1924.06.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 64Η

Τρίτη 24 Ἰουνίου 1924

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρᾳ 6.30′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: — Οἱ ἔφεδροι ἰατροὶ Νεαπόλεως Κρήτης, οἱ διατηροῦντες φαρμακεῖα μὴ ἀνεγνωρισμένα, παρακαλοῦσιν ὅπως συμπεριληφθῶσιν εἰς τὸν νόμον περὶ διατηρήσεως τῶν φαρμακείων των. — Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Καρδίτσης αἰτεῖται τὴν τροποποίησιν τοῦ περὶ αἰσχροκερδείας Ν. Δ. ὅσον ἀφορᾷ τὴν κράτησιν καὶ τὸ κλείσιμον τῶν καταστημάτων πρὸ τῆς ἐκδικάσεως τῆς ὑποθέσεως. — Ὁ Δημήτριος Ζώιος, καθηγητής, αἰτεῖται τὴν ἀπονομὴν δικαίου καὶ τὴν κατάπαυσιν τοῦ διωγμοῦ του. — Ὁ πρόεδρος τοῦ γεωργικοῦ Συνεταιρισμοῦ καπνοπωλῶν Πραθίου παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως προβῇ εἰς τὴν ψήφισιν νομοσχεδίου περὶ συστάσεως εἰδικοῦ γραφείου ἐξυπηρετήσεως Ἑλληνικῶν καπνῶν. — Ὁ Δημήτριος Σχοινᾶς, κάτοικος Θεσσαλονίκης, αἰτεῖται τὴν μείωσιν τοῦ καταβαλλομένου εἰς τὸ Δημόσιον ἐνοικίου. — Ὁ πρόεδρος τῶν προσφύγων Λιγίνης παρακαλεῖ ὅπως ἀνεγερθῇ προσφυγικὸς συνοικισμὸς εἰς τὸν ὑπ’ αὐτοῦ ὑποδεικνυόμενον χῶρον, ἀνήκοντα εἰς τὸ Δημόσιον. — Οἱ κάτοικοι τῆς συνοικίας Κυνοσάργους αἰτοῦνται ὅπως ἀφεθῇ ἐλευθέρα ἡ συγκοινωνία τῆς ὁδοῦ Ἀντισθένους. — Οἱ ἀγρόται Μεγάλων Καλυβίων παρακαλοῦσιν ὅπως ἀπαλλοτριωθῇ τὸ ἀγρόκτημα Λαζαρίνα. — Οἱ ἔφεδροι τοῦ τέως Δήμου Φουρνῆς Μεραμβέλλου παρακαλοῦσιν ὅπως ἀπαλλοτριωθῶσι τὰ ἐκεῖ μοναστηριακὰ κτήματα. — Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Τριπόλεως παρακαλεῖ ὅπως ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ νόμου περὶ αἰσχροκερδείας προστατευθῶσι καὶ οἱ ἔμποροι. — Ὁ Ἠλίας Παλαμήδης, τέως βουλευτής, ὑποβάλλει ὑπόμνημα σχετικὸν μὲ τὸ σταφιδικὸν ζήτημα. — Οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν σωματείων Σπάρτης παρακαλοῦσιν ὅπως βελτιωθῇ ἡ θέσις τῶν ἱερέων. — Οἱ ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ἀρχιτέκτονες παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ ἀναγνωρίσεώς των. — Οἱ γονεῖς καὶ κηδεμόνες τῶν μαθητῶν τῶν ἐν Πάτραις σχολείων παρακαλοῦσιν ὅπως μὴ ψηφισθῇ ἡ γλωσσικὴ μεταρρύθμισις. — Τὸ προσωπικὸν τῶν τέως βασιλικῶν στάβλων παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ αὐτοῦ. — Ὁ Σύλλογος τῶν Ποντίων παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ τῶν ἐν Τουρκίᾳ εἰσέτι κρατουμένων Ἑλλήνων. — Ἡ ἐπὶ τῆς Γεωργίας κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συστάσεως Ταμείου Προνοίας ἐλαιοπαραγωγῶν Κρήτης». — Ἡ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις της ἐπὶ τῶν σχεδίων νόμων: 1) «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεων ἐπεχουσῶν τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου τοῦ κατὰ γῆν Στρατοῦ» καὶ 2) «Περὶ ἀφομοιώσεως τῶν συντάξεων». — Ἡ ἐπὶ τῶν Δημοσίων Ἔργων κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις της ἐπὶ τῶν σχεδίων νόμων: 1) «Περὶ τροποποιήσεως τῶν περὶ ὀργανισμοῦ τῆς Ὑπηρεσίας τῶν Δημοσίων Ἔργων κειμένων διατάξεων» καὶ 2) «Περὶ τροποποιήσεως διατάξεών τινων τοῦ περὶ σχεδίου τῶν πόλεων κλπ. σχετικοῦ νόμου». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Μυλωνᾶς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τοῦ τρόπου ἐκτελέσεως μεγάλων ὑδραυλικῶν ἔργων». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Ἀναγνωστόπουλος ὑποβάλλει τροπολογίας ἐπὶ τῶν σχεδίων νόμων αʹ) «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῆς περὶ Δήμων καὶ Κοινοτήτων νομοθεσίας» καὶ βʹ) «περὶ ὑπολογισμοῦ ἀμίσθου δικαστικῆς ὑπηρεσίας τῶν κατωτέρων δικαστικῶν ὑπαλλήλων». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Ε. Γονατᾶς, Δ. Βαρελᾶς κλπ. ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἱδρύσεως καὶ λειτουργίας πολυταξίων Διδασκαλείων». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Ι. Μαρματάκης, Σ. Γεωργιλαδάκης κλπ. ὑποβάλλουν πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ ἀπὸ 8 Δεκεμβρίου 1924 Ν. Διατάγματος περὶ κατατάξεως εἰς τὸν Στρατὸν μὲ τὸν βαθμὸν τοῦ ἐφέδρου ἀξιωματικοῦ μέχρις ὑπολοχαγοῦ τῶν διατελεσάντων ἀρχηγῶν ἐθελοντικῶν σωμάτων». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Α. Μιαούλης, Θ. Κριεζῆς καὶ Α. Δαμιανὸς ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ παροχῆς ἐπιδόματος εἰς τοὺς συνταξιούχους τοῦ Ν. Α. Ταμείου καὶ τροποποιήσεως διατάξεων τοῦ κωδικοποιημένου νόμου 2873». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Γ. Μόδης, Ν. Καλέλλης κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ προσλήψεως ἐκτάκτου προσωπικοῦ διὰ τὰς ἀνάγκας τῶν Τ.Τ.Τ. ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Θράκῃ». — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας κ. Ι. Λυμπερόπουλος ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ χορηγίας εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Ὀλυμπιακῶν Ἀγώνων ποσοῦ δραχμῶν 450 χιλιάδων διὰ τὴν δαπάνην τῆς συμμετοχῆς τῆς Ἑλλάδος εἰς τοὺς Διεθνεῖς Ὀλυμπιακοὺς Ἀγῶνας τῶν Παρισίων τοῦ 1924» καὶ 2) «Περὶ ἀναγραφῆς ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ 1924– 1925 πρὸς κάλυψιν τῶν κατὰ τοὺς νόμους 2476 καὶ 2248 ἀναληφθεισῶν ὑποχρεώσεων». — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως κ. Δ. Πάζης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ἀπὸ 1 Ὀκτωβρίου 1923 Ν. Δ. περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νόμου 617 τοῦ 1915 περὶ ἀσκήσεως τῶν ἰατρικῶν ἐπαγγελμάτων ἐν ταῖς Νέαις Χώραις». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Κ. Γκότσης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐγκρίσεως τῶν γενομένων εἰς τοὺς ληστευθέντας ἐν Δοξαρᾷ πληρωμῶν». — Ὁ αὐτὸς κ. Ὑπουργὸς ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια ψηφισμάτων: 1) «Περὶ χορηγίας ἐφάπαξ δραχμῶν 5,000,000 διὰ δαπάνας τοῦ Μεγάρου τοῦ Προέδρου τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας». 2) «Περὶ ἐτησίας ἐπιχορηγήσεως εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας» καὶ 3) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἀπὸ 14 Φεβρουαρίου 1921 ψηφίσματος περὶ προσωρινοῦ Κανονισμοῦ βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως τῶν ἐσόδων καὶ πληρωμῆς τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους κλπ. τῆς χρήσεως 1924–1925». Καὶ εἰσερχόμεθα εἰς τὴν συνέχισιν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ. Ὁ κ. Μανουηλίδης παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§2Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Λόγῳ τῆς καταπονήσεως τῆς Συνελεύσεως χθὲς τὴν ἑσπέραν, κύριοι συνάδελφοι, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ συνεχίσω σήμερον τὴν ὁμιλίαν μου ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἡ παρέμβασις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν γνωμοδοτικὴν Ἐπιτροπὴν δὲν μὲ ἀφῆκε νὰ συμπληρώσω ὅσα εἶχον ἐκ καθήκοντος νὰ ἀναφέρω εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν περὶ τῆς δράσεως τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως. Τὸ ζήτημα τοῦ ὑπαλληλικοῦ προσωπικοῦ, κατὰ τὴν κατάστασιν τὴν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, κατόπιν καθυστερήσεως τῆς ἐν λόγῳ Ἐπιτροπῆς, κατατεθεῖσαν, δίδει φῶς ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἡγεμονικὴν μισθοδοσίαν τῶν ἀνωτέρων καὶ κατωτέρων ὑπαλλήλων αὐτῆς, ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἡ λεπτομέρεια ὅτι τὸ προσωπικὸν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας, τὸ ὁποῖον ἀπεσπάσθη παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ, πληρώνεται διὰ διπλασίου ποσοῦ, καὶ ἂν δὲν ἀπατῶμαι, 1 ἑκατομμύριον ἐστοίχιζεν εἰς τὸ Κράτος ἡ Ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας, καὶ πληρώνεται ἤδη 2 ἑκατομμύρια ἡ αὐτὴ ὑπηρεσία, δηλ. ἓν ἑκατομμύριον μισθοδοσία καὶ 1 ἑκατομμύριον ἐπιδόματα. Ὡς ἐκ περισσοῦ δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἀναπτύξω τὰ σκάνδαλα τὰ παρατηρηθέντα καὶ εἰς τὰς προμηθείας ἄνευ δημοπρασίας, ἀλλὰ καὶ ἄλλα ὡρισμένα γεγονότα, διότι τὸ αὐτόνομον καὶ ἀνεξέλεγκτον τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν ἐπιτρέπει τὸν ἔλεγχον. Φημολογεῖται ὅτι πολλαὶ τῶν προμηθειῶν πρὸς κατασκευὴν οἰκίσκων ἐδόθησαν ἄνευ δημοπρασίας εἰς τὴν Ἑταιρείαν «Μεσόγειον» καὶ ὅτι αἱ διαφοραὶ αἱ ὁποῖαι εἰσεπράχθησαν παρὰ τῆς ἐν λόγῳ Ἑταιρείας εἶναι ἀρκετὰ σημαντικαί. Ἐπίσης ὑπάρχει μία ἀρκετὰ περίεργος, ἵνα μὴ εἴπω σκανδαλώδης, ὑπόθεσις περὶ προμηθείας κεράμων. Τῇ 29 Δεκεμβρίου 1923 ὁ τότε Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, πρὶν παραιτηθῇ ἡ Κυβέρνησις, εἶχεν ὑπογράψει μίαν Σύμβασιν περὶ προμηθείας 6,000,000 κεράμων μὲ ἓν ἐργοστάσιον τῆς Μασσαλίας. Φαίνεται ὅτι κέραμοι δὲν ὑπῆρχον εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ δι’ αὐτὸ ἠναγκάσθημεν νὰ καταφύγωμεν εἰς Μασσαλίαν. Ἕως ἐδῶ τὸ πρᾶγμα δὲν παρουσιάζει πολὺ τὸ ἀνώμαλον, διότι πιθανὸν αἱ κέραμοι τῆς Μασσαλίας νὰ εἶναι καλύτεραι, ὅταν ὅμως τὸ κείμενον τῆς Συμβάσεως ἐκείνης μετεδόθη εἰς τὸ προσωπικὸν τῆς Μακεδονίας, οἱ ὑπάλληλοι Ἐγκαταστάσεως Μακεδονίας διεμαρτυρήθησαν, διότι εὗρον ὅτι ἡ Σύμβασις αὕτη παρουσίαζεν εἰς τὸ Δημόσιον μίαν ζημίαν 4½ ἑκατομμυρίων. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὐτό. Αἱ κέραμοι αὐταί, ἐρχόμεναι ἐκ Μασσαλίας, ἐπρόκειτο νὰ παραδοθῶσι cif Πειραιᾶ καὶ ἡ φθορὰ θὰ ἀνήρχετο εἰς 15%, ἐνῷ αἱ ἐντεῦθεν προμηθευόμεναι θὰ εἶχον φθορὰν μόνον 5%· ἑπομένως ἡ ζημία θὰ ηὔξανεν εἰς 6 ἑκατομμύρια ἐν ὅλῳ. Ἀλλ’ ἡ προμήθεια ἐκείνη δὲν ἐξετελέσθη, διότι τὰ ἐποικιστικὰ Γραφεῖα Μακεδονίας διεμαρτυρήθησαν διὰ τὴν Σύμβασιν. Τελευταίως ὅμως ὑπάρχει ἡ πληροφορία ὅτι οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἐπανῆλθον παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων καὶ προσπαθοῦν νὰ παραληφθῶσιν, ἂν ὄχι ὁλόκληρα τὰ ποσά, τοὐλάχιστον μέρος αὐτῶν, διότι ὑπάρχει ὁ κίνδυνος νὰ ζημιωθῶσι καὶ διότι εὑρίσκονται πρὸ ἀνειλημμένων ὑποχρεώσεων. Ἐπειδὴ ἐξασκεῖται πίεσις παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς Συμβάσεως ταύτης, καίτοι παρακαίρως, ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως ὅπως μὴ ἐκτελεσθῇ ἡ Σύμβασις, διότι ἔχει ἐξακριβωθῆ τὸ ἐπιζήμιον αὐτῆς.

§3Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ Σύμβασις, κατὰ τῆς ὁποίας ὁμιλεῖ ὁ κ. συνάδελφος, δὲν συνήφθη ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, ἀλλὰ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας κατὰ Νοέμβριον μῆνα, ὑπουργοῦντος τοῦ κ. Δοξιάδου. Ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως ἐπιληφθεῖσα τοῦ ἔργου αὐτῆς ἀπὸ τοῦ Ἰανουαρίου εὗρε μεταξὺ ἄλλων ὑποχρεώσεων ἀνειλημμένων ὑπὸ τοῦ Κράτους καὶ τὴν ἐν λόγῳ Σύμβασιν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μὲ καταπλήσσει εἶναι ἡ διαφορὰ τῆς τιμῆς τῆς σημερινῆς ἀπὸ τῆς τότε. Ἡ Κυβέρνησις στηριζομένη εἰς τὸ γράμμα τῆς Συμβάσεως δὲν ἀπεδέχθη τὴν πληρωμήν. Ἑπομένως ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὀφείλω νὰ δηλώσω εἶναι τὸ ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ σχετικὴ ζημία ἐκ τῆς ἐν λόγῳ παραγγελίας, ἡ ζημία δὲν θὰ βαρύνῃ ποσῶς τὴν Ἐπιτροπήν, ἀλλὰ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Ἂν δὲ ἐξετάσῃ τις τὰς τιμάς, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐζημιώθησαν εἶναι οἱ ἐνδιαφερόμενοι, καλῇ τῇ πίστει, οἱ ὁποῖοι ἔκαμαν τὴν Σύμβασιν μὲ τὸ Κράτος.

§4Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν ἐπεθύμουν τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας ὑπὲρ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως εἰς ὡρισμένον γεγονός, τὸ ὁποῖον καταγγέλλω. Εἶμαι, νομίζω, λίαν σαφής, ὥστε νὰ μὴ χωρήσῃ οὐδεμία ἀμφιβολία περὶ τοῦ ὅτι ὑπεστήριξα ὅτι ἡ Σύμβασις δὲν ἐγένετο ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως. Εἶπον καὶ ἐγώ, ὅπως δευτερολογῶν καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἀνέφερεν, ὅτι ἡ Σύμβασις ἐγένετο ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. Τοῦτο εἶναι ζήτημα ἀρκετά, νομίζω, σκανδαλῶδες, ἀλλὰ εἶπον καὶ περὶ δευτέρου ζητήματος, ὅτι χάρις εἰς τὴν ἐπέμβασιν ἀνωτέρου ὑπαλλήλου τοῦ Ἐποικισμοῦ τῆς Μακεδονίας ἡ ἐκτέλεσις τῆς Συμβάσεως ἐματαιώθη, ἐπανερχόμενοι δὲ οἱ ἐνδιαφερόμενοι παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ Ἀποκαταστάσεως προσπαθοῦν νὰ πείσωσιν αὐτὴν ὅπως μέρος τοὐλάχιστον τῶν ποσῶν τῶν ἐκ τῆς Συμβάσεως προερχομένων δεχθῇ νὰ παραλάβῃ, καὶ ἐπειδὴ φαίνεται ὅτι ἡ πίεσις ἦτο πολὺ ἰσχυρὰ θὰ ἤθελον νὰ προληφθῇ καὶ νὰ μὴ λάβῃ χώραν τὸ σκάνδαλον τοῦτο. Καὶ δὲν ἐπῆλθεν ἡ ὠφέλεια καὶ ἡ παρεμπόδισις τοῦ κακοῦ οὔτε ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας οὔτε ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως, ἀλλὰ ἀπὸ τὰς τηλεγραφικὰς διαμαρτυρίας τῶν ὑπαλλήλων τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Ἐποικισμοῦ τῆς Μακεδονίας. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἀγορὰ ξυλείας εἰς τιμὴν ἀνωτέραν τῆς ἀγορᾶς καὶ ὑπάρχει ἀκόμη τὸ ζήτημα τοῦ σίτου τῆς ζωαρκείας. Οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι τελευταίως εὑρέθησαν εἰς τὴν λυπηρὰν θέσιν νὰ διαπιστώσουν ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος τῆς Θράκης καὶ τῆς Μακεδονίας κινδυνεύει νὰ μείνῃ νῆστις, διότι ὁ σῖτος ὁ ὁποῖος προωρίζετο διὰ τὰ μέρη ἐκεῖνα εἶχε δοθῆ εἰς τὴν Ἐπιμελητείαν τοῦ Στρατοῦ. Πρόκειται περὶ ποσοῦ 12.000 τόννων, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ σταλῇ διὰ τὴν ζωάρκειαν τῶν προσφύγων Μακεδονίας καὶ Θράκης καὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἐστάλησαν μόνον οἱ ἡμίσεις, δηλαδὴ 6.000 τόννοι. Διὰ τὸ ὑπόλοιπον, μολονότι ὑπῆρχε, δὲν ἐστάλη, ὄχι διότι δὲν ὑπῆρχεν ἡ καλὴ θέλησις τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ τοὐναντίον εἶπεν ὅτι «θὰ στείλω σῖτον ὅσος χρειάζεται», ἀλλὰ δὲν ἐστάθη δυνατὸν νὰ συνεννοηθῇ ἐγκαίρως ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως ἡ ἑδρεύουσα ἐν Ἀθήναις μὲ τὰ γραφεῖα τῆς Μακεδονίας. Ἐστάλη τελευταίως καὶ ἓν φορτίον ἀπ’ ἐδῶ, τὸ ὁποῖον ἐλέχθη ὅτι δὲν ἦτο καλῆς καταστάσεως, καὶ τὸ ὁποῖον ἐπέστρεψαν ἐκ Θεσσαλονίκης, μολονότι ὁ χημικὸς τοῦ Τελωνείου Θεσσαλονίκης ἔδωκε πιστοποιητικὸν ὅτι ὁ σῖτος ἦτο ἐν ἀρίστῃ καταστάσει, τὸ φορτίον ἦλθεν ἐδῶ, παρελήφθη ἀμέσως ἐν ὑγιεστάτῃ καταστάσει, ἀλλ’ αὐτὸ ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τὸ νὰ νομισθῇ ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη σίτου διὰ τὴν Μακεδονίαν, ὅπου παρεμπιπτόντως εἶναι ἀνάγκη νὰ γνωσθῇ ὅτι ἠγοράσθη σῖτος Ἀμερικῆς πρὸς 14 λίρας Ἀγγλικὰς cif, ἐνῷ ὁ ὑπὸ τοῦ Κράτους στελλόμενος ἐστοίχιζε πρὸς 9½ λίρας μόνον ὁ τόννος.

§5ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πότε;

§6Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν ἔχω ἡμερομηνίαν.

§7ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ ξυλεία πότε ἠγοράσθη;

§8Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἔχει διαφόρους ἡμερομηνίας ἀγορῶν ἡ ξυλεία.

§9Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διὰ τὸ ζήτημα τοῦ σίτου ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι τὸ ἑξῆς: Ὅτε ἐστάλη σῖτος ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ἐδήλωσα ὅτι λόγῳ τῆς κακῆς ποιότητος θὰ ἦτο καλύτερον νὰ δοθῇ χρῆμα, διότι δι’ αὐτοῦ θὰ ἦτο δυνατὴ ἐπιτόπιος προμήθεια σίτου. Τῇ συστάσει μου λοιπὸν ἐστάλη τότε σοβαρὸν ποσόν, τὸ ὁποῖον καὶ διενεμήθη μεταξὺ τῶν προσφύγων. Ὅταν κατόπιν ἦλθον οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι καὶ μοὶ ὑπέδειξαν τὴν ἀνάγκην ἀποστολῆς καὶ σίτου, τότε ἐν συνεννοήσει μετὰ τῶν προσφύγων πληρεξουσίων παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ μᾶς ὑποβοηθήσῃ εἰς τὴν προμήθειαν καὶ ἀποστολήν. Ἡ παράκλησίς μου εἰσηκούσθη καὶ 2.000 τόννοι σίτου ἐκ τῆς προμηθείας τοῦ Στρατοῦ διετέθησαν διὰ τὰς προσφυγικὰς ἀνάγκας. Αὐτὰ γνωρίζω ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ.

§10Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Πῶς συνέβη νὰ εἶναι τοῦβλα, σανίδες ὅλα μαζί, πῶς συνέπεσε νὰ εἶναι ἀνακατεμένα ὅλα αὐτά;

§11Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἀκριβῶς αἱ πληροφορίαι τὰς ὁποίας δίδει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας συμπίπτουν μὲ ὅσα κατήγγειλα ἐγώ, διότι ἀκριβῶς ἤθελον νὰ καταδείξω ὅτι, ἐνῷ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως εἶχε τὴν γνώμην ὅτι ὑπῆρχε σῖτος, καὶ ἐνῷ εἶχε τὴν γνώμην ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐξευρεθῇ σῖτος καὶ ν’ ἀγορασθῇ ἐπὶ τόπου, ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν ὑστέρων ὅτι αἱ πληροφορίαι της, ὅπως συνήθως συμβαίνει, ἦσαν τελείως ἐσφαλμέναι. Καὶ ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ πληροφορίας ἐσφαλμένας εἰς ζητήματα τὰ ὁποῖα δημιουργοῦν ὑλικὰς ζημίας, ἀλλὰ προκειμένου περὶ ζωαρκείας τὸ ζήτημα εἶναι πολὺ ντελικάτο καὶ ἠμπορεῖ νὰ δημιουργήσῃ θανάτους ἐκ πείνης. Αὐτὸ ἀκριβῶς ἤθελα νὰ εἴπω, ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως δὲν ἦτο εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ τὴν ἀνυπαρξίαν σίτου καὶ τὴν ἀνάγκην ν’ ἀποσταλῇ σῖτος. Ἐξ ἄλλου πάντοτε διὰ τὴν ἀνυπαρξίαν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ διὰ τὴν ἔλλειψιν καταλλήλου δικτύου πληροφοριῶν καὶ κατευθύνσεως, ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἀποφάσεις καὶ τὰς ἐνεργείας τῆς Ἐπιτροπῆς, δὲν ἠγοράσθησαν κτήνη ἀροτριῶντα, τὰ ὁποῖα ἐγκατέλιπον οἱ Μουσουλμάνοι κατὰ τὴν ἀνταλλαγὴν καὶ τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο ν’ ἀγορασθοῦν ἀντὶ χιλίων δραχμῶν, διότι δὲν ἐστάλησαν ἐγκαίρως χρήματα, καὶ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ν’ ἀγοράσωμεν τὰ ἴδια ζῷα ἀντὶ 3.000 δραχμῶν. Δὲν εἶναι μόνον αὐτὴ ἡ ζημία, ἀλλ’ ἡ κυριωτέρα ἦτο ὅτι οἱ γεωργικοὶ πληθυσμοὶ οἱ ὁποῖοι εἶχον ἀνάγκην ἀπὸ τὰ κτήνη αὐτὰ ἀφέθησαν ἄνευ ζώων καὶ γνωρίζει πᾶς τις ποῖαι ζημίαι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προκύψουν ἀπὸ τὴν ἔλλειψιν μεταφορικῶν μέσων κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς συγκομιδῆς. Ἐπίσης ἐγένοντο διαπραγματεύσεις πρὸς ἀγορὰν κάρρων ἐκ Τσεχοσλοβακίας. Ἐνῷ ὑπεδείχθη κατ’ ἐπανάληψιν ὅτι θὰ ἦτο φυσικώτερον ἀπὸ ξυλείαν ἡ ὁποία θὰ ἤρχετο ἔξωθεν νὰ γίνουν τὰ κάρρα ἐδῶ, ὁπότε θὰ παρείχετο ἐργασία καὶ εἰς τοὺς ἐργάτας τοῦ τόπου, παρειλκύετο τὸ πρᾶγμα διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν στιγμὴν τῆς ἀνάγκης καὶ νὰ προμηθευθῶμεν καλὰ καὶ σώνει τὰ κάρρα ἀπὸ τὴν Τσεχοσλοβακίαν.

§12Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πληροφοριῶν αἵτινες μοὶ μετεδόθησαν ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως ἡ παραγγελία κάρρων εἰς τὸ ἐξωτερικὸν δὲν παρεμποδίζει τὴν παραγγελίαν καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικόν. Ἡ Διεύθυνσις Ἐποικισμοῦ Μακεδονίας εἰς ἓν καὶ μόνον ἀποβλέπει. Εἰς τὴν ταχεῖαν προμήθειαν κάρρων διὰ τοὺς ἀγρότας πρόσφυγας. Ὁ Γενικὸς Διευθυντὴς Ἐποικισμοῦ Μακεδονίας ἐπιδιώκων τὸν σκοπὸν τοῦτον προέβη εἰς ἀλληλογραφίαν μὲ ἐργοστάσια τῆς Βιέννης, τὰ ὁποῖα ἔκαμον ὅπλα κατὰ τὸν πόλεμον καὶ τὰ ὁποῖα σήμερον μετετράπησαν εἰς βιομηχανικά. Παρεκάλεσε λοιπὸν ταῦτα ὅπως τῷ παράσχουν σχετικὰς πληροφορίας προκειμένου περὶ τοῦ εἴδους τῶν κάρρων, ἅτινα κατασκευάζουν καὶ τὸν ἀριθμὸν τὸν ὁποῖον δύνανται ταῦτα νὰ προμηθεύσουν εἰς τὸν Ἐποικισμὸν ἐντὸς ὡρισμένου χρόνου. Ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πληροφοριῶν αὐτῶν ἐπληροφορήθη ὅτι τὰ ἐν λόγῳ ἐργοστάσια ἠμποροῦν νὰ δώσουν εἰς τὸν Ἐποικισμὸν 300 κάρρα ἡμερησίως μὲ τιμὰς ἴσας πρὸς τὰς ἐδῶ, συνυπολογιζομένου καὶ τοῦ φόρου. Ἡ προσφορὰ αὕτη γενομένη ἀποδεκτὴ δὲν ἀποκλείει καὶ ἐπιτόπιον παραγγελίαν. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι δὲν ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ ψέξῃ μίαν τοιαύτην διαπραγμάτευσιν ἐκ μέρους τῆς Διευθύνσεως Ἐποικισμοῦ.

§13Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐφοβήθην, κ. Ὑπουργέ, ὅτι αἱ διαπραγματεύσεις ἔχουν καταλήξει εἰς συμφωνίαν, ὅπως συνήθως συμβαίνει, καὶ εἶμαι εὐτυχὴς πληροφορούμενος ὅτι ὕστερον ἀπὸ τὴν συζήτησιν ἡ ὁποία γίνεται ἐνταῦθα δὲν θὰ λάβῃ χώραν.

§14ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ κάρρα τὰ ἀγοραζόμενα ἐν Θεσσαλονίκῃ, γνωρίζετε τί συμβαίνει; Ἐκεῖνοι ποὺ ἀνέλαβον τὰ κάρρα εἶναι ἔμποροι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀγοράσει παλαιὸν συμμαχικὸν ὑλικὸν καὶ εἰδικῶς κάρρα. Λοιπὸν παίρνουν τὸ ὑλικὸν τῶν κάρρων, τὶς ρόδες, τοὺς ἄξονας τὰ ὁποῖα εἶναι κατεστραμμένα, καὶ τὰ παραδίδουν ὡς καινούργια, μόλις δὲ βγοῦν τὰ κάρρα ἔξω δὲν ὑπάρχουν πλέον. Ἐγὼ κατ’ ἐπανάληψιν τὸ ἐτόνισα καὶ τὸ συνέστησα, ἀλλὰ δὲν εἰσηκούσθην.

§15Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Φαίνεται λοιπὸν ὅτι ἡ ἔλλειψις ἱκανότητος καὶ διοικήσεως, ἡ ἀπειθαρχία καὶ ἀνυποληψία τοῦ κατωτέρου προσωπικοῦ πρὸς τὸ ἀνώτερον, ἡ τετραπλασία πληρωμὴ πολλῶν ἐκ τῶν ὑπαλλήλων, τὰ σκάνδαλα τῶν προμηθειῶν, τὰ ὀλίγα τὰ ὁποῖα γνωρίζομεν καὶ τὰ πολλὰ τὰ ὁποῖα ἠμποροῦμεν νὰ πληροφορηθῶμεν ὅταν εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ κάμωμεν ἔλεγχον.

§16Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐφ’ ὅσον ὁμιλεῖτε περὶ σκανδάλων προμηθειῶν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ καταθέσω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰς ἀπὸ 1ης Ἰανουαρίου μέχρι σήμερον γενομένας προμηθείας, νὰ καταθέσω δὲ καὶ τὰ σχετικὰ μὲ ἀγορὰς τοῦ Κράτους διὰ λογαριασμὸν τῶν προσφύγων διὰ νὰ γίνῃ μία σύγκρισις.

§17Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ παρατηρήσω ὅτι ἡ κατάθεσις αὐτὴ εἶναι ἀρκετὰ καθυστερημένη, διότι πρὸ μηνῶν ἀνεφέραμεν ὅτι θὰ συζητήσωμεν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, πρὸ μηνῶν ἐζητήσαμεν παρὰ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως κατάλογον μειοδοσίας καὶ τῶν τοιούτων καὶ τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν ἢ μᾶλλον τὴν ὑστεραίαν τῆς ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως καὶ τῆς ἀποκαλύψεως μερικῶν πραγμάτων ἔρχεσθε νὰ μᾶς καταθέσητε τὸν κατάλογον βεβαίως ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ τὸν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου, πάντως δὲ ἡ ἐπὶ τῆς Ἀποκαταστάσεως Ἐπιτροπὴ εἶναι καὶ πάλιν καθυστερημένη.

§18Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν τὸν ἐζητήσατε.

§19Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Τὸν ἐζητήσαμεν μετὰ τοῦ συναδέλφου κ. Ἀρτεμιάδου πρὸ μηνῶν διὰ μιᾶς ἐπιστολῆς, τὴν ὁποίαν κατεθέσαμεν εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Συνελεύσεως. Ἔλεγον λοιπὸν ὅτι τὰ σκάνδαλα τῶν προμηθειῶν, ἡ μὴ ἔγκαιρος ἀγορὰ προμηθειῶν, ἡ ἀνάγνωσις τῶν περιφήμων ἐκθέσεων, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπε νὰ ἐμποιήσουν περισσότεραν ἐντύπωσιν, καί τινα ἄλλα τὰ ὁποῖα, ὅταν θὰ ἐπιτραπῇ ὁ ἔλεγχος, θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακριβωθοῦν, δὲν μὲ διαθέτουν ἐνθουσιωδῶς διὰ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ δὲν δύναμαι νὰ συμμερισθῶ τοὺς ἐνθουσιασμοὺς ἄλλων. Θὰ εὐχηθῶ νὰ διαψευσθῶ ἐγὼ χάριν τοῦ συμφέροντος τῶν προσφύγων καὶ αἱ προβλέψεις αἵτινες ἐξετέθησαν ὑπ’ ἐμοῦ διὰ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς νὰ μὴ ἐπαληθεύσουν. Εἰσέρχομαι, κύριοι, εἰς ἕτερον κεφάλαιον τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, εἰς τὴν δίδυμον ἢ πρεσβυτέραν, οὕτως εἰπεῖν, ἀδελφὴν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Ἀνταλλαγῆς. Ἐκ τῆς Συνθήκης, ὡς εἶναι γνωστόν, πηγάζει καὶ μία ἀπόφασις ἀπὸ ἐκείνας αἵτινες εἶναι πρωτοφανεῖς εἰς τὴν ἱστορίαν καὶ τὴν ἀνθρωπότητα, ὅπως οἱ ἄνθρωποι ἀνταλλάσσωνται δίκην τετραπόδων. Πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς περὶ ἀνταλλαγῆς Συμβάσεως ἐγένετο ἀναγκαῖον νὰ καταρτισθῇ καὶ πάλιν μία Μικτὴ λεγομένη τὴν φορὰν αὐτὴν Ἐπιτροπὴ ἐξ ἐντοπίων καὶ ξένων καὶ ἐξ Ἑλλήνων καὶ Τούρκων, ἡ ὁποία θὰ ἐπεστάτει εἰς τὸ ἐπίσης σοβαρὸν τοῦτο ζήτημα τῆς ἀνταλλαγῆς. Τὴν 22 Ἰουνίου εἶχον τὴν τιμὴν νὰ λάβω ἓν ἔγγραφον ἐκ μέρους τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κ. Γονατᾶ, ὅστις μοὶ ἔκαμε τὴν τιμητικὴν διάκρισιν νὰ μὲ συγκαταλέξῃ μεταξὺ τῶν μελῶν μιᾶς Ἐπιτροπῆς, ἥτις θὰ ἠσχολεῖτο προκαταρκτικῶς διὰ τὸ μέγα ζήτημα τῆς ἀνταλλαγῆς. Ἡ Ἐπιτροπὴ συνεδρίασεν ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας δύο ἢ τρεῖς φοράς. Ἡ ἀπόδοσις τοῦ ἔργου της, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ἦτο πενιχροτάτη. Ἐν τῷ μεταξὺ ἐγεννήθη ἡ ἰδέα τοῦ ὅτι κακῶς ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη εὑρέθη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας καὶ ὅτι ἔπρεπε νὰ μετασταθμεύσῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἡ μεταστάθμευσις ἐγένετο. Προτοῦ ὅμως γίνῃ ἡ μεταστάθμευσις εἶχε καταδειχθῆ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ὅτι θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ ἔχωσιν ὁρισθῆ τὰ ὑπὸ τῆς συμβάσεως ὁριζόμενα τέσσαρα ἄλλα μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ αὐτή, ἡ ὁποία ἀπετελεῖτο ἀπὸ τμηματάρχας, ἀπὸ ἀνωτέρους ὑπαλλήλους, ἀπὸ ἀντιπροσώπους τῶν προσφύγων, νὰ μὴ λάβῃ πρόνοιαν, οὕτως εἰπεῖν, νομοθετικῆς κατευθύνσεως, ἀλλὰ νὰ ὑποδείξῃ ἁπλῶς πῶς θὰ διεξήγετο τὸ ζήτημα τῆς ἀνταλλαγῆς. Ὑπάλληλος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀντιπροσωπεύων αὐτὸ παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ, ἐδήλωσεν ὅτι ἦτο ἠναγκασμένος ν’ ἀναχωρήσῃ εἰς Εὐρώπην καὶ ὑπέδειξε τὸν ἀντικαταστάτην του. Ἔκτοτε τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ὅπως συνήθως συμβαίνει, δὲν ἠσχολήθη μὲ τὴν ἐπιμελῆ ἐκλογὴν τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα θὰ ἀπετέλουν τὴν τετραμελῆ Ἐπιτροπήν, ἀλλ’ ἡ ἐκλογὴ ἐγένετο πάντοτε, ὅπως συνήθως συμβαίνει ἐνταῦθα. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν διώρισε τὸ ἓν μέλος καὶ εἰς αὐτὸ ἀνετέθη νὰ ἐκλέξῃ καὶ τοὺς συναδέλφους του. Δὲν εἶμαι μεταξὺ ἐκείνων οἵτινες ἐπὶ ζητημάτων τόσον λεπτῶν, ὡς τὸ ζήτημα περὶ ἀνταλλαγῆς, θὰ ἤθελον ἀβασανίστως νὰ καταδικάσωσι τὸ ἔργον αὐτῆς δι’ ὅλα τὰ μέλη της συνολικῶς, διότι προκειμένου περὶ σχέσεων ἐξωτερικῶν μοῦ ἀρέσκει νὰ εἶμαι φειδωλὸς καὶ εἰς τὰς σκέψεις καὶ εἰς τὰς γνώμας καὶ εἰς τὰς ἐκφράσεις. Βεβαίως ὑπῆρχε καὶ ὑπάρχει διπλωματικὸν μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς, τὸ ὁποῖον ἴσως, παρ’ ὅλην τὴν κατακραυγὴν ἡ ὁποία ὑφίσταται περὶ αὐτοῦ, παρέσχε καὶ παρέχει ἀπὸ διπλωματικῆς ἀπόψεως πολυτιμοτάτας ὑπηρεσίας. Ἀλλ’ ἦτο σφάλμα νὰ περιορισθῶμεν μόνον εἰς τὴν διπλωματικὴν ἐμφάνισιν τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ διότι κυρίως ἡ Τουρκία μᾶς ἀπέστειλε τέσσαρα πρόσωπα τὰ ὁποία δὲν εἶχον σχέσιν μὲ τὴν διπλωματίαν, εἶχον ὅμως πολλὴν σχέσιν μὲ ὅλα τὰ πρακτικὰ ζητήματα, τὰ ὁποία διεχειρίσθησαν καὶ διαχειρίζονται μὲ εὐφυΐαν καὶ ἱκανότητα παραδειγματικήν. Δὲν ἦτο φρόνιμον ὅπως ἡμεῖς καταφύγωμεν μόνον εἰς διπλωμάτας, ἐνῷ ἔπρεπε τὸ ἓν μὲν τέταρτον τῆς ἐμφανίσεως νὰ εἶναι ἀπαραιτήτως διπλωματικόν, τὰ ἄλλα δὲ τρία τέταρτα ν’ ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἀνθρώπους γνώστας τῶν κτηματικῶν ζητημάτων, γνώστας τῆς Τουρκικῆς νοοτροπίας, γνώστας τῆς Τουρκικῆς νομοθεσίας καὶ γνώστας ἐν γένει ὅλων τῶν τεχνικῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ ἐπιληφθῇ ἐν τῷ συνόλῳ των ἡ Ἐπιτροπή. Ἀτυχῶς, καὶ φαντάζομαι ὅτι εἰς τοῦτο πταίει καὶ ὁ ἐλλιπὴς καταρτισμὸς τῆς Ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ καὶ αἱ διαρκεῖς Κυβερνητικαὶ ἀλλαγαί, πολλὰ ἐκ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ τεθοῦν ἀμέσως εἰς ἐφαρμογὴν ἔχουσι καθυστερήσει μέχρι τοῦ σημείου τῆς ἀποτελματώσεώς των. Διορισμοὶ καὶ ἐδῶ αὐταρχικοὶ καὶ ἀμελέτητοι, ἄνευ ἐλέγχου Κυβερνητικοῦ, χωρὶς Ἑλλανοδίκους Ἐπιτροπάς, αἵτινες νὰ βεβαιώσωσι τὴν ἱκανότητα καὶ ἐκλέξωσι τοὺς καταλλήλους. Καὶ κατ’ αὐτὸν τρόπον ἔχουσι δημιουργηθῆ αἱ διάφοροι ὑποεπιτροπαί. 14 τὸν ἀριθμόν. Βεβαίως μεταξὺ τῶν μελῶν τῶν ὑποεπιτροπῶν τούτων ὑπάρχουσιν ἱκανώτατοι ὑπάλληλοι καὶ ἱκανώτατοι πολῖται, ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ ἄλλοι οἵτινες ἠστόχησαν εἰς τὴν διεκπεραίωσιν τοῦ λεπτοτάτου ἔργου των καὶ ἡ ἀστοχία αὐτῶν δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ εἶναι πρὸς ζημίαν τοῦ λεπτοτάτου τούτου ζητήματος. Ἂν ἐγίνετο ἀπ’ ἀρχῆς καλυτέρα ἐκλογὴ δὲν θὰ ὑφιστάμεθα τοιαύτας ἀπογοητεύσεις. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἐκλογὴ μεταξὺ ἀνωτέρων ὑπαλλήλων τῶν Ὑπουργείων ἦτο ἄστοχος, ὄχι ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τοῦ ὅτι οἱ ὑπάλληλοι αὐτοὶ δὲν ἦσαν εἰς τὰς θέσεις των ἢ διότι δὲν ἐξεπλήρωσαν ἐπιτυχῶς τὸ καθῆκόν των, ἀλλὰ διότι οἱ ὑπάλληλοι αὐτοὶ ἐγκατέλειψαν τὰς θέσεις των καὶ μετέβησαν εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, διότι τὸ μίσθωμα τὸ μηνιαῖον ἦτο ἀνώτερον καὶ ἀφῆκαν ὑπηρεσίας εἰς τὰς ὁποίας ἡ παρουσία των ἐπίσης δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ εἶναι χρήσιμος. Ἀλλὰ καὶ ἄλλο ἄτοπον: Ἡ ἅμιλλα τῆς μεταβάσεως ὅλων εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Ἀνταλλαγῆς, διότι ἡ μισθοδοσία ἐκεῖ ἦτο πλουσιοπάροχος, καὶ αἱ μισθοδοσίαι συνολικῶς ἀνέρχονται μηνιαίως εἰς τὸ στρογγύλον ποσὸν τῶν 5000 περίπου Ἀγγλικῶν λιρῶν. Βεβαίως δὲν τὰ πληρώνομεν ὅλα ἡμεῖς, ἀλλὰ πληρώνομεν πάντοτε ἀπὸ τὸ Προσφυγικὸν Ταμεῖον ἐπὶ προσεχεῖ συμψηφισμῷ τῶν δύο Κρατῶν. Ἐδῶ ὀφείλω ν’ ἀνοίξω μίαν παρένθεσιν. Ὑπάρχει ὁμοία τις Ἐπιτροπὴ καταγινομένη μὲ τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν Ἑλληνοβουλγάρων. Αὐτὴ ἐργάζεται, οὔτε πολὺ οὔτε ὀλίγον, τριάμισυ ἔτη, καὶ ὅταν τελευταίως ὅλως διόλου τυχαίως ἔτυχε νὰ ἐπικοινωνήσω μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου της ἐν Κομοτηνῇ, ἤκουσα ὅτι κατὰ τὰ τριάμισυ αὐτὰ ἔτη οὐδεὶς μὲν ἀντηλλάγη, ἀλλ’ ἐγράφησαν 1200 σελίδες δακτυλογραφημέναι, αἱ ὁποῖαι, ὡς μὲ διεβεβαίωσεν αὐτοπροσώπως ὁ κ. Πρόεδρος, ἀποτελοῦσι πολυτιμότατον ὑλικόν. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἔδειξα κάποιαν δυσπιστίαν καὶ ὁ Πρόεδρος τότε τῆς Ἐπιτροπῆς μοῦ εἶπεν ὅτι ἔπρεπε νὰ διαφωτισθῶ καὶ τοῦ εἶπον ὅτι διεφωτίσθην ἀρκετὰ ἐν ὅσῳ μετὰ τριάμισυ ἔτη δὲν ἔχει ἀρχίσει ἀκόμη τὸ Α τοῦ σκοποῦ διὰ τὸν ὁποῖον ὑφίσταται ἡ Ἐπιτροπὴ καὶ ἐν ὅσῳ ἐξοδεύονται μηνιαίως 1500 Ἀγγλικαὶ λίραι ἡ βραδύτης φαίνεται κάπως δεδικαιολογημένη. Ἤνοιξα τὴν παρένθεσιν, διότι μᾶς ἐνδιαφέρει καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς ἰδικῆς μας ἀνταλλαγῆς ὁ τρόπος καὶ ὁ χρόνος τῆς διαχειρίσεως τῶν ζητημάτων αὐτῶν καὶ φοβοῦμαι πολὺ μήπως ἡ βραδύτης αὐτὴ εἶναι κολλητική. Ἄν δὲ εἶναι κολλητική, προκειμένου περὶ ζητήματος τὸ ὁποῖον εἶναι δεκαπλασίως καὶ εἰκοσαπλασίως μεγαλύτερον εἰς ὄγκον καὶ ἔκτασιν ἀπὸ τὸ ἔργον τῆς Βουλγαρικῆς Ἐπιτροπῆς, νομίζω ὅτι θὰ χρειασθοῦν πλείονα τῶν δέκα ὁλοκλήρων ἐτῶν, καὶ ὅταν ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν τῶν ἐτῶν πολλαπλασιασθῇ μὲ πέντε χιλιάδας λίρας μηνιαίως, ἀφίνω νὰ φαντασθῆτε πόσα κολοσσιαῖα ὀφέλη θὰ ἐπέλθωσιν ἀπὸ τὰς ἐργασίας τῶν Ἐπιτροπῶν τούτων διὰ τοὺς ἀτυχεῖς πρόσφυγας. Ἡ καθυστέρησις τῆς ἀναχωρήσεως τῶν Τούρκων εἶναι μεταξὺ τῶν ἔργων τῆς Ἐπιτροπῆς, διότι ὑπετίθετο πάντοτε ὅτι κάποια ἐντατικωτέρα ἐργασία θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ ἐνωρίτερον τῶν ξένων, ὄχι διότι κατόπιν τῶν ἀγαθῶν σχέσεων αἱ ὁποῖαι ὑφίστανται μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν θὰ μᾶς ἦτο ἐπιζημία ἡ παραμονὴ διὰ τέσσαρας ἢ πέντε μῆνας περισσότερον, ἀλλὰ διότι, ὡς εἶναι γνωστόν, μᾶς χρειάζονται καὶ τὰ οἰκήματα καὶ τὰ καταστήματα, διότι τὰ ἰδικά μας κατὰ τὸν γνωστὸν τρόπον ἔχουν πρὸ διετίας ἐγκαταλειφθῆ εἰς Τουρκίαν. Ἀλλ’ αἱ ἀναβολαὶ τῆς ἀναχωρήσεως πάντοτε ἐπολλαπλασιάζοντο καὶ ἐφθάσαμεν τώρα εἰς τὸ τελευταῖον τέρμα τοῦ φθινοπώρου, τὸ ὁποῖον ἂς εὐχηθῶμεν νὰ εἶναι καὶ τὸ ἐμπραγμάτως τελευταῖον. Μεταξὺ ἐπίσης τῶν ἔργων τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι καὶ ἡ καρκινοβασία ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐκτίμησιν τῶν κτημάτων. Γνωρίζουσιν, ὑποθέτω, οἱ πάντες ὅτι ἐγένοντο ὑποεπιτροπαὶ δοκιμαστικῶς ἐν Ἀθήναις καὶ Πειραιεῖ, εἰς τὰς ὁποίας ἀνετέθη νὰ συλλέξωσιν ἐντύπους δηλώσεις τῶν ἐνδιαφερομένων δι’ ἐγκατάλειψιν τῶν περιουσιῶν των ἐν Τουρκίᾳ. Πᾶς τις φαντάζεται ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἶναι λυσιτελές, διότι ὁ καθείς, ὅταν πρόκειται νὰ δηλώσῃ τὴν περιουσίαν του, κολακεύεται νὰ πιστεύσῃ ὅτι ὅσον περισσότερα γράφει τόσον περισσότερα θὰ λάβῃ· καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ μία τοιαύτη καταγραφὴ ἀνεξελέγκτου δηλώσεως τῶν περιουσιῶν νὰ μὴ ἀποφέρῃ τὰ προσδοκώμενα ἀποτελέσματα. Ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου πολλαὶ συζητήσεις ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ παρὰ μιᾶς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἦτο κατηρτισμένη καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ἐκλήθην καὶ ἐγὼ μετ’ ἄλλων συναδέλφων καὶ προέδρων προσφυγικῶν Σωματείων μίαν ἢ δύο φορὰς νὰ συμμετάσχω καὶ νὰ δώσω τὴν μικρὰν συμβολήν μου. Ἀνεγνωρίσθη παρὰ πάντων ὅτι τὸ σύστημα αὐτὸ δὲν ἦτο τὸ τελειότερον, ἀλλ’ οὐδεμία διόρθωσις ἀπετολμήθη νὰ γίνῃ. Καὶ ἐνῷ εἶναι γνωστὸν ὅτι ὁ ἀριθμὸς ὁ ὁλοκληρωτικὸς τῶν αἰτήσεων αἵτινες πρέπει νὰ διανεμηθοῦν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπερβῇ τὰς ἑκατὸν χιλιάδας, ἔχουν διανεμηθῆ μετ’ ἐργασίαν ἀρκετῶν μηνῶν τριάκοντα πέντε χιλιάδες, ἐκ τῶν ὁποίων ἐπεστράφησαν αἱ δέκα ἑπτὰ πεντακόσιαι, δηλαδὴ μόνον 33%, μετὰ πάροδον ἑξαμήνου, τοῦτο δὲ μόνον διὰ τὸν προσφυγικὸν πληθυσμὸν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, αἱ δὲ δηλώσεις αὗται κατὰ πρόχειρον ἐξέλεγξιν κατὰ 8% εἶναι ἐσφαλμέναι. Ὑπετίθετο ὅτι τέλος μὲ τὴν ἀνάληψιν ὑπὸ τῆς Ἀνωτάτης Διευθύνσεως Ἀνταλλαγῆς τοῦ μεγαλυτέρου ἔργου τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀνταλλαγῆς θὰ ἤλλασσε καὶ τὸ σύστημα τὸ ἀφορῶν τὰς ἐκτιμήσεις ταύτας, διότι γενικῶς καὶ ἀναμφισβητήτως ἐπεκράτει ἡ γνώμη ὅτι τὸ μέχρι τοῦδε σύστημα δὲν ἦτο πρακτικὸν καὶ λυσιτελές, μανθάνομεν ὅμως ὅτι τὸ αὐτὸ σύστημα ἐξακολουθεῖ. Βεβαίως δὲν ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἓν ζήτημα τοιοῦτον εἶναι εὔκολον, ἀλλὰ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι, ἀφοῦ ὅλοι συμφωνοῦμεν εἰς τὸ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἡ ἐκτίμησις διὰ τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος, πρέπει νὰ φροντίσωμεν, ἔστω καὶ κρατοῦντες τὸ ἴδιον σύστημα, νὰ τὸ συμπληρώσωμεν. Θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ γίνῃ μία ταυτόχρονος ἐξέλεγξις τῶν ὑποβληθεισῶν αἰτήσεων ὑπὸ τοπικῶν, εἰ δυνατόν, Ἐπιτροπῶν, οὕτως ὥστε κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον αἱ διδόμεναι αἰτήσεις νὰ προσεγγίζουν πρὸς τὴν πραγματικότητα, νὰ γίνεται δὲ ταυτοχρόνως μία ἐξέλεγξις καὶ ταξινόμησις, περὶ ὅλων δὲ αὐτῶν νὰ πληροφορηθοῦν διὰ τοῦ Τύπου λεπτομερῶς οἱ ἐν ἀβεβαιότητι διατελοῦντες πρόσφυγες. Μεταξὺ ἐπίσης τῶν ἔργων τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι καὶ τὸ ζήτημα τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Δὲν θὰ εἴπω πολλὰ πράγματα, κύριοι συνάδελφοι, ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἂν καὶ οἱ πληθυσμοὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἀτυχέστεροι ἢ εὐτυχέστεροι ἡμῶν, δὲν γνωρίζω, δὲν ἀντιπροσωπεύονται ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Ἐθνοσυνελεύσει καὶ συνεπῶς εἶναι ἀνάγκη καὶ τὰ παράπονα αὐτῶν ὡς ὁμαιμόνων καὶ ὡς πασχόντων ἀδελφῶν νὰ ἀκουσθῶσιν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης. Ὡς γνωστόν, ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, παρὰ τὰς ἀγαθὰς μεταξὺ τῶν δύο Ἐπικρατειῶν σχέσεις, ὄχι μόνον δὲν ἔλυσε κανὲν τῶν ἐπιμάχων καὶ ἐπιδίκων ζητημάτων ὅσον ἀφορᾷ τὴν Κωνσταντινούπολιν, ἀλλὰ καὶ μὴ τηροῦσα τοὺς ῥητοὺς ὅρους τῆς Συμβάσεως δημιουργεῖ παντοίας δυσχερείας. Ἀρκεῖ νὰ θελήσῃ τις νὰ ἀναχωρήσῃ ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ἢ ἀντιθέτως νὰ ἀναχωρήσῃ ἐξ Ἑλλάδος εἰς Κωνσταντινούπολιν διὰ νὰ εὑρεθῇ ἀντιμέτωπος ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις καὶ νὰ τὸν ἐμποδίσῃ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐννοήσω: Δὲν θέλει τοὺς Ἕλληνας ἡ Τουρκία; Τότε ἂς λάβῃ ἓν γενικὸν μέτρον. Τοὺς θέλει νὰ ἐπιστρέψουν; Ἂς δηλώσῃ ὅτι ἐπιτρέπει τοὐλάχιστον τὴν ἐπιστροφήν. Ἐξ ἄλλου ὑπάρχει καὶ τὸ ζήτημα τῶν καταληφθέντων κτημάτων. Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἐδόθησαν κατ’ ἐπανάληψιν ὑποσχέσεις, αἵτινες δὲν τηροῦνται. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἓν ἄλλο ζήτημα βασικόν, τὸ ὁποῖον, παρ’ ὅλας τὰς συζητήσεις αἵτινες ἐγένοντο παρὰ τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ, δὲν κατωρθώθη νὰ λυθῇ καὶ εἶναι τοῦτο τὸ ζήτημα τῆς ἑρμηνείας τῆς Συνθήκης ὅσον ἀφορᾷ τοὺς ἀνταλλαξίμους τοὺς μετὰ τὸ 1918. Ὡς γνωστόν, ἡ Σύμβασις ὁμιλεῖ περὶ ἐξαιρέσεως τῶν πρὸ τοῦ 1918 ἐγκατασταθέντων εἰς Κωνσταντινούπολιν τῆς ἀνταλλαγῆς, ἀλλ’ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις διατείνεται ὅτι διὰ νὰ πιστοποιηθῇ τοῦτο ὑπάρχει ἀνάγκη ἐπισήμου πράξεως μεταφορᾶς. Εἶναι ὅμως γνωστὸν ὅτι οἱ χριστιανοὶ οἵτινες εὑρίσκοντο εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ πολὺ ἐνωρίτερον τοῦ 1910 δὲν ἔκαμνον τοιαύτας μεταβιβάσεις, διότι δὲν ἐφαντάζοντο ὅτι θὰ τὰς ἐχρειάζοντο σήμερον δι’ ἓν τόσον σοβαρὸν ζήτημα. Μολονότι ὁ Πρόεδρος τῆς σχετικῆς Ἐπιτροπῆς, ὁ κ. Μοντάνια, εἶχε δώσει εὐνοϊκὴν ἑρμηνείαν σχετικῶς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἐξακολουθεῖ ἡ ἐκκρεμότης του, παρ’ ὅλας τὰς ἐπανειλημμένας ἀκάρπους συζητήσεις αἵτινες ἐγένοντο ἐν τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ πρὸς ἀνυπολόγιστον ζημίαν τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων. Καὶ σχετικῶς μὲ τὸ ζήτημα τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου τηλεγράφημα ἐκ Θεσσαλονίκης τοῦ κ. Καραμαούνα, προέδρου τῆς Ἑνώσεως τῶν αὐτόθι Κωνσταντινουπολιτῶν, οἱ ὁποῖοι παραπονοῦνται διότι δὲν ἐξομοιοῦνται πρὸς τοὺς πρόσφυγας. Εἶναι λυπηρὰ ἡ εἰρωνεία, ἀλλὰ τέλος πάντων εἶναι καὶ αὐτὸ ἓν ἀπὸ τὰς λεπτομερείας τῆς καταστάσεως. Δι’ ὅλα αὐτὰ τὰ ζητήματα, θὰ ἦτο ἀνάγκη ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἡ ἐπὶ τῆς Ἀνταλλαγῆς λεγομένη, ἐν συνεχεῖ ἐπιβλέψει καὶ συνεργασίᾳ τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἀναπτύξῃ κάποιαν ἐντατικωτέραν δραστηριότητα διὰ νὰ λυθοῦν τοὐλάχιστον μερικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα μὲ τὴν ἀβεβαιότητα εἰς τὴν ὁποίαν μᾶς κρατοῦν κάθε ἄλλο παρὰ προάγουν τὸ συμφέρον τῶν προσφύγων καὶ τοῦ Κράτους.

§20Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὁμολογήσω ὅτι τὴν Κυβέρνησιν ἀπασχολεῖ σοβαρώτατα τὸ ζήτημα. Ἔχομεν μὲν λάβει διαβεβαιώσεις καθησυχαστικάς, ἀλλὰ παρακολουθοῦμεν διαρκῶς τὰ ζητήματα καὶ ἐλπίζομεν τὰ πράγματα νὰ διορθωθοῦν. Δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, πρόκειται γενικώτερον περὶ τῶν σχέσεων μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Θὰ καταβληθῇ κάθε προσπάθεια ὅπως ἡ Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία συνεστήθη ἀπὸ μακροῦ χρόνου, καταστῇ ἱκανὴ ὅπως ἀνταποκρίνεται πλήρως εἰς τὰς ὑποχρεώσεις της.

§21Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις, αἵτινες λαμβάνουν χώραν, ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ ἀφάνταστος κακοπιστία τῶν Τούρκων, ἥτις κακοπιστία καὶ πονηρία δι’ ἡμᾶς, οἵτινες τοὺς ἔχομεν δοκιμάσει, ἀτυχῶς, ἀπὸ πολὺ πλησίον, εἶναι τοιαύτης φύσεως, ὥστε νὰ ἐμπνέῃ κινδύνους δι’ ἐκείνους οἵτινες θέλουν νὰ διαχειρισθοῦν ζητήματα ἐξερχόμενα τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης. Διότι ἐπιθυμῶ νὰ τονίσω ὅτι μέχρι τοῦδε οὐδὲν ἐκ τῶν ζητημάτων τῶν προβλεπομένων ὑπὸ τῆς Συνθήκης δὲν ἔχει ἐξομαλυνθῆ, μολονότι τόσον ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὅσον καὶ ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἔχουν καταβάλει πολλὰς προσπαθείας, αἵτινες ἀτυχῶς προσέκρουσαν εἰς τὴν κακὴν πίστιν τόσον τῶν ἀντιπροσώπων ὅσον καὶ ἐν γένει τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως. Μεταξὺ τῶν ζητημάτων τὰ ὁποῖα ὑπόκεινται εἰς τὴν ἀνταλλαγὴν καὶ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν Συμβάσεων συγκαταλέγεται καὶ τὸ ζήτημα τῶν αἰχμαλώτων, περὶ τοῦ ὁποίου καὶ χθὲς ἐγένετο λόγος. Ἡ κατάστασις τῶν δυστυχισμένων αὐτῶν, μολονότι παρῆλθεν ὁλόκληρος διετία καὶ μολονότι ἔπρεπεν ἡ θέσις των νὰ ἔχῃ ὁπωσοῦν καθορισθῆ, εἶναι τελείως οἰκτρά. Δὲν θέλω νὰ ἀπασχολήσω τὴν Κυβέρνησιν μὲ λεπτομερείας. Εἶναι γνωστὸν ὅτι οἱ πλεῖστοι τῶν νέων, οἵτινες ἔχουν ἀπομείνει εἰς τὰ ἐνδότερα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες στρατεύονται τελευταίως πρὸ διετίας εἶναι ὑποχρεωμένοι καθ’ ὅλην μὲν τὴν ἡμέραν νὰ κυλίουν ὀγκώδεις λίθους πρὸς κατασκευὴν δημοσίων ἔργων, τὰς νύκτας δὲ νὰ μεταβαίνουν εἰς τὸν γυναικωνίτην τῶν Τούρκων, οἵτινες τοὺς κακομεταχειρίζονται καὶ τοὺς τυραννοῦν κατὰ τρόπον ἀφαντάστως τραγικὸν καὶ ἀνεκδιήγητον. Ἐπίσης ὑπάρχει τὸ γεγονὸς ὅτι 26 φυλακισμένους τῆς Σμύρνης, οἵτινες κατόπιν κοπιωδεστάτων διαπραγματεύσεων ἔχουν ἀπολυθῆ τελευταίως τῶν φυλακῶν, ἐθεωρήθη ὑπὸ τοῦ Βαλῆ τῆς Σμύρνης σκόπιμον νὰ ἐπαναφυλακίσῃ, διότι δὲν ὑπῆρχον οἱ ξένοι οἱ ὁποῖοι θὰ τοὺς παρελάμβανον καὶ διότι δὲν εὕρισκον κατάλυμμα κατάλληλον καὶ καλύτερον τῆς φυλακῆς.

§22Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἐπ’ αὐτοῦ ἐδόθη πληροφορία μέσῳ τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς ὅτι ἀφέθησαν ἐλεύθεροι καὶ ἔρχονται.

§23Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὥστε εἶναι γεγονὸς ὅτι τοὺς εἶχον φυλακίσει ἐκ δευτέρου.

§24ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὑπάρχει ἐπιστολὴ ἑνὸς ἐξ αὐτῶν, ἡ ὁποία λέγει ἐπὶ πόσον ἔχουν φυλακισθῆ.

§25Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Κατὰ πληροφορίας, πάντως ἰδιωτικάς, διότι ἐπίσημοι τοιαῦται ἐλλείπουσιν, ὑπάρχουν, λέγω, περὶ τοὺς 460 Ἕλληνες εἰς Χώπα καὶ περὶ τοὺς 200 ἐργαζομένους εἰς τὴν κατασκευὴν ὁδῶν εἰς τὸ Ἀϊντάκ. Γενικῶς τὸ ζήτημα τῶν αἰχμαλώτων καὶ ὁμήρων ὀφείλει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ἦτο πολὺ δυσχερές. Αἱ ἐκτάσεις τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἦσαν μεγάλαι καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωμεν στατιστικὰς τῶν ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι ἀπωλέσθησαν, καὶ τῶν ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι εἶναι εἰς τὰ ἐνδότερα ἐκεῖ. Ἀλλὰ νομίζω, μετὰ πάροδον διετίας ὁλοκλήρου καὶ ἀφοῦ εὑρισκόμεθα πλέον εἰς εἰρηνικὰς καὶ φιλικὰς σχέσεις, ὅτι εἶναι εὔκολον νὰ ληφθῇ κάποια φροντὶς ῥιζικωτέρα δι’ αὐτούς. Καὶ ἀπ’ αὐτῆς ἀκόμη τῆς ἀπόψεως προτείνω ὅπως καταρτισθῇ μία Ἐπιτροπὴ διεθνής, ἡ ὁποία μεταβαίνουσα εἰς τὰ ἐνδότερα νὰ ἐξακριβώσῃ καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν αἰχμαλώτων τούτων καὶ τὴν δίαιταν καὶ τὰς συνθήκας ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκονται. Ἡ διεθνὴς αὐτὴ Ἐπιτροπὴ θὰ ἦτο εὔκολον νὰ καταρτισθῇ ἀπὸ τὰς ὑποεπιτροπὰς ἢ ἀπὸ ἕνα ξένον, ἀπὸ ἕνα ἡμέτερον καὶ ἀπὸ ἕνα Τοῦρκον.

§26Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχουν αἱ ὑποεπιτροπαὶ αὐταί.

§27Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν ἀπομακρύνονται ἀπὸ τὸ κέντρον καὶ τὰς πόλεις καὶ διὰ νὰ μὴ χαλάσουν τὴν ἡσυχίαν καὶ εὐμάρειάν των δὲν ἔχουν κάμει κανένα γῦρον εἰς τὰ ἐνδότερα πρὸς ἐξακρίβωσιν τῆς ἀθλιότητος τῶν δυστυχῶν αὐτῶν. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, διὰ νὰ τελειώνω καὶ τὸ κεφάλαιον αὐτὸ τῆς ἀνταλλαγῆς, ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῶν καταλειπομένων κτημάτων. Μολονότι βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχουν ἀκριβεῖς στατιστικαὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀριθμὸν καὶ τὴν κατάστασιν τῶν κτημάτων τούτων, μολονότι βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχουν ἀκριβεῖς στατιστικαὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀξίαν τῶν κτημάτων τούτων, ὑπολογίζεται ὅτι ἡ ἀξία αὐτῶν κυμαίνεται ἀπὸ 50 μέχρι 30 ἑκατομμυρίων λιρῶν Ἀγγλικῶν. Ἡ ἀξία αὐτῶν, ἂν εἶναι καὶ 30 μόνον ἑκατομμυρίων λιρῶν, ἀντιπροσωπεύει ἓν κεφάλαιον σημαντικόν, τοῦ ὁποίου εἶναι καιρὸς νὰ γίνῃ κάποια πρακτικὴ καὶ λελογισμένη χρησιμοποίησις. Ὁμιλοῦμεν πάντοτε περὶ δανείων τὰ ὁποῖα θὰ παράσχωμεν εἰς τοὺς ἀστοὺς καὶ περὶ προκαταβολῶν καὶ περὶ τῶν τοιούτων. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τὸ Κράτος εἶναι ὁ χειρότερος διαχειριστὴς ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐμπορικὰς καὶ τραπεζιτικὰς ἐπιχειρήσεις. Εἶναι ἀνάγκη κατὰ τὸ σύστημα τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος, καὶ εἶναι καιρὸς πλέον νὰ προβῶμεν εἰς ὀργανισμὸν κάποιας Κτηματικῆς Τραπέζης, ἡ ὁποία βεβαίως θὰ εὑρίσκεται ὑπὸ τὸν ἔλεγχον καὶ τὴν προστασίαν τὴν κρατικήν, ἀλλὰ θὰ εἶναι χωριστὸς τραπεζιτικὸς ὀργανισμός. Διὰ κεφάλαια τοῦ ὀργανισμοῦ τούτου δύναται ἡ Κυβέρνησις, πραγματοποιοῦσα τὰς καλάς της διαθέσεις, τὰς ὁποίας διατυμπανίζει διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων, νὰ παρέχῃ ἐτησίως 200.000.000 ἕως 300.000.000 δραχμῶν. Ἴσως θὰ λεχθῇ ὅτι τὸ ποσὸν εἶναι ὑπερβολικόν, τὰ δὲ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους δὲν τὸ ἐπιτρέπουν. Φαντάζομαι ὅτι αἱ δυσχέρειαι αὐταὶ δύνανται εὐκόλως νὰ παρακαμφθοῦν. Παρὰ τὸ κεφάλαιον αὐτὸ τῶν διακοσίων ἢ τριακοσίων ἑκατομμυρίων θὰ προστεθῇ καὶ ἡ πρόσοδος τῶν κτημάτων τούτων. Ἡ πρόσοδος αὐτή, ἂν ὑπολογίσωμεν ἐπὶ 30.000.000 Ἀγγλικῶν λιρῶν πρὸς 6%, ἐνῷ τὰ κτήματα βεβαίως ἀποφέρουσι σήμερον πολὺ περισσότερα, φέρει τὸ ποσὸν τῶν 450 ἑκατομμυρίων δραχμῶν εἰσόδημα ἐτησίως. Συνεπῶς τὸ κεφάλαιον ὑπάρχει καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ δημιουργηθῇ ὁ ὀργανισμὸς τὸ ταχύτερον καὶ νὰ ἀρχίσωμεν πραγματικῶς νὰ ἀντιμετωπίζωμεν τὴν ἀνάγκην τῆς βαθμιαίας ἐξασφαλίσεως τῶν ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι ἔχουν νὰ λαμβάνουν ἀπὸ τὴν ἀνταλλαγήν, διότι ἄνευ μιᾶς τοιαύτης πρακτικῆς καὶ χρηματιστηριακῆς ἐνεργείας φαντάζομαι ὅτι αἱ ὑποσχέσεις περὶ πληρωμῆς λίαν προσεχοῦς, μέχρι τοῦ Σεπτεμβρίου, ποσοστοῦ 20–25% μὲ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν τῶν ἁρμοδίων δὲν θὰ εἶναι ἐφικτή.

§28Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε συνάδελφε, ὅταν ὁμιλῆτε περὶ ὑπηρεσιῶν τῆς ἀνταλλαγῆς γνωρίζετε καλύτερον ἐμοῦ ποίαν φροντίδα κατέβαλεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐν τῇ ἀντιμετωπίσει τοῦ ὅλου τούτου ζητήματος. Συνεργασθεὶς καὶ ὑμεῖς μετὰ τῶν ἄλλων προσφύγων συναδέλφων, κατόπιν προσκλήσεως ἐμοῦ, ὀφείλετε νὰ ἐκτιμήσητε τὴν Κυβερνητικὴν προσπάθειαν. Ἠξεύρετε ὅτι ἡ ἐργασία αὐτὴ εἶχεν ἀρχίσει ἀπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως τοῦ κ. Καφαντάρη. Ὅτε ἤλθομεν εἰς τὴν Ἀρχὴν εὗρον σχετικὸν νομοσχέδιον τὸ ὁποῖον εἶχεν ἑτοιμάσει ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις. Μὴ ἀποδεχθέντες τὴν τεθεῖσαν τότε βάσιν εἰργάσθημεν κατόπιν μελέτης τῆς πραγματικότητος καὶ ἐρρυθμίσαμεν νομοθετικῶς τὴν διαχείρισιν καὶ περισυλλογὴν τῶν Μουσουλμανικῶν ἐν Ἑλλάδι κτημάτων. Ὁ τύπος τοῦ τραπεζιτικοῦ ὀργανισμοῦ μᾶς ἀπησχόλησεν ἀπὸ τὴν πρώτην συνεδρίασιν τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον μὲ τοὺς τραπεζιτικοὺς κύκλους. Ἡ προσοχὴ ἡμῶν ἐστράφη εἰς τὸ πρόβλημα τῆς διαθέσεως, τὸ ὁποῖον, δυστυχῶς, εὑρίσκεται εἰς χεῖρας τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς. Ἅμα τῇ ἐπιλύσει αὐτοῦ νομίζομεν ὅτι δυνάμεθα νὰ ὀργανώσωμεν καὶ θέσωμεν εἰς ἐφαρμογὴν τὸν οἰκονομικὸν ὀργανισμόν, ὥστε νὰ ἠμπορέσωμεν νὰ φανῶμεν συνεπεῖς εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν ἀντίληψίν μας δύνανται νὰ μεταβληθοῦν εἰς μίαν πραγματικότητα. Δι’ αὐτὸ ὅταν ὁμιλῆτε περὶ ὑποσχέσεων φαντάζεσθε ὅτι τὸ τοιοῦτον γίνεται ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως χωρὶς νὰ λάβῃ αὐτὴ ὑπ’ ὄψιν τὴν σοβαρότητα τῆς ἐργασίας τὴν ὁποίαν ἀνελάβομεν; Ἄλλως τε εὐτυχῶς εἰς τὴν ἐργασίαν αὐτὴν εἴχετε συμμετάσχει καὶ σεῖς διὰ νὰ κατορθώσωμεν τὸ ταχύτερον νὰ πραγματοποιήσωμεν τὸ σχέδιόν μας.

§29Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν ἐφανταζόμην ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας θὰ ἐθίγετο ἀπὸ μίαν ἐλαφρὰν παρατήρησιν τὴν ὁποίαν ἔκαμον πάντοτε πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς διευκολύνσεως τῶν Κυβερνητικῶν ἐνεργειῶν. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ τοῦ παρατηρήσω ὅτι συνειργάσθημεν εἰς τὸν ὀργανισμόν, ἀλλὰ δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν τελειωτικὴν τοῦ ὀργανισμοῦ ἀποκρυστάλλωσιν καὶ ἐκτύπωσιν, διότι, ὡς ἐνθυμεῖται ὁ κ. Ὑπουργός, ἦτο ἀνάγκη νὰ ἀναχωρήσωμεν εἰς τὰς ἐπαρχίας μας διὰ τὸ Δημοψήφισμα. Καὶ δὲν νομίζω ἀκόμη ὅτι πρέπει νὰ θίγεται ὁ κ. Ὑπουργός, ὅστις θὰ ἔχῃ, δὲν ἀμφιβάλλω, τὰς αὐτὰς διαθέσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν καὶ ἡμεῖς, ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ ἀνυπομονησίας, τὴν ὁποίαν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχουν οἱ πρόσφυγες πρὸς ἐκτέλεσιν ὑποσχέσεων, αἵτινες, δὲν δύναται νὰ ἀρνηθῇ κανείς, δίδονται μὲν ἀφειδῶς, ἀλλὰ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης εἶναι ἀνεκτέλεστοι. Ἔλεγον ὅταν μοὶ ἐγένετο ἡ διακοπή, ὅτι θὰ ἤθελον κάποιον ὀργανισμὸν ἐμπορικὸν ἢ τραπεζιτικὸν οὐχὶ κρατικόν, διότι δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς τὰς κρατικὰς διαχειρίσεις, ὀργανισμὸν τοιαύτης φύσεως ὅστις νὰ ἐγγυᾶται περὶ τῆς τελειωτικῆς ἐκκαθαριστικῆς δοσοληψίας, ὅπως λέγομεν ἡμεῖς οἱ ἔμποροι, νὰ ἀνοίξῃ βιβλία δοῦναι καὶ λαβεῖν, νὰ χρεώνῃ τοὺς γεωργοὺς διὰ τὰ χωράφια κλπ. ποὺ τοὺς δίδει, νὰ πιστώνῃ τοὺς ἄλλους διὰ τὰ ἐγκαταλειφθέντα σύμφωνα πρὸς τὰς ἐκτιμήσεις, καὶ ὁ ὀργανισμὸς αὐτὸς νὰ ἀποτελεσθῇ ἀπὸ πρόσωπα κατάλληλα. Ἐπιμένω, κύριοι, εἰς τὰ πρόσωπα, διότι εἶναι οὐτοπία νὰ φανταζώμεθα ὅτι τὰ ὡραιότερα τῶν σχεδίων εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκτελεσθοῦν ἄνευ καταλλήλων προσώπων. Μόνον εἷς τοιοῦτος ὀργανισμὸς ἐγγυᾶται ὅτι αἱ διδόμεναι ὑποσχέσεις, ἔστω καὶ ἀργά, θὰ πραγματοποιηθῶσιν.

§30Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἤθελον νὰ ἠξεύρω τὸ ἑξῆς: Καθ’ ὃν χρόνον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας εὑρίσκετο ἐν Θράκῃ διὰ τῶν πρὸς τοὺς ἐκεῖ πρόσφυγας δηλώσεών του φέρεται εἰπὼν ὅτι ἐντὸς ἑξαμήνου θὰ δυνηθῶμεν νὰ καταβάλωμεν τὰ 25% τῶν ἀπαιτήσεων τῶν προσφύγων τῶν ἐγκαταλειψάντων περιουσίας εἰς τὴν Τουρκίαν. Ἤθελον νὰ ἠξεύρω, κατόπιν τῆς ἀποφάσεως ἡ ὁποία ἐλήφθη παρὰ τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς ἐξακολουθεῖ νὰ ἔχῃ τὴν αὐτὴν γνώμην;

§31Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰς ἀπάντησιν λέγω τὰ ἑξῆς: Ἂν πραγματικῶς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἀκολουθήσῃ σταθερῶς ἐν τῇ ἐπιλύσει του τὸν δρόμον τὸν ὁποῖον ἐχαράξαμεν, ἂν τοῦτο, ἀπαλλασσόμενον μικροκομματικῆς ἐκμεταλλεύσεως, ἀντιμετωπισθῇ, ὅπως τοὐλάχιστον ὑπεδείξαμεν, ἔχομεν τὴν ὑπερηφάνειαν νὰ πιστεύωμεν ὅτι ἐντὸς ἔτους θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν μίαν προκαταβολὴν εἰς τοὺς δικαιούχους ἀνταλλαξίμους. Ἄλλως τε θὰ μᾶς δοθῇ εὐκαιρία νὰ ἀναπτύξωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως.

§32Γ. ΑΛΕΚΤΟΡΙΔΗΣ. Εἰς τὰ κατατεθέντα παρ’ ὑμῶν, κ. Ὑπουργέ, νομοσχέδια προβλέπεται ἡ ἵδρυσις Προσφυγικοῦ Ταμείου, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ εἰσρεύσουν αἱ πρόσοδοι τῶν κτημάτων αὐτῶν τῶν ἀνταλλασσομένων Μουσουλμάνων. Δὲν νομίζετε ὅτι μόνον αἱ πρόσοδοι τῶν κτημάτων αὐτῶν, ἐφόσον δὲν προβλέπεται ἡ ἵδρυσις ἄλλου ὀργανισμοῦ, δὲν θὰ εἶναι κατορθωτὸν διὰ τοῦ Ταμείου τούτου νὰ γίνῃ;

§33Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἂν ἐδιαβάζετε τὸ νομοσχέδιον, θὰ ἐβλέπετε ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς ἐκποιήσεως τῶν ἀστικῶν κτημάτων ἐπιτρέπεται.

§34Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Τελευτῶν τὸ κεφάλαιον τῆς ἀνταλλαγῆς ἤθελον νὰ ὁμιλήσω περὶ ἑνὸς ζητήματος σπουδαιοτάτου σχετιζομένου μὲ τὴν προσφυγικὴν περιουσίαν. Ἐπληροφορήθην ὅτι τὸ παρελθὸν Σάββατον ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις κατ’ εἰσήγησιν τῶν μελῶν τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Ἀνταλλαγῆς, καθ’ ἣν τὰ ὑπὸ ἀνταλλαγὴν κτήματα περιέρχονται εἰς τὴν κυριότητα τῶν δύο Κρατῶν, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν κατόπιν τῆς κυριότητος ταύτης τῆς ἀμέσου τὰ Κράτη ὄχι νὰ διαχειρίζωνται ὡς κηδεμόνες καὶ διαχειρισταί, ἀλλὰ νὰ διαθέτουν ὡς ἀπόλυτοι κύριοι τὴν περιουσίαν ταύτην.

§35Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ποῖος σᾶς εἶπεν αὐτό; Ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις νὰ μεταβιβάζηται ἡ κυριότης εἰς τὸ Κράτος, ἀλλ’ ἐξ αὐτοῦ δὲν ἕπεται ὅτι τὸ Κράτος θὰ διαχειρισθῇ πρὸς οἱονδήποτε σκοπὸν καὶ ὄχι ἀποκλειστικῶς ὑπὲρ τῶν προσφύγων, σύμφωνα ἄλλως τε καὶ πρὸς τὴν ἔννοιαν τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης. Εἶναι ποτὲ δυνατόν, κ. συνάδελφε, νὰ φαντασθῇ κανεὶς ὅτι θὰ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ ἡ ὁποία θὰ σκεφθῇ αὐτὰ τὰ ἱερὰ κτήματα νὰ τὰ διαθέσῃ ὑπὲρ ἄλλου σκοποῦ καὶ ὄχι ὑπὲρ τῶν προσφύγων; Ἡ ἀπόφασις αὐτὴ ἐλήφθη, διότι ὑπῆρχε προγενεστέρα ἀπόφασις κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ κυριότης τῶν κτημάτων παρέμενεν εἰς τοὺς ἀποδημοῦντας πρόσφυγας, εἴτε Τούρκους εἴτε Ἕλληνας, τοῦτο δὲ ἠμπόδιζε τὰς ἐργασίας τῆς Ἐπιτροπῆς ὑπὲρ τῶν προσφύγων. Ἡ τελευταία ἀπόφασις διευκολύνει τὴν Ἐπιτροπὴν νὰ προχωρήσῃ ἐντατικώτερον εἰς τὰς ἐργασίας της.

§36Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Θέλετε καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Ἐπιτροπῆς; «Ἐλευθέρα διάθεσις τῶν ἐκ τῆς ἀνταλλαγῆς κτημάτων ὑπὲρ τῶν προσφύγων».

§37Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡμεῖς ἐνομίσαμεν ὅτι τὸ πνεῦμα τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης εἶναι ὅτι ἡ κυριότης πρέπει νὰ περιέρχηται εἰς τὸ Κράτος. Ἐπεμείναμεν λοιπὸν νὰ ληφθῇ τοιαύτη ἀπόφασις σύμφωνα μὲ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ πνεύματος τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης. Ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἀνεγνώρισε τὴν ὀρθότητα τῆς ἰδικῆς μας ἀντιλήψεως καὶ ἀπεδέχθη τοῦτο καὶ ἤδη δὲν χρειάζεται καμμία ἀποδοχὴ ἐκ μέρους τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως.

§38Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Πρόκειται περὶ τροποποιήσεως τῆς Συνθήκης ὑπὸ τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως.

§39Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Προκειμένου περὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν ἔχει δικαιοδοσίαν ἀπόλυτον. Ἠθέλατε νὰ παραμείνῃ ἡ κυριότης εἰς τοὺς πρόσφυγας Τούρκους ἢ Ἕλληνας; Εἰς ἡμᾶς ἀρκεῖ ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπιτροπῆς.

§40Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐγὼ ἔχω δηλώσει ὅτι δὲν εἶμαι νομικὸς καὶ ὅτι δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ ἀναπτύξω τὸ ζήτημα ἐν πλάτει. Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶμαι εὐτυχὴς διότι διετύπωσα αὐτὴν τὴν ἀμφιβολίαν. Διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπάρχουν συνάδελφοι, καὶ δὴ νομομαθεῖς, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι διάφορον γνώμην καὶ ἄλλοι οἵτινες, παρευρεθέντες ἐν Λωζάννῃ, δι’ ἀρθρογραφίας διίστανται, φαντάζομαι ὅτι ἐπιφυλάσσονται, καθόσον εἶναι καὶ ἐγγεγραμμένοι, νὰ συζητήσουν εὐρύτερον τὸ ζήτημα.

§41Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχει κανεὶς ἀμφισβητῶν τὴν ὀρθότητα τῆς τοιαύτης ἀντιλήψεως; Οὐσιαστικῶς μᾶς ὠφελεῖ ἢ ὄχι αὐτό;

§42Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐκ τῆς συζητήσεως θὰ φανῇ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα.

§43Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Ἀκριβῶς πρὸς διασάφησιν τοῦ ζητήματος ἡ Σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς ἦτο δυνατὸν νὰ ἑρμηνευθῇ μὲ τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ κυριότης περιέρχεται εἴτε εἰς τὸ Κράτος εἴτε εἰς τοὺς πρόσφυγας. Αὐτὸ τὸ ζήτημα δὲν τὸ ἑρμηνεύω αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἀπὸ τῆς ἀποδημήσεως καὶ ὄχι ἀπὸ τῆς ἀναχωρήσεως. Ἐν προκειμένῳ δὲν πρόκειται διὰ τῆς ἀποφάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀνταλλαγῆς νὰ λυθῇ εἰς ποῖον περιέρχεται ἡ κυριότης, εἰς τὸ Κράτος ἢ εἰς τὴν ὁμάδα τῶν προσφύγων ἀορίστως, ἀλλὰ πρόκειται νὰ λυθῇ ἀπὸ ποίου χρονικοῦ σημείου. Λοιπὸν καὶ τούτου νομίζω, συμφωνῶν πρὸς τὴν γνώμην τοῦ κ. συναδέλφου, ὀρθῶς ἐπελήφθη ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀνταλλαγῆς καὶ ἔλυσεν ἀμφισβητούμενον ζήτημα, διότι κατὰ τὸ 1ον ἄρθρον τῆς Συμβάσεως αὐτῆς πάντα τὰ ζητήματα τὰ προκύπτοντα ἐκ τῆς Συμβάσεως τὰ λύει ἡ Ἐπιτροπὴ κυριαρχικῶς. Ἑπομένως, ἐφόσον ἀμφισβητεῖται τὸ ζήτημα, ἐντὸς τῆς δικαιοδοσίας αὐτῆς τὸ ἔλυσε καὶ μᾶς συμφέρει ἀπολύτως νὰ δεχθῶμεν τὴν λύσιν ταύτην καὶ οὐδεμία ἀνάγκη ὑπάρχει προσφυγῆς εἰς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν διὰ πληροφορίας.

§44Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Πρέπει τὸ ταχύτερον οἱ πρόσφυγες νὰ ἐγκατασταθοῦν εἰς τὰ μέρη εἰς τὰ ὁποῖα μεταβαίνουν ἐπὶ τῶν περιουσιῶν τῶν ἐγκαταλειπομένων. Αὐτὸ εἶναι τὸ γενικώτερον πνεῦμα τῆς Συνθήκης. Ἐφόσον τὸ πνεῦμα αὐτὸ προσκόπτει εἰς τὴν κυριότητα, νομίζω ὅτι εἶναι συμφερωτέρα αὐτὴ ἡ ἑρμηνεία. Θὰ ἦτο ἀστεῖον νὰ φαντασθῶμεν ἀνταλλαγὴν πληθυσμῶν καὶ ἀνταλλαγὴν περιουσιῶν ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ παραμένῃ ἡ κυριότης τῶν περιουσιῶν εἰς τοὺς ἀναχωροῦντας ἀπὸ ἑκατέραν Χώραν ἀνταλλαξίμους.

§45Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὀλίγα τινὰ θὰ εἴπω, κύριοι, καὶ περὶ προσφυγικῶν Σωματείων. Τὰ προσφυγικὰ Σωματεῖα ἦσαν μία ἀνάγκη ἐπιβεβλημένη. Διότι, ὅταν οἱ πρόσφυγες ἦλθον ἐνταῦθα, μὴ γνωρίζοντες τὰς τοπικὰς συνθήκας καὶ ἔχοντες ἀνάγκην συντόμου ἀποκαταστάσεως, ἔπρεπε νὰ ἔχωσι τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους οἵτινες νὰ φροντίσουν διὰ τὰ ζητήματά των, τοσοῦτο μᾶλλον καθόσον δὲν ὑπῆρχεν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις καὶ οἱ νόμιμοι αὐτῶν ἀντιπρόσωποι. Αἱ ὑπηρεσίαι, τὰς ὁποίας παρέσχον τὰ προσφυγικὰ Σωματεῖα, κατὰ τὴν γνώμην μου, εἶναι ἀνεκτίμητοι. Τὰ πρόσφατα Συνέδρια ἀπέδειξαν πάντοτε ὅτι ἦσαν καλῶς μελετημένα ὡς πρὸς τὰς ἀνάγκας τὰς προσφυγικάς. Ἂν ἐνίοτε ἐσημειώθησαν καὶ παραφωνίαι τινές, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι πρῶτοι ἡμεῖς ᾐσθάνθημεν θλῖψιν δι’ αὐτάς, ἀλλ’ αἱ παραφωνίαι αὗται δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προξενήσωσι κατάπληξιν, διότι εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν ἡ ἔννοια τοῦ ἐλέγχου εἶναι ἀναγκαία καὶ ἡ ἐνίσχυσις καὶ ἐξυγίανσις τῶν Σωματείων δύναται νὰ δημιουργήσῃ ἕνα παράγοντα χρησιμώτατον διὰ τὰ μεγάλα ζητήματα τὰ ὁποῖα ἔχομεν νὰ λύσωμεν. Ὀλίγα τινὰ ἐπίσης θὰ προσθέσω περὶ προσφύγων ὑπαλλήλων. Ὑπάρχει μία τάξις ἀνθρώπων ἀφιχθεῖσα εἰς τὸν Τόπον αὐτόν, μεταξὺ τῶν προσφύγων, χρησιμωτάτη. Εἶναι οἱ νέοι οἱ ὁποῖοι ἐμορφώθησαν ὑπὸ συνθήκας εὐμαρείας καὶ πλούτου τῶν οἰκογενειῶν των εἰς τὴν Εὐρώπην, τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ ἀλλαχοῦ εἰς ἀνώτερα ἐκπαιδευτήρια, ὥστε ἡ μόρφωσίς των νὰ μὴ ὑστερῇ τῆς μορφώσεως ἐκείνων οἱ ὁποῖοι καταλαμβάνουσιν ἐνταῦθα δημοσίας θέσεις. Κάποια ὅμως δυσκολία παρατηρεῖται ὅσον ἀφορᾷ τὴν κατάληψιν θέσεων ὑπὸ τῶν προσώπων τούτων καὶ εἰς θέσεις ἀκόμη ἀμεσωτέραν ἐχούσας σχέσιν πρὸς τὰ προσφυγικὰ ζητήματα. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ παρακαλέσω τοὺς ἁρμοδίους ὅπως, λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τὰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας οἱ πολῖται οὗτοι εὑρίσκονται ἐν Ἑλλάδι παραβλέπωσιν εἰς τὴν αὐστηρότητα τῶν νόμων περὶ προσόντων. Διότι πολλάκις τὰ πολλὰ προσόντα δὲν εἶναι τόσον χρήσιμα ὅσον θὰ εἶναι τὰ ὀλίγα τῆς πείρας καὶ ἡ ἠθικὴ ὑπόστασις τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα προσφέρονται ἐξ ἀνάγκης σήμερον νὰ προσληφθῶσιν εἰς δημοσίαν ὑπηρεσίαν.

§46Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ἐπιτρέπετε, κ. συνάδελφε, μίαν πληροφορίαν;

§47Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὅπως θέλετε. Δὲν ἀνέμιξα ὑμᾶς.

§48Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ἐλέγετε ὅτι ὑπηρέτουν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον 230 ὑπάλληλοι.

§49Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Κύριε Ὑπουργέ, δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι. Θέλετε νὰ ἀπαντήσετε εἰς προηγούμενα πράγματα; Ἐγὼ δὲν σᾶς εἶπον ὅτι ἀπελύσατε 230 ὑπαλλήλους. Ὡμίλησα γενικῶς περὶ ζητήματος ὑπαλληλικοῦ.

§50Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Εἴπετε ὅτι κυττάζομεν τὰ προσόντα.

§51Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Εἶπον ἀκριβῶς ὅτι δὲν προσλαμβάνονται πρόσφυγες ὑπάλληλοι, διότι δὲν ἔχουσι τὰ προσόντα. Δὲν εἶπον διὰ σᾶς τίποτε. Ὡμίλησα γενικῶς. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὰ συμπεράσματα τῆς ὁμιλίας μου, διότι εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι διὰ νὰ εἶμαι συνεπὴς εἰς τὴν δήλωσιν τὴν ὁποίαν ἔκαμα, ὅτι μὲ διαπνέει κάποιον πρακτικὸν πνεῦμα, εἶναι ἀνάγκη κατόπιν τόσης πολυλογίας, ἡ ὁποία ἦτο ἴσως καὶ δυσάρεστος, ἀλλὰ καὶ ἀπαραίτητος διὰ ζήτημα τόσον κολοσσιαῖον, ὅπερ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διαπραγματευθῇ τις μὲ περισσοτέραν συντομίαν, νὰ καταλήξω εἰς μερικὰ συμπεράσματα. Πρὸ τῶν συμπερασμάτων τούτων θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἀναγνώσω ἓν ὑπόμνημα τῆς Θρακικῆς Ὁμάδος ἀπὸ 25 Ἰουνίου 1923, δηλαδὴ πρὸ ἑνὸς ἀκριβῶς ἔτους, ἀπευθυνόμενον πρὸς τοὺς κυρίους Ἀρχηγὸν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ὁμὰς τῶν τέως Θρακῶν πληρεξουσίων.......». Παρῆλθεν ὁλόκληρον ἔτος, κύριοι συνάδελφοι, ἀφ’ ὅτου ἀντιπρόσωποι τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου ἐπέδωκαν εἰς τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν τὸ ἔγγραφον τοῦτο. Νομίζει τις ὅτι τὸ ἔγγραφον τοῦτο ἐπεδόθη χθές, διότι ὅλα τὰ μεγάλα ζητήματα, τὰ ὁποῖα συνδέονται μὲ τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, εὑρίσκονται πάλιν ὑπὸ συζήτησιν καὶ εἰς τὸ αὐτὸ σημεῖον. Μετὰ τὸ ἔγγραφον τῆς Θρακικῆς Ὁμάδος ἐγένετο συζήτησις ἐν Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ καὶ ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ τῆς τότε Κυβερνήσεως ὅτι αἱ ὑποδείξεις θὰ ἦσαν καὶ ὠφέλιμοι καὶ ἀναγκαῖαι πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Καὶ εἰς ἀπόδειξιν τῆς τοιαύτης ἀποφάσεως μετεκλήθη ἐκ Κρήτης ὁ στρατηγὸς κ. Κατεχάκης διὰ νὰ τοῦ ἀνατεθῇ ἡ μελέτη τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων καὶ ἡ προεδρία τοῦ αὐτονόμου καὶ ἀνεξαρτήτου καὶ δικτατωρικοῦ τούτου ὀργανισμοῦ. Καὶ ὁ στρατηγὸς Κατεχάκης κατόπιν πολλῶν ἀμφιταλαντεύσεων ἐπείσθη, ὅταν μετέβη εἰς Μακεδονίαν καὶ ἀντεμετώπισε τὴν δυστυχίαν ὑπὸ τῆς ὁποίας κατετρύχοντο οἱ πρόσφυγες καὶ μᾶς ἐδήλωσεν ὅτι ἦτο πρόθυμος νὰ ἀναλάβῃ. Ἀλλ’ ὁ στρατηγὸς δὲν ἀνέλαβε καὶ ἐγνώσθη τότε μὲ πολλὴν λύπην ὅτι δὲν ἀνέλαβε καὶ δὲν μετέβη, διότι αἱ ἀπόψεις του, αἱ ὁποῖαι ἦσαν σύμφωνοι πρὸς τὸ ἀναγνωσθὲν ἔγγραφον, δὲν ἐγένοντο δεκταί.

§52ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Κύριε συνάδελφε, μοὶ ἐπιτρέπετε;

§53Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Παρακαλῶ.

§54ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Ἠξεύρετε ἂν κατὰ τὴν αὐτὴν ἐποχὴν ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν Ἀλυτρώτων καὶ ἄλλοι προσφυγικοὶ ὀργανισμοί, οὐδεμίαν σχέσιν ἔχοντες πρὸς τὴν Ὁμάδα τῶν Θρακῶν πληρεξουσίων, χωρὶς νὰ ἔχωσι καμμίαν γνῶσιν τῶν ἐνεργειῶν ὑμῶν, κατέληξαν εἰς τὸ αὐτὸ συμπέρασμα καὶ μεταβάντες οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτῶν εἰς τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν ἐζήτησαν τὰ αὐτὰ πράγματα καὶ κατὰ σύμπτωσιν κατέληξαν εἰς τὴν ὑπόδειξιν τοῦ αὐτοῦ προσώπου;

§55Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Γνωρίζω, κ. συνάδελφε, ὅτι προκειμένου περὶ προσφυγικῶν ζητημάτων πάντοτε ἑνιαία ἦτο ἡ κατεύθυνσις καὶ ὅτι, ὅπως καὶ ἐνταῦθα, παρ’ ὅλας τὰς ὑπαρχούσας ἴσως μικροδιαφορὰς καὶ τότε οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν προσφύγων ἦσαν πάντες συνηνωμένοι καὶ εἰργάζοντο ἁρμονικῶς, προκειμένου νὰ ἀντιμετωπισθῇ ἡ δυστυχία τῶν προσφύγων. Θὰ ἦσαν ἀνάξιοι ἄλλως τε οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν προσφύγων ἄν, προκειμένου περὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, δὲν ἦσαν ἡνωμένοι καὶ δὲν ἐδείκνυον πάντοτε μέτωπον ἑνιαῖον διὰ νὰ κατανικήσωσι καὶ νὰ θεραπεύσωσι τὴν ὑφισταμένην ἀφάνταστον δυστυχίαν.

§56Δ. ΜΑΡΣΕΛΛΟΣ. Κύριε συνάδελφε, τὸ ζήτημα ἐγεννήθη ἐπειδὴ ὁμιλεῖτε συνεχῶς περὶ τῆς Θρακικῆς Ὁμάδος μὴ ἀναφέροντες καὶ ἄλλους ὀργανισμούς, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ τῶν αὐτῶν ζητημάτων εἰργάσθησαν καὶ ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἀποτελεσμάτων συνηντήθησαν.

§57Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν σᾶς ἐμποδίζει κανείς, κ. συνάδελφε, ὅταν θὰ ἀνέλθητε εἰς τὸ βῆμα νὰ ὁμιλήσητε ἐν ὀνόματι τῶν Μικρασιατῶν καὶ νὰ εἴπητε ποίας ἐνεργείας ἐκάματε τότε. Τὸ ἔγγραφον τὸ ὁποῖον ἀνέγνωσα ἐδόθη ὑπὸ τῆς Θρακικῆς Ὁμάδος καὶ μὲ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν, ὅπου ἤθελον νὰ σᾶς φανῶ χρήσιμος, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παραποιήσω τὰς ὑπογραφὰς ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπέδωκαν τὸ ἔγγραφον τοῦτο. Ἔλεγον, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ὁ κ. Κατεχάκης δὲν μετέβη εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ ὁ ὀργανισμὸς ὁ προβλεφθεὶς ὑπὸ τῶν προσφυγικῶν Σωματείων δὲν ἐγένετο δεκτὸς καὶ τοιουτοτρόπως αἱ ὑποδείξεις, αἵτινες ἐγένοντο δεκταὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν σκοπιμότητα καὶ ἀναγκαιότητά των ὑπὸ τῆς τότε Κυβερνήσεως δὲν ἔλαβον σάρκα καὶ ὀστᾶ. Ἔκτοτε ἐπηκολούθησεν ὁ προεκλογικὸς σάλος, κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ὁποίου βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ σκέψις περὶ ῥιζικωτέρας διευθετήσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ κατόπιν μετὰ τὰς ἐκλογὰς ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ διευθετηθῇ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ἐπίσης κατὰ τὰς συζητήσεις αἵτινες ἔλαβον χώραν ἅμα τῇ ἐνάρξει τῶν ἐργασιῶν τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως, τὸ ζήτημα ἐκεῖνο ἦτο τὸ προέχον ζήτημα, καὶ τὸ προσφυγικόν, μολονότι ἐπίσης σοβαρᾶς μορφῆς, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προταχθῇ. Κατόπιν ἐγένετο ἡ προπαρασκευὴ τοῦ Δημοψηφίσματος. Παρῆλθον δηλαδὴ ὅλοι αὐτοὶ οἱ μῆνες, χωρὶς κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ νὰ δύναται κανεὶς νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι ἐγένετο σοβαρὰ ἐργασία περὶ ἑνὸς τόσον σοβαροῦ ζητήματος καὶ ἦτο φυσικὸν ὅτι, ὅταν δὲν ἐγένετο καθ’ ὅλους τοὺς μῆνας αὐτοὺς μία σοβαρὰ ἐργασία διὰ τὸ προσφυγικόν, τὸ ζήτημα αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἤδη αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ εὑρίσκετο εἰς ὀξύτατον σημεῖον, δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἀποτελματωθῇ. Διὰ τοῦτο ἡ προχειρολογία καὶ τὰ σχέδια εἶναι καιρὸς νὰ παύσωσι καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἄμεσος καὶ σύντομος ἐργασία πρὸς λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἐπιζητοῦμεν, διὰ νὰ εἶμαι σύντομος, δύο τινά: Τὸ πρῶτον εἶναι μία πραγματικὴ συγκέντρωσις ὅλων τῶν ὑπηρεσιῶν, τῶν ποικιλωνύμων καὶ πολυωνύμων ὑπηρεσιῶν αἱ ὁποῖαι ἀσχολοῦνται μὲ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Τὸ Ταμεῖον τῆς Περιθάλψεως, τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας, ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀνταλλαγῆς καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως.

§58Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὄχι ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀνταλλαγῆς νὰ συγχωνευθῇ· ἡ Διεύθυνσις.

§59Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἡ Διεύθυνσις. Ἔλεγον λοιπὸν ὅτι ὅλαι αὐταὶ αἱ ποικιλώνυμοι καὶ πολυώνυμοι ὀργανώσεις, αἱ δημιουργοῦσαι σύγχυσιν, καθυστέρησιν καὶ ἀκαταστασίαν, δὲν δύνανται νὰ ἐξακολουθήσωσι, διότι ὅλαι ἐργάζονται κατ’ ἴδιον πολλάκις ἀλληλοσυγκρουόμενον σύστημα, τὸ ὁποῖον δὲν προάγει τὰ προσφυγικὰ ζητήματα. Πιθανὸν νὰ ὑπάρχῃ δυσκολία, διότι ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως ἔχει ἕνα ὀργανισμὸν ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμμορφωθῇ πρὸς τοὺς κρατικοὺς ὀργανισμούς. Ἀλλ’ ἂν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθῃ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως πρὸς ἡμᾶς, ἂς ὑπάγωμεν ἡμεῖς πρὸς αὐτήν.

§60Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι νὰ συγκεντρωθοῦν ὅλαι αἱ σχετικαὶ ὑπηρεσίαι εἰς ἑνιαῖον ὀργανισμόν.

§61Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Χαίρω διότι προλαμβάνω τὰς σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνωσι ταχέως καὶ πραγματικῶς αὐτὰ τὰ πράγματα. Καὶ δεύτερον ἐπιζητοῦμεν τὴν ἐκκαθάρισιν καὶ τιμωρίαν τῶν ὀργάνων ἐκείνων τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε συμπεριεφέρθησαν σκανδαλωδῶς κατὰ τὴν διαχείρισιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων καὶ ἐδημιούργησαν δυσφορίαν καὶ καχυποψίαν ἐκ μέρους τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Ἂν δὲν ἀλλάξωμεν συστήματα καὶ μεθόδους καὶ ἂν τὰ πράγματα ταῦτα δὲν λάβωσι σάρκα καὶ ὀστᾶ ταχέως καὶ ραγδαίως, ματαιοπονοῦμεν ἀδίκως καὶ θὰ εὑρεθῶμεν ὅλοι, καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡμεῖς, μίαν ὡραίαν πρωΐαν εἰς τὸ ἀπροχώρητον καὶ εἰς ἀδυναμίαν νὰ κατευνάσωμεν τὴν δικαίαν ἐξέγερσιν τοῦ ἑνὸς τετάρτου τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀποτελεῖται ὁ προσφυγικὸς κόσμος. (Χειροκροτήματα).

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀρτεμιάδης ἔχει τὸν λόγον.

§63Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Κατόπιν τῆς διεξοδικωτάτης ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἕβρου συναδέλφου θὰ περιορισθῶ εἰς δύο μόνον ζητήματα καὶ θὰ εἶμαι ἐντελῶς σύντομος. Θὰ περιορισθῶ εἰς τὴν Συμφωνίαν «περὶ ἀποδόσεως στρατιωτικῶν καὶ πολιτικῶν αἰχμαλώτων καὶ ὁμήρων» καὶ εἰς τὴν Σύμβασιν «περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν». Ὀφείλω εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ τονίσω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι οἱ ἐκ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου προερχόμενοι πληρεξούσιοι, οἱ ἔχοντες τὴν τιμὴν νὰ παρακάθηνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἔχουσι βαθεῖαν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἀποστολῆς αὐτῶν, ἀποστολῆς ἄκρως δυσχεροῦς, τὴν ὁποίαν εἶναι πεπεισμένοι ὅτι θὰ φέρωσιν εἰς αἴσιον πέρας διὰ τῆς πολυτίμου συνδρομῆς ὅλων ἡμῶν. Ἡ Κοινὴ Γνώμη τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου μετ’ εὐγνωμοσύνης ἀναμιμνήσκεται τῶν δηλώσεων τῶν ἡγετῶν τῶν ἐν τῇ Συνελεύσει πολιτικῶν μερίδων ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ζήτημα καθαρῶς ἐθνικόν, δὲν θ’ ἀποτελέσῃ βάσιν κομματικῆς πολιτικῆς οὐδὲ συστηματικῆς πολεμικῆς ἐναντίον τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων. Ἡ ἐγκατάστασις τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου εἰς παραγωγικὰ ἔργα ἐν Ἑλλάδι δὲν εἶναι ἀνάγκη φιλανθρωπική, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη καὶ ἐθνικὴ καὶ οἰκονομικὸν συμφέρον τῆς Χώρας. Ἡ φιλεργία, ἡ ἐπιχειρηματικότης καὶ ἡ δραστηριότης τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου ἐγγυᾶται τὴν αὔξησιν τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου, τὴν ἐνίσχυσιν τῆς ἐθνικῆς οἰκονομίας καὶ τὴν ἐξασφάλισιν καὶ στερέωσιν τοῦ ἐθνικοῦ μεγαλείου. Θὰ παρέλειπον ἓν στοιχειῶδες καθῆκον ἄν, ὡς Μικρασιάτης, δὲν διεκήρυσσον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι κρατικοὶ ὀργανισμοὶ ἀκμαῖοι καὶ ἰσχυροὶ δὲν θὰ ἠδύναντο ἴσως νὰ ἀντιμετωπίσωσιν ἓν τόσον σοβαρὸν ζήτημα, καθόσον εἰς μίαν δύσκολον περίοδον τοῦ ἐθνικοῦ βίου ἡ μικρὰ Ἑλλὰς ἠδυνήθη νὰ συγκεντρώσῃ πληθυσμὸν ἐξ ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου τελείως κατεστραμμένον καὶ ἐξησθενημένον. Ὀφείλω ἐπίσης νὰ διακηρύξω τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου πρὸς ὅλας τὰς φιλανθρωπικὰς ξένας ὀργανώσεις αἱ ὁποῖαι, τροφοδοτούμεναι ἀπὸ λαοὺς μὲ ἰδεώδη πολιτισμόν, μὲ ἀλτρουϊσμὸν ἦλθον καὶ περιέθαλψαν τὸν προσφυγικὸν κόσμον. Ὀφείλω ἐπίσης νὰ ἐκφράσω τὸν θαυμασμόν μου πρὸς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ἡ ὁποία, εὐθὺς ὡς προέκυψε τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, παρέσχε καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ παρέχῃ πολυτίμους ὄντως ὑπηρεσίας εἰς τὸν προσφυγικὸν κόσμον. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Θεσσαλονίκης συνάδελφος περιέγραψε καὶ ἀνεκάλεσεν εἰς τὴν μνήμην ἡμῶν τὰ ἀπὸ τῆς μεταπολιτεύσεως τοῦ 1908 μέχρι τῆς κηρύξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου γεγονότα. Ἐπὶ τῶν σημείων αὐτῶν δὲν θὰ ἐπεκταθῶ. Θὰ περιορισθῶ μόνον νὰ σᾶς ἀναφέρω ὅτι ἐν διαστήματι τῶν ἕξ ἐτῶν, ἤτοι ἀπὸ τοῦ 1908 μέχρι τοῦ 1914, ἐξωλοθρεύθησαν διὰ διαφόρων μέσων καὶ μεθόδων 224.000 ὁμογενεῖς. Ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς κηρύξεως τοῦ Πανευρωπαϊκοῦ πολέμου μέχρι τῆς ἀνακωχῆς τοῦ Μούδρου ἐξωλοθρεύθησαν ἄλλαι 450–500 χιλιάδες. Ὁ ὁλικὸς ἀριθμὸς τῶν ἐντὸς τῆς δεκαετίας, ἀπὸ τῆς Τουρκικῆς μεταπολιτεύσεως τοῦ 1908 μέχρι τῆς ἀνακωχῆς τοῦ Μούδρου, ἀπολεσθέντων ἀνέρχεται κατὰ θετικὰς στατιστικὰς πληροφορίας εἰς 750 χιλιάδας.

§64ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κύριε συνάδελφε, περιλαμβάνονται καὶ αἱ ἀπώλειαι τοῦ Πόντου;

§65Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Βλέπετε ὅτι ὁμιλῶ περὶ τῆς ἀνακωχῆς τοῦ Μούδρου. Ὑπάρχει μεταγενεστέρα περίοδος, περὶ τῆς ὁποίας εὐθὺς ἀμέσως θὰ ἀναφέρω. Ἀντιπαρέρχομαι, κύριοι συνάδελφοι, ὅλα τὰ γεγονότα ἀπὸ τῆς ἀνακωχῆς τοῦ Μούδρου μέχρι τῆς ἐκκενώσεως τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, καθότι πάντες ἡμεῖς καὶ τὰ εὐγενῆ τέκνα τῆς Ἑλλάδος συνετελέσαμεν εἰς τὰ γεγονότα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ὅταν κόσμος ὁλόκληρος κατεστρέφετο διὰ τὴν στερέωσιν τοῦ θρόνου, ὁ μοιραῖος ἁρμοστὴς ἔφερε τὴν λύσιν τῆς αὐτονομίας. Ἐνθυμοῦμαι τὸ περίφημον συλλαλητήριον τῆς αὐτονομίας ἐν Σμύρνῃ, ἐνθυμοῦμαι ὡσαύτως τὴν μεγάλην δυσφορίαν τοῦ ὁμογενοῦς πληθυσμοῦ. Ὅταν ἀνέτειλεν ἡ 13 Αὐγούστου τοῦ 1922, οὐδεὶς ὑπέθετεν ὅτι ἡ συμφορὰ ἦτο ἐπὶ θύραις. Αἱ Ἀρχαὶ ἀσυστόλως ψευδόμεναι ἀπέκρυπτον τὴν ἀλήθειαν ἀπὸ τὸν πληθυσμόν. Ἡ ἐκκένωσις τῆς ἀποικίας (!) ἦτο ἀποφασισμένη, πάσῃ δὲ θυσίᾳ δὲν ἔπρεπε νὰ δημιουργηθῇ προσφυγικὸν ζήτημα. Ὅταν ὁ μοιραῖος ἁρμοστὴς ἐν μέσῳ τῆς κατάρας καὶ τοῦ ἀναθέματος τοῦ Μικρασιατικοῦ κόσμου ἐπεβιβάζετο τῶν ξένων πλοίων, συναπεκόμιζε μετὰ τοῦ ἁμαρτωλοῦ σαρκίου του καὶ τὸ ἀργύριον τοῦ Ἰούδα! Ἀλλ’ ἀκριβῶς ἡ τελευταία φάσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἀρχίζει ἀπὸ τῆς εἰσόδου τῶν Κεμαλικῶν εἰς τὴν Σμύρνην καὶ ἐξακολουθεῖ ὑπὸ τὴν τραγικωτέραν μορφὴν ἐν Ἑλλάδι.

§66Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Γνωρίζετε, κ. συνάδελφε ἡ Κυβέρνησις ποῖα μέτρα ἔλαβεν ἐναντίον τοῦ Στεργιάδου;

§67Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Κατόπιν τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις τῆς Συνθήκης, ἐξέδωκε Νομοθετικὸν Διάταγμα περὶ ἀμνηστίας, εἰς τὸ ὁποῖον Διάταγμα συμπεριελήφθη καὶ ὁ ἁρμοστής, ἐξῃρέθησαν δὲ οἱ στρατιωτικοί. Συμπεριελήφθησαν ὅλοι οἱ πολιτικοὶ καὶ μεταξὺ αὐτῶν ὁ Ὕπατος Ἁρμοστής, ὁ ὁποῖος σήμερον περιφέρεται ἐλευθέρως ἐν Παρισίοις, ἐνῷ τὰ θύματά του γνωρίζετε εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκονται.

§68ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις δὲν εὐθύνεται;

§69Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Θεωρητικῶς δὲν εὐθύνεται, ἀλλ’ εὑρισκόμεθα ἐνώπιον πραγμάτων. Τὴν ἐκκένωσιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ὡς γνωρίζετε, ἐπηκολούθησεν ἡ ἀνακωχὴ τῶν Μουδανιῶν καὶ ἡ ἐκκένωσις τῆς Θράκης. Ἐπὶ τῶν γεγονότων αὐτῶν δὲν θεωρῶ ἐπίκαιρον νὰ ἐπεκταθῶ.

§70Γ. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Ἐπειδὴ ἐθίξατε τὴν δρᾶσιν τοῦ Στεργιάδου ἐν Σμύρνῃ, γίνεται δὲ καὶ κατ’ αὐτὰς πολὺς λόγος εἰς τὸν Τύπον περὶ τῶν αἰτίων τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, θὰ ἤθελον νὰ γνωρίσω ἁπλῶς καὶ μόνον ἓν χαρακτηριστικὸν γεγονὸς λαβὸν χώραν ἐλαχίστας ἡμέρας πρὸ τῆς ἐκκενώσεως. Ἐξεδόθη ἐπίσημον πλαστὸν ἀνακοινωθὲν διὰ τὰς ἐπιχειρήσεις, διὰ τοῦ ὁποίου ἐλέγετο πρὸς παραπλάνησιν τῶν πληθυσμῶν ὅτι τὸ Β. Συγκρότημα ἔσωσε τὴν τιμὴν τῆς Πατρίδος, πλευροκοπῆσαν τὰς Τουρκικὰς δυνάμεις καὶ προσβαλὸν αὐτὰς ἐκ τῶν νώτων. Διὰ τοῦ αὐτοῦ ἀνακοινωθέντος εὑρέθησαν τὴν ἑπομένην οἱ μὲν Τοῦρκοι μέσα εἰς τὴν Σμύρνην, οἱ δὲ σημερινοὶ πρόσφυγες εἰς τοὺς ὄνυχας τῶν Τούρκων.

§71Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Ὀφείλεται μία διασάφησις εἰς τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος. Ἡ ἔκδοσις τοῦ ἀνακοινωθέντος δὲν βαρύνει τὸν Ὕπατον Ἁρμοστήν. Τοῦτο δὲν τὸ λέγω πρὸς δικαιολογίαν τῆς συμπεριφορᾶς του, διὰ τὴν ὁποίαν δὲν ὑπῆρξα ποσῶς ἐπιεικής. Ἦτο ἀνακοινωθὲν τοῦ Στρατηγείου, δοθὲν εἰς τὸν Ὕπατον Ἁρμοστήν, ἀποσταλὲν δὲ παρὰ τοῦ Ὑπάτου Ἁρμοστοῦ εἰς τὰς διαφόρους Νομαρχίας τῆς Μ. Ἀσίας καὶ μεταδοθὲν διὰ τοῦ ἀσυρμάτου καὶ εἰς τὰς ἐγγὺς νήσους. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναταί τις νὰ ψέξῃ εἶναι ὅτι τὴν προτεραίαν, τὴν Πέμπτην καὶ Παρασκευὴν — ὡς γνωστόν, οἱ Τοῦρκοι εἰσῆλθον τὴν πρωίαν τοῦ Σαββάτου εἰς τὰς 10 π. μ. —ὁ Ὕπατος Ἁρμοστὴς διεβεβαίου τὸν Μικρασιατικὸν πληθυσμὸν περὶ τῆς ἠρεμίας τῆς τύχης του, παρὰ τὴν ἀπάνθρωπον σιγήν, τὴν καθαρῶς ἀπάνθρωπον σιγὴν ξένων τινῶν ἀντιπροσώπων, οἵτινες ἐνόμιζον ὅτι τὸ διπλωματικὸν καθῆκον δὲν ἐπέβαλλεν εἰς αὐτοὺς καὶ ἀνθρωπινωτέραν τινὰ δρᾶσιν. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ὁ κ. Στεργιάδης τὴν Πέμπτην ἀκόμη διεβεβαίου ὅτι ἡ ἔξοδος 500 χιλ. πληθυσμοῦ εἶναι ἀδύνατος. Τοῦτο δὲν ἦτο ἀκριβές. Ἐκτὸς τῶν πολεμικῶν, διὰ τὰ ὁποῖα ὑπεδείχθη καταλλήλως—καὶ ὑπεδείχθη ἐγκαίρως ἀπὸ τὸν ὁμιλοῦντα—ὅτι ὤφειλον νὰ σπεύσουν ἅμα τῇ ἐνάρξει τῆς καταστροφῆς (σὺν τῇ λήψει ὀχυρωτικῶν μέτρων, τῶν ὁποίων εἶχον ἀναλάβει τὴν ταχεῖαν ἐκτέλεσιν) ὅτι ἔπρεπε νὰ εἶχον σπεύσει πρὸς τὸ Β. Συγκρότημα.

§72ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἴχετε παρακληθῆ ἐκ μέρους τῆς Μικρασιατικῆς Ἀμύνης νὰ κάμητε τὴν δήλωσιν αὐτὴν καὶ ὅτι εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ βοηθήσωμεν.

§73Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Εἶχον ἀποταθῆ, μόλις ἐξῆλθον ἐκ μακρᾶς ἀσθενείας, πρὸς τὸν τότε Ἀρχιστράτηγον διὰ τοῦ διοικοῦντος τὴν ἐσωτερικὴν ζώνην στρατηγοῦ Πλατῆ, πρὸς τὸν ὁποῖον διετύπωσα ὅτι ὑπὸ τὴν παλαιάν μου ἰδιότητα ὡς Προέδρου Ἐπιτροπῆς ὀχυρώσεως τῆς Σμύρνης καὶ Μ. Ἀσίας κατέχων πλήρως ἐπαγγελματικῶς τὰ πρέποντα γενέσθαι ἠδυνάμην ἐντὸς ὀκτὼ ἡμερῶν, μιᾶς ἑβδομάδος, νὰ παράσχω τὴν πρώτην γραμμὴν τῆς ἀμύνης περὶ τὸ Συγκρότημα τὸ ἀρχόμενον ἀπὸ θαλάσσης Φωκαίας, περιβάλλον τὸν ὀρεινὸν ὄγκον τῆς Μαινεμένης καὶ διὰ Νυμφαίου καὶ Τουρμπακλῆ καταλῆγον εἰς τὸν κόλπον Σιγατζίκ. Ἀσχέτως δὲ πρὸς πᾶν μέτρον ὁπλισμοῦ, μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ Γενικοῦ Στρατηγείου ὅτι, ἂν δὲν διέθετεν ἐπαρκῆ ἀριθμὸν ὅπλων ἐναντίον τῶν Τούρκων, θὰ διέθετεν ἀριθμὸν ὅπλων ἐναντίον τῶν ἰδίων προσφύγων καὶ δὴ τῶν Βουρλιωτῶν, ἂν οὗτοι ἐλάμβανον τὰ ὅπλα παρὰ τὴν ἐντολὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὑπεστηρίζομεν τότε καὶ πιστεύομεν ἀκόμη, παρὰ τὴν διάρρευσιν τοῦ Μετώπου, ὅτι ἦτο δυνατὴ ἡ ἐντὸς 8 ἡμερῶν κατασκευὴ τῆς πρώτης γραμμῆς ὀχυρώσεως, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἠδύνατο νὰ συμπτυχθῇ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός. Εἴχομεν προτείνει ὅπως εἰς τὰς τρεῖς κυρίας διαβάσεις ἀποστείλωσιν ἐσπευσμένως ἐνισχύσεις ἐκ τοῦ ἀθίκτου εἰσέτι καὶ μὴ ἐλθόντος εἰς σοβαρὰν ἐπαφὴν Β. Συγκροτήματος. Ὁμιλῶ διὰ τὴν 14ην Αὐγούστου τὴν στιγμὴν ταύτην, καὶ νὰ μὴ κάμητε σύγχυσιν περὶ τῆς Πέμπτης, διὰ τὴν ὁποίαν ὡμίλησα προηγουμένως. Μεταφορὰν λοιπὸν τῶν δυναμένων νὰ μεταφερθῶσιν, ὅταν δὲ ἠρωτήθημεν πῶς θὰ ἦτο δυνατὸν τοῦτο, ἀπηντήσαμεν ὅτι καὶ τὰ πολεμικὰ ἠδύναντο νὰ σπεύσωσιν εἰς μεταφορὰν καὶ ἅπας ὁ ἐμπορικὸς στόλος, ὁ καθήμενος καὶ καπνίζων καὶ ἐν ἑορτῇ διατελῶν, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς καταστροφῆς θὰ ἠδύνατο νὰ σπεύσῃ καὶ νὰ μεταφέρῃ κατὰ χιλιάδας τοὺς ἄνδρας, ἀντὶ νὰ τοὺς μεταφέρωμεν εἰς τὴν Θράκην. Αὐτὸ δὲ ἠδύνατο νὰ λάβῃ χώραν, ἐν ᾧ ἡ παρ’ ἄλλων ἐπίσης ὑποστηριχθεῖσα ἄμυνα τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ συνεχίζεται καὶ μετὰ τὴν ἐκκένωσιν τῆς Σμύρνης, συνεχίζεται ἐπὶ τοῦ Λεστρὲν Ντάγ, τοῦ ἔχοντος μῆκος ὅσον καὶ ὁ Ὑμηττός, στηριζομένου δὲ ἐπ’ ἀμφοτέρων τῶν πλευρῶν ἐπὶ τῆς θαλάσσης ὀλίγον δυτικώτερον τῶν Βρυούλλων. Συγχρόνως ἐπροτείναμεν ὅπως τὰ Στρατοδικεῖα ἐνασκῶσιν ὅλην αὐτῶν τὴν αὐστηρότητα καὶ ἀπεφεύγετο τοιουτοτρόπως καὶ ἡ διαρροὴ τῶν φυγάδων πρὸς Σμύρνην ἡ ἀτιμάσασα ἀναμφισβητήτως τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα καὶ ἔν τινι μέτρῳ, οὐχὶ δυστυχῶς μικρῷ, ἀτιμάσασα συγχρόνως καὶ τὴν Ἑλληνικὴν Ἰδέαν καὶ διαρπάσασα τὴν Ἑλληνικὴν περιουσίαν. Αἱ εὐθῦναι, οἱοιδήποτε καὶ ἂν εὑρίσκωνται λόγοι, δὲν πρέπει νὰ ἀποκρύπτωνται. Τόσον τὸ χειρότερον, ἂν ἠθέλαμεν ἔχει καὶ ἡμεῖς πάντες κάτι εἰς τὸ παθητικόν μας. Θὰ ἐξαχθῇ τοὐλάχιστον ἓν παιδαγωγικὸν μάθημα ἐκ τούτου καὶ ἴσως ἡ μέλλουσα γενεὰ νὰ μὴ διαπράξῃ τὰ σφάλματα τῆς παρούσης, μιμηθῇ τὰ καλὰ αὐτῆς μόνον καὶ ὡς ἐκ τούτου ζήσῃ εὐτυχεστέρα. Οἱ τοῦ Στρατηγείου ἠρνήθησαν νὰ προσχωρήσωσιν εἰς τὰ μέτρα αὐτά. Μόνον παροδικὰ μέτρα ἐπροτίμων. Παράδειγμα τὸ τοῦ φωτισμοῦ τῆς Σμύρνης. Διότι ἓν ὁλόκληρον μέρος τῆς Σμύρνης ἔπλεεν εἰς ἀπόλυτον σκότος. Πάντα τὰ μέτρα ταῦτα ἐθεωρήθησαν οὐχὶ ἁρμόδια νὰ εἰσακουσθῶσι παρὰ τοῦ Στρατηγείου. Ἀσχέτως, καὶ ὀφείλω πρὸς πᾶσαν πλευρὰν νὰ τονίσω, πρὸς τὰς ἰδέας ταύτας τοῦ Γενικοῦ Στρατηγείου, ἀσχέτως, λέγω, πρὸς τὰς ἰδέας ταύτας—καὶ ὁμιλῶ περὶ τοῦ Στρατηγείου τοῦ ἐκλιπόντος Ἀρχιστρατήγου—ὑπῆρχε τοιαύτη ἡ διοικητικὴ γυμνότης, τοιαύτη ἡ σύγχυσις καὶ τοιαύτη ἡ ἔλλειψις προβλέψεων, ὥστε τὰ μέτρα τῆς ἐγγὺς ἀμύνης νὰ τίθενται εἰς ἐσχάτην μοῖραν καὶ νὰ λέγουν περὶ αὐτῶν ὅτι ἄλλοι ἦσαν οἱ ἁρμόδιοι. Τοὺς ἄλλους τούτους δὲν τοὺς εἶδον. Δέον προσέτι νὰ λεχθῇ ὅτι αὐτὸ ἀποτελεῖ ἀναμφισβήτητον σταθμὸν καὶ παιδαγωγικὸν ὁδηγὸν εἰς ἡμᾶς. Πρέπει νὰ τονίσω ἐπίσης ὅτι τὸ μεγαλύτερον σφάλμα ὑπῆρξεν ὅτι ἠρνήθησαν εἰς τὸν προσφυγικὸν πληθυσμὸν τὸ δικαίωμα τῆς ἐγκαίρου ἐξόδου. Θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκαλοῦμεν ἐγκαίρως τὰ πλοιάρια τὰ εὑρισκόμενα εἰς τὰς νήσους καὶ ὅλον τὸν ἐπιταχθέντα στόλον, τὸν ἀκινητοῦντα, ὁ ὁποῖος νὰ κάμῃ ταχείας διαδρομὰς μεταφέρων τὸ μέγιστον μέρος τοῦ πληθυσμοῦ, πρὸ παντὸς δὲ τὸ ἄρρεν μέρος τοῦ πληθυσμοῦ τὸ ὁποῖον, λέγω, διεβεβαιοῦμεν ὅτι δὲν εἶχε νὰ πάθῃ τίποτε, τὸν ἀπηλλάξαμεν τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, τοῦ ἐδώσαμεν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν —τὴν ὁποίαν ὅμως δὲν ἔδωκε καὶ ὁ Κεμὰλ—καὶ δὲν εἴχομεν φθάσει ἀκόμη εἰς τὸν Τσεσμὲν ὅταν ἡ διαταγὴ τῶν Τούρκων ἐκάλει τὸν ἄρρενα αὐτὸν πληθυσμὸν νὰ προσέλθῃ σύσσωμος. Τὴν Κυριακὴν—εἴπομεν ὅτι Σάββατον εἰσῆλθον οἱ Τοῦρκοι— ἐζήτουν ἀπεγνωσμένως οἱ Μικρασιᾶται ὁδηγίας τί νὰ πράξουν. Ἡμεῖς, τὰ ἄτομα, οἱ συνδεθέντες μετὰ τοῦ κοινοῦ πόνου διὰ τὸν Μικρασιατικὸν ἀγῶνα, ἀπηντήσαμεν ὅτι δὲν γνωρίζομεν, ἀλλ’ ἀτομικῶς συνιστῶμεν εἰς αὐτοὺς νὰ δραπετεύσωσιν εἰς τὰς νήσους. Ἡ ὑπεύθυνος Ἑλλὰς δὲν ἀπήντα εἰς αὐτὰ τίποτε ἄλλο ἀπό τινος ἢ ὅτι ὀφείλουσι νομοταγῶς νὰ παραστῶσιν εἰς τὴν κηδείαν αὐτὴν τῆς Μ. Ἀσίας. Ὁ τότε Ὕπατος Ἁρμοστὴς εἶχεν ἐλπίσει ὅτι ἡ κηδεία αὐτὴ τουλάχιστον θὰ ἦτο κοσμική. Γνωρίζομεν ὅτι ἡ κηδεία ὑπῆρξεν ἑκατόμβη καὶ ὅτι ἀντὶ βοῶν ἐσφάγησαν τὸ ἄνθος τῆς Μικρασιατικῆς νεότητος. Δὲν πρέπει ὅμως νὰ συγχέωμεν τὴν εὐθύνην τὴν μίαν περὶ τοῦ Ὑπάτου Ἁρμοστοῦ ἀπὸ τῆς μιᾶς πλευρᾶς, ὀφείλω κατὰ τὸ ἕτερον σκέλος νὰ ἐπανορθώσω, νὰ εἴπω δηλαδὴ ὅτι ὅσον ἀφορᾷ τὴν στάσιν αὐτοῦ ἀπέναντι τοῦ τότε Στρατηγείου, αὕτη ὑπῆρξεν ἀπολύτως ὀρθὴ διαρκούσης τῆς ἐπιθέσεως. Ἀλλοῦ εἶναι αἱ εὐθῦναι ὅσον ἀφορᾷ τὸ διάστημα τῆς καταρρεύσεως. Δὲν εἶναι ἡ ὥρα νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ γενικῶν εὐθυνῶν διὰ τὸ δεκατριήμερον αὐτό. Εἶναι ἐξηκριβωμένον ὅτι εἰς στιγμὴν ἄκρας ταραχῆς, τῆς ὁποίας τὰ ἐλατήρια ἴσως ἐνθυμοῦνται οἱ Μικρασιᾶται, ὁ κ. Στεργιάδης ἐθεώρησε πρέπον νὰ μοῦ δείξῃ τὰ ἄδυτα τῶν ἐνεργειῶν αὐτοῦ. Ἐξηκρίβωσα τὴν στιγμὴν ἐκείνην ὅτι ἐπανειλημμένως, δίς, τὴν 16ην καὶ τὴν 19ην, μεταξὺ δηλαδὴ τοῦ ταξιδίου τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν μετὰ τοῦ τότε Ἐπιτελάρχου, ὅπου εἰσῆλθε μὲν ἀλλὰ δὲν ἐξῆλθεν, ὑπέδειξεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν πρῶτον μὲν ὅτι ἡ καταστροφὴ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ εὐρυτέραν ἔκτασιν τῆς προβλεπομένης ἀπὸ τὸ Στρατηγεῖον καὶ δεύτερον ὅτι, ἂν ἡ δυσφήμησις τοῦ Ἀρχιστρατήγου δὲν ἔχῃ βαθυτέραν τινὰ αἰτίαν, ἀναμφισβητήτως δέον νὰ ἀντικατασταθῇ, ἐφόσον καὶ εἰς ἄλλα Κράτη στρατηγοὶ ἁπλῶς καὶ δι’ ἐλατήρια ἄσχετα πρὸς τὴν δρᾶσιν αὐτῶν ἀντικατεστάθησαν, καὶ ἐνθυμοῦμαι τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ Γάλλου Ἀρχιστρατήγου κατὰ τὸ 1917 μετὰ τὴν μὴ ἀπόδοσιν πλήρους τῆς προσδοκωμένης ἐπιτυχίας πρὸς τὴν γραμμὴν τοῦ Χίδεμπουργ, ὅτε ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις ἔσπευσε νὰ πράξῃ τοῦτο. Ἐξελιπάρει τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἀλλαγὴν τοῦ Ἀρχιστρατήγου, τὴν δὲ 19ην τοῦ μηνὸς κατόπιν καὶ διαβήματος ἀξιωματικῶν, τῶν ὁποίων τινὲς δὲν ἀνήκουσι πρὸς τὴν παροῦσαν πλευρὰν—καὶ ὀφείλω νὰ τὸ εἴπω πρὸς τιμήν των— κατόπιν διαβήματος τοιούτου ἀπεστάλη τηλεγράφημα ἐπεῖγον καὶ ἐζητεῖτο ἡ ἀντικατάστασις τοῦ τότε Ἀρχιστρατήγου. Γνωρίζετε τὰ γεγονότα καὶ ὀφείλω νὰ προσθέσω ὅτι ὑπεχρεώθην νὰ συνθέσω τηλεγράφημα διὰ τοῦ ὁποίου μετεκάλει εἰς τὴν διακυβέρνησιν τοῦ κλονισμένου Στρατοῦ, τοῦ ὁποίου ὁ ὄγκος εὑρίσκετο εἰς τὴν Φιλαδέλφειαν, μετεκάλει τὸν στρατηγὸν Νίδερ.

§74ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὴν Πέμπτην τὸ πρωῒ ἔδωσε τὸ τσὲκ καὶ εἶπε τότε «κάμετε ὅ,τι θέλετε».

§75Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Δὲν ἐπιθυμῶ παρὰ χρονολογικῶς ν’ ἀναφέρω τὰ γεγονότα. Τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἔδωσεν ὑπὸ τὴν πίεσιν τοῦ λαλοῦντος. Τοὺς Τούρκους ἦτο δυνατὸν νὰ συγκρατήσωμεν δι’ 20.000 στρατοῦ περὶ τὴν γραμμὴν περὶ τῆς ὁποίας σᾶς ὡμίλησα πρὸ ὀλίγου καὶ διὰ τῆς βοηθείας τῶν πλοίων καὶ αἱ ἀπώλειαι τῆς Σμύρνης νὰ μὴ ἐπέλθωσι καὶ τὴν Ἑλληνικὴν τιμὴν νὰ σώσωμεν. Διότι εἴχομεν 200.000 Τουρκικοῦ πληθυσμοῦ τῆς Σμύρνης ὑπὸ τὴν ἀπειλὴν τῶν πυροβόλων τῶν πλοίων καὶ ἑπομένως ὁ Στρατός μας θὰ ἠδύνατο ἢ νὰ σώσῃ τὴν πόλιν ἀπὸ τῆς πυρπολήσεώς της ἢ νὰ ἐξαγοράσῃ ἁδρῶς τὸ αἷμα τῶν ἀθώων, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀποσοβήσῃ τὴν μεταφορὰν τοῦ πολέμου εἰς τὴν Θράκην. Τὰ κολοσσιαῖα πλεονεκτήματα τοῦ γεγονότος τούτου εἶναι εὔκολον νὰ συμπεράνῃ τις. Ἀκριβῶς διότι ἐγένετο πρὸ ὀλίγου λόγος περὶ Θράκης ὀφείλομεν, ταξινομοῦντες τὰ πράγματα, νὰ διακρίνωμεν ὅτι κατὰ τὸ στενὸν διάστημα τῶν δεκατεσσάρων ἡμερῶν ὁ Ὕπατος Ἁρμοστής, ὁ ὁποῖος κατὰ τὸν προηγούμενον χρόνον ἀπεστέρησε τὸν Μικρασιατικὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμὸν τοῦ αἰσθήματος τῆς ἐθνικῆς χαρᾶς καὶ ἀπεστράγγισε τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα αὐτοῦ, κατὰ τὰς τελευταίας ὥρας ἔλεγεν ὅτι ὅλοι θὰ μείνωμεν ἐδῶ, ὑπονοῶν φαίνεται τοὺς μικρούς, διότι οἱ ἄλλοι δὲν ἐμείναμεν ἐκεῖ.

§76Δ. ΜΑΡΣΕΛΛΟΣ. Οὐδεμία ἐλαφρυντικὴ περίπτωσις.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀρτεμιάδης παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ. Παρακαλῶ νὰ μὴ γίνωνται διακοπαί.

§78Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Κατόπιν τῆς διακοπῆς τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἰωαννίνων συναδέλφου εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀναγνώσω κατάθεσιν δημογέροντος Σμύρνης, ὁ ὁποῖος μετὰ τοῦ ἐθνομάρτυρος Χρυσοστόμου ἐπεσκέφθη τὴν 20 Αὐγούστου 1922 τὸν Ὕπατον Ἁρμοστήν, διότι ἀκριβῶς ὁ κ. συνάδελφος ὡμίλησε περὶ εὐθυνῶν καὶ ὁ Ὕπατος Ἁρμοστὴς εἶναι ὑπεύθυνος τῆς καταστροφῆς. (Ἀναγινώσκει): «Εἶμαι εὐχαριστημένος ποὺ ἤλθετε σήμερον, διότι, ἂν αὐτὸ ἐγίνετο χθές, δὲν θὰ εἶχον εὐχάριστα νὰ σᾶς ἀναγγείλω. Εἴχομεν χάσει τὰ ἴχνη ὁλοκλήρου τοῦ Αʹ Σώματος Στρατοῦ, τὸ ὁποῖον εἶχε παύσει νὰ εἶναι εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸ ἄλλο Στράτευμα. Σήμερον ἔχομεν νέα εὐχάριστα, ὅτι κατόπιν ὑπερανθρώπων προσπαθειῶν, διελθὸν ἀπὸ μέρη τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἠδύνατο νὰ φαντασθῇ ὁ Κεμὰλ ὅτι ὁ Στρατὸς θὰ διήρχετο, κατώρθωσε νὰ ἑνωθῇ μὲ τὸ ἄλλο ὑποχωροῦν Στράτευμα. Ὅταν δὲ ἐγὼ τοῦ εἶπον ὅτι εἰς τὴν πόλιν εὐρύτατα κυκλοφορεῖ ὅτι ἡ καταστροφὴ ἐπῆλθε διότι ὁ στρατηγὸς Τρικούπης ζητήσας ἐνισχύσεις ἀπὸ τοὺς πλησίον του Σωματάρχας τοῦ ἠρνήθησαν, διότι δὲν εἶχον διαταγὴν τοῦ Ἀρχιστρατήγου, ἥτις τοῖς ἦτο ἀπαραίτητος συμφώνως μὲ τὰς τελευταίας διαταγάς του, τότε μοῦ ἀπήντησεν: Αὐτὰ εἶναι στρατιωτικῆς φύσεως καὶ δὲν δύναμαι νὰ ἀπαντήσω· σᾶς λέγω μόνον ὅτι τὴν στιγμὴν αὐτὴν ὁ στρατηγὸς Τρικούπης ἔχει ὑπὸ τὰς διαταγάς του ἐννέα Μεραρχίας καὶ τὴν γενικὴν διοίκησιν αὐτῶν. Δυστυχῶς, προσέθηκεν, ἡ συμφορὰ αὐτὴ ἐπῆλθε μοιραίως, διότι, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις, ἐγὼ καὶ ὁ Ἀρχιστράτηγος ἐσκεπτόμεθα πῶς θὰ συμπτυχθῇ τὸ Μέτωπον εἰς τὴν γραμμὴν Πανόρμου– Μπαλουκεσὲρ–Φιλαδελφείας–Σωκίων, δηλαδὴ τὴν Χώραν ἣν ἀπεφασίσαμεν νὰ αὐτονομήσωμεν, διότι δὲν ἤλθομεν ἐδῶ νὰ ἐλευθερώσωμεν Τούρκους καὶ Χώραν μὴ Ἑλληνικήν, τὴν στιγμήν, λέγω, ποῦ εἰργαζόμην τὰ τῆς αὐτονομήσεως, ἐγένετο ἀτυχῶς ἡ ἐπίθεσις τοῦ ἐχθροῦ, ὁ δὲ Στρατὸς ὅστις ἐγνώριζεν, — ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται —, ὅτι εἶχε προαποφασισθῆ ἡ σύμπτυξις τοῦ Μετώπου, θεωρεῖ ἄσκοπον νὰ θυσιασθῇ διὰ μέρη προκαταδικασθέντα. Ἀλλὰ μὴ ἀνησυχεῖτε, ἡ κατάστασις δὲν εἶναι ἀπελπιστική. Ὁ Στρατὸς θὰ ὑποχωρήσῃ καὶ θὰ κρατήσῃ τὴν γραμμὴν Φιλαδελφείας καὶ θὰ μείνῃ, διότι εἶναι πολὺ ἀνώτερος τοῦ ἐχθροῦ. Τὸ λυπηρὸν εἶναι ὅτι, ἐνῷ θὰ ἐκάμνομεν ἡμεῖς τὴν προαποφασισθεῖσαν σύμπτυξιν τοῦ Μετώπου εἰς τὴν προεκλεχθεῖσαν γραμμήν, τώρα θὰ φαινώμεθα ὅτι τὴν κάμνομεν ὑπὸ τὴν ἐχθρικὴν πίεσιν καὶ ὄχι οἰκείᾳ θελήσει καὶ κατόπιν πολιτικοῦ καὶ στρατιωτικοῦ σχεδίου. Συνεπῶς βλέπετε, κατόπιν τῶν ὅσα σᾶς εἶπα, ὅτι ἡ κατάστασις δὲν εἶναι διόλου ἀπελπιστική, διότι ὁ Στρατὸς θὰ κρατηθῇ εἰς τὰς νέας του θέσεις, ὁ δὲ ἐχθρὸς δὲν θὰ εἶναι εὔκολον καὶ συντόμως νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπαφήν. Τὸ σχέδιον τῆς συμπτύξεως εἶναι νὰ καταστραφοῦν ὅλαι αἱ γέφυραι, αἱ σιδηροδρομικαὶ σήραγγες καὶ ὅλα ἐν γένει τὰ μέσα συγκοινωνίας, τῶν ὁποίων στερούμενος ὁ ἐχθρὸς θὰ ἀδυνατῇ ἐπὶ μακρὸν νὰ ἐπιτεθῇ. Δυστυχῶς χρεωστῶ νὰ σᾶς ὁμολογήσω ὅτι ὁ Στρατός μας δὲν εἶναι εἰς καλὴν κατάστασιν, ἰδίως τὸ ἠθικόν του κακοπερνᾷ, δὲν τρέφεται ὅπως πρίν, ἐπῆλθε χαλάρωσις τῆς πειθαρχίας. Ὁ Ἕλλην στρατιώτης εἶναι ἔξυπνος, ἀναγινώσκει ἐφημερίδας, ἀκολουθεῖ τὴν πολιτικήν τοῦ Τόπου του, ἔχει σχηματίσει τὴν πεποίθησιν ὅτι ματαιοπονεῖ, ὅτι καὶ νικῶν δὲν θὰ μείνῃ. Συνεπῶς ἀφ’ ἑνὸς αἱ πολλαὶ στερήσεις καὶ κακουχίαι καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἰδέα τῆς ἀσκόπου παραμονῆς του ἐκλόνισαν τὰς ἐθνικὰς πεποιθήσεις καὶ τὰ ἰδεώδη τοῦ μαχομένου στρατιώτου. Τὸ σχέδιον τῆς ἐγκαταλείψεως τῆς κατεχομένης γραμμῆς καὶ τῆς συμπτύξεως εἰς τὴν τῆς Πανόρμου–Φιλαδελφείας–Σωκίων τοῖς ἦτο γνωστὴ ἀπὸ ἀκριτομυθίας ἀξιωματικῶν, μετὰ τῶν ὁποίων πολλοὶ στρατιῶται εὑρίσκοντο εἰς φιλικὴν οἰκειότητα». Αὐτὴν τὴν κατάθεσιν τὴν εἶχε παραδώσει εἰς τὸν Πρόεδρον τοῦ Ἐκτάκτου Στρατοδικείου.

§79Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Εἶναι ὀλίγον πτερόεντες λόγοι αὐτά, διότι εἴχομεν τότε χάσει τὸ πυροβολικόν. Δὲν γνωρίζω ἂν τὸ ἐγνώριζεν ὁ διαβεβαιῶν ταῦτα Ὕπατος Ἁρμοστής, ἀλλ’ ἡ καταστροφὴ εἶχεν ἐπέλθει, τὸ πυροβολικὸν κατὰ μέγαν ὄγκον εἶχε καταστραφῆ καὶ οὐδὲν ἦτο δυνατὸν γενέσθαι. Τοῦτο εἶναι εἰς ἐπαύξησιν εὐθυνῶν, δὲν εἶναι δικαιολογία.

§80ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Ἤθελον νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ διακόπτων νὰ τὸν ἐρωτήσω, ἂν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἀξιωματικοὶ εὑρισκόμενοι ἐν Σμύρνῃ ἀπὸ πολλῶν ἑβδομάδων καὶ διατασσόμενοι νὰ μεταβῶσιν εἰς τὸ Μέτωπον δὲν μετέβαινον. Πρέπει νὰ γνωσθοῦν αὐτὰ διὰ νὰ καυτηριάσωμεν τοὺς ὑπαιτίους καὶ ἀντιθέτως νὰ στεφανώσωμεν μέτωπα.

§81Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Θὰ συζητήσωμεν περὶ τῶν μέτρων πρὸς σωτηρίαν τῶν προσφύγων ἢ πρὸς εὕρεσιν τῶν εὐθυνῶν καὶ περὶ στεφανωμάτων; Ἡ συζήτησις, κ. Πρόεδρε, ἐξετροχιάσθη. Ἐν ὀνόματι τῶν προσφύγων, διὰ τοὺς ὁποίους ὅλοι ἐνδιαφερόμεθα, θέσατε τέρμα εἰς αὐτὸν τὸν ἐκτροχιασμόν. (Χειροκροτήματα).

§82Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Εὐθὺς μετὰ τὴν ἐκκένωσιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν παρεκάλεσε τὸν φιλάνθρωπον κ. Νάνσεν ὅπως, μεταβαίνων εἰς Κωνσταντινούπολιν, συνηγορήσῃ παρὰ τῇ Τουρκικῇ Κυβερνήσει περὶ τῆς τύχης τῶν ὑπολειφθέντων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ χριστιανῶν. Ὄντως οὗτος μετέβη εἰς Κωνσταντινούπολιν καὶ συνηντήθη μετὰ τῶν Ἁρμοστῶν τῶν Μ. Δυνάμεων. Οἱ Ἁρμοσταὶ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων τὸν ἐπεφόρτισαν ὅπως ἔλθῃ εἰς ἐπικοινωνίαν μὲ τὰς ἐνδιαφερομένας Κυβερνήσεις καὶ προετοιμάσῃ τὸ ἔδαφος μιᾶς συνεννοήσεως μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας διὰ τὴν σύναψιν Συμβάσεως ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν. Ὁ κ. Νάνσεν ἦλθεν εἰς ἐπανειλημμένην ἐπαφὴν μὲ τὴν Ἑλληνικὴν καὶ Τουρκικὴν Κυβέρνησιν καὶ προπαρεσκεύασε τὸ ἔδαφος. Ὅταν δὲ κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1922 ἐπέστρεψεν εἰς Λωζάννην παρουσιάσθη ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν ἐδαφικῶν καὶ στρατιωτικῶν ὑποθέσεων τῆς Διασκέψεως τῆς προεδρευομένης ὑπὸ τοῦ Λόρδου Κῶρζον. Ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς ταύτης ὁ κ. Νάνσεν ἀνέπτυξε τὰ συμπεράσματα τῆς ἀποστολῆς του καὶ τῶν ἐνεργειῶν του παρὰ ταῖς Κυβερνήσεσιν Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Καὶ μετὰ μακρὰν συζήτησιν ὁ Λόρδος Κῶρζον ἀπεδέχθη τὴν πρότασιν τοῦ κ. Νάνσεν περὶ συνάψεως Συνθήκης «περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν». Ἡ ὑπόθεσις παρεπέμφθη εἰς μίαν ὑποεπιτροπήν. Καὶ ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν ἐδαφικῶν καὶ στρατιωτικῶν ὑποθέσεων καὶ ἐνώπιον τῆς ὑποεπιτροπῆς εἶναι ἀληθὲς ὅτι οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διεξήγαγον τιτάνειον ἀγῶνα, ὅπως ἐπιτύχουν τὴν παλιννόστησιν τῶν ὁμογενῶν. Ἀλλὰ τελικῶς, ἀφεθέντες μόνοι ὑπὸ τῶν Συμμάχων, ἐδέχθησαν τὴν ἀρχὴν τῆς ἑκουσίας ἀνταλλαγῆς. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἔτυχον ὑποστηρίξεως ἐκ μέρους τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ ὑπογράφοντες τὴν καταδίκην τοῦ Μικρασιατικοῦ καὶ Θρακικοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀπεδέχθησαν οἱ Ἕλληνες ἀντιπρόσωποι τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποχρεωτικῆς ἀνταλλαγῆς. Καὶ τοιουτοτρόπως τὴν 30 Ἰανουαρίου 1923 ὑπεγράφη ἐν Λωζάννῃ ἡ Σύμβασις ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν, ἡ ὁποία θὰ ἐτίθετο εἰς ἐφαρμογὴν εὐθὺς ὡς ἤθελε τεθῆ εἰς ἐφαρμογὴν ἡ Συνθήκη εἰρήνης μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Αὐθημερὸν δὲ ὑπεγράφη ἡ Σύμβασις περὶ ἀποδόσεως τῶν πολιτικῶν ὁμήρων καὶ αἰχμαλώτων. Εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀνακοινώσω καὶ ἄλλοτε εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἐκ τῶν 50.000 στρατιωτῶν, οἱ ὁποῖοι συνελήφθησαν αἰχμάλωτοι, ἀπεδόθησαν εἰς ἡμᾶς μόνον 13.000 καὶ ἐκ τῶν 2.700 ἀξιωματικῶν μόνον 700 καὶ ἐκ τῶν 270.000 πολιτικῶν ὁμήρων ἀπεδόθησαν εἰς ἡμᾶς μόλις 8.000. Καὶ αὐτὸ δὲ τὸ Τουρκικὸν Στρατηγεῖον δι’ ἀνακοινωθέντος του ὁμολογεῖ τὸν ἐξοντωτικὸν πυρετὸν ὁ ὁποῖος εἶχε καταλάβει τὸν Τουρκικὸν ὄχλον καὶ ὁμολογεῖ ὅτι τὰς πρώτας ἡμέρας δὲν ἠδύνατο τῷ ὄντι νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὴν ὀργὴν τοῦ Τουρκικοῦ ὄχλου. Καὶ συνέβησαν βιαιοπραγίαι εἰς βάρος τῶν Ἑλλήνων στρατιωτῶν πρωτοφανεῖς καὶ ἀνήκουστοι. Ἀλλ’ ἐπειδὴ μέχρι τῆς σήμερον διεξήχθησαν μακραὶ συζητήσεις ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει τῆς Ἀγκύρας διὰ τὴν δῆθεν ἀπάνθρωπον στάσιν τῶν Ἑλλήνων πρὸς τοὺς Μουσουλμανικοὺς πληθυσμὺς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, Μακεδονίας καὶ Θράκης, εἶμαι ὑποχρεωμένος, πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας, νὰ ὑπομνήσω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰς μεθόδους τὰς ὁποίας μετῆλθον οἱ Τοῦρκοι πρὸς ἐξολόθρευσιν τῶν αἰχμαλώτων. Καὶ θὰ ἀναφέρω ἓν μόνον περιστατικόν: Εἰς τὴν πόλιν τῆς Μαγνησίας Ἐπιτροπὴ Τούρκων κρεοπωλῶν παρουσιάσθη πρὸ τοῦ Διοικητοῦ τοῦ Τάγματος Αἰχμαλώτων καὶ ἐζήτησε σφάγια. Καὶ ἐδόθησαν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ταύτην αἰχμάλωτοι στρατιῶται. Καὶ ἀφοῦ κατεσφάγησαν, τὸ κρέας αὐτῶν ἐπωλήθη ὡς βορὰ ζώων. Κάτωθι τῆς καταθέσεως ταύτης προσυπογράφει ὁ κ. Βάντερ Φράγκ, ἀντιπρόσωπος τοῦ Διεθνοῦς Ἐρυθροῦ Σταυροῦ. Ἡ σπουδαιοτέρα σφαγὴ διεπράχθη πάλιν ἐν Μαγνησίᾳ εἰς μίαν χαράδραν, μάλιστα ὑπὸ τὸ ὄνομα Κιρτὶκ Δερέ. Ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας διὰ μυδραλλιοβόλων ἐφονεύθησαν 3.000 στρατιῶται. Ἀφ’ ἑτέρου τὸ 23ον Τάγμα Αἰχμαλώτων ἐξωντώθη κατὰ τρόπον περίεργον. Συνετρίβησαν δηλαδὴ αἱ κεφαλαὶ τῶν στρατιωτῶν διὰ λίθων. Ὑπάρχουν δὲ αἰχμάλωτοι ἐπανακάμψαντες, οἱ ὁποῖοι ἐξηναγκάσθησαν ὑπὸ τῶν Διοικητῶν τῶν Ταγμάτων νὰ ἐξασκοῦν ἔργον δημίου. Ἀλλ’ ὀφείλω, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχήν σας ἐπὶ τῆς τύχης τῶν ὑπολειπομένων πολιτικῶν ὁμήρων, τοὺς ὁποίους οἱ Τοῦρκοι μετὰ τὴν ἐκκένωσιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας μετέφεραν εἰς τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Ἀνατολῆς. Καὶ ἐκ 270.000 πολιτικῶν ὁμήρων ἀπεδόθησαν μόνον 8.000. Ἔχομεν θετικωτάτας πληροφορίας ὅτι εἰς τὰ βάθη τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, μακρὰν ἀπὸ τὰ ὄμματα τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, ὑπάρχουν σήμερον χιλιάδες ἀκόμη πολιτικοὶ ὅμηροι. Τὰ Τουρκικὰ χαρέμια τῆς Ἀνατολῆς εἶναι πλήρη γυναικοπαίδων. Ὀφείλω ἐπίσης νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ θετικωτάτων πληροφοριῶν, ὅτι στρατιῶται καταγόμενοι ἐκ Παλαιᾶς Ἑλλάδος κατεσκεύαζον στρατιωτικοὺς σιδηροδρόμους ἐκ Σεβαστείας πρὸς τὸν Καύκασον. Καὶ ὁ ἀριθμὸς αὐτός, κατὰ πληροφορίας τὰς ὁποίας ἠρύσθημεν ἐκ θετικῶν πηγῶν, ἀνέρχεται εἰς 3.000. Ἀλλ’ αἱ μέχρι τῆς σήμερον Κυβερνήσεις ἐπέδειξαν ἐγκληματικὴν ἀδιαφορίαν διὰ τὴν τύχην τῶν πολιτικῶν ὁμήρων καὶ αἰχμαλώτων. Οὐδεμία ὑπηρεσία συνεστήθη, οὐδὲ κἂν κατεστρώθη ἡ κατάστασις τῶν αἰχμαλώτων. Ὡσαύτως τελευταίως ἐπέστρεψεν ἀντιπρόσωπος ξένης Ὀργανώσεως ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἐπρότεινεν εἰς τὰς ἁρμοδίας ὑπηρεσίας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως συστηθῶσι Μικταὶ Ἐπιτροπαί, αἱ ὁποῖαι ἀποστελλόμεναι εἰς τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Μ. Ἀσίας νὰ προβῶσιν εἰς τὴν ἀνεύρεσιν τῶν γυναικοπαίδων. Δυστυχῶς ὅμως, διὰ λόγους κακῶς ἐννοουμένης οἰκονομίας, ἀπερρίφθη καὶ ἡ πρότασις αὕτη.

§83Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὑπῆρχε μία ἀποστολὴ εἰς Τραπεζοῦντα, ἡ ὁποία ἐπέστρεψε καὶ μᾶς εἶπεν ὅτι δὲν ὑπάρχουν ἄλλοι. Δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ περιέλθουν ὅλας τὰς πόλεις.

§84ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Οἱ ὑπάλληλοί σας, κ. Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν ἐξετέλεσαν τὸ καθῆκόν των μεταβάντες ὡς ἀντιπρόσωποι τῶν Ἐπιτροπῶν πρὸς ἀνεύρεσιν ὁμήρων καὶ αἰχμαλώτων. Ὁ προσφυγικὸς ἀντιπροσωπευτικὸς κόσμος ἔχει δεδομένα διὰ τῶν ὁποίων ἀποδεικνύεται ὅτι οἱ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν ἐξετράπησαν τοῦ ὑψηλοῦ των προορισμοῦ καὶ τοιουτοτρόπως παρῆλθεν ἀνεπιστρεπτὶ ἡ εὐκαιρία καὶ πολλαὶ ὑπάρξεις ἐχάθησαν. Ἐν ᾗ περιπτώσει ἐξετέλουν τὸ καθῆκόν των, τὰ πράγματα θὰ ἦσαν ἀπείρως καλύτερα, μὴ λησμονεῖτε δὲ ὅτι ἡ Ἀσία εἶναι ἀπέραντος καὶ τὰ Τουρκικὰ τερτίπια ἄφθαστα.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ τοὺς κυρίους πληρεξουσίους τοὺς ἔχοντας πληροφορίας περὶ ὁμήρων καὶ αἰχμαλώτων νὰ ἔλθωσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τὴν Πέμπτην τὸ ἀπόγευμα εἰς τὰς 4.

§86Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ καὶ προσκαλέσῃ τὸν τμηματάρχην τοῦ Τμήματος τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ νὰ τὸν παρακαλέσῃ νὰ φέρῃ ὅλους τοὺς φακέλους καὶ τὰ ὑπομνήματα τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν, καὶ θὰ κατατοπισθῇ ἀμέσως εἰς τὸ ὅλον ζήτημα. Ὀφείλω ἐπίσης νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχήν σας, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπὶ τῆς τύχης τῶν φυλακισμένων. Παρὰ τὰς ὑποσχέσεις, αἱ φυλακαὶ τῆς Μ. Ἀσίας βρίθουν ἀπὸ ὑποδίκους, καὶ συγκεκριμένως εἰς τὰς φυλακὰς τῆς Σμύρνης, τῆς Βιζύης, Μαγνησίας, Μούγλων, Ἰκονίου, Μπαλουκεσέρ, Ἀμισσοῦ, Τοκάτης καὶ Ἐρζιντζὰν ὑπάρχουν ἑκατοντάδες ὁμογενεῖς. Ἐπίσης ὑπάρχουν περὶ τοὺς 100 φυγόδικοι καταφυγόντες εἰς τὰ ὄρη. Ἀλλ’ ἐνῷ, κύριοι συνάδελφοι, εὐθὺς ὡς ὑπεγράφη ἡ Συνθήκη περὶ ἀνταλλαγῆς περιουσιῶν καὶ πληθυσμῶν, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις προέβη τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1923 εἰς τὴν ἔκδοσιν Νομοθετικοῦ Διατάγματος, διὰ τοῦ ὁποίου παρέσχεν ἀμνηστίαν εἰς ὅλους τοὺς Τούρκους ὑποδίκους καὶ καταδίκους τοὺς ὑποκειμένους εἰς ἀνταλλαγήν, ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ὤφειλε, κατὰ τὴν αὐτὴν Σύμβασιν, νὰ ἀπελευθερώσῃ ὅλους τοὺς φυλακισμένους καὶ ἀφ’ ἑτέρου παρὰ τὰς διατάξεις τῆς Συνθήκης τῆς εἰρήνης, ἥτις προέβλεπε πάλιν περὶ ἀμνηστίας, ἀσκόπως ἡ ὅμορος Ἐπικράτεια κρατεῖ εἰς τὰς φυλακὰς χιλιάδας ἀνθρώπων. Πρὸ ἡμερῶν ἐδημοσιεύθη εἰς Ἀθηναϊκὴν ἐφημερίδα τηλεγραφικὴ πληροφορία κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν ἀνέρχεται εἰς 37.000. Ἴσως εἶναι ὑπερβολικός, ἀλλὰ πάντως εἶναι μεγάλος. Ὡσαύτως εἶναι ἀπελπιστικὴ ἡ θέσις τῶν ὑπολειπομένων ὁμογενῶν τῶν ὑποκειμένων εἰς τὴν ἀνταλλαγήν. Καί, καθὼς γνωρίζετε, μετὰ τὴν ἐκκένωσιν τῆς Μ. Ἀσίας παρέμειναν πολλοὶ πληθυσμοὶ εἰς τὴν κεντρώαν Μ. Ἀσίαν. Ἐπίσης θέλω ἐπιστήσει τὴν προσοχὴν ὑμῶν ἐπὶ τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις ἡ Τουρκικὴ λαμβάνει διὰ τὴν ἀπογύμνωσιν αὐτῶν ἐκ παντὸς περιουσιακοῦ στοιχείου. Διὰ διαφόρων τρόπων καὶ μεθόδων ἀφαιρεῖται ἡ κινητὴ περιουσία, διότι ἡ ἀκίνητος ὑπάγεται εἰς ἀνταλλαγήν. Καὶ ὑποχρεοῦνται οὗτοι νὰ ὑπογράφωσι δηλώσεις ὅτι οἰκειοθελῶς ἐγκαταλείπουσι τὴν περιουσίαν των διὰ νὰ δύνανται νὰ ἀπαιτήσωσι τὴν ἀξίαν αὐτῆς ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν κατὰ τὴν ὁριστικὴν ἐκκαθάρισιν. Αἱ ἀποθῆκαι ὅλαι τῶν μεγάλων Τραπεζῶν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, αἱ ἀποθῆκαι τῆς Ρεζὶ καὶ ἄλλαι ἰδιωτικαὶ εἶναι πλήρεις ἀπὸ ἐμπορεύματα τὰ ὁποῖα ἄφησαν οἱ ὁμογενεῖς. Ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν περιορίζομαι νὰ δηλώσω τοῦτο: Κατὰ μίαν στατιστικὴν δημοσιευθεῖσαν εἰς Ἀμερικανικὴν ἐφημερίδα κατὰ τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1923, καὶ τὴν ὁποίαν αἰχμάλωτος δικηγόρος ἐργαζόμενος εἰς τὸ μέγαρον τοῦ Προέδρου τῆς Τουρκικῆς Δημοκρατίας κατώρθωσε νὰ περισώσῃ καὶ φέρῃ μεθ’ ἑαυτοῦ, καὶ ἡ ὁποία προέρχεται ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς Ἀγκύρας, ἡ κινητὴ καὶ ἀκίνητος περιουσία τὴν ὁποίαν τὸ «Ταμεῖον τῶν ἐγκαταλελειμμένων περιουσιῶν» τῆς Τουρκίας διεχειρίσθη μέχρι τοῦ Μαρτίου 1923 ἀνέρχεται εἰς 143 ἑκατομμύρια λιρῶν Ἀγγλικῶν. Κατὰ διαφόρους δὲ ὑπολογισμοὺς καὶ ἐκ τῶν πορισμάτων εἰς τὰ ὁποῖα κατέληξαν εἰδικοὶ ὁμογενεῖς ἀσχοληθέντες ἐπὶ τοῦ προκειμένου, παρὰ τὰς ἀντιθέτους πληροφορίας τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἔβρου συναδέλφου, ἐν Μ. Ἀσίᾳ καὶ Θράκῃ ἡ ἐγκαταλειφθεῖσα ὑπὸ τῶν ὁμογενῶν περιουσία ἀνέρχεται εἰς 350.000.000 Ἀγγλικῶν λιρῶν. Ἐνῷ ἡ περιουσία τῶν Τούρκων ἡ ἀκίνητος τὴν ὁποίαν οὗτοι ἐγκατέλειψαν ἐδῶ—καὶ τοῦτο γνωρίζετε ὅλοι ὅσοι εἶσθε πληρεξούσιοι τῶν μερῶν εἰς τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον Τουρκικοὶ πληθυσμοὶ— ἡ ἀξία τῶν κτημάτων αὐτῶν ὑπολογίζεται εἰς 20–25 ἑκατομμύρια Ἀγγλικῶν λιρῶν. Βλέπετε ὅτι ἔχομεν ἀπαιτήσεις δεκαπλασίας ἀπὸ τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ κάμω μίαν μικρὰν παρέκβασιν περὶ τῆς τύχης τῶν ὁμογενῶν τῆς Κωνσταντινουπόλεως, συμπληρῶν ὅσα ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξέθεσε, διότι τὸ ζήτημα ἔχει μεγίστην σημασίαν, καθόσον ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ μετέβη ἤδη εἰς Κωνσταντινούπολιν καὶ ἐντὸς τῆς ἑβδομάδος πρόκειται νὰ ἀπέλθῃ ἐκεῖ καὶ ὁ Πρόεδρος αὐτῆς. Τὰ ζητήματα πρέπει νὰ ἐκτεθῶσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι ἀφορῶσι τὴν τύχην 100.000 ὁμογενῶν. Κατὰ τὴν Σύμβασιν, εἰς ἀνταλλαγὴν ὑπόκεινται μόνον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μετὰ τὴν ἀνακωχὴν τοῦ Μούδρου μετενάστευσαν εἰς Κωνσταντινούπολιν ἀπὸ τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Μ. Ἀσίας. Ὅσοι μέχρι τῆς 30ῆς Ὀκτωβρίου 1918 ἐγκατεστάθησαν ὁπωσδήποτε ἐν Κωνσταντινουπόλει δὲν ὑπόκεινται εἰς τὴν ἀνταλλαγήν. Ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις προέβαλε τὴν ἀξίωσιν ὅπως ἐκδιώξῃ καὶ ἄλλας κατηγορίας ὁμογενῶν καὶ ἰδίως ἐκείνους οἱ ὁποῖοι δὲν ἐφρόντισαν νὰ ἐγγραφῶσιν εἰς τὰ δημοτολόγια καὶ μεταφέρωσι τὴν κατοικίαν των εἰς Κωνσταντινούπολιν. Τοιοῦτος νόμος, ὡς δεσμευτικὸς τῆς ἐλευθερίας, οὐδέποτε ἐτέθη ἐν ἰσχύϊ. Σήμερον ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, παρὰ τὰς ἀντιθέτους διατάξεις τῆς Συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν, προσπαθεῖ νὰ ὑπαγάγῃ εἰς τὴν ἀνταλλαγήν: αʹ) τοὺς μετὰ τὴν 30ὴν Ὀκτωβρίου 1918 ἐγκατασταθέντας ἐν Κωνσταντινουπόλει, περὶ τῶν ὁποίων δὲν ὑπάρχει ἀμφισβήτησις, βʹ) συγχρόνως προσπαθεῖ νὰ ὑπαγάγῃ καὶ προετοιμάζει σχετικὴν ἐργασίαν εἰς τὰς ἀστυνομίας Κωνσταντινουπόλεως, καὶ ἐκείνους τοὺς ὁμογενεῖς οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τριακονταετίας καὶ πλέον ἐγκατασταθέντες ἐν Κωνσταντινουπόλει δὲν ἐφρόντισαν νὰ μεταφέρωσι τὴν κατοικίαν των. Οἱ περιλαμβανόμενοι εἰς τὴν κατηγορίαν αὐτὴν ὁμογενεῖς ἀνέρχονται εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 65–70 χιλιάδων. Ἀνεξαρτήτως τούτου ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις προσπαθεῖ νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν ἀνταλλαγὴν καὶ τρίτην κατηγορίαν, δηλαδὴ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐπρόδωσαν δῆθεν τὴν Τουρκικὴν ὑπόθεσιν. Καὶ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις εἶναι εἰς θέσιν νὰ κρίνῃ εἰς ποῖον ἀριθμὸν θὰ ἀνέλθῃ ἡ κατηγορία αὕτη.

§87Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς διακόψω, διὰ νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω ὅτι ὑπάρχει καὶ μία τετάρτη κατηγορία. Ἡ Σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς καθορίζει τὴν περιφέρειαν ἐντὸς τῆς ὁποίας περιλαμβάνονται οἱ ἀνταλλακτέοι καὶ ὡς τοιαύτην ἀναγνωρίζει τὴν νομαρχιακήν, κατὰ τὸν νόμον, ὡς ἀναφέρει, τοῦ 1912. Ἀλλὰ νόμος τοῦ 1912 δὲν ὑπάρχει, ἡ δὲ Τουρκικὴ ἐφευρετικότης ἐσκέφθη τὸ ἑξῆς: Δὲν ὑπάρχει νομαρχιακὴ περιφέρεια, ὑπάρχει δημαρχιακὴ καὶ ἑπομένως θέλει νὰ ἀπελάσῃ τὸν πλούσιον πληθυσμὸν τῶν Ἑλλήνων τῶν περιχώρων. Καὶ ἡ ἔννοια τῆς Συμβάσεως δὲν εἶναι ὁ νόμος τῆς ἡμερομηνίας ἐκείνης, ἀλλ’ ὁ νόμος ὁ εὑρισκόμενος ἐν ἰσχύϊ κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον. Νομίζω λοιπὸν ὅτι οἱ Ἕλληνες ἀντιπρόσωποι πρέπει νὰ ἐπιμείνωσι νὰ στηριχθῇ ἡ διάταξις τῆς Συμβάσεως εἰς τὸν νόμον ἐκεῖνον καὶ νὰ μὴ δεχθῶσι τὴν δημαρχιακὴν περιφέρειαν.

§88Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διὰ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἦλθον ἀντιπρόσωποι ἀπὸ τὰ χωρία τὰ πλησίον τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τὰ ἔξω ἀπὸ τὰ τείχη καὶ μοὶ λέγουσιν ὅτι «πρέπει νὰ φροντίσητε νὰ εὕρητε μεγάλην περιφέρειαν καὶ νὰ μᾶς βάλετε». Ἐκάλεσα τὸν πρόεδρον τῆς Ἐπιτροπῆς αὐτῆς καὶ τὸν ἠρώτησα τί συμβαίνει· μοὶ ἀπήντησεν ὅτι ἡ Τουρκία ἐπὶ τοῦ προκειμένου θέλει νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν σχετικὸν νόμον τὸν δημαρχιακὸν τοῦ 1912. Κατόπιν τούτου ἐζήτησα ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος, ὅπως τὰ ὅρια τὰ ὁποῖα θὰ τεθῶσιν εἶναι τὰ ὅρια τὰ νομαρχιακά, συμφώνως μὲ τὴν ἐν ἰσχύϊ κατὰ τὸ 1912 νομαρχιακὴν διαίρεσιν καὶ ὄχι δημαρχιακὴν τοιαύτην.

§89Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Ἐλάβετε δηλαδὴ τὰ μέτρα σήμερον, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐλάβετε τὰς πληροφορίας αὐτὰς ὑμεῖς. Ὁ δὲ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος παρὰ τῇ Μικτῇ ὑποεπιτροπῇ δὲν ἐφρόντισε νὰ πληροφορήσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ὅταν ἐξεδιώκοντο παρὰ πάντα νόμον καὶ παρὰ πᾶν δίκαιον οἱ Ἕλληνες τῆς περιφερείας ἐκείνης.

§90Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὑποθέτω, κ. συνάδελφε, ὅτι δὲν μὲ ἀντελήφθητε. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου ὁ ὁποῖος ἦλθεν, ἀλλ’ ἐπρόκειται περὶ δύο ἀντιπροσώπων οἱ ὁποῖοι ἔφθασαν ἐδῶ. Ἀλλ’ εἰρήσθω ἐν παρόδῳ ὅτι οἱ Ἕλληνες τῶν μερῶν ἐκείνων εὑρίσκοντο εἰς τὰ μέρη των καὶ δὲν ἐπείραζε κανεὶς αὐτούς. Ἂν πρόκειται νὰ ἐκκενωθῇ τὸ μέρος αὐτό, θὰ ἐκκενωθῇ κατὰ τὸν Ὀκτώβριον.

§91Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Ἔχομεν πληροφορίας, κ. Ὑπουργὲ— καὶ αἱ πληροφορίαι ἡμῶν θὰ εἶναι καλύτεραι, διότι βλέπομεν ὅτι ἀπὸ ἡμᾶς πληροφορεῖται ἡ Κυβέρνησις—ἔχομεν πληροφορίας ὅτι πολλοὶ Ἕλληνες ἀπὸ τὴν περιφέρειαν αὐτὴν καὶ τῶν πέριξ Χωρῶν ἔφθασαν ἐντὸς τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀγωνιῶντες. Ἔχει καμμίαν τοιαύτην εἴδησιν ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ἐκ μέρους τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος;

§92Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, μοῦ ἐπιτρέπετε νὰ κάμω μίαν σύστασιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν;

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περιμείνατε τὴν σειράν σας.

§94Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Θὰ λησμονηθοῦν, κ. Πρόεδρε, αἱ λεπτομέρειαι. Ἐπεισοδιακῶς ἤθελον νὰ κάμω μίαν σύστασιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν. Διὰ τὴν κατανόησιν τῆς Συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς εἶναι ἀπαραίτητος ἡ γνῶσις τῶν πρακτικῶν τῶν συζητήσεων κατὰ τὴν σύναψιν τῆς Συμβάσεως ταύτης. Τὰ πρακτικὰ ταῦτα εἶναι ἄγνωστα. Ἐζήτησα ἐγὼ ὁ ἴδιος νὰ ἀνεύρω, ἀλλὰ δὲν εὗρον. Νομίζω ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ τυπωθοῦν.

§95Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν ἠγέρθη καμμία ἀμφιβολία ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἑρμηνείαν· ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅσον ἀφορᾶ τὰ πραγματικὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα ἔλαβον χώραν. Οἱ κύριοι συνάδελφοι ἔχουν πληροφορίας περὶ αὐτῶν, ἐγὼ δὲν ἔχω. Περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Δὲν ἀμφισβητεῖται ἡ ἑρμηνεία.

§96Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Κύριε Ὑπουργέ, πρόκειται περὶ τοῦ ἑξῆς: Πρὸ ὀλίγου ἠγέρθη τὸ ζήτημα τῆς ἐπιστολῆς καὶ αἱ πληροφορίαι τῆς ἐπιστολῆς ἐμνήσθησαν καὶ τοῦ ζητήματος τὸ ὁποῖον ὑπέμνησα, τῆς ἑρμηνείας τῆς Συμβάσεως, καὶ λέγω ὅτι ἐκ τῶν πρακτικῶν αὐτῶν θὰ λυθῇ καλύτερον τὸ ζήτημα. Τὰ πρακτικὰ πρέπει νὰ τυπωθοῦν καὶ διανεμηθοῦν εἰς ὅλους, ἐφόσον δὲν περιέχουσι καὶ τίποτε μυστικόν, διὰ νὰ δύνανται οἱ πληρεξούσιοι νὰ ἔχωσιν ἐπίγνωσιν τῶν ἄρθρων τῆς συμβάσεως. Εἶναι μία τυπικὴ σύστασις, τὴν ὁποίαν κάμνω καὶ τὴν ὁποίαν δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θὰ ἀκούσητε.

§97Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Οὐδέποτε ἤκουσα ὅτι ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἑρμηνείαν, οὐδὲ ἐκ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Ἀνταλλαγῆς μοὶ ἀνέφεράν ποτε τοιοῦτόν τι.

§98ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Θὰ εἴδετε ἐπανειλημμένας διαμαρτυρίας τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου Κωνσταντινουπόλεως καὶ περιχώρων ἐναντίον τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ παύσουν αἱ διακοπαί.

§100ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος πρῶτος ἐπρότεινε κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις περὶ εἰρήνης τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν;

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅταν λάβητε τὸν λόγον, ἐρωτᾶτε.

§102Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δώσω τὴν πληροφορίαν εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀθηνῶν συνάδελφον ὅτι κατόπιν παρακλήσεως ἡ ὑποεπιτροπὴ τῆς ἀνταλλαγῆς ἤρχισε τὴν μετάφρασιν τῶν πρακτικῶν καὶ πρόκειται πολὺ συντόμως νὰ ἐκτυπωθῶσι, διότι ὄντως εἶναι πολὺ σπουδαῖα. Ἀφ’ ἑτέρου θὰ δώσω εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν τὴν πληροφορίαν ὅτι τὴν παρελθοῦσαν ἑβδομάδα συνέβη ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐπεισόδιον τὸ ὁποῖον θίγει αὐτὴν ταύτην τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, τὸ ἐπεισόδιον δὲ εἶναι τὸ ἑξῆς: Λόγῳ ἀνεπαρκείας τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος διετυπώθησαν ὡρισμένα παράπονα ἐκ μέρους τῶν ὁμογενῶν, οἱ ὁποῖοι, δυστυχῶς, σύρονται εἰς τὰς ἀγυιὰς τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ὁ κ. ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος παρὰ τῇ Μικτῇ ὑποεπιτροπῇ εἰς μίαν πολὺ κρίσιμον περίοδον τῆς ἀνταλλαγῆς τῶν ὁμογενῶν Καλλικρατίας καὶ Τσαλτάτζας ἀνεχώρησεν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως καὶ ἦλθεν εἰς τὰς Ἀθήνας. Καὶ ἂν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ἐλάμβανε τὸν κόπον νὰ ἐρωτήσῃ τοὺς ἁρμοδίους τμηματάρχας θὰ ἐπληροφορεῖτο ὅτι ἡ ἐνταῦθα ἄφιξις τοῦ κ. ἀντιπροσώπου ἦτο ἄσχετος τελείως μὲ τὴν ἐπίσημον ἀποστολὴν τὴν ὁποίαν εἶχεν.

§103ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μὲ τί ἐσχετίζετο;

§104ΕΤΕΡΟΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μὲ τὰς ἑορτὰς τοῦ Πάσχα.

§105ΑΛΛΟΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κάτι χειρότερον.

§106Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Καὶ θὰ πληροφορηθῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὅτι ἐπρόκειτο περὶ βελτιώσεως τῆς ἰδικῆς του θέσεως.

§107Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Διὰ τὴν αὔξησιν τοῦ μισθοῦ του ἔκαμε τὸ ταξίδιον εἰς Ἀθήνας. Πλέον συγκεκαλυμμένα, κ. συνάδελφε.

§108Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Πότε ἦλθε;

§109Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Πρὸ δύο μηνῶν. Συμπληρῶν τὰς πληροφορίας ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπὶ ἑνὸς ἄλλου ζητήματος, τὸ ὁποῖον εἶμαι βέβαιος ὅτι τὴν ἀπασχολεῖ. Πρόκειται περὶ τῆς ἐπανόδου τῶν ὁμογενῶν οἱ ὁποῖοι λόγῳ τῶν γεγονότων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ἠναγκάσθησαν νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν Κωνσταντινούπολιν διὰ ξένων διαβατηρίων, ὄχι μόνον καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς μέχρι τῆς ἐκκενώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως ὑπὸ τῶν Συμμάχων, ἀλλὰ καὶ καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς Διασυμμαχικῆς κατοχῆς. Κατὰ τοὺς Τουρκικοὺς νόμους ἡ ἀπώλεια τῆς ἰθαγενείας ἐπέρχεται διὰ Σουλτανικοῦ Διατάγματος. Τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ ὁμογενεῖς, μὴ ὑπαρχούσης ἄλλης ἁρμοδίας Ἀρχῆς, ἠναγκάσθησαν νὰ λάβωσι τὰ διαβατήριά των ἀπ’ εὐθείας παρὰ τῶν Διασυμμαχικῶν Ἀρχῶν ἢ καὶ παρ’ αὐτῶν τούτων τῶν Τουρκικῶν Ἀρχῶν, ἀλλὰ διὰ νὰ τοῖς ἐπιτραπῇ ἡ ἐλευθέρα ἐπιβίβασις ἐπὶ τῶν ἀτμοπλοίων ἠναγκάσθησαν νὰ θεωρήσωσι ταῦτα παρὰ τῶν Διασυμμαχικῶν Ἀρχῶν, τὸ γεγονὸς τοῦτο, λέγω, ἐθεωρήθη ὡς ἐκδήλωσις βουλήσεως πρὸς ἀπώλειαν τῆς Τουρκικῆς ἰθαγενείας. Καὶ τὴν τελευταίαν ταύτην ἑβδομάδα διὰ Διατάγματος τῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἀγκύρας ἀναδρομικῶς οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ παρουσιάζονται ὡς ἀπολέσαντες τὴν Τουρκικὴν ἰθαγένειαν. Τὰς συνεπείας δύναται νὰ κρίνῃ ἡ Συνέλευσις. Τοιουτοτρόπως κλείεται ἡ θύρα τῆς ἐπανόδου χιλιάδων ὁμογενῶν, αἱ δὲ περιουσίαι αὐτῶν, θεωρούμεναι ὡς ἐγκαταλελειμμέναι, περιέρχονται εἰς τὸ Ταμεῖον τοῦ Κράτους. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἐπιτακτικὸν καθῆκον νὰ ἐνισχύσῃ τὸ διπλωματικὸν μέτωπόν της τόσον ἐν Ἀγκύρᾳ ὅσον καὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει.

§110ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Καὶ πρὸ παντὸς μὲ κατάλληλα πρόσωπα. Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ὁπωσδήποτε ἐκ τοῦ πλησίον παρηκολουθήσαμεν τὴν ὅλην ἐν γένει κίνησιν, δὲν εἴμεθα πολὺ ἐνθουσιασμένοι.

§111ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποία Κυβέρνησις διώρισεν αὐτὸν τὸν ἀντιπρόσωπον;

§112Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Δὲν τὸ γνωρίζω. Μόνον τὸ γεγονὸς τῆς ἀνεπαρκείας γνωρίζω. Ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐνισχύσῃ τὸ διπλωματικὸν μέτωπον τῆς Ἑλλάδος καὶ ἰδίᾳ τὸ διπλωματικὸν μέτωπον τῆς Ἀγκύρας, διότι, ὅπως θὰ ἀναπτύξω ἀργότερον, ἔχομεν ἀπολέσει πλεῖστα κεφαλαιώδη ζητήματα καὶ κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, παρὰ τὴν καταστροφὴν ἡ ὁποία ἐπῆλθεν, ἔχομεν τόσα ζητήματα, ὥστε πρέπει νὰ σταλῶσιν εἰς Τουρκίαν διπλωμάται πρώτης τάξεως. Τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως ὀφείλει νὰ ἐφελκύσῃ ἡ θέσις μιᾶς ἄλλης κατηγορίας, τῶν τέως ἐν Μ. Ἀσίᾳ Ἑλλήνων ὑπηκόων, οἱ ὁποῖοι, ἀνερχόμενοι εἰς 150.000, ἠναγκάσθησαν νὰ μεταναστεύσωσι καὶ αὐτοὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Κατὰ τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης καὶ συμφώνως πρὸς τὴν ἀρχὴν τὴν ὁποίαν ἐθέσπισαν καὶ ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἀμοιβαιότητος, οἱ πληθυσμοὶ αὐτοὶ θεωρητικῶς τοὐλάχιστον δύνανται νὰ ἐπιστρέψωσιν εἰς τὴν Τουρκίαν καὶ νὰ λάβωσιν ὑπὸ τὴν κατοχήν των τὴν κινητὴν καὶ ἀκίνητον περιουσίαν των, ἂν δὲ ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἀμοιβαιότητος ἐπιτραπῇ εἰς Τούρκους ὑπηκόους νὰ κέκτηνται ἀκίνητα ἐν Ἑλλάδι καὶ οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι μελλοντικῶς θὰ δύνανται νὰ προβῶσιν εἰς οἱανδήποτε δικαιοπραξίαν ἐπὶ τῶν ἀκινήτων. Ἀλλὰ λόγῳ τοῦ ὅτι ἡ Σύμβασις δὲν εἶχε μέχρι σήμερον ἐπικυρωθῆ ὑπὸ τριῶν Δυνάμεων καὶ δὲν κατετέθη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν ἐξωτερικῶν τῆς Γαλλίας, ὅπως προβλέπει τὸ τελευταῖον ἄρθρον, ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἰσχυριζομένη ὅτι ἡ Συνθήκη αὕτη δὲν ἐτέθη ἐν ἰσχύϊ δὲν ἐπιτρέπει τὴν μετάβασιν τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων εἰς Μ. Ἀσίαν οὔτε εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν περιουσιῶν των διὰ πληρεξουσίων.

§113ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ δι’ ἄλλους λόγους.

§114Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Τὸ γνωρίζομεν· ἐνῷ ἐξ ἀντιθέτου τὰ ἑλληνικὰ παράλια εἶναι ἀνοικτὰ εἰς τοὺς ὑπηκόους τῆς γείτονος Ἐπικρατείας καὶ καθ’ ἑκατοντάδας ἔρχονται καθ’ ἡμέραν καὶ ἐμπορεύονται. Καὶ ἤδη ἔρχομαι, κύριοι, δι’ ὀλίγων νὰ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν ἐπὶ τῆς Συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν. Ἡ πρώτη φάσις περὶ τῆς τύχης τῶν πολιτικῶν ὁμήρων καὶ αἰχμαλώτων ἔχει ἐξαντληθῆ. Καίτοι τὰ θέματα περὶ ὧν θὰ πραγματευθῶ εἶναι ἐπιστημονικῆς φύσεως καὶ δὲν ἔχουν τὸν τόπον των ἐδῶ, ἐν τούτοις, ἐπειδὴ ἡ Συνέλευσις θὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῶν ζητημάτων αὐτῶν καὶ θὰ λάβῃ ὡρισμένα νομοθετικὰ μέτρα, θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ κατατοπίσω τὴν Συνέλευσιν συντόμως ἐπὶ τῆς Συμβάσεως αὐτῆς. Ἡ Σύμβασις «περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν» καθιερώνει τὴν ἑξῆς βάσιν: Θεωρεῖ ὑποκειμένους εἰς τὴν ἀνταλλαγὴν ὅλους τοὺς ὁμογενεῖς οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς κηρύξεως τοῦ Βαλκανικοῦ πολέμου, ἀπὸ τῆς 18 Ὀκτωβρίου τοῦ 1912, μέχρι τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν ἐγκατέλειψαν τὴν Τουρκίαν. Ὅσοι μέχρι τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συμβάσεως αὐτῆς ἐγκατέλειψαν τὴν Τουρκίαν θεωροῦνται ἀπολέσαντες τὴν Τουρκικὴν ἰθαγένειαν εὐθὺς ἅμα τῇ ὑπογραφῇ τῆς Συμβάσεως, οἱ δὲ ὑπολειπόμενοι ἀνταλλακτέοι ἀποπολιτεύονται εὐθὺς ἅμα τῇ ἐπιβιβάσει των ἐπὶ τῶν πλοίων, ἀποκτῶσι δὲ τὴν Ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν ἅμα τῇ ἀφίξει των εἰς τὴν νέαν των πατρίδα. Ἀφ’ ἑτέρου ἡ Σύμβασις θεωρεῖ ἀνταλλακτέους καὶ τοὺς Ἕλληνας ὑπηκόους Μουσουλμάνους, κατοίκους τῆς Μακεδονίας, Ἠπείρου, Παλαιᾶς Ἑλλάδος καὶ Νήσων, πλὴν τῶν Μουσουλμάνων Δυτικῆς Θράκης, ὡς καθωρίσθησαν τὰ σύνορα αὐτῆς διὰ τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου τοῦ 1913. Ὡσαύτως ἐξαιροῦνται τῆς ἀνταλλαγῆς οἱ ὁμογενεῖς Κωνσταντινουπόλεως οἱ κατοικοῦντες μεταξὺ Ἁγίου Στεφάνου καὶ Ρουμ–ἐλὶ–Καβὰκ ἐπὶ τῆς Εὐρωπαϊκῆς ἀκτῆς τοῦ Βοσπόρου καὶ Ἀνατολοῦ–Καβὰκ–Μποσταντζήκ, ἐπὶ τῆς Ἀσιατικῆς παραλίας, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν κατοίκων τῶν Πριγκιποννήσων. Ἀνεξαρτήτως τούτων, ἡ Σύμβασις προβλέπει καὶ διὰ τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν περιουσιῶν. Καθιερώνει δὲ τὴν ἑξῆς ἀρχήν: Ἅμα τῇ ἀποχωρήσει τοῦ ἀνταλλακτέου ἀπὸ τὴν πατρίδα του, ἡ περιουσία αὐτοῦ ἡ ἀκίνητος περιέρχεται εἰς τὴν διαχείρισιν τοῦ Κράτους τοῦ ὁποίου τὸ ἔδαφος ἐγκαταλείπει. Καὶ προκειμένου περὶ τῆς κινητῆς περιουσίας του θὰ δύναται νὰ μεταφέρῃ ταύτην, ἐκεῖνο δὲ τὸ μέρος τῆς κινητῆς περιουσίας τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ μεταφέρῃ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἐγκαταλίπῃ ἐπὶ τόπου καὶ ἡ Κυβέρνησις τοῦ Τόπου ἐκείνου θὰ ἐκδώσῃ μίαν ἀπόδειξιν βεβαιοῦσαν τὴν ἐγκατάλειψιν.

§115ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ τὸ ἐκποιήσῃ;

§116Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Ἔχει τὸ δικαίωμα de facto μὲν ἐν Ἑλλάδι, θεωρητικῶς δὲ ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ. Ἀφ’ ἑτέρου, διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς Συμβάσεως αὐτῆς, ἂν μεταξὺ τῆς ἀξίας τῶν περιουσιῶν αἱ ὁποῖαι ἐγκαταλείπονται εἰς τὰ δύο Κράτη ὑπάρχῃ διαφορά, τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον ἔχει τὴν περισσοτέραν περιουσίαν, ὀφείλει νὰ πληρώσῃ τὴν διαφορὰν εἰς τὸ ἕτερον Κράτος. Καὶ ἂν μὲν ἡ διαφορὰ αὕτη εἶναι ἀσήμαντος, ὀφείλει νὰ τὴν καταβάλῃ ἀμέσως, ἂν δὲ εἶναι μεγάλη, τότε τὰ 20/oo ὀφείλει νὰ τὰ καταβάλῃ ἀμέσως, τὸ δὲ ὑπόλοιπον ἐντὸς 20 ἐτῶν. Καὶ ἡ Σύμβασις προβλέπει καὶ ὡρισμένας ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας τὸ ὀφεῖλον Κράτος θὰ δώσῃ εἰς τὸ ἕτερον. Τὴν διαχείρισιν τῶν ὑπηρεσιῶν τούτων ἀναθέτει ἡ Σύμβασις ἐν Ἑλλάδι μὲν εἰς τὸν Διεθνῆ Οἰκονομικὸν Ἔλεγχον, ἐν Τουρκίᾳ δὲ εἰς τὸ Δημόσιον Ὀθωμανικὸν Χρέος. Ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν προκύψῃ διαφορὰ τις μεταξὺ τῶν δύο Κυβερνήσεων διὰ τὰς παρασχεθησομένας ἐγγυήσεις, τότε ἁρμόδιον πρὸς ἐπίλυσιν τῆς διαφορᾶς εἶναι τὸ Συμβούλιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Ἡ ἐφαρμογὴ τῆς Συμβάσεως ἀνατίθεται εἰς μίαν Μικτὴν Ἐπιτροπὴν ἑνδεκαμελῆ, τῆς ὁποίας τέσσαρα μέλη εἶναι Ἕλληνες, τέσσαρα Τοῦρκοι καὶ τρία μέλη ξένοι, ὑπήκοοι Κρατῶν τὰ ὁποῖα δὲν ἔλαβον μέρος εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον. Αὐταὶ εἶναι περίπου αἱ θεμελιώδεις βάσεις τῆς Συμβάσεως τῆς ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν. Ἡ Τουρκία κατανοήσασα τὴν σημασίαν τῆς Συμβάσεως προέβη εἰς τὴν ἵδρυσιν Ὑπουργείου Ἀνταλλαγῆς καὶ Ἐποικισμοῦ καὶ ἐθέσπισεν ὁλόκληρον νομοθεσίαν καὶ καθώρισε ποινὰς δεκαετῶν προσκαίρων δεσμῶν δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἄνευ νομίμου λόγου θὰ ἐσφετερίζοντο τὰς ἐγκαταλελειμμένας περιουσίας, καὶ δι’ ἑνὸς νόμου περὶ ἐποικισμοῦ καθώρισε τὰ δικαιώματα τῶν προσφύγων ἐπὶ τῶν κτημάτων αὐτῶν καὶ τὸν τρόπον τῆς διαχειρίσεως αὐτῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἕβρου συνάδελφος ἐπεξετάθη καὶ περὶ τῆς δράσεως τῶν ἑλληνικῶν ὑπηρεσιῶν. Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐξωτερικῶν, πρὸς ὑποβοήθησιν τοῦ ἔργου τῆς Ἑλληνικῆς ἀντιπροσωπείας παρὰ τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ, κατηρτίσθη Γνωμοδοτικὸν Συμβούλιον πενταμελές. Τὸ Γνωμοδοτικὸν αὐτὸ Συμβούλιον εἰργάσθη ἐπὶ ἓν ἑξάμηνον. Κατήρτισεν ὡρισμένον τύπον καταγραφῆς ζημιῶν, αὐτὸν δὲ τὸν τύπον ἂν τὸν ἐξετάσητε θὰ ἴδητε ὅτι τὸν μετέφρασεν ἀπὸ τὸ Τουρκικὸν κείμενον καὶ τὸν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Μικτὴν Ἐπιτροπὴν καὶ παρ’ αὐτῆς ἐγένετο ἀνεξελέγκτως δεκτός. Καὶ λυποῦμαι ν’ ἀναφέρω ὅτι λόγῳ τῆς ἐλλείψεως ἐνδιαφέροντος ἐκ μέρους τῶν ἁρμοδίων ἐλησμονήθη οὐσιωδέστατον θέμα καὶ κατόπιν πολλῶν παρακλήσεων καὶ ἐμοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργοῦ καὶ τότε ἁπλοῦ πληρεξουσίου ἠδυνήθημεν ν’ ἀναστείλωμεν τὸν τελευταῖον τοῦτον καιρόν, ν’ ἀναστείλωμεν τὴν καταγραφὴν τῶν ζημιῶν ἐπὶ τῶν δηλώσεων τούτων, ἐπρόκειτο δὲ περὶ τῆς ἑξῆς ἀπροσεξίας, ἐκ τῆς ὁποίας θὰ ἐπήρχοντο κολοσσιαῖαι ζημίαι: Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς Συνθήκης, ἡ ἀξία τῶν ἐγκαταλειπομένων περιουσιῶν δὲν θὰ εἶναι ἡ σημερινή, διότι, ἀλλοίμονον, ἡμεῖς ἀποτελοῦντες πληθυσμὸν ἑνὸς καὶ πλέον ἑκατομμυρίου ἐγκατελείψαμεν τόσην κολοσσιαίαν περιουσίαν, ἐνῷ ἐξ Ἑλλάδος ἀναχωροῦν μόνον 400.000 Μουσουλμάνοι. Φαντασθῆτε τίνα ἀξίαν ἠμποροῦν νὰ ἔχουν τὰ κτήματά μας ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἂν ἐλαμβάνετο ὡς βάσις ἡ τιμὴ ἡ σημερινή, μειωθεῖσα εἰς τὸ δεκαπλοῦν τῆς ἀρχικῆς τοιαύτης. Ἐνῷ, κατὰ τὴν Σύμβασιν, ἐγένετο ἀποδεκτὸν ὅτι ὡς βάσις ἐκτιμήσεως τῆς περιουσίας πάντως θὰ ληφθῇ ἡ προπολεμικὴ τοιαύτη καὶ ὁ χρόνος, ἡ ἀφετηρία, θὰ καθορισθῇ ὑπὸ τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς, ἐξ ἀντιθέτου, εἰς τοὺς Τούρκους συνέφερεν ἡ σημερινὴ ἀξία τῶν κτημάτων αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἐγκατέλειψαν ἐν Ἑλλάδι. Ὅπως δὲ γνωρίζετε, συνέρρευσε πληθυσμὸς ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου καὶ ἂν ἐλαμβάνετο ὑπ’ ὄψιν ἡ σημερινὴ ἀξία τῶν κτημάτων των, λόγῳ τῆς μικρᾶς προσφορᾶς καὶ τῆς μεγάλης ζητήσεως, ὑπῆρχον δι’ αὐτοὺς μέγιστα πλεονεκτήματα. Εὐτυχῶς κατεγράφησαν 5– 6.000 δηλώσεις· τὸ λάθος ἀνεκαλύφθη καὶ ἐγένετο ἀνατύπωσις τῶν δηλώσεων αὐτῶν. Ἂν λάβητε τὸν κόπον καὶ ἀναγνώσητε τὰ πρακτικὰ τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς Ἀνταλλαγῆς, διότι ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ διαχειρίζεται σπουδαιότατα καὶ κολοσσιαῖα συμφέροντα, θὰ πεισθῆτε ὅτι ἐχάθησαν κεφαλαιώδη ζητήματα λόγῳ ἀνεπαρκείας ἐνίων ἐκ τῶν Ἑλλήνων ἀντιπροσώπων. Ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις ἐν τῇ προσπαθείᾳ αὑτῆς ὅπως ἀνακουφίσῃ τὸν προσφυγικὸν κόσμον ἠναγκάσθη, ὅπως γνωρίζετε, νὰ προβῇ εἰς μερικὰς ἐπιτάξεις. Ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ τῆς Ἀνταλλαγῆς τὴν πρώτην ἡμέραν τῆς συνεδριάσεως, τὴν 7ην Ὀκτωβρίου 1923, ἔλαβε μίαν ἀπόφασιν καταστρεπτικὴν διὰ τοὺς ὑπαγομένους εἰς ἀνταλλαγὴν ὁμογενεῖς. Ἐνῷ κατὰ τὴν Σύμβασιν πᾶσα περιουσία κινητὴ ἐγκαταλειφθεῖσα ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἠδύνατο νὰ ἀναζητηθῇ καὶ νὰ ἀναληφθῇ, ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἔλαβεν ἀπόφασιν κατὰ τὴν ὁποίαν πᾶσα περιουσία ἡ ὁποία μέχρι τῆς 7ης Ὀκτωβρίου 1923 περιῆλθεν ὁπωσδήποτε ὑπὸ τὴν κατοχὴν τῶν συμβαλλομένων Κρατῶν δὲν δύναται ν’ ἀποδοθῇ ἀκεραία, ἀλλὰ διὰ τῆς ἀξίας αὐτῆς θὰ πιστωθῇ ὁ ἐνδιαφερόμενος ἀνταλλακτέος. Διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς ἀπωλέσθη ὁλόκληρον τὸ περιεχόμενον τῶν κιβωτιδίων τῶν ἐν Σμύρνῃ Τραπεζῶν. Εἰς τὰ θησαυροφυλάκια τῆς Σμύρνης, τῆς Ἀτταλείας καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Ἀνατολῆς ἐγκατελείφθησαν τιμαλφῆ ἀντικείμενα ἀξίας, κατὰ τὰς στατιστικὰς πληροφορίας, 20 ἑκατομμυρίων χρυσῶν λιρῶν. Ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις κατὰ τὸ θέρος τοῦ 1923 μετεκάλεσεν εἰδικοὺς τεχνίτας ἐκ Γερμανίας καὶ προέβη εἰς τὴν διάρρηξιν τῶν χρηματοκιβωτίων αὐτῶν καὶ ἀφήρεσεν ὅλον τὸ περιεχόμενον. Ἐπειδὴ δὲ εἶχε συγχρόνως ἀνειλημμένας ὑποχρεώσεις δὲν προέβη εἰς τὴν μεταπώλησιν αὐτῶν ἢ εἰς τὴν διάθεσιν ἄλλως πως, ἀλλὰ τὰ ἐκράτει διὰ λογαριασμὸν πάντοτε τῶν ἀνταλλακτέων, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡμέραν τινὰ θ’ ἀποδώσῃ λογαριασμὸν εἰς τοὺς δικαιούχους. Ἀλλὰ διὰ τῆς ἀποφάσεως περὶ ἧς σᾶς ἀναφέρω ὅλη αὐτὴ ἡ περιουσία περιῆλθεν ὑπὸ τὴν κυριότητα τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία εἶχε λάβει ὡρισμένα προφυλακτικὰ μέτρα, διὰ τῆς ἀξίας δὲ αὐτῶν θὰ πιστωθῇ ὁ λογαριασμὸς τῶν προσφύγων, εἰς τρόπον ὥστε ἂν μετὰ παρέλευσιν μερικῶν ἐτῶν κατορθώσουν νὰ λάβουν ποίαν τινα ἀποζημίωσιν ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, μέσα εἰς τὴν ἀποζημίωσιν αὐτὴν θὰ περιληφθοῦν καὶ τὰ περιεχόμενα τῶν κιβωτιδίων. Ἐκ τῶν 1000 περίπου κιβωτιδίων κατὰ τὴν 7ην Ὀκτωβρίου 1923 ὑπῆρχον ἀνέπαφα μόνον 69, τὰ ὁποῖα Κύριος οἶδε πότε θὰ ἀποδοθοῦν. Καὶ μεθ’ ὅλας τὰς προσπαθείας τοῦ Προέδρου τῆς Ἑλληνικῆς Ἀντιπροσωπείας παρὰ τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ, ὁ ὁποῖος διὰ τὸν σκοπὸν αὐτὸν καὶ πρὸς ἐπίτευξιν συμφωνίας καὶ ἐπὶ ἄλλων ζητημάτων μετέβη εἰς Ἄγκυραν, δυστυχῶς μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν ἐπετεύχθη τίποτε.

§117ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἕν κιβωτίδιον ἐπεστράφη μόνον.

§118Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Μάλιστα, μιᾶς κυρίας. Ὀφείλω, κύριοι συνάδελφοι, ἐν συμπεράσματι νὰ τονίσω τοῦτο: Ἐκ τοῦ ἀπεράντου πλούτου τὸν ὁποῖον ἡμεῖς ἐγκατελείψαμεν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ μέχρι τῆς σήμερον οὔτε μιὰ δεκάρα δὲν ἀπεδόθη εἰς κανένα. Σποραδικῶς μόνον αἱ Τράπεζαι ἀπέδωσαν καταθέσεις τινὰς καὶ τίτλους ὡρισμένων προνομιούχων. Κατὰ τὴν Σύμβασιν περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν, ἀνεξαρτήτως τῶν ζώντων, θὰ καθορισθῇ ἡ περιουσία καὶ τῶν ἀπὸ τῆς κηρύξεως τοῦ Βαλκανικοῦ πολέμου καὶ ἐφεξῆς ὁπωσδήποτε ἀπολεσθέντων ὁμογενῶν. Ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν ἀνέρχεται ἀπὸ 750 800.000. Διὰ νὰ μὴ εἴμεθα τελικῶς ὀφειλέται πρὸς τοὺς Τούρκους, ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ ἀναζητήσωμεν καὶ αὐτῶν τὰς περιουσίας, τῶν ἀφάντων, αἱ ὁποῖαι ἀνέρχονται εἰς ἕνα κολοσσιαῖον ποσόν. Ἀνεξαρτήτως τούτων ἔχομεν ν’ ἀπαιτήσωμεν καὶ τὰς ἀξιώσεις τῶν 40.000 ὀρφανῶν, τὰ ὁποῖα περιθάλπονται εἰς τὰ κρατικὰ καὶ τὰ ξένα φιλανθρωπικὰ ἱδρύματα. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς κοινοτικὰς περιουσίας ἐν Τουρκίᾳ, ὑπῆρχον 1410 Κοινότητες μὲ 1826 ἐκκλησίας, 1450 ἀρρεναγωγεῖα, 336 παρθεναγωγεῖα καὶ 126 νηπιαγωγεῖα, νοσοκομεῖα, φιλανθρωπικὰ ἱδρύματα κλπ. Πάντες ὑμεῖς γνωρίζετε τὸν πλοῦτον τὸν Μικρασιατικὸν καὶ τὸν Θρακικὸν καὶ τὴν ἀξίαν ὅλης αὐτῆς τῆς κοινοτικῆς, ἐκκλησιαστικῆς καὶ ἐθνικῆς περιουσίας. Κατὰ τὴν Σύμβασιν ἔχομεν δικαίωμα νὰ διεκδικήσωμεν καὶ τὰς περιουσίας ταύτας. Διὰ τῶν ὀλίγων λεχθέντων, κύριοι συνάδελφοι, εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι θ’ ἀντελήφθητε ὅτι πρόκειται περὶ μεγίστων συμφερόντων ὄχι προσφυγικῶν, ἀλλὰ καὶ κρατικῶν, διότι ἡ Τουρκία δίδει μεγίστην σημασίαν εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν περιουσιῶν, καὶ ἂν ἀνεγνώσατε τὰ πρακτικὰ τῆς Συνδιασκέψεως θὰ ἐπείσθητε ὅτι ἐπέμενε πολὺ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, ἰσχυριζομένη ὅτι ἡ ἀξία τῶν ἐγκαταλειπομένων ὑπὸ τῶν Τούρκων ἀκινήτων εἶναι μεγαλυτέρα τῆς ἀξίας τῆς περιουσίας, τὴν ὁποίαν ἐγκατελείψαμεν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ καὶ Θράκῃ ἡμεῖς οἱ Ἕλληνες. Ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς Συνθήκης τῆς Ἀνταλλαγῆς ἐξαρτᾶται ἡ λύσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ εἰδικώτερον ἐξαρτᾶται ἡ ἀνακούφισις τοῦ ἀστικοῦ πληθυσμοῦ. Ἐν Ἑλλάδι, κατὰ τὰς θετικὰς πληροφορίας τὰς ὁποίας ἠρύσθην ἐκ τῶν ἁρμοδίων γραφείων, ὑπάρχει ἀκίνητος περιουσία Μουσουλμάνων ἀποτελουμένη—δὲν γνωρίζω κατὰ πόσον εἶναι ἀκριβὲς—ἐκ 30.000 ἀγροτικῶν καὶ 10.000 ἀστικῶν οἰκιῶν καὶ 5 ἑκατομ. στρεμμάτων γαιῶν. Ἐπὶ τῆς νομικῆς ἀπόψεως τοῦ ζητήματος, περὶ τῆς σχέσεως τῶν Μουσουλμάνων πρὸς τὰ κτήματα ταῦτα, δὲν θέλω νὰ ἐπεκταθῶ. Τοῦτο ἐπιθυμῶ νὰ τονίσω: Εἶναι ἀνάγκη νὰ κοπῇ πᾶσα σχέσις τῶν Τούρκων μὲ τὰ κτήματά των καὶ διὰ τοῦτο ὀφείλομεν νὰ ἐπιστήσωμεν τὴν προσοχὴν τῆς Ἑλληνικῆς Ἀντιπροσωπείας παρὰ τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ, πρὶν μεταβῇ ὁ Πρόεδρος αὐτῆς εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὅπως καθορισθῇ τὸ σύστημα τῆς καταγραφῆς καὶ τὸ σύστημα τῆς ἀποδείξεως τῆς ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἀρχίσῃ παρὰ τῶν Μικτῶν ὑποεπιτροπῶν ἡ ἐκκαθάρισις τῶν αἰτήσεων τῶν Μουσουλμάνων, τοὐλάχιστον ἐν Μακεδονίᾳ, Κρήτῃ καὶ ἀλλαχοῦ, διὰ νὰ δύναται τὸ Κράτος μελλοντικῶς καὶ χωρὶς νὰ ἔχῃ δυσκολίας νὰ διαθέσῃ τὰ κτήματα αὐτὰ διὰ τὸν προορισμόν των. Δὲν εἶμαι σύμφωνος, τοὐλάχιστον εἰς τὰς λεπτομερείας, μὲ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀνέπτυξε πρὸ ἡμερῶν περὶ τοῦ κτηματολογίου. Βεβαίως οἱ ὁμογενεῖς πληθυσμοὶ οἱ ὁποῖοι ἔφυγαν ἐκ Μ. Ἀσίας δὲν ἠδυνήθησαν νὰ φέρωσι μεθ’ ἑαυτῶν οἱαδήποτε ἀποδεικτικὰ στοιχεῖα περὶ τῆς ἐγκαταλειφθείσης περιουσίας των. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἀνέπτυξε πρὸ ἡμερῶν ὅτι πρόκειται νὰ ἀποστείλῃ πεντηκονταμελῆ Ἐπιτροπὴν εἰς Κωνσταντινούπολιν ἵνα ἀσχοληθῇ εἰς τὴν ἀντιγραφὴν τοῦ κτηματολογίου. Τὸ ζήτημα εἶναι βεβαίως σπουδαιότατον, δὲν ἀμφισβητῶ δὲ ὅτι ἐκ τῆς ἀντιγραφῆς αὐτῆς θὰ προκύψωσιν ὡρισμένα ὀφέλη, ἀλλὰ μόνον ἡ ἀντιγραφὴ τοῦ κτηματολογίου δὲν δύναται νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὸν ἀγῶνα. Ἐζήτησα τὴν γνώμην καὶ μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἄλλων ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου παραγόντων, οἱ ὁποῖοι ἠσχολήθησαν μὲ τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ οἵτινες εἶναι τῆς γνώμης ὅτι μόνον διὰ τῆς ἐπιτοπίου αὐτοψίας εἶναι ἴσως δυνατὴ σύντομος ἐκκαθάρισις. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα χρήζει μελέτης καὶ προσοχῆς.

§119Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Γνωρίζετε καλύτερον παντὸς ἄλλου ὅτι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἐπολέμησε τὴν ἄποψιν τῆς ἀποκλειστικῆς βάσεως τοῦ κτηματολογίου ἁπλῶς τῆς Κωνσταντινουπόλεως μεταξὺ ἄλλων ἤμην καὶ ἐγώ, διότι ἐνόμιζον ὅτι μόνον μὲ τὸ κτηματολόγιον τῆς Πόλεως εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχωμέν ποτε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν. Ἀλλὰ τί συμβαίνει; Ὁλόκληρος ὁ Μικρασιατικὸς κόσμος, ὁ ὁποῖος μᾶς ἦλθε, δὲν ἔχει στὰ χέρια του ἀπολύτως κανένα τίτλον περὶ τῆς ἰδιοκτησίας τὴν ὁποίαν ἐγκατέλειψε. Τὸ κτηματολόγιον τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶναι ἐλλιπές, ὑπάρχει ὅμως εἰς αὐτὸ μία βάσις ἀπὸ ἀπόψεως τουλάχιστον τοποθεσίας καὶ ὑπάρξεως κτημάτων. Ἂν εἰς ἕνα καζᾶν Α ἢ εἰς ἕνα καζᾶν Β γνωρίζωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν κτημάτων τῶν Ἑλληνικῶν, δὲν ἐνδιαφέρει ἐμὲ κατόπιν ἡ μεταφορὰ ἀπὸ τὸν Α εἰς τὸν Β. Ἔχω ἐπὶ τέλους μίαν βάσιν ἐπὶ τῆς ὁποίας θὰ στηρίξω τὴν περαιτέρω ἐργασίαν. Δὲν λέγω ὅτι στηριζόμενος ἐπὶ τοῦ κτηματολογίου ἁπλῶς θὰ καθορίσω καὶ τὰς περιουσίας τὰς ὁποίας ἐγκατέλειψαν καὶ τὴν ἀξίαν πρὸ παντὸς τῆς ἐν λόγῳ ἰδιοκτησίας, ἔχω ὅμως μίαν βάσιν ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἠμπορῶ νὰ ἐπωφεληθῶ. Ἄλλως τε μέγα μέρος καὶ τοῦ κτηματολογίου τῆς Κωνσταντινουπόλεως δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἀνάγκη πράγματι νὰ μεταφρασθῇ, διότι εἰς τὰ διάφορα μέρη εἰς τὰ ὁποῖα ἐπῆγα τελευταίως εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Θράκην εὑρῆκα δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ σκορπισμένα Τουρκικὰ κτηματολόγια εἰς τὰ διάφορα γραφεῖα, τὰ ὁποῖα ἔμενον ἀνεξερεύνητα. Καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ μεταβῶσιν εἰς Κωνσταντινούπολιν θὰ συμπληρώσωσιν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα μᾶς ἐλλείπουσιν ἀπὸ τὰ κτηματολόγια τὰ ὁποῖα ἔχομεν.

§120Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ θελήσουν οἱ Τοῦρκοι νὰ θέσουν εἰς τὴν διάθεσίν μας τὰ κτηματολόγια;

§121Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἶναι ὑποχρεωμένοι.

§122Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, δὲν θὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς διανομῆς τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων ἐν Ἑλλάδι, διότι καὶ ἄλλοι συνάδελφοι ἠγόρευσαν καὶ θὰ δοθῇ εὐκαιρία μετά τινας ἡμέρας νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Πρὶν δὲ περατώσω τὸν λόγον μου θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀπασχολήσω 5 λεπτὰ διὰ τὸ ζήτημα τῆς διαθέσεως τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων πρὸς ἐγγύησιν τοῦ προσφυγικοῦ Δανείου. Αἱ πρῶται Ἐπαναστατικαὶ Κυβερνήσεις ἀντεμετώπισαν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα μεθ’ ἡρωισμοῦ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἤνοιξαν τοὺς κρουνοὺς τοῦ δημοσίου ταμείου καὶ ἐδαπάνησαν 550.000.000 διὰ τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν. Ἀλλ’ εἰς τὴν δύσκολον ἐκείνην περίοδον βεβαίως οἱ πόροι τοῦ Δημοσίου δὲν ἦσαν ἐπαρκεῖς διὰ τὴν ἀντιμετώπισιν ἑνὸς τόσον κολοσσιαίου ζητήματος. Κατόπιν τῆς ἐπεμβάσεως τοῦ κ. Νάνσεν καὶ τοῦ κ. Βενιζέλου ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἦλθε πάλιν συνεπίκουρος καὶ υἱοθέτησε τὴν σύναψιν προσφυγικοῦ Δανείου. Ὁ κ. Βενιζέλος παρεκάλεσε διὰ τηλεγραφήματος τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ὅπως ἀναθέσῃ εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴν καὶ τὸν νῦν ἐν Παρισίοις πρεσβευτὴν κ. Πολίτην ν’ ἀντιπροσωπεύσωσι τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν. Ἀναγνώσας καὶ τοὺς δύο διπλωματικοὺς φακέλους τοῦ προσφυγικοῦ Δανείου θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ δηλώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ὄντως διεξήχθη πολὺ δύσκολος ἀγὼν ἐν προκειμένῳ. Τελειωτικῶς ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν υἱοθέτησε τὴν σύναψιν προσφυγικοῦ Δανείου ἀπὸ 3–6 ἑκατομ. Ἀγγλικῶν λιρῶν, εἰς τρόπον ὥστε διὰ τῶν χρημάτων αὐτῶν, ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν θὰ ἐξευρίσκοντο, νὰ γίνῃ ἡ ἐγκατάστασις τῶν προσφύγων εἰς ἔργα παραγωγικὰ ἐν Ἑλλάδι ἐπὶ γαιῶν τὰς ὁποίας θὰ παρεχώρει τὸ Ἑλληνικὸν Δημόσιον, ἡ δὲ ἐν προκειμένῳ ἐργασία νὰ ἀνατεθῇ εἰς αὐτόνομον ὀργανισμὸν τετραμελῆ, τοῦ ὁποίου τὰ δύο μέλη νὰ ὑποδεικνύωνται παρὰ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, τὰ δὲ ἕτερα δύο παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀντικαθιστάμενα παρ’ αὐτῆς τῇ συναινέσει τοῦ Συμβουλίου τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν. Ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν ἐπεξετάθησαν ἄλλοι συνάδελφοι, ἐγὼ δὲ θὰ περιορισθῶ νὰ ἀναφέρω ὅτι διὰ τὴν ἐγγύησιν τοῦ Δανείου ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρέσχε νομικῶς ὑπὸ μορφὴν ὑποθήκης, ἐν τῇ πραγματικότητι ὅμως κατὰ κυριότητα, 5.000.000 στρέμματα γαιῶν ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ ἐγίνετο ἡ γεωργικὴ ἐγκατάστασις. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τῶν 5 ἑκατομμυρίων στρεμμάτων, τὸν τελευταῖον αὐτὸν καιρὸν διηγέρθη μέγας πάταγος εἰς τὸν Τύπον. Βεβαίως ἐγράφησαν διάφοροι λεπτομέρειαι, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν βασίζονται ἐπὶ τῆς πραγματικότητος. Ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις, κατόπιν ὑποβληθέντος ἐρωτήματος παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Ἀντιπροσωπείας ἐν Γενεύῃ, κατήρτισε δύο Ἐπιτροπάς, μίαν ἐπὶ τῆς ἀγροτικῆς ἐγκαταστάσεως καὶ ἑτέραν ἐπὶ τῆς ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως, ὅπως καὶ αἱ δύο αὐταὶ Ἐπιτροπαί, μελετῶσαι τὴν πραγματικὴν κατάστασιν, εἰσηγηθοῦν πορίσματα καὶ δώσωσι σαφῆ στοιχεῖα διὰ νὰ δύναται νὰ καθοδηγηθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Ἀντιπροσωπεία ἐν Γενεύῃ. Ἀνεξαρτήτως ὅμως αὐτῶν, ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν ὅρων τῆς Συμβάσεως τοῦ Δανείου ἐγένετο αὐτοτελὴς ἐργασία ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν. Δὲν θὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ τῶν σημείων αὐτῶν. Μόνον περιορίζομαι νὰ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι τὴν 17ην Ἰουλίου τοῦ 1923 διεβιβάσθη τηλεγράφημα πρὸς τὴν ἐν Γενεύῃ Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν μὲ τὸ ἑξῆς περιεχόμενον. (Ἀναγινώσκει): «Παρακαλοῦμεν, ἀνακοινώσατε εἰς Γεν. Γραμματείαν Κοινωνίας Ἐθνῶν ὅτι Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀποδέχεται σχέδιον προσφυγικοῦ Δανείου, καταρτισθὲν ὑπὸ ὑποεπιτροπῆς. Θέλει προβῆ εἰς ἀναγκαίαν προπαρασκευὴν καθορισμοῦ καλλιεργησίμων ἐκτάσεων 500.000 ἑκταρίων παραχωρηθησομένων εἰς αὐτόνομον Γραφεῖον Ἐγκαταστάσεως Προσφύγων, συμφώνως σχεδίῳ. Ἐπίσης θέλει προβῆ συνεννόησιν μεθ’ Ἑλληνικῶν Τραπεζῶν πρὸς ἀνάληψιν ἑνὸς ἑκατομμυρίου λιρῶν, ὡς καὶ μετὰ ξένων Τραπεζῶν πρὸς κάλυψιν ὑπολοίπου. Ἀλεξανδρῆς». Καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ ἡ Ἑλληνικὴ Ἀντιπροσωπεία προέβη εἰς ὁριστικὰς διαπραγματεύσεις. Ἐν τῷ μεταξὺ διεπιστώθη ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἀγροτικῆς ἐγκαταστάσεως εἶχε διαιρέσει τὸν προσφυγικὸν πληθυσμὸν εἰς κατηγορίας ἀναλόγως τοῦ εἴδους τῆς ἐργασίας τὴν ὁποίαν ἔκαμνε καὶ ἐβάσισε τοὺς ὑπολογισμούς της περὶ στρεμμάτων, μὲ προϋπόθεσιν ὅτι θὰ ἐγίνετο ἐγκατάστασις τοῦ ὅλου ἀγροτικοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ, ἐνῷ μέγα μέρος τῶν ἀγροτῶν εἶχεν ἤδη ἐγκατασταθῆ.

§123Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν ἐρώτησιν; Τὸ ζήτημα τῶν ἑκταρίων ἠγέρθη ἐντεῦθεν ἢ ἐκ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν;

§124Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ σχέδιον τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν περιεῖχε διαφόρους ὅρους, εἷς ἐξ αὐτῶν ἦτο περὶ ἑκταρίων. Ὅταν ὁ δόκτωρ Νάνσεν εἶπεν ὅτι, ἐπειδὴ ἡ Ἑλλὰς δὲν ἠμπορεῖ ἐκ τῶν ἰδίων νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν χείμαρρον αὐτὸν τῶν προσφύγων, θὰ ἀναμιχθῇ ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, ἡ δὲ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θὰ δώσῃ γαίας, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ γίνῃ ἡ ἐγκατάστασις αὐτῶν, ὑποθέτω ὅτι δὲν τὰ εἶπεν αὐτὰ ἀπὸ τὸ κεφάλι του ὁ δόκτωρ Νάνσεν, ἀλλὰ κατόπιν τῶν συμβάσεων τὰς ὁποίας εὗρεν ἐδῶ. Ἡ πρότασις τοῦ δόκτωρος Νάνσεν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἶναι δι’ ἐλάχιστον ποσόν, διότι ἀντελήφθη ἀμέσως ὅτι τὸ πλῆθος τῶν προσφύγων ἦτο μέγα καὶ ἑπομένως ἂν εἶναι 100.000 οἰκογένειαι π. χ. μόλις καὶ μετὰ βίας φθάνουν 5 ἑκατομ. στρέμματα. Ἡ Κυβέρνησις τότε ἐστερεῖτο στατιστικῆς καὶ ἠναγκάσθη νὰ ὑπολογίσῃ κατὰ προσέγγισιν, ὅπως περίπου ἔγινε καὶ εἰς τὴν Μακεδονίαν, ὅταν ἐπροβαίνομεν εἰς τὴν κατανομὴν τῶν κτημάτων τῶν ἀνηκόντων εἰς τοὺς Τούρκους. Ἀλλ’ ὁ ὑπολογισμὸς τὸν ὁποῖον ἔκαμεν ὁ δόκτωρ Νάνσεν περιελάμβανε καὶ τὰς ἐκτάσεις ἐκείνας αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ ἀποδῶσι καλλιεργήσιμοι, διότι εἰς τὴν πρότασιν λέγουν ὅτι ἐκτὸς τῶν κτημάτων τὰ ὁποῖα θὰ δύναται νὰ δώσῃ ὑπάρχουν καὶ γαῖαι αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἀποβῶσιν εὐφορώταται. Αὐτὴ ἦτο ἡ πρότασις τοῦ κ. Νάνσεν.

§125ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κύριε συνάδελφε, ἀπόψε εἰς τὴν «Ἑστίαν» δημοσιεύεται μία ἐπιστολὴ τοῦ κ. Κοφινᾶ, ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι ἐξετιμήθησαν αἱ ἐκτάσεις ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Θρᾴκῃ καὶ Νήσοις, εὑρέθησαν δὲ περίπου 3.000.000. Ἐπὶ πλέον δὲ πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν καὶ ἡ ἐξυγίανσις ὡρισμένων ἐκτάσεων γαιῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ προσετίθεντο.

§126Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἰς τὰ 3.000.000 αὐτὰ ὑπολογίζονται καὶ αἱ γαῖαι αὐταί;

§127Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι ὁσάκις ἡ Κυβέρνησις ἀπετάθη εἰς ἐμὲ ἔκαμον λογαριασμοὺς 3 ἢ 4 ἑκατομμυρίων στρεμμάτων. Εἶχα ὅμως κάποιαν ἀμφιβολίαν.

§128Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω· ὑποθέτω, αὐτὰ τὰ εἰκάζω ἐκ τῶν ὑστέρων.

§129Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἂν περιλαμβάνονται αἱ γαῖαι αἱ ἐγκαταλειπόμεναι;

§130Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως, διότι ἡ Σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς εἶχε γίνει ἤδη.

§131Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὰ στοιχεῖα τὰ ὁποῖα συνέλεξα ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας, τὰ συναφῆ μὲ τὸ ζήτημα ἀκριβῶς τῆς ἐργασίας ἡ ὁποία ἐγένετο ἀπὸ τὴν τότε μεγάλην Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία εἶχε γίνει προκειμένου περὶ συντάξεως τῆς ἀγροτικῆς ἐκθέσεως, ἐφ’ ἧς ἐστηρίχθη ἡ Σύμβασις, μεταξὺ ἄλλων περιλαμβάνει τὸ κεφάλαιον τῶν 5.000.000 στρεμμάτων. Αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι, ὅταν ὡμίλησε τὸ Ὑπουργεῖον Γεωργίας προκειμένου περὶ 5.000.000 στρεμμάτων, ἀπήντησαν καταφατικῶς. Ὁ ἀριθμὸς δὲ τὸν ὁποῖον παρουσιάζω εἶναι ἀριθμὸς ἀκριβής, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς στατιστικῆς τὴν ὁποίαν εἶχε κάμει ὁ κ. Ἀμβράσογλου προκειμένου περὶ τῶν κτημάτων Μακεδονίας καὶ Θράκης. Σᾶς λέγει δὲ πόσα στρέμματα ὑπάρχουν. Ἡ διαθέσιμος γῆ πρὸς ἐγκατάστασιν προσφύγων, ἀποτελουμένη ἀπὸ τσιφλίκια, ἀνέρχεται εἰς Μακεδονίαν καὶ Δυτικὴν Θράκην εἰς 3.000.000 στρέμματα, εἰς τὴν ὑπόλοιπον δὲ Ἑλλάδα εἰς 1.090.000, δηλ. ἐν ὅλῳ ἡ διαθέσιμος καλλιεργήσιμος γῆ ἀναβιβάζεται εἰς 4.000.000 στρέμματα.

§132ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Διαθέσιμος;

§133Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μὴ καλλιεργουμένη ἀπὸ μικροκαλλιεργητάς.

§134Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Ὑπουργέ, ἐδῶ ἔχομεν ὡρισμένον χῶρον. Ἡ Μακεδονία καὶ ἡ Θράκη εἶναι 40,000 τετραγωνικὰ χιλιόμετρα, δηλ. 40.000.000 στρέμματα. Πῶς ὁμιλεῖτε μόνον περὶ 3.000.000 στρεμμάτων γῆς;

§135Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν γνωρίζω ἂν αἱ ἰδικαί σας πληροφορίαι εἶναι ἀκριβεῖς, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βλέπω εἶναι ὅτι διὰ κάθε τσιφλίκι ὑπάρχει ἰδιαιτέρα μνεία ἐν τῇ ἐκθέσει καὶ ἂν θέλετε ἠμπορῶ νὰ σᾶς τὴν δώσω.

§136Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὴν ἐπίσημον στατιστικὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἡ Δυτικὴ Θράκη καὶ ἡ Ἀνατολικὴ Μακεδονία εἶναι 40.000 τετραγωνικὰ χιλιόμετρα, ἄρα 40.900.000 στρέμματα ἢ 4.000.000 ἑκτάρια. Κατὰ τὰς ἐπιστημονικὰς ἀντιλήψεις, τὸ τρίτον τῆς ἐκτάσεως αὐτῆς εἶναι αἱ πόλεις, οἱ ποταμοί, τὰ βουνὰ καὶ τὰ μὴ καλλιεργήσιμα μέρη, τὰ δὲ δύο τρίτα εἶναι καλλιεργήσιμα, ἄρα ἔχομεν 27.000.000, ἔστω 25.000.000 στρέμματα. Τώρα τὰ 5 αὐτὰ ἑκατομμύρια ποὺ λέγετε εἶναι γῆ ἀνεξαρτήτως τῆς καλλιεργουμένης;

§137Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ ἔκθεσις λέγει ὅτι ἡ διαθέσιμος γῆ ἡ καλλιεργήσιμος καὶ μὴ καλλιεργουμένη ἀπὸ μικροκαλλιεργητὰς ἀνέρχεται εἰς 4.000.000.

§138Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, τὸ συμπέρασμα εἰς τὸ ὁποῖον κατέληξεν ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἀγροτικῆς ἐγκαταστάσεως εἶναι ὅτι διὰ τὴν ἐγκατάστασιν 120.000 ἀγροτικῶν οἰκογενειῶν ἀπαιτοῦνται 5.600.000 στρέμματα καὶ κατὰ μίαν ἔκθεσιν τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ὑπάρχουν ἐν Ἑλλάδι 385 γαιοκτήματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἀπαλλοτριωθοῦν, ὅτι ὑπάρχουν 3.000.000 στρέμματα ἐν Μακεδονίᾳ καὶ Θράκῃ καὶ 1.000.000 εἰς τὴν ὑπόλοιπον Ἑλλάδα. Τὸ λάθος περὶ τοῦ ὁποίου κάμνουν λόγον αἱ ἐφημερίδες εἶναι εἰς τοῦτο τὸ σημεῖον, ὅτι 5.000.000 στρέμματα ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν 120.000 οἰκογενειῶν, ἐνῷ κατὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς Συμβάσεως τοῦ Δανείου τὰ δύο τρίτα τοῦ ἀγροτικοῦ αὐτοῦ πληθυσμοῦ ἦσαν ἤδη ἐγκατεστημένα. Τὸ σημεῖον τοῦτο δὲν ἐγνωστοποιήθη ἐγκαίρως εἰς τὴν ἐν Γενεύῃ Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν. Δι’ ἑνὸς ὅμως μεταγενεστέρου τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον φέρει ἡμερομηνίαν 2 Ὀκτωβρίου 1923, δηλ. τρεῖς ἡμέρας μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Πρωτοκόλλου τοῦ Προσφυγικοῦ Δανείου δίδεται εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν ἡ ἑξῆς πληροφορία (ἀναγινώσκει): «Ποσὸν γαιῶν 5 ἑκατομμυρίων ἑκταρίων δέον νοῆται ὅτι χρησιμεύει δι’ ὁλικὴν ἀγροτικὴν ἐγκατάστασιν προσφύγων. Αὕτη ὅμως ἔχει ἤδη συντελεσθῆ τὸ ὀλιγώτερον κατὰ τὰ δύο τρίτα, ὥστε ποσὸν γαιῶν δυναμένων παραχωρηθῶσι αὐτονόμῳ ὀργανισμῷ διὰ μελλοντικὴν ἐγκατάστασιν δὲν δύναται ὑπερβῆ τὰς 500.000 στρεμμάτων, καθόσον πλείονες γαῖαι οὐδαμοῦ ὑπάρξωσι». Αἱ πληροφορίαι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἀντιπροσωπείαν διεβιβάζοντο διὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἐστέλλοντο παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν. Λοιπὸν εἰς ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν γίνεται λόγος περὶ 500 χιλιάδων ἑκταρίων.

§139Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Λάθος δὲν ὑπάρχει, διότι θὰ ἦσαν ἀστοιχείωτοι οἱ γεωπόνοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἠδύναντο νὰ φαντάζωνται ὅτι δύνανται νὰ ἐγκατασταθῶσιν 100.000 οἰκογένειαι εἰς 500.000 στρέμματα.

§140Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸ λάθος εἶναι εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ἀνέπτυξα. Πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν δανειστῶν ἐν περιπτώσει συνάψεως τοῦ προσφυγικοῦ Δανείου ἀπεφασίσθη ὅπως μεταβιβασθῇ κατὰ κυριότητα εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων 5 ἑκατομ. στρέμματα γαιῶν, μεταξὺ δὲ αὐτῶν καὶ γαῖαι Μουσουλμανικαὶ ἀνήκουσαι εἰς τὴν ὁλότητα τῶν ἀνταλλακτέων πληθυσμῶν. Αὐτὸ τοῦτο τὸ Πρωτόκολλον τοῦ Προσφυγικοῦ Δανείου εἰς εἰδικὸν ἄρθρον ἀναφέρει ὅτι διὰ τῶν διατάξεων τοῦ Πρωτοκόλλου δὲν δύνανται νὰ θιγῶσιν αἱ διατάξεις τῆς Συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν. Βεβαίως ἡ ἀποκατάστασις τῶν προσφύγων θὰ γίνῃ ἐπὶ τῶν γαιῶν αὐτῶν, ἀλλ’ ἐφόσον αἱ γαῖαι αὗται παραχωροῦνται κατὰ κυριότητα εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἀποδόσεως τοῦ Δανείου, τὸ ὁποῖον παρέχει ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως εἰς τοὺς πρόσφυγας ὑπὸ μορφὴν ζῴων, ἀρότρων, ζωαρκείας κλπ., θίγονται κολοσσιαῖα συμφέροντα τῶν μὴ γεωργῶν προσφύγων καὶ δὴ τῶν κτηματιῶν ἀστῶν, ἐνῷ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐξεύρισκεν ἄλλην τινὰ ἐγγύησιν, αἱ γαῖαι αὗται θὰ περιήρχοντο εἰς τὸν αὐτόνομον οἰκονομικὸν ὀργανισμόν, ὁ ὁποῖος θὰ διεχειρίζετο καὶ τὰ ἀστικὰ κτήματα. Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν κατάστασιν μὲ ὅλον τὸ θάρρος καὶ τὴν ἀπαιτουμένην ψυχραιμίαν καὶ προσοχήν, διότι ἐκ τῶν πορισμάτων εἰς τὰ ὁποῖα θὰ καταλήξωμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐκ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν θὰ χαράξωμεν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς σημερινῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων δὲν ἐξαρτᾶται μόνον ἡ λύσις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀλλ’ ἐξαρτᾶται ἡ λύσις κοινωνικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει τὰ μέγιστα τὴν Ἑλλάδα ὁλόκληρον. Καὶ ἐπειδὴ τὸ ζήτημα εἶναι κολοσσιαῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν γνώμην ὅπως καταρτισθῇ μία κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ἐκ τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, ἐνώπιον τῆς ὁποίας οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν προσφύγων νὰ ἀναπτύξουν τὰς κατ’ ἰδίαν λύσεις, τὰς ὁποίας νομίζουσιν ἐφαρμοσίμους, εἰς τρόπον ὥστε πρὸ τῆς λήξεως τῆς παρούσης συνόδου νὰ προσκομισθῶσι τὰ πορίσματα ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως διὰ νὰ κανονισθῇ ἡ τύχη τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ἀπούσης δὲ τῆς Συνελεύσεως νὰ ληφθῶσι κατ’ ἐξουσιοδότησιν τὰ δέοντα νομοθετικὰ μέτρα.

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν διὰ νὰ συνεχισθῇ αὔριον.

§142ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον ὥραν 6 μ.μ. (Ὥρᾳ 10.30′ μ.μ.).