳ ὅμως ἡ Ἑλλὰς μάχεται ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος, τοιαύτη ὑπόθεσις εἶναι γελοία· τοιοῦτον γεγονὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λάβῃ χώραν. Ὅταν οἱ βουλευταὶ θέλουσι ν’ ἀναχωρήσωσιν, ἔστω καὶ σκοπίμως, ἀφίνουσιν ἀντιπρόσωπόν των, ὅστις ὅταν πρόκηται νὰ γείνῃ ἀπόφασις προτείνει τὴν ἔνστασιν τοῦ Κανονισμοῦ, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὁ ὁποῖος ἀναβὰς τὸ βῆμα μὲ στόμφον οὐχὶ μικρὸν, ἠθέλησε νὰ μὲ καταδείξῃ ἀντιφάσκοντα, καὶ ἐνόμισεν, ὅτι εὗρεν ἐπιχείρημα, ὅπερ ἤθελε καταπλήξει· ἀνέφερε ἐνέργειάν μού τινα, ὡς Προέδρου τῆς Συνελεύσεως. Κάμνω τὴν παρατήρησιν εἰς τὸν ἔντιμον βουλευτὴν, ὁ ὁποῖος εἶναι πολὺ νέος ἵνα μὲ ἀποδείξῃ ἀντιφάσκοντα, καί τοι μὴ ἔχοντα τὴν ἐπισημότητα ἄλλων, ὅτι τότε ἐπρόκειτο περὶ ἀποφάσεως τοῦ Σώματος, περὶ ψηφοφορίας καὶ οὐχὶ περὶ συζητήσεως ἁπλῆς. Ἐὰν παρεδεχόμην ὡς πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας θέλουν νὰ καθιερώσωσι σήμερον ἵνα σώσωσι δῆθεν τὰς ἐλευθερίας τοῦ τόπου, οὔτε Σύνταγμα θὰ ὑπῆρχεν, οὔτε τίποτε ἄλλο. Ἐφήρμοσα τὸν Κανονισμὸν, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου μάχομαι καὶ σήμερον, καὶ διὰ τοῦ μέσου τούτου ἔφερον εἰς πέρας τὰς ἐργασίας τοῦ Σώματος ἐκείνου. Δὲν εἶναι δ’ ἀληθὲς τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας, ὅτι τὸ Σύνταγμα καθιέρωσε τὰς περὶ ὧν ὁ λόγος διατάξεις. Αἱ διατάξεις αὗται ὑπῆρχον καὶ εἰς τὸν Κανονισμὸν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Δὲν πρόκειται ὅθεν περὶ νέων διατάξεων. Δὲν εὑρίσκομαι λοιπὸν εἰς ἀντίφασιν. Εἶναι ἀπαράδεκτος, λέγουσιν, ἡ πρότασις, διότι τὸ Σῶμα δὲν δύναται νὰ τροποποιήσῃ τὸν Κανονισμόν του, μὴ συγκροτηθὲν νομίμως εἰσέτι. Ἡ ἔνστασις αὕτη δὲν εἶναι βάσιμος, διότι δὲν πρόκειται περὶ τροποποιήσεως τοῦ Κανονισμοῦ· πρόκειται, καθ’ ὃν τρόπον πολλάκις γίνεται, ὅταν ὑπάρχῃ μία ἀμφισβήτησις ὡς πρὸς τὴν ἔννοιαν ῥητῆς διατάξεως τοῦ Κανονισμοῦ, νὰ ἐκφράσῃ ἡ Βουλὴ μίαν γνώμην, ἡ ὁποία νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὁδηγὸς πρὸς διεξαγωγὴν τῶν συζητήσεων. Ἔχομεν δὲ σπουδαίας συζητήσεις, εἰς τὰς ὁποίας βλέπω εὐχαρίστως ὅτι θέλουσί τινες νὰ δώσωσι διαστάσεις μεγάλας, ὅπως σώσωσι δῆθεν τὰς ἐλευθερίας τοῦ τόπου. Χαίρω διὰ τοῦτο· ἂς μὴ φοβῶνται δὲ τὰς συνεπείας τῆς προτάσεώς μου ὡς πρὸς τὸ τῶν πόθων των ἀντικείμενον. Ἐγὼ, κύριοι, δὲν ἐζήτησα τίποτε ἄλλο παρὰ ν’ ἀποφασίσῃ τὸ Σῶμα ἂν πρέπει νὰ διακόπτηται ὁ ῥήτωρ, ὅταν ἀγορεύῃ, καὶ νὰ ζητῆται ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου. Δὲν πρόκειται ὅθεν, εἰμὴ περὶ ἑρμηνείας, καὶ ἑρμηνεῖαι δίδονται κατὰ πᾶσαν στιγμήν. Μὲ ἐκάκισαν ὅτι περιέπεσα εἰς ἀντίφασιν, διότι τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον κατὰ πρῶτον πρότασιν ἐτροποποίησα κατόπιν. Εἶναι ἀληθές· τὸ ἔκαμα δὲ, διότι δὲν ὑπηρετῶ σκοποὺς ἀντιστρατευομένους εἰς τὸν νόμον καὶ εἰς τὸ συμφέρον καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βουλῆς. — Εἰλικρινῶς, ὡς πάντοτε, φερόμενος ἐτροποποίησα τὴν πρότασίν μου, ἵνα μὴ σᾶς δώσω τὸ δικαίωμα νὰ φωνάζητε ὅτι ἐπιβουλὴ κατὰ τοῦ Συντάγματος τεκταίνεται, καὶ ἵνα καταστήσω εὔκολον τὴν παραδοχήν της. Ζητῶ νὰ διευκολύνω μόνον τὰς ἐργασίας τοῦ Σώματος καὶ οὐδὲν περισσότερον· δὲν ἀποβλέπω δ’ εἰς σκοποὺς, ὁποῖοι οἱ παρ’ ὑμῶν ἐπιδιωκόμενοι, καὶ διὰ τοὺς ὁποίους καυχᾶσθε πάντοτε, ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω κατὰ πόσον ἁρμόζει νὰ καυχᾶσθε.

§201ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Μεσσηνέζη, ὅταν ὁ ἴδιος ὁ ῥήτωρ θέλῃ νὰ κάμῃ τὴν ἔνστασιν; διότι μεταξύ μας δὲν πιστεύω νὰ ᾖναι βουλευτὴς, ὁ ὁποῖος νὰ θέλῃ νὰ ὁμιλήσῃ εἰς Βουλὴν μὴ ὑπάρχουσαν ἐν ἀπαρτίᾳ ....

§202ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Εἰς γελοίας ὑποθέσεις ἐγὼ δὲν φθάνω· (εὖγε, εὖγε ἀριστερὰ, χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§203ΖΩΧΙΟΣ. Κύριοι, ἀναβαίνω τὸ βῆμα, διότι ὁ κ. Μεσσηνέζης εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ μὲ ὀνομάσῃ ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως (ἱλαρότης).

§204ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Διαίρει καὶ βασίλευε!

§205ΖΩΧΙΟΣ. Σταθῆτε, κ. Μεσσηνέζη, θὰ ἰδῆτε ὅτι εἶμαι πολὺ μαλακός· ἀλλὰ μὴ μὲ πειράζετε. Πρὸς τίνα σκοπὸν νομίζετε μὲ ὠνόμασεν ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως; Τὸ πιστεύω; Βεβαίως ὄχι· διότι ἔπρεπε νὰ ἦμαι ὁλωσδιόλου ἠλίθιος, διὰ νὰ συλλάβω αὐτὴν τὴν ἰδέαν. Μὲ ὠνόμασεν ἀρχηγὸν, διὰ νὰ εἴπῃ, σεῖς εἶσθε ἐμπρησταὶ, διὰ νὰ μᾶς ἀποδώσῃ καὶ ἄλλα τοιαῦτα ἐπίθετα. Μᾶς κατέκριναν, ὅτι θέλομεν νὰ ἐμποδίζωμεν τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς, ἡμεῖς οἱ ὀλίγοι τοὺς πολλούς. Ὁ κ. Μεσσηνέζης γνωρίζει τὴν ἱστορίαν. Εἰς τὴν ἱστορίαν ἀναφέρεται ἕνας κἄποιος Κάτων, ὁ ὁποῖος δὲν ἦτον ἐμπρηστὴς βεβαίως. Αὐτὸς, διὰ νὰ ἐμποδίσῃ τὴν πλειοψηφίαν τῆς Ῥώμης νὰ παρανομήσῃ, ὅπως αὐτὸς ἐνόμιζεν, ὁλόκληρον μίαν ἡμέραν ἐλάλησε, διὰ νὰ μὴ ψηφίσῃ ἡ Βουλὴ τὸν νόμον ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον ἤθελε νὰ ψηφίσῃ. Ἐὰν ἤμην Κάτων, θὰ ἔμενα νύκτα καὶ ἡμέραν ἐδῶ. Δὲν εἶμαι ὅμως Κάτων. Ἄλλοτε δὲ συνεμάχησα μὲ τὸν ἔντιμον πρωθυπουργὸν, καὶ τί ἐκάμαμεν; Ἐπολεμήσαμεν τὸν Δεληγεώργην 15, 20 ἡμέρας κατὰ συνέχειαν διὰ τὰς Τραπέζας. Ἐξηντλήθη ἡ δύναμίς μας· ὁ Λομβάρδος ἐλάλει καὶ εἶχεν ἐξαντληθῆ· τὸν λέγω καταίβα ν’ ἀναβῶ ἐγώ· ἐκάθητο ἐκεῖ ὁ κ. Δεληγεώργης· ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ἐξαντληθῆ· λέγω, κ. Δεληγεώργη, δὲν φεύγεις; Τί μένεις ἐδῶ καὶ συντρίβεται ἡ ἐξουσία εἰς χεῖράς σου; Εὐκολώτερον νὰ φύγῃς παρὰ νὰ ψηφίσωμεν τὰς Τραπέζας. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν δὲν ὑπεχώρει, καὶ τώρα τῆς δίδω δίκαιον. Ἀνεχωρήσαμεν ἡμεῖς, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἠναγκάσθη νὰ φύγῃ· ἐμποδίσθησαν δὲ αἱ συμβάσεις, αἱ ὁποῖαι καθ’ ἡμᾶς ἦσαν ἄδικοι. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὸ κύριον ζήτημα, καὶ ἂς ἀφήσωμεν τὰ παραδείγματα. Σᾶς ἐρωτῶ, κ. Μεσσηνέζη, ἐὰν κατὰ τὸ 1875, 26 Ἰανουαρίου θὰ κατορθώσητε νὰ ἔλθητε ἐδῶ μέσα νὰ ὁμιλήσητε; Ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ ἐξουσία νὰ σᾶς διώξῃ, ἢ ὄχι; Εἰς τὰς 25 Ἰουλίου συνήλθομεν· λοιπὸν Ἰούλιος, Αὔγουστος, Σεπτέμβριος, Ὀκτώβριος, Νοέμβριος, Δεκέμβριος, Ἰανουαρίου 25, καὶ τετέλεσται. Εἶσθε Βουλὴ ἢ ὄχι; Σᾶς ἐρωτῶ, ἐὰν ἦσθε 95, εἶσθε Βουλὴ; Ἐν τίνι δικαιώματι θὰ συνεδριάζετε; Ἔχει δίκαιον ὁ πρωθυπουργὸς νὰ σᾶς διώξῃ ἢ ὄχι; Πολλὰ ἐπιτρέπει ὁ νόμος εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ διὰ νὰ ἦσθε Βουλὴ, πρέπει νὰ ἦσθε ἀκεραία, ὄχι εὐνοῦχος. Τί δὲ σᾶς λέγω; Ἐὰν τῆς λείπῃ τὸ ’μάτι, ἐὰν ᾖναι στραβὴ, κουτσὴ, εἶναι Βουλή; Ἔρχομαι εἰς τὸν κ. Μεσσηνέζην. Προχθὲς σᾶς ἔκαμεν μίαν πρότασιν, ὅτι τὴν δεῖνα ὥραν νὰ σπεύδωμεν εἰς τὸ Βουλευτήριον καὶ ἐὰν ἀγορεύῃ τις, νὰ τὸν ἀφίνωμεν νὰ τελειώσῃ. Ἐγὼ σᾶς ὑπενθύμισα τὸν Ἀριστοτέλην καὶ εἶπον, ὅτι ἅμα ἰδῆτε ἄνθρωπον νὰ χασμουριέται, ἐτελείωσε, δὲν ἀκούει τίποτε. Ὁ κ. Μεσσηνέζης ἐχασμουρεῖτο, καὶ ὁ Κολιάτσος εἶχεν ἐξαντληθῆ· ὁ Ῥάλλης ἐπίσης εἶχεν ἐξαντληθῆ.

§206ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὄχι αὐτὸ, ἤθελε νὰ ὁμιλήσῃ.

§207ΖΩΧΙΟΣ. Ἠξεύρετε, παρακαλῶ ἀπὸ παρακαλῶ διαφέρει. Καὶ ἡ νύμφη κάμνει, ὅτι δὲν θέλει νὰ ὑπάγῃ εἰς τὸν γάμον, καὶ τὴν σπρώχνουν τάχα.

§208ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἠμποροῦσα νὰ διακόψω, παρὰ ἐκεῖ, ὅπου πράγματι διέκοψα· ἐὰν ἐξηκολούθουν, ἔπρεπε νὰ ὁμιλήσω ἀκόμη 4 ὥρας, ὅπως καὶ τὸ εἶπον.

§209ΖΩΧΙΟΣ. Ἠξεύρετε, πηγαίνουν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, εἰς τὸν ὄρθρον καὶ ἵστανται ὄρθιοι, καὶ δῆθεν προσεύχονται· ἀλλὰ δύνανται νὰ προσεύχωνται τρεῖς ὥρας; Πηγαίνουν, διὰ νὰ περάσουν τὸν καιρόν των· οἱ δὲ φρόνιμοι ἱερεῖς λέγουν τὸν ὄρθρον εἰς τὸ σπῆτί των. Ἔτσι θέλει ὁ κ. Μεσσηνέζης· νὰ κάμνουν τὸν ὄρθρον 5 ἢ 6 βουλευταὶ, ὅταν δὲ θὰ ψηφοφορήσουν, τότε νὰ στέλλουν νὰ μᾶς εὕρουν. Πῶς δὲ νὰ μᾶς συνάξουν; Μὲ τὰ τύμπανα· καθὼς καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τοῦ Ἄργους μὲ τὰ τύμπανα τοὺς ἐσύναζον, ἀλλ’ ὄχι ὅταν ἤρχετο ἡ ὥρα τῆς ψηφοφορίας. Τώρα ἀκόμη οὐδὲν εἴμεθα, διότι ἠξεύρομεν πόσοι ἐπὶ τέλους θὰ μείνωμεν; Ἔχομεν κἀμμίαν ἐξουσίαν; Μόνον ὁ κύριος Μεσσηνέζης εἶναι βουλευτὴς καὶ τοῦ Ἄργους οἱ τρεῖς. Οἱ ἄλλοι τί εἴμεθα; Εἴμεθα μηδέν. Νὰ ἔλθωμεν, λέγει, νὰ συζητήσωμεν καὶ νὰ παραβιάσωμεν τὸ Σύνταγμα. Ἀλλὰ δὲν θὰ τὸ παραβιάζωμεν πολὺ, θὰ τὸ παραβιάζωμεν ὀλίγον. Τί σημαίνει; Ὁ Ἀριστοτέλης εἶπε· μίαν κεραίαν ἐὰν ἀφαιρέσῃς ἀπὸ ἑνὸς νόμου, τετέλεσται. Δὲν ἐνθυμοῦμαι εἰς ποίαν πόλιν ἀρχαίαν εἶχον τίμημα εἰς τὴν ψηφοφορίαν μικρόν· τὸ κατήργησαν· ἤλλαξεν ὁλωσδιόλου τὸ πολίτευμα. Πῶς δὲ θέλεις νὰ ψηφίσῃς, ἀφοῦ δὲν ἔχεις ἐξουσίαν; Καὶ τί νὰ ψηφίσῃς; νὰ μεταβάλῃς τὸ Σύνταγμα. Διὰ τί; διὰ νὰ σπεύσωμεν. Ἐὰν πιστεύῃς, ὅτι ἡ ἐκλογὴ τῆς πρωτευούσης, ἡ ἐκλογὴ τῆς βασιλευούσης εἶναι νόμιμος, καὶ ἐὰν πιστεύῃς, ὅτι ἡ πτέρυξ ἡ δεξιὰ ἐκ πεποιθήσεως, δὲν λέγω ἀπὸ ἄλλον λόγον, θέλει νὰ σπεύσῃ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον πρὸς τὸν καταρτισμόν της, ὅταν δὲ καθ’ ἑκάστην ἀνακαλύπτωνται νέαι ἀποδείξεις, καθὼς χθὲς, ἀνεκαλύφθησαν τὰ δευτεροχάρτια τοῦ κ. Ῥάλλη, πρέπει νὰ σπεύδετε; Ἀλλὰ, λέγει ὁ κ. Μεσσηνέζης, ὁ καιρὸς ὁ πολύτιμος! Εἶχε δίκαιον ὁ κ. Κουμουνδοῦρος νὰ εἴπῃ· τώρα ὁ καιρὸς εἶναι πολύτιμος; Δὲν δύνασθε ν’ ἀφαιρέσητε ἀπὸ τοὺς ἀντιπροσώπους τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς πολεμήσουν μὲ ὅλα τὰ μέσα, ὅταν αὐτοὶ πιστεύουν, ὅτι πράττουν ἐντὸς τοῦ καθήκοντος. Μοὶ λέγετε, διώκουν συμφέροντα ἰδιαίτερα, προσπαθοῦν νὰ πάρουν τὴν ἐξουσίαν. Ποίαν ἐξουσίαν νὰ πάρουν; Ποῖος τὴν θέλει; Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν τὴν θέλω· τὸ εἶπον καὶ ἄλλοτε· καὶ ἄλλοτε, ὅταν συνέπραττον μὲ τὸν πρωθυπουργὸν, εἶπον, μὲ συγχωρεῖτε δὲ, δὲν ὁμιλῶ διὰ τοὺς παρόντας ὑπουργοὺς, ὅτι πρέπει νὰ ᾖναι κἀνεὶς ἢ τρελλὸς ἢ πονηρὸς διὰ νὰ πάρῃ τὴν ἐξουσίαν, διότι, ὅταν δὲν ὑπάρχῃ χρῆμα εἰς τὸ ταμεῖον, καὶ σοῦ ζητεῖ ὅλος ὁ κόσμος χρήματα, χρήματα, καὶ πάλιν χρήματα, καὶ σοῦ ζητεῖ θέσεις, βαθμοὺς, παράσημα, τί θὰ κάμῃς; Καὶ διατί; Ὅλαι αἱ ἐφημερίδες σὲ βάλλουν ἐμπρός· τρέμει ἡ καρδιά σου, ἐὰν αὔριον θὰ ἔχῃς τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ ἂν δὲν θὰ λειποτακτήσῃ τις, καὶ ἐὰν λειποτακτήσῃ τις, παρακαλέσατέ τον, δώσατέ του, ὅ,τι θέλει. Καὶ αὐτὸ εἶναι τόσον ζηλωτόν; Δὲν θέλω, ἐγὼ τοὐλάχιστον, τὴν ἐξουσίαν· θέλω ὅμως νὰ πολεμήσω τὴν Κυβέρνησιν μὲ πάντα τρόπον, τὸν ὁποῖον μοὶ δίδει τὸ Σύνταγμα. Ἔχετε τὴν πλειοψηφίαν; ποῖος σᾶς ἐμποδίζει; Ποίαν ὅμως πλειοψηφίαν; Τοῦ ἔθνους τὴν πλειοψηφίαν. Ὅταν ἔχετε τοῦ ἔθνους τὴν πλειοψηφίαν, ποῖος ἠμπορεῖ νὰ σᾶς ἐμποδίσῃ; ὁ Ζωχιός; ὁ Κουμουνδοῦρος; Κἀνεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ σᾶς ἐμποδίσῃ. Μοὶ, λέγουν, ὁ πολύτιμος καιρός! Δεχθῆτε αὐτὴν τὴν συνταγὴν, ποῦ σᾶς δίδομεν, καὶ θὰ σωθῶμεν ἀπὸ τὸ χάος. Κύριοι, ἐν ὀλίγοις, μέχρι τῆς ὥρας ταύτης εἴμεθα μηδὲν, ὄχι νὰ νομοθετήσωμεν δὲν δυνάμεθα, παραβιάζοντες τὸ Σύνταγμα, ἀλλ’ οὔτε νὰ τὸ φαντασθῶμεν. Νὰ ἐπισπεύσωμεν τὰς συζητήσεις ἐπὶ τῶν ἐξελέγξεων, καὶ τίς δὲν τὸ θέλει; Ἀλλὰ, κ. Μεσσηνέζη, ὅταν ἔρχεται ἄνθρωπος εἰς τὴν μίαν ὥραν καὶ κάθηται ἕως τὰς ἑπτὰ, τί ζητεῖς περισσότερον; Ὁ νοῦς του σκοτίζεται καὶ δὲν καταλαμβάνει τίποτε. Ἓν παράδειγμα, καὶ θὰ τελειώσω. Ὁ μακαρίτης ὁ Ὄθων συνεζήτει μὲ ἕνα ὑπουργόν. τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐσυζήτει δὲ μίαν διακοίνωσιν. Τὸν ἐκράτησε τὸν ταλαίπωρον ἀπὸ τὸ πρωῒ ἕως τὰς 4 ὥρας τὸ ἀπόγευμα. Ἐπὶ τέλους τοῦ λέγει· καταλαμβάνεις τί σοῦ λέγω; Τί νὰ καταλάβω, μεγαλειότατε, ποῦ μὲ ἐσταύρωσες ἀπὸ τὰς 8 ἕως τὰς 4; Δὲν καταλαμβάνω. Δὲν ὀνομάζω τὸν ὑπουργόν, φθίνει καὶ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, ἐπὶ τέλους παύουν αἱ αἰσθήσεις, δὲν ἀντιλαμβάνονται. Ὄχι· νὰ κάθεσαι ἐδῶ, νὰ πληροῦται ὁ ἀριθμός. Ἐὰν φύγῃς, εἶσαι προδότης. Κ. Μεσσηνέζη, νομίζετε ὅλους τοὺς ἄλλους προδότας, ἐκτὸς ἀπὸ σᾶς. Καὶ σεῖς ἀγαπᾶτε τὴν πατρίδα σας, ὅπως καὶ οἱ ἄλλοι, Ἀλλ’ ἀφοῦ πρόκειται νὰ ἐνταφιάσωμεν τὴν πρωτεύουσαν, ἀφήσατέ μας τουλάχιστον νὰ τὴν παραπέμψωμεν ἐν δόξῃ καὶ τιμῇ.

§210ΣΤΑΪΚΟΣ. Περιδεὴς καὶ συνεσταλμένος ἀνέρχομαι καὶ ἐκ δευτέρου τὸ βῆμα, φοβούμενος μήπως ἡ δευτέρα αὕτη ἐπὶ τὸ βῆμα παρέλευσίς μου ἐξαντλήσῃ κατ’ ἐμοῦ ὁλόκληρον τὴν κλίμακα τῶν ἐπανορθωτικῶν ὀνομαζομένων δεινῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσσήνης βουλευτής, καταστρέφων τὸν λόγον, ἀπετάθη καὶ πρὸς ἡμᾶς ἢ μᾶλλον πρὸς ἐμέ. Εἶπεν, ὅτι παρακαλεῖ τὴν Βουλήν, καὶ μετὰ τὴν παράκλησιν κατέληξεν εἰς τὴν ἀπαγόρευσιν· δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται, εἶπεν, εἰς τοὺς νεωτέρους νὰ φέρητε κατηγορίας, ὅταν......

§211ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὸ δὲν εἶπον· νὰ μᾶς μέμφωνται εἶπον.

§212ΣΤΑΪΚΟΣ. Ζητῶ συγγνώμην παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μεσσήνης βουλευτοῦ· ἀλλὰ νομίζω, ἢ μὲ παρενόησεν, ἢ ἄλλως πως ἔδωκεν διάφορον σημασίαν εἰς ὅσα πρὸ ὀλίγου ἐνώπιόν σας ἐξέθηκα. Οὐδένα ἤλεγξα, οὐδένα ἐμέμφθην· δὲν αἰσθάνομαι ἐν ἐμοὶ τὴν ἱκανότητα, οὔτε νὰ ἐλέγξω τινά, οὔτε νὰ μεμφθῶ τινος. Ἤλεγξα καὶ κατέκρινα, καὶ ἐλέγχω καὶ κατακρίνω καὶ καταδικάζω γεγονός, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν κρίσιν μου ἐγένετο ἐκ συνεννοήσεως. Τὴν στιγμὴν αὐτὴν παύει πλέον δι’ ἐμὲ ἡ ὑποχρέωσις τοῦ νὰ διατελῶ ὑπὸ τὸ κράτος τῶν ὑποθέσεων. Οἱ ἀξιότιμοι τῆς ἀριστερᾶς προαγορεύσαντες ἀπροκαλύπτως σᾶς εἶπον, ναὶ σκοπίμως, ἐπίτηδες ἀπεχωρήσαμεν, διότι μᾶς πιέζετε, διότι μᾶς ἀφαιρεῖτε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, διότι κινδυνεύει τὸ Σύνταγμα. Τοῦτο εἶναι πάντοτε τὸ τέλος· ἤκουσα τοσάκις ἐπαναλαμβανομένην τὴν φράσιν, κινδυνεύει τὸ Σύνταγμα, παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα, ὥστε ἔχων κατ’ ἐμοῦ καὶ τὴν ἀπειρίαν, ἐκινδύνευσα νὰ τὸ πιστεύσω. Παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα, πιέζεται ἡ μειονοψηφία, διότι ἡ πλειονοψηφία ζητεῖ νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸ ἔργον, διὰ τὸ ὁποῖον ἐκλήθημεν καὶ ἤλθομεν ἐνταῦθα, νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὰς συζητήσεις! Περιορίζεται ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν, διότι ἡ πλειοψηφία ἐπιμένει ζητοῦσα νὰ μὴ διακόπτωνται οἱ ἐπὶ τοῦ βήματος ἤδη εὑρισκόμενοι ῥήτορες· διότι δὲν πιστεύω νὰ ἐλησμόνησε κἀνείς, ὅτι καὶ ἡ πρώτη, καὶ ἡ δευτέρα διακοπὴ ἐγένετο καθ’ ἣν στιγμὴν εὑρίσκοντο ἔτι ἐπὶ τοῦ βήματος ῥήτορες, οἱ ἀξιότιμοι κύριοι Κολιάτσος τὴν πρώτην, καὶ Ῥάλλης τὴν δευτέραν φοράν. Αὐτὴ λοιπὸν εἶναι ἡ παραβίασις τῆς ἐλευθερίας τοῦ λόγου, διότι ἡ πλειοψηφία ἐπιμένει νὰ μὴ διακοποῦν οἱ ῥήτορες. Πρωτότυπος λογική! Τῳόντι ἡ ἀπειρία μου δὲν τὴν ἐννοεῖ. Παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα· κινδυνεύει τὸ Σύνταγμα· ἔρχεται ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη, καὶ πρόκειται περὶ καταστροφῆς τοῦ πολιτικοῦ μας οἰκοδομήματος. Αἴ, κύριοι, πρὸς Θεοῦ, ποῦ εἶναι ἡ παραβίασις τοῦ Συντάγματος! Ὁ κύριος Μεσσηνέζης, βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας, ὑπέβαλεν ἐν τῷ δικαιώματί του ὡς βουλευτὴς πρότασιν περὶ τροπολογίας τοῦ Κανονισμοῦ. Εἶναι ἔγκλημα αὐτό;

§213ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι Βουλή.

§214ΣΤΑΪΚΟΣ. Θὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι εἶναι. Ἔχω πρόχειρον, ὄχι ἐδῶ, ἀλλ’ ἐν τῷ γραφείῳ τῆς Βουλῆς, ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, τῆς μετὰ τὴν πολιτικὴν μεταβολὴν Ἑλληνικῆς Βουλῆς, ὄχι ἐποχῆς παρῳχημένης, τοῦ 1868. Εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν, τὸν ὁποῖον δὲν γνωρίζω, ὁ ὁποῖος μοὶ τὸ ὑπενθύμισεν. Ἡ Βουλὴ τοῦ 1868, πρὸ τῆς ἐξελέγξεως τῶν ἐκλογῶν, μετέβαλε τὸν κανονισμόν της καὶ ἐτροποποίησεν σπουδαίαν, σπουδαιοτάτην διάταξιν αὐτοῦ. Ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς διατάσσει ῥητῶς, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐνεργεῖ τὰς ἐξελέγξεις τῶν ἐκλογῶν διὰ τμημάτων· ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ, κύριοι, εἶπεν ὄχι, τροποποιῶ τὸν Κανονισμὸν καὶ ἀντὶ τμημάτων παραδέχομαι ἐπιτροπήν. Ἡ νομολογία, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἐκείνη.....

§215ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα.

§216ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα; δὲν σᾶς ἀρέσει ἡ Βουλὴ τοῦ 1868; Ἐννοεῖται. Σεῖς ὅλοι εἶσθε ἔνοχοι παραβιάσεως τοῦ Κανονισμοῦ. Κύριε πρόεδρε, δόσατε παρακαλῶ, εἰς τὸν γραμματέα νὰ ἀναγνώσῃ τὸ ἄρθρον 17· τί διατάττει περὶ τῆς ὥρας τῆς ἐνάρξεως τῶν συνεδριάσεων;

§217ΡΑΛΛΗΣ. Μὰ δὲν εἶναι σπουδαῖον αὐτό.

§218ΣΤΑΪΚΟΣ. Τότε ἐπιτρέψατέ μοι νὰ μὴν ἐννοῶ τὴν διάκρισιν, τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ καθιερώσητε. Αἱ διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι ἅπασαι σπουδαῖαι, καὶ δὲν ἠμπορεῖ τις νὰ τὰς παραβιάσῃ. Σεῖς ἴσως ἔχετε δίκαιον νὰ λέγετε αὐτὸ, διότι ἀποτελεῖτε μέρος τῆς πλειοψηφίας τοῦ δευτέρου τμήματος καὶ πρέπει νὰ κάμετε τὴν διάκρισιν σπουδαίων καὶ μὴ διατάξεων τοῦ Κανονισμοῦ.

§219ΡΑΛΛΗΣ. Διατί τὸ ἀνεφέρατε αὐτό;

§220ΣΤΑΪΚΟΣ. Σεῖς, ὡς τμῆμα, παρεβιάσατε διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ.

§221ΡΑΛΛΗΣ. Ποίαν;

§222ΣΤΑΪΚΟΣ. Κατὰ τὴν ἐξέλεγξιν τῶν ἐκλογῶν, ὁ Κανονισμὸς διατάσσει, ὥστε οἱ ἐπιλαχόντες νὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα νὰ παρίστανται ἐνώπιον τῶν τμημάτων καὶ ὑποστηρίζωσι τὰς ἐνστάσεις των.

§223ΣΑΡΑΒΑΣ. Κύριε Στάϊκε, δὲν ἀφίνετε τὸ ζήτημα αὐτὸ νὰ συζητηθῇ ἐν καιρῷ.

§224ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν τὸ ἔφερον ἐγὼ τὸ ζήτημα· προεκλήθην· τὸ ἀφίνω.

§225ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπειδὴ τὸ ἀνεφέρατε, τὸ ἄρθρον 3 τοῦ Κανονισμοῦ λέγει· οἱ ἐνιστάμενοι ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ παρασταθοῦν ἐνώπιον τοῦ τμήματος.

§226ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν λέγει οἱ ἐνιστάμενοι, ἀλλὰ οἱ ἐπιλαχόντες.

§227ΡΑΛΛΗΣ. Πολὺ καλά· οἱ ἐπιλαχόντες ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ παρασταθοῦν ἐνώπιον τοῦ τμήματος. Δικαίωμα, καὶ ἑπομένως ἀντιστοιχοῦσα ὑποχρέωσις τοῦ τμήματος νὰ τὰ δεχθῇ. Ἀλλὰ δὲν διαγράφει τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον θὰ πεισθῇ τὸ τμῆμα. Λοιπὸν ἀφοῦ δὲν διαγράφει, δύναται τὸ τμῆμα νὰ ζητήσῃ καὶ ἀπὸ ἄλλους, ἐκτὸς τῶν ἐπιλαχόντων, ὅλας τὰς πληροφορίας τὰς δυναμένας νὰ διαφωτίσωσι τὴν πεποίθησίν του.

§228ΣΤΑΪΚΟΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου μὲ παρεκάλεσε νὰ ἀναβάλω τὴν ἐπὶ τοῦ προκειμένου συζήτησιν.

§229ΡΑΛΛΗΣ. Μόνον αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν ἔκαμον, διὰ νὰ μὴ μείνῃ ἡ ἐντύπωσις.

§230ΣΤΑΪΚΟΣ. Τέλος πάντων, ἐπειδὴ καὶ ἡ ὥρα τοῦ διαλείποντος πυρετοῦ, ὁ ὁποῖος ἐντὸς ὀλίγου πρόκειται νὰ καταλάβῃ μεγάλην μερίδα τῆς Βουλῆς, πλησιάζει, καὶ δὲν ἐννοῶ νὰ παρεμποδίσω τὴν προμήθειαν τῶν ἀναγκαίων φαρμάκων, ἐπαναλαμβάνω νὰ παρατηρήσω ὅτι δὲν εἶναι παραβίασις τοῦ Συντάγματος, δὲν εἶναι κίνδυνος περὶ δολιεύσεως τοῦ θεμελιώδους νόμου ἡ ἀποδοχὴ τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτοῦ, κυρίου Μεσσηνέζη. Πρόκειται, κύριοι, σήμερον, ἄνευ προσβολῶν καὶ φατριασμοῦ, ἄνευ διαπληκτισμοῦ, νὰ εἴπωμεν μόνον, ὑποστηρίζοντες καὶ ἀποδεχόμενοι τὴν τροποποίησιν τοῦ κυρίου Μεσσηνέζη, ὅτι δὲν εἶναι λογικὸν, δὲν εἶναι δίκαιον, δὲν εἶναι ὀρθὸν, ἀγορεύοντος τοῦ ῥήτορος, ἡ Βουλὴ νὰ ἀποχωρῇ, ἡ πλειοψηφία ἢ ἡ μειοψηφία. Δι’ αὐτὸ, ἀφοῦ ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη δὲν ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα, καὶ ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι τροποποίησις τοῦ Κανονισμοῦ, διότι τὸν Κανονισμὸν τὸν ἐτροποποίησεν ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ....

§231ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος δὲν εἶναι ἀντιγραφή;

§232ΣΤΑΪΚΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ Συντάγματος, πρόκειται περὶ κανονισμοῦ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἐκ τοῦ Συντάγματος ἀποῤῥέουν ὅλαι αἱ διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ. Ἐγὼ αὐτὰ τὰ ὀλίγα εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι βλέπουν τὴν καταστροφὴν τοῦ ἔθνους εἰς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Μεσσηνέζη. Ἐὰν, κύριοι, ᾖναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ κίνδυνος τοῦ Συντάγματος διὰ τὴν Ἑλλάδα, ὁ κίνδυνος προέρχεται, σᾶς εἶπον πόθεν, ἐκ τῆς λειποταξίας τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐτάχθησαν νὰ ᾖναι φρουροὶ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων τῆς πατρίδος.

§233Θ. Α. ΖΑΪΜΗΣ. Ἐδίσταζον, κύριοι, νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι δυστυχῶς σήμερον, ἐνῷ ἐνόμιζον, ὅτι εἶμαι ἐντὸς Κοινοβουλίου, βλέπω ὅτι τὸ βῆμα τοῦτο, ἀπὸ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ λέγηται ἡ ἀλήθεια, ὅτι τὸ βῆμα τοῦτο, ἀπὸ τοῦ ὁποίου δὲν πρέπει νὰ ἀντηχοῦν προσωπικότητες καὶ ὕβρεις, ὁλωσδιόλου ἤλλαξε φύσιν. Ἐγὼ δὲ εἰς τὸν βραχὺν κοινοβουλευτικόν μου βίον ἐσυνείθισα νὰ μὴ ἀποπλανῶμαι οὔτε εἰς ὕβρεις, οὔτε εἰς προσβολάς. Ἐσυνείθισα νὰ σέβωμαι τοὺς ἀντιπάλους μου, καὶ ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω ὅτι εὗρον καὶ εἰς ὅλους αὐτοὺς τὸν ἀμοιβαῖον αὐτὸν σεβασμόν. Ἀναγκάζομαι ὅμως νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, διὰ νὰ καθησυχάσω τὴν ἐξαφθεῖσαν συνείδησιν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας κ. Μεσσηνέζη, ὅστις ἐνόμισεν ὅτι ὑπάρχει πρόθεσις, συνωμοσία διὰ νὰ ἔλθῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸ χάος· ἔπλασεν ἕνεκα τῆς ἐξημμένης φαντασίας του συνωμοσίας πρὸς ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, συνωμοσίας πρὸς κατάληψιν τῆς ἐξουσίας· δὲν γνωρίζω καὶ ἐγὼ τῇ ἀληθείᾳ τί ἄλλο ἔπλασεν. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι, καὶ ἀποτείνομαι πρὸς τὴν ἀγαθὴν πίστιν τῆς ὑπουργικῆς πλευρᾶς, ἐρωτῶ· ἐπρόκειτο χθὲς ἢ προχθὲς ἢ σήμερον περί τινος ὑπουργικοῦ ζητήματος; ἠδύνατο ἐνώπιον Βουλῆς, ἥτις δὲν εἶναι εἰσέτι οὔτε νομοθετικὸν, οὔτε πολιτικὸν Σῶμα, ἀλλ’ ἁπλῶς δικαστικὸν, νὰ ἔλθουν τοιαῦτα ζητήματα; Τί συνέβη; συνέβη ὄχι ἀποχώρησις, ἀλλὰ ἀναχώρησίς τινων βουλευτῶν ἢ ὅλων τῶν βουλευτῶν μιᾶς μερίδος. Καὶ ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διαδηλῶ μετὰ θάῤῥους, ὅτι ἀνεχώρησα καὶ ὅτι θὰ ἀναχωρῶ, ὅταν αἱ δυνάμεις μου δὲν δύνανται πλέον νὰ ἀνθέξωσι καὶ νὰ μὲ βοηθοῦν εἰς τὴν ἀντίληψιν τῶν λόγων. Νομίζετε, ὅτι εἶναι ἀποχώρησις; καὶ τὸ πιστεύετε ὅτι εἶναι ἀληθὴς ἀποχώρησις, ὅταν ἡ Βουλὴ μετὰ ἑπτάωρον συζήτησιν διαμένῃ ἐντὸς αὐτῆς τῆς αἰθούσης; Νομίζετε, ὅτι ὅταν εἰς οὐδὲν ἄλλο Κοινοβούλιον ἡ ἐργασία παρατείνεται πέραν ὀλίγων ὡρῶν εἰμὴ εἰς ἐκτάκτους πεοιστάσεις, νομίζετε ὅτι ἑπτάωρος διαμονὴ ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ δὲν εἶναι ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντος;

§234ΤΙΝΕΣ (ἀριστερόθεν). Τρεῖς ὥρας μένομεν.

§235ΕΤΕΡΟΙ (δεξιόθεν). Μὴ διακόπτετε.

§236Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Εἶμαι ἐδῶ ἀπὸ τῆς 1 ἕως τὰς 7· ἐγὼ ἔρχομαι ἀπὸ τῆς 1 καὶ χαιρετῶ τὸν κ. Πρόεδρον καθ’ ἑκάστην.

§237ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀληθές.

§238ΖΩΧΙΟΣ. Καὶ ἐγώ.

§239ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀληθές.

§240Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Λοιπὸν, κύριοι, ποῦ εὑρίσκετε αὐτὴν τὴν ἄρνησιν τοῦ καθήκοντος; ἢ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Αἰγιαλείας ἠθέλησε μόνον νὰ ἐπιτεθῇ ἐναντίον μιᾶς μερίδος;

§241ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Διὰ τοὺς λόγους τῶν φίλων σας, τῶν συμμάχων σας.

§242Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Δὲν ἔχω κἀνένα σύμμαχον. — Ἐὰν, λέγω, ἀνατρέξῃ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Αἰγιαλείας εἰς τὰ πρακτικὰ τοῦ Ἀγγλικοῦ Κοινοβουλίου, δὲν θὰ εὕρῃ ἐργασίαν ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ ὡρῶν· καὶ ἔπειτα σᾶς λέγουν, ὅτι ὑπάρχει ἀποχώρησις ἢ ὑποχώρησις ἢ ἀναχώρησις, σκοπὸν ἔχουσα νὰ ὁδηγήσῃ τὸ Ἑλληνικὸν κράτος, τὴν Ἑλληνικὴν πολιτείαν εἰς τὸ χάος! Ἡμεῖς, κύριοι, προχθὲς ἐπροτείναμεν ἀντὶ τῆς 2ας ὥρας νὰ ἄρχωνται αἱ συνεδριάσεις τὴν 1ην, διότι εἴδαμεν ὅτι ἦτο δύσκολον μετὰ τὴν 6, 6 καὶ ½ εἴτε καὶ 7ην νὰ διαμένωμεν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ. Ναὶ, κύριοι, μετὰ 25 ἐτῶν κοινοβουλευτικὸν βίον ἀνεχώρησα, καὶ ἀνεχώρησα, διότι ἡ ὑγεία μου δὲν μοῦ τὸ ἐπιτρέπει νὰ διαμένω πλέον νῆστις, κεκμηκὼς μέχρι τῆς 11 ἢ 12· καὶ δὲν ἔχετε δικαίωμα, κύριοι, νὰ ζητήσητε νὰ διαμένωμεν ὅσον θέλετε, διότι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἠδύναντο νὰ ᾖναι συνεχεῖς αἱ ἐργασίαι τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ συνεχίσητε ἐπὶ 40, 50 ὥρας τὰς ἐργασίας του, τότε ἠδύνασθε νὰ τελειώσητε εὐκολώτερα. Διέμεινα, κύριοι, ἄλλοτε, καὶ πρωθυπούργει ὁ κ. Βούλγαρης, εἰς τὰ 1868, καὶ ἔμεινα μέχρι τῆς 11 καὶ 12 ὥρας· ἀλλ’ ἤμην, κύριοι, νεώτερος, ἠδυνάμην ν’ ἀνθέξω περισσότερον.

§243Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παραλαμβάνετε καὶ τοὺς φίλους σας σήμερον.

§244Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Ἠμπορεῖτε νὰ παραπονῆσθε, μοῦ εἶναι ἀδιάφορον. — Λοιπὸν ὑπῆρξεν, οὐχὶ κακὴ πίστις ἐκ μέρους τοῦ κ. Μεσσηνέζη, ἀλλὰ μία πλάνη, ὅταν ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ τὸ ζήτημα τῆς ἀναχωρήσεως μιᾶς μερίδος, ὡς ζήτημα πολιτικὸν, ἀπειλοῦν νὰ ῥίψῃ τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν εἰς τὸ βάραθρον. Ἐγὼ λοιπὸν σπεύδω νὰ τὸν διαβεβαιώσω, διὰ νὰ καθησυχάσῃ, ὅτι οὐδεὶς σκοπὸς, οὐδεμία πρόθεσις τοιαύτη ὑπάρχει· οὔτε συμμαχίαι, οὔτε ἐπιμαχίαι ὑπάρχουσι σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν, ἐντὸς Σώματος, ὡς εἶπον, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει σήμερον παρ’ ἁπλοῦν χαρακτῆρα δικαστικόν. Τὰ ζητήματα ταῦτα, κύριοι, ὅταν ὑπάρχῃ καλὴ πίστις, δὲν λύονται διὰ προτάσεων· λύονται διὰ συνεννοήσεως τῶν δύω μερίδων· καὶ ἐπειδὴ εἶμαι βέβαιος, ὅτι καὶ εἰς τὴν μίαν μερίδα καὶ εἰς τὴν ἄλλην ὑπάρχει καλὴ πίστις, τὰ ζητήματα ταῦτα ἠδύναντο νὰ λυθῶσιν οὕτω, καὶ νὰ μὴ καταναλωθῇ ὁλόκληρος ἡμέρα εἰς συζήτησιν ἐντελῶς ἄγονον, γόνιμον ὅμως εἰς σκάνδαλα. Δὲν ἦτον ἀνάγκη, κύριοι, νὰ ἔλθῃ πρότασις περὶ ἑρμηνείας τοῦ 56 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Οἱανδήποτε καὶ ἂν θέλετε νὰ δώσητε ψῆφον, ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη εἶναι διαῤῥήδην ἑρμηνεία τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, καὶ ἑρμηνείαν τοιαύτην δὲν δύνασθε οὔτε σήμερον, ὅτε εἶσθε ἁπλοῦν δικαστικὸν Σῶμα, οὔτε μετ’ ὀλίγον, ὅτε πρόκειται νὰ μεταβληθῆτε εἰς πολιτικὸν καὶ νομοθετικὸν Σῶμα, οὔτε τότε δύνασθε νὰ κάμητε ἑρμηνείαν τοῦ Συντάγματος. Αἱ ἑρμηνεῖαι τοῦ Συντάγματος, γενόμεναι ὑπὸ τῶν Νομοθετικῶν Σωμάτων, εἶναι ἐγχειρήσεις κατὰ τοῦ Συντάγματος· ἡμεῖς δὲ ἐδῶ δὲν ἀπεστάλημεν διὰ νὰ κάμωμεν μικρὰς ἢ μεγάλας ἐγχειρήσεις· ἀπεστάλημεν μόνον διὰ νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ πολίτευμα, εἰς τὸ ὁποῖον ὡρκίσθημεν πίστιν. — Τί σᾶς λέγει, κύριοι, ὁ κ. Μεσσηνέζης; Σᾶς λέγει, ἑρμηνεύσατε ὅτι τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ ἢ ἀποφασίσῃ εἰμὴ ὅταν εἶναι παρόντα τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν μελῶν του, ἑρμηνεύσατε ὅτι τὸ «συζήτησιν» σημαίνει κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως. Καὶ ποῖος σᾶς ἔδωκε τὸ δικαίωμα νὰ δώσητε τοιαύτην ἑρμηνείαν εἰς τὸ Σύνταγμα; Πιστεύει πεποιθότως ὁ κ. Μεσσηνέζης, ἢ ἐπλανήθη ὅτι ἡ πρότασίς του δὲν ἑρμηνεύει τὸ Σύνταγμα; Τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, κύριοι, εἶναι τόσῳ καθαρὸν, ὥστε οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, οὐδένα δισταγμὸν δύναται νὰ γεννήσῃ περὶ τῆς ἐννοίας του. Ἐπὶ 12 ἔτη τὸ Σύνταγμα αὐτὸ λειτουργεῖ, καὶ λειτουργεῖ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Ποία λοιπὸν ἡ ἀνάγκη, ποῖος ὁ λόγος, ὅστις ὑπηγόρευσεν εἰς τὸν κ. Μεσσηνέζην νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἡ πρότασίς του δὲν εἶναι ἀληθὴς ἑρμηνεία τοῦ Συντάγματος; Εὐχαριστήθην, κύριοι, καὶ τὸ λέγω εἰλικρινῶς, ὅτι ἐκ τῆς δεξιᾶς πλευρᾶς οὐδεὶς σπουδαίως ἠθέλησε νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Μεσσηνέζη (παρακαλῶ, κ. πρόεδρε, ἔχετε ἐδῶ τὴν πρότασιν;) Ἰδοὺ τί λέγει· «Προτείνω, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται, ἐφ’ ὅσον ἀγορεύει βουλευτίς τις, νὰ διακοπῇ, ἐπὶ τῷ λόγῳ, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν διατελεῖ ἐν ἀπαρτίᾳ.» Ἡ ἀρχικὴ λοιπὸν πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη ἦτο καθαρὰ ἑρμηνεία τοῦ Συντάγματος, κατέληξε δὲ δυστυχῶς εἰς πρότασιν ἔχουσαν τὸν αὐτὸν σκοπόν. Ἐὰν δ’ εἷς προσεπάθησε λεληθότως νὰ παραβιάσῃ τοῦ Συντάγματος τὴν καθαρὰν ἔννοιαν—διότι τί ἄλλο εἶναι τοῦτο, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ἐφ’ ὅσον ἀγορεύει βουλευτής τις νὰ διακοπῇ ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι Βουλὴ δὲν διατελεῖ ἐν ἀπαρτίᾳ—δὲν εἶναι ἡ πρότασις αὕτη ἀληθὴς ἀναίρεσις τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος; Τοῦτο, κύριοι, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Μεσσηνέζης προτείνει, δὲν δύναται ν’ ἀποφασισθῇ, καθὼς, σᾶς εἶπον, ὑπὸ τῆς Βουλῆς, διότι δὲν ἔχετε τοιαύτην δύναμιν· ὅ,τι ὅμως προτείνει ὁ κ. Μεσσηνέζης δύναται νὰ γείνῃ διὰ συνεννοήσεως, καὶ ἡ συνεννόησις αὕτη δὲν εἶναι ἀδύνατος, ὅταν ἐμφιλοχωρῇ ἡ καλὴ πίστις καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἄλλην μερίδα. Ὑπεσχέθην, κύριοι, νὰ σᾶς εἴπω ὀλίγα λόγια καὶ τελειόνω. Σᾶς ἱκετεύω, μὴ προβῆτε εἰς ἑρμηνείας, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἐγχειρήσεις κατὰ τοῦ πολιτεύματος, διότι τοιοῦτον δικαίωμα δὲν ἔχετε. Ἀποφασίσατε ἁπλῶς νὰ μεταβῆτε εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, χωρὶς νὰ ἐπιψηφίσητε οὐδεμίαν πρότασιν· ἐλπίζω δὲ ὅτι, ὑπαρχούσης καλῆς πίστεως, δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς αἴσιον ἀποτέλεσμα διὰ συνεννοήσεως τῶν δύω μερίδων καὶ οὐχὶ δι’ ἑρμηνειῶν, τὰς ὁποίας δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ κάμωμεν.

§245ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἐγγεγραμμένοι οἱ κύριοι Σωτηρόπουλος, Μπούμπουλης καὶ Δανόπουλος.

§246ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κύριος Μεσσηνέζης μοῦ ἀναγγέλλει ὅτι μὲ παρενόησεν, ἑπομένως δὲν ἔχω τίποτε νὰ εἴπω.

§247ΠΕΤΣΑΛΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κυρίου Ζαΐμη, ψηφοφορία, κ. πρόεδρε.

§248ΔΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐπειδὴ συνήθως τοῦ ἐκφεύγουν τραχεῖς φράσεις, τοῦ ἐξέφυγε καὶ αὐτή.

§249ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτηρόπουλος; ὁ κ. Μπούμπουλης;

§250ΤΙΝΕΣ. Παραιτοῦνται.

§251ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἔχει τις ἄλλος τὸν λόγον;

§252ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§253ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις λοιπὸν ἐπὶ τοῦ ζητήματος εἶναι περαιωμένη. Ἐρχόμεθα τώρα νὰ ἐρωτήσωμεν τὴν Βουλὴν· εἶναι ἡ πρότασις τοῦ κ. Μεσσηνέζη, τὴν ὁποίαν ἠκούσατε καὶ εἶναι αὕτη....

§254ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Προηγεῖται ἡ τοῦ κ. Ζαΐμη, σεῖς ξεύρετε καλλίτερα, κ. Πρόεδρε.

§255ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, διότι τὴν παρέλειψα· εἶναι αὕτη· «Ἡ Βουλὴ, ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Τὴν πρότασιν τοῦ κ. Μεσσηνέζη τὴν ἠκούσατε, εἶναι αὕτη... Ἐπομένως ἀπωτέρω εἶναι ἡ τοῦ Ζαΐμη, καὶ συνεπῶς αὐτὴν πρόκειται νὰ ψηφίσητε. Νὰ καθήσουν οἱ κύριοι βουλευταὶ εἰς τὰς θέσεις των. Θέλετε δι’ ἀναστάσεως;

§256ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§257ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζαΐμη, τὴν ἑξῆς· «Ἡ Βουλὴ, ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα, μεταβαίνει πρὸς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.» Οἱ παραδεχόμενοι αὐτὴν νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοί).

§258ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Παρακαλῶ, κ. πρόεδρε, νὰ ἐρωτήσητε τὸν κ. Μεσσηνέζην, ἂν ἐπιμένῃ.

§259ΤΙΝΕΣ. Ἐπιμένει.

§260ΕΤΕΡΟΙ. Ἐρωτήσατε πάλιν, κ. πρόεδρε, τὴν Βουλήν.

§261ΣΑΡΑΒΑΣ. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ὁ κ. Ζαΐμης καὶ τὰς ὁποίας συμμερίζονται ὅλοι οἱ καθήμενοι εἰς αὐτὴν τὴν πλευρὰν, ὁ κ. Μεσσηνέζης δὲν ἐπιμένει, πιστεύω, νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ πρότασίς του.

§262Α. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς εἴπατε, καὶ πρέπει νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά, ὅτι τὴν δέχεσθε.

§263ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐὰν ἡ μερὶς αὕτη (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα) ἐπιμένῃ εἰς τὴν ἰδέαν της, δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἐμέ.

§264ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Ἐπιμένομεν ἡμεῖς καὶ τὴν ἀναλαμβάνομεν.

§265Δ. ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἐπιμένομεν τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον τινὲς τῶν ἀγορευσάντων ἐκ τῆς ἀριστερᾶς εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος, ὅτι σκοπεύουν ν’ ἀποχωρήσουν.

§266ΠΟΛΛΟΙ. Ψηφοφορία λοιπὸν, κ. πρόεδρε.

§267ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε πρόεδρε, παρακαλῶ. Μετὰ τὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ζαΐμη, κατὰ τὴν κρίσιν μας, προβαίνομεν εἰς πλήρη τροποποίησιν τοῦ Συντάγματος. Κύριοι, μᾶς εἶναι ἀδύνατον νὰ ψηφοφορήσωμεν τοιαύτην τροποποίησιν, καὶ μᾶς εἶναι ἀδύνατον ὅπως μᾶς ἦτο πάντοτε. Ἐννοεῖται, ὅτι δὲν ἔχω σκοπὸν ν’ ἀπαντήσω εἰς συκοφαντίας τώρα ἐγὼ, ὅστις προτείνω τῆς διαγωγῆς μου μάρτυρας αὐτοὺς, μετὰ τῶν ὁποίων ὑπηρετῶ, καὶ τὸν Βασιλέα, ὅστις διευθύνει τὰς τύχας τοῦ Κράτους. Αὐτὸν ἐπικαλοῦμαι μάρτυρα ἂν ἡ διαγωγή μου δὲν ὑπῆρξε φιλελευθέρα. Ἐπομένως δὲν καταδέχομαι νὰ ἀπαντήσω εἰς αὐτά (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§268ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Αὐτός, κύριοι, τὰ ἐπροκάλεσε.

§269ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, κύριοι, καὶ εἰς τὰ ἀκροατήρια. Ἐπὶ τοῦ θέματος, κύριε Κουμουνδοῦρε.

§270ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λέγω λοιπὸν ὅτι ἡ πρότασις εἶναι ἐναντία τοῦ Συντάγματος καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφοφορήσωμεν τοιαύτην πρότασιν· ἐπομένως σᾶς τὸ ἀναγγέλλομεν, διὰ νὰ μὴ παραξηγηθῇ κατόπιν ἡ διαγωγή μας, ὅτι θὰ ἀποφασίσωμεν, ἐγὼ τοὐλάχιστον, νὰ ἀποφύγωμεν τὴν ἐπιψήφισιν τῆς προτάσεως αὐτῆς, καὶ φοβοῦμαι ὅτι αὐθωρεὶ θὰ ἀκολουθήσουν καὶ ἄλλοι, ἐν ὅσῳ τοιαύτη πρότασις παρουσιάζεται, διότι ὄχι μόνον οὐδεὶς μᾶς ὑποχρεοῖ νὰ ψηφοφορήσωμεν τοιαύτην πρότασιν, ἀλλὰ θέλομεν παραβιάσει ἱερώτατον καθῆκον. Ἐάν, κατὰ τὴν πεποίθησίν μας, οἱ κύριοι ἔχουν πεποίθησιν ἐναντίαν, θέλομεν παραβιάσει καθῆκον ἱερὸν ἂν ὑποκύψωμεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοιούτων προτάσεων καὶ νὰ φέρωμεν ψῆφον, ἥτις, κατὰ τὴν πεποίθησίν μας, προσβάλλει ἀμέσως καὶ καιρίως τὸ Σύνταγμα.

§271Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καὶ κατὰ συνέπειαν θὰ γίνωμεν ἐπίορκοι.

§272ΠΟΛΛΟΙ (δεξιόθεν). Ἐπίορκοι δὲν γινόμεθα.

§273ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν καθήσατε, κύριοι, νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ πρότασις τοῦ κ. Ζαΐμη.

§274ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἀποῤῥιφθῇ ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Ζαΐμη, ἕπεται ἡ ἄλλη.

§275ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§276ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΑΝΝΗΣ. Δηλαδὴ ἔρχεται ἡ ἄλλη εἰς ψηφοφορίαν.

§277ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι λοιπὸν τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ζαΐμη, τὴν ὁποίαν ἠκούσατε, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοί).

§278ΤΙΝΕΣ. Παρεδέχθη.

§279ΕΤΕΡΟΣ. Δὲν παραδέχθη.

§280Α. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ τεθῇ τὸ ἀντίθετον, οἱ μὴ παραδεχόμενοι.....

§281ΤΙΝΕΣ. Τί λέγει τὸ προεδρεῖον;

§282ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ προεδρεῖον δὲν διακρίνει τὴν πλειονοψηφίαν.

§283Α. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπὸν τὸ ἀντίθετον, κ. Πρόεδρε, νὰ ἐρωτήσητε, μήπως διακριθῇ καὶ ἀποφύγωμεν, εἰ δυνατὸν, τὴν χρονοτριβήν.

§284ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπόν, κύριοι, θὰ ἐρωτήσω τὸ ἀντίθετον, καθήσατε.

§285Α. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅσοι δὲν εἶναι βουλευταὶ ν’ ἀπομακρυνθοῦν, καθὼς καὶ οἱ ἐφημεριδογράφοι, διὰ νὰ διακρίνετε εὐκόλως, κ. Πρόεδρε.

§286ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ μὴ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ζαΐμη νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη τὸ ἀντίθετον.

§287ΤΙΝΕΣ (δεξιόθεν). Ὄχι, ὄχι· δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κ. Πρόεδρε.

§288ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπεῤῥίφθη λοιπὸν ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Ζαΐμη.

§289ΤΙΝΕΣ. Ὄχι, ὄχι.

§290ΜΠΟΥΤΟΣ. Τί ἀντελήφθη τὸ προεδρεῖον;

§291ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ζαΐμη.

§292ΠΟΛΛΟΙ (δεξιόθεν). Ποῖος τὸ λέγει; Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κ. Πρόεδρε (ἐγείρονται ὑπὲρ τοὺς δεκαπέντε).

§293ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δύω ψηφολέκται, κύριοι, νὰ προσέλθετε. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Ζαΐμη λέγουσι ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Γίνεται ψηφοφορία κατ’ ὀνομαστικὴν κλῆσιν κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον. Πρωτόκολλον ψηφοφορίας τῶν κυρίων βουλευτῶν Ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος· Ἡ Βουλὴ, ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ναὶ ἢ ὄχι;

§294ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 144· ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ζαΐμη ἐψηφοφόρησαν 66, κατὰ δὲ 78, ὥστε ἡ πρότασις ἀπεῤῥίφθη διὰ ψήφων 78 ἐναντίον 66.— Ἐπαναλαμβάνεται ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τῆς προτάσεως.

§295ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Κύριε πρόεδρε!

§296ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Ἀπὸ τοῦ βήματος ἐξέφρασα τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν θέλετε θέσει εἰς ψηφοφορίαν τῆς Βουλῆς πρότασιν ἀντιβαίνουσαν εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, εἰς τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος. Ἐπειδὴ βλέπω κατὰ δυστυχίαν, ὅτι ὑμεῖς ἔχετε ἄλλην γνώμην.....

§297ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἰδική μου ἡ γνώμη, εἶναι τῆς Βουλῆς· ἐγὼ οἴκοθεν δὲν δύναμαι νὰ θέσω πρότασιν.

§298ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Τούτου ἕνεκα τώρα ἐγείρεται νέον ζήτημα, ἐὰν πρότασις, ἀντιβαίνουσα εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, δύναται νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν δικαιοῦται νὰ λάβῃ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ νέου ζητήματος.

§299ΤΙΝΕΣ. Ὁ κύριος Μεσσηνέζης παραιτεῖται.

§300ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ παραιτοῦμαι, ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω τί θὰ κάμουν οἱ ἄλλοι.

§301ΕΤΕΡΟΙ. Τὴν ἀναλαμβάνομεν ἡμεῖς.

§302ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ. Ἄλλως τε, ἐὰν οἱ ἀναδεχθέντες τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Αἰγιαλείας βουλευτοῦ νομίζωσιν, ὅτι ἡ πρότασίς των εἶναι καθαρὰ τροποποίησις τοῦ Κανονισμοῦ, τότε πρέπει ἡ πρότασις αὕτη νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ. Ἄρθρον 34 τοῦ Κανονισμοῦ (τὸ ἀναγινώσκει).

§303ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Ἐξηντλήθη ἡ συζήτησις, κ. πρόεδρε, εἰς τὴν ψηφοφορίαν.

§304ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπεραιώθη ἡ συζήτησις.

§305ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπροτείναμεν τὸ ἀπροχώρητον.

§306ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ὁμιλήσητε (θόρυβος).

§307ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ (ἀπερχόμενος). Δὲν θέλομεν νὰ παρασταθῶμεν μάρτυρες καὶ συνήγοροι ἐγκλημάτων (θόρυβος μέγας καὶ λογομαχίαι μεταξὺ βουλευτῶν τινων τῆς δεξιᾶς καὶ ἀριστερᾶς πτέρυγος). Δὲν θὰ γείνωμεν θύματα τῶν ἐγκληματικῶν σκοπῶν τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ Συντάγματος (ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος καὶ ἡ ταραχή).

§308ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Θὰ ὁμιλήσω, κύριε πρόεδρε.

§309ΜΠΟΥΤΟΣ. ..... (θόρυβος).

§310ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος ἀπερχόμενοι). Σκαπανεῖς τοῦ Συντάγματος!!

§311ΠΕΤΡΑΚΗΣ. Κύριε πρόεδρε!

§312ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Καὶ τὸ τέχνασμά σας τῆς μὴ ἀπαρτίας διελύθη (θόρυβος).

§313ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΤΗΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δὲν εἶσθε ἐν ἀπαρτίᾳ.

§314ΕΤΕΡΟΙ (ἀριστερόθεν). Ἐμπρὸς, κ. πρόεδρε, εἰς τὴν ψηφοφορίαν· δι’ ἀναστάσεως.

§315ΡΑΛΛΗΣ, ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ προχωρήσητε, δὲν εἶσθε ἐν ἀπαρτίᾳ (θόρυβος).

§316ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐὰν θελήσητε νὰ προβῆτε δι’ ἀναστάσεως, θὰ ἦσθε ἡ ἀφορμὴ ὅλων τῶν συνεπειῶν (θόρυβος)· δὲν σᾶς ἀφίνομεν νὰ καταστρέψητε τὸ Σύνταγμα (θόρυβος).

§317ΠΕΤΡΑΚΗΣ, ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Δὲν εἶσθε ἐν ἀπαρτίᾳ.

§318ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Ἐμπρός, κύριε πρόεδρε, (ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος καὶ αἱ λογομαχίαι).

§319ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις (ἐγείρεται ἵνα ἀπέλθῃ).

§320ΤΙΝΕΣ. Τί ἐκάματε, κ. πρόεδρε, ποῦ πηγαίνετε.

§321ΠΡΟΕΔΡΟΣ (ἐπανερχόμενος καὶ κρούσας ἐκ νέου τὸν κώδωνα). Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 8 παρὰ 15/60.