1929.07.09

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 4η

ΤΡΙΤΗ 9 ΙΟΥΛΙΟΥ 1929

Προεδρία Αʹ. Ἀντιπροέδρου κ. Κ. ΑΛΑΒΑΝΟΥ

(Ὥρα 5 μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα, ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: —Ὑπὲρ τὰς διακοσίας κυρίαι τοῦ Μεσολογγίου ἐκφράζουν τὴν ἀγανάκτησιν αὑτῶν κατὰ τῶν παριστώντων τὴν κοινὴν γνώμην τῶν γυναικῶν σύμφωνον πρὸς τὴν παροχὴν ψήφου εἰς αὐτὰς καὶ ποιοῦνται ἔκκλησιν ὅπως ἡ Κυβέρνησις μὴ διαπράξῃ τὸ ἀδίκημα τοῦτο κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς οἰκογενείας. —Κάκοικοι τῆς κοινότητος Κάτω Βροντοῦς καὶ διάφοροι συναιτερισμοὶ τοῦ Ζυρνόβου παρακαλοῦν ὅπως ἀνακληθῇ ἡ ἀπόλυσις τοῦ Νομάρχου των. —Τὰ ἐπαγγελματικὰ ἐπιμελητήρια Ἠπείρου, Θεσσαλονίκης καὶ Χίου παρακαλοῦν ὅπως ψηφισθοῦν ὡς ἔχουν τὰ νομοσχέδια περὶ ὁρίου ἐργασίας κλπ. —Ἐργάται τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τῆς Καρδίτσης παρακαλοῦν ὅπως ἐφαρμόζεται πραγματικῶς ὁ περὶ ὀκταώρου νόμος, καθόσον οὗτος δὲν τηρεῖται. —Ὁ Γεωργικὸς Συναιτερισμὸς Ἰάσου διαμαρτύρεται διὰ τὰς μομφὰς αἱ ὁποῖαι ἐκφράζονται κατὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ συνεταιρισμῶν Κολέβα καὶ παρακαλοῦν ὅπως αὗται μὴ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν. —Ὁ Σύνδεσμος Κυνηγῶν Σουφλίου παρακαλεῖ ὅπως τροποποιηθῇ ὁ περὶ θήρας νόμος. —Ἡ Γεωργία Μπάλτα διαμαρτύρεται, διότι εἰς τὰς ἐπανειλημμένας ἀναφοράς της περὶ ἀποδόσεως εἰς αὐτὴν καθυστερουμένης συντάξεως ὡς ἀδελφῆς θύματος πολέμου οὐδεμίαν ἀπάντησιν ἔλαβεν. — Ὁ βουλευτὴς κ. Μ. Τσαρλαμπᾶς καταθέτει ἀναφορὰν προέδρου τῆς κοινότητος Σπαραχωρίου, παρακαλοῦντος ὅπως τὸ Εἰρηνοδικεῖον αὐτῶν συνεδριάζῃ ἐπιτοπίως τετράκις τοῦ ἔτους. — Ὁ βουλευτὴς κ. Μ. Τσαρλαμπᾶς καταθέτει αἴτησιν τοῦ Δ. Μουζάκη, διαμαρτυρομένου διὰ γενομένην αὐτῷ φορολογικὴν ἀδικίαν. — Ὁ βουλευτὴς κ. Μ. Τσαρλαμπᾶς καταθέτει αἴτησιν κατοίκων κοινότητος Μαραντοχωρίου διαμαρτυρομένων διὰ τὴν κατάργησιν τελωνοσταθμαρχείου Συβδόρων. — Ἐργάται ἀθληταὶ Βόλου παρακαλοῦν ὅπως μὴ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐθνικῆς φυσικῆς ἀγωγῆς. — Ὁ πρόεδρος τῆς Κοινότητος Ἁγίου Νικολάου διαμαρτύρεται διὰ τὴν μὴ μεταβολὴν τῆς φορολογίας τῆς δεκάτης. — Ὁ πρόεδρος τῆς Κοινότητος Ἀναρράχης διαμαρτύρεται διότι ἡ ἐθνικὴ ὁδὸς τῆς περιφερείας των δὲν μέλλει νὰ διέλθῃ ἐκ τῆς ἄνω Κοινότητος. — Ὁ πρόεδρος τῆς Κοινότητος Ζαγκλιβερίου διαμαρτύρεται διὰ τὴν μεταβολὴν τῆς ἀποφάσεως τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου περὶ τῆς Ἐθνικῆς ὁδοῦ Ζαγκλιβερίου Γερακαροῦ. — Ὁ διδασκαλικὸς σύλλογος Ἀττικῆς ὑποδεικνύει, ὅτι κατὰ τὴν ἐκπαιδευτικὴν μεταρρύθμισιν δέον νὰ ἐλαττωθοῦν καὶ τὰ κλασσικὰ Γυμνάσια. — Οἱ κάτοικοι Ζάρκου διαμαρτύρονται κατὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ αὐξήσεως τιμῶν λειβαδίων. — Ἡ ὁμοσπονδία Γεωργικῶν Συνεταιρισμῶν Θεσσαλονίκης παρακαλεῖ ὅπως δοθῇ παράτασις διὰ τὰ ζητήματα τὰ ἀφορῶντα τὴν γεωργικὴν παραγωγήν. — Τὸ Γεωργικὸν Ἐπιμελητήριον Μεσσηνίας παρακαλεῖ, ὅπως ψηφισθῶσι τάχιστα τὰ νομοσχέδια ἀγροφυλακῆς καὶ προστασίας σύκων. — Ὁ κάτοικος Σητείας Καλομενόπουλος παρακαλεῖ, ὅπως ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ σωματικῆς ἀγωγῆς ληφθοῦν ὑπ’ ὄψει αἱ γνῶμαι τῆς Ἑνώσεως γυμναστῶν. — Οἱ ποτοποιοὶ Ἰωαννίνων παρακαλοῦν ὅπως τροποποιηθῇ ὁ νόμος περὶ φορολογίας τῶν ἀμβύκων, καθόσον εἶναι δυσεφάρμοστος καὶ διεκολύνει τήν λαθρεμπορίαν. — Ὁ Ἐμπορικὸς σύλλογος Ναυπλίου καὶ ὁ σύνδεσμος σιδηροδρομικῶν Κορίνθου, ἀναφέροντες τὰς ὑπερβασίας τῶν σιδηροδρόμων τῆς περιφερείας των, παρακαλοῦν ὅπως κρατικοποιηθῶσιν οὗτοι. — Ὁ ἐμπορικὸς καὶ ἐπαγγελματικὸς σύλλογος Ἱστιαίας παρακαλεῖ ὅπως ματαιωθῇ ἡ μελετωμένη συγκέντρωσις ἐγχωρίου σίτου ὑπὸ κρατικῆς ὑπηρεσίας. — Τὸ σωματεῖον καπνεργατῶν Ἀλυστράτης παρακαλεῖ ὅπως μὴ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψει αἱ γνῶμαι τοῦ γερουσιαστοῦ κ. Παπαστράτου ἐπὶ τοῦ καπνικοῦ ζητήματος. — Ὁ Πρόεδρος τῆς Κοινότητος Μακρυνίστης, ὁ σύλλογος Φιλελευθέρων Βόλου καὶ ἡ Ἐργατικὴ Βοήθεια τῆς Ἑλλάδος, διαμαρτύρονται διὰ τὰς αἱματηρὰς σκηνὰς Ἀητοβητοῦ καὶ παρακαλοῦν ὅπως τιμωρηθῇ παραδειγματικῶς ὁ ὑπαίτιος ἐπὶ κεφαλῆς τῆς δυνάμεως χωροφυλακῆς. — Ὁ βουλευτὴς κ. Α. Ξανθόπουλος καταθέτει αἴτησιν Α. Μπαρῆ, παρακαλοῦντος ὅπως τῷ ἐπιτραπῇ νὰ καταβάλῃ καθυστερουμένους φόρους εἰς δόσεις. — Ὁ βουλευτὴς κ. Π. Καλιγκάτσης καταθέτει αἴτησιν συνδέσμου Φιλελευθέρων Ἀλμοπίας, παρακαλούντων ὅπως ἡ Κυβέρνησις προστατεύσῃ τὸ προσωπικὸν τῶν σιδηροδρόμων Μακεδονίας ἀπὸ τὰς πιέσεις τῆς ἑταιρείας. — Ὁ βουλευτὴς κ. Ι. Κουτσίνας καταθέτει ἀναφορὰν Α. Χρυσοχόου, τέως ἐνωμοτάρχου, παρακαλοῦντος ὅπως ἐπανορθωθῇ γενομένη ἀδικία. — Ὁ βουλευτὴς κ. Ι. Κουτσίνας καταθέτει ὑπόμνημα Μακεδονομάχων ὁπλαρχηγῶν ὀργανώσεως «Παῦλος Μελᾶς», παρακαλούντων ὅπως ἱκανοποιηθοῦν αἱ ἀπαιτήσεις αὐτῶν συμφώνως πρὸς τὰς ὑποβληθείσας αὐτῶν ἀντιλήψεις. — Ὁ σύλλογος κατὰ τῆς βλασφημίας Αἰγίου διαμαρτύρεται διὰ τὴν μελετωμένην μείωσιν τοῦ κύρους τοῦ μαθήματος τῶν θρησκευτικῶν. — Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Π. Φλῶρος, Σ. Σταυρόπουλος, Σ. Χούρσογλου, Μ. Παπαδόπουλος, Ι. Τσονταρίδης, Στ. Νικολαΐδης, Ν. Τζερμιᾶς καὶ Μιχ. Τσιγδέμογλου καταθέτουν ὑπόμνημα τῆς ὀμοσπονδίας εἰσαγωγέων καὶ ἐμπόρων ἀλεύρων παρακαλούντων ὅπως κατατεθῇ τάχιστα τὸ σχετικὸν πρὸς αὐτοὺς νομοσχέδιον. — Ὁ σύνδεσμος καπνεργατῶν Καβάλλας παρακαλεῖ ὅπως τροποποιηθῇ ὁ κανονισμὸς ἀνεργίας καθόσον τὰ προτεινόμενα ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου μέτρα δὲν μέλλουσι νὰ ἐπιφέρουν ἀποτελέσματα. — Ὁ σύλλογος Ἀρμενίων Ἑλλήνων ὑπηκόων διαμαρτύρεται διὰ τὴν γενομένην ἀδικίαν εἰς αὐτοὺς εἰς τὸ ζήτημα τῶν παραπηγμάτων πλατείας Θεμιστοκλέους καὶ παρακαλεῖ ὅπως τοῖς ἀποδοθῇ τὸ δίκαιον. — Ἡ Πανελλήνιος ἀστικὴ ἕνωσις κτηματιῶν διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀπάλειψιν τῆς τροπολογίας τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ νομοσχεδίου περὶ νεοδμήτων οἰκοδομῶν. — Οἱ κάτοικοι τοῦ δήμου Βοϊῶν, ὁ πρόεδρος τῆς Κοινότητος Νεαπόλεως κλπ. διαμαρτύρονται διὰ τὴν μεταφορὰν τοῦ ὑποθηκοφυλακείου των εἰς Γύθειον. — Ἀκτήμονες καλλιεργηταὶ Πρεβέζης ἐν συνελεύσει διαμαρτύρονται διὰ τὴν μὴ ἀποκατάστασιν αὐτῶν εἰς τὸ ἀγρόκτημα Ἄκτιον. — Ὁ κάτοικος Λευκάδος Ν. Ραμπότης διαμαρτύρεται κατὰ τοῦ ἐκεῖ ἀποσπασματάρχου διὰ τὰς συστηματικὰς αὐτοῦ διώξεις ἐναντίον συγγενοῦς του. — Ὁ κ. Χρηστομᾶνος. (Ὑφυπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς). καταθέτει σχέδιον νόμου «περὶ παρασκευῆς καὶ κυκλοφορίας προφυλακτικῶν θεραπευτικῶν ἰδιοσκευασμάτων». — Ὁ κ. Κ. Σπυρίδης (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας) καταθέτει σχέδιον νόμου «περὶ αὐθεντικῆς ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 67 τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου καὶ συστάσεως διοικητικοῦ δικαστηρίου βʹ βαθμοῦ ἐλέγχου ἀποφάσεων ἐπιτροπῶν ἀπαλλοτριώσεων». Ὁ κ. Δ. Μπότσαρης (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν) καταθέτει τὰ κάτωθι σχέδια νόμων. 1) «περὶ κυρώσεως τοῦ ἐν Γενεύῃ τὴν 25ην 8)βρίου 1921 ὑπογραφέντος σχεδίου Διεθνοῦς συμβάσεως «περὶ ὑποχρεωτικῆς ἰατρικῆς ἐξετάσεως παίδων καὶ ἐφήβων ἐργαζομένων ἐπὶ τῶν πλοίων. 2) «περὶ κυρώσεως τοῦ ἐν Γενεύῃ τὴν 25 Ὀκτωβρίου 1921 ὑπογραφέντος σχεδίου Διεθνοῦς συμβάσεως περὶ καθορισμοῦ ἐλαχίστου ὁρίου ἡλικίας πρὸς πρόσληψιν νέων ὑπὸ τὴν ἰδιότητα θερμαστοῦ ἢ ἀνθρακέως». Οἱ κ. κ. Α. Μιχαλακόπουλος (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν) καὶ Γ. Μαρῆς (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν) καταθέτουν σχέδιον νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς ἀπὸ 10 Μαΐου 1929 συμφωνίας μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας καὶ τῆς Κυβερνήσεως τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν τῆς Ἀμερικῆς «περὶ διακανονισμοῦ τῶν μεταξὺ τῶν ῥηθεισῶν Κυβερνήσεων ὑφισταμένων οἰκονομικῶν διαφορῶν τῶν ἀπορρεουσῶν ἐκ τῆς ἀπὸ 10 Φεβρουαρίου 1918 τριμεροῦς συμφωνίας περὶ δανείου». Οἱ κ. κ. Π. Βουρλούμης (Ὑπουργὸς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας) Β. Δεληγιάννης (Ὑφυπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν) καὶ Δ. Δίγκας (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης) καταθέτουν σχέδιον νόμου «περὶ προσθηκῶν εἰς τὸν 3717 νόμον περὶ ἱδρύσεως αὐτονόμου ὀργανισμοῦ πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν σεισμοπαθῶν τῆς ἐπαρχίας Κορίνθου». Οἱ κ. κ. Θ. Σοφούλης (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν) καὶ Γ. Μαρῆς (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν) καταθέτουν σχέδιον νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου περὶ ἐκουσίας ἀποστρατείας ἀξιωματικῶν». Ὁ κ. Θ. Σοφούλης (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν) καταθέτει σχέδιον νόμου «περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ νόμου 3738 περὶ συστάσεως Ἐπιθεωρήσεων Σωμάτων Στρατοῦ». Οἱ Βουλευταὶ κ. κ. Κ. Ἀλαβᾶνος καὶ Μ. Τσαρλαμπᾶς ὑποβάλλουν τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαρρυθμίσεων τῶν σχολείων τῆς Μ. Ἐκπαιδεύσεως». Ὁ βουλευτὴς κ. Λ. Κουτσοπέταλος ὑποβάλλει τροπολογίας ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῆς Τ.Τ.Τ. ὑπηρεσίας». Ὁ βουλευτὴς κ. Π. Καρασεβδᾶς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀκυρώσεως καὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 21 Ἀπριλίου 1926 Ν. Δ. περὶ διαβαθμίσεως τῶν δημοδιδασκάλων». Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Δ. Τσιτσάρας, Ν. Γαρδικιώτης, Κ. Σαρακηνὸς κλπ. ὑποβάλλουν τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῆς Τ.Τ.Τ. ὑπηρεσίας». Ὁ βουλευτὴς κ. Θ. Κολιαλέξης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσαυξήσεων ἀποδοχῶν προσωπικοῦ Τ.Τ.Τ.». Ἡ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 208 τῆς Ποιν. Δικονομίας καὶ καθορισμοῦ χρόνου διαρκείας προφυλακίσεως». Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Π. Ἀραβαντινὸς καὶ Θ. Κολιαλέξης ὑποβάλλουν τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ καταργήσεως διατάξεως τοῦ νόμου 3479 κλπ.». Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Σ. Χούρσογλου, Φ. Ζαΐμης καὶ Α. Κανάρης ὑποβάλουν προσθήκην ἐν τῷ σχεδίῳ νόμου «περὶ μικρῶν ὑγιεινῶν οἰκιῶν». Ἡ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ναυτικῆς στρατολογίας, ἐθελουσίας κατατάξεως καὶ εἰδικῆς προεκπαιδεύσεως τῶν νεοκατατασσομένων». Ὁ βουλευτὴς κ. Σ. Κωστόπουλος ὑποβάλει τροπολογίαν τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαρρυθμίσεως Δημοσίων Ἱερατικῶν σχολῶν». Οἱ κ. κ. Π. Βουρλούμης (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας), Δ. Μπότσαρης (Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν), Σ. Γονατᾶς (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας) καὶ Γ. Μαρῆς (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν) ὑποβάλλουν σχέδιον νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 3685 περὶ παραβολῆς (πλευρίσματος) τῶν ἀτμοπλοίων εἰς τὰς προκυμαίας τῶν λιμένων καὶ περὶ χορηγίας βοηθήματος ἀνεργίας εἰς τοὺς λεμβούχους». Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ρυθμίσεως κληρονομικῶν δικαιωμάτων τῶν ἀνταλλαξίμων». (ψηφίζεται τὸ σύνολον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσαυξήσεως τῆς ἐπιδικασθείσης ἀποζημιώσεως λειβαδίων τινων ἀπαλλοτριωθέντων κατὰ τὸν ἀγροτικὸν νόμον 3740». Ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Θ. Φίλιος.

§3Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν καὶ πρὸ παντὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἀναβάλῃ τὸ νομοσχέδιον.

§4Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μὰ εἶναι εἰς πρώτην συζήτησιν.

§5Ν. ΞΗΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει λόγος ἀναβολῆς.

§6Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐγνώριζε μερικὰ πράγματα, δὲν θὰ τὸ εἰσήγαγεν.

§7Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἄν πρόκειται νὰ ἀποσυρθῇ θὰ τὸ κρίνῃ ἡ Κυβέρνησις.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν: δέχεται νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον εἰς αʹ ἀνάγνωσιν;

§9ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. Μάλιστα. (γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον)

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως καὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 21 Ἀπριλίου 1926 Ν. Δ. περὶ διαβαθμίσεως τῶν δημοδιδασκάλων». Ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ε. Πριμίδης.

§11Ε. ΠΡΙΜΙΔΗΣ. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ παραγκωνίζονται οἱ διευθυνταὶ τῶν πολυταξίων σχολείων. Νομίζω λοιπὸν ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δεκτὴ μία τροπολογία ἰδική μου, διότι οἱ διευθυνταὶ αὐτοὶ παραγκωνίζονται. Ἐφ’ ὅσον καταργεῖται ἡ ὀργανικὴ θέσις τοῦ διευθυντοῦ, εἶναι προφανές ὅτι δὲν θὰ προαχθοῦν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι καὶ οὕτω γίνεται μία ἀδικία.

§12Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Τὸ νομοσχέδιον εἶναι ὑπὲρ αὐτῶν. Ἐὰν ἔχουν τὰ προσόντα θὰ γίνουν. Ἄν δὲν ἔχουν, δὲν θὰ γίνουν.

§13Ε. ΠΡΙΜΙΔΗΣ. Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἰσχύοντος νόμου ἔχουν τὰ προσόντα καὶ ὑπάρχει καὶ πρότασις ὑπὲρ αὐτῶν.

§14Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὥστε κεκτημένον δικαίωμα τὸ θεωρεῖτε αὐτό;

§15Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς ἐπιφέρει δαπάνην 3.500.000 καὶ συνεπῶς εἶναι ἀπαράδεκτος.

§16Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠμποροῦμε νὰ βάλουμε βάρη εἰς τὸν προϋπολογισμόν. Ἄν ἔτσι τίθεται τὸ ζήτημα, δὲν θὰ γίνῃ δεκτὴ καμμία τροπολογία.

§17Κ. ΛΙΔΩΡΙΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μίαν ἀπορίαν ἔχω: Εἰς τὸ ἄρθρον 2 συμπεριλαμβάνονται καὶ τῶν ἱερατικῶν σχολείων; Ἐὰν ὄχι, παρακαλῶ νὰ συμπεριληφθοῦν.

§18Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἐὰν τὸ νομίζετε ὀρθὸν νὰ προστεθῇ, δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δεκτὴ ἡ τροπολογία τοῦ κ. Λιδωρίκη περὶ τῶν ἱερατικῶν σχολείων. Ὁ κ. Σ. Ἀναστασιάδης ἔχει τὸν λόγον.

§20Σ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ. Ὑποστηρίζω κ. Πρόεδρε, μίαν τροπολογίαν τὴν ὁποίαν ἐδέχθη καὶ ἡ ὑπηρεσία τοῦ ὑπουργείου τῆς Παιδείας, ἡ ὁποία νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δεκτή.

§21Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δεκτὴ ἡ τροπολογία σας.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει καὶ τροπολογία τοῦ κ. Καρασεβδᾶ (ἀναγινώσκει). Ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν δέχεται τὴν τροπολογίαν;

§23ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὂχι. Ὂχι, κ. Πρόεδρε.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἀπορρίπτεται ἡ τροπολογίας σας, κ. Καρασεβδᾶ. Ὁ κ. Γ. Τηλικίδης ἔχει τὸν λόγον.

§25Γ. ΤΗΛΙΚΙΔΗΣ. Ἀπὸ τὸ 1927 μέχρι σήμερον δύο φορὰς ἐπέρασεν ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν τὸ νομοσχέδιον περὶ διαβαθμίσεως τῶν δημοδιδασκάλων, καὶ ἡ ἐπιτροπὴ συμφώνως ἐδέχθη ὅλας τὰς τροπολογίας αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο. Ὄλη ἡ δαπάνη ἡ ὁποία γίνεται ἀνέρχεται εἰς 1.000.000 κατὰ τὴν ἔκθεσιν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου. Ἡ Ἀθήνα εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ τῶν δημοδιδασκάλων εἶναι τόσον μεγάλη ἐν συγκρίσει πρὸς τοὺς ἄλλους δημοσίους ὑπαλλήλους, ὥστε ὁπωσδήποτε ἔπρεπε νὰ ἐπισύρῃ τὴν προσοχὴν ὑμῶν, διότι ἐνῷ εἰς ὅλους τοὺς ἄλλους κλάδους γίνονται προαγωγαὶ μετὰ τριετίαν εἰς αὐτοὺς γίνεται μετὰ πενταετίαν. Δεύτερον εἰς τοὺς δημοδιδασκάλους δὲν δίδεται ὁ βαθμὸς καὶ περιορίζεται εἰς 200 κατ’ ἔτος ὁ ἀνώτερος βαθμός, ἐνῷ εἰς ὅλους τοὺς ἄλλους κλάδους ὁ βαθμὸς αὐτὸς δὲν εἶναι τόσον περιωρισμένος. Εἰς τοὺς ἄλλους κλάδους ὁ ἀνώτερος βαθμὸς εἶναι ⅕ ἐνῷ αὐτοὶ ζητοῦν τὸ ⅒. Λοιπὸν θὰ ἔπρεπεν αὐτὴ ἡ τροπολογία νὰ γίνῃ δεκτή, διότι αὐτοὶ ζητοῦν μόνον τὸ ⅒ νὰ προαχθῇ εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ εἰσηγητοῦ κατανεμόμενον εἰς 4 οἰκονομικὰ ἔτη 1928–29, 29–30, 30–31 καὶ 31–32.

§26Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Αὐτὸ θὰ φέρῃ μίαν δαπάνην 666.000 διὰ τὸ πρῶτον ἔτος, 666.000 διὰ τὸ δεύτερον καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς· ὥστε εἰς τὸ τέταρτον ἔτος θὰ εἴχαμεν συνολικῶς 2.700.000 δρχ. Βεβαίως εἶναι ἀληθές, ὅτι καὶ ἐγὼ ὡς πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς συνεφώνησα τότε καὶ τὸ ἀποδέχομαι καὶ σήμερον.

§27Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ὑπερβολικὸν τὸ ποσὸν καὶ δι’ αὐτὸ γίνεται δεκτὴ ἡ τροπολογία.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 2 ὡς ἐτροπολογήθη. Ἄρθρον 3ον. (ἀναγινώσκει). Ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Κ. Πολυχρονάκης.

§29Κ. ΠΟΛΥΧΡΟΝΑΚΗΣ. Ὑπάρχουν, κ. ὑπουργέ, δημοδιδάσκαλοι εἰς τὴν Κρήτην τελειόφοιτοι γυμνασίων καὶ οἱ ὁποῖοι κατόπιν παρηκολούθησαν μαθήματα τῶν παιδαγωγικῶν καὶ οἱ ὁποῖοι ἀδικοῦνται. Δὲν πρόκειται κἄν περὶ ἐπιβαρύνσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§30Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν δύναται νὰ γίνῃ αὐτό. Δὲν ἀδικοῦνται διότι δὲν ἔχουν ἀκριβῶς ἀπολυτήριον γυμνασίου. Τοὺς δίδομεν ἕνα βαθμόν, σεῖς θέλετε δύο, δηλ. νὰ τοὺς ἐξισώσετε μὲ τοὺς ἔχοντας ἀπολυτήριον γυμνασίου.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Τζερμιᾶς.

§32Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Νομίζω, κύριε ὑπουργέ, ὅτι τὴν ἀπεδέχθητε, διότι ἐξωμοιώθησαν τὰ ὑποδιδασκαλεῖα αὐτὰ μὲ τὰ ἄλλα, διότι ταῦτα ἦσαν ἀνώτερα τῶν ὑφισταμένων διδασκαλείων καὶ μάλιστα ἐπήγαιναν ἐκεῖ καὶ τελειόφοιτοι γυμνασίου. Ὁ κ. ὑπουργὸς τὴν εἶχε δεχθῆ. Εἶναι κεκτημένον δικαίωμα. Εἶναι διευθυνταί, κ. ὑπουργέ.

§33Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἄν εἶναι διευθυνταί, τότε περιλαμβάνονται.

§34Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Νὰ δικαιωθῶσιν. Ἡ ἐπιτροπὴ τοὺς μειώνει τὰ δικαιώματα αὐτά.

§35Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν λέγομεν μέσα εἰς τὸν νόμον «αὐτοτελῶν διδασκαλείων»;

§36Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Εἶναι διευθυνταὶ καὶ διὰ τῆς τροπολογίας τῆς ἐπιτροπῆς μειοῦνται τὰ δικαιώματά των. Εἴπατε τότε ὅτι τὴν δέχεσθε.

§37Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Σᾶς εἶπον, ὅτι εἰς τὸ ἄρθρον 3ον τοῦ ψηφιζομένου νομοσχεδίου, ὅπως ἔχει, δὲν ἐδέχθημεν οὐδεμίαν τροπολογίαν ποὺ νὰ μειώνῃ τὰ δικαιώματά των.

§38Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Ἔχουν 20 ἐτῶν ὑπηρεσίαν καὶ εἶναι τελειόφοιτοι......

§39Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν λέγεται, ὅτι ὑπάρχει νόμος ποὺ τοὺς ἀναγνωρίζει τὰ δικαιώματα αὐτά;

§40Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Δὲν τὸ λέγει.

§41Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τὸ πῇ, ἀφοῦ εἶναι ἰσχῦον δίκαιον καὶ δὲν κάμνει ἐξαίρεσιν ὁ νόμος.

§42Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ξεκαθαρισθοῦν τὰ ζητήματα, διότι ἐνδιαφέρει ὁλόκληρον τὸν διδασκαλικὸν κόσμον. Τὰ διδασκαλεῖα Μοναστηρίου καὶ Θεσσαλονίκης φέρουν τὸν τίτλον τῶν ὑποδιδασκαλείων, ἀλλ’ εἶχον τὰ αὐτὰ μαθήματα καὶ ἀπαιτοῦν τὰ αὐτὰ προσόντα ὅσα καὶ τὰ ἄλλα διδασκαλεῖα.

§43Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Νομίζω, ὅτι περιλαμβάνονται εἰς τὸ νομοσχέδιον αὐτό.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Σακκαλῆς.

§45Γ. ΣΑΚΚΑΛΗΣ. Ἤθελα νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 3ου, ἡ ὁποία εὐτυχῶς δὲν ἐπιφέρει οὐδεμίαν δαπάνην. Εἶναι μία κατηγορία διδασκάλων ἡ ὁποία πρέπει νὰ τύχῃ μιᾶς ἐξαιρετικῆς προσοχῆς. Εἶναι οἱ δημοδιδάσκαλοι οἱ ὑπηρετοῦντες εἰς τὰ πρότυπα σχολεῖα καὶ εἶναι οἱ ἐπίλεκτοι τοῦ ὅλου σώματος τῶν δημοδιδασκάλων καὶ οἱ ὁποῖοι ἀδικοῦνται.

§46Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν τοὺς φθάνει τὸ προνόμιον τὸ ὁποῖον ἔχουν;

§47Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν πρόκειται περὶ προνομίων, ἀλλ’ ὅπως βλέπω εἶναι καὶ αὐτοὶ εἰς τὸν πίνακα τῆς προαγωγῆς.

§48Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, ὁ κ. ὑπουργὸς νὰ κάμῃ μίαν δήλωσιν ὅσον ἀφορᾷ τὰ διδασκαλεῖα τῆς Θεσσαλονίκης καὶ Μοναστηρίου.

§49ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Νὰ τεθῇ «τῶν ἐχόντων ἀπολυτήριον τῶν ὑποδιδασκαλείων Μοναστηρίου καὶ Θεσσαλονίκης».

§50Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν δύναται νὰ γίνῃ αὐτό. Φρονῶ, ὅτι περιλαμβάνονται καὶ οἱ ἀπόφοιτοι τῶν ὑποδιδασκαλείων Θεσσαλονίκης καὶ Μοναστηρίου.

§51Ν. ΤΖΕΡΜΙΑΣ. Νὰ γραφῇ ὡς δήλωσις.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γίνεται δεκτὸν τὸ 3ον ὡς ἐτροπολογήθη. Ἄρθρον 4ον. (ἀναγινώσκει).

§53Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁμόφωνος ὑπάρχει ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς ὅπως οἱ διδάσκαλοι τῶν Νέων Χωρῶν κεκτημένοι ἀπολυτήριον γυμνασίου καὶ ἔχοντες πολυετῆ ὑπηρεσίαν νὰ προάγωνται, διότι θὰ ἦτο ἄδικον, καθ’ ἣν στιγμὴν οἱ ἀπόφοιτοι τῶν μονοταξίων διδασκαλείων προάγονται, οἱ ἔχοντες τόσα ἔτη ὑπηρεσίας νὰ περιμένουν τόσα ἔτη. Πρέπει νὰ διαφωτίσητε τὸ σημεῖον αὐτό, ἂν παραδέχεσθε, ὅτι οἱ ἀπόφοιτοι τῶν γυμνασίων οἱ παρακολουθήσαντες μαθήματα πολυταξίων διδασκαλείων προάγονται κατόπιν 12 ἐτῶν ὑπηρεσίας. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ. Εἷς διδάσκαλος ἀπόφοιτος γυμνασίου τῶν Νέων Χωρῶν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ὁ ὁποῖος ἐδίδαξεν ἐπὶ 15 ἔτη δὲν εἶναι ἰσοδύναμος μὲ ἕνα ἀπόφοιτον γυμνασίου...;

§54Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ὄχι διότι τότε πρὸς τί ἡ μετεκπαίδευσις ἡ ὁποία γίνεται; Ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν ἀδικοῦνται.

§55Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀδικοῦνται διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Μὲ ἀναγκάζετε, κ. ὑπουργέ, νὰ ἀνασκαλεύσω τὴν πρώτην μου ἐπιστήμην. Μοῦ εἴπατε, ὅτι οἱ ἀπόφοιτοι τοῦ γυμνασίου εἶναι ἀνώτεροι τῆς παιδαγωγικῆς πείρας ἐντὸς τῆς παραδόσεως τῶν σχολείων τῶν 15 ἐτῶν. Καὶ ἐν πρώτοις, σοβαροὶ ἐπιστήμονες ἀνεγνωρισμένης διεθνοῦς ἀξίας ἀμφισβητοῦν ἂν ἡ παιδαγωγικὴ εἶναι ἐπιστήμη ἢ τέχνη. Ἡ παιδαγωγικὴ αὕτη ἀποκτᾶται κυρίως ἄνευ τῶν τεσσάρων τοίχων τοῦ σχολείου. Ἐντὸς ἑνός, δύο, τριῶν ἐτῶν ἕνας διδάσκαλος ἔχων τὰ στοιχειώδη προσόντα, δύναται νὰ ἀποκτήσῃ τὴν παιδαγωγικὴν πεῖραν τὴν ὁποίαν ἄλλοι ἀποκτοῦν ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν. Ἐδῶ πρόκειται περὶ διδασκάλων οἱ ὁποῖοι ἐτελείωσαν τὸ Γυμνάσιον, εἰς τὸ ὁποῖον ἐδιδάσκετο ἡ ψυχολογία καὶ ἡ παιδαγωγική. Εἰς τὰ γυμνάσια τῶν Νέων Χωρῶν διδάσκονται καλλίτερον τὰ μαθήματα. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ: Ὁ τοιαῦτα στοιχεῖα κεκτημένος διδάσκαλος δὲν ἰσοφαρίζει τὴν παιδαγωγικὴν ἀξίαν ἑνὸς τελειοφοίτου γυμνασίου; Σᾶς ἐρωτῶ ἐν συνειδήσει κ. ὑπουργέ.

§56Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ποῦ τὰ παρηκολούθησαν τὰ παιδαγωγικά;

§57Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὰ μονοτάξια ἐδῶ διδασκαλεῖα.

§58Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Πρόκειται περὶ ἀνωτέρων;

§59Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§60Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Σεῖς μοῦ λέγετε διὰ τοὺς δεκαπενταετεῖς.

§61Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε ὑπουργέ, δὲν συνεννοούμεθα ἐπακριβῶς. Ἔχομεν ἀπὸ τὸ ἓν μέρος ἀποφοίτους Γυμνασίου καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ἀποφοίτους Διδασκαλείων. Τελειόφοιτοι Γυμνασίου διακούσαντες παιδαγωγικὰ μαθήματα καὶ διδάξαντες ἐπὶ 15ετίαν, δὲν θεωροῦνται αὐτοὶ ἰσότιμοι πρὸς τοὺς ἄλλους οἱ ὁποῖοι διήκουσαν ἐπὶ 16μηνον παιδαγωγικὰ μαθήματα; Καταφανῶς ἀδικοῦνται αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι. Καὶ σᾶς λέγω ὁ διδάσκαλος τῶν Ν. Χωρῶν, ὁμιλῶ δὲ διὰ τὸν διακούσαντα ἐπὶ δεκαεξάμηνον παιδαγωγικὰ μαθήματα....

§62ΦΩΝΑΙ. Εἶναι ἀδικία. Εἶναι ἀδικία.

§63Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐπιθυμῶ νὰ ἐπανέλθω. Ἐμφανὴς ὑπῆρξε πράγματι ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς ἐν τούτῳ καὶ παρακαλῶ ἐκ μέρους τῆς ἐπιτροπῆς τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ἄρνησιν, διότι ἡ ἄποψις εἶναι ἀπολύτως δικαία. (γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 4, 5 καὶ 6)

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 7ον. (ἀναγινώσκει)

§65ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν. Δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 7ον ἀναγινώσκονται δὲ καὶ γίνονται δεκτὰ καὶ τὰ ἑπόμενα ἄρθρα τοῦ νομοσχεδίου ὡς ἐτροπολογήθησαν, ἀναβληθείσης τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ συνόλου).

§66Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ ἤθελα νὰ παρακαλέσω νὰ στέρξῃ ἡ Βουλὴ χωρὶς νὰ περιμένωμεν τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς νὰ συζητήσωμεν αὔριον Τετάρτην εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον περὶ ἱδρύσεως Γεωργικῆς Τραπέζης διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ τὸ συζητήσωμεν εἰς βʹ ἀνάγνωσιν τὸ Σάββατον. Τὸ ζήτημα εἶναι ἀρκετὰ γνωστόν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅπως συζητήσωμεν αὔριον εἰς αʹ ἀνάγνωσιν τὸ περὶ Ἀγροτικῆς Τραπέζης ἵνα κατὰ τὸ προσεχὲς Σάββατον ἐπακολουθήσῃ ἡ ὁριστικὴ ψήφισίς του;

§68ΦΩΝΑΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Αʹ. συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαρυθμίσεως τῶν Σχολείων Μέσης Ἐκπαιδεύσεως». Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Καλούδης ὡς εἰσηγητὴς τοῦ προσχεδίου.

§70Γ. ΚΑΛΟΥΔΗΣ. Δὲν εἶχον σκοπὸν ν’ ἀνέλθω ἐπὶ τοῦ βήματος πιστεύων, ὅτι ἡ ἡλικία μου μοῦ ἦτο κώλυμα νὰ προσαρμοσθῶ. Ἀφοῦ ὅμως μοῦ ἀνετέθη ἡ εἰσήγησις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τῶν μεταρρυθμίσεων τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως ἐθεώρησα καθῆκον μου νὰ ἀναπτύξω τὰς γνώμας μου ἐν τῇ Βουλῇ. Δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις ἐν τῷ ἀνακαινιστικῷ αὐτῆς προγράμματι νὰ μὴ περιλάβῃ καὶ τὰς μεταρρυθμίσεις τὰς ἐκπαιδευτικάς, ἀφοῦ μάλιστα μετὰ τὸν πόλεμον νέα ρεύματα πανταχοῦ ἀνεφάνησαν ἀνατροπαὶ παλαιῶν δοξασιῶν ἐπηκολούθησαν, εἴδωλα παλαιὰ κατασυνετρίβησαν. Πρὸς τὰς νέας ταύτας ροπὰς καὶ ἀνάγκας ἔπρεπε βεβαίως νὰ προσαρμοσθῇ καὶ ἡ ἐκπαίδευσις. Τοῦτο ἔπραξαν καὶ ἄλλα Κράτη, μάλιστα δὲ αἱ νεαραὶ Δημοκρατίαι αἱ ὁποῖαι μετὰ ζήλου ἐπεδόθησαν εἰς τὴν ἀνασύνταξιν τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ αὐτῶν συστήματος καὶ μετερρίθμισαν τοῦτο συμφώνως πρὸς τὴν νέαν κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Τοῦτο ἐγένετο ἐν Ρουμανίᾳ, καὶ Αὐστρίᾳ. Καὶ αὐταὶ μὲν αἱ χῶραι ἐσχημάτισαν πολυμελεῖς ἐπιτροπὰς αἱ ὁποῖαι μετ’ ἐνθέρμου ζήλου ἐπεδόθησαν εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τούτου ἐν συνειδίσει τῆς σπουδαιότητος καὶ κατέληξαν εἰς ἀποφάσεις, αἵτινες ἤδη μετεβλήθησαν εἰς νομοθετήματα. Ἀλλ’ ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις ἀφ’ οὗ ἐμελέτησεν, ὡς ἦτο ὀρθόν, καὶ τὰς ἰδιαιτέρας συνθήκας.... Σοβαρωτάτη ὄντως νόσος εἶναι ἡ ἀποστροφὴ πρὸς τὴν Γεωργίαν, ἡ περιφρόνησις τῆς χειρονακτικῆς ἐργασίας, ἡ ὑπέρμετρος πρὸς τὴν πνευματικὴν μόρφωσιν. Ἕκαστος Ἕλλην ἔχει τὴν μανίαν νὰ βελτιώσῃ τὴν κοινωνικὴν θέσιν τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ παρασυρόμενος ὑπὸ τῆς ἐπιτυχίας καὶ τῆς λάμψεως ὀλίγων, τῶν εὐδοκιμούντων. Καταστρέφεται δὲ οἰκονομικῶς, ἵνα καμαρώσῃ τὸν υἱὸν αὐτοῦ πτυχιοῦχον τοῦ Πανεπιστημίου. Ἡ κατάστασις αὕτη δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παραταθῇ καὶ ὀρθότατα ἡ Κυβέρνησις τέμνει νέας ὁδούς. Πρὸς τοῦτο ἱδρύονται, προβλέπεται τοὐλάχιστον ἡ ἵδρυσις κατωτέρων ἐπὶ τοῦ παρόντος γεωργικῶν σχολῶν καὶ ἄλλων πρακτικῶν τοιούτων. Δὲν μὲ διέλαθεν πόσον δυσχερὲς εἶναι τὸ ἔργον καὶ πρὸ πόσων δυσχερειῶν θὰ εὑρεθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἀλλ’ ἡ ἀρχὴ εἶναι τὸ ἥμισυ τοῦ παντός. Ἤδη μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ νομοσχεδίου. Εἰς ἀκριβῆ κρίσιν αὐτοῦ ἀδυνατοῦμεν νὰ προβῶμεν, διότι τὸ νομοσχέδιον προβλέπει ὅπως ὅλαι αἱ λεπτομέρειαί του κανονισθοῦν διὰ προεδρικῶν διαταγμάτων. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ ὁμιλήσῃ κανεὶς περὶ τῆς πληθώρας τῶν συγγραφέων ἡ ὁποία ὁρίζεται εἰς τὴν αὐτὴν τάξιν τῶν Γυμνασίων, 8–9 συγγραφεῖς ἐπιβάλλονται. Ἂν τις ἤδη παραβάλῃ τὸ πρόγραμμα τῶν κλασσικῶν γυμνασίων καὶ τῶν πρακτικῶν λυκείων θὰ ἴδῃ ὅτι κατ’ οὐδὲν διαφέρουν. Βεβαίως κρίνει πᾶς τις ποῦ κεῖται ἡ διαφορά. Ἡ διαφορὰ κεῖται εἰς τὰς ὥρας ἐργασίας. Ἀλλ’ ἄν τις ἐξετάσῃ ἀπαραιτήτως τὸ πρόγραμμα τοῦτο, θὰ ἴδῃ ὅτι οὐδεμία διαφορὰ ὑπάρχει. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀσχοληθῶμεν καὶ εἰς λεπτομερειακὴν ἐξέτασιν, ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Ἤδη μεταβαίνομεν εἰς τὸ κείμενον: Εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν θὰ μεταβαίνωσιν λέγει τὸ νομοσχέδιον, οἱ διανύσαντες τὸν ἑξαετῆ κύκλον τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου. Διὰ τῶν εἰσιτηρίων ἐξετάσεων αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλονται εἰς τοὺς μαθητὰς τοὺς ἀποφοίτους τῶν Δημοτικῶν Σχολείων οἵτινες θέλουν νὰ φοιτήσουν εἰς τὰς σχολὰς, καθίσταται ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις θεραπαινὶς τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ ὅ,τι θεωροῦμεν σοβαρὸν μειονέκτημα ἐν τῇ διατάξει ταύτῃ εἶναι ὅτι βλάπτονται ἐκεῖνοι οἵτινες εἶναι προωρισμένοι ν’ ἀποτελέσουν τὴν ἰθύνουσαν τάξιν. Ἀναγκάζονται οὗτοι ἐπὶ ἓξ ἔτη νὰ μένωσιν ἐν τῇ Δημοτικῇ Ἐκπαιδεύσει, ἐνῷ ἡ παιδαγωγικὴ ἐπιστήμη φρονεῖ, ὅτι μετὰ τὸ 4 ἔτος ὀφείλει ὁ μαθητὴς νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Μ. Ἐκπαίδευσιν, ἄλλως βλάπτεται ἡ ἐξέλιξις αὐτοῦ. Ὁρίζεται διὰ τὴν Μ. Ἐκπαίδευσιν ἑξαετὴς χρόνος ἐντελῶς ἀνεπαρκής. Τοῦτο ὁμολογοῦν πάντες οἱ παιδαγωγικοὶ ἄνδρες ἐν Γερμανίᾳ, καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει μου ἀναφέρω τὴν γνώμην τοῦ ἐπικρατεστέρου πάντων τῶν συγχρόνων παιδαγωγῶν τοῦ...... Οὐδ’ εἶδον πουθενὰ εἰς τὰς διαφόρους ἐφημερίδας, εἰς τὰ διάφορα περιοδικὰ ν’ ἀναφέρεται συγγραφεὺς παιδαγωγὸς ἄξιος λόγου ἢ καὶ ἀνάξιος λόγου, ὁ ὁποῖος νὰ ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην. Τὴν γνώμην δὲ ταύτην τὴν ἐπιστημονικὴν ἀκολουθοῦν καὶ πάντες σχεδὸν ἐν τοῖς Εὐρωπαϊκοῖς Κράτεσι. Τοῦτο συμβαίνει ἐν τῇ Γερμανίᾳ. Ἐκεῖ εἶναι 8 τάξεις τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως καὶ 9 τάξεις τῆς Μέσης ἐκπαιδεύσεως. Οἱ μαθηταὶ ἀπὸ τῆς τετάρτης τοῦ Δημοτικοῦ μεταβαίνουν εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Ἐν τῇ Αὐστρίᾳ μάλιστα περίπου ἡ Μέση Ἐκπαίδευσις διαιρεῖται εἰς δύο στάδια. Ἐνθυμίζει εἰς ἡμᾶς τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον. Τοῦτο γίνεται ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ Δανίᾳ. Ἐν Γαλλίᾳ εἶναι ἐννεαετὴς ὁ κύκλος. Ἡ μόνη χώρα τὴν ὁποίαν γνωρίζω ἐγὼ ὅτι στηρίζει τὴν ἐκπαίδευσιν αὑτῆς τὴν Μέσην εἰς τὴν Δημοτικὴν, εἶναι ἡ Λιθουανία. Δὲν κάμνω λόγον περὶ τῆς Σουηδίας, διότι ἐκεῖ τὰ ἐκπαιδευτικὰ πράγματα εἶναι ἐντελῶς διάφορα τῶν ἰδικῶν μας. Ἐκεῖ τὸ πανεπιστήμιον εἶναι ἑπταετὲς καὶ ἐν Ἀλβανίᾳ εἶναι ἑξαετὴς ἡ Δημοτικὴ Ἐκπαίδευσις. Ἡμεῖς μέχρι τοῦδε βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ καυχηθῶμεν, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς διανοητικὸν ἐπίπεδον καλὸν καὶ ἄλλοι ἔκαμαν λόγον, τοῦτο καὶ ἐγὼ παρετήρησα ἐν τῇ πείρᾳ δὲ δὲν θὰ ἐτόλμων νὰ ἀναφέρω εἰς τὴν Βουλὴν, ἂν μὴ ἔβλεπον καὶ ἀνεγίνωσκον ὅτι εἷς ἐκ τῶν ἐπιφανεστέρων φιλολόγων, καθηγητὴς ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τῆς Γερμανίας, ἐν τῷ συγγράμματι τὸ ὁποῖον ἐπιγράφει... λέγει: «ἡ μέθοδος αὕτη ὑπῆρξεν ὀλεθρία, διότι κ.λ.π.». Εἰς τὴν Πολωνίαν μόνον ὑπάρχουν εἰδικὰ συστήματα, ἀλλαχοῦ εἶναι ἑπταετὴς τῆς δημοτικῆς καὶ ὀκταετὴς τῆς μέσης, ἀλλαχοῦ δὲ στηρίζεται ἡ πενταετὴς μέση ἐκπαίδευσις ἐπὶ ὀκταετοῦς δημοτικῆς. Ἀλλ’ ἐν τῷ Διεθνεῖ Συνεδρίῳ τῶν λειτουργῶν τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως τοῦ Βουκουρεστίου οἱ κ.κ. Μέγκαν καὶ Λάραγγ ἔρριψαν τὴν κραυγὴν τοῦ κινδύνου. Λέγουν ὅτι καταστρέφεται ἡ Μέση Ἐκπαίδευσις ἐὰν αἱ κατώτεραι τάξεις αὐταὶ προστεθῶσιν εἰς τὰς ἀνωτέρας τάξεις τῆς Μέσης. Καὶ τὸ συνέδριον τοῦ Βουκουρεστίου ἐδέχθη, ὅτι πρέπει νὰ εἶναι χωριστὰ τὰ δημοτικὰ σχολεῖα ἀπὸ τῶν Γυμνασίων. Εἷς λόγος κοινωνικὸς ὁ ὁποῖος ἐπιβάλλει τὴν τοιαύτην διάταξιν, φρονῶ ὅτι εἶναι οὗτος: ὅτι νομίζουν, ὅτι οἱ μαθηταὶ δὲν μεταβαίνουν εἰς δημοτικὰ σχολεῖα, ἀλλ’ ἀκολουθοῦν τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον. Τοῦτο δὲν εἶναι καθόλου ἀληθές, ὅπως δεικνύῃ ἡ στατιστική, τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἐκ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου. Ἐὰν δὲ προτιμῶσιν οἱ χωρικοὶ νὰ πέμπωσι τὰ τέκνα των εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα, τοῦτο προέρχεται ἐκ τῆς ποιοτικῆς διαφορᾶς τοῦ διδάσκοντος προσωπικοῦ. Πρέπει νὰ γνωρίζετε, ὅτι δημοδιδάσκαλος μόλις ἀπόφοιτος τῆς πρώτης τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου διδάσκει εἰς ἕξ τάξεις δημοτικοῦ σχολείου.

§71Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Περὶ ποίων δημοδιδασκάλων ὁμιλεῖτε; Διότι σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου καὶ ἡ ὅλη κατεύθυνσις εἶναι νὰ ἐκκαθαρισθῶσιν αὐτοί.

§72Γ. ΚΑΛΟΥΔΗΣ. Ἀλλ’ ἔχομεν τὸν πληθωρισμὸν τῶν ἀποφοίτων. Κατὰ τοῦ πληθωρισμοῦ πρέπει βεβαίως νὰ ἀντεπεξέλθωμεν, οὐχὶ ὅμως διὰ βιαίων μέσων, ἀλλὰ παρεμβάλλοντες ἀνυπέρβλητα ἐμπόδια εἰς τοὺς μαθητὰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι ὑπὸ τῆς φύσεως προωρισμένοι ν’ ἀποτελέσουν διδακτικὸν προσωπικόν. Τοῦτο δὲ θὰ γίνῃ ἂν μείνουν κλεισταὶ αἱ θύραι εἰς ὑπεραρίθμους, ἐὰν ὑπάρχῃ αὐστηρότης εἰς τὸ Πανεπιστήμιον καὶ κατὰ τὰς εἰσιτηρίους καὶ κατὰ τὰς πτυχιακὰς ἐξετάσεις. Ἡ Μέση Ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ εἶναι αὐστηρὰ τῶν μελλόντων νὰ φοιτήσωσιν εἰς αὐτήν. Αὐτὴ ἡ αὐστηρότης τῶν ἐξετάσεων ἔδωκεν ἤδη λαμπρὰ ἀποτελέσματα, διότι κατὰ τὸ περυσινὸν ἔτος ἔλαβον ἀπολυτήριον Γυμνασίου 822 ἐπὶ ἔλαττον τοῦ προηγουμένου ἔτους. Εἰς τὸ Πανεπιστήμιον κατῆλθεν ἐφέτος ὁ ἀριθμὸς τῶν φοιτητῶν εἰς τὸ ἥμισυ περίπου. Βλέπετε λοιπὸν ποίαν σημασίαν ἔχει εἰς τὸν πληθωρισμὸν ἡ αὐστηρότης τῶν ἐξετάσεων. Πάντως ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι βραδυτέρα θ’ ἀποβῇ ἡ ἐκκαθάρισις, ἀλλ’ ἀσφαλεστέρα καὶ δημοκρατικωτέρα. Νόσοι μακραὶ χρήζουσι καὶ μακρᾶς θεραπείας, εἶπεν καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀξιέπαινος εἶναι ἡ σύνεσις ἣν ἐδείξατε, κ. ὑπουργέ, διότι ἡ ἀθρόα κατάργησις γυμνασίων θὰ ἐπέφερε πραγματικὴν θύελλαν. Συγκεφαλαιῶ τὴν γνώμην μου εἰς τρεῖς λέξεις. Πάντα τὰ τοῦ νομοσχεδίου ἔχουσι καλῶς. Ἀλλ’ ἡ ἀπορρόφησις τῶν δύο τελευταίων τάξεων τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως ὑπὸ τῶν δύο ἀνωτέρων τῆς δημοτικῆς θὰ εἶναι ἐπιβλαβὴς καὶ θὰ καταβιβάσῃ πολὺ τὸ διανοητικὸν ἐπίπεδον τοῦ Ἔθνους, ἐνῷ τοὐναντίον ὀφείλομεν πάσῃ δυνάμει ν’ ἀνυψώσωμεν αὐτὸ ἐὰν θέλωμεν νὰ ἴδωμε τὰς μούσας ἐπανακαμπτούσας εἰς τὴν χώραν ἥτις ἐθεοποίησεν αὐτάς.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Παπανδρέου ἔχει τὸν λόγον.

§74Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Κύριοι βουλευταί, ἡ εἰσήγησις εἰς τὴν ὁποίαν προέβη ὁ συνάδελφος ἐξ Ἰωαννίνων, ἐξέφρασε μᾶλλον τὰς ἀτομικὰς αὐτοῦ γνώμας καὶ ὄχι τὰς γνώμας τῆς Ἐπιτροπῆς. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, ὅτι αἱ ἀπόψεις τὰς ὁποίας ἐξέθεσε καὶ τὰς ὁποίας ἄλλως τε συμμερίζονται πολλοὶ παιδαγωγοὶ παρ’ ἡμῖν, εἶναι ἀπόψεις ἄξιαι πολλῆς προσοχῆς καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ὡς τοιαύτας τὰς ἐξετίμησεν. Κατόπιν ὅμως μακρῶν συζητήσεων, κατὰ πλειοψηφίαν συνεμερίσθη τὰς ἀπόψεις τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, καὶ τὰς συνεμμερίσθη διὰ τοὺς ἀκολούθους λόγους. Θὰ τοὺς ἐκθέσω συνοπτικῶς, ἐπειδὴ διὰ μακρῶν ὡμίλησα κατὰ τὴν γενικὴν εἰσήγησιν καὶ ἐπιθυμῶ μόνον ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Ἡ ὑπὸ τοῦ προλαλήσαντος καταπολεμηθεῖσα ἀρχή, δηλ. ἡ ἀρχὴ ἡ δημοκρατική, κατὰ τὴν ὁποίαν συνεκπαιδεύονται ὅλα τὰ τέκνα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, εἶναι ἀρχὴ ἀσφαλῶς βασικὴ καὶ γόνιμος, ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξεν ἡ μόνη ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίχθη τὸ σύστημα τῶν δύο ἑξαετῶν κύκλων τῆς ἐκπαιδεύσεως. Οἱ πρόσθετοι λόγοι εἶναι οἱ ἀκόλουθοι. Ἐὰν ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις δὲν εἶναι ἐκπαίδευσις γενική, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν πλήρη πεποίθησιν ὅτι ἡ προσοχὴ τοῦ Κράτους καὶ ἡ προσοχὴ τοῦ Λαοῦ θὰ εἶναι ἀμέριστος, εἰς τρόπον ὥστε ν’ ἀποτελέσῃ ἀσφαλῆ καὶ γόνιμον βάσιν ἐκπαιδεύσεως ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ. Δὲν ὑπάρχει πλήρης ἐγγύησις ὅτι τὸ δημοτικὸν σχολεῖον θὰ ὀργανωθῇ εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε πράγματι νὰ παρέχῃ πλήρη ἀπόδοσιν. Δεύτερον, ἐὰν θέσωμεν τὴν ἀρχὴν τῆς ἐγκαταλείψεως τοῦ δημοτικοῦ σχολείου ἀπὸ τῆς τετάρτης, τάξεως θὰ ὑποχρεώσωμεν τὰ τέκνα τῶν χωρικῶν, πρῶτα, νὰ λαμβάνουν προώρως ἀπόφασιν, ἐνῷ δὲν γνωρίζομεν ἐὰν μετὰ τὴν ἑξαετίαν θὰ ἀποφασίσουν νὰ ἀκολουθήσουν τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν ἢ τὴν πρακτικὴν σχολήν. Δεύτερον ἐὰν ἀποφασίσωμεν νὰ στείλωμεν τὰ τέκνα τῶν χωρικῶν ἀπὸ τῆς τετάρτης τοῦ δημοτικοῦ εἰς τὴν Μέσην ἐκπαίδευσιν, θὰ ὑποχρεώσωμεν τὰ τέκνα των τὰ ἡλικίας 10 ἐτῶν νὰ ἐγκαταλείψουν τὸ χωρίον των. Αὐτὸ εἶναι ἀσύμφορον καὶ πρὸς ἀρχὴν παιδαγωγικὴν καὶ πρὸς τὰς οἰκονομικὰς συνθήκας τοῦ τόπου μας, διότι παιδαγωγικῶς μὲν δὲν εἶναι ὀρθὸν εἰς ἡλικίαν 10 ἐτῶν τὸ παιδὶ ν’ ἀποσπᾶται ἀπὸ τοὺς κόλπους τῆς οἰκογενείας του, οἰκονομικῶς δὲ εἶναι ἐπιζήμιον διότι ἡ οἰκογένειά του θὰ ἔχει καὶ διετεῖς προσθέτους δαπάνας. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, θὰ ὑπέβαλε τὸ Κράτος εἰς ὑπέρογκα ἔξοδα.

§75Γ. ΚΑΛΟΥΔΗΣ. Ἐγὼ θὰ ἐφρόνουν, ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ καταταργηθοῦν σχολεῖα τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, ὥστε τὸ κέρδος τὸ ἐκ τῆς καταργήσεως νὰ ἰσοφαρίσῃ πρὸς δαπάνας τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Διότι ἐνθυμεῖσθε, ὅτι πολλάκις εἶπον ἐνώπιον τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι ἐγὼ περιμένω νὰ μορφωθοῦν χαρακτῆρες, ὄχι ἡμιμαθεῖς. Οἱ ἡμιμαθεῖς δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ εἶναι χαρακτῆρες.

§76Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶναι λοιπὸν προφανές, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν τοιοῦτον πολυτελὲς σύστημα. Ὑποθετουμένων τυχὸν τῶν ἀπόψεων τῶν εἰσηγητῶν τῆς Ἐπιτροπῆς, θὰ κατεφέρετο πλῆγμα τόσον κατὰ τῆς δημοτικῆς ὅσον καὶ κατὰ τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως.

§77Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως εἶπον ποῖα ἦσαν τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ μας συστήματος καὶ ἀνέπτυξα κατὰ πόσον, ὅσον ἀφορᾷ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, αἴρονται τὰ ἐλαττώματα αὐτά, κατὰ πόσον δηλ. ὁ ἐπιδιωκόμενος σκοπὸς ἐπιτυγχάνεται. Ἐτόνισα δηλ. ποῖα ἦσαν τὰ χάσματα τὰ ὁποῖα δημιουργεῖ τὸ οἰκονομικὸν πρόβλημα ὅσον ἀφορᾷ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν στοιχειώδη τεχνικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἂς ἔλθωμεν τώρα εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν δευτέραν βάσιν τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως. Εἴπομεν ὅτι ἀτέλεια τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ μας συστήματος ὅσον ἀφορᾷ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν ἦτο ἡ μονομέρεια τῆς κατευθύνσεως, ἡ κατεύθυνσις ἡ μονομερὴς εἰς ἐγκυκλοπαιδικὴν μόρφωσιν, ἡ ἀτέλεια τῆς ἐγκυκλοπαιδικῆς μορφώσεως, ἡ ἔλλειψις ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως. Ἂς ἴδωμεν τώρα πῶς διορθώνονται τὰ πράγματα διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Μεταρρυθμίζεται τὸ Γυμνάσιον. Μεταρρυθμίζεται ἀπὸ δύο ἀπόψεων, ἀφ’ ἑνὸς ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν ἐτῶν φοιτήσεως καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν διδακτικῶν μαθημάτων. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξετάσω κατὰ πόσον αὐτὴ ἡ μεταρρύθμισις εἶναι ἱκανοποιητική. Θὰ εἴπω πρῶτον διὰ τὰ ἔτη τῆς φοιτήσεως. Ὁ ἀξιότιμος εἰσηγητὴς τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ἐτόνισεν ἤδη, ὅτι, ἡ μόρφωσις ἡ ὁποία πρόκειται νὰ δίδεται εἰς τὰ Γυμνάσια δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἱκανοποιητικὴ καὶ παρεπονέθη ἰδίως κατὰ τῆς προσθήκης δύο τάξεων εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν ὑπὸ τὸν ὅρον αὐταὶ αἱ δύο τάξεις ν’ ἀποτελοῦν προβαθμίδα τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν νὰ προστεθοῦν καὶ δύο καὶ τρεῖς τάξεις εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, ἔχω ὅμως ἀντίρρησιν ν’ ἀποτελοῦν προβαθμίδα τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμφωνήσω μὲ τὸν ἀξιότιμον εἰσηγητὴν τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξεν ἤδη ὁ Πρόεδρος τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ κυρίως διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην ἑνὸς σχολείου στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, εἰς τὸ ὁποῖον οἱ μαθηταὶ πάσης τάξεως ν’ ἀποκτοῦν μαζὶ ὅλας τὰς στοιχειώδεις γνώσεις αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀπαραίτητοι διὰ κάθε πολίτην καὶ στοιχειώδεις τινὰς ἱκανότητας διὰ τὴν βιοπάλην, διότι κανεὶς δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ καὶ ἐὰν ἔχουν τὰ μέσα νὰ εἰσέλθουν εἰς τὴν πρώτην γυμνασιακὴν τάξιν, κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ γνωρίζῃ ἐὰν θὰ εἶναι δυνατὸν τὰ παιδιὰ αὐτὰ εἰσερχόμενα εἰς τὸ Γυμνάσιον νὰ ἀκολουθήσουν μέχρι πέρατος τὰς γυμνασιακὰς σπουδάς. Καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ εἴχομεν τὸν μέγαν κίνδυνον νὰ δίδωμεν μόρφωσιν εἰς ἕνα μέγαν ἀριθμὸν μαθητῶν, ἡ ὁποία δὲν θὰ ἦτο χρήσιμος διὰ τὴν βιοπάλην. Ἐπειδὴ λοιπὸν ὁ μεγαλείτερος ἀριθμὸς τὰ 0.90 τῆς μαθητιώσης νεολαίας θ’ ἀκολουθήσῃ σπουδὰς μέσης ἐκπαιδεύσεως, εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη, ἐπειδὴ κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ γνωρίζῃ ποῖοι θὰ εἶναι ἱκανοὶ νὰ προχωρήσουν εἰς τὰς σπουδὰς τὰς ἐγκυκλοπαιδικάς, εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη ὅλα αὐτὰ τὰ παιδιὰ νὰ λαμβάνουν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον δὲν εἶμαι σύμφωνος μὲ τὸ παράπονον, μὲ τὰς ἀντιρρήσεις τοῦ κ. Εἰσηγητοῦ τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ὅσον ἀφορᾷ τὰς διατάξεις τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ διατηρήσωμεν καὶ νὰ φροντίσωμεν μόνον νὰ εἶναι πραγματικὴ αὐτὴ ἡ στοιχειώδης μόρφωσις εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα. Διότι, ὅτι γίνεται σήμερον πρέπει, νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι εἶναι μεταβατικὴ περίοδος. Αὐξάνονται αἱ τάξεις καὶ βεβαίως γίνεται κάτι τὸ πάρα πάνω, ἀλλὰ διατηροῦνται τὰ σχολεῖα τὰ ὁποῖα λειτουργοῦν εἰς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα. Ἂν θέλωμεν ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις νὰ ἀποδώσῃ τοὺς καρποὺς τοὺς ὁποίους θέλομεν νὰ ἀποδώσῃ, πρέπει νὰ ἐξυγιανθῇ ἡ διδασκαλία ποιοτικῶς. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου εἶναι νομίζω ἐκτὸς ἀμφισβητήσεως, ὅτι ἡ 6ετὴς μόρφωσις εἰς τὰ Γυμνάσια δὲν εἶναι ἐπαρκής. Ἔχομεν ἤδη ἑξαετοῦς φοιτήσεως γυμνάσια εἰς τὰς Νέας Χώρας. Ποῖοι εἶναι οἱ καρποὶ τοὺς ὁποίους ἀπέδωσαν τὰ ἑξαετοῦς φοιτήσεως γυμνάσια εἰς τὰς Νέας Χώρας; Δὲν εἶναι καθόλου ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ τις διάφοροι τῶν καρπῶν τοὺς ὁποίους δίδουν τὰ σχολεῖα εἰς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα· καὶ εἶναι παραδεδεγμένον, ὅτι οἱ καρποὶ αὐτοὶ εἶναι ἥκιστα ἱκανοποιητικοί. Δηλαδὴ οἱ ἀπόφοιτοι τῶν Ἑλληνικῶν Γυμνασίων εὑρίσκονται εἰς πολὺ κατώτερον ἐπίπεδον μορφώσεως ἀπὸ τοὺς ἀποφοίτους τῶν Γυμνασίων σχεδὸν ὅλων τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν καμμία πιθανότης, ὅτι μὲ τὴν ἑξαετῆ φοίτησιν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν ἀποφοίτους Γυμνασίων τυγχάνοντας ἀρίστης ἐγκυκλοπαιδικῆς μορφώσεως. Ἡ διόρθωσις νομίζω ἀνεξαρτήτως τῆς ποιοτικῆς ἀποδόσεως τοῦ διδασκαλικοῦ προσωπικοῦ, ἡ διόρθωσις πρέπει νὰ ἐπιδιωχθῇ μὲ τὴν προσθήκην ἑνὸς ἀκόμη ἔτους φοιτήσεως εἰς τὸ Γυμνάσιον. Νὰ φθάσωμεν δηλαδὴ καὶ ἡμεῖς ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐγκυκλοπαιδικὴν μόρφωσιν εἰς τὰ ὅρια τῆς φοιτήσεως τὴν ὁποίαν ἔχουν τὰ Εὐρωπαϊκὰ Κράτη δηλαδὴ ἡ Γαλλία, ἡ Γερμανία καὶ ἡ Ἀγγλία, τῆς 13ετοῦς τοὐτέστιν φοιτήσεως. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας θὰ εἴπῃ ὅτι σήμερον αὐξάνομεν κατὰ 1 ἔτος τὰ ἔτη τῆς παιδείας ὅσον ἀφορᾷ τὴν Π. Ἑλλάδα, καὶ ἀργότερον εἶναι δυνατὸν νὰ αὐξηθοῦν κατὰ 1 ἀκόμη ἔτος Νομίζω, ὅτι ἡ ἀντίρρησις αὐτὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι βάσιμος. Ἀφοῦ δηλαδὴ προβαίνομεν εἰς μίαν μεταρρύθμισιν, εἶναι ἀνάγκη νὰ φθάσωμεν ἐκεῖ ὅπου πρέπει νὰ φθάσωμεν, εἶναι δὲ ἀνάγκη χάριν τῆς πνευματικῆς ἀναπτύξεως τῆς Ἑλλάδος. Δὲν πρόκειται σήμερον περὶ τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ τῶν Ἑλληνοπαίδων, τὰ ὁποῖα φοιτοῦν μόνον εἰς τὰ σχολεῖα τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Πρόκειται περὶ τῶν 10% τὰ ὁποῖα ἀκολουθοῦν σπουδὰς ἐγκυκλοπαιδικάς. Ἔχομεν ἀνάγκην, αὐτοὶ νὰ μὴ ἐξέρχωνται ἀμαθεῖς. Πρέπει νὰ ἐξέρχωνται τόσον μορφωμένοι, ὅσον οἱ ἀνήκοντες εἰς τὰ Γερμανικὰ σχολεῖα ἢ εἰς τὰ Γαλλικὰ ἢ εἰς τὰ Ἀγγλικὰ σχολεῖα, διότι τότε καὶ μόνον ἠμποροῦμεν νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι αὐτοὶ οἱ διανοούμενοι θὰ ἐκπληρώσουν τὰς λειτουργίας τὰς κοινωνικὰς καὶ τὰς οἰκονομικὰς τὰς ὁποίας προσδοκᾷ ἀπὸ αὐτοὺς ἡ κοινωνία καὶ θὰ ἠμπορέσουν ἀκόμη περισσότερον νὰ ἐπιδοθοῦν, νὰ ἀκολουθήσουν εὐδοκίμως εἰς τὰς Ἀκαδημαϊκὰς σπουδάς. Δὲν εἶναι ὀρθὸν τὸ ἀναφερόμενον εἰς τὸ νομοσχέδιον, ὅτι τὸ Γυμνάσιον ὑπάρχει μόνον δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ ὑπάγουν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον. Τὸ Γυμνάσιον εἶναι δι’ ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θέλουν ἐγκυκλοπαιδικὴν μόρφωσιν, διότι αὐτὴ εἶναι ἀναγκαία. Εἶναι δυνατὸν ν’ ἀκολουθήσῃ αὐτὴν πᾶς ὁ ὁποῖος θέλει ν’ ἀκολουθήσῃ ἀνωτέρας σπουδάς. Λοιπὸν πιστεύω ὅτι μία ἀτέλεια τοῦ νομοσχεδίου εἶναι αὐτή, ὅτι δὲν φροντίζει νὰ δοθῇ πραγματικῶς πλήρης ἐγκυκλοπαιδικὴ μόρφωσις εἰς τὰ Γυμνάσια. Νομίζομεν, ὅτι μὲ τὴν ἑξαετῆ φοίτησιν εἶναι ἀδύνατον νὰ γίνῃ διδασκαλία λογικῆς ἢ ψυχολογίας ἢ καὶ στοιχειωδῶν ἀκόμη ἱστορικῶν μαθημάτων τὰ ὁποῖα διδάσκονται εἰς τὰ Εὐρωπαϊκὰ Γυμνάσια. Ἐπίσης εἶναι ἀδύνατον νὰ γίνῃ μία διδασκαλία τῆς λογοτεχνίας. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ ἕνας ἄνθρωπος μορφωμένος, ἂν δὲν ἔχῃ γνώσεις ὄχι μόνον τῆς Ἑλληνικῆς κλασσικῆς φιλολογίας, ἀλλὰ καὶ τῶν νεωτέρων φιλολογιῶν. Ἐπίσης εἶναι ἀνάγκη νὰ διδαχθοῦν στοιχεῖα πολιτικῆς οἰκονομίας. Ἡ πολιτικὴ οἰκονομία εἶναι σήμερον ἕνα μάθημα γενικῆς μορφώσεως, ὅπως ἐπίσης εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπῃ τις ὅτι ἡ χημεία, ἡ φυσικὴ καὶ ὅλα τὰ γενικὰ μαθήματα πρέπει νὰ θεωρηθοῦν καὶ αὐτά γενικὸν μάθημα, διότι χρησιμεύουν διὰ πάντα ἐπιστήμονα, διὰ πάντα ἄνθρωπον. Λοιπόν, αὐτὰ τὰ μαθήματα εἶναι ἀπαραίτητα. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν λειτουργίαν τῶν διδακτέων μαθημάτων, θεωρῶ ἀναμφισβήτητον, ὅτι ἡ ἑξαετὴς φοίτησις εἰς τὸ Γυμνάσιον εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον ν’ ἀποδώσῃ τοὺς καρποὺς τοὺς ὁποίους προσδοκῶμεν. Αὐτὴ δὲ εἶναι καὶ ἡ γνώμη πολλῶν λειτουργῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, οἱ ὁποῖοι ἔχουν πεῖραν, δηλαδὴ ὅτι σήμερον ἡ ἑπταετὴς ἐγκυκλοπαιδικὴ μόρφωσις τὴν ὁποίαν ἔχομεν, εἶναι ἐντελῶς ἀνεπαρκής. Ἄν ὑπολογίζωμεν νὰ ἔχωμεν ἑνιαῖον πρόγραμμα μιᾶς διδασκαλίας ἑξαετοῦς, καὶ πάλιν εἶναι ἀδύνατον νὰ φέρωμεν ἀποτελέσματα. Ἐπιμένω λοιπόν, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην τῆς 7ετοῦς φοιτήσεως.

§78Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἐγὼ πιστεύω καὶ 8ετοῦς.

§79Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀφοῦ τὸ πιστεύετε, θὰ πρέπῃ νὰ τὴν κάμετε 7ετῆ τοὐλάχιστον, κ. ὑπουργέ, διότι ἐφ’ ὅσον ἔχομεν εἰς πολλὰς χώρας 13ετῆ φοίτησιν στοιχειώδους καὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως, νομίζω, ὅτι ἠμποροῦμε νὰ βασισθῶμεν εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον ἐπιμένω καὶ νὰ φροντίσωμεν καὶ ἡμεῖς νὰ δώσωμεν ἀρτίαν ἐγκυκλοπαιδικὴν μόρφωσιν, ἡ ὁποία μᾶς λείπει, ἡ ὁποία εἶναι ἀναγκαία εἰς ἕνα καθηγητὴν τοῦ Πανεπιστημίου.

§80Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον δὲν αὐξάνει τὰ ἔτη τῆς φοιτήσεως;

§81Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπα ὅτι αὐξάνει κατὰ 1 εἰς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα, εἰς τὰς ἄλλας χώρας δὲν αὐξάνει καθόλου. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὴν διαφοροποίησιν, τρόπον τινά τῆς ἐκπαιδεύσεως εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν. Εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ κυρίως εἰς τὴν Μεσευρώπην ἔχει ἐρευνηθῆ ἀπὸ μακροῦ καὶ ἐπιδιωχθῆ ἡ λύσις τοῦ προβλήματος τῆς προσαρμογῆς τῆς ἐγκυκλοπαιδικῆς μορφώσεως εἰς τὰς γεωργικὰς ἀνάγκας, διότι ἔχει παρατηρηθῆ, ὅτι τὸ κλασσικὸν Γυμνάσιον δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς βιωτικὰς ἀνάγκας ἀπολύτως. Αὐτὸ προέρχεται ἐκ τούτου, ἐκ τοῦ ὅτι εἰς τὰ κλασσικὰ γυμνάσια διδάσκεται ἱκανοποιητικῶς ἡ Λατινικὴ καὶ ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ γλῶσσα, δηλαδὴ δύο νεκραὶ γλῶσσαι, αἱ ὁποῖαι ὅσον ἀφορᾷ τὰς μεσευρωπαϊκὰς χώρας δὲν εὑρίσκονται εἰς μεγάλην σχέσιν μὲ τὴν ὁμιλουμένην καὶ αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀπαραίτητοι, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἕνεκεν τῆς ὑπεροχῆς τῶν ἔργων τῶν πνευματικῶν τῆς ἀρχαιότητος, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐκ τῆς μεγάλης ἀξίας τῶν ἔργων τῆς ἐποχῆς τῶν Λατίνων καὶ τῶν Ἑλλήνων συγγραφέων, ἀλλὰ καὶ διότι, ὅσον ἀφορᾷ τὴν Λατινικήν, ἡ ἱστορία τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἦτο καὶ εἶναι ἀναπόσπαστα συνδεδεμένη περισσότερον μὲ τὴν Ρωμαϊκὴν ἱστορίαν καὶ τὴν Ἰταλικὴν γλῶσσαν. Ἐκεῖ τὰ κείμενα, αἱ πηγαὶ αἱ ἱστορικαὶ καὶ ὁ δημόσιος βίος, ἔχουν ὡς γνώμονα τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν. Ἀλλὰ αἱ συνθῆκαι αὐταὶ δὲν ὑπάρχουν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἡ Λατινικὴ γλῶσσα βεβαίως δὲν εἶναι ἄσχετος μὲ τὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου μας, διότι ἔχομεν τὸ Βυζάντιον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐπέδρασεν ἡ Λατινικὴ γλῶσσα καὶ εἰς τὴν ἰδικήν μας ζωήν. Ἀλλὰ ἐπέδρασεν ἡ γλῶσσα πολὺ ὀλιγώτερον ἀπὸ ὅ,τι ἐπέδρασεν εἰς τὴν Γαλλίαν, εἰς τὴν Γερμανίαν καὶ εἰς τὴν Μεσευρώπην. Πολὺ ὀλιγώτερον εἶναι ἀπαραίτητος ἡ Λατινικὴ διὰ τὴν ἔρευναν καὶ τὴν κατανόησιν τῆς ἱστορίας τοῦ τόπου μας, παρ’ ὅσον εἶναι δι’ αὐτὰς τὰς χώρας. Ἑπομένως ἡ Λατινικὴ δὲν ἔχει διὰ τὴν Ἑλλάδα τὴν αὐτὴν ἀξίαν καὶ τὴν αὐτὴν σημασίαν τὴν ὁποίαν ἔχει διὰ τὰς μεσευρωπαϊκὰς χώρας, ὅπου, ὅπως σᾶς εἶπα, ἐγεννήθη τὸ ζήτημα τῆς δημιουργίας πραγματικοῦ γυμνασίου ἢ μεταρρυθμιστικοῦ γυμνασίου ὅπως προσαρμοσθῇ ἡ ἐγκυκλοπαιδικὴ μόρφωσις εἰς τὰς βιωτικὰς ἀνάγκας. Ἐξ ἄλλου ἡ κλασσικὴ Ἑλληνικὴ γλῶσσα ἔχει πολὺ μεγαλειτέραν σπουδαιότητα διὰ τὴν Ἑλλάδα ἀλλὰ εὑρίσκεται μὲ τὴν ζῶσαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν εἰς πολὺ ἀμεσωτέραν σχέσιν παρ’ ὅ,τι εὑρίσκεται ἡ Λατινικὴ μὲ τὴν Γερμανικὴν ἢ μὲ τὴν Τσεχοσλοβακικὴν γλῶσσαν. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων τὸ πρόβλημα τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ Γυμνασίου εὑρίσκεται πρὸ ἐντελῶς ἄλλων ὅρων καὶ συνθηκῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα, παρὰ εἰς τὰς χώρας ἐκείνας. Ἐκεῖ ἔγινε τὸ πραγματικὸν Γυμνάσιον καὶ τὸ μεταρρυθμιστικὸν Γυμνάσιον, ἐνῷ εἰς τὸ κλασσικὸν Γυμνάσιον διατηροῦν ἀκόμη τὴν διδασκαλίαν. Ἐρωτῶ τὸ ἑξῆς: ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ ἕνα πρακτικὸν λύκειον ἕνας μορφωμένος ἄνθρωπος αὐτὸς δὲν πρέπει νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀναγινώσκῃ ἀπροσκόπτως Ἕλληνας συγγραφεῖς; Θὰ καταργήσωμεν τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν ἢ θὰ τὴν περιορίσωμεν μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, ὥστε διὰ μεταφράσεων νὰ λαμβάνουν γνῶσιν τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς γλώσσης; Νομίζω ὄχι. Τὸ νομοσχέδιον καταργεῖ τὴν Λατινικὴν δι’ ὅλα τὰ Γυμνάσια ὡς ὑποχρεωτικὸν μάθημα. Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν καταργοῦνται τὰ Λατινικὰ ἡ διαφορὰ μεταξὺ κλασσικῶν καὶ πρακτικῶν Γυμνασίων ἐκλείπει. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας θὰ μοῦ εἴπῃ, ὅτι εἰς τὰ πρακτικὰ Γυμνάσια διδάσκονται περισσότερον Γαλλικά. Καὶ θὰ τοῦ ἀπαντήσω, ὅτι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ εἶναι ἀπόφοιτος ἑνὸς διδασκαλείου, ἀπὸ ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος μανθάνει τὴν χημείαν, τὴν κοσμογραφίαν, ἐὰν θέλωμεν νὰ εἶναι πραγματικὸ μορφωμένος πρέπει νὰ τὰ διδαχθῇ. Διότι εἰς τὰ κλασσικὰ Γυμνάσια αὐτὴ ἡ φυσικὴ καὶ ἡ χημεία διδάσκεται κατ’ ἐντελῶς θεωρητικὸν τρόπον. Πάρετε ποῦ λειτουργοῦν τὰ πρακτικὰ λύκεια; Λειτουργοῦν ἀτελῶς καὶ εἰς περιφερείας αἱ ὁποῖαι οὐδεμίαν ἀνάγκην αἰσθάνονται πρακτικῶν λυκείων καὶ θὰ ἴδητε, ὅτι μέχρις ἐσχάτων οἱ ἀπόφοιτοι τῶν πρακτικῶν λυκείων ἦσαν τρόφιμοι καὶ μετετίθεντο εἰς τὰ μονοτάξια διδασκαλεῖα. Ἐὰν θέλετε νὰ ὑπαγάγετε τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ νὰ δώσετε μίαν πλευρὰν μορφώσεως εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν σχολείων τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, θὰ ἴδετε τί ἠμπορεῖτε νὰ κάμετε. Καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη ἐπὶ παραδείγματι ὁ ἀπόφοιτος τοῦ πρακτικοῦ λυκείου νὰ μάθῃ διαφορικὸν λογαριασμὸν τὸν ὁποῖον θὰ μάθῃ ἐὰν πάῃ εἰς τὴν μαθηματικὴν σχολὴν ἢ εἰς τὴν σχολὴν τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν, θὰ μάθῃ ὅμως καὶ τριγωνομετρίαν, πράγματα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ μανθάνῃ ὁ ἀπόφοιτος τοῦ κλασσικοῦ Γυμνασίου. Πάρετε τὰ πράγματα τῶν κλασσικῶν Γυμνασίων τῶν Εὐρωπαϊκῶν κρατῶν καὶ θὰ ἴδετε, ὅτι οἱ μαθηταὶ διδάσκονται πολὺ περισσότερα ὅσον ἀφορᾷ τὰς φυσικὰς ἐπιστήμας ἀπὸ ὅτι διδάσκονται εἰς ἡμᾶς οἱ μαθηταὶ τῶν πρακτικῶν λυκείων. Θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐννοηθῇ διδασκαλία φυσικῆς ἢ χημείας εἰς ἓν Γυμνάσιον πλῆρες χωρὶς μίαν πρακτικὴν ἄσκησιν. Διὰ τί θὰ ἦσαν προωρισμένοι διὰ τὸν πρακτικὸν βίον οἱ ἀπόφοιτοι τῶν πρακτικῶν λεγομένων λυκείων; Μία δυνατότης ὑπάρχει δι’ αὐτοὺς νὰ χρησιμοποιηθοῦν καλλίτερον, νὰ εἶναι καὶ ἡ σχολὴ τῶν Εὐελπίδων, νὰ εἶναι καὶ ἡ μαθηματικὴ σχολὴ φυσικῶν ἐπιστημῶν ἢ καὶ τὸ πολυτεχνεῖον. Διὰ τὸ πολυτεχνεῖον καὶ διὰ τὴν σχολὴν τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν ἔχομεν δέκα τρία πρακτικὰ λύκεια. Καὶ σᾶς ἐρωτῶ, ἐὰν παρίσταται ἀνάγκη ὑπάρξεως 13 πρακτικῶν λυκείων διὰ τὴν σχολὴν τῶν Εὐελπίδων, διότι ἐκεῖ γίνεται μεγαλειτέρα χρῆσις τῶν μαθηματικῶν, καὶ ἂν αἱ ἀνάγκαι αὐταὶ θὰ εἰμποροῦσαν κάλιστα νὰ ἱκανοποιηθῶσι διὰ τῆς ἐκμαθήσεως ἀνωτέρων μαθηματικῶν εἰς τὰ σχολεῖα αὐτὰ ἢ εἰς τὰ φροντιστήρια εἰς τὰ ὁποῖα φοιτοῦν ὅλοι αὐτοὶ οἱ ὑποψήφιοι τοῦ σχολείου τῶν Εὐελπίδων, εἰς τὰ ὁποῖα πάντως φοιτοῦν καὶ ἂν ἀκόμη πᾶνε εἰς τὰ πρακτικὰ λύκεια. Ἑπομένως ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ παρατηρήσω, εἶναι τὸ ἑξῆς: ὅτι αὐτὴ ἡ διαφοροποίησις τὴν ὁποίαν ἐσκέφθη ἡ Κυβέρνησις μὲ τὰ νομοσχέδια αὐτὰ ἀποτελεῖ ἀτελῆ, ἀτελεστάτην σκέψιν, διότι ἐὰν πράγματι ἠθέλαμεν οἱ μαθηταὶ αὐτῶν τῶν γυμνασίων νὰ λάβουν μίαν κάπως διαφορετικὴν μόρφωσιν, ὥστε εἰς τὸν πρακτικὸν βίον νὰ εἶναι ἐφωδιασμένοι μὲ περισσότερα προσόντα καὶ ἔπρεπε ἄλλου εἴδους σχολεῖα νὰ καταρτίσωμεν καὶ ὄχι πρακτικὰ λύκεια τοῦ τύπου τὸν ὁποῖον ἔχομεν εἰς τὴν Ἑλλάδα μὲ τὰ ἀνώτερα μαθηματικά. Μιὰ φορὰ ποῦ ἐξέλιπον τὰ λατινικά, δὲν βλέπω νὰ ὑπάρχει ἀνάγκη αὐτῆς τῆς διακρίσεως οὔτε θὰ ὑπάρξῃ πραγματικὴ ἀνάγκη, διότι τὰ ἴδια ἀκριβῶς πράγματα διδάσκονται εἰς τὸ ἓν σχολεῖον καὶ εἰς τὸ ἄλλο, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ἡ ὑπόστασις εἶναι κάπως διαφορετική. Λέγω λοιπόν, ὅτι ἡ διαφοροποίησις εἶναι ἐντελῶς ἀτελής. Θὰ ἦτο δυνατὸν ἴσως νὰ γίνῃ διαφοροποίησις ἐὰν κατελήγομεν εἰς τὸ νὰ κάμωμεν πρακτικὰ γυμνάσια ἐντελῶς ἄλλου τύπου. Ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἐμελέτησα ἕνα τύπον πρακτικῶν γυμνασίων ἄλλου τύπου, ὄχι ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα, γυμνάσια ἄλλου τύπου τὰ ὁποῖα ἄλλοτε ἐπροκάλεσαν καὶ τὸν ἐρεθισμὸν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν εἶχε λάβει τὸν καιρὸν νὰ ἀσχοληθῇ μὲ τὸ θέμα. Ἦσαν τὰ λεγόμενα γεωργικὰ γυμνάσια τὰ ὁποῖα ἴσως ἐκ τῆς ὀνομασίας των ἠμποροῦν νὰ παράσχουν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι πρόκειται περὶ σχολείων ἐπαγγελματικῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ἐνῷ πρόκειται περὶ ἐντελῶς διαφορετικοῦ πράγματος, περὶ τοῦ ἑξῆς: Ἐὰν ἐξαιρέσωμεν τὰς πόλεις τὰς ἐχούσας ἄνω τῶν 10.000 κατοίκων, θὰ ἴδητε, ὅτι ἐκ τῶν 150 γυμνασίων θὰ ἀφήσωμεν τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα, τὰ 100 γυμνάσια εὑρίσκονται εἰς ἀγροτικὰς περιφερείας. Καὶ ἐξετάζεται τὸ ζήτημα, αὐτὰ τὰ παιδιὰ τὰ ὁποῖα φοιτοῦν εἰς τὰ γυμνάσια εἰς ἀγροτικὰς περιφερείας....

§82Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔπρεπε νὰ ὑπάρχει ἐκεῖ Γυμνάσιον.

§83Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, τὸ διατηρεῖτε αὐτό, δὲν τὸ καταργεῖτε. Σᾶς εἶπον, ὅτι ἴσως δὲν εἴχετε τὸν καιρὸν νὰ ἀκούσητε τὶ νόημα εἶχον.

§84Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἡ πρόθεσις εἶναι ἀγαθή, δὲν τὴν ἀμφισβητῶ.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς προθέσεως. Ἐξητάζετο, σᾶς λέγω, τὸ ἑξῆς: Εἰς αὐτὰ τὰ γυμνάσια φοιτοῦν παιδιὰ χωρικῶν κυρίως, παιδιὰ ἀνθρώπων ἐχόντων κάποιαν ἰδιοκτησίαν, διότι ὅσον καὶ ἂν εἶναι πτωχοὶ καὶ δὲν μποροῦν νὰ στείλουν τὰ παιδιά των εἰς τὰ γυμνάσια πηγαίνουν καὶ γίνονται ἐργάται καὶ δουλεύουν, διότι αὐτὴ εἶναι ἡ φύσις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ μορφώσῃ τὰ παιδιά του. Νομίζει, ὅτι αὐτὴ προάγει τὰ παιδιά του ἐν τῷ συνόλῳ. Ἀλλ’ ὁ κανὼν εἶναι ὁ ἑξῆς: Ὅτι τὰ παιδιὰ θὰ φοιτοῦν καὶ εἰς ὅλα αὐτὰ τὰ γυμνάσια τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται εἰς ἀγροτικὰς περιφερείας. Αἱ οἰκογένεια τῶν παιδιῶν αὐτῶν εἶναι ἀγροτικαὶ οἰκογένειαι ἔχουσαι μίαν ἰδιοκτησίαν μεγάλην ἢ μικρὰν ἀναλόγως τῆς περιφερείας εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι τὸ Γυμνάσιον, ἐὰν εἶναι εἰς τὴν Πελοπόννησον θὰ ἔχουν σταφιδαμπέλους ἢ ἐλαιῶνας, ἂν εἶναι ἄλλου καπνοφυτείας κ.λ.π. Λοιπὸν εἶναι ἐξεταστέον τὸ ἑξῆς: Τὰ παιδιὰ αὐτὰ θὰ πᾶνε εἰς τὸ Γυμνάσιον ἢ θὰ πᾶνε εἰς τὰ γεωργικὰ ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα, ἐφ’ ὅσον δὲν γνωρίζουν τὶ θὰ γίνουν; Καὶ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς. Θὰ μποροῦν νὰ ξεύρουν ποῦ θὰ καταλήξουν. Θὰ μπορέσουν νὰ εἶναι γεωργοί, θὰ πᾶνε εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, εἰς τὴν Τράπεζαν. Καὶ ἑπομένως ἐφ’ ὅσον ἔχουν τὰ μέσα νὰ πᾶνε εἰς τὸ Γυμάσιον, θὰ τὰ ἀφήσωμεν νὰ τύχουν κλασσικῆς μορφώσεως ἢ μορφώσεως πρακτικοῦ Λυκείου μὲ διαφορικὸν λογισμόν.

§86Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν εἰς τὰ κέντρα τὰ μικρά, τὰ ἀγροτικὰ ποὺ ἔχομεν τὰ γυμνάσια κάμετε τεχνικὰς καὶ γεωργικὰς σχολὰς θὰ μείνουν μόνον μερικοὶ μαθηταί, οἱ δὲ ἄλλοι θὰ πᾶνε εἰς τὰ γυμνάσια τὰ ὁποῖα κεῖνται μακράν. Δηλαδὴ θὰ ἐγκαταλείψουν τὸ χωριό των.

§87Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, αὐτὴν τὴν ἀντίρρησιν θὰ ἠμπορούσατε νὰ μοῦ τὴν πῆτε ἐὰν καταργούσατε τὰ ἑκατὸ γυμνάσια, ἀλλὰ δὲν τὰ καταργεῖτε.

§88Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Πηγαίνουμε μὲ ἰδέαν σιγὰ–σιγὰ νὰ τὰ ἀντικαταστήσωμεν διὰ πρακτικῶν σχολείων.

§89Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐφ’ ὅσον σήμερον δὲν ὑπάρχει δυνατότης νὰ καταργηθῶσιν......

§90Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μονομιᾶς δὲν μποροῦμε νὰ τὰ καταργήσωμεν.

§91Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Εἶπα καὶ πρωτήτερα ὅτι θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ὑπουργὸς νὰ τὰ καταργήσῃ.

§92Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σεῖς ἐκάμετε τὰ νομοσχέδιά σας καὶ ὁμολογεῖτε καὶ εἰς τὴν ἔκθεσίν σας καὶ εἰς τὰ νομοσχέδιά σας τὸ διαπιστώνετε, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καταργηθοῦν. Ἀφοῦ ὄχι μόνον δὲν τὰ καταργεῖτε, ἀλλ’ ἐκτὸς ποὺ ἔχετε ἀτελῆ, τὰ κάμνετε πλήρη. Ἀλλ’ ἐγὼ ἀποδέχομαι ὅτι αἱ δυνατότητες αἱ κοινωνικαί, αἱ πολιτικαί, ὅ,τι θέλετε, καὶ αἱ ψυχολογικαὶ ἀκόμη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ εἶναι τοιαῦται, ὥστε δὲν σᾶς ἐπιτρέπουν νὰ τὰ καταργήσητε. Δὲν συζητῶ αὐτὸ τὸ θέμα.

§93Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἡ βάσις εἶναι, ὅτι πρέπει νὰ ἀντικατασταθῶσι διὰ πρακτικῶν σχολῶν.

§94Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν λέγω διὰ τὰ Γυμνάσια. Ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λειτουργήσουν 150 πρακτικὰ μέσα γεωργικὰ σχολεῖα. Δὲν εἶναι δυνατὸν, διότι, θὰ ἔχετε χιλιάδας θεσιθήρας, οἱ ὁποῖοι θὰ θέλουν νὰ τοὺς διορίσητε εἰς θέσεις. Ἐπίσης εἴπατε, ὅτι θὰ καταργήσητε τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα. Καὶ ἔχετε ἤδη ἓν κολοσσιαῖον πρόβλημα καταργήσεως 300 Ἑλληνικῶν σχολείων καὶ ἀντικαταστάσεως αὐτῶν τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων μὲ 300 ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἶναι κολοσσιαῖον πρόβλημα καὶ δὲν γνωρίζω ἂν θὰ κατορθώσητε νὰ τὸ φέρετε εἰς πέρας. Ἀλλ’ ἔρχομαι εἰς τὰ Γυμνάσια καὶ σᾶς λέγω, ὅτι ἂν θέλετε νὰ κάμετε διαφοροποίησιν πρέπει νὰ ἀκολουθήσητε τὰς νεωτέρας παιδαγωγικὰς ροπάς. Καὶ ποῖαι εἶναι αἱ νέαι παιδαγωγικαὶ ροπαί, διότι ἐπιμένω εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα; Ὅταν λέγω γεωργικὸν Γυμνάσιον, δὲν ἐννοῶ ἓν Γυμνάσιον τὸ ὁποῖον θὰ βγάνῃ ἀνθρώπους ἔχοντας τὰ προσόντα νὰ καταλάβωσι θέσεις γεωργικάς. Ἐννοῶ ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι ἐφοίτησαν εἰς ἓν Γυμνάσιον καὶ ἀπέκτησαν τὰς γνώσεις ποὺ ἀποκτῶσιν οἱ ἀπόφοιτοι τῶν πρακτικῶν λυκείων, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ 6ον ἢ 7ον ἔτος θὰ ἀποκτῶσι καὶ γεωργικὰς γνώσεις. Δηλαδὴ ἡ γεωπονικὴ μόρφωσις κατὰ τὴν ἀντίληψιν τὴν ἰδικήν σας εἶναι τόσον ἀναγκαία καὶ ἀπόλυτος, ὅσον ἡ χημεία, φυσική, ἡ τριγωνομετρία καὶ ἡ κοσμογραφία. Δὲν εἶναι λοιπὸν κανέν’ ἀπ’ αὐτὰ τὰ πράγματα, τὰ φαινόμενα τὰ χημικὰ καὶ φυσικά. Δὲν προοδεύουν τόσον εἰς αὐτά, δὲν συγκρατοῦν τὰ παιδιά. Δὲν σκονταύουν περισσότερον τὰ παιδιὰ εἰς χημικὰ προβλήματα καὶ εἰς ζητήματα φυσικῆς, ἀπὸ ὅ,τι σκονταύουν ὅταν ἔρχονται εἰς ἐπαφὴν μὲ ζητήματα γεωπονικὰ καθ’ ἡμέραν, καὶ πολὺ περισσότερον τὰ παιδιὰ αὐτῶν τῶν 100 γυμνασίων, τὰ ὁποῖα λειτουργοῦν εἰς 100 ἀγροτικὰς περιφερείας. Ἐκτὸς τούτου κανὲν ἴσως ἀπὸ τὰ μαθήματα αὐτὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσελκύσῃ περισσότερον τὴν προσοχὴν τὴν παρατηρικότητα, τὴν αὐτενέργειαν τοῦ μαθητοῦ, ὅσον μποροῦν νὰ ἀσκήσουν τὴν παρατηρικότητα τὴν ἔντασιν τῆς προσοχῆς, τὴν αὐτενέργειαν, τὴν πρωτοβουλίαν τὰ γεωπονικὰ μαθήματα ἀσκούμενα καὶ πρακτικῶς. Καὶ δι’ αὐτὸ εἴδατε ὅτι εἰς ὅλα τὰ μέρη ἤρχισε νὰ γίνεται μία προσπάθεια μεταθέσεως τῶν γυμνασίων εἰς τοὺς ἀγροὺς καὶ προσπαθοῦν νὰ μορφώσουν τὰ παιδιά, τοὺς μαθητὰς τῶν γυμνασίων, μαζὶ μὲ τὴν διδασκαλίαν τῶν θεωρητικῶν γεωπονικῶν μαθημάτων καὶ πρακτικῶς. Εἶναι τὰ λεγόμενα (.....). Καὶ δι’ αὐτὸ ὅταν ἐκάμαμε τὸν σχετικὸν νόμον περὶ γεωργικῶν γυμνασίων ἠξιώσαμεν νὰ γίνουν γεωργικὰ γυμνάσια ἐκεῖ ὅπου αἱ κοινότητες καὶ οἱ δῆμοι θὰ παρεῖχον μίαν ἔκτασιν 500 τοὐλάχιστον στρεμμάτων ὥστε νὰ γίνεται καὶ πρακτικὴ ἐξάσκησις εἰς τὰ γεωργικὰ μαθήματα. Ποία θὰ ἦτο ἡ ὠφέλεια ἐὰν κατωρθώναμεν τὰ 100 γυμνάσια τὰ ὁποῖα διατηροῦνται νὰ λάβωσιν αὐτὸν τὸν τύπον; Θὰ κατωρθώναμεν τὰ ἑξῆς. Σήμερον, ἀφοῦ διατηροῦνται τὰ γυμνάσια, τὰ παιδιὰ αὐτὰ τὰ ὁποῖα φοιτῶσιν οὕτως ἢ ἄλλως εἰς τὰ γυμνάσια θὰ ἀποκτῶσιν ἐγκυκλοπαιδικὴν μόρφωσιν, διότι ἀσφαλῶς εἶναι πολὺ ἀρτιωτέρα καὶ τελειοτέρα ἡ μόρφωσις καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἀσκήσεως καὶ θετικῶν γνώσεων εἰς τὰ Γυμνάσια εἰς τὰ ὁποῖα διδάσκονται καὶ ἐμπορικὰ πράγματα. Ἀλλ’ ἐπὶ πλέον θὰ εἴχαμεν τὸ ἑξῆς πλεονέκτημα. Ὅτι τὰ ⅔ τῶν παιδιῶν αὐτῶν, τὰ ὁποῖα φοιτῶσιν εἰς τὰ γυμνάσια καὶ δὲν πηγαίνουν, κατὰ τὴν στατιστικήν—διότι ἐκ τῶν 5.000 ἀποφοίτων 2.000 πηγαίνουν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, οἱ ἄλλοι 3.000 ἀκολουθοῦν ἄλλα ἐπαγγέλματα—οἱ ἀπόφοιτοι αὐτῶν τῶν γυμνασίων θὰ εἶναι ἱκανώτατοι, ἐὰν δὲν πᾶνε εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, ἐὰν θελήσωσιν νὰ ἀκολουθήσωσιν οἱονδήποτε ἄλλο πρακτικὸν στάδιον. Τὶ πρακτικὸν στάδιον θέλετε; Θέλετε νὰ εἶναι ἔμποροι; Τραπεζητικοὶ ὑπάλληλοι; Νὰ μείνωσιν εἰς τὰ χωριά των, νὰ ἀγαπήσωσι τὴν γῆν ἐὰν δὲν εὕρωσι διέξοδον εἰς τὸ Πανεπιστήμιον ἢ εἰς ἄλλας θέσεις ἀστικάς, βιομηχανικάς, τεχνικὰς καὶ ἀναγκασθῶσι νὰ μείνωσι εἰς τὸν τόπον των, θὰ εἶναι καλλίτερον νὰ ἀφοσιωθῶσιν εἰς τὴν γεωργίαν, δεδομένου ὅτι πολλοὶ ἔχουν τὰ μέσα καὶ οἱ γονεῖς των ἔχουν ἀρκετὰ κτήματα καὶ μποροῦν νὰ ἀφοσιωθῶσιν ἐπιτυχῶς εἰς τὴν γεωργίαν. Τὸ ἄλλο πλεονέκτημα τὸ ὁποῖον εἶναι σπουδαιότατον εἶναι τὸ ἑξῆς: ὅτι ὁ κόσμος τῶν διανοουμένων θὰ σχηματισθῇ σὺν τῷ χρόνῳ, ὥστε νὰ ἀντιλαμβάνεται τὰ σπουδαιότερα κοινωνικὰ μαθήματα. Σήμερον ὁ κόσμος τῶν διανοουμένων δὲν μορφώνεται κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ἀντιλαμβάνεται ἐπαρκῶς τὰ σπουδαιότερα οἰκονομικὰ καὶ κοινωνικὰ προβλήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι προβλήματα ἔχοντα σχέσιν μὲ τὴν γεωργικὴν ζωήν. Ἀλλὰ τὸ περίεργον εἶναι, ὅτι ἐνῷ ὑπῆρχεν ὁ θεσμὸς αὐτὸς τῶν γεωργικῶν γυμνασίων, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις ὑπεσχέθη νὰ διαθέσῃ δὲν ξεύρω πόσα ἑκατομμύρια, 50 ἢ 60, διὰ τὴν αὔξησιν τῶν γεωργικῶν γυμνασίων, ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας εἰς τὸν ὁποῖον ὑπάγονται τὰ γεωργικὰ αὐτὰ γυμνάσια εἰς τὰ νομοσχέδιά του δὲν ἠθέλησε νὰ τὰ σκεφθῇ καθόλου καὶ νὰ λάβῃ καμμίαν ἀπολύτως πρόνοιαν, εἰς τρόπον ὥστε νὰ τὰ προσαρμόσῃ εἰς ὁλόκληρον τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον εἰσήχθη εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν. Καὶ τώρα ἔρχομαι εἰς τὸ ἄλλο πρόβλημα τὸ σπουδαῖον, μιᾶς μεταρρυθμίσεως ἀφορώσης τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα γίνονται ὅλα ἡμιγυμνάσια μὲ πρόθεσιν καταργήσεως βραδύτερον. Δὲν γνωρίζω ἐὰν εἶχεν ὑπ’ ὄψιν τὴν τάσιν τῆς ἀνωτέρας μορφώσεως τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ Λαὸς καὶ ἡ ὁποία εἶναι ἰσχυροτάτη, δὲν γνωρίζω ἐὰν θὰ καταστῇ δυνατὸν νὰ καταργηθοῦν μίαν ἡμέραν τὰ ἡμιγυμνάσια καὶ νὰ γίνουν γεωργικὰ σχολεῖα. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὁ χρόνος εἶναι πολὺ ἀπώτερος, διότι δὲν ὑπάρχει ἄλλως τε καὶ τὸ κατάλληλον προσωπικὸν καὶ τὰ μέσα ὥστε, τὰ ἡμιγυμνάσια νὰ λειτουργοῦν ὡς ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα. Δὲν ἐννοοῦμεν γεωργικὰ σχολεῖα Διότι ἐνῷ ἔχομεν 100 γεωργικὰ σχολεῖα, τὰ 300 Ἑλληνικὰ σχολεῖα τὰ ὁποῖα εἶναι ὅπου δὲν ὑπάρχουν Γυμνάσια.....

§95Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Πόσα θέλετε κατὰ χρόνον νὰ μετατρέπωμεν εἰς ἐπαγγελματικὰ διὰ νὰ εἶσθε εὐχαριστημένος;

§96Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅσα θέλετε σεῖς.

§97Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Πόσα νομίζετε ὅτι δυνάμεθα νὰ μετατρέπωμεν;

§98Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ νομίζω 100 κατὰ χρόνον.

§99Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἐὰν κατορθώσωμεν 40–50, θὰ εἶναι καλά;

§100Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε ὑπουργὲ τῆς Παιδείας, σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας δὲν εἶναι κατάλληλον νὰ διαχειρισθῇ ζητήματα ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως, διότι ἐὰν ζητήσετε πληροφορίας ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας θὰ μάθετε ὅτι σήμερον ἔχουν ἱδρυθῆ 10 κατώτερα γεωργικὰ σχολεῖα καὶ ἐκ τῶν 10 τούτων ἐπαγγελματικῶν γεωργικῶν μόνον τὰ 3 λειτουργοῦν, τὰ ἄλλα δὲν λειτουργοῦν κυρίως ἐλλείψει προσωπικοῦ καὶ ἄλλων ἐγκαταστάσεων αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀπαραίτητοι. Λοιπὸν μὴ μοῦ λέτε ὅτι θὰ κάμετε 40 ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα. Ἐγὼ σᾶς λέγω, κύριοι, νὰ τὰ κάμετε καὶ χωρὶς νὰ ἔχετε γεωπόνους. Ἐὰν πράγματι θέλωμεν τὰ 300 Ἑλληνικὰ σχολεῖα νὰ μὴ λειτουργοῦν ὡς σχολεῖα κλασικῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, νὰ μὴ αὐξήσωμεν τὴν μονομέρειαν τῆς κατευθύνσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως τὴν ὁποίαν ἔχομεν. Διότι σήμερον τὶ γίνεται; Αὐξάνεται ἡ μέση ἐκπαίδευσις μὲ 300 Ἑλληνικὰ σχολεῖα τὰ ὁποῖα μετατρέπομεν εἰς ἡμιγυμνάσια. Ἑπομένως ἔχομεν μίαν αὔξησιν τῆς μονομερείας τῆς ἐκπαιδεύσεως τῆς μέσης κατὰ 300 ἡμιγυμνάσια, ἐφόσον δὲ δὲν λειτουργοῦν μὲ πρόγραμμα πλῆρες γυμνασίου εἶναι ἐκτὸς συζητήσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠθέλαμε νὰ κτυπήσωμεν, ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ ἐνισχύομεν. Ἀλλὰ ὁποία θὰ ἦτο ἡ λύσις τοῦ προβλήματος τὸ ὁποῖον ὑπάρχει; Εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα εἰς τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν ἑλληνικὰ σχολεῖα θὰ δημιουργηθῇ μία μεγάλη δυσχέρεια, διότι θὰ προξενήσωμεν μίαν ἀδικίαν, ἐπειδὴ θὰ ἐστεροῦμεν τὰ μέρη ἐκεῖνα ἑνὸς σχολείου κάπως ἀνωτέρου εἰς τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι τὰ παιδιὰ λαμβάνουν μίαν καλλιτέραν μόρφωσιν ἀπὸ ἐκείνην τὴν ὁποίαν λαμβάνουν εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα. Τὶ ἐπιβάλλεται νὰ γίνῃ; Ἐπιβάλλεται νὰ γίνουν ἀπὸ τώρα τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα ὄχι ἡμιγυμνάσια ἀλλὰ σχολεῖα διαφόρου τύπου. Πῶς θὰ γίνουν διαφόρου τύπου ἀφοῦ θέλομεν νὰ κάμωμεν γεωργικὰ σχολεῖα καὶ δὲν ἔχομεν γεωπόνος; Ἐγὼ θὰ ἔλεγον ἂς μὴ τὰ θεωρήσωμεν ἐπαγγελματικὰ γεωργικὰ σχολεῖα, ἂς τοὺς κάνωμεν ἕνα πρόγραμμα τοιοῦτον τὸ ὁποῖον νὰ προσαρμόζεται εἰς τὸ περιβάλον ἐκεῖνο τὸ τοπικὸν, π. χ. νὰ εἶναι ναυτιλιακόν, ἀναλόγως τοῦ περιβάλοντος, καὶ ἐφόσον ἔχομεν περιβάλον κατὰ 90% γεωργικὸν καὶ τὸ πρόγραμμα νὰ προσαρμόζεται εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς γεωργίας. Ἄς ἐπιτρέψωμεν εἰς τὰ παιδιὰ αὐτὰ ἐφόσον θέλουν νὰ ἀποκτήσουν μεγάλην ἐπιμέλειαν καὶ διὰ θεωρητικῶν παραδόσεων, νὰ δύνανται νὰ δίδουν ἐξετάσεις κατατακτηρίους εἰς τὸ Γυμνάσιον. Ὑπάρχει μία τροπολογία τῶν βουλευτῶν Κυκλάδων, ἡ ὁποία εἶναι πολὺ πρακτική. Ἄς ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ κατατάσωνται ὅλοι εἰς τὰ ἡμιγυμνάσια καὶ ἂς καθορισθῇ τὸ πρόγραμμα αὐτὸ ὅμοιον μὲ τὸ πρόγραμμα τῆς 1ης καὶ 2ας γυμνασίου. Ἐφόσον δὲ δὲν ὑπάρχει προσωπικὸν ἰδιαίτερον, διὰ νὰ διδάσκῃ τὰ μαθήματα τὰ ἰδιαίτερα τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ διδάσκωνται εἰς τὰ γυμνάσια, ἡ μόνη λύσις εἶναι ὅτι μέχρις ὅτου ἀποκτήσωμεν τὸ κατάλληλον προσωπικὸν τὰ μαθήματα νὰ διδάσκωνται ἔστω καὶ θεωρητικῶς ἀπὸ τοὺς καθηγητὰς τῶν φυσικῶν ἢ τῶν ἄλλων.

§101Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Νομίζετε, ὅτι πρέπει νὰ ὀνομασθοῦν κατώτερα δημοτικὰ σχολεῖα;

§102Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Παπανδρέου, δὲν εἶπον νὰ γίνουν κατώτερα ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα διότι αὐτὰ δὲν πρόκειται νὰ εἶναι κατώτερα ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα. Ἀλλὰ μὴ τὰ λέτε ἡμιγυμνάσια μὴ τοὺς δίδεται τὸ πρόγραμμα ἀπολύτως τῶν τάξεων τοῦ Γυμνασίου, φροντίσατε σὺν τῷ χρόνῳ τὰ Γυμνάσια αὐτὰ νὰ ἀποκτήσουν καὶ τὸ κατάλληλον προσωπικόν. Τὸ λέγω δὲ αὐτὸ διὰ δύο λόγους. Πρῶτον διὰ τὸν λόγον ὅτι ἐὰν τὰ ἱδρύσετε ὡς ἡμιγυμνάσια, θὰ εἶναι δύσκολον κατόπιν νὰ τὰ μετατρέψητε εἰς πρακτικὰ σχολεῖα, διότι θὰ ὑπάρχῃ μιὰ ἀντίδρασις τὴν ὁποίαν ὅλοι βλέπομεν. Ἐνῷ τώρα ποὺ γίνεται ἡ μεταρρύθμισις, τώρα ποὺ αἱ δύο τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου πηγαίνουν εἰς τὸ Δημοτικὸν καὶ οἱ κάτοικοι ἀντιλαμβάνονται ὅτι δὲν στεροῦνται παρὰ μιᾶς μόνον τάξεως, εἶναι δυνατὸν χωρὶς καμμίαν ἀντίδρασιν νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὰ τὰ σχολεῖα πρακτικὴν κατεύθυνσιν. Ὀνομάσατέ τα, ἂν θέλετε, πρακτικὰ λύκεια—δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει—ἀλλὰ δώσατε ἕνα ἄλλο πρόγραμμα. Μὴ τὸ πάρετε αὐτὸ ὡς τίποτε τρομερόν. Σᾶς εἶπον καὶ ὅταν ὡμίλουν περὶ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ὅτι καὶ εἰς ἄλλα Κράτη, ὅπως ἡ Γερμανία, ὑπάρχουν ἑκατοντάδες ὅλων σχολείων γεωργικῶν καθαρῶς θεωρητικῶν χωρὶς καμμίαν πρακτικὴν διδασκαλίαν, τὰ λεγόμενα..... σχολεῖα. Ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει νὰ εἶσθαι βέβαιοι ὅτι οὐδέποτε θὰ καταστῇ δυνατὸν αὐτὰ τὰ γυμνάσια νὰ γίνουν γεωργικὰ πρακτικὰ σχολεῖα. Ἐκτὸς ὅμως τούτου θὰ εἶναι πολὺ προτιμότερον καὶ πολὺ ὠφελιμώτερον νὰ διδάσκωνται μερικὰ πράγματα εἰς τὰ σχολεῖα αὐτά, ἀλλὰ διάφορα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα διδάσκονται εἰς τὰ γυμνάσια ἔστω καὶ θεωρητικῶς. Πάντως θὰ εἶναι ὠφελιμώτερον, διότι ὅλα τὰ παιδία ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ μπορέσουν νὰ φοιτήσουν εἰς τὸ πλῆρες Γυμνάσιον θὰ ἔχουν αὐτὰς τὰς γνώσεις. Ἐὰν ἐγένετο αὐτὴ ἡ διαρρύθμισις, ἂν δηλαδὴ τὰ ἡμιγυμνάσια ὅλα ἀντικαθιστῶντο μὲ ἰδιαίτερα κατώτερα, ἂν θέλετε, πρακτικὰ λύκεια οἱουδήποτε τύπου ἀναλόγως τοῦ κοινωνικοῦ περιβάλοντος......

§103Κ. ΛΙΔΩΡΙΚΗΣ. Ὀνομάσατέ τα ἀνώτερα δημοτικὰ σχολεῖα.

§104Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μὴ τὰ λέτε δημοτικὰ σχολεῖα, διότι εἰς αὐτὰ θὰ βάλετε ἀποφοίτους τοῦ Γυμνασίου νὰ διδάσκουν, θὰ βάλετε καθηγητάς, ἑπομένως δὲν εἶναι ἀνώτερα δημοτικὰ σχολεῖα, θὰ εἶναι κάτι τι μέσον, δηλαδὴ θὰ εἶναι σχολεῖα εἰς τὰ ὁποῖα θὰ φοιτήσουν παιδιὰ τὰ ὁποῖα θὰ μάθουν καὶ μερικὰ πρακτικὰ πράγματα τὰ ὁποῖα θὰ τοὺς εἶναι χρήσιμα εἰς τὸν βίον των. Ὥστε καὶ θεωρητικῶς ἂς φροντίσῃ ἡ Κυβέρνησις, κάθε χρόνο 40 ἀπὸ αὐτὰ τὰ σχολεῖα νὰ ἀποκτήσουν τὸ κατάλληλον προσωπικόν, διὰ νὰ λειτουργοῦν καὶ ὡς ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα.

§105Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν ἐμποδίζει τὸ νομοσχέδιον τὴν μεταβολὴν τοῦ προγράμματος.

§106Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς ἐμποδίζει, διότι θέτετε ὡς κατεύθυνσιν, ὅλα αὐτὰ τὰ σχολεῖα νὰ εἶναι ἡμιγυμνάσια. Σᾶς λέγω δέ, ὅτι τὰ 300 αὐτὰ ἡμιγυμνάσια θὰ εἶναι ὀργανισμοὶ οἱ ὁποῖοι θὰ θέλουν νὰ ὁλοκληρωθοῦν, νὰ ἀποκτήσουν καὶ 4ην, 5ην, καὶ 6ην Γυμνασίου. Αὐτὸ νομίζω εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅπως ἀποδυκνύῃ ἡ ἱστορία ὅλων τῶν σχολείων. Ὅπου κάμετε μίαν τάξιν, αὐτὴ ἡ τάξις ἀποτελεῖ τὸ κύτταρον τὸ ὁποῖον θά δημιουργήσῃ καὶ 2ον κύτταρον, καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς.

§107Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Θέλετε νὰ ἀλλάξουμε τὸ ὄνομα;

§108Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι τὸ ὄνομα μόνον, νὰ ἀλλάξητε τὸ πρόγραμμα.

§109Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Σᾶς εἶπον ὅτι ἐπὶ τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου δὲν δεσμευόμεθα ὅπως λέγετε σεῖς.

§110Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δεσμεύεσθε, κ. ὑπουργέ.

§111Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς παιδείας). Ὄχι.

§112Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς λέγω καὶ πάλιν ὅτι ἐπιμένετε εἰς τὰ νομοσχέδια σας ὅπως τὰ διετυπώσατε καὶ δὲν θέλετε νὰ ἀκούσητε καμμιὰ παρατήρησι.

§113Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ὄχι, κάθε ἄλλο.

§114Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς ἱκέτευσα νὰ τοὺς δώσετε τὰ μέσα, τότε ὅταν ὡμίλουν, διὰ νὰ μπορέσουν νὰ ἐργασθοῦν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι, ἀλλὰ δὲν μὲ ἀκούσατε καὶ σήμερα τὸ ἴδιον κάμετε. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν πλειοψηφίαν καὶ δύναται νὰ ψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον αὐτό, ἀλλὰ σᾶς λέγω ὅτι μὲ τὰ νομοσχέδια ὅπως τὰ κάμετε, ῥιζικὴ μεταρρύθμισις δὲν γίνεται, ἡ ἐγκυκλοπαιδικὴ μόρφωσις δὲν θὰ εἶναι ἀρτία, θὰ ὑπάρχῃ μονομέρεια ἡ ὁποία θὰ ἀποτελῇ τὸ σπουδαιότερον ἐλάττωμα τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τὴν ὁποίαν μονομέρειαν ἐνισχύετε ἀφοῦ δὲν δίδετε εἰς τὰ 300 Ἑλληνικὰ σχολεῖα ἕνα διαφορετικὸν πρόγραμμα πρακτικῆς μορφώσεως. Δὲν μὲ ἐνδιαφέρει τὸ ὄνομα, μὲ ἐνδιαφέρει ἡ οὐσία τοῦ πράγματος. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔχομεν θεολόγους οἱ ὁποῖοι διδάσκουν φυσικὴν ἢ ἄλλο μάθημα, δὲν βλέπω διὰ ποῖον λόγον ὁ φυσικὸς δὲν θὰ μποροῦσε θεωρητικῶς τοὐλάχιστον νὰ κάμῃ γεωργικὰ μαθήματα. Ἂν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ ἐπαγγελματικὸν σχολεῖον ἔχω πολλὰς ἀξιώσεις, ἔχω ἀξίωσιν νὰ ὑπάρχῃ ἕνα μεγάλο ἀγρόκτημα, νὰ ὑπάρχουν πλήρεις ἐγκαταστάσεις, διὰ νὰ μὴ κοροϊδεύωμεν τὸν κόσμο ὅτι τὰ παιδιά του μορφώνονται ἐπαγγελματικῶς. Σήμερον δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ, πρόκειται μόνον νὰ γίνουν αὐτὰ τὰ σχολεῖα εἰς τὰ ὁποῖα νὰ λαμβάνουν κάποιαν πρακτικὴν μόρφωσιν τὰ παιδιὰ ἀνωτέραν ἐκείνης τὴν ὁποίαν λαμβάνουν εἰς τὰ Γυμνάσια, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἀνακοπῇ τὸ ῥεῦμα εἰς τὰ Γυμνάσια. Καὶ ἐξ ἄλλου αὐξανομένης κατ’ ἔτος τῆς φοιτήσεως εἰς αὐτὰ τὰ σχολεῖα, νὰ ἔχωμεν ὀλιγωτέρους ἀποφοίτους τῶν Γυμνασίων, ἀλλὰ καὶ νὰ ἔχωμεν καὶ ἀνθρώπους πολὺ ἀρτιώτερον μορφωμένους οἱ ὁποῖοι νὰ μποροῦν νὰ φοιτήσουν εἰς αὐτὰ καλλίτερον ἀπὸ τὰ σχολεῖα τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ἔτσι μόνον, ἂν θελήσωμεν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς ἀνάγκας τὰς ἐκπαιδευτικάς, θὰ μπορέσωμεν νὰ ἔχωμεν καλὰ ἀποτελέσματα. Καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, διότι ἐπιθυμῶ οἱ ἀπόφοιτοι τῶν γυμνασίων νὰ ἔχουν μόρφωσιν, πρέπει νὰ ὑποχρεώσητε τοὺς μαθητὰς τῶν γυμνασίων ἕνα ἢ δύο χρόνια νὰ ἐκμανθάνουν τὰ Λατινικά, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀπαραίτητα καὶ διὰ τοὺς νομικοὺς καὶ διὰ τοὺς φαρμακοποιοὺς καὶ διὰ τοὺς ἰατροὺς καὶ φιλολόγους καὶ ἕνα σωρὸ ἄλλους ἐπιστήμονας καὶ ἐπὶ τέλους εἶναι ἀπαραίτητα διὰ μίαν γενικὴν μόρφωσιν. Διότι ὁ θέλων νὰ παρακολουθήσῃ καὶ νὰ κάμῃ ἀνωτέρας σπουδάς, εἰς κάθε του βῆμα θὰ συναντήσῃ καὶ μίαν Λατινικὴν ἔκφρασιν καὶ ἕνα Λατινικὸν κείμενον καὶ μίαν παραπομπὴν Λατινικὴν καὶ εἶναι βέβαιον ὅτι ἡ μόρφωσις ἡ ἐγκυκλοπαιδικὴ δὲν εἶναι πλήρης, σύμφωνα μὲ τὰς ἀντιλήψεις τῶν ἄλλων Κρατῶν. Νὰ εἶσθε βέβαιοι ὅτι ἂν αὐξήσετε τὰ ἔτη τῆς φοιτήσεως εἰς 7, δύο ἔτη διδασκαλίας τῶν λατινικῶν θὰ ἦσαν ἐπαρκῆ νὰ δώσουν τόσας γνώσεις Λατινικῶν ὅσας γνώσεις ἀποκτοῦν σήμερον οἱ ἀπόφοιτοι τῶν γυμνασίων διδασκόμενοι ἐπὶ τόσα ἔτη καὶ οἱ ὁποῖοι τὸ μόνον ποὺ ξεύρουν εἶναι νὰ διαβάζουν καὶ τίποτε ἄλλο. Ἂς μάθουν τώρα νὰ διαβάζουν Λατινικά, διὰ νὰ μὴ εὑρίσκωνται πρὸ βουνῶν ἀνυπερβλήτων ὅταν βλέπουν μίαν φράσιν Λατινικήν. Διὰ τὸ ζήτημα τῆς συνεκπαιδεύσεως, δὲν ὑπάρχει νομίζω ἀνάγκη νὰ ἐπεκταθῶ πολύ. Ὅταν θὰ ἔχωμεν τοιαῦτα, ἐπειδὴ ὑπάρχει πληθώρα μαθητῶν καὶ μαθητριῶν, εἶναι ἀκατανόητον νὰ δημιουργήσωμεν ἀνώτερα παρθεναγωγεῖα τὰ ὁποῖα νὰ δίδουν τὰ αὐτὰ προσόντα τὰ ὁποῖα δίδουν καὶ τὰ πλήρη γυμνάσια εἰς τοὺς ἀποφοίτους. Εἶναι ἀκατανόητον αὐτὸ καὶ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἔκαμε τὸ νομοσχέδιον, εἰς τρόπον ὥστε ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀνωτέραν μόρφωσιν νὰ ὑποβιβάζωνται καὶ νὰ τίθενται εἰς τὴν αὐτὴν μοῖραν μὲ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔχουν κατωτέραν μόρφωσιν. Θέλετε νὰ ὑπάρχῃ μέση ἐκπαίδευσις; Ἐγὼ θὰ σᾶς εἴπω ὅτι αὐτὸ εἶναι ζήτημα τῶν δήμων καὶ τῶν ὀργανισμῶν τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως. Δὲν ἠμπορεῖ τὸ Κράτος νὰ συντηρήσῃ καὶ σχολεῖα, μέσα σχολεῖα τὰ ὁποῖα εἶναι χρήσιμα μόνον διὰ μαθητρίας σχετικῶς ἀνωτέρας τάξεως, διότι ἂν θέλουν νὰ μορφωθῶσιν τελειότερον, χάριν ἐπαγγελματικοῦ σκοποῦ, νέαι ἀνήκουσαι εἰς τὰς ἀνωτέρας τάξεις αὐταὶ βεβαίως ἢ θὰ πᾶνε εἰς ἓν καθαρῶς ἐπαγγελματικὸν σχολεῖον ἢ εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν νὰ ἀκολουθήσουν ἀνωτέρας σπουδάς. Βεβαίως δὲν πᾶνε εἰς τὰ ἀνώτερα παρθεναγωγεῖα εἰς τὰ ὁποῖα δίδονται προσόντα ἴδια μὲ τὰ προσόντα τῶν γυμνασίων. Ἐπὶ τέλους καταργήσατε καὶ τὰ γυμνάσια καὶ στείλατε τοὺς μαθητὰς εἰς τὰ παρθεναγωγεῖα διὰ ν’ ἀποκτήσουν τὰ ἀνώτερα αὐτὰ προσόντα 2 ἔτη προτήτερα ἀπὸ ὅ,τι τὰ ἀποκτοῦν εἰς τὰ γυμνάσια.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μακκᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§116Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Κύριοι βουλευταί, ὀρθώτατα, νομίζω, ἡ Βουλὴ εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν ἀποδίδει ἄλλην τόσην σημασίαν ὅσην ἀπέδωκε καὶ εἰς τὴν στοιχειώδη τοιαύτην. Διότι ἂν βεβαίως τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἡ σημασία εἶναι μεγάλη κατὰ τοῦτο, ὅτι ἀπευθύνεται εἰς τὴν ὁλότητα τοῦ λαοῦ, καὶ ὅτι ἑπομένως τίθεται πρὸ ἡμῶν ἓν ζήτημα ποσοτικόν, ἀλλὰ προκειμένου περὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι αὕτη πρόκειται νὰ ἐκμαιεύσῃ καὶ καὶ δημιουργήσῃ τὴν ἐπίλεκτον ἐκείνην τάξιν, τὴν ἐπονομασθεῖσαν πνευματικὴν ἀριστοκρατίαν, δηλαδὴ τὰ μεγάλα ἐκεῖνα στελέχη τῆς μετέπειτα πνευματικῆς καὶ οἰκονομικῆς ἡμῶν ζωῆς. Ἡ ὀργάνωσις ἄρα τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως θέτει πρὸ ἡμῶν ἕνα σημαντικώτατον ποιοτικὸν ζήτημα. Ἀπὸ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως εἶναι εὐτύχημα ὅτι ἡ Βουλὴ μετὰ τοσαύτης σοβαρότητος ἀντιμετωπίζει τὸ ζήτημα. Καὶ νομίζω, ὅτι ἓν ἢ δύο ἐκ τῶν σχετικῶν προβλημάτων τὰ ὁποῖα τίθενται, καὶ τὰ ὁποῖα ἄλλως τε ἔθιξεν καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, δύνανται νὰ προκαλέσουν τὰς ἀκολούθους σκέψεις. Ὄσον ἀφορᾷ, πρῶτον, τὸν ἀριθμὸν τῶν τάξεων τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, δηλαδὴ τῶν γυμνασίων, θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκφράσω ἕνα κἄποιον σκεπτικισμὸν ἐν σχέσει μὲ τὴν σκοπιμότητα τοῦ ποσοῦ τῆς διδασκομένης ὕλης, ἄνευ τῆς κατὰ προτίμησιν ἐξετάσεως τοῦ ποιοῦ τῆς ἐν τῇ μέσῃ ἐκπαιδεύσει διδασκαλίας. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω τὸ ἀρχαῖον ρητὸν ὅτι «οὐκ ἐν τῷ πολλῷ τὸ εὖ», ἀλλὰ θὰ τονίσω, ὅτι ἐὰν βεβαίως εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν ἐφαρμόζεται ἀπολύτως, ὅμως καὶ διὰ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν δὲν παύει νὰ εἶναι ἔν τινι μέτρῳ ἀληθὲς τὸ ἀξίωμα ἐκεῖνο κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ ἐκπαίδευσις εἶναι μᾶλλον μία μύησις πρὸς περαιτέρω διδασκαλίαν καὶ ἐκμάθησιν. Ἡ ἐκπαίδευσις δηλαδὴ οὔτε εἰς τὴν στοιχειώδη, οὔτε εἰς τὴν μέσην αὑτῆς μορφὴν δὲν πρόκειται νὰ ἐξαντλήσῃ ὡρισμένον κύκλον μαθημάτων τὰ ὁποῖα νὰ διδαχθοῦν εἰς τοὺς μαθητάς. Πρόκειται ἁπλῶς ἔν τινι ὡρισμένῳ βαθμῷ, φυσικὰ πολὺ μεγαλείτερον ἐν τῇ μέσῃ ἐκπαιδεύσει, νὰ κεντρίσῃ τὸ ἐνδιαφέρον αὐτῶν καὶ νὰ τοὺς ἐξασφαλίσῃ τὴν καθοδήγησιν ἐκείνην τῆς σκέψεως, ἐν ὀνόματι τῆς ὁποίας μετὰ τὴν λῆξιν τῆς μαθητικῆς περιόδου ὁ ἀπόφοιτος θὰ συμπληρώσῃ τὰς γνώσεις του καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν σταδιοδρομίαν του ἐν τῷ ὑπολοίπῳ του βίῳ. Ἑπομένως ἄν ἀντὶ ἑξαετοῦς ἦτο ἑπταετὴς ἡ ἐκπαίδευσις, βεβαίως θὰ ἠγγίζωμεν πολὺ πλησιέστερα πρὸς τὴν ἰδέαν τῆς πληρεστέρας κατὰ τὸ δυνατὸν ἐκπαιδεύσεως πρὸς τὴν ὁποίαν πρέπει συντόνως νὰ τείνωμεν. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι τὸ κακὸν τοῦ πρὸς τὸ παρὸν περιορισμοῦ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως εἰς 6 ἔτη δὲν εἶναι τόσον μεγάλο, ὅσον ἠμπορεῖ ἐκ πρώτης ὄψεως νὰ τὸ πιστεύσῃ κανείς. Τὸ ἕτερον ἀντιθέτως ζήτημα τὸ ὁποῖον ἔθιξεν ὁ ἀξιότιμος κ. ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, εἶναι νομίζω σπουδαιότατον. Δηλαδὴ τὸ ζήτημα τῆς ἐντὸς ὡρισμένου χρονικοῦ διαστήματος καταργήσεως τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων καὶ ἀντικαταστάσεως αὐτῶν διὰ τῶν ἐπαγγελματικῶν σχολείων. Ἐν τῇ πρώτῃ του εἰσηγητικῇ ἀγορεύσει ὁ ἀξιότιμος κ. ἐκ Λέσβου βουλευτὴς ἐπρότεινεν ἀκριβῶς τὴν διὰ νομοθετικῶν μέτρων κατοχύρωσιν τῆς ἔξω, οἱασδήποτε εἰς τὸ μέλλον πιέσεως, ἐξασφαλίσεως τῆς ἐντὸς ὡρισμένου χρονικοῦ διαστήματος καταργήσεως τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Θὰ ἤθελον ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς νῦν συζητήσεως τῶν νομοσχεδίων τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως νὰ ἐρωτήσω τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῆς Παιδείας ὑπουργὸν ἂν πράγματι ἔχῃ τὴν πρόθεσιν νὰ υἱοθετήσῃ τὰς ἀπόψεις ταύτας.

§117Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Τὰς υἱοθετῶ καὶ ὑποβάλλω τροπολογίαν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι θέτω 10 ἔτη.

§118Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτῶν τῶν δύο ζητημάτων, κ. βουλευταί, νομίζω ὅτι προκειμένης συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως ὑπάρχουν καὶ δύο ἄλλα σπουδαιότατα προβλήματα, τὰ ὁποῖα ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν. Καὶ ἐν πρώτοις τὸ πρόβλημα τῆς ἐπιλογῆς τῶν μαθητῶν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ φοιτῶσιν εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν. Ὁ κ. Εἰσηγητὴς τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς ὀρθότατα ἐν τῇ εἰσηγητικῇ του ἐκθέσει ἐτόνισεν ὅτι ἡ ἐπιλογὴ αὕτη πρέπει νὰ πραγματοποιῆται δι’ αὐστηροτάτων εἰσιτηρίων ἐξετάσεων. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, κ. βουλευταί, ἔτι περαιτέρω νὰ προβῶ καὶ νὰ ζητήσω ὅπως οὐ μόνον αἱ κατακτήριοι ἐν τῇ Μέσῃ Ἐκπαιδεύσει ἐξετάσεις εἶναι αὐστηρόταται, ἀλλ’ ὅπως καὶ εἷς ἀριθμητικὸς φραγμὸς τεθῇ ὅσον ἀφορᾷ τὸν ποσοτικὸν ὄγκον τῶν μαθητῶν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως θὰ προβαίνουν εἰς τὴν μέσην τοιαύτην. Νομίζω, —καὶ ὀρθότατα ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς ἐπὶ τῆς Παιδείας Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς τὸ ὑπεγράμμισε,— ὅτι πρέπει νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὸ νὰ θέσωμεν σπουδαιότατον φραγμὸν ἐναντίον τοῦ ψευτοκλασσικισμοῦ ἐκείνου τὸν ὁποῖον τροφοδοτεῖ ὁ ἀθρόος πληθωρισμὸς τῶν ἡμιμαθῶν καὶ ἡμιεπιστημόνων ἀποφοίτων τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Ὁ δὲ φραγμὸς αὐτὸς ὀρθότατα νομίζω ἐσημειώθη ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ μεταξὺ τῆς στοιχειώδους καὶ τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως. Ἄν τεθῇ ἐκεῖ ὁ φραγμός, οὐ μόνον θὰ μᾶς εἶναι εὐκολώτερον μετὰ μιᾶς κἄποιας μεγαλειτέρας ἐπιεικείας ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν εἴσοδον τῶν ἀποφοίτων τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως πρὸς τὴν ἀνωτέραν τοιαύτην, ἀλλὰ καὶ ψυχολογικῶς ὅσον ἀφορᾷ τὸ παιδὶ θὰ εἶναι πολὺ εὐκολώτερον εἰς τὴν ἡλικίαν τῶν 12–13 ἐτῶν, δηλαδὴ μετὰ τὸ τέρμα τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, νὰ τὸ σταματήσωμεν ἀπὸ ἕνα δρόμον κακόν, νοσηρόν, τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ λάβῃ, παρὰ νὰ τὸ ἀπομακρύνωμεν ἀπὸ τὸν δρόμον αὐτὸν τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐδημιουργήθη ἤδη ἐν αὐτῷ μία φιλοτιμία καὶ φιλοδοξία, δῆθεν, δικαιολογημένη ὅσον ἀφορᾷ τὴν περαιτέρω ἐξακολούθησιν τῶν σπουδῶν του. Τὸ κατὰ πόσον δὲ θὰ ἔπρεπε, τὸ εἰς ποῖον ἀριθμητικὸν δηλαδὴ φραγμὸν θὰ ἔπρεπε ν’ ἀποβλέψωμεν διὰ τὴν ρύθμισιν τῆς ἐπιλογῆς μεταξὺ τῶν ἀποφοίτων τῆς κατωτέρας ἐκπαιδεύσεως, αὐτὸ εἶναι πιστεύω ζήτημα στατιστικόν. Καὶ θὰ ἤμην εὐτυχὴς ἄν, ἐν ᾗ περιπτώσει τὴν ἄποψιν ταύτην υἱοθετῇ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ἡ ἁρμοδία ὑπηρεσία παρεῖχε τὰ στατιστικὰ ἐκεῖνα στοιχεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων νὰ δυνηθῇ νὰ στηριχθῇ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, διὰ νὰ καθαρίσουν τὴν ὡρισμένην ἀριθμητικὴν πλέον ἔκτασιν τῶν ἐν τῇ Μέσῃ Ἐκπαιδεύσει εἰς τὸ μέλλον ἑκάστοτε κατατασσομένων μαθητῶν. Μετὰ τὸ ζήτημα τοῦτο θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, κ. βουλευταί, νὰ θίξω ἓν ἄλλο, εἰς τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι καθόλου ὁμόφρων. Πρόκειται περὶ τοῦ ζητήματος τῆς διδασκαλίας τῆς Λατινικῆς γλώσσης ἐν τοῖς κλασσικοῖς γυμνασίοις. Τὸ νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον εἶναι ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς συνεπάγει οὐσιαστικῶς τὴν κατάργησιν τῆς διδασκαλίας τῆς Λατινικῆς γλώσσης καὶ τῆς Λατινικῆς φιλολογίας εἰς τὰ κλασσικὰ Γυμνάσια. Πράγματι, ἐνῷ μὲν γίνεται ἀφ’ ἑνὸς λόγος περὶ τῆς προαιρετικότητος τῆς διδασκαλίας τῆς Λατινικῆς, ὅμως δὲν ὑπάρχει ἀφ’ ἑτέρου καμμία ἀμφιβολία ὅτι θὰ εἶναι τόσον μικρὸς ὁ ἀριθμὸς ἐκείνων τῶν μαθητῶν οἱ ὁποῖοι αὐθορμήτως καὶ ἐξ ἰδίας προαιρέσεως θὰ ζητοῦν εἰς τὰ γυμνάσια τὴν διδασκαλίαν τῶν Λατινικῶν, ὥστε βεβαίως θὰ ὑποχωρήσῃ τὸ ὑπουργεῖον καὶ θὰ ὑποχωρήσουν αἱ ἁρμόδιοι ἐκπαιδευτικαὶ ὑπηρεσίαι πρὸ τῆς σπατάλης τὴν ὁποίαν θ’ ἀπῄτει δι’ ἕνα ἢ δύο Λατινοφίλους μαθητὰς ὁ διορισμὸς ἑνὸς εἰδικοῦ διὰ τὴν Λατινικὴν φιλολογίαν διδασκάλου. Ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ τοῦτο μόνον, κ. ὑπουργὲ τῆς Παιδείας. Δὲν θὰ ἀρνηθῆτε ὅτι εἰς ἡλικίαν 14–15–16 ἴσως ἀκόμη ἐτῶν, τὴν στιγμὴν δηλαδὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ζητεῖτε ἀπὸ τὸν μαθητὴν νὰ κάμῃ χρῆσιν τῆς προαιρετικότητος διὰ τὴν ἐκμάθησιν τῆς Λατινικῆς γλώσσης, δὲν ἔχει ἀκόμη ὁ ἴδιος ἀποφασίσει ποῖον ἐπάγγελμα θ’ ἀκολουθήσῃ.

§119Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἐγὼ λέγω εἰς τὴν ἔκθεσίν μου ὅτι δὲν εἶναι ἀπαραίτητα.

§120Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Τοῦτο δὲ νομοθετεῖται τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν καταργοῦμεν τὴν Λατινικὴν ἀπὸ τὰ πρακτικὰ Λύκεια, καὶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν γίνεται μία τοιαύτη γενικὴ τόνωσις τῆς πρακτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὥστε ν’ ἀποβλέπωμεν πλέον εἰς τὸν ἐκτοπισμὸν τῆς διδασκαλίας τοῦ κλασσικισμοῦ εἰς τὰ ἄλλωστε κλασσικὰ ἐπονομαζόμενα Γυμνάσια.

§121Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Εἰς τὰ πρακτικὰ ἡ Λατινικὴ δὲν καταργεῖται.

§122Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν δίδεται ἀφ’ ἑνὸς μία τοσαύτη ὤθησις, καὶ δικαίως, εἰς τὴν πρακτικὴν ἐκπαίδευσιν, πρὸς ἄλλην δηλ. κατεύθυνσιν παράλληλον τῆς κλασσικῆς.....

§123Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Κύριε βουλευτά.....

§124Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Τὸ πρόβλημα, κ. Ὑπουργέ, τίθεται ἀφ’ ἑτέρου ὡς ἑξῆς: Εἶναι νοητὸς ὁ περιοριζόμενος πλέον κλασσικισμὸς ἀντὶ ὅλων τῶν ἀπαραιτήτων στοιχείων, ἓν ἐκ τῶν ὁποίων εἶναι καὶ ἡ διδασκαλία τῆς Λατινικῆς γλώσσης; Καὶ ἀπαντῶ: Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ τοιοῦτος κλασσικισμός.

§125Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Πιστεύετε ὅτι μανθάνουν Λατινικά;

§126Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Νομίζω ὅτι, ἀνεξαρτήτως τῶν ἄλλων ἐπιχειρημάτων τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουν ὅτι ἡ Λατινικὴ γλῶσσα καὶ φιλολογία εἶναι ἀδιάσπαστον μέρος τοῦ κλασσικισμοῦ, δι’ ἡμᾶς τοὺς Ἕλληνας ὑπάρχει ἓν ἐπὶ πλέον ἐπιχείρημα, τὸ ὅτι ἔχομεν ὁλόκληρον τὸ Βυζαντινὸν πολιτισμὸν ὁ ὁποῖος τοὐλάχιστον ἀπὸ κρατικῆς ἀπόψεως βασίζεται ἀποκλειστικῶς σχεδὸν ἐν τῇ ἱστορικῇ του ἐμφανίσει καὶ τῇ ἀρχικῇ του ἐκδηλώσει ὅπως ἐπὶ τοῦ Ρωμαϊκοῦ πολιτισμοῦ τὸν ὁποῖον ἑπομένως δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀγνοῶμεν. Τὴν στιγμὴν δὲ κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ νομική μας φιλολογία κατὰ μέγα μέρος, ὁλόκληρος δὲ σχεδὸν ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἀστικὸν δίκαιον, εἶνε φιλολογία βασιζομένη ἐπὶ τοῦ Ρωμαϊκοῦ δικαίου καὶ τῆς Λατινικῆς γλώσσης, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν, ἂν ἀπὸ τοῦ νομικοῦ ἐπιπέδου μεταπηδήσωμεν ἐπὶ τοῦ φιλολογικοῦ, ἐμφανίζεται ἐπίσης ὡς συμφυὴς πρὸς τὰ Λατινικὰ ὁλόκληρος ὁ κλάδος ὄχι μόνον τῆς Βυζαντινῆς φιλολογίας, ἀλλ’ ἀκόμη καὶ τῆς Ἑλληνιστικῆς τοιαύτης ἡ ὁποία ὑπῆρξε μία συγχώνευσις τῶν δύο πολιτισμῶν τοῦ Λατινικοῦ καὶ Ἑλληνικοῦ. Νομίζω ὅτι ὑπ’ αὐτὰς τὰς συνθήκας καὶ προκειμένου ἰδιαιτέρως περὶ τῆς Ἑλλάδος ἡ κατάργησις τῆς διδασκαλίας τῆς Λατινικῆς γλώσσης ἀποτελεῖ πραγματικὸν σολοικισμόν. Καὶ ναὶ μὲν ἀντιπροβάλλεται συχνὰ τὸ ἐπιχείρημα: Ἀλλ’ ὅπως εἰς τὰ κλασσικὰ γυμνάσια ἐν τῇ ξένῃ ἔχῃ καταστῆ προαιρετικὴ ἡ διδασκαλία τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης διατὶ καὶ ἡμεῖς νὰ μὴ καθιερώσωμεν ἀντιστρόφως τὸν περιορισμὸν καὶ τὴν προαιρετικότητα τῆς διδασκαλίας τῆς Λατινικῆς; Τὸ πρόβλημα ὅμως δὲν εἶναι ἀκριβῶς τὸ αὐτό. Διότι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ γλῶσσα δὲν διδάσκεται ὑποχρεωτικῶς καὶ πάλιν ἀπό τινων μόνον ἐτῶν εἰς τὰ κλασσικὰ γυμνάσια τῆς δύσεως, εἶναι ἡ διδασκαλία τῆς ἐκμαθήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ ἀλφβήτου, διδασκαλία ἥτις δὲν παρουσιάζεται παρ’ ἡμῖν προκειμένου περὶ τῶν Λατινικῶν.

§127Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Συγνώμην, κ. συνάδελφε, ἔχετε λανθασμένας πληροφορίας. Εἰς τὴν Γαλλίαν τὰ γυμνάσια διαιροῦνται εἰς κλασσικὰ ὀνομαζόμενα, ὅπου εἶναι ὑποχρεωτικὰ τὰ Ἑλληνικά, Λατινικὰ καὶ μία ξένη γλῶσσα, εἰς τὴν κλάσιν βʹ. ὅπου εἶναι ὑποχρεωτικὰ τὰ Λατινικὰ καὶ δύο ξέναι γλῶσσαι καὶ εἰς τὴν κλάσιν γʹ. ὅπου εἶναι ὑποχρεωτικαὶ δύο ξέναι γλῶσσαι καὶ ἀνώτερα μαθηματικά.

§128Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἡ κλασσικὴ ἐκπαίδευσις δύναται νὰ νοηθῇ καὶ χωρὶς λατινικὰ καὶ χωρὶς Ἑλληνικά. Τὸ λέγω αὐτὸ διὰ τὸν κ. Μακκᾶν, ὁ ὁποῖος λέγει, ὅτι δὲν δύναται νὰ νοηθῇ κλασσικισμὸς ἄνευ τῆς λατινικῆς. Ἐγὼ ὅμως λέγω, ὅτι καὶ χωρὶς Ἑλληνικὰ δύναται νὰ νοηθῇ κλασσικισμός.

§129Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Ἐννοῶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγουν οἱ Γάλλοι humanités εἶναι αἱ κλασσικαὶ σπουδαί. Ἐγὼ δὲν τὰ λέγω αὐτὰ ἀποβλέπων μόνον εἰς τοὺς τύπους. Εἶμαι ὁ τελευταῖος ἴσως ὁ ὁποῖος δὲν θὰ θυσιάσῃ τὸ παραμικρότερον μέρος τῆς οὐσίας εἰς οἱονδήποτε τύπον. Νομίζω ὅμως, ὅτι ἡ διδασκαλία τῆς Λατινικῆς δὲν ἀνταποκρίνεται μόνον εἰς ἕνα τύπον.

§130Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον ἐγὼ τοιοῦτόν τι.

§131Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Ἐνόμισα ὅτι τὸ ὑπεθέσατε.

§132Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σέβομαι τρομερὰ τὴν ἀξίαν τῆς Λατινικῆς φιλολογίας. Ἐγὼ ἀπήντησα μόνον εἰς τὸ ἐπιχείρημα, ὅτι θὰ τὰ κάμωμεν τὰ κλασσικὰ γυμνάσια χωρὶς λατινικὰ καὶ λέγω ὅτι κλασσικὴ ἐκπαίδευσις ἐννοεῖται καὶ χωρὶς ἑλληνικά, ὄχι βέβαια ὅτι δὲν ἔχουν ἀξίαν.

§133Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Δὲν ἀποβλέπω εἰς τὴν σκοπιμότητα τῆς Λατινικῆς ὄχι τόσον δι’ αὐτὰς ταύτας τὰς ἐννοίας ἢ αὐτὰς ταύτας τὰς γνώσεις τὰς ὁποίας θ’ ἀποκτήσῃ ὁ μαθητὴς διὰ τῆς λατινικῆς γλώσσης ἢ διὰ τῆς Λατινικῆς φιλολογίας, ἀλλ’ ἀποβλέπω ἰδίως καὶ κυρίως εἰς τὴν πειθαρχίαν ἐκείνην τῶν σκέψεων, τὴν ὁποίαν δημιουργεῖ ἡ γνῶσις τῆς λατινικῆς γλώσσης, καὶ εἰς τὴν ὄξυνσιν δηλ. ἐκείνην τῆς σκέψεως τὴν ὁποίαν προσπαθεῖ συχνὰ ἡ παιδαγωγικὴ νὰ ἐπιτύχῃ, ὄχι πλέον διὰ τῆς διδασκαλίας μαθημάτων τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ ἀπομνημονευθοῦν, ἀλλὰ διὰ μαθημάτων τὰ ὁποῖα πρόκειται προοδευτικῶς οὕτως εἰπεῖν νὰ σφυρηλατήσουν τὴν μέθοδον τοῦ σκέπτεσθαι τὴν ὁποίαν κάθε ἄνθρωπος πρέπει ν’ ἀποκτήσῃ.

§134Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νομίζω, ὅτι εἰδικῶς δι’ ἡμᾶς δὲν δυνάμεθα νὰ κάμωμεν ἄλλο τι εἰμὴ νὰ ἐπιδοθῶμεν νὰ μάθωμεν Ἑλληνικά.

§135Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἴπομεν βέβαια.....

§136Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ ὁ Ἄγγλος ὁ ὁποῖος ἐξέρχεται τοῦ σχολείου γνωρίζει ἀρκετὰ λατινικά, εἰς ἡμᾶς δὲν γνωρίζουν τίποτε. Δι’ ἐμὲ εἶναι βέβαιον, ὅτι ἂν στρέψωμεν τὴν προσοχήν μας εἰς τὴν καλὴν ἐκμάθησιν τῆς ἰδικῆς μας γλώσσης καὶ εἰς τὴν ἐκμάθησιν μιᾶς ἢ δύο φιλολογιῶν ξένων, θὰ εἴμεθα πολὺ καλλίτερα καὶ συμφωνότερα πρὸς τὸν ἰδικόν μας χαρακτῆρα, παρὰ νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν ἐκμάθησιν τῆς Λατινικῆς.

§137Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε ἐν τούτοις καὶ εἰς αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα νὰ φέρω τὰς ἀντιρρήσεις μου. Θεωρῶ βεβαίως ὀρθὸν ἀπὸ μιᾶς ἀπόψεως αὐτὸ τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζετε, ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε ν’ ἀπαντήσω διὰ τοῦ ἑξῆς ἀντεπιχειρήματος: ὅτι ἑκάστης ἐκ τῶν γλωσσῶν ἡ διδασκαλία ἄλλην χορηγεῖ τροφὴν εἰς τὴν σκέψιν τῶν ἀνθρώπων, καὶ ὅτι ὅλαι αὐταὶ αἱ τροφαὶ εἶναι ἐπίσης ἀπαραίτητοι.

§138Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἄν ἐννοῆτε τὴν ἱστορίαν τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, μάλιστα. Ἀλλ’ εἶναι ἀνυπέρβλητος ἡ ἰδική μας ἱστορία.

§139Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Εἶναι ἀνυπέρβλητος ἀναμφισβητήτως, κ. Πρόεδρε, ἀλλὰ μὴ θελήσωμεν νὰ μειώσωμεν καὶ τὴν ἀξίαν τῆς Λατινικῆς φιλολογίας. Ἄν εἰς τὸν ἀρχαῖον Ἑλληνισμὸν ὀφείλωμεν τὴν ἔννοιαν τῆς ἁρμονίας, τὴν ἔννοιαν τῆς τάξεως ὅμως τὴν ὀφείλομεν εἰς τὸ Λατινικὸν πνεῦμα. Ἄν εἰς τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικὴν φιλολογίαν ὀφείλωμεν τὴν ἔννοιαν τοῦ κάλλους, εἰς τὴν ἀρχαίαν Ρώμην ὀφείλομεν τὴν ἔννοιαν τοῦ δικαίου.

§140Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχὴν δὲν ἔχομεν καιρόν, ἀρκεῖ μία ἀπὸ τὰς ἀρχαίας καὶ νὰ μάθωμεν καὶ ἀπὸ τὰς νεωτέρας....

§141Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὑπάρχει μία διαφορὰ εἰς τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα συζητοῦμεν. Ἄν ὑπάρχῃ πραγματικῶς ἀξία τῶν λατινικῶν πολιτισμῶν, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν ὑπάρχει ἀξία ἀμφισβήτησις, καὶ ἂν ὑπάρχῃ σκοπιμότης συνδιδασκαλίας δύο κλασσικῶν ἐπιστημῶν εἰς τὸ Γυμνάσιον. Νομίζομεν, ὅτι θὰ παρασχεθῇ εὐκαιρία πληρεστέρας ἐκμαθήσεως τῆς Ἑλληνικῆς καὶ παραλλήλως θὰ περισσεύσῃ χρόνος ὥστε διὰ τῶν μεταφράσεων Λατίνων νὰ εἶναι δυνατὸν ἡ οὐσία τοῦ πολιτισμοῦ νὰ πλουτισθῇ.

§142Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Ἐκμάθησις τῆς Λατινικῆς φιλολογίας εἶναι ἐπίσης καὶ ζήτημα προπαρασκευῆς εἰς τὴν πανεπιστημιακὴν μόρφωσιν. Νομίζω, ὅτι αὐτὸ δὲν δύναται νὰ τὸ ἀρνηθῇ κανείς Εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον π. χ. εἰς ἕνα ἰατρόν....

§143Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νομίζετε, ὅτι εἶναι ἀναγκαῖα τὰ Λατινικά;

§144Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Ἀπολύτως.

§145Α. ΧΡΗΣΤΟΜΑΝΟΣ. (Ὑφυπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς). Δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντιληφθῇ τοὺς ὅρους τῆς ἰατρικῆς κανεὶς ἂν δὲν γνωρίζῃ πόθεν κατάγονται αἱ ρίζαι, οὔτε τοὺς ξένους συγγραφῆς ἂν δὲν γνωρίζῃ τοὐλάχιστον τὴν βάσιν τῆς Λατινικῆς.

§146Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Αἱ συνταγαὶ εἰς ποίαν γλῶσσαν γράφονται;

§147Α. ΧΡΗΣΤΟΜΑΝΟΣ. (Ὑφυπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς). Εἰς τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν· οἱ ὅροι δὲν ἀντικατεστάθησαν.

§148Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Οἱ ὅροι εἰς τοὺς νόμους εἶναι ἐξελληνισμένοι.

§149Α. ΧΡΗΣΤΟΜΑΝΟΣ. (Ὑφυπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς). Εἶναι Λατινικοὶ καὶ Ἑλληνικοί, βλέπετε συχρόνως δύο ρίζας. Ἄν τυχὸν ἠθέλατε περιορίσῃ τὰ Λατινικὰ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ γίνουν νομικοὶ καὶ ἰατροὶ θὰ ἐκάμνατε δύο καλά. Θὰ ἠμποδίζατε τὴν πληθώραν τῶν ἰατρῶν καὶ δικηγόρων.....

§150Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἰς 15 ἡμέρας δύνανται νὰ μάθουν τὰς ρίζας.

§151Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ, κ. βουλευταί, νὰ ἐπαναλάβω τὸν εἱρμὸν τῶν σκέψεών μου, διὰ νὰ τερματίσωμεν μίαν ὥραν ἐνωρίτερον. Ἑπομένως ἐπὶ τοῦ σημείου, ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἐπιστήμων θὰ ἀναγκασθῇ μεθαύριον καὶ εἰς τὴν πανεπιστημιακὴν καὶ εἰς τὴν ἐπιστημονικὴν μετέπειτα ζωήν του ἀνὰ πᾶν βῆμα νὰ συναντᾷ ρίζας Λατινικὰς καὶ ὅρους Λατινικούς, ἐὰν αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι προηγουμένως προπαρεσκευασμένος εἰς τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κασταστῇ ἄρτιος ἐπιστήμων.

§152Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ ἔχῃ ἕνα κατάλογον ποὺ ἔχει ὅλας τὰς ρίζας.

§153Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Ὁ κατάλογος θὰ εἶναι Ὀλλενδόρφιος; Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι διὰ τῆς ἐπιβολῆς ἐξετάσεων εἰσιτηρίων εἰδικῶς εἰς τὸ μάθημα τῆς Λατινικῆς γλώσσης κατὰ τὴν εἴσοδον τῶν ἐπιστημόνων αὐτῶν εἰς τὸ πανεπιστήμιον, δὲν δύναται νὰ θεραπευθῇ τὸ κακόν. Ὁ λόγος εἶναι ἁπλοῦς: Γνωρίζομεν ὅτι ἐν γένει εἰς τὴν χώραν μας βασιλεύει δυστυχῶς ἀρκετὴ προχειρολογία. Φαντασθῆτε λοιπὸν πόσος ὄγκος προχειρολογίας καὶ προχειρογνωσίας θὰ συσσωρευθῇ, ἐὰν ἀποφασίσωμεν νὰ ἀπαιτοῦμεν ἀπὸ τοὺς ἀποφοίτους τοῦ Γυμνασίου ὅπως ἐντὸς ὀλίγων μηνῶν, ἀπὸ Ἰουνίου δηλ. μέχρι τοῦ Σεπτεμβρίου ὁπότε θὰ δώσουν τὰς ἐξετάσεις των τὰς εἰσιτηρίους, μάθουν ὀλίγα Λατινικά. Αἱ ἐξετάσεις αὐταὶ θὰ ἀποβοῦν ἢ οἰκτρὰ ἐπιβράβευσις τῆς ἀγνοίας των, τῆς προχειρολογίας καὶ τότε πραγματικῶς καὶ εἰς πολὺ μείζονα κλίμακα θὰ συμβῇ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θλιβόμεθα διότι συμβαίνει τώρα, δηλαδὴ ἡ ἀνυπαρξία πάσης γνώσεως τῆς Λατινικῆς ἐκ μέρους τῶν εἰσερχομένων εἰς τὸ πανεπιστήμιον. Ἀλλὰ ὑπάρχει καὶ ἓν ἄλλο ἐπιχείρημα ποὺ ἔχει ἀνάγκην ἀνασκευῆς. Τὰ Λατινικὰ πρέπει φαίνεται νὰ τὰ καταργήσωμεν, διότι διδάσκονται κακῶς. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἐὰν ἀκολουθήσωμεν αὐτὸ τὸ σύστημα θὰ ἔπρεπε πολλὰ πράγματα νὰ εἴχωμεν ἤδη καταργήσει ὁριστικῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἐὰν οἱονδήποτε ἰσχῦον μέτρον, ἐπειδὴ εἶναι ἀτελές, ἐσπεύδομεν νὰ τὸ καταργήσωμεν ἀντὶ νὰ σπεύσωμεν νὰ τὸ συμπληρώσωμεν καὶ τὸ θεραπεύσωμεν, τότε τὰ 9)10 ἀσφαλῶς τῆς ἐκπαιδεύσεώς μας θὰ ἔπρεπε καὶ αὐτὰ νὰ καταργηθοῦν. Αὐτὸ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι σοβαρὸν ἐπιχείρημα. Καὶ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ τερματίσω μὲ τὴν ἑξῆς σκέψιν: Ἡ Ἑλλὰς ἡλώθη κάποτε ἀπὸ τὴν Ρώμην καὶ ὅμως, ὅπως εἶπεν ὁ ποιητὴς ἁλωθεῖσα ἀπὸ τὴν Ρώμην τὴν ἥλωσε. Αὐτὸ εἶναι μία μεγάλη ἀλήθεια. Τὴν ἥλωσε μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε πράγματι συνεχωνεύθη εἰς τὴν ἀντίληψιν κάθε μεταγενεστέρου ἀνθρώπου ὁ ἀρχαῖος Ἑλληνικὸς καὶ Ρωμαϊκὸς πολιτισμός, ἀποτελέσας ἓν ἀδιάσπαστον σύνολον, τὸν Ἑλληνορωμαϊκὸν τοιοῦτον. Νομίζω, ὅτι ἡ κατάργησις τῆς Λατινικῆς σημαίνει κατάργησιν τοῦ ἑνὸς σκέλους τοῦ πολιτισμοῦ τούτου, δηλ. καθιέρωσιν ἑνὸς ἡμικλασσικισμοῦ. Καθιέρωσις δὲ τοῦ ἡμικλασσικισμοῦ θὰ ἐσήμαινε μία νέαν ἐπιπλέον ἡμιμάθειαν μίαν κατ’ ἔκτασιν ἡμιμάθειαν. Τὴν στιγμὴν ὅμως κατὰ τὴν ὁποίαν μαχόμεθα κατὰ τῆς κατ’ ἔντασιν ἡμιμαθείας, ἂς μὴ προσθέσωμεν κοντὰ εἰς αὐτὴν καὶ τὴν κατ’ ἔκτασιν τοιαύτην!

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Κωνσταντόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§155Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἐπεθύμουν ν’ ἀρχίσω τὸν λόγον μου ἀπὸ τοῦ σημείου εἰς τὸ ὁποῖον κατέληξεν ὁ προλαλήσας συνάδελφος. Δηλαδὴ θὰ ἤθελα πρῶτα νὰ διαφωτίσω τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους περὶ τῆς σημασίας τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Λατινικὴ φιλολογία διὰ τὸ Γυμνάσιον. Θὰ προχωρήσω ὅμως βαθμολογικῶς. Κύριοι, τὸ νομοσχέδιον περὶ διαρρυθμίσεως τῶν σχολείων τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως τὸ θεωρῶ ὡς ἓν τῶν ἐπιτυχεστέρων ἐξ ὅσων προσήχθησαν εἰς τὴν παροῦσαν Βουλὴν ὑπὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ὄχι τόσον διὰ τ’ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα θὰ φέρῃ ἐνδεχομένως εἰς τὴν καθ’ ὅλου Ἑλληνικὴν διανόησιν, ὅσον διότι θέτει τέρμα ἅπαξ διὰ παντὸς εἰς μίαν κατάστασιν, ἡ ὁποία δὲν ἐπιτρέπεται ν’ ἐξακολουθήσῃ περαιτέρω. Ἀπὸ 90 περίπου ἐτῶν τὸ φάσμα τοῦ Βασιλικοῦ Διατάγματος τοῦ 1835 ἐπεσείετο διαρκῶς ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς διανοήσεως καὶ ἐκράτει αὐτὴν διαρκῶς συνεσφιγμένην καὶ συσκοτισμένην, πότε ἐν ὀνόματι τοῦ κλασσικισμοῦ ἢ μᾶλλον τοῦ ψευδοκλασσικισμοῦ, πότε ἐν ὀνόματι τῆς προγονικῆς δῆθεν λατρείας ὑπὸ διάφορα ἑκάστοτε ὀνόματα, ἀλλὰ πάντοτε συσκοτισμένην, ἐπαναλαμβάνω, τὴν Ἑλληνικὴν διανόησιν καὶ δημιουργοῦσαν τὴν κατάστασιν τὴν ὁποίαν ἀκριβῶς ζητοῦμεν σήμερον νὰ διορθώσωμεν. Ἡ νεοελληνικὴ παιδεία εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἅμα τῇ συστάσει τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐτέθη ἐπὶ ἐσφαλμένης βάσεως. Καὶ τότε μὲν τὸ πρᾶγμα ἦτο ὁπωσδήποτε δικαιολογημένον, διότι ἐπρόκειτο περὶ λαοῦ ὁ ὁποῖος ἐπὶ τέσσαρας αἰῶνας διατελέσας ὑπὸ δουλείαν ἀποβλέπει διαρκῶς πρὸς ἕν ἀπώτερον φωτεινὸν σημεῖον, ἐστρέφετο δηλονότι πρὸς τὴν ἀρχαίαν Ἑλλάδα καὶ ἠσθάνετο ἀξιεπαίνως τὴν ὑπερηφάνειαν νὰ συνεχίσῃ τὸ ἔργον τῶν προγόνων του. Πάντοτε ἠλέκτριζεν αὐτὸν μέγα παρελθόν. Καὶ ἠγωνίσθη πράγματι ὑπὲρ τοῦ ἰδεώδους αὐτοῦ, τυχὼν καὶ τῆς ὑποστηρίξεως τῶν πολιτισμένων λαῶν. Βεβαίως καὶ ἄλλα πολλὰ αἴτια συνετέλεσαν εἰς τὴν σωτήριον ἐξέγερσιν καὶ ἀποκατάστασιν τοῦ ἔθνους ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ ἀρνηθῶμεν, ὅτι εἷς ἐκ τῶν σημαντικωτέρων λόγων διὰ τοὺς ὁποίους ἔτυχε προσοχῆς ἐκ μέρους τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐθνῶν ὑπῆρξε καὶ τὸ ὅτι ἐπὶ τοῦ ἰδίου, ὅπου καὶ οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες ἠγωνίζοντο, ἠγωνίζοντο καὶ οἱ ἀπόγονοί των ὑπὲρ τῆς ἰδέας τῆς ἐλευθερίας. Ἦτο λοιπὸν φυσικὸν νὰ στρέψῃ τὴν διάνοιάν του ὁ Λαὸς αὐτὸς πρὸς τὸ ἰδεῶδες τοῦτο τῆς Ἀρχαίας Ἑλλάδος, ὁπόθεν ὡς ἀπὸ ἀστειρεύτου πηγῆς ἤντλει διαρκῶς τὴν πίστιν του καὶ τὰς εὐγενεῖς του πεποιθήσεις. Ἀλλὰ τὸ πόσον ἐσφαλμένως ὁ Λαὸς αὐτὸς μεταγενεστέρως ἀντελήφθη τὸ ἰδεῶδες τοῦτο καὶ πόσον παρεξήγησεν αὐτό, ἀποδεικνύει ἀκριβῶς τὸ σύστημα τῆς ἐκπαιδεύσεως τὸ ὁποῖον ἔκτοτε ἠσπάσθη. Οἱ πρῶτοι εἰσαγαγόντες αὐτὸ ἐνόμισαν, ὅτι ἂν ἀντιγράψουν τὸ πρόγραμμα τῶν μορφωμένων λαῶν, καὶ συγκεκριμένως τοῦ Γερμανικοῦ ἔθνους, θὰ κατορθώσουν ὥστε νὰ προσαρμοσθῇ μία τοιαύτη βολικὴ κατ’ αὐτοὺς ἐκπαίδευσις πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ ἐλευθερωθέντος Ἔθνους. Καὶ χωρὶς νὰ βραδύνουν ἀντέγραψαν ἀμέσως τὸ πρόγραμμα. Ἔκαμαν τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον κατὰ μίμησιν τοῦ Λατινικοῦ σχολείου τῶν εὐρωπαίων καὶ τὸ ἐστήριξαν ἕνα κλασσικὸν Γυμνάσιον. Τοῦ τελευταίου τούτου προορισμὸς ἦτο κυρίως νὰ προαγάγῃ τὴν ἐκμάθησιν τῆς ἀρχαίας γλώσσης, τῆς γλώσσης τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, νὰ διαφωτίσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν περὶ τῆς οὐσίας τοῦ πνεύματος ἐκείνων, ν’ ἀναπτύξῃ εἰς αὐτὸν πατριωτικὰ συναισθήματα καὶ νὰ δημιουργήσῃ τοιουτοτρόπως τὴν μέσην λεγομένην τάξιν τῆς Ἑλληνικῆς Κοινωνίας. Καὶ τότε μὲν τὸ πρᾶγμα ἦτο ὁπωσδήποτε δικαιολογημένον, διότι δὲν ὑπῆρχε καὶ ἄλλο εἶδος ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ ἐπὶ ἑκατονταετίαν νὰ ἐξακολουθῇ ἕν Ἔθνος νὰ ἔχῃ ἐστραμμένα τὰ βλέμματα του διαρκῶς πρὸς τὰς προγονικὰς σκιὰς, αὐτὸ εἶναι κάτι τι ἀφάνταστον, καὶ ἦτο πλέον καιρὸς νὰ παύσῃ ὑφιστάμενον. Δι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγον ἡμεῖς θεωροῦμεν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο «περὶ διαρρυθμίσεως τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως» ὡς τὸ ἐπιτυχέστερον ἐξ ὅσων προσήχθησαν ἐδῶ ἐκ μέρους τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὡς τερματίζον ἓν σύστημα πανηγυρικῶς καὶ τραγικῶς χρεωκοπῆσαν. Ποίας καταστροφὰς ἐπέφερε τὸ σύστημα τοῦτο ἐπὶ ἑκατονταετίαν, τὸ ἀντιλαμβάνεσθε ὅλοι. Ἐδημιούργησε μίαν φάλαγγα ἀνθρώπων εὑρισκομένων διαρκῶς εἰς ἕνα ψυχικὸν καὶ διανοητικὸν ἡμίφως, ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι οὐδέποτε κατώρθωσαν νὰ σχηματίσουν σαφῆ ἀντίληψιν περὶ τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, ἀλλ’ οὔτε καὶ περὶ τῶν πραγματικῶν ἀναγκῶν ἑνὸς συγχρονισμένου ἔθνους. Τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον μάλιστα, ὅπως ἐλειτούργει κἄποτε, ἦτο κάτι τι τὸ τερατῶδες, ὄχι μόνον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἀπόψεως καθαρῶς παιδαγωγικῆς, καθ’ ὅσον ἔπαιρνεν εἰς τὸ σχολεῖον ὁ διδάσκαλος τὸ δεκαετὲς παιδὶ τοῦ λαοῦ, καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ δυστυχισμένο αὐτὸ πλᾶσμα δὲν ἤξευρε νὰ χαράξῃ οὔτε δύο γραμμὲς νεοελληνικῆς γλώσσης ὀρθῶς. Καθ’ ἣν στιγμὴν δὲν κατώρθωνεν ν’ ἀρθρώσῃ δύο λέξεις ἐπακριβῶς εἰς τὴν φυσικὴν του γλῶσσαν οὔτε ἦτο εἰς θέσιν νὰ δημιουργῇ σαφεῖς παραστάσεις περὶ τῶν στοιχειωδεστέρων πραγμάτων, ἤρχετο ὁ διδάσκαλος ἢ ὁ καθηγητὴς καὶ ἠγωνίζετο νὰ εἰσαγάγῃ αὐτὸ εἰς τὴν ἀρχαίαν γλῶσσαν. Καὶ τότε πλέον ἐδημιουργεῖτο κυριολεκτικῶς θάλασσα. Καταντοῦσε τὸ παιδὶ αὐτὸ νὰ μὴ ἠξεύρῃ νὰ χαράξῃ μίαν γραμμὴν εἰς τὴν ἐπίσημον καθαρεύουσαν, νὰ μὴ ἠμπορῇ νὰ ἐκφρασθῇ σαφῶς μήτε καὶ διὰ μίαν ἁπλουστάτην ἰδέαν εἰς τὴν μητρικήν του γλῶσσαν, νὰ μὴ δύναται ν’ ἀντιληφθῇ τίποτε ἐκ τῆς ἀρχαίας γλώσσης. Τὸ πρᾶγμα ἐσυνεχίζετο εἰς τὸ Γυμνάσιον. Οἱ καθηγηταί μας ἀναπτυσσόμενοι καὶ αὐτοὶ ὑπὸ τὰς ἀντιλήψεις καὶ τὰ διδάγματα τοῦ Πανεπιστημίου μας περὶ ἀρχαίας φιλολογίας καὶ ἀρχαίας Ἑλλάδος, παρελάμβανον τὰ κατὰ τοιοῦτον τρόπον προπαρεσκευασθέντα ἐν τῷ Ἑλληνικῷ σχολείῳ μικρὰ Ἑλληνόπαιδα καὶ ἐτελειοποίουν αὐτὰ εἰς πᾶσαν ἀσάφειαν καὶ ἀνακρίβειαν, μέσα εἰς τὸ χάος καὶ τὸν κυκεῶνα συστήματος τὸ ὁποῖον λὲς καὶ ἐπενοήθη ἐπίτηδες διὰ νὰ ἐνισχύσῃ τὴν ἐπιπολαιότητα τῶν νέων Ἑλλήνων, μέχρι σημείου ὥστε νὰ διερωτᾶται κανεὶς ἂν ἡ ἐκπαίδευσις ἐδημιούργησε τὴν γνωστὴν νεοελληνικὴν ἐπιπολαιότητα ἢ ἡ νεοελληνικὴ ἐπιπολαιότης, διὰ νὰ ἐνισχυθῇ, ἐπενόησε τὴν τοιαύτην Ἑλληνικὴν δῆθεν ἐκπαίδευσιν. Αὐτὴ ἡ κατάστασις, κύριοι, ἦτο καιρὸς πλέον νὰ τερματισθῇ. Ἀπόπειραι, εἶναι ἀληθές, ἐπανειλημμένως ἔγιναν πρὸς τοῦτο, ἐν τούτοις τὸ πρᾶγμα προσέκρουεν πάντοτε εἴτε εἰς λόγους πολιτικούς, εἴτε εἰς ἀντιλήψεις ἐσφαλμένας. Περὶ τοῦ ἑξαταξίου Γυμνασίου ἐπανειλημμέναι ἐγένοντο συζητήσεις, καὶ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐλέχθη, ὅτι τὸ ἑξαετὲς Γυμνάσιον ὑπῆρχε καὶ εἰς τὰς Νέας Χώρας. Ὁ περισσότερον δὲ τονίσας τοῦτο εἶναι ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, ὁ ὁποῖος ἐνῷ εἶπε πολλὰ ὡραῖα καὶ ὀρθά, εἰς τὸ σημεῖον ὅμως αὐτὸ δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἀπόλυτον δίκαιον. Διότι τὸ παράδειγμα τοῦ ἑξαταξίου Γυμνασίου τῶν Νέων Χωρῶν ποὺ ἐπεκαλέσθη δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἰσχὺν εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν, καθ’ ὅσον τὸ ἑξατάξιον τῶν Νέων Χωρῶν, εἰς τὴν Μακεδονίαν κυρίως, δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο, μὰ ἀπολύτως τίποτε, παρὰ αὐτὸ τὸ τετραετὲς τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος, μὲ ἀπώλειαν τοὐλάχιστον ἑνός, ἂν μὴ καὶ δύο ἐτῶν. Ἐτελείωνεν ὁ μαθητὴς τὸ ἑξατάξιον δημοτικὸν καὶ ἀντὶ νὰ κάμῃ 4 ἢ 5 ἔτη Γυμνασίου, ὅπως εἰς τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα, ὑπεχρεοῦτο ὁ δυστυχὴς νὰ φοιτήσῃ ἐπὶ 6 ἔτη διὰ νὰ διδαχθῇ μαθήματα, τὰ ὁποῖα τὸ παιδὶ τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος ἐδιδάσκετο κατ’ οὐσίαν ἐντὸς τετραετίας. Ἐδημιουργήθη λοιπὸν ἕνας ἄλλος κυκεών. Δι’ αὐτὸ εἶπα, ὅτι τὸ παράδειγμα τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἰσχὺν εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν, ἐνῷ τὸ ἑξατάξιον Γυμνάσιον τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ θεσπισθῇ διὰ τοῦ ὑπὸ κρίσιν νομοθετήματος εἶναι ἐντελῶς ἄλλο πρᾶγμα. Διότι ἐκτὸς τῆς διαφοροποιήσεως τὴν ὁποίαν κάμνει μετὰ τὸ δεύτερον ἔτος, ἔχει διαφορὰν καὶ εἰς μαθήματα, τόσον ὡς πρὸς τὴν ἔκτασιν αὐτῶν, ὅσον καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν ἐν γένει οἰκονομίαν. Ἐπέρχεται δηλονότι μία ἐσωτέρα οὕτως εἰπεῖν διαρρύθμισις τῶν πραγμάτων. Ὁ νομοθέτης πολὺ καλῶς ἀντελήφθη τὸ ζήτημα, κατανοήσας ὅτι παρίσταται ἀνάγκη εἰσαγωγῆς καὶ νέων στοιχείων εἰς τὴν καθ’ ὅλου ἐκπαίδευσιν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη τονώσεως ἰδιαιτέρων τινων μαθημάτων, καὶ ἐν γένει εἰσάγει καινοτομίας, αἱ ὁποῖαι δίδουν τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ἐλπίδα νὰ περιμένωμεν ὅπως ἡ Μέση Ἐκπαίδευσις τοῦ μέλλοντος δώσῃ διαφορετικὰ ἀποτελέσματα ἀπὸ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν τοῦ παρελθόντος. Ἀλλὰ προβάλλει τὸ ἐρώτημα: Ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις κρίνει σκόπιμον νὰ διαφοροποιήσῃ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν ἀπὸ τοῦ τέλους τοῦ δευτέρου ἔτους, ποῖος ὁ λόγος τῆς μὴ ἀμέσου καταργήσεως τῶν ἡμιγυμνασίων; Νομίζω ὅτι ὑπῆρχε μία ἄλλη λύσις, ἡ ὁποία ἀπὸ πολλαπλῶν ἀπόψεων θὰ ἦτο βολικωτέρα διὰ τοὺς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐπιδιωκομένους σκοπούς. Ἀντὶ τὸ τριτάξιον Ἑλληνικὸν Σχολεῖον νὰ τὸ μετατρέψῃ εἰς διτάξιον Γυμνάσιον, ἠδύνατο ἄριστα νὰ τὸ μεταβάλῃ εἰς διετὲς σχολεῖον περαιτέρω δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, συμπληρωματικὸν οὕτως εἰπεῖν τοῦ κύκλου τῆς ἑξαετοῦς μορφώσεως. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον καὶ πλεονάζον προσωπικὸν ἐκ τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως εἶχε νὰ ἐξοικονομηθῇ, καί, ὅπως εἷς ἐκ τῶν κατακρινόντων τὸ νομοσχέδιον ἔξω τῆς Βουλῆς πολὺ ἐπιτυχῶς εἶπε — τὸ μόνον ἴσως ὀρθὸν σημεῖον τῆς κατακρίσεως ἐκείνης — καὶ ἡ λαϊκὴ καθ’ ὅλα ἐκπαίδευσις θὰ ἠδύνατο νὰ ζωογονηθῇ, παρεχομένης τῆς διδασκαλίας δι’ ἐκλεκτοτέρων στελεχῶν.

§156Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νομίζετε, ὅτι εἶναι ἐκλεκτότερα τὰ στελέχη τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν;

§157Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπαντῶ ἀδιστάκτως ναί, διότι ὁσονδήποτε πλημμελὴς καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι ἡ μόρφωσις τοῦ προσωπικοῦ τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, πάντοτε ἕνας ἐπιστήμων εἶναι εἰς θέσιν καὶ δύναται νὰ διδάξῃ πολὺ ἀνοικτότερα τὸν κύκλον τῶν μαθημάτων τὰ ὁποῖα διδάσκει, ἀπὸ ἕνα οἱονδήποτε δημοδιδάσκαλον, ἐφ’ ὅσον μάλιστα οἱ δημοδιδάσκαλοι κατὰ μίαν ἀρκετὰ μεγάλην ἀναλογίαν εἶναι τῆς γνωστῆς, ὡς ἐκ τῶν περιστάσεων, προελεύσεως. Ἕνας ἐπιστήμων, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, θὰ διδάξῃ καλλίτερα εἰς τὰς δύο ἀνωτέρας τάξεις ὀκταταξίου δημοτικοῦ σχολείου. Ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι μία λεπτομέρεια. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φοβοῦμαι καὶ ἐγώ, εἶναι, ὅτι θὰ ἔλθῃ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ὅλαι αὐταὶ αἱ κοινότητες ποὺ θὰ ἔχουν τὰ ἡμιγυμνάσια θὰ ζητήσουν νὰ προαχθοῦν τὰ σχολεῖα των εἰς πλήρη Γυμνάσια. Καὶ ἐφ’ ὅσον μὲν κυβερνᾷ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, τὸ πρᾶγμα ὁπωσδήποτε δὲν ὑπάρχει κίνδυνος νὰ ἐκδηλωθῇ· ὑπὸ ἄλλας ὅμως περιστάσεις, φοβοῦμαι, ὅτι δὲν θὰ εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν ἰσχυρὰν πίεσιν ἐκ τῶν ἀπαιτήσεων αὐτῶν τῶν διαφόρων πόλεων τῶν ἐπαρχιῶν.

§158Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ τὸ ἑξατάξιον δὲν νομίζετε ὅτι καλλίτερον εἶναι νὰ ἔχωμεν τεχνικὴν ἐκπαίδευσιν;

§159Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἰδία Κυβέρνησις ὁμολογεῖ εἰς τὴν εἰσήγησίν της, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἐπὶ τοῦ παρόντος νὰ καταρτισθῇ τὸ τεχνικὸν σχολεῖον. Ἄλλως τίποτε δὲν μᾶς ἐμποδίζει τὸ διτάξιον τοῦτο νὰ εἶναι κατὰ μέγιστον μέρος σχολεῖον τεχνικόν.

§160Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἴπομεν, ὅτι δὲν ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν πολλά, τὴν στιγμήν....

§161Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπάρχει μία σχετικὴ διαφορά, ὅτι βεβαίως ἡ Κυβέρνησις θὰ προβλέπῃ διὰ τὴν πρακτικὴν μόρφωσιν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅμως ὅτι, ἐν ᾧ ἡ μία ἄποψις ἀποκλείει τὰς ἀνησυχίας τοῦ μέλλοντος, ἡ ἑτέρα ἄποψις, τῆς Κυβερνήσεως, δημιουργεῖ τοιαύτας ἀνησυχίας. Ἐγὼ φοβοῦμαι μήπως δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νά καταργήσωμεν αὐτά τά διτάξια ἡμιγυμνάσια, ἐνῷ ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ προσθήκης δύο ἐτῶν πρακτικῆς μορφώσεως εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, αὐτὸς ὁ φόβος θά ἤρετο ἐξ ὑπαρχῆς.

§162Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τώρα ὁμιλεῖτε περὶ πρακτικῆς μορφώσεως, ἐνῷ πρότερον ὄχι.

§163Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω ἐν πάσῃ περιπτώσει, ὅτι αὐτὸ θὰ ἦτο τὸ καλλίτερον. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἕνα ἄλλο σημεῖον ἄξιον προσοχῆς. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ὑπαινιγματωδῶς πως ἐδήλωσεν εἰς τὸν εἰσηγητήν, ὅτι ἡ διαφοροποίησις τοῦ Γυμνασίου μετὰ τὰ δύο πρῶτα ἔτη θὰ γίνεται εἰς ὅλους τοὺς κύκλους τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἀνέφερε συγκεκριμένως τὴν τεχνικὴν μόρφωσιν, τὴν πρακτικήν. Ἐν τούτοις δὲν τὸ πραγματοποιεῖ διὰ τοῦ νομοσχεδίου του.

§164Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Βεβαίως δὲν τὸ ἔχει ἡ διόρθωσίς μου. Ὅταν τὸ ὑπέβαλα, ἦτο νὰ εἶναι ἑνοποίησις τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἠρκέσθην νὰ εἰσηγηθῶ ἐντὸς τοῦ κύκλου τῆς ἁρμοδιότητός μου τὰ πρακτικὰ λύκεια.

§165Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μένει λοιπὸν ὑπὸ τὴν αἵρεσιν αὐτήν. Τότε θὰ σᾶς παρεκάλουν, κ. ὑπουργέ, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα νὰ γίνῃ ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, διότι θὰ γνωρίζετε ἴσως ποῖαι ἀνωμαλίαι κρύπτονται κάτωθεν τῆς φράσεως αὐτῆς, ὅτι μόνον μετὰ τὸ διτάξιον θέλει διαφοροποιηθῆ ἡ μέση ἐκπαίδευσις.

§166Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Νομίζω, ὅτι ἡ εἰσήγησίς μου εἶναι ἀρκετή.

§167Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅλοι βεβαίως ἐπιθυμοῦμε νὰ συστήσωμε εἰς τοὺς πολίτας τῶν χωρίων μας νὰ μὴ στείλουν τὰ τέκνα των εἰς τὰ διτάξια ἡμιγυμνάσια, ἀλλὰ εἰς τὰ γεωργικὰ σχολεῖα. Ἐν τούτοις τοὺς ὑποχρεώνετε νὰ φοιτήσουν πρῶτον εἰς τὰς δύο κατωτέρας τάξεις τοῦ γυμνασίου ἢ ἡμιγυμνασίου καὶ κατόπιν νὰ περάσουν εἰς τὸ διαφοροποιημένον Γυμνάσιον. Καὶ ἐρωτῶ: Ποία θὰ εἶναι ἡ θέσις τῶν μαθητῶν τούτων διὰ τὴν περαιτέρω μόρφωσίν των, ἐννοῶ τὴν πρακτικήν;

§168Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Σήμερον τὶ γίνεται;

§169Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ τὸ ἐξήτασα καὶ τὸ ἀνέπτυξα καὶ εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν. Διότι εἶναι μία ἀσάφεια, δυναμένη νὰ δημιουργήσῃ ἀνωμαλίας.

§170Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἐὰν εἰσέλθουν εἰς τὰ γεωργικά, δὲν θὰ μποροῦν νὰ πᾶνε οὔτε εἰς τὸ Γυμνάσιον οὔτε εἰς ἄλλο.

§171Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μὰ εἶναι Δημοκρατικὸν αὐτό;

§172Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶναι Δημοκρατικώτατον. Θέλετε δηλαδὴ νὰ μὴ ἔχωμεν ἐπαγγελματικὴν μόρφωσιν, ἀλλὰ ψευδοεπαγγελματικὴν μόρφωσιν, γιὰ νὰ πᾶμε κατόπιν καὶ εἰς τὸ Γυμνάσιον καὶ εἰς τὸ Πανεπιστήμιον;

§173Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν μὲ ἀντελήφθητε καλῶς, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως. Λέγω ἐγώ, ὅτι ὅλοι αἰσθανόμεθα τὸ καθῆκον νὰ ἐνισχύσωμεν πρὸς τὴν κατεύθυνσιν αὐτὴν τὰς λαϊκὰς τάξεις, διὰ νὰ μορφωθοῦν πρακτικῶς, ὥστε ἡ πλειονότης νὰ τραπῇ πρὸς τοὺς ἀγρούς. Τοῦτο θὰ ἦτο καλλίτερον βέβαια.

§174Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Αὐτὸς θὰ πάῃ νὰ μάθῃ νὰ γίνῃ γεωργὸς ἢ τσαγκάρης. Τὶ θέλετε κατόπιν νὰ τοῦ δώσετε εὐκολίαν νὰ πάῃ πάλιν εἰς τὸ Γυμνάσιον;

§175Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ παιδὶ αὐτό, κ. Πρόεδρε, πρέπει νὰ ἠμπορῇ νὰ πάῃ νὰ τελειοποιηθῇ πρὸς τὴν ἰδίαν κατεύθυνσιν. Τὶ θὰ γίνῃ ὅμως, ἐφ’ ὅσον ἐμποδίζεται πρὸς τοῦτο ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον;

§176Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν τοῦ δίδει κανὲν προσὸν ἡ διετὴς μάθησις τοῦ ἐπαγγελματικοῦ σχολείου, παρὰ τὸ δίπλωμα τὸ ὁποῖον ἐπῆρε ἀπὸ τὰς 6 τάξεις. Ἐὰν μετανοήσῃ μετὰ τὴν πρακτικὴν ἐκπαίδευσιν τὴν ὁποίαν θὰ κάνῃ εἰς τὰ δύο χρόνια, θὰ γυρίσῃ πίσω.

§177Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν λέγω ὅταν θὰ μετανοήσῃ, ἀλλὰ ὅταν θελήσῃ νὰ προχωρήσῃ περαιτέρω.

§178Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νὰ πάῃ τότε εἰς τὴν μεσαίαν ἐπαγγελματικὴν σχολήν.

§179Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ ἀκριβῶς ζητῶ καὶ ἐγώ, ἀλλὰ δὲν τὸ λέγει τὸ νομοσχέδιον.

§180Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Προβλέπεται καὶ ἡ ἵδρυσις μεσαίου ἐπαγγελματικοῦ σχολείου. Αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ἐτελείωσε τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, πάει γιὰ νὰ γίνῃ τεχνίτης καὶ κατόπιν θέλει νὰ μάθῃ καὶ διδάσκαλος. Γι’ αὐτὸ θὰ πάῃ καὶ εἰς τὴν μεσαίαν σχολήν. Ὅποιος θέλει νὰ γίνῃ τεχνίτης καὶ γεωργός, νὰ ξεύρετε ὅτι θὰ εἶναι καλλίτερα νὰ ἀρχίσῃ ἀπὸ τὸ ἐπάγγελμά του καὶ κατόπιν νὰ πάῃ νὰ ἀρχίσῃ τὴν πρακτικὴν ἐκπαίδευσιν.

§181Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ νομοσχέδιόν σας θέτει μίαν βασικὴν ἀρχήν, ὅτι ἡ διαφοροποίησις τῆς μέσης παιδείας δὲν ἐπιτρέπεται παρὰ μόνον μετὰ τὴν δευτέραν τάξιν τοῦ Γυμνασίου. Ὅτι δηλαδὴ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸ παιδὶ τοῦ χωρικοῦ νὰ προχωρήσῃ εἰς τὴν μεσαίαν πρακτικὴν ἢ ἐπαγγελματικὴν μόρφωσιν, ἐὰν δὲν ἀκολουθήσῃ προηγουμένως τὰ δύο πρῶτα ἔτη τοῦ Γυμνασίου. Μὲ ἐννοήσατε, κ. ὑπουργέ;

§182Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Τὰς δύο αὐτὰς τάξεις τὰς ὁποίας δημιουργοῦμεν, σεῖς ἔχετε τὴν ἰδέαν ὅτι τὰς δημιουργοῦμεν δι’ ἀνωτέραν μόρφωσιν. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ καὶ ὁ εἰσηγητὴς ὑποστηρίζει, ὅτι τὰς χρησιμοποιοῦμεν δι’ ἐπαγγελματικὴν μόρφωσιν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἀφοῦ μάθῃ θὰ καθήσῃ σπῆτι του.

§183Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ζητήσω διὰ τρίτην φορὰν τὴν προσοχήν σας. Πρόκειται περὶ τοῦ ἑξῆς: Τὸ παιδὶ τοῦ χωρικοῦ ἐτελείωσε τὸ δημοτικὸν καὶ θέλει τὰ πάῃ εἰς τὸ διτάξιον συμπληρωματικὸν σχολεῖον, βιοτεχνικόν, ἐπαγγελματικόν, γεωργικόν. Πηγαίνει εἰς αὐτό, καὶ ἀφοῦ φοιτήσῃ ἐπὶ δύο ἔτη, θέλει κατόπιν νὰ συνεχίσῃ τὴν κατεύθυνσιν αὐτήν, τοὐτέστι νὰ συμπληρώσῃ τὴν πρακτικήν του μόρφωσιν εἰσερχόμενος εἰς τὴν ἐπαγγελματικὴν ἢ πρακτικὴν μεσαίαν ἐκπαίδευσιν. Εἶναι δικαίωμά του αὐτό. Τὸ νομοσχέδιόν σας ὅμως τοῦ λέγει, «διὰ νὰ πᾷς εἰς τὴν τρίτην τοῦ ἐπαγγελματικοῦ μέσου σχολείου...».

§184Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν τοῦ λέγει τέτοιο πρᾶγμα.

§185Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. «διὰ νὰ προχωρήσῃς εἰς τὴν περαιτέρω κατάρτισίν σου ὅσον ἀφορᾷ τὴν μέσην πρακτικὴν ἐκπαίδευσιν, πρέπει πρῶτα νὰ φοιτήσῃς εἰς τὰς πρώτας τάξεις τοῦ κοινοῦ Γυμνασίου.» Αὐτὸ λέγει τὸ νομοσχέδιον.

§186Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἰδοὺ ἡ διαφορά μας. Ἐδῶ, ὁ νέος ὁ ὁποῖος εἰσῆλθεν ἀπὸ τὸ ἑξατάξιον δημοτικὸν σχολεῖον καὶ ὁ ὁποῖος θέλει νὰ πάῃ νὰ γίνῃ γεωργός, ἐπῆγεν εἰς τὸ ἐπαγγελματικὸν σχολεῖον τὸ στοιχειῶδες καὶ μετὰ δύο χρόνια εἶναι ἱκανὸς νὰ κάνῃ τὸν γεωργόν. Μοῦ λέγετε σεῖς, ὅτι μετὰ τοῦτο θέλει νὰ πάῃ μπροστά. Αὐτὸ σημαίνει νὰ πάῃ νὰ γίνῃ λίγο καλαμαρᾶς, νὰ πάῃ νὰ γίνῃ γεωπόνος καὶ ὄχι γιὰ νὰ πάῃ νὰ ἀρχίσῃ νὰ καλλιεργῇ τὸ κτῆμά του ἤ, ἂς δεχθῶ, ὅτι θέλει νὰ γίνῃ διευθυντὴς ἀγροτικοῦ κτήματος. Ἀλλὰ σᾶς λέγω ὅτι, ἐφ’ ὅσον πρόκειται περὶ Μέσης Ἐκπαιδεύσεως ἔστω καὶ τεχνικῆς, ἔχομεν καθῆκον εἰς αὐτὴν τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν νὰ δώσωμεν γενικωτέραν μόρφωσιν. Δὲν μποροῦμεν τὸν εἰς τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν εἰσερχόμενον νέον νὰ τὸν μάθωμεν πῶς θὰ σκάβῃ, ἀλλὰ θὰ τοῦ δώσωμεν μεγαλειτέραν μόρφωσιν. Λοιπόν, ἐὰν θέλωμεν αὐτὸ τὸ παιδὶ νὰ πάῃ νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, νὰ πάῃ νὰ τὴν ἀκολουθήσῃ δύο ἔτη. Ἐγὼ δὲ εἶπα ὅτι τὰ δύο χρόνια δὲν θὰ τὰ χάσῃ, διότι εἶναι χρήσιμον νὰ πάῃ νὰ παρακολουθήσῃ. Ἀλλὰ δὲν μπορεῖ κατόπιν νὰ πάῃ εἰς τὸ Γυμνάσιον διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν, διότι αὐτὸ δὲν λέγεται Μέση Ἐκπαίδευσις, διότι θὰ εἶναι ἀτελὴς καὶ δὲν μποροῦμε νὰ εἰποῦμε, ὅτι μπορεῖ νὰ τελειώσῃ αὐτὴν τὴν Μέσην Ἐκπαίδευσιν μὲ ἀτελῆ μόρφωσιν.

§187Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ σημεῖον διηυκρινίσθη, νομίζω, ἐφ’ ὅσον ἐδέχθη ἡ Κυβέρνησις ὅτι δικαιούμεθα νὰ σταματήσωμεν τὸ παιδί.

§188Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν θελήσῃ ἀπολύτως νὰ πάῃ εἰς τὴν μέσην μόρφωσιν, πέρπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει του ὅτι ὀφείλει νὰ μορφωθῇ καὶ εἰς τὴν μέσην μόρφωσιν.

§189Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι δημοκρατικόν.

§190Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μὴ τὰ ρίχνετε ὅλα στὸν δημοκρατισμόν· εἶναι κακὴ συνήθεια.

§191Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπε νὰ διαφωτίσω τὸ σημεῖον αὐτό. Καὶ τώρα ἔρχομαι εἰς τὴν διαφοροποίησιν τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Εὐρύτατα ἐξετέθησαν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης γνῶμαι ὑπὲρ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης ἀπόψεως ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς εἰσαγωγῆς τῶν Λατινικῶν σπουδῶν εἰς τὸ κλασσικὸν Γυμνάσιον. Κύριοι, τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα ἀνέπτυξεν ὁ ἀμέσως πρὸ ἐμοῦ προλαλήσας συνάδελφος, ὅτι ἡ Λατινικὴ γλῶσσα ἔχει μέσα της τὸ πνεῦμα τῆς ὀξυνοίας καὶ τῆς σταθερότητος, εἶναι βεβαίως ἐπιχειρήματα ἀληθῆ. Δι’ ἐκείνους μάλιστα ποὺ ἐμελέτησαν τὴν Λατινικὴν ὡς ἐπιστήμην, εἶναι ἴσως τὸ μεγαλείτερον προσὸν τῆς γλώσσης ταύτης. Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἰσέδυσεν εἰς τὸ πνεῦμα τῆς Λατινικῆς γλώσσης καὶ ἀνέγνωσεν ἐμβριθῶς τὸν Κικέρωνα, ἀφεύκτως ἔχει ἐννοήσει, διατὶ οἱ Ρωμαῖοι ἔγιναν ὁποῖοι ἔγιναν. Ἡ γλῶσσα ἡ Λατινικὴ δὲν ἔχει τὴν ἐλαστικότητα τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς. Ἀπεναντίας εἶναι γλῶσσα ὑπερβαλλόντως εὐκρινής, γλῶσσα στερεά, ἔχουσα στιβαρὰς δίκην χυτοῦ σιδήρου ἐκφράσεις, παγίας λεκτικὰς καὶ συντακτικὰς μορφάς, τὰς ὁποίας μεταχειρίζονται ἄνθρωποι σταθεροὶ εἰς τὰς σκέψεις των καὶ τὰς ἀποφάσεις των, ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι γνωρίζουν ἐπακριβῶς καὶ τὶ ἐπιδιώκουσι καὶ πῶς νὰ ἐπιτύχουν καὶ νὰ κρατήσουν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκουν. Βεβαίως ὀξύνει τὸ πνεῦμα ἡ Λατινικὴ γλῶσσα, ἢ μᾶλλον συστηματοποιεῖ περισσότερον αὐτό, καὶ ἐν γένει δίδει κἄτι τι τὸ ὁποῖον λείπει ἀπὸ τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν, ὡς γλωσσικὸν ὄργανον, ὡς γλωσσικὸν μηχανισμόν, ὄχι ὡς φιλολογίαν. Ἀλλά, κύριοι, τὰ πράγματα αὐτὰ διὰ νὰ κατασταθοῦν νοητὰ καὶ ἑπομένως καὶ ἀποτελεσματικά, χρῄζουν βαθυτέρας μελέτης, ὑπερβαινούσης κατὰ πολὺ τὰ ὅρια καὶ τῆς ἀντιλήψεως τῶν μαθητῶν καὶ τοῦ προορισμοῦ τῶν γυμνασιακῶν σπουδῶν. Δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ἀναπτύξωμεν τὴν Λατινικὴν φιλολογίαν εἰς τοιοῦτον βαθμὸν καὶ τοιαύτην ἔκτασιν, ὥστε νὰ ἠμπορέσῃ ὁ γυμνασιόπαις νὰ ἀντιληφθῇ εἰς ὅλον τὸ βάθος της τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν καὶ ν’ ἀποκομίσῃ ἐξ αὐτῆς τὰ προμνησθέντα ὠφελήματα. Ἑπομένως τὸ ἐπιχείρημα αὐτό, ἐννοῶ τῆς γλώσσης, δὲν δύναται νὰ εἶναι πολὺ στερεόν. Ὑπάρχει ἄλλος λόγος, πολὺ ἰσχυρότερος, ὁ ὁποῖος ἐπιβάλλει τὰ Λατινικὰ εἰς τὴν κλασσικὴν μόρφωσιν. Ἀλλὰ τί ἐννοοῦμεν ὅταν λέγωμεν κλασσικισμόν; Ἐπαναλαμβάνεται ἡ λέξις αὐτὴ κατὰ κόρον ὄχι μόνον ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ ἔξω αὐτῆς καὶ εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα, ὁ δὲ κόσμος ὁ πολὺς δὲν ἐννοεῖ ἐπακριβῶς τί σημαίνει. Ἐντεῦθεν καὶ αἱ παρεξηγήσεις, κλασσικισμός, ψευδοκλασσικισμὸς κλπ. Ὁ κλασσικισμὸς ὅπως γνωρίζετε, κύριοι, εἶναι ἡ γνῶσις τοῦ ἀρχαίου πνεύματος, ἡ καταννόησις καὶ ἡ λατρεία τοῦ πνεύματος τῶν λογοτεχνικῶν μνημείων τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος.

§192Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι, ὄχι.

§193Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἔχω ἰδίαν γνώμην εἰς τὸν κύκλον μου.

§194Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Πλανᾶσθε προφανῶς ὅταν νομίζετε, ὅτι ἡ κλασσικὴ φιλολογία εἶναι μόνον ἡ ἀρχαία.

§195Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κλασσικισμὸς εἶναι τὸ βαθύτερον πνεῦμα, ἡ βαθυτέρα οὐσία καὶ ἔννοια τῶν ἀρχαίων Ἑλληνικῶν συγγραμμάτων, δηλαδὴ τὸ μέτρον καὶ ἡ ἁρμονία τῆς ἐκφράσεως, ἡ πρωτοτυπία οὐσίας καὶ μορφῆς, ἡ ἀρτιότης ὕλης καὶ εἴδους, ἡ τελεία ἁρμονία σκέψεως καὶ φόρμας εἰς παράστασιν αἰωνίων ἰδεῶν, εἰς ἔκφρασιν αἰωνίως ἀδιαψεύστων ἀληθειῶν.

§196Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀρνεῖσθε εἰς τὸν Γκαῖτε τὸν κλασσικισμόν;

§197Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ σᾶς ἀπαντήσω ἀμέσως καὶ θὰ σᾶς εἴπω διατὶ ὄχι μόνον δὲν ἀρνοῦμαι ὅτι εἶναι κλασσικός, ἀλλὰ καὶ δεύτερος ἴσως Σοφοκλῆς. Ἀρνοῦμαι ὅμως ὅτι δύναται ὁ Γκαῖτε νὰ εἶναι κλασσικὸς ὑπὸ τὴν ὑψηλοτέραν σημασίαν τῆς λέξεως, ὑφ’ ἣν δηλονότι ἔννοιαν ἀντελήφθη ὁ νεώτερος κόσμος τὴν ἀρχαίαν Ἑλλάδα. Κλασσικισμὸς ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς ἀντιμετωπίσεως τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς λογοτεχνίας δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο, παρὰ τὸ μέτρον ἐν πᾶσιν, ἡ τελειοτάτη καὶ λιτοτάτη συνάμα ἔκφρασις, καὶ συγχρόνως ἡ βαθυτέρα οὐσία καὶ ἡ ἀρτιότης τοῦ νοήματος, ἁρμονικὴ σύζευξις πρωτοτυπίας σκέψεως καὶ τελειότητος μορφῆς, πρᾶγμα ποὺ κατ’ ἀκρίβειαν μόνον εἰς τὰ ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ συγγράμματα ὑπάρχει. Καὶ διὰ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν ἔκφρασιν μεγάλου τῆς ἀρχαιότητος Κριτικοῦ, τοῦ Διονυσίου τοῦ Ἁλικαρνασσέως, ἡ μεσότης καὶ ἡ σωφροσύνη εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον χαρακτηρίζει κατ’ ἐξοχὴν τὰ ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ συγγράμματα. Ἐλέχθη δὲ αὐτὸ κυρίως διὰ τὸν κατ’ ἐξοχὴν τεχνίτην τοῦ ἀρχαίου λόγου, τὸν πρωτομάστορα τοῦ κλασσικισμοῦ, τὸν Σοφοκλῆ.

§198Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Καὶ ὁ ἀνώτερος ἀνθρωπιστής.

§199Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸς (ὁ Σοφοκλῆς) δὲν ἔχει τίποτε τὸ περιττόν, δὲν ἔχει τίποτε τὸ ἐλλεῖπον, συνάμα δὲ ἔχει μίαν ἀπέραντον σωφροσύνην, ἤτοι οὐδεμίαν ὑπερβολὴν εἰς τὴν σκέψιν του, οὐδεμίαν ὑπερβολὴν εἰς τὴν ἔκφρασιν, εἰς τὴν διατύπωσιν τῶν λαμπρῶν του νοημάτων. Παντοῦ ἡ ἐγκράτεια, παντοῦ τὸ μέτρον, παντοῦ τὸ κάλλος, παντοῦ ἡ ἀλήθεια. Ἡ μεσότης λοιπὸν καὶ ἡ σωφροσύνη, ἰδοὺ ἡ οὐσία τοῦ ἀρχαίου Ἑλληνικοῦ κλασσικισμοῦ, καὶ κατ’ ἐπέκτασιν—διατὶ ὄχι;—καὶ τοῦ ἀρχαίου Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. Τώρα θὰ μοῦ εἰπῆτε. Ἄλλοι δὲν ἐδημιούργησαν συγγράματα ὅπως τὰ τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων; Ἀπαντῶ ἀδιστάκτως, ὄχι. Παρὰ τὰς πολλαπλὰς δημιουργίας τοῦ νεωτέρου κόσμου, δὲν ἔπαυσαν οἱ Ἕλληνες νὰ ἵστανται περίλαμπροι καὶ ἀσύγκριτοι ἐπάνω εἰς τὸ ὑψηλὸν βάθρον ὅπου τοὺς ἐτοποθέτησαν οἱ αἰῶνες καὶ ἀπὸ ὅπου δὲν ὑπάρχει φόβος οἱ αἰῶνες τοῦ μέλλοντος νὰ τοὺς ἀνατρέψουν. Καὶ θὰ μοῦ πῆτε, ἡ Λατινικὴ γλῶσσα καὶ ἡ Λατινικὴ λογοτεχνικὴ παραγωγὴ δὲν εἶναι καὶ αὐτὴ κλασσική; δὲν ὑπάρχει καὶ Λατινικὸς κλασσικισμός; Εἶναι βεβαίως καὶ ἡ λογοτεχνικὴ φιλολογία κλασσική, διὰ τοὺς ἑξῆς λόγους: Ἐνῷ κατ’ ἐπίφασιν εἶναι μία μίμησις καὶ μάλιστα εἰς ἐξωτερικὴν μορφήν, ἐν τούτοις ἀπὸ ἀπόψεως τέχνης καὶ βαθυτέρου νοήματος ἀνέπτυξε καὶ αὐτὴ πρωτοτυπίαν προσεγγίζουσαν τὰ ὅρια τῶν Ἑλλήνων κλασσικῶν. Ἐδημιούργησε καὶ αὐτὴ ἕνα τύπον, τὸν ἰδικόν της τύπον, κατορθώσασα διὰ μιᾶς ἄλλης γλώσσης, μὴ Ἑλληνικῆς, νὰ δημιουργήσῃ ἀριστουργήματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἀπετυπώθη εἰς τέλειον βαθμὸν ἡ ψυχὴ καὶ ὁ χαρακτὴρ τοῦ Λαοῦ ὁ ὁποῖος τὰ ἐδημιούργησε. Βεβαίως ἔναντι τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς ἡ Λατινικὴ γραμματεία ἐπέχει πάντοτε θέσιν μαθητοῦ ἀπέναντι διδασκάλου, ἐπαληθεύουσα κατὰ τοῦτο τὴν ρῆσιν τοῦ Εὐαγγελίου, «ὅτι οὐδεὶς μαθητὴς μείζων τοῦ διδασκάλου αὐτοῦ». Καὶ ὅμως παρὰ τὴν ἐπιφανειακὴν αὐτὴν μίμησιν, παρὰ τὴν φαινομενικὴν ἀντιγραφήν, εἶναι καὶ αὐτὴ μία αὐτοτελὴς φιλολογία δημιουργὸς ὅλων τῶν εἰδῶν τοῦ λόγου, συνέχεια καὶ συμπλήρωμα τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς φιλολογίας. Ὡς ἐκ τούτου θεωρεῖται καὶ ἡ Λατινικὴ φιλολογία καὶ ὀνομάζεται καὶ πράγματι εἶναι κλασσική. Ἀλλ’ ἡ Λατινικὴ φιλολογία καὶ ὁ λατινισμὸς ἐν γένει ὑπῆρξε συγχρόνως καὶ ὁ συγκολλητὴς τῆς Ἑλληνικῆς ἀρχαιότητος πρὸς τὰ νεώτερα ἔθνη, ὁ συνεκτικὸς κρῖκος μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ κλασσικισμοῦ καὶ τῆς νεωτέρας διανοήσεως. Διότι ἱστορικῶς εἶναι γεγονός, ὅτι ὅλα τὰ νεώτερα ἔθνη καὶ οἱ νεώτεροι λαοὶ ἐγνώρισαν τὸν ἀρχαῖον κλασσικισμὸν καὶ τὴν Ἑλληνικὴν ἐν γένει διανόησιν διὰ τῆς λατινικῆς γλώσσης καὶ φιλολογίας. Διὰ τὸν λόγον ἀκριβῶς αὐτὸν καὶ διότι ἡ Ρώμη ὑπῆρξε τρόπον τινὰ ἡ συνέχεια τῶν ἀρχαίων Ἀθηνῶν, διά λόγους, δηλαδὴ πραγματικοὺς καὶ ἱστορικοὺς κατήντησεν ὥστε, ὅταν λέγωμεν κλασσικισμὸν καὶ κλασσικὴν ἀρχαιότητα, νὰ ἐννοοῦμεν ἀδιστάκτως μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τὴν Λατινικὴν φιλολογίαν καὶ τὴν Λατινικὴν ἐν γένει πνευματικὴν παραγωγήν. Οἱ λόγοι ὡς βλέπετε εἶναι μᾶλλον ἱστορικοὶ παρὰ πραγματικοί, διότι ὁ μεσαίων, μὴ γνωρίζων κατ’ οὐσίαν τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικὴν γραμματείαν, ἔβλεπε καὶ ἀντελαμβάνετο ἐξ αὐτῆς μόνον ὅ,τι προσεφέρετο εἰς αὐτὸν ὑπὸ τῶν λατίνων συγγραφέων καὶ ποιητῶν, πιστεύων καὶ κηρύσσων, ὅτι δὲν ὑπάρχει τίποτε ὡραιότερον καὶ τελειότερον τοῦ Βιργιλίου. Καὶ ἔπρεπε νὰ ἔλθῃ ἡ Ἀναγέννησις, ἡ γνωστὴ Renaissause, ὀφειλομένη καὶ αὐτὴ κατὰ μέγα μέρος εἰς τοὺς λογίους Ἕλληνας φυγάδας τοῦ Βυζαντίου, διὰ νὰ ὁδηγηθῇ ὁ κόσμος εἰς τὴν μελέτην τῶν ἀρχαίων πηγῶν, νὰ αἰσθανθῇ τὸ ἀρχαῖον κάλλος καὶ τότε ν’ ἀντιληφθῇ, ὅτι ἡ Λατινικὴ φιλολογία καὶ ὁ Λατινικὸς κλασσικισμὸς ἔχουσιν ἀλλοῦ τὰ πρότυπά των, καὶ ὅτι ὑπεράνω τοῦ Βιργιλίου ἵσταται ὁ Ὅμηρος, ἀναγνωρισθεὶς ἔκτοτε ὡς ὁ ἀνυπέρβλητος διδάσκαλος ὅλων τῶν αἰώνων καὶ ὅλων τῶν ἐποχῶν. Κατ’ ἀκολουθίαν ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ἡ Λατινικὴ φιλολογία καὶ ὁ Λατινικὸς κλασσικισμὸς μετέπεσαν εἰς δευτέραν γραμμὴν καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀξίαν αὐτῶν ὡς νοήματος καὶ μορφῆς. Ἀλλὰ καὶ ἔκτοτε αἱ δύο αὐταὶ φιλολογίαι, ἡ Ἑλληνικὴ καὶ ἡ Λατινική, οὐσιαστικῶς καὶ ἱστορικῶς θεωροῦνται συνυφασμέναι καὶ ἀποτελοῦν τρόπον τινὰ μίαν ἀδιάσπαστον συνέχειαν. Δὲν δύνασθε ἑπομένως νὰ χωρίσετε τὰ δύο αὐτὰ πράγματα, ἀπομονοῦντες οὕτως εἰπεῖν τὴν διδασκαλίαν τῆς Ἑλληνικῆς φιλολογίας καὶ παραβλέποντες τελείως τὴν Λατινικὴν μέσα εἰς τὸ μορφωτικὸν πλαίσιον ἑνὸς κλασσικοῦ Γυμνασίου. Εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ συνδυάζετε αὐτάς. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπε: Δὲν ἔχουν καὶ τὰ ἄλλα ἔθνη κλασσικοὺς συγγραφεῖς; Ἀπαντῶ: Βεβαίως ἔχουν, καὶ ὁ Γκαῖτε εἶναι ὁ κλασσικὸς τῆς Γερμανικῆς φιλολογίας καὶ μὰ τὴν ἀλήθειαν μὲ ὅλο του τὸ δίκιο, διότι εἰς λιτότητα ἐκφράσεως, πρωτοτυπίαν σκέψεως καὶ τελειότητα μορφῆς καταντᾷ νὰ πλησιάζῃ τὴν τέχνην τοῦ Σοφοκλέους, κατ’ ἐξοχὴν κλασσικὸς τῶν νεωτέρων χρόνων. Ἐπίσης ἄλλοι ἐπεκαλέσθησαν τὸν Σαίξπηρ, τὸν γίγαντα αὐτόν, πρὸς τὸν ὁποῖον εἶναι ζήτημα ἂν καὶ ὁ Ὅμηρος ἀκόμη θὰ ἠδύνατο νὰ σταθῇ ἀντιμέτωπος. Θὰ ἐπικαλεσθῶ μάλιστα αὐτὴν τὴν στιγμὴν τὴν βαρυσήμαντον ἔκφρασιν τοῦ Βίκτωρος Οὐγγώ, εἰπόντος: «Μετὰ τὸν Θεὸν ὁ Σαίξπηρ!...». Ὁ Σαίξπηρ εἶναι πράγματι ὁ διανοητικὸς γίγας τοῦ νεωτέρου κόσμου, μὲ τὸν ὁποῖον οὐδεὶς συγγραφεὺς ἢ ποιητὴς θὰ ἠδύνατο ἀφόβως νὰ ἀντιμετρηθῇ. Διότι καὶ εἰς φαντασίαν καὶ εἰς ὕψος διανοημάτων καὶ εἰς δύναμιν ἐκφράσεως, εἶναι κἄτι τι τὸ ὑπεράνθρωπον. Ὑπολείπεται ὅμως εἰς ἐξωτερικὴν μορφήν, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τοὺς ἀρχαίους Ἕλληνας οἱ ὁποῖοι συνεδύαζον ἀμφότερα ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ. Καὶ ὁ Σαίξπηρ καὶ ὁ Γκαῖτε—ὀλιγώτερα ὁ δεύτερος— ἔχουν τόσα περιττά, ὥστε ἀδιστάκτως θὰ ἠδύνατο κανεὶς σελίδας ὁλοκλήρους ν’ ἀπορρίψῃ. Οὐδεὶς ὅμως μέχρι τοῦδε ἐτόλμησε νὰ εἴπῃ ὅτι καὶ μία γραμμὴ τοῦ Σοφοκλέους εἶναι περιττή. Αὐτὸς εἶναι, κύριοι, ἐν τῇ βαθυτέρᾳ του ἐννοίᾳ ὁ κλασσικισμός. Ὁ Γκαῖτε τὸν ὁποῖον ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καθὼς καὶ ἄλλοι θεωρούμενοι κλασσικοὶ διὰ τὰς φιλολογίας τῶν ἐθνῶν των, βαδίζουν ἐπάνω εἰς τὰ ἴχνη τῶν ἀρχαίων, κλασσικοὶ μαθηταὶ τῶν κατ’ ἐξοχὴν κλασσικῶν τῆς Ἑλληνικῆς καὶ Λατινικῆς ἀρχαιότητος. Ἐν τούτοις τὸ αἰώνιον καλόν, τὸ ἰδανικὸν κάλλος μόνον οἱ ἀρχαῖοι τὸ ἐπέτυχαν, καὶ ὁ κόσμος ἐν ὅσῳ ὑπάρχει θὰ τρέχῃ πάντοτε σἂν διψασμένο ἐλάφι εἰς τὰς ἀθανάτους πηγὰς τῆς προγονικῆς ἀρχαιότητος διὰ νὰ κορέσῃ τὴν ψυχικὴν καὶ διανοητικὴν δίψαν του.

§200Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Καλλίτερον εἶναι νὰ λέγετε «ὁ ἀρχαῖος κλασσικισμὸς καὶ ὁ νεώτερος».

§201Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄς ἔλθωμεν τώρα εἰς τὰ λατινικὰ ὡς μάθημα τοῦ γυμνασιακοῦ προγράμματος. Κύριοι, ἐφ’ ὅσον τὸ γυμνάσιον ἐλειτούργει ὅπως ἐλειτούργει μέχρι σήμερον, τὰ λατινικὰ ἦσαν αὐτόχρημα μία πληγή. Ἐφ’ ὅσον ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἔρχεται νὰ διαφοροποιήσῃ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν καὶ διαιρεῖ αὐτὴν εἰς κλασσικὴν καὶ πρακτικήν, δὲν δύναται νὰ ἐννοηθῇ, συμφώνως πρὸς ὅσα ἤδη ἀνεπτύξαμεν, ὁ κλασσικισμὸς οὗτος ἄνευ ἔστω καὶ στοιχειώδους τινὸς γνώσεως τῆς λατινικῆς γλώσσης καὶ φιλολογίας. Ὄχι ὅμως διὰ τοὺς λόγους καὶ τά ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα ἀπὸ πρακτικῆς ἀπόψεως ἀνέπτυξαν οἱ προλαλήσαντες συνάδελφοι, ὅτι δηλαδὴ δὲν ἠμποροῦμεν τάχα νὰ κάμωμεν χωρὶς τὰ λατινικὰ τὰ ὁποῖα ἔχει ὅλη ἡ Εὐρώπη, διότι ἡμεῖς, ὡς γνωστόν, ἔχομεν τὴν φιλολογίαν τῶν προγόνων μας. Πρακτικῶς δὲν δύναται νὰ ἔχῃ θέσιν τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, διότι ἡ σχέσις ἡμῶν τῶν νεωτέρων Ἑλλήνων ἀπέναντι τῆς λατινικῆς γλώσσης δὲν εἶναι ἡ ἰδία πρὸς τὴν τῶν ἄλλων Εὐρωπαϊκῶν λαῶν. Ἐκεῖνοι ἔχουσιν ἀνάγκην ἀπόλυτον σχεδὸν τῆς λατινικῆς, διότι διὰ τοὺς πλείστους ἐξ αὐτῶν ἡ λατινικὴ εἶναι ἡ βάσις τῆς μητρικῆς των γλώσσης, ἡ δὲ γνῶσις αὐτῆς ὡς γλώσσης καὶ φιλολογίας εἶναι ἐκ τῶν ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ δι’ αὐτούς, τοὐλάχιστον διὰ τοὺς ὁμιλοῦντας γλώσσας λατινογενεῖς, ἀφοῦ, καὶ ἡ θρησκεία τῶν λαῶν τούτων ἔχει περιβληθῆ τὸ λατινικὸν ἔνδυμα. Ἡμεῖς ὅμως ἔχομεν τὴν ἰδιαιτέραν προγονικήν μας γλῶσσαν, τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικήν, τὴν γλῶσσαν τοῦ Εὐαγγελίου, ἔχομεν τὰς ποικίλας μορφὰς τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης, ἡ ὁποία ἀπὸ τοῦ Ὁμήρου μέχρι σήμερον, ἀπὸ τὰ ποιήματα τῆς Ἑλλάδος μέχρι τῶν δημοτικῶν μας ᾀσμάτων, εἶναι μία καὶ ἡ αὐτή. Θὰ ἦτο ἄλλως τε παράδοξον ἂν εἰς χρονικὸν διάστημα τριῶν χιλιάδων ἐτῶν ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα δὲν ἤλασσε μορφήν. Διὰ τοὺς ἀποροῦντας ἢ διαμφισβητοῦντας τυχὸν τὴν ἀλήθειαν ταύτην ὁ Πλάτων ἔδωσε τὴν καλλιτέραν ἀπάντησιν, καθὼς καὶ διὰ τοὺς λέγοντας ὅτι ἡ δημοτική μας γλῶσσα εἶναι δῆθεν χυδαία ἢ διεφθαρμένη γλῶσσα. Μοῦ συγχωρεῖτε κύριοι, τὴν παρέκβασιν. Ὁ Πλάτων εἶπεν ὅτι τὴν γλῶσσαν τὴν ἔμαθεν εἰς τὴν ἀγορὰν καὶ ὅτι ἡ διηνεκὴς ἀλλοίωσις τῆς γλώσσης ἑνὸς λαοῦ εἶναι τι τὸ φυσικὸν ἢ ἀναπότρεπτον. Καὶ εἶπε τὸ περιλάλητον ἐκεῖνο. «Διὰ τὸ ἁπανταχοῦ συστρέφεσθαι τὰ ὀνόματα, οὐδὲν θαυμαστὸν ἄν εἴη, εἰ ἡ πάλαι φωνὴ τῆς νῦν μηδὲν βαρβαρικῆς διαφέρει». Καὶ πράγματι ἐὰν συγκρίνωμεν τὴν σημερινήν μας γλῶσσαν μὲ τὴν προγονικήν, δὲν θὰ διέφερεν αὕτη πολὺ ἀπὸ γλῶσσαν βαρβαρικήν. Καὶ μολαταῦτα εἶναι μιὰ καὶ ἡ αὐτὴ γλῶσσα. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν ἔχομεν μίαν τοιαύτην γλῶσσαν καὶ φιλολογίαν μὲ τοιαύτην ἱστορίαν καὶ τοιαύτην συνέχειαν, τῆς ὁποίας ἡ διδασκαλία καὶ ἐκμάθησις ἦτο καὶ εἶναι δι’ ἡμᾶς ὅρος ἀπαραίτητος, βάσις τρόπον τινὰ ὑπάρξεως τῆς διανοήσεώς μας, δὲν θὰ ἔπρεπεν ἴσως νὰ ἀσχοληθῶμεν μὲ μίαν ἄλλην φιλολογίαν, ἐννοῶ τὴν λατινική, ἡ ὁποία ὁσονδήποτε σημαίνουσα καὶ ἂν εἶναι καὶ ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἐπηρέασε τοὺς νεωτέρους λαοὺς εἶναι πάντοτε μία δευτερεύουσα φιλολογία δι’ ἡμᾶς. Ἐπ’ αὐτοῦ δὲν δύναται, κύριοι, νὰ ὑπάρξῃ διαφωνία. Οὔτε καὶ ἄλλα τινὰ ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τοῦ ἀντιθέτου θὰ ἠδύνατο νὰ ἔχωσι ἰσχὺν ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Ὁ κ. Χρηστομᾶνος λ. χ. εἶπεν ὅτι εἶναι ἀπαραίτητος ἡ λατινικὴ διότι ἐκτὸς τῶν ἄλλων γίνονται ἐν αὐτῇ καὶ αἱ συνταγαὶ τῶν ἰατρῶν, φτιάνομε δηλ. τὶς ρετσέτες. Μακάρι, λέγομε ἡμεῖς, νὰ ἦτο αὐτὸς καὶ μόνος ὁ λόγος τῆς ἀνάγκης πρὸς διατήρησιν τῆς λατινικῆς, ἵνα τὴν ἀπορρίψωμεν ἀσυζητητεί. Ἰδοὺ ποῖος εἶναι καθ’ ἡμᾶς ὁ σημαντικώτερος πρακτικὸς λόγος τῆς διατηρήσεώς της, πλὴν τῶν ἀναπτυχθέντων θεωρητικῶν. Ὁ σημερινός μας πολιτισμός, κύριοι, ὁ κρατικὸς καὶ κοινωνικὸς πολιτισμὸς τῆς συγχρόνου Ἑλλάδος, εἰσεκομίσθη παρ’ ἡμῖν ἐκ τῆς Δυτικῆς Εὐρώπης ἅμα τῇ ἀπελευθερώσει μας. Εἶναι ἀναντίρρητον, ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῶν 100 ἐτῶν τοῦ ἐλευθέρου βίου ἐπροχωρήσαμεν ἀξιολόγως εἰς ἀρκετὰ ἐπίπεδα ὑπερτέρου πολιτισμοῦ. Ἐδημιουργήσαμεν αἴφνης μίαν νεωτέραν φιλολογίαν, ἡ ὁποία εἰς μερικὰ σημεῖα δύναται ἀφόβως ν’ ἀντιμετωπίζῃ τὴν σύγχρονον Εὐρωπαϊκὴν φιλολογίαν. Ὁ Σολωμὸς θὰ ἠδύνατο ἀκινδύνως ν’ ἀντιμετρηθῇ καὶ πρὸς μεγάλους ἀκόμη παγκοσμίου κύρους ποιητάς, ἄλλοι δέ τινες, οὐχὶ εὐάριθμοι, ἐκ τῶν σημερινῶν ποιητῶν καὶ λογοτεχνῶν μας δὲν θὰ εἶχαν νὰ ζηλεύουν καὶ πολλὰ πράγματα ἐκ τῶν συγχρόνων ὁμοτέχνων τῆς Εὐρώπης. Ἀφήνω τὰ δημοτικά μας τραγούδια ποὺ πολλὲς φορὲς ξεπερνοῦν καὶ αὐτὸν τὸν Ὅμηρον ἢ τὸν Σαίξπηρ. Ἐν τούτοις παρ’ ὅλα ταῦτα πολιτισμὸν αὐθύπαρκτον δὲν ἐδημιουργήσαμεν ἀκόμη, οὔτε καὶ εἶναι εὔκολον πρᾶγμα νὰ δημιουργηθῇ. Κατ’ ἀνάγκην ἄρα ἀντλοῦμεν καὶ θ’ ἀντλήσωμεν ἴσως ἀκόμη ἐπὶ πολὺ ἀπὸ τὴν Εὐρωπαϊκὴν διανόησιν. Ἀλλ’ αὐτὴ ἡ Εὐρωπαϊκὴ διανόησις κατὰ τὰ ἐννέα δέκατα τῆς ὑποστάσεώς της εἶναι λατινισμός, εἶναι λατινικὴ παράδοσις, λατινικὴ φιλολογία, λατινικὴ γλῶσσα, λατινικὴ κατὰ βάθος διανόησις. Πῶς, κύριοι, ἐφ’ ὅσον δὲν ἀπεκτήσαμεν ἀκόμη αὐτοτελῆ πολιτισμόν, πῶς χωρὶς νὰ διακόψωμεν τοὺς ἄλλους ἠθικοὺς καὶ διανοητικοὺς δεσμοὺς μὲ τὴν πολιτισμένην Εὐρώπην, θὰ εἴπωμεν ἀποτόμως: «Κύριοι, ἀναγνωρίζομεν τὴν διανόησίν σας, ἀναγνωρίζομεν τὴν ἀγαθὴν ἐπίδρασιν τοῦ πολιτισμοῦ σας καὶ ὅλας τὰς σωστικὰς συνεπείας τῆς ἐπιδράσεως ταύτης ἐφ’ ἡμῶν ὡς νεωτέρου λαοῦ καὶ Κράτους, ἀλλ’ εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ σᾶς ἀπαρνούμεθα, σᾶς ἐγκαταλείπομεν, σᾶς ἀγνοοῦμεν».

§202Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἠξεύρετε λατινικὰ σήμερον θὰ διαβάσετε τὸν Κάντιον καὶ θὰ τὰ ἐννοήσετε καὶ θὰ διαβάσετε τὸν Βιργίλιον καὶ θὰ τὸν ἐννοήσετε; Μάθετε μίαν γλῶσσαν νεωτέραν, ἀπὸ αὐτὰς τὰς μεγάλας.

§203Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι τὸ ἴδιον πράγμα, οὔτε πρόκειται περὶ τούτου.

§204Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἴπατε, ὅτι εἶναι τὸ κλειδὶ τοῦ πολιτισμοῦ ἡ λατινικὴ γλῶσσα. Ἀλλὰ εἶναι ἡ Ἀγγλική, ἡ Γαλλική, ἡ Γερμανική.

§205Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ γνώσεως ἁπλῶς τοῦ περιεχομένου τῶν συγγραμάτων τῆς Λατινικῆς φιλολογίας, δὲν θὰ εἴχομεν καὶ μεγάλην ἀνάγκην νὰ τὰ μάθωμεν ἀπ’ εὐθείας εἰς τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν.

§206Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ μᾶς ἀνοίξῃ τὸν νεώτερον πολιτισμὸν ἡ Λατινικὴ γλῶσσα.

§207Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ὁ πολιτισμὸς δὲν εἶναι μόνον ἡ βιομηχανία, εἶναι καὶ ἡ ἐπιστήμη καὶ πολλὰ πράγματα.

§208Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Πνευματικὸς πολιτισμός.

§209Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ὁ πολιτισμὸς αὐτὸς ὡς καθαρῶς ἐκπαιδευτικός, ὡς καθαρῶς διανοητικὸς, ἤτοι ὡς ἐκπαίδευσις καὶ μόρφωσις, εἶναι ἀναποσπάστως συνυφασμένος μὲ τὴν Λατινικὴν μορφήν του. Λοιπὸν τὴν στιγμὴν ποὺ ἔρχεσθε καὶ λέτε ὅτι θά κάμετε διαφοροποίησιν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, καὶ ὅτι ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος θὰ ἔχετε τὸ κλασσικὸν γυμνάσιον ἀπὸ δὲ τὸ ἄλλο τὸ πρακτικόν, δὲν μπορεῖ νὰ σταθῇ ὁ κλασικισμὸς αὐτὸς ἄνευ στοιχείων τοὐλάχιστον Λατινικῆς γλώσσης καὶ φιλολογίας, τόσον διὰ τὴν θεωρητικὴν ἄποψιν τοῦ ζητήματος διὰ τὸ συνυφασμένον δηλαδὴ τῶν δύο φιλολογικῶν, Λατινικῶν καὶ Ἑλληνικῶν, ὅσον καὶ διὰ τὴν πρακτικήν, τῆς ἐξαρτήσεως δηλονότι τοῦ σημερινοῦ πολιτισμοῦ μας ἐκ τῆς Λατινικῆς διανοήσεως τῶν Εὐρωπαίων.

§210Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὅσα εἴπατε προτήτερα, ἀντιβαίνουν πρὸς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λέγετε τώρα.

§211Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ποσῶς, κύριε πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι εἶναι ἡ ἐξάρτησίς μας ἐκ τῆς Λατινικῆς Εὐρώπης ποὺ μὲ ἀναγκάζει νὰ ὑποστηρίξω ὅτι εἰς τὰς δύο τοὐλάχιστον τελευταίας τάξεις τοῦ γυμνασίου πρέπει νὰ ἔχωμεν τὰ Λατινικά, ἐννοεῖται τοῦ κλασσικοῦ τμήματος τοῦ γυμνασίου. Δὲν δυνάμεθα νὰ διακόψωμεν ἀποτόμως τὴν μετά τῆς Λατινικῆς Εὐρώπης πνευματικήν μας ἐπαφήν.

§212Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐβάλαμε ἐξετάσεις στὸ Πανεπιστήμιον.

§213Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν δὲν ἐγένετο ἡ διαφοροποίησις, θὰ ἤμην ἐκ τῶν φανατικωτέρων ὑποστηρικτῶν τῆς ἐντελοῦς καταργήσεως τῶν Λατινικῶν ἐκ τοῦ γυμνασίου. Τώρα ὅμως ὄχι. Ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὸ εἶδος τοῦ μαθήματος ἢ τῶν μαθημάτων περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, αὐτὸ δὲν εἶναί τι ποὺ δύναται ν’ ἀποτελῇ τὸ καθ’ ἑαυτὸ αὐθύπαρκτον, διότι ἔχει ἄμεσον σχέσιν καὶ ἐξάρτησιν μὲ τὴν περαιτέρω πανεπιστημιακὴν μόρφωσιν. Δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔπρεπε νὰ μᾶς δώσῃ προηγουμένως, ἔστω καὶ ὑποτυπωδῶς πως, τὸ διάγραμμα τῶν σκέψεών της περὶ τῆς πανεπιστημιακῆς μορφώσεως, νὰ καταστήσῃ δηλονότι εἰς ἡμᾶς γνωστὰς τὰς περὶ ὀργανώσεως τοῦ Πανεπιστημίου σκέψεις της Διότι τὸ ἐὰν θὰ ἔχῃ περισσότερα εἴτε ὀλιγώτερα μαθήματα ἡ κλασικὴ ἢ ἡ πρακτικὴ μόρφωσις τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, αὐτὸ εἶναι ζήτημα ποὺ θέλει ἐξαρτηθῆ ἐκ τοῦ ποσοῦ καὶ τοῦ ποιοῦ τῶν ἀπαιτήσεων τὰς ὁποίας θὰ ἔχῃ ἡ Πανεπιστημιακὴ Σχολή, ἐκείνη εἰς τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ φοιτήσῃ ὁ μέλλον σπουδαστὴς ἀπόφοιτος τοῦ γυμνασίου, ἐφ’ ὅσον τὸ γυμνάσιον, καὶ πολὺ ὀρθῶς, θεωρεῖται ἡ πρώτη βαθμὶς τῆς περαιτέρω πανεπιστημιακῆς μορφώσεως. Ἑπομένως δὲν ἠμποροῦμεν νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ, ἐὰν δὲν γνωρίζωμεν τὶ θὰ εἶναι περαιτέρω πανεπιστημιακὸν πρόγραμμα. Διὰ τὸν λόγον αὐτὸν δὲν τὸ θεωρῶ τόσον οὐσιῶδες, πάντως ὅμως συνιστῶ καὶ ἐγὼ εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ μελετήσῃ ἐπισταμένως καὶ ποῖα μαθήματα πρέπει νὰ προσθέσῃ ἢ νὰ τονώσῃ περισσότερον εἰς ἑκάτερα τῶν γυμνασιακῶν τμημάτων, ὥστε νὰ ἐξέρχωνται ὅσον τὸ δυνατὸν καλλίτεροι ἐπιστήμονες οἱ ἐκ τῶν γυμνασίων ἀποφοιτῶντες. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὸ Ἀνώτερον Παρθεναγωγεῖον, σημαντικὸν σημεῖον τοῦ περὶ διαρρυθμίσεως τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως νομοσχεδίου. Ἐναντίον τοῦ Παρθεναγωγείου αὐτοῦ ἐξετοξεύθησαν ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς πλεῖσται κατηγορίαι. Ὅλοι κατέκριναν τὸν θεσμὸν λέγοντες, ὅτι ἐφ’ ὅσον θὰ ὑπάρχῃ Γυμνάσιον πρὸς τὰ προσόντα τοῦ ὁποίου ἐξισώνει ὁ νομοθέτης τὰ προσόντα τοῦ τετραετοῦς Παρθεναγωγείου, πῶς θὰ ἠμποροῦσαν ἐν τῷ πρακτικῷ σταδίῳ νὰ τύχουν τῆς ἰδίας προσοχῆς αἱ ἀπόφοιτοι τοῦ Παρθεναγωγείου τούτου μὲ τὰς ἀποφοίτους τοῦ Γυμνασίου; Κύριοι, ὅλα τὰ πράγματα ἐν τῷ κόσμῳ δὲν εἶναι οἰκονομολογικά, οὔτε κρίνονται μὲ τὸ πρῖσμα τῶν οἰκονομικῶν μόνον ἀντιλήψεων. Ὑπάρχουν καὶ μερικὰ πράγματα τὰ ὁποῖα πληροῦν καὶ ἰδιαιτέρας τινὰς ψυχικὰς ἢ ψυχολογικὰς ἀνάγκας. Ἐὰν εἰς τὴν Ἑλλάδα παρετηρήθη ἐνίοτε κἄποια στασιμότης εἴς τινας ὡρισμένας ἐκδηλώσεις ἢ στάδια τοῦ πολιτισμοῦ, ἓν ἐκ τῶν αἰτίων, τὸ σημαντικώτερον ἴσως, εἶναι καὶ διότι ἡ γυναῖκα δὲν ἔτυχεν ἐπαρκοῦς προσοχῆς, δὲν ἐμορφώθη πέραν τοῦ 4ετοῦς δημοτικοῦ σχολείου. Δὲν ὑπῆρχεν ἓν ἀνώτερον σχολεῖον καθαρῶς γυναικείας μορφώσεως, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ φοιτήσῃ τὸ κοράσιον τοῦ ἁπλοῦ ἀστοῦ. Διὰ τοῦτο ἔρχεται σήμερα ἡ Κυβέρνησις καὶ λέγει: «Ἱδρύομεν τετρατάξια ἀνώτερα Παρθεναγωγεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα θὰ φοιτήσουν τὰ παιδιὰ τῶν γονέων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν προορίζουν αὐτὰ διὰ τὸ Πανεπιστήμιον». Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης τῆς καθαρῶς πρακτικῆς, τῆς κοινωνικῆς, τὰ σχολεῖα αὐτὰ πληροῦν ἀναμφισβητήτως μίαν ἀνάγκην. Βέβαια εἶναι ζήτημα ἂν ἡ ἀνάγκη αὐτὴ πληροῦται καθ’ ὁλοκληρίαν ἢ ὁπωσδήποτε ἐπαρκῶς, πάντως ὅμως πληροῦν μίαν ἀνάγκην. Ἔχομεν παραδείγματα προχειρότατα περὶ τούτου καὶ δὲν διστάζω νὰ τ’ ἀναφέρω. Εἰς τὰς πλείστας τῶν πρωτευουσῶν τῶν νομῶν τῆς Ἑλλάδος δὲν ὑπάρχει ἀνώτερον σχολεῖον θηλέων ὅπου νὰ φοιτήσουν τὰ κορίτσια τῆς μέσης τάξεως, ὅσα θὰ ἐπεθύμουν κἄτι περισσότερον νὰ μάθουν. Δὲν ὑπῆρχον τοιαῦτα μέχρι τοῦδε Παρθεναγωγεῖα, ἔστω καὶ ὑπὸ μορφὴν Ἑλληνικῶν σχολείων, καὶ οἱ γονεῖς ἦσαν ἠναγκασμένοι ἢ νὰ στέλλουν τὰ παιδιά των εἰς ξένα σχολεῖα ἢ νὰ καταδικάζουν αὐτὰ νὰ μένουν μὲ τὴν μόρφωσιν μόνον 4ετοῦς δημοτικοῦ σχολείου, ἐφ’ ὅσον καὶ τὸ ἑξατάξιον ἀκόμη δημοτικὸν δὲν ἐφηρμόσθη πανταχοῦ. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως λοιπὸν αὐτῆς ἀνταποκρίνεται πρὸς πραγματικὴν κοινωνικὴν ἀνάγκην τὸ νῦν ἱδρυόμενον 4τάξιον ἀνώτερον Παρθεναγωγεῖον. Ἐγὼ τὸ δέχομαι ἀδιστάκτως καὶ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ δείξῃ ὅλως ἐξαιρετικὸν ἐνδιαφέρον εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νομοθετήματος τούτου.

§214Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔχετε κορίτσια, κ. συνάδελφε;

§215Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω ἕνα πρὸς τὸ παρόν, πολὺ μικρό. Ἀλλὰ πρὸς τὶ ἡ ἐρώτησις; Θὰ τὸ διδάξω ἐγώ. Κύριοι, σᾶς ἀπησχόλησα νομίζω ἀρκετὰ καὶ πρέπει νὰ εὐχαριστήσω τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους καὶ ἰδιαιτέρως τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος παρὰ τὰς ἀντιρρήσεις τὰς ὁποίας εἶχεν ἐπὶ ὡρισμένων σημείων, εἶχεν ἐν τούτοις τὴν ὑπομονὴν νὰ μὲ ἀκούσῃ μὲ τὴν προσήκουσαν προσοχήν. Κύριοι, φρονῶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ διαρρυθμίσεως τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως εἶναι τὸ πλέον ἐπιτυχὲς ἀπὸ ὅσα προσεκόμισεν ἡ Κυβέρνησις ἐδῶ, καὶ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τοῦτο καλῶς ἐφαρμοζόμενον θὰ δώσῃ τάχιστα τοὺς ἀναμενομένους καρπούς. Τὸ θεωρῶ ὡς ἕν πραγματικὸν βῆμα διὰ τὴν ἐπίτευξιν τῶν σκοπῶν τῆς Δημοκρατίας. (χειροκροτήματα)

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§217Α. ΠΑΠΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν πρὸ ὀλίγων λεπτῶν ὁμιλῶν ὅταν ἐγένετο λόγος διά τὰ Λατινικά, ὅτι δὲν ἔχομεν καιρὸ νὰ χάνουμε. Ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν χάνουμε καιρό.

§218Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ εἶπα διὰ τὴν συζήτησιν.

§219Α. ΠΑΠΑΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔχω τὴν ἀπαίτησιν νὰ ἀκούσω ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα ποὺ μπορῶ νὰ φέρω δὲν θὰ μπορέσουν νὰ πείσουν πολλοὺς εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν. Μόνον τοῦτο ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν, νὰ εἴπω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον αἰσθάνομαι διότι ἀλλοιώτικα εἶναι καλλίτερα νὰ καθόμαστε καὶ νὰ μὴ λέμε τίποτε, γιὰ νὰ τελειώσῃ ἡ συζήτησις γρήγορα. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ νά πῶ τὴν γνώμην πλατειὰ καὶ ξάστερα. Καὶ ἀκριβῶς ἄρχισα ἀπὸ αὐτό, διὰ νὰ εἴπω τὴν φράσιν ὅτι δὲν ἔχομε καιρὸν νὰ χάνουμε, διότι ἀκριβῶς θεωρῶ ὅτι δὲν ὑπάρχει πιὸ πολύτιμος χρόνος, ἀπὸ τὸ χρόνον ποὺ συζητοῦμαι διὰ τὰ ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια, καὶ μάλιστα θὰ σᾶς εἴπω ἀπὸ τὴν ἀρχήν.

§220Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐπαναλαμβάνω νὰ δώσω τὴν ἐξήγησιν ὅτι «τὸ νὰ μὴ χάνωμε καιρὸ» τὸ εἶπα διὰ τὰ Λατινικὰ καὶ διὰ τὰ 2 χρόνια τοῦ Γυμνασίου.

§221Α. ΠΑΠΑΣ. Ὁμιλῶ καὶ διὰ τὰ Λατινικὰ καὶ δι’ ὅλα μαζί. Καὶ μάλιστα θὰ ἤθελον νὰ προσθέσω καὶ τὸ ἑξῆς, ὅτι εἶμαι τῆς γνώμης τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, δηλαλὴ ὅταν πρόκειται νὰ συζητήσῃ κανεὶς ζητήματα ἐκπαιδευτικὰ τὴν στιγμὴν ποὺ μπήκανε φαρδειὲς ἡ βάσεις τῆς Δημοκρατικῆς Παιδείας, δηλαδὴ ποὺ κάναμε τὸ καθῆκον μας, καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἐπιτακτικὸν καὶ θὰ ἦτο φοβερὸν νὰ νοιώθῃ κανεὶς ὅτι τὰ παιδιά μας μένουνε ἀγράμματα διὰ πολλοὺς καὶ διαφόρους λόγους ἀλλὰ πρὸ παντὸς διότι εἴχαμε ἐλεεινὰ τὰ σχολεῖα μας, καὶ δὲν πήγανε ἕως ἐκεῖ ποὺ ἔπρεπε νὰ πηγαίνανε. Ἀλλὰ ἀπὸ τὸ τέλος βάλαμε τὴν πρώτη βάσι. Λέγω λοιπὸν ὅτι τὴ στιγμὴ ποὺ κάναμε τὸ καθῆκον αὐτὸ ποὺ κάναμε εἰς τὸν λαόν, καθῆκον ποὺ εἶναι ἐπιτακτικόν, καὶ ἐπίσης λέγω καὶ εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἔχουμε νὰ δώσουμε λόγον μεθαύριον καὶ τὸ καθῆκον εἶναι τὸ ἑξῆς. Προκειμένου διὰ τὴν μίαν ἐκπαίδευσιν ἡ ὁποία εἶναι συνυφασμένη στενά, στενότατα, καὶ μὲ τὴν ἀνωτέραν παιδείαν, ἔχομεν τὸ καθῆκον νὰ συζητήσουμε τὸ ζήτημα τῆς μέσης παιδείας μαζὶ μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἀνωτέρας παιδείας, δηλαδὴ μαζὶ μὲ τὸ ζήτημα τοῦ Πανεπιστημίου. Καὶ ἔχομεν τὸ καθῆκον νὰ μὴ τρέξουμε πολὺ, διότι ἂν εἶναι πιὸ εὔκολο νὰ βάλῃ κανεὶς φαρδειὲς τὶς βάσεις τῆς Δημοκρατικῆς ἐκπαιδεύσεως, εἶναι πολὺ πιὸ δύσκολο καὶ περίπλοκο νὰ βάλῃ κανεὶς σωστὲς βάσεις τῆς μέσης παιδείας καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὅτι ἐμεῖς ἐπὶ 100 χρόνια εἴχαμε τὴν παιδείαν ποὺ εἴχαμε καὶ μᾶς ἔφερε στὰ χάλια ποὺ καταντήσαμε, καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὅτι καὶ εἰς τὰ ἄλλα κράτη ὅταν πρόκειται διὰ τὴν μέσην παιδείαν ἐπὶ χρόνον καὶ χρόνον βαστοῦν αἱ συγκινήσεις. Λοιπὸν δὲν νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκον της λέγοντας ὅτι ἀρκετὰ συζητήσαμε τὰ νομοσχέδια τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως καὶ νὰ τὰ ψηφίσουμε τώρα, οὔτε νομίζω ὅτι θὰ χάσουμε τίποτα ἂν ἀφήσωμε τὰ νομοσχέδια αὐτὰ νὰ μελετηθοῦν ἀκόμη περισσότερον, νὰ μελετηθοῦν ἐν συνδυασμῷ μὲ τὰ νομοσχέδια ποὺ πιστεύω νὰ θελήσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ, τοῦ Πανεπιστημίου. Καὶ τότε μόνον νὰ προχωρήσουμε. Λέγω πὼς πιστεύω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ φέρῃ τὰ νομοσχέδια τοῦ Πανεπιστημίου καὶ λέγω ὅτι τὰ δύο πράγματα εἶναι συνδυασμένα διότι τὸ ὑλικὸν διὰ νὰ κτίσωμεν τὸ ὄμορφον κτίριον ποὺ ἔχετε σχεδιάσει, τὸ ὑλικὸν θὰ σᾶς τὸ δώσῃ καὶ σήμερον, ὡς σᾶς τὸ ἔδωκε καὶ χθὲς, θὰ σᾶς τὸ δώσῃ καὶ μεθαύριον τὸ Πανεπιστήμιον, φοβοῦμαι ὅμως πολὺ πὼς ἂν τὸ ὑλικὸν αὐτὸ ἐξακολουθῇ νὰ εἶναι τὸ ἴδιο μὲ ἐκεῖνο ποὺ σᾶς δίδει σήμερον τὸ Πανεπιστήμιον, μπορεῖτε νὰ κτίσετε μὲ τὸ μυαλό σας ὡραῖα κτίρια, τὰ κτήρια, ὅμως αὐτὰ θὰ γκρεμιστοῦν. Διότι σᾶς λέγω, ὅτι εἶναι ἀδύνατο νὰ μᾶς φέρετε νομοσχέδια μέσης ἐκπαιδεύσεως καὶ νὰ μὴ μᾶς φέρετε μαζὶ καὶ τὰ νομοσχέδια τοῦ Πανεπιστημίου.

§222Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Γιατί;

§223Α. ΠΑΠΑΣ. Τὸ γιατὶ θὰ σᾶς τὸ πῶ ἀκριβῶς. Διότι εἶναι τὸ ἴδιον σὰν νὰ βάζετε μέσα εἰς τὴν διάταξιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου τῆς μέσης Παιδείας τὸ ἑξῆς καταπληκτικὸ τὸ ὁποῖον εἶπα καὶ ἄλλην φοράν. Ὅτι ἐφόσον ὑπάρχουν καθηγηταὶ τῆς μέσης παιδείας ποὺ δὲν ξέρουν ὅτι 2 καὶ 2 κάνουν 4, αὐτοὺς τοὺς κυρίους θὰ τοὺς πάρω ἀπὸ τὸ αὐτὶ καὶ θὰ τοὺς καθίσω δύο χρόνια εἰς τὸ σκαμνὶ καὶ ὕστερα θὰ τοὺς ξαναστείλω νὰ ξαναδιδάξουν μαθήματα καίτοι ἀναγνωρίζει ἡ Κυβέρνησις ὅτι δὲν ξεύρουν τίποτα, ὅτι εἶναι τόσο ἀγράμματοι ὥστε νὰ βλέπῃ τὴν ἀνάγκην τοὺς ξαναστείλλω στὸ Πανεπιστήμιον: Ἐγὼ σᾶς τὸ λέγω αὐτὸ διότι παρευρέθηκα εἰς ἐξετάσεις κάποτε ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι πηγαίνουν νὰ πάρουν τὸ πτυχεῖον τῶν φυσικομαθηματικῶν τοῦ Πανεπιστημίου καὶ οἱ ὁποῖοι τὸ πῆραν τὸ πτυχίον αὐτὸ καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν πιστεύω νὰ εἶναι ἀπὸ αὐτοὺς οἱ ὁποῖοι θὰ πᾶνε νὰ ξανακαθήσουν στὰ σκαμνιὰ τοῦ Πανεπιστημίου. Λοιπὸν σᾶς λέγω, ὅτι καὶ αὐτοὶ εἰς ὁποιονδήποτε Πανεπιστήμιον τῆς Εὐρώπης νὰ πήγαιναν δὲν θὰ ἔπαιρναν τὸ πτυχίον. Καὶ μάλιστα νὰ σᾶς πῶ καὶ ἕνα ἄλλο πρᾶγμα καὶ ὅτι ἕνας καθηγητὴς τῶν Γαλλικῶν ἐπῆγε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν νὰ περάσῃ τὸ bacalaureat εἰς τὴν Γαλλικὴν σχολὴν καὶ ἀπερρίφθη μετὰ πολλῶν ἐπαίνων καὶ ἦτο καθηγητὴς τῆς Γαλλικῆς! Λοιπὸν αὐτὸ σᾶς τὸν δίνει τὸ Πανεπιστήμιο; Ὄχι. Τὸν καθηγητὴν Γαλλικῆς θὰ ἔπρεπε καὶ αὐτὸν νὰ σᾶς τὸν δίνῃ τὸ Πανεπιστήμιο καὶ ἰδοὺ ἕνα πρᾶγμα ποὺ πρέπει νὰ συζητήσωμε ὅτι δὲν ἔχετε ἕδρας στὸ Πανεπιστήμιο ξένων γλωσσῶν. Ὅταν θέλετε νὰ δώσετε μιὰ κατεύθυνσιν, ὅπως πολὺ σωστὰ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, στὴν παιδεία ἡ ὁποία νὰ ξεχάσῃ τὸν κλασσικισμὸν καὶ νὰ ἀνοίξῃ τὰ μάτια της πρὸς τὴν Εὐρώπην τὴ σημερινὴ καὶ τὴ σημερινὴ φιλολογίαν πρέπει νά ἔχετε καθηγητὰς στὸ Πανεπιστήμιο τῶν ξένων γλωσσῶν. Λοιπὸν βλέπετε ὅτι τὰ δύο αὐτὰ πράγματα εἶναι συνυφασμένα.

§224Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Καθόλου. Διὰ νὰ γίνῃ ἡ διοργάνωσις αὐτὴ τοῦ Πανεπιστημίου θά χρειασθοῦν χρόνια διὰ νὰ βγάλῃ μαθητὰς οἱ ὁποῖοι νὰ διδάξουν ἄλλους, ἴσως 5 ὡς 6 χρόνια. Ἕως τότε θὰ ἀφήσωμεν στάσιμον τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν ἢ τὴν δημοτικήν τὸ ἐγκρίνετε αὐτό; Κάμνομεν ὅτι εἶναι δυνατὸν σήμερον καὶ προχωροῦμεν.

§225Α. ΠΑΠΑΣ. Δὲν λέγω αὐτὸ λέγω, ὅτι εἶναι ἀνάγκη γιὰ νὰ μπορέσῃ κανεὶς νὰ συζητήσῃ κατὰ βάθος τὰ νομοσχέδια τῆς μέσης παιδείας, νὰ νὰ ἔχῃ μπρὸς στὰ μάτια του καὶ τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα σκοπεύετε νὰ βάλετε γιὰ τὴν ρύθμισιν τῶν ἀνωτάτων σπουδῶν ποὺ θὰ σᾶς δώσουν τὰ ὑλικά. Γιατί; Γιατὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ μπορέσῃ νὰ ὑπάρξῃ μέση ἐκπαίδευση ἂν δὲν ἔχετε καλοὺς καθηγητάς γιατὶ εἶναι περιττὸ νὰ φτιάνεται Γυμνάσια τὰ ὁποῖα νὰ ὀνομάζετε κλασσικὰ ἢ ὅπως ἀλλοιῶς θέλετε, εἶναι περιττὸ νὰ καταργῆτε Ἑλληνικὰ νὰ φτειάνετε ἡμιγυμνάσια ἂν δὲν ἔχετε, ὅπως τὸ εἶπε πολὺ καλὰ πρὸ μερικῶν ἡμερῶν ὁ κ. ἐκ Δωρίδος πολιτευτὴς «δασκάλους, ἀκόμα δασκάλους καὶ πάλι δασκάλους». Μὴ γελοιώμασται, τὴν παιδείαν δὲν θὰ σᾶς τὴν κάμῃ τίποτε ἄλλο οὔτε ἂν κάμετε ἑξατάξια ὀχτατάξια δεκαπεντατάξια, ὅπως θέλετε πῆτε τα, τὰ Γυμνάσια. Ἐκεῖνο ποὺ θὰ σᾶς κάνῃ τὴν παιδεία, θὰ εἶναι οἱ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχουν ριζωμένο μέσα τους βαθειά τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς των, θὰ εἶναι ἡ κοινωνία ἡ ὁποία θὰ δώσῃ εἰς τοὺς δασκάλους αὐτοὺς τὴν θέσιν ποὺ τοὺς ἀνήκει, διότι ἡ κοινωνία περιφρονεῖ τὸν δάσκαλον, διότι ἀπὸ ὅλους τοὺς ὑπαλλήλους ὁ χειρότερον πληρωνόμενος εἶναι ὁ δάσκαλος, αὐτὸς εἰς τὸν ὁποῖον ἐμπιστεύεται ὅ,τι ἔχει τὸ πολυτιμώτερον, τὸ παιδί του, δηλαδὴ τὴν ψυχή του. Εἶναι δὲ ἕνα παράδοξο πρᾶγμα μὰ τὴν ἀλήθειαν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ἐξοδεύουν γιὰ ὅ,τι δήποτε, ἄλλο νὰ μὴ θέλουν ὅταν πρόκειται γι’ αὐτὸ ποὺ ἀγαποῦν νὰ μὴ ξεύρουν τὶ θὰ πῇ νὰ δώσουν αὐτὸ τὸ παιδί, νά δώσουν τὴν ψυχὴ καὶ τὸ αἷμα αὐτοῦ τοῦ μικροῦ στὰ χέρια ἑνὸς ἀνθρώπου εἰς τὴν διανοητικότητα ἑνὸς ἀνθρώπου. Αὐτὸ τὸ πρᾶγμα δὲν τὸ κατάλαβε ἀκόμα ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Λοιπὸν πρέπει νὰ τὸ κατέλαβε βαθειά. Ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ πρέπει νὰ τὸ καταλάβῃ καὶ τὸ Πανεπιστήμιο, νὰ μορφώνῃ ἀνθρώπους καὶ νὰ μὴ δίνῃ ψεύτικα χαρτιὰ καὶ κάνῃ κακουργήματα, διότι κάνει τὰ μεγαλείτερα κακουργήματα δίνοντας ψεύτικα χαρτιὰ εἰς ἀνθρώπους ἀνικάνους. Γι’ αὐτὸ σᾶς λέγω ὅτι τὸ ζήτημα παιδείας δὲν εἶναι ζήτημα ποὺ συζητεῖται σὲ μιὰ βραδυά. Καὶ τώρα ἂν ἔλθουμεν εἰς τὸ ἄλλο καὶ ἂς πάρουμε τὸ ἐκπαιδευτικὸ ὅπως τὸ βάζει καὶ ἡ Κυβέρνηση. Ὁ κ. Κωνσταντόπουλος εἶπε προτήτερα ὅτι ἀπὸ ὅλα τά ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια τὰ νομοσχέδια τῆς μέσης παιδείας εἶναι τά καλλίτερα. Ἀρκετὰ εἶπα τὴν γνώμη μου γενικὰ γιὰ τά νομοσχέδια τὴν περασμένην φορά. Καὶ ἀρκετὰ εἶπα τὴν εὐγνωμοσύνη μου στὸν κ. ὑπουργὸ γιατὶ νομίζω ὅτι ἀγαπάει τὰ παιδιά, ἀλλ’ ἀδίστακτα μπορῶ νά πῶ σήμερα, ὅτι ἀπὸ τὰ νομοσχέδια, τὰ χειρότερα εἶναι τὰ νομοσχέδια τῆς μέσης παιδείας, ἀναμφισβητήτως τὰ χειρότερα. Εἶναι τὰ χειρότερα γιατὶ πρῶτα στὴ βάση τους ἔχουν ἕνα κίνδυνο μέγιστο, εἶναι ὁ κίνδυνος τὸν ὁποῖον τὰ νομοσχέδια φωνάζουν, δηλαδὴ τῆς ἀπολυταρχικότητος καὶ τῆς μονομέρειας. Καὶ ἰδοὺ τὶ λέγει σήμερα τὸ νομοσχέδιον αὐτό. Τὰ παιδιὰ θὰ καθήσουν ἕξη χρόνια εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα καὶ κατόπιν ἀπὸ τὰ ἕξη χρόνια θὰ πᾶνε εἰς τὸ Γυμνάσιον, τὸ ἑξατάξιον Γυμνάσιον. Καὶ προσθέτει ὅτι θὰ κάνουν ἐξετάσεις. Θὰ κάμουν ἐξετάσεις, δηλαδὴ τὶ θὰ πῇ αὐτὸ αὐτό; Θὰ πῇ ὅτι δάσκαλος τοῦ δημοτικοῦ σχολείου θὰ κυττάξῃ νὰ μάθῃ στὸ παιδὶ ὅτι θρίξ εἶναι τριχὸς ὅτι ῥὶς εἶναι ρηνὸς καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει τρίχα καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει μύτη. Αὐτὸ θὰ πῇ. Μὴ γελοιώμαστε. Γιατὶ θὰ τὸ πάρετε τὸ παιδὶ ἀπὸ τὸ ἑξατάξιον δημοτικὸν νὰ κάμῃ ἐξέτασιν γιὰ νὰ πάῃ στὸ Γυμνάσιο, καὶ πολὺ φυσικὰ ὁ δάσκαλος, ὁ ὁποῖος θὰ θέλῃ νὰ πάῃ στὸ Γυμνάσιο γιατὶ αὐτὸ θὰ νομίζῃ ἐκεῖνος ὅτι εἶναι τὸ ἅπαν τῆς ἀξίας του, θὰ κυτάξῃ νὰ τοῦ βγάλῃ τὰ μάτια, νὰ τοῦ στρεβλώσῃ τὰ μυαλὰ γιὰ νὰ τὸ χώσῃ στὸ Γυμνάσιο.

§226Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἰς τὶ θὰ ἐξετάζωνται εἰς τὰς εἰσιτηρίους ἐξετάσεις εἶναι ζήτημα προγράμματος. Ἐὰν ἐξετάζωνται εἰς τὴν ἀρχαίαν Ἑλληνικήν, κατ’ ἐμέ, θὰ εἶναι καταστρεπτικόν.

§227Α. ΠΑΠΑΣ. Ἅμα πρόκειται γιὰ ἐξέτασιν εἰς τὴν ἀρχαίαν, στραβώσατε καὶ τὸ δάσκαλο καὶ τὰ παιδιά. Εἰς τὴν ἀρχὴ ἀφῆστε τὰ παιδιὰ νὰ πᾶνε σχολεῖο, μόνο νὰ ξεύρῃ τὸ παιδὶ ὅτι ὅταν θὰ πάῃ στὸ Γυμνάσιο ἐκεῖ τὰ πράγματα δὲν θὰ εἶναι ρόδινα, νὰ ξεύρῃ πὼς θὰ εἶναι αὐστηρὰ στὸ Γυμνάσιο. Μέσα ἐκεῖ θὰ μάθῃ ὅτι θὰ εἶναι αὐστηρά, μέσα στὸ Γυμνάσιο θὰ τὸ μάθῃ. Νὰ ξεύρῃ ὅτι ἂν σὲ μία τάξιν μείνῃ στάσιμος καὶ σὲ μία ἄλλη στάσιμος, ἀπολύτως δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ πάῃ παρὰ πάνω. Γιατὶ τὸ Κράτος ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δίνῃ παιδεία εἰς αὐτοὺς ποὺ θέλουν νὰ μάθουν, ἀλλὰ δὲν ἔχει καὶ τὴν ὑποχρέωση νὰ πελεκάῃ ξύλα ἀπελέκιτα.

§228Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Ἀπελεκήσιμα!

§229Α. ΠΑΠΑΣ. Εἶναι σωστὴ ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Νὰ μὴ προσπαθῇ, λοπόν, νὰ πελεκάῃ ξύλα ἀπελεκήσιμα. Νὰ ξεύρῃ τὸ παιδὶ ὅτι εἰς τὸ τέλος τῶν σπουδῶν τοῦ Γυμνασίου θὰ εὕρῃ ἄλλο ἐμπόδιον ἐκεῖ καὶ θὰ ἔχῃ ἐξετάσεις ποὺ εἶναι δύσκολοι, ἅμα τελειώσῃ τὸ Γυμνάσιο.

§230Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Θὰ ἔχῃ εἰς τὸ Πανεπιστήμιον.

§231Α. ΠΑΠΑΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας μοῦ φέρνει τὰς ἐξετάσεις τοῦ Πανεπιστημίου. Αὐτές, κ. ὑπουργὲ τῆς Παιδείας εἶναι μόνον γιὰ ἕνα τμῆμα ἀνθρώπων. Ὑπάρχουν σήμερα καὶ αἱ ἐξετάσεις εἰς τὸ Πολυτεχνεῖον καὶ εἶναι γιὰ ἕνα ἄλλο τμῆμα ἀνθρώπων. Ἀλλ’ αὐτὸ τὶ κάνει; Πολλοὶ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι βγαίνουν ἀπὸ τὰ Γυμνάσιά μας καὶ παίρνουν τὸ δίπλωμα τοῦ Γυμνασίου, μ’ ὅλον τοῦτο εἶναι ἐντελῶς ἀμόρφωτοι. Δὲν πᾶνε στὸ Πανεπιστήμιο. Τὶ μὲ τοῦτο ποὺ δὲν πᾶνε στὸ Πανεπιστήμιο; Μήπως δὲν ἔχουν ἀξιώσεις, καίτοι δὲν πᾶνε στὸ Πανεπιστήμιο; Ὁ σκοπὸς εἶναι ὅτι ὅταν ἔχουν ἕνα πτυχίο Γυμνασίου νὰ ξεύρουν, ὅτι αὐτὸ ἀντιπροσωπεύει ἕνα ποσὸν γνώσεων τὸ ὁποῖον εἶναι πτωχόν. Ἐκεῖ πέρα μόνον εἶναι ὅλος ὁ κόμπος τοῦ ζητήματος. Ἄν δὲ τὸ βάλετε αὐτό, καὶ μὲ ἕξη τάξεις, ἑπτὰ τάξεις, ὀκτὼ τάξεις, δὲν θὰ ἔχετε ἀνθρώπους ποὺ νὰ ξεύρουν τὴ δουλειά τους. Ἅμα ξεύρουν τὰ παιδία, ὅτι φτάνει νὰ μείνουν ἕξη— ἑπτὰ χρόνια εἰς ἕνα σχολεῖο ἐπάνω στὰ θρανία, χωρὶς νὰ κάμουν τίποτε ἄλλο, διὰ νὰ πάρουν ἕνα χαρτὶ στὸ τέλος, θὰ πᾶνε στὰ σχολεῖα καὶ θὰ πάρουν τὸ χαρτὶ εἴτε πᾶνε εἴτε δὲν πᾶνε. Καὶ θὰ εὕρουν τὸν τρόπον. Θὰ φύγῃ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, θὰ ἔλθῃ μία ἀναμπουμποῦλα στὸν τόπο, ποὺ εἶναι τακτική, ἔστω καὶ μία τακτικὴ Κυβέρνησις ἡ ὁποία δὲν θὰ ἔχῃ τὸ κῦρος τῆς σημερινῆς, καὶ θὰ βροῦν τὸν τρόπον νὰ περάσουν. Βάλετε τὰς ἐξετάσεις, ὥστε νὰ μὴ εἶναι.... γενικὰ δι’ ὅλους τοὺς μαθητὰς ποὺ θὰ πᾶνε στή μέση ἐκπαίδευση. Νὰ καταλάβουν καὶ οἱ γονεῖς καὶ τὰς παιδιά, ὅτι τὸ γυμνάσιο δὲν εἶναι παιγνίδι. Αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτο ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἡ γνώμη μου εἶναι ὅτι πρέπει νὰ τὸ παραδεχθῇ ἡ Κυβέρνηση, γιατὶ ἂν κάμῃ αὐτὴ τὴ μεταρρύθμιση, ὅλαι αἱ ἄλλαι εἶναι περιτταί. Τὸ δεύτερο ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα ποὺ ἔθιξεν ὁ κ. Παπαναστασίου, τὸ ζήτημα τοῦ ἑφταταξίου γυμνασίου. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφισβήτησις, ὅτι θὰ ἦταν εὐχῆς ἔργο νὰ μπορέσῃ νὰ προσθέσῃ κανεὶς μιὰ τάξι στὸ γυμνάσιο τὸ Ἑλληνικό, ὅπως ὑπάρχει μία πρόσθετη τάξη στὸ Γερμανικὸ γυμνάσιο καὶ στὰ Γαλλικὰ γυμνάσια. Ξεύρετε, ὅτι στὰ Γαλλικὰ γυμνάσια ὑπάρχει ἕνα πτυχίο γιὰ τὴ ῥητορικὴ καὶ ἕνα πτυχίο ποὺ δίδεται ἕνα χρόνο κατόπι γιὰ τὴ φιλοσοφία. Θὰ ἦτο φυσικὰ εὐχῆς ἔργον, ἀλλὰ δὲν βλέπω ὅτι εἶναι δυνατὸ νὰ τὸ πραγματοποιήσῃ ἡ Κυβέρνηση σήμερον, γιατὶ καὶ ἔξοδα πολλὰ θὰ εἶχε καὶ θὰ ἤτανε πολὺ ἀπότομη ἴσως ἡ μεταβολή, ἀπὸ τὰ γυμνάσια τὰ ὁποῖα ἔχουμε καὶ τὰ ὁποῖα ἰσοδυναμοῦν μὲ τὸ μηδενικὸ νὰ φθάσωμε στὰ γυμνάσια τὰ ὁποῖα βρίσκονται στὴν Εὐρώπη. Νομίζω λοιπὸν ὅτι, ἂν εἶναι αὐστηρὲς αἱ ἐξετάσεις κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν σπουδῶν στὰ γυμνάσια καὶ ἂν εἶναι αὐστηρὲς αἱ ἐξετάσεις τὴν ὥραν ποὺ θὰ βγοῦν τά παιδιὰ ἀπὸ τὰ γυμνάσια θὰ μπορέσῃ ἡ σημερινὴ γυμνασιακή τους παιδία νὰ καλλιτερέψῃ πολὺ χωρὶς νὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ προστεθῇ ἕνας χρόνος. Τώρα ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῶν Λατινικῶν. Ὁ ἀγαπητὸς συνάδελφος κ. Κωνσταντόπουλος σᾶς ἔκαμε μίαν θαυμασίαν ἀνάπτυξιν διὰ τὸ ζήτημα τοῦ κλασσικισμοῦ. Ἐγὼ θὰ λάβω τὸ ζήτημα ὅπως τὸ θέλει ἡ Κυβέρνησις. Θὰ παρατηρήσω μόνον, ὅτι διὰ νὰ ἀποδείξῃ ἡ Κυβέρνησις ὅτι τὰ Λατινικὰ εἶναι περιττά, ἀκριβῶς ἐκεῖ ποὺ θέλει νὰ τὰ καταργήσῃ γράφει κάποια φράσι λατινική, πάντως προστρέχει εἰς τὰ Λατινικὰ διὰ νά ἀποδείξῃ ὅτι εἶνε περιττά. Δὲν γνωρίζω ἂν τὸ εἴχατε προσέξει.

§232Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶναι τὸ κύκνειον ἆσμα.

§233Α. ΠΑΠΑΣ. Ἐγὼ θέλω νὰ εἴπω τὸ ἑξῆς, ὅτι τὴν στιγμὴν ποὺ ἡ Κυβέρνησις ἔρχεται καὶ λέγει «Κύριοι σᾶς κάμνω ἕνα Γυμνάσιον κλασσικόν, ἕνα Γυμνάσιον ἐμπορικόν, ἕνα Γυμνάσιον πρακτικὸν καὶ θὰ ἤθελα καὶ τὸ νεωτεριστικὸν» βλέπω ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ παραδέχεται, ὅτι μὲ ξένας φιλολογίας δύναται νὰ μορφωθῇ ὁ μαθητὴς τέλεια. Ἐγὼ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι θὰ μορφωθῇ πολὺ τέλεια, ἀλλὰ εἶναι ἄλλη ἡ μόρφωσις. Τὶ θὰ εἴπῃ κανείς; Κύριε μαθητά, ποὺ θέλεις νὰ μεταβῇς εἰς Γυμνάσιον; Ποῦ δίδω τὸ δικαίωμα νὰ διαλέξῃς. Θέλεις κλασσικόν, θέλεις πρακτικόν, θέλεις νεωτεριστικόν; Ὅ,τι θέλεις. Τὴν στιγμὴν ποὺ θέλεις κλασσικὸν θὰ ἐνδιατρίψῃς εἰς τὰ Ἑλληνικά. Ἄν θέλῃς νὰ γίνῃς δικηγόρος, θὰ διαβάσῃς τὸν Κυκέρωνα.

§234Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἀλλοίμονον.

§235Α. ΠΑΠΑΣ. Ὑποτίθεται, ὅτι ἂν θέλῃ κανεὶς νὰ κάμῃ κλασσικὰς σπουδάς, πρέπει νὰ τὰς κάμῃ.

§236Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν ἐμποδίζεται νὰ τὰς κάμῃ.

§237Α. ΠΑΠΑΣ. Μὲ τὸ νομοσχέδιον ἐμποδίζεται, κ. ὑπουργέ.

§238Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κατὰ τὸ πλεῖστον δὲν κατηργήθησαν, ὥστε ἐκεῖνοι ποὺ τοὺς χρειάζονται θὰ τὰ μανθάνουν.

§239Α. ΠΑΠΑΣ. Ἄν δὲν τὰ μανθάνουν, κ. Πρόεδρε, νὰ ἀπορρίπτωνται.

§240Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἀνάγκη διὰ νὰ γίνῃ νομικὸς κανεὶς νὰ γνωρίζῃ Λατινικά.

§241Α. ΠΑΠΑΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν γίνεσθε ὁ συνήγορος τῆς καταργήσεως τῶν Ἑλληνικῶν εἰς ὅλα τὰ Γυμνάσια τῆς Εὐρώπης, τὰ ἐπιχειρήματα, κ. Πρόεδρε, τὰ ὁποῖα φέρετε....

§242Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἔχω κάμει ἀρκετὰς προόδους εἰς τὴν ζωήν μου, ὥστε νὰ τὴν δέχομαι καὶ αὐτήν. (γέλωτες).

§243Α. ΠΑΠΑΣ. Γνωρίζετε, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὸν σεβασμὸν καὶ τὴν ἀγάπην....

§244Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπιτρέπεται νὰ μοῦ λέτε, ὅτι ἐπειδὴ ζητῶ νὰ καταργηθοῦν τά Λατινικὰ θὰ δώσω ἐπιχειρήματα εἰς τὰ ξένα μέρη διὰ νὰ καταργήσουν τὰ Ἑλληνικά.

§245Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἀντίποινα.

§246Α. ΠΑΠΑΣ. Ὄχι ἀντίποινα. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγω εἶναι, ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα φέρετε διὰ τὴν κατάργησιν τῶν Λατινικῶν ἐδῶ, ἀκριβῶς τὰ ἴδια ἐπιχειρήματα φέρουν εἰς τὴν Εὐρώπην ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θέλουν τὴν κατάργησιν τῶν Ἑλληνικῶν.

§247Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Λέγουν καὶ ἐκεῖ ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωτικά.

§248Α. ΠΑΠΑΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἀκριβῶς ἐδῶ εἶναι τὸ ζήτημα. Δὲν εἶναι ὑποχρεωτικά, διότι ὑπάρχουν καθὼς σᾶς εἶπον τμήματα παιδείας, ἀλλ’ εἰς τὸ τμῆμα τῆς παιδείας, τῆς κλασσικῆς εἶναι ὑποχρεωτικά. Καὶ σᾶς λέγω τὸ ἑξῆς ἐπιχείρημα, κ. Πρόεδρε. Τὸ προαιρετικὸν δὲ ἀποδεικνύει ὅτι κάμνετε τμῆμα κλασσικῆς παιδείας. Κανεὶς δὲν ἀναγκάζει νὰ εἰσέλθῃ ὁ ἄλλος εἰς τὸ Κλασσικὸν Γυμνάσιον, ἀλλ’ ὅταν μεταβῇ ἐκεῖ εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ μάθῃ τὰ Λατινικά. Τὸ προαιρετικόν δίδεται ὅταν κάμνετε διαφορετικὸν τμῆμα παιδείας. Ἐὰν δὲν γνωρίζουν τὰ Λατινικά, πταίουν τὰ Λατινικά; Πταίουν τὰ Γαλλικά, πταίουν τὰ Ἑλληνικά, τὰ μαθηματικά, ἀπὸ τὰ ὁποῖα δὲν γνωρίζουν τίποτε τὰ παιδιά μας; Πταίει ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον διδάσκονται. Διατὶ ἐκεῖνοι ποὺ θέλουν νὰ τὰ μάθουν, τὰ μανθάνουν; Διατὶ ὑπάρχουν παιδιά, παιδὶ ἑνὸς ὑπουργοῦ, τὰ ὁποῖα περνοῦν μαζὶ τὰ δύο σχολεῖα; Θὰ εἴπητε ὅτι εἶναι ἐξαιρετικὴ φύσις. Ἀλλ’ ἀπὸ τὰς ἐξαιρετικὰς αὐτὰς φύσεις μέχρι τοῦ νὰ μὴ μανθάνῃ κανεὶς τίποτε ὑπάρχει μεγάλο διάστημα. Πάρετε ὅσους τελειοφοίτους τοῦ Γυμνασίου θέλετε καὶ ἐρωτήσατέ τους τὶ ἔγραψεν ὁ Σοφοκλῆς, καὶ ἴδητε πόσοι θὰ τὰ γνωρίζουν. Γνωρίζουν τοὺς 15 στίχους....

§249Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἀνάγκη Λατινικῶν δι’ αὐτά;

§250Α. ΠΑΠΑΣ. Εἶναι ὁ τρόπος διδασκαλίας, διότι μανθάνουν πράγματα τὰ ὁποῖα δὲν χρειάζονται καὶ ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῶν ἀρχαίων οὐδέν, ἀπολύτως οὐδέν.

§251Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἴμεθα σύμφωνοι εἰς αὐτό.

§252Α. ΠΑΠΑΣ. Καὶ σᾶς λέγω, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δύνανται νὰ γνωρίζουν 15 γραμμὰς τοῦ Δημοσθένους καὶ τοῦ Σοφοκλέους, τὰς ὁποίας ἔμαθαν ἀπ’ ἔξω, διότι ἔχουν κἄτι ἐλεεινὰ βιβλία τὰ ὁποῖα γράφουν τὰς ἐξηγήσεις, χωρὶς νὰ βάλουν τὸ κεφάλι των νὰ μάθουν κἄτι τι. Καὶ ἔρχονται τελειόφοιτοι Γυμνασίου οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζουν τίποτε, διότι εἶναι σαπισμένο βαθειὰ ψυχικῶς τὸ πνεῦμα τῆς παιδείας μας. Ὄχι ἡ μόρφωσις, ἡ μορφὴ πρέπει νὰ ἀλλάξῃ. Καὶ κατακρίνω τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Παιδείας ὁ ὁποῖος βγάζει τὰ Λατινικὰ διὰ νὰ καταστήσῃ εὔκολον τὴν παιδείαν. Δὲν ὑπάρχει πρᾶγμα ποὺ νὰ μὲ πονῇ περισσότερον, κ. Πρόεδρε, διότι ἐγὼ πιστεύω, ὅτι θὰ καταστήσητε ἀγνώριστον τὴν Ἑλλάδα....

§253Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μὲ τὴν κατάργησιν τῶν Λατινικῶν θὰ τὴν κάμω ἀγνώριστον;

§254Α. ΠΑΠΑΣ. Δὲν εἶναι ζήτημα διὰ τὰ Λατινικά, κ. Πρόεδρε, ἔχομεν καὶ ἄλλα ζητήματα ποὺ θὰ μὲ εὕρητε περισσότερον ἀπὸ αὐτὰ συγχρονισμένον. Δὲν εἶμαι ἀπὸ τὰ παλαιὰ κεφάλια, ὑποθέτω ὅτι τὸ γνωρίζετε. Διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν εἶμαι ἀπὸ τὰ παλαιὰ κεφάλια, θὰ ἔλθω ἀμέσως εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἀνωτέρων Παρθεναγωγείων καὶ θὰ σᾶς ἐρωτήσω: Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, χθὲς ἀπὸ τὸ βῆμα αὐτὸ εἴπατε τόσα ὡραῖα λόγια διὰ τὴν ἐξύψωσιν τῶν γυναικῶν. Εἴπατε πὼς πρέπει νὰ ἀφομοιωθοῦν ἐπὶ τέλους πρὸς τὸ δῆθεν δυνατὸν φύλον....

§255Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νὰ ἐξισωθοῦν, ὄχι νὰ ἀφομοιωθοῦν.

§256Α. ΠΑΠΑΣ. Μάλιστα, νὰ ἐξισωθοῦν, ἡ καθαρεύουσα μοῦ κάνει προδοσίες πάντοτε. Λοιπὸν εἴπατε αὐτά, ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιόν σας λέγει τά ἀντίθετα. Τὸ νομοσχέδιόν σας λέγει καλά τά κορίτσια, ἀλλ’ ἴσα με ἐδῶ, δὲν ἠμποροῦν παραπάνω.

§257Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν λέγει ὅτι δὲν ἠμποροῦν.

§258Α. ΠΑΠΑΣ. Τότε, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, νὰ κάμετε καὶ ἀρρεναγωγεῖα ἀνώτερα.

§259Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δι’ ἐμέ, κ. συνάδελφε, τὸ σχολεῖον αὐτὸ τῶν θηλέων εἶναι σχολεῖον ἐπαγγελματικόν, καὶ τοῦτο διότι ἕνα ἀπὸ τὰ ἐπαγγέλματα, τὸ σπουδαιότερον διὰ μίαν γυναῖκα, εἶναι νὰ εἶναι μητέρα καὶ νοικοκυρὰ τοῦ σπητιοῦ της. Δι’ ἐμὲ τὸ σχολεῖον αὐτὸ εἶναι εἶδος ἐπαγγελματικοῦ σχολείου. Τὶ θέλετε νὰ τὸ κάμω διὰ τὸν ἄνδρα; διὰ νὰ τὸν μάθω νὰ εἶναι ἄνδρας;

§260Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τότε αὐτὰ πρέπει νά γίνουν εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα.

§261Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δι’ ἐκείνας τὰς γυναῖκας αἱ ὁποῖαι δὲν δύνανται νὰ σπουδάσουν ὁλόκληρον τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν κάμνομεν αὐτὸ τὸ σχολεῖον, διότι εἶναι διὰ τὴν μέσην τάξιν, ἡ ὁποία δὲν δύναται νὰ στείλῃ τὸ κορίτσι της εἰς τὸ Γυμνάσιον, καὶ τοῦ δίδομεν τοῦ κοριτσιοῦ ἐκείνην τὴν μόρφωσιν ἡ ὁποία εἶναι ἀναγκαία διὰ τὴν γυναῖκα εἰς τὸ σπῆτι. Εἶναι εἶδος ἐπαγγελματικοῦ σχολείου. Δι’ ἐμὲ δὲν ὑπάρχει ἀναλογία μεταξὺ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν.

§262Α. ΠΑΠΑΣ. Λυποῦμαι διότι δὲν συμφωνοῦμε. Εἴπατε πρῶτον, ὅτι θέλετε νὰ μάθετε τὰς Ἑλληνίδας νὰ γίνωνται μητέρες. Ὑποθέτω, ὅτι διὰ νά μάθητε τὰς Ἑλληνίδας νὰ γίνωνται μητέρες, θά ἔπρεπε νά κάμετε σχολεῖα εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ κάμνετε καὶ κατώτερα ἐπαγγελματικὰ σχολεῖα, καὶ ἂν θέλετε νά μάθητε τὶς γυναῖκες νά γίνουν νοικοκυράδες, ἠμποροῦν νά φοιτήσουν εἰς τά κατώτερα ἐπαγγελματικά σχολεῖα.

§263Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τὶ ἔχουν νὰ βλάψουν αὐτὰ τά σχολεῖα ποὺ κάνουμε;

§264Α. ΠΑΠΑΣ. Ἔχουν νὰ βλάψουν, κ. Πρόεδρε, ὅτι πρῶτον δίδουν διπλώματα, τὰ ὁποῖα ἐξομοιοῦνται μὲ τὰ διπλώματα τῶν Γυμνασίων.

§265Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐξομοιοῦνται;

§266Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ὄχι.

§267Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τὰ διπλώματά των δὲν ἔχουν ἰσχὺν διὰ τὸ Πανεπιστήμιον καὶ αὐτὸ εἶναι μεγάλο πρᾶγμα.

§268Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ φοιτήσουν εἰς τὰ Πανεπιστήμια.

§269Α. ΠΑΠΑΣ. Ἐξομοιοῦνται καθ’ ὅλα τὰ ἄλλα πλὴν τοῦ Πανεπιστημίου. Καὶ τότε γεννᾶται αὐτὸ τὸ παράδοξον: Ἢ τὰ σχολεῖα αὐτὰ δίδουν τὴν ἰδίαν μόρφωσιν καὶ τότε πρέπει νὰ μεταβαίνουν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον αὐτὰ τά κορίτσια ποὺ βγαίνουν ἀπὸ τὰ παρθεναγωγεῖα καὶ ἀπὸ τά γυμνάσια, ἢ δὲν δίδουν τά ἴδια προσόντα. Καὶ τότε πῶς ἔρχεσθε καὶ μοῦ λέγετε...

§270Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Διατὶ εἰς μίαν κόρην τῆς μέσης τάξεως, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὰ μέσα νὰ μεταβῇ εἰς τὸ Γυμνάσιον, διατὶ δὲν δέχεσθε νὰ τῆς δώσωμεν ἕνα σχολεῖον ὅπου νά εἶναι ἐκπαίδευσις τετρατάξιος;

§271Α. ΠΑΠΑΣ. Σᾶς εἶπον, κ. Πρόεδρε, καὶ ἐπάνω εἰς αὐτὸν τὸν συλλογισμόν σας θά σᾶς ἐρωτήσω καὶ ἐγώ. Διατὶ δὲν θέλετε νά γίνουν τετρατάξια ἀνώτερα ἀρρεναγωγεῖα εἰς τὰ ὁποῖα νὰ μεταβαίνουν τά παιδιά τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ μεταβαίνουν εἰς τά γυμνάσια;

§272Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Διότι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν στέλλουν τά παιδιά των εἰς τὸ Γυμνάσιον, θά ἔχουν σχολεῖον τεχνικῆς μορφώσεως. Διά τὴν γυναῖκα αὐτὸ τὸ σχολεῖον ποὺ κάμνομεν εἶναι ἕνα εἶδος ἐπαγγελματικοῦ σχολείου, διά νά γίνῃ νοικοκυρά.

§273Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δέχομαι ὅτι ὑπάρχει κατηγορία τοιαύτη γυναικῶν αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουν...

§274Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νὰ σᾶς εἴπω καὶ τὸ ἑξῆς πάλιν. Ὅτι δὲν δύνασθε νὰ μοῦ λέγητε τὰ ἴδια διὰ τοὺς ἄνδρας, διότι δὲν πρόκειται ὁ ἄνδρας νά μὴ κάμῃ καμμιὰ δουλειά. Κάποια δουλειά θά κάμῃ ὁ ἄνδρας.

§275Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Σᾶς ἐρωτῶ τὸ ἑξῆς: Ἐφ’ ὅσον λέγομεν ὅτι θὰ μεταβαίνουν, κορίτσια εἰς τὰ Γυμνάσια, ὄχι διὰ νὰ κάμουν ἐπάγγελμα, ἀλλὰ διὰ νὰ τύχουν μεγαλειτέρας μορφώσεως, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον γίνεται ὅπου δὲν ὑπάρχουν εἰδικὰ Γυμνάσια λαμβάνετε καμμίαν πρόνοιαν τὰ κορίτσια αὐτὰ νὰ ἀκολουθοῦν καὶ μαθήματα εἰδικά;

§276Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι εἰς τὰς Γυμνάσια θηλέων μανθάνουν ὅλα ἐκεῖνα ποὺ χρειάζονται διὰ τὰ θήλεα.

§277Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τότε διὰ ποῖον λόγον νὰ ὑπάρχουν ἰδιαίτερα παρθεναγωγεῖα εἰς βάρος τοῦ Κράτους;

§278Α. ΠΑΠΑΣ. Νομίζω, ὅτι αὐτὰ τὰ ἀνώτερα παρθεναγωγεῖα εἶναι εἶδος πολυτελείας καὶ ὅτι τὸ Κράτος δὲν εἶναι ὑποχρεωμένον νὰ παρέχῃ εἴδη πολυτελείας.

§279Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νομίζω, ὅτι εἰς μίαν μικρὰν πόλιν δὲν κάμνομεν καὶ γυμνάσιον θηλέων καὶ ἀνώτερον παρθεναγωγεῖον.

§280Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὁ συλλογισμὸς περὶ τῶν ἀνωτέρων παρθεναγωγείων στηρίζεται εἰς τὴν δημιουργίαν πρακτικῶν οἰκοκυρικῶν σχολῶν ἐν ἀντιθέσει πρὸς τάς ὁποίας θὰ ὑπάρχουν γυμνάσια θηλέων.

§281Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διατηρῶ τὰς σημερινὰς ἀστικὰς σχολὰς μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι προσέθεσα μίαν τάξιν.

§282Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Γνωρίζετε ὅτι τὰ κορίτσια τῆς μέσης τάξεως ποὺ θέλουν νὰ λάδουν μίαν μόρφωσιν ἀνωτέραν ἀπὸ τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον μεταβαίνουν εἰς τά...

§283Α. ΠΑΠΑΣ. Κρατῶ τὴν γνώμην μου, νομίζοντας ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ δὲν εἶναι καὶ τόσον πολὺ σπουδαῖον, ὥστε νὰ ἠμπορῇ ν’ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλὴν περισσότερον. Καὶ ἐρχόμεθα τώρα εἰς τὸ ζήτημα τῆς διαφοροποιήσεως τῶν γυμνασίων. Εἴπομεν ἐκεῖ ὅτι θὰ ἔχῃ μίαν κλασσικὴν παιδείαν, ὅτι θὰ ἔχῃ τὰ πρακτικὰ λύκεια καὶ ὅτι διὰ τὴν ὥραν μένομεν ἐκεῖ. Ὕστερα τὰ ζητήματα τῶν ἐμπορικῶν σχολῶν τῶν μέσων, διὰ τὰ ὁποῖα ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἀφοῦ συνεννοηθῇ ἀκόμη μὲ τοὺς συναδέλφους του τῆς Γεωργίας, τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κτλ. θὰ ἠμπορῇ νὰ μᾶς φέρῃ, φυσικά, ἐδῶ τὰ σχετικὰ νομοσχέδια. Κύριε ὑπουργὲ τῆς Παιδείας, νομίζω ὅτι ἠμποροῦσαν τὰ γυμνάσια νὰ χωρισθοῦν εἰς τρία. Ἐπιμένω εἰς τὸ ζήτημα νὰ τὰ ὀνομάζω νεωτεριστικὰ γυμνάσια. Πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τρέξῃ κανεὶς εἰς τὰ ἀρχαῖα διὰ νὰ μάθῃ τὶ εἶναι ὁ πολιτισμός. Καὶ ἐγὼ τὸ πιστεύω αὐτό, νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν εἷς ἄνθρωπος μὲ δύο ξένες Εὐρωπαϊκὲς γλῶσσες καὶ μὲ τὴν νέαν ἑλληνικὴν νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ εἶναι πολὺ πολιτισμένος. Ἐν τούτοις λέγουν δι’ αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι: «Κύριοι, δὲν ἔχομεν νεοελληνικὴν φιλολογίαν ἀρκετὰ μεγάλην, ὥστε νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ βασίσωμεν τὴν παιδείαν μας εἰς αὐτήν.»: Καὶ ἐρωτῶ αὐτοὺς τοὺς κυρίους. Μήπως οἱ Ρουμάνοι ἔχουν περισσοτέραν φιλολογίαν ἀπὸ ἡμᾶς; Μήπως οἱ Βούλγαροι ἢ οἱ Γιουγκοσλαῦοι ἔχουν περισσοτέραν φιλολογίαν ἀπὸ ἡμᾶς; Καὶ ἐν τούτοις βασίζονται ὅλοι εἰς τὴν ἰδικήν τους φιλολογίαν καὶ ἠμπορεῖ νὰ εἴπῃ κανεὶς ὅτι καὶ ἐκεῖ ὑπάρχουν πολιτισμένοι ἄνθρωποι, ὅπως καὶ ἐδῶ, καὶ σὲ πολλὰ ζητήματα ἴσως νά βλέπουν πειὸ καθαρώτερα ἀπὸ μᾶς. Λοιπὸν γιατὶ ἐμεῖς νά λέμε ὅτι δὲν μποροῦμε νά κάνουμε ἕνα γυμνάσιον νεωτεριστικόν; Ἀνοίξατε ἕναν ἄλλο δρόμο, ἕνα δρόμο μὲ ἄλλη γεωγραφία, ποὺ δὲν τὴν μανθάνουν στὰ σχολεῖα μας, πολλὴ νεώτερη ἱστορία μὲ γλῶσσες ξένες, ἀλλὰ νὰ τὶς μάθουν καλά. Φτιάσετε ἕνα τέτοιο Γυμνάσιο, ἂν θέλετε νὰ δώσετε καινούργια ζωή. Καὶ ἂν θέλετε νὰ ἔχουμε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐτονίσατε, βασίσατε τὴν Παιδείαν ἐπάνω στὴ δημοτική, ἀλλοιῶς ὅλα τὰ ἄλλα κατά τὴ γνώμη μου εἶναι ἐντελῶς περιττά. Βασίσατε τὴν ἐκπαίδευσι καὶ στὰ Γυμνάσια ἐπάγω στὴ δημοτική. Ἐκεῖ θὰ μάθουν πρῶτα τὴ γλῶσσα, νὰ μάθουν τό τὶ θὰ εἰπῇ νὰ ἐκφράζουν μίαν σκέψιν, μιὰ ἔννοια καὶ ὕστερα ἅμα τὸ μάθουν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα νά προχωρήσουν πάρα πάνω. Δὲν θέλω νὰ προχωρήσω στὸ ζήτημα τῆς γλώσσας, γιατὶ θὰ μᾶς ἐπήγαινε πολὺ μακρυὰ καὶ εἶμαι βέβαιος ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι δὲν θὰ κερδίσω τὸ ζήτημα, δηλαδὴ δὲν θὰ τὸ κερδίσουμε σήμερα γιά τά Γυμνάσια. Δὲν θά δεχθῇ ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἡ ἔκθεσις νά γίνεται στὴ δημοτική, δὲν θὰ δεχθῇ ὁ ὑπουργὸς τῆς Παιδείας νὰ διδάσκωνται τὰ μαθήματα μὲ βάσι τὴ δημοτικὴ γλῶσσα. Δὲν εἴμεθα ἀκόμη ἄξιοι νὰ ἠμπορέσωμεν τὸ νερὸ νὰ τὸ πάρωμε ἀπὸ τὸ δημοτικὸ σχολεῖο νὰ τὸ πᾶμε στὸ Γυμνάσιο, νὰ τὸ πᾶμε στὸ Πανεπιστήμιο καὶ νὰ τὸ λέμε καὶ ἐκεῖ νερὸ καὶ ὄχι ὕδωρ, Εἴμαστε πολὺ μακρυά. Σὲ 100 χρόνια ἴσως.

§284Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Καθόλου σὲ 100 χρόνια. Ἀλλά ἂν τὸ κάμομεν αὐτὸ σήμερα, θὰ εὕρωμεν μίαν δυσχέρειαν.

§285Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὁ δημοτικισμὸς ὀφείλει πρῶτον νὰ δεχθῇ τὴν ἐξέλιξιν εἰς τὴν ἐφαρμογὴν, διότι ὁ λόγος τῆς ὑπάρξεώς του εἶναι ὁ λόγος τῆς ἐξελίξεώς του.

§286Α. ΠΑΠΑΣ. Ἔχετε, κ. συνάδελφε, ὄντως φράσεις διὰ νὰ εἴπητε πράγματα ποὺ δὲν στέκουν. Ἐὰν θέλετε, κ. ἐκ Μυτιλήνης βουλευτά, νὰ ἐξετάσητε πιὸ βαθυὰ τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐξετάζονται μὲ μίαν φράσιν, τὰ ὁποῖα ἔχουν σημασίαν μεγίστην, ἐὰν θέλετε νὰ τὰ ἐξετάσητε καὶ ἀπὸ ἀπόψεως φυσιολογικῆς καὶ εἶναι τὸ ζήτημα σπουδαιότατον, καὶ βεβαίως δὲν ἔχω ἐδὼ τὸν καιρὸν νὰ σᾶς ἀναπτύξω ποῖαι εἶναι αἱ φυσιολογικαὶ αἰτίαι ποὺ ἀναγκάζουν κάθε ἄνθρωπον ποὺ γνωρίζει καλὰ καὶ βαθειὰ τὸ ζήτημα νὰ ἀκολουθήσῃ μίαν καὶ μόνη πορεία, ἂν ἠξεύρατε καὶ εἴχατε μελετήσει βαθειὰ τὸ ζήτημα, τὸ πόσο ἐπηρεάζει ἕνα παιδὶ νὰ τοῦ λὲς τὴν ψευτιὰ ἀπὸ τὸ Α ἕως τὸ Ω, νὰ τοῦ λὲς ὅτι αὐτὸ τὸ πρᾶγμα εἶναι ὕδωρ καὶ νὰ τοῦ λὲς ἀμέσως φέρε μου ἕνα ποτῆρι νερό, ἐὰν εἴχετε προσέξει εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα δὲν θὰ ἤρχεσθε νὰ μοῦ ὁμιλῆτε ἐδῶ γιὰ ζητήματα ἐξελίξεως. Ἡ ἐξέλιξις ἔχει γίνει μέσα στὸ λαό, ἀλλά σεῖς οἱ ὁμιλοῦντες γιὰ τὴν ἐξέλιξι τὴν ἔχετε ἐμποδίσει. Ἀπὸ 100 χρόνια ἔχετε βαλθῆ νὰ καταστρέφετε ὅ,τι ζωὴν ἔχει τὸ Ἔθνος αὐτὸ μέσά του. Ἀπὸ 100 χρόνια βαλθήκατε νὰ τοῦ εἴπητε ὅτι δὲν εἶναι ἡ γλῶσσα του γλῶσσα ἀληθινή, ὅτι εἶναι γλῶσσα πρόστυχη.

§287Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐμένα μοῦ τὰ λέτε αὐτά;

§288Α. ΠΑΠΑΣ. Σὲ σᾶς τὰ λέγω, κ. βουλευτά. Διότι καλλίτερα πολεμῶ ἕνα Μιστριώτη, παρὰ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι λέγουν ὅτι ἡ ἐξέλιξις θὰ φτιάσῃ τὰ πράγματα. Ἡ ἐξέλιξις ἔχει γίνει καὶ ἐμεῖς ἔχουμε καθῆκον νὰ ἐπιβάλουμε τὴν γλῶσσα τῶν μανάδων μας εἰς τὰ σχολεῖα μας.

§289Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πόσα ἐπιστημονικὰ συναγγράματα ἔχουν γραφῆ στὴ δημοτική;

§290Α. ΠΑΠΑΣ. Λυποῦμαι διότι μὲ διακόψατε, κ. Καρασεβδᾶ, γιατὶ αὐτὸ ἀποδεικνύει ὅτι δὲν ἔχετε διαβάσει μερικὰ ὑπέροχα βιβλία ποὺ ἔχουν γραφῆ εἰς τὴν δημοτική. Καὶ σᾶς συνιστῶ, κ. Καρασεβδᾶ, βγαίνοντας ἀπὸ αὐτὴ τὴν αἴθουσα νὰ πᾶτε νὰ ἰδῆτε σὲ κάποιο βιβλιοπωλεῖον ἐὰν ὑπάρχῃ κάποιο βιβλίο ποὺ ἐπιγράφεται τὸ «Μέγα πρόβλημα». Καὶ θὰ ἤθελα νὰ σᾶς παραπέμψω καὶ εἰς ἄλλα ἀκόμη ποὺ εἶναι πλέον ἐπιστημονικά.

§291Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πόσα τὸν ἀριθμὸν εἶναι;

§292Α. ΠΑΠΑΣ. Σᾶς εἶπον, κ. Καρασεβδᾶ, ὅτι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἐὰν ὑπάρχουν ἢ ὄχι βιβλία, τὸ ζήτημα εἶναι ἐὰν μποροῦν νὰ γίνουν βιβλία, καὶ βιβλία ἠμποροῦν νὰ γίνουν, ἔχει ἡ Κυβέρνησις τὴν ὑποχρέωσι νὰ γίνουν. Λοιπὸν, διὰ νὰ τὰ συνοψίσω, θεωρῶ ὡς μεταρρύθμισιν, ὡς ἀληθῆ μεταρρύθμισιν, τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ πνεύματος ποὺ θὰ γίνῃ μέσα εἰς τὰ σχολεῖα. Μὲ ἄλλα λόγια θὰ ἔπρεπε τὸ ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας, ἐκτὸς ἀπὸ τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα μᾶς φέρει, νὰ δώσῃ μερικὰς ὁδηγίας εἰς τοὺς καθηγητάς, νὰ τοὺς δώσῃ τὰς ὁδηγίας ὅτι πρέπει νὰ εἶναι αὐστηροί, ὅτι πρέπει ν’ ἀλλάξουν τὸν τρόπον τῆς διδασκαλίας καὶ τῶν ἀρχαίων Ἑλληνικῶν καὶ τῶν ξένων γλωσσῶν καὶ τῶν φυσικομαθηματικῶν κλπ. Διότι ἐν ὅσῳ δὲν δίδονται αὐταὶ αἱ ὁδηγίαι, τὰ ἄλλα εἶναι μάταια. Γιὰ μένα τὸ ζήτημα τῆς Παιδείας μας εἶναι κυρίως συνυφασμένον μὲ τὴ δημοτική. Ἐν ὅσῳ δὲν μπῇ ἡ δημοτική, θὰ πηγαίνουμε πάντοτε βῆμα σημειωτόν. Τρίτον θὰ ἤθελον εἰς τὸ τέλος τῶν γυμνασιακῶν σπουδῶν νὰ γίνουν ἐξετάσεις αὐστηρὲς εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν ἐπαρχιῶν. Θὰ ἤθελα τὴν κατάργησιν τῶν παρθεναγωγείων καὶ τὴν μὴ κατάργησιν τῶν Λατινικῶν. Ἀλλὰ θὰ ἤθελα κυρίως νὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νὰ μὴ θελήσῃ τὰ ζητήματα τὰ ἐκπαιδευτικὰ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως νὰ ψηφισθοῦν ἀπόψε. Νομίζω ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ μελετηθοῦν ἀκόμη μὲ πολλὴν προσοχήν. Καὶ τὴν στιγμὴν ποὺ ἐψηφίσθησαν τὰ νομοσχέδια ὅσον ἀφορᾷ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, νομίζω ὅτι χωρὶς νὰ χάσουμε πολλὰ πράγματα, τοὐναντίον κερδίζοντες πολλά, θὰ ἐκλιπαρίσουμε νὰ ξανασυζητήσουμε τὰ νομοσχέδια τῆς μέσης παιδείας καὶ νὰ μπορέσουμε νὰ τὰ ψηφίσουμε μὲ τὴν ἡσυχία μας εἰς τὴν ἐρχομένην περίοδον τῆς Βουλῆς. Διότι εἶναι καὶ ἓν ζήτημα γιὰ τὸ ὁποῖον ἐξέχασα νὰ μιλήσω. Εἶναι καὶ τὸ ζήτημα τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου. Καὶ ἐκεῖ θὰ σᾶς εἴπω, κ. ὑπουργὲ τῆς Παιδείας, ὅτι καταργεῖτε τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα καὶ φκιάνετε ἡμιγυμνάσια δηλ. ὄχι Γιάννης, Γιαννάκης. Μὴ τὰ καταργεῖτε, ἢ ἐὰν θέλετε νὰ τὰ καταργήσετε, καταργήσατέ τα, ἀλλὰ κάνετε ἕνα συνδυασμόν. Κάνετε αὐτὸ ποὺ ἐπρότεινεν ὁ κ. Παπαναστασίου. Δηλ. καταργήσατε τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα καὶ βάλετε μίαν ἢ δύο τάξεις εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, νὰ γίνῃ εἷς κύκλος παιδείας δημοτικῆς μὲ πρακτικὰς γνώσεις ὥστε νὰ ἠμπορέσετε νὰ φύγετε ἀπ’ αὐτὸ ποὺ ἔχετε ὀνομάσει σεῖς ὁ ἴδιος μονομερείαν τῆς Παιδείας μας. Λέτε ὅτι σὲ 5 χρόνια θὰ τὰ καταργήσετε. Ὄχι, ἀρχίστε ἀπὸ τὴν κατάργησιν τῶν δημοτικῶν σχολείων. Βλέπετε πόσα εἶναι τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα εἶναι μεγίστης σημασίας καὶ διὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ εἴπῃ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ μορφώσῃ μίαν γνώμην, διότι ἔρχονται καὶ ἀντικρούονται ἐδῶ αἱ γνῶμαι ἀπολύτως. Δὲν ἠμπορεῖ ἆρά γε νὰ εὑρεθῇ μία μέση λύσις; Γιατὶ νὰ βιασθοῦμε;

§293Λ. ΜΑΚΚΑΣ. Λησμονεῖτε, κ. συνάδελφε, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως εἶναι στενώτατα συνδεδεμένον μὲ αὐτό. Τὸ ἓν δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ ἄνευ τοῦ ἄλλου.

§294Α. ΠΑΠΑΣ. Νομίζω ὅτι εἶναι ἀρκετὰ σπουδαῖα τὰ ζητήματα, ὅτι αἱ ἀντιθέσεις εἶναι ἀρκετὰ μεγάλαι μεταξὺ ἀνθρώπων τῆς αὐτῆς παρατάξεως.

§295Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Δὲν βλέπω νὰ ἀφιστάμεθα καὶ πολύ, παρὰ μόνον εἰς τὸ ζήτημα τῆς δημοτικῆς γλώσσης.

§296Α. ΠΑΠΑΣ. Ἐὰν νομίζετε ὅτι δὲν ἀφιστάμεθα, υἱοθετήσατε τὰς ἀπόψεις μου καὶ τότε εἴμεθα σύμφωνοι. Κύριε ὑπουργέ, δέχεσθε τὸ ἑξῆς πρᾶγμα; Ἐὰν εἷς μαθητὴς τοῦ Γυμνασίου μείνῃ στάσιμος εἰς τρεῖς τάξεις νὰ μὴ ἠμπορῇ νὰ ἐξακολουθήσῃ.

§297Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Αὐτὸ εἶναι ζήτημα.....

§298Α. ΠΑΠΑΣ. Κύριε Ὑπουργέ ἐγὼ νομίζω ὅτι εἴμαστε πολὺ μακρυά ὁ εἷς ἀπὸ τὸν ἄλλον. Ἐάν νομίζετε ὅτι εἴμαστε πολὺ κοντὰ, δεχθεῖτε τάς ἀπόψεις μου. Νομίζω ὅμως ὅτι πρέπει νά μελετηθοῦν τὰ ζητήματα.

§299Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Τὰ ἔχομεν μελετήσει τόσους μῆνας.

§300Α. ΠΑΠΑΣ. Εἶναι δικαίωμά σας νά κάνετε ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω ὅτι τά ζητήματα τῆς Παιδείας ἔχουν ἀνάγκην πολλῆς μελέτης. Καὶ κάνω ἔκκλησιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νά μὴ σπεύδῃ γιά ζητήματα τά ὁποῖα δὲν εἶναι ἀμέσου ἀνάγκης, ἀλλά τά ὁποῖα εἶναι σπουδαιότατα, ὄχι διά τὴν σημερινὴν ζωὴν τοῦ Ἔθνους, ἀλλά διά τὴν ζωὴν τοῦ Ἔθνους τῆς αὔριον καὶ γι’ αὐτὸ δὲν εἶναι καὶ ζητήματα ἀμέσου ἀνάγκης. Παρακαλῶ, λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νά σταθμίσῃ καλά τά πράγματα καὶ νά σκεφθῇ, ὅτι κάθε μικρὸν λάθος σὲ ζητήματα ἐκπαιδευτικά ἔχει ἀποτελέσματα τά ὁποῖα εἶναι πολὺ μεγάλα, καὶ γι’ αὐτὸν τὸν λόγον νά ἀναβάλῃ τὴν ψήφισιν τῶν νομοσχεδίων τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως διά τὴν προσεχῆ σύνοδον τῆς Βουλῆς.

§301Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Προτοῦ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν, νά ψηφίσωμεν ὅσα δὲν ἔχουν ἀντίρρησιν.

§302Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ, θά μείνωμεν καὶ αὔριον καὶ μεθαύριον διά νά τελειώσωμεν τά σπουδαιότερα ζητήματα. Δὲν μπορῶ ἐγὼ νά κάνω τὸ σφᾶλμα τὸ ὁποῖον ἔγινε στά 1913. Ὅποιος θέλει νά λάβῃ τὸν λόγον ἂς τὸν λάβῃ.

§303Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Θὰ παρεκάλουν νὰ μὴ γεννηθῇ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἀνήκω εἰς τὴν τάξιν ἐκείνην, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ φίλος κ. Παπᾶς ἤθελε νὰ μὲ κατατάξῃ. Πιστεύω καὶ ἐγὼ ὅπως καὶ ἐκεῖνος εἰς τὸν δημοτικισμόν, διαφωνοῦμεν ὅμως μόνον εἰς τοῦτο, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου μετὰ τὴν εἰσαγωγὴν τῆς δημοτικῆς γλώσσης εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον ὁ ὑπολειπόμενος σταθμὸς εἶναι ἡ γενίκευσις πλέον τῆς δημοτικῆς γλώσσης καὶ εἰς τὴν Μέσην καὶ εἰς τὸ Κράτος καί εἰς τὴν ἐπιστήμην. Ἀλλ’ ὁ σταθμὸς αὐτὸς ὁ νέος εἶναι μέγας. Σήμερον διὰ τὴν μετάβασιν αὐτὴν εἴμεθα ἀπαράσκευοι. Τὴν παρασκευὴν αὐτὴν καλεῖται νὰ τὴν ἑτοιμάσῃ ἡ φιλολογία. Τὴν ἐπικαλούμεθα, καὶ ὅταν τὴν παρουσιάσῃ θὰ τὴν ἀκολουθήσωμεν. (χειροκροτήματα).

§304ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Παπαστρατῆς ἔχει τὸν λόγον.

§305Θ. ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΗΣ. Δὲν ἤμην, κύριοι, μέλος εἰς τὴν Ἐπιτροπήν. Δὲν θὰ ἐλάμβανα τὸν λόγον ἐὰν δὲν ἤκουον τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, νὰ εἴπῃ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπεν. Δὲν λαμβάνω τὸν λόγον διὰ νὰ συγχαρῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας διὰ τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα ὑπέβαλε καὶ διὰ τὰ ὁποῖα αἰσθάνθηκα μίαν μεγάλην ψυχικὴν χαράν. Ἀλλὰ τὴν χαράν μου ἐκείνην τὴν ἐσκίασαν τὰ λόγια τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως εἶπεν, καὶ τὰ ὁποῖα μοῦ ἔφεραν μίαν μεγάλην σύγχυσιν.

§306Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶσθε ὑπὲρ τῶν νομοσχεδίων;

§307Θ. ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΗΣ. Μάλιστα.

§308Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τότε διατὶ ὁμιλεῖτε ἀφοῦ εἶσθε ὑπὲρ τῶν νομοσχεδίων;

§309Θ. ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΗΣ. Ἠκούσατε τόσους σοφούς, ἀκούσατε καὶ ἐμὲ ὁ ὁποῖος ἔρχομαι νὰ ὁμιλήσω μὲ τὸν πόνον τῆς ψυχῆς μου. Γιὰ ἕνα πρᾶγμα θέλω νὰ κατηγορήσω τὴν Κυβέρνησιν, γιὰ τὴν ἰδέαν δηλαδὴ τὴν ὁποίαν ἔχει νὰ μὴ φανῇ ῥιζοσπαστικωτέρα. Ὅπως ἔβαλεν εἰς τὸ περιθώριον τὰ Λατινικά, ἔτσι νὰ βάλῃ στὸ περιθώριον καὶ τὰ ἀρχαῖα Ἑλληνικά. Φωνάζομεν γιὰ τὸν κλασσικισμὸν, καὶ ἡμεῖς ἐξακολουθοῦμεν νὰ τὸν ἐφαρμόζωμεν.

§310ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Γερογιάννης.

§311Γ. ΓΕΡΟΓΙΑΝΝΗΣ. Εἰς τὴν βʹ συζήτησιν θὰ ὁμιλήσω, κ. Πρόεδρε.

§312ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Τηλικίδης.

§313Γ. ΤΗΛΙΚΙΔΗΣ. Εἰς τὴν βʹ συζήτησιν θὰ ὁμιλήσω, κ. Πρόεδρε.

§314Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Λοιπόν, νὰ ψηφισθῇ ὡς ἐτροπολογήθη ἀπὸ τὸν κ. ὑπουργόν.

§315ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπεραιώθη. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον ὡς ἐτροπολογήθη εἰς αʹ κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον συζήτησιν). Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ διδασκαλείου τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως τῆς δικαιοδοσίας τῶν γενικῶν ἐπιθεωρητῶν». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαρρυθμίσεως τῶν δημοσίων ἱερατικῶν σχολῶν». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ σωματικῆς ἀγωγῆς τῶν νέων». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως καὶ τροποποιήσεως τοῦ Ν. Δ. τῆς 13)11)1927 περὶ κυρώσεως συμβάσεως καπνοσπόρου». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τοῦ τελωνειακοῦ δασμολογίου». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 4 Νοεμβρίου 1926 Ν. Δ. περὶ ἀποδόσεως εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῶν κατὰ τὰς διατάξεις περὶ Ἀεροπορικῆς Ἀμύνης περιελθόντων αὐτῇ κτημάτων». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ χορηγήσεως ἀδείας εἰς τὸ Ταμεῖον Ἐκπαιδευτικῆς Προνοίας Βόλου, πρὸς σύναψιν δανείου διὰ τὴν ἐξαγορὰν ἀκινήτου πρὸς στέγασιν τῶν διδακτηρίων γυμνασίου ἀρρένων τοῦ πρακτικοῦ λυκείου καὶ τοῦ γʹ ἑλληνικοῦ σχολείου Βόλου». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ Ν. Δ. τῆς 25)2)26 περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2508 περὶ ἐκκαθαρίσεως τῶν περιουσιῶν τῶν τέως Χριστιανικῶν κοινοτήτων». (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον εἰς βʹ ἀνάγνωσιν ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. ὑπουργοῦ, ἀναβαλλομένης τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ συνόλου). (Αἰτήσει 10 βουλευτῶν μεταφέρεται εἰς τὴν τακτικὴν διαδικασίαν καὶ ἀναγινωσκόμενον γίνεται δι’ ἀναστάσεως δεκτὸν εἰς αʹ κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον συζήτησιν τὸ εἰς μόνην ἀνάγνωσιν ἐγγεγραμμένον, ὡς ψηφισθὲν ὑπὸ τῆς Γερουσίας σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 208 τῆς Ποιν. Δικονομίας καὶ καθορισμοῦ χρόνου διαρκείας προφυλακίσεως». Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ εἰσαγωγῆς τῶν ὁμολογιῶν τῶν ἀνταλλαξίμων εἰς τὸ χρηματιστήριον τοῦ Λονδίνου». (Ψηφίζεται εἰς βʹ ἀνάγνωσιν ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. ὑπουργοῦ, ἀναβαλλομένης τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ συνόλου). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 13)11)27 Ν. Δ. περὶ κυρώσεως τῆς ἀπὸ 2 Ἀπριλίου 1926 Συντακτικῆς Ἀποφάσεως περὶ κατοχυρώσεως τῶν ὑπὸ ἀνταλλαξίμων Μουσουλμάνων ἐγκαταλειφθεισῶν ἐν Ἑλλάδι περιουσιῶν». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐξουσιοδοτήσεως τῆς Κυβερνήσεως νὰ θέσῃ προσωρινῶς ἐν ἰσχύϊ τὴν ἐμπορικὴν σύμβασιν μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς ἑνώσεως τῶν Σοσιαλιστικῶν Σοβιετικῶν Δημοκρατιῶν περὶ ἐμπορίου καὶ ναυτιλίας». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Μόνη συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἐδαφίου εʹ τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ νόμου 3107 τῆς 22 Ἰουλίου 1924 περὶ ἀποδοχῶν τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Μόνη συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀναβολῆς τῆς ἐνεργείας τῆς ἐκλογῆς συμβούλων εἴς τινας κοινότητας». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Μόνη συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ρυθμίσεως τῶν ἐξ ἀμέσων φόρων παρελθουσῶν χρήσεων χρεῶν». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Μόνη συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ ὑπὸ τῆς Γερουσίας τροποποιηθέντος σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ Ν. Δ. τῆς 11)5)1925 περὶ παροχῆς προσωρινοῦ ἐπιδόματος εἰς τοὺς πολιτικοὺς καὶ στρατιωτικοὺς συνταξιούχους καὶ εἰς τὰς οἰκογενείας αὐτῶν». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) (Ἐπὶ τοῦ εἰς μόνην συζήτησιν ἐγγεγραμμένου ὑπὸ τῆς Γερουσίας τροποποιηθέντος σχεδίου νόμου «περὶ Στρατιωτικῆς Σχολῆς Εὐελπίδων» ὁ κ. Θ. Μανέτας (Ὑφυπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν) δηλοῖ ὅτι ἡ ἐπ’ αὐτοῦ ἐπενεχθεῖσα ὑπὸ τῆς Γερουσίας τροπολογία κρίνεται ἀνεφάρμοστος καὶ παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν ὅπως μὴ ἀποδεχθῇ ταύτην. Ἡ Βουλή, ἐρωτωμένη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου, ἀποφαίνεται δι’ ἀναστάσεως ὅτι ἐμμένει εἰς τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἀρχικῶς ἐψηφίσθη παρ’ αὐτῆς, καὶ συνεπῶς ἀναβάλλεται ἐπὶ δίμηνον ἡ ἐπιψήφισίς του, συμφώνως πρὸς τὸ ἄρθρον 30, παράγρ. 2 τοῦ Συντάγματος). Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τῆς προτάσεως νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ Ν. Δ. τῆς 20 Ὀκτωβρίου 1926 περὶ καθορισμοῦ πόρων καὶ μετόχων τοῦ ταμείου συντάξεως ἠθοποιῶν καὶ τεχνιτῶν θεάτρου».

§316Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πωθυπουργός). Κάμνω τὴν δήλωσιν ὅτι μὲ ὅλην τὴν συμπάθειαν τὴν ὁποίαν ἔχω πρὸς τὴν τάξιν αὐτὴν ἀρνοῦμαι νὰ δεχθῶ οἱανδήποτε νέαν ἐπιβάρυνσιν φορολογικήν.

§317Γ. ΣΑΚΚΑΛΗΣ. Δὲν θὰ ἐπέλθῃ καμμία ἐπιβάρυνσις.

§318Β. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑφυπουργός τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐπέρχεται αὔξησις τῆς φορολογίας κατὰ 1½ ἑκατομμυρίων δραχμῶν.

§319Γ. ΣΑΚΚΑΛΗΣ. Ὄχι. Θὰ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὸν εἰσπράκτορα, ὁ ὁποῖος παρανόμως τὰ παίρνει.

§320Β. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑφυπουργός τῶν Οἰκονομικῶν). Θὰ ἐπιβληθῇ φορολογία εἰς τὸν λαόν. Τὰ ἐπιχειρήματά σας, ὅτι ὁ πελάτης δὲν παίρνει τὰ ρέστα τὰ γνωρίζομεν.

§321Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νὰ ἀναβληθῇ.

§322ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται. Μὴ ὑπάρχοντος ἄλλου θέματος πρὸς συζήτησιν, λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον καὶ ὥραν 5 μ. μ.). (Ὥρα 11 μ. μ.)