1958.06.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 9η

ΤΡΙΤΗ 24 Ἰουνίου 1958

Προεδρία κ. Κ. Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΥ

(Ὥρα 6.45′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Παρακαλεῖται ὁ Γραμματεὺς κ. Α. Γκίλλας ὅπως ἀναγνώσῃ τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§2Α. ΓΚΙΛΛΑΣ (Γραμματεύς). (Ἀναγινώσκει). (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν πρακτικῶν)

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως, ὡς φραστικῶς διωρθώθησαν, κατόπιν παρατηρήσεων τοῦ βουλευτοῦ κ. Ν. Ἰντζέ. Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Ι. Λύρας καὶ Γ. Πλατῆς, ζητοῦν μηνιαίαν ἄδειαν ἀπουσίας, προκειμένου νὰ ἀναχωρήσουν εἰς τὸ ἐξωτερικόν.

§4ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, ἐγκρίνεται.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ ἐνέκρινε τὴν χορήγησιν τῆς αἰτουμένης ἀδείας. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἔχει τὸν λόγον, πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§6Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Δικαίως, κύριοι συνάδελφοι, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς παρακολουθεῖ κατὰ τὴν τελευταίαν περίοδον μὲ ἰδιαίτερον ἐνδιαφέρον τὴν πορείαν τῆς μεγάλης ἐθνικῆς μας ὑποθέσεως. Γεγονότα ἔλαβον χώραν, ἄξια ἀπολιτίστων χωρῶν, ἄξια παρωχημένων βαρβάρων ἐποχῶν, μὲ θύματα Ἕλληνας καὶ Ἑλληνικὰς περιουσίας. Αἱ δυνάμεις τῆς χώρας, ἡ ὁποία ἔχει τὴν εὐθύνην διὰ τὸ καθεστὼς τῆς Κύπρου, δὲν ὑπῆρξαν εἰς θέσιν νὰ προστατεύσουν τὴν ζωὴν καὶ τὴν περιουσίαν μόνον μιᾶς κατηγορίας κατοίκων, τῶν Ἑλλήνων, καὶ τοῦτο ἐδημιούργησε εἰς βάρος τῶν τοπικῶν δυνάμεων τὴν ἐντύπωσιν, ἄλλοτε μὲν συμπαιγνίας, ἄλλοτε δὲ ἀμελείας, ἢ ἀνεπαρκείας. Βεβαίως, τὰ φρικτὰ ἐκεῖνα γεγονότα ἐσταμάτησαν. Καὶ ἔχω λόγους νὰ πιστεύω ὅτι δὲν ἀποτελεῖ σύμπτωσιν ὅτι ἐσταμάτησαν μετὰ τὴν συζήτησιν τοῦ θέματος, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν εἰς τὸ μόνιμον Συμβούλιον τοῦ Ν.Α.Τ.Ο. Ἀλλὰ παραμένει τὸ γεγονὸς ὅτι αἱ φρικταὶ σκηναὶ ἔλαβον χώραν καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ ἐπικρίνωνται ὡς ἀπειλαὶ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς καὶ τῆς περιουσίας τῶν Ἑλλήνων τῆς Κύπρου. Καὶ ὡς νὰ μὴ ἔφθανε τοῦτο, ἡ ἰδία χώρα, ἡ κρατοῦσα, χώρα ἐν τούτοις δημοκρατικὴ καὶ μία τῶν μεγαλυτέρων τοῦ κόσμου, παρουσίασε σχέδιον ἐπιλύσεως τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως ὅλως ἀπίθανον, τρόπον ἀπὸ ἀπόψεως ἀρχῶν, ὅσον καὶ ἀπὸ ἀπόψεως πρακτικῆς. Παρουσίασε τοιοῦτον σχέδιον ἐπιλύσεως, ἀφοῦ προηγουμένως ἐπιμελῶς ἀπέκρυψε τὰς προθέσεις της. Καὶ ὄχι μόνον τὰς ἀπέκρυψεν ἐπιμελῶς, ἀλλ’ ἀντιθέτως, δι’ ἐπισήμων, ἡμιεπισήμων ἢ καὶ ἀνεπισήμων μέσων, πρὸς διαφόρους κατευθύνσεις, ἄφησε νὰ διαφανῇ ὅτι ἄλλαι ἦσαν αἱ προθέσεις τὰς ὁποίας ἐπρόκειτο νὰ ἐκδηλώσῃ. Δὲν θέλω νὰ χαρακτηρίσω τὴν τακτικὴν αὐτήν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι οὔτε ἡ καλυτέρα, οὔτε ἡ εὐπρεπεστέρα, οὔτε τακτικὴν ἄλλην, θέλω νὰ χαρακτηρίσω, τόσον χρησιμοποιοῦσαν κατὰ τρόπον χονδροειδῆ ἀνακριβείας εἰς τὰς διεθνεῖς σχέσεις. Δὲν ἦλθον, ἄλλωστε, ἐνώπιόν σας διὰ νὰ ἀσχοληθῶ μὲ τὴν τακτικὴν τῆς ἐμφανίσεως, ἀλλὰ μὲ αὐτὴν ταύτην τὴν ἐμφάνισιν, μὲ τὸ σχέδιον. Τὸ ἐμφανισθὲν σχέδιον δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι θέτει τὴν μεγάλην μας ἐθνικὴν ὑπόθεσιν εἰς μίαν δυσχερῆ φάσιν. Καὶ εἰς τὴν μεγάλην μάχην, τὴν ὁποίαν διεξάγει ἡ Ἑλλὰς μόνη ἐναντίον ἀντιξοοτήτων καὶ ἰσχυρῶν ἀντιτιθεμένων, ἡ ὑπόθεσις ἐσημείωσε διαφόρους ἐναλλασσομένας φάσεις. Αἱ περισσότεραι ἐξ αὐτῶν μέχρι πρὸ ὀλίγων μηνῶν, ὑπῆρξαν εὐμενεῖς διὰ τὴν ἱεράν μας ὑπόθεσιν. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Τουρκία, σκληρῶς προσπαθήσασα, δὲν ἠδυνήθη νὰ χαρακτηρισθῇ εἰς διεθνεῖς Ὀργανισμούς, οὔτε κἂν ὡς ἐμμέσως ἐνδιαφερομένη χώρα, τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ 11η Σύνοδος τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν, ἐκάλεσεν ὅλους νὰ ἐπιτύχουν μίαν δικαίαν λύσιν, σύμφωνον πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ Ο.Η.Ε., τὸ γεγονὸς ὅτι κατὰ τὴν 12ην Σύνοδον ἡ ὑπόθεσις κατήγαγε μίαν ἠθικὴν καὶ πολιτικὴν νίκην, ἀναγνωρισθεῖσαν ὄχι μόον ἀπὸ τοὺς Κυπρίους, ἀλλ’ ἀπὸ ὅλους ἀνεξαιρέτως τοὺς διεθνεῖς παράγοντας, τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Ἄγγλος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐζήτησε, μετὰ τὴν ἠθικὴν καὶ πολιτικὴν ἐκείνην νίκην, νὰ ἔλθῃ εἰς Ἀθήνας — καὶ ἦλθε — διὰ νὰ διεξαγάγῃ συνομιλίας, αἱ ὁποῖαι ἄλλα προοιωνίζουν, ὅλα αὐτὰ ἀποδεικνύουν ὅτι πράγματι εἰς τὰς ἐναλλασσομένας αὐτὰς φάσεις ἐκερδίσαμεν εἰς τὰ σημεῖα, ὅσον ἦτο δυνατὸν νὰ κερδίζῃ μία χώρα, ἡ ὁποία ἠγωνίζετο διὰ μίαν τόσον δυσχερῆ ὑπόθεσιν. Τὴν ἔντονον αὐτὴν προσπάθειαν ἐν μέσῳ τῶν δυσχερειῶν καὶ τῶν ἐναλλασσομένων αὐτῶν φάσεων τὴν ἐκάμομεν χωρὶς νὰ παρασυρθῶμεν ἀπὸ ἀνευθύνους δημαγωγίας, χωρὶς νὰ ἀγνοήσωμεν τὰς δυσχερείας καὶ νὰ ὑπερβάλωμεν τὰς δυνατότητας, ζητοῦντες ἄμεσα καὶ ὁλοκληρωτικὰ ἀποτελέσματα, χωρὶς κἂν νὰ ἀγνοοῦμεν οἱονδήποτε λογικὸν αἴτημα τρίτου. Τὴν ἐκάμαμεν πάντοτε αὐτὴν τὴν προσπάθειαν εὐθυγραμμισμένοι μὲ τὴν Κύπρον καὶ μὲ πίστιν καὶ μαχητικότητα, ἡ ὁποία εἰς ὡρισμένας φάσεις ἔφθασεν εἰς τοιαύτην ὀξύτητα, ὥστε ἄλλαι ἀνάλογοι ὑποθέσεις διεθνεῖς δὲν τὴν ἐγνώρισαν ποτέ. Ἀλλ’ ἐνῷ οὕτως ἔβαινον τὰ πράγματα καὶ εἰς τὰς μοιραίως ἐναλλασσομένας φάσεις εἴχομεν ἡμεῖς τὸ πλεονέκτημα, ἐξεδηλώθη πρὸ ὀλίγων μηνῶν μὲ μεγάλην ὀξύτητα ἡ ἀντίδρασις τῆς Τουρκίας. Διηυκολύνετο δὲ εἰς τὴν ἐκδήλωσιν τῆς ἀντιδράσεως αὐτῆς, ἀπὸ μίαν κατάστασιν πράγματι σοβαρὰν εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολήν, κατάστασιν ἐνίοτε κρίσιμον ἢ κρισιμωτάτην, ἡ ὁποία εἰς ὡρισμένας περιόδους ἐγέννα εἰς τοὺς ὑπευθύνους ὅλου τοῦ κόσμου καὶ αὐτοὺς τοὺς φόβους τῶν δραματικωτέρων ἐξελίξεων ὄχι μόνον εἰς τὴν περιοχήν μας, ἀλλ’ εἰς ὁλόκληρον τὸν κόσμον. Ἰσχυρὰ ἀπὸ τὴν γεωγραφικήν της θέσιν καὶ ἰσχυρὰ ἀπὸ αὐτὴν τὴν δραματικὴν ἐξέλιξιν τῆς καταστάσεως εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολὴν ἡ Τουρκία ἐξεδήλωσε μίαν ἄκαμπτον ἀντίδρασιν, ἡ ὁποία ἐλαμβάνετο ὑπ’ ὄψει ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀσκοῦν ἐνεργὸν πολιτικὴν εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολήν. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἡ καλυτέρα πολιτικὴ καὶ τοῦτο δι’ ἐπιχειρημάτων καὶ μετὰ παρρησίας ἐπεσημάναμεν πάντοτε εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν εὐθύνην τῶν παγκοσμίων πραγμάτων. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως αὐτοῦ δὲν ἀνεμένομεν ὅτι λόγῳ αὐτοῦ ἡ Μεγάλη Βρεταννία θὰ παρουσίαζε σχέδιον ἀντίθετον πρὸς τὴν θέλησιν μιᾶς μεγάλης πλειοψηφίας τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ, ἀντίθετον πρὸς τοὺς διεθνεῖς κανόνας, πρὸς τοὺς κανόνας τοῦ διεθνοῦς βίου, ἀντίθετον πρὸς σαφεῖς καὶ ρητοὺς κανόνας τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου.

ΠΑΡΑΒΙΑΣΙΣ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ

Διότι, ἀτυχῶς, καὶ αὐτὸ συνέβη. Καὶ συνέβη διὰ τῆς πλήρους ἀγνοίας καὶ καταπατήσεως τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης. Βλέπομεν εἰς τὸ προοίμιον τοῦ Χάρτου τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν, ἀκούομεν εἰς τὰ διεθνῆ συνέδρια, ἰδίως ἀκούομεν ἀπὸ ὡρισμένας χώρας, νὰ κόπτωνται ὅλαι διὰ τὴν ἀνάγκην τοῦ σεβασμοῦ τῶν διεθνῶν συνθηκῶν, ὡς θεμελίου τῆς διεθνοῦς συμβιώσεως. Ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀληθὲς δι’ ὅλας τὰς συνθήκας, εἶναι ἔτι ἀληθέστερον διὰ συνθήκας, ὡς ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης, ἡ ὁποία ἐκαλεῖτο νὰ θέσῃ τέρμα εἰς διεθνεῖς διαφοράς, αἱ ὁποῖαι διήρκεσαν ἐπὶ πέντε αἰῶνας καὶ ἔχυσαν πολὺ αἷμα. Καὶ ἐπειδὴ ἀκριβῶς τοιαύτη ἦτο ἡ σημασία τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης, κατεβλήθη προσπάθεια, ὥστε νὰ εἶναι λεπτομερειακὴ καὶ σαφής, διὰ νὰ ἐμποδίζῃ τὴν ἐπανάληψιν αὐτῶν τῶν ἐρίδων τόσων αἰώνων. Καλοῦμεν τοὺς συναδέλφους μας τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων, καλοῦμεν τοὺς συναδέλφους μας τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἀναγνώσουν τὰ σχετικὰ ἄρθρα τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης, καί, πέραν αὐτῶν, ἕνα ἀγνοούμενον ἄρθρον, τὸ ὁποῖον δὲν ἀφήνει καμμία ἀμφιβολίαν, ἔστω καὶ ἂν καταβάλλωνται δικολαβιστικαὶ προσπάθειαι ἑρμηνειῶν ἄλλων ἄρθρων — ἐννοῶ τὸ ἄρθρον 27. Καὶ ἐὰν ἀναγνώσουν τὰ ἄρθρα αὐτὰ καὶ πιστεύουν οἱ συνάδελφοί μας ὅτι ἡ Χώρα των δικαιοῦται νὰ προσφέρῃ σχέδιον, τὸ ὁποῖον ἔρχεται εἰς τοιαύτην ἀντίθεσιν μὲ συνθήκην, τὴν ὁποίαν καὶ ἡ Μεγάλη Βρεταννία καὶ ἄλλαι Χῶραι ὑπέγραψαν, τότε σημαίνει ὅτι, ὁδηγούμενοι ἀπὸ μεγάλην καὶ δημοκρατικὴν Χώραν, εἰσερχόμεθα εἰς τὸν ὀλισθηρὸν κατήφορον τῆς καταργήσεως τῶν διεθνῶν συνθηκῶν, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦν θεμέλιον τοῦ διεθνοῦς βίου τῶν Κρατῶν. Πέραν αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον θεωρῶ ἀπαράδεκτον καὶ ἐξωφρενικόν, τὸ σχέδιον τὸ παρουσιασθὲν ἔχει τόσον ἐξόφθαλμα μειονεκτήματα πρακτικά, ὥστε δὲν εἶναι κἂν ἀνάγκη νὰ τὰ ἀναλύσω. Παρουσιάζει ἄπειρα μειονεκτήματα, ὥστε, ἐὰν ἐφηρμόζετο, θὰ ἦτο καταδικασμένον εἰς πλήρη ἀκινησίαν ἢ ἔτι χειρότερον εἰς δημιουργίαν νέων ἐρίδων ἐντὸς τῆς νέας Διοικήσεως.

ΣΧΕΔΙΟΝ ΚΑΙ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑΙ

Ἡ Κυβέρνησις, ὅπως εἶναι γνωστόν, διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς ἀπήντησεν, ὅτι τὸ σχέδιον ἦτο ἀπαράδεκτον. Ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι διατεθειμένη, ἀφοῦ ἐτίμησε πάντοτε τὴν ὑπογραφήν της εἰς τὰς Διεθνεῖς Συνθήκας, — καὶ συχνὰ τὴν ἐτίμησε μὲ βαρείας θυσίας — νὰ συνεργήσῃ εἰς τὴν καταπάτησιν αὐτῶν. Ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι ἐπίσης διατεθειμένη, νὰ ἀπεμπολήσῃ τὰ δικαιώματα τῶν Κυπρίων, δικαιώματα ἱερὰ καὶ φυσικά, τὰ ὁποῖα υἱοθέτησεν. Ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι διατεθειμένη, ἂν τὸ 18% σφάζῃ καὶ ἐγκληματῇ, νὰ παραδεχθῇ, ὅτι αὐτὸ δίδει δικαίωμα εἰς τὸ 18% νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν του ἐπὶ τοῦ 80%. Ἄλλοι, εἰς ἄλλας χώρας πιθανὸν νὰ εἶναι διατεθειμένοι νὰ ἀγνοήσουν αὐτό. Ἡμεῖς μὲ τὴν μικράν μας δύναμιν, ἀλλὰ μὲ ὅλην μας τὴν δύναμιν καὶ μὲ ὅλα τὰ δυνατὰ πολιτικὰ μέσα, θὰ ἀντιταχθῶμεν εἰς τὴν κατακρεούργησιν αὐτοῦ τοῦ δικαίου. Τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀγνοεῖ τὰς δυσχερείας τοῦ προβλήματος. Αἱ δυσχέρειαι εἶναι μεγάλαι. Τὰς γνωρίζομεν ὅλοι. Εἶναι δυσχέρειαι, αἱ ὁποῖαι συνεπάγονται κινδύνους καὶ δι’ ἄλλους καὶ δι’ ἡμᾶς καὶ δι’ ἄλλα τμήματα τοῦ Ἔθνους, ὅπως ἐπὶ παραδείγματι εἶναι τὸ ὑπόδουλον τμῆμα τῆς Κύπρου. Ἡμεῖς δὲν ἐννοοῦμεν νὰ ἀγνοήσωμεν τὰς δυσχερείας αὐτάς, οὔτε νὰ τὰς ἀποκρύψωμεν ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Δὲν ἐννοοῦμεν ἐπίσης, νὰ ὑποστηρίξωμεν ὅτι οἱ ἀντιτιθέμενοι δὲν εἶναι ἰσχυροί! Ἡ θέλησίς μας καὶ τὰ μέσα μας ὑπάρχουν, ἀλλὰ ὑπάρχει καὶ ἡ θέλησις καὶ τὰ μέσα τῶν ἀντιτιθεμένων εἰς τὴν λύσιν. Καὶ δὲν ἐνικήσαμεν τὴν Ἀγγλίαν εἰς ἕνα πόλεμον, οὔτε τὴν Τουρκία εἰς ἕνα πόλεμον, διὰ νὰ ὑπαγορεύσωμεν τὰς ἰδικάς μας καὶ μόνον θελήσεις. Ἔχομεν πλήρη συναίσθησιν αὐτοῦ. Ἐλέχθη ὅτι ἔχομεν τὸ δίκαιον μὲ τὸ μέρος μας. Πράγματι τὸ ἔχομεν. Ἀλλὰ τὸ δίκαιον εἶχε μὲ τὸ μέρος της καὶ ἡ ἁγία ὑπόθεσις τῆς Κρήτης καὶ ἐχρειάσθησαν 45 ἔτη, ἑπτὰ ἐπαναστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπνίγησαν εἰς τὸ αἷμα, ἕνας ἀτυχὴς πόλεμος καὶ ἕνας νικηφόρος κατόπιν τοῦ ὁποίου καὶ μόνον ἐλύθη τὸ Κρητικὸν θέμα. Θὰ παρατηρηθῇ, καὶ ὀρθῶς ἐν πολλοῖς, ὅτι εἶναι ἄλλαι σήμερον αἱ διεθνεῖς συνθῆκαι. Πράγματι εἶναι ἄλλαι. Ἀλλὰ εἴχομεν πάντοτε κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη καὶ ὑπὸ ἄλλας διεθνεῖς συνθήκας τὸ δίκαιον καὶ ἐνῷ κατεβάλομεν πείσμονας καὶ ἐντίμους προσπαθείας διὰ νὰ προωθήσωμεν τὴν Κυπριακὴν ὑπόθεσιν, ἐνῷ εἴχομεν τὸ δίκαιον μὲ τὸ μέρος μας, διὰ τῆς διπλωματικῆς ὁδοῦ οὐδὲν κατωρθώσαμεν. Διὰ τῶν Διεθνῶν Ὀργανισμῶν ἐπίσης συχνὰ οὐδὲν κατωρθώσαμεν, οὐχὶ ὑπαιτιότητι ἰδικῇ μας καὶ συνηντήσαμεν καὶ ἐκεῖ θύρας κλειστάς. Καὶ ἄλλαι ὑποθέσεις ἔχουν τὸ δίκαιον μὲ τὸ μέρος των, ὅπως ὁ ἡρωϊκὸς λαός, ὁ ὁποῖος ἐπανεστάτησε, διὰ νὰ ἐπανεύρῃ τὴν ἐλευθερίαν του, ἀλλὰ ἐπνίγη εἰς τὸ αἷμα του καὶ πρὸ ἡμερῶν ἐτυφεκίσθησαν οἱ λαϊκοὶ ἡγέται του, οἱ ἀπελευθερωταί του, ὡς κοινοὶ ἐγκληματίαι. Τὸ δίκαιον ἀποτελεῖ δύναμιν, ἡ ὁποία, ὅμως, δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐνεργήσῃ ἀμέσως. Οἱ διεθνεῖς Ὀργανισμοὶ ἡ διεθνὴς κοινὴ γνώμη, ἀσχέτως τοῦ ὅτι ἐπηρεάζονται ἀπὸ σοβαρὰς καταστάσεις μὲ παγκοσμίας συνεπείας, καὶ συμφέροντα, οἱ διεθνεῖς Ὀργανισμοὶ εἶναι εἰς θέσιν νὰ προωθήσουν καὶ νὰ λύσουν βραδέως ζητήματα, ἀλλὰ δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ δώσουν ταχείας καὶ ὁλοκληρωτικὰς λύσεις.

Η ΕΞΟΔΟΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΑΤΟ

Ἐλέχθη, ἐπίσης, ὅτι, διὰ νὰ λύσωμεν τὴν ἐθνικὴν αὑτὴν ὑπόθεσιν, θὰ ἔπρεπε νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὸ ΝΑΤΟ. Οὐδὲν θὰ ἦτο ὀλιγώτερον ρεαλιστικὸν αὐτοῦ. Ἐὰν ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὸ ΝΑΤΟ, διὰ νὰ λύσωμεν τὴν Κυπριακὴν ὑπόθεσιν, ἀντιλαμβάνεται κανεὶς πόσον οἱ Ἄγγλοι καὶ οἱ Σύμμαχοι, θὰ προθυμοποιηθοῦν νὰ δώσουν μίαν λύσιν, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπιδιώκῃ ἡ τοὐλάχιστον οὐδετέρα Ἑλλάς, καὶ τὴν ὁποίαν θὰ καταπολεμῇ ἡ φιλικὴ καὶ σύμμαχος Τουρκία. Ἡ ἔξοδος ἀπὸ τὸ ΝΑΤΟ θὰ ἐσήμαινε διὰ τὴν Κυπριακὴν ὑπόθεσιν τὴν μεγίστην δυνατὴν ὀπισθοδρόμησιν. Ἐκτὸς αὐτοῦ τὰ ἐκτεταμένα σύνορά μας, τὰ ὁποῖα παρεβιάσθησαν 4 φορὰς ἐντὸς μιᾶς γενεᾶς, αἱ ἔνοπλοι δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν πέραν τῶν συνόρων μας καὶ τὰς ὁποίας καλῶς γνωρίζομεν, δὲν ἐπιτρέπουν σκέψιν ἐξόδου ἀπὸ τὸ ΝΑΤΟ, χωρὶς νὰ δημιουργηθῇ κίνδυνος διὰ τὴν ἀσφάλειαν τῆς Χώρας, κίνδυνον τοιοῦτον, τὸν ὁποῖον προτιμῶ νὰ μὴ περιγράψω. Πάντα ταῦτα εἶναι πασίγνωστα καὶ δὲν ἔχομεν οὐδένα λόγον, νὰ τὰ ἀποκρύψωμεν. Διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐμφανίζεται εἰς τὰς διεθνεῖς της σχέσεις ὡς ἀφελὴς ψευδόμενος ἢ ὡς ἀσκοῦσα πολιτικὴν ἐκβιασμοῦ, ὡς ἄλλοι, εἰς ἄλλας χώρας, ἠθέλησαν νὰ ἰσχυρισθοῦν. Ἡ Ἑλλὰς οὐδέποτε ἤσκησε πολιτικὴν ἐκβιασμοῦ, ἀλλὰ μόνον πολιτικὴν εὐθείας διεκδικήσεως τοῦ δικαίου, πολιτικὴν πειθοῦς, ἡ Ἑλλὰς διεξεδίκησε πείσμονας πολιτικοὺς ἀγῶνας, μὲ τὰ πολιτικὰ μέσα, τὰ ὁποῖα εἶναι παραδεκτὰ εἰς τὴν οἰκογένειαν τῶν Ἐθνῶν. Ἀλλὰ ἐὰν τοῦτο διακηρύσσωμεν καὶ οὕτω πολιτευώμεθα, ὅπως ἐπεσήμανε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰς προγραμματικάς του δηλώσεις, ἀπὸ μίαν πλευράν, ἀπὸ τὴν ἄλλην καθίσταται συνεχῶς δυσχερεστέρα ἡ λειτουργία τῆς Ἀτλαντικῆς Συμμαχίας πρὸς μίαν ὡρισμένην κατεύθυνσιν. Ὅπως καὶ εἰς ἄλλα θέματα μὲ ρεαλισμὸν βλέπομεν τὰ πράγματα, οὕτω μὲ ρεαλισμὸν ἀντιμετωπίζομεν καὶ ἐδῶ τὰς δυσχερείας καὶ συμμαχίας. Δι’ αὐτό, καὶ μόνον δι’ αὐτό, ἡ Κυβέρνησις ἔκρινεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀνακαλέσῃ ὅλους τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ κλιμακίου τοῦ Στρατηγείου τοῦ ΝΑΤΟ, τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς τὴν Σμύρνην. Ἡ συνεργασία τῶν ἡμετέρων καθίστατο εἰς τὸ κλιμάκιον αὐτὸ συνεχῶς δυσχερεστέρα καὶ συνεχῶς ὀλιγώτερον ἀποδοτική. Ἀπεφασίσαμεν δι’ αὐτὸ νὰ τοὺς ἀποσύρωμεν. Καὶ εἶναι ἀνακριβὲς τὸ γραφέν, ὅτι οὐδένα συνεβουλεύθημεν καὶ ὅτι οὐδένα εἰδοποιήσαμεν. Εἰς θέμα, εἰς τὸ ὁποῖον δεικνύεται τόσον ὀλίγη κατανόησις, ἐγκρίνομεν, ὅτι, ἐφ’ ὅσον εἴχομεν τὸ δικαίωμα ἔπρεπε νὰ ἐνεργήσωμεν κατὰ τὴν ἰδίαν ἡμῶν κρίσιν καὶ ἁπλῶς νὰ χρησιμοποιήσωμεν, ὑπάρχουσαν καὶ χρησιμοποιηθεῖσαν πολλάκις, διαδικασίαν ἐπειγουσῶν περιπτώσεων, διότι δὲν ἐνοοήσαμεν νὰ εἴμεθα τυπικῶς ἐν ἀταξίᾳ. Τὰς δυσχερείας λειτουργίας τῆς συμμαχίας, τὰς ἐπεσημάναμεν καὶ θὰ τὰς ἐπισημάνωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον καὶ θὰ ἐνεργοῦμεν ἀναλόγως. Ἤδη φρονοῦμεν, ὅτι ἡ ἔντασις, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη εἰς τὰς σχέσεις τῶν δύο χωρῶν, κατέστησε τόσον δυσχερῆ τὴν συνεργασίαν, ὥστε θὰ εἶναι πιθανὸν νὰ τεθῇ εἰς λίαν προσεχὲς μέλλον θέμα ἀναδιαρθρώσεως καὶ ἀναδιοργανώσεως τοῦ Στρατηγείου τοῦ νοτιοανατολικοῦ τομέως τοῦ

Ν.Α.Τ.Ο.

Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι, ἐπίσης, ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου νὰ εἴπωμεν κἄτι ἄλλο. Μετὰ παρρησίας εἴπομεν, ὅτι ἡ πολιτική μας εἶναι πολιτικὴ παραμονῆς ἐντὸς τοῦ Ν.Α.Τ.Ο. διὰ λόγους βασικούς. Καὶ διακηρύσσομεν καὶ πάλιν ὅτι, ἐκτὸς ἐὰν προσβληθῇ ποτὲ ἡ ἐθνική μας τιμή, ὁπότε δὲν δύνανται νὰ ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν συμμαχικοὶ δεσμοί, ἡ Κυβέρνησις δὲν πρόκειται ποτέ, νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Ἑλλάδα ἐκτὸς τῶν συμμαχιῶν της. Ἀλλὰ μετὰ τῆς αὐτῆς παρρησίας ὀφείλομεν νὰ διακηρύξωμεν, ὅτι ἡ ἔλλειψις κατανοήσεως ἔναντι τοῦ Κυπριακοῦ ἀπὸ ὡρισμένας πλευρὰς εἶναι ἀπολύτως ἀπαράδεκτος δι’ ὑπερήφανον λαόν. Θέμα ἀποικιακόν, θέμα ἀπελευθερώσεως λαοῦ, ὅταν τυγχάνῃ τόσον ὀλίγης κατανοήσεως, δύναται διὰ τοῦ συνεχοῦς τραυματισμοῦ τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς, δύναται νὰ προκαλέσῃ ἐπανάστασιν ψυχῶν, ἥτις εἶναι γνωστὸν ποῦ δύναται νὰ ὁδηγήσῃ αὐτόν. Ὑπάρχουν ἄλλαι πλευραί, αἱ ὁποῖαι ἔχουν συμφέρον νὰ ὁδηγηθῇ ἡ Ἑλλὰς ἐκτὸς τῶν συμμαχιῶν της καὶ νὰ καταστῇ αὕτη ἁπλοῦς ἀποδέκτης τελεσιγράφων. Αἱ πλευραὶ αὐταί, ποικιλοτρόπως καλλιεργοῦν τὴν δυσφορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διὰ τὸ Κυπριακόν. Μὲ τὴν ἐθνικήν, λοιπόν, ψυχήν, τραυματισμένην μὲ μίαν εὐφυῶς διεξαγομένην, ἐντὸς τῶν κόλπων μας προπαγάνδαν, οὐδεὶς δύναται νὰ προβλέψῃ τὶ θὰ πράξῃ ἕνας λαὸς ὑπερήφανος, ὁ ὁποῖος συχνά, εἰς τὴν ἱστορίαν ἐπροτίμησε κινδύνους, θυσίας, καὶ ὁλοκαυτώματα, χωρὶς βαθυτέραν ψυχικὴν ἱκανότητα. Ἡ Κυβέρνησις, πλήρως κυρία τῆς καταστάσεως, σήμερον, εἰδοποίησε περὶ τούτου τοὺς συμμάχους αὑτῆς. Καὶ ἐπαναλαμβάνει τὴν προειδοποίησιν αὐτήν, ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου αὐτοῦ βήματος, διότι εἶναι βεβαία ὅτι, εἰλικρινῶς, ἀποδίδει τὴν κατάστασιν τῆς Χώρας.

Η ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ

Ἀλλὰ προκειμένου περὶ τοῦ Κυπριακοῦ, ἡ Κυβέρνησις, ὡς εἶπον καὶ προηγουμένως, δὲν ἀγνοεῖ τὰς πραγματικὰς δυσχερείας τοῦ θέματος, τὰς πραγματικὰς περιπλοκάς, τὰς ὁποίας, οὔτε αἱ διεθνεῖς συμβάσεις εἶναι εἰς θέσιν νὰ ὑπερνικήσουν, ταχέως. Ἡ Κυβέρνησις, λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν, τὴν θέλησιν τῶν Κυπρίων, ἐπέλεξε, πάντοτε, ὑπευθύνως, τὰ μέσα μὲ τὰ ὁποῖα θὰ ἠγωνίζετο, διὰ τὴν προώθησιν τοῦ ζητήματος. Ἐπὶ δύο καὶ πλέον ἔτη, διεξάγομεν ἕνα τίμιον, καὶ ἐπίμονον ἀγῶνα, διὰ νὰ προωθήσωμεν τὴν ἱεράν μας ὑπόθεσιν. Τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἐπέλεξεν ἄλλοτε, ἴσως δὲν εἶναι πρόσφορα σήμερον, διὰ νὰ πραγματοποιηθῇ μία νέα προώθησις τοῦ Κυπριακοῦ. Καὶ δι’ αὐτὸ διὰ τῆς ἀπαντήσεως, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν εἰς τὴν Βρεταννικὴν Κυβέρνησιν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καθώρισε καὶ καθορίζει καὶ σήμερον, ὅτι ὁ τελικὸς σκοπὸς τῆς προσπαθείας της παραμένει ἡ αὐτοδιάθεσις τῶν Κυπρίων, παραμένει ἡ ἀπελευθέρωσις τῆς Κύπρου ἀπὸ τὸν ἀποικιακὸν ζυγόν, ἡ πλήρης ἀπελευθέρωσις τῆς Μεγαλονήσου. Ἀλλὰ καθώρισεν, ἐπίσης, ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἐὰν τοῦτο δύναται νὰ βοηθήσῃ ὅπως ἐξέλθωμεν ἀπὸ μίαν κατάστασιν ἐπικίνδυνον δι’ ὅλους, εἶναι ἕτοιμος ἡ Κυβέρνησις νὰ δεχθῇ ἀναβολὴν τῆς ρυθμίσεως τοῦ τελικοῦ σκοποῦ, ὑπὸ τὸν ρητὸν ὅρον, ὅτι θὰ ἐδίδετο, τὸ ταχύτερον, ἕν, πραγματικῶς, δημοκρατικὸν Σύνταγμα. Οὕτω κρίνει ὑπευθύνως ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἐξυπηρετεῖ καλύτερον τὰ βασικὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν ταύτην τὴν προώθησιν τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως. Ἡ Κυβέρνησις διαπιστώνει, ὅτι σκέπτεται ἐν πλήρει ὁμοφωνίᾳ, μὲ διαφόρους κυρίους παράγοντας τῆς Κυπριακῆς ζωῆς καὶ ἰδίως μὲ τὸν φορέα τῶν ἀντιλήψεων τῶν Κυπρίων, τὸν Ἀρχιεπίσκοπον Μακάριον, ὁ ὁποῖος εἶναι καὶ ὁ μοναδικὸς ἐκπρόσωπος τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ. Διαπιστώνουσα, ὅμως, τὴν ὁμοφωνίαν αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις, ἀναλαμβάνει πλήρως τὴν εὐθύνην τῆς πολιτικῆς της, καὶ ἐφ’ ὅσον θὰ χαίρῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Σώματος, θὰ ἀδιαφορήσῃ, διὰ τὰς πάσης φύσεως κατηγορίας ἐναντίον της, διὰ τὸν χειρισμὸν τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως, κατηγορίας τὰς ὁποίας θεωρεῖ ὅλως ἀβασίμους. Διότι ἡ Κυβέρνησις ἔπραξε πάντοτε τὸ καλύτερον, ἔπραξε πάντοτε πᾶν τὸ δυνατόν. Ψύχραιμοι καὶ ἀποφασιστικοὶ θὰ προχωρήσωμεν εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτόν. Ἄκαμπτοι εἰς τὴν ὑποστήριξιν τῶν ὅσων ζητοῦν οἱ ἴδιοι οἱ ἀδελφοί μας τῆς Κύπρου, ἄκαμπτοι ἐνώπιον τῶν δυσχερειῶν, ὅσαι μεγάλαι καὶ ἂν εἶναι, ἀλλὰ ἄκαμπτοι καὶ ἐνώπιον τῶν ἐκτὸς πραγματικότητος ἀμέσων καὶ ὁλοκληρωτικῶν ἐπιδιώξεων ἢ καὶ ἐνώπιον τῶν μὴ ἀποτελεσματικῶν μέσων τὰ ὁποῖα ὑποδεικνύονται ἀπὸ διαφόρους πλευράς. Ἐφ’ ὅσον τὰ πλαίσια τὰ ὁποῖα καθωρίσαμεν, καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι γνωστά, γίνουν κατ’ ἀρχὴν δεκτά, θὰ δεχθῶμεν νὰ συζητήσωμεν μὲ οἱονδήποτε διὰ τὴν ἐξεύρεσιν λύσεως προωθούσης τὸ Κυπριακόν. Ἐφ’ ὅσον τὰ πλαίσια αὐτὰ δὲν γίνουν δεκτά, θὰ συνεχίσωμεν τὸν ἀγῶνα μας, δι’ ὅλων τῶν δυνατῶν πολιτικῶν μέσων. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτήν, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, ἐὰν δὲν ἔχωμεν συμπεφωνημένην λύσιν, θὰ προσφύγωμεν καὶ πάλιν εἰς τὰ Ἡνωμένα Ἔθνη, καὶ θὰ ἀγωνισθῶμεν μὲ πεῖσμα καὶ ἀποφασιστικότητα. Δὲν δυνάμεθα, βεβαίως, νὰ διατυπώσωμεν τὴν στιγμὴν ταύτην προβλέψεις. Δὲν γνωρίζομεν κἂν τί προβλέψεις θὰ δυνηθῶμεν νὰ διατυπώσωμεν μετὰ τὴν συζήτησιν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων. Πάντως μετὰ τὴν συζήτησιν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων, θὰ γνωρίζωμεν περισσότερα ἐπὶ ὡρισμένων οὐσιωδῶν θεμάτων. Θὰ γνωρίζωμεν μέχρι ποίου σημείου ἡ Βρεταννικὴ Κυβέρνησις ἔχει ἐπηρεασθῆ ἀπὸ τὴν ἀπάντησιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Θὰ γνωρίζωμεν μέχρι ποίου σημείου εἶναι διατεθειμένη νὰ ἀκολουθῇ περισσότερον τὰς γραμμὰς αἱ ὁποῖαι χαράσσονται ἐν Ἀγκύρᾳ, καὶ ὀλιγώτερον τὰς γραμμὰς αἱ ὁποῖαι χαράσσονται ἐν Λονδίνῳ. Θὰ γνωρίζωμεν ἐὰν ὑπάρχῃ ἔδαφος συζητήσεως διὰ τοὺς Κυπρίους, καὶ ἐὰν δυνάμεθα νὰ βοηθήσωμεν. Θὰ γνωρίζωμεν ἐὰν ὑπάρχῃ προοπτικὴ ἀνανεώσεως εἰς προσεχὲς μέλλον τῆς παλαιᾶς καὶ πιστῆς φιλίας μὲ τὴν Μεγάλην Βρεταννίαν, τὴν ὁποίαν ἐπὶ τόσον καιρὸν εἴχομεν. Θὰ γνωρίζωμεν ἐπίσης, ἐὰν καὶ ἡμεῖς, καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις, καὶ ὅλος ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐπλανήθημεν στηρίξαντες ἐλπίδας εἰς τὰς σαφεῖς διακηρύξεις τοῦ Ἐργατικοῦ Κόμματος. Θὰ γνωρίζωμεν, ἐὰν ἐπλανήθημεν στηρίξαντες ἐλπίδας εἰς τὰς σαφεῖς διακηρύξεις τοῦ Ἐργατικοῦ Κόμματος. Θὰ γνωρίζωμεν ἐὰν ἐπλανήθημεν, λέγοντες ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ ἰδίου αὐτοῦ βήματος, ὅτι ἡ διακήρυξις τοῦ Μπράϊτον, ἀποτελεῖ παρήγορον μήνυμα διὰ τὸν κόσμον ὁλόκληρον, διότι ἀποδεικνύει ὅτι πραγματικὸς φιλελευθερισμὸς ἐξακολουθεῖ νὰ ζῇ εἰς τὴν Μεγάλην Βρεταννίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζομεν ἀπὸ τοῦδε, καὶ τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ διακηρύξωμεν πρὸς ὅλας τὰς κατευθύνσεις εἶναι τὸ ἑξῆς: Ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶναι πλήρως ἐνήμερος τῶν δυσχερειῶν τοῦ Κυπριακοῦ προβλήματος, καὶ εἶναι, ὅπως πάντοτε, διατεθειμένη νὰ τὸ ἀντιμετωπίσῃ μὲ ρεαλισμὸν καὶ καλὴν θέλησιν, ἐντὸς τῶν πλαισίων τὰ ὁποῖα μόλις ἐσκιαγράφησα. Εἶναι διατεθειμένη νὰ ἀναλάβῃ τὰς εὐθύνας της καὶ νὰ δείξῃ ὅλην τὴν καλήν της θέλησιν. Δὲν εἶναι, ὅμως, διατεθειμένη, νὰ καμφθῇ ἐνώπιον οἱασδήποτε δυσχερείας καὶ νὰ δεχθῇ ἢ νὰ ὑποστηρίξῃ λύσεις ἀπαραδέκτους ἀπὸ τοὺς ἰδίους τοὺς Κυπρίους. Τὸ Ἔθνος εἶναι ἡνωμένον εἰς τὴν κατεύθυνσιν αὐτὴν καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ ἀποψινὴ συζήτησις εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Ἑλλήνων θὰ πληροφορήσῃ ἔτι περισσότερον τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων περὶ τῶν ἀντιλήψεών μας. Ἂν ἀπὸ τὴν ἄλλην πλευρὰν ἐπιδειχθῇ κατανόησις καὶ μᾶς ζητηθῇ νὰ κατέλθωμεν κάτω ἀπὸ τὰ ὅρια τὰ ὁποῖα ἐχαράξαμεν — καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι ἐκεῖνα τῶν ἰδίων τῶν Κυπρίων — τότε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θὰ συνεχίσῃ τοὺς πολιτικοὺς αὐτοὺς ἀγῶνας δι’ ὅλων τῶν δυνατῶν πολιτικῶν μέσων, διότι, αὐτὴ εἶναι ἡ θέλησις ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους. Ἡ Ἑλλὰς ἔχει πεῖραν μακρὰν τοιούτων ἀγώνων. Γνωρίζομεν, ὅτι οἱ ἀγῶνες αὐτοὶ δὲν καρποφοροῦν ἀμέσως. Γνωρίζομεν, ὅτι διέρχονται δυσμενεῖς καὶ εὐμενεῖς φάσεις. Δηλοῦμεν ὅμως, ὅτι θὰ ἔχωμεν τὴν ψυχραιμίαν, τὴν ἀποφασιστικότητα καὶ τὴν ὑπομονὴν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς δυσχερεῖς φάσεις καὶ νὰ συνεχίσωμεν τὸν ἀγῶνα βέβαιοι, ὅτι θὰ φθάσωμεν εἰς τὴν τελειωτικὴν φάσιν τῆς πλήρους ἀπελευθερώσεως τῆς Κύπρου. (Χειροκροτήματα).

§7Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ κάμω μίαν ἐρώτησιν. Διατὶ δὲν ἐδώσατε εἰς τὴν δημοσιότητα τὴν ἐπιστολὴν Μὰκ Μίλλαν;

§8Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Ἡ ἐπιστολὴ Μὰκ Μίλλαν θὰ δοθῇ ὑπὸ τοῦ ἰδίου εἰς δημοσιότητα πιθανότατα τὴν Πέμπτην. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, εἶναι ἰδική του ἐπιστολή, ἡ ὁποία ἔχει χαρακτηρισθῆ ἀπόρρητος. Ἄλλωστε, ἐκ τῆς ἀπαντήσεώς μας καὶ τῶν δηλώσεων εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων, προκύπτει ὅλον τὸ περιεχόμενόν της. Τονίζω δέ, ὅτι ἐπιστολὴ ξένου Πρωθυπουργοῦ, χαρακτηρισθεῖσα ἀπόρρητος, δὲν δύναται νὰ δοθῇ ὑφ’ ἡμῶν εἰς τὴν δημοσιότητα.

§9Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Πάντως εἶναι καλὸν νὰ γνωρίζῃ καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Μεγάλης Βρεταννίας, ὅτι, ὅταν δίδεται εἰς τὴν δημοσιότητα ἀπάντησις εἰς ἐπιστολήν του, πρέπει καὶ αὕτη νὰ δίδεται εἰς τὴν δημοσιότητα. Διότι δὲν ὑπάρχει πλέον μυστικότης. Ἢ ἀμφότεραι — ἐπιστολὴ καὶ ἀπάντησις — εἶναι ἀπόρρητοι ἢ ἀμφότεραι ἔρχονται εἰς δημοσιότητα.

§10Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἐπιθυμῶ νὰ πληροφορήσω τὸ Σῶμα, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ δὲν περιέχει τίποτε, πέραν τοῦ σχεδίου τῆς προτάσεως, τῆς ὁποίας ἐπληροφορήθητε τὸ περιεχόμενον, καὶ ἔχει καὶ μίαν πρότασιν περὶ συναντήσεως τῶν δύο ἢ τριῶν Πρωθυπουργῶν. Τὸ λέγω αὐτό, διὰ νὰ μὴ ὑπάρξῃ ἡ ἐντύπωσις ὅτι πέραν τοῦ σχεδίου ὑπάρχουν ἄλλα σημεῖα, τὰ ὁποῖα θὰ ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία.

§11Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Πάντως, καλὸν θὰ ἦτο νὰ εἶχε ζητηθῆ ἡ ἐξουσιοδότησις τῆς ἀνακοινώσεως τῆς ἐπιστολῆς.

§12Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Διὰ λόγους τυπικούς, δὲν δύναται νὰ δοθῇ εἰς τὴν δημοσιότητα, ἀλλὰ πληροφορῶ τὴν Βουλήν, διὰ νὰ μὴ ὑπάρχῃ αὐτὸ τὸ κενόν, ὅτι ἡ ἐπιστολὴ δὲν περιέχει οὐσιώδη σημεῖα πέραν τοῦ ἀνακοινωθέντος σχεδίου.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Πρόεδρος τῆς Ε.Δ.Α., κ. Ι. Πασσαλίδης, ἔχει τὸν λόγον.

§14Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Ἐγὼ δὲν θὰ ἀσχοληθῶ οὔτε μὲ τὴν ἐπιστολὴν Μὰκ Μίλλαν, οὔτε μὲ τὰ ἀπόκρυφα, τὰ ὁποῖα ἔχει τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ἄλλωστε σήμερον μὲ τὸ στόμα του ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐδήλωσεν, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς δυσχερῆ κατάστασιν, ὅτι ἡ φάσις εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθε τὸ Κυπριακὸν ζήτημα, εἶναι τραγική. Ἡμεῖς νομίζουμε ὅτι τὰ ἀπόκρυφα, τὰ ὁποῖα κρατοῦσε μέχρι σήμερα μυστικὰ τὸ Ὑπουργεῖον, ἔφεραν τὸ Κυπριακὸν ζήτημα εἰς αὐτὴν τὴν δυσχερεστάτην φάσιν. Διατὶ ἦλθε αὐτὴ ἡ φάσις; Ἐγὼ θὰ ἀσχοληθῶ μὲ τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματος. Αἱ ἐξηγήσεις ποὺ μᾶς ἔδωσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν ἀλλάζουν τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων καὶ ἡ ἐπιστολὴ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν Μὰκ Μίλλαν οὐσιαστικῶς ἀνοίγει τὸν δρόμον πρὸς συνθηκολόγησιν. Ἡμεῖς καὶ ἄλλοτε ἐδηλώσαμε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ κλείσῃ τὸ Κυπριακὸν ζήτημα. Σήμερα τὸ Κυπριακὸν ζήτημα εὑρίσκεται εἰς ὀξύτατον σημεῖον. Ἡμεῖς καταλαβαίνουμε τὴν δυσχερῆ θέσι τῆς Κυβερνήσεως καὶ δὲν ὑποτιμοῦμε τοὺς κινδύνους ποὺ διεμορφώθησαν διὰ τὸ Ἔθνος καὶ διὰ τὴν Κύπρον. Ἀλλὰ πῶς ἐδημιουργήθησαν αὐτοὶ οἱ κίνδυνοι; Αὐτὸ τὸ ζήτημα τίθεται ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Βέβαια τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος εἰς τὴν ἱστορίαν του, εἰς δυσχερεστάτας περιστάσεις, ἀντιμετωπίζει τὰς δυσχερείας μὲ ὑπερηφάνους ἀπαντήσεις. Εἶναι γνωστόν, ὅτι εἰς τραγικὰς στιγμὰς δύο ἀπαντήσεις ὑπάρχουν. Ἡ μία ἀπάντησις εἶναι συνθηκολόγησις καὶ ἡ δεύτερη ἀπάντησις εἶναι ἀγῶνας. Εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κύπρου τὸ Ἔθνος ἔδωσε ἀγῶνας καὶ θὰ δώσῃ καὶ πάλιν νέους τοιούτους. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως ἐν προκειμένῳ δίδει τὴν πρώτην ἀπάντησι, διότι στὴν οὐσία λέγει ὅτι θὰ συνθηκολογήσῃ, τὰ δὲ περὶ αὐτοδιαθέσεως ἀναβάλλονται διὰ τὸ ἀπώτερον μέλλον μὲ μόνην ἀντίρρησιν τὴν ἄμεσον ἀνάμιξιν τῆς Τουρκίας. Ἐμεῖς οὔτε καὶ σήμερον οὔτε καὶ εἰς τὸ μέλλον ἀναγνωρίζομεν δικαιώματα εἰς τὴν Τουρκίαν διὰ τὴν Κύπρον, οὔτε καὶ ἀπομακρυνόμεθα ἀπὸ τὸ ἱερὸν αἴτημα τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ, περὶ τῆς αὐτοδιαθέσεώς του. Ἔτσι πρέπει νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα σήμερα ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Βέβαια ἡ Κυβέρνησις ἐνόμιζε καὶ νομίζει μέχρι σήμερον, ὅτι ἡ ὑπόθεσις τῆς Κύπρου εἶναι ὑπόθεσις κομματικὴ, ἐνῷ ἡμεῖς, ὅπως καὶ ὅλη ἡ ἄλλη Ἀντιπολίτευσις, νομίζομεν πῶς εἶναι ἐθνικὴ ὑπόθεσις, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ Κόμμα τῆς ΕΡΕ διαχειρίζονται κομματικῶς καὶ μονοπωλιακῶς τὸ πρόβλημα τοῦτο. Σήμερον ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ λέγει ὅτι ἐμεῖς θὰ συμφωνήσωμεν καὶ μὲ τοὺς ἄλλους, ἐὰν δεχθοῦν τὰ πλαίσια εἰς τὰ ὁποῖα δρᾷ ἡ Κυβέρνησις, δηλαδὴ εἰς ἐκεῖνα τὰ πλαίσια ποὺ ἔφεραν εἰς δυσχερῆ θέσιν τὸ Κυπριακὸν ζήτημα. Ἔπρεπεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ μὴ μετατοπίζῃ τὸ Κυπριακὸν ζήτημα μὲ ἄλλας διεθνεῖς ὑποθέσεις. Εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν κρίνεται ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν κρίνεται ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος μὲ τὰς χώρας ποὺ δὲν εὑρίσκονται εἰς τὸ ΝΑΤΟ.

§15ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸν Νάγκυ τὸν σκοτώσατε.

§16Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Ἐὰν σεῖς εἶσθε κομμουνιστής, τότε ἠμπορεῖτε νὰ ἐνδιαφέρεσθε διὰ τὰς διαφορὰς ποὺ ὑπάρχουν μεταξὺ τῶν κομμουνιστικῶν κομμάτων. Δὲν εἶναι ἰδική σας δουλειά. Ἐδῶ κρίνεται...... (θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι).

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι βουλευταί, ἀπαγορεύονται αἱ διακοπαί.

§18Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Ἐδῶ κρίνεται ἡ τύχη τῆς Κύπρου. Διότι ἡ Κύπρος ποὺ ἀγωνίζεται καὶ χύνει τὸ αἷμα της δὲν σᾶς ἐνδιαφέρει καὶ μετατοπίζετε τὸ ζήτημα ποὺ δὲν ἔχει οὐδεμίαν σχέσιν. (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι). Ἡ Σοβιετικὴ Ἕνωσις δὲν ἀνήκει εἰς τὸ ΝΑΤΟ διότι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκετα μέσα εἰς τὸ ΝΑΤΟ καὶ ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ ἐνόμιζεν ὅτι ὁ ἀγῶνας τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ θὰ λυθῇ μὲ τὰς παρακλήσεις πρὸς τὴν Ἀγγλίαν. «Φίλη Ἀγγλία, ἐλᾶτε δῶστε ἐλευθερίαν εἰς τὸν Κυπριακὸν λαόν». Τὴ στιγμὴν ποὺ ἡ Ἀγγλία ἐκρεμοῦσε τὴν νεολαίαν τῆς Κύπρου καὶ οἱ δρόμοι τῶν Ἀθηνῶν ἐματώνοντο ἀπὸ τὴν νεολαίαν μας, ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἡ Κυβέρνησις παρακαλοῦσε, ἱκέτευε, ἐκλιπαροῦσε τὴν Ἀγγλίαν. Αὐτὸ ἔγινε ξαίρετε πότε. Καὶ τότε ἔπρεπε ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀντιληφθῇ ὅτι θὰ τὴν καταπολεμοῦσαν οἱ Ἄγγλοι, οἱ Τοῦρκοι καὶ τὸ ΝΑΤΟ. Τώρα δυστυχῶς πολεμᾶται ἡ Κυβέρνησις κατὰ μέτωπον καὶ πισώπλατα, ἀπὸ ὅλους αὐτούς, ἀλλὰ συνάμα πολεμᾶται καὶ τὸ Ἔθνος. Καὶ ἀναγκάζομαι ἐγὼ ἀπὸ τὸ βῆμα τοῦτο νὰ εἴπω εἰς τὸ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀπέρριψε τὸ σχέδιον τὸ Ἀγγλικὸν εἴμαστε μαζί της, στὸ ὅτι ἡ Τουρκία δὲν ἔχει δικαίωμα ἐπὶ τῆς Κύπρου, εἴμαστε μαζὶ μὲ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ πρέπει νὰ κρίνωμεν τὰ λάθη τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν πολιτικήν της, ἡ ὁποία ὡδήγησε εἰς τὴν σημερινὴν τραγικὴν κατάστασιν. Τὸ ΝΑΤΟ μὴ νομίζετε ὅτι εἶναι συμμαχία τῶν ἐλευθέρων λαῶν, εἶναι συμμαχία ἐκείνων τῶν κρατῶν κατὰ τῶν ὁποίων διεξάγει ἀγῶνα ὁ Κυπριακὸς λαός. Ἀγῶνα ἀντιαποικιακόν. Μαζὶ μὲ τὸν Κυπριακὸν λαὸν ἀγωνίζονται καὶ τὰ ἄλλα ἀραβικὰ κράτη ἐναντίον τῶν ἀποικιοκρατῶν. Νὰ ποὺ συμπίπτομεν εἰς αὐτὴν τὴν γραμμήν, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ἐνόμιζε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ παρακαλέσῃ τοὺς Βρεταννοὺς νὰ δώσουν αὐτοδιάθεσιν. Θυμᾶσθε τὰ γεγονότα τῆς 6ης Σεπτεμβρίου πρὶν ἀπὸ δυὸ χρόνια. Ἡ Τουρκία τοῦ Μεντερὲς ἀπὸ τότε ἤρχισε. Καὶ νὰ ξαίρετε πολὺ καλὰ τότε ποὺ ἔκαμε τοὺς βανδαλισμοὺς εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ εἰς τὴν Σμύρνην, τότε ἔπρεπε νὰ ἀντιληφθῇ ἡ Κυβέρνησις καὶ νὰ πάρῃ τὰ μέτρα της. Καὶ ἀπεσύραμεν τότε τὸ Κλιμάκιον ἀπὸ τὴν Σμύρνην καὶ πάλι τὸ ἐστείλαμεν πίσω. Τώρα, ὕστερα ἀπὸ ἐκεῖνα ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἀγκύρας ὀργανώνει συλλαλητήρια καὶ μὲ τὴν ἀνοχὴν καὶ ὑποστήριξιν τῶν Ἄγγλων ὀργανώνει καὶ σφαγὲς τῶν Κυπρίων ἀδελφῶν μας εἰς τὴν Κύπρον. Καὶ ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος δὲν ἀφήνει τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, εἰρηνικὰ τουλάχιστον, νὰ δείξῃ τὴν συμπαράστασίν του διὰ τὸν ἀγωνιζόμενον Κυπριακὸν λαόν. Καὶ πολλὲς φορὲς στὸ παρελθὸν ὅταν ἀπεπειράθη ἡ νεολαία νὰ δείξῃ τὴν συμπαράστασίν της πρὸς τὸν λαὸν τῆς Κύπρου, εὗρεν ἀντιμετώπους, ποίους; Ὄχι τοὺς Ἐγγλέζους, ὄχι τοὺς Τούρκους, ἀλλὰ τὴν Ἑλληνικὴν Ἀστυνομίαν. Αὐτὸ εἶναι ἡ ἀντίφασις. Τὸ ξαίρουν οἱ Ἐγγλέζοι, τὸ ξαίρουν οἱ Τοῦρκοι ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὅ,τι καὶ νὰ κάμουν καὶ νὰ σφάξουν ἀκόμη, ὅπως ἔκαναν στὴν Κύπρο, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιδράσῃ ἀποτελεσματικά, δὲν θέλει καὶ δὲν ἀποφασίζει νὰ φύγῃ ἀπὸ τὸ ΝΑΤΟ, ἢ τοὐλάχιστον νὰ σηκώσῃ τὸ ἀνάστημά της μὲ ἀξιοπρέπειαν καὶ ὑπερηφάνειαν, ἐφ’ ὅσον, ὅπως νομίζομεν, δὲν ἀποφασίζει νὰ φύγῃ. Πολλὲς φορὲς τὴν μετεχειρίσθη αὐτὴν τὴν λέξιν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Ὑπερηφάνεια θὰ πῇ ὅτι εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κύπρου ἐγὼ δὲν δεσμεύομαι καὶ ἔχω φιλίες καὶ συμμαχίες μὲ ὅλες τὶς ἀντιαποικιοκρατικὲς δυνάμεις, τῶν Ἀραβικῶν καὶ ἄλλων χωρῶν. Ἀκόμη θὰ εἴπω καὶ τὸ ἄλλο. Ἐκείνη τὴν μεγάλη δύναμι, ἡ ὁποία ἐσταμάτησε τὴν ἐπίθεσιν τῶν Ἀγγλογάλλων ἐναντίον τοῦ Σουέζ, καὶ ὑπεστήριξε ἀποτελεσματικὰ τὴν Συριακὴν Ἀνεξαρτησίαν.

§19ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. (Ὁμιλεῖ μὴ ἀκουόμενος).

§20Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Μὴ μὲ θίγετε, διότι δὲν ἔχω σκοπὸ νὰ παρεκτραπῶ καὶ νὰ μοῦ κάμῃ παρατήρησιν ὁ κ. Πρόεδρος. Εἶμαι εἰς θέσιν, νὰ τοὺς ἀντιμετωπίσω ὅλους, μάλιστα. Ἀλλὰ ἂν ἔχετε ἀπόψεις μπορεῖτε νὰ ἀνεβῆτε εἰς τὸ βῆμα νὰ σᾶς ἀκούσωμεν. Ἡ Κυβέρνησις, οἱ Ἐγγλέζοι, τὸ ξέρουν καὶ αὐτὸ ἔδωσε θάρρος, μᾶλλον θράσος εἰς τοὺς Ἐγγλέζους καὶ τοὺς Τούρκους νὰ κάμουν αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἔκαμαν. Αὐτὸ τοὺς ἔδωσε τὸ θράσος ὄχι μόνον νὰ μᾶς κτυποῦν πισώπλατα, ἀλλὰ νὰ στείλουν καὶ εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἐπιστολὴ Μὰκ Μίλλαν καὶ νὰ τοῦ εἴπουν — ποιὸς ξέρει τὶ τοῦ εἶπαν — νὰ δεχθῇς αὐτὰ τὰ σχέδια. Δὲν ξέρω τὶ τοῦ ὑποσχέθηκαν. Ἀνθελληνικὸν τόλμημα ἐκ μέρους τῆς Μεγάλης Βρεταννίας, τῆς ὁποίας ἡ πολιτικὴ — ὅταν λέγω Μεγάλη Βρεταννία δὲν ἐννοῶ τὸν λαὸν τῆς Μεγάλης Βρεταννίας, ἐννοῶ τὴν πολιτικὴν τῆς Μεγάλης Βρεταννίας, τοῦ Συντηρητικοῦ Κόμματος — ἀνέκαθεν ὑπῆρξεν ἐναντίον τῆς Ἑλλάδος. Ἀνέκαθεν ἐπολέμησε τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ παλαιοτάτων χρόνων, ἀπὸ τὸ 1811 μέχρι σήμερον καὶ ἐκεῖνος ποὺ δὲν τὸ ἀναγνωρίζει εἶναι τυφλὸς καὶ στὰ μάτια καὶ στὸν νοῦν καὶ εἰς τὰ αὐτιά. Αὐτὸ ἔπρεπε νὰ τὸ ξέρετε καὶ ἔπρεπε ἡ Κυβέρνησις ὅλα αὐτὰ νὰ τὰ ξέρῃ καὶ ἀνάλογα νὰ κανονίζῃ τὴν πολιτικήν της ἀπέναντι τῆς Μεγάλης Βρεταννίας καὶ τῆς Τουρκίας. Τώρα θὰ εἴπητε, ναὶ ὅλα αὐτά, κριτικάρετε τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ πέστε μας πῶς μπορεῖ νὰ λυθῇ, ποίαν λύσιν προτείνετε σεῖς, ἐπὶ τέλους; Ἔτσι δὲν εἶναι; Διότι τὸ εὐκολώτερον εἶναι νὰ κριτικάρῃς καὶ νὰ κατηγορῇς ἐκείνους ποὺ κάθονται στὰ καθίσματα τῶν κατηγορουμένων. Αὐτὸ τὸ καταλαβαίνω. Ἐγὼ θεωρῶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐὰν εἶχε τὸ θάρρος τί νὰ κάμῃ; Συνθήκη εἶναι τὸ ΝΑΤΟ, τὴν ὁποίαν ὑπογράψατε ὅλοι καὶ ἡ Κυβέρνησις οὔτε σκέπτεται ἀποδέσμευσιν ἀπὸ αὐτὸ τῆς Χώρας. Καὶ μετὰ εἶναι τὰ ἄλλα. Ἀποσύρατε πάλι τὸ κλιμάκιο τῶν ἀξιωματικῶν ἀπὸ τὸ Στρατηγεῖο τῆς Σμύρνης, χωρὶς νὰ διακηρύξητε γιατί, χωρὶς νὰ προχωρήσετε ὡς ἐκεῖ ποὺ θὰ ἔκαμε τὶς ἐνέργειές σας πίεσιν ἀποτελεσματικήν. Διότι, ἐνῷ τῇ ἀνοχῇ καὶ τῇ ὑποδείξει τοῦ ΝΑΤΟ μᾶς σφάζουν, ἐνῷ διχοτόμησιν τῆς Κύπρου θέλουν οἱ Τοῦρκοι, σεῖς ἀπαντᾶτε, καὶ ἂν κάμουν καὶ διχοτόμησιν ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ ΝΑΤΟ, διότι, ἰσχυρίζεσθε, «φοβούμεθα τὴν ἀσφάλειαν τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ Βορρᾶν». Αὐτός, ὅμως, ὁ μύθος εἶναι πραγματικῶς τροπάρι ξεπερασμένο. Λοιπόν, ἡ Σοβιετικὴ Ἕνωσις, ἐδήλωσε ρητῶς καὶ κατηγορηματικῶς καὶ εἰς τὴν πρᾶξιν, ὅτι δὲν ἐποφθαλμιᾷ τὰ σύνορα καὶ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐπρότειναν οἱ γείτονές μας: «Ἐλᾶτε εἰς ἕνα κοινὸ τραπέζι νὰ λύσωμεν τὶς διαφορές μας καὶ νὰ ἀποφασίσωμεν νὰ ἀποπυρηνικοποιήσωμεν τὸν Βαλκανικὸν χῶρον». Ἀπὸ αὐτὴν τί περισσότερον ἀσφάλειαν θέλετε; Σᾶς ἐρωτῶ: Ὅταν δὲν θὰ ὑπάρχουν στρατιωτικαὶ βάσεις εἰς τὰ Βαλκάνια, εἰς τὸν χῶρον αὐτὸν ποὺ βρισκόμαστε καὶ ἡμεῖς ἀπὸ ποῦ θὰ κινδυνεύσωμεν; Ἐνῷ, τώρα, κινδυνεύομεν ἀπὸ τοὺς συμμάχους σας, Ἀγγλίαν καὶ Τουρκίαν. Ἰδοὺ πῶς θέτομεν τὸ ζήτημα ἡμεῖς ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Ἡ οὐσία τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, πρέπει νὰ τὸ εἴπω, παρ’ ὅλον ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν κρίσιμη στιγμὴν δὲν ἠμπορῶ νὰ τὰ εἴπω ὅλα, ἡ οὐσία τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐξ ἀρχῆς ἦτο, νὰ κλείσῃ τὸ Κυπριακόν. Εἶναι ἡ πεποίθησίς μας αὐτὴ καὶ τὸ ἐδηλώσαμεν καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς. Ἡ οὐσία εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν πάει διὰ τὴν Κύπρον νὰ χαλάσῃ τὶς καλὲς φιλίες ποὺ ἔχει μὲ τὸν Δυτικὸν κόσμον. Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματικότης. Καὶ ὁ Δυτικὸς κόσμος, τὸ ΝΑΤΟ δηλαδή, εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος μᾶς πολεμᾷ. Ἐγὼ δὲν λέγω εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ βγῇ ἀπὸ τὸ ΝΑΤΟ. Λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει, ὅπως εἶπε καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὄχι μὲ ὑπερηφάνειαν μόνον ἀπὸ τὸ βῆμα, ἀλλὰ μὲ ὑπερηφάνειαν εἰς τὴν πρᾶξιν νὰ σηκωθῇ καὶ νὰ εἴπῃ εἰς τοὺς Ἐγγλέζους καὶ τοὺς ἄλλους συμμάχους της τοῦ ΝΑΤΟ, ὅτι ἡμεῖς θὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸν ἀγῶνα διὰ τὴν αὐτοδιάθεσιν.

§21ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ εἶπεν.

§22Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Γνωρίζω τὶ εἶπε, τὴν κατηγορῶ, ὅμως, δι’ ὅσα δὲν ἔπραξεν. Ἀλλὰ τώρα εἶναι ὀλίγον ἀργά. Δι’ αὐτὸ κατηγοροῦμεν τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία πολὺ ἀργὰ κατάλαβε ποῖοι εἶναι οἱ σύμμαχοί της. Ἡ Κυβέρνησις ἔπρεπε νὰ ἐκμεταλλευθῇ τοὺς ἀγῶνας τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ, νὰ τοὺς ἀξιοποιήσῃ εἰς τὸ ἐπίπεδον τὸ διεθνές, καὶ νὰ κάμῃ σημαίαν της τὴν πάλην καὶ ὄχι τὰς ἱκεσίας καὶ τὰς παρακλήσεις εἰς τὸ ΝΑΤΟ. Νὰ κάμῃ σημαίαν της τὸν ἀγῶνα τὸν ἀντιαποικιακὸν μαζὶ μὲ τὴν Ἡνωμένην Ἀραβικὴν Δημοκρατίαν καὶ τοὺς ἄλλους λαοὺς ποὺ μάχονται τὴν ἀποικιοκρατίαν. Ἡ Κυβέρνησις μὲ τοὺς ἐκπροσώπους της εἰς ὁλόκληρον τὴν διεθνῆ κοινὴν γνώμην, εἰς τὴν Δύσιν καὶ τὴν Ἀνατολήν, ἔπρεπε νὰ προπαγανδίζῃ αὐτὴν τὴν πάλην τὴν ἀντιαποικιακήν. Καὶ τότε, βεβαίως, τὰ πράγματα θὰ ἦσαν διαφορετικὰ καὶ ἡ Ἀγγλία δὲν θὰ τολμοῦσε, ἐὰν αὐτὰ ἐγίνοντο ἐνωρίτερα, δὲν θὰ τολμοῦσε νὰ κάμῃ αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἔκαμεν. Καὶ ἂν καὶ τώρα δὲν τὸ κάμῃ ἡ Κυβέρνησις ἐὰν δὲν θελήσῃ νὰ εὑρίσκεται εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν τοῦ ἀντιαποικιακοῦ ἀγῶνος, ἐὰν δὲν συνδέσῃ μὲ αὐτὰ καὶ τοὺς λαοὺς ποὺ τὰ διεξάγουν, τὴν Κυπριακὴν ὑπόθεσιν καὶ τὴν τοποθέτησιν τὴν διεθνῆ τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ εἴπῃ ὅτι σύμφωνα μὲ τὰς ἀρχὰς τοῦ Ὀργανισμοῦ τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν ζητεῖ τὴν αὐτοδιάθεσιν τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ, τότε ἡ Ἀγγλία καὶ οἱ Τοῦρκοι θὰ κάμουν χειρότερα ἀπὸ ὅσα ἔκαμαν μέχρι σήμερον. Ἡμεῖς, κύριοι συνάδελφοι, προτείνομεν: Πρῶτον, ἡ Κυβέρνησις νὰ δηλώσῃ ἀπὸ τὸ βῆμα αὐτὸ εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι, ἐὰν ἕνας Ἕλλην φονευθῇ εἰς τὴν Κύπρον ἀπὸ τὰ στίφη τῶν Τούρκων, ἡ Ἑλλὰς θὰ διακόψῃ καὶ τὰς διπλωματικάς της σχέσεις μὲ τὴν Ἀγγλίαν. Δεύτερον, ἀμέσως ἡ Κυβέρνησις, μαζὶ μὲ τὴν Ἡνωμένην Ἀραβικὴν Δημοκρατίαν, νὰ ἀποταθῇ εἰς τὸ Συμβούλιον Ἀσφαλείας καὶ νὰ διακηρύξῃ ὅτι κινδυνεύει ἡ εἰρήνη εἰς τὸν Μεσογειακὸν αὐτὸν χῶρον. Διότι, σύμφωνα μὲ τὸ δόγμα Αϊζενχάουερ, ἑτοιμάζεται ἡ Κύπρος νὰ γίνῃ τὸ ὁρμητήριον ἐναντίον τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Λιβάνου καὶ τῶν ἄλλων Ἀραβικῶν Χωρῶν. Νὰ προτείνωμεν καὶ νὰ ἐπιμείνωμεν νὰ ἀποστρατικοποιηθῇ ἡ Κύπρος. Διότι ἔτσι θὰ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὴν σύμμαχόν σας Τουρκίαν τὸ πρόσχημα, ὅτι ἡ Κύπρος εἶναι κοντὰ εἰς τὰ σύνορά της καὶ κινδυνεύει τάχα ἡ ἀκεραιότης της. Ὁρίστε, κύριε Μεντερές, ἡμεῖς θέλομεν ἀποστρατικοποιημένην τὴν Κύπρον, ὁπότε δὲν ἠμπορεῖτε οὔτε ὡς πρόσχημα νὰ ἐπικαλῆσθε, ὅτι δῆθεν κινδυνεύετε. Ἀλλὰ καὶ οἱ Ἄγγλοι σ’ αὐτὴν τὴν περίπτωσιν δὲν θὰ ἔχουν ἐπιχειρήματα. Αὐτὰ θέτομεν ἐνώπιον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰ πιστεύομεν. Εἶναι γνωστὴ ἡ θέσις ἡ ἰδική μας γιὰ τὴν ἀνάγκη νὰ ἀπαγκιστρωθῇ ἡ χώρα μας ἀπὸ τὸ Ν. Α.Τ.Ο. καὶ τὰ ὅσα ἐμεσολάβησαν δικαιώνουν αὐτὴν τὴν θέσιν μας. Ἀλλὰ σεῖς, ἔστω, μὴ φεύγετε ἀπὸ τὸ Ν.Α.Τ.Ο. Δείξατε, ὅμως, ἐθνικὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ ὑπερηφάνειαν, ὅπως εἴπατε, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, μὲ ἔργα, ὅμως, καὶ ἀποδυθῆτε εἰς ἀγῶνα ἐναντίον τῆς ἀποικιοκρατίας. Καὶ ὁ ἀγὼν τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ συνδέεται μὲ τὸν ἀγῶνα τῶν Ἀραβικῶν Κρατῶν. Νὰ καλέσωμεν ὅλας τὰς δημοκρατικὰς δυνάμεις τῆς Δύσεως καὶ τῆς Ἀνατολῆς νὰ εἶναι συμπαραστάται μας εἰς τὸν ἀγῶνα διὰ τὴν Κύπρον. Ἀλλ’ ἐρωτᾶται, θὰ τολμήσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ τὸ κάμῃ; Ἐνῷ πράγματι ἔχει ὑπερηφάνειαν, ὅπως ἰσχυρίζεται, τότε θὰ πρέπει νὰ τὸ κάμῃ. Καὶ εἰς αὐτὴν τὴν φάσιν ποὺ ἐφθάσαμεν, καὶ παρὰ τὶς ὁποιεσδήποτε δυσχέρειες, δὲν ἠμποροῦν οὔτε οἱ Κύπριοι, οὔτε κανεὶς Ἕλλην νὰ ἀρνηθῇ τὸ σύνθημα τῆς αὐτοδιαθέσεως. Καὶ ἡ αὐτοκυβέρνησις ἡ δημοκρατική, δι’ ὡρισμένον χρονικὸν διάστημα, θὰ εἶναι ἁπλῶς ἐνδιάμεσο στάδιον, καὶ μετὰ νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ δημοψήφισμα διὰ τὴν αὐτοδιάθεσιν. Καὶ εἰς αὐτὴν τὴν αὐτοκυβέρνησιν, τὴν δημοκρατικήν, δὲν παραγνωρίζομεν τὰ δικαιώματα τῆς Τουρκικῆς μειονότητος, ἀλλὰ ἀρνούμεθα ἀναγνώρισιν τῆς Τουρκίας ὡς παράγοντος εἰς τὸ Κυπριακὸν θέμα. Ἄλλωστε, ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες, καμμιὰ φορὰ δὲν ἀκολουθήσαμε τὴν πολιτικὴν τῶν Μεντερέδων, οἱ ὁποῖοι διὰ νὰ ἐκβιάζουν τὴν Ἑλλάδα, προβαίνουν εἰς βανδαλισμοὺς ἐπὶ τῶν ὁμογενῶν ποὺ ζοῦν μέσα εἰς τὴν ἰδικήν τους χώραν. Φαντασθῆτε, ὅτι εἶναι τὸ μοναδικὸν σήμερον Κράτος ποὺ κάμνει αὐτοὺς τοὺς βανδαλισμοὺς ἐπάνω εἰς τοὺς ὑπηκόους καὶ τοὺς ὁμογενεῖς ἄλλου Κράτους. Ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὅμως, οὐδέποτε ἐπέδειξε φυλετικὸν μῖσος. Αὐτὸ ἀποδεικνύει ἡ ἱστορία του. Δὲν θὰ ἀκολουθήσωμεν ἐκείνους, προπαγανδίζοντες καὶ ἡμεῖς τὸ μῖσος τὸ φυλετικόν. Ἴσως διὰ μερικοὺς συμφέρῃ νὰ συνεχίσουν τὰ πράγματα, ἀλλὰ διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν δὲν συμφέρει καὶ δὲν θὰ τοὺς ἀκολουθήσωμεν. Τελειώνων, ἀποτείνομαι πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, δὲν ἀνέμιξα κανένα ξένον, ἀλλὰ μόνον εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν ἤθελον νὰ εἴπω τὸ ἑξῆς: Κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐκάματε, σεῖς, ἕνας διπλωμάτης, ἕνα λάθος. Σᾶς τὸ εἶπον καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς, ὅτι δὲν συμπαθῶ τὴν διπλωματίαν. Δὲν τὸ λέγω αὐτὸ διὰ τὸ πρόσωπόν σας, ἀλλὰ γενικῶς, διότι εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι τὰ μεγαλύτερα λάθη καὶ τὰ μεγαλύτερα κακὰ ποὺ ἔγιναν εἰς τὴν ἱστορίαν, ὀφείλονται εἰς τὴν λεγομένην μυστικὴν διπλωματίαν. Ἕνας πολὺ μεγάλος διπλωμάτης, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι εἰς τὴν Βουλήν, καὶ δὲν θὰ ἔλθῃ ποτὲ εἰς τὴν Βουλήν, ἀπὸ τὸ πρωῒ ἕως τὸ βράδυ ἐσηκώνετο καὶ ὡμιλοῦσε ἐναντίον τῆς Ε.Δ.Α. Ἀπήντησα: Ἔνιοι διπλωμάται, ἂν καὶ ἔχουν διπλᾶ μάτια, τὰ βλέπουν στραβὰ καὶ ἀνάποδα. Ἀπὸ τότε ἔπαυσε νὰ ἀσχολῆται μὲ τὴν Ε.Δ.Α. Δὲν ἔπρεπε σεῖς, ὡς ἐκπρόσωπος τῆς Κυβερνήσεως, νὰ θέσετε τὸ ζήτημα, πῶς κυβερνῶνται ἄλλα κράτη καὶ τί κάμνουν. Σεῖς δὲν εἴχατε δικαίωμα νὰ πάρετε τὸ δικαίωμα αὐτῶν. Ἐάν, δηλαδή, ὑποθέσωμεν ὅτι ἔσφαξαν, εἰς ἄλλας χώρας, πρέπει ἡμεῖς ἀδιαμαρτύρητα νὰ ἀνεχώμεθα νὰ σφάζουν τοὺς Κυπρίους οἱ Ἀγγλοτοῦρκοι; Τέτοιο λάθος δὲν ἔπρεπε νὰ κάμητε. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀντίληψίς μου. Αὐτὸ τὸ ὀλίσθημα δὲν τὸ ἐπεριμέναμε ἀπὸ σᾶς.

§23Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Κύριε συνάδελφε, ἀπορῶ διατὶ σᾶς ἠνώχλησεν ἀποκλειστικῶς αὐτὸ τὸ παράδειγμα, ἐγὼ ἐπεκαλέσθην μερικὰ παραδείγματα μεγάλων λαϊκῶν ἐπαναστάσεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ἠδυνήθησαν, παρὰ τὴν ἐπέμβασιν τῶν μεγάλων διεθνῶν Ὀργανισμῶν καὶ τῆς παγκοσμίου κοινῆς γνώμης νὰ ἐπιτύχουν τὴν ἐλευθερίαν τῶν λαῶν. Λυποῦμαι, διαπιστώνων ὅτι τὸ παράδειγμά μου σᾶς ἠνώχλησεν. Ἐὰν τὸ ἐγνώριζον, διότι σᾶς ἐφέρθην πάντοτε μὲ εὐγένειαν, θὰ ἀπέφευγον νὰ μνημονεύσω εἰδικῶς αὐτὸ τὸ παράδειγμα ποὺ σᾶς ἐνοχλεῖ.

§24Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Ἐμένα δὲν μὲ ἠνώχλησεν. Ἐγὼ εἰς τὸ τέλος τὸ ἀνέφερον, διὰ νὰ μὴ σᾶς βάλω εἰς δύσκολον θέσιν, νὰ κάμητε αὐτὸ ποὺ ἐκάματε. Καὶ τώρα, τελειώνοντας, ὑπεράνω κομματικῶν ὑπολογισμῶν — ἂς ἀφήσωμεν τὰ κομματικά μας καὶ ἂς σκεφθῶμεν ὡς Ἕλληνες. Ἂς εὕρωμεν μίαν κοινὴν γλῶσσαν καὶ ἂς εὕρωμεν, ἐπὶ τέλους, μίαν πολιτικήν, καὶ σεῖς ποὺ ἐπιμένετε εἰς τὸ ΝΑΤΟ, τὴν ὁποίαν νὰ ὑποστηρίξῃ ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος, ὁλόκληρος ἡ Βουλή, ἀπὸ τὴν Ἀριστεράν, ἕως τὴν Δεξιάν. Ἂς εὕρωμεν ἕνα τρόπον, νὰ ἐνισχύσωμεν τὸν ἀντιαποικιακὸν ἀγῶνα τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ, διὰ νὰ ἠμπορέσῃ νὰ γλυτώσῃ ἀπὸ τὸν ζυγὸν τῆς Μεγάλης Βρεταννίας καὶ τὸν ζυγὸν τοῦ Μεντερές Σκεφθῆτε ὡς Ἕλληνες. Ἐγὼ ἐσκέφθην ὡς Ἕλλην καὶ δὲν ἔλαβον καθόλου ὑπ’ ὄψει μου τὰς ἀπόψεις τῆς Ε.Δ.Α., διότι ἠμποροῦσα νὰ εἴπω πολλὰ ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ δὲν τὸ ἤθελον, διότι αἰσθάνομαι τὰς εὐθύνας, διότι ἡ Κυβέρνησις εἶναι Ἑλληνικὴ καὶ εἰς τοιαύτας περιπτώσεις ποὺ κινδυνεύει τὸ Ἔθνος εἰς τὴν Κύπρον, ἀλλαγὴ Κυβερνήσεως προσώπων, ἀλλαγὴ μόνον ὡς προσώπων δὲν εἶναι ἀρκετή. Ἐπιβάλλεται ἀλλαγὴ πολιτικῆς, μὲ τὴν Κυβέρνησιν μαζί, εἶναι τὸ ἀποφασιστικὸν σημεῖον ποὺ θέτω ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας. Δὲν ἀνέβηκα εἰς τὸ βῆμα, διὰ νὰ γκρεμίσω τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν εἶμαι τόσον ἀφελής. Κατέχω τὰ ζητήματα καὶ δὲν θέλω νὰ ὁμιλήσω περὶ μαρξισμοῦ. Ὁ ἀγαπητός μου κ. Κανελλόπουλος ἀντιλαμβάνεται ἐκεῖνο ποὺ εἶπον. Εἰς τέτοιες κρίσιμες στιγμὲς τῆς ἐπαναστάσεως, ὅσον καὶ κακὴ νὰ εἶναι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἀλλάξῃ τὸ ἐπιτελεῖον, εἶπεν ὁ Μάρξ. Ἐγὼ θὰ τὸ ἔλεγα διὰ τὴν σημερινήν μας Κυβέρνησιν. Ἡμεῖς θὰ τῆς παρείχαμεν τὴν συνδρομήν μας ἔστω καὶ ἂν ἐμμένῃ εἰς τὸ ΝΑΤΟ, ἐὰν αὐτὴ ἡ ἄλλη Κυβέρνησις, θὰ ἀπεδείκνυεν ἔμπρακτα ὅτι θὰ βαστάσῃ τὴν σημαίαν τῆς αὐτοδιαθέσεως καὶ θὰ βαδίσωμεν εἰς τὸν ἀντιαποικιακὸν ἀγῶνα μαζὶ μὲ ὅλους τοὺς ἀντιαποικιακοὺς λαοὺς καὶ ἐκείνους ποὺ μᾶς ὑποστηρίζουν. Αὐτὰ νὰ σκεφθῆτε. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς Ἀριστερᾶς).

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ συναρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, κ. Γ. Παπανδρέου, ἔχει τὸν λόγον.

§26Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριοι βουλευταί, εἶναι κοινὴ συνείδησις πλέον, ὅτι εὑρισκόμεθα σήμερον ἐνώπιον ἐθνικῆς κρίσεως. Ἡ Βρεταννικὴ Κυβέρνησις ὑπέβαλε πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν σχέδιον τελικῆς λύσεως τοῦ Κυπριακοῦ θέματος. Καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔχει δώσει ἀπάντησιν. Ἀποτελοῦν καὶ τὰ δύο αὐτὰ γεγονότα σημαντικοὺς σταθμοὺς τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνος. Καὶ τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θὰ λάβῃ ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας ὑπεύθυνον θέσιν. Αἱ βασικαὶ διατάξεις τοῦ Βρεταννικοῦ σχεδίου εἶναι αἱ ἑξῆς: 1) Σύστασις μιᾶς Βουλῆς δι’ ἑκάστην τῶν δύο Κοινοτήτων εἰς τὴν Κύπρον. Αἱ Βουλαὶ αὐταὶ θὰ ἀποτελοῦν τὴν ἀνωτάτην νομοθετικὴν ἐξουσίαν, διὰ τὰς ὑποθέσεις τὰς ἀφορώσας ἑκάστην Κοινότητα. 2) Ἡ εὐθύνη διὰ τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν τῆς Νήσου θὰ ἀνατεθῇ εἰς τὸ Συμβούλιον, τοῦ ὁποίου θὰ προεδρεύῃ ὁ Κυβερνήτης, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ συμμετέχουν οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν Κυβερνήσεων Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, καὶ 6 αἱρετοὶ Ὑπουργοί, ἐκλεγόμενοι ὑπὸ τῶν δύο Βουλῶν. Ἐξ αὐτῶν οἱ τέσσαρες θὰ εἶναι Ἕλληνες καὶ οἱ δύο Τοῦρκοι. 3) Ὁ Κυβερνήτης ὁ ὁποῖος θὰ ἐνεργῇ κατόπιν συνεννοήσεως μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Κυβερνήσεων τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας, θὰ διαθέτῃ ἐξουσίας, αἱ ὁποῖαι θὰ ἀποβλέπουν εἰς τὴν κατοχύρωσιν τῶν συμφερόντων τῶν δύο Κοινοτήτων. 4) Τὰ ζητήματα τὰ ἀφορῶντα τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις, τὴν ἄμυναν καὶ τὴν ἀσφάλειαν θὰ ἀνήκουν εἰς τὴν εἰδικὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Κυβερνήτου, ἐνεργοῦντος κατόπιν συνεννοήσεως μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Κυβερνήσεων τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας Τὸ σχέδιον διαγράφει ἐπίσης καὶ μίαν προοπτικὴν μέλλοντος. Καὶ ἡ προοπτικὴ αὕτη ἔχει ὡς ἑξῆς: «Εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν αἱ Κυβερνήσεις τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας εἶναι διατεθειμέναι νὰ παρατείνουν τὸ πείραμα αὐτὸ τοῦ συνεταιρισμοῦ καὶ τῆς συνεργασίας, ἡ Βρεταννικὴ Κυβέρνησις θὰ ἦτο πρόθυμος εἰς τὴν κατάλληλον στιγμὴν νὰ προχωρήσῃ ἀκόμη περισσότερον, ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν, ὅτι τὸ Ἡνωμένον Βασίλειον θὰ δυνηθῇ νὰ διαφυλάξῃ δι’ ἑαυτὸ τὴν χρησιμοποίησιν τῶν βάσεων, καθὼς καὶ τῶν ὑφισταμένων μέσων πρὸς ἀντιμετώπισιν τῶν ὑποχρεώσεών του. Ἡ Ἀγγλία θὰ ἦτο διατεθειμένη νὰ διαμοιρασθῇ τὴν κυριαρχίαν τῆς Νήσου μὲ τοὺς Ἕλληνας καὶ Τούρκους συνεταίρους της πρὸς τὸν σκοπὸν ὅπως συντελέσῃ εἰς ἕνα μόνιμον διακανονισμόν». Αὐταὶ εἶναι αἱ κύριαι διατάξεις τοῦ Βρεταννικοῦ σχεδίου. Τὸ οὐσιαστικὸν περιεχόμενον ἑπομένως τοῦ σχεδίου εἶναι τὸ ἀκόλουθον: Πρῶτον, γίνονται δύο Βουλαί. Αὐτὸ σημαίνει, ὅτι συντελεῖται ἡ πολιτικὴ προπαρασκευὴ τῆς διχοτομήσεως. Δεύτερον, εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον δὲν ὑπάρχει ἀναλογία ἐκπροσωπήσεως, διότι ἐνῷ ἡ ἀναλογία εἶναι 1 πρὸς 5, εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἡ ἀναλογία εἶναι 1 πρὸς 2. Δύο οἱ Τοῦρκοι καὶ 4 οἱ Ἕλληνες. Τρίτον, καὶ σημαντικώτερον, ὑπάρχουν εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἐκπρόσωποι ὄχι μόνον τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κύπρου, ὑπάρχουν ἐκπρόσωποι τῶν Κρατῶν τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας. Καὶ τέταρτον, ἡ ὑπόθεσις τῆς αὐτοδιαθέσεως, ἔστω καὶ ὡς ἀόριστον νεφέλωμα τοῦ μέλλοντος, παύει νὰ ὑπάρχῃ. Ἡ προοπτικὴ τοῦ μέλλοντος εἶναι τριπλῆ συγκυριαρχία, Μεγάλης Βρεταννίας, Ἑλλήνων καὶ Τούρκων. Αὐτὸ εἶναι τὸ Βρεταννικὸν σχέδιον. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πράγματι καταπλήσσει εἶναι ὅτι εἰσάγει μαζὶ μὲ τὰς ἄλλας διατάξεις, αἱ ὁποῖαι καταργοῦν καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς αὐτοδιαθέσεως, καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς αὐτοκυβερνήσεως, εἰσάγει τὴν ἐκπροσώπησιν τῶν Κρατῶν. Ἡ Τουρκία εἶχε πωλήσει τὴν Κύπρον εἰς τὸ 1878. Καὶ εἰς τὸ 1958, ἀγωνιζόμενοι τὸν σκληρότατον ἀγῶνα οἱ ἥρωες καὶ οἱ μάρτυρες τῆς Κύπρου, καὶ μὲ τὴν συμπαράστασιν ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, πρόκειται νὰ ὁδηγηθοῦν, κατὰ τὴν πρότασιν, εἰς τὴν ἐπιστροφὴν τῆς Τουρκίας ὡς Κράτους εἰς τὴν Κύπρον, εἰς τρόπον ὥστε εἰς τὸ μέλλον ἡ ὑπόθεσις τῆς Κύπρου νὰ μὴ εἶναι ἁπλῶς ὑπόθεσις τοῦ ἐντοπίου πληθυσμοῦ, εἴτε εἰρηνεύοντος, εἴτε διαμαχομένου, νὰ εἶναι ὑπόθεσις τῶν Κρατῶν. Καὶ εἶναι προφανές, ὅτι ἐνῷ διὰ τὴν ἀποικιακὴν Μεγάλην Βρεταννίαν ὁ χρόνος θὰ εἰργάζετο ἐναντίον της, διότι ἡ ἐλευθερία τῶν ἀποικιῶν βαδίζει μὲ ραγδαῖα βήματα τὴν πορείαν της, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ δεκτὸν τὸ σχέδιον, ὁ χρόνος θὰ ἐλειτούργει ὑπὲρ τῆς ἐγκαταστάσεως τῆς Τουρκίας, διότι θὰ ἐδημιουργεῖτο πλέον προηγούμενον καθεστώς. Εὔλογος, ἑπομένως, εἶναι ἡ κατάπληξις καὶ ἡ ἀγανάκτησις τοῦ Ἔθνους. Καὶ ἤκουσα μὲ ἀληθῆ θλῖψιν ὅτι καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις αἰφνιδιάσθη ἀπὸ τὸ κείμενο. Καίτοι εὑρίσκετο εἰς συνεχῆ ἐπαφὴν μὲ τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν, ἐδήλωσεν ὅτι δὲν εἶχε κατορθώσει νὰ ἀντιληφθῇ καὶ εὑρέθη ἀπροόπτως ἔκπληκτος ἐνώπιον αὐτοῦ τοῦ σχεδίου. Ἡ Βρεταννικὴ Κυβέρνησις, ἀφ’ ὅτου ὁ Κυπριακὸς λαὸς ἤρχισε τὸν ἀγῶνα τῆς ἐλευθερίας, ἔχει μέχρι τοῦδε προβῆ εἰς τρεῖς προτάσεις λύσεως τοῦ Κυπριακοῦ προβλήματος. Ἀλλὰ εἰς καμμίαν ἀπὸ αὐτὰς δὲν ἔχει ἀποτολμηθῆ οὔτε ἡ διχοτόμησις, οὔτε ἡ ἄνισος ἐκπροσώπησις καὶ ἀπείρως ὀλιγώτερον ἡ παρουσία τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Κύπρου.

§27Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Τὸ θέμα τῆς διχοτομήσεως τὸ εἶχε συνδυάσει ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις μὲ τὸ Σύνταγμα Ράντκληφ.

§28Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὑπάρχει εἰς τὸ Σύνταγμα Ράντκληφ;

§29Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Εἰς δήλωσιν ἐνώπιον τῆς Ἀγγλικῆς Βουλῆς ὅτι τὸ θέμα τῆς αὐτοδιαθέσεως, ὅταν θὰ προκύψῃ, θὰ λυθῇ κατὰ τὸν ἀκόλουθον τρόπον: Θὰ ἐρωτηθοῦν ἀμφότεραι αἱ Κοινότητες, αἱ ὁποῖαι ἔχουν ἴσα δικαιώματα περὶ αὐτοδιαθέσεως. Συνεπῶς τὸ Σύνταγμα Ράντκληφ συνεδυάζετο μὲ τὴν δήλωσιν περὶ διχοτομήσεως.

§30Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἰς τὸ κείμενον δὲν ὑπάρχει. Καὶ θὰ ἀναγνώσω τὰς σχετικὰς Βρεταννικὰς προτάσεις τοῦ παρελθόντος, διὰ νὰ ὑπάρξῃ πλήρης ἡ ἐπίγνωσις εἰς ποῖον σημεῖον κινδύνου ἔχει περιέλθει σήμερον τὸ Κυπριακὸν θέμα. Ὑπῆρξε πρῶτον ἡ τριμερὴς τοῦ Λονδίνου, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκ μέρους τοῦ Μὰκ Μίλλαν Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, τότε, ἔγινεν ὡρισμένη πρότασις. Αἱ σχετικαὶ περικοπαὶ ἔχουν ὡς ἑξῆς: «Αἱ προτάσεις μας ἀποσκοποῦν, νὰ ὁδηγήσουν τὴν Κύπρον, εἰς τὴν ὁδὸν τῆς ὁμαλῆς δημοκρατικῆς ἐξελίξεως καὶ πρὸς τοῦτο ἡ Κυβέρνησις προτείνει τὴν εἰσαγωγὴν νέου καὶ φιλελευθέρου Συντάγματος, τὸ ὁποῖον θὰ ὁδηγήσῃ εἰς πλήρη ἐσωτερικὴν αὐτονομίαν. Μεταξὺ τῶν ἐγγυήσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ δοθοῦν διὰ τὴν Τουρκικὴν μειονότητα, εἶναι καὶ ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσώπευσις εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ὁποίας θὰ ἐκλεγῇ Κύπριος Πρωθυπουργὸς τῆς ἐγκρίσεως τοῦ Κυβερνήτου. Ἐπρόκειτο, ἑπομένως, καὶ τότε περὶ πλήρους ἀναλογικῆς ἐκπροσωπήσεως. Δὲν ὑπῆρχεν οὔτε διχοτόμησις, οὔτε παρουσία τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους. Ἐρχόμεθα κατόπιν εἰς τὰς διαπραγματεύσεις Μακαρίου– Χάρντιγκ. Τὸν Μάρτιον τοῦ 1956 ἡ δήλωσις τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἀπετέλεσε τὴν πρότασιν πρὸς τὸν Μακάριον, εἶχεν ὡς ἑξῆς: «Ἡ Κυβέρνησις τῆς Α. Μ. εἶναι προσηλωμένη εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ Χάρτου τοῦ Ο.Η.Ε., τοῦ Χάρτου τοῦ Πότσδαμ καὶ τοῦ Χάρτου τοῦ Εἰρηνικοῦ, τοὺς ὁποίους ἔχει προσυπογράψει. Δὲν εἶναι, λοιπόν, τῆς γνώμης, ὅτι ἡ ἀρχὴ τῆς αὐτοδιαθέσεως δὲν ἠμπορεῖ ποτὲ νὰ ἐφαρμοσθῇ εἰς τὴν Κύπρον». Ὁμολογεῖ, ἑπομένως, μὲ τὰς δύο αὐτὰς ἀρνήσεις, ὅτι ἡ ἀρχὴ τῆς αὐτοδιαθέσεως εἶναι ἐφαρμόσιμος καὶ εἰς τὴν Κύπρον. Ἡ θέσις της, ὅμως, εἶναι, ὅτι «ἡ ἀρχὴ αὐτὴ δὲν ἠμπορεῖ τώρα νὰ ἀποτελέσῃ πρακτικὴν λύσιν, λόγῳ τῆς παρούσης καταστάσεως εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μεσόγειον. Ἡ Κυβέρνησις τῆς Α. Μ. θὰ εἶναι πρόθυμος νὰ συζητήσῃ τὸ μέλλον τῆς Νήσου μὲ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ τῆς Κύπρου, ὅταν ἡ αὐτοκυβέρνησις θὰ ἔχῃ ἀποδείξει ἑαυτὴν ἱκανὴν νὰ ἐξασφαλίσῃ τὰ συμφέροντα ὅλων τῶν τμημάτων τῆς Κοινότητος». Καὶ πάλιν γίνεται λόγος περὶ αὐτοκυβερνήσεως, καθὼς καὶ ἀναλογικῆς ἐκπροσωπήσεως, ἀφήνεται δὲ ὡς νεφέλωμα τοῦ μέλλοντος τὸ ἐνδεχόμενον τῆς αὐτοδιαθέσεως. Καὶ ἐπίσης εἰς τὸ Σύνταγμα Ράντκληφ, ἐπαναλαμβάνονται περίπου αἱ αὐταὶ ἀρχαί. Οὐδαμοῦ γίνεται λόγος περὶ διχοτομήσεως καὶ οὐδαμοῦ περὶ ἀνίσου ἐκπροσωπήσεως, καὶ οὐδαμοῦ περὶ τῆς παρουσίας τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους. Εἶναι ἡ πρώτη φορά, κατὰ τὴν ὁποίαν προετοιμάζει τὴν διχοτόμησιν, ὅτι καθιερώνει δυσανάλογον ἐκπροσώπησιν καὶ ὅτι ἐπαναφέρει εἰς τὸ 1958 τὴν Τουρκίαν, ἡ ὁποία ἔφυγε τὸ 1878, τὴν ἐπαναφέρει ὡς συγκυρίαρχον τῆς Κύπρου. Ἀγαπητοὶ κύριοι συνάδελφοι, ἔχω δοκιμάσει εἰλικρινῶς αἴσθημα καταπλήξεως, ἀπὸ τὸ ἀπίστευτο αὐτὸ κείμενον, καὶ δοκιμάζω ἐπίσης, αἴσθημα βαθυτάτης ἀπορίας, πῶς ἦτο δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τόσον χρόνον νὰ εἶναι διαρκῶς αἰσιόδοξος. Ἡ Κυβέρνησις εἰς αὐτὴν τὴν αἴθουσαν ὡμίλει πάντοτε περὶ «προωθήσεως τοῦ Κυπριακοῦ θέματος». Καὶ ἐφθάσαμεν εἰς μίαν ὥραν βαθυτάτης Ἐθνικῆς κρίσεως. Αὐτὸ εἶναι τὸ πραγματικὸν γεγονός. Δὲν ἐμπνέομαι ἀπὸ καμμίαν διάθεσιν κομματικῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἡ διαπίστωσις εἰς τὴν ὁποίαν καταλήγω, ἀποτελεῖ ἐπίσης Ἐθνικὴν συνείδησιν ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς καὶ ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ τίθεται τὸ ἐρώτημα: Πῶς ἐφθάσαμεν εἰς αὐτὴν τὴν καταστροφήν, εἰς αὐτὰς τὰς προτάσεις, εἰς αὐτὸ τὸ ἀπίστευτον σχέδιον; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁμιλῶν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς εἶπεν, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ἀπρόοπτον. Ἀλλὰ ἡμεῖς δὲν γνωρίζομεν τὶ ἔχει προηγηθῆ. Ἡμεῖς ἀγνοοῦμεν τὰς ἐνεργείας τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἔστερξεν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις νὰ θέση εἰς τὴν διάθεσιν ἡμῶν τοὺς φακέλλους τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν. Διετήρησε ζηλοτύπως τὸ μονοπώλιον ἐθνικῶν κειμένων, τὰ ὁποῖα γνωρίζουν οἱ ἐχθροὶ τῆς Ἑλλάδος! Δὲν ἔστερξεν οὐδέποτε, οὔτε εἰς Συμβούλιον Στέμματος, οὔτε εἰς Συμβούλιον πολιτικῶν Ἀρχηγῶν, οὔτε εἰς συγκρότησιν Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Δικαιούμεθα, ἑπομένως, καὶ ὀφείλομεν ὅλοι νὰ κρίνωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὰ ἀποτελέσματα. Δὲν διαθέτομεν ἄλλα στοιχεῖα διὰ νὰ τὴν κρίνωμεν. Ἐὰν ὑπάρχουν ἐλαφρυντικὰ εἰς τοὺς φακέλλους, ἂς αἰτιᾶται ἑαυτὴν ὅτι δὲν τὰ γνωρίζομεν καὶ δὲν τὰ ἐπικαλούμεθα. Καὶ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα γνωρίζομεν, ἀποτελοῦν τὴν σκληρὰν καταδίκην τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Ποῦ ὀφείλεται, κατὰ τὴν γνώμην μου, αὐτὸ τὸ σκληρότατον κατάντημα τῆς Ἐθνικῆς ὑποθέσεως; Τοῦτο, βεβαίως, ὀφείλεται καὶ εἰς ἐξωτερικὰς δυσχερείας. Θὰ ἐστερεῖτο καλῆς πίστεως ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ὑπεστήριζεν ὅτι ἀποκλειστικὴ εὐθύνη τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ὡδήγησεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν αὐτὴν κρίσιν. Ἀλλὰ ὑποστηρίζω ὅτι συνέβαλον οὐσιωδῶς καὶ αἱ εὐθύναι τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Καὶ αἱ εὐθύναι αὗται εὑρίσκονται εἰς τὸ γεγονός, ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις στερεῖται πολιτικῆς ἐπὶ τοῦ Κυπριακοῦ θέματος. Δύο εἶναι αἱ ἐνδεχόμεναι πολιτικαὶ εἰς τὸ Κυπριακὸν θέμα. Ὁ συμβιβασμὸς καὶ ὁ ἀγών. Καὶ αἱ δύο εἶναι πολιτικαί, καὶ αἱ δύο χρειάζονται γενναιότητα, καὶ αἱ δύο χρειάζονται συνέπειαν. Ἀλλ’ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν ἠκολούθησε καμμίαν ἀπὸ τὰς δύο. Ἤθελε συμβιβασμὸν καὶ ἐπηγγέλλετο ἀγῶνα! Μὲ τὸν τρόπον αὐτὸν ἐνόθευσε καὶ τὸν συμβιβασμὸν καὶ τὸν ἀγῶνα. Καὶ ὡδήγησεν εἰς τὴν καταστροφήν! Αὐτὴ εἶναι ἡ πραγματική μου πεποίθησις. Ἐὰν ἐπίστευεν εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ συμβιβασμοῦ, θὰ ἠδύνατο νὰ προσέλθῃ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ καὶ νὰ εἴπῃ: Ἀπὸ τὴν ἐκτίμησιν τῆς διεθνοῦς καταστάσεως ἄγομαι εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ αὐτοδιάθεσις δὲν εἶναι πραγματοποιήσιμος εἰς μίαν μόνον πορείαν. Μόνον σταδιακὴ πορεία ἐπιτρέπει τὴν πραγματοποίησιν. Πρῶτον αὐτοκυβέρνησις καὶ κατόπιν εἰς ἄγνωστον χρόνον ὅταν οἱ καιροὶ ὡριμάσουν αὐτοδιάθεσις. Αὐτὸ θὰ ἦταν πολιτική. Ἡ πολιτικὴ τοῦ συμβιβασμοῦ. Καὶ ἐὰν ὁ λαὸς τὴν ἐνέκρινε, ἔπρεπε νὰ εἶχε τὴν γενναιότητα νὰ τὴν ἐφαρμόσῃ. Ἀλλὰ δὲν τὸ ἔπραξεν. Ἐπηγγέλθη τὴν πολιτικὴν τοῦ ἀγῶνος καὶ τὴν διεχειρίσθη μὲ τὴν ψυχολογίαν τῆς προθέσεως τοῦ συμβιβασμοῦ. Συνέβη, περίπου — καίτοι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἀναχθῶ εἰς ἀχαρίστους ἱστορικὰς ἀναμνήσεις — ὅ,τι μὲ τὴν συνέχειαν τοῦ Μικρασιατικοῦ πολέμου, ὁ ὁποῖος συνεχίσθη ἀπὸ ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι δὲν τὸν ἐπίστευον. Καὶ τοιουτοτρόπως ὡδήγησαν, τότε, καὶ τὴν ὑπόθεσιν καὶ τοὺς ἑαυτούς των εἰς τὴν καταστροφήν. Αὐτὴ εἶναι ἡ βαθεῖα πεποίθησίς μου. Ἡ Κυβέρνησις ἐστερήθη τῆς γενναιότητος νὰ ἔχῃ μίαν ἀπὸ τὰς δύο πολιτικάς. Διότι καὶ αἱ δύο ἦσαν πολιτικαί. Ἀλλὰ ἡ Κυβέρνησις, ταλαντευομένη μεταξὺ τῶν δύο, κατώρθωσε νὰ μὴ ἔχῃ πολιτικήν. Καὶ ἐσύρθη, οὕτως, εἰς αὐτὴν τὴν σημερινὴν Ἐθνικὴν κρίσιν. Ἐάν, πάλιν, ἐπίστευεν ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ ἀγῶνος, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἐπιδοθῆ μετὰ πάθους εἰς τὴν ἄσκησιν αὐτῆς τῆς πολιτικῆς. Ἐπικαλεῖται ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἦλθεν εἰς τὴν Ἀρχὴν τὴν 6ην Ὀκτωβρίου 1955 ὑπὸ δυσμενεστάτας συνθήκας διὰ τὸ Κυπριακόν. Καὶ ὅμως, συνέβαινε τὸ ἀντίθετον. Πράγματι, τότε, ὁ Ἑλληνισμὸς εἶχεν ὑποστῆ βαρυτάτην δοκιμασίαν μὲ τοὺς βανδαλισμοὺς τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἀλλὰ οἱ βανδαλισμοὶ πολιτικῶς, ἀπετέλουν πλέον τὸ παθητικὸν τῆς Τουρκίας καὶ τὸ ἐνεργητικὸν τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως. Ἐὰν βεβαίως ἐπρόκειτο νὰ ἀξιοποιηθοῦν διεθνῶς ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν στρατευομένην καὶ μαχομένην ὑπὲρ τοῦ Ἀγῶνος τῆς Κύπρου. Ἀλλὰ ἡ περίφημος «Μαύρη Βίβλος», τὴν ὁποίαν ἠξίωσεν ὁλόκληρος ὁ λαός, δὲν κατέστη δυνατὸν νὰ ἴδῃ τὸ φῶς διὰ νὰ στιγματισθῇ δημοσίᾳ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ὡς ὑποκινήσασα τὸν Τουρκικὸν ὄχλον καὶ νὰ στερηθῇ τοιουτοτρόπως τοῦ ἠθικοῦ βάρους τῆς ἐπαναλήψεως εἰς τὸ μέλλον. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις κατείχετο ἀπὸ τὸ πάθος τοῦ Ἀγῶνος, θὰ εἶχε πείσει τοὺς Συμμάχους, ὅτι δὲν ἔχει οὐσιώδη σημασίαν ἐὰν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος παραμένῃ εἰς τὸ ΝΑΤΟ. Διότι μόνον εἰς τὰς ἐμπορικὰς συναλλαγὰς αἱ ὑπογραφαὶ δεσμεύουν τοὺς συμβαλλομένους. Εἰς τὰς διεθνεῖς σχέσεις, εἰς τὰς συμμαχίας, δὲν ἀρκεῖ ἡ ὑπογραφὴ τῶν Κρατῶν. Χρειάζεται ἡ συνυπογραφὴ τῆς ψυχῆς τῶν λαῶν. Καὶ εἰς αὐτὴν τὴν περίπτωσιν, ἐνῷ ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Κράτους εὑρίσκεται εἰς τὴν συμμαχίαν τοῦ ΝΑΤΟ, ἡ ψυχὴ τοῦ λαοῦ ἔχει ἐξέλθει ἀπὸ τὸ ΝΑΤΟ. (Χειροκροτήματα). Θὰ ἔπρεπε, ἐπίσης, ἡ Κυβέρνησις νὰ πείσῃ τοὺς συμμάχους μας ὅτι ἔχουν, βεβαίως, δίκαιον ὅταν ἀποδίδουν σημασίαν εἰς τὴν γεωγραφικὴν θέσιν τῆς Τουρκίας. Ἀλλὰ θὰ ἔπρεπε ἐπίσης νὰ γνωρίζουν, ὅτι τὴν σημασίαν καὶ τὴν σοβαρότητα τῆς γεωγραφικῆς θέσεως τῆς Τουρκίας, τὴν κατοχυρώνει ἡ συμμαχία τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὅτι ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἡ συμμαχικὴ συμπαράστασις τῆς Ἑλλάδος, ἡ γεωγραφικὴ σημασία τῆς Τουρκίας παύει νὰ ὑπάρχῃ. (Χειροκροτήματα). Καὶ θὰ ἔπρεπε ἐπίσης ἡ Κυβέρνησις, ἐφ’ ὅσον εἰσήλθομεν εἰς τὴν περίοδον τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνος, νὰ ἀποκτήσῃ μίαν νέαν ἐπίγνωσιν ἐξωτερικοῦ προσανατολισμοῦ τῆς Ἑλλάδος. Μέχρι τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνος ἡ Ἑλλὰς ἦτο χώρα Βαλκανικὴ καὶ Μεσογειακή. Ἀπὸ τὴν ὥραν, ὅμως, ποὺ ἤρχισεν ὁ Κυπριακὸς ἀγών, μὲ τὴν ἐνεργὸν καὶ ὑπεύθυνον συμπαράστασιν τῆς Ἑλλάδος, ἡ Ἑλλὰς ἔγινε ταὐτοχρόνως καὶ χώρα Μέσης Ἀνατολῆς. Ὤφειλεν ἑπομένως, νὰ προσανατολίσῃ τὴν πολιτικήν της ἐπὶ τῇ βάσει καὶ τοῦ νέου αὐτοῦ ἐθνικοῦ της προορισμοῦ. Καὶ ὑπὸ τὴν ἰδιότητά της ὡς χώρα τῆς Μέσης Ἀνατολῆς, ἔπρεπε νὰ ἐπιδιώξῃ ἁρμονίαν σχέσεων πρὸς ὅλους τοὺς λαοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐπίσης ὑφίστανται τὰ δεσμὰ τῆς τυραννίας τῶν ἀποικιοκρατῶν καὶ ἀγωνίζονται διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν. Ἀλλ’ ἡ ἐπίγνωσις αὕτη μιᾶς νέας ἱστορικῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος, ἔχω τὴν ἐντύπωσιν ὅτι δὲν ἐγεννήθη μέσα εἰς τὴν συνείδησιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Αὐτοὶ εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην μου, οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους ἡ πολιτικὴ τοῦ Ἀγῶνος, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἐγκαινιάσει ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὰς ἐπαγγελίας της, ὄχι μόνον δὲν ἀπέδωκεν, ἀλλὰ ὡδήγησε τελικῶς εἰς τὴν καταστροφήν. Καὶ εἶναι προφανὲς ὅτι εὑρίσκετο εἰς πλήρη παραίσθησιν περιβάλλοντος, διότι ὅταν εἰς αὐτὴν τὴν αἴθουσαν κινούμενοι μόνον ἀπὸ ἐθνικὴν ἀνησυχίαν, διετυπώσαμεν ἐπικρίσεις, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπροτίμα νὰ σαρκάζῃ τὰς ἐπικρίσεις μας. Μίαν ἑσπέραν, μάλιστα, ἠθέλησε νὰ παραβάλῃ τοὺς ἡγέτας τῶν Φιλελευθέρων μὲ τὸν ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΝ 16ον. Δὲν γνωρίζω διατὶ ἠθέλησε νὰ συσχετίσῃ τὴν πτωχήν μου καταγωγὴν μὲ τὸν Λουδοβῖκον (γέλωτες). Ἀλλὰ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν θὰ ἦτο εὐτυχὴς ἐὰν εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν του ὡς Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐὰν συνέβαινε νὰ ὑπάρχῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ Λουδοβῖκος ἔγραφε εἰς τὸ ἡμερολόγιόν του, ὅταν ἔπιπτεν ἡ Βαστίλλη «Τίποτε» ἐὰν εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῆς Κυβερνήσεως ἀνεγράφετο μόνον «τίποτε», θὰ ἔπρεπε νὰ μακαρίζῃ τὸν Θεόν. Διότι σήμερον εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀναγράφεται μόνον «τίποτε». Ἀναγράφεται κἄτι ἀπείρως χειρότερον ἀπὸ τὸ τίποτε. Ἀναγράφεται ἡ βαρυτέρα κρίσις τοῦ ἐθνικοῦ μας θέματος. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον σκληρὸν τὸ περιεχόμενον τῆς προτάσεως τῶν Βρεταννῶν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι περισσότερον ἰδιωματικὸν εἶναι ἡ ἱκανότης τὴν ὁποίαν οὗτοι ἐπέδειξαν νὰ ἐμφανίσουν τὸ καταπληκτικὸν αὐτὸ σχέδιον ὡς κατ’ ἐξοχὴν «δημοκρατικὴν» λύσιν, ὡς γενναιότητα καὶ αὐτοθυσίαν τῆς Μεγάλης Βρεταννίας «ἡ ὁποία προσφέρει τὴν ἰδικήν της κυριαρχίαν εἰς τοὺς κατεχομένους λαούς». Κατώρθωσαν αὐτὴν τὴν στιγμὴν καὶ εἰς τὴν Μεγάλην Βρεταννίαν καὶ εἰς τὸ Ἐργατικὸν Κόμμα καὶ εἰς τὴν Ἀμερικανικὴν Δημοκρατικὴν κοινὴν γνώμην νὰ ἐμπνεύσουν τὴν πεποίθησιν ὅτι πρόκειται περὶ μιᾶς γενναιοφροσύνης τῆς Μεγάλης Βρεταννίας, περὶ ἑνὸς εὑρήματος Δημοκρατικῆς λύσεως, εἰς τρόπον ὥστε νὰ δυσχεραίνεται ἡ καταπολέμησίς της. Καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ θέμα τοῦ Ἐργατικοῦ Κόμματος τῆς Μεγάλης Βρεταννίας. Πρόκειται μεθαύριον Πέμπτην εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων νὰ γίνῃ καὶ πάλιν συζήτησις ἐπὶ τοῦ Κυπριακοῦ θέματος. Γνωρίζομεν τὰς θέσεις τῆς Συντηρητικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἀναμένομεν τὰς θέσεις τοῦ Ἐργατικοῦ Κόμματος. Δὲν ἀνήκει εἰς ἡμᾶς νὰ κρίνωμεν τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν τοῦ Ἐργατικοῦ Κόμματος, ἀλλὰ πιστεύομεν ὅτι μέσα εἰς τὸν κόσμον τῶν ἐλευθέρων ἐθνῶν, ἀπετέλει μίαν μεγάλην ἐλπίδα, ὅτι εἶναι φορεὺς πραγματικῶν νέων ἰδανικῶν, ὅτι ἐμπνέεται ὄχι ἀπὸ τὰς τυραννίας τοῦ παρελθόντος, ἀλλ’ ἀπὸ τὰς ἐλευθερίας τοῦ μέλλοντος. Καὶ ἀναμένομεν μὲ ἀγωνίαν τὴν στάσιν του. Ἡ στάσις τοῦ Ἐργατικοῦ Κόμματος, μεθαύριον, θὰ πρόκειται νὰ κρίνῃ ἐὰν εἰς τὸν ἐλεύθερον κόσμον ὑπάρχῃ βάσις, ὑπάρχῃ ἐλπίς, ὑπάρχῃ μερὶς ἡ ὁποία πράγματι σώζει τὴν τιμὴν τῆς ἐλευθερίας, ἡ ὁποία κρατεῖ τὴν σημαίαν τῆς ἐλευθερίας τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν λαῶν. (Χειροκροτήματα). Εἰς τὸ Συνέδριον τοῦ Μπράϋτον ἡ ἀπόφασις ἦτο ἡ ἑξῆς: «.... (ἀναγινώσκει) ....». Ἡ κυρία Βαρβάρα Κάστλ, ἀπαντῶσα εἰς τοὺς διαφόρους ὁμιλητάς, ἐξ ὀνόματος τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐπιτροπῆς, εἶπεν ὅτι τὸ Ἐργατικὸν Κόμμα δὲν ὁμιλεῖ ὅπως οἱ Συντηρητικοὶ περὶ ἀορίστου μέλλοντος, ὅταν κάμνῃ λόγον περὶ αὐτοδιαθέσεως τῆς Κύπρου. Ἡ προσεχὴς Ἐργατικὴ Κυβέρνησις θὰ ὁλοκληρώσῃ τὴν ἐλευθερίαν τῆς Κύπρου κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Κυβερνητικῆς της θητείας καὶ δὲν περιλαμβάνει τὸν διαμελισμὸν εἰς τὸν ὑπ’ αὐτῆς διδόμενον ὁρισμὸν τῆς δημοκρατικῆς αὐτοδιαθέσεως. Δὲν ἔχομεν τὴν πρόθεσιν νὰ διατηρήσωμεν τὴν Κύπρον ὡς διῃρημένην Νῆσον. Ἔχομεν ἀποκάμει ἐξ αὐτῆς, προσέθεσεν ἐν μέσῳ ἐπευφημιῶν. Αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ ἀπόφασις τοῦ Συνεδρίου, ἡ ὁποία ἀπετέλεσε μίαν δροσερὰν αὔραν διὰ τὰς καρδίας ὅλων τῶν ἐλευθέρων ἀνθρώπων καὶ ὅλων τῶν ὑποδούλων, οἱ ὁποῖοι ἀγωνίζονται διὰ τὴν ἐλευθερίαν. Ἀναμένομεν τὴν συζήτησιν τῆς προσεχοῦς Πέμπτης, διὰ νὰ ἴδωμεν ἐὰν ἠμποροῦμεν νὰ ἐλπίζωμεν ὅτι ἡ τιμὴ τῆς ἐλευθερίας διατηρεῖ ἀκόμη σημαιοφόρους μέσα εἰς τὸν ἐλεύθερον κόσμον. (Χειροκροτήματα). Καὶ τώρα ἔρχομαι εἰς τὴν στάσιν τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἀπέναντι τοῦ Βρεταννικοῦ σχεδίου. Ἐπιθυμῶ πρῶτον νὰ προβῶ εἰς τὴν παρατήρησιν ὅτι καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν ἐτήρησαν τὴν ὑπόσχεσιν, τὴν ὁποίαν εἶχον δώσει πρὸς τὸ Σῶμα, ὅτι, δηλαδή, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ προβοῦν εἰς οἱανδήποτε μεταβολὴν τῆς γενικῆς γραμμῆς τῆς αὐτοδιαθέσεως ἐντὸς εὐλόγου καὶ τακτῆς προθεσμίας, θὰ προσήρχοντο πρῶτον εἰς τὸ Σῶμα διὰ νὰ τὴν ἐγκρίνῃ καὶ κατόπιν θὰ ἐλάμβανον τὴν ἀπόφασιν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐδήλωσε πρὸ ὀλίγου καὶ δὲν ὑπάρχει ἑπομένως λόγος νὰ ἀναγνώσω τὰς σχετικὰς περικοπὰς τῆς ἀπαντήσεως, ἐκ τῶν ὁποίων ἐπεθύμουν νὰ συναγάγω, ἐδήλωσεν ὁ ἴδιος ὅτι ἡ ἀπάντησις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀποτελεῖ ἀναβολὴν τῆς αὐτοδιαθέσεως καὶ «μάλιστα» ἀναβολὴν ἐπ’ ἀόριστον, διότι δὲν γίνεται πλέον λόγος περὶ εὐλόγου καὶ τακτῆς προθεσμίας. Καὶ ὅμως, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶχεν εἴπει εἰς τὴν Βουλήν, προκληθεὶς ἀπὸ ἐμέ: «Δὲν γνωρίζω ποίας προτάσεις θὰ ὑποβάλῃ ἡ Μεγάλη Βρεταννία. Τὰς προτάσεις αὐτὰς ἐδηλώσαμεν ἐπανειλημμένως ἐνώπιον τοῦ Σώματος, ὅτι δὲν θὰ τὰς δεχθῶμεν πρὶν ἀναλάβωμεν ἐνώπιον τοῦ Σώματος τὰς εὐθύνας μας». Καὶ ὅμως, ἐδέχθησαν ἤδη τὴν ἀόριστον ἀναβολὴν τῆς αὐτοδιαθέσεως.

§31Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ. (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἐπιτρέπετε, παρακαλῶ, μίαν διακοπήν;

§32Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Παρακαλῶ, μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν περικοπῶν. Πρῶτον τὸ κείμενον καὶ κατόπιν ἡ συζήτησις. Ὅταν ἐπρότεινα ἡ Βουλὴ νὰ ἐγκρίνῃ ψήφισμα αὐτοδιαθέσεως, ἐντὸς εὐλόγου καὶ τακτῆς προθεσμίας, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπήντησεν: «Ἐὰν ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ἔχῃ τὴν ἔννοιαν τῆς δεσμεύσεως διὰ τὴν ἀποφυγὴν τετελεσμένων γεγονότων, παρέχω ὑπευθύνως εἰς τὴν Βουλὴν τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι ἐὰν ὑπάρξῃ πρότασις ἐπιλύσεως τοῦ Κυπριακοῦ, πρότασις παρέχουσα βάσιν πρὸς συζήτησιν, πρὶν ἢ ἀναλάβωμεν οἱανδήποτε δέσμευσιν, θὰ τὴν θέσωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅλων τῶν ἁρμοδίων πολιτικῶν παραγόντων τῆς χώρας ὡς καὶ τῆς Βουλῆς». Θὰ ἀναγνώσω ἐν συνεχείᾳ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Τὸν ἠρώτησα: «Ἐμμένει ἀνενδότως ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν θετικὴν πολιτικήν, ὅτι διὰ τὴν Ἑλλάδα, μία μόνον ὑπάρχει λύσις καὶ οὐδεμία ἄλλη; Ἡ ἐφαρμογὴ τῆς πλήρους αὐτοδιαθέσεως ἐντὸς τακτῆς καὶ εὐλόγου προθεσμίας; Ζητοῦμεν αὐτὴν τὴν ἀπάντησιν, κατηγορηματικήν, σαφῆ καὶ ὄχι ἀόριστον, ὅπως συμβαίνει μὲ τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν». Καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπήντησεν: «Ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἡ ἐφαρμογὴ τῆς ἀρχῆς τῆς αὐτοδιαθέσεως διὰ τὸν Κυπριακὸν λαὸν εἰς τὸν συντομώτερον δυνατὸν χρόνον». Καὶ τότε τοῦ ἔδωκα τὴν ἀπάντησιν: «Ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις ἐμμένει ἀνενδότως εἰς τὸ αἴτημα τῆς ἐφαρμογῆς τῆς πλήρους αὐτοδιαθέσεως ἐντὸς εὐλόγου καὶ τακτῆς προθεσμίας, χωρὶς κανένα περιορισμόν, ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος εἶναι εἰς τὸ πλευρόν της».

§33Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Τὸ «εὐλόγου» καὶ τὸ «τακτῆς» σεῖς τὸ εἴπατε. Ἡμεῖς εἴπομεν «εἰς τὸν ταχύτερον δυνατὸν χρόνον» καὶ σήμερον δηλοῦμεν ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ πολιτική μας.

§34Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Τότε συνεννοούμεθα.

§35Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Διὰ νὰ μὴ δημιουργοῦνται ἐντυπώσεις ὅταν, προκληθείς, προέβην εἰς αὐτὴν τὴν δήλωσιν, εἶχον ὑπ’ ὄψιν νὰ διαβεβαιώσω τὸ Σῶμα, ὅτι ἐὰν ὑπάρξῃ πρότασις, ἡ ὁποία κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἀπετέλει λύσιν τοῦ Κυπριακοῦ, πρὶν ἢ τὴν ἀποδεχθῇ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἤρχετο εἰς τὸ Σῶμα καὶ θὰ ἔθετε πολιτικὸν ζήτημα. Τοῦτο δὲ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπίστευσεν ὅτι ἡ πρότασις αὐτὴ ἀπετέλει λύσιν τοῦ Κυπριακοῦ, ὁπότε δὲν θὰ ἤθελε νὰ θέσῃ τὸ Σῶμα πρὸ τετελεσμένου γεγονότος. Τότε θὰ ἔφερε τὸ ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Σώματος καὶ θὰ ἐκρίνετο ἡ τύχη τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῆς συζητήσεως αὐτῆς.

§36Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀγαπητοί μου κύριοι συνάδελφοι, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διαπιστώνω εἶναι ὅτι ἡ ἀπάντησις τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τὸ κείμενον καὶ κατὰ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀπὸ τοῦ βήματος, περιέχει ἀναβολὴν τῆς ἐφαρμογῆς τῆς αὐτοδιαθέσεως, προφανῶς ἐπ’ ἀόριστον. Ἀποτελεῖ θεμελιώδη ἀπόκλισιν ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν πάντοτε ὑπεστήριζαν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ προβαίνω εἰς τὴν παρατήρησιν ὅτι ἡ παραίτησις αὐτὴ ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τῆς αὐτοδιαθέσεως, συνέβη πρὸ τῆς ἐγκρίσεως τοῦ Σώματος. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Καὶ ἔρχομαι τώρα, ἀγαπητοί μου κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὸ συμπέρασμα. Ἐνώπιον τῆς καταστάσεως, ὅπως διεμορφώθη, ποῖον εἶναι τὸ ἐθνικόν μας καθῆκον; Τὸ ἐθνικόν μας καθῆκον εἶναι, πρῶτον, νὰ διακηρύξωμεν ἀπέναντι ἐχθρῶν καὶ φίλων ὅτι τὸ Ἔθνος εἶναι ἡνωμένον διὰ τὴν ὑπεράσπισιν τῆς ἐλευθερίας τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ, (χειροκροτήματα), ὅτι τὸ Ἔθνος εἶναι ἡνωμένον διὰ νὰ προστατεύσῃ τοὺς ἀδελφούς μας ἀπὸ τὰ ἐγκλήματα τῶν ὀρδῶν τῶν βαρβάρων. Πέραν, ὅμως, ἀπὸ τὴν διακήρυξιν αὐτῆς τῆς ἐθνικῆς ὁμοφωνίας, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἡ περαιτέρω διαχείρισις τοῦ θέματος, δὲν δύναται ἀποτελεσματικῶς νὰ ἀσκηθῇ ἀπὸ τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι). Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐπεκαλέσθη τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς πλειοψηφίας καὶ δὲν εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ τὴν ἀμφισβητήσωμεν. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ 1922 δὲν εἶχε ἀπολεσθῆ ἡ πλειοψηφία, ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἀπολεσθῆ, ἡ Μικρασιατικὴ Ἑλλάς. Καὶ σήμερον δὲν ὑπάρχει κίνδυνος διὰ τὴν πλειοψηφίαν. Ὑπάρχει, ὅμως, ὁ ἐθνικὸς κίνδυνος τῆς Κύπρου, ἔσχατος κίνδυνος. Καὶ ἀπέναντι τοῦ μεγάλου ἐθνικοῦ κινδύνου ὅλοι, ὁπουδήποτε καὶ ἂν εὑρίσκωνται, ὀφείλουν νὰ ἀναγνωρίσουν ὅτι ὑπέρτατος νόμος δὲν εἶναι οὔτε τὸ συμφέρον τοῦ Κόμματος, οὔτε ἡ προσκόλλησις εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ὑπέρτατος νόμος εἶναι ἡ ὑπεράσπισις τῆς Πατρίδος. (Χειροκροτήματα). Ἡ Τουρκία χρησιμοποιεῖ, διὰ νὰ δημιουργήσῃ ἐντύπωσιν εἰς τὸν Δυτικὸν κόσμον, τὸν βάρβαρον ὄχλον εἰς συλλαλητήρια. Ἡ Ἑλλὰς μέχρι σήμερον δὲν ἐπεκαλέσθη τὴν συναισθηματικὴν ἐκδήλωσιν τοῦ λαοῦ της. Ὑπάρχει, ὅμως, μία ἄλλη ἐκδήλωσις, ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο νὰ προκαλέσῃ πράγματι μίαν βαθεῖαν συγκίνησιν εἰς τὸν Δυτικὸν κόσμον. Καὶ τοῦτο θὰ ἐπετυγχάνετο, ἐὰν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, κατόπιν τοῦ ἀπιστεύτου ἐγγράφου καὶ εἰς ἔνδειξιν ἐθνικῆς διαμαρτυρίας παρῃτεῖτο. Ἡ συγκίνησις ἡ ὁποία θὰ προεκαλεῖτο εἰς τὸν συμμαχικὸν κόσμον θὰ ἦτο βαρυτάτη καὶ μόνον ἐκείνη (θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι), μόνον αὐτὴ θὰ ἔπειθεν ὅτι ἐσαλεύθη εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ λαοῦ, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἔκρινε, ὅτι ὑπὸ τὰς συνθήκας αὐτὰς ὤφειλε νὰ προβῇ αὐθορμήτως εἰς μίαν ὑπερτάτην πρᾶξιν, ἐθνικῆς καὶ συμμαχικῆς διαμαρτυρίας. Χρειάζεται νέα πολιτικὴ καὶ νέα Κυβέρνησις. Μόνον τοιουτοτρόπως θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ χαραχθῇ μία νεοπολιτική, ἀπὸ μίαν νέαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία θὰ ἤντλει ἠθικὴν δύναμιν ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν ἔξαρσιν, ἡ ὁποία θὰ ὡδήγει τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν εἰς παραίτησιν διὰ λόγους ἐθνικῆς διαμαρτυρίας. Αὐτὴ εἶναι μία ριζική, γενναία ἀντιμετώπισις. Ἐὰν πρόκειται νὰ ἀναμείνωμεν οἱανδήποτε μεταβολὴν τῆς Συμμαχικῆς στάσεως, ἀπὸ τὴν ἀναιμικὴν, τὴν περὶ τρόμου ἀπαίτησιν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀπὸ τὴν σημερινὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰς μάτην θὰ ἀναμείνωμεν. Πρέπει εἰς τὴν κρίσιμον αὐτὴν ὥραν νὰ συμβῇ γεγονός, τὸ ὁποῖον θὰ συγκλονίσῃ, θὰ προκαλέσῃ αἴσθησιν, θὰ πείσῃ ὅτι ἐσαλεύθη ἡ ψυχὴ τοῦ λαοῦ μας, ὅτι ἀντιμετωπίζουν οἱ σύμμαχοί μας εἰς τὴν Ἑλλάδα μίαν νέαν δραματικὴν κατάστασιν καὶ τὴν ὁποίαν θὰ ὑποχρεωθοῦν νὰ λάβουν ὑπ’ ὄψιν. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, εἴπατε, ὁμιλοῦντες ἐνώπιον τοῦ λαοῦ τῶν Ἀθηνῶν, ὅτι «ἐὰν δὲν δικαιώσητε τὰς προσδοκίας τοῦ λαοῦ, θὰ ἐγκαταλείψητε τὴν πολιτικήν». Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι εἰσήλθατε εἰς τὸν δημόσιον βίον μὲ τὴν εὐγενῆ φιλοδοξίαν νὰ σημειώσητε ἔργον δημιουργικόν. Ἀλλὰ σήμερον, κινδυνεύετε νὰ εἰσέλθετε εἰς τὴν σύγχρονον πολιτικὴν ἱστορίαν μὲ τὴν σκληρὰν ἐπωνυμίαν τοῦ νεκροθάπτου τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως. Ἀναμετρήσατε τὰς εὐθύνας σας, (χειροκροτήματα ἀπὸ τῆς πλευρᾶς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως — διαμαρτυρίαι καὶ θόρυβος ἀπὸ τὴν Κυβερνητικὴν πλευρὰν — κωδωνοκρουσίαι).

§37Μ. ΜΥΡΙΔΑΚΗΣ. .. (Ὁμιλεῖ ἀπὸ τῆς θέσεώς του καὶ ἐν μέσῳ τοῦ θορύβου μὴ ἀκουόμενος).

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Μυριδάκη, προσέξατε, θὰ σᾶς ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν. (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι). Ἡσυχία, παρακαλῶ, κύριοι συνάδελφοι. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἔχει τὸν λόγον.

§39Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Κύριοι συνάδελφοι, δὲν πρόκειται νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρὸν διότι ἁπλῶς θέλω νὰ δώσω ὡρισμένας διευκρινήσεις. Δὲν πρόκειται νὰ ἀσχοληθῶ καὶ μὲ τὴν εἰς τὴν τελευταίαν φράσιν περιεχομένην βαρεῖαν ἐπίθεσιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, οὔτε μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπε περὶ Λουδοβίκου 16ου. Εἰς τὸ ἰδικόν μου πολιτικὸν ἡμερολόγιον δὲν ἐπιδιώκω νὰ ἀναγράφεται ἡ λέξις «τίποτα». Εἰς τὸ ἰδικόν μου πολιτικὸν ἡμερολόγιον ἀναγράφονται ἀγῶνες καὶ ἐὰν οἱ ἀγῶνες αὐτοὶ ἔχουν κοντὰ εἰς τὰς ἐπιτυχεῖς καὶ δυσμενεῖς φάσεις, αὐτὸ εἶναι ἡ μοῖρα τῶν ἀγώνων. Δὲν πρόκειται, ὅμως, νὰ ἀσχοληθῶ μὲ αὐτὰ κατὰ τὴν παροῦσαν κρίσιμον συζήτησιν. Ἤθελον πρῶτον νὰ προβῶ εἰς μίαν διευκρίνισιν, ἡ ὁποία ἀφορᾷ ἓν συγκεκριμένον θέμα τὸ ὁποῖον ἔθεσεν ὁ κ. Πασαλίδης καὶ τὸ ὁποῖον γενικῶς ἔθεσε καὶ ὁ κ. Παπανδρέου. Ἡ Ἑλλὰς ἂς παραμείνῃ εἰς τὸ ΝΑΤΟ ἀλλὰ ἡ Ἑλλὰς νὰ ἔχῃ ἐντὸς τοῦ ΝΑΤΟ ἀνεξάρτητον πολιτικήν. Ἰσχυρίζομαι ὅτι ἐντὸς τοῦ ΝΑΤΟ ἡ Ἑλλὰς ἔχει, εἶχεν ἀνεξάρτητον πολιτικήν, τόσον ἀνεξάρτητον ὥστε σπανίως ἤσκησε τοιαύτην. Δὲν πρόκειται περὶ λέξεων. Δυνάμεθα νὰ στηρίξωμεν τοὺς ἰσχυρισμούς μας ἐπὶ γεγονότων καὶ περιορίζομαι νὰ ἀναφέρω ἕνα, τὸ πλέον χαρακτηριστικόν. Τὴν στάσιν τὴν ὁποίαν μὲ σύνεσιν ἀλλὰ καὶ μὲ τόλμην μεγίστην ἐτηρήσαμεν κατὰ τὴν μεγάλην κρίσιν τοῦ Σουέζ, κατὰ τὴν ὁποίαν πιστεύοντες εἰς τὸ δίκαιον τῶν Αἰγυπτίων, πιστεύοντες πρωτίστως εἰς Ἑλληνικὰ συμφέροντα, ἀντετάχθημεν εἰς τὰ συμφέροντα ὅλων τῶν συμμάχων μας, προκαλέσαντες ἐξ αὐτοῦ τὴν εὐγνωμοσύνην ὁλοκλήρου τοῦ Ἀραδικοῦ κόσμου, ὁ ὁποῖος κυρίως ἔκτοτε εὐθυγραμμίσθη μὲ τὴν χριστιανικὴν Ἑλλάδα καὶ ὄχι μὲ ἄλλας Μουσουλμανικὰς χώρας. Εἰς τὴν κρίσιμον ἐκείνην περίοδον, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ πρὸ τῆς εἰσβολῆς κατεβλήθη προσπάθεια νὰ μὴ δυνηθῇ ἡ Αἴγυπτος νὰ διατηρήσῃ τὴν ἐθνικοποίησιν ἐπὶ τῆς μεγάλης ἐκείνης θαλασσίας ὁδοῦ, πρέπει νὰ γνωρίζητε ὅτι ὑπῆρξεν ἡ Ἑλλὰς ἐκείνη ἡ ὁποία καὶ μόνη ἔσωσε τὴν ἐθνικοποίησιν τῆς διώρυγος, λόγῳ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἤσκησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ Κυβέρνησίς του. Ἐπὶ 900 σηματωρῶν, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἀπαραίτητοι διὰ τὴν κίνησιν τῆς διώρυγος οἱ 730 ἦσαν Ἕλληνες. Καὶ ἐνῷ ὅλοι οἱ ξένοι σηματωροὶ ἔλαβον ἐντολὴν τῶν Κυβερνήσεών των νὰ ἐγκαταλείψουν τὴν διώρυγα, οἱ ἰδικοί μας ἔλαβον ἐντολὴν νὰ παραμείνουν ἐπὶ τόπου. Καὶ ὑπάρχουν καὶ ἄλλα τοιαύτης πολιτικῆς σημασίας γεγονότα, ἡ συμβολικὴ ἔνδειξις τῶν ὁποίων ὑπῆρξεν ἡ ἄρνησίς μας νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν Διάσκεψιν τοῦ Λονδίνου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει ὅτι δι’ ὅλων αὐτῶν τῶν πράξεών μας ὑπήρξαμεν οἱ κυριώτεροι συντελεσταὶ τῆς διατηρήσεως τῆς ἐθνικοποιήσεως τοῦ Σουὲζ καὶ τοῦτο διὰ πολιτικῆς στάσεως, σαφῶς ἀντιθέτου πρὸς τὴν πολιτικὴν τῶν Συμμάχων μας. Καὶ τοῦτο διότι ἐνῷ πιστεύομεν εἰς τὴν διατήρησιν τῶν συμμαχικῶν δεσμῶν, καὶ τοὺς διατηροῦμεν διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους εἶπον, προηγουμένως, τοὺς βασικοὺς διὰ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους, συγχρόνως ἀποφασίζομεν, βάσει τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων πρωτίστως, καὶ οὐδέποτε βάσει τῶν συμφερόντων ἄλλων. Τοιαύτας ἀποδείξεις ἀνεξαρτήτου Ἑλληνικῆς πολιτικῆς, θὰ ἠδύνατο ὁ ἐπικρινόμενος σήμερον Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, νὰ ἀναφέρῃ καὶ μέχρι σήμερον πολλάς. Καὶ τοιαύτας θὰ ἀναφέρω καὶ εἰς τὸ μέλλον, ἐὰν παραστῇ ἀνάγκη, διότι ἔχομεν τὸ θάρρος, ἔχομεν καὶ τὴν σύνεσιν καὶ τὸ θάρρος νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν πολιτικὴν αὐτὴν τῆς ἀπολύτως ἀνεξαρτήτου καὶ τῶν Ἑλληνικῶν καὶ μόνον συμφερόντων. Θὰ ἤθελον νὰ διατυπώσω μίαν διευκρίνισιν, μίαν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν εἶπεν ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ὅτι διὰ τοῦ Ἀγγλικοῦ σχεδίου ἡ προοπτικὴ διὰ τὸ τέλος τῆς ἑπταετίας εἶναι ἡ παράτασις, ἡ διαιώνισις τῆς συγκυριαρχίας. Δὲν τὸ λέγω διὰ νὰ ἐλαφρύνω τὴν θέσιν αὐτοῦ τοῦ φρικτοῦ κατασκευάσματος, τοῦ Ἀγγλικοῦ σχεδίου, ἀλλὰ τὸ λέγω διὰ νὰ τοποθετήσω ἀκριβῶς τὰ πράγματα. Διὰ τὸ τέλος τῆς ἑπταετίας, διατυποῦται ἡ εὐχὴ τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἐὰν συμφωνοῦν αἱ δύο Κυβερνήσεις, παραταθῇ τὸ ἀπίθανον τοῦτο καθεστὼς ἀλλὰ συγχρόνως γίνεται ἡ δήλωσις ὅτι ἀπὸ οὐδένα ζητεῖται νὰ παραιτηθῇ τῶν ἰδικῶν του ἐπιδιώξεων. Συνεπῶς αὐτὴ εἶναι ἡ ὀρθὴ τοποθέτησις. Ἕνα ἄλλο θέμα τὸ ὁποῖον ἤθελον νὰ θίξω εἶναι τοῦτο: Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι ὑπάρχουν δύο πολιτικαί, ἡ πολιτικὴ τοῦ συμβιβασμοῦ καὶ ἡ πολιτικὴ τοῦ ἀγῶνος καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν γνωρίζει ποίαν πολιτικὴν ἔχει. Ἡ Κυβέρνησις γνωρίζει καὶ ἀσκεῖ πολιτικὴν ἀγῶνος καὶ ὁ ἀγὼν ὑπῆρξε τοιοῦτος, ὥστε εἰς παγκόσμια Συνέδρια πλεῖσται ἄλλαι ὑποθέσεις δὲν εἶδον ὑπεράσπισιν τόσον ὀξεῖαν καὶ τόσον μαχητικὴν καὶ συχνὰ μὲ τοιαῦτα ἀποτελέσματα. Βεβαίως κατὰ τὸν ἀγῶνα τοῦτον δὲν ἐθέταμεν ὡς σκοπὸν ἀπραγματοποίητα σχέδια. Βεβαίως ἐδέχθημεν χρονικὰς ἀναβολάς, ἀλλὰ ἡ πολιτική μας οὐδέποτε ὑπῆρξε πολιτικὴ συμβιβασμοῦ. Ὑπῆρξε πολιτικὴ δυναμικὴ ἀλλὰ καὶ ρεαλιστικοῦ ἀγῶνος. Καὶ θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν ἀξιότιμον κ. Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων: Ὅταν γνωρίζῃ ὅτι τοιαύτας πράξεις ἀνεξαρτήτου πολιτικῆς ἐκάμαμεν, ὅπως ἐκείνας τὰς ὁποίας ἐξέθεσα πρὸ ὀλίγου, ὅταν γνωρίζῃ ὅτι τοιούτους ἀγῶνας κάμνομεν, ὅταν γνωρίζῃ ὅτι πάντα προταθέντα συμβιβασμὸν δὲν τὸν ἐδέχθημεν, δύναται νὰ μοῦ εἴπῃ ποίας ἄλλας ἀποτελεσματικὰς πράξεις θὰ ἠδύνατο νὰ κάμῃ διὰ νὰ φέρῃ ὁ δυσχερέστατος αὐτὸς πολιτικὸς ἀγὼν πραγματικὰ καὶ πρακτικώτερα ἀποτελέσματα; Ἰδοὺ ἡ διαφορά μας, κύριοι. Δὲν μέμφομαι τὸν ἀξιότιμον κ. Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων... Καὶ ἐὰν πρὶν ὑπηνίχθη, ἀπαντήσεις μου εἰς ἐπιθέσεις του ὀξείας, ὀφείλω νὰ τοῦ εἴπω ὅτι, καὶ μὲ σεβασμὸν τὸν περιβάλλω, καὶ οὐδέποτε προεκάλεσα, ἀλλὰ ἀπήντησα μόνον εἰς ὀξυτάτην ἰδικήν του ἐπίθεσιν. Δι’ αὐτὸ καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν δὲν τὸν μέμφομαι δι’ ὅσα λέγει, ἀλλὰ ἐπισημαίνω ὅτι ὑπάρχει ἡ διαφορὰ αὐτὴ μεταξὺ μας, ὅτι ἡμεῖς λέγομεν ὅτι κάμνομεν ἕνα ἀγῶνα, καὶ τὸν κάμνομεν πραγματικά, ἀλλὰ μὲ μίαν διαφορὰν ὅτι τὸν ἀγῶνα αὐτὸν τὸν στηρίζομεν ἐπὶ ρεαλιστικῶν δεδομένων καὶ δι’ αὐτὸ πιστεύομεν ὅτι θὰ νικήσωμεν. (Χειροκροτήματα).

§40Ε. ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ. Δὲν μᾶς εἴπατε, κύριε Ὑπουργέ, ἂν οἱ Κύπριοι εἶναι Ἕλληνες. (Θόρυβος).

§41Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Δὲν τὰ ἀφήνετε αὐτὰ τὰ γελοῖα; (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι).

§42Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀνακαλέσῃ ὁ κ. βουλευτής. (Συνεχίζεται ὁ θόρυβος).

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀνακαλέσητε. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λέγωνται τοιαῦτα πράγματα.

§44Ε. ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ. Πρῶτα–πρῶτα, νὰ ἀκούσητε τί εἶπα.

§45Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Νὰ τὰ ἐπαναλάβητε (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι).

§46Ε. ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ. Ἀφήσατέ με νὰ σᾶς ἐπαναλάβω τί εἶπα. Εἶχε δηλώσει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι οἱ Κύπριοι δὲν εἶναι Ἕλληνες.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορεῖτε, κύριε βουλευτά, νὰ λέγετε αὐτὰ τὰ πράγματα, ὑπὸ μορφὴν διακοπῆς, μὴ ἀκουομένης εὐκρινῶς, καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι ἀμφίβολα. Ἐντὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς χρειάζεται περισσοτέρα γενναιοφροσύνη. Καλεῖσθε νὰ ἀνακαλέσητε.

§48Ε. ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶπον, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἶπεν, ὅτι οἱ Κύπριοι δὲν εἶναι Ἕλληνες, διότι ἔτσι εἶχε δηλώσει ὁ κ. Ὑπουργός. Θέλετε νὰ πάω πάρα κάτω; (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι, ἀποδοκιμασίαι ἀπὸ τῆς πλευρᾶς τῆς Συμπολιτεύσεως).

§49Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Ὁ κ. Ἀρβανιτάκης ψεύδεται συχνὰ καὶ ἀνοηταίνει.

§50Ε. ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ. Κύριε Ὑπουργέ, ἐδηλώσατε ὅτι οἱ Κύπριοι δὲν εἶναι Ἕλληνες καὶ ταῦτα εἶναι γραμμένα εἰς τὰ χαρτιά. Λοιπόν, προσέξατε, διότι δὲν φείδομαι... (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι).

§51Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Ὁ κ. Ἀρβανιτάκης, ἐπαναλαμβάνω, ψεύδεται, καὶ ἀνοηταίνει. Οἱ ἀγῶνες μου ὑπὲρ τῶν Κυπρίων εἰς τὰ Ἡνωμένα Ἔθνη, διεξήχθησαν πάντοτε ἐπὶ βάσεως καθαρώτατα Ἑλληνικῆς καὶ ἔχω τὴν τιμήν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχει ὁ κ. βουλευτής, νὰ ἔχουν ἀναγνωρισθῆ οἱ ἀγῶνες αὐτοὶ ἀπὸ αὐτοὺς τούτους τοὺς Κυπρίους.

§52Ε. ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ. Ἐὰν εἴχατε τὸ ἀνάστημα, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, νὰ ὁμιλῆτε ἔτσι, ἔπρεπε νὰ μὴ ἐκλιπαρῆτε νὰ σᾶς σώσωμεν, ὅταν ἦτο τὸ ζήτημα τῆς ζακχάρεως. Ἄνθρωποι ποὺ κάμνουν τέτοια πράγματα... (Θόρυβος — κωδωνοκρουσίαι καὶ ἀποδοκιμασίαι).

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε βουλευτά, δὲν εἶναι πράγματα αὐτά, προσέξατε, διότι πολὺ παρεκτρέπεσθε. Μὲ ἀναγκάζετε ἔτσι νὰ σᾶς ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν.

§54Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Εἰς τὴν ἀνοησίαν καὶ τὸ ψεῦδος ὁ κ. Ἀρβανιτάκης προσθέτει καὶ τὴν χυδαιότητα... (Συνεχίζεται ὁ θόρυβος καὶ αἱ κωδωνοκρουσίαι).

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος ἔχει τὸν λόγον.

§56Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κυρίαι καὶ κύριοι συνάδελφοι, ἡ ἀπάντησις τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπηύθυνε πρὸς τὸν ἔντιμον Πρόεδρον τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἀπάντησις τῆς ὁποίας τὸ περιεχόμενον υἱοθετῶ, εἶναι ἀπάντησις τὴν ὁποίαν υἱοθετεῖ ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§57Σ. ΧΟΥΤΑΣ. Ἡ ἐγκατάλειψις τῆς αὐτοδιαθέσεως.

§58Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἄρνησις ἦτο φυσική, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ Βρεταννικὴ Κυβέρνησις πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν καὶ συμπίπτει ἡ ἀπάντησις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν Βρεταννικήν, ἀπὸ ἀπόψεως πνεύματος καὶ περιεχομένου, δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν διατυπώσεων τῶν λεπτομερειακῶν, πρὸς τὴν ἀπάντησιν τὴν ὁποίαν ἔδωσε καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Μακάριος πρὸς τὸν Κυβερνήτην τῆς Κύπρου. Δὲν νομίζω, ἑπομένως, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ κατακριθῇ ἡ ἐνέργεια αὐτή, διότι ἡ ἐνέργεια αὐτὴ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ κατακριθῇ μόνον ἐὰν ὁρμώμεθα ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀποδεχθῇ ἡ Ἑλλὰς τὴν πρότασιν τὴν Βρεταννικήν. Βεβαίως εἶναι δυνατὸν νὰ κριθοῦν αἱ κατὰ μέρος φράσεις αἱ ὁποῖαι περιλαμβάνονται εἰς τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁπωσδήποτε δὲν κατώρθωσα νὰ ἀνακαλύψω φράσεις αἱ ὁποῖαι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκθέσουν τὴν Ἑλλάδα. Πιθανὸν νὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ καλυτέρα καὶ ἐπιτυχεστέρα διατύπωσις, ὅπως θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ καὶ χειροτέρα. Δὲν διαφωνῶ μὲ τὴν τοποθέτησιν ἡ ὁποία γίνεται. Ἡ τοποθέτησις αὐτὴ ἀνταποκρίνεται εἰς ὅσα ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτῆς κατ’ ἐπανάληψιν εἶχον ἀναπτύξει καὶ πρὸ ἑνὸς καὶ πρὸ δύο ἐτῶν. Δὲν διαφωνῶ εἰς τὴν θέσιν ἡ ὁποία ἐνσαρκοῦται εἰς τὴν ἀπάντησιν τὴν Ἑλληνικήν. Καὶ συγκεκριμένως, διὰ νὰ εἶμαι ἀπολύτως σαφής, δεδομένου ὅτι καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡμίλησα περὶ τῆς τακτῆς καὶ εὐλόγου προθεσμίας, δὲν διαφωνῶ μὲ τὴν ἄποψιν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ γίνῃ μνεία αὐτῆς τῆς καθαρῶς συνθηματικῆς διατυπώσεως ἡ ὁποία ἀπὸ ἀπόψεως οὐσίας, ὅπως ἐτόνισα ἄλλοτε ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτῆς, ἀπαντῶν εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων, δὲν ἔχει ἀξίαν. Διότι καὶ ἂν ἀκόμη ὡρίζετο τακτὴ προθεσμία 7 ἢ 8 ἐτῶν, θὰ ἦτο ἀφελὴς ὁ οἱοσδήποτε Ἕλλην, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπίστευεν ὅτι μετὰ 7 ἢ 8 ἔτη εἰς τὸν αἰῶνα τὸν ὁποῖον διανύομεν καὶ μὲ τὴν ταχύτητα τῆς ἐξελίξεως τῶν γεγονότων τὰ ὁποῖα σημειοῦνται ἢ μᾶλλον μὲ τὴν ταχύτητα ἡ ὁποία χαρακτηρίζει τὸν αἰῶνα, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν μετὰ 8 ἔτη νὰ δεσμεύῃ τοιαύτη τυχὸν φράσις τὴν οἱανδήποτε Κυβέρνησιν. Ἑπομένως, οὐδέποτε εἶχον ἐνστερνισθῆ, καὶ δὲν δικαιοῦμαι σήμερον νὰ μεταβάλω στάσιν μόνον καὶ μόνον διότι ἀνήκω εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ ἔπαυσα νὰ δίδω ψῆφον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ μεταβάλω στάσιν πρὸς τὸ θέμα, οὐδέποτε εἶχον ἐνστερνισθῆ αὐτὴν τὴν διατύπωσιν. Ἄλλωστε καὶ ἀπὸ ἀπόψεως πρακτικῆς κατὰ τὶ θὰ ὠφέλει ἡ διαρκῶς ἐπαναλαμβανομένη διατύπωσις «τακτὴ καὶ εὔλογος προθεσμία», ὅταν ὁ ἔναντι ἡμῶν εὑρισκόμενος διάδικος τοιαύτην τινὰ ἄποψιν δὲν ἀπεδέχετο; Πρέπει νὰ εἴμεθα πρακτικώτεροι, νὰ προβαίνωμεν εἰς τὴν ἐπιδίωξιν τοῦ σκοποῦ, μεταβάλλοντες πολλάκις διατύπωσιν, ἢ μέσα προσπαθείας καὶ νὰ μὴ μένωμεν προσκεκολλημένοι εἰς ὡρισμένας λέξεις. Πιστεύω ἀκραδάντως, τὸ ἐτόνισα ἐπανειλημμένως, καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι παρενεβλήθησαν αἱ ἐκλογαὶ καὶ ἡ ὀξεῖα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἀντίθεσίς μου, δὲν μοῦ ἐπιτρέπουν νὰ ἀλλάξω στάσιν, τὸ εἶπον καὶ ἄλλοτε ὅτι ἡ ἐμμονὴ εἰς τοιαύτας φράσεις δὲν εἶναι πολιτικῶς ὀρθὴ διότι εἶναι φράσις καὶ δὲν εἶναι οὐσία. Φράσις θὰ ἔπαυε νὰ εἶναι ἡ περὶ ἧς πρόκειται σκέψις, ἐὰν δὲν ἀφεώρα μέλλον ἑπτὰ ἐτῶν ἀλλὰ 6, 7 ἢ 8 μηνῶν. Ἀγαπητοὶ κύριοι συνάδελφοι, συμφωνῶ, λοιπόν, μὲ τὴν ἀπάντησιν, ἀλλὰ ὑπάρχει τὸ μέγα θέμα πῶς ἐφθάσαμεν εἰς τὴν τοιαύτην φάσιν τοῦ Κυπριακοῦ, εἰς τὴν τοιαύτην φάσιν τοῦ ὅλου Ἑλληνικοῦ προβλήματος, διότι κρίσις δὲν ὑπάρχει ὡς πρὸς τὸ Κυπριακὸν μόνον, ὑπάρχει κρίσις τῆς ἐθνικῆς μας ζωῆς, ὅπως ὀρθότατα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, καὶ ἐπαναλαμβάνω πῶς ἐφθάσαμεν εἰς τὴν φάσιν αὐτήν. Πρέπει νὰ σᾶς εἴπω ὅτι θέλω νὰ εἶμαι ἀντικειμενικός, ὅπως ὑπῆρξα εἰς τὰς πρώτας μου φράσεις, θὰ εἶμαι καὶ εἰς αὐτὰς αἱ ὁποῖαι ἐπακολουθοῦν. Λέγω ὅτι συμφωνῶ πλήρως πρὸς τὸν ἀξιότιμον κ. Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος ἐπεσήμανε κἄτι τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ἐγὼ εἶχον ἐπισημάνει, ἐπεσήμανε τὴν αἰσιοδοξίαν ἡ ὁποία κατεῖχεν ἕως χθὲς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐμφανίζεται οὕτως εἰπεῖν σήμερον ἐκπλαγεῖσα, διότι ἡ κατὰ τρόπον εὐτυχῆ, κατὰ τὴν Κυβέρνησιν, προωθουμένη Κυπριακὴ ὑπόθεσις αἰφνιδίως ἐσκάλωσε, αἰφνιδίως εἰσῆλθεν εἰς φάσιν δυσμενῆ καὶ δύσκολον. Ἀπορῶ πῶς ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, τῶν ὁποίων τὰ πατριωτικὰ αἰσθήματα τιμῶ, ὅπως τιμῶ τὰ πατριωτικὰ αἰσθήματα ἁπάντων ὑμῶν, πῶς ἐπὶ τόσα χρόνια διαχειριζόμενοι τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς χώρας, δὲν εἶχον ἀντιληφθῆ ὅτι προώθησις οὐσιαστικὴ τοῦ Κυπριακοῦ δὲν σημειοῦται, διότι, ἀντιθέτως, σημειοῦται ἐμπλοκὴ καὶ περιπλοκὴ τοῦ Κυπριακοῦ διαρκῶς μεγαλυτέρα. Καὶ τὸ εἶπον ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔδιδον τὴν ψῆφον μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Τὴν 13ην Μαρτίου 1957, ὅτε εἶχεν ἐπιστρέψει ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπὸ τὴν Νέαν Ὑόρκην, ὅπου εἶχε διαχειρισθῆ ἐνώπιον τοῦ Ο.Η.Ε. τὸ Κυπριακὸν θέμα καὶ εἶχε, τότε, ἀποδεχθῆ, ἐὰν ἐνθυμῆσθε, τὴν Ἰνδικὴν διατύπωσιν. Εἶχεν ἐπιστρέψει, λέγω, ἀπὸ τὴν Νέαν Ὑόρκην καὶ ἐγένετο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ συζήτησις μακρά. Καὶ διείπετο ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπὸ αἰσιοδοξίαν καὶ ἀπὸ αἴσθημα ὅτι εἶχε σημειωθῆ οὐσιώδης ἀπὸ τοῦ 1955 πρόοδος εἰς τὸ Κυπριακόν, καὶ ὅτι εἶχον μάλιστα σημειωθῆ ἐπιτυχίαι. Εἶπον, τότε, πολλά, τὰ ὁποῖα δὲν πρόκειται νὰ σᾶς ἀναγνώσω, ἀλλὰ εἶπον καὶ τὰς ἀκολούθους φράσεις, μὲ τὰς ὁποίας μάλιστα κατέστρεφα, κατὰ τὴν παλαιὰν μᾶλλον κωμικὴν διατύπωσιν, τὸν λόγον μου. Τὴν σημασίαν, εἶπον καὶ παρακαλῶ τοὺς κυρίους στενογράφους νὰ διατυπώσουν τὰς φράσεις τὰς ὁποίας ἀναγινώσκω —τὴν σημασίαν καὶ τὴν βαρύτητα τῆς ἀνάγκης τῆς πρωτοβουλίας — εἶχον ὁμιλήσει περὶ τῆς κυβερνητικῆς πρωτοβουλίας εἰς τὸ Κυπριακὸν — ἐπισημαίνω αὐτὸ τοῦτο τὸ γεγονός, ὅτι ἡ κατάστασις εἰς τὴν Κύπρον δυσχεραίνεται ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἔτι μᾶλλον καὶ ἐπιδεινοῦται κατὰ τρόπον αἱματηρόν. Τὸ ἔτος τὸ ὁποῖον παρῆλθεν ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Μαΐου, ὑπῆρξεν ἔτος ὀδυνηρότατον, ἔχει, δηλαδή, σημειωθῆ μία αἱματηρὰ ἐπιδείνωσις τῆς καταστάσεως. Δι’ αὐτὸ καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὁμιλῇ περὶ ἐπιτυχιῶν — τὸ ἔλεγον καθ’ ἣν ὥραν ἔδιδον τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν — καὶ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ εἰσέλθωμεν — αὐτὴ εἶναι ἡ τελευταία μου φράσις — καὶ φοβοῦμαι ὅτι εἰσερχόμεθα μὲ παθητικὴν διπλωματικὴν στάσιν τῆς Ἑλλάδος εἰς ἔτος ἀκόμη ὀδυνηρότατον καὶ διὰ τὸ Ἔθνος καὶ διὰ τὴν Κύπρον. Εἶναι φράσεις, τὰς ὁποίας χωρὶς νὰ ἔχω ἀναγνώσει τὸν φάκελλον τοῦ Ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν καὶ χωρὶς νὰ ἀσκῶ καθήκοντα κυβερνητικὰ καὶ χωρὶς νὰ διαχειρίζωμαι ὑπευθύνως τὰ πράγματα, διετύπωσα, ὑποστηρίζων τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐπίστευα καὶ πιστεύω καὶ σήμερον, εἰς τὸν πατριωτισμόν της, φράσεις τὰς ὁποίας διετύπωσα πρὸ ἑνὸς ἔτους. Δυστυχῶς, ἐπηλήθευσα. Ἡ αἰσιοδοξία τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἦτο βάσιμος. Καὶ ἠναγκάσθην καὶ πρὸ τῶν τελευταίων αἱματηρῶν καὶ τραγικῶν γεγονότων τῆς Κύπρου, νὰ ὁμιλήσω σχετικῶς, κατὰ τὴν προεκλογικὴν περίοδον, καὶ δὲν θὰ ἐπαναλάβω τὰ ἐπιχειρήματα καὶ τοὺς συλλογισμοὺς τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξα. Ἠναγκάσθην νὰ ὁμιλήσω, ἀπαντῶν, διότι ἄλλως δὲν θὰ ἔθιγα κατὰ τὴν προεκλογικὴν περίοδον τὸ Κυπριακόν, ἀπαντῶν εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ συγκεκριμένως εἰς τὸν λόγον τὸν ὁποῖον εἶχεν ἐκφωνήσει ἐν Θεσσαλονίκῃ, λόγον εἰς τὸν ὁποῖον ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ κατακρίνῃ κατὰ τρόπον δριμύν, τὴν ἀκολουθηθεῖσαν μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1955 διαχείρισιν ἐπὶ τοῦ Κυπριακοῦ. Καὶ εἶπε τότε, ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εὗρε τὸ Κυπριακὸν εἰς τὴν χειροτέραν δυνατὴν φάσιν. Καὶ ἐνῷ τὸ εὗρεν εἰς τὴν χειροτέραν δυνατὴν φάσιν, πρὸ ἑνὸς μηνός, ὅταν ἐγένοντο ἐκλογαί, ἔλεγεν εἰς τὸν λαὸν τῆς Ἑλλάδος, διὰ τοῦ λαοῦ τῆς Θεσσαλονίκης, ὅτι τὸ εἶχε προωθήσει κατὰ τρόπον ἐξαιρετικὸν καὶ κατὰ τρόπον ὁ ὁποῖος μᾶς ἀπεμάκρυνεν ἀπὸ τὴν φοβερὰν ἐμπλοκὴν τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1955. Ἀξιότιμοι κυρίαι καὶ κύριοι συνάδελφοι, ἀπαντῶν εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, μίαν ἑβδομάδα ἀργότερον, ἐν Θεσσαλονίκῃ, εἶπον ὅτι οὔτε ὁ ἀξιότιμος καὶ ἀγαπητὸς συνάδελφος κ. Στεφανόπουλος καὶ ἐγώ, οὔτε ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δικαιούμεθα νὰ διεκδικήσωμεν δάφνας. Ἐπειδὴ ἡ λέξις αὐτὴ ἐπείραξε μίαν πολὺ συμπαθῆ ἀπογευματινὴν ἐφημερίδα, ἡ ὁποία ἐνόμισεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ χρησιμοποιηθῇ ἡ λέξις αὐτή, τὴν διορθώνω καὶ λέγω ὅτι οὔτε ἡμεῖς, οὔτε ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργός, δικαιούμεθα νὰ διεκδικήσωμεν τὰ χειροκροτήματα, ἔστω τῶν φίλων μας. Ἀγῶνα διεξηγάγομεν, ἀγῶνα διεξάγομεν. Προσπαθείας δυσχερεῖς ἐκάμαμεν, προσπαθείας δυσχερεῖς κάμνομεν. Ποῖοι ἔκαμαν περισσότερα λάθη, ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι, τότε, διεχειριζόμεθα ὑπὸ τὴν ἡγεσίαν τοῦ ἀειμνήστου Στρατάρχου Παπάγου τὸ θέμα ἢ ὁ σημερινὸς κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ σημερινὸς κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, αὐτὸ εἶναι θέμα οὐσιῶδες, ἀλλὰ εἶναι θέμα, διὰ τὴν ἔρευναν τοῦ ὁποίου δὲν θὰ ἤρκουν ὀλίγαι μόνον λέξεις. Καὶ δὲν νομίζω ὅτι ἡμεῖς διαχειρισθέντες ἐπίσης τὸ θέμα χωρὶς ἄμεσον ἐπιτυχίαν, λόγῳ τῶν φοβερῶν ἀντικειμενικῶν συνθηκῶν, αἱ ὁποῖαι ἔκτοτε ἐδημιουργήθησαν, δὲν νομίζω ὅτι ἡμεῖς αὐτὴν τὴν στιγμὴν πρέπει νὰ καταπονήσωμεν τὴν Βουλήν, προβαίνοντες εἰς τὴν σύγκρισιν τῆς διαχειρίσεως καὶ προσπαθοῦντες νὰ ἀποδείξωμεν ὅτι ἡ ἐκ μέρους μας γενομένη διαχείρισις ὑπῆρξε περισσότερον ἐπιτυχής.

§59Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ. (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἐκεῖνο ποὺ ἐλέχθη, τότε, δὲν εἶχε τὴν ἔννοιαν τῆς κριτικῆς καὶ πολλῷ μᾶλλον τῆς ἐπικρίσεως, ἀλλὰ τῆς διαπιστώσεως ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εὑρίσκετο τὸ θέμα εἰς μίαν ὀξυτάτην φάσιν.

§60Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πράγματι ὡμολόγησα καὶ προηγουμένως — καὶ ἡ ὁμολογία αὐτὴ ἦτο ἐπιβεβλημένη — ὅτι τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1955 εἶχε σημειωθῆ ἐπίσης δυσχερής, δυσχερεστάτη φάσις τοῦ Κυπριακοῦ, ἀλλὰ πιστεύω ἀκραδάντως, ὅτι ἡ φάσις, τὴν ὁποίαν ἀντιμετωπίζομεν σήμερον εἶναι ἔτι δυσχερεστέρα, καὶ ἑπομένως πρέπει μὲ πάρα πολλὴν προσοχὴν οἱ διαχειριζόμενοι τὰ μεγάλα αὐτὰ ζητήματα νὰ προβαίνουν ὅταν ὁμιλοῦν εἴτε πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, εἴτε πρὸς τὸν λαόν, εἰς ἐκδήλωσιν αἰσιοδοξίας, ὅταν περὶ τοιούτων μεγάλων προβλημάτων πρόκειται, τῶν ὁποίων ἡ λύσις εἶναι ἐκ τῶν πραγμάτων δυσχερεστάτη. Κατὰ τὴν δευτερολογίαν του τὴν ἀποψινήν, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἔθεσεν ἕνα ἐρώτημα, τὸ ὁποῖον πράγματι εἶναι σοβαρὸν καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς τὸ ἐρώτημα αὐτὸ νὰ ἀπαντήσω, εὐκόλως, τοὐλάχιστον. Ἔθεσα τὸ ἐρώτημα: Ἐκτὸς τῆς Αʹ, Βʹ, Γʹ ἐνεργείας, ποίαν τετάρτην ἢ πέμπτην ἐνέργειαν θὰ ἐκάμνατε, ἡ ὁποία θὰ προώθει οὐσιωδῶς τὸ Κυπριακόν; Ἡ ἐρώτησις εἶναι πράγματι ἀξία προσοχῆς καὶ εἶναι χρέος ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι ἀντιπροσωπεύομεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν, νὰ δώσωμεν τὴν ἀπάντησιν, ὄχι μόνον εἰς τὸν στενὸν χῶρον ἑνὸς Συμβουλίου τοῦ Στέμματος ἢ μιᾶς συσκέψεως τῶν πολιτικῶν Ἀρχηγῶν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἐὰν ὑπάρχουν μέσα οὐσιώδη, πρέπει νὰ τὰ εἴπωμεν. Ἡ Ἄκρα Ἀριστερὰ τὰ εἶπεν. Ἡ Ἄκρα Ἀριστερὰ — καὶ θὰ ἔλθω εἰς τὴν Ἀριστεράν, διότι διαφωνῶ βεβαίως πρὸς τὴν γραμμὴν ποὺ ὑπέδειξεν — ἡ Ἄκρα Ἀριστερὰ ὑπέδειξε γραμμήν. Καὶ μάλιστα ὁ κ. Τσιριμῶκος, κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, ἔφθασε καὶ πέραν τοῦ σημείου, εἰς τὸ ὁποῖον ἔφθασεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς ΕΔΑ, ὁ ὁποῖος ὡμίλησεν ἀπόψε καὶ ἐνῷ συχνὰ ἐπικαλεῖται τὴν ἰδιότητά μου ὡς καθηγητοῦ, ἀπόψε διὰ πρώτην φορὰν τὴν παρέλειψε. Ἀγαπητοὶ κύριοι συνάδελφοι, ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, χωρὶς νὰ ὑποδείξῃ ὡρισμένην ἐνέργειαν, προέβη εἰς οὐσιώδη βεβαίως ὑπαινιγμόν. Ἐὰν ὁ ὑπαινιγμὸς αὐτὸς περιέχῃ ἀλήθειαν ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὄχι τῆς εἰλικρινοῦς τοποθετήσεως ἐκ μέρους τοῦ κ. Παπανδρέου, ἀλλὰ τῆς ἀκριβείας τῶν δεδομένων καὶ τῶν διαπιστώσεων, ἐὰν περιέχῃ ἀλήθειαν, ὑπάρχει βεβαίως χῶρος οὐσιώδους κριτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Παπανδρέου εἶπεν ὅτι δύο εἶναι αἱ κριτικαὶ (τὸ εἶπεν καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τοῦ Προοδευτικοῦ Κόμματος κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων) ἡ μία ὁ συμβιβασμός, καὶ ὀρθότατα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ἀπόψε ὅτι, ὁ συμβιβασμὸς χρειάζεται ἐπίσης γενναιότητα καὶ μάλιστα μεγαλυτέραν ἀπὸ τὴν γενναιότητα τὴν ὁποίαν χρειάζεται ἐκ τοῦ ἀσφαλοῦς ἐπιδίωξις ἐν Ἑλλάδι τῆς ἀμέσου λύσεως, διότι ἡμεῖς ἐκ τοῦ ἀσφαλοῦς τὴν ἐπιδιώκομεν, ἐνῷ οἱ Ἕλληνες τῆς Κύπρου βεβαίως φονεύονται, ἀντιμετωπίζουν τραγικὰς περιστάσεις, ἡ μία, λοιπόν, εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ συμβιβασμοῦ, ἡ ἄλλη εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ ἀνενδότου ἀγῶνος. Καὶ προσέθεσεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἐνῷ ψυχολογικῶς διέπεται ἀπὸ τὴν τάσιν πρὸς τὸν συμβιβασμόν, δημοσίως κηρύσσει καὶ διακηρύσσει τὸν ἀγῶνα. Ἐὰν πράγματι σημειοῦται τοιαύτη ἀντινομία, τότε ἡ διαχείρισις ἡ ὁποία ἐγένετο καὶ ἡ ὁποία πρόκειται εἰς τὸ μέλλον νὰ γίνῃ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπω ὅτι ἦτο καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς τὸ μέλλον νὰ εἶναι εὐτυχής. Δὲν θεωρῶ, εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπάρχει ἡ ἀντινομία αὐτή, τὴν ἀντινομίαν αὐτὴν ὡς πρᾶγμα παράδοξον, διότι τὸ θέμα τὸ Κυπριακὸν εἶναι δυσχερὲς καὶ ὑπάρχει, ἐκτὸς τῆς εὐκόλου πεζοδρομιακῆς κραυγῆς προβληματικότης εἰς τὴν ψυχὴν καὶ τὴν συνείδησιν πολλῶν. Πάντως, εἰς ἣν περίπτωσιν δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἀντινομία περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ κ. Παπανδρέου, θὰ ἐγένοντο ἐντονώτεραι προσπάθειαι διαφημίσεως φερ’ εἰπεῖν θὰ ἐξεδίδετο ἡ Μαύρη Βίβλος ἢ θὰ συνέβαινον ἄλλα βήματα προβολῆς τοῦ Κυπριακοῦ τὰ ὁποῖα ὑπηνίχθη ὁ κ. Παπανδρέου. Δὲν συμφωνῶ, ὅμως, εἰς τὰ καθαρῶς πολιτικὰ διεθνῆ βήματα, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησε. Τὰ ἄλλα, ὅμως, τὰ καθαρῶς προπαγανδιστικὰ βήματα, αἱ ἐνέργειαι, δηλαδή, ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι θὰ διεφώτιζον ἔτι μᾶλλον τὸ παγκόσμιον κοινόν, θὰ ἐγίνοντο εὐχερέστερον καὶ πληρέστερον ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἀντινομία, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων. Ἀνακεφαλαιώνω: Καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἀντινομία δὲν εἶναι ἔγκλημα, διότι πρόκειται περὶ πολυπλόκου προβλήματος καὶ ἀπέναντι τοιούτων προβλημάτων εἶναι πολὺ συχνὰ δυσχερὴς ἡ τοποθέτησις. Δεύτερον, ἐὰν δὲν ὑπῆρχε ἡ ἀντινομία, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνουν ὡρισμένα βήματα διαφωτίσεως τῆς παγκοσμίου κοινῆς γνώμης πληρέστερα. Ἀλλὰ διὰ νὰ εἶμαι ἀπολύτως ἀντικειμενικός, καὶ εἰλικρινής, πρέπει νὰ προσθέσω καὶ κἄτι τρίτον, ὅτι καὶ ἂν ἐγένοντο τὰ βήματα αὐτά, λύσις τοῦ Κυπριακοῦ, ἀνταποκρινομένη εἰς τὸν πόθον μας καὶ εἰς τὸν πόθον τῶν Ἑλλήνων τῆς Κύπρου, δὲν θὰ εἶχε σημειωθῆ, διότι δὲν θὰ ἦτο μόνον πλάνη, ἀλλὰ κάτι χειρότερον τῆς πλάνης, ἐὰν ἰσχυρίζετό τις ὅτι θὰ ἦτο δυνατόν, ἐὰν δὲν εἶχε διαχειρισθῆ τὸ ζήτημα ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἀειμνήστου Στρατάρχου Παπάγου καὶ μετὰ ταῦτα ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Καραμανλῆ, ἀλλὰ ἄλλη τις Κυβέρνησις, θὰ εἶχεν ἐφεύρει τοιαῦτα μέτρα ἐκβιασμοῦ (διότι αἱ ἀντικειμενικαὶ συνθῆκαι εἶναι τόσον δυσχερεῖς καὶ μόνον μέσα ἐκβιασμοῦ θὰ ἐπετύγχανον), θὰ εἶχε ἐφεύρει τοιαῦτα μέσα, ὥστε θὰ ἐδίδετο τὸ δικαίωμα τῆς αὐτοδιαθέσεως εἰς τὸν Κυπριακὸν λαόν. Ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, ἡ Ε.Δ.Α. ὡμίλησε περὶ τοιούτων μέσων. Εἶναι ἡ μόνη, ἡ ὁποία ὡμίλησεν περὶ τοιούτων μέσων, καὶ εἶπεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔπρεπε — τὸ πρῶτον στάδιον τῶν συλλογισμῶν της τὸ πηδῶ, — νὰ ζητήσῃ τὴν συνδρομὴν μιᾶς μεγάλης δυνάμεως, τῆς Σοβιετικῆς Ἑνώσεως.

§61Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Καὶ τοῦ Ἀραβικοῦ κόσμου.

§62Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Ἀραβικὸς κόσμος ἐμμέσως ὁδηγεῖ ἐκεῖ, κατ’ ἀνάγκην, διότι ὁ Ἀραβικὸς κόσμος δὲν ἔχει ὑδρογονικὴν βόμβαν.

§63Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἐπῆγε καὶ ὁ Μακάριος ἐκεῖ.

§64Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν. Ἐγὼ σέβομαι βαθύτατα τὸν Ἀραβικὸν κόσμον καὶ συμμερίζομαι τοὺς πόθους του, ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι οὐσιαστικὴ αὐτοῦ τοῦ κόσμου ἡ ἐπέμβασις. Δύο δυνάμεις εἰς τὸν κόσμον, δύο μερίδες, ἔχουν δύναμιν ἐκβιασμοῦ, ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι διαθέτουν τὴν ὑδρογονικὴν βόμβαν. Πρέπει, ἀξιότιμοι κυρίαι καὶ κύριοι συνάδελφοι, νὰ γίνωμεν ρεαλισταί, νὰ μὴ ἐξετάζωμεν τὰ προβλήματα μὲ τὴν νοοτροπίαν οὔτε τοῦ 19ου αἰῶνος, οὔτε κἂν τοῦ 20οῦ, μέχρι τοῦ 1950. Ἑπομένως, κατ’ ἀνάγκην, οἱ συλλογισμοὶ οἱ πρῶτοι τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Ε.Δ.Α., θὰ ὡδήγουν εἰς τὸ δεύτερον μέρος τῶν συλλογισμῶν. Ἀξιότιμοι φίλοι, σέβομαι βαθύτατα τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν. Πρόκειται περὶ τεραστίας χώρας, ἡ ὁποία εἰς τὸν 20ὸν αἰῶνα ἔχει ἀναλάβει μίαν τεραστίαν προσπάθειαν. Δὲν ἐξετάζω τὰ μέσα, βάσει τῶν ὁποίων ἐπιχειρεῖ τὴν προσπάθειαν αὐτήν. Δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα κἂν νὰ τὸ πράξω, ὁμιλῶν περὶ Σοβιετικῆς Ἑνώσεως. Ἐὰν ὡμίλουν, ἢ ὁμιλήσω, περὶ κομμουνισμοῦ Ἑλληνικοῦ, θὰ εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ τὸ κάμω. Σέβομαι, λοιπόν, τὴν μεγάλην αὐτὴν προσπάθειαν μιᾶς χώρας, τῆς ὁποίας, ἄλλωστε, ἡ ἰδιοτυπία ἀπὸ ἀπόψεως λαϊκῆς ψυχολογίας, δυσκόλως ἐπιτρέπει τὴν κριτικήν. Διότι καὶ ἀντικειμενικῶς ἐὰν ἐξετάσωμεν τὴν περίπτωσιν ὡς ἐπιστήμονες, δυσκόλως θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ καταλήξωμεν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι εἰδικῶς ἐν τῇ Σοβιετικῇ Ἑνώσει θὰ ἦτο δυνατὴ μετὰ τὸ 1917 ἄλλη ἐξέλιξις, ἐκτὸς ἐκείνης, ἡ ὁποία ἐπῆλθε. Καὶ ἐφ’ ὅσον θὰ ἐπειθόμεθα ὅτι εἰδικῶς διὰ τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν, διὰ τὴν Παλαιὰν Ρωσίαν, ἄλλη ἐξέλιξις δὲν θὰ ἦτο δυνατὴ ἢ δὲν θὰ ἦτο εὔκολος, τότε, ἀσχέτως καὶ τῆς πολιτικῆς ἐπιφυλακτικότητος, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται, καθαρῶς ἐπιστημονικῶς θὰ πρέπει νὰ καταλήξωμεν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἐκεῖ σημειοῦται μία μεγάλη προσπάθεια, ἕνα μεγάλο πείραμα. Πάντως, ἀσχέτως τοῦ τί γίνεται εἰς τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν, ἡ Ἑλλὰς θὰ διέπραττε τεράστιον σφάλμα, ἐὰν ἐπεκαλεῖτο τὴν συνδρομὴν τῆς Σοβιετικῆς Ἑνώσεως, διὰ τὴν ἐπίλυσιν τοῦ Κυπριακοῦ, συνδρομὴν πέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν παρέχει ἡ Σοβιετικὴ Ἕνωσις διὰ τῆς ψήφου της εἰς τὸν Ο.Η.Ε. Διότι, φυσικά, ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Ε.Δ.Α. δὲν ἐννοεῖ εἰδικῶς τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν δίδει εἰς τὸν Ο.Η.Ε., τὴν ψῆφον αὐτὴν τὴν δίδει καὶ θὰ τὴν ἔδιδεν εἴτε πρόκειται περὶ Κυβερνήσεως τοῦ κ. Καραμανλῆ, εἴτε ἐπρόκειτο περὶ Κυβερνήσεως ἄλλης. Διότι, διάφοροι λόγοι, πρὸς οἱανδήποτε συναισθηματικὴν τοποθέτησιν, ὑπαγορεύουν εἰς τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν τὴν ψῆφον αὐτῆς. Ἄλλο πρᾶγμα, λοιπόν, ὑπενόει ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Ε.Δ.Α. Καὶ ὑπενόει κἄτι τὸ ὁποῖον κατ’ οὐσίαν ἀντιφάσκει πλήρως πρὸς τὴν συμβατικὴν καὶ μᾶλλον εἰρωνικὴν τοποθέτησιν, ὅτι ἂς μείνωμεν εἰς τὸ ΝΑΤΟ, ἀλλὰ νὰ εἴμεθα ἀνεξάρτητοι. Ἐὰν εἰς τὸν Κυπριακὸν λαὸν πρόκειται νὰ δοθῇ κἄποτε τὸ δικαίωμα νὰ καθορίσῃ τὰ κατ’ αὐτὸν ἐλευθέρως, τὸ δικαίωμα αὐτὸ δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ ἐξασφαλισθῇ διὰ τοῦ ἐκβιασμοῦ, τὸν ὁποῖον τυχὸν θὰ προεκάλει ἡ Μόσχα ἔναντι τοῦ Λονδίνου καὶ τῆς Οὐασιγκτῶνος. Ἀπεναντίας, μάλιστα, τὸ θέμα τῆς Κύπρου, θὰ περιεπλέκετο, δεδομένου τοῦ τεραστίου ἀνταγωνισμοῦ καὶ ἐντόνου ἀνταγωνισμοῦ μεταξὺ Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως, μεταξὺ Μόσχας καὶ Οὐασιγκτῶνος. Τὸ Κυπριακὸν τότε ἀκριβῶς θὰ ἐνεταφιάζετο ὁριστικῶς καὶ θὰ ἔπρεπε, ἀξιότιμοι κ. συνάδελφοι, νὰ ἀναμένωμεν παγκόσμιον πόλεμον καὶ νίκην τῆς Μόσχας καὶ ἀπεχθανόμεθα ὅλοι τὸν παγκόσμιον πόλεμον, ἐγὼ ἀπεχθάνομαι καὶ τὸ δεύτερον, ἐὰν συμβῇ τὸ πρῶτον — θὰ ἔπρεπε νὰ εὐχώμεθα παγκόσμιον πόλεμον καὶ νίκην τῆς Μόσχας, διὰ νὰ δοθῇ ἐνδεχομένως ἡ Κύπρος εἰς μίαν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία θὰ εἶχε παύσει νὰ εἶναι ἐλευθέρα. (Χειροκροτήματα). Εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ξεκαθαρίσω ὡρισμένας ἐννοίας καὶ ὡρισμένα πράγματα. Θὰ ἤμην εὐτυχὴς ἐὰν τὸ εἶχε πράξει ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων. Διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Ε.Δ.Α. ὑπῆρξεν ἀπόψε πάρα πολὺ προσεκτικός, ὅπως πάντοτε, καὶ πολὺ ἐπιφυλακτικός, ἐνῷ κατὰ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις ὡρισμένοι ἐκ τῶν κυρίων συναδέλφων τῆς Ε.Δ.Α., συγκεκριμένως ὁ κ. Τσιριμῶκος, ὁ ὁποῖος ἔχει πράγματι ἐξαιρετικὴν εὐφράδειαν, καθὼς καὶ ὁ κ. Μπριλλάκης, ἔφθασαν μακρυὰ καὶ εἶπον πράγματα εἰς τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ δοθῇ ἀπάντησις. Ἀφοῦ δὲν ἐδόθη, τότε, ἐγὼ δὲν ἐδικαιούμην νὰ τὴν δώσω, θὰ τὴν δώσω ἀπόψε. Καὶ ἀπόψε δικαιοῦμαι, διότι ἔλαβα τὸν λόγον μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος περιέλαβεν ὑπαινιγμούς, ἀπαντήσας πρὸς τὴν Ε.Δ.Α. καὶ μετὰ τὸν λόγον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Ε.Δ.Α. Εἶπεν ὁ κ. Τσιριμῶκος, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, κατ’ οὐσίαν αὐτὰ τὰ εἶπεν καὶ ὁ κ. Πασσαλίδης, ὅτι ὑπάρχει ἀντίθεσις, ἀντινομία, μεταξὺ τῆς ἐπιδιώξεως τῆς ἐλευθερίας τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ καὶ τῆς παραμονῆς μας εἰς τὸ ΝΑΤΟ, εἰς τὸν κόσμον, δηλαδή, τῆς ἀποικιοκρατίας. Δὲν ἐδόθη, τότε, ἀπάντησις. Θὰ τὴν δώσω ἀπόψε. Δὲν ὑπάρχει οὐδεμία, ἀξιότιμοι φίλοι, ἀντίφασις. Ὁ κόσμος τῆς Δύσεως, ὁ κόσμος ὁ λεγόμενος ἀπὸ ἡμᾶς «ἐλεύθερος», εἶναι κόσμος εἰς τὸν ὁποῖον ἀκριβῶς διότι κρατεῖ ἐλευθερία, εἶναι δυνατὴ ἀντιδικία, εἶναι δυνατὸς ὁ ἀγών, εἶναι δυνατὴ ἡ διαφωνία. Καὶ διαφωνοῦμεν, ἀντιδικοῦμεν πρὸς τὴν Μεγάλην Βρεταννίαν, παρ’ ὅλους τοὺς δεσμούς, οἱ ὁποῖοι μᾶς συνδέουν πρὸς αὐτὴν καὶ παρ’ ὅλας τὰς ἀναμνήσεις αἱ ὁποῖαι, δι’ ἐμὲ τοὐλάχιστον, ἐξακολουθοῦν νὰ εἶναι ἱεραί, ὅσον ἀφορᾷ τὸ παρελθὸν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Κάνιγγος μέχρι τῆς ἐποχῆς τοῦ Στρατηγοῦ Σκόμπυ. Ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, ἀντιδικοῦμεν πρὸς τὴν Μεγάλην Βρεταννίαν, ἀγωνιζόμεθα διεθνῶς, χωρὶς νὰ φοβούμεθα, ὅτι πρόκειται νὰ μᾶς καταλάβῃ. Διαφωνοῦμεν χωρὶς νὰ φοβούμεθα ὅτι πρόκειται νὰ ἀποκεφαλισθῶμεν, διαφωνοῦμεν χωρὶς νὰ φοβούμεθα ὅτι πρόκειται νὰ ἀνασκολοπισθῶμεν, διότι ἐρχόμεθα εἰς ἀντίθεσιν πρὸς αὐτήν. Δι’ αὐτὸ ἀνήκομεν εἰς τὸν κόσμον αὐτόν, καὶ ὅταν μᾶς ἀδικοῦν ὡρισμένα Κράτη, τὰ περισσότερα τοῦ κόσμου τούτου, τοῦ κόσμου δηλαδὴ τοῦ ἐλευθέρου, γνωρίζομεν ὅτι ὑπάρχει κοινὴ γνώμη ἡ ὁποία κοινὴ γνώμη εἰς τὰς διαφόρους χώρας τοῦ Δυτικοῦ κόσμου, εἶναι δυνατὸν μίαν ἡμέραν, διαφωτιζομένη, νὰ κατακτηθῇ. Πῶς νὰ κατακτήσῃς τὴν κοινὴν γνώμην εἰς χώραν εὑρισκομένην ἔξω τοῦ λεγομένου ἀπὸ ἡμᾶς ἐλευθέρου κόσμου; Καὶ ἐκτὸς τούτου, ἐπειδὴ ὁ κ. Πασσαλίδης καὶ ὁ κ. Μπριλλάκης καὶ ὁ κ. Τσιριμῶκος, ἔθεσαν τὸ ὅλον ζήτημα τῆς ἐλευθερίας, ἐπὶ ἐπιπέδου οὐχὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ, διότι ἐκεῖ δὲν τίθεται ζήτημα (καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπάρχει πλήρης ἐλευθερία καὶ εἰς Ἡνωμένας Πολιτείας καὶ εἰς τὸ Βέλγιον) ἀλλὰ τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων, διότι ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐσωτερικὴν Δημοκρατίαν, δὲν θὰ ἀσχοληθῶ μὲ τὸ πρόβλημα, αὐτὸ κατ’ ἐμὲ εἶναι αὐτονόητον ὅτι ὑπάρχει εἰς τὴν Δύσιν καὶ δὲν ὑπάρχει εἰς τὴν Ἀνατολὴν θὰ συμπληρώσω τοὺς συλλογισμούς μου σχετικῶς μὲ τὴν μὴ ὕπαρξιν ἀντινομίας εἰς τὴν θέσιν τὴν ὁποίαν ἡμεῖς οἱ πιστεύοντες εἰς τὴν Δημοκρατίαν καὶ εἰς τοὺς ἐλευθέρους θεσμούς, ἔχομεν λάβει. Ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, μόνον τότε θὰ ἐκλόνιζε τὰς πεποιθήσεις μου, καὶ θὰ ἐκλόνιζε τὰ ὅσα πιστεύω, ἡ τοποθέτησις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ Ε.Δ.Α., ἐὰν ἡ Ε.Δ.Α. ὡς Ἑλληνικὸν Κόμμα, μὲ κύριον πυρῆνα σκληρόν, ὅπως συνήθως λέγουν τινές, τὸν κομμουνισμόν, ἀνελάμβανε πρώτη αὕτη, διότι ἡμεῖς τὸ ὁμολογοῦμεν, φοβούμεθα νὰ τὸ πράξωμεν, ἐνῷ δὲν φοβούμεθα νὰ ἀντιδικήσωμεν πρὸς τὴν Μεγάλην Βρεταννίαν, φοβούμεθα νὰ ἀντιδικήσωμεν πρὸ τὴν Ἀλβανίαν καὶ τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν, ἐὰν πρώτη ἡ Ε. Δ.Α. ἤρχετο καὶ ἀπῄτει τὴν ἀποκατάστασιν τῆς φοβερᾶς καὶ τραγικῆς ἀδικίας, ἡ ὁποία ἔχει σημειωθῆ εἰς τὴν Βόρειον Ἤπειρον. Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἔχει πολεμήσει ἐκεῖ. Οἱ Ἕλληνες ἐξερριζώθησαν, διότι αἱ μέθοδοι αἱ ἐφαρμοσθεῖσαι ἐκεῖ κατέστησαν ἀδύνατον τὴν ζωὴν τῶν Ἑλληνικῶν Κοινοτήτων. Καὶ ἐν Κύπρῳ ἐκρεμάσθησαν ἄνθρωποι, ἀλλὰ ὀλίγοι καὶ συγκεκριμένοι. Πρόκειται ἀσφαλῶς περὶ ἐγκλήματος. Ἐν Βορείῳ Ἠπείρῳ, ὅμως, ἐκρεμάσθη σχεδὸν ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ δὲν ὁμιλεῖ ἡ Ε.Δ.Α. ἐπ’ αὐτοῦ. Ἐγὼ ἔχω τὸ θάρρος νὰ ἀνομολογῶ τὸν φόβον μου καὶ νὰ λέγω ὅτι δὲν ἀνακινῶ καὶ δὲν ἀνεκίνησε καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ δὲν ἀνεκίνησε καὶ τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θέμα Βορείου Ἠπείρου, διότι φοβούμεθα τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν. Σεῖς, ὅμως, οἱ ὁποῖοι ζητεῖτε τὸν προσανατολισμὸν τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Μόσχαν, φοβεῖσθε καὶ σεῖς τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν, ἀποσιωπῶντες τὸ μεγάλο τοῦτο θέμα. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς Συμπολιτεύσεως). Κύριοι, χρειάζεται τὸ ξεκαθάρισμα αὐτό, διότι ἄνευ τοῦ ξεκαθαρίσματος αὐτοῦ τὸ 24% τῆς Ε.Δ.Α. θὰ γίνῃ 50% καὶ 75%. Καὶ ἔχομεν καθῆκον ἐκεῖνα τὸ ὁποῖον παρελείψαμεν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐγὼ καὶ ἄλλοι, κατὰ τὴν προεκλογικὴν περίοδον νὰ τὸ πράξωμεν κατὰ τὴν περίστασιν αὐτήν. Πρέπει νὰ διαφωτίσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἐπὶ τοῦ μεγάλου αὐτοῦ θέματος. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς Συμπολιτεύσεως).

§65Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀπαντήσω, διότι καὶ ἄλλην φορὰν μοῦ ἐθέσατε αὐτὸ τὸ ζήτημα καὶ ἀπήντησα ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς. Ἴσα–ἴσα, δι’ αὐτὸ λέμε νὰ συνέρχωνται οἱ Βαλκανικοὶ λαοὶ καὶ εἰς τὸ τραπέζι τῆς εἰρήνης νὰ λύσωμεν ὅλας τὰς διαφοράς μας. Τὸ εἶπα, ὅταν ἀπὸ ἐκείνην τὴν πλευρὰν εἶπαν διὰ τὴν Βόρειον Ἤπειρον. Τὸ εἶπα ἀπὸ τὸ βῆμα τῆς Βουλῆς καὶ τὸ λέγω καὶ τώρα, ὅτι μόνον εἰς Ἑλληνικὴν ἀτμόσφαιραν μὲ τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν καὶ μὲ ὅλους τοὺς Βαλκανικοὺς λαοὺς θὰ λύσωμεν τὰς διαφορὰς τὰς ὁποίας ἔχομεν μαζί τους. Ἡμεῖς τὸ ἐθέσαμεν καὶ τὸ θέτομεν καὶ σήμερον ὅτι τὰς διαφοράς μας δὲν θὰ τὰς λύσωμεν διὰ τῶν ὅπλων. Εἰς Ἑλληνικὸν τραπέζι μαζὶ μὲ τοὺς Βαλκανικοὺς λαοὺς καὶ μαζὶ μὲ τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν θὰ λύσωμεν τὰς διαφορὰς τὰς ὁποίας ἔχομεν μὲ τὰς χώρας αὐτάς. Τὸ ἐδήλωσα ἄλλοτε καὶ τὸ δηλώνω καὶ σήμερα, ὄχι, ὅμως, μὲ ὅπλα. Ἐὰν τὸ κάμωμεν ἠμπορεῖ νὰ καταστραφῶμεν!

§66Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀξιότιμοι καὶ ἀγαπητοὶ κ. συνάδελφοι, ἡ δήλωσις εἰς τὴν ὁποίαν προέβη ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Ε.Δ.Α., δὲν εἶναι δήλωσις ἡ ὁποία θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἱκανοποιήσῃ τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα. Πρόκειται περὶ ὑπεκφυγῆς καὶ οὐχὶ περὶ ἀντιμετωπίσεως τοῦ προβλήματος. Ἀναγνωρίζω ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Ε.Δ.Α. νὰ πράξῃ ἄλλως δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα διότι τὸ δικαίωμα τοῦ κ. Προέδρου τῆς ΕΔΑ δὲν καθορίζεται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ δὲν καθορίζεται ἐν τῇ οἰκίᾳ του, ἀλλὰ καθορίζεται κατ’ ἄλλον τρόπον (χειροκροτήματα ἐκ τῆς Συμπολιτεύσεως). Δι’ αὐτό, μολονότι βεβαιότατα συμπαθῶ τὸν παλαιὸν ἀγωνιστὴν Πρόεδρον τῆς Ε.Δ.Α., διότι συμπαθῶ πάντας τοὺς ἀγωνιστὰς καὶ ἰδίᾳ ἐκείνους, καὶ εἶναι πολλοὶ μεταξὺ τῶν παρισταμένων βουλευτῶν τῆς Ε.Δ. Α., οἱ ὁποῖοι ἀντιμετώπισαν δοκιμασίας μεγάλας, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἔχω τὴν συμπάθειαν αὐτήν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποφύγω τὴν ἐξήγησιν τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἔδωσα καὶ δὲν εἶναι δυνατόν, ἑπομένως, νὰ ἐπιμείνω νὰ προβῇ εἰς ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ προβῇ. Πρὸ ὀλίγου, πρὶν μὲ διακόψῃ ὁ κ. Πασσαλίδης, εἶχα διατυπώσει μίαν φράσιν, τὴν ὁποίαν θὰ θεωρήσητε ἀσφαλῶς ὡς ἐνέχουσαν ὀξύμωρον σχῆμα. Εἶπον ὅτι ἐγὼ ἔχω τὸ θάρρος νὰ ὁμολογῶ τὸν φόβον μου, φόβον ὄχι προσωπικὸν ἀλλὰ φόβον ὡς πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ δὲν προβαίνω εἰς τὴν διεκδίκησιν τὴν διεθνῆ εἰς τὴν προβολὴν αἰτήματος σχετικῶς πρὸς τὴν Βόρειον Ἤπειρον. Καὶ ἐρχόμεθα εἰς ἕνα κρίσιμον ἠθικὸν θέμα: Ὅταν ἀπεφασίσαμεν νὰ προβάλωμεν τὸ Κυπριακὸν δὲν κατελήφθημεν ὑπὸ αὐτοῦ τοῦ φόβου; Διατί ὅταν προέβημεν εἰς τὴν διατύπωσιν τῆς προσφυγῆς εἰς τὸν Ο.Η.Ε. δὲν ἐκυριεύθημεν ἀπὸ φόβον; Βεβαίως κατελήφθημεν ἀπὸ τὸ αἴσθημα τῆς εὐθύνης. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, εἶπεν εἰς ὡρισμένην περίστασιν, ἴσως πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ὅτι δὲν ἐσταθμίσθησαν ἐνδεχομένως ὅλαι αἱ συνέπειαι. Θὰ ἤθελον νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι ἐσταθμίσθησαν. Δὲν μετεῖχε, τότε, τοῦ Συντονιστικοῦ Συμβουλίου ὁ ἀξιότιμος κ. Καραμανλῆς, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζῃ τὰς συζητήσεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο. Ἐσταθμίσθησαν τὰ πάντα καὶ ἐγνωρίζαμεν ὅτι θὰ ὑπάρξουν δυσχέρειαι. Ἴσως ἕνα ἀπὸ τὰ λάθη μας εἶναι ὅτι δὲν κατετοπίσαμεν ἐπαρκῶς τὸν Τύπον, ὥστε νὰ μὴ δημιουργηθῇ αὐτὴ ἡ αἰσιοδοξία περὶ ταχείας εὐνοϊκῆς λύσεως, ἀλλὰ ἐγνωρίζαμεν ὅτι ὑπάρχουν δυσχέρειαι καὶ ὅτι αἱ δυσχέρειαι εἶναι μεγάλαι. Καὶ ἐν τούτοις ἀνελάβομεν τὸν ἀγῶνα, διότι ἡ ἠθικὴ τάξις τὸ ἐπέβαλε, διότι εἶχε φθάσει ἡ στιγμή, διότι εἶχε γίνει τὸ δημοψήφισμα καὶ εἶχον παρέλθει 4 ἔτη ἀπὸ τοῦ δημοψηφίσματος Ὅπως ἐνθυμῆσθε τὴν προσφυγὴν τὴν ἐκάμαμεν τὸ 1954. Διότι ἐπίσης δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκκρεμῇ ὀρφανὴ μία αἴτησις τῶν Ἑλλήνων τῆς Κύπρου εἰς τὰ γραφεῖα τοῦ Γεν. Γραμματέως τοῦ Ὀργανισμοῦ Ἡνωμένων Ἐθνῶν, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ κἄποιος, ὁ ὁποῖος νὰ τὴν υἱοθετήσῃ καὶ ποῖος θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ κἄποιος αὐτός, ποῖος ἄλλος ἐκτὸς ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Ἦτο καθῆκον μας νὰ τὸ πράξωμεν. Ἦτο ὑποχρέωσίς μας, ἔστω καὶ γνωρίζοντες τὰς δυσχερεῖς φάσεις εἰς τὰς ὁποίας ἐπέπρωτο νὰ εἰσέλθῃ τὸ Κυπριακόν, νὰ ἀναλάβωμεν τὸν ἀγῶνα. Καὶ πρέπει νὰ σᾶς εἴπω ὅτι καὶ ὅταν ἀκόμη τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1955, τὴν νύκτα τῆς 6ης πρὸς τὴν 7ην Σεπτεμβρίου διανυκτερεύσας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν (ὁ ἀείμνηστος Στρατάρχης Παπάγος ἀπέθνησκεν, ὁ δὲ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Στεφανόπουλος εὑρίσκετο ἐν Λονδίνῳ), διανυκτερεύσας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἤμην τεταγμένος μόνος νὰ δώσω τὴν ἀπάντησιν ἢ μᾶλλον νὰ λάβω θέσιν ἀπέναντι τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἔλαβα διὰ τῆς νότας, τὴν ὁποίαν ἰδιοχείρως ἔγραψα καὶ ἡ ὁποία ἐν καιρῷ θὰ δημοσιευθῇ, καὶ ἔλαβα διάφορα ἄλλα μέτρα, εἶχα πλήρη συνείδησιν τοῦ γεγονότος, ὅτι εἰσήλθομεν εἰς μίαν κρισιμωτάτην φάσιν. Καὶ ἦλθον εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἐνώπιον τῆς τότε λειτουργούσης Ἐπιτροπῆς Ἐξουσιοδοτήσεως καὶ παρὰ τὴν ἀντίδρασιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ ὁποία μοῦ εἶπεν ὅτι εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἐξουσιοδοτήσεως δὲν ἐπιτρέπεται νὰ γίνωνται τοιαῦτα ἀνακοινώσεις, ἐθεώρησα καθῆκον μου, μὴ οὔσης δυνατῆς τῆς ἀμέσου συγκλήσεως τὴν ἑσπέραν ἐκείνην ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς, ἐθεώρησα καθῆκον μου νὰ προβῶ εἰς πλήρη ἀνακοίνωσιν ὅλων τῶν ἐνεργειῶν καὶ προέβην τὴν ἑπομένην, 8ην Σεπτεμβρίου, δηλαδὴ τὴν μεθεπομένην τῶν γεγονότων. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ προβῶ εἰς αὐτὴν τὴν ἀντιδιαστολήν, τῆς ἰδικῆς μου, τότε, ἐνεργείας, πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἐθεώρησα ὀρθόν, ἐφ’ ὅσον πιστεύω ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ μείνῃ εἰς τὸ ΝΑΤΟ καὶ ἐφ’ ὅσον ἀκολουθῇ τὴν γραμμὴν περὶ τῆς ὁποίας προηγουμένως ὡμίλησα, καὶ ἡ ὁποία εἶναι ἄκρως διάφορος τῆς γραμμῆς τῆς Ε.Δ.Α., νὰ ἀνακαλέσω τὸ κλιμάκιον τὸ Ἑλληνικὸν ἀπὸ τὴν Σμύρνην. Ἀνεκάλεσα — ἔλαβα τὴν ἀπόφασιν αὐτὴν τὴν νύκτα — ἀνεκάλεσα μόνον τὰς οἰκογενείας καὶ ἄφησα τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκεῖ. Ἄς κριθῇ — ὑπάρχουν τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατὰ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης ἐνεργείας — ἄς κριθῇ ποία ἦτο ἡ ὀρθοτέρα. Ἐγὼ πιστεύω ὅτι ἡ ὀρθοτέρα ἦτο ἡ ἰδική μου ἐνέργεια. Καὶ τὸ ἔπραξα καθ’ ἣν στιγμὴν τὰ γεγονότα δὲν ἐσημειώθησαν εἰς τὴν Λευκωσίαν τῆς Κύπρου, ἀλλ’ εἰς αὐτὴν ταύτην τὴν Σμύρνην, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἴσως θὰ ἐδικαιολόγει καὶ μίαν ὑπέρμετρον ἀντίδρασιν, ἡ ὁποία θὰ ὡδήγει καὶ εἰς τὴν ἀνάκλησιν αὐτῶν τούτων τῶν ἀξιωματικῶν. Δὲν προέβην εἰς τὴν ἀνάκλησιν διότι ἐκείνην τὴν στιγμήν, παρὰ τὴν βαθεῖαν μου ἀντίδρασιν, παρὰ τὴν βαθεῖαν μου ἀγανάκτησιν, ἐσκέφθην τὰς συνεπείας. Πρῶτον, δὲν ἤθελον νὰ ἔλθῃ ἡ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν, χωρὶς ἀποχρῶντα λόγον, νὰ ἀναγκασθῇ ἡ Ἑλλὰς νὰ ξαναστείλῃ τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ὁποίους ἀνεκάλεσε, διότι αὐτὸ εἶναι μειωτικόν. Καί, δεύτερον, διότι ἐπίστευα ὅτι τὸ ΝΑΤΟ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἔχῃ καὶ πτέρυγα τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου, καὶ δὴ τοῦ Αἰγαίου, τῆς Νοτιοδυτικῆς Εὐρώπης καὶ τοῦ Αἰγαίου. Καθ’ ἣν στιγμὴν παίρνει κανεὶς ὀπίσω τοὺς ἀξιωματικοὺς ἀπὸ τὸ Στρατηγεῖον τῆς Σμύρνης, εἶναι σἄν νὰ καταργῇ μίαν πτέρυγα τοῦ ΝΑΤΟ. Δι’ αὐτὸ δὲν τὸ ἔπραξα. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἐγνώριζον τὴν στιγμὴν ἐκείνην καὶ διεπίστωσα μετὰ τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ κ. Στεφανοπούλου ἐκ Λονδίνου, ὅτι τὸ ἐγνώριζεν ἐπίσης, ὅπως καὶ ἐγώ, ἴσως καὶ περισσότερον, ὅτι εἴχομεν εἰσέλθει εἰς μίαν δυσχερεστάτην περίστασιν. Εἴχομεν προβλέψει πολὺ πρίν, ὄχι εἰδικῶς αὐτὴν τὴν ἐκδήλωσιν τῶν Τούρκων, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ σᾶς εἴπω ὅτι οὔτε τὴν προεβλέψαμεν, οὔτε εἴχομεν περὶ τοιαύτης ἐνεργείας οἱασδήποτε ἐνδείξεις ἢ προβλέψεις ἐκ μέρους ἰδικῶν μας ἐκεῖ, πάντως εἴχομεν προβλέψει ὅτι θὰ ἦτο δυσχερεστάτη ἡ διεξαγωγὴ τοῦ ἀγῶνος καὶ ἐν τούτοις ἀπεφασίσαμεν τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἀγῶνος ἐν τῷ πλαισίῳ τοῦ ἐλευθέρου κόσμου. Καὶ εἶναι ἐλεύθερος ὁ κόσμος αὐτός, ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι τῆς Ε.Δ.Α., διότι ἀκριβῶς ἐν τῷ πλαισίῳ τοῦ κόσμου αὐτοῦ, ὅταν σημειοῦνται μεγάλαι ἀδικίαι εἶναι δυνατὸν καὶ ἐπιτρέπεται χωρὶς νὰ ἀποκεφαλίζεται τις νὰ ἀντιδράσῃ, νὰ ἀγωνίζεται. Αὐτὴ εἶναι ἡ οὐσιώδης διαφορὰ καὶ εἶναι ἀνάγκη αὐτὸ τὸ πρᾶγμα νὰ γίνῃ ἀπὸ τὸν Ἕβρον μέχρι τῆς Κρήτης γνωστόν, διότι εἶναι φυσικὴ ἡ πικρία, ἡ ἀγανάκτησις, εἶναι φυσικὰ τὰ διάφορα κόμπλεξ τὰ ψυχικά, τὰ ὁποῖα σημειοῦνται καὶ εἰς τὰ ὁποῖα καὶ ἡμεῖς οἱ πολιτικοὶ καὶ ὁ Τύπος ἔχομεν συμβάλει. Ἐπιθυμοῦμεν ὅλοι τὴν λύσιν τοῦ Κυπριακοῦ, ἀλλὰ πρέπει νὰ λειτουργήσῃ καὶ ἡ σκέψις, ὥστε νὰ μὴ ὁδηγῆται ὁ λαὸς — διότι ἡ ψυχή του πιστεύει εἰς τὴν λύσιν αὐτὴν— εἰς ἐσφαλμένα συμπεράσματα, ὅσον ἀφορᾷ τὴν τοποθέτησιν τῆς Ἑλλάδος, τὴν διεθνῆ. Εἶναι ἀνάγκη αὐτὰς τὰς ἡμέρας —διότι οἱ κίνδυνοι καθίστανται διαρκῶς μεγαλύτεροι καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ σημειωθῇ, χωρὶς νὰ τὸ θέλῃ ὁ λαός, μία μεταστροφὴ τοιαύτη, ὥστε νὰ διακινδυνεύσωμεν αὐτὴν ταύτην τὴν ὑπόστασίν μας — εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀρχίσῃ ἀπὸ τὴν στιγμὴν αὐτὴν μία διαφώτισις ἔντονος καὶ ἀπὸ τὸ βῆμα αὐτὸ παρακαλοῦνται αἱ ἐφημερίδες νὰ δημοσιεύουν κἄτι ΠΟΤΕ — κἄποτε καὶ αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγονται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅταν δὲν ἀποτελοῦν διαφήμισιν προσωπικὴν ἰδικήν μας, ἀλλὰ ἀποτελοῦν συμβολὴν εἰς τὴν διαφώτισιν τοῦ λαοῦ. Πρέπει ἀπὸ σήμερον νὰ ἀρχίσωμεν τὴν διαφώτισιν αὐτήν. Καὶ διατυπώνω αὐτὴν τὴν παράκλησιν πρὸς τὸν Τύπον, ὁ ὁποῖος, εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ἀνταποκριθῇ, ἐθνικώτατα σκεπτόμενος, εἰς τὴν παράκλησιν αὐτήν. Εἶναι ἀνάγκη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ἀκούσῃ τὰ ἐπιχειρήματα αὐτά. Διότι ἀκούονται συχνὰ καὶ ἠκούσθησαν κατὰ τὴν προεκλογικὴν περίοδον ἐπιχειρήματα σχετικῶς μὲ τὴν διεθνῆ τοποθέτησις τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τῆς πλευρᾶς τῆς Ε.Δ.Α. καὶ δὲν ἠκούσθησαν ἀπὸ τὰς ἄλλας πλευράς. Τὸ πολὺ–πολὺ διετυπώσαμεν, εἴτε ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῆς Ε.Ρ.Ε., εἴτε ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, εἴτε ἐγώ. ὡρισμένας μᾶλλον συμβατικὰς φράσεις, ὅσον ἀφορᾶ τὴν τοποθέτησίν μας εἰς τὸν Δυτικὸν κόσμον ἢ εἰς τὸ ΝΑΤΟ. Ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι ἀνεπαρκές. Δὲν πρόκειται νὰ εἴπωμεν ποῖον εἶναι τὸ ἄρθρον πίστεως εἰς τὸ ὁποῖον πιστεύομεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ θεμελιώσωμεν τὸ ἄρθρον αὐτὸ εἰς ἐπιχειρήματα. Πρέπει νὰ διαφωτίσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν διὰ νὰ γνωρίζῃ ὅτι καὶ τὸ ἓν εἶναι δυνατὸν καὶ τὸ ἄλλο. Καὶ τὴν ἐλευθερίαν τῶν Κυπρίων εἶναι δυνατὸν νὰ διεκδικήσωμεν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν Δυτικὸν κόσμον δὲν θὰ παύσωμεν νὰ ἀνήκωμεν. Καὶ θὰ προχωρήσω λέγων, ὅτι τὸ ἓν εἶναι δυνατὸν μόνον διὰ τοῦ ἄλλου. Μόνον ἂν παραμείνωμεν εἰς τὸν ἐλεύθερον κόσμον καὶ μόνον ἂν ἐξακολουθήσωμεν κινούμενοι μέσα εἰς τὰ πλαίσια τοῦ ἐλευθέρου κόσμου εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ περίπτωσις ἐλευθερώσεως τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ. Αὐτὴ εἶναι ἡ πίστις μας καὶ τὴν πίστιν αὐτὴν δὲν τὴν βασίζομεν ἐπὶ δογμάτων. Τὴν βασίζομεν ἐπὶ ἐπιχειρημάτων καὶ ἐπὶ πασιφανῶν δεδομένων, ἀντικειμενικῶν δεδομένων. Διότι γίνεται ἡ διεκδίκησις εἰς τὸν ἐλεύθερον κόσμον, χωρὶς ἡ Ἑλλὰς νὰ ὑφίσταται ἐκ τούτου τὰς συνεπείας διὰ τῆς βιαίας εἰσόδου εἴτε τάνκς, εἴτε ἀεροπλάνων.

§67Η. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Δὲν χρειάζεται βιαία εἴσοδος, διότι παρίστανται ἐδῶ.

§68Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπω διακοπάς, κύριε συνάδελφε. Καὶ πιστεύω ὅτι τὸ σημεῖον αὐτὸ τῶν τάνκς τὰ ὁποῖα εἰσέρχονται εἰς τὰς ἄλλας χώρας — δὲν κρίνω τὴν Σοβιετικὴν Ἕνωσιν δι’ ὅσα ἔπραξεν εἰς τὴν Οὐγγαρίαν — δικαιοῦμαι νὰ τὸ κρίνω παρ’ ὅλα ὅσα λέγει ὁ κ. Πασσαλίδης. Δὲν εἶναι δυνατὸν τὴν τακτικὴν αὐτὴν τῆς εἰσόδου τάνκς καὶ ἐπιβολῆς διὰ τῶν τάνκς ἑνὸς καθεστῶτος εἰς τὸ ὁποῖον εἶχεν ὁλόκληρος ὁ λαός, ἓν ὁλόκληρον Ἔθνος ἐξεγερθῆ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὴν ἐπιθυμήσω διὰ τὴν Ἑλλάδα. Αὐτὸ ἀποτελεῖ ἓν δεδομένον τῆς παγκοσμίου ἱστορίας. Τὸ εἶδα, τὸ ὑπέστησαν ἄλλοι, ἀλλὰ τὸ ὑπέστημεν καὶ ἡμεῖς, εὐτυχῶς ἄνευ τελικῆς ἐπιτυχίας, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιθυμήσω τοιαύτην ἐξέλιξιν τῶν πραγμάτων. Δι’ αὐτὸ θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Ε.Δ.Α. νὰ τερματίσω τὸν λόγον μου, δίδων ἀπάντησιν εἰς μίαν παρατήρησιν τὴν ὁποίαν ἔκαμε πρὸς ὡρισμένους ἐκ τῶν κ. κ. βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐφώναξαν τὴν λέξιν «Οὐγγαρία» καὶ τὸ ὄνομα τοῦ δυστυχοῦς Νάγκυ. Εἶπε, καὶ τὴν βαρυτάτην προσβολὴν δὲν τὴν ἀντελήφθησαν ἀμέσως οἱ ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι εἶχον εἴπῃ τὰς λέξεις αὐτὰς καὶ τὰ ὀνόματα αὐτά, ὅτι πονᾶτε ὀλιγώτερον τὸ αἷμα τῶν Ἑλλήνων τῆς Κύπρου ἀπὸ τὸ αἷμα οἱουδήποτε ἄλλου. Δὲν εἴχατε δικαίωμα νὰ τὸ εἴπητε αὐτό, ἀξιότιμε κύριε Πρόεδρε τῆς Ε.Δ.Α. Τὸ αἷμα τῶν Ἑλλήνων τὸ πονοῦμεν ἅπαντες. Ὡς Ἕλληνες πονοῦμεν κυρίως τὸ αἷμα τὸ Ἑλληνικὸν τῆς Κύπρου, ἀλλ’ ὡς ἄνθρωποι ἔχομεν καθῆκον, διότι εἴμεθα καὶ ἄνθρωποι–Ἕλλην σημαίνει ἄνθρωπος κατ’ ἐξοχὴν — πονοῦμεν ἐξ ἴσου καὶ τὸ αἷμα τὸ χυνόμενον εἰς τὴν Κύπρον καὶ τὸ αἷμα τὸ ὁποῖον χύνεται εἰς τὴν Οὐγγαρίαν. (Χειροκροτήματα).

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ Κοινωνικοῦ Κόμματος, κ. Σ. Στεφανόπουλος, ἔχει τὸν λόγον.

§70Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι βουλευταί, μετὰ τόσους ἀγῶνας καὶ τόσας θυσίας τῶν Κυπρίων, μὲ τόσας ἐπὶ δύο ἔτη θριαμβολογίας τῆς Κυβερνήσεως ἰδοὺ σήμερον δρέπομεν τοὺς καρποὺς τῶν προσπαθειῶν καὶ τῶν ἐπιτυχιῶν αὐτῶν. Εἶναι τὸ τελικὸν σχέδιον διὰ τὸ Κυπριακόν, τοῦ Προέδρου τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως κ. Μὰκ Μίλλαν. Εἴμεθα ἅπαντες σύμφωνοι εἰς τὴν θλιβερὰν διαπίστωσιν ὅτι τὸ σχέδιον αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ προώθησιν τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος. Ἅπαντες, ἀντιθέτως, βλέπομεν εἰς αὐτὸ ὀπισθοδρόμησιν τῆς ὑποθέσεως τῆς ἐλευθερίας τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ. Εἴμεθα ὅλοι σύμφωνοι ἐπὶ τούτου. Διότι τὸ σχέδιον αὐτὸ ἀρνεῖται καὶ καταπατεῖ κάθε δημοκρατικὴν ἰδέαν, κάθε δημοκρατικὴν ἀρχήν, τὴν δημοκρατικὴν ἀρχὴν τῆς πλειοψηφίας, διὰ τῆς καθιερώσεως τῆς διασπάσεως τῆς γεωγραφικῆς πολιτικῆς καὶ οἰκονομικῆς ἑνότητος τῆς Κύπρου καὶ διὰ τῆς διχοτομήσεως ὡς συστήματος ὁριστικοῦ καὶ μονίμου. Ἔρχεται ἀκόμη τὸ τελικὸν αὐτὸ σχέδιον τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀρνηθῇ κάθε ἰδέαν δημοκρατικῆς ἰσότητος. Διότι θέτει εἰς ἴσην ἀπολύτως μοῖραν τὴν μικρὰν μειοψηφίαν τῶν Τούρκων μὲ τὴν ὀγκώδη πλειοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ τῆς Κύπρου. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, τὸ σχέδιον αὐτὸ ἐκρίθη ἀπαράδεκτον ἀπὸ κάθε Ἑλληνικὴν συνείδησιν. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ εἰσέλθω εἰς περισσοτέρας λεπτομερείας ἢ καὶ συγκρίσεως τοῦ σχεδίου αὐτοῦ πρὸς τὰς προηγουμένας προτάσεις, διὰ νὰ καταδειχθῇ ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον κατέληξεν ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι δηλαδή, εἶναι τὸ χειρότερον πάντων τῶν προηγουμένων. Ἀρκετοὶ ὡμίλησαν ἐπ’ αὐτοῦ, ὥστε νὰ μὴ χρειάζεται ἐπανάληψις τῶν ἰδίων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἤθελα νὰ παρατηρήσω, εἶναι τοῦτο. Ὅτι ἐφθάσαμεν ἀναμφισβητήτως εἰς μίαν ἀποφασιστικὴν καμπήν, εἰς μίαν καμπὴν ἱστορικὴν τοῦ ὅλου Κυπριακοῦ θέματος. Καὶ θὰ ἦτο ἀπόψε εὐκαιρία ἴσως, νὰ κάμωμεν μίαν μικρὰν ἀναδρομὴν εἰς τὸ παρελθὸν διὰ νὰ καθορίσωμεν ποῖαι ὑπῆρξαν αἱ παρεκκλίσεις τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὴν ἐθνικὴν πολιτικήν, ποῖα ὑπῆρξαν τὰ σφάλματα αὐτῆς, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀπὸ τῆς 6ης Ὀκτωβρίου ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ ἀπόψε. Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει μου σήμερον, νὰ θέσω ὡς θέμα τὴν συγκρότησιν μὲ τὴν ἀρχικὴν πολιτικὴν καὶ τὴν ἀναζήτησιν εὐθυνῶν. Βεβαιῶ τὴν Βουλήν, ὅτι θὰ πράξω τοῦτο ἄλλοτε, ὅταν θὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει τὰ στοιχεῖα τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς δώσῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλὰ καὶ χωρὶς αὐτὰ ἀκόμη, ἐπὶ τῇ βάσει, ὅμως, πάντοτε στοιχείων καὶ ἐγγράφων, διὰ νὰ ἐξηγήσωμεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν καὶ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ποία ὑπῆρξεν ἡ διαχείρισις τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἐτέθη καὶ προεβλήθη ἐνώπιον τῆς παγκοσμίου συνειδήσεως. Σήμερον, κύριοι βουλευταί, δὲν προέχει τοῦτο. Σήμερον τὸ προέχον εἶναι ἀφοῦ ἐπισημάνωμεν τὰ σφάλματα καὶ τὰς παραλείψεις τῆς Κυβερνήσεως, λόγῳ τῶν ὁποίων κατελήξαμεν εἰς τὴν σημερινὴν κρίσιν, νὰ λάβωμεν τὰ ἀναγκαῖα μέτρα πρὸς ἀντιμετώπισιν τῶν δραματικῶν καὶ δυσχερῶν στιγμῶν τὰς ὁποίας διέρχεται ἡ Κυπριακὴ ὑπόθεσις. Διὰ νὰ καταστῇ δυνατόν, ὅμως, νὰ δώσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ μίαν ὑπεύθυνον γνώμην, ἔχομεν προηγουμένως τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διερωτηθῶμεν, ὅπως διερωτᾶται μεθ’ ἡμῶν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, πῶς ἀπὸ ἐπιτυχίας εἰς ἐπιτυχίαν, πῶς ἀπὸ προωθήσεως εἰς προώθησιν, κατελήξαμεν εἰς τὸ σημερινὸν τερατούργημα. Διὰ τίνα λόγον ἀπεκρύψαμεν ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὴν ἀλήθειαν καὶ ὁμιλοῦμεν συνεχῶς περὶ νικῶν καὶ θριάμβων. Διατὶ ἀπεκρύψαμεν τὴν πραγματικὴν καὶ ἐπικίνδυνον πλευρὰν καὶ τοὺς φόβους τοὺς ὁποίους ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν; Διὰ τίνα λόγον δὲν ἐλέγομεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὰς ἀνησυχίας μας, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ ἀποκοιμηθῇ ἐν τῷ μεταξὺ καὶ νὰ ἀγνοῇ τὴν τραγικὴν πραγματικότητα. Κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὸ σημεῖον αὐτό, εὑρίσκεται ἡ παράλειψις καὶ ἡ τεραστία εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως. Διότι ἀπεκοίμιζε συστηματικῶς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὁμιλοῦσα συνεχῶς περὶ ἐπιτυχιῶν καὶ ἄφινεν αὐτὸν νὰ ἐλπίζῃ μὲ τὴν μακαριότητα ἡ ὁποία τὴν διέκρινε, ὅτι θὰ ἤρχετο εὐκόλως ἡ νίκη καὶ ἡ καθιέρωσις τοῦ δικαιώματος τῆς Κύπρου πρὸς τὴν ἐλευθερίαν. Καὶ ἐν τῷ μεταξύ, ἐνῷ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διαβουκολούμενος ἀνέμενε μακαρίως τὴν ἐπίλυσιν καὶ προώθησιν τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, ἡ Μεγάλη Βρεταννία καὶ ἡ Τουρκία, ἡ πρώτη παρασκηνιακῶς καὶ ὑπούλως, ἡ δευτέρα ἐκβιαστικῶς καὶ ἐγκληματικῶς, κατέβαλον κάθε δυνατὴν προσπάθειαν καὶ κατώρθωσαν νὰ ἐπιβάλουν τὰς ἀνόμους καὶ ἀδίκους ἀπόψεις των. Καὶ ἐδῶ ἀκριβῶς εὑρίσκεται ἡ ἑτέρα εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως. Εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διερωτηθῇ κατὰ τίνα τρόπον ἡ Μεγάλη Βρεταννία καὶ ἡ Τουρκία ἐπέτυχον, ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, μετὰ τόσα ἐγκλήματα, μετὰ τόσας ἀγριότητας, νὰ ἐπιβάλουν τὰ ἄνομα αὐτῶν συμφέροντα. Κύριοι βουλευταί, ὅλοι γνωρίζομεν τὰς περιπετείας τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος, ὅλοι γνωρίζομεν ὅτι ὁ ἀγὼν θὰ ἦτο μακρὸς καὶ ὁ δρόμος ἀκανθώδης. Διότι εἴχομεν νὰ ἀντιπαλαίσωμεν μὲ μίαν μεγάλην δύναμιν, ἡ ὁποία εἶναι σκληρὰ εἰς τὴν προάσπισιν τῶν ἀποικιοκρατικῶν της συμφερόντων. Ἐν τούτοις, ἡμεῖς τοὐλάχιστον δὲν ἐδιστάσαμεν νὰ θέσωμεν τὸ ζήτημα, διότι εἴχομεν πεποίθησιν εἰς τὴν δύναμιν τῆς ἐλευθερίας. Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ εἴχομεν καὶ ἔχομεν πάντοτε σύμμαχον τὴν παγκόσμιον κοινὴν γνώμην. Εἰς αὐτὴν πρὸ παντὸς ἔχομεν ἐμπιστευθῆ τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κύπρου. Ἀλλ’ ἀτυχῶς, ἐπ’ αὐτοῦ ὑπάρχει ἡ μεγαλυτέρα παράλειψις τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἐφρόντισε διὰ καταλλήλου δημοσιότητος νὰ ἐπιταχύνῃ τὴν συνεχῆ προβολὴν τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος, δὲν ἐφρόντισε διὰ τοῦ τρόπου τούτου νὰ καταστήσῃ σύμμαχον τὴν παγκόσμιον κοινὴν γνώμην. Καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὴν σημερινὴν ἀπομόνωσιν. Ἀντιθέτως ἡ Κυβέρνησις, κατελήφθη ἀπὸ μίαν ματαίαν αἰσιοδοξίαν, ἀπὸ μίαν ἐπιπολαίαν μακαριότητα, ἀνέμενεν ὅτι μοιραίως ἐπὶ τῶν ἡμερῶν της, δὲν γνωρίζω διὰ τίνα λόγον, θὰ προσεφέρετο ὡς δῶρον ἡ ἐλευθερία τῆς Κύπρου. Καὶ ἀποτελεῖ βασικὴν παράλειψίν της, ὅτι δὲν ἐφρόντισε νὰ ἀντλήσῃ διδάγματα ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους περὶ τοῦ τὶ ὀφείλει νὰ πράξῃ διὰ νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν ἐξαιωτικῶς δυσχερῆ στιγμὴν τὴν ὁποίαν διέρχεται σήμερον τὸ Κυπριακὸν θέμα. Διότι ἐνῷ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, μὲ τὴν μακαριότητα ἡ ὁποία τὴν διακρίνει, ἀνέμενεν ἀδρανοῦσα τὴν συνεχῆ προώθησιν, ὅπως ἔλεγε, τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος, ἀντιθέτως ἡ Τουρκία καὶ ἡ Μεγ. Βρεταννία ἠγωνίζοντο δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ ἐπιβάλουν τὰς ἰδικάς των ἀπόψεις καὶ τοιουτοτρόπως ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη σήμερον ἐν πλήρει ἀπομονώσει. Ἅπαντες σχεδὸν οἱ σύμμαχοι αὐτῆς, μηδὲ ἐξαιρουμένης καὶ τῆς μικρᾶς Ἰρλανδίας, ἔχουν ἀναγνωρίσει σήμερον τὰς καλὰς προθέσεις τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἔχουν υἱοθετήσει τὸ σατανικὸν σχέδιον. Ὅλαι σχεδὸν αἱ χῶραι ἀπὸ τὰς ὁποίας θὰ ἔπρεπε νὰ ἀναμένομεν μίαν διαφορετικὴν μεταχείρισιν, τείνουν σήμερον νὰ θεωρήσουν καὶ αὐτὴν ἀκόμη τὴν Τουρκίαν ὡς ὑποβαλλομένην δῆθεν εἰς θυσίας διὰ νὰ ἀποδεχθῇ τὸ Βρεταννικὸν σχέδιον καὶ νὰ περισώσῃ τοὺς συμμαχικοὺς δεσμούς. Καὶ ἔτσι δὲν θὰ παραμείνῃ παρὰ μόνον ἡ Ἑλλὰς ἡ ταραξίας καὶ ἀδιάλλακτος ἡ ὁποία ἐν τούτοις ἀγωνίζεται ὑπὲρ τῶν ἰδεωδῶν τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς δικαιοσύνης, τῶν ὁποίων ὁ Δυτικὸς κόσμος θέλει νὰ παριστάνῃ τὸν σημαιοφόρον. Εὐλόγως κατόπιν τῶν γεγονότων τούτων διερωτᾶται ἡ κοινὴ γνώμη διά τινα λόγον ἀπεκοίμιζε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἡ Κυβέρνησις; Μήπως ἆραγε ὑπῆρξε θῦμα παραπλανητικῶν ἀπατηλῶν ὑποσχέσεων; Ἢ μήπως ἀντιθέτως, ἐνῷ ἐγνώριζε ποία εἶναι ἡ πραγματικότης ἐν τούτοις ἄφηνε αὐτὴν νὰ ἀκολουθῇ τὸν μοιραῖον δρόμον της χωρὶς διάθεσιν καὶ χωρὶς δύναμιν ἀντιδράσεως ἢ ἀντιστάσεως; Δὲν θέλομεν νὰ πιστεύσωμεν εἰς τὴν δευτέραν ἐκδοχήν. Ἀλλὰ ἐὰν ἐπιμένῃ εἰς τὴν πρώτην, τότε ὀφείλει νὰ ἀποδείξῃ ταύτην διὰ στοιχείων, καὶ κειμένων, τὰ ὁποῖα ματαίως ἀναμένομεν. Τὸ ἔγγραφον τῆς ἀπαντήσεως πρὸς τὴν πρότασιν Μὰκ Μίλλαν, εἰς τὸ θέμα τῆς ἀποκρούσεως τοῦ σχεδίου, μᾶς εὑρίσκει συμφώνους. Ἐκεῖ ὅμως ὅπου διαφωνοῦμεν ριζικῶς εἶναι εἰς τὸν τόνον, εἰς τὸ ὕφος καὶ τὴν διατύπωσιν τοῦ ἐγγράφου τούτου, τὸ ὁποῖον ἐμφανίζει μίαν παθητικότητα εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τῶν ζητημάτων, μίαν ὑποταγὴν εἰς τὸ μοιραῖον. Δὲν ὑψώνει τὸ ἔγγραφον αὐτὸ θαρραλέαν τὴν φωνὴν τῆς Ἑλλάδος, τὴν φωνὴν τῆς ἐλευθερίας, ἐναντίον τοῦ ἐπιχειρουμένου ἀνόμου διακανονισμοῦ. Δὲν διερμηνεύει τὴν ἀγανάκτησιν, ἡ ὁποία συνέχει τὴν Ἑλληνικὴν ψυχήν, ἡ ὁποία ἀντιμετωπίζει μὲ αἰσθήματα πικρίας τὸ συνωμοτικὸν σχέδιον τῶν Βρεταννο—Τούρκων. Ἀντιθέτως ἡ ἀπάντησις τῆς Κυβερνήσεως ἀποδέχεται τὸν ὁριστικὸν παραγκωνισμὸν ὁ ὁποῖος ἐν τούτοις ἀποτελεῖ τὸν σκοπὸν καὶ τὴν οὐσίαν τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως. Τὸ δικαίωμα τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ μέλλοντός του, δηλαδὴ ἡ αὐτοδιάθεσις, εἶναι κυρία ἐπιδίωξις. Ἐν τούτοις ἡ ἀπάντησις εἰς ἡμᾶς ἀπομακρύνει ἀπὸ τὴν αὐτοδιάθεσιν καὶ περιορίζεται ἁπλῶς νὰ ἐκλιπαρῇ μίαν ἁπλῆν αὐτοκυβέρνησιν. Διότι λέγει εἰς τὴν ἀπάντησίν της ἡ Κυβέρνησις: «Ἐφ’ ὅσον ἀποκλείεται διὰ τοῦ σχεδίου ἐπὶ μίαν 7ετίαν τὸ κύριον θέμα, δηλαδὴ τὴν αὐτοδιάθεσιν, θὰ ἦτο περισσότερον ἐποικοδομητικὴ ἀκόμη καὶ πρότασις περὶ προσωρινῆς λύσεως μιᾶς δημοκρατικῆς αὐτοκυβερνήσεως, ἀναβαλλομένης τῆς ρυθμίσεως τοῦ κυρίου θέματος δι’ εὐθετώτερον χρόνον». Ἀλλ’ ἐν πρώτοις, κύριοι συνάδελφοι, πρόκειται ἐδῶ περὶ μεγάλης παρεξηγήσεως τοῦ κειμένου τοῦ Βρεταννικοῦ σχεδίου. Δὲν ἀποκλείει διὰ μίαν 7ετίαν, ὅπως ἰσχυρίζεται ἡ Κυβέρνησις, τὸ δικαίωμα τῆς αὐτοδιαθέσεως τὸ Βρεταννικὸν σχέδιον. Ἀποκλείει ἐσαεὶ τὴν αὐτοδιάθεσιν, διότι μετὰ μίαν 7ετίαν ἔχετε νὰ ἐπιλέξητε: ἢ τὴν παράτασιν τοῦ πειράματος τοῦ συνεταιρισμοῦ καὶ τῆς συνεργασίας ἢ ἐνδεχομένως — ἐὰν τὸ δεχθῇ ἡ Μεγάλη Βρεταννία — τὸν διαμοιρασμὸν τῆς κυριαρχίας τῆς νήσου μὲ τοὺς Ἕλληνας καὶ τοὺς Τούρκους, πρὸς τὸν σκοπὸν ὅπως συντελέσῃ εἰς ἕνα μόνιμον διακανονισμόν. Συνεπῶς μετὰ μίαν 7ετίαν δὲν ἔχετε τίποτε ἄλλο νὰ ἐκλέξητε παρὰ μόνον, εἴτε τὴν παράτασιν τοῦ προσωρινοῦ καθεστῶτος τοῦ συνταιρισμοῦ καὶ τῆς συνεργασίας, δηλαδὴ τὴν παράτασιν τοῦ καθεστῶτος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλει τὴν δουλείαν εἰς τὴν Κύπρον, εἴτε νὰ δεχθῆτε ἕνα ὡρισμένον διακανονισμὸν βάσει τῆς τριπλῆς κυριαρχίας. Θέσις πέραν τῶν δύο αὐτῶν λύσεων, δὲν ὑπάρχει εἰς τὸ σχέδιον τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀπαντήσασα καθ’ ὃν τρόπον ἀπήντησε, παρενόησε τὴν πρότασιν. Καὶ κάκιστα ὁ κύριοι Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἄφησε νὰ νοηθῇ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, ὅτι μετὰ τὸ τέλος τῆς 7ετίας θὰ ἔχωμεν δῆθεν τὸ δικαίωμα νὰ θέσωμεν θέμα αὐτοδιαθέσεως. Εἰς τὴν οὐσίαν, ὅπως ἀντιλαμβάνεσθε, διὰ τῆς ἀπαντήσεως αὐτῆς ἡ μὲν αὐτοδιάθεσις ὁριστικῶς πλέον ἐγκαταλείπεται, ἀφοῦ ἀποδεχόμεθα τὴν λύσιν τοῦ Βρεταννικοῦ σχεδίου, εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, καὶ δὲν ἀπομένει πλέον, παρὰ μόνον ἡ ἀντιπρότασις τῆς Κυβερνήσεως περὶ δημοκρατικῆς αὐτοκυβερνήσεως, μία λύσις δηλαδὴ τὴν ὁποίαν μᾶς εἶχον προτείνει ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου 1955 καὶ μάλιστα μὲ ἀνοικτὸν τότε τὸ θέμα τῆς αὐτοδιαθέσεως καὶ τὴν ὁποίαν ἅπαντες ἀντικρούσαμεν. Καὶ διερωτᾶται ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Ἀντιπροσωπεία, πρὸς τὶ τὸ τόσον αἷμα, πρὸς τὶ αἱ τόσαι θυσίαι, πρὸς τὶ τὰ στρατόπεδα συγκεντρώσεως καὶ αἱ ἀγχόναι ἐὰν διὰ τῆς πολιτικῆς μας ἐπρόκειτο νὰ ἐπανέλθωμεν ἐκεῖ, ἀπὸ ὅπου ἐξεκινήσαμεν; Εἶναι βαρυτάτη συνεπῶς ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως, διότι αἰσιοδοξοῦσα, ἀπεσιώπησε τὴν ἀλήθειαν καὶ ἀπεκοίμισε τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, τοῦ ὁποίου ἐχρειάζετο πάντοτε τὴν συμπαράστασιν. Πιστεύομεν, ὅτι εἰς ἐθνικὸν θέμα τοιαύτης σοβαρότητος, χρειάζεται συνεχὴς ἐπαγρύπνησις καὶ συμπαράστασις τοῦ λαοῦ. Καὶ αὐτὴν τὴν συμπαράστασιν οὐδέποτε τὴν ἐπεκαλέσθη καὶ οὐδέποτε τὴν ἐπέτυχεν ἡ Κυβέρνησις, διότι ἀπεκοίμησε τὸν λαὸν μὲ ἐξαγγελίας θριάμβων καὶ ἐπιτυχιῶν, τῶν ὁποίων τὸ μοιραῖον ἀποτέλεσμα ἦτο τὸ περίφημον σχέδιον τῆς συγκυριαρχίας, ἢ τῆς τριπλῆς κυριαρχίας τῆς Κύπρου, ποὺ ὁδηγεῖ εἰς ἐνταφιασμὸν τῆς Κυπριακῆς ἐλευθερίας.

§71Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἐπαναλαμβάνετε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπιμόνως καὶ ἐκ προθέσεως ἀποκοιμίζει τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἀπὸ ποῦ τὸ συνάγετε αὐτό;

§72Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ συνάγω ἀπὸ τὴν ἐπίμονον σιωπήν σας ἐπὶ τῶν δυσχερειῶν τῆς ὑποθέσεως καὶ ἀπὸ τὴν σιωπὴν ποὺ ἐπεβάλλατε εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§73Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἡ Κυβέρνησις προέβαλεν ὡς ἐπιτυχίαν της ἐπὶ τοῦ Κυπριακοῦ μόνον τὰς δύο ἀποφάσεις τοῦ ΟΗΕ. Δὲν ἐπεκαλέσθη ἄλλας ἐνδείξεις, αἱ ὁποῖαι προήρχοντο ἀπὸ ἄλλα γεγονότα καὶ συζητήσεις. Καὶ νομίζω, ὅτι ὅλοι οἱ συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἦσαν μέλη τῆς παρελθούσης Βουλῆς, θὰ ἐνθυμοῦνται ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ἡ αἰσιοδοξία τῆς Κυβερνήσεως ὠφείλετο εἰς τὸ ὅτι προβάλλουσα τὸ θέμα, ἐπέτυχε δύο ἀποφάσεις εἰς τὸν ΟΗΕ. (Χειροκροτήματα) ... Δὲν ἐκάμομεν δηλώσεις...

§74Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκριβῶς διὰ τὸν λόγον αὐτὸν ἔπρεπε νὰ ἔχετε κἄποιαν ἀνησυχίαν. Ἔπρεπε νὰ ἀνησυχῆτε μὲ τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον ἐπετύχετε τὰς δύο ἀποφάσεις καὶ οἱ συμβιβασμοὶ καὶ αἱ παραχωρήσεις εἰς τὰς ὁποίας προέβητε διὰ τὴν ἐπίτευξιν αὐτῶν, εἶναι τὸ ἀνησυχαστικὸν σημεῖον.

§75Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ὁ μόνος τρόπος τὸν ὁποῖον εἴχομεν νὰ χρησιμοποιήσωμεν ἦτο ἡ προβολὴ τοῦ θέματος, ἡ διαρκής, καὶ προσφυγὴ εἰς τοὺς διεθνεῖς Ὀργανισμούς, διότι μὲ τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν δὲν εἴχομεν διαπραγματεύσεις. Τρεῖς τρόπους ἔχετε νὰ ἀντιμετωπίσητε τὸ Κυπριακὸν θέμα: Ἢ θὰ τὸ συζητήσητε μὲ τοὺς Ἄγγλους, ἢ θὰ προσφύγητε εἰς διεθνεῖς Ὀργανισμούς, ἢ θὰ προσφύγητε εἰς πόλεμον. Τὸ πρῶτον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὸ πράξωμεν καὶ τὸ τρίτον ἐπίσης. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν, τὸ πράττομεν πλήρως. Προσεφύγομεν εἰς πάντα διεθνῆ Ὀργανισμόν, προβάλλοντες τὸ Κυπριακὸν θέμα καὶ ἐπιδιώκοντες νὰ ἀσκηθῇ μία διεθνὴς πίεσις ἐπὶ τῆς Ἀγγλίας. (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, κύριε συνάδελφε, θὰ ἐπεθύμουν νὰ σᾶς κάμω μίαν ὑπόμνησιν. Αὐτὰ ποὺ λέγετε ἀπόψε εἰς βάρος τῆς ἰδικῆς μας Κυβερνήσεως, ἐνθυμίζουν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔλεγον οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει συνάδελφοί σας, ὅταν σεῖς ἐχειρίζεσθε τὸ Κυπριακόν. (Χειροκροτήματα).

§76Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἤθελον ἀπόψε νὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου τὴν Βουλήν. Θὰ ἐπανέλθω καὶ ἐπ’ αὐτοῦ καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι δὲν ἔχετε παρακολουθήσει οὔτε ἀναγνώσει περὶ τοῦ τὶ συνέβη τότε τὴν ἐποχὴν ποὺ ὑπαινίττεσθε καὶ πῶς ἐφθάσαμεν εἰς τὸν σημερινὸν κατρακύλισμα. Γνωρίζετε, ὅτι εἰς τὴν τριμερῆ τοῦ Λονδίνου εἰς τὴν ὁποίαν τὴν συμμετοχὴν ἀπεφάσισεν ἡ Κυβέρνησις ἐν Ἀθήναις, ἐνῷ ἐγὼ εὑρισκόμην εἰς τὸ ἐξωτερικόν, ἡ Ἀγγλία μᾶς παρεχώρησεν, ἀφ’ ἑνὸς μὲν πλήρη αὐτοκυβέρνησιν ἐνῷ ἀφ’ ἑτέρου ἀφῆκεν ἀνοικτὸν τὸ θέμα τῆς αὐτοδιαθέσεως. Καὶ ὅταν ἀνησύχησε διὰ τοῦτο ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Τουρκίας, τότε ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς καὶ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Μεγάλης Βρεταννίας ἀπήντησε: Ἡμεῖς οἱ Ἄγγλοι εἴμεθα λαὸς ἐμπειρικός. Λαμβάνομεν τὰ γεγονότα ὅπως τὰ βλέπομεν, τὴν αὐτοδιάθεσιν σήμερον τὴν ἀποκρούομεν. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ προΐδωμεν τὶ θὰ γίνῃ εἰς τὸ μέλλον καὶ δὲν ἠμποροῦμεν πρὸ παντὸς νὰ δεσμεύσωμεν ἐπὶ τούτου τοὺς διαδόχους μας. Αὐτὰ εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐδόθησαν τότε εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἔγιναν καὶ τότε βανδαλισμοὶ καὶ θὰ ἐξηγήσωμεν πῶς ἐσκέφθημεν νὰ τοὺς ἀντιμετωπίσωμεν. Ἡ Κυπριακὴ ὅμως ὑπόθεσις οὐδόλως ἐξ αὐτοῦ ἐζημιώθη. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι τὸ θέμα θὰ τὸ φέρω πρὸς συζήτησιν ἐν τῇ Βουλῇ διότι ὀφείλομεν νὰ μάθωμεν τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ ἴδωμεν κατὰ ποῖον τρόπον ἐξειλίχθησαν τότε αἱ διαπραγματεύσεις.

§77Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Δὲν ἀσκῶ πολιτικήν. Σᾶς ὑπενθυμίζω ὅτι αὐτὰ ποὺ λέγετε σήμερον ἐναντίον τῆς ἰδικῆς μας Κυβερνήσεως ἐλέγοντο ἐναντίον ὑμῶν, ὅταν διεχειρίζεσθε τὸ Κυπριακόν. Θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐπικαλεσθῶ κείμενα διὰ τῶν ὁποίων ἡ Ἀντιπολίτευσις τότε ἠξίου τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐχαρακτήριζεν ὡς προδοσίαν τὴν διαχείρισιν τοῦ Κυπριακοῦ καὶ ἀπεκάλει τὴν Κυβέρνησίν μας Κυβέρνησιν προδοσίας.

§78Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν θέλετε νὰ μοῦ ὑπενθυμίσητε, ὅτι ἔπρεπε τότε νὰ παραιτηθῶ, τότε ἔχετε δίκαιον. Ἀλλὰ καὶ περὶ αὐτοῦ θὰ πληροφορήσω ἄλλοτε τὴν Βουλήν. Τὰ ἀτυχήματα εἰς τὴν διαχείρισιν μιᾶς πολιτικῆς δὲν εἶναι ἀπίθανα, εἰς τὸν κοινοβουλευτικόν μας βίον ὅμως εἶναι παγία παράδοσις, ἡ ὁποία εἶνε καθιερωθῆ εἰς τὸ παρελθόν, αἱ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι ὑφίστανται ἀτυχήματα εἰς τὴν διαχείρισιν μιᾶς πολιτικῆς πρέπει νὰ φέρουν τὰς εὐθύνας, ἀδιαφόρως ἐὰν ἔπταισαν ἢ ὄχι διὰ τὸ ἀτύχημα. Ἡ παραίτησις εἰς τοιαύτας περιπτώσεις εἶναι ὁ κοινοβουλευτικὸς κανὼν καὶ ἡ παράδοσις. Ἠτυχήσατε καὶ σεῖς εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ Κυπριακοῦ. Καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ ἀναλάβετε τὰς εὐθύνας ἐδῶ καὶ ἂν δὲν ὀφείλεται εἰς ἰδικήν σας ὑπαιτιότητα. Πρέπει νὰ ὁμολογοῦμεν τὰ σφάλματά μας καὶ τὰς εὐθύνας μας διότι ἄλλως οὔτε βελτίωσιν θὰ πρέπει νὰ ἀναμένωμεν, οὔτε θὰ κατανοήσωμεν πῶς ἐφθάσαμεν εἰς τὸν ἐνταφιασμὸν τῆς Κυπριακῆς ἐλευθερίας — κατὰ τὴν φράσιν τοῦ ἐθναρχικοῦ συμβούλου. Κύριοι συνάδελφοι, πιστεύω ὅτι ἡ ἐνδοτικότης, ἡ ἀναποφασιστικότης καὶ ἡ μοιρολατρεία τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐκεῖνα ποὺ ἐπέφεραν τὰ σημερινὰ ἀποτελέσματα, εἶναι ἐκεῖνα ποὺ ἀπεθράσυναν τοὺς Τούρκους μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ ἐπιχειρήσουν χθὲς τοὺς βανδαλισμούς, ἀλλὰ αὔριον ἴσως καὶ νὰ δημιουργήσουν καὶ νέας συμφορὰς διὰ τὸν Ἑλληνισμόν. Ἡ ἐνδοτικότης τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Βρεταννικὴν Κυβέρνησιν νὰ καθίσταται ὁλονὲν ἀπαιτητικωτέρα καὶ θρασυτέρα. Δὲν σᾶς κάμνει ἐντύπωσιν ὅτι κατ’ ἔτος ἐμφανίζεται ἡ Βρεταννικὴ Κυβέρνησις μὲ προτάσεις αἱ ὁποῖαι εἶναι συνεχῶς χειρότεραι; Δὲν σᾶς γεννᾷ τὴν ὑποψίαν ὅτι κἄπου ὀφείλεται αὐτό; Ἡ ἐνδοτικότης ἐπαναλαμβάνω τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τὸ πιστοποιητικὸν τῆς καλῆς διαγωγῆς τὸ ὁποῖον ζητᾷ συνεχῶς ἐδημιούργησαν τὴν ἀποθράσυνσιν τῶν ἀντιπάλων καὶ τὴν σημερινὴν τραγικὴν κατάστασιν. Ἔχετε ἄλλως τε καὶ εἰς τὸ πρόσφατον παρελθὸν σχετικὴν ἀπόδειξιν τὴν ὁποίαν σεῖς ὁ ἴδιος, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν τελευταίαν σας ἀπάντησιν πρὸς τὸ σχέδιον ἀναφέρετε. Λέγετε ἐπὶ λέξει τὰ ἑξῆς: «Δυστυχῶς αἱ ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων ἀνακοινώσεις σας ἀπεμάκρυναν τὸ σχέδιον ἔτι περισσότερον ἀπὸ τὰς θέσεις ποὺ ὑποστηρίζει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις». Κατὰ τὸ ἐλάχιστον διάστημα, δηλαδὴ, ποὺ ἐμεσολάβησεν ἀπὸ τῆς ἐπιδόσεως τοῦ Βρεταννικοῦ σχεδίου μέχρι τῆς ἀνακοινώσεως εἰς τὴν Βρεταννικὴν Βουλήν, μετεβλήθησαν οἱ ὅροι αὐτοῦ ἐπὶ τὸ δυσμενέστερον διὰ τὴν Ἑλλάδα. Πῶς ἀπετολμήθη τοῦτο; Πῶς ἀπετολμήθη ἡ ἀπρέπεια αὐτὴ ἔναντι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως;

§79Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Τὸ κείμενον παρέμεινεν οἷον μᾶς ἐπεδόθη, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ὅταν ἡρμηνεύθη εἰς τὴν Βουλὴν σχετικῶς μὲ τὸ καθεστὼς τὸ ὁποῖον ἐπεκράτει μετὰ τὴν 7ετίαν, ἐγένετο ἑρμηνεία ἡ ὁποία δὲν περιλαμβάνεται εἰς τὸ σχέδιον, καὶ δι’ αὐτὸ εἶπον ὅτι ἀπεμακρύνθησαν περισσότερον τοῦ σχεδίου διότι τὸ κείμενον ἐπαναλαμβάνω τοῦ σχεδίου δὲν μετεβλήθη.

§80Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Συνεπῶς, διὰ τῆς ἑρμηνείας κατέστησαν περισσότερον δυσμενεῖς οἱ ὅροι ποὺ ἀνεφέροντο εἰς τὸ ἐπιδοθὲν σχέδιον. Καὶ τοῦτο ἀκριβῶς, ὁμολογεῖτε εἰς τὴν ἀπάντησίν σας, ἀναφέροντες τὴν λέξιν «ἀτυχῶς». Αὐτὸ σημαίνει, ὅτι, ὄχι εὐμενέστερον, ἀλλὰ δυσμενέστερον κατέστη τὸ σχέδιον ἐντὸς ἐλαχίστων ἡμερῶν. Εἰς ὅλους δημιουργεῖται ἡ ἀπορία, πῶς ἀποτολμῆτε ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος καὶ ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, συνεχῶς ὑπὸ τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως νὰ λαμβάνεται δυσμενεστέρα θέσις ἔναντι τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος. Κατ’ ἐμέ, ἡ τελευταία ἀπρέπεια τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως, ὀφείλεται εἰς τὴν ἐνδοτικότητα τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Διότι ἀφ’ ἧς ἀνεκοινώθη τὸ σχέδιον εἰς τὰς Κυβερνήσεις Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος καὶ μέχρι τῆς ἀπαντήσεως εἰς αὐτό, ἡ μὲν Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἔσπευσε νὰ κινηθῇ καὶ νὰ προβῇ εἰς διαφόρους ἐκδηλώσεις ἀποδοκιμασίας καὶ νὰ συγκαλέσῃ τὴν ἐθνικὴν αὐτῆς συνέλευσιν καὶ διὰ νὰ ἐκδώσῃ ψηφίσματα καὶ ἀποφάσεις. Ἐνῷ κατὰ τὸ αὐτὸ διάστημα, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐκράτησε εἰς τὸ συρτάρι της τὸ σχέδιον καὶ δὲν ἠθέλησε νὰ ἀνακοινώσῃ τὶ σχετικὸν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, οὐδὲ νὰ ζητήσῃ τὴν συμπαράστασιν τοῦ Ἔθνους ἐπὶ τοῦ μεγάλου τούτου Ἐθνικοῦ ζητήματος. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐξήγησις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ δίδεται εἰς τὴν συνεχῆ ἀποθράσυνσιν τῶν Τούρκων καὶ εἰς τὴν κατὰ τὸ τελευταῖον χρονικὸν διάστημα, συνεχῆ ἐπὶ τὰ χείρω μεταβολὴν τῆς πολιτικῆς τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως ἔναντι τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος. Ἡ εὐθύνη σας λοιπόν, εἶναι βαρυτάτη ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος. Ὅπως ἐπίσης καὶ ἀναμφισβήτητος ἡ ἧττα σας. Μία Κυβέρνησις Κοινοβουλευτική, μία Κυβέρνησις Δημοκρατικὴ θὰ ἐξήγαγε τὰ ἀναγκαῖα συμπεράσματα ἐκ τῆς ἥττης ταύτης. Ἀλλὰ δὲν διατηρῶ τοιαύτας ψευδαπάτας. Δὲν πρόκειται νὰ ἐγκαταλείψητε τὴν ἐξουσίαν, ἀφοῦ ἔχετε ἄλλως τε πρόσφατον τὴν λαϊκὴν ἐντολήν. Ἀλλὰ δι’ ὄνομα τοῦ Θεοῦ! μὴ μεταβάλετε τὴν ἧτταν σας εἰς συμφορὰν διὰ τὸ Ἔθνος. Ἔχετε ὑποχρέωσιν ὅταν βλέπετε τὴν Τουρκίαν νὰ συνεχίζῃ τὸν ἀγῶνα, νὰ χαράξετε μίαν σαφῆ καὶ ἀνδρικὴν γραμμὴν καὶ νὰ ἐφαρμόσητε αὐτὴν μὲ σταθερότητα καὶ μὲ συνέπειαν. Μόνον κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ θέσητε φραγμὸν εἰς τὰς Τουρκικὰς θηριωδίας. Μόνον τὴν γλῶσσαν τῆς δυνάμεως ἀντιλαμβάνονται οἱ Τοῦρκοι, ἄλλως εἶναι λίαν πιθανὸν νὰ δημιουργήσουν καὶ νέας συμφορὰς διὰ τὸν Ἑλληνισμόν. Κατὰ τὸν ἴδιον πάλιν τρόπον θὰ συγκρατήσητε καὶ τὴν Βρεταννικὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τοῦ νὰ καθιστᾷ συνεχῶς δυσμενεστέραν τὴν κατάστασιν διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς μαρτυρικῆς Κύπρου. Δὲν εἶναι ἡ ὥρα τῶν γενικωτέρων εὐθυνῶν ἐπὶ τῶν θεμάτων αὐτῶν. Ἐπ’ αὐτῶν θὰ ἀπασχολήσω ἄλλοτε τὴν Βουλήν. Σήμερον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον χρειάζεται νὰ ὑποδειχθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν εἶναι νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν μοιρολατρείαν καὶ τὴν χλιαρότητα, ἡ ὁποία ὁδηγεῖ εἰς τὴν προκλητικότητα καὶ τὴν ἀποθράσυνσιν τῶν Τούρκων καὶ τῶν Βρεταννῶν. Εἶναι καιρὸς ἡ Κυβέρνησις νὰ χαράξῃ μίαν πολιτικὴν γραμμὴν καὶ ἐπ’ αὐτῆς νὰ ἐπιμείνῃ εἴτε εἰς τὸν ἀγῶνα εἴτε ἔστω καὶ τὴν συνθηκολόγησιν. Ἡμεῖς ὡς Ἀντιπολίτευσις εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ τὴν βοηθήσωμεν, ἂν ἀκολουθήσῃ βέβαια τὴν πολιτικὴν τῆς μάχης. Ἀλλὰ πρὶν φθάσωμεν εἰς τὴν διατύπωσιν τῶν προσωπικῶν μας ἀντιλήψεων θὰ ἠθέλαμεν νὰ ἐρωτήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τίνα τρόπον ἐσκέφθη διὰ νὰ ἀνακαλέσῃ τοὺς Ἕλληνας ἀξιωματικοὺς ἐκ τοῦ ΝΑΤΟ τῆς Σμύρνης; Ἐλέχθη ὅτι πρόκειται περὶ μιᾶς σπασμωδικῆς καὶ προχείρου ἐνεργείας. Δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ τοῦτο. Ἐγὼ ἐνόμιζα ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἀπαρχῆς τῆς ἐφαρμογῆς ἑνὸς γενικωτέρου σχεδίου καὶ δι’ αὐτὸ τὴν ἐπεκροτήσαμεν. Αὐτὸ τὸ σχέδιον ὅμως ματαίως ἀνέμεινα νὰ διαφανῇ ἀπὸ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Πλὴν ὅμως οὐδὲν συγκεκριμένον καὶ σαφὲς ἤκουσα. Μόνον διὰ λόγους θεαματικοὺς καὶ ἐντυπωσιακοὺς φαίνεται ὅτι ἀπεσύρατε τοὺς ἀξιωματικούς. Καὶ ἂν αὔριον τοὺς ἐπαναφέρετε, χωρὶς καμμίαν δικαιολογίαν, τότε δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἡ μὲν ἀπομάκρυνσις ἀπετέλεσε μωρίαν, ἡ δὲ ἐπάνοδος θὰ ἀποτελέσῃ κατ’ ἀνάγκην μείωσιν διὰ τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος.

§81Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Σεῖς, ὡς πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν δύνασθε νὰ ἑρμηνεύσητε τὸν λόγον ἑνὸς Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν;

§82Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴπατε ὅτι ἐθεωρήσατε ὅτι εἶναι ἀδύνατος ἡ συνεργασία εἰς τὸ ΝΑΤΟ μὲ τοὺς Τούρκους. Τοῦτο ἔπρεπε νὰ τὸ διακηρύξητε. Καὶ νὰ μὴ φύγουν οἱ ἀξιωματικοὶ χωρὶς νὰ εἰδοποιήσουν τοὺς προϊσταμένους των. Ἐὰν τοῦτο ἦτο πολιτικὴ πρᾶξις ἔπρεπε νὰ διακηρυχθῇ. Ἔπρεπε περαιτέρω νὰ ἔχῃ καὶ συνέχειαν καὶ νὰ μᾶς εἴπητε τὶ σκέπτεσθε νὰ κάμετε, διότι ἐὰν αὔριον χωρὶς καμμίαν δικαιολογίαν ἐπαναφέρετε τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς τὸ ΝΑΤΟ, τοῦτο δὲν θὰ ἦτο ἐποικοδομητικὸν τοῦ κύρους τῆς Ἑλλάδος. Βέβαια ἔφερα τὸ θέμα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀποχωρήσεως τῶν ἀξιωματικῶν, διότι θὰ ἤθελα καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ νὰ ἴδω κατὰ πόσον ἡ νέα Κυβέρνησις ἦτο ἀποφασισμένη νὰ χαράξῃ μίαν σταθερὰν καὶ συνεπῆ πολιτικὴν ἡ ὁποία ἀπαιτεῖ ψυχικὴν ἀνάτασιν καὶ ψυχικὸν σθένος. Κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, κύριε Ὑπουργέ, θὰ ἤθελα τὸ ταχύτερον νὰ προβῆτε εἰς τὴν λῆψιν τῶν ἀναγκαίων μέτρων πρὸς ἀνακοπὴν τῆς προκλητικότητος τῆς Τουρκίας. Καὶ εἰς τὴν καταγγελίαν τοῦ τριμεροῦς Βαλκανικοῦ Συμφώνου, ἥτις θὰ ἀπεδείκνυεν ὅτι τὴν Τουρκίαν οὔτε τὴν χρειαζόμεθα οὔτε τὴν φοβούμεθα. Θὰ πρέπει νὰ διακηρύξητε ἀκόμη ὅτι ἑτοιμάζεται προσφυγὴ εἰς τὰ Ἡνωμένα Ἔθνη. Διότι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, καίτοι δέχεσθε, καὶ ὀρθῶς δέχεσθε μίαν περίοδον αὐτοκυβερνήσεως — ὑπῆρξα καὶ ἐγὼ εἰς τὸ Λονδῖνον σύμφωνος διὰ μίαν περίοδον τριῶν ἐτῶν αὐτοκυβερνήσεως καὶ ὑπέστην δι’ αὐτὸ ἐπίθεσιν ἀπὸ ὡρισμένους κύκλους τῆς Ἐθναρχίας — διεκδικεῖτε ὅμως ἐπὶ πλέον τὸ αἴτημα τῆς αὐτοδιαθέσεως καὶ ἀποδεικνύεται τοιουτοτρόπως ὅτι δὲν ἀπεμακρύνθητε τοῦ βασικοῦ σκοποῦ, ὁ ὁποῖος εἶναι πάντοτε ἡ αὐτοδιάθεσις. Θὰ ἔπρεπε ἀκόμη, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὀρθῶς ἐθέσατε εἰς τὴν ἀπάντησιν, σχετικῶς μὲ τὴν συμμετοχὴν τῆς Τουρκίας, καὶ τὸ ὁποῖον ἐκτιμῶ νὰ τὸ συνεχίσητε καὶ νὰ τὸ ὁλοκληρώσητε. Ἐννοῶ ὅσα γράφετε, σχετικῶς μὲ τὴν συμμετοχὴν τῆς Τουρκίας εἰς τὸ θέμα τοῦ προσδιορισμοῦ τοῦ ὁριστικοῦ καθεστῶτος τῆς Κύπρου. Ἡ Τουρκία κατὰ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης ἔχει ρητῶς παραιτηθῆ οἱωνδήποτε τοιούτων δικαιωμάτων καὶ ὀρθῶς λέγετε εἰς τὴν ἀπάντησίν σας ὅτι «ἡ συμμετοχὴ τῆς Τουρκίας εἰς τὸν προσδιορισμὸν τοῦ ὁριστικοῦ καθεστῶτος τῆς Κύπρου, ἀνατρέπει ἐν τῇ οὐσίᾳ καθιερωμένην νομικὴν κατάστασιν» καὶ ὅτι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἡ Βρεταννικὴ Κυβέρνησις διὰ τοῦ σχεδίου της «τείνει νὰ ἀνατρέψῃ τὴν ἀρχὴν τοῦ σεβασμοῦ τῶν ὑπαρχουσῶν διεθνῶν συνθηκῶν, ἀρχὴν πολύτιμον δι’ ὅλους». Ἔχετε ἀπολύτως δίκαιον, κύριε Ὑπουργέ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω ὅμως, νὰ συνεχίσητε τὰς ἐνεργείας σας πρὸς τὴν κατεύθυνσιν αὐτήν. Νὰ εἰσέλθητε ὁριστικῶς εἰς τὸν δρόμον αὐτόν, ὁ ὁποῖος νομίζω ὅτι θὰ στεφθῇ ὑπὸ ἐπιτυχίας. Ὑπάρχουν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν δύο γνωματεύσεις διαπρεπῶν ξένων νομομαθῶν, οἱ ὁποῖοι ἀποδέχονται ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει δίκαιον ἐν προκειμένῳ. Ἕνα ἐρώτημα, τὸ ὁποῖον θὰ ἀπευθύνετε εἰς τὸ διεθνὲς Δικαστήριον τῆς Χάγης, εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ἐδικαίωνε τὰς ἀπόψεις σας καὶ οὕτω ἐνώπιον τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν θὰ ἐνεφανίζεσθο μὲ ἕνα πρόσθετον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον θὰ συνεκίνει τὰ Κράτη τῆς Νοτίου Ἀμερικῆς, τὰ ὁποῖα εἶναι πολὺ εὐαίσθητα εἰς τὸ θέμα τῆς τηρήσεως τῶν συνθηκῶν ἢ τῆς παραβάσεως αὐτῶν. Ἀπὸ τῆς πλευρᾶς αὐτῆς, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι τὸ Βρεταννικὸν σχέδιον παραβιάζει ρητῶς συνθήκας καθιερωμένας, παραβιάζει ρητῶς τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης. Ἀλλὰ θὰ ἔπρεπεν ἀκόμη νὰ ἔλθητε μὲ ὅλην σας τὴν πίστιν καὶ τὴν γενναιότητα συμπαραστάται τοῦ Κυπριακοῦ ἀγῶνος. Καὶ κατὰ πρῶτον λόγον νὰ ἐνθυμῆσθε τὰ θύματα τῶν τουρκικῶν βανδαλισμῶν καὶ νὰ φέρετε πρὸς αὐτὰ τὴν βοήθειαν τῆς Μητρὸς Ἑλλάδος. Θὰ ἔπρεπε κατόπιν, μεθ’ ὅσα ἐλέχθησαν καὶ διεκηρύχθησαν εἰς τὴν Τουρκικὴν Συνέλευσιν διὰ τὴν προβολὴν τῶν αἰτημάτων τῆς Τουρκίας ἐνώπιον τῆς διεθνοῦς κοινῆς γνώμης, νὰ μὴ καταδικάσητε καὶ πάλιν εἰς σιωπὴν τὴν Ἐθνικήν μας Ἀντιπροσωπείαν. Θὰ πρέπει νὰ προτείνητε ἕνα ψήφισμα διαμαρτυρίας, τὸ ὁποῖον νὰ ἀποδεχθῇ σύσσωμος ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία. Διὰ τοῦ ψηφίσματος αὐτοῦ, ἀφοῦ ἐκφράζεται ἡ πικρία μας διὰ τὴν καταπάτησιν καὶ περιφρόνησιν τῶν ἱερῶν ἀρχῶν αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀναγεγραμμέναι εἰς τὸν χάρτην τοῦ Ἀτλαντικοῦ, θὰ διαδηλοῦται ταὐτοχρόνως καὶ ἡ ἀνένδοτος ἐμμονὴ τῆς Ἐθνικῆς μας Ἀντιπροσωπείας εἰς τὸ αἴτημα τῆς αὐτοδιαθέσεως τοῦ Κυπριακοῦ λαοῦ. Ὀφείλετε νὰ πράξητε τοῦτο σήμερον καὶ δι’ ἕνα ἀκόμη λόγον: διότι εἶχε τὴ θρασύτητα ἡ Τουρκικὴ Συνέλευσις νὰ ἐπιρρίψῃ τὴν εὐθύνην καὶ πάλιν ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος, τῆς προτάσεως τῆς διχοτομήσεως, ἡ ὁποία ἰσοδυναμεῖ μὲ ἐκρίζωσιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Κύπρου. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν ἀναπάντητον τὸ ψήφισμα αὐτὸ τῆς Τουρκικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐκθέτει ἐνώπιον τῆς Διεθνοῦς κοινῆς γνώμης. Ἐὰν δὲν λάβῃ σαφῆ θέσιν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία, θὰ ἀφήσητε εἰς τὴν διεθνῆ κοινὴν γνώμην τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα δῆθεν ὑπεύθυνοι διὰ τὴν κατάπτυστον αὐτὴν λύσιν, ἡ ὁποία ἀντίκειται πρὸς τὰς ἀνθρωπιστικὰς καὶ πολιτιστικάς μας παραδόσεις. Εἶναι ὑποχρέωσίς μας, ὅπως ὁλόκληρος ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία ὑψώσῃ τὴν φωνήν της διὰ νὰ μὴ παρασιωπῆται ἡ ἀλήθεια. Αὐτὰ εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου ὀφείλετε ἀμέσως νὰ πράξητε. Ὀφείλετε ὅμως πρωτίστως νὰ ὁπλισθῆτε μὲ θάρρος καὶ ἀποφασιστικότητα καὶ ὑπερηφάνειαν διὰ νὰ θέσητε τέρμα εἰς τὴν συνεχῆ ἀποθράσυνσιν τῆς Τουρκίας. Ἔχετε ὑποχρέωσιν νὰ χαράξητε μίαν γραμμὴν σταθερὰν τὴν ὁποίαν νὰ ἐφαρμόσητε μὲ τὰς συνεπείας διὰ νὰ ἀποκλείσητε εἰς τὸ μέλλον τὰς ἐκ μέρους τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως ὑπούλους καὶ παρασκηνιακὰς ἐνεργείας. Καὶ ἐὰν μὲν πράξητε τοῦτο, χωρὶς ἀμφιβολίαν θὰ θέσητε τέρμα εἰς τὴν προκλητικότητα τῶν Ἄγγλων καὶ εἰς τὴν ἀποθράσυνσιν τῶν Τούρκων. Ἐάν, ἀντιθέτως, οὐδὲν ἐξ αὐτῶν πράξητε, ἐγὼ τοὐλάχιστον ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ταχέως οἱ Τοῦρκοι ἀποθρασυνόμενοι ἴσως καταστοῦν ὑπαίτιοι ἔτι μεγαλυτέρων συμφορῶν διὰ τὸ Ἔθνος. Τότε ἡ ἀποτυχία σας εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ Κυπριακοῦ ἐνδέχεται νὰ μεταβληθῇ εἰς μεγάλην διὰ τὸ Ἔθνος συμφοράν. (Χειροκροτήματα).

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§84Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Κύριοι συνάδελφοι, δὲν πρόκειται νὰ ἀπαντήσω εἰς ὅσα μὲ ἀρκετὴν ὀξύτητα εἶπεν ὁ κατελθὼν τοῦ βήματος συνάδελφος περὶ εὐθυνῶν. Θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα τῶν εὐθυνῶν καὶ θὰ χαρῶ ἰδιαιτέρως ὅταν θὰ ἔλθῃ. Καὶ ἐὰν ὁ κύριος συνάδελφος ὁμιλήσῃ μὲ κείμενα θὰ ὁμιλήσωμεν καὶ ἡμεῖς.

§85Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναμφιβόλως αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τῶν λόγων μου.

§86Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ἤθελα ἁπλῶς νὰ περιορισθῶ εἰς ὅσα ὁ κύριος συνάδελφος εἶπεν εἰς τὸ τέλος τοῦ λόγου του. Ἂς ἴδωμεν τὶ εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα προτείνει ὡς λυσιτελῆ. Πρῶτον, τὴν καταγγελίαν τοῦ Βαλκανικοῦ Συμφώνου. Ἤδη ἀπὸ ἑνὸς περίπου ἔτους εἰς τὸ Βελιγράδιον ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Γιουγκοσλαυϊκοῦ Κράτους καὶ ὁ Ἕλλην Πρωθυπουργὸς ἐξέδωκαν ἀνακοίνωσιν, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ κἄτι παραπάνω ἀπὸ καταγγελίαν. Ἡ καταγγελία θὰ ἦτο κατόπιν αὐτοῦ μία ἁπλῶς τυπικὴ πρᾶξις. Λέγει τὸ ἀνακοινωθὲν ἐκεῖνο ὅτι τὸ Βαλκανικὸν σύμφωνον, τὸ ὁποῖον περιέπεσεν εἰς λήθαργον, λόγῳ τῆς στάσεως τῆς Τουρκίας, ἐξακολουθεῖ πλήρως ἰσχύον μεταξὺ Γιουγκοσλαυΐας καὶ Ἑλλάδος. Δὲν ἔχει κατόπιν αὐτοῦ τοῦ ἀνακοινωθέντος νὰ προσθέσῃ πολλὰ ἡ τυπικὴ ἁπλῶς καταγγελία τοῦ συμφώνου. Εἶπεν ἐπίσης ὁ κύριος συνάδελφος, νὰ ἑτοιμασθῶμεν διὰ τὴν κατάθεσιν τῆς προσφυγῆς καὶ νὰ μὴ ἀφήσωμεν ἀμφιβολίας διὰ τὴν κατάθεσιν αὐτῆς. Οὐδεμία ἀμφιβολία εἶναι δυνατὴ κατόπιν τῶν ἐπανειλημμένων δηλώσεων ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος ὅτι, ἐὰν δὲν δεχθῶμεν ἐν τῷ μεταξὺ συμπεφωνημένην λύσιν, θὰ προσφύγωμεν καὶ πάλιν εἰς τὰ Ἡνωμένα Ἔθνη. Πέραν αὐτοῦ, ὡς πρὸς τὴν προετοιμασίαν τὴν ὁποίαν συνεβούλευσε, τὸν πληροφορῶ ὅτι καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἀκόμη περισσότερον συνεχίζομεν τὴν προετοιμασίαν αὐτὴν κατὰ τρόπον πάρα πολὺ ἐπιμελῆ. Συνεβούλευσεν ὁ κύριος συνάδελφος ὡς τρίτον μέτρον τὴν συνέχισιν τῆς προσπαθείας διὰ τὴν ἀπομάκρυνσιν τῆς Τουρκίας. Τὴν συνεχίζομεν καὶ θὰ τὴν συνεχίσωμεν. Προσεκαλέσαμεν τὰς νομικὰς ὑπηρεσίας διαφόρων ξένων Ὑπουργείων Ἐξωτερικῶν ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀσκοῦν τὴν μεγαλυτέραν ἐπιρροὴν καὶ τοὺς εἴπομεν: Θὰ ἠθέλαμε νὰ γνωρίζωμεν πῶς σεῖς κρίνετε τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης. Ὅσα μέχρι τοῦδε μᾶς ἀνεκοίνωσαν τὴν γνώμην των, δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι ἐτάχθησαν ὑπὲρ τῶν ἀπόψεών μας. Δὲν γνωρίζω ἐὰν θὰ ἔπρεπε νὰ προχωρήσωμεν καὶ εἰς τὴν πρόκρισιν τοῦ Διεθνοῦς Δικαστηρίου τῆς Χάγης. Εἶναι μία ἰδέα καὶ θὰ τὴν μελετήσω. Πάντως βλέπετε ὅτι καὶ αὐτὴν τὴν συμβουλὴν τὴν ἀκολουθήσαμεν πρὶν ἀκόμη τὴν ἀκούσωμεν. Τέταρτον μέτρον τὸ ὁποῖον συνεβούλευσεν ὁ κύριος συνάδελφος—ἔχον μόνον ἔμμεσον σχέσιν μὲ τὴν ἀντιμετώπισιν τοῦ ὅλου θέματος—εἶναι ἡ βοήθεια πρὸς τὰ θύματα τῶν τουρκικῶν βανδαλισμῶν. Πληροφορῶ τὸ Σῶμα, ἐπειδὴ ἐθίγη τὸ θέμα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔκρινεν ὅτι ἔπρεπε νὰ προβῇ εἰς ἀνακοίνωσιν ἀλλ’ ὅτι ἤδη ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ἐτέθησαν εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Γενικοῦ Προξενείου ὅλα τὰ μέσα διὰ τὴν περίθαλψιν τῶν ἀτυχῶν θυμάτων τῶν βανδαλισμῶν. Ὡς πρὸς τὸ ψήφισμα τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον ἐζήτησεν ὁ κύριος συνάδελφος, δὲν θὰ εἶχον καμμίαν ἀντίρρησιν, ἄλλωστε ἡ ὅλη συζήτησις, ἐὰν ἀφαιρέσωμεν ὡρισμένας ὀξείας φράσεις, εἶναι συζήτησις περιωπῆς καὶ συζήτησις ἡ ὁποία καθορίζει τὴν θέλησιν τῆς Ἀντιπροσωπείας καὶ τὴν θέλησιν ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Αὐτὸ ἀναμφισβητήτως θὰ ἰσχύσῃ ὡς συμβολὴ εἰς τὸν χειρισμὸν τοῦ θέματος. Τέλος μᾶς συνεβούλευσεν ὁ κύριος συνάδελφος νὰ ἔχωμεν θάρρος καὶ ὑπερηφάνειαν.

§87Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐπὶ πλέον τὸ θέμα τῆς προτάσεως τῆς διχοτομήσεως. Πρέπει νὰ ἀπαντήσωμεν, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν.

§88Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Θὰ ἔλθω ἐπ’ αὐτοῦ ἀμέσως.

§89Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι σεῖς μὲν ἐδώσατε τὴν οἵαν ἐδώσατε εἰς τὴν Βουλὴν διαβεβαίωσιν, ἀλλὰ ἐν τούτοις διεθνῶς παραμένει ἀνοικτὸν τὸ θέμα. Ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν ὡς Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία νὰ ὁμιλήσωμεν ἐπὶ τούτου.

§90Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ἀμέσως θὰ ἔλθω καὶ ἐπ’ αὐτοῦ. Πάντως μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν δύναται νὰ κρίνῃ τὸ Σῶμα ἐὰν αὐτὰ τὰ ὁποῖα συνεβούλευσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πύργου βουλευτὴς εἶναι νέα γεγονότα, νέαι μέθοδοι, διὰ τῶν ὁποίων λυσιτελῶς καὶ πρακτικῶς δυνάμεθα πράγματι νὰ προωθήσωμεν πολὺ τὸ θέμα. Ἀποτελοῦν ὅλα τὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα ἐπροσέξαμεν καὶ τὰ ὁποῖα ἤδη ἐχρησιμοποιήσαμεν εἰς μέγιστον βαθμόν. Ὀρθῶς θίγει ὁ κύριος συνάδελφος τὸ θέμα τῆς διχοτομήσεως. Καὶ πάλιν διὰ δευτέραν φορὰν θὰ δοθῇ ἀπάντησις εἰς τὸν ἰσχυρισμὸν ὅτι ἡ πρότασις προέρχεται ἀπὸ Ἑλληνικῆς πλευρᾶς. Οὐδεὶς ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἐμποδίσῃ ξένον Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν ἢ ἄλλους, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ χρησιμοποιήσουν μίαν ἀνακρίβειαν, διότι ἔτσι συμφέρει εἰς αὐτοὺς νὰ παρουσιάσουν τὸ θέμα. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ βεβαιώσωμεν καὶ πάλιν κατηγορηματικῶς εἶναι ὅτι δὲν ὑπῆρξε τοιαύτη πρότασις ἀπὸ Ἑλληνικῆς πλευρᾶς, οὐδὲ ἀμέσως οὐδὲ ἐμμέσως, οὐδὲ ὑπὸ ἄλλην μορφήν. Ἐὰν ἄλλοι θέλουν νὰ χρησιμοποιήσουν τοιαύτας μεθόδους δὲν δυνάμεθα νὰ τοὺς ἐμποδίσωμεν. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν θὰ τοὺς μιμηθῶμεν. Διότι θὰ ἠδυνάμεθα καὶ ἡμεῖς νὰ προσπαθήσωμεν νὰ δημιουργήσωμεν ἐσωτερικὰ ζητήματα ἀλλοῦ, νὰ χρησιμοποιήσωμεν σκέψεις διατυπωθείσας πρὸς ξένους ἐπισημοτάτους, σκέψεις εἰς τὰς ὁποίας δὲν ἀνταπεκρίθημεν καὶ δὲν ἐκαρποφόρησαν. Ἀλλὰ ἡμεῖς δὲν ἀκολουθοῦμεν τὴν τακτικὴν τῆς χρησιμοποιήσεως τοιούτων σκέψεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ἐκαρποφόρησαν καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν θὰ εἶχον οὐδένα ἄλλον σκοπὸν χρησιμοποιούμεναι, παρὰ νὰ δημιουργήσουν ζητήματα μὲ Κυβέρνησιν, μὲ τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἤδη ἀρκετὰ ζητήματα. Ἡμεῖς τοὺς ἀφήνομεν τὸ προνόμιον τῆς χρησιμοποιήσεως καὶ τῶν μεθόδων αὐτῶν καὶ προβαίνομεν καὶ πάλιν εἰς τὴν κατηγορηματικὴν διαβεβαίωσιν ὅτι οὐδὲν ἐξ αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἰσχυρίζονται ὑπάρχει. Αὐταὶ εἶναι αἱ συμβουλαὶ τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν διὰ τὸν καλύτερον χειρισμὸν τοῦ Κυπριακοῦ. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν νομίζω ὅτι μὲ βοηθεῖ πάρα πολύ, ἐκτὸς τῆς βοηθείας, τὴν ὁποίαν προσφέρει καὶ διὰ τῆς ἐμμονῆς τῆς ἰδικῆς του ἐπὶ τῆς γραμμῆς, τὴν ὁποίαν ὅλοι ἔχομεν χαράξει. Ὡς πρὸς τὴν τελευταίαν συμβουλὴν τοῦ θάρρους καὶ τῆς ὑπερηφανείας, τὴν ἀποδέχομαι, ἀλλὰ χωρὶς νὰ μπορῶ νὰ κάμω μεγάλην χρησιμοποίησιν αὐτῆς, διότι νομίζω ὅτι ἀπέδειξα ὅτι δὲν στεροῦμαι αὐτῆς. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον θέλω νὰ παρατηρήσω εἰς τὸν κύριον συνάδελφον, εἶναι ὅτι συνέδεσε τὸ θάρρος καὶ τὴν ὑπερηφάνειαν μὲ τὸ ὅπλον, τὸ ὁποῖον θὰ κάμψῃ τὴν ἀγγλικὴν θρασύτητα καὶ τὴν τουρκικὴν βαναυσότητα, ὡς εἶπε. Τὸν πληροφορῶ, ἢ μᾶλλον δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ τὸν πληροφορήσω, διότι τὸ γνωρίζει, ὅτι ἡ ἀγγλοτουρκικὴ στάσις προέρχεται ἀπὸ πολὺ βαθύτερα αἴτια, τὰ ὁποῖα ὅλοι γνωρίζομεν καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν τὸ θάρρος καὶ ἡ ὑπερηφάνεια μεταξὺ Ὁμονοίας καὶ Συντάγματος νὰ εἶναι τόσον ἀποτελεσματικά, ὥστε νὰ ἀνατρέψουν ὅλους αὐτοὺς τοὺς βαθεῖς καὶ πανισχύρους λόγους ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, οἱ ὁποῖοι καὶ προκαλοῦν αὐτὴν τὴν ἀγγλοτουρκικὴν στάσιν. (Χειροκροτήματα).

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν, ἔχει τὸν λόγον.

§92Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Συγκαταλέγομαι, κύριοι βουλευταί, μεταξὺ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι οὐδόλως ἐξεπλάγησαν διὰ τὴν δραματικὴν ἐξέλιξιν τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως. Κατ’ ἐπανάληψιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ εἰς δημοσίας πρὸς τὸν λαὸν συζητήσεις, ἐτόνισα ἐγκαίρως, ποῦ ἐφερόμεθα καὶ πράγματι κατὰ τὰ τελευταῖα τρία ἔτη ἀπὸ τοῦ κακοῦ πηγαίνομεν εἰς τὸ χειρότερον. Νομίζω, ὅτι εἶναι ὑποχρέωσίς μας νὰ λέγωμεν πάντοτε τὴν ἀλήθειαν εἰς τὸν λαόν, πολὺ δὲ περισσότερον, ὅταν ὁμιλῶμεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν νὰ μὴ ἀποκρύπτωμεν τίποτε. Τότε μόνον μπορεῖ νὰ καταλήγωμεν εἰς συμπεράσματα, στηριζόμενα εἰς ἀντικειμενικότητα. Ἂς ἐξετάσωμεν πῶς ἦτο πράγματι ἡ κατάστασις, ὅταν ἀνέλαβε τὸ πρῶτον ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἐξουσίαν. Πρῶτον, ὑπῆρχε, νομίζω, διακομματικὴ πολιτικὴ ἐπὶ τῆς γραμμῆς τῆς ἐφαρμογῆς τῆς αὐτοδιαθέσεως ἐντὸς τακτῆς καὶ εὐλόγου προθεσμίας. Ἐπανειλημμένως διηυκρινίσθη τὸ θέμα αὐτὸ καὶ εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν, δηλαδὴ ποίαν σημασίαν ἔχει ἡ διάκρισις μεταξὺ ἐπιδιώξεως αὐτοδιαθέσεως καὶ ἐπιδιώξεως ἐφαρμογῆς αὐτοδιαθέσεως. Τὴν αὐτοδιάθεσιν τὴν ἀναγνωρίζουν ὅλα πλέον τὰ διεθνῆ κείμενα. Ἐὰν λοιπὸν ἀορίστως ἐπεδιώκαμεν αὐτήν, θὰ ἦτο πράγματι ματαιοπονία, δι’ ἓν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν καὶ ἔχουν οἱ Κύπριοι. Τώρα θέλουν οἱ Ἄγγλοι νὰ ἀποστερήσουν καὶ αὐτοῦ τοῦ θεωρητικοῦ των δικαιώματος τοὺς Κυπρίους. Ἡ ἐφαρμογὴ τῆς αὐτοδιαθέσεως δὲν εἶναι δυνατὸν ἄλλως νὰ νοηθῇ παρὰ συνδεδεμένη μὲ τὸν χρόνον, διότι ἄλλως, ἐφ’ ὅσον δὲν θὰ ὑπάρχῃ χρονικὴ προθεσμία, θὰ ὑπάρχῃ ἀοριστία καὶ συνεπῶς ἡ ἀοριστία δὲν ἀποτελεῖ δέσμευσιν. Ἐπὶ πλέον, ἡ αὐτοδιάθεσις πρέπει νὰ εἶναι πλήρης διότι, κατὰ τὴν πορείαν τῶν συζητήσεων περὶ αὐτοδιαθέσεως, θὰ ἐνθυμῆσθε ὅλοι ὅτι προέκυψαν διαδοχικῶς καὶ ἄλλα ζητήματα ἑρμηνειῶν, ὅπως προέκυψε τὸ ζήτημα τῆς κατωχυρωμένης αὐτοδιαθέσεως, ἐνῷ κατὰ φαινόμενον ἦτο κἄτι ὑπὲρ τῆς αὐτοδιαθέσεως, πράγματι ἦτο ἐναντίον αὐτῆς. Κατωχυρωμένη αὐτοδιάθεσις ἐσήμαινεν ἀποκλεισμὸν ἐσαεὶ τῆς Ἑνώσεως. Καὶ τοῦτο, προκειμένου μὲν περὶ τῆς Αὐστρίας, ἦτο κἄτι ὑπὲρ τῶν Αὐστριακῶν, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ κατοχυρωθοῦν καὶ εἰς τὸ μέλλον διὰ τοῦ ἀποκλεισμοῦ ἑνὸς ἐνδεχομένου νέου ἄνσλους. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ τῶν Κυπρίων, θὰ ἦτο κουτσουρεμένη αὐτοδιάθεσις ἐκείνη ἡ αὐτοδιάθεσις, ἡ ὁποία θὰ ἠμπόδιζε τοὺς Κυπρίους νὰ ἀποφασίσουν κἄποτε περὶ τῆς ἑνώσεως μὲ τὴν πατρίδα Ἑλλάδα. Τελευταίως ἡ αὐτοδιάθεσις ἐπῆρεν ἀκόμη καὶ μίαν ἄλλην μορφήν, τοῦ νὰ εἶναι ὡλοκληρωμένη, διὰ νὰ ἀποφύγωμεν πλέον καὶ τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ ἴδωμεν αὐτοδιάθεσιν τῶν δύο κοινοτήτων χωριστά, αὐτὴ ἡ ὁποία σήμερον ἐπικρέμαται ὡς ἄμεσος κίνδυνος πραγματικός. Ταῦτα ὡς πρὸς τὴν ἐπιδίωξιν τῆς αὐτοδιαθέσεως καὶ ὡς πρὸς τὴν διακομματικὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν εὗρεν ἰσχύουσαν, ὅτε ἀνέλαβε τὸ πρῶτον τὴν ἐξουσίαν, ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Τὴν ἐποχὴν αὐτὴν κατὰ δεύτερον λόγον, ὑπῆρχε συνεχιζομένη καὶ ἔντονος ἡ καταθλιπτικὴ ἀτμόσφαιρα ἀπὸ τοὺς φοβεροὺς βανδαλισμοὺς τοῦ Σεπτεμβρίου τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῆς Σμύρνης. Εὗρεν ἀκόμη τὸ Ἔθνος κατεχόμενον ἀπὸ ἀπογοήτευσιν, λόγῳ τῆς στάσεως τῆς μεγάλης φίλης καὶ συμμάχου Ἀμερικῆς, διότι τότε ἀκριβῶς, ὁ ἀμερικανὸς ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐθεώρησεν ὑποχρέωσίν του νὰ μεταχειρισθῇ καὶ θύματα καὶ θύτας κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον, μὲ τὸ ἀπαράδεκτον ἐκεῖνο μήνυμά του καὶ ἐπὶ πλέον εἰς τὰ Ἡνωμένα Ἔθνη δὲν μᾶς ἠξίωσεν οὔτε ἐγγραφῆς κἂν τῆς προσφυγῆς μας. Ἀλλὰ ἐκτὸς αὐτοῦ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὑρέθη πρὸ ἑνὸς ἄλλου βαρυσημάντου γεγονότος, ὅτε ὀλίγας ἡμέρας πρὶν ἀπὸ τὴν 4 Ὀκτωβρίου, ὁ Ἐθνάρχης Μακάριος τὸ πρῶτον προέβαλε τὰς προτάσεις του ἐκείνας πρὸς Χάρντιγκ, αἱ ὁποῖαι ἦσαν κατὰ τοῦτο βαρυσήμαντοι, διότι, ἐν τελευταίᾳ ἀναλύσει, ἔθετον διὰ πρώτην φορὰν τὸ ζήτημα τῆς αὐτοκυβερνήσεως ὡς ἄμεσον σκοπὸν καὶ ἀναβολὴν τῆς αὐτοδιαθέσεως.

§93Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Δὲν ἦσαν προτάσεις τοῦ Μακαρίου. Ἦσαν προτάσεις Χάρντιγκ πρὸς Μακάριον.

§94Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Κάμετε λάθος. Ἀναφέρομαι εἰς τὰς προτάσεις τὰς προφορικάς, τὰς ὁποίας ἔκαμεν ὁ Μακάριος πρὸς τὸν Χάρντιγκ. Ἐζήτησεν ὁ Χάρντιγκ νὰ ἐπαναληφθοῦν ἐγγράφως καὶ τὰς ὑπέβαλεν ἐγγράφως. Ταῦτα πρὸ τῆς πρωθυπουργίας σας.

§95Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ. (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Τὸ σχέδιον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐγένετο συζήτησις, ἦτο σχέδιον, τὸ ὁποῖον ἐπρότεινεν ὁ Χάρντιγκ πρὸς τὸν Μακάριον καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐγένετο ἡ συζήτησις.

§96Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἡ πρωτοβουλία προήρχετο ἀπὸ τὸν Ἐθνάρχην Μακάριον.

§97Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ. (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνελήφθη πρωτοβουλία ἐκ μέρους τοῦ Μακαρίου. Τὸ σχέδιον ἦτο σχέδιον τοῦ Χάρντιγκ.

§98Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἀνακοινοῦται τὸ πρῶτον εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν, ὅτι τὸ παρουσιασθὲν ὡς σχέδιον τοῦ Μακαρίου, τὴν 4 Δεκεμβρίου καὶ ἀνακοινωθὲν ὑπὸ τοῦ ἰδίου, ἦτο πράγματι σχέδιον, κρυφὰ ὑποβληθὲν ἀπὸ τὸν Χάρντιγκ εἰς τὸν Μακάριον· διότι οἱ φάκελλοι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐπικαλοῦμαι καὶ τὴν παρουσίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν...

§99Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία διήρκεσεν ἐπὶ τρίμηνον, διεξήγετο ἐπὶ τῇ βάσει σχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ Χάρντιγκ.

§100Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἐπεκαλέσθην ἄλλο θέμα. Εἶναι δύο θέματα.

§101Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ. (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Εἶναι ἐνδεχόμενον ἡ πρωτοβουλία νὰ ἀνήκῃ εἰς τὸν Μακάριον, ἀλλὰ αἱ συζητήσεις διεξήγοντο ἐπὶ σχεδίου τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ Χάρντιγκ.

§102Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία δὲν πρέπει νὰ εἶναι ἡμιδιαφώτιστος. Ἀναφέρομαι εἰς μίαν περίοδον ποὺ εἶχον τὴν τύχην νὰ μελετήσω τοὺς φακέλλους καὶ σᾶς λέγω ὅτι — καὶ παρευρίσκετο δίπλα σας ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν — ὑπάρχουν δύο χωριστὰ θέματα. Ὑπῆρχεν ἡ πρωτοβουλία τὴν ὁποίαν τονίζω καὶ εἶναι ὑπὲρ ὑμῶν ἡ πρωτοβουλία τοῦ Ἐθνάρχου. Τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὁ Χάρντιγκ δὲν ἐδέχθη. Μετὰ ταῦτα ἐπηκολούθησαν αἱ συζητήσεις καὶ ὑπεβλήθη τὸ σχέδιον Χάρντιγκ, τὸ ὁποῖον ἀπέρριψεν ὁ Μακάριος καὶ κατόπιν τῇ ἐπεμβάσει τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἤρχισαν αἱ συζητήσεις. (Χειροκροτήματα). Τὸ πρῶτον σχέδιον ἀφορᾷ τὴν πρωτοβουλίαν καὶ σχέδιον τοῦ Ἐθνάρχου Μακαρίου...

§103Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ πρωτοβουλία εἶναι τοῦ Μακαρίου.

§104Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ. (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἀνεξαρτήτως αὐτοῦ, λέγω ὅτι αἱ συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι διεξήγοντο ἐπὶ τρίμηνον καὶ τελικῶς ἐναυάγησαν, διεξήγοντο ἐπὶ τοῦ σχεδίου τοῦ Χάρντιγκ καὶ ἐπὶ τοῦ σχεδίου αὐτοῦ ἐζητήθη ἡ παρέμβασις τῆς ἰδικῆς μου Κυβερνήσεως.

§105Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Μεταβάλλετε τὸν τρόπον τῆς συζητήσεως. Ἐν ἀρχῇ μὲ διαφωτίσατε ὅτι ἐπρόκειτο περὶ σχεδίου τοῦ Χάρντιγκ, σᾶς εἶπον ὅτι εἶναι τὸ σχέδιον τοῦ Ἐθνάρχου. Τὰ περαιτέρω θὰ τὰ ἐπικαλεσθῶ ἀργότερον. Τώρα μὲ ἐνδιαφέρει αὐτό, ὅτι ὅταν ἤλθατε εἰς τὴν ἐξουσίαν, εὑρήκατε μίαν πρωτοβουλίαν τοῦ Ἐθνάρχου σημαίνουσαν, διότι ἀφ’ ἑνὸς τὸ πρῶτον ὡμίλει περὶ αὐτοκυβερνήσεως ἀφ’ ἑτέρου μετέθετε τὸ θέμα τῆς αὐτοδιαθέσεως εἰς τὴν μέλλουσαν νὰ ἐκλεγῇ Βουλήν, ἡ ὁποία δὲν ἐπρόκειτο κἂν νὰ ἀποφασίσῃ, ἀλλὰ νὰ συζητήσῃ μὲ τοὺς Ἄγγλους, τὸν χρόνον.

§106Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἔχω τὸ κείμενον τῆς Ἐθναρχίας, εἰς τὸ ὁποῖον ἀναγράφονται τὰ ἀκόλουθα: «Μετὰ τὴν τριμερῆ διάσκεψιν τοῦ Λονδίνου, ἡ ὁποία ἐκλήθη πρὸς συζήτησιν τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως καὶ ἡ ὁποία ἀπέτυχε, τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1955 ὁ Ἀρχιεπίσκοπος ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ του ὅπως ἡ νῆσος ἀποφύγῃ τὰ δεινὰ τῆς αἱματοχυσίας, ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βρεταννικὴν Κυβέρνησιν, τὸν Αὔγουστον τοῦ 1955, ἕνα σχέδιον ἀφορῶν τὸ πολιτικὸν μέλλον τῆς Κύπρου». Ἡ πρωτοβουλία ἦτο τοῦ Μακαρίου, ἔκτοτε ἐξηκολούθησεν ἡ συζήτησις εἰς ἕνα σχέδιον τοῦ Χάρντιγκ.

§107Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ὑπῆρχον δύο σχέδια, τὸ πρῶτον σχέδιον, εἶναι σχέδιον τοῦ Μακαρίου.

§108Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Αὐτὸ λέγω.

§109Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ὄχι μόνον ἡ πρωτοβουλία, ἀλλὰ καὶ τὸ σχέδιον ἦτο τοῦ Μακαρίου.

§110Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ ἔναρξις τῶν συνομιλιῶν ἐγένετο μίαν ἡμέραν πρὸ τῆς Κυβερνήσεώς σας. Ἡ πρωτοβουλία ὑπῆρξε τοῦ Μακαρίου.

§111Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Μόλις ἀνέλαβεν ἡ Κυβέρνησίς σας, ἔδωσε τὴν ἐντύπωσιν, δι’ αὐτῶν τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων, ὅτι ἀποβλέπει εἰς τοὺς ἑξῆς σκοπούς. Ὁ πρῶτος ἦτο ἡ ἐξεύρεσις λύσεως διὰ τὸν ταχύτερον τερματισμὸν τῆς Κυπριακῆς ὑποθέσεως, ὁ δεύτερος, ἦτο, ἡ ταχυτέρα τακτοποίησις τῆς Ἑλληνο–τουρκικῆς διαφορᾶς καὶ ὁ τρίτος ἦτο ἡ ὅσον τὸ δυνατὸν ἐπίσης ταχεῖα ἠρέμησις τῶν σχέσεών μας μὲ τοὺς Συμμάχους. Ἰδίως μοῦ ἔκαμεν ἐντύπωσιν κατὰ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις ὁ ἐπιμελὴς τρόπος, μὲ τὸν ὁποῖον τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἀπεφεύχθη καὶ ἡ μνεία τῆς λέξεως «αὐτοδιάθεσις» καὶ εἶμαι ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος τοῦ ἰδίου, ὡς ἀρχηγὸς τῆς ἀξιωματικῆς ἀντιπολιτεύσεως, τὸ ἐμνημόνευσα καὶ τὸ ἐτόνισα καὶ ἐσημείωσα μάλιστα ὅτι μοῦ ἔκαμεν ἐντύπωσιν, πῶς ἀπεφύγατε μίαν λέξιν, ὡς ἐὰν ἦτο χολερόβλητος λέξις. Δὲν σᾶς κρύπτω, ὅτι μοῦ ἐγεννήθη τότε ἡ ὑποψία, ἰδίως ἐκ τῆς ἀποφυγῆς νὰ δώσητε ἀπάντησιν καὶ μὲ ἔκαμε νὰ ζητήσω νὰ λάβω γνῶσιν τῶν φακέλλων. Μετὰ μακρὰν προσπάθειαν τὸ ἐπέτυχον καὶ ἀπὸ τὴν μελέτην ἐπείσθην, ὅτι δὲν εἶχον πλανηθῆ εἰς τὴν ἀρχικήν μου ἐντύπωσιν. Ποία ἦτο ἡ τακτική, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησίς σας τότε; Πρῶτον, πρὶν μπῶ εἰς τὴν τακτικήν, πρέπει νὰ τονίσω ὅτι ἡ κατάστασις τὴν ὁποίαν εὕρατε, τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἐπέτρεπε, κατὰ τὴν γνώμην μου, εὐχερῶς νὰ ἀκολουθηθῇ μία ἐκ τῶν δύο πολιτικῶν, ποὺ ἀνέκαθεν ἐτόνισα καὶ εὐχαρίστως τὸ ἤκουσα σήμερον καὶ ἀπὸ τὸν κ. Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων...

§112Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐγὼ τὸ εἶπον πολλάκις.

§113Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἐγὼ διὰ πρώτην φορὰν τὸ ἤκουσα καὶ ἐπανειλημμένως τὸ εἶχον τονίσει καὶ χαίρω νὰ εἴμεθα ταυτόχρονοι. Πάντως εἴμεθα σύμφωνοι. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἐπανέρχομαι εἰς τὸ ζήτημα καὶ λέγω, ὅτι, καὶ ὅταν λέγω, κύριοι, περὶ συμβιβασμοῦ, δὲν θέλω νὰ ἐκφέρω καμμίαν μομφὴν καὶ ὁ συμβιβασμὸς καὶ ἡ ἐξεύρεσις μιᾶς συμβιβαστικῆς λύσεως, εἶναι μία πολιτική. Δὲν ἔχει τίποτε τὸ μεμπτόν, ἁπλῶς μόνον εἶναι πολιτικὴ πρὸς κρίσιν καὶ ἀναλόγως τοῦ ἀποτελέσματος, ἰδίως εἰς τὴν πολιτικὴν τὰ ἀποτελέσματα κρίνουν τὸ ἔργον, κρίνει κανεὶς ἐὰν ἦτο ὀρθὴ ἢ ὄχι. Λέγω, ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δύο δυνατότητας καὶ διὰ τὰς δύο πολιτικάς, διότι αὐτὴ ἡ εἰκών, τὴν ὁποίαν περιέγραψα, εἶχε δύο φάσεις. Ἀφ’ ἑνὸς ἡ ὅλη κατάθλιψις ἐπέτρεπε μίαν διέξοδον πρὸς τὴν ἡρωϊκὴν λύσιν, ὅτι ὁ ἀγὼν αὐτός, ἐν ὄψει προβλέψεων, ἐνδεχομένως κακῶν, ἔπρεπε νὰ λάβῃ ἕνα τέρμα βεβαίως ἐφ’ ὅσον τὸ τέρμα θὰ ἦτο ἀξιοπρεπές, δὲν ἐννοῶ συνθηκολόγησιν ἄνευ ὅρων. Ἀλλὰ συγχρόνως θὰ εἶχε καὶ ἀπεριορίστους εὐκαιρίας διὰ πραγματικὴν μαχητικὴν προσπάθειαν. Καὶ ἀπὸ τῆς ὥρας ἐκείνης γίνεται ἀντιληπτὸν ὅτι ἡ Κυβέρνησίς σας πράγματι στερεῖται πολιτικῆς. Διότι θέλει νὰ κάμῃ τὸν συμβιβασμόν, δὲν τολμᾷ, ὅμως, νὰ τὸν προβάλῃ. Ἀκόμη καὶ μεταξὺ τῶν ξένων ἐπικαλεῖται τὸν κίνδυνον τῆς ἀπωλείας τῶν ἐκλογῶν, ἂν προχωρήσῃ ἐνωρίτερον εἰς προσπάθειαν συμβιβαστικήν. Ἐδῶ εἶναι τὸ λάθος. Καὶ ἀκολουθεῖτε ἔκτοτε αὐτὴν τὴν τακτικήν. Πρῶτον, προβάλλετε τὸν Ἐθνάρχην ὡς συνομιλητήν. Ἡ ἰδέα θεωρεῖται τότε ὡς ἐξαιρετικῶς εὐφυής. Διὰ τὸν κύριον σκοπὸν ὅτι ὑποτίθεται ὅτι διὰ τοῦ τρόπου αὐτοῦ ἀποφεύγεται ἡ ἀνάμιξις τῆς Τουρκίας. Ἄποψις τελείως ἀφελής. Εὐφυέστεροι οἱ Ἄγγλοι παρέκαμψαν ἀμέσως τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ διὰ τῶν συνομιλιῶν μὲ τὸν κ. Κιουτσούκ, καὶ οὔτε πρὸς στιγμὴν ἔδωσαν εἰς τὸ θέμα τὴν παραμικρὰν ἀξίαν. Ἀλλὰ ἡ προβολὴ τοῦ Ἐθνάρχου εἶχε καὶ ἄλλον σκοπόν. Ἤλπιζον εἰς περίπτωσιν αἰσίας ἐκβάσεως τοῦ ἀγῶνος ὅτι οἱ τίτλοι ἐὰν δὲν ἦσαν μόνον τῆς Κυβερνήσεως ἦσαν κοινοί, εἰς περίπτωσιν, ὅμως, ἀποτυχίας, πρᾶγμα ἀπαράδεκτον. Τοῦτο ἐγένετο ἀντιληπτὸν καὶ ἐκ τοῦ ὅτι κατ’ ἐπανάληψιν ἐτονίσθη, ὅτι καὶ ἐπὶ τούτου ἢ ἐπὶ ἐκείνου θὰ ἐκαλύπτοντο ὄπισθεν τῆς συμφωνίας τοῦ Ἐθνάρχου, ὁ Ἐθνάρχης συνεφώνησεν. Ἀλλὰ ὁ Ἐθνάρχης, κύριοι, εἶχε πολλάκις διαφορετικὴν γνώμην. Ὅπως ἐτόνισα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅταν ὡμίλουν ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀνέγνωσα κείμενον τοῦ Ἐθνάρχου εἰς τὸ ὁποῖον ἐτονίζετο ὅτι κατὰ τὴν ἀπουσίαν του εἰς Σεϋχέλλας οὐδεμία πρόοδος ἐγένετο, ὡς πρὸς τὸ Κυπριακὸν θέμα. Δηλαδὴ τελείως ἀντίθετα ἀπὸ ὅσα ἐπαγγελλομένως διεβεβαίου ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν καὶ τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον. Παραλλήλως ἐπεδιώχθη παρασκηνιακῶς, τότε, ἡ περίφημος προσπάθεια τῆς εὑρέσεως ἢ μᾶλλον ἡ προσπάθεια εὑρέσεως τῆς περιφήμου ἐκείνης φόρμουλας διὰ τὸ θέμα τῆς αὐτοδιαθέσεως. Διατρέχομεν κύριοι, τὴν περίοδον ὅπου νομίζομεν ὅτι ὅλον τὸ θέμα εἶναι ἁπλῶς θέμα φραστικόν, θέμα ἐξευρέσεως ἁπλῶς τῆς καταλλήλου φράσεως. Ταυτοχρόνως ἐπίμονος ἐγένετο προσπάθεια πρὸς τὸν Ἐθνάρχην νὰ συνεχίσῃ τὰς νέας διαπραγματεύσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων πρὸ ὀλίγου ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐν τῷ μεταξὺ ὁ Ἐθνάρχης ἀνέκρουσε πρύμναν. Ταυτοχρόνως συστηματικὴ καταβάλλεται ἐπιδίωξις τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν σχέσεων μὲ τὴν Τουρκίαν. Ἐνθυμῆσθε τὴν ὀπερέτταν τῆς Σμύρνης, πῶς ἀποκατεστάθη ἡ τιμὴ τῶν ὅπλων μὲ τὴν ὕψωσιν τῆς σημαίας καὶ τὴν μουσικὴν παρέλασιν. Ἐνθυμῆσθε πῶς ἡ μαύρη βίβλος παρεπέμφθη εἰς τὰς Ἑλληνικὰς καλένδας. Περὶ αὐτῶν ὡμίλησα καὶ εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1955 καὶ ἐπ’ αὐτοῦ, ἐπίσης μακρὰν συζήτησιν ἔκαμεν ὁ τότε βουλευτὴς τοῦ Κόμματος τῶν Προοδευτικῶν κ. Βασιλᾶτος. Παρ’ ὅλον τὸ γεγονὸς ὅτι εἶναι ἕτοιμον τὸ ὑλικόν, ἡ μαύρη βίβλος δὲν ἐκυκλοφόρησε καὶ διαμαρτύρεται ἐπ’ αὐτοῦ ὁ Ἐθνάρχης, εἰπὼν ὅτι ἔβλαψεν ἡ μὴ πράγματι μεγάλη δημοσιότης ἐπὶ τοῦ θέματος τῶν τουρκικῶν βανδαλισμῶν τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἐπηκολούθησεν ἡ περιπέτεια τοῦ Προξενείου τῆς Θεσσαλονίκης. Ὅπου μίαν ὡραίαν πρωΐαν ἀνεγνώσαμεν εἰς τὰς ἐφημερίδας τὸ τὶ ἐγένετο εἰς τὸ Προξενεῖον τῆς Θεσσαλονίκης. Ἐνθυμῆσθε πῶς ἀπεκαλύφθη ὁ δράστης καὶ πῶς ἐδραπέτευσε καὶ ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν ἐγένετο τίποτε. Ἔπειτα ἐπηκολούθησεν ὁ καθορισμὸς τῶν ἀποζημιώσεων καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς. Καί, τέλος, καθ’ ὅλην τὴν περίοδον ἐκείνην ἡ προσφυγὴ πρὸς τὰ Ἡνωμένα Ἔθνη ἐγένετο πάντοτε τὴν ἐσχάτην ὥραν, πάντοτε ὅταν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄλλως. Ἐπ’ αὐτοῦ θὰ ὁμιλήσω παρακάτω, διὰ νὰ εἴπω ποία διαφορὰ ὑπάρχει, μεταξὺ τῶν ὅσων ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Στεφανόπουλος, ὡς πρὸς τὸ θέμα τῆς προσφυγῆς. Μετὰ τὴν ἐξορίαν τοῦ Μακαρίου — διατρέχω ταχέως τὰ γεγονότα, διότι δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἀπασχολήσω τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν ἐπὶ θεμάτων τὰ ὁποῖα εἶναι γνωστά, ἁπλῶς τὰ μνημονεύω διὰ νὰ συναγάγω τὰ συμπεράσματα ποὺ μοῦ χρειάζονται — ἡ τακτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ὑφίσταται εἰς τὴν πραγματικότητα μερικὰς μεταβολάς. Τώρα, δηλαδή, ἀντὶ φόρμουλας ὑπάρχει ἡ προσπάθεια ἀναζητήσεως μεσολαβητῶν. Ἀναζητήσεως παντοῦ μεσολαβητῶν. Μὴ αὐταπατώμεθα, διὰ τοῦ τρόπου τούτου καὶ τὸ ΝΑΤΟ ἑκάστοτε παρεμβαίνει, ἀνεξαρτήτως τῶν ἰδικῶν μας δικαιωμάτων «ΒΕΤΟ» διὰ νὰ ἐμποδίσωμεν μίαν πρόφασιν. Τὰ θέματα, ὅμως, τὰ συζητεῖ ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ καὶ αἱ ζημίαι γίνονται. Καὶ τὸ βασικώτερον ὅλων εἶναι ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις χάνει οἱανδήποτε πρωτοβουλίαν καὶ περιέρχεται εἰς θέσιν ἀμύνης διὰ νὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀποκορύφωμά της μὲ τὴν τελευταίαν ἀπάντησιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ κ. Μὰκ Μίλλαν, τὴν ἀτολμίαν καὶ τὴν ἔλλειψιν θάρρους καὶ τὴν πίστιν πρὸς τὴν μαχητικὴν πολιτικήν. Ὁ ἀγὼν γίνεται ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει πίστις. Διαπιστοῦται πλέον τὸ σύμπλεγμα ἐξαρτήσεως. Ἠξεύρετε τὶ ἐννοῶ μὲ σύμπλεγμα ἐξαρτήσεως; Ἐννοῶ τὴν κατάστασιν ἐκείνην ἀπὸ τὴν ὁποίαν κατέχονται οἱ κυβερνῶντες ὅτι ἐν τῷ πλαισίῳ τῶν συμμαχιῶν των δὲν δύνανται νὰ πράξουν οὐσιαστικῶς τίποτε. Διὰ νὰ μὴ εἴπω ὅτι δὲν ἔχουν συνείδησιν ἀνεξαρτησίας, διότι δὲν διακρίνω καθόλου τοὺς Ἕλληνας καὶ τοὺς θεωρῶ ὅλους καλοὺς Ἕλληνας, λέγω, ὅμως, ὅτι ὑπάρχει σύμπλεγμα ἐξαρτήσεως, ὅτι, δηλαδή, δὲν δυνάμεθα νὰ ὑπάρξωμεν χωρὶς τὰς συμμαχίας καὶ εἰς τὰς συμμαχίας δὲν ἔχομεν ἐλευθερίαν κινήσεως. Δὲν δυνάμεθα νὰ κινηθῶμεν. Τὸ δεύτερον σύμπλεγμα, μὲ τὸ ὁποῖον κατέχεται ἡ Κυβέρνησις, εἶναι τὸ σύμπλεγμα φοβίας. Ποίας φοβίας; Ὅτι πιθανὸν ὅταν προβῶμεν εἰς τολμηρὰς ἐνεργείας εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ γίνῃ ἀνεπανόρθωτος ζημία, εἴτε εἰς τοὺς Ἕλληνας τῆς Κωνσταντινουπόλεως, εἴτε εἰς τὸ Πατριαρχεῖον, εἴτε εἰς τοὺς Ἕλληνας τῆς Κύπρου. Περιττὸν νὰ εἴπω ὅτι αἱ συνέπειαι τῆς φοβίας αὐτῆς καὶ τῶν συμπλεγμάτων, εἶναι νὰ προξενῇ κανεὶς ἀκριβῶς τὰ ἀντίθετα ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐπιδιώκει νὰ ἀποφύγῃ.

§114Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Μίαν πληροφορίαν μόνον θέλω νὰ δώσω. Ἀπὸ φοβίαν πρὸς τοὺς Ἕλληνας τῆς Κωνσταντινουπόλεως δὲν κατεχόμεθα, διότι ἀπὸ ἐνεργείας πάρα πολὺ δυνατὰς τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν τελευταίως, καὶ ἀπὸ διαβεβαιώσεις κατηγορηματικάς, τὰς ὁποίας ἔχομεν ἀπὸ διαφόρους πλευράς, δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν ὅτι εἶναι ἀσφαλεῖς. Δὲν δυνάμεθα ἐκεῖ ποὺ εὑρίσκονται νὰ διαβεβαιώσωμεν κατηγορηματικῶς ὅτι εἶναι ὁπωσδήποτε ἀσφαλεῖς, ἀλλὰ ἔχουν γίνει τοιαῦται ἐνέργειαι καὶ ἐλήφθησαν τοιαῦται διαβεβαιώσεις, ὥστε εἶναι δυνατὸν νὰ λεχθῇ ὅτι ὑπάρχει τὸ μάξιμουμ τῆς ἀσφαλείας. Δὲν ἔχομεν πλέον αὐτὴν τὴν φοβίαν.

§115Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Εἶμαι ἰδιαιτέρως εὐτυχής, διότι ἔδωκα ἀφορμὴν νὰ διαφωτισθῇ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία καὶ τὸ Ἔθνος, μὲ τοιαύτας κατηγορηματικὰς διαβεβαιώσεις, ὅτι δὲν ἔχομεν νὰ φοβούμεθα διὰ τοὺς Ἕλληνας τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

§116Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Ἔκαμα μίαν μικρὰν διευκρίνισιν.

§117Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἀλλὰ παρ’ ὅλα αὐτά, θέλω νὰ εἴπω ὅτι παραδέχθητε ὅτι ἡ φοβία ἴσχυε κατὰ τὸ παρελθόν.

§118Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἀποκαλεῖτε φοβίαν, ἡμεῖς τὸ ἀποκαλοῦμεν σύνεσιν. Συνεπῶς δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε ὅτι μέσα εἰς τὴν Κυπριακὴν πολιτικὴν δὲν ὑπάρχει καὶ τὸ θέμα τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

§119Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ὅταν τὸ ἐτόνισα δὲν τὸ ἐτόνισα ὡς μειωτικόν. Τὸ ἀνέφερα διὰ νὰ ἐκθέσω τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον ἐκδηλώνετε τὸ ἐνδιαφέρον σας. Ἔρχομαι, λοιπόν, τώρα, λεπτομερέστερον εἰς τὴν κριτικήν, μετὰ τὰς συντόμους αὐτὰς διαπιστώσεις. Κύριοι βουλευταί, εἶμαι σχεδὸν ἐν πλήρει διαφωνίᾳ μὲ ὅλην τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν. Ὅσοι μέχρι τώρα ὡμίλησαν ἐπὶ τοῦ θέματος τῆς ἀπαντήσεως τῆς Κυβερνήσεως Μὰκ Μίλλαν, μὲ κἄποιαν ἐξαίρεσιν, τοῦ κ. Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος ἦτο περισσότερον ἐπιφυλακτικὸς εἰς κρίσεις, κατὰ τὸν Α ἢ Β τρόπον συνεφώνησαν ἢ διεφώνησαν μὲ τὴν ἀπάντησιν πρὸς τὸν Μὰκ Μίλλαν. Δι’ ἐμὲ ἐκεῖνο ποὺ χαρακτηρίζει τὴν ἀπάντησιν πρὸς τὸν Μὰκ Μίλλαν εἶναι ὅτι πρόκειται περὶ ἐγγράφου τὸ ὁποῖον ἐν τελευταίᾳ ἀναλύσει, ἀποτελεῖ κραυγαλέαν διακήρυξιν, δηλώσεως μετανοίας, διότι δὲν εἴχομεν ἀποδεχθῆ τὸ σχέδιον Χάρντιγκ. Καὶ ἐρωτᾶται τώρα, ἐκεῖ ἀκριβῶς δὲν ἔγκειται τὸ μεγαλύτερον κατηγορῶ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως; Διότι ἐὰν μὲν ἔβλεπεν ἡ Κυβέρνησις τὸ 1955 ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀποδεχθῇ τὰς προτάσεις Χάρντιγκ, ἐν ὄψει μεγάλων δεινῶν περιπετειῶν, ἢ ἐν ὄψει ἔστω τῆς σημερινῆς καταστάσεως, δὲν ἔπρεπε οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ διστάσῃ καὶ ἔπρεπε νὰ προχωρήσῃ εἰς τὴν ἀποδοχήν του. Νὰ θέσῃ θέμα Κυβερνητικὸν τὴν ἀποδοχήν των. Δὲν τὸ ἔπραξε. Σήμερον μετανοοῦσα, δὲν ἀπαλλάσσεται διόλου τῆς εὐθύνης ἀπὸ τό, ὅτι ἐταλαιπωρήθη ἡ Κύπρος καὶ τὸ Ἔθνος ἐπὶ 21/2 ἔτη, οὔτε διὰ τοὺς ἀπαγχονισθέντας, οὔτε διὰ τοὺς μαρτυροῦντας, οὔτε διὰ τοὺς ἀνησυχοῦντας. Ἔρχεται μετὰ 21/2 ἔτη, ἁπλῶς μετανοοῦσα, διότι δὲν παρεδέχθη ἕνα σχέδιον. Ἔπρεπε τότε νὰ θέσῃ θέμα Κυβερνητικόν, καὶ νὰ φθάσῃ μέχρι παραιτήσεως, ἐὰν δὲν ἐπετύγχανε τὴν παραδοχήν. Ἐὰν πάλιν δὲν ἐπρόκειτο περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ περὶ Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία πράγματι μάχεται καὶ ἔφθασε μετὰ σκληρὸν ἀγῶνα, ὅπως ἐτόνισεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰς τὸν ἀξιότιμον Ἀρχηγὸν τοῦ Λαϊκοῦ Κοινωνικοῦ Κόμματος κ. Στεφανόπουλον, εἰς τοιαύτην οἰκτρὰν ἀποτυχίαν, εἰς τὴν σημερινὴν τραγῳδίαν, τότε ἡ ἰδία Κυβέρνησις ὁμολογεῖ YBPI ET OPBI, τὴν οἰκτρότητα τῆς ἀποτυχίας εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ Κυπριακοῦ. Ἐδῶ ἔγκειται τὸ μέγα κατηγορῶ εἰς τὴν γενικότητα. Κατηγορῶ παμμέγιστον, διότι αἱ συνέπειαι θὰ εἶναι βαρύταται διὰ τὸ Ἔθνος.

§120Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Αἱ προτάσεις Χάρντιγκ δὲν ἐγένοντο πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἐγένοντο πρὸς τοὺς Κυπρίους, καὶ ὅπως γνωρίζετε, ἐφ’ ὅσον ἐλάβατε γνῶσιν τοῦ φακέλλου, τὸ μόνον ποὺ ἔκαμεν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, ἐζήτησε τὴν παρέμβασίν μας. Τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, δὲν ἐδέχετο νὰ συζητήσῃ μὲ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, συνεζήτει μὲ τοὺς Κυπρίους καὶ ἐπεκαλέσθη τὴν παρέμβασιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ συνεχίσῃ τὰς συζητήσεις, γνωρίζετε δὲ τὶ ἀπάντησις ἐδόθη εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν διὰ τοῦ ὑπομνήματος ἐκείνου. Ἀνεξαρτήτως τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν θὰ ἐλάμβανεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἐὰν ἀπηυθύνοντο πρὸς αὐτήν, αἱ προτάσεις Χάρντιγκ, τὸ θέμα εἶναι, ὅτι δὲν ἐγένετο πρότασις πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ ἡ συζήτησις διεξήγετο μεταξὺ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν Κυπρίων.

§121Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἐνισχύετε τὴν θέσιν σας μὲ τοιαύτας διακοπάς· τὸ ἀντίθετον. Ἕνας Πρόεδρος Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται πρὸ τοιαύτης καταστάσεως, ἐὰν πράγματι πιστεύῃ ὅτι κακῶς ὁ Ἐθνάρχης Μακάριος δὲν ἐδέχθη, δὲν ἀρκεῖται μόνον εἰς τὸ ἔγγραφον. Ὁ Ἐθνάρχης Μακάριος δὲν ἦτο ξένον πρόσωπον, εἶχεν ὅλην τὴν δυνατότητα ἡ Κυβέρνησις νὰ τὸν ἐπηρεάσῃ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ὠφείλατε καὶ δημοσίως νὰ ἐκδηλώσητε τὴν διαφωνίαν σας, καὶ νὰ φθάσητε μέχρι παραιτήσεως. Ἐμείνατε ἀλληλέγγυος μὲ τὸν Ἐθνάρχην Μακάριον, συνεπῶς εἶσθε ὑπεύθυνος πρὸς τὰ ὅσα συνέβησαν.

§122Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Θὰ εἶχον θέσιν αὐτὰ ποὺ εἴπατε, ἐὰν ἀπηυθύνοντο πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐνόμιζεν αὕτη, ὅτι ἀποτελεῖ βάσιν συζητήσεως. Ἐπαναλαμβάνω, ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, δὲν ἐδέχετο συζήτησιν μὲ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ μὲ τοὺς Κυπρίους, καὶ τὸ μόνον ποὺ ἔκαμε, ἦτο νὰ ζητήσῃ τὴν ἰδικήν μας παρέμβασιν διὰ νὰ συζητήσῃ.

§123Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, πῶς ἠμπορεῖτε νὰ λέγετε εἰλικρινῶς, ὅτι, ἐπειδὴ ἀπηυθύνετο πρὸς τὸν Ἐθνάρχην Μακάριον, ὁ ἰδικός σας ρόλος ἐξουδετερώνετο καὶ δὲν εἴχατε τὴν δυνατότητα νὰ ἀσκήσητε πραγματικῶς ρόλον Πρωθυπουργοῦ τῆς Ἑλλάδος;

§124Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἔχετε τὴν γνώμην, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν διεπραγματεύετο ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις μὲ τοὺς Κυπρίους, ἐὰν οἱ Κύπριοι εἶχον τὴν γνώμην ὅτι μία τοιαύτη λύσις εἶναι ἀπαράδεκτος ὅτι θὰ εἶχε τὸ δικαίωμα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἐπέμβῃ;

§125Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Βεβαιότατα.

§126Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρέχει εἰς τοὺς Κυπρίους συμπαράστασιν τὴν ἔκτασιν καὶ τὸν τρόπον τῆς ὁποίας καθορίζει ὑπ’ εὐθύνη της, ἐκτιμῶσα τὰ γενικώτερα συμφέροντα τῆς χώρας. Ἀλλὰ οὔτε ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ εἴπῃ, ἀποσύρω τὴν συμπαράστασίν μου, ἢ τὴν διακόπτω δι’ ἕνα ὡρισμένον χρονικὸν διάστημα καὶ δὲν δύναται νὰ ἐπιβάλῃ τὴν ἀποδοχὴν ἢ τὴν μὴ ἀποδοχὴν τῶν προτάσεων καὶ μάλιστα εἰς ἐποχὴν ποὺ αἱ συζητήσεις διεξήγοντο ἄνευ τῆς συμμετοχῆς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως.

§127Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅταν ἀνεκινήθη τὸ Κυπριακόν, ἡ Κυβέρνησις, τότε, αὕτη κατηύθυνε τὸ ζήτημα. Μετὰ ταῦτα, ὅταν ἀνέκυψε θέμα Μακαρίου, ἐγὼ οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐφαντάσθην, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ περιορίζῃ τὸν ρόλον της εἰς τόσον δευτερεύοντα σημεῖα καὶ μάλιστα, ὅταν πρόκειται περὶ θέματος τὸ ὁποῖον, εἴτε ἤθελεν, εἴτε δὲν ἤθελεν ἡ Κυβέρνησις, περιεπλέκετο τόσον μὲ τὸ Ἐθνικὸν θέμα, ὥστε πρωτίστως νὰ καταστῇ Ἐθνικὸν θέμα καὶ κατὰ δεύτερον θέμα Κυπριακὸν καὶ δὲν ἦτο δυνατόν, οὔτε εἰς τὸν Ἐθνάρχην Μακάριον, οὔτε εἰς τὰς 400 χιλιάδας Ἑλλήνων τῆς Κύπρου νὰ ἀφεθῇ ἡ διαχείρισις τῆς ἐθνικῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς πτέρυγος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως).

§128Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Δὲν ἀνέθεσε τὴν διαχείρισιν τῆς Ἐθνικῆς ὑποθέσεως. Ἐνθυμῆσθε ὅτι εἴχομεν τὴν εὐκαιρίαν νὰ τὸ διευκρινίσωμεν, ὅταν ἐξ ἀφορμῆς τῆς παραιτήσεως τοῦ κ. Θεοτόκη, ἐγένετο συζήτησις εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν. Ἐτονίσαμεν, τότε, ὅτι ὑπεύθυνος διὰ τὸν καθορισμὸν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἡ Κυβέρνησις καὶ ὄχι οἱ Κύπριοι. Καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὡς ἐτονίσθη καὶ τότε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ παρέχει πρὸς τοὺς Κυπρίους ἀγωνιζομένους διὰ τὴν αὐτοδιάθεσίν των πᾶσαν συμπαράστασιν καὶ ἐτόνισα καὶ τότε, ὅτι τὴν ἔκτασιν καὶ τὸν τρόπον τῆς συμπαραστάσεως αὐτῆς τὴν καθορίζει ὑπευθύνως ἡ Κυβέρνησις, ἐκτιμῶσα τὰ γενικώτερα συμφέροντα τῆς χώρας.

§129Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Καὶ αὐτὴ ἡ ἀπάντησις εἶναι ἡ ἰδία, ἡ ὁποία συνίσταται εἰς τὸ ἑξῆς, ὅτι ἐὰν ἐκ τῆς πορείας τῆς ὑποθέσεως, εἴτε ὁ χειρισμὸς ὠφείλετο εἰς τὸν Ἐθνάρχην Μακάριον, εἴτε ὠφείλετο εἰς ἰδικήν σας πρωτοβουλίαν, περιεπλέκοντο τὰ θέματα, ὅπως σήμερον, δὲν θὰ ὑπῆρχε διαχωρισμὸς καὶ ἐν τελευταίᾳ ἀναλύσει, διὰ τὴν ὅλην ὑπόθεσιν ὑπεύθυνος θὰ ἦτο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἔστω καὶ ἐὰν δὲν ὑπῆρχε ἁπλῆ συμπαράστασις.

§130Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ (Πρόεδρος Κυβερνήσεως). Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀρνεῖται τὰς εὐθύνας της, τὰς εὐθύνας, ὅμως, ἐκείνας, τὰς ὁποίας προσδιορίζουν αἱ συγκεκριμέναι πράξεις της καὶ ὄχι ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι καταλογίζονται πρὸς δημιουργίαν ἐντυπώσεων. Προσπαθεῖτε νὰ καταλογίσητε εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰς εὐθύνας αὐτάς, διότι γνωρίζετε ὅτι οἱ περισσότεροι ἐξ ὑμῶν, ἄλλως ἐκφράζονται περὶ Κύπρου εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν καὶ ἄλλως ἐκφράζονται εἰς τὰς ἰδιαιτέρας συζητήσεις. (Χειροκροτήματα). Εἶναι ἀνάγκη κἄποτε τὸ θέμα αὐτὸ νὰ τὸ ἀντιμετωπίσωμεν, χωρὶς ψεύδη καὶ ὑποκρισίας. Δὲν ἀφοροῦν ὑμᾶς προσωπικῶς αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγω, ἀλλὰ ἐπαναλαμβάνω, ὅταν λέγετε ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἔχῃ τὸ θάρρος νὰ ἀναλαμβάνῃ τὰς εὐθύνας της, λέγω ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀποδέχεται ἀκεραίας τὰς εὐθύνας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι προκύπτουν καὶ προσδιορίζονται ἀπὸ συγκεκριμένας πολιτικάς της πράξεις. (Χειροκροτήματα).

§131Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἡ ἀπάντησις πρὸς ἐμὲ ὑπῆρξεν ἀτυχεστάτη, διότι ἐγὼ εἶμαι ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπανειλημμένως ἐζήτησα Συμβούλιον τοῦ Στέμματος καὶ Ἀρχηγῶν. Γνωρίζετε δέ, ὅτι καλοῦντες τὸ Συμβούλιον τοῦ Στέμματος τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, δὲν ὑπῆρχε θέμα Ε.Δ.Α., ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν ὑπῆρχε εἰς τὴν ἔκτασιν ποὺ ὑπάρχει σήμερον, ἄλλο ἂν ἐγὼ θὰ τὴν ἐκάλουν. (Θόρυβος ἐκ τῆς πτέρυγος τῆς Συμπολιτεύσεως). Οὐδεὶς εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν εἶναι ἱκανὸς νὰ θίξῃ ἐμὲ καὶ τὴν προέλευσιν τὴν ἰδικήν μου, ἐγὼ σέβομαι ὅλους καὶ παρακαλῶ νὰ μὲ σεβασθῆτε. (Θόρυβος). Ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία οὐδὲν κερδίζει μὲ τὰς κραυγάς. Νὰ εἶναι δὲ βέβαιοι οἱ κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἐγὼ ἀντὶ νὰ ἀνησυχῶ τονώνομαι περισσότερον.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰς τὸ θέμα, παρακαλῶ.

§133Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἐπανέρχομαι εἰς τὸ θέμα καὶ λέγω τὸ ἑξῆς ὅτι τὸ Συμβούλιον τοῦ Στέμματος, τὸ Συμβούλιον Ἀρχηγῶν, τὸ ὁποῖον εἶχον τὸ θάρρος νὰ ζητήσω, μὴ εὑρισκόμενος εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ ζητήσω κεκλεισμένων τῶν θυρῶν καὶ νὰ ἐπαναλάβω ὑπευθύνως τὴν ἄποψίν μου καὶ τότε θὰ εἴχομεν εὐκαιρίαν νὰ ἴδωμεν ποῖος τὰ λέγει δημοσίᾳ καὶ ποῖος ἰδιαιτέρως, καὶ θὰ ἐβλέπαμεν ἐὰν ὁ ὑποφαινόμενος εἶναι πάντοτε συνεπὴς εἰς τὴν γραμμήν του. Βεβαίως, δὲν ἐξέλαβα προσωπικὴν τὴν παρατήρησιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀνεξαρτήτως τοῦ ὅτι ὁ ἴδιος ἔκαμε ρητὴν ἐξαίρεσιν. Ἐκτὸς τούτου, εἶμαι πάντοτε ὑπερήφανος διὰ τὴν πολιτείαν μου. Ἀλλὰ ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, λέγω, ὅτι ἐγὼ εἶμαι ὁ πολιτικὸς Ἀρχηγός, ὁ ὁποῖος ἐπὶ τρία ἔτη ἐζήτει συνεχῶς Συμβούλιον τοῦ Στέμματος, ἢ Συμβούλιον Ἀρχηγῶν. Κρίνω, λοιπόν, ἄστοχον καὶ τὴν σύμπτωσιν τῆς φράσεως αὐτῆς, ὅτι προκαλοῦνται ἐντυπώσεις καὶ ὅτι ἄλλα λέγονται δημοσίως καὶ ἄλλα εἰς τὰς ἰδιαιτέρας συζητήσεις; Ὁ Ἀρχηγός, ὁ πολιτικός, ἔχει μόνον μίαν γνώμην καὶ δημοσίαν καὶ ἰδιαιτέραν, διότι πιστεύω μονίμως ὅτι εἰς τὰς Δημοκρατίας ἡ ἀληθὴς ἰδέα δὲν φοβεῖται τὸ φῶς καὶ πάντα ζητεῖ τὴν δημοσιότητα καὶ τὴν συζήτησιν.

§134Κ. ΜΑΝΙΑΔΑΚΗΣ. Μοῦ ἐπιτρέπετε, κύριε συνάδελφε, μίαν διακοπήν;

§135Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Εὐχαρίστως.

§136Κ. ΜΑΝΙΑΔΑΚΗΣ. Δὲν συμφωνοῦμεν μὲ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐπανειλημμένως ἔχετε ὑποστηρίξει, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ συγκληθοῦν οἱ πολιτικοὶ Ἀρχηγοὶ εἰς Συμβούλιον Στέμματος, διὰ τὸ Κυπριακόν. Καθ’ ἡμᾶς, ἀπαγορεύεται νὰ γίνῃ Συμβούλιον Στέμματος διὰ θέμα ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ὅπως τὸ Κυπριακόν, διότι ὅσοι γνωρίζουν ἱστορίαν, θὰ ἐνθυμοῦνται ὅτι ἀπὸ τὸ Συμβούλιον Στέμματος ἤρχισεν εἰς τὸ παρελθὸν ὁ ἐθνικὸς διχασμός, ὁ ὁποῖος ἐταλαιπώρησε τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ 40 συνεχῆ ἔτη. Οἱ ἐθνικοὶ διχασμοὶ γίνονται μόνον ἐπὶ θεμάτων ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Ἐὰν γίνῃ Συμβούλιον Στέμματος διὰ τὸ Κυπριακόν, ἄλλα θὰ ὑποστηρίξουν οἱ πολιτικοὶ Ἀρχηγοὶ εἰς τὸ Συμβούλιον Στέμματος καὶ ἄλλα ἐνδεχομένως θὰ ἰσχυρίζωνται ἔξω ὅτι ὑπεστήριξαν. Ὁ Βασιλεύς, ὁ ὁποῖος καὶ αὐτὸς κατὰ τὸ Συμβούλιον θὰ εἴπῃ τὴν γνώμην του, ἐνδεχομένως νὰ γίνῃ στόχος χωρὶς νὰ δύναται νὰ ἀμυνθῇ, διότι τὰ πρακτικὰ τοῦ Συμβουλίου Στέμματος δὲν ἠμπορεῖ νὰ δημοσιεύωνται. Δι’ αὐτὸ ἡμεῖς ὑποστηρίζομεν ὅτι ἀπαγορεύεται νὰ γίνῃ Συμβούλιον Στέμματος καὶ ὅτι ὅλα συγχωροῦνται νὰ γίνουν καὶ ἠμπορεῖ νὰ τὰ ἀνθέξῃ ὁ τόπος, πλὴν ἑνὸς ἐθνικοῦ διχασμοῦ (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς Συμπολιτεύσεως).

§137Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Φίλε κύριε βουλευτὰ Κορινθίας, σᾶς πληροφορῶ ὅτι ἐὰν σᾶς ἀνησύχησε τὸ γεγονός, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐμφανίζεται βωβὸν πρόσωπον, τὸ Συμβούλιον τοῦ Στέμματος δὲν γίνεται διὰ νὰ ὁμιλῇ ὁ Βασιλεύς, ἀλλὰ διὰ νὰ ὁμιλήσουν οἱ Ἀρχηγοί. Διότι εἰς τὸ Δημοκρατικὸν Σύνταγμα ὁ Βασιλεὺς δὲν ἐκφράζει ἰδίαν γνώμην. Ἐὰν σᾶς ἐνοχλῇ καὶ αὐτὸ ὑπάρχει δυνατότης νὰ γίνῃ Συμβούλιον Ἀρχηγῶν, χωρὶς τὸν Βασιλέα, ὑπάρχουν δὲ καὶ ἄλλοι τρόποι διαφωτίσεως τῆς ἡγεσίας. Αὐτὸ τὸ ἀνέφερον μόνον, διότι δι’ ἐμὲ εἶναι ἀπαράδεκτος αὐτὴ ἡ διακοπὴ ὅτι εἶναι δυνατὸν οἱ πολιτικοὶ ἡγέται νὰ ἔχουν δύο γνώμας. Καὶ ὅταν τοιαύτη καταγγελία γίνεται καὶ μάλιστα ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἔπρεπε νὰ γίνεται ἐπώνυμος. Ἀλλὰ ἐκτὸς τοῦ γενικοῦ κατηγορῶ ὑπάρχουν καὶ εἰδικώτερα. Ἀπεδείχθη, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἡ ἄψογος ἔναντι τῶν Τούρκων στάσις ἔφερεν ἀκριβῶς εἰς τὸ σημερινὸν σημεῖον, ἐνῷ ἀντιθέτως ἐὰν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ὑπῆρχε σοβαρὰ στάσις ἐγὼ πιστεύω, ὅτι τὸ κακὸν θὰ εἶχεν ἐξουδετερωθῆ καὶ ἐὰν ἀμφιβάλετε θὰ κάμητε ὑποθέσεις. Ἐνῷ σήμερον εὑρισκόμεθα πρὸ πραγματικότητος, ποῦ ὡδήγησεν αὐτὴ ἡ πολιτική. Ἀφήσατε νὰ χαθῇ ἡ ἀνεκτίμητος εὐκαιρία τῆς ἐντυπώσεως ἐκ τῶν βανδαλισμῶν τοῦ Σεπτεμβρίου. Οὐδὲν κακόν, εἴπομεν τότε, ἀμιγὲς καλοῦ. Ὑπέστημεν τὸ κακὸν καὶ ἀφήσαμεν ἀχρησιμοποίητον τὸ καλόν, μὲ ἀποτέλεσμα βαθμηδὸν οἱ Τοῦρκοι νὰ ἀποθρασυνθοῦν. Ὁ μὲν Ἑλληνισμὸς τῆς Κωνσταντινουπόλεως δεινοπαθεῖ καὶ οὐσιαστικῶς διαρρέει. Τώρα μόνον ἐδήλωσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ὅτι ἀπὸ τοῦδε αἰσιοδοξεῖ. Εὔχομαι ἡ αἰσιοδοξία νὰ μὴ διαψευσθῇ. Πολὺ φοβοῦμαι ὅτι θὰ διαψευσθῇ, διότι ἡ ἱστορία αἰώνων ἔχει δείξει πῶς ἀντιδροῦν οἱ Τοῦρκοι καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀλλάξουν τώρα. Δεύτερον, τὸ Πατριαρχεῖον ἐξευτελίζεται. Δὲν γνωρίζω ἐὰν εἶναι δυνατὸν νὰ διαδραματίσῃ οἱονδήποτε ρόλον. Ἡ Κύπρος εὑρίσκεται ὑπὸ καθεστὼς τρομοκρατίας, τὸ ὁποῖον δὲν ἠξεύρομεν πότε τελειώνει καὶ πότε θὰ ξαναρχίσῃ καὶ διεθνῶς ΝΤΕ ΦΑΚΤΟ ἔχει ἀναγνωρισθῆ τὸ Τουρκικὸν ἐνδιαφέρον διὰ τὴν Κύπρον εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε, κύριοι, ἐὰν θέλωμεν πράγματι νὰ εἴμεθα ρεαλισταί, αὐτὸς ὁ ΝΤΕ ΦΑΚΤΟ ἀγὼν διὰ τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ Τουρκικοῦ ἐνδιαφέροντος κατήντησε νὰ εἶναι σκοπομαχία. Ὅπου σταθῆτε καὶ γυρίσητε, μεταξὺ συμμάχων ἢ φίλων, εἰς ἰδιαιτέρας συσκέψεις ἢ μεταξὺ διεθνῶν Ὀργανισμῶν, ἰδοὺ ὁ Τουρκικὸς παράγων. Ὁ Ὑπουργός μας τῶν Ἐξωτερικῶν μὲ τὸν Τοῦρκον συνάδελφόν του, συνομιλεῖ ἢ ἀντιδικεῖ ὅταν εὑρίσκεται εἰς διεθνῆ Συνέδρια. ΝΤΕ ΦΑ-ΚΤΟ, λοιπόν, ἡ Τουρκία εἶναι ἀνεγνωρισμένη.

§138Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Θὰ τὸν διατάξωμεν νὰ σιωπήσῃ;

§139Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εὐφυολογῶν, εὐτυχῶς, σήμερον, διὰ πρώτην φοράν, λέγει «νὰ τὸν διατάξωμεν νὰ σιωπήσῃ»; Ἀλλ’ ὅπως καὶ πρὶν δὲν εἶχον κουράγιο νὰ ὁμιλοῦν, ἔτσι καὶ τώρα, ἐὰν ἐγίνετο ἔντονος ἐκμετάλλευσις τῶν βανδαλισμῶν, πιστεύω ὅτι οἱ Τοῦρκοι θὰ ἐσιώπων.

§140Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Τὸ 1954 καὶ τὸ 1955 οἱ Τοῦρκοι ἐπίσης ἀντετάχθησαν, τὴν πρώτην φορὰν εἰς τὴν ἐγγραφήν, τὴν ἄλλην εἰς τὴν ἀπόφασιν.

§141Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Τὸ 1954 ἔγινεν ἡ πρώτη ἐμφάνισις τῆς ἀντιδράσεως τῶν Τούρκων καὶ εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα ὅτι τὴν 7.2.1955, ὅταν ὡμίλουν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπὶ τῆς διαχειρίσεως τοῦ θέματος τῆς Κύπρου ἀπὸ τὴν τότε Κυβέρνησιν Παπάγου, ἐπεκαλέσθην τὸ πρῶτον τὴν ἀνάγκην τῆς συγκλήσεως τοῦ Συμβουλίου τοῦ Στέμματος, διότι ἀπὸ τὴν μελέτην τῶν φακέλλων ἐδημιουργήθη εἰς ἐμὲ σοβαρὰ ἀνησυχία διὰ δύο θέματα. Πρῶτον, ἔκτοτε διεφάνη ἡ σταθερὰ γραμμὴ τῶν Ἀμερικανῶν, ἀντιτιθεμένη εἰς τὴν ταχυτέραν ρύθμισιν τοῦ Κυπριακοῦ, καί, δεύτερον, ἔκτοτε διεφάνη ἡ προκλητικὴ διάθεσις τῶν Τούρκων. Τὰ δύο αὐτὰ σημεῖα ἦσαν ἀκριβῶς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μὲ ἔφεραν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἔπρεπε τὸ ζήτημα νὰ μελετηθῇ εἰς σύσκεψιν τῶν Ἀρχηγῶν, διὰ νὰ ἀποφύγωμεν μελλοντικὰς θλιβερὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας ἔκτοτε διέβλεπον. Ἀλλ’ ἂν τότε, ἐζήτουν τὸ Συμβούλιον τοῦ Στέμματος καὶ μετὰ τὴν μελέτην τῶν φακέλλων εἰδικῶς διὰ τὸ Κυπριακόν, σήμερον νομίζω ὅτι ἡ ἀνάγκη συσκέψεως τῶν Ἀρχηγῶν ἐξέρχεται πλέον τῶν ὁρίων τοῦ Κυπριακοῦ καὶ ἀφορᾷ τὴν κρίσιν τοῦ ὅλου ἐθνικοῦ θέματος. Ἡ διακοπὴ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καθιστᾷ περιττὴν μίαν ὁλόκληρον παράγραφον τοῦ λόγου μου, ἡ ὁποία ἀφεώρα, τὸ κατ’ ἐμέ, ὅτι ἡ προβολὴ τοῦ Ἐθνάρχου Μακαρίου, ὡς πρώτου καὶ κυρίου συνομιλητοῦ, ὄχι μόνον δὲν ἐπέτυχε τοῦ πρώτου ἀντικειμενικοῦ της σκοποῦ, ἀλλὰ τοὐναντίον ἦλθε νὰ δημιουργήσῃ καὶ νὰ περιπλέξῃ τὰ ζητήματα καί, ἐν τελευταίᾳ ἀναλύσει, νὰ ζημιώσῃ καὶ τὸν ἴδιον τὸν Ἐθνάρχην. Μὴ λησμονῶμεν, διότι πρέπει νὰ λέγωμεν τὴν σκάφην–σκάφη καὶ τὰ σῦκα–σῦκα, ὅτι πρέπει νὰ σεβώμεθα καὶ νὰ διατηροῦμεν τὸ κῦρος τοῦ Ἐθνάρχου. Καὶ ὅμως, τὰς τελευταίας ἡμέρας ἐμφανίζεται ὁ Ἐθνάρχης ἀναζητῶν ἀγωνιωδῶς Βρεταννὸν συνομιλητήν! Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ἔχει σημασίαν ἂν φθείρετε, διότι ἔρχονται καὶ παρέρχονται αἱ Κυβερνήσεις καὶ οἱ Ὑπουργοί. Οἱ Ἐθνάρχαι, ὅμως, πρέπει νὰ εἶναι σύμβολα ἀναλλοίωτα καὶ ἄφθαρτα, διὰ νὰ δύνανται πάντοτε νὰ διαδραματίζουν τὸν μεγάλον ἐθνικόν των ρόλον. Δὲν ἔγινεν, ὅμως, λέγω, ἡ δέουσα ἐκμετάλλευσις οὔτε τῆς ἐξορίας τῶν Σεϋχελλῶν, οὔτε τῶν μαρτύρων τῆς Κύπρου, οὔτε τῶν ἐπιχειρήσεων τοῦ Σουέζ. Διότι ἂν σήμερον αἰφνιδίως ὁ Λίβανος ἐδημιούργησε περιπλοκὰς καὶ κατέστησε τόσον σημαίνοντα τὸν ρόλον τῆς Τουρκίας, διατὶ νὰ μὴ ἀντιτάξῃ κανεὶς ὅτι τὰ γεγονότα τοῦ Σουέζ, μὲ τὴν σημαντικὴν μείωσιν τοῦ κύρους τῆς Ἀγγλίας, ἐπέτρεπον εἰς μίαν πραγματικὴν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ ἐκμετάλλευσιν καὶ τοῦ Κυπριακοῦ εἰς ἔκτασιν ἐνδεχομένως ἀφαντάστως μεγάλην; Ἀλλ’ ὅλα αὐτὰ τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι εἶναι δύο θέματα, τὰ ὁποῖα δὲν χωρίζονται. Θὰ τὰ ἐξετάσω χωριστά, ἀλλὰ δὲν χωρίζονται. Ἐλέχθη ἐνίοτε ὅτι δὲν ἐνδιαφέρεσθε διὰ τὸ Κυπριακόν, ἐνδιαφέρεσθε διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Τὸ Κυπριακὸν καὶ ἡ πολιτικὴ ἔχουν ἀνάγκην Κυβερνήσεως, χωρὶς αὐτὸ νὰ σημαίνῃ ὅτι εἶναι καὶ κομματικὴ ἐπιδίωξις. Ἐγὼ πρωτίστως πιστεύω ὅτι ὑπάρχει ἀκόμη καιρός, τὸ πᾶν δὲν ἐχάθη, διὰ νὰ δυνηθῶμεν μὲ ψυχραιμίαν καὶ ἀποφασιστικότητα νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν κρίσιμον κατάστασιν, διὰ νὰ μὴ ἔλθωμεν εἰς μίαν στιγμὴν καὶ νοσταλγήσωμεν τὴν σημερινὴν ἐποχὴν ὡς ἐποχὴν μακαρίαν. Ἀλλὰ πρωτίστως πρέπει νὰ σκεφθῶμεν τὶ θέλομεν. Ἡ Κυβέρνησις αὐτὴν τὴν φορὰν λέγει, ὅτι ἐπιδιώκει τὴν δημοκρατικὴν αὐτοκυβέρνησιν καὶ ἀφήνει εἰς ἀόριστον πλέον χρόνον τὴν ὑπόθεσιν τῆς αὐτοδιαθέσεως. Δημοκρατική, ὅμως, αὐτοκυβέρνησις, χωρὶς σταθερὰν σύνδεσιν μὲ τὴν αὐτοδιάθεσιν εἶναι, ὅπως ἀντιλαμβάνεσθε, πράγματι ἐπιδίωξις αὐτοκυβερνήσεως καὶ ὄχι αὐτοδιαθέσεως. Ἐκεῖ ἀρχίζει μία διαφορὰ πλέον εἰς τὴν ἐθνικὴν γραμμήν, ἐνῷ ὅταν ἀνέλαβεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ὑπῆρχεν Ἐθνικὴ πολιτική, ἥτις ἐπεδίωκεν αὐτοδιάθεσιν ἐντὸς τακτῆς καὶ εὐλόγου προθεσμίας. Τώρα βλέπομεν, ὅτι ὑπάρχει διχασμὸς εἰς τὴν γραμμήν. Ἄλλοι ἄλλα πρεσβεύουν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην καὶ ἄλλοι ἄλλα. Πλήρως δὲν ἀντελήφθην τί συμβαίνει. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν λόγους νὰ ἀποστῶμεν ἀπὸ τὴν παλαιάν μας γραμμήν. Πρῶτοι τὴν διεκηρύξαμεν, ἂς μείνωμεν τελευταῖοι. «Αὐτοδιάθεσις ἐντὸς τακτῆς καὶ εὐλόγου προθεσμίας» καὶ ἂς μᾶς εἴπουν ρωμαντικούς. Καὶ θὰ εἴμεθα εὐτυχεῖς ἂν γίνῃ σύσκεψις καὶ ἐὰν μᾶς δοθοῦν στοιχεῖα πειστικὰ καὶ ἐποικοδομητικά, τὰ ὁποῖα νὰ ἠμποροῦν νὰ μᾶς κάμουν νὰ μεταβάλωμεν γνώμην. Θὰ μεταβάλωμεν. Ἀλλὰ ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι δὲν ἀπέτυχεν ἡ πολιτική, ἀλλὰ ἀπέτυχον οἱ φορεῖς τῆς πολιτικῆς. Ὅπως εἶπεν ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων οἱανδήποτε πολιτικὴν καὶ ἐὰν ἀκολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις, ἢ τὴν πολιτικὴν ἀγώνων ἢ τοῦ συμβιβασμοῦ, αὐτὴ ἡ πολιτικὴ χρειάζεται καὶ τόλμην καὶ θάρρος καὶ ἀποφασιστικότητα. Καί, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Κανελλόπουλος, τολμηροτέρα πολιτικὴ εἶναι ἡ πολιτικὴ τοῦ συμβιβασμοῦ. Οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει περὶ αὐτοῦ. Ὑπάρχουν ὡρισμένα βασικὰ θέματα, τὰ ὁποῖα, ἐὰν δὲν ἀκολουθηθοῦν προώρισται οἱαδήποτε πολιτικὴ νὰ ἀποτύχῃ. Καὶ πρῶτον εἶναι ἡ σθεναρὰ στάσις ἔναντι τῶν Τούρκων καὶ ἡ ἀντιμετώπισις τοῦ Τουρκικοῦ παράγοντος. Ἐφθάσαμεν, εἰς μίαν ἐποχήν, ὅπου οἱαδήποτε ἀποδοχὴ οἱουδήποτε σχεδίου, ἀφορῶντος τὴν Κύπρον, θὰ παρέχῃ τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι δὲν γίνεται ἡ ἀποδοχὴ αὕτη, ὄχι διότι ὑπεκύψαμεν ἐπὶ τέλους εἰς πίεσιν ἀγγλικὴν ἢ ἀμερικανικήν, ἀλλὰ διότι ὑπεκύψαμεν εἰς πίεσιν τουρκικήν. Εἶναι τὸ πλέον ἐπικίνδυνον σημεῖον τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν περιήλθομεν. Διότι ἀλλοίμονον, ἐὰν αὐτὸ γίνῃ συνείδησις. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ χρειασθοῦν ἴσως ἔτη καὶ ἔτη, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀναλάβωμεν καὶ κῦρος καὶ γόητρον καὶ δύναμιν ἀπέναντι τῶν Τούρκων καὶ συνεπῶς θὰ εἴμεθα εἰς μειωτικὴν κατάστασιν πολὺ χειροτέραν τῆς μετὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1897, χωρὶς αὐτὴν τὴν φορὰν νὰ ἔχωμεν κάμει πόλεμον. Καὶ θὰ πρέπει νὰ ἀναμείνωμεν νὰ ἔλθῃ ἕνας Ἐλευθέριος Βενιζέλος, διὰ νὰ ἀνεβάσῃ τὸ κῦρος τῆς χώρας καὶ τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος.

§142ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ νὰ τὸν διώξωμεν καὶ ἐκεῖνον.

§143Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ μοῖρα τῶν μεγάλων ἀνδρῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ αὐτὸ δὲν ἐμποδίζει τοὺς μεγάλους νὰ κάμουν τὰ ἔργα των. Δεύτερον θέμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀνάγκη νὰ ξεκαθαρισθῇ εἶναι ἡ διευκρίνισις τῆς θέσεώς μας εἰς τὸ ΝΑΤΟ. Εἶναι γνωστὴ ἡ προσήλωσίς μου πρὸς τὴν Δύσιν καὶ ὡς ἐκ τούτου εἶναι ἀδιάβλητος ἡ ἄποψίς μου. Πρέπει νὰ γίνῃ εἰς ὅλους μας ἀντιληπτόν, ὅτι εἶναι ἀπαράδεκτον νὰ εἴμεθα σύμμαχοι καὶ νὰ ἐκθέτωμεν ἀπαραδέκτως τοὺς συμμάχους μας, ὡς ὀρθῶς εἶπεν ὁ κ. Στεφανόπουλος μὲ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἀπεσύραμεν τὸ κλιμάκιον ἐκ τῆς Τουρκίας. Ὀρθὴ ἡ πρᾶξις, ἄδοξος ὁ τρόπος. Πρέπει νὰ ἀντιληφθῶμεν, ὅτι ἡ θέσις μας εἰς τὸ ΝΑΤΟ εἶναι θέσις πολὺ γνωστὴ εἰς ἡμᾶς, καὶ ἔχομεν ἀνάγκην καὶ τοῦ ΝΑΤΟ καὶ τῶν Συμμάχων μας, ἀλλὰ ταὐτοχρόνως νὰ μὴ λησμονῶμεν καὶ νὰ ἔχωμεν πλήρη συναίσθησιν καὶ συνείδησιν, ὅτι καὶ ἡμεῖς εἴμεθα ἀναγκαῖοι εἰς τὸ ΝΑΤΟ. Αὐτὴ εἶναι ἡ μικρὰ λεπτομέρεια, ἡ ὁποία ἐν τούτοις μᾶς φέρει εἰς ἄβυσσον, ἡ ὁποία μᾶς χωρίζει μεταξὺ τῆς νοοτροπίας τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡμῶν. Διότι ἐὰν δὲν ἔχωμεν αὐτὴν τὴν συνείδησιν, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην ἐκείνων, ὅπως καὶ ἐκεῖνοι ἡμῶν, τότε πλέον πιστεύομεν, ὅτι τὰ ὅρια τῆς κινήσεώς μας ἐντὸς τῶν Συμμάχων εἶναι πράγματι τόσον περιωρισμένα, ὥστε οὐσιαστικῶς νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ πράξωμεν τίποτε. Ἀλλὰ καὶ τότε τὸ κατηγορῶ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι μέγα. Διότι, ἐὰν αὐτὴν τὴν συνείδησιν καὶ νοοτροπίαν εἶχεν, ἐρωτᾶται: Τώρα, τὴν ἐγκατέλειψεν; Μετὰ τρία ἔτη ἀφ’ ὅτου ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἐὰν αὐτὴν τὴν νοοτροπίαν εἶχε, δὲν ἔπρεπε νὰ κατευθύνῃ τὴν πολιτικήν της καὶ οὐδὲν νὰ πράξῃ πλέον ἀπὸ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα οἱ μεγάλοι ὑποδεικνύουν καὶ εἰς τὰ ὁποῖα ὁδηγοῦν. Τὸ τρίτον σημεῖον, εἶναι ἡ ὑπόθεσις τῆς προσφυγῆς. Ἡ ἔγκαιρος κατάθεσις τῆς προσφυγῆς ἔπρεπε νὰ γίνεται πάντοτε. Ἡ Κυβέρνησις λέγει: Θὰ ἐπιχειρήσωμεν καὶ ἐκεῖνο καὶ ἐκεῖνο καὶ ἐκεῖνο καὶ ἐὰν ἀποτύχωμεν, θὰ προσφύγωμεν εἰς τὰ Ἡνωμένα Ἔθνη. Ἐγὼ δὲν ἀμφιβάλλω ποσῶς ὅπως εἶμαι καὶ βέβαιος, ὅτι θὰ προσφύγωμεν, διότι θὰ ἀποτύχωμεν εἰς τὰ ἐνδιάμεσα στάδια. Ἐγὼ λέγω, νὰ προσφύγωμεν καὶ εἴμεθα πρόθυμοι νὰ μὴ συζητήσωμεν τὴν προσφυγήν μας, ἐὰν ἐν τῷ μεταξὺ συζητηθῇ τὸ α ἢ β ἢ γ, τὸ ὁποῖον θεωρεῖ ἐπαρκὲς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἡ διαφορά μας εἶναι ὡς πρὸς τὴν τοποθέτησιν. Ἐκτὸς τῶν βασικῶν αὐτῶν προϋποθέσεων, ἡ μαχητικὴ προβολὴ τοῦ ἀγῶνος καὶ ἡ ἀναγκαστικὴ προβολὴ τοῦ συμβιβασμοῦ θέλει θάρρος καὶ αὐταπάρνησιν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγει: Ὑπὸ ὡρισμένας προϋποθέσεις εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ συζητήσωμεν μὲ τὸν Μὰκ Μίλλαν, ἀλλὰ ἀποκρούομεν τριμερῆ. Καὶ ἐγὼ λέγω: — ἴσως σᾶς ἐκπλήσσω — ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ διαφώτισις τῆς πολιτικῆς ἡγεσίας, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ ἐγκαίρως ἡ κατάθεσις τῆς προσφυγῆς ἀμέσως καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο ἀκόμη νὰ τηρηθῇ ἀπόλυτος δημοσιότης εἰς τὴν συζήτησιν κρατήσατε οἱανδήποτε νομικὴν ἐπιφύλαξιν καὶ δεχθῆτε καὶ τριμερῆ. Διατὶ νὰ βλέπετε σεῖς χωριστὰ τὸν Μὰκ Μίλλαν καὶ χωριστὰ ὁ Μεντερές; Προχωρεῖτε, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, μὲ θάρρος καὶ πίστιν, νὰ εἴπητε ὅσα ἔχετε νὰ εἴπητε, εἰς τὸν κύριον Ζορλοῦ καὶ ἐκεῖνος εἰς ὑμᾶς, ἀλλὰ νὰ δίδεται δημοσιότης εἰς τὰς συζητήσεις, καὶ θὰ ἴδητε, ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ ὑπόθεσις ἔχῃ ἐξ αὐτοῦ νὰ κερδίσῃ. Μνημονεύομεν τὴν τριμερῆ τοῦ Λονδίνου. Δὲν ἐζημιώθη, ἐξ αὐτῆς ἡ ὑπόθεσις, οὔτε ἐδημιουργήθησαν νομικὰ δικαιώματα διὰ τοὺς Τούρκους. Ἐζημιώθη ἐκ τοῦ ἀτυχοῦς τρόπου, μὲ τὸν ὁποῖον ἐγένετο ἡ διαχείρισις ἀπὸ τοὺς τουρκικοὺς βανδαλισμούς. Ἐρχόμεθα τώρα εἰς τὸν φορέα. Ὁ φίλτατός μου κ. Πασσαλίδης, εἶπεν, ὅτι δὲν θέλει παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ ἐπίσης σεβαστός μου καὶ φίλτατός μου κ. Παπανδρέου εἶπεν, ὅτι ἡ παραίτησις τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἦτο χειρονομία. Διαφωνῶ καὶ μὲ τοὺς δύο. Εἰς περίπτωσιν βεβαιωμένων ἀποτυχιῶν, ἡ παραίτησις εἶναι λογικὴ καὶ φυσικὰ ἀναγκαία.

§144Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐλησμονήσατε, ὅτι ἐπεκαλέσθην τρεῖς λόγους, οἱ ὁποῖοι ὑπαγορεύουν τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως. Πρῶτον, τὰς εὐθύνας τοῦ παρελθόντος. Δεύτερον, τὴν ἀνεπάρκειαν πρὸς ἀποτελεσματικὴν ὑπεράσπισιν τοῦ ἐθνικοῦ θέματος. Καὶ τρίτον, τὴν ἀνάγκην μιᾶς γενναίας πράξεως ἐθνικῆς διαμαρτυρίας, ἐναντίον τοῦ ἀπαραδέκτου Βρεταννικοῦ σχεδίου. Αὐτοὶ εἶναι, κατὰ τὴν γνώμην μου, οἱ τρεῖς λόγοι, οἱ ὁποῖοι ὑπαγορεύουν τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως.

§145Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἐὰν ὁμιλῆτε, κύριοι συνάδελφοι, περὶ ἐκλογῶν, δὲν εἶπον ἐγὼ τὶ πρέπει νὰ γίνῃ, καὶ ἐὰν αὐτὴ ἡ Βουλὴ ἠμπορῇ νὰ δώσῃ ἄλλας Κυβερνήσεις. Θέλετε νὰ ὁμιλήσετε περὶ ἐκλογῶν; Μὴ ἀνησυχῆτε θὰ τὰς κερδίσητε. Νὰ ἀνησυχήσωμεν ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι θὰ τὰς χάσωμεν, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἐνδιαφέρεσθε δι’ ἡμᾶς. Τὸ θέμα εἶναι τὸ ἑξῆς: Θὰ ἐπικαλεσθῶ μόνον μίαν μνημειώδη συζήτησιν τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν μὲ τὸν Νικόλαον Δημητρακόπουλον... ... (Ἀναγινώσκει)....: «Ε. Βενιζέλος. Ἡ Κυβέρνησις, πάντοτε ὅταν ἀποτυγχάνῃ παραιτεῖται, ἔστω καὶ ἂν δὲν εἶναι ὑπεύθυνος τῆς ἀποτυχίας». Ἀρκεῖ τὸ γεγονὸς βλέπετε ὅτι ἐβεβαιώθη ἡ ἀποτυχία τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐδῶ δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρξῃ ἀμφιβολία περὶ αὐτοῦ καὶ κατὰ ἕνα αὐτόματον τρόπον ἡ Κυβέρνησις παραιτεῖται». Καὶ λέγει ἐν συνεχείᾳ ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος: «Ἀλλὰ ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ δεδικαιολογημένη τις ἐπίκρισις τῆς ἐνεργείας της, ἐν τούτοις ἐπειδὴ τὰ πράγματα ἔφθασαν εἰς ἀποτυχίαν, ὀρθὸν εἶναι νὰ ὑποστῇ τὰς συνεπείας τῆς ἀποτυχίας. «Ὅταν αἱ Κυβερνήσεις ἀποτυγχάνουν, οἱ λαοὶ δὲν ἐρωτῶσι, καὶ καλῶς κάμνουσι. Καὶ τὸ πρῶτον των ἔργον εἶναι νὰ τὰς ρίψωσι». Παρεμβαίνει, τότε, ὁ Νικόλαος Δημητρακόπουλος καὶ ἐρωτᾷ: .... (ἀναγινώσκει) .... «Τὸ εὑρίσκετε ὀρθόν;» Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄλλως», ἀπαντᾷ ὁ Βενιζέλος. «Τὸ ἐπιδοκιμάζετε, λοιπόν;» λέγει ὁ Δημητρακόπουλος. Καὶ ἀπαντᾷ ὁ Βενιζέλος: «Ἡ χώρα αὐτὴ εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις δὲν ὑφίσταται τὰς συνεπείας τῆς ἀποτυχίας ἔστω, θὰ ἦτο ἀγγέλων πολιτεία, ἀλλὰ ἐν τῷ διεθνεῖ ἀνταγωνισμῷ θὰ τὴν ἔπαιρνεν ὁ διάβολος.

§146Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶπον νὰ μείνῃ ἡ Κυβέρνησις. Δὲν εἶπον ἀλλαγὴν προσώπων, ἀλλὰ ἀλλαγὴν πολιτικῆς. Ἐὰν πρόκειται νὰ ἀλλάξουν τὰ πρόσωπα εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὰ νέα πρόσωπα αὐτὰ ἀκολουθήσουν τὴν ἰδίαν πολιτικήν, τότε δὲν πρέπει νὰ ἀλλάξῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλαγὴν Κυβερνήσεως, δὲν σημαίνει καὶ ἀλλαγὴν πολιτικῆς. Ἡμεῖς θέλομεν ἀλλαγὴν πολιτικῆς. Ἔτσι ἔθεσα τὸ ζήτημα.

§147Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ποῦ βασίζετε τὴν ἱκανότητά σας αὐτήν, νὰ γνωρίζετε τὶ θὰ κάμῃ ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν μεταβληθῇ; Εἴπατε ὅτι σᾶς ἐνδιαφέρει ἡ ἀλλαγὴ πολιτικῆς καὶ ὄχι ἡ ἀλλαγὴ προσώπων. Ἦλθεν ἡ κρίσις. Πῶς ἐκ τῶν προτέρων κρίνετε τὴν μέλλουσαν νὰ ἔλθῃ Κυβέρνησιν; Ἀλλὰ ἡ Κυβέρνησις δὲν πρόκειται νὰ παραιτηθῇ.

§148Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡμεῖς θέλομεν ἀλλαγὴν πολιτικῆς, ἂς μείνῃ ἡ ἰδία Κυβέρνησις.

§149Σ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ. Ἀνεξαρτήτως τῆς γενικῆς αὐτῆς ἀρχῆς, βεβαίως τίθεται ζήτημα Κυβερνήσεως. Βεβαίως ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ παραιτηθῇ, διότι δὲν εἶναι μόνον ὑπεύθυνος διὰ τὸ παρελθόν, ἀπέδειξεν ὅτι εἶναι ἀνίκανος καὶ διὰ τὸ μέλλον δι’ οἱανδήποτε πολιτικὴν καὶ διὰ πολιτικὴν ἀγῶνος καὶ διὰ πολιτικὴν συμβιβασμοῦ. Οὔτε πρόσω οὔτε οἴκαδε, χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἀναμνησθῶ κακοῦ παρελθόντος. Οὔτε πρὸς Ἄγκυραν, οὔτε πρὸς Ἀθήνας. Δὲν χρειάζεται, λοιπόν, ὁ τόπος σήμερον, οὔτε τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, οὔτε Οἰκουμενικήν, οὔτε Εὐρυτέραν Κυβέρνησιν. Χρειάζεται νέαν Κυβέρνησιν, ἀδέσμευτον οἰκονομικῶς καὶ ἀκολουθοῦσαν ἐθνικὴν πολιτικὴν καὶ τὴν μοιρολατρείαν νὰ ἀντικαταστήσῃ ἡ δρᾶσις. Καὶ τὴν μακαριότητα ἡ δημιουργικὴ ἀνησυχία. (Χειροκροτήματα).

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀρχηγὸς τοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος, ἔχει τὸν λόγον.

§151Σ. ΑΛΛΑΜΑΝΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ὑποθέτω, ὅτι θὰ συμφωνήσητε μαζί μου πόσον δύσκολον εἶναι τὸ ἔργον τοῦ ὁμιλητοῦ, ὅταν διαδέχεται εἰς τὸ βῆμα διακεκριμένους ρήτορας, οἱ ὁποῖοι ἐχειρίσθησαν τὸ ἴδιον θέμα καὶ ὅταν ὁ λόγος δίδεται ἓξ ὥρας ὁλοκλήρους μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως, συνεχιζομένης ἄνευ διακοπῆς τινος. Θὰ εἶμαι κατ’ ἀνάγκην σύντομος περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι τὸ ἐλπίζετε, ἴσως. Νομίζω, ὅτι ὀρθῶς ἀρχόμενος τοῦ λόγου του ὁ κ. Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ἐτόνισεν, ὅτι ἀποτελεῖ κοινὴν συνείδησιν, ὅτι ἡ Χώρα μας, καὶ ὄχι μόνον ἡ Κυπριακὴ ὑπόθεσις, διέρχεται μίαν ἀπὸ τὰς δυσχερεστάτας στιγμὰς τῆς ἱστορικῆς της πορείας. Εἶπεν ὅτι δὲν διέρχεται ἁπλῶς ἡ Κυπριακὴ ὑπόθεσις μίαν δύσκολον καμπήν, ἀλλὰ ὁλόκληρος ἡ Ἑλλάς. Πράγματι, ματαίως θὰ ἀναζητήσῃ κανεὶς περιόδους κατὰ τὰς ὁποίας ἡ χώρα αὐτὴ εἶχε περιαχθῆ εἰς διπλωματικὴν ἀπομόνωσιν, οἵαν γνωρίζει κατὰ τὸν τελευταῖον καιρόν. Ἡ διαδικασία τῆς ἀπομονώσεως ἤρχισε, τῇ ἀληθείᾳ, ἀπό τινων ἐτῶν. Ὅμως, τὸ ἀποκορύφωμα αὐτῆς τῆς ἀσφυκτικῆς διπλωματικῆς ἀπομονώσεως σημειοῦται τώρα μόλις. Τώρα μόλις συμβαίνει, κύριοι συνάδελφοι, Κράτη, συμμαχικὰ καὶ Κράτη οὐδέτερα νὰ βάλλουν κατὰ τρόπον ὁμαδικὸν καὶ ἐνηρμονισμένον ἐναντίον μιᾶς δικαίας καὶ ἱερᾶς ὑποθέσεως, τὴν ὁποίαν ἡ χώρα μας προασπίζει ἀπὸ τριῶν ἐτῶν. Συμβαίνει ἀκόμη, καὶ αὐτὰ τὰ Κράτη τὰ σύμμαχα, νὰ ἀποβλέπουν πρὸς τὴν Ἑλλάδα, μὲ δυσπιστίαν καὶ κατέληξεν ἡ Ἑλλὰς πρὸς ἄλλας χώρας, ποὺ δὲν θεωροῦνται σύμμαχοί της, ποὺ ὅμως συμπαρίστανται μὲ πολὺν ἐνθουσιασμὸν εἰς δυσκόλους διπλωματικὰς μάχας, πρὸς τὰς χώρας αὐτὰς ἡ Ἑλλὰς συμπεριφέρεται πολλάκις λόγοις καὶ ἄλλοτε καὶ ἔργοις, κατὰ τρόπον ποὺ νὰ προκαλῇ τὴν εὔλογον δυσφορίαν καὶ ψυχρότητα. Διὰ πρώτην φορὰν συμβαίνει τὴν ἐξωτερικήν μας πολιτικὴν νὰ σφραγίζῃ αὐτὴ ἡ κραυγαλέα ἀντινομία καὶ ἡ πρωτοφανὴς ἀσυναρτησία. Καὶ πότε συμβαίνουν αὐτά; Εἰς μίαν περίοδον κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξελίξεις πρόσφατοι εἰς τὰ Βαλκάνια καὶ ζυμώσεις ἀρξάμεναι ἀπό τινος εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μεσόγειον καὶ τὴν Μέσην Ἀνατολήν, νὰ καθιστοῦν τὴν διπλωματικὴν καὶ στρατηγικὴν θέσιν τῆς χώρας κατ’ ἐξοχὴν νευραλγικὴν διὰ τὴν Δυτικὴν ἄμυναν. Εἰς αὐτήν, ἀκριβῶς, τὴν περίοδον, συμβαίνει ἡ Χώρα νὰ ἔχῃ περιαχθῆ εἰς πλήρη διπλωματικὴν ἀπομόνωσιν. Καὶ ἔρχομαι τώρα εἰς τὸ Κυπριακὸν θέμα. Ὑποθέτω, ὅτι ὑπῆρξεν ὅλων ἡ διαπίστωσις καὶ τῶν ἐκπροσώπων τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ρητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι διὰ τὸ Κυπριακὸν ζήτημα τὸ ὁποῖον ἀφ’ ὅτου ὑπάρχει διῆλθε πολλὰς φάσεις, ἡ παροῦσα φάσις εἶναι ἡ πλέον δυσμενής, ἡ πλέον τραγική. Δὲν συνέβη ποτὲ πράγματι, κατὰ τοιοῦτον ὁμαδικὸν τρόπον νὰ ἐκδηλοῦται ἡ ἀντίθεσις πρὸς τὴν διεκδίκησιν τῶν Κυπρίων ὅλων τῶν συμμάχων καὶ τῶν πλείστων οὐδετέρων Κρατῶν τοῦ ἐλευθέρου κόσμου. Διὰ πρώτην φορὰν συμβαίνει ὅλα αὐτὰ τὰ Κράτη πρὸς τὰ ὁποῖα ἐδικαιοῦτο νὰ ἀποβλέπῃ μετ’ ἐμπιστοσύνης ἡ Ἑλλάς, νὰ ἐκφράζουν τὴν ἀδημονίαν καὶ τὴν δυσφορίαν των, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔσπευσε νὰ ἀποδεχθῇ ἀκόμη τὸ Βρεταννικὸν σχέδιον!! Καὶ ὅμως, πρὸ μιᾶς τριετίας μόλις, ὅταν ὁ Μακάριος καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐμμέσως, ἀπέρριπτε τὰς προτάσεις τοῦ Χάρντιγκ ἢ τὸ σχέδιον τοῦ Ράντκλιφ, ἀσυγκρίτως, ὅπως διεπιστώθη ἀπόψε, ὀλιγώτερον δυσμενῆ ἀπὸ τὸ σχέδιον Μὰκ Μίλλαν, τότε ὁλόκληρος ἡ παγκόσμιος κοινὴ γνώμη ἐπεκρότει τὴν ὑπερήφανον ἄρνησιν τοῦ Μακαρίου καὶ τῆς Ἑλλάδος. Τώρα οἱ πάντες δυσφοροῦν, διότι δὲν ἀποδεχόμεθα τὸ πολὺ χειρότερον Βρεταγγικὸν σχέδιον καὶ τώρα ἀκόμη συμβαίνει, ὥστε ὁλόκληρος σχεδὸν ὁ Βρεταννικὸς Τύπος νὰ εὑρίσκεται εἰς τὸ πλευρὸν τῶν Τούρκων καὶ τῆς Βρεταννικῆς Κυβερνήσεως. Πρὸ τριετίας, ἀντιθέτως, ἕνα τεράστιον τμῆμα τῆς Βρεταννικῆς κοινῆς γνώμης, ἐπεκρότει τὴν ἄρνησιν τοῦ Μακαρίου πρὸς τὸν Χάρντιγκ καὶ τὸν Ράντκληφ. Καὶ ἡ τεραστία μεταβολή, ἡ ἐπιδείνωσις ποὺ ἐπῆλθεν εἰς τὸ Κυπριακὸν θέμα. Ἐφθάσαμεν, κύριοι συνάδελφοι, ὥστε ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος νὰ δύναται μὲ πολλὴν εὐκολίαν νὰ ἀθετήσῃ τὴν δέσμευσιν ποὺ ἀνέλαβε κατὰ τρόπον πανηγυρικὸν καὶ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, δέσμευσιν, ἀναφερομένην εἰς τὴν Ἐθνικὴν γραμμήν, τὴν παγίαν τῆς διεκδικήσεως, δηλαδὴ τοῦ δικαιώματος τῆς πλήρους αὐτοδιαθέσεως καὶ τῆς ἀσκήσεως αὐτοῦ ἐντὸς τακτῆς καὶ εὐλόγου προθεσμίας. Εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι δὲν ὑπῆρξε ποτὲ αὐτὴ ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως: ὅτι οὐδέποτε ἀνέλαβε τοιαύτην δέσμευσιν. Ὅμως, εἶπεν ἀπόψε ὁ ἴδιος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐτόνισε κατ’ ἐπανάληψιν ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι ἠκολούθησαν, ἀκολουθοῦν καὶ θὰ ἀκολουθήσουν καὶ εἰς τὸ μέλλον τὴν ἰδίαν γραμμήν, τὴν ὁποίαν οἱ Κύπριοι καὶ ὁ ἔγκυρος καὶ μόνος ἐκπρόσωπός των, ὁ Ἐθνάρχης Μακάριος χαράσσει. Καὶ ἐρωτῶ: Ὑπῆρξε καμμία εὐκαιρία κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ἐθνάρχης Μακάριος νὰ μὴ διεδήλωσε τὴν προσήλωσίν του εἰς τὴν ἀρχὴν αὐτὴν τὴν θεμελιώδη, τῆς ἀσκήσεως τοῦ δικαιώματος τῆς αὐτοδιαθέσεως, πλήρους δὲ ἐντὸς τακτῆς καὶ εὐλόγου προθεσμίας; Ὅταν, λοιπόν, ἡ Κυβέρνησις διακηρύσσῃ ὅτι ὑπῆρξε καὶ παραμένει εὐθυγραμμισμένη πρὸς τὴν γραμμὴν Μακαρίου, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκρούῃ τὴν κατηγορίαν ὅτι ὑπανεχώρησε ἀπὸ δεσμεύσεις πανηγυρικῶς ἀναληφθείσας ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων; Ἀλλά, λέγει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν θὰ προσφύγωμεν καὶ εἰς τὸν Ο.Η.Ε. Δικαιούμεθα νὰ ἀνησυχοῦμεν. Βεβαίως, θὰ ἀναφερθῇ ὁ Ἕλλην Ὑπουργός, ἴσως εἰς τὴν ἀποψινήν του ἀγόρευσιν καὶ θὰ ἀγνοήσῃ τὸ κείμενον τῆς Πρωθυπουργικῆς ἀπαντήσεως πρὸς τὸν Μὰκ Μίλλαν, ὅπου σαφὴς εἶναι ἡ ἀποδοχὴ τῆς ἐπ’ ἀόριστον ἀναβολῆς τοῦ δικαιώματος τῆς αὐτοδιαθέσεως. Ὅμως, θὰ ἤθελον νὰ ἐνθυμηθῶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν κἄτι ποὺ ὁ ἴδιος ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀπαντῶν, τότε, εἰς τὸν ἀείμνηστον Καρτάλην, ἐπικρίνοντα τὴν πολιτικήν του, ἔλεγεν ὅτι κατὰ τὸ Καταστατικὸν τοῦ Ο.Ε.Η., τὸ δικαίωμα τῆς αὐτοδιαθέσεως δὲν διεκδικεῖται μετὰ προθεσμίαν, ἀλλὰ ἀμέσως. Καὶ ἐρωτῶ: Ὅταν ἔχῃ ἀπεμπολήσει ἐπισήμως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὸ δικαίωμα τῆς ἀσκήσεως τῆς αὐτοδιαθέσεως ἐντὸς εὐλόγου προθεσμίας, πῶς θὰ νομιμοποιηθῇ ἐμφανιζομένη ἐνώπιον τοῦ Ο.Η.Ε., κατὰ τὸ Καταστατικὸν τοῦ ὁποίου μόνον ἡ διεκδίκησις ἀμέσου ἐφαρμογῆς τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ εἶναι νοητή; Κύριοι συνάδελφοι, τὸ Δημοκρατικὸν Κόμμα εἰς πολλὰς εὐκαιρίας ἤσκησεν ἔλεγχον ἐμπεριστατωμένον καὶ πάντοτε ἐπὶ στοιχείων ἐπισήμων, ὑπεστηριγμένων κατὰ τῶν διαφόρων Κυβερνήσεων τοῦ κ. Καραμανλῆ καὶ ἐπεσήμανεν ἔκτοτε τοὺς κινδύνους ἀπὸ τὴν ὀλεθρίαν πράγματι πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἤσκησαν αἱ Κυβερνήσεις αὗται ἐπὶ τοῦ Κυπριακοῦ θέματος. Χαρακτηριστικὸν γνώρισμα τῶν Κυβερνήσεων Καραμανλῆ ὑπῆρξε ἀκριβῶς ἡ ἔλλειψις πολιτικῆς. Ἀπέλειπε τὸ θάρρος ἀπὸ τὰς Κυβερνήσεις τοῦ κ. Καραμανλῆ νὰ ἐμφανίζουν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὰς ἀληθινὰς προθέσεις των. Καὶ ἐνῷ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος ἦσαν ὑπὲρ τοῦ συμβιβασμοῦ, ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐνεφανίζοντο ὑπὲρ τοῦ Ἀγῶνος διὰ τὴν αὐτοδιάθεσιν. Ἀτυχῶς, αἱ ἰδικαί μας προβλέψεις ἐπηλήθευσαν. Ἡ ἐπιστολὴ τοῦ κ. Μὰκ Μίλλαν πρὸς τὸν Ἕλληνα Πρωθυπουργόν, ἡ ἀπάντησις τοῦ τελευταίου πρὸς τὸν πρῶτον, τὸ μήνυμα αὐτοῦ τοῦ πολυδιαφημισθέντος ὡς δῆθεν φιλελευθέρου κ. Φούτ, πρὸς τὸν Ἐθνάρχην Μακάριον μὲ τὸν ἀπειλητικὸν ἐπίλογον, ἡ ἀπάντησις τοῦ Ἐθνάρχου Μακαρίου, ἀποτελοῦν ἀδιάσειστα στοιχεῖα περὶ τῆς δικαιώσεως τῶν προβλέψεων καὶ τοῦ ἐλέγχου τοῦ Δημοκρατικοῦ Κόμματος, τὸν ὁποῖον ἠσκήσαμεν κατὰ καιροὺς ἐναντίον τῆς πολιτικῆς τῶν Κυβερνήσεων Καραμανλῆ. Ὅμως, κύριοι βουλευταί, πιστεύω ὅτι ἡ πράγματι δραματικὴ στιγμὴ τὴν ὁποίαν διέρχεται ἡ Χώρα μας, δὲν ἐπιτρέπει ἀπασχόλησιν περὶ τὴν διερεύνησιν τῶν ἐπὶ μέρους εὐθυνῶν. Νομίζω ὅτι θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Ἔθνος θὰ ἀναζητήσῃ, θὰ ἀνεύρῃ καὶ θὰ τιμωρήσῃ τοὺς ἐνόχους. Αὐτὴν τὴν στιγμήν, ὅμως, ἐκεῖνο ποὺ προέχει εἶναι νὰ ὑπάρξῃ μία ψυχολογία ἀνατάσεως εἰς τὴν πολιτικὴν ἡγεσίαν τῆς Χώρας, ὥστε νὰ καταστῇ δυνατὸν νὰ γίνῃ μία ἀντικειμενικὴ καὶ ψύχραιμος θεώρησις τῆς δραματικῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθε καὶ ἡ Χώρα ἐξωτερικῶς, καὶ τὸ Κυπριακὸν θέμα. Νὰ διαγνωσθῇ ἡ ἀσθένεια καὶ ὁ βαθμὸς τῆς ἀσθενείας καὶ νὰ ἀναζητηθοῦν τὰ μέσα κεραυνοβόλου ἀντιδράσεως ἐπὶ σκοπῷ σωτηρίας τοῦ βαρέως ἀσθενοῦντος. Πεποίθησίς μου εἶναι, ὅτι ὑπάρχουν πράγματι περιθώρια εὐρύτατα νὰ ἀνατρέψῃ κανεὶς αὐτὸ ποὺ ἐμφανίζεται ὡς ἐθνικὴ συμφορά. Πράγματι, ὡς ἔλεγον πρὸ ὀλίγου, ἡ στρατηγικὴ καὶ διπλωματικὴ θέσις, ἡ κατ’ ἐξοχὴν καιρία τῆς Χώρας μας, καιρία διὰ τὴν ἄμυναν τῆς Δύσεως, ἐπιτρέπει εἰς μίαν Κυβέρνησιν ἐλευθέραν καὶ ἀδέσμευτον, τὴν ἀξιοποίησιν αὐτῶν τῶν δυνατοτήτων, ὄχι μόνον ἐπ’ ὠφελείᾳ τοῦ Ἔθνους καὶ τοῦ ἀγῶνος τῶν Κυπρίων, ἀλλ’ ἐπ’ ὠφελείᾳ συγχρόνως τῆς παγκοσμίου εἰρήνης, καὶ ἐπ’ ὠφελείᾳ τῶν καλῶς ἐννοουμένων συμφερόντων τῆς Δυτικῆς ἀμύνης. Διότι συμβαίνει, κύριοι βουλευταί, νὰ συμβαδίζουν τὰ συμφέροντα τῶν Κυπρίων καὶ ἡ διεκδίκησις τῶν Κυπρίων μὲ τὸ συμφέρον τῆς εἰρήνης καὶ τὸ ἀληθὲς συμφέρον τῆς ἀμύνης τῆς Δύσεως. Ἀκόμη δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἡ διεκδίκησις τῶν Κυπρίων στηρίζεται ἐπὶ ἱερῶν καὶ ἀπαραγράπτων ἀρχῶν, τὴν προσήλωσιν εἰς τὰς ὁποίας διακηρύσσουν αὐτὰ ἀκριβῶς τὰ Κράτη τὰ ὁποῖα σήμερον μάχονται τὴν Κυπριακὴν ὑπόθεσιν. Δὲν νομίζω ὅτι θὰ εἶναι ἐξ ἄλλου δυσχερὲς ἔργον νὰ διαφωτίσωμεν τὴν παγκόσμιον κοινὴν γνώμην ἐπὶ τῆς ἀληθοῦς ἐννοίας καὶ τῶν ἀπαραδέκτων σκοπῶν τοῦ περιφήμου αὐτοῦ τραγελαφικοῦ σχεδίου τοῦ κ. Μὰκ Μίλλαν. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω ὅσα ἐλέχθησαν ἤδη, νομίζω ὅμως, ὅτι ὑπάρχουν ἓν ἢ δύο στοιχεῖα τὰ ὁποῖα δὲν ἐτονίσθησαν. Ἡ ἀπωτέρα διεκδίκησις τῶν Τούρκων ὑπῆρξεν ἡ διχοτόμησις τῆς Κύπρου. Τὸ Βρεταννικὸν σχέδιον παρέχει πολὺ περισσότερα ἀπὸ τὴν διχοτόμησιν. Πράγματι, τὸ Βρεταννικὸν σχέδιον καθιερώνει ἀπὸ σήμερον οὐσιαστικῶς, τυπικῶς, μετὰ μίαν 7ετίαν, τὴν συγκυριαρχίαν τῆς Τουρκίας, τῆς Ἑλλάδος, τῆς Μεγάλης Βρεταννίας. Ἄρα αἱ 400.000 Κυπρίων ὑπόκεινται, ἂν ἐφαρμοσθῇ τὸ σχέδιον, ἀπὸ σήμερον ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τῆς Τουρκίας. Μὲ τὴν διχοτόμησιν δὲν θὰ τὸ εἶχον ἐπιτύχει τοῦτο οἱ Τοῦρκοι. Διότι μὲ τὴν διχοτόμησιν, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, θὰ συνέβαινεν ὥστε οἱ Τοῦρκοι νὰ ἔχουν κυριαρχίαν μόνον ἐπὶ τῶν Τούρκων. Μὲ τὸ σχέδιον Μὰκ Μίλλαν, ἀποκτοῦν κυριαρχίαν καὶ ἐπὶ τῶν Ἑλλήνων. Ἀλλὰ ἀκόμη θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προσάψωμεν εἰς τὸ σχέδιον αὐτό, ὅτι ἡ ἀρχὴ τῆς συγκυριαρχίας δὲν ἀναγνωρίζεται ἀπὸ τοὺς κανόνας τοῦ διεθνοῦς δικαίου. Οὔτε ἡ διεθνὴς πρακτικὴ γνωρίζει τοιούτου εἴδους συγκυριαρχίαν. Προσφάτως, καθ’ ὅσον ἐγὼ γνωρίζω, ὑπῆρχεν ἓν μόνον, καὶ αὐτὸ ἀτυχές, προηγούμενον: Ἡ συγκυριαρχία ἡ Ἀγγλο–Αἰγυπτιακὴ ἐπὶ τοῦ Σουδάν, ἡ ὁποία εὐθύς, ὅμως, ὡς ἡ Αἴγυπτος ἀπέκτησε τὴν ἀνεξαρτησίαν της, κατέρρευσε. Δὲν ἀπέμεινε, λοιπόν, προηγούμενον πρόσφατον, τοὐλάχιστον, συμβατικῆς κυριαρχίας πολλῶν κρατῶν ἐπὶ ὡρισμένης περιοχῆς. Δὲν εἶναι δὲ δύσκολον νὰ πεισθῇ κανεὶς ἀπὸ τὴν ἐπιμελῆ μελέτην τοῦ σχεδίου αὐτοῦ ὅτι μόνος τελικὸς σκοπὸς εἶναι κατ’ οὐσίαν ἡ διατήρησις ἐσαεὶ τῆς Βρετανικῆς κυριαρχίας. Διότι περὶ αὐτοῦ ἀκριβῶς πρόκειται. Νομίζω, ὅτι, ὅταν περὶ αὐτοῦ ὑπάρξῃ διαφώτισις τῆς παγκοσμίου κοινῆς γνώμης, θὰ εἶναι δύσκολον πράγματι νὰ ἀδημονοῦν τὰ κράτη, τὰ καλόπιστα τοὐλάχιστον, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔσπευσε νὰ ἀποδεχθῇ τὸ σχέδιον Μὰκ Μίλλαν. Ὀρθῶς, ἐξ ἄλλου, ἀντιτάσσεται εἰς τὸ σχέδιον αὐτό, ὅτι θὰ ἀποτελέσῃ πηγὴν καὶ ἑστίαν ἀνωμαλιῶν καὶ ἐρίδων. Ἐὰν σήμερον, ἐκεῖνοι ποὺ προκαλοῦν τὰς ἔριδας καὶ τοὺς ἐμπρησμοὺς καὶ τὰς δηώσεις εὑρίσκονται ἐκτὸς τῶν ὁρίων τῆς Κύπρου, φαντασθῆτε τὶ θὰ συνέβαινε ὅταν οὗτοι ἐγκατασταθοῦν ἐπισήμως ἐντὸς τῆς Μεγαλονήσου. Ἀλλά, κύριοι συνάδελφοι, διὰ νὰ ὁδηγηθῇ ἡ Χώρα εἰς τὴν διάσπασιν αὐτοῦ τοῦ τραγικοῦ κλοιοῦ, ἐντὸς τοῦ ὁποίου παλαίει, τῆς πλήρους διπλωματικῆς ἀπομονώσεως καὶ ἀκόμη διὰ νὰ ὁδηγηθῇ τὸ Κυπριακὸν ζήτημα εἰς τὸν δρόμον τῆς ἐντίμου λύσεώς του, πρέπει νὰ ληφθῶσι πράγματι ἡρωϊκαὶ ἀποφάσεις. Ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπέλθῃ, διότι καὶ ἂν ἀκόμη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τῆς καταλογισθῇ ἀμέλεια ἐν συνειδήσει δι’ ὅσα ἔγιναν, πάντως ἐξ ἀποτελέσματος ἀπέτυχε. Καὶ ἂν δὲν ἀπέτυχεν, ἠτύχησε. Καὶ εἰς ἐπίμετρον παραμένει μία Κυβέρνησις μειοψηφίας, ἡ ὁποία οὔτε τὴν δύναμιν ἔχει, οὔτε τὸ κῦρος ἔχει νὰ ἀντιμετωπίσῃ τόσον κρισίμους ἐθνικὰς περιστάσεις. Ἡ ὥρα ἦλθε τῆς ἐπιστρατεύσεως ὅλων τῶν δυνάμεων τῆς Χώρας. Ἔφθασεν ἡ ὥρα ποὺ μία νέα Κυβέρνησις, μὲ ἔργα καὶ ὄχι μὲ λόγια, θὰ διακηρύξῃ πρὸς φίλους καὶ ἐχθρούς, ὅτι πράγματι θεωρεῖ ὡς ὑπ’ ἀριθμὸν 1 ἐθνικὸν θέμα, τὴν Κυπριακὴν διεκδίκησιν. Καὶ ἦλθεν ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ χαραχθῇ μία σαφὴς Ἑλληνικὴ πολιτική, ἀλλὰ ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν πράγματι ἐλευθέραν καὶ ἀδέσμευτον, μίαν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν δὲν θὰ ἐπηρεάζῃ ἡ σκέψις τῶν ἐσωτερικῶν ἐπικρίσεων καὶ ἀκόμη, μίαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία θὰ ἔχῃ ὡς κριτήριον τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὴν ἐθνικὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ τὴν ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ τὸ πραγματικὸν συμφέρον τῆς ἀσφαλείας τῆς Χώρας καὶ ἀκόμη τὴν ἔντιμον λύσιν τοῦ Κυπριακοῦ ζητήματος. Αἱ εὐθῦναι αὐτὴν τὴν φοράν, κύριοι βουλευταί, δι’ ὅσους δὲν θὰ ἐνθαρρύνουν ἢ θὰ ἐμποδίσουν τὴν μόνην ἀπομένουσαν ριζικὴν λύσιν, θὰ εἶναι πράγματι ἱστορικαί. Διότι ἂν αὐτὸ δὲν συμβῇ, πέραν τῶν ἄλλων, ἐπὶ μέρους συνεπειῶν, θὰ ἔχῃ συμβῆ ὥστε οἱ Ἕλληνες τοῦ 1958 νὰ ἔχουν ὑποστῆ ἐξευτελισμόν, οἷον δὲν ὑπέστη ποτὲ ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὴν πορείαν τὴν μακρὰν τοῦ ἐλευθέρου βίου της καὶ θὰ ἔχῃ κατενεχθῆ ἕνα καίριον τραῦμα εἰς τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, καὶ θὰ ἀπορρέουν ἐκεῖθεν ἀνυπολόγιστοι ἐπιπτώσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ προσδιορίσουν τὴν ἱστορικὴν πορείαν τοῦ Ἔθνους. Ὅ,τι μᾶς ἀφορᾷ, κύριοι συνάδελφοι, αἰσθανόμεθα πολὺ ἀσθενεῖς τοὺς ἰδικούς μας ὤμους διὰ νὰ βαστάξωμεν τὸ βάρος τόσον μεγάλης εὐθύνης. Δι’ αὐτὸ καὶ ἡ κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ τοῦ Κόμματός μας προσφάτως διεκήρυξε καὶ ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ βήματος ὅτι χωρὶς καμμίαν ἐπιφύλαξιν, χωρὶς ἴχνος κομματικῆς ἰδιοτελείας, θὰ συμβάλωμεν, θὰ βοηθήσωμεν καὶ θὰ στηρίξωμεν τὴν μόνην ἀπομένουσαν ἐθνικὴν λύσιν. (Χειροκροτήματα).

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἡ ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ θέματος συζήτησις, περιορισθεῖσα, ὡς γνωστόν, μεταξὺ τῶν κυρίων Ἀρχηγῶν τῶν Κομμάτων, κηρύσσεται περαιωμένη.

§153Α. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Μπαλτατζῆ, λυποῦμαι πάρα πολύ, διότι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμόν. Καὶ τὸ Προεδρεῖον καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀπεφάσισαν ἀπόψε, νὰ περιορισθῇ ἡ συζήτησις μόνον μεταξὺ τῶν κυρίων Ἀρχηγῶν τῶν Κομμάτων. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν δὲν ἔχετε τὸν λόγον. Λυποῦμαι, διότι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμόν.

§155Α. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ.

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ.

§157Α. ΜΠΑΛΤΑΤΖΗΣ. Καὶ ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ τρόπου, ὁ ὁποῖος διέπει τὰς ἐργασίας τοῦ Σώματος, μοῦ προκαλεῖ ἐντύπωσιν ἡ στάσις τοῦ Προεδρείου κατὰ τὴν ἀποψινὴν συνεδρίασιν καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ Ἐθνικοῦ θέματος. Διότι διὰ πρώτην φορὰν τὸ Προεδρεῖον ἀποστερεῖ τὸ Κόμμα Ἀγροτῶν καὶ Ἐργαζομένων τῆς δυνατότητος νὰ διατυπώσῃ τὰς ἀπόψεις του, ἐπὶ ἑνὸς τοιούτου γενικοῦ ζητήματος, ἐν ἀντιθέσει πρὸς ὅσα εἰς τὸ παρελθὸν ἔπραξε καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ Προεδρεῖον. Τοῦτο καὶ μόνον ἔχω νὰ σημειώσω, ἐπισημαίνων ἰδιαιτέρως τὴν στάσιν τοῦ Προεδρείου, ἡ ὁποία εἶναι ἀχαρακτήριστος καὶ ἡ ὁποία βαρύνει τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Οὐδὲν ἄλλο ἔχω νὰ προσθέσω.

§158Ε. ΑΒΕΡΩΦ–ΤΟΣΙΤΣΑΣ (Ὑπ. Ἐξωτερικῶν). Εἶναι προφανὲς ὅτι δὲν πταίει τὸ Προεδρεῖον ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω τὸ ἑξῆς: Ἐὰν τὸ Σῶμα δὲν ἔχῃ ἀντίρρησιν, ὁ κ. Μπαλτατζῆς, ἡγέτης Ὁμάδος, μὴ ἔχων τὴν ἰδιότητα τοῦ Ἀρχηγοῦ Κόμματος, δύναται, τῆς Κυβερνήσεως μὴ ἐχούσης ἀντίρρησιν, νὰ ἀκουσθῇ.

§159Θ. ΠΑΠΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ. Ὅταν ὁμιλοῦν μεμονωμένοι βουλευταὶ ἐπὶ ἑνὸς τοιούτου θέματος, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς δὲν θὰ ὁμιλήσῃ ὁ ἐκπρόσωπος τῆς ἀγροτικῆς τάξεως, Ἀρχηγὸς τοῦ Κόμματος Ἀγροτῶν καὶ Ἐργαζομένων.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ Κυπριακοῦ θέματος κηρύσσεται περαιωμένη. Ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν ἐὰν δέχεται νὰ λύσωμεν τὴν συνεδρίασιν.

§161ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον καὶ ὥραν 6.30′ μ. μ., μὲ ἀντικείμενον Ἡμερησίας Διατάξεως, ἀναφοραί, ἐρωτήσεις καὶ ἐπερωτήσεις. (Ὥρα 0.15′ π. μ.)