1924.06.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 63Η

Δευτέρα 23 Ἰουνίου 1924.

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρᾳ 6.45′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: — Οἱ ἔμποροι Θεσσαλονίκης παρακαλοῦσιν ὅπως ἀναβληθῇ ἡ ἐκποίησις τῶν οἰκοπέδων τοῦ Γʹ τομέως. — Οἱ κάτοικοι τῆς ἐπαρχίας Ἄνδρου αἰτοῦνται ὅπως αὐξηθῇ τὸ διάστημα τῶν ἐννέα ἡμερῶν διὰ τὴν ἐξαγωγὴν οἰνοπνεύματος. — Ὁ πρόεδρος τοῦ Ἠπειρωτικοῦ Συλλόγου Κερκύρας Θεμ. Μπαρίχας διαμαρτύρεται διὰ τὰς βιαιοπραγίας ἐν Ἀργυροκάστρῳ καὶ παρακαλεῖ ὅπως ληφθοῦν μέτρα πρὸς προστασίαν τῶν κατοίκων. — Οἱ δημοδιδάσκαλοι Πρεβέζης παρακαλοῦσιν ὅπως διατεθῇ ἀναλόγως τῆς προϋπηρεσίας των τὸ ὑπὲρ τοῦ κλάδου τῶν δημοδιδασκάλων ἐπιχορηγούμενον ποσόν. — Τὸ προσωπικὸν τῆς Διεθνοῦς Ἑταιρείας τῶν κλιναμαξῶν διὰ τὴν Ἑλλάδα διαμαρτύρεται κατὰ τῆς μελετωμένης ἐκμεταλλεύσεως τῶν ὀχημάτων αὐτῶν ὑπὸ τῶν Σέρβων ὑπαλλήλων. — Ὁ Νικ. Μπενόπουλος τέως δημοδιδάσκαλος παρακαλεῖ ὅπως ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις ἐν τῷ σχετικῷ νόμῳ, καθ’ ἣν συνταξιοῦχοι δημοδιδάσκαλοι ὑπερβάντες τὸ 60ὸν ἔτος δὲν δύνανται νὰ ἐπαναδιορισθῶσιν. — Οἱ ἰδιοκτῆται κτημάτων κειμένων ἐν τῇ περιφερείᾳ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς παρακαλοῦσιν ὅπως τροποποιηθῇ τὸ ἄρθρον 2 τοῦ νόμου περὶ ἀποκαταστάσεως ἀκτημόνων καλλιεργητῶν. — Οἱ ἔφεδροι καὶ ἀγρόται Φουρνῆς Μεραμβέλου ὑποβάλλουσι ψήφισμα περὶ διανομῆς τῶν μοναστηριακῶν κτημάτων κλπ. — Οἱ ὑπόδικοι ἐν ταῖς φυλακαῖς Σερρῶν παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ βελτιώσεως τῆς θέσεώς των. — Ὁ Σύνδεσμος τῶν Ἐνοικιαστῶν Πύργου διαμαρτύρεται διὰ τὴν μελετωμένην ἄρσιν ἢ καὶ μεταρρύθμισιν τοῦ ἐνοικιοστασίου. — Ὁ Σύνδεσμος τῶν ἐφέδρων πολεμιστῶν Κρουσῶνος Μαλεβυζίου Κρήτης παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ νομοθετικὴ πρόνοια πωλήσεως τῶν μοναστηριακῶν κτημάτων μόνον μεταξὺ τῶν ἐφέδρων. — Οἱ γονεῖς καὶ κηδεμόνες τῶν ἀπορριφθέντων μαθητῶν αἰτοῦνται ἢ τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἀποτελεσμάτων ἢ τὴν ἐπανεξέτασιν κατὰ τὸν Σεπτέμβριον. — Ὁ Μητροπολίτης Βερροίας παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ μέριμνα καὶ προστατευθῶσιν αἱ ἀδελφαὶ τοῦ ἀοιδίμου Μητροπολίτου Σμύρνης Χρυσοστόμου. — Ὁ ἀπόστρατος ὑποστράτηγος Ἀριστοτέλης Βλαχόπουλος ὑποβάλλει ἀναφοράν, δι’ ἧς διαψεύδει τὸ λεχθὲν περὶ προσωπικοῦ ἐπεισοδίου αὐτοῦ ἐν Δεδέαγατς, οἷον οὐδόλως ἔλαβε χώραν. — Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Μυλωνᾶς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τῆς «περὶ δήμων καὶ κοινοτήτων» νομοθεσίας. — Ὁ πληρεξούσιος κ. Μ. Καταπότης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ Ταμείου Ἐλαίας Κρήτης». — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας κ. Ι. Λυμπερόπουλος ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐξετάσεων τῶν κατ’ ἰδίαν διδαχθέντων μαθητῶν». — Ἡ ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἀσφαλείας κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις της ἐπὶ τῶν σχεδίων νόμων 1) «περὶ συστάσεως παραρτημάτων Ἀστυνομικῆς Σχολῆς Κερκύρας» καὶ 2) «περὶ τροποποιήσεως τῶν νόμων 2609, 2800, 2815 καὶ 2932». — Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Κ. Χριστοδουλιᾶς καὶ Ι. Τσιγκόλης ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσαρμογῆς καὶ ὡς πρὸς τὰ ἐπιδόματα τῶν λειτουργῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως πρὸς τοὺς λοιποὺς πολιτικοὺς ὑπαλλήλους κλπ.».

§2Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Λαμβάνω τὴν τιμήν, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ καταθέσω δύο σχέδια νόμων. Διὰ τοῦ πρώτου ἐπιζητεῖται ἡ κατάργησις τῆς μέχρι τοῦδε Διευθύνσεως τῶν Μεταφορῶν. Διὰ τοῦ δευτέρου ἐπιζητεῖται ἡ κατάργησις τῆς Διευθύνσεως τοῦ Ἐπισιτισμοῦ. Εἶναι γνωστόν, κύριοι, ὅτι αἱ Ὑπηρεσίαι αὗται κατὰ τὸ παρελθόν, κατὰ τὴν πολεμικὴν περίοδον καὶ μετὰ ταῦτα, προσέφεραν πραγματικῶς μεγίστας ὑπηρεσίας. Ἐλειτούργουν κανονικώτατα καὶ ἐφάνησαν πολὺ ὠφέλιμοι· ἰδίως δὲ κατὰ τὸν πόλεμον ὁ μαχόμενος στρατὸς δὲν δύναται νὰ λησμονήσῃ τὰς ὑπηρεσίας καὶ τὴν συνδρομήν, τὰς ὁποίας παρέσχον εἰς αὐτόν. Εἰς τὸ Ἐσωτερικὸν ἐπίσης ὅλοι οἱ πολῖται ἐνθυμοῦνται μετ’ εὐγνωμοσύνης τὰς ὑπηρεσίας τῆς Διευθύνσεως τοῦ Ἐπισιτισμοῦ, ἡ ὁποία ἀνεκούφιζε κατὰ τὰς σκληρὰς ἐκείνας ἡμέρας τὸ κοινὸν διὰ τῆς ἐπιμελείας καὶ τοῦ ἐνδιαφέροντος τὸ ὁποῖον ἐδείκνυε διὰ τὴν τροφοδοσίαν του. Ἐν τούτοις νομίζω ὅτι σήμερον ἐπέστη ὁ χρόνος νὰ μείνουν ἀναμνήσεις αἱ ὑπηρεσίαι αὗται, μολονότι θὰ εἶναι ἀπὸ τὰς ὡραιοτέρας ἀναμνήσεις διὰ τὸν Κρατικὸν Ὀργανισμόν. Καὶ προέβην κατὰ προτίμησιν εἰς τὴν εἰσαγωγὴν τῶν νομοσχεδίων τούτων, διότι παρετήρησα τὴν ἐπιθυμίαν ὁλοκλήρου τῆς Συνελεύσεως, ὅπως ἀρξώμεθα τοῦ ἔργου τῆς οἰκονομικῆς περισυλλογῆς. Διὰ τῆς καταργήσεως τῆς Διευθύνσεως τῶν Μεταφορῶν γίνεται μία οἰκονομία 2,000,000 περίπου. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὕτη ἡ οἰκονομία τὴν ὁποίαν προβλέπω. Εἶναι καὶ ἡ οἰκονομία τῶν δαπανῶν, τὰς ὁποίας δημιουργεῖ ἡ ὕπαρξις αὐτῶν τῶν Ὀργανισμῶν κατὰ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἀκολουθοῦν, νὰ δημιουργῆται ἐργασία, ὅταν ὁρίζεται ἓν τμῆμα πρὸς ἐνέργειαν μιᾶς ἐργασίας. Καὶ ἐξαντλεῖται δυστυχῶς ὁλόκληρος ἡ πίστωσις, ἡ ὁποία ὑπάρχει καὶ ἀναγράφεται καθ’ ἕκαστον μῆνα διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ὑπηρεσίας τῶν μεταφορῶν. Βεβαίως γεννῶνται ἀνάγκαι, καὶ πραγματικαὶ ἀνάγκαι, ἀλλὰ νομίζω ὅτι αἱ ἀνάγκαι αὗται δὲν θὰ περιορίζοντο κατὰ πολὺ ἂν δὲν ὑπῆρχον αἱ Ὑπηρεσίαι ἐκεῖναι καὶ διὰ τοῦτο θεωρῶ ἀπαραίτητον τὴν κατάργησίν των (ἐπιδοκιμασίαι). Μεταφέρω ταύτας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν καὶ ἐκεῖθεν, ὁπόθεν ἀπέρρευσαν, τμῆμα αὐτῶν, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν καὶ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἔχουσιν ἄφθονον τὸ ἀνθρώπινον ὑλικόν, τὸ ὁποῖον στρατολογοῦν ἐκ τῶν ἀνδρῶν τῶν ὑπηρετούντων ὑπὸ τὰ ὅπλα καὶ δύνανται μετὰ μεγίστης εὐκολίας νὰ ἐκτελέσωσι τὰς ὑπηρεσίας αὐτάς. Ἐπίσης καὶ ὡς πρὸς τὴν Ὑπηρεσίαν τοῦ Ἐπισιτισμοῦ ἡ ὕπαρξις αὐτῆς δυστυχῶς δημιουργεῖ καὶ ἄλλας βλάβας, δημιουργεῖ περιοριστικὰς διὰ τὸ ἐμπόριον ἀνάγκας. Διότι ἡ ὕπαρξις τῆς Ὑπηρεσίας αὐτῆς προκαλεῖ σκέψεις πῶς νὰ περιορίσῃ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ ἐμπορίου. Εἶναι πολὺ φυσικόν, ὅταν ὑπάρχῃ μία τοιαύτη Ὑπηρεσία, νὰ θέλῃ νὰ συγκεντρώνῃ εἰς ἑαυτὴν τὴν μείζονα δύναμιν καὶ νὰ καταθλίβῃ τὸ ἐμπόριον, ἀφοῦ ἡ ἀρχή της εἶναι τοιαύτη ἀκριβῶς, νὰ περιορίσῃ τὸ ἐμπόριον, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν πολεμικὴν περίοδον ἔπρεπε νὰ περιορισθῇ. Ἐπειδὴ παρετήρησα ὅτι εἶναι ἔκδηλος ἡ τοιαύτη ἐπιθυμία τῆς Συνελεύσεως, ἐνόμισα καθῆκόν μου κατὰ προτίμησιν νὰ ὑποβάλω τὰ νομοσχέδια ταῦτα ὑπὸ τὴν κρίσιν της. (Χειροκροτήματα).

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἔχει τὸν λόγον ὅπως καταθέσῃ σχέδιον νόμου.

§4Ι. ΛΙΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Κύριοι συνάδελφοι, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, ὑπέβαλον πρὸ ἡμερῶν σειρὰν νομοσχεδίων, διὰ τῶν ὁποίων ἐπρονοοῦμεν ἵνα πληρωθῇ τὸ ἔλλειμμα τῶν δημοδιδασκάλων ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἵνα καταρτίσωμεν δημοδιδασκάλους μὲ σύγχρονον καὶ φωτισμένην ἐκπαίδευσιν. Σήμερον λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω σχέδιον νόμου ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν, διὰ τοῦ ὁποίου διαρρυθμίζεται ἡ οἰκονομικὴ κατάστασις τῶν δημοδιδασκάλων. Τὸ πρόβλημα τῆς μισθοδοσίας τῶν δημοδιδασκάλων εἶναι πρόβλημα ἐκ τῶν δυσχερεστάτων, διότι δὲν πρόκειται ἁπλῶς νὰ αὐξήσωμεν κατὰ ἓν ποσοστὸν οἱονδήποτε τὸν μισθὸν τῶν δημοδιδασκάλων, ἀλλὰ πρόκειται νὰ ἄρωμεν τὰς ἀνισότητας καὶ τὰς ἀδικίας αἱ ὁποῖαι ἐπικρατοῦν κατὰ τὴν μισθοδοσίαν αὐτῶν. Ὑπάρχουν ἀνισότητες καὶ ἀδικίαι αἱ ὁποῖαι ἐδημιουργήθησαν ἐκ τῆς κακῆς πολιτικῆς τοῦ παρελθόντος. Διὰ τοῦτο, διὰ νὰ κατανοήσῃ σαφῶς ἡ Συνέλευσις ὅτι τὸ πρόβλημα εἶναι δυσχερὲς καὶ πρέπει νὰ λυθῇ, δὲν θεωρῶ ἄσκοπον νὰ κάμω μικρὰν ἱστορικὴν ἀνασκόπησιν τοῦ ζητήματος. Ὅτε ἤρχισεν ἡ λειτουργία τῶν Διδασκαλείων ἐν Ἑλλάδι καὶ ἡ ἐκπαίδευσις τῶν δημοδιδασκάλων ἤρχισε νὰ γίνεται κάπως σύγχρονος, ἡ Πολιτεία διεβάθμισε τοὺς δημοδιδασκάλους στηριχθεῖσα ἐπὶ τοῦ πτυχίου αὐτῶν εἰς πρωτοβαθμίους, δευτεροβαθμίους καὶ τριτοβαθμίους. Εἶπεν ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔλαβον τὸν βαθμὸν «ἄριστα» γίνονται πρωτοβάθμιοι καὶ ἔχουν μισθὸν 150 δραχμῶν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔλαβον τὸν βαθμὸν «λίαν καλῶς» κατὰ τὰς ἐπὶ πτυχίῳ, ἐννοεῖται, ἐξετάσεις εἶναι δευτεροβάθμιοι καὶ λαμβάνουν μισθὸν 120 δραχμῶν, καὶ οἱ τελευταῖοι, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον τὸν βαθμὸν «καλῶς», εἶναι τριτοβάθμιοι καὶ λαμβάνουν μόνον 100 δραχμάς. Ἡ διαβάθμισις αὕτη καὶ ἡ οἰκονομικὴ καὶ ἡ ἠθική, ὡς βλέπετε, εἶναι ὄχι μόνον ἄδικος, ἀλλὰ καὶ ἀντεπιστημονική· διότι οἱ καλοὶ βαθμοὶ κατὰ τὰς ἐξετάσεις δὲν εἶναι τεκμήριον ὅτι εἷς δημοδιδάσκαλος ἢ εἷς ἐπιστήμων εἶναι ὁ ἱκανώτερος. Ὁ βαθμὸς ἐξαρτᾶται, ὡς γνωρίζετε, ἐκ τῆς τύχης, ἐκ τῆς ἀπομνημονεύσεως, ἐκ πλαγίων μέσων πολλάκις καὶ πολλῶν ἄλλων περιστατικῶν. Λοιπὸν ἡ Πολιτεία μισθοδοτεῖ τοὺς δημοδιδασκάλους κατὰ τρόπον ἄνισον καὶ ἄδικον. Τὸ ἴδιον πρᾶγμα ἔκαμεν ἡ Πολιτεία καὶ προκειμένου περὶ ὑποδιδασκάλων, τοὺς ὁποίους διῄρεσεν ἐπίσης εἰς τρεῖς κατηγορίας, εἰς τοὺς λαμβάνοντας μισθὸν 55 δραχμῶν, 65 δραχμῶν καὶ 75 δραχμῶν. Τώρα ἔρχεται ἡ ἰδία ἡ Πολιτεία δι’ ἐπανειλημμένων νομοθετημάτων, μὴ τηροῦσα καμμίαν παράδοσιν εἰς τὴν ἐκπαιδευτικήν της πολιτικήν, καὶ καθιστᾷ τὴν ἀδικίαν αὐτὴν πλέον ἐμφαντικήν, πλέον ἀξιοσημείωτον. Ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις Βενιζέλου, ἡ ὁποία ηὔξησε τὴν μισθοδοσίαν τῶν δημοδιδασκάλων κατὰ 100%, ἀλλὰ διετήρησε τοὺς βαθμούς· ἑπομένως προσωρινῶς οἱ δημοδιδάσκαλοι ὅλοι ἔλαβον ἕνα μισθὸν μεγαλύτερον ἀπὸ ὅσον ἐλάμβανον, ἀλλ’ αἱ μεταξὺ των διακρίσεις διετηρήθησαν καὶ ἑπομένως ἡ ἀνισότης καὶ ἡ ἀδικία τῶν μισθοδοσιῶν των ἐξηκολούθησεν. Ἔπειτα ἦλθεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1922, ἡ ὁποία συνεχώνευσε τὰς δύο κατηγορίας τῶν δημοδιδασκάλων, τῶν πρωτοβαθμίων καὶ τῶν δευτεροβαθμίων, εἰς μίαν καὶ εἶπεν ὅτι ὅλοι οἱ δευτεροβάθμιοι δημοδιδάσκαλοι γίνονται πρωτοβάθμιοι, οἱ δὲ τριτοβάθμιοι γίνονται δευτεροβάθμιοι, καὶ οἱ ὑποδιδάσκαλοι γίνονται τριτοβάθμιοι. Ἀφῆκε πάλιν καὶ ὁ νόμος οὗτος τὰς παλαιὰς διαβαθμίσεις, ὅτε ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἐπαναστάσεως ἡ ὁποία αὐξάνει τὸν μισθὸν τῶν παλαιῶν πρωτοβαθμίων δημοδιδασκάλων — λέγω παλαιῶν, διότι συνεπτύχθησαν μὲ τοὺς δευτεροβαθμίους —, κατὰ 80 δραχμὰς τὸν μῆνα. Προσθέσατε καὶ τὴν διαφορὰν τῶν ἐτῶν τῆς ὑπηρεσίας· προσθέσατε καὶ ἄλλας διαφορὰς ἀτομικάς. Οὕτως ἐφθάσαμεν εἰς τὴν περίοδον κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπάρχει μία κλῖμαξ δημοδιδασκάλων, τῆς ὁποίας ἡ ἀνωτέρα βαθμίς, οἱ δημοδιδάσκαλοι δηλαδὴ οἱ ὁποῖοι παίρνουν τὸ maximum τοῦ μισθοῦ, εἶναι ἡ ἑξῆς: Μισθοδοτεῖται εἷς δημοδιδάσκαλος, ὁ ὁποῖος ἔχει ὑπηρεσίαν 25 ἐτῶν, πρὸς 580 δραχμὰς καὶ εἷς ἄλλος δημοδιδάσκαλος, ὁ ὁποῖος ἔχει ὑπηρεσίαν ἐπίσης 25 ἐτῶν, μισθοδοτεῖται μὲ δραχμὰς 260, δηλαδὴ 350 δραχμῶν διαφορά. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ διαφορὰ τοῦ βασικοῦ μισθοῦ· εἶναι καὶ ἡ τῶν ἐπιδομάτων. Καὶ καταλήγει σήμερον εἷς δημοδιδάσκαλος, ὁ ὁποῖος ἔχει ὑπηρεσίαν 25 ἐτῶν, νὰ ἔχῃ διαφορὰν μισθοῦ καὶ ἐπιδομάτων ἀπὸ ἄλλον, ἔχοντα τὴν αὐτὴν ὑπηρεσίαν, κατὰ 500 δραχμάς. Αὐτὴ ἡ κλῖμαξ τῶν δημοδιδασκάλων διαιρεῖται εἰς 20 ὁμάδας, αἱ ὁποῖαι ἀπέχουν ἀλλήλων ὑπερβολικά. Τὸ ζήτημα αὐτὸ ταράσσει τὴν ψυχὴν τῶν δημοδιδασκάλων, γκρινιάζουν μεταξύ των διὰ τὴν ἀδικίαν, πιέζουν τὴν Βουλήν, πιέζουν τὰ Ὑπουργικὰ Συμβούλια, παρουσιάζονται δὲ καὶ οἱ ἡρωικοὶ προστάται τῶν δημοδιδασκάλων, οἱ ὁποῖοι ἀναρριπίζουν ἐξωφρενικὰς ἐλπίδας καὶ διαταράσσουν τὴν ψυχὴν αὐτῶν καὶ τὴν ἀποτρέπουν ἀπὸ τὰ ὑψηλὰ ἔργα τοῦ δημοδιδασκάλου. Διὰ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ἀπεφάσισε νὰ διορθώσῃ τὸ ἄτοπον τοῦτο, οὐχὶ δι’ ἁπλῆς αὐξήσεως κατὰ 20 ἢ 25% τοῦ μισθοῦ τῶν δημοδιδασκάλων, — διότι δὲν θὰ ἐλύετο τὸ πρόβλημα, καθόσον θὰ παρέμενον αἱ ἀδικίαι —, ἀλλὰ διὰ βασικωτέρας καὶ ριζικωτέρας ἀντιμετωπίσεως τοῦ ζητήματος. Οἱ δημοδιδάσκαλοι ἐζήτουν καὶ ζητοῦν νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον, ὁ ὁποῖος ἐνόμισαν ὅτι εἶναι ὁ Παράδεισος. Εἶναι θρυλικὴ ἡ ἐπιθυμία τῶν δημοδιδασκάλων νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸν νόμον αὐτόν. Ἀλλ’ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ μελετήσῃ πλέον ἐπισταμένως καὶ βαθύτερον τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον θὰ πεισθῇ ὅτι τὸ ζήτημά των δὲν λύεται διὰ τῆς εἰσαγωγῆς εἰς τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον. Διὰ τοῦτο ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον, τὸν ὁποῖον θὰ σχετίσω μὲ τὰ αἰτήματα τῶν δημοδιδασκάλων. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐπὶ Κυβερνήσεως Βενιζέλου, τῇ εἰσηγήσει τοῦ μακαρίτου Ρέπουλη, ἀπεφασίσθη ἵνα ὁμοιομόρφως κανονισθῇ ἡ μισθοδοσία τῶν ὑπαλλήλων τῶν Ὑπουργείων. Διότι παρετηρεῖτο ὅτι ὁ Γραμματεὺς τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης ὁ ὁποῖος ἐλάμβανε π.χ. 200 δραχμὰς τὸν μῆνα, ὑπερτέρει εἰς τὴν μισθοδοσίαν τοῦ ὁμοιοβάθμου του ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος ἐλάμβανεν 170 μόνον δραχμάς, καὶ διὰ τοῦτο, ψηφισθέντος τοῦ πανυπαλληλικοῦ νόμου, ἐγένετο ἀφομοίωσις τῶν μισθῶν τῶν ὑπαλλήλων ὅλων τῶν βαθμῶν δι’ ὅλα τὰ Ὑπουργεῖα. Ἀλλ’ ἐν τῷ νόμῳ τούτῳ ὑπῆρχε μειονέκτημά τι τὸ ὁποῖον ἔβαλε τὰ σπέρματα τῆς κακῆς του λειτουργίας, διότι ὥρισεν ὅτι, ὅταν ὁ ὑπάλληλος παραμείνῃ ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν εἰς τὸν ἴδιον βαθμόν, δὲν ἠμπορεῖ νὰ αὐξηθῇ ἡ μισθοδοσία του, ἐκτὸς ἂν δημιουργηθῇ βαθμὸς ἀνώτερος, ἐπειδὴ δὲ οἱ βαθμοὶ εἶναι ὡρισμένοι εἰς τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον, εἶναι ὀργανικοί, δι’ αὐτὸ ἡ Πολιτεία εὑρέθη πρὸ τῆς πιέσεως τῶν ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι εἶχον 15 χρόνια εἰς τὸν ἴδιον βαθμόν, οἱ ὁποῖοι ἐζήτουν ἢ νὰ δημιουργηθῇ μία θέσις ἀνωτέρα διὰ νὰ προαχθοῦν ἢ νὰ ὀνομασθοῦν εἰς ἕνα ἀνώτερον βαθμὸν καὶ νὰ ἐκτελοῦν τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ κατωτέρου βαθμοῦ. Καὶ οὕτω μὲ τὴν μέθοδον αὐτὴν λόγῳ τοῦ μειονεκτήματος τοῦ νόμου μετὰ πάροδον 15 ἐτῶν εἰσερχόμενοι εἰς τὰ Ὑπουργεῖα θὰ χαιρετῶμεν δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ ὅλους τοὺς ὑπαλλήλους Τμηματάρχας καὶ Διευθυντάς, οἱ ὁποῖοι ὅμως θὰ ἐκτελῶσι τὴν ὑπηρεσίαν γραφέως. Θὰ ἦσαν δηλαδὴ ὅλοι στρατηγοὶ κατὰ τὸ παράδειγμα τῶν στρατηγῶν καὶ τῶν ναυάρχων τῆς Ἁϊτῆς. Ἐὰν κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν τῶν δημοδιδασκάλων εἰσήγομεν καὶ τούτους εἰς τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον, θὰ ἤμεθα ἠναγκασμένοι νὰ συμπιέσωμεν ὅλας τὰς κατηγορίας τῶν δημοδιδασκάλων, αἱ ὁποῖαι ἀνέρχονται εἰς 20, εἰς 2–3 βαθμοὺς τῆς ἱεραρχίας τοῦ πανυπαλληλικοῦ νόμου, διότι οἱ δημοδιδάσκαλοι μὴ ἔχοντες δίπλωμα τοῦ Πανεπιστημίου δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προσαρμοσθοῦν εἰς ὅλους τοὺς βαθμοὺς τοῦ πανυπαλληλικοῦ νόμου, ἀλλὰ μόνον εἰς δύο ἕως τρεῖς: θὰ ἦτο δηλαδὴ δι’ αὐτοὺς ὁ πανυπαλληλικὸς νόμος ἡ κλίνη τοῦ Προκρούστου. Τοιουτοτρόπως δὲ αἱ ἀνισότητες καὶ ἀδικίαι τοῦ παρελθόντος θὰ ἐδιπλασιάζοντο. Δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρησε σκόπιμον νὰ μὴ εἰσαγάγῃ εἰς τὸν πανυπαλληλικὸν νόμον τοὺς δημοδιδασκάλους, ἀλλὰ νὰ ὑποβάλῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως νομοσχέδιον διὰ τοῦ ὁποίου νὰ αὐξάνεται ἀφ’ ἑνὸς ὁ μισθὸς τῶν δημοδιδασκάλων ὅλων, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ αἴρωνται αἱ ἀδικίαι καὶ ἀνισότητες τοῦ παρελθόντος. Τὸ νομοσχέδιον δὲ τοῦτο ἀποτελεῖ ἓν σύστημα, τὸ καλούμενον «σύστημα τῶν δέκα τριετιῶν». Δηλαδὴ καθορίζεται διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἷς βασικὸς μισθὸς διὰ τοὺς δημοδιδασκάλους ὅλων τῶν κατηγοριῶν ἐκ 400 δραχμῶν τὸν μῆνα, δίδεται δὲ κατὰ τριετίαν μία αὔξησις 40 δραχμῶν, ἤτοι τὸ ⅒ τοῦ μισθοῦ, ἡ ὁποία θὰ ἐξακολουθῇ ἐπὶ 10 τριετίας, εἰς τρόπον ὥστε ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ἔχῃ 30 ἐτῶν ὑπηρεσίαν θὰ λαμβάνῃ μισθὸν διπλάσιον τοῦ βασικοῦ, ἤτοι 800 δραχμάς. Πλὴν τούτου τὸ νομοσχέδιον καταργεῖ τὴν διάκρισιν τῶν πρωτοβαθμίων, δευτεροβαθμίων καὶ τριτοβαθμίων, ἡ ὁποία εἶναι ἀντεπιστημονικὴ καὶ ἄδικος. Καὶ ἀφίνομεν ὅλους ὑπὸ τὸν ὑψηλὸν τίτλον τοῦ δημοδιδασκάλου. Πλὴν τούτου τὸ νομοσχέδιον καθορίζει καὶ ποινὰς δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀνίκανοι ἢ ὀκνηροί. Ἐὰν ὁ Ἐπιθεωρητὴς π.χ. δι’ ἐκθέσεώς του ὑποδείξῃ ὅτι εἷς δημοδιδάσκαλος εἶναι ἀμελής, αὐτὸς μένει στάσιμος δι’ ἓν ἢ δύο ἔτη καὶ ἀντὶ νὰ πάρῃ τὴν προσαύξησιν εἰς τρία ἔτη τὴν παίρνει εἰς πέντε ἔτη. Ἐπὶ πλέον ἀμείβει καὶ τοὺς ἱκανοὺς δημοδιδασκάλους, διότι ὑπάρχει διάταξις καθ’ ἥν, ἐὰν εἷς δημοδιδάσκαλος εἰς τὴν περιφέρειάν του συντελῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν κοινωφελῶν ἔργων, διατηρῇ τὸ σχολεῖον εἰς καλὴν κατάστασιν, συμβάλλῃ εἰς τὴν δημιουργίαν ἀγροκηπίου, δείξῃ δείγματα τῆς ἐπιστημονικῆς του μορφώσεως δι’ ἐπιστημονικῶν βιβλίων, αὐτὸς βραβεύεται τῇ ἐγκρίσει τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ λαμβάνει χιλιόδραχμον γέρας. Μὲ τὸ σύστημα αὐτὸ τῶν 10 τριετιῶν ἀφ’ ἑνὸς μὲν αὐξάνεται ἡ μισθοδοσία ὅλων τῶν σημερινῶν δημοδιδασκάλων κατὰ 25% κατὰ μέσον ὅρον, ἀφ’ ἑτέρου δὲ δίδεται ἡ ἐλπὶς εἰς τοὺς δημοδιδασκάλους ὅπως, ἐφόσον μένουν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, λαμβάνουν πάντοτε μικρὰν αὔξησιν μισθοῦ, ἧς ἕνεκα θὰ παραμένουν ἐν αὐτῇ περισσότερον χρόνον. Ἀλλὰ τὸ ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν, κύριοι συνάδελφοι, σύστημα ἐνδιαφέρει τοὺς δημοδιδασκάλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ εἰσέλθουν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Τώρα πρέπει νὰ φροντίσωμεν καὶ διὰ τοὺς ὑπάρχοντας· ὄχι μόνον νὰ αὐξήσωμεν κατὰ ἕνα ποσοστὸν τὸν μισθόν των, ὅπως εἴπομεν, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐλαττώσωμεν τὰς ἀνισότητας καὶ τὰς ἀδικίας τὰς προελθούσας ἐκ τῆς κακῆς πολιτικῆς τοῦ παρελθόντος. Τοποθετοῦμεν οὕτως εἰς τὸ σύστημα τῶν 10 τριετιῶν ὅλους τοὺς ὑπάρχοντας δημοδιδασκάλους δίδοντες αὔξησιν εἰς ὅλους 25% καὶ ταυτοχρόνως ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ αἴρονται αἱ ἀδικίαι, οὕτως ὥστε στενεύομεν τὴν κλίμακα τῶν διαφόρων κατηγοριῶν, μὴ δίδοντες εἰς αὐτοὺς ὅλας τὰς τριετίας, καὶ διότι θὰ ὑπεβάλλομεν τὸ δημόσιον Ταμεῖον εἰς δαπάνας πλέον τῶν 100 ἑκατομμυρίων, ἀλλὰ καὶ διότι θὰ ἐδημιουργοῦμεν ἀνισότητας καὶ ἀδικίας περισσοτέρας. Στενεύομεν λοιπὸν τὰ ὅρια τῆς κλίμακος καὶ ἀντὶ νὰ ἔχωμεν εἴκοσι κατηγορίας δημοδιδασκάλων διαφερούσας ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν μισθοδοσίαν ἀλλήλων, διὰ τοῦ ὑπὸ κρίσιν νομοσχεδίου συμπτύσσομεν αὐτὰς τὰς εἴκοσιν εἰς ἑπτὰ μόνον κατηγορίας. Κατὰ τοιοῦτον τρόπον αἴρομεν τὰς ἀδικίας ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ, αὐξάνομεν τὴν μισθοδοσίαν τὴν σημερινὴν καὶ ἑπομένως αἴρομεν τὸ ψυχικὸν αἴτιον τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τοὺς δημοδιδασκάλους κατατρίβοντας τὸν περισσότερον καιρόν των εἰς τὸ νὰ συζητοῦν καὶ νὰ συνέρχωνται εἰς Συνομοσπονδίας καὶ Συλλόγους, νὰ γκρινιάζουν καὶ νὰ παραπονῶνται ὅτι ἀδικοῦνται, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον συμβάλλει τὰ μέγιστα ὅπως ὁ δημοδιδάσκαλος μὴ προσαρμόζεται ἀπερισπάστως εἰς τὰ ὑψηλά του καθήκοντα εἰς βάρος τῆς ἐργασίας τοῦ Λαϊκοῦ Σχολείου, μὴ δυναμένου οὕτω νὰ δώσῃ τοὺς καρποὺς οὓς πρέπει νὰ δώσῃ, ἤτοι τὴν στοιχειώδη πνευματικὴν τροφὴν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι συμφώνως πρὸς τὴν ἀπόφασίν της ἐνίσχυσα τὴν ἐπὶ τῆς Γεωργίας κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἀγροτικοῦ νομοσχεδίου διὰ τῶν κ.κ. Γ. Καφαντάρη, Λ. Μιχαλακοπούλου, Ἀλ. Μυλωνᾶ, Ι. Τσιριμώκου, Ι. Κανναβοῦ, Ν. Ἀβραάμ, Π. Μερλοπούλου, Λ. Μάρκου, Β. Ἰακωβάκη, Ε. Μαλαμίδα, Λ. Μπιράκη, Ι. Πασαλίδη, Ν. Κοντολέοντος, Μ. Κοθρῆ, Σ. Γεωργιλαδάκη, Δ. Μπότσαρη, Ν. Καλέλλη, Θ. Χαβίνη, Γ. Μόδη, Γ. Τζώρτζη, Ι. Κοντοβίνα, Π. Ζωγράφου, Γ. Βοραζάνη, Α. Παπαδάτου, Φ. Μανουηλίδη καὶ Δ. Ἐλευθεριάδη. Ἐπίσης τὴν Ἐπιτροπὴν διὰ τὰ Μουσουλμανικὰ κτήματα διὰ τῶν κ.κ. Ι. Κοντοβίνα, Κ. Ταλιαδούρου, Μ. Λαίλιου, Ὅμ. Πανταζίδη, Ι. Σάϊα καὶ Ν. Κωνσταντοπούλου. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν Ἐπερωτήσεων Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Φίλανδρος.

§6Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Ἀπὸ τῆς ἀποφράδος ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπιπτεν ἀσπαῖρον τὸ Βυζάντιον καὶ ὑπεδουλοῦτο σφαδάζων ὁ Ἑλληνισμός, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἀκριβῶς ἐκείνης ἤρχισε νὰ κυοφορῆται ἐν τῇ ψυχῇ καὶ ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ δουλουμένου Γένους ἡ τολμηρὰ ἰδέα τῆς λυτρώσεως. Καὶ μετὰ ἔτη μακρὰ μαύρης καὶ στυγνῆς δουλείας κατ’ ἐπανάληψιν ἡ στενάζουσα φυλὴ ἐπεχείρησε ν’ ἀποσείσῃ καὶ ν’ ἀποτινάξῃ τὸν βάρβαρον ζυγόν. Ἐπανειλημμέναι ὅμως στάσεις κατεπνίγησαν τραγικῶς διὰ σιδήρου καὶ πυρὸς τοῦ τρομεροῦ δυνάστου, ἕως ὅτου ἐπέστη ἐπὶ τέλους τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου καὶ τὸ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης φαινομενικῶς μόνον ἐφησυχάζον γαλανὸν κῦμα τοῦ ἑλληνικοῦ γιαλοῦ ἐξαγριωθὲν ἐπέπεσεν ἀκάθεκτον κατὰ τοῦ μαύρου τουρκικοῦ ὀγκολίθου κραυγάζον ἀπειλητικῶς: «Μέριασε, βράχε, νὰ διαβῶ!...». Τὸ τί ἐπηκολούθησε μετέπειτα εἶναι μία ἀγωνιώδης ἐθνικὴ περιπέτεια, γνωστὴ ἀπὸ τὴν Ἱστορίαν. Μετὰ ἔτη 8, ἀνίσου πάλης καὶ ἀγῶνος ἀμφιρρόπου, μία μικρὰ γωνία τῆς ἀλυτρώτου Ἑλληνικῆς γῆς ἠλευθεροῦτο. Ὤ! πῶς ἐπλήρωσε τὸ ἐν τῇ δουλείᾳ ἐναπομεῖναν Γένος τὰ ἐλευθέρια ἐκεῖνα τῆς Ἑλλάδος! Ἐδῶ κάτω παντοῦ καπνίζοντα ἐρείπια. Ἐκεῖ ἐπάνω ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον χαλασμός, φωτιά, σχοινί, τρομάρα!... Ὁπωσδήποτε ὅμως εἶχον πλέον οἱ ραγιάδες μίαν γωνίαν ἐλευθέραν, διὰ τὴν ὁποίαν ἐσεμνύνοντο καὶ εἰς τὴν ὁποίαν διωκόμενοι κατέφευγον. Ἔκτοτε ἀνεγράφη εἰς τὸ ἑλληνικὸν λεξιλόγιον καὶ ἐπολιτογραφήθη εἰς τὸ ἐθνικὸν δίκαιον ὑπὸ τὴν νέαν αὐτῆς ἐκδοχὴν ἡ τραγικὴ λέξις πρόσφυξ. Πρόσφυγας εἶχεν ἀνέκαθεν τὸ πολυπαθὲς ἡμῶν Ἔθνος. Ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων, ἀπὸ τῶν ἡρωϊκῶν ἀκόμη χρόνων εἶχεν ἡ Ἑλλὰς πρόσφυγας ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν, ἐκ τῶν ἀποικιῶν πρὸς τὰς μητροπόλεις καὶ τἀνάπαλιν. Καὶ χωρὶς ν’ ἀπαριθμήσω ὅλας τὰς ἐποχὰς καὶ ὅλας τὰς προσφυγικὰς κατηγορίας θέλω ἀρκεσθῆ εἰς τὴν πρόσφατον, τὴν καὶ τραγικωτέραν, προσφυγικὴν ἱστορίαν. Ἐκτὸς ὅμως τῆς κατηγορίας τῶν προσφύγων ἡ ἐλευθέρα αὕτη γωνία εἶχε καὶ τὴν τάξιν τῶν ἐθνικῶν προσκυνητῶν, οἱ ὁποῖοι διὰ μυρίων μέσων κατερχόμενοι ἐνταῦθα ὡς προσκυνηταὶ τῶν ἐθνικῶν χωμάτων ἐπέστρεφον παραλαμβάνοντες μεθ’ ἑαυτῶν ὡς εὐλαβῆ ἀνάμνησιν θραύσματα μαρμάρων καὶ εἰκόνας συμβολικῶν παραστάσεων, τὰς ὁποίας ἐπιμελῶς ἐφύλαττον ὄπισθεν τῶν εἰκονοστασίων των. Καὶ ἀνεπτύχθη σὺν τῷ χρόνῳ εἰς βαθμὸν τοιοῦτον τὸ ἐθνικὸν φρόνημα τῶν θρησκολήπτων ραγιάδων, ὥστε νὰ προτιμῶσιν ἤδη οὗτοι νὰ ἐπισκέπτωνται μᾶλλον τὸν Παρθενῶνα παρὰ τὴν Σιών, τὸ ἐθνικὸν βάπτισμα τῶν Ἀθηνῶν παρὰ τὸ βάπτισμα τοῦ Ἰωάννου!... Τοιουτοτρόπως ἔζων οἱ σκλάβοι ἔχοντες τὸν νοῦν καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν καρδίαν ἐστραμμένην πάντοτε πρὸς τὴν γωνίαν ταύτην, εἰς ἑκάστην κίνησιν τῆς ὁποίας ἔσπευδον διὰ μέσου μυρίων κινδύνων νὰ τάσσωνται εἴτε κατὰ πυκνὰς εἴτε κατ’ ἀραιὰς φάλαγγας παρὰ τὸ πλευρόν της ἐναντίον τοῦ δυνάστου. Ποῖον κίνημα ἢ ποία ἐπανάστασις ἢ ποῖος πόλεμος ἑλληνοτουρκικὸς δὲν ἔφερε παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν ἐλευθέρων Ἑλλήνων τοὺς ἀλυτρώτους ἀδελφούς των; Ὤ! πῶς ἐπλήρωνον οἱ ἄλλοι σκλάβοι τὰς ὡραίας, ὁμολογουμένως, αὐτὰς χειρονομίας τῶν ζωηρῶν ἀδελφῶν των! Οἱ Βαλκανικοὶ πόλεμοι, ἀναπτερώσαντες ἔτι ζωηρότερον τὸ φρόνημα τῶν ἀλυτρώτων, ἐκίνησαν εἰς πλέον ἔκδηλον συμμετοχὴν αὐτοὺς εἰς τὴν ἔκλαμπρον ἐκείνην ἐθνικὴν ἐποποιίαν. Μετὰ τὴν ἀνακωχὴν καὶ τὴν εἰρήνην ἐνομίζομεν ὅτι οἱ δυνάσται—κατόπιν μάλιστα καὶ τῆς περιποιήσεως τῆς ὁποίας ἔτυχον οἱ Τοῦρκοι αἰχμάλωτοι ἐνταῦθα—δὲν θὰ εἶχον πλέον τὸ θάρρος ὡς ἡττημένοι νὰ προσατενίζωσιν, ὡς ἄλλοτε, ἰταμῶς καὶ ἀγερώχως τοὺς ἀδελφοὺς τῶν νικητῶν.

§7Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι δύνασθε νὰ πραγματευθῆτε τὸ προσφυγικὸν ζήτημα χωρὶς νὰ κάμετε διαδρομὰς εἰς ἱστορικὰ ζητήματα θίγοντα τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν καὶ νομίζω ὅτι εἶναι λίαν σκόπιμον ν’ ἀποφύγωμεν. (Ψίθυρος διαμαρτυρίας ἐκ μέρους πολλῶν πληρεξουσίων). Ἐγὼ σᾶς κάμνω μίαν ἁπλῆν σύστασιν.

§8Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅπως ἐκφράσω τὴν λύπην μου διὰ τὴν ἐπιδεικνυομένην ἀπέναντι τῶν Τούρκων ἄκραν εὐθιξίαν καὶ ὑπερευαισθησίαν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀκούονται σχεδὸν μέχρι τῆς αἰθούσης ταύτης αἱ οἰμωγαὶ τῶν καταδυναστευομένων ἀδελφῶν μας, οἱ ὁποῖοι παραμένουν δυστυχῶς ἀκόμη ἐν Τουρκίᾳ αἰχμάλωτοι... (Χειροκροτήματα).

§9Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἂν νομίζετε ὅτι ὁ ἰδικός μας πόνος εἶναι μικρότερος, σφάλλεσθε. Ἀλλὰ θὰ ἤθελον νὰ εἶναι σκοπιμωτέρα ἡ διεξαγωγὴ τῆς συζητήσεως.

§10Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι ἐντὸς ὀλίγων δευτερολέπτων ἔφθασα ἀπὸ τῆς Ἁλώσεως εἰς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ἄλλωστε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεπτύχθησαν τόσα ζητήματα προσωπικὰ καὶ πάρεργα, χωρὶς νὰ διαμαρτυρηθῶμεν. (Χειροκροτήματα). Ὅταν συνεζητεῖτο τὸ ζήτημα αὐτὸ εἰς τὴν Γʹ Συντακτικὴν Συνέλευσιν, δὲν ἐσηκώθη ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ μᾶς φιμώσῃ τότε.

§11Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Εὑρισκόμεθα τότε εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν.

§12Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Δὲν ἔθιξα τόσον πολὺ τὴν εὐθιξίαν καὶ τὴν εὐαισθησίαν τῶν Τούρκων. Ἔλεγον λοιπόν, κύριοι, ὅτι οἱ Τοῦρκοι δὲν θὰ ἐτόλμων νὰ μᾶς ἀντικρύσουν ὡς ἄλλοτε θρασέως. Ὁποία πλάνη! Μὴ δυνηθέντες νὰ καταβάλωσι τὴν ἀπαράμιλλον γενναιότητα τοῦ ἐνδόξου Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ οἱ Τοῦρκοι τὸν ἡρωισμὸν αὐτῶν ἤρχισαν νὰ ἐπιδεικνύωσιν ἀπέναντι τοῦ ἐν Τουρκίᾳ φιλησύχου καὶ ἀόπλου Ἑλληνικοῦ στοιχείου. Καὶ τότε ἐξερράγησαν οἱ ἀνθελληνικοὶ διωγμοὶ ἐν Θράκῃ καὶ κατόπιν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ὁπότε καὶ ἤρχισεν ἡ κάθοδος τῶν πρώτων προσφυγικῶν καραβανίων ἐν Ἑλλάδι. Εἰς τὴν δημιουργίαν τῆς τραγικῆς ἐκείνης καταστάσεως οὐκ ὀλίγον συνετέλεσε καὶ αὐτὴ ἡ ἐπίσημος Ἑλλὰς διὰ τῶν ἑκάστοτε ἀντιπροσώπων της. Διαρκῶς χειμαζόμενον τὸ δουλεῦον Γένος κατώρθωνεν ἐν τούτοις νὰ διαπλέῃ ἀσφαλῶς διὰ μέσου ἀγρίων τουρκικῶν τρικυμισμῶν, ἐπιμελῶς περισῷζον ἐκ τῆς ἐκκλησιαστικῆς κιβωτοῦ τὰ θρησκευτικὰ καὶ ἐθνικὰ αὐτοῦ τιμαλφῆ καὶ ἰδεώδη. Ἐν τῷ μεταξὺ ἤρχισαν καταφθάνοντες ἐντεῦθεν νέοι ζωηροὶ ναύκληροι, οἱ ὁποῖοι ἐπέμενον ὅπως ἀναπτύξῃ τὸ βραδυποροῦν ἱερὸν σκάφος ὅλην αὐτοῦ τὴν ταχύτητα. Εἰς τοὺς ἐνδοιασμοὺς ἡμῶν περὶ ἐνδεχομένης ἐκρήξεως τῶν λεβήτων οἱ τολμηροὶ πλοίαρχοι ἀντέταξαν ὡς ἀγαθὸν ἄγγελον τὴν ὑψηλὴν προέλευσιν τῆς παρουσίας των καὶ ὡς σανίδα σωτηρίας τὴν ἄγρυπνον ἐπίβλεψιν καὶ φροντίδα τῆς ἐλευθέρας των Πατρίδος. Ὑπηκούσαμεν ἀνεπιφυλάκτως. Πλὴν δὲν ἐπροφθάσαμεν νὰ διανύσωμεν ὀλίγα μίλλια καὶ ἠγέρθη τοιοῦτος κλύδων ἐν πλῷ, ὥστε νὰ ἐπισυμβῇ ὅ,τι ἀκριβῶς περιδεεῖς ἐμαντεύσαμεν. Οἱ λέβητες παταγωδῶς ἐξερράγησαν, ἡ δὲ σεμνή ὁλκὰς ἤρχισε νὰ βυθίζηται αὔτανδρος. Τὸ μοιραῖον ἐπῆλθε. Καὶ τότε ἐπλημμύρησαν τὰ φωτεινὰ ἀκρογιάλια τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ ἀπείρους ναυαγούς, ζητοῦντας περίθαλψιν καὶ προστασίαν. Ἦσαν οἱ δύσμοιροι πρόσφυγες, οἱ ὁποῖοι κατὰ μυριάδας ἐξεχύθησαν ἀνὰ τὴν ἐλευθέραν Ἑλληνικὴν γῆν. Ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ὁλόκληρος ὁ δυστυχὴς κόσμος ἀντίκρυσεν ἐνταῦθα ἀμέριστον τὴν συμπάθειαν τῶν ἐλευθέρων ἀδελφῶν του καὶ ζωηρὰν τὴν πρόνοιαν τῶν κυβερνώντων. Ἡ εὐγνωμοσύνη τῶν περιθαλπομένων ἐστρέφετο ἀτέρμων πρὸς τοὺς ὁμαίμονας ἀδελφούς των, οἱ ὁποῖοι προθύμως καὶ ἀγογγύστως ἐταλαιπωρήθησαν χάριν ἡμῶν. Ἄγνωστοι ὅμως εἰς τὰ θύματα ἐκεῖνα τοῦ οἰκτροῦ ναυαγίου πολιτικαὶ διαφοραὶ καὶ κομματικαὶ δολοπλοκίαι ἤρχισαν νὰ ἐκσπῶσιν εἰς βάρος ἐκείνων, διότι ἔδωκαν πίστιν καὶ ἀφοσίωσιν εἰς τὸν ἐπαγγελλόμενον τὴν θριαμβευτικὴν ἐπάνοδον αὐτῶν εἰς τὰς ἑστίας των. Καὶ τότε ἄλλοι μὲν ἐκ τῶν ζωηρῶν ναυκλήρων, τοὺς ὁποίους ἐγνωρίσαμεν ἄλλοτε εἰς τὰ σκλαβωμένα μέρη, μᾶς ἠγνόησαν, ἄλλοι μᾶς ἐμίσησαν καὶ ἄλλοι μᾶς... κατεδίωξαν! Ὁ λαός, ὁ φιλάδελφος Ἑλληνικὸς λαός, διαιρεθεὶς καὶ οὗτος ὑπὸ τῶν πολιτευομένων εἰς ἀντιμαχόμενα στρατόπεδα, ἐστράφη μέρος μὲν αὐτοῦ ὑπὲρ ἡμῶν, μέρος δὲ ἀδυσωπήτως ἐναντίον μας. Εἶναι ἀφάνταστος ἡ πικρία τὴν ὁποίαν ἐποτίσθημεν τότε. Εὐτυχῶς ὅτι ἡ ἐξέλιξις τῶν ἐθνικῶν γεγονότων δὲν ἐβράδυνε καὶ μετὰ τεσσάρων ἐτῶν προσφυγικὴν ζωὴν ἐνταῦθα ἐπανηρχόμεθα θριαμβικῶς εἰς τὰ ἐγκαταλειφθέντα ἐδάφη μας. Ἐκεῖ εὕρομεν κατηρειπωμένους τοὺς ἐφεστίους ἡμῶν βωμοὺς καὶ πρόδηλα ἀκόμη τὰ ἴχνη τῆς βαρβάρου καταστροφῆς. Καὶ τὰ ἐρείπια ὅμως ἐκεῖνα ἠκτινοβόλουν ὡραῖα κάτω ἀπὸ τὴν ὑπερηφάνως πλαταγίζουσαν κυανόλευκον. Πλὴν τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν χαρὰν καὶ τὴν ἐλευθερίαν ἐπὶ πολὺ νὰ χαρῶμεν δὲν ἠξιώθημεν. Βάσκανος μοῖρα ἐφθόνησε τὴν εὐτυχίαν ἡμῶν καὶ μετ’ ὀλίγον νέα, κατὰ πολὺ τῆς πρώτης χείρων, νεροποντὴ μᾶς ἐξέβραζε καὶ πάλιν ναυαγοὺς εἰς τὰ παράλια τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Αὐτὴν τὴν φορὰν ἡ καταστροφὴ ὑπῆρξε πλήρης. Τελεία ἐκρίζωσις παντὸς Ἑλληνικοῦ ἐκ τῶν προγονικῶν ἡμῶν ἐδαφῶν καὶ ὑπὸ τὰς πλέον τραγικὰς καὶ ἀπανθρώπους συνθήκας τὰς ὁποίας ἔχει ν’ ἀναγράψῃ ἡ παγκόσμιος Ἱστορία. Οὕτως ἡ τεραστία συμφορὰ ἦτο τελεία καὶ ἀνεπανόρθωτος· τὴν προείδομεν καὶ τὴν προείπομεν εἰς τοὺς τότε κυβερνῶντας. Δυστυχῶς δὲν εἰσηκούσθημεν. Μάτην οἱ τότε πληρεξούσιοι τῆς σκληρῶς σφαγιασθείσης Ἀνατολικῆς Θράκης ἔκρουσαν κατ’ ἐπανάληψιν ἰδιαιτέρως καὶ ἐπισήμως ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης τὸν κώδωνα τοῦ ἐθνικοῦ κινδύνου. Ἡ φωνὴ αὐτῶν ἀπεπνίγετο ἑκάστοτε ὑπὸ τῶν ἀπειλητικῶν κραυγῶν καὶ τῶν ἀντεθνικῶν ἐπιθέσεων τῆς κυβερνώσης ἀντιπάλου μερίδος. Καὶ τὸ μοιραῖον ἐπῆλθεν ἀμείλικτον, ἀδυσώπητον!... Μήπως παρίσταται ἀνάγκη νὰ ἐκτεθῶσι γνωστὰ τραγικὰ γεγονότα, εἰς ἑκάστην ἀνάμνησιν τῶν ὁποίων σύσσωμον τὸ Πανελλήνιον κρύπτει ἐξ ἐθνικῆς αἰσχύνης τὸ πρόσωπον καὶ αἰσθάνεται θρόμβους αἵματος νὰ σταλάζῃ ἡ σπαρασσομένη καρδία του; Τρομόπληκτοι ὡς λαγωοὶ οἱ ἄχρι τῆς χθὲς ἀκόμη ἡρωικοὶ ἄνδρες τοῦ Μικρασιατικοῦ Μετώπου, ἄλλοι μὲν ταπεινωτικῶς παρεδίδοντο εἰς τὸν βάρβαρον ἐχθρόν, ἄλλοι δὲ ῥίπτοντες τὰ ὅπλα ἐτρέποντο εἰς ἄτακτον φυγήν. Καὶ ἔβλεπέ τις νέους, ἄνδρας, γέροντας, γυναικόπαιδα, συμφυρομένους ἐν ἐξάλλῳ ἀναβρασμῷ μετὰ πανικοβλήτων στρατιωτῶν, νὰ καταφθάνωσιν εἰς τὰ Μικρασιατικὰ παράλια καὶ ἐκεῖθεν νὰ διαπεραιοῦνται, ὅσοι ἠδυνήθησαν, εἰς τὰς νήσους καὶ τὰ παράλια τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος. Πρὸς τί ὅμως ν’ ἀφηγῶμαι θλιβερὰ γεγονότα καὶ ν’ ἀναξέω πληγὰς μήπω ἐπουλωθείσας; Ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ἐπῆλθε πλήρης καὶ ἤδη ἀντεμετωπίζομεν τὸν κίνδυνον τῆς Θράκης, εἰς τὴν ὁποίαν κατέφυγε μέγα μέρος τοῦ διασωθέντος στρατοῦ καὶ τῶν ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας ἀδελφῶν μας. Συντετριμμένοι, ἀλλόφρονες οἱ τότε ἀντιπρόσωποι τῆς Θράκης ἔσπευσαν νὰ ἀποταθῶσι πρὸς τὸν ἐν Εὐρώπῃ κ. Βενιζέλον, εἰς τὸν ὁποῖον ἡ ἐκ τῶν ἐρειπίων τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς ἀνατείλασα Ἐπανάστασις τῆς Χίου καὶ τῆς Μυτιλήνης εἶχεν ἤδη ἀναθέσει τὴν ὑπεράσπισιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἡ ἀνακωχὴ τῶν Μουδανιῶν καὶ ἡ ἀπάντησις τοῦ κ. Βενιζέλου δὲν ἦσαν εὐμενεῖς διὰ τὴν Θράκην. Καὶ ἡ ὡραία καὶ εὔφορος ἐκείνη Χώρα κατεδικάζετο, ὡς ἄλλη Ἰφιγένεια, εἰς τὸν βωμὸν τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς. Καὶ προσεπάθησαν οἱ δυστυχεῖς Θρᾷκες νὰ παρασκευάσωσιν ἄμυναν τῆς Χώρας των, ἀλλ’ εἰς μάτην· ἡ καταδίκη ἐγένετο καὶ ἡ Θράκη ἐπεδικάζετο εἰς τοὺς Τούρκους. Ριγῶ ἀκόμη ὁσάκις ἐνθυμοῦμαι τὸ ἀπαιτητικὸν· εἰς τοὺς ἀγωνιῶντας Θρᾷκας πληρεξουσίους τραγικὸν τηλεγράφημα τοῦ κ. Βενιζέλου: «Ἐκκενώσατε ὡς τάχιστα Θράκην, διότι οὔτ’ ἐγὼ δύναμαι νὰ ἐμπιστευθῶ εἰς οὐδεμίαν ἐγγύησιν τὴν ἀσφάλειαν τῶν Θρακῶν. Μόνον κατώρθωσα νὰ ἐπιτύχω τὴν παραμονὴν τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Θρακικῆς Χερσονήσου Καλλιπόλεως, ἐργάζομαι δὲ ὅπως ἐπιτύχω τὴν κάθοδον καὶ παραμονὴν ἐν αὐτῇ καὶ ἄλλων Θρακῶν». Τοιουτοτρόπως, κύριοι συνάδελφοι, ἀπωλέσθη καὶ ἡ Ἀνατολικὴ Θράκη, σφαγιασθεῖσα ὡς ἄλλη Ἰφιγένεια εἰς τὸν βωμὸν τῆς διπλωματίας.

§13Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Θὰ ἐνθυμῆσθε ὅτι τὸν Μάρτιον τοῦ 1922, πέντε ἢ ἓξ μῆνας πρὸ τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, ὅταν εἶχον παρακληθῆ αἱ Δυνάμεις νὰ ἐξεύρουν τρόπον εἰρηνικῆς διευθετήσεως τῆς Ἑλληνοτουρκικῆς διαφορᾶς, εἶχον προτείνει τὴν ἀποχώρησιν τοῦ Στρατοῦ ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας καὶ τὴν παραχώρησιν τοῦ ἡμίσεος τῆς Θράκης εἰς τὴν Τουρκίαν. Πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ φαντασθῇ κανεὶς ὅτι, ἀφοῦ τοιαῦται ἦσαν αἱ προτάσεις πρὶν ὑποστῶμεν οἱανδήποτε ἧτταν εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ φαντασθῇ κανείς, ὅταν ὑπέστημεν τὴν καταστροφήν, ὅτι θὰ ἐσώζετο ἡ Θράκη; Ἐκτὸς τούτου ἡ ἀπώλεια τῆς Θράκης δὲν καθορίζεται χρονικῶς ἀπὸ τὸ τηλεγράφημα αὐτό, διότι εἶχεν ἀπολεσθῆ προηγουμένως. Μετὰ τὴν καταστροφὴν συνεκλήθη μία Διάσκεψις ἐν Παρισίοις, ἡ ὁποία ἀπεφάσισε τὴν παραχώρησιν ὁλοκλήρου τῆς Θράκης· ὥστε χρονικῶς θέλω νὰ εἴπω ὅτι ἡ παραχώρησις τῆς Θράκης ἐγένετο πρὶν ἢ ἐκραγῇ ἡ Ἐπανάστασις τῆς Χίου. Εὑρισκόμην τότε ἐν Παρισίοις, τὴν ἀπόφασιν δὲ ἐτηλεγράφησα εἰς τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα» καὶ ἔλεγον ὅτι οἱαδήποτε ἐλπὶς περὶ Θράκης ἀπωλέσθη. Διότι χρονικῶς μᾶς ἐνδιαφέρει νὰ γνωρίζωμεν πότε ἀπωλέσθη ἡ Θράκη.

§14Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν ἔχει τοῦτο καμμίαν σχέσιν μὲ τὴν τελείαν ἀπώλειαν τῆς Θράκης, διότι αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἀνεφέρατε εἶναι εἰς τὰς 10 Μαρτίου 1922· ἐδῶ ἔφθασεν ἡ ἀνακοίνωσις τῶν Δυνάμεων εἰς τὰς 13 Μαρτίου. Ἐκ τούτου δὲν ἕπεται ὅτι ἀπεκλείετο κάθε ἐνέργεια τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ κάμῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Θρακικοῦ λαοῦ διὰ νὰ σώσουν τὴν Θράκην. Αὐτὴ ἦτο μία προειδοποίησις ὅτι ὑπάρχει κίνδυνος διὰ τὴν Θράκην.

§15Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Εἶπον ὅτι τοιαῦται ἦσαν αἱ διαθέσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, δὲν ἐπῆλθον δὲ τὰ γεγονότα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐννοεῖτε, ὥστε νὰ διευκολύνετο ἡ κατάστασις. Ἐγὼ ἤθελα νὰ κανονίσω τὰ χρονικὰ ὅρια.

§16Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ ἀνεγνώσατε τὸ ἔγγραφον τοῦ κ. Βενιζέλου, διὰ τοῦ ὁποίου πολὺ φρονίμως προτρέπει ἡμᾶς τοὺς Θρᾷκας πληρεξουσίους ὄχι μόνον νὰ δεχθῶμεν τὴν ἀπώλειαν τῆς Θράκης, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιστατήσωμεν εἰς τὴν κηδείαν της, σᾶς ἀναφέρω ὅτι τὴν παραμονὴν τῆς ἀναχωρήσεως τοῦ κ. Κατεχάκη καὶ ἡμῶν διὰ τὴν Ἀδριανούπολιν ἔγινε μία συνεδρίασις εἰς τὸ Κέντρον τῶν Φιλελευθέρων καὶ ὁ κ. Κατεχάκης ἐπισήμως μᾶς ἀνήγγειλεν ὅτι πρέπει νὰ ἀναλάβωμεν αὐτὸ τὸ ὀδυνηρὸν καθῆκον νὰ ἐκκενώσωμεν τὴν Θράκην καὶ ἀνέγνωσε τὸ τηλεγράφημα τοῦ κ. Βενιζέλου. Νομίζω ὅτι τότε κάποιος πληρεξούσιος ἐσηκώθη καὶ εἶπε: «Πολὺ καλά, ἡ Θράκη ἔχει χαθῆ, ἀλλὰ ποῖος ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην τῆς ἐκκενώσεως καὶ τῆς μεταφορᾶς τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα;» Καὶ ὁ κ. Κατεχάκης ἀπήντησε τότε ὅτι «κύριοι, δὲν θὰ ὑπάγωμεν ἐκεῖ νὰ εἴπωμεν εἰς τὸν κόσμον ὅτι πρέπει νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰ σπίτια του». Ἀναφέρω αὐτὰ διότι εἴδομεν κάποιαν ἀστάθειαν εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Κυβερνήσεως. Εἴπομεν τότε «τί θὰ κάμωμεν; Ἐφόσον πρόκειται νὰ χαθῇ ἡ Θράκη, εἶναι ματαία πᾶσα προσπάθεια διατηρήσεως τῆς κατοχῆς καὶ ἑπομένως τοῦτο μόνον μένει εἰς ἡμᾶς, νὰ προστατεύσωμεν τοὺς πληθυσμούς, ὥστε ἡ ἐγκατάλειψις νὰ γίνῃ ὅσον τὸ δυνατὸν ἡσυχωτέρα, ἀλλὰ δὲν θὰ εἴπωμεν εἰς τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους ὅτι πρέπει νὰ ἐγκαταλείψουν τὰ σπίτια των. Τὴν 1ην Ὀκτωβρίου εὑρισκόμην εἰς Ραιδεστὸν καὶ ἐνῷ ὑπῆρχεν ἡ συμφωνία νὰ ἀφήσωμεν εἰς τὴν διάθεσίν του τὸν κόσμον ἂν θέλῃ νὰ ἀφήσῃ τὰ σπίτια του, διότι οὐδεμία Κυβέρνησις ἀνελάμβανε τὴν εὐθύνην τῆς μεταφορᾶς, εὑρίσκομεν ἐκεῖ διαταγὴν τοῦ κ. Νίδερ, διὰ τῆς ὁποίας ὑπεδεικνύετο εἰς τὰς διαφόρους ὑποδιοικήσεις ποίους δρόμους θὰ ἀκολουθήσουν οἱ κάτοικοι ἑκάστου χωρίου. Καὶ εἰς τὰς Σαράντα Ἐκκλησίας, ὅταν ἔφθασεν ὁ στρατηγὸς Τσιμικάλης, ἐξεφώνησε λόγον ἐντὸς τῆς Μητροπόλεως καὶ εἶπεν ὅτι οὐδεμίαν διαταγὴν ἔχομεν νὰ προτρέψωμεν τὸν κόσμον νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰ σπίτια του. Εὑρέθημεν ἑπομένως πρὸ μιᾶς τραγικῆς αὐτόχρημα καταστάσεως· ἀπὸ τὸ ἓν μέρος οἱ Ἀρχιστράτηγοι ἐξέδιδον διαταγὰς ἀπὸ ποῖον μέρος θὰ φύγουν οἱ ἄνθρωποι, ἀπὸ τὸ ἄλλο δὲ μέρος ὁ στρατηγὸς Τσιμικάλης προέτρεπε τοὺς ἀνθρώπους νὰ μὴ φύγουν. Οἱ ἄνθρωποι, κινούμενοι ὑπὸ τοῦ ἐνστίκτου των, εἶχον κατακλύσει τοὺς σιδηροδρομικοὺς σταθμούς. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. συνάδελφον ἂν τὴν στιγμὴν ἐκείνην ὑπῆρχε κάποιος ὑπεύθυνος, διότι πάντως, ἂν δὲν ὑπάρχῃ τώρα, θὰ ὑπῆρχε τότε. Διότι ἀπὸ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἀρχίζουν νὰ πεθαίνουν οἱ πρόσφυγες μέσα εἰς τὰ χωράφια τῆς Μακεδονίας.

§17Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. συνάδελφον, καὶ τέως καὶ νῦν, ὁ ὁποῖος συνεμαρτύρησε μετ’ ἐμοῦ κατὰ τὴν ἐκκένωσιν τῆς Θράκης, διότι ἀνέλαβε νὰ μὲ ἀνακουφίσῃ ἀφηγούμενος γεγονότα τὰ ὁποῖα μὲ τὴν ἰσχνήν μου φωνὴν θὰ ἔλεγον. Τὰ πράγματα ἔχουν ὡς τὰ ἐξεθέσατε, κύριε συνάδελφε. Ἀλλ’ ὁ τότε καὶ νῦν κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν ὑπέθεσεν ὅτι ἐγὼ κάμνω ἔλεγχον· ἐγὼ ἁπλῶς ἐξέθετα τὰ πράγματα, οὔτε ἤθελε νὰ κάμῃ ἔλεγχον ἀπέναντι ἐμοῦ ἐπὶ τῆς ἀκριβοῦς ἢ ἀνακριβοῦς ἐκθέσεως τῶν γεγονότων, ἁπλῶς ἤθελε νὰ δώσῃ μίαν συμπληρωματικὴν πληροφορίαν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, κ. Ὑπουργέ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἡ Θράκη ἀπωλέσθη, κύριοι, καὶ ἤθελον διὰ τῆς ἀναγνώσεως τῶν ἐγγράφων καὶ τηλεγραφημάτων αὐτῶν νὰ γνωρίσῃ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία καὶ δι’ αὐτῆς σύμπαν τὸ Πανελλήνιον ὅτι κατεβλήθησαν ὅσαι ἦτο δυνατὸν νὰ καταβληθῶσι προσπάθειαι, ἀλλ’ εἰς μάτην. Τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο ὅτι ἐφθάσαμεν καὶ διὰ δευτέραν φορὰν πάλιν πρόσφυγες καὶ ἡμεῖς οἱ Θρᾷκες, κατόπιν ἀπὸ τοὺς Μικρασιάτας ἀδελφούς μας. Καὶ ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξεκενοῦτο καὶ ἡ Θράκη, ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἤρχισε πλέον ὁ ἀγὼν ὁ προσφυγικός, ὁ ἀγὼν καὶ ἐκ μέρους τῶν προσφύγων, ἢ μᾶλλον ἡ ἀγωνία καὶ ὁ ἀγὼν ἐκ μέρους τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων πρὸς ἀντιμετώπισιν τῆς συμφορᾶς τῆς προσφυγικῆς. Τὸ θλιβερώτερον εἶναι ὅτι ἡ ἐκκένωσις τῆς Θράκης ἐγένετο ἀφοῦ ἀνεχώρησαν τὰ Ἑλληνικὰ στρατεύματα ἐκεῖθεν καὶ ἐξελιπαροῦμεν καὶ ἱκετεύαμεν καὶ τὴν Κυβέρνησιν τὴν τότε τὴν Ἐπαναστατικὴν καὶ τὸν κ. Βενιζέλον εἰς Εὐρώπην, τηλεγραφοῦντες ὅπως εἰ δυνατὸν παραμείνουν τὰ Ἑλληνικὰ στρατεύματα ἵνα ἀναχωρήσουν τὰ γυναικόπαιδα καὶ κατόπιν ἐκκενωθῇ ὑπὸ τῶν στρατευμάτων. Δυστυχῶς οὔτε τοῦτο δὲν ἐπετεύχθη καὶ ἔμειναν συμμαχικὰ στρατεύματα τὰ ὁποῖα ἐπροστάτευον ὁπωσδήποτε τοὺς πληθυσμούς, ἀναχωροῦντας ἐν ἀθλίᾳ καταστάσει ἀπὸ τὴν Θράκην, καὶ διότι δυστυχῶς δὲν ὑπῆρχον πλοῖα ἐπαρκῆ, ἢ καὶ ἂν ὑπῆρχον πλοῖα εἰς τὸν Πειραιᾶ δυστυχῶς δὲν προσεφέροντο προθύμως ὑπὸ τῶν ἐφοπλιστῶν, καὶ διότι μία γραμμὴ ὑπῆρχε σιδηροδρομικὴ διήκουσα δι’ ὅλης τῆς Θράκης. Καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ ἐκ τῶν πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι ἀπέμειναν ἐνταῦθα ὡς σύνδεσμος μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ κ. Βενιζέλου καὶ τῶν ἀναχωρησάντων εἰς Θράκην πληρεξουσίων, ἡ Ἐπιτροπὴ ἐκείνη ἐλάμβανεν ἀγωνιώδη τηλεγραφήματα ἀπὸ τοὺς Θρακικοὺς πληθυσμούς, οἱ ὁποῖοι, ἱκετεύοντες, ἔλεγον: «Ἀποστείλατε πλοῖα, ἀποστείλατε συρμούς, διότι κινδυνεύομεν νὰ πάθωμεν ὅ,τι ἔπαθον καὶ οἱ Μικρασιᾶται ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ». Τοιουτοτρόπως ἐγένετο καὶ ἡ ἐκκένωσις τῆς Θράκης καὶ Θρᾷκες καὶ Μικρασιᾶται ἐμείναμεν καὶ μένομεν ἔκτοτε ἐνταῦθα ὡς πρόσφυγες διὰ δευτέραν φοράν. Ὀφείλω καὶ πάλιν νὰ ὁμολογήσω, κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἐπαναστατικὴ μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσῃ πολλὰς δυσχερείας, δι’ ὧν μέσων ἠδύνατο, μὲ ὅλας τὰς ἀγαθὰς διαθέσεις καὶ προθέσεις. Καὶ ἐνθυμεῖσθε εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκετο ἡ Ἑλλὰς τότε. Εἶχε νὰ περισυλλέξῃ τὰ συντρίμματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, εἶχε νὰ ἐργασθῇ καὶ ν’ ἀγωνισθῇ διὰ τὴν ἀνασύνταξιν τῆς Χώρας, εἶχε νὰ παρασκευάσῃ Στρατόν, Στρατὸν οἷον δὲν εἶδεν ἴσως ἡ Ἑλλὰς καὶ εἶχε συγχρόνως νὰ διακανονίσῃ τὴν θέσιν αὐτῆς ἀπέναντι τῶν Συμμάχων καὶ Κρατῶν ὡς Ἐπανάστασις καὶ συγχρόνως εἶχε ν’ ἀντιμετωπίσῃ ὁλόκληρα καραβάνια προσφύγων, τὰ ὁποῖα εἶχον κατακλύσει ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν τὴν Ἑλλάδα καὶ τὰς παραλίας καὶ τὸ ἐσωτερικὸν αὐτῆς. Καὶ ἡ Κυβέρνησις τότε καὶ ὁ φιλάδελφος Ἑλληνικὸς λαός, πρὸς τὸν ὁποῖον αἰσθανόμεθα ἔτι ἀτέρμονα τὴν εὐγνωμοσύνην ἡμῶν, ἔπραξε περισσότερα ἀπὸ ὅ,τι ἠδύνατο καὶ ἔπρεπε νὰ πράξῃ. Αἱ ὠχραὶ ἐλπίδες ἂς μᾶς ἐπιτραπῇ νὰ κυριαρχῶσιν ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τῇ συνειδήσει ἡμῶν. Τὸ Ἔθνος τὸ Ἑλληνικὸν διὰ μέσου αἰώνων μακρῶν καὶ χιλιετηρίδων πολλὰς ὑπέστη τραγικὰς συμφορὰς τοιαύτας καὶ ὅμως οὐδέποτε ἀπέλιπεν αὐτῷ ἡ ἐλπίς, καὶ χωρὶς νὰ ἔχωμεν βλέψεις τοιαύτης φύσεως αὐτὴν τὴν στιγμὴν θὰ μᾶς ἐπιτραπῇ νὰ ἔχωμεν ὠχρὰν τὴν ἐλπίδα ταύτην εἰς τὴν ψυχὴν ἡμῶν. Καὶ ὅταν αἱ διαπραγματεύσεις περὶ Καραγὰτς ἐγίνοντο, θορυβημένοι οἱ τότε πληρεξούσιοι Θράκης ἐπέστησαν τὴν προσοχὴν τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως περὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ὑπογραφῇ ἡ Συνθήκη ἐκείνη ἡ τραγική, διότι ἡμεῖς ἐφρονοῦμεν ὅτι ἦτο ἓν εἶδος μανούβρας. Εἰς τὸ ζήτημα τοῦ Καραγὰτς οἱ Τοῦρκοι ἦσαν ἀμείλικτοι καὶ ἀνένδοτοι. Ἀναγνωρίζοντες τὴν δύναμιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, ὁ ὁποῖος ἐν μιᾷ στιγμῇ πτερωτὸς θὰ ἔφθανεν εἰς τὸ Βυζάντιον, ἐτόλμων μὲν νὰ λέγουν ὅτι δὲν ἐνδίδουν, τὴν τελευταίαν ὅμως στιγμὴν ἐνέδωκαν δῆθεν ἀρκεσθέντες εἰς τὴν παραχώρησιν τοῦ Καραγὰτς. Ἐφαίνοντο ἀνένδοτοι ὅτι δὲν δέχονται τὸ Καραγὰτς μόνον, ἀλλὰ τοῦτο καθ’ ἡμᾶς ἦτο μανούβρα, κύριοι συνάδελφοι. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἡ Θράκη ἀπωλέσθη ἐπὶ τοῦ παρόντος καθ’ ἡμᾶς καὶ οἱ Θρᾷκες ἤρχισαν πλέον νὰ σκέπτωνται πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιμετωπίσωσι τὴν συμφορὰν αὐτήν, προκειμένου πλέον περὶ τῆς ἀνταλλαγῆς οὐχὶ τῶν πληθυσμῶν, διότι οἱ πληθυσμοὶ εἶχον ἀναχωρήσει, ἐναπέμενον δὲ χιλιάδες τινὲς εἰς τὰ βάθη τῆς Μ. Ἀσίας ὡς αἰχμάλωτοι, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον καὶ αὐτοὶ εἶχον ἀφήσει τὴν περιουσίαν των.

§18Α. ΘΕΟΛΟΓΙΤΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν νὰ μᾶς ἀπαντήσῃ καὶ εἰς τὸ ἑξῆς: Διάφοροι Ὀργανώσεις Μικρασιατικαὶ συνεχῶς διὰ τηλεγραφημάτων παρακαλοῦν καὶ ζητοῦν τὴν ἐπέμβασιν τῆς Κυβερνήσεως πρὸς διάσωσιν τῶν ὑπολειμμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν Μ. Ἀσίᾳ. Τὰ μαρτύρια καὶ τὰ βάσανα τὰ ὁποῖα ἐξιστοροῦν εἶναι ἀνεκδιήγητα. Θὰ ἤθελα δὲ νὰ γνωρίζω εἰς ποῖα διαβήματα προέβη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις προκειμένου νὰ γλυτώσουν τὰ λείψανα αὐτὰ τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εἶναι πολὺ σχετικὸν τὸ ζήτημα, διότι διαρκῶς καταφθάνουν τηλεγραφήματα, ὅτι οἱ ἐναπομείναντες ἐκεῖ κινδυνεύουν ν’ ἀποθάνουν ἐκ τῶν κακώσεων καὶ τῶν βασάνων. Ἐπιθυμοῦμεν νὰ μάθωμεν ἂν εἶναι εἰς γνῶσιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς ποῖα μέτρα κατέφυγεν αὕτη.

§19Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὑπάρχουν μικταὶ ὑποεπιτροπαὶ αἱ ὁποῖαι ἐπιβλέπουν τὴν μεταφορὰν τῶν ὑπολοίπων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν μείνει εἰς τὰ ἐνδότερα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Λεπτομερείας δὲν κατέχομεν ἐπὶ τοῦ παρόντος, γνωρίζω ὅμως ὅτι παρακολουθεῖται τὸ ζήτημα καθ’ ὅλον τὸν δυνατὸν τρόπον. Δύναμαι νὰ ἐξετάσω καὶ νὰ σᾶς δώσω λεπτομερεστέρας πληροφορίας.

§20Ε. ΓΟΝΑΤΑΣ. Πρὸ ἑξαμήνου ζητοῦμεν τὰς πληροφορίας αὐτὰς καὶ τὰς ἰδίας ἀπαντήσεις μᾶς δίδετε.

§21Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Διὰ τοὺς ἐναπομείναντας αἰχμαλώτους ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἔχομεν λάβει καὶ τελευταίως ἐπίσημον κατηγορηματικὴν διαβεβαίωσιν ὅτι ἐδόθησαν διαταγαὶ αὐστηραὶ ὅπως διευκολυνθῇ τὸ ἔργον τῆς παλιννοστήσεως τῶν ὑπολοίπων. Θὰ εἶναι ἔργον τῶν ὑποεπιτροπῶν, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἡ ἀνεύρεσις τῶν αἰχμαλώτων καὶ ἡ διευκόλυνσις τῆς παλιννοστήσεως.

§22Ε. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐγὼ ἔχω ἓν μόνον νὰ εἴπω, ὅτι ἀπὸ 25,000 κατοίκων μιᾶς περιφερείας τὴν ὁποίαν γνωρίζω, οἱ ὁποῖοι ἀπήχθησαν εἰς τὸ ἐσωτερικόν, μόνον 7 ἄτομα ἔχουν ἐπανέλθει· οἱ ἄλλοι δὲν ἠξεύρομεν τί ἀπέγιναν.

§23Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἐκ Καβάλλας διότι ἔθιξεν ἓν τόσον σοβαρὸν καὶ τραγικὸν ζήτημα, ἀλλὰ πληροφορῶ συγχρόνως αὐτὸν ὅτι ὁλόκληρον τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι διῃρημένον εἰς 18 θέματα, τὰ ὁποῖα θὰ διαπραγματευθῶσιν ἐκ περιτροπῆς οἱ κ.κ. συνάδελφοί μου ὁμοιοπαθεῖς, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀκριβῶς ἀφιερώσει ἓν θέμα τοιοῦτον εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀνταλλαγῆς. Ἀλλ’ ἐφόσον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὐηρεστήθησαν νὰ ἀπαντήσωσι πρὸς ἡμᾶς, ἐπιθυμῶ νὰ ἐλπίζω ὅτι θὰ εὐαρεστηθοῦν νὰ ἐπιτρέψουν εἰς ἐμὲ αὐτὴν τὴν παρέκβασιν ἢ μᾶλλον προτοῦ φθάσωμεν εἰς τὸ σχετικὸν θέμα νὰ εἴπω τὰ ἑξῆς: Σήμερον ἔφθασαν ἐπιστολαὶ ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολιν, προερχόμεναι ἀπὸ πρόσωπα ἀξιόπιστα, ὑπὸ τῶν ὁποίων φέρεται εἰς γνῶσιν ἡμῶν τὸ τραγικὸν γεγονὸς ὅτι οἱ πληθυσμοὶ τῶν ἐκκενουμένων περιφερειῶν Τσατάλτζας, Καλλικρατίας κλπ. ἀναχωροῦντες ἐκεῖθεν ἐγκατέλειψαν πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ἀγροὺς ἐσπαρμένους, τῶν ὁποίων ἐπέκειτο ὁ θερισμός, καὶ κατόπιν συμφωνίας, ἡ ὁποία ἐγένετο κατόπιν πιέσεως, τὰ σπαρτὰ τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ θερίσωσι τὰ ἐπώλησαν ἀντὶ 2 λιρῶν τουρκικῶν τὸ στρέμμα. Ἔλαβον τὸ χρῆμα αὐτό, ἀλλ’ ὅταν ἔφθασαν πλησίον τῆς Κωνσταντινουπόλεως συνελήφθησαν ὑπὸ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Χωροφυλακῆς καί τινων ἄλλων, οἱ ὁποῖοι τοῖς εἶπον ὅτι, ἂν δὲν ἐπιστρέψωσι τὰ χρήματα τὰ ὁποῖα ἔλαβον ἀπὸ τοὺς Τούρκους, δύο λίρας χαρτίνας, ἐπαναλαμβάνω, κατὰ στρέμμα, δὲν θὰ ἐπιτρέψουν νὰ τοὺς συνοδεύσουν αἱ γυναῖκές των. Καὶ ἄλλοι μέν, ὅσοι εἶχον τὸ χρῆμα, τὸ ἐπέστρεψαν, ἄλλοι, ὅσοι τὸ εἶχον ἐλαττώσει κατά τινας λίρας, τὸ ἐξοικονόμησαν, ἀλλ’ ὑπῆρχον δυστυχῶς γεωργοὶ οἱ ὁποῖοι ἐξώδευσαν τὰ χρήματα αὐτὰ εἰς διαφόρους ἄλλας ἀνάγκας καὶ ἤδη ταλαιπωροῦνται ὁδηγούμενοι ἀπὸ πραιτωρίου εἰς πραιτώριον, κρατουμένων τῶν γυναικῶν αὐτῶν ἐκτὸς τῶν τειχῶν τοῦ Βυζαντίου. Ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω, κύριε Ὑπουργέ, ὅτι τρέφω ἀπόλυτον πίστιν πρὸς τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα γράφουσιν. Ἦλθον δὲ καὶ πολῖται ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ἐκ τῶν προυχόντων, οἱ ὁποῖοι αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐπισκεφθέντες με κατ’ οἶκον εἶπον «σᾶς παρακαλοῦμεν εἰπέτε εἰς τὴν σεβαστὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα». Μάλιστα ἔλεγον ὅτι ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος παρὰ τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ στέκεται σχεδὸν μὲ σταυρωμένας τὰς χεῖρας ἀπέναντι αὐτῆς τῆς θρασύτητος.

§24Κ. ΡΕΝΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Χθές, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀνεχώρησεν ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ διὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν· συνεπῶς περισσότεροι ἀντιπρόσωποι πρόκειται νὰ παρευρεθῶσιν ἐκεῖ. Θὰ διαβιβάσωμεν δὲ πρὸς αὐτοὺς καὶ τὰς πληροφορίας τὰς ὁποίας μᾶς ἐδώσατε, ὥστε νὰ γίνῃ ἡ δέουσα ἐνέργεια. Θὰ εἰδοποιήσωμεν δὲ περὶ τῶν ἀνακοινωθέντων ὑφ’ ὑμῶν καὶ τοὺς ἀντιπροσώπους, τὸν Ἕλληνα καὶ τὸν Τοῦρκον, οἱ ὁποῖοι παραμένουσιν ἀκόμη ἐνταῦθα.

§25Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Παρακαλῶ, κ. συνάδελφε, νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε μίαν διακοπὴν ἵνα ἀνακοινώσω μερικὰς πληροφορίας, αἱ ὁποῖαι θὰ εἶναι πολύτιμοι καὶ διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἔχω καὶ ἐγὼ ἐπιστολάς τινας ἐκ Κωνσταντινουπόλεως προσώπου τὸ ὁποῖον γνωρίζετε καὶ σεῖς, γνωρίζουν δὲ καὶ πολλοὶ τῶν κ.κ. συναδέλφων, τὸ ὁποῖον πρόσωπον μὲ τὴν ἀξιοπιστίαν ἡ ὁποία τὸ διακρίνει καταγγέλλει διάφορα πράγματα διὰ τοὺς Καλλικρατηνούς, τῶν ὁποίων ἡ ἀναχώρησις κατέστη μαρτύριον. Οἱ Καλλικρατηνοὶ εἶχον διαταχθῆ νὰ εἶναι ἕτοιμοι ἀπὸ τὰς παραμονὰς τοῦ Πάσχα. Ἔδεσαν τὰς ἀποσκευάς των καὶ κατῆλθον εἰς τὴν παραλίαν. Ἔκτοτε ἐστάθη ἀδύνατον νὰ σταλῇ πλοῖον, διότι παρενέπεσε καὶ ἡ ἀπεργία. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ ἐπαρουσιάσθη ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ναυλωθῇ Τουρκικὸν πλοῖον ἐκ Κωνσταντινουπόλεως. Φαντασθῆτε, ἡ Ἑλληνικὴ ἐμπορικὴ ναυτιλία ἠναγκάσθη νὰ ναυλώσῃ Τουρκικὸν πλοῖον, διὰ τὸ ὁποῖον πολλοὶ συνάδελφοι μοὶ εἶπον ὅτι ἐπληρώθησαν 1.500 λίραι περισσότεραι ἀπὸ τὰς προσφορὰς τοῦ διαγωνισμοῦ, καὶ τὸ πλοῖον αὐτὸ μαζὶ μὲ ἄλλα κατωρθώθη πολὺ παρακαίρως νὰ ἐκκινήσῃ τέλος πάντων διὰ νὰ παραλάβῃ τοὺς πρόσφυγας τῆς Καλλικρατίας. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν συμπεριφορὰν τῶν Τουρκικῶν Ἀρχῶν ἀπέναντί των, εἶναι οἰκτροτάτη ὁμολογουμένως. Δὲν εἶναι τὰ σπαρτά, περὶ τῶν ὁποίων ἀνεφέρατε, δὲν εἶναι μόνον ἡ περιουσία των, τὴν ὁποίαν ἐπώλησαν εἰς τὸ ἑκατοστὸν τῆς ἀξίας της, διότι αἱ διαταγαὶ τῆς Ἐπιτροπῆς μὲ τὰς διαταγὰς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἦσαν ὅλως διόλου ἀντίθετοι, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ κειμήλια τῶν Ναῶν, ὅπως εἶχον τηλεγράφημα, ἐγκατελείφθησαν, διότι ἡ Μικτὴ Ἐπιτροπὴ ἠμφισβήτει ἐκεῖ ἂν ἐδικαιοῦντο οἱ ὁμογενεῖς πρόσφυγες Καλλικρατίας νὰ παραλάβωσιν ὄχι μόνον τὰ ἱερὰ σκεύη, ἀλλὰ καὶ τὰ μηχανήματα, διότι ἐπρόκειτο νὰ καταστραφῶσι τὰ δάπεδα τῶν μερῶν ἀπὸ τὰ ὁποῖα θὰ ἐξεκολλῶντο τὰ μηχανήματα αὐτά. Ἐγένετο ἀνάγκη νὰ ἀκολουθήσῃ μία μακρὰ καὶ ἀρκετὰ ἐπίπονος τηλεγραφικὴ ἐπικοινωνία μεταξὺ Κωνσταντινουπόλεως–Ἀθηνῶν διὰ ν’ ἀρθῇ μέρος τῶν παρεξηγήσεων, αἱ ὁποῖαι ἦτο φυσικὸν νὰ ἀναφύωνται τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν διαρκῶς ἀνεβάλλετο ἐξ ἀμελείας ἀπὸ τοῦ Πάσχα ἡ ἀναχώρησις ἐκ Καλλικρατίας τῶν πληθυσμῶν αὐτῶν. Αὐτὰ συμπληρωματικῶς καὶ ὑπὸ τύπον πληροφοριῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἀξιόπιστον τῶν καταγγελλόντων, ἔχω ὅλα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Κυβέρνησιν.

§26Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Θὰ ἤμην διατεθειμένος νὰ συνεχίσω ἀκόμη προλογιζόμενος σχεδὸν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο — διότι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι τόσον κολοσσιαῖον καὶ ἐπίμαχον, διὰ τοῦτο δὲ εἶναι, ὅπως εἶπον, διῃρημένον εἰς διάφορα θέματα, τὰ ὁποῖα θέλουν πραγματευθῆ ἐκ περιτροπῆς οἱ κ. συνάδελφοι — ὅπως θὰ ἤμην ἕτοιμος καὶ νὰ τερματίσω τὸν λόγον μου, ἐὰν δὲν ἐδίδετο ἀφορμὴ ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Καβάλλας συναδέλφου, νὰ τεθῶσιν οἱ δάκτυλοι ἡμῶν ἐπὶ τῶν αἱμορροουσῶν καὶ πυορροουσῶν πληγῶν τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Καὶ θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, παρ’ ὅλην τὴν ἐπιφύλαξιν τὴν ὁποίαν ἔχω, ὅπως αὔριον ἢ μεθαύριον ἀνέλθω καὶ αὖθις εἰς τὸ βῆμα καὶ ἀναπτύξω θέματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔχω ἐνδιατρίψει, ὅπως παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, ὁ ὁποῖος θὰ μὲ διαδεχθῇ ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου, ν’ ἀρχίσῃ τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ σοβαροῦ θέματος τοῦ ἀφορῶντος τὴν ἐναπομείνασαν ἐκεῖ ἐπάνω μικρὰν ἐθνικὴν ζύμην, περὶ τῆς ὁποίας ἔχω τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ ζυμώσῃ σὺν τῷ χρόνῳ τὸ ὅλον ἐθνικὸν φύραμα. Τὸ ζήτημα τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τοῦ Πατριαρχείου εἶναι ἀκριβῶς μεταξὺ τῶν ζητημάτων ἐκείνων τὰ ὁποῖα θὰ ἀπασχολήσωσιν ἰδιαιτέρως ἡμᾶς τοὺς πρόσφυγας πληρεξουσίους, ἐφόσον πρὸς αὐτοὺς ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀπευθύνονται ἀγωνιῶντες οἱ Ἕλληνες οἱ ἐναπομείναντες εἰς τὸ Βυζάντιον. Ἐγὼ ἐπιφυλασσόμενος, ὡς καὶ προηγουμένως εἶπον, νὰ ἀναπτύξω ἄλλα θέματα μετέπειτα, κατέρχομαι τοῦ βήματος, ἀφοῦ ἐπικαλεσθῶ καὶ ζητήσω ἀμέριστον τὴν προσοχὴν τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου καὶ εὐμενῆ τὴν κρίσιν αὐτῆς, ἀπόφασιν δὲ σύντονον καὶ ταχεῖαν πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ σοβαροῦ προσφυγικοῦ ζητήματος.

§27Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω, κ. Πρόεδρε, ἐπειδὴ ἡ συζήτησις δὲν εἶναι ἐπὶ τῶν αἰτίων τῆς καταστροφῆς, οὐδ’ ἐπὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον προέκυψε τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν μέσων τῆς ἀντιμετωπίσεως αὐτοῦ, θὰ σᾶς παρακαλέσω, λέγω, νὰ περιορισθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν μέσων αὐτῶν μετὰ τὴν εἰσήγησιν τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ προλαλήσας, ἡ ὁποία εἶναι καὶ ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ σεῖς εἶσθε ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ.

§29Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πᾶς λόγος ὁ ὁποῖος προστίθεται καὶ δὲν ἔχει σχέσιν μὲ τὰ μέσα τῆς ἀντιμετωπίσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος εἶναι ἐλάττωσις τῶν μέσων τῆς ἀντιμετωπίσεως αὐτοῦ.

§30Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ ὅμως, κ. Πρόεδρε, νὰ δηλώσω ὅτι οὐδέποτε ἀνέμενον ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον κ. Καρασεβδᾶν, πρὸς τὸν ὁποῖον τρέφω καὶ ἰδιαιτέραν ὑποχρέωσιν καὶ εὐγνωμοσύνην, τολμῶ νὰ εἴπω, διότι ρανίδας τοῦ αἵματος αὐτοῦ τοῦ πολυτίμου ἔχει χύσει καὶ εἰς τὰς μάχας τῶν Στενῶν τοῦ Ἑλλησπόντου, οὐδέποτε, λέγω, ἀνέμενον μετὰ τόσας μικρολογίας, αἱ ὁποῖαι ἀνεπτύχθησαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου, ὅτι ἤθελεν ἐκφράσει ἀδημονίαν διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος.

§31Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Δὲν ἐξέφρασα ἀδημονίαν διὰ τὴν συζήτησιν· ἀλλὰ δὲν θὰ λύσωμεν ποτὲ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα μὲ αὐτὸν τὸν τρόπον. Πῶς θὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, αὐτὸ πρέπει νὰ συζητήσωμεν.

§32Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ δι’ ἓν μόνον σημεῖον ἦτο ἀπαραίτητος ἡ εἰσήγησις τοῦ κ. Φιλάνδρου — τὸ λέγω εἰς ἐπήκοον πάντων —, διὰ τὸ ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν ὑπάρχει ὁ ἠθικῶς ὑπεύθυνος τῆς ἐκκενώσεως τῆς Θράκης.

§33Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον μὲ φέρει εἰς τὸ βῆμα, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι ἀπὸ τὰ ζητήματα ἐκεῖνα τὰ μεγάλα καὶ κολοσσιαῖα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λυθῶσιν, οὐδὲ νὰ ἐξομαλυνθῶσι μὲ συζητήσεις καὶ ἀγορεύσεις ἐν τῇ Συνελεύσει, ὅσον καὶ ἂν αὗται ὦσι πολύωροι καὶ ἐμπεριστατωμέναι. Πρὸ δύο περίπου ἐτῶν 1.300.000 σφριγῶντος καὶ ἀκμάζοντος Ἑλληνισμοῦ κατέφυγεν ἐνταῦθα μετατραπεὶς κατόπιν τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς εἰς τὰ ἄθλια καραβάνια τὰ ἀντιπροσωπεύοντα τὴν προσφυγικὴν δυστυχίαν καὶ συμφοράν. Πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ καὶ νὰ τονισθῇ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης κατὰ τὸν κατηγορηματικώτερον τρόπον ὅτι σύσσωμον τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία ἐπεδείξαντο ἀκατάβλητον στοργικὴν μέριμναν πρὸς ἐπούλωσιν τῶν πληγῶν τῶν ὁμαιμόνων καὶ ἀδελφῶν. Καὶ παραλλήλως οἱ ὁμογενεῖς πληθυσμοὶ πρέπει ἐπίσης νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι μετ’ ἀξιεπαίνου ἀλληλεγγύης ἐπέδειξαν εὐγενῆ καὶ φιλάνθρωπον μέριμναν ὑπὲρ τῶν δεινοπαθούντων ἀδελφῶν των. Ὁ προσφυγικὸς κόσμος σύσσωμος δὲν θὰ λησμονήσῃ ποτὲ τὰ αἰσθήματα τὰ ἐπιδειχθέντα πρὸς αὐτὸν καὶ ἡ εὐγνωμοσύνη, ἡ ζωηροτέρα καὶ θερμοτέρα εὐγνωμοσύνη, θὰ εἶναι ὁ ἀπαραίτητος σύντροφος καὶ συνοδὸς τῆς μελλούσης σταδιοδρομίας καὶ ζωῆς του. Ἑκατοντάδες ἑκατομμυρίων ἔχουσιν ἐξοδευθῆ, κύριοι συνάδελφοι, καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος πανθομολογουμένως ὑπεβλήθη εἰς θυσίας πολλάκις καὶ ἀνωτέρας τῶν δυνάμεών του, ἀλλὰ ζήτημα κολοσσιαῖον καὶ μέγα, ὡς τὸ προσφυγικόν, δὲν ἦτο δυνατὸν ἀπ’ ἀρχῆς καὶ ὡς διὰ μαγείας νὰ λυθῇ. Ἐπεδόθημεν ὅλοι εἰς ἐξεύρεσιν συστημάτων καὶ μεθόδων διὰ τὴν ἐπίλυσιν τοῦ προσφυγικοῦ προβλήματος καὶ ὀφείλει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ἐν τῇ ἐκτελέσει τῶν μεθόδων καὶ συστημάτων ἔχομεν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀστοχήσει καὶ ἀποτύχει. Αἱ ἀποτυχίαι αὗται ἠδύναντο μέχρις ἑνὸς σημείου νὰ δικαιολογηθοῦν, διότι ἡ προσφυγικὴ θεομηνία, πρωτοφανὴς εἰς τὰ ἱστορικὰ χρονικά, ἦτο τοιαύτης φύσεως, ὥστε ἐμφανιζομένη κατὰ πρώτην φορὰν εἰς τὸν κόσμον δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτρέψῃ ἀντιγραφὴν ἀπὸ τὴν ἱστορίαν ἄλλων Ἐθνῶν ἢ ἄλλων Χωρῶν συστημάτων καὶ μεθόδων ἐφαρμοσθέντων μετ’ ἐπιτυχίας ἀλλαχοῦ πρὸς θεραπείαν τοῦ κακοῦ. Ἐγένοντο συνεπῶς ἄπειρα καὶ κολοσσιαῖα λάθη, ἅτινα δύναται νὰ δικαιολογήσῃ ἐν μέρει ἡ ἔλλειψις πείρας. Τὰ σφάλματα καὶ τὰ λάθη ταῦτα ἐστοίχισαν τὴν ζωὴν χιλιάδων προσφύγων καὶ ἐδημιούργησαν τὴν σημερινὴν δυστυχίαν τῶν ἐπιζώντων, οἵτινες πολὺ δικαίως δυσφοροῦν καὶ ἀπελπίζονται διὰ τὴν αὔριον. Μετὰ παρέλευσιν ὁλοκλήρου διετίας τόσον γονίμου εἰς συστήματα καὶ μεθόδους πολλάκις ἀλληλοσυγκρουομένας, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἴσου παραγωγικῆς εἰς δυστυχίαν καὶ θνησιμότητα, νομίζομεν ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ παύσουν αἱ δοκιμαὶ καὶ νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα μὲ ἕνα τρόπον θετικώτερον καὶ πρακτικώτερον, ὄχι διὰ νὰ φθάσωμεν ἀμέσως εἰς τὴν λύσιν αὐτοῦ, ἀλλὰ τοὐλάχιστον διὰ νὰ καταδικάσωμεν τὰ συστήματα, ἅτινα μέχρι τοῦδε ἠστόχησαν καὶ διὰ νὰ παράσχωμεν ἐγγυήσεις ὅτι θὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὸν πρόλογον τῆς λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Εἶναι καιρὸς πλέον ὅπως τὰ παθήματα τοῦ παρελθόντος μᾶς χρησιμεύσουν ὡς μαθήματα. Καὶ εἶναι καιρὸς ἀκόμη ὅπως σύστημα πρακτικὸν μὲ ἐγγυήσεις, καὶ ὑπογραμμίζω τὸ πρᾶγμα, μὲ ἐγγυήσεις ἐκτελέσεως τοῦ συστήματος ἐφαρμοσθῇ πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ μεγάλου προσφυγικοῦ προβλήματος. Εὐλαβεῖς ἡμεῖς, κύριοι συνάδελφοι, ὅπως καὶ ἄλλοτε εἶπον, πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα καὶ πειθαρχοῦντες πρὸς τοὺς Κανονισμοὺς τοῦ Σώματος, ἀπεφύγαμεν νὰ δημιουργήσωμεν ζητήματα ἐν τῇ Συνελεύσει, καὶ οὔτε κἂν ἐγενόμεθα διερμηνεῖς τῆς δυσφορίας καὶ ταλαιπωρίας τῶν ἀτυχῶν ἀδελφῶν μας. Ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως οἱ διάφοροι Ἡγέται καὶ οἱ διάφοροι Ὑπουργοί, πότε ὑπὸ τύπον προγραμματικῶν δηλώσεων καὶ πότε πάλιν ρήτορες δεξιοὶ καὶ στωμύλοι, φίλοι βεβαίως πάντοτε, δεξιόθεν ἢ ἀριστερόθεν μᾶς ἔχουσι χορτάσει μὲ ὡραίας λέξεις καὶ μὲ θαυμασίας ὑποσχέσεις. Καὶ ἠκούσαμεν πράγματι καὶ ὡραίους λόγους καὶ θαυμασίας ὑποσχέσεις. Καὶ ἠκούσαμεν,— καὶ τί δὲν ἠκούσαμεν, Θεέ μου! —, ἔχομεν ἀκούσει ὅτι τὸ προσφυγικὸν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λυθῇ ἐντὸς ἑξαμήνου. Ἄλλοτε πάλιν ἠκούσαμεν ὅτι, «ἂν ἔλθωμεν εἰς τὴν Ἀρχήν, θὰ λύσωμεν ὡς διὰ μαγικῆς ράβδου τὸ προσφυγικὸν ζήτημα», καὶ ἄλλοτε πάλιν ἠκούσαμεν ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπομονήν. Πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι δὲν ἠθελήσαμεν οὐδέποτε νὰ ἐνοχλήσωμεν κανένα καὶ ὅτι τὸ πολὺ–πολὺ ὁ πόνος καὶ ἡ δυστυχία τῶν ἀδελφῶν μας ἐξέσπα ἀντὶ διαμαρτυριῶν εἰς τὸν κάματον καὶ τὸν θάνατον τῶν ἰδίων. Καὶ ἔχομεν ἀκούσει ἀκόμη καὶ τὸν ἐκ Κερκύρας κύριον συνάδελφον, ὅστις μίαν ἑσπέραν οὔτε ὀλίγον οὔτε πολὺ ἐθεώρησε τέλος πάντων ὅτι οἱ πρόσφυγες εἶχον φθάσει εἰς σημεῖον εὐτυχίας, ὥστε νὰ γίνῃ διάκρισις δι’ αὐτοὺς πρὸς παροχὴν οἰκοπέδων δι’ ἐξαιρετικῶν μέτρων ψηφοφορίας. Λυποῦμαι διότι ὁ ἐκ Κερκύρας συνάδελφος εἶναι ἀπών.

§34ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Διὰ μίαν ἑσπέραν ἦτο ἐδῶ διὰ νὰ τὰ εἴπῃ αὐτά.

§35Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐὰν ἦτο παρὼν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, χωρὶς πολυλογίαν θὰ τῷ ηὐχόμην νὰ μὴ πάθῃ ποτὲ δυστυχίαν ὁμοίαν τῆς τῶν προσφύγων, διὰ νὰ μὴ τύχῃ τοιούτων ἐξαιρετικῶν διακρίσεων. Καὶ ἀντιπαρέρχομαι μετὰ πικρίας ἓν θέμα, τὸ ὁποῖον καὶ τὴν ἐπικαιρότητα ἔχει χάσει, ἀλλὰ καὶ μᾶς προξενεῖ, ὅσος καιρὸς καὶ ἂν παρέλθῃ, ἀλγεινοτάτην αἴσθησιν. Δὲν μᾶς ἀρέσκουν, κύριοι συνάδελφοι, οἱ κομματικαὶ διενέξεις καὶ ἐξ ἰδιοσυγκρασίας, ἀλλὰ καὶ διότι δὲν ἔχομεν ζυμωθῆ μὲ τὰς κομματικὰς διαμάχας τοῦ Τόπου. Δὲν φρονοῦμεν συνεπῶς, ζήτημα κολοσσιαῖον καὶ ἐξαιρετικῶς ἐθνικὸν ὡς τὸ προσφυγικόν, τὸ ὁποῖον ἀναποσπάστως συνδέεται μὲ ὅλην τὴν Ἑλλάδα, ὅτι πρέπει νὰ καταστῇ πεδίον διχογνωμιῶν καὶ ὅτι πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς ἄξιον ἐκμεταλλεύσεως κομματικῆς. Εἶναι καιρὸς ὅμως νὰ παύσωσι τέλος πάντων αἱ ἀνεκτέλεστοι ὑποσχέσεις καὶ νὰ σταματήσουν αἱ προχειρολόγοι καὶ ἀβασάνιστοι ἀγορεύσεις. Προκειμένου περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος πάντοτε καὶ ἐν τῷ Τύπῳ καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ ἐκτὸς αὐτῆς ὅλος ὁ κόσμος φροντίζει περὶ αὐτοῦ καὶ κατήντησε μόνον ἡμεῖς οἱ νόμιμοι ἀντιπρόσωποι τῶν προσφύγων νὰ μὴ φροντίζωμεν περὶ τοῦ ζητήματός μας. Ἂς μᾶς ἐπιτραπῇ τέλος πάντων νὰ ἀσχοληθῶμεν καὶ ἡμεῖς, διότι ἦλθεν ἡ ἡμέρα κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἀναπτυχθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο. Μὲ τὴν πρόθεσιν νὰ ἐξελέγξῃ τὰ μέχρι τοῦδε γενόμενα, καὶ μὲ τὴν ἀπαίτησιν τῆς αὐστηρᾶς τιμωρίας τῶν ἐνόχων, ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν ἀγαθωτάτην πρόθεσιν τῆς διαφωτίσεως τῆς Συνελεύσεως, ἀρχόμενοι τῆς ἐξονυχίσεως τοῦ ὅλου ζητήματος, διαιροῦμεν αὐτὸ εἰς κεφάλαια πρὸς εὐχερεστέραν ἀνάπτυξίν του. Ἄλλως τε ὁ προλαλήσας ἐκ Θεσσαλονίκης κ. πληρεξούσιος, παλαιὸς δὲ συνεργάτης καὶ συναθλητής, διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του μὲ ἀπαλλάσσει τοῦ νὰ ἐπαναλάβω πράγματα τὰ ὁποῖα πιθανὸν διὰ πολλοὺς νὰ θεωρῶνται περιττά, δι’ ἡμᾶς ὅμως, οἱ ὁποῖοι ἀπωλέσαμεν τὴν ἀλησμόνητόν μας πατρίδα καὶ πρώτην φορὰν ἐμφανιζόμεθα ἀπὸ τοῦ βήματος εἰς τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν, δι’ ἡμᾶς, λέγω, εἰσὶν ἀπαραίτητα διὰ νὰ παρηγορηθῶμεν τοὐλάχιστον ὅτι ἐγένετο καὶ ἓν μνημόσυνον πολιτικὸν ὑπὲρ τῆς ἀτυχοῦς μας Θράκης. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὴν κατανομὴν τῶν κεφαλαίων, ὅπως προανέφερα. Τὸ πρῶτον κεφάλαιον εἶναι αἱ μεταφοραὶ καὶ τοποθετήσεις. Ὅταν ἐξεδιώχθη ὁ προσφυγικὸς πληθυσμὸς, ἦτο φυσικὸν ν’ ἀρχίσῃ ἀπὸ τὰς μεταφορὰς καὶ τοποθετήσεις. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι αὗται ἐγένοντο φύρδην μίγδην. Δὲν ὑποθέτω νὰ ὑπάρχῃ κανεὶς ὁ ὁποῖος νὰ μὴ τὸ ὁμολογῇ, διότι ἡ καταστροφὴ ἦτο τόσον μεγάλη, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν οἱαδήποτε Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ ἀντιμετώπιζε μεθοδικῶς μίαν τοιαύτην συμφορὰν καὶ νὰ λάβῃ τὰ μέτρα της. Αὐτὰ ὅσον ἀφορᾷ τὴν Μικρασιατικὴν συμφοράν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν Θρακικήν, συμμερίζομαι ὅσα ὁ προλαλήσας συνάδελφος ἔχει ἀναφέρει, ὅτι ἠδύναντο νὰ ληφθοῦν καὶ ἄλλα μέτρα, ὅτι ἠδύναντο νὰ γίνουν καὶ πολλὰ πράγματα τὰ ὁποῖα δὲν ἐγένοντο. Ἔφθασαν οἱ πρόσφυγες εἰς τὴν Ἑλλάδα. Εἶναι γεγονὸς ὅτι οἱ ἁλιεῖς ἐγκατεστάθησαν εἰς ὀρεινὰ μέρη, ὅτι οἱ ἀνθρακέμποροι ἐξ ἀντιθέτου ἐγκατεστάθησαν εἰς τὴν παραλίαν, ὅτι οἱ σιτοπαραγωγοὶ εἰς καπνοπαραγωγὰ μέρη καὶ οἱ καπνοπαραγωγοὶ εἰς σιτοπαραγωγά. Τὴν τοιαύτην ἀκαταστασίαν εἶχεν ἀντιληφθῆ καὶ ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις, ἥτις, ὅτε ἤρξατο ἐπιλαμβανομένη τοῦ ζητήματος, ἐθεώρησεν ὅτι ἦτο ἀναγκαῖον αἱ μετακινήσεις νὰ συνεχισθοῦν πρὸς διόρθωσιν τῶν κακῶς καὶ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε γενομένων τοποθετήσεων. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι κατὰ τὸ ταξείδιον δύο Ἐπαναστατικῶν Ὑπουργῶν ἐν Μακεδονίᾳ, κατὰ τὸ ὁποῖον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ παρευρίσκωμαι καὶ ἐγὼ μετὰ συναδέλφων, ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ἡ διόρθωσις τοῦ κακοῦ καὶ ἀτόπου αὐτοῦ, ἀλλ’ ἀστόχως καὶ τότε εἶχον διαταχθῆ ἀθρόαι μετακινήσεις, ἐνῷ δὲν εἶχε ληφθῆ ἐκ παραλλήλου πρόνοια ἐπισιτιστικὴ καὶ ὑγειονομικὴ καὶ ἐδημιουργήσαμεν μίαν κατάστασιν ἐπίσης θλιβερὰν διὰ τοὺς μετακινουμένους καὶ ἐθρηνήσαμεν καὶ τότε ἀρκετοὺς θανάτους. Εἶπον αὐτά, κύριοι, διὰ νὰ καταλήξω εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἐξακολουθεῖ καὶ σήμερον ἀκόμη ἡ αὐτὴ κατάστασις. Ὑπάρχουν πληθυσμοὶ οἱ ὁποῖοι δὲν εὑρίσκονται εἰς τὰ μέρη εἰς τὰ ὁποῖα ὀφείλουν νὰ ἐγκατασταθοῦν μονίμως. Καὶ εἶναι ἀνάγκη, ἂν πραγματικῶς ἀντιμετωπίζομεν μετὰ σοβαρότητος τὴν ἐγκατάστασιν τῶν προσφύγων, νὰ σκεφθῶμεν πρώτιστα ποῦ πρέπει νὰ γίνῃ ταχύτερον ἡ ἐγκατάστασις καὶ ποῦ θὰ παρουσιάζῃ τὰ μέγιστα πλεονεκτήματα τῆς καλῆς καὶ γονίμου ἐγκαταστάσεως. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης ἔχω τὴν γνώμην ὅτι θὰ ἦτο ἀναγκαῖον μία Ἐπιτροπὴ ἐξ ἀνωτέρων ὑπαλλήλων τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργείων καὶ ἐξ ἀντιπροσώπων τῶν προσφύγων, ἂν θὰ ἦτο δυνατόν, νὰ μεταβῇ ἐπὶ τόπου νὰ διορθώσῃ τὸ κακὸν αὐτὸ διὰ νὰ μετακινηθοῦν οἱ προσφυγικοὶ πληθυσμοὶ ἐκεῖ ὅπου χρειάζεται νὰ εὑρίσκωνται. Καὶ μεταβαίνω, κύριοι, εἰς τὸ δεύτερον κεφάλαιον, τὸ τῆς περιθάλψεως.

§36Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Τὰς περισσοτέρας μετακινήσεις ἐκάμαμεν ἐπὶ τῇ βάσει αἰτήσεων τῶν κυρίων πληρεξουσίων. Ὑποθέτω δ’ ὅτι διὰ νὰ γίνωνται οὕτως οἱ κύριοι πληρεξούσιοι μεταβαίνουσιν ἐπὶ τόπου καὶ ἐξετάζουσι τὰς ἀνάγκας ὅπως καὶ τὸν τόπον, ὅπου θὰ ἦσαν δυναταί. Ἑπομένως, ἂν οἱ κ. πληρεξούσιοι δὲν λαμβάνωσιν ὑπ’ ὄψιν τὰς τοπικὰς συνθήκας, οὐδὲν σφάλμα εἰς ἡμᾶς.

§37Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Θὰ ἤθελον ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας νὰ ἐνεβάθυνεν εἰς τὸ πνεῦμα τῆς παρατηρήσεώς μου. Δὲν φαντάζομαι, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι καὶ ἡμεῖς πολλάκις δὲν ὑποπίπτομεν εἰς σφάλματα προκειμένου περὶ μετακινήσεων, διότι μὴ λησμονεῖτε ὅτι οἱ μετακινούμενοι εἶναι δυστυχοῦντες προσφυγικοὶ πληθυσμοὶ οἱ ὁποῖοι ἀνεφέροντο εἰς ἡμᾶς πρὸς καλλιτέρευσιν τῆς ἀθλίας θέσεώς των, πολλάκις δὲ δὲν μετεβαίνομεν ἐπὶ τόπου διὰ νὰ ἐξακριβώσωμεν τὰς ἀφορμὰς τῆς μετακινήσεως.

§38Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ἤθελον νὰ δηλώσω ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς συνεννοήσεις.

§39ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὅταν ἔγιναν αἱ μεταφοραί, δὲν ὑπῆρχον ἀκόμη πληρεξούσιοι.

§40ΕΤΕΡΟΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὑπάρχουσιν ἐπαγγελματικαὶ στατιστικαί;

§41Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ κ. συνάδελφος ἔχει θίξει τὸ ζήτημα τῶν μετακινήσεων ἐπὶ τῆς ἐποχῆς ἀκόμη τῆς Ἐπαναστάσεως, εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Καὶ ἔθιξεν ἰδίᾳ τὸ ζήτημα τῆς μετακινήσεως ἐκ Θράκης τῶν προσφύγων. Ὁ κ. συνάδελφος ἦτο πληρεξούσιος Θράκης, ὅπως ἤμην καὶ ἐγὼ τότε πληρεξούσιος Θράκης, καὶ προτοῦ φύγωμεν διὰ τὴν Θράκην προσεκλήθημεν τότε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας ὑπουργοῦντος τοῦ κ. Δοξιάδη. Ὁ ἄνθρωπος ἔβαλε κάτω τὸν Χάρτην καὶ μᾶς λέγει: «Αὐτὰ τὰ μέρη μόνον μένουν. Ἡ Μακεδονία ἔχει τόσον Μικρασιατικὸν πληθυσμόν· ἑπομένως ποῦ νομίζετε ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ μεταφέρωμεν τοὺς Θρᾷκας;». Καὶ ἐκαθίσαμεν ἐν συνεργασίᾳ μετὰ τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ καὶ καθωρίσαμεν τὸ μέρος εἰς τὸ ὁποῖον προσωρινῶς πάντοτε θὰ ἐπήγαιναν οἱ Θρᾷκες. Ἑπομένως, ἂν ὑπάρχῃ εὐθύνη, ἡ εὐθύνη καταμερίζεται μεταξὺ τῆς τότε Κυβερνήσεως καὶ τῶν τέως πληρεξουσίων Θράκης.

§42Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν του ὅτι ἔχω ἤδη δηλώσει ὅτι δὲν ἤρχισα καταμερίζων εὐθύνας καὶ ὅτι ὁμιλῶ περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος γενικῶς. Δὲν φαντάζομαι νὰ ὑποθέτῃ ὅτι ἡ συνεργασία μας ἐκείνη, γενομένη ὑφ’ ἃς περιστάσεις ἐνθυμεῖται ὅτι ἐγένετο, ἦτο δυνατὸν νὰ μᾶς δώσῃ ὅλην τὴν ψυχραιμίαν καὶ τὴν διαύγειαν καὶ τὰ στοιχεῖα, ὥστε αἱ μετακινήσεις ἐκεῖναι, αἵτινες ἐγένοντο κατὰ τοιοῦτον ἀτυχῆ τρόπον, νὰ ἔχουν σήμερον τὸν τόπον των καὶ ἀγαθὰ διὰ τοὺς πρόσφυγας, οὓς καὶ τὸς ἀντιπροσωπεύει, ἀποτελέσματα.

§43Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Κύριε συνάδελφε, ἐπιτρέψατε ἀκόμη νὰ παρατηρήσω ὅτι ὁ Ὑπουργὸς κ. Μπακάλμπασης, θέλων νὰ καταμερίσῃ τὰς εὐθύνας μεταξὺ τῆς τότε Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν τέως πληρεξουσίων Θράκης, λησμονεῖ ν’ ἀναφέρῃ καὶ τοῦτο, τὴν ἐκκένωσιν δηλαδὴ τῆς ἰδιαιτέρας αὐτοῦ πατρίδος Καλλιπόλεως, τὴν ὁποίαν δὲν ἠθέλησα νὰ ἀναφέρω, ἐπιφυλασσόμενος ἄλλοτε ν’ ἀναπτύξω. Ἐπὶ τοῦ παρόντος δὲ λέγω ταῦτα: Ὅταν ἐτηλεγράφησεν ὁ κ. Βενιζέλος ἐξ Εὐρώπης ὅτι «κατώρθωσα ἐπιτύχω παραμείνωσι πληθυσμοὶ Θρακικῆς Χερσονήσου Καλλιπόλεως», καὶ ὅτι εἰργάζετο ὅπως κατορθώσῃ νὰ παραμείνωσι καὶ ἄλλοι Θρᾷκες εἰς τὴν χερσόνησον ταύτην, τὸ τοιοῦτον, καθόσον ἐνθυμεῖται καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, ὑπῆρξε σταγὼν δρόσου εἰς τὴν πληγωμένην ψυχήν μας. Διότι ὑπεθέσαμεν ὅτι τὸ νὰ κρατῇ τὴν χερσόνησον καὶ νὰ προσπαθῇ νὰ μεταφέρῃ καὶ ἄλλους Θρᾷκες εἰς μίαν στενὴν λωρίδα γῆς, τοῦτο ἐσήμαινεν ὅτι προσωρινὴ ἦτο ἡ ἐκκένωσις τῆς Θράκης καὶ ὅτι ἐκ τῆς χερσονήσου αὐτῆς θὰ μετέβαινον καὶ πάλιν οἱ Θρᾷκες εἰς τὴν πατρίδα των. Ἀλλ’ ὅταν τὴν 28ην Ὀκτωβρίου ἔφθασε τὸ ἀπελπιστικὸν ἐκεῖνο τηλεγράφημα τοῦ κ. Ρωμάνου, λέγοντος ὅτι δυστυχῶς δὲν ἐδέχθησαν οἱ Τοῦρκοι καὶ ὅτι ἐπιμένουν εἰς τὴν ἐκκένωσιν τῆς Θρακικῆς χερσονήσου, ἐσπεύσαμεν, κύριε Ὑπουργέ, νὰ παραλάβωμεν ἐντὸς τριῶν ἡμερῶν 14,000 πληθυσμοῦ. Καὶ ὅταν ἐπὶ τῶν πλοίων μετεφέρομεν αὐτοὺς καὶ προχωροῦντες ἀπὸ παραλίας εἰς παραλίαν ἐφθάσαμεν τέλος μέχρι τῆς νήσου τῶν Φαιακῶν, ἐπὶ 17 ὅλας ἡμέρας πλέοντες, ἐν πλῷ εἴχομεν ἀσθενεῖς καὶ νεκροὺς πολλούς. Βεβαίως ἡμεῖς δὲν ἤμεθα Στράβωνες, ὥστε νὰ ἐγνωρίζομεν τὴν ὅλην γεωλογικὴν σύστασιν τῆς Ἑλλάδος, εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐγνώριζεν αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς ποῖα ἦσαν τὰ καταλληλότερα μέρη εἰς τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ μεταφερθῶσιν οἱ Θρᾷκες καὶ ἄλλοι πρόσφυγες.

§44Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Καὶ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ δεύτερον κεφάλαιον τῆς περιθάλψεως. Ἡ περίθαλψις τῶν προσφύγων οὐδέποτε εἶχε σκοπὸν μονιμότητος ἢ κάποιας ἀποκαταστάσεως. Διενέμοντο ὑπὸ τύπον ἐπιδόματος διάφορα χρηματικὰ βοηθήματα. Ἡ διανομὴ ἐγίνετο μὲ ζηλευτὴν ἀκαταστασίαν. Παρήρχοντο ὁλόκληροι μῆνες ἵνα δοθῇ τὸ ἐπίδομα τὸ γλίσχρον, τὸ τριακοντάδραχμον δηλαδή, εἰς τὰς χεῖρας καὶ τὰ ὀρφανὰ καὶ εἰς τὰ τέκνα ἡλικίας κάτω τῶν 14 ἐτῶν καὶ εἰς ἄνδρας ἄνω τῶν 60 ἐτῶν.

§45Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Τὸν χειμῶνα ἐδίδετο γενικῶς εἰς ὅλους.

§46Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν εἶναι ἐπὶ τῆς ἐποχῆς σας. Ἐγένοντο ἐπανειλημμένως παράπονα ὅσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον τῆς διανομῆς. Οἱ πρόσφυγες οἱ ὁποῖοι ἐπρόκειτο νὰ λάβωσι τὸ ἐπίδομα ἐξηυτελίζοντο κυριολεκτικῶς. Ἡμέρας ὁλοκλήρους ἔπρεπε νὰ ἀναμένωσι σωρηδὸν καὶ ἀγεληδὸν ἐμπρὸς εἰς τὰ ἐποικιστικὰ γραφεῖα. Πολλάκις ἐδημιουργοῦντο ἐπεισόδια ἀνήθικα καὶ σκάνδαλα διάφορα. Εἶναι γνωστὰ τὰ πράγματα καὶ δὲν θέλω νὰ ἐκταθῶ. Ὅμοιον ἀνήθικον ἐπεισόδιον μᾶς κατηγγέλθη ὅτι ἔλαβε χώραν ἐν τοῖς Παλαιοῖς Ἀνακτόροις, ἐν τῷ κέντρῳ τῶν Ἀθηνῶν, καὶ τὸ πρᾶγμα κατηγγέλθη εἰς τὴν Θρακικὴν ὁμάδα, ἥτις ἀνεφέρθη εἰς τοὺς ἁρμοδίους. Καὶ ἐν τῷ μεταξὺ οἱ θάνατοι ἐπήρχοντο σωρηδόν. Κατὰ Δεκέμβριον, ὅταν ἡ δριμύτης τοῦ χειμῶνος ἡ ἐφετεινή, ἡ ὁποία καὶ αὐτὴ διὰ τὴν τύχην τῶν προσφύγων ἦτο ἐξαιρετική, κατεβίβαζε τὸ θερμόμετρον εἰς τὴν Μακεδονίαν κάτω τῶν 10 βαθμῶν ὑπὸ τὸ μηδέν, οἱ θάνατοι ἐκ ψύξεως ἦσαν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ ὅταν οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν προσφύγων ἐτόλμησαν νὰ ἀρθρογραφήσωσι, διότι δὲν ὑπῆρχε Συνέλευσις ἀνοικτή, καὶ νὰ καταγγείλωσι τοὺς ἁθρόους θανάτους, τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας, ἐν συνεννοήσει μετὰ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως Μακεδονίας, ἐξέδωκε διάψευσιν, ὅτι δὲν ἐγένοντο θάνατοι ἐκ ψύξεως καὶ ὅτι οἱ ληξίαρχοι τῆς πόλεως Θεσσαλονίκης διέψευδον τοὺς θανάτους. Ἀτυχεστέρα διάψευσις δὲν εἶδε τὸ φῶς τῆς ἡμέρας. Διότι μετά τινας ἡμέρας μὲ ἡμερομηνίας, μὲ ἀριθμούς, μὲ πιστοποίησιν Νομιάτρων καὶ Ἀστιάτρων ἀνεγράφετο εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι ἀρκετοὶ θάνατοι συνέβησαν ἐκ ψύξεως. Καὶ τότε μετὰ τὴν διάψευσιν αὐτὴν αἱ Ὑπηρεσίαι τῆς Περιθάλψεως εἶχον συγκινηθῆ. Τὸ ἔργον τῆς φιλανθρωπίας εἶχεν ἀρχίσει, ξυλάνθρακες ἤρχισαν νὰ διανέμωνται εἰς Θεσσαλονίκην καὶ ὕελοι τεθραυσμέναι ἐπεράσθησαν εἰς τοὺς καταυλισμοὺς διὰ νὰ μὴ κρυώσωσι καὶ ἀποθάνωσιν οἱ πρόσφυγες. Καὶ διερωτᾶται πᾶς τις: Δὲν ἦτο δυνατόν, ἀφοῦ καὶ χρῆμα ὑπῆρχε καὶ Ὑπηρεσίαι ὑπῆρχον καὶ καλὴ θέλησις δὲν ἔλειπε, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνωσι προληπτικῶς αὐτὰ ἵνα μὴ ἀποθάνωσιν οἱ πρόσφυγες; Δὲν θέλω νὰ κουράσω τὴν Συνέλευσιν μὲ ἀπειρίαν τοιούτων γεγονότων. Καὶ αἱ ἀστυνομικαὶ Ἀρχαὶ ἀπηγόρευσαν καὶ οἱ ληξίαρχοι δὲν εὑρίσκοντο, καὶ ὅταν εὑρίσκοντο ὑφίσταντο πιέσεις ἵνα ἐκδώσωσι πιστοποιητικὰ ψευδῆ. Καὶ δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ γίνωσιν ὅλα αὐτά. Διότι εἰς τὸν μακάριον αὐτὸν Τόπον δὲν συμβαίνει νὰ τιμωρῶνται οἱ ἔνοχοι καὶ συνεπῶς οὔτε αὐτὴν τὴν φορὰν ὑπῆρχε κίνδυνος νὰ τιμωρηθοῦν.

§47Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ὄχι μόνον δὲν ἐτιμωρήθη αὐτός, ἀλλὰ ὑπεβλήθη καὶ προσωπικὸν νομοσχέδιον.

§48Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Καὶ ἐνταῦθα θὰ ἀνοίξω τὴν παρένθεσιν τῶν ξένων φιλανθρωπικῶν Ὀργανώσεων. Πᾶσα εὐγνωμοσύνη ὀφείλεται εἰς τοὺς ξένους καὶ ἰδίᾳ τοὺς Ἀμερικανοὺς καὶ ὅλους τοὺς Εὐρωπαίους, οἵτινες ἔφθασαν ἐνταῦθα κομισταὶ ὑγειονομικοῦ ὑλικοῦ καὶ ὅλων ἐκείνων τῶν εἰδῶν τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ ἀνακουφίσουν τοὺς πρόσφυγας. Ἀλλ’ ὁ ἔπαινος οὗτος μετριάζεται διότι καὶ ἐν τῇ καθοδηγήσει τοῦ ἔργου τῶν Ὀργανώσεων τούτων ὑπάρχει καὶ πάλιν ἡ κρατικὴ Ὀργάνωσίς μας ἡ ὁποία τὸ ἔργον τοῦτο δὲν τὸ ἔκαμεν ἐπωφελέστερον καὶ εὐστοχώτερον. Ἐφθάσαμεν μάλιστα μέχρι τοῦ σημείου νὰ προσπαθήσωμεν νὰ διαφθείρωμεν καὶ τοὺς ξένους. Δὲν γνωρίζω ἂν τὸ κατωρθώσαμεν. Πάντως ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δὲν τὸ κατωρθώσαμεν.

§49Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναφέρω εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι κυκλοφορεῖ φήμη ὅτι καὶ πάλιν ὁ τότε Γενικὸς Διοικητὴς τῆς Μακεδονίας κ. Λάμπρος πρόκειται νὰ σταλῇ εἰς ἄλλην ὑπηρεσίαν.

§50ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὅταν οἱ Μακεδόνες πληρεξούσιοι ἐφωνάζομεν κατὰ τοῦ κ. Λάμπρου, οἱ τότε κυβερνῶντες ἔλεγον ὅτι ἔχομεν προσωπικὰ ζητήματα.

§51Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Τοῦτο παρετηρήθη καὶ εἰς ἐντοπίους Ὀργανώσεις. Διότι, ἐνῷ ἡ φιλανθρωπία ἡ γηγενής, τὴν ὁποίαν ἐγὼ τοὐλάχιστον θεωρῶ ὅτι εὑρέθη εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς της, καὶ δι’ ἐράνων καὶ διὰ διαφόρων εἰδῶν ρουχισμοῦ ἤρχετο ἐπίκουρος τῶν προσφύγων, καὶ ἐνῷ κατὰ τὴν διανομὴν διεπιστώθησαν οὐχὶ εὐχάριστοι ἀτασθαλίαι, ἵνα μὴ μεταχειρισθῶ χειροτέραν φράσιν, καὶ ἐγεννᾶτο ἡ ἐντύπωσις εἰς τοὺς πρόσφυγας ὅτι καὶ ἐκεῖ ὑπῆρχον χαριστικαὶ τάσεις καὶ ὅτι ὁ εἷς πτωχὸς παρηγκωνίζετο ὑπὲρ τοῦ ἄλλου, ἡ Κυβέρνησις οὐδέποτε ἐπενέβη πρὸς διόρθωσιν τῶν ἀτόπων. Ἐν τῇ πραγματικότητι δὲν φανταζόμεθα ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ὑπεξαιρέσεως ὡρισμένων εἰδῶν ἀπὸ τὴν προσφυγικὴν δυστυχίαν, ἀλλὰ μᾶλλον ὅτι ἐπρόκειτο περὶ κακῆς διαχειρίσεως καὶ διανομῆς. Ὁ ἐφετεινὸς Προϋπολογισμός, ὅσον ἀφορᾷ τὸ κονδύλιον τῆς περιθάλψεως, ἐὰν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, ἀναφέρει ποσὸν 35,000,000 ἀπέναντι 70,000,000 τὰ ὁποῖα ἐζήτησε τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας, καὶ ἀπέναντι 130 περίπου ἑκατομμυρίων τὰ ὁποῖα διενεμήθησαν πέρυσι. Καὶ ἀμέσως ἐκ τῶν ἀριθμῶν αὐτῶν δύναται νὰ γεννηθῇ ἡ ἐντύπωσις ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἔχει πλέον ἐξομαλυνθῆ καὶ ὅτι καὶ ἡ σημερινὴ ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησις ἴσως νὰ παρέλκῃ καὶ νὰ καθίσταται περιττή. Διότι, ἐνῷ πέρυσιν εἶχον διανεμηθῆ ἄνω τῶν 100 ἑκατομμυρίων, ἡμεῖς περιεστείλαμεν τὸ κονδύλιον εἰς 35 ἑκατομμύρια, δεχόμενοι ὅτι τὰ ⅘ τῶν προσφύγων δὲν εἶναι πλέον πρόσφυγες, ἀλλ’ εἶναι εὐτυχεῖς θνητοί, τυγχάνοντες μάλιστα καὶ διακρίσεων, ὅπως ἠκούσθη ἐδῶ.

§52Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Μετεβιβάσθησαν εἰς τὸ Τμῆμα Ἐποικισμοῦ· εἰς τὸ Τμῆμα Ὑγιεινῆς αἱ πιστώσεις ηὐξήθησαν.

§53Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἡ δικαιολογία τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ ἀνέφερεν ὅτι πολλοὶ ἐκ τῶν γεωργῶν προσφύγων ἔχουσιν ἐγκατασταθῆ καὶ συνεπῶς δὲν ἔχουν ἀνάγκην περιθάλψεως. Συμφωνῶ ὅτι πολλοὶ τῶν γεωργῶν προσφύγων ἔχουσιν ἐγκατασταθῆ, ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ πολλοὶ τῶν ἀστικῶν προσφύγων, οἱ ὁποῖοι εἶχον μερικὰς οἰκονομίας, τὰς ἐξήντλησαν ἐπὶ ὁλόκληρον διετίαν καὶ ἀτυχῶς αὐτοὶ θὰ ὑποκαταστήσουν τοὺς περιθαλψιούχους γεωργούς. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ κάτι ἄλλο. Αἱ 200 χιλιάδες τῶν ἐρχομένων ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας, αἵτινες ἀσφαλῶς θὰ ἔλθουν ἐνταῦθα εἰς οἰκτρὰν κατάστασιν καὶ διὰ τοὺς ὁποίους δὲν φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ περιμένωμεν νὰ ἔλθουν διὰ νὰ ψηφίσωμεν κονδύλια, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸς καὶ ὁ ἀριθμός των καὶ ἡ ἀθλία θέσις των καὶ ἡ προσεχὴς ἔλευσίς των. Αἱ οἰκονομίαι τῶν ἐπιδομάτων εἶχον εὐρυτέραν ἀφορμήν. Φαίνεται ὅτι δι’ ἐγκυκλίου ἔχουν καθορισθῆ τὰ πράγματα ἐπὶ τὸ οἰκονομικώτερον. Βεβαίως ὑπάρχει Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν καὶ πρέπει αἱ οἰκονομίαι νὰ ἐπεκταθοῦν καὶ εἰς τοὺς πρόσφυγας. Ἐγὼ δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν. Ἀναγινώσκω ἐν πάσῃ περιπτώσει ἓν γράμμα ἐπίσημον κατέχοντος θέσιν προσώπου, τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖ περὶ ἐπιδομάτων τῆς Νέας Ὀρεστιάδος καὶ λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν διὰ τῶν ὑπὸ μελέτην οἰκονομιῶν ἐξαιρεθοῦν τῶν ἐπιδομάτων πάμπτωχοι πρόσφυγες καὶ δημιουργηθῇ μία τοιαύτη ἀνισότης, ἡ δυσφορία θὰ ἐξιχθῇ εἰς πολὺ ὀξὺ σημεῖον καὶ ὑπάρχει φόβος νὰ μᾶς σπάσουν τὰ τζάμια καὶ τὰ κεφάλια οἱ πεινῶντες καὶ ἀδικούμενοι».

§54Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, ἔχω τηλεγράφημα ἐκ μέρους ἑνὸς πρόσφυγος, ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι μεταβὰς ἵνα ζητήσῃ περίθαλψιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας ἔλαβε τὴν ἀπάντησιν ὅτι «ἔχομεν ἐντολὴν μόνον ὅταν βγαίνῃ ἡ ψυχή σας νὰ σᾶς δώσωμεν ἐπίδομα».

§55Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον αὐτὸς ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος μὲ κάμνει νὰ ἀναφέρω τὸ ζήτημα αὐτό, ὑπάρχει καὶ κάποιος ἄλλος λόγος προηγούμενος. Κατὰ τὸν μῆνα Ἀπρίλιον, μετὰ τὸ Δημοψήφισμα, ἐπειδή, μεταβάντες εἰς τὰς ἐπαρχίας μας, εἴχομεν ὑποσχεθῆ ὅτι θὰ ἐστέλλοντο τέλος πάντων τὰ καθυστερούμενα ἐπιδόματα τοῦ Ἀπριλίου, εἶχον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας, ὁ ὁποῖος, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, μὲ περισσὴν προθυμίαν ἔσπευσε νὰ ἀποστείλῃ διὰ τὰς ἑορτὰς τοῦ Πάσχα τὰ ἐπιδόματα τοῦ Νομοῦ Ἕβρου, τὸν ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω. Παρεκάλεσα μάλιστα, διότι δὲν ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν ταχύτητα τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, νὰ σταλοῦν τὰ χρήματα αὐτά, ἐπειδὴ ἐπρόκειτο περὶ τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος, εἰς τοὺς ταμίας τοῦ Κράτους διὰ νὰ διανεμηθοῦν. Τὸ ποσὸν τοῦ Διδυμοτείχου ἦτο 60 χιλιάδες. Ἔ, λοιπόν, κύριοι συνάδελφοι, ἕως σήμερον δὲν κατωρθώθη νὰ δοθοῦν αἱ 60 χιλιάδες εἰς τὸ Διδυμότειχον. Ὁ κ. Γενικὸς Διοικητὴς Θράκης ἐθεώρησεν ὅτι τὸ ποσὸν αὐτὸ ἦτο ὑπερβολικόν. Ἤρχισαν νὰ γίνωνται συζητήσεις. Τηλεγραφήματα καὶ ἐπιστολαὶ ἀπεστάλησαν· ὁ κ. Γενικὸς Διοικητὴς διελθὼν ἐκ Διδυμοτείχου ὑπεσχέθη καὶ προφορικῶς ὅτι θὰ ἔστελλε τὸ ποσόν. Ἀλλὰ τὸ ποσὸν δὲν ἠδύνατο νὰ σταλῇ, διότι μοὶ λέγουν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον αἱ ὑπηρεσίαι ὅτι αἱ οἰκονομίαι ἔχουσι καὶ ἀναδρομικὴν ἰσχύν. Δηλαδή, μολονότι ἔλαβον τὴν ὑπόσχεσιν καὶ μολονότι ἐτηλεγράφησα, καθὼς καὶ ἄλλοι συνάδελφοί μου, ὅτι θὰ σταλοῦν τὰ ἐπιδόματα τὰ καθυστερούμενα, ἐπειδὴ ἄλλως ἔδοξεν εἰς τὸν κ. Γενικὸν Διοικητήν, τὰ ἐπιδόματα δὲν στέλλονται καὶ τὸ Ὑπουργεῖον νομίζει ὅτι εἶναι πολὺ ἐν τάξει ἡ κατάστασις αὐτή, διότι ἠμπορεῖ ὁ κ. Γενικὸς Διοικητὴς τὴν ὑπόσχεσιν τὴν διδομένην ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ καὶ τὴν μεταβιβαζομένην ὑπὸ τῶν πληρεξουσίων νὰ μὴ τὴν ἐκτελῇ καὶ νὰ τὴν ἀνατρέπῃ χάριν οἰκονομιῶν, τὰς ὁποίας νομίζει ὅτι δύναται νὰ κάμῃ ἀναδρομικῶς. Δὲν ἐνδιατρίβω εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ περισσότερον δι’ ἄλλον τινὰ λόγον, ἀλλ’ ἁπλῶς καὶ μόνον ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀντίληψιν ἡ ὁποία ἐπικρατεῖ ὅσον ἀφορᾷ τὰ πενιχρὰ ἐπιδόματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀποστέλλονται, διότι θεωροῦνται ὡς σπατάλη καὶ πολυτέλεια καὶ διότι ὁ Α ἢ ὁ Β νομίζει ὅτι δὲν πρέπει νὰ σταλοῦν παρὰ περικεκομμένα καὶ καθυστερημένα τὰ περίφημα ἐπιδόματα. Ἐγὼ νομίζω ὅτι καλύτερον εἶναι νὰ κοποῦν τὰ ἐπιδόματα παρὰ νὰ εὑρίσκωνται οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εἰς τὴν ἀγωνίαν ἐπὶ 3 καὶ 4 μῆνας τῆς ἀναμονῆς 60 δραχμῶν. Θὰ ἤθελα νὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ εἶναι τέλος πάντων εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα πλέον γενναιόδωροι καὶ ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ διορθωθῇ ἓν ἄτοπον ἀπὸ τὸ ὁποῖον δὲν ἔχομεν νὰ ὠφεληθῶμεν παρὰ δυσφορίαν καὶ κακομοιριὰν περισσοτέραν ἀπὸ ἐκείνην ἡ ὁποία ὑπάρχει ἤδη. Ἤθελον νὰ προσθέσω διὰ νὰ κλείσω τὸ κεφάλαιον τῆς περιθάλψεως ὅτι ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ὑπάρχει ἡ περίφημος Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως, περὶ τῆς ὁποίας θὰ ὁμιλήσω παρακατιών, δὲν ὑπάρχει καμμία συνάφεια μεταξὺ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τοῦ Ὑπουργείου Περιθάλψεως. Ἡ μετακίνησις διὰ τῶν ἀτμοπλοίων καὶ ἡ περίθαλψις γίνεται ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Περιθάλψεως. Ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως ἔχει τὸ δεύτερον στάδιον τῆς ἀποκαταστάσεως· πρόκειται περὶ εὐτυχῶν (!) ἀνθρώπων, τοὺς ὁποίους παραλαμβάνουν καὶ περιποιοῦνται διάφοροι, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει καμμία συνάφεια μεταξὺ τῶν δύο ὑπηρεσιῶν καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, καθὼς ἀνέφερα καὶ ἀνωτέρω καὶ εἶπον εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας, ἡ κατάστασις δὲν εἶναι εὐχάριστος καθόλου ἀπὸ ἀπόψεως τῆς δικαιοδοσίας τοῦ Ὑπουργείου τῆς Κοινωνίας Προνοίας, ὡς ἄλλως τε καὶ πρόσφατοι ἐκθέσεις περιοδευσάντων ἀνωτέρων ὑπαλλήλων ἀποδεικνύουν. Βεβαίως καὶ τὸ ζήτημα αὐτὸ ὑπάγεται εἰς τὴν ὅλην προσφυγικὴν ὑπόθεσιν, τῆς ἐναρμονίσεως καὶ ταυτοχρόνου ἐνεργείας τῶν διαφόρων Ἐπιτροπῶν τῶν Ὑπουργείων. Τρίτον κεφάλαιον, περὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἀσχοληθῶ, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς στατιστικῆς. Εἰς τὴν Ἑλλάδα, κύριοι, δὲν ὑπάρχει στατιστική. Εἰς ὅλα τὰ πεπολιτισμένα Κράτη ἀνεγνωρίσθη ἡ ἀνάγκη καὶ ὁμολογεῖται ὅτι ἡ στατιστικὴ εἶναι ὁ ρυθμιστὴς ὁ κυριώτερος ὅλων τῶν ζητημάτων, ἀλλὰ εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν ὑπάρχει καὶ θὰ σᾶς πληροφορήσω πῶς τὸ ἔμαθον. Ἐπρόκειτο νὰ γίνουν ἐκλογαὶ καὶ ἤρχισεν ἡ ζύμωσις ἡ προεκλογικὴ καὶ ἔπρεπε νὰ καθορισθῇ ἡ θέσις καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν προσφύγων ἀντιπροσώπων. Καὶ ἠρωτήσαμεν πόσοι εἴμεθα οἱ πρόσφυγες καὶ πόσους ἀντιπροσώπους πρέπει νὰ ἔχωμεν. Τὸ Τμῆμα Στατιστικῆς τοῦ Ὑπουργείου Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ἀπήντησεν ὅτι εἴμεθα 800.000. Τὰ Ὑπουργεῖα Γεωργίας καὶ Κοινωνικῆς Προνοίας μᾶς εἶπον ὅτι εἴμεθα 1.300.000, ἡ διαφορὰ δὲν ἦτο μεγάλη, μόνον 500 χιλ. Τέλος πάντων τὸ πρᾶγμα ἤρχισε νὰ καταντᾷ τραγικόν. Μᾶς εἶπον ὅτι φαντάζονται ὅτι ἔχουν παραλειφθῆ μερικὰ κονδύλια καὶ ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ ὑπάρχουν καὶ θάνατοι. Προεξώφλουν τοὺς θανάτους, χωρὶς νὰ λάβουν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰς γεννήσεις. Μετὰ κοπιώδεις διαπραγματεύσεις μᾶς εἶπον τὴν τελευταίαν ὥραν ὅτι εἴμεθα 970,000 καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀριθμοῦ αὐτοῦ ἐγένοντο αἱ ἐκλογαὶ τῶν προσφύγων. Στατιστικὴ κτημάτων Τουρκικῶν ἐπίσης δὲν ὑπάρχει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας. Ἐγένετο μία Ἐπιτροπή, περὶ ἧς ἐπίσης θὰ ἀναφέρω παρακάτω, καὶ τῆς ὁποίας ἀπετέλουν καὶ ἐγὼ μέλος, ὅταν ἦτο Ὑπουργὸς ὁ κ. Σίδερης. Ἐκ τῶν πρώτων μελημάτων της ἦτο νὰ ἀποφανθῇ ἐν σημειώματι ὅτι πρὸ πάσης ἄλλης ἐργασίας ἀνταλλαγῆς ἦτο ἀνάγκη — ἡ Ἐπιτροπὴ ἀπετελεῖτο ἀπὸ τρία μέλη, ἀπὸ τὸν κ. Βαλαλᾶν, Γενικὸν Διοικητὴν Μακεδονίας, ἀπὸ τὸν κ. Καλογήρου, τέως Διευθυντὴν τῶν Κτημάτων Ὑπουργείου Γεωργίας, καὶ ἀπὸ ἐμέ — ἦτο ἀνάγκη, λέγω, νὰ γίνῃ στατιστικὴ τῶν Τουρκικῶν κτημάτων καὶ παρεκαλέσαμεν νὰ γίνῃ τὸ ταχύτερον ἡ ἐργασία αὐτή. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἔδειξε μέγα ἐνδιαφέρον καὶ μᾶς εἶπεν ὅτι ἦτο μία ἐργασία σοβαρωτάτη καὶ ἔπρεπε νὰ ἀρχίσῃ ἀμέσως. Ἐπῆλθεν ἡ παραίτησις τοῦ κ. Καλογήρου, ἐπῆλθεν ἡ μεταβίβασις τῆς Ἐπιτροπῆς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ συνεπῶς τὸ ἔργον τῆς ἐπιτοπίου μελέτης καὶ καταγραφῆς τῶν Τουρκικῶν περιουσιῶν, τὴν ὁποίαν ἐθεωρήσαμεν ἀναγκαίαν ἀπὸ τοῦ Ἰουνίου 1923, δὲν εἶχεν ἀρχίσει νὰ γίνεται. Ἐπίσης τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν στερεῖται στατιστικῆς διὰ τοὺς Τούρκους, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουν ἀνὰ τὸ Κράτος.

§56Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐπιτρέπετε; Ἐπιφυλάσσομαι εἰς διάφορα σημεῖα τῶν μέχρι τοῦδε ἀγορεύσεων, ὡς καὶ τῶν μελλουσῶν, νὰ δώσω τὰς πληροφορίας ἐκείνας αἱ ὁποῖαι θὰ ἦσαν διαφωτιστικαί. Θὰ προσπαθήσω δὲ νὰ δώσω πληροφορίας ἀναγομένας εἰς τὸν κύκλον τῆς τότε ἁρμοδιότητός μου ὡς Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, θὰ προσπαθήσω δὲ νὰ ἀναπληρώσω εἰς τὴν ὑποχρέωσιν αὐτὴν καὶ τὸν κ. Δοξιάδην. Εἰδικῶς εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ ἡ ἔλλειψις αὐτὴ τῆς στατιστικῆς εἶναι γνωστή, ἀλλ’ εἰδικῶς διὰ τὰ Τουρκικὰ κτήματα ἐπανειλημμένως ἔχουν γίνει καταγραφαί. Ὑπῆρξεν ἀτυχὴς ἡ ἔμπνευσις κατὰ τὸ 1914 ὅταν κατηργήθησαν τὰ κτηματικὰ βιβλία τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους. Διότι ναὶ μὲν τὰ κτηματικὰ βιβλία τὰ Τουρκικὰ δὲν παρεῖχον βάσιν διὰ κατάρτισιν στατιστικῆς, ὅπως τὴν ἐννοοῦμεν, οὐχ ἧττον ὅμως θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παράσχουν μερικὰ στοιχεῖα. Τὰ βιβλία αὐτὰ μετεφέρθησαν εἰς τοὺς ἑρμηνεῖς τῶν Πρωτοδικείων καὶ ἤδη κατάκεινται ἐκεῖ καὶ κατέστησαν πολλαχοῦ σχεδὸν ἄχρηστα. Ἀπὸ τοῦ 1914 καὶ ἐντεῦθεν ἔγινεν ἐπανειλημμένη καταγραφὴ τῶν κτημάτων τὰ ὁποῖα εἶχον καταληφθῆ ἐκ μέρους τοῦ Δημοσίου ἐξ ἐφαρμογῆς διαφόρων νόμων, ἀφορώντων τὰ κτήματα τῶν Μουσουλμάνων. Τελευταῖον καὶ ἡ Γενικὴ Διοίκησις τῆς Μακεδονίας ἔκαμε καταγραφὴν διὰ τῶν τοπικῶν Ἀρχῶν καὶ τῶν δωματίων ἀκόμη τὰ ὁποῖα εὑρίσκοντο εἰς τὰ κτήματα τὰ Τουρκικά, ἡ καταγραφὴ δὲ αὐτὴ ὑπάρχει εἰς τὰ ἀρχεῖα τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ ἓν πρᾶγμα, καὶ τὸ ὁμολογεῖ ἕνας ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἀρκετὰ χρόνια τῆς ζωῆς του κατέτριψεν εἰς τὰ δημόσια γραφεῖα, ὅτι δὲν ὑπάρχει συνοχὴ μεταξὺ τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν. Καὶ καθ’ ἣν στιγμὴν ὑπῆρχον καταγεγραμμέναι αἱ Τουρκικαὶ περιουσίαι εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν Μακεδονίας, ἐξαπεστέλλοντο ἔγγραφα νὰ γίνῃ νέα καταγραφή, ὅταν δὲ ἐπληροφορούμεθα ὅτι εἶχε γίνει καταγραφή, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εὑρεθοῦν πολλὰ στοιχεῖα καὶ δι’ αὐτὸ εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ προβῶμεν εἰς τὸν καταρτισμὸν νέας Ἐπιτροπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ λάβῃ μέρος καὶ ἀντιπρόσωπος τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου καὶ νὰ γίνῃ πάλιν καταγραφή. Ὁ καταρτισμὸς αὐτὸς ἔγινε κατὰ μῆνα Ἰούλιον, δηλ. ἀφ’ ἧς ἐξέλιπε πᾶσα ἐλπὶς προελάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Ἀπὸ τὴν στιγμὴν ἐκείνην καὶ ὁ κόσμος ὁ προσφυγικὸς συνετάχθη περισσότερον διὰ τὴν μονιμωτέραν ἀποκατάστασίν του καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἤρχισε τὸ ἔργον του τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας. Ἐγὼ ἐγκατέλειψα τὸ Ὑπουργεῖον εἰς τὰς 18 Ὀκτωβρίου. Ἐμεσολάβησαν τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ κ. συνάδελφος καὶ σήμερον ἔχομεν τὰ στοιχεῖα, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ βάσις.

§57Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Χαίρω διὰ τὰς πληροφορίας αὐτάς. Ἐγὼ ἤθελον νὰ ἀναφέρω ὅτι ἡ ἔλλειψις αὐτὴ πάντως ἐζημίωσε τὸν προσφυγικὸν κόσμον, διότι αὐτὸ κυρίως μὲ ἐνδιαφέρει, νὰ γνωσθῇ πόσα πράγματα ἦσαν ἀνύπαρκτα ἢ δὲν ἦσαν τέλεια καὶ ἐκ τῆς ἀτελείας αὐτῶν πόσα ἐζημιώθη ὁ προσφυγικὸς κόσμος. Καὶ μὲ ἐνδιαφέρει ἀκόμη νὰ γνωσθῇ τί δὲν ἐγένετο εἰς τὸ παρελθόν, διὰ νὰ μὴ ἐπαναληφθῇ εἰς τὸ μέλλον, τὴν στιγμὴν ποὺ ἐρχόμεθα νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν πραγματικὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Καὶ καταλήγων διὰ νὰ κλείσω τὸ κεφάλαιον τῆς στατιστικῆς, ἀναφέρω ὅτι ἡ ἁμαρτία αὐτὴ ὑπάρχει, τῆς ἐλλείψεως στατιστικῆς, καὶ ἀφοῦ ἀναγνωρίζεται παρὰ πάντων, θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον νὰ ὀργανωθῇ ἡ στατιστικὴ ὑπηρεσία κατὰ τρόπον ὥστε ἐφεξῆς νὰ μὴ εὑρισκώμεθα πρὸ τοιούτου ἀτόπου, διότι κανεὶς δὲν δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι τὸ Τμῆμα Στατιστικῆς τοῦ Ὑπουργείου Ἐθνικῆς Οἰκονομίας μᾶς εἶπεν ἐπισήμως ὅτι δὲν εἴμεθα παρὰ 800.000, ἐνῷ τὰ ἁρμόδια Ὑπουργεῖα διετυμπάνιζον ὅτι εἴμεθα 1.300.000. Συνεπῶς ἡ ὑπηρεσία αὕτη χωλαίνει καὶ ἂν κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον θὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ ἐκπληροῖ τὰ καθήκοντά της, ἐπειδὴ βλέπω ὅτι ὑπάρχει τάσις καταργήσεως διαφόρων Τμημάτων, δὲν θὰ ἦτο δυσάρεστον νὰ καταργηθῇ καὶ τὸ Τμῆμα αὐτὸ χάριν οἰκονομίας.

§58Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε συνάδελφε, μοῦ ἐπιτρέπετε;

§59Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Μάλιστα.

§60Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Λοιπὸν μεταξὺ τῶν ἄλλων στατιστικῶν, τὰς ὁποίας ἔχομεν προκειμένου περὶ προσφύγων, ἔχομεν καὶ μίαν ἀκριβῆ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ἡ ὁποία συνεπληρώθη τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1923 καὶ ἡ ὁποία ἀναβιβάζει τοὺς οἰκειοθελῶς ἀπογραφέντας πρόσφυγας εἰς 786.000. Ἐὰν λοιπὸν εἰς αὐτοὺς προστεθοῦν οἱ μὴ ἀπογραφέντες, οἱ ὁποῖοι λόγῳ πρὸ παντὸς τῆς μετακινήσεως διέφυγον τῆς στατιστικῆς, ἡ στατιστικὴ ἐπὶ τῆς ὁποίας δυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν ἀναβιβάζει τὸν προσφυγικὸν κόσμον εἰς 1.000.000 περίπου.

§61Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Εἶναι γεγονὸς ὅτι ὑπάρχουν πρόσφυγες μὴ καταγραφέντες, ἀλλὰ τὸ γεγονὸς δὲν ἠθέλησαν νὰ τὸ ἀναγνωρίσουν αἱ ἁρμόδιαι ὑπηρεσίαι. Τὸ ἀνέφερα κατ’ ἐπανάληψιν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα καὶ εἶπον ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀναφέρουν τὰ ἁρμόδια Ὑπουργεῖα 1.300.000 δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ τοιαύτη κολοσσιαία διαφορὰ καὶ ὀφείλει τὸ Τμῆμα Στατιστικῆς νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν τοιαύτην παράλειψιν καὶ ὄχι νὰ κάθηται νὰ συζητῇ ἐπὶ ὁλόκληρον δεκαπενθήμερον καὶ νὰ ἀναγκάσῃ τὴν τότε Κυβέρνησιν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν 970,000 νὰ ὁρίσῃ τοὺς ἀριθμοὺς τῶν ἀντιπροσώπων τῶν προσφύγων.

§62Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀπὸ μὲν ἀγροτικῆς ἀπόψεως τὴν στατιστικὴν τὴν ἔχομεν πλήρη, ἐν τῷ μεταξὺ ἀπὸ ἀπόψεως ἀστικῆς νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, διότι, ὅπως γνωρίζετε καὶ σεῖς, τὴν στατιστικὴν εἴχομεν ἀναλάβει νὰ ὑποβοηθήσωμεν καὶ ἡμεῖς οἱ ἴδιοι. Καὶ ἀκριβῶς δι’ αὐτὸν τὸν λόγον εἴχομεν κάμει διαφόρους Ἐπιτροπάς, αἱ ὁποῖαι ἀπεστάλησαν εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ ὑποβοηθήσωμεν εἰς τὸ ἔργον τῆς στατιστικῆς. Ἠξεύρομεν δὲ ἐν τῷ μεταξὺ πόσοι ἀπέθανον καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ δυνάμεθα νὰ ἀποφανθῶμεν.

§63Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀφοῦ, καθὼς λέγετε, ὑπάρχει στατιστικὴ πλήρης, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τὴν ἀνακοινώσητε;

§64Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μάλιστα.

§65Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν γνωρίζω διατί ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἐπιμένει ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Νομίζω ὅτι ὡμίλησα περὶ συγκεκριμένων πραγμάτων καὶ ἐνόμιζον ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐλησμόνησεν ὅτι μεταξὺ τῶν διαμαρτυρηθέντων διὰ τὴν κολόβωσιν τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ τότε, ἐπειδὴ ἡ κολόβωσις εἶχεν ἄμεσον ἀντίκτυπον πρὸς τὰς ἕδρας τῶν ἀντιπροσώπων τῶν προσφύγων, μεταξὺ τῶν διαμαρτυρηθέντων, λέγω, ἦτο καὶ ὁ κ. Ὑπουργός. Συνεπῶς δὲν βλέπω κατὰ τί ἀλλοιοῦται ἡ ἰδική μου ἀνάπτυξις τοῦ ζητήματος, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἶναι γνωστὸν ὅτι ἀκριβῶς ὡς περιγράφω ἐγένοντο τὰ πράγματα.

§66Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Καὶ πιστεύετε, κ. Ὑπουργέ, ὅτι εἰς 1.000.000 ἀνέρχεται ὁ προσφυγικὸς πληθυσμός;

§67Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐγὼ πιστεύω ὅτι ἀνέρχεται εἰς 1.200.000 ἐκτὸς τῶν 150 χιλιάδων καὶ πλέον οἱ ὁποῖοι ἀναμένονται καὶ εἶναι οἱ ἑξῆς: Ἀναμένονται 4.000 οἰκογένειαι, δηλαδὴ 16.000 ἄτομα. Πόντιοι 9.000 οἰκογένειαι, 56.000 ἄτομα. Νοτιοανατολῖται 5.000 οἰκογένειαι, 20.000 ἄτομα. Κεντρικοὶ Μικρασιᾶται 12.000 οἰκογένειαι, 50.000 ἄτομα κλπ. Ὡς βλέπετε εἶναι ἕνας ἀριθμὸς ἀρκετὰ σεβαστός.

§68Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐὰν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, εἴπετε ὅτι ἐπὶ τῇ βάσει τῆς στατιστικῆς τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας τοῦ παρελθόντος ἔτους, ὁ προσφυγικὸς πληθυσμὸς συμποσοῦται εἰς 786.000, καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι εἴπετε μίαν σκέψιν, τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν ἠδυνήθην νὰ κατανοήσω. Φρονεῖτε ὅτι ὁ ἀριθμὸς δύναται νὰ ἀνέλθῃ εἰς 1.000.000, τώρα τροποποιεῖτε τὴν σκέψιν σας καὶ λέγετε ὅτι δύναται νὰ ἀνέλθῃ εἰς 1.200.000· εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς δώσητε τὴν αἰτιολογίαν αὐτῶν τῶν ἀριθμῶν;

§69Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ ἀριθμὸς 786.000 εἶναι τῆς στατιστικῆς, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν περιλαμβάνονται οἱ μὴ ἀπογραφέντες. Δεύτερον ἐκτὸς αὐτοῦ τοῦ ἀριθμοῦ ὑπάρχει εἷς σεβαστὸς ἀριθμὸς μὴ ἀπογραφέντων. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐργασίας τὴν ὁποίαν ἐκάμαμεν ἡμεῖς τότε, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀριθμοῦ τὸν ὁποῖον εἴχομεν παρακολουθήσει ἔχομεν ἀναβιβάσει τὸν πληθυσμὸν αὐτὸν εἰς 1.200.000. Ἄν λοιπὸν ὑπολογίσωμεν ὅτι ὑπάρχουν πραγματικῶς ἀπώλειαι, νομίζω ὅτι ὁ ἀριθμὸς ὁ ὁποῖος ὑπῆρχε τότε εἶναι 1.100.000–1.200.000, ἐν τῷ μεταξὺ ἐξακολουθοῦν νὰ καταφθάνουν πληθυσμοὶ προσφύγων ἐκ Κωνσταντινουπόλεως, ἐκ Μ. Ἀσίας, ἐκτὸς ἐκείνων τοὺς ὁποίους ἀναμένομεν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς.

§70Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὥστε ὁ ἀριθμὸς τὸν ὁποῖον ἀνεφέρατε ἀνήκει εἰς τὸ παρελθόν.

§71Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Μᾶς ἀνεγνώσατε τὸν κατάλογον τῶν ἀναμενομένων προσφύγων ἐκ τῶν διαφόρων μερῶν. Πόθεν ἔχετε τὴν πληροφορίαν ὅτι εἶναι τόσαι χιλιάδες;

§72Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἶναι ἀνακοίνωσις τῆς Μικτῆς Ἐπιτροπῆς.

§73Κ. ΦΙΛΑΝΔΡΟΣ. Εἶναι πρόσφυγες δηλαδὴ καθαρῶς ὅμηροι πολιτικοὶ ἢ καὶ αἰχμάλωτοι στρατιωτικοί;

§74Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἶναι ὑπὸ ἀνταλλαγὴν πληθυσμοί.

§75Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἔρχομαι εἰς τὸ τέταρτον κεφάλαιον, τῆς γεωργικῆς ἐγκαταστάσεως. Διὰ νὰ εἶμαι εἰλικρινὴς ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δι’ αὐτὴν δὲν θὰ εἶμαι μεμψίμοιρος πολύ. Εἶναι γεγονὸς ὅτι τὸ Κράτος ἔδειξεν ὅλην του τὴν προσοχὴν καὶ ἔστρεψε τὴν περισσοτέραν του φροντίδα ὅσον ἀφορᾷ τὸν γεωργικὸν πληθυσμόν, διότι αὐτὸς εἶναι παραγωγικώτερος ὅλων, διότι ἐν τῷ προσώπῳ τῶν γεωργῶν προσφύγων εὗρε πολύτιμον ὑλικὸν καὶ πολύτιμον κεφάλαιον ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς φιλεργίας των τῆς ἀκαταπονήτου καὶ τῆς μεγάλης οἰκονομίας ἐδημιουργήθησαν καὶ θὰ δημιουργηθῶσιν ὡς παράγοντες πλουτοπαραγωγικοὶ τῆς Χώρας. Ἡ Μακεδονία γεωργικῶς καὶ ἐθνολογικῶς ἔχει μεταβληθῆ· εἶναι γεγονὸς ὅτι ἐνῷ ἄλλοτε διήρχετό τις ὁλοκλήρους ἐκτάσεις, χωρὶς νὰ εὑρίσκῃ οὐδαμοῦ καλλιέργειαν, σήμερον τὸ ἄροτρον τοῦ γεωργοῦ πολλαπλασιασθὲν πανταχοῦ φθάνει μέχρι τῶν σιδηροδρομικῶν σταθμῶν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγένετο εἶναι βεβαίως πολύ, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ γίνῃ εἶναι πολὺ περισσότερον, διότι ὑπολείπονται χιλιάδες γεωργικῶν οἰκογενειῶν καὶ ὑπάρχουσιν ἄλλαι αἱ ὁποῖαι θὰ ἔλθουν ἐκ Μικρᾶς Ἀσίας. Ἐζημίωσεν ὅμως πολὺ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν γεωργῶν ἡ προσωρινότης τῶν ἐκχωρουμένων γαιῶν. Οἱ γεωργοὶ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῶν Καυκασίων ἀκόμη εὑρίσκονται ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τῆς προσωρινότητος. Οἱ ἀξιότιμοι Ὑπουργοὶ τῆς Γεωργίας, τέως καὶ νῦν, εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζουν πόσον ζημιώνει τὸν γεωργὸν ἡ ἰδέα τῆς προσωρινότητος τῶν καλλιεργουμένων γαιῶν. Καὶ ὁ γεωργὸς εἶναι ἀνάγκη νὰ γνωρίζῃ ὅτι ἡ ὑπ’ αὐτοῦ κατεχομένη γῆ εἶναι ἰδική του, διὰ νὰ τὴν περιποιῆται ἀναλόγως. Τὸ κακὸν αὐτὸ τῆς προσωρινότητος πρέπει νὰ λείψῃ, εἶναι ἀνάγκη διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἐκδιωχθῇ τοῦτο, διότι ὁ γεωργὸς πρέπει νὰ πιστεύσῃ ὅτι ἡ γῆ δὲν τοῦ ἐδόθη προσωρινῶς.

§76ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Κυβέρνησις ἂν πραγματικῶς αἱ γαῖαι εἶναι προσωριναί.

§77Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Νομίζω ὅτι ἐδήλωσεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι θὰ λάβῃ πρόνοιαν.

§78ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αἱ δηλώσεις διὰ τὴν προσωρινότητα τῶν γαιῶν στρέφονται εἰς τὰς προηγουμένας ἢ καὶ προβλέπονται ὑπὸ τοῦ κατατεθέντος νομοσχεδίου;

§79Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Γενικῶς ὁμιλῶ· ἂν διὰ τοῦ κατατεθέντος νομοσχεδίου αἴρεται τὸ ἄτοπον αὐτό, τόσον τὸ καλύτερον καὶ δι’ ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι τοῦτο ζητοῦμεν, καὶ διὰ τοὺς πρόσφυγας γεωργούς. Ἐγὼ γνωρίζω τὸ ἑξῆς: Ἕως τώρα διετέθη προσωρινῶς εἰς αὐτοὺς ἡ χρῆσις, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐπιζημιώτατον. Ἄλλο κακὸν ἀπὸ τὸ ὁποῖον ὑποφέρουν οἱ πρόσφυγες γεωργοὶ εἶναι οἱ ἑλώδεις πυρετοί. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εἶναι ἐξηντλημένοι ἀπὸ διαφόρους κακουχίας, ἀπὸ τὴν κακὴν ψυχικὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν, ἐπειδὴ ἐγκατέλειψαν τὰ πάντα καὶ κατεστράφησαν, δὲν ἔχουσι κατοικίαν κατάλληλον, δὲν ἔχουσι τόπον ἀρκετόν, ἔρχονται καὶ οἱ ἑλώδεις πυρετοὶ οἱ ὁποῖοι τοὺς ἔχουσιν ἀποτελειώσει.

§80ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἰς τὴν Ἑλλάδα χωρὶς καταπολέμησιν τῶν ἑλωδῶν πυρετῶν δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ καλλιέργεια.

§81Δ. ΠΑΖΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Εἰς τὴν Μακεδονίαν, κύριοι, ἐγκατεστάθησαν 50 συνεργεῖα τὰ ὁποῖα ἐργάζονται διὰ τὴν ἐξυγίανσιν τῶν περιφερειῶν.

§82Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Πολὺ εὐχάριστον θὰ εἶναι ἂν γίνῃ τοῦτο· εὔχομαι νὰ μὴ εὑρεθῶμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ λέγωμεν ὅτι οἱ πρόσφυγες ἀποθνήσκουσιν ἀπὸ ἑλώδεις πυρετούς. Ἕως τώρα εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι δεκατίζονται καὶ ὑποφέρουν, διότι ὑπάρχουν στατιστικαὶ αἱ ὁποῖαι διενεμήθησαν ἐπισήμως καὶ τὸ γνωρίζει ὅλος ὁ κόσμος.

§83ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ μάστιξ εἶναι γενικὴ εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα.

§84Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἡ μάστιξ αὐτὴ δι’ ἕνα πολίτην ἐγκατεστημένον εἰς τὴν πατρίδα του εἶναι ὀλιγώτερον καταστρεπτικὴ ἀπὸ ἕνα ἄλλον ἄνθρωπον ὅστις ἔχασε τὰ πάντα καὶ ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται ὑπὸ τὰς περιστάσεις τὰς ὁποίας ἀνέφερα. Δάνεια, παροχὴ γαιῶν, παροχὴ γεωργικῶν ἐργαλείων ἀφθονωτέρα, ὑποθέτω ὅτι θὰ συμπληρώσῃ τὸ ἀρξάμενον ἔργον τῆς γεωργικῆς ἐγκαταστάσεως. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἔφθασα μέχρις ἐδῶ θὰ ἤθελον νὰ μελετηθῇ τὸ ζήτημα τῆς μὴ κρατικῆς διανομῆς τόσον τῶν γαιῶν, ὅσον καὶ τῶν οἰκιῶν, ὡς καὶ τῶν γεωργικῶν ἐργαλείων. Διότι τὸ παρελθὸν μᾶς ἔπεισεν ὅτι τὸ Κράτος εἶναι ἐκ τῶν χειροτέρων διαχειριστῶν τῶν τοιούτων ὑποθέσεων. Τὰς σκέψεις αὐτὰς τὰς κάμνω διὰ τὸ παρελθόν, διότι τώρα ἤλλαξαν τὰ πράγματα διὰ τῆς ἀναλήψεως ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως. Τότε ἐν ἀρχῇ εἶχον τὴν γνώμην ὅπως ἡ ὑπηρεσία αὕτη ὀργανωθῇ καθὼς ἡ Πατριαρχικὴ Ἐπιτροπὴ Κωνσταντινουπόλεως. Τὰ διατεθέντα τότε διὰ τὴν ἀποκατάστασιν ποσὰ δὲν διεχειρίζοντο ὑπὸ τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ἐπληρώνοντο εἰς τοὺς γεωργοὺς τὰ χρηματικὰ ποσά, οὗτοι δὲ ἐφρόντιζον καὶ διὰ τὴν κατασκευὴν τῶν οἰκημάτων των καὶ διὰ τὴν προμήθειαν τῶν ζώων των καὶ διὰ τὰ ἐργαλεῖά των. Ἐνθυμοῦμαι δέ, διότι ἤμην καὶ ἐγὼ μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκείνης, ὅτι ὁσάκις τὸ Κράτος ἠθέλησε νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὴν ὀργάνωσιν ἐκείνην, τὴν ὀνομαζομένην Πατριαρχικὴν Ἐπιτροπήν, ἡ ἀνάμιξίς του δὲν ἐγένετο δεκτή, τόσον ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅσον καὶ ὑπὸ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβείας. Βεβαίως τὸ Κράτος, ὡς παρέχον τὰ χρήματα, ἐδικαιοῦτο νὰ ἐλέγξῃ, οὐχὶ ὅμως νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὴν διαχείρισιν. Ἐζητήθη τότε ἀπὸ τὸ Κράτος νὰ περιορισθῇ εἰς ἁπλοῦν ἔλεγχον τῶν ἐξοδευομένων χρημάτων καὶ νὰ μὴ ἀναμιχθῇ διόλου εἰς τὴν ἐσωτερικὴν ὀργάνωσιν τῆς Ἐπιτροπῆς. Ὁ κ. Κοφινᾶς, ἔχων ὑπ’ ὄψιν τὰς κρατικὰς ὁδηγίας καὶ τὰς κρατικὰς ἀντιλήψεις, ἐλθὼν εἰς Κωνσταντινούπολιν ἐπεχείρησε νὰ συζητήσῃ τὰς ἀπόψεις τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τὰς τῆς πρεσβείας Κωνσταντινουπόλεως. Εὐτυχῶς τὴν πρεσβείαν διηύθυνε τότε ὁ νῦν ἐν Βερολίνῳ πρεσβευτὴς κ. Κανελλόπουλος, καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι χάρις εἰς τὴν πεφωτισμένην ἐπέμβασιν καὶ ἐπιμονήν του ἀπεσοβήθη ὁ κίνδυνος τῆς κρατικῆς ἐπεμβάσεως καὶ ἀνωμολογήθη ἀπὸ παντοῦ ὅτι τὰ διατεθέντα χρήματα εἶχον πιάσει τόπον καὶ αἱ καταχρήσεις, αἱ ὁποῖαι παντοῦ ὡς ἐνδημικὴ νόσος ἀναφαίνονται, εἶχον περισταλῆ ἐκεῖ εἰς τὸ μηδέν. Ὥστε καὶ ἐνταῦθα θὰ ἤμην τῆς γνώμης, ὁ πρόσφυξ νὰ λαμβάνῃ ἀπὸ τὸ Κράτος τὴν ξυλείαν, τὰ κεραμίδια καὶ εἴ τι ἄλλο, νὰ λαμβάνῃ καὶ 3000 δραχμὰς καὶ νὰ κατασκευάζῃ τὸν οἰκίσκον του. Αὐτὰ ἐγένοντο τμηματικῶς καὶ ἐν μέρει, ἀλλ’ ἐγένοντο κακῶς καὶ ὁλόκληροι συνοικισμοὶ διὰ δημοπρασίας. Γνωρίζω τὰ θέματα ἐπὶ τῶν ὁποίων ὁμιλῶ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἠδύνατο τὸ σύστημα τοῦτο νὰ ἐφαρμοσθῇ γενικῶς τόσον διὰ τοὺς γεωργοὺς ὅσον καὶ διὰ τοὺς ἀστούς, διότι δὲν ὑπάρχει προηγούμενον, χρήματα δοθέντα εἰς πρόσφυγας δι’ ἀνέγερσιν κατοικίας νὰ μὴ ἐχρησιμοποιήθησαν καὶ ταχύτερον καὶ ἐπωφελέστερον ἀπὸ τὰς διὰ δημοπρασιῶν ἀνεγέρσεις τῶν συνοικισμῶν. Καὶ θὰ ἦτο καλὸν νὰ παρατηρήσω ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν καὶ εὔκολον νὰ γίνῃ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ συστήματος αὐτοῦ. Ἀλλὰ σᾶς ἐπαναλαμβάνω ὅτι αὐτὰ εἶναι πράγματα ἀναγόμενα εἰς τὸ παρελθόν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον, φαίνεται ὅτι ἀπὸ τῶν φροντίδων τούτων ἔχομεν ἀπαλλαγῆ, διότι τὰς ἔχει ἀναλάβει ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως. Εἶπον πρὸ ὀλίγου «μία διανομὴ γαιῶν», ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τέλος πάντων ἂν ἔχομεν γαίας. Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, μὲ τὰς ἄλλας συστάσεις, τὰς ὁποίας ἔχω νὰ κάμω, θὰ παρεκάλουν νὰ γίνῃ σοβαρὰ σκέψις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀποξηράνσεως τῶν ἑλῶν. Βλέπω ὅτι γίνεται κάποια κίνησις διὰ τὴν ἀποξήρανσιν αὐτῶν, ἀλλ’ ἡ κίνησις αὐτὴ πρέπει ἐπὶ τέλους νὰ πραγματοποιηθῇ, διότι διὰ τῆς ἀποξηράνσεως θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνωμεν αὐτάρκεις καὶ νὰ δώσωμεν γαίας εἰς τοὺς γεωργοὺς πρόσφυγας. Δὲν θὰ ἐπεκταθῶ περισσότερον ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τούτου, διότι ὑποθέτω ὅτι ὑπάρχουν μεταξὺ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων οἱ ἔχοντες τὴν γνώμην ὅτι ἡ εὐημερία καὶ ἡ ἀποκατάστασις τοῦ γεωργοῦ δὲν εἶναι καὶ ἡ εὐτυχία τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς ἄλλο κεφάλαιον, τὸ τῆς ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως. Ὅσον δὲν ἤμην μεμψίμοιρος κατὰ τὸ προηγούμενον κεφάλαιον, τόσον, διὰ νὰ εἶμαι καὶ πάλιν εἰλικρινής, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ εἶμαι ἀπαισιόδοξος καὶ μεμψίμοιρος διὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀστικῆς ἐγκαταστάσεως. Δὲν διαφεύγει ἀπὸ κανένα ὅτι ἡ τάξις ἡ φοβερὰ ὑποφέρουσα σήμερον εἶναι αἱ ἀστικοὶ πληθυσμοὶ τῶν προσφύγων. Διὰ τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς δὲν ἔχει γίνει τίποτε ἀπολύτως. Ἔλλειψις στέγης, ἔλλειψις τροφῶν, ἀθλία δίαιτα, πυρετοί, θνησιμότης ἀπὸ κακουχίας, ἐξάντλησις τελεία καὶ μαύρη ἀπελπισία. Αὐτὴ εἶναι ἡ εἰκὼν ἐν μικρογραφίᾳ τῶν ἀστῶν προσφύγων. Δὲν γνωρίζω, μὰ τὴν ἀλήθειαν, ἂν μία τοιαύτη κατάστασις εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ χωρὶς νὰ ἐγκυμονῇ κοινωνικὸν κίνδυνον. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, ἂν λάβωμεν ἓν παράδειγμα, οἱ πλουσιώτεροι ἐξ αὐτῶν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχουν περισσοτέρας τῶν 50.000 δραχμῶν. Ἀπὸ διετίας εὑρίσκονται ἐδῶ ἐστερημένοι οἰκήματος, ἐστερημένοι καταστήματος, ἐστερημένοι πάσης ὑποστηρίξεως. Σᾶς ἐρωτῶ, εἴμεθα ὅλοι βιοπαλαισταί, θὰ ἦτο θαῦμα ἂν δὲν εἶχον ἤδη ἐξαντληθῆ αἱ 50.000 αὐταὶ δραχμαί. Ὁμιλῶ περὶ τῶν εὐπορωτέρων, διότι ὑπάρχουν καὶ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον παρὰ 5–10.000 καὶ οἱ ὁποῖοι ἦσαν καὶ αὐτοὶ ἀστοί. Ἡ ἀπελπισία εἶναι κακὸς σύμβουλος. Δὲν γνωρίζω τὰ ὡραῖα σχέδια, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται εἰς συνεχῆ μελέτην, ἂν θὰ ἐφαρμοσθοῦν καὶ πότε θὰ ἐφαρμοσθοῦν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ συστήσω εἶναι ὅπως ἐφαρμοσθοῦν τὸ ταχύτερον. Εἶναι ἀνάγκη εἰς τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς νὰ δοθῇ στέγη, διότι δὲν ὑπάρχουν μόνον τεχνικαὶ δυσχέρειαι, μὲ τὰς ὁποίας δικαιολογούμεθα διὰ τὴν ἔλλειψιν τῆς στέγης αὐτῶν, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ ἀδικίαι γινόμεναι εἰς βάρος τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν, ἀδικίαι ἐγκληματικαὶ καὶ κατάφωροι, περὶ τῶν ὁποίων εἴχομεν ὁμιλήσει ἀκροθιγῶς κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐγκαταλειπομένων Μουσουλμανικῶν κτημάτων ἐν Μακεδονίᾳ. Αἱ ἀδικίαι αὐταὶ ὑφίστανται. Δὲν εἶναι ὑπερβολὴ ὅτι τὰ ἐγκαταλειπόμενα κτήματα τῶν Μουσουλμάνων ἐδόθησαν εἰς κάθε ἄλλο παρὰ εἰς πρόσφυγας. Εἰς τὴν Θεσσαλονίκην τὸ πρᾶγμα εἶναι εὐκολώτατον νὰ διαπιστωθῇ, διότι εἰς ὅλας τὰς ὁδούς, ἀπὸ τὰς ὁποίας διέρχεται κανείς, ἀρκεῖ νὰ κτυπήσῃ οἱανδήποτε θύραν διὰ νὰ πεισθῇ ὅτι πρόκειται περὶ ἐγκαταλειφθέντος Μουσουλμανικοῦ κτήματος, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν ἔχουν ἐγκατασταθῆ οἱ δικαιοῦχοι πρόσφυγες. Τὸ λυπηρὸν εἶναι ὅτι μολονότι ἡ κατάστασις ἦτο γνωστή, καὶ εἶναι γνωστὴ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ κ. Λάμπρου, δὲν ἐστάθη δυνατὸν καὶ σήμερον ἀκόμη νὰ ληφθοῦν τὰ μέτρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς πείσωσιν ὅτι ἡ ἀδικία ἡ ὁποία γίνεται εἰς βάρος τῶν προσφύγων θὰ ἔχῃ διορθωθῆ τοὐλάχιστον προσεχῶς. Τὰ κτήματα τὰ ἐγκαταλειπόμενα, κύριοι συνάδελφοι, ἐθεωροῦντο ἀδέσποτα καὶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐθεωροῦντο ἀδέσποτα ἦτο εὔκολον εἰς τὸν πρῶτον τυχόντα ἐπιτήδειον νὰ πηγαίνῃ καὶ νὰ καταλαμβάνῃ τὰ κτήματα αὐτά. Ὁ πρῶτος τυχὸν ἐπιτήδειος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἶναι πρόσφυξ, διότι οὗτος καταπεπονημένος ἀπὸ τὴν δυστυχίαν δὲν ἤξευρεν οὔτε τοὺς δρόμους τῶν μεγάλων πόλεων οὔτε τὸν τρόπον μὲ τὸν ὁποῖον θὰ ἔπρεπε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὰ σπίτια αὐτά. Ἄλλοι ἐπιτηδειότεροι καὶ διαθέτοντες μέσα καὶ προστάτας εἰσήρχοντο εἰς τὰ οἰκήματα αὐτά. Καὶ δὲν ἀρκεῖ νὰ ξαναπάρουν τὰ κτήματα καὶ νὰ ἀποδοθῇ τὸ δίκαιον εἰς τοὺς πρόσφυγας, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω νὰ τονίσω ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ τιμωρηθοῦν οἱ ἔνοχοι τῶν τοιούτων σκανδάλων, τῶν τοιούτων ὀργίων, διότι κατ’ ἄλλον τρόπον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ἡ φυγαδευθεῖσα πίστις εἰς τοὺς πρόσφυγας, τοὺς δικαίως δυσφοροῦντας καὶ ἀπελπιζομένους. Εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ καὶ ἡ ἄμεσος παροχὴ δανείων. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου πολλάκις ἐλέχθησαν πολλά. Δὲν ἀρνεῖται κανεὶς ὅτι ὑπάρχει ἡ καλὴ θέλησις τῆς παροχῆς δανείων εἰς τοὺς ἀστοὺς πρόσφυγας, ἀλλ’ εἶναι γεγονὸς ἐξ ἴσου ἀναμφισβήτητον ὅτι μετὰ πάροδον διετίας εἰς οὐδένα ἐκ τῶν προσφύγων ἔχει δοθῆ οὐδὲ μία δραχμὴ ὡς τοιοῦτον δάνειον. Καὶ διερωτᾶται πᾶς τις: Τί θὰ γίνουν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι; Εἶχον τέλος πάντων εἰς τὸν τόπον των ἐκτὸς οἰκήματος καὶ ἕν κατάστημα, εἶχον καὶ τὰ κεφάλαιά των. Εὑρίσκονται ἐδῶ ἀπὸ διετίας. Ἐγκατέλειψαν ἰδιοκτησίας καὶ περιουσίας καὶ τοὺς βαυκαλίζομεν μὲ τὴν ἰδέαν τῆς ἀνταλλαγῆς. Καὶ ἐρωτῶ ἀκόμη: Ἕως πότε θὰ περιμένουν τὴν ἀνταλλαγὴν καὶ ἕως πότε τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχον περιουσίαν δὲν θὰ δικαιοῦνται νὰ λάβουν τοὐλάχιστον ἕν ποσοστὸν τῆς περιουσίας αὐτῶν, ποσοστὸν διὰ νὰ ζήσουν, ὄχι διὰ νὰ εὐτυχήσουν, ὄχι διὰ νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὴν προτέραν των εὐημερίαν, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀποφύγουν τὸν κίνδυνον τοῦ θανάτου ὁ ὁποῖος συνεχῶς ἐπικρέμαται ἐπὶ τῆς κεφαλῆς των; Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως. Περὶ τὸ ἁμαρτωλὸν συγκρότημα τῆς ὁδοῦ Κηφισιᾶς εἶχε τελευταίως ἐγερθῆ ἀρκετὸς πάταγος, πάταγος δημοσιογραφικός, ἀλλὰ πάταγος καὶ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν ἔχω νομικὰς γνώσεις καὶ θὰ ἀφήσω τὴν φροντίδα τῆς ἀναπτύξεως τοῦ ζητήματος αὐτοῦ ἀπὸ νομικῆς ἀπόψεως εἰς ἄλλους συναδέλφους κατόχους τῆς νομικῆς καὶ μάλιστα εἰς τὸν διαπρεπῆ νομικὸν καὶ ἀγαπητὸν συνάδελφον ὁ ὁποῖος θὰ μὲ διαδεχθῇ εἰς τὸ βῆμα, ὡς εἶδον ἐν τῷ καταλόγῳ. Ἀλλ’ ἐγὼ καίτοι ἐστερημένος νομικῶν γνώσεων ἤθελον ἐπὶ τέλους νὰ καταλάβω διατί δὲν χωρίζονται τὰ δύο ζητήματα, τὸ ζήτημα τῆς συμβάσεως τοῦ Δανείου ἀπὸ ἀπόψεως ἐξωτερικῆς μας παραστάσεως καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐσωτερικῆς σταδιοδρομίας καὶ τῶν ἐν γένει ἐνεργειῶν τῆς περιφήμου αὐτῆς Ἐπιτροπῆς. Διαρκῶς, ὅταν ὁμιλοῦμεν περὶ τῆς Ἐπιτροπῆς, παρουσιάζεται τὸ φάσμα ὅτι κινδυνεύει τὸ Δάνειον. Μὰ τὴν ἀλήθειαν, δὲν θὰ ἤμην ἐγὼ ὁ ἀντιπρόσωπος τῶν προσφύγων ὁ ὁποῖος θὰ ἤθελον νὰ μὴ δοθοῦν τὰ ἑκατομμύρια τοῦ Δανείου εἰς τοὺς πρόσφυγας. Θὰ παρεῖλκον τότε καὶ αἱ ἀγορεύσεις καὶ αἱ συζητήσεις καὶ ὅλη ἡ φροντίς μας. Διὰ τῶν χρημάτων πρόκειται νὰ λυθοῦν τὰ ζητήματα ταῦτα. Ἀλλὰ τέλος πάντων εἶναι καιρὸς νὰ χωρισθοῦν τὰ πράγματα. Εἶναι καιρὸς νὰ συζητηθῇ καὶ κατανοηθῇ τί ἐπιδιώκομεν διὰ τῆς περιφήμου αὐτῆς περὶ Δανείου συμβάσεως. Ἐπιδιώκομεν νὰ λάβωμεν τμηματικῶς ἑκατομμύρια μὲ ἀμφίβολα ἀποτελέσματα, ἢ νὰ τὰ πάρωμεν ὁλόκληρα καὶ νὰ ἀποκαταστήσωμεν πραγματικῶς τοὺς πρόσφυγας; Ἐπιδιώκομεν νὰ ὑποδουλώσωμεν τὰς προσφυγικὰς περιουσίας; Ἀλλ’ οἱ ἑρμηνευταὶ τῆς Συνθήκης τῆς Ἀνταλλαγῆς μᾶς ἀμφισβητοῦν τὴν κυριότητα, ἐνῷ ἐξ ἄλλου ἡ σύμβασις τοῦ Δανείου ἐπιτρέπει διαπραγμάτευσιν καὶ πώλησιν ἀκόμη τῶν περιουσιῶν τούτων ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως εἰς τρίτους. Ἐγώ, μὰ τὴν ἀλήθειαν, πλέον περιπεπλεγμένα πράγματα καὶ χειροτέρους ὅρους δὲν ἔχω ἀντιμετωπίσει, μολονότι ὡς ἐμπορευόμενος κάτι γνωρίζω ἀπὸ δοσοληψίας καὶ δάνεια. Ἤθελον λοιπόν, ἂν ἦτο δυνατόν, νὰ χωρισθῇ τὸ ζήτημα. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν εἶμαι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ὑποστηρίξω ὅτι πρέπει νὰ ἐγκαταλειφθῇ τὸ Δάνειον καὶ ὅτι πρέπει οἱ πρόσφυγες νὰ στερηθῶσι τῆς παροχῆς τῶν ἑκατομμυρίων. Ἀλλὰ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς μέχρι τῆς ἄλλης, ἥτις μεσολαβεῖ διὰ τὴν παραλαβὴν αὐτῶν τῶν ἑκατομμυρίων τῶν ὑποθετικῶν, ὑπάρχει ἀπόστασις, διότι ἕως τώρα δὲν τὰ ἐπήραμεν καὶ ἂν θὰ τὰ πάρωμεν χρειάζονται εὐτυχεῖς προϋποθέσεις καὶ προβλέψεις περί τε τῆς ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς μας καταστάσεως, ἥτις, ὡς εὐχόμεθα καὶ ὡς ἐλπίζομεν, θὰ εἶναι καθ’ ὅλα ὁμαλὴ καὶ εὐνοϊκή. Δὲν ἀποκλείονται ὅμως καὶ τὰ ἀνάποδα ἢ ἀντίθετα, τοιοῦτον δὲ ἐνδεχόμενον προϋποθέτει ὅτι μᾶς ἀπομένει ὁ ἀνεξέλεγκτος καὶ αὐτόνομος τῆς Ἐπιτροπῆς ὀργανισμός, ἄνευ ὅμως τῶν ἑκατομμυρίων, ἅτινα ἐδημιούργησαν αὐτόν. Δὲν πρέπει νὰ θεωρηθῶ ὡς μεροληπτῶν ἂν θεωρῶ τὸ συγκρότημα ὡς ἁμαρτωλόν, καὶ θὰ ἐξηγήσω τοὺς λόγους. Εἶμαι ἄλλως τε ὑποχρεωμένος νὰ τὸ κάμω, διότι διὰ τῆς ὑπογραφῆς μου ἔχω δημοσιεύσει πράγματα τὰ ὁποῖα ἀνεκούφισαν μὲν τὸν προσφυγικὸν κόσμον, ἐθεωρήθησαν ὅμως ὑπερβολικὰ ὑπὸ τῶν ἐνδιαφερομένων προσώπων, ἅτινα ἐκτιμῶ καὶ ὑπολήπτομαι, καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω διὰ ποίους λόγους καταφέρομαι κατὰ τοῦ ἔργου τῆς περιφήμου Ἐπιτροπῆς. Εἶναι ἀνάγκη νὰ χωρισθῇ ἡ Ἐπιτροπὴ εἰς ξένα μέλη καὶ εἰς ἐντόπια. Διὰ τοὺς ξένους δὲν θὰ εἶμαι καλὸς ὑποστηρικτὴς τῶν δικαίων τῶν προσφύγων ἂν δὲν ὁμολογήσω ὅτι ὀφείλομεν ἄπειρον εὐγνωμοσύνην τόσον εἰς τὸν κ. Μοργκεντάου ὅσον καὶ εἰς τὸν κ. Κάμπελ, οἱ ὁποῖοι ἐγκαταλείψαντες τὴν πατρίδα των ἦλθον ἐδῶ μὲ τὴν εὐγενῆ πρόθεσιν νὰ παράσχουν ὑπηρεσίας εἰς τοὺς πρόσφυγας. Ἀλλ’ ἀτυχῶς τὸ παράδειγμα τῶν ξένων δὲν ἀκολουθοῦσι τὰ ἑλληνικὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἡ συγκρότησις τῆς Ἐπιτροπῆς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἦτο ἁμαρτωλή. Ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἀρχίσῃ ἡ ἐφαρμογὴ τῆς Συμβάσεως, ἡ Κυβέρνησις ἀντεμετώπισεν, ὡς εἶχε δικαίωμα ὑπὸ ρητοῦ ὅρου τῆς Συμβάσεως, τὴν ὑπόδειξιν τῶν δύο ἑλληνικῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς. Κατέχω πληροφορίας, αἵτινες ὄχι μόνον δὲν διεψεύσθησαν, ἀλλὰ εἰς συνεδρίασιν τῶν προσφύγων πληρεξουσίων ἐπεβεβαιώθησαν ὑπὸ Ὑπουργοῦ τῆς τότε Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὰ μέλη τῆς ἑλληνικῆς ἀποστολῆς δὲν εὑρίσκοντο εἰς τὸ ὕψος των καὶ ἡ ἐκλογὴ ἦτο ἀτυχής. Καὶ ὅταν εἰς ἐρώτησίν μας διατί, ἐνῷ ἡ ἐκλογὴ ἐφαίνετο ἐκ πρώτης ὄψεως ἀτυχής, ἡ τότε Κυβέρνησις προέβη εἰς τὸν διορισμὸν αὐτῶν τῶν ἀκαταλλήλων ἀντιπροσώπων, εὑρέθημεν πρὸ τῆς ἀπαντήσεως ὅτι τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἦτο ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ διορισμοῦ τῶν δύο μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ δανείου, καὶ ὅτι ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν διὰ λόγους προσωπικῆς φιλίας καὶ προτιμήσεως, διὰ λόγους οὐχὶ κακῆς πίστεως, ἀλλὰ πάντως ἐνδιαφέροντος πρὸς τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ διορισθῶσι, διώρισε πρόσωπα διὰ τὰ ὁποῖα ἡ τότε Κυβέρνησις δὲν ἦτο ἐνθουσιασμένη. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει καθῆκον, κρατοῦσα σημειώσεις, νὰ κάμῃ δηλώσεις.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Πρὸς ἀντικατάστασιν μέλους τῆς Ἐπιτροπῆς ἀπαιτεῖται πρότασις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀποδοχὴ τῆς προτάσεως ἀπὸ τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῇ νὰ ἀντικαταστήσῃ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ἄνευ λόγου ἀποχρῶντος. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ πρόσωπα αὐτά, εἶναι ἀνώτερα πάσης ἐπικρίσεως.

§86Γ. ΒΟΡΑΖΑΝΗΣ. Ἔχετε γνῶσιν ὅτι παρήγγειλε ξυλείαν καὶ εἰς ποίαν τιμήν;

§87Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Γνωρίζετε, κ. συνάδελφε, κατὰ ποῖον τρόπον προσεπάθησεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ καὶ ἕνα διαρκῆ ἔλεγχον κοινοβουλευτικὸν ἐπὶ τῆς Ἐπιτροπῆς πρὸς καθοδήγησιν αὐτῆς, καὶ γνωρίζετε διὰ ποίους λόγους ἐναυάγησεν αὐτὴ ἡ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως.

§88Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἔλεγα λοιπόν, κύριοι, ὅταν διεκόπην, ὅτι τὰ δύο ἑλληνικὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ἔχουν διορισθῆ ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ ὑπὸ μέλους τοῦ τότε Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐν ἀγνοίᾳ τῶν συναδέλφων του, οἱ ὁποῖοι ἐξέφρασαν τὴν ἀποδοκιμασίαν των. Ἰδοὺ ἡ ἀρχικὴ τοῦ κακοῦ ἀφορμή.

§89Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν φαντάζομαι.

§90Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὁμιλῶ περὶ τοῦ διορισμοῦ. Ἐπιμένω εἰς ὅσα λέγω, διότι καὶ εἰς μίαν συγκέντρωσιν ἡ ὁποία ἐγένετο εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας Ἐπαναστατικὸς Ὑπουργὸς ἐβεβαίωσεν αὐτὰ τὰ πράγματα ἐπὶ παρουσίᾳ 35 προσφύγων πληρεξουσίων, ὅτι δηλαδὴ τὰ πρόσωπα τὰ ἀποτελοῦντα τὴν Ἐπιτροπὴν τοῦ δανείου δὲν ἐθεωροῦντο ὡς κατάλληλα καὶ ὅτι ὁ διορισμὸς ἐγένετο ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἐν γνώσει μόνον τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἔκτοτε ἐπῆλθον ραγδαῖα γεγονότα διὰ τῶν ὁποίων ἡ ἀνεπάρκεια καὶ ἀνικανότης αὐτῶν, ἡ τότε βεβαιωθεῖσα ὑπὸ Ὑπουργῶν οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν εἰλικρίνειαν νὰ λέγουν τὴν ἀλήθειαν, ἐπῆλθον, λέγω, γεγονότα τὰ ὁποῖα κατέδειξαν καὶ ἐμπράκτως τὴν τοιαύτην ἀνικανότητα. Δὲν φαντάζομαι ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀντικατασταθοῦν τὰ δύο αὐτὰ μέλη καὶ δὲν φαντάζομαι, λέγω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει φθάσει εἰς τὸ σημεῖον ὥστε νὰ μὴ ἔχῃ νὰ ἀντικαταστήσῃ δύο πρόσωπα προκειμένου διὰ τοιαύτην ἐξαιρετικὴν θέσιν. Φαντάζομαι ἀντιθέτως ὅτι δὲν λείπουν οἱ ἄνθρωποι οἱ γνωρίζοντες τὰ προσφυγικὰ ζητήματα καὶ φαντάζομαι ἀκόμη ὅτι, ἀντὶ νὰ ἐκλέγωνται αὐτοὶ μεταξὺ ἐκείνων εἰς τοὺς ὁποίους ἀνατίθεται ἡ λύσις τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, ἐκλέγονται ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι καὶ διὰ τοῦ παρελθόντος των καὶ διὰ τοῦ παρόντος των ἀπέδειξαν ὅτι δὲν γνωρίζουν ἐντελῶς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, διὰ νὰ μὴ εἴπω τίποτε περισσότερον (Χειροκροτήματα). Ἡ ἀνικανότης τοῦ δευτέρου ἐκ τῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς ἔχει καταδειχθῆ καὶ διὰ κοινοῦ ἐγγράφου τῶν προσφύγων πληρεξουσίων πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, παρακληθέντα ὅπως τὸ πρόσωπον αὐτὸ μὴ μεταβῇ ν’ ἀντιπροσωπεύσῃ τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν ἐκεῖ ὅπου εὑρίσκεται. Καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρέπεμψεν ἀμέσως τὸ ἔγγραφον τῶν προσφύγων πληρεξουσίων πρὸς τὸν τότε ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν ὅστις μετεκαλέσατο τὸ πρόσωπον αὐτὸ καὶ τὸ παρεκάλεσε νὰ διευκολύνῃ τὴν Κυβέρνησιν. Ἀτυχῶς ἡ παρέμβασις ἄλλου Ὑπουργοῦ ἐματαίωσε τὰς τοιαύτας διαθέσεις καὶ ὑποδείξεις.

§91ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τίνος Ὑπουργοῦ;

§92Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Καὶ τὸ πρόσωπον ἀνεχώρησε καὶ εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ταξιδίου του νὰ ἐπιμείνωμεν καὶ νὰ κοινολογήσωμεν τὸ πρᾶγμα καὶ νὰ ἀκούσωμεν ἐπισήμως ὅτι παραιτεῖται μὲν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, ἀλλὰ δὲν παραιτεῖται ἀπὸ ἀντιπρόσωπος τῆς Κυβερνήσεως.

§93Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχετε δίκαιον.

§94Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Πιστεύσατε ὅτι δὲν ἄγομαι ἀπὸ προσωπικὰ ἐλατήρια...

§95Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ποῖος ἀμφισβητεῖ τὴν ἁγνότητα τῶν προθέσεών σας; Ἡ παραίτησις τοῦ κ. Ἀργυροπούλου ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων δὲν ἔγινε διότι μετὰ τὴν ἀναχώρησίν του ἠγέρθη θόρυβος, ἀλλὰ ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι ἀπεφασίσθη νὰ παραμείνῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Ὁ κ. Ἀργυρόπουλος δὲν ἦτο δυνατὸν ἐπὶ μακρὸν νὰ κατέχῃ καὶ τὰς δύο θέσεις καὶ διευθυντὴς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Ὡς γνωστόν, ὑπῆρχεν ἓν νομοσχέδιον καταργοῦν τὴν θέσιν τοῦ Γενικοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Ὑπουργείου. Ἐμελετήσαμεν τὸ ζήτημα μετὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ καὶ ἐκρίναμεν καλύτερον νὰ κρατήσῃ ὁ κ. Ἀργυρόπουλος τὴν θέσιν του ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ὡς χρήσιμος διὰ τὸ μέλλον καὶ τὸν παρεκαλέσαμεν νὰ μείνῃ, ἐχρησιμοποιήσαμεν δὲ τὴν παραίτησιν τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀφήσει εἰς ἕνα φίλον του ὁ κ. Ἀργυρόπουλος, ὁ ὁποῖος μᾶς εἶχεν εἴπει ὅτι «ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ νὰ κατέχω καὶ τὰς δύο θέσεις». Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἐκ τῶν τηλεγραφημάτων τὰ ὁποῖα λαμβάνομεν ἡ ἐντύπωσίς μου εἶναι ὅτι εἰς τὴν Γενεύην καλῶς διεχειρίσθη τὰ ζητήματα ὁ κ. Ἀργυρόπουλος. Βλέπομεν τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐνεργειῶν του.

§96Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐπειδὴ ἤκουσα φήμας ἔξω, ὅτι δῆθεν τὸ πρόσωπον τὸ ἐπεμβὰν διὰ τὴν μετάβασιν τοῦ κ. Ἀργυροπούλου ἤμην ἐγώ, παρακαλῶ νὰ δηλώσητε τοῦτο.

§97Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν τὸ γνωρίζω. Μοῦ ἐλέχθη ἀπὸ Ὑπουργὸν ὅτι ἔγιναν ἐπεμβάσεις. Δὲν μοῦ εἶπε τὸ ὄνομα τοῦ ἐπεμβάντος.

§98Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐγὼ προκαλῶ πάντα Ὑπουργὸν νὰ δηλώσῃ ἂν ἐπενέβην. Ἀνεξαρτήτως τῆς ἐκτιμήσεως τὴν ὁποίαν τρέφω πρὸς τὸν κ. Ἀργυρόπουλον δὲν ἐθεώρησα πρέπον νὰ ἐπεμβῶ εἰς ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων οἱ πρόσφυγες, ὡς ἁρμόδιοι εἶχον τὴν γνώμην των· δὲν ἠξεύρω διὰ ποίους λόγους θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐπεμβῶ. Συνεπῶς παρακαλῶ πάντα Ὑπουργὸν νὰ μοὶ ὑπενθυμίσῃ πότε ἐπενέβην ἐγὼ διὰ νὰ ὑπάγῃ ὁ κ. Ἀργυρόπουλος εἰς Γενεύην.

§99Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Συμφωνῶ μὲ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιον ὅτι ὁ κ. Ἀργυρόπουλος εἶναι ἐντιμότατον πρόσωπον. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἔχω τίποτε νὰ τοῦ καταλογίσω προσωπικῶς. Ἀλλ’ ὑπάρχει ἡ σταδιοδρομία ἀκριβῶς, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, τοῦ ἀξιοτίμου μέλους τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, σταδιοδρομία ἥτις δὲν ἐγγυᾶται περὶ τῆς εὐοδώσεως τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων καὶ σταδιοδρομία ἡ ὁποία μὲ ἔκαμε νὰ ἀμφιβάλλω καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὰς τηλεγραφουμένας θριαμβευτικὰς ἐπιτυχίας τοῦ κ. Ἀργυροπούλου ἐν Γενεύῃ. Καὶ ἡ σταδιοδρομία αὐτὴ λέγει,—διότι εἶναι ἀνάγκη χάριν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων νὰ ὁμιλῶμεν εἰλικρινῶς περὶ τῶν προσώπων—, ἡ σταδιοδρομία αὐτὴ λέγει ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Ἀργυρόπουλος τόσον ἐν τῇ θέσει τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ἐν Μακεδονίᾳ ὅσον καὶ εἰς διπλωματικὰς ἀποστολὰς εἰς τὰς ὁποίας ἐστάλη συνεκόμισε πλουσίαν συγκομιδὴν μόνον ἀποτυχιῶν. Καὶ ἐρωτῶ: Διατί κατόπιν τοιούτου παρελθόντος, διατί; καθ’ ἣν στιγμὴν ἀποσταλεὶς τελευταῖον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπεστράφη καὶ ἐκεῖθεν, διατί εἶναι ὑποχρεωμένοι οἱ πρόσφυγες νὰ δέχωνται ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀποτύχει κατὰ τὴν προηγουμένην αὑτῶν σταδιοδρομίαν; Καὶ ἐρωτῶ ἀκόμη: Διατί εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως ὑπάρχουν καὶ ἄλλα πρόσωπα μὲ γνωστὸν πολιτικὸν παρελθὸν παρακαθήμενα, καὶ διατί τέλος πάντων ὅλη αὐτὴ ἡ πρὸς τοὺς πρόσφυγας ἐνοχλητικὴ συμπάθεια, ἀφοῦ μάλιστα πρόκειται καὶ περὶ ἀφιλοκερδῶν ὑπηρεσιῶν; Ἐὰν ὁλόκληρος ὁ προσφυγικὸς κόσμος, ἔστω καὶ ἀδίκως, ἐνόμισε κατόπιν ὡρισμένων γεγονότων, τὰ ὁποῖα θὰ ἀναπτύξω, ὅτι ἠδύναντο νὰ ἀπομακρυνθοῦν μερικὰ πρόσωπα, διατί τὰ πρόσωπα αὐτὰ δὲν προβιβάζονται καὶ δὲν μετατίθενται ἀλλαχοῦ διὰ ν’ ἀφεθῶμεν καὶ ἡμεῖς ἥσυχοι καὶ ἡ ὑπόθεσις νὰ νομισθῇ ὅτι εἰσέρχεται εἰς καλύτερον δρόμον; Τὰ ἔργα τῶν ἑλληνικῶν μελῶν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως εἶναι γνωστὰ καὶ ἀρχίζομεν ἀπὸ τὸν καταρτισμὸν τοῦ προσωπικοῦ. Ὁ καταρτισμὸς τοῦ προσωπικοῦ τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως εἶναι μία σειρὰ σκανδάλων τόσον διὰ τὴν ἑλληνικὴν ὑπαλληλίαν ὅσον καὶ δι’ αὐτὸ τὸ Κράτος. Διότι ἀπὸ τὸ ταμεῖον τῆς προσφυγικῆς δυστυχίας πληρώνονται μισθοὶ πρωτοφανεῖς διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Πληρώνονται εἰς κλητῆρας μισθοὶ τοιοῦτοι, τοὺς ὁποίους δὲν λαμβάνουσιν οὔτε τμηματάρχαι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ 30 ἔτη ἐντιμότατα εἰργάσθησαν καὶ προσέφεραν τὰς πολυτίμους ὑπηρεσίας των. Ἔχω ἓν σημείωμα τοῦ διορισμοῦ αὐτῶν, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι διόλου ἐνθαρρυντικόν. Δὲν θὰ ὁμιλήσω διὰ τοὺς μισθοὺς τῶν εὐνοουμένων τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι ὑποθέτω ὅτι θὰ εἶναι πολὺ μεγάλοι καὶ δὲν φθάνω ἕως ἐκεῖ, ἀλλὰ θὰ ἐξετάσω τοὺς μισθοὺς τοῦ κατωτέρου προσωπικοῦ.

§100Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ποίους ἐννοεῖτε εὐνοουμένους τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ποῖος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν;

§101Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ὁ κ. Ἀλεξανδρῆς. Λοιπὸν ἀναγινώσκω. «Τμῆμα Γραμματείας, μισθὸς Διευθυντοῦ δραχ. 6.000, Steno-dactylo δραχ. 5.000, ὑπάλληλοι Ἐθνικῆς Τραπέζης ἀπεσπασμένοι, ἐκτὸς τοῦ ὀργανικοῦ μισθοῦ αὐτῶν τῆς Τραπέζης, δραχ. 3.000.

§102Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Οἱ μισθοὶ αὐτοὶ ἐδίδοντο πρὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως.

§103Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Καὶ πρὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως.

§104Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ὅμως προσωπικῶς ὑπέδειξα εἰς τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ὅτι οἱ μισθοὶ αὐτοὶ εἶναι ὑπερβολικοί, ἀλλὰ μοὶ ἀπήντησαν ὅτι πρόκειται περὶ ὑπηρεσίας ἐκτάκτου, περὶ ἐργασίας ὑπερόγκου, ἐντατικῆς, ὅτι πρόκειται περὶ διαχειρίσεως χρημάτων καὶ περὶ προσώπων ἐχόντων ἐξαιρετικὰ προσόντα, κατόχων ξένων γλωσσῶν καὶ ὅτι κατ’ ἀκολουθίαν οἱ διδόμενοι μισθοὶ δὲν εἶναι μεγάλοι. Ἐγὼ ὅμως ἔχω τὴν γνώμην προσωπικῶς ὅτι οἱ μισθοὶ εἶναι ἐξαιρετικῶς πλούσιοι.

§105Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Χαίρω πολὺ διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως συμφωνεῖ ὅτι οἱ διδόμενοι μισθοὶ εἶναι ἐξαιρετικῶς πλούσιοι. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐντατικὴν ἐργασίαν, πληροφορῶ τὴν Συνέλευσιν ὅτι δὲν ἐργάζονται πλέον τῶν 4 ὡρῶν. Καὶ ὁσάκις ἤθελέ τις διέλθει ἀπὸ τὰ Γραφεῖα τῆς Ἐπιτροπῆς θὰ ἴδῃ διαρκῶς προσφυγικὸν κόσμον ἀναμένοντα ἔξωθεν, διότι πρὸ τῆς 11ης π.μ. ὥρας οἱ ἀξιότιμοι κύριοι, οἱ οὕτω πως μισθοδοτούμενοι, βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθωσιν εἰς ἐπαφὴν μὲ τὴν προσφυγικὴν δυστυχίαν.

§106Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὁ κατάλογος τοῦ μισθολογίου τὸν ὁποῖον ἀνεγνώσατε πρὸ ὀλίγου εἶναι οἱ μισθοὶ οἱ ἀνώτεροι; Διότι ἐγὼ εἶχον πληροφορηθῆ ὅτι ὑπάρχουν ἄνθρωποι μισθοδοτούμενοι μὲ 10.000 καὶ μὲ 20.000 δραχμῶν κατὰ μῆνα. Εἶχον πληροφορηθῆ ὅτι ὑπῆρχον καὶ ἄλλοι οἱ ὁποῖοι ἐλάμβανον μισθοδοσίαν, τὴν ὁποίαν ἄλλοτε ἐλάμβανεν ὁ ἡγεμὼν τοῦ Μαυροβουνίου, 300.000 κατ’ ἔτος.

§107Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὅσον ἀφορᾷ τὸ μισθολόγιον, ὑποθέτω ὅτι οἱ κύριοι συνάδελφοι ἔχουσιν ὁλόκληρον τὸν κατάλογον, τὸν ὁποῖον ἐζήτησαν ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως, μὲ τὰ ὀνόματα τὰ σχετικά. Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ σημειώματος τὸ ὁποῖον εἶχον κάμει μοὶ ἐστάλη ἓν ἀντίγραφον μὲ ὅλα τὰ ὀνόματα καὶ τὸ μισθολόγιον ὁλόκληρον, μὲ τὴν σημείωσιν ὅτι τὰ δύο ἄλλα ἀντίτυπα ἐστάλησαν εἰς τοὺς ζητήσαντας αὐτὰ συναδέλφους. Προκειμένου περὶ τοῦ προγράμματος τῶν ὡρῶν ἐργασίας τῆς Ἐπιτροπῆς, νομίζω ὅτι εἶσθε ἀρκετὰ σκληρός, διότι γνωρίζετε ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἐργάζεται κατὰ τὸν χειμῶνα ἀπὸ τὰς 9 π.μ. — 12 καὶ ἀπὸ τὰς 3½ μ.μ. — 6½, κατὰ δὲ τὸ καλοκαῖρι ἀπὸ τὰς 8 π.μ. — 1½ μ.μ. Ἑπομένως δὲν πρόκειται περὶ τετραώρου ἐργασίας.

§108Δ. ΜΑΡΣΕΛΛΟΣ. Δὶς τῆς ἑβδομάδος μίαν ὥραν μόνον δέχονται τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ὄχι μόνον τὸν κόσμον ἀλλὰ καὶ τοὺς πληρεξουσίους, τὸ δὲ προσωπικὸν ἀπὸ τὰς 11 π.μ. ἕως τὰς 12. Ἠμπορεῖ νὰ ἔχουν κολοσσιαίαν ἐργασίαν οἱ ὑπάλληλοι τῆς Ἐπιτροπῆς, φαντάζομαι ὅμως ὅτι θὰ ἠμποροῦσαν νὰ διαθέτουν περισσότερον χρόνον διὰ νὰ ἔρχωνται εἰς ἐπαφὴν καὶ νὰ ἀκούουν τὰ παράπονα τῶν προσφύγων.

§109Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὡς πρὸς τὴν ἀκρίβειαν τῶν πραγμάτων τὰ ὁποῖα ὑποστηρίζω. Ἂν ἔχῃ ἡ Συνέλευσις ὑπομονήν, δύναμαι παρ’ ὅλας τὰς διακοπὰς νὰ τῇ δώσω στοιχεῖα μεγαλυτέρων ἀτόπων, διότι ἴσως τὰ μέχρι τοῦδε ἀναγνωσθέντα μὲ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ κ. Βελλιανίτη....

§110Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Δὲν ἔκαμα καμμίαν συμπλήρωσιν. Εἶπον ἁπλῶς ὅτι διαδίδεται εἰς τὴν κοινωνίαν ὅτι δίδονται μισθοὶ οἷοι σᾶς ἀνέφερα. Ἂν τοῦτο εἶναι ἀληθές, πρέπει νὰ ἐξακριβωθῇ, ἂν δὲν εἶναι ἀληθές, πρέπει νὰ διαψευσθῇ, διότι δὲν εἶναι δίκαιον νὰ διασύρωνται ἀδικαιολογήτως.

§111Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαψευσθῶσιν ὅσα καταγγέλλω, κάμνω δὲ τοῦτο προκληθεὶς μὲ μεγάλην μου λύπην, οὐχὶ διὰ νὰ φέρω ἀναστάτωσιν εἰς τὸ μισθολογικὸν καθεστὼς τοῦ Κράτους, ἀλλὰ διότι ἐλέχθη ὅτι οἱ κύριοι οἱ ἐπὶ κεφαλῆς εὑρισκόμενοι τῆς Ἐπιτροπῆς, οἱ ἐπιτρέποντες τοιαῦτα μισθολόγια, εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι κατάλληλοι διὰ τὰς προσφυγικὰς ὑποθέσεις. Κύριοι, πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐπιτρέπουν τὴν διασπάθησιν τοῦ προσφυγικοῦ χρήματος κατὰ τοιοῦτον ἀνάλγητον τρόπον εἶναι ἀνάξιοι νὰ ἀναλαμβάνουν τοιαῦτα ἀξιώματα, ἔχοντα σκοπὸν τὴν θεραπείαν τῆς δυστυχίας τοῦ προσφυγισμοῦ (χειροκροτήματα). Ἀλλὰ τὰ σκάνδαλα δὲν περιορίζονται ἕως ἐδῶ. Διὰ τὴν περίφημον αὐτὴν Ἐπιτροπὴν δὲν ὑφίσταται τὸ κρατικὸν σύστημα τῶν δημοπρασιῶν. Αἱ παροχαὶ γίνονται κατὰ σύστημα αὐτόνομον καὶ ἀνεξέλεγκτον. Ἴσως μᾶς λεχθῇ μίαν ὡραίαν πρωΐαν ὅτι γίνονται καὶ κατὰ σύστημα Ἀμερικανικόν, ἐνῷ οἱ καλοί μας φίλοι Ἀμερικανοὶ καὶ οἱ ἄλλοι ξένοι δὲν ἔχουν καμμίαν ἀνάμιξιν εἰς ὅλα αὐτά, τὰ ὁποῖα ἀγνοῶ πῶς νὰ χαρακτηρίσω. Καὶ ὑπάρχει ἀβελτηρία ἡ ὁποία, καὶ ὅταν δὲν δημιουργῇ ζημίας ὑλικὰς οὐσιαστικάς, δημιουργεῖ καταστρεπτικὴν ἐπιβράδυνσιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, δημιουργεῖ φθορὰν εἰς πρόσωπα καὶ παρεμποδίζει χρονικῶς τὴν τόσον ποθητὴν παρ’ ὅλων μας ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων. Καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ λεχθοῦν πολλὰ πράγματα. Ἀρκεῖ ἡ ἀνάγνωσις περικοπῶν τινων τῆς ἐκθέσεως τῶν πεπραγμένων κατὰ τὸ δεύτερον τρίμηνον τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, διὰ νὰ πεισθῇ πᾶς τις, καὶ ἂν ἀκόμη εἶναι πολὺ δύσπιστος, διότι ἡ περίφημος αὐτὴ ἔκθεσις κατακλύζεται ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους μόνον ἀπὸ ἀσυναρτησίας, ἀπὸ ἀσυναρτησίας συντακτικὰς, ἀπὸ ἀσυναρτησίας πραγματικὰς, ἀπὸ ἀσυναρτησίας λογιστικὰς ἢ συμπερασμάτων, ἀπὸ ἀσυναρτησίας τέλος παντὸς εἴδους καὶ πάσης ποιότητος.

§112Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Σκοπίμους δέ. Καὶ εἶναι ἐμπαιγμὸς κατὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας νὰ εἰσαχθῇ αὐτὸ τὸ λιβελλογράφημα ἐδῶ μέσα.

§113Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Θὰ ἀναγνώσω μόνον μίαν παράγραφον τῆς περιφήμου ἐκθέσεως διὰ νὰ ἀκούσουν οἱ κ.κ. συνάδελφοι πῶς διαχειρίζεται ἡ Ἐπιτροπὴ τὰ προσφυγικὰ ζητήματα. Ἀκούσατε. (Ἀναγινώσκει περικοπὴν ἐκ τῆς ἐκθέσεως). Ὅσοι ἠμποροῦν νὰ συνεννοηθοῦν, νὰ πηγαίνουν νὰ συνεννοηθοῦν. Ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ νὰ συνεννοηθῶ μὲ τοὺς κυρίους αὐτούς. Καὶ δι’ αὐτό, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συνεννοηθῶ καὶ διότι διεπίστωσα ὅτι καὶ οἱ ἄλλοι συνάδελφοί μου δὲν δύνανται νὰ συνεννοηθοῦν μὲ τοὺς ἀριστοκράτας αὐτοὺς τοῦ προσφυγισμοῦ, δι’ αὐτό, λέγω, διὰ νὰ τερματίσω τὰς ἀηδίας αὐτάς, — διότι δὲν εἶναι δυσχερὲς οἱ ἁρμόδιοι νὰ λάβουν γνῶσιν πληρεστέραν —, δι’ αὐτό, λέγω, δὲν δέχομαι νὰ συμμετάσχω εἰς τὴν γνωμοδοτικὴν Ἐπιτροπήν, ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἤθελα νὰ ὁμιλήσω ἂν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διακόψας με πρὸ ὀλίγου ὑπὸ τύπον πληροφοριῶν, δὲν ἀνεμίγνυε καὶ τὴν ἀτυχῆ ταύτην ὑπόθεσιν. Λέγω «ἀτυχῆ ὑπόθεσιν», διότι καὶ ἐξ αὐτῆς ἀκόμη τῆς λεπτομερείας καταδηλοῦται σαφῶς ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις συμφωνεῖ ἀπολύτως μὲ τὴν γνώμην ὅτι ἡ ἀνεπάρκεια τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως εἶναι ἀποδεδειγμένη καὶ συμφωνεῖ μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ προσπαθήσῃ τὴν ἀνεπάρκειαν ταύτην νὰ τὴν διορθώσῃ διὰ τῆς ἐπεμβάσεως μιᾶς γνωμοδοτικῆς Ἐπιτροπῆς. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ὑποσχεθῆ καὶ ἀλλαγὴν τοῦ πρωτοκόλλου τῆς Συμβάσεως τοῦ δανείου καὶ προσεπάθησε πρὸς διόρθωσιν τῶν ἀτόπων τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως. Φαίνεται ὅμως ὅτι ὑπάρχουν λόγοι οἱ ὁποῖοι τὰς καλὰς διαθέσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὰς παρεμποδίζουν. Οἱ λόγοι αὐτοὶ δὲν ὑφίστανται δι’ ἡμᾶς τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν προσφύγων, τοὺς ὑπολόγους ἀπέναντι τῆς προσφυγικῆς δυστυχίας. Τὸ γεγονὸς τοῦ διορισμοῦ τῆς γνωμοδοτικῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι ἀρκετὰ ἐνδεικτικόν. Ἂν ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως εὑρίσκετο εἰς τὸ ὕψος τῆς περιωπῆς της, ἦτο περιττὸν νὰ δημιουργηθῇ Ἐπιτροπὴ γνωμοδοτικὴ ἡ ὁποία νὰ προσπαθήσῃ νὰ διορθώσῃ τὴν ὑφισταμένην κατάστασιν. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἦτο αὐτὴ καὶ ἐγένετο διορισμός. Εἶχον τὴν τιμήν, κύριοι, μεταξὺ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποδείξῃ καὶ ἐμέ. Τὸ διοριστήριον ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον δὲν σᾶς ἀναγινώσκω, συνοδεύεται ἀπὸ ἔγγραφον τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ τὸ διοριστήριον γράμμα μᾶς παραπέμπει εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ἐγγράφου τούτου τὸ ὁποῖον ἐπισυνάπτεται ἐν ἀντιγράφῳ. Διὰ τοῦ ἐγγράφου τούτου ἡ Ἐπιτροπὴ ἔλεγεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι θὰ ἐδέχετο τὴν συνεργασίαν ὑπὸ δύο ὅρους: Ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἀπολύτου ἐχεμυθίας ὅσον ἀφορᾷ τὰ πράγματα μὲ τὰ ὁποῖα ἠσχολεῖτο ἡ Ἐπιτροπή, δηλαδὴ οἱ πληρεξούσιοι πρόσφυγες, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀπετέλουν τὴν γνωμοδοτικὴν Ἐπιτροπήν, κατὰ τὴν ἀντίληψιν τῶν ἑλληνικῶν μελῶν τῆς περιφήμου Ἐπιτροπῆς τοῦ δανείου, ἔπρεπε νὰ εἶναι βωβοί, ἔπρεπε νὰ μὴ ὁμιλοῦν, ἔπρεπε παρευρισκόμενοι εἰς τὰς συνεδριάσεις νὰ κύπτωσι τὸν αὐχένα καὶ τὴν κεφαλὴν καὶ νὰ χειροκροτοῦν διὰ τὰς λαμβανομένας ἀποφάσεις. Καὶ ἀκόμη ὁ δεύτερος ὅρος, ὁ ὅρος διὰ τὸν ὁποῖον δικαιολογῶ βεβαίως τὴν Ἐπιτροπήν, ἦτο ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἡ ἑπταμελὴς θὰ εἶχεν ἀπολύτως γνωμοδοτικὸν χαρακτῆρα, μὴ ἀναμιγνυομένη ἐμπράκτως καὶ μὴ δυναμένη διὰ τῆς ψήφου της νὰ ἀλλοιώσῃ τὰς λαμβανομένας ἀποφάσεις, διότι αὐτὸ ἦτο τὸ πρωτόκολλον τοῦ δανείου. Συνεφωνήσαμεν ὅλοι οἱ συνάδελφοι μετὰ τὴν λῆψιν τοῦ τοιούτου διορισμοῦ ὅτι ἀντὶ νὰ μεταβῶμεν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως ἔπρεπε νὰ λάβωμεν τὴν τιμὴν νὰ κοινολογήσωμεν μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, ὅταν τῷ κατεδείχθη ὅτι τὸ βωβὸν πρόσωπον τὸ ὁποῖον ἐκαλούμεθα νὰ ὑποδυθῶμεν ἦτο ἀντίθετον πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα καὶ τὰ ἔθιμα τὰ κρατοῦντα ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἔλεγχον τῶν πράξεων ἐκείνων οἵτινες ἀνέλαβον δημοσίαν ὑπηρεσίαν, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, λέγω, ὅτι ἀνεγνώρισεν ἀμέσως ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν ἐδικαιοῦτο νὰ θέσῃ τοιούτους ὅρους καὶ περιορισμοὺς καὶ ἀνέλαβεν ὁ ἴδιος νὰ κανονίσῃ τὰ πράγματα καὶ νὰ ἀποτρέψῃ τοῦ νὰ χαρακτηρισθῶμεν ὅτι μετεβαίνομεν ἐκεῖ δεχόμενοι τὸ βωβὸν πρόσωπον τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπέβαλλεν ἡ Ἐπιτροπή. Ἀλλὰ καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸ δεύτερον σημεῖον, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ἔδωκε κατηγορηματικὰς ὑποσχέσεις ὅτι θὰ προσπαθήσῃ νὰ διορθώσῃ τὴν ἀτέλειαν τοῦ πρωτοκόλλου καὶ ὅτι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ μᾶς ἦτο δυνατὸν νὰ συνεχίσωμεν τὴν ἐπαφὴν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐπαφὴν ἐκ τῆς ὁποίας ἐπεριμέναμεν ἀγαθὰ ἀποτελέσματα. Παρεκαλέσαμεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ ἀπὸ τὴν ἐπαφὴν αὐτὴν ἡ ὁποία δὲν μᾶς ἦτο διόλου εὐχάριστος. Ἀλλὰ πρὸ τῆς ἐπιμονῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι εἶχε τὴν πρόθεσιν νὰ διορθώσῃ μίαν κατάστασιν ἔκρυθμον, πρὸ τῆς ἐπιμονῆς ταύτης ἐκάμφθημεν καὶ ἤλθομεν εἰς μίαν ἐπαφὴν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι κατὰ τὴν πρώτην καὶ τελευταίαν αὐτὴν ἐπαφὴν παρευρέθησαν καὶ πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐκ σεβασμοῦ πρὸς τὸν προσφυγικὸν κόσμον δὲν ἔπρεπε νὰ παρευρεθοῦν κατόπιν τοῦ δημιουργηθέντος πατάγου. Καὶ λυποῦμαι διότι τὰ πρόσωπα ταῦτα καὶ κατόπιν τῆς ὁμοφώνου ἀποδοκιμασίας ὁλοκλήρου τῆς ὁμάδος τῶν προσφύγων πληρεξουσίων ὄχι μόνον ἐξακολουθοῦν νὰ ὑφίστανται ὡς ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως παρὰ τῇ Ἐπιτροπῇ, ἀλλ’ ἐλήφθη καὶ ἡ ἀπόφασις τῆς μεταβάσεώς των εἰς Εὐρώπην. Αὐτὸ ἦτο μία πρόκλησις κατὰ τῶν συναδέλφων τῶν ἀποτελούντων τὴν ἑπταμελῆ Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία δὲν ἠδύνατο παρὰ δι’ ἑνὸς εὐγενεστάτου ἐγγράφου πρὸς τὸν κ. Κάμπελ νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν της. Καὶ ἐρωτῶ κατόπιν τούτου: Ὑπάρχει πλέον κανεὶς ὁ ὁποῖος δύναται νὰ μὴ εἶναι πεπεισμένος περὶ τῶν συνεχῶν ἀστοχιῶν καὶ περὶ τῆς κατασπαταλήσεως ἣν ὑφίσταται τὸ προσφυγικὸν χρῆμα ἀπὸ τὰς ἐνεργείας τῆς περιφήμου αὐτῆς Ἐπιτροπῆς;

§114Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Μοῦ ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν; Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι ἡ ἀρχικὴ σκέψις σχηματισμοῦ Ἐπιτροπῆς Γνωμοδοτικῆς, πλὴν τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, προῆλθεν ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων. Δὲν ἐπραγματοποιήθη ὅμως ἀμέσως ἡ ἰδέα αὐτὴ ἄγνωστον διὰ ποῖον λόγον· ὑποθέτω διότι τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἐστάλη, δὲν ἐστάλη εἰς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον. Ὅταν ἤρχισα ν’ ἀναμιγνύωμαι διὰ τὸ ζήτημα τῆς Ἐπιτροπῆς εἶδον ὅτι εἶχεν ἀνάγκην αὕτη μιᾶς ἐπικουρίας, ἥτις θὰ εἶχε διπλοῦν σκοπόν. Θὰ εἶχε δηλ. ἡ Ἐπιτροπὴ χαρακτῆρα ἀφ’ ἑνὸς συμβουλευτικόν, ἀφ’ ἑτέρου ἐλεγκτικόν. Ὁ διπλοῦς αὐτὸς σκοπὸς ἐνομίσαμεν ὅτι ἠδύνατο νὰ ἐπιδιωχθῇ ἀποτελεσματικώτερον διὰ συστάσεως μιᾶς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, δυναμένης καὶ πολυτίμους πληροφορίας νὰ δίδῃ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων καὶ ἱκανῆς διὰ τῆς παρακολουθήσεως τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς καὶ τῆς ἀσκήσεως ἐν ἀνάγκῃ καὶ ἐλέγχου εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν νὰ ἀσφαλίσῃ ἕνα διαρκῆ ἔλεγχον τῶν ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ Ἀποκαταστάσεως τελουμένων. Μὲ τὴν συνεργασίαν αὐτὴν σιγὰ–σιγὰ θὰ καθίστατο δυνατὸν νὰ διατελῇ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως εἰς διαρκῆ ἐπικοινωνίαν μὲ τὸν προσφυγικὸν κόσμον καὶ νὰ ἐξελιχθῇ εἰς ὀργανισμὸν αὐτόνομον. Ἐλέχθη ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως δὲν ἔδιδε δικαίωμα ἐλέγχου εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπήν. Τοὺς εἶπον: «Πηγαίνετε εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ πιστοποιήσατε γεγονότα ἀναμφισβήτητα, δηλαδὴ πιστοποιήσατε ὅτι ὑφίστανται ἀνωμαλίαι καὶ τότε θὰ ἐπεμβῇ ἡ Κυβέρνησις διὰ νὰ ἐξομαλύνῃ τὰ πράγματα». Ἐνόμιζον καὶ νομίζω ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ τρόπος ὁ καλύτερος διὰ νὰ ἐξελεγχθῶσιν αἱ ἐργασίαι τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως Προσφύγων, διότι ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἀναλάβῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν εὐθύνην νὰ διαλύσῃ αὐτὴν τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ νὰ ἐκθέσῃ εἰς κίνδυνον τὴν πραγματοποίησιν τῆς δευτέρας προκαταβολῆς τοῦ Δανείου. Διότι εἶναι εὔκολον νὰ καταγγέλλεται ἡ Ἐπιτροπή, ἀλλὰ τὸ ἀποτέλεσμα δὲν βλέπω ποῖον θὰ εἶναι, ἐφόσον δὲν ἠμπορεῖ νὰ δοθῇ ἄλλη λύσις δι’ ἀντικατάστασίν της. Τὸ οὐσιῶδες καὶ σοβαρὸν εἶναι πῶς θὰ ἠμπορέσῃ ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ τραβήξῃ τὸν δρόμον της, δηλ. πῶς ν’ ἀποδώσῃ τὸ μάξιμουμ. Δυστυχῶς ζητήματα δευτερεύοντα, διότι δηλ. εἶχον ἐπέλθει προστριβαὶ ἑνὸς μέλους τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ προσφύγων, ἐνόμισαν ὅτι συνετέλεσαν νὰ ἐμποδίσουν τοὺς πρόσφυγας πληρεξουσίους νὰ συνεργασθοῦν μὲ τὴν Ἐπιτροπήν.

§115Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Δὲν θεωρῶ ὅτι εἶναι ἐπουσιώδη τὰ πράγματα τὰ ὁποῖα καταγγέλλω.

§116Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐπιμένετε καὶ λυποῦμαι· γνωρίζω τὸ ἀξιέπαινον ἐνδιαφέρον σας διὰ τὰ ζητήματα τὰ προσφυγικά, ἀλλὰ σᾶς ἐπαναλαμβάνω ὅτι οὐδέποτε θὰ δικαιολογήσω, θὰ συγχωρήσω εἰς τὴν συνείδησίν μου τὴν ἄρνησίν σας ὅπως μεταβῆτε καὶ συνεργασθῆτε καὶ καθορίσητε τὸν τρόπον τῆς ἐργασίας. Εἴχετε τὴν διαβεβαίωσιν τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ θὰ σᾶς ἤκουεν. Ἐὰν προέκυπτον ἀνωμαλίαι, τότε θὰ ἐπενέβαινεν ἡ Κυβέρνησις πρὸς διόρθωσιν, ἄλλως θὰ εἶχεν αὐτὴ ὅλας τὰς εὐθύνας.

§117Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Λυποῦμαι ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι ἀναγνωρίζων τὴν ἠθικὴν βάσιν καὶ ἐμοῦ καὶ τῶν συναδέλφων ὅσον ἀφορᾷ τὴν μὴ ἀνάμιξίν μας εἰς τὸ ζήτημα τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, δὲν θέλει κατόπιν τῶν ἐκτεθέντων νὰ πιστεύσῃ ὅτι δὲν ἦσαν ἐπουσιώδεις αἱ διαφωνίαι αἱ ὁποῖαι μᾶς ἠνάγκασαν νὰ ἀρνηθῶμεν ὑπηρεσίας αἵτινες ἐξ αὐτοῦ τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖον ἐγένετο ὁ διορισμὸς ἦσαν καταδικασμέναι καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχουν κανὲν πρακτικὸν ἀποτέλεσμα ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Καὶ δὲν ἐπιθυμῶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὲ συγχωρήσῃ, διότι ὡμίλησε περὶ τοῦ ὅτι δυσκολεύεται νὰ μὲ συγχωρήσῃ, διότι ἠρνήθην ὑπηρεσίας, διότι δὲν ἠδυνήθην νὰ μεταβῶ εἰς μέρος τὸ ὁποῖον εἶχε καταδικάσει ὁλόκληρος ἡ Κοινὴ Γνώμη, εἰς μέρος μετὰ τοῦ ὁποίου ὁλόκληρος ἡ ὁμὰς τῶν προσφύγων πληρεξουσίων, τῶν ὁποίων ἐντολοδόχοι ἡμεῖς εἴμεθα, ἠρνεῖτο νὰ συνεργασθῇ. Δὲν βλέπω πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ συνεργασθῶμεν ἡμεῖς τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ 40– 50 συνάδελφοι ἦσαν ἀντίθετοι, καὶ δὲν βλέπω κατὰ ποῖον τρόπον ἦτο δυνατὸν νὰ συνεισφέρωμεν ὑπηρεσίας τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ κύριοι τῆς Ἐπιτροπῆς ἔφθασαν νὰ ἀποκαλύψουν γραπτῶς τὰς διαθέσεις των καὶ μᾶς ἤθελον βωβούς. Καὶ θὰ μᾶς συγχωρήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι, ἂν πρόκειται νὰ παραπονεθῇ τις, ἀσφαλῶς δὲν εἶναι ἐκεῖνος, ἀλλ’ ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐτέθημεν εἰς θέσιν νὰ δεχθῶμεν τοὺς ἐξευτελισμοὺς ἑνὸς τοιούτου ἐγγράφου.

§118Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐνθυμεῖται ὁ κ. πληρεξούσιος ὅτι οὐδέποτε ἐσκέφθημεν νὰ ἀποδεχθῶμεν ὅλους τοὺς ὅρους τοῦ ἐγγράφου. Μετέβημεν μαζὶ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν καὶ εἶπον εἰς τὰ μέλη αὐτῆς, ξένους καὶ ἡμεδαπούς, ὅτι ἀπ’ οὐδενὶ λόγῳ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ τοιοῦτό τι καὶ ὅτι ἤμην βέβαιος ὅτι οἱ ἴδιοι οἱ ἀποστείλαντες τὸ ἔγγραφον θὰ συνεφώνουν μαζί μας. Μᾶς ἐξήγησαν ὅτι δὲν ἠννόουν νὰ στερήσουν τῆς ἐλευθερίας τὸν δημόσιον ἔλεγχον τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς, ἀλλ’ ὅτι δὲν θὰ ἦτο πρέπον νὰ γίνεται καθ’ ἡμέραν δημοσία ἀνακοίνωσις περὶ τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι ἦσαν ἐν ἀπολύτῳ τάξει ἐὰν ἠλέγχοντο τὰ πράγματα καὶ διὰ τοῦ Τύπου καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει. Ἑπομένως δὲν ἐπρόκειτο περὶ προσώπων βωβῶν, διότι, ὅπως ἐκθέτετε τὰ πράγματα, κ. συνάδελφε, παριστάνετε ὅτι ἐγὼ ἐδέχθην νὰ γίνῃ μία Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶχε κανένα ἄλλον σκοπὸν παρὰ νὰ χειροκροτῇ τὰ ἔργα τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως, ὅπερ εἶναι τελείως ἀνακριβές, διότι ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπρόκειτο νὰ κάμῃ ἐργασίαν ἐλέγχου πραγματικήν. Νομίζω ὅτι ἀπὸ τῆς μιᾶς ἀπόψεως καὶ τῆς ἄλλης ἡ Ἐπιτροπὴ ἠδύνατο νὰ προσφέρῃ πολυτίμους ὑπηρεσίας. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀποστολὴν εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, αὐτὴ ἔγινεν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι ἦτο ἀνάγκη νὰ μεταβῇ εἰς Γενεύην πρόσωπον τὸ ὁποῖον ἐκτὸς τῆς διπλωματικῆς ἰδιότητος θὰ ἦτο εἰς θέσιν νὰ δώσῃ ἀκριβεῖς πληροφορίας διὰ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀποκαταστάσεως καὶ αἱ ἰδιότητες αὐταὶ συνέπιπτον ἀποκλειστικῶς εἰς τὸν κ. Ἀργυρόπουλον. Ἑπομένως δὲν ἀποτελεῖ καμμίαν προσβολὴν εἰς τὰς ἀντιλήψεις τῶν προσφύγων ἡ ἀποστολὴ αὐτή. Ὁ κ. Ἀργυρόπουλος ἐστάλη ἐκ μέρους τοῦ Κράτους—ἀναλαμβάνω ἐγὼ τὴν εὐθύνην τῆς ἀποστολῆς—λόγῳ τοῦ ἐπείγοντος καὶ λόγῳ τοῦ σκοποῦ, διὰ τὸν ὁποῖον ἐστάλη ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος καὶ νομίζω ὅτι ἐπέτυχεν ἡ ἀποστολὴ αὐτοῦ.

§119ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν, κ. Πρόεδρε.

§120Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐλπίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὅσον ἀφορᾷ τὰ «ἔργα» καὶ τὰς «ἡμέρας» τῆς περιφήμου Ἐπιτροπῆς ἔχω πείσει τὴν Συνέλευσιν ὅτι δὲν εὑρισκόμεθα ἡμεῖς μεταξὺ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τὴν ἀδικοῦσιν, ἀλλ’ ὅτι αὐτὴ ἀδικεῖ καὶ ἡμᾶς καὶ τὸν προσφυγικὸν κόσμον. Καὶ δὲν ἠμπορῶ νὰ φαντασθῶ ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔχει ἀντίληψιν σαφεστάτην καὶ τοῦ ἔργου τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τῆς σκοπιμότητος καὶ σοβαρότητος τῶν ἰδικῶν μας παρατηρήσεων. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἄρνησίν μας νὰ δεχθῶμεν συνεργασίαν ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας, τὸ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον δικαιολογεῖ τὰς εἰδικάς μας ἐπιφυλάξεις, εἶναι σαφέστατον.

§121Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ ἔγγραφον ἀνετράπη, κύριε, μετὰ τὴν προφορικὴν συζήτησιν.

§122Φ. ΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τὸ ἔγγραφον αὐτὸ δεικνύει τὰς διαθέσεις τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἔκτοτε ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν ἔχει μεταβάλει στάσιν εἰς τὰ ζητήματα. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἔκτοτε δὲν ἔχει μεταβάλει στάσιν εἰς τὸ ζήτημα τῆς γνωμοδοτήσεως ἢ τῆς μὴ γνωμοδοτήσεως. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἔκτοτε δὲν ἔχει ἀντικαταστήσει τὸ μέλος περὶ τοῦ ὁποίου ἀναφέρει ἡ ἐπιστολή. Ἀλλὰ τέλος πάντων, ἐπειδὴ ἡ ὥρα παρῆλθε καὶ σιωπηρῶς διαμαρτύρονται οἱ συνάδελφοι, θὰ συνεχίσω αὔριον, διότι δὲν ἠμπορῶ νὰ τελειώσω ἀπόψε.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν εἶναι ἡ Συνέλευσις σύμφωνος νὰ συνεχίσωμεν αὔριον ἀμέσως ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ;

§124ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§125Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Μετὰ τὸ δεῖπνον, κ. Πρόεδρε, ἐκτὸς ἂν θέλωμεν νὰ κοροϊδευώμεθα. Οὐδὲ τὸν Αὔγουστον δὲν τελειώνομεν ἔτσι.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὶν λυθῇ ἡ συνεδρίασις ἀνακοινῶ ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κατέθεσε τεῦχος μεταβολῶν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τῆς χρήσεως 1924–1925, αἱ ὁποῖαι θὰ τυπωθοῦν καὶ θὰ διανεμηθοῦν. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον ὥραν 6 μ.μ. (Ὥρᾳ 10.45′ μ.μ.).