1924.01.29

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 10Η

Τρίτη 29 Ἰανουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβὰν

(Ὥρα 4.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: — Ἐπιτροπὴ στρατευθέντων φοιτητῶν ὑποβάλλει αἴτησιν περὶ ἀναδρομικῆς τῶν ἐγγραφῆς. — Ὁ πρόεδρος τῆς κοινότητος Καναλίων τοῦ νομοῦ Τρικκάλων ὑποβάλλει αἴτησιν τῶν κατοίκων αὐτῆς ζητούντων τὴν μείωσιν τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ. — Ὁ Γεώργιος Ράφτης λοχαγὸς τῆς ἐπιμελητείας αἰτεῖται τὴν μεταφοράν του ἐκ τοῦ σώματος εἰς ὃ ὑπηρετεῖ εἰς τὸ ἀρχικόν του ὅπλον τοῦ πεζικοῦ. — Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Θ. Κολιαλέξης, Π. Καλμοῦχος, Κ. Πετρίδης καὶ Χ. Δέναινας ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τοῦ ἐξαγωγικοῦ τέλους τοῦ καπνοῦ». — Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Β. Καραπᾶνος Π. Πετρίδης καὶ Σ. Ἡλιόπουλος ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Π. Ζωγράφος, ὑποβάλλει πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ἀπονομῆς συντάξεως εἰς τὰς οἰκογενείας τῶν ὑπὸ λῃστῶν φονευομένων καταδοτῶν ἢ δραστῶν φόνου λῃστῶν». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θ. Σοφούλης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐγγραφῆς ὑπὸ ἀνταλλαγὴν ὁμογενῶν εἰς δημοτολόγια καὶ μητρῷα ἀρρένων».

§2Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας κ. Ἐμ. Τσουδερὸς ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων. 1) «Περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν ἀπολυθέντων ὑπαλλήλων τῶν Δημοσίων Ἔργων» καὶ 2) «Περὶ κυρώσεως τῆς ἐν Μαδρίτῃ διομολογηθείσης συμφωνίας ἀνταλλαγῆς ἐπιστολῶν μετὰ δεδηλωμένης ἀξίας, τοῦ τελικοῦ πρωτοκόλλου καὶ τοῦ κανονισμοῦ ἐκτελέσεως αὐτῆς». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων.

§4ΣΠ. ΣΙΜΟΣ. Νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι ἀπόψε ἔχομεν νομοθετικὴν ἐργασίαν καὶ πολιτικὴν συζήτησιν, φρονῶ δὲ ὅτι δυνάμεθα ν’ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων;

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ εἶναι δικαίωμα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς Συνελεύσεως ἀφ’ ἑτέρου. Δέχεται ἡ Συνέλευσις ν’ ἀναβληθῶσιν;

§6ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας Πρῶτον ἀντικείμενον αὐτοῦ εἶναι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως «περὶ εἰδικῶν διατάξεων τοῦ Κανονισμοῦ τῶν ἐργασιῶν τῆς Δʹ ἐν Ἀθήναις Συντακτικῆς Συνελεύσεως.» Ὁ κ. Σῖμος παρακαλεῖται νὰ κάμῃ εἰσήγησιν.

§8Σ. ΣΙΜΟΣ. Ἀπόντος τοῦ κ. εἰσηγητοῦ τῆς Ἐπιτροπῆς εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ παράσχω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν ἐξήγησιν ὅτι, προκειμένου περὶ Κανονισμοῦ τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ὁ Κανονισμὸς τῆς Γʹ Συνελεύσεως, ἥτις παρέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν τοῦ 1911. Αἱ περιληφθεῖσαι διατάξεις εἶναι ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι κανονίζουσι τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως, ἰδίως ὡς πρὸς τὰ ψηφίσματα. Διὰ τὰς ἄλλας διατάξεις παραμένει ἐν ἰσχύϊ ὁ ὑπάρχων Κανονισμός. Ἐὰν ἀπαιτῆται νὰ μεταβληθῇ, τοῦτο ἀπόκειται εἰς τὴν Συνέλευσιν. Αἱ διατάξεις εἶναι γνωσταὶ ἐφαρμοσθεῖσαι καὶ εἰς τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν τοῦ 1911. Φρονῶ ὅτι δὲν χρῄζει περαιτέρω ἐξηγήσεων τὸ πρᾶγμα. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ ψηφίσματα ἡ μόνη προσθήκη εἶναι ὅτι δὲν παραπέμπονται εἰς Ἐπιτροπήν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι παραπέμπονται μετὰ εἰδικὴν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως. Προκειμένου περὶ Κανονισμοῦ τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως φρονῶ ὅτι ἡ σχετικὴ ἀπόφασις δέον νὰ θεωρηθῇ ὡς ψήφισμα καὶ ἑπομένως νὰ ψηφισθῇ ἅπαξ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. (Ἀναγινώσκονται καὶ ψηφίζονται τὰ ἄρθρα 1 καὶ 2).

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 3. (Ἀναγινώσκεται).

§11Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ ἔννοια εἶναι ὅτι εἰς τὴν Συταγματικὴν Ἐπιτροπὴν παραπέμπονται καὶ τὰ σχέδια ψηφισμάτων τὰ ἀφορῶντα συνταγματικὰς διατάξεις;

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποθέτω γενικῶς ναί. Ἀλλὰ τὰ δύο ψηφίσματα τὰ ὁποῖα ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ εἶναι ἤδη ὑπὸ συζήτησιν δὲν θὰ παραπεμφθοῦν.

§13Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπάρχουν τρία, ἓν τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὸ ἐκλογοδικεῖον καὶ τὰ ἄλλα δύο τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικόν. Ἡ ἔννοια εἶναι ὅτι παραπέμπονται εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ὅλα;

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου ὄχι· τὰ δύο τελευταῖα δὲν θὰ ὑπαχθοῦν ἐκεῖ.

§15Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ τὸ εἶπον διότι θὰ ἐπεθύμουν νὰ ὑπάγωνται καὶ αὐτά. Ἂν πρόκειται νὰ καταρτισθῇ σήμερον ἢ αὔριον ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπή, θὰ ἐπεθύμουν καὶ αὐτὰ τὰ δύο νὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ταύτην.

§16ΣΠ. ΣΙΜΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ γίνῃ γενικὴ διάταξις διὰ τὴν παραπομπὴν τῶν ψηφισμάτων.

§17Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶναι ἐντελῶς ἄλλης φύσεως ζητήματα. Ὑποθέτω ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ ἄρθρου εἶναι ὅτι προκειμένου περὶ διατάξεων αἱ ὁποῖαι θὰ περιληφθοῦν εἰς τὸ πολίτευμα τοῦ μέλλοντος ἡ Ἐπιτροπή θὰ ἔχῃ δικαιοδοσίαν. Προκειμένου ὅμως περὶ ψηφισμάτων ἀφορώντων τὴν προπαρασκευὴν τοῦ πολιτεύματος φρονῶ ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος παραπομπῆς εἰς τὴν ἐν λόγῳ Ἐπιτροπήν.

§18Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὥστε τὰ σχέδια τῶν ψηφισμάτων δὲν παραπέμπονται εἰς τὴν Ἐπιτροπήν;

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἀποφασίσωμεν ἂν πρέπει νὰ παραπέμπωνται εἰς τὴν ἁρμοδίαν ἐπιτροπήν. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται καὶ ψηφίζεται τὸ ἄρθρον 4).

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 5. (Ἀναγινώσκεται).

§21Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸ 5ον ἄρθρον παρέλκει ὁλόκληρος ἡ βʹ παράγραφος.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἓν σύστημα προδικασίας.

§23Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄν ἡ Συνέλευσις ἀποφασίσῃ νὰ τροποποιήσῃ τὸν Κανονισμόν, δύναται ὡς κυρίαρχον Σῶμα νὰ τὸ πράξῃ. Ἑπομένως νομίζω ὅτι εἶναι περιττὸν ὅλον αὐτό.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἐντελῶς περιτόν, διότι ἕκαστος δὲν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ νέας προτάσεις ἄνευ προηγουμένης ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 5 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται καὶ ψηφίζεται τὸ ἄρθρον 6).

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 7. (Ἀναγινώσκεται).

§26Ο. ΚΥΠΡΙΑΝΟΣ. Δὲν ἐννοῶ διατί θὰ ἀφήσῃ ἡ Συνέλευσις ἓν δικαίωμα ἰδικόν της εἰς τὴν ἀπέλυτον κρίσιν τοῦ Προέδρου τὸ ὁποῖον βεβαίως τιμῶμεν, ἀλλ’ ἄνθρωπος εἶναι καὶ δυνατὸν νὰ πλανηθῇ. Διὰ τὴν ἱστορίαν ἀναφέρω ὅτι καὶ εἰς τὴν προηγουμένην Ἐθνοσυνέλευσιν καὶ ἡ τότε Ἐπιτροπὴ εἶχε τὴν ἰδίαν φράσιν καὶ διεγράφη καὶ τότε. Ἤδη βλέπω ὅτι ἐπαναφέρεται.

§27Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπάρχει εἰς τὸν παλαιὸν Κανονισμὸν αὐτὴ ἡ διάταξις;

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει· ἡ δὲ σκοπιμότης εἶναι πρόδηλος. Πρόκειται περὶ ἁπλουστάτου δικαιώματος, τὸ ὁποῖον θὰ ἑρμηνεύηται ἐπιεικῶς καὶ πάντως θὰ χορηγῆται παράτασις εἰς τὸν λέγοντά τι τὸ χρήσιμον, ἐκτὸς ἂν οὗτος ταλαιπωρῇ τὴν Συνέλευσιν ὁμιλῶν ἐπὶ περιττῶν. Ἡ ἐκτίμησις τῆς ψηφοφορίας ἐπὶ τοιούτου ζητήματος ἀφίεται εἰς τὴν εὐθυκρισίαν τοῦ Προέδρου. Νομίζω ὅτι εἶναι μία διάταξις ὄχι ἄσκοπος.

§29Ο. ΚΥΠΡΙΑΝΟΣ. Πιθανὸν ὁ Πρόεδρος νὰ κάμῃ λάθος.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἀμφισβητηθῇ ἡ ἀμεροληψία τοῦ Προέδρου θὰ κατέλθῃ τῆς ἕδρας.

§31Κ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Εἶναι διὰ τὰς συνταγματικὰς διατάξεις;

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§33Ο. ΚΥΠΡΙΑΝΟΣ. Θὰ ἤθελον νὰ διαγραφῇ τὸ «μὴ ἐπιτρεπομένης ἀμφισβητήσεως ἐν τούτῳ μηδὲ προτάσεως περὶ ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλίσεως».

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω ἀντίρρησιν νὰ τὸ διαγράψω, διότι δὲν θὰ ὑπάρξῃ διαφωνία. Ἂς διαγραφῇ λοιπόν, ἀφοῦ τοῦτο ἔθιξε τὴν εὐθιξίαν τοῦ κ. πληρεξουσίου.

§35Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶναι περιττὸν ὅλον τὸ ἐδάφιον, διότι τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως ἀπαγγέλλει ὁ Πρόεδρος.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι· ἔχει καὶ κάτι τι ἄλλο ἀκόμη, τὸ «ἐκτιμᾷ ἀπολύτως ὁ Πρόεδρος» Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 7, ὡς ἐτροποποιήθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται καὶ ψηφίζεται τὸ ἄρθρον 8).

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 9. (Ἀναγινώσκεται). Ἐδῶ θὰ προστεθῇ τὸ ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει) «Εἰς ἐπιτροπὴν παραπέμπονται ταῦτα μόνον ὁσάκις ἤθελεν ἀποφασισθῆ τοῦτο ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 9, ὡς ἐτροποποιήθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Προστίθεται ἐνταῦθα καὶ ἄρθρον 10, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ ἰσχὺς τοῦ παρόντος ψηφίσματος ἄρχεται ἀπὸ τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 10 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. —Συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ καταργήσεως τῆς ἀπὸ 9 Νοεμβρίου 1923 ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, δι’ ἧς ἀπηγορεύθη ἡ ἔκδοσις ὡρισμένων ἐφημερίδων».

§38Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Μὲ τὸν προφανῆ κίνδυνον, κύριοι, νὰ χαρακτηρισθῶμεν ὡς πολὺ ὀλίγον φιλελεύθεροι, καὶ μὲ τὸν προφανέστερον κίνδυνον νὰ χαρακτηρισθῶμεν ὡς ἀνακόλουθοι πρὸς τὰς δημοκρατικάς μας πεποιθήσεις, τολμῶμεν νὰ ἀνέλθωμεν εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ ζητήσωμεν μὲ ὅλην τὴν εἰλικρίνειαν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν νὰ ἀπορρίψῃ τὸ ψήφισμα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης. Λυποῦμαι πολύ, κύριοι, διότι διὰ δευτέραν φορὰν ἀναλαμβάνομεν ἄχαρι ἔργον νὰ φανῶμεν ὅτι ἀντιτιθέμεθα πρὸς τὴν συμφιλιωτικὴν κατεύθυνσιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, πρὸς τὴν ὁποίαν ὁμολογοῦμεν ὅτι ἀπολύτως συμφωνοῦμεν. Ἀλλ’ ἐνῷ διαφωνοῦμεν εἰς τὴν κατεύθυνσιν, διαφωνοῦμεν ριζικῶς ὡς πρὸς τὰ ἐφαρμοζόμενα μέτρα. Ἀσφαλῶς, κύριοι, θὰ μᾶς κατηγορήσουν πολλοὶ ὅτι εἰς τοὺς λόγους τούτους ἐμπνεόμεθα ἀπὸ πνεύματος στρατιωτικοῦ. Ἐὰν διὰ τοῦ στρατιωτικοῦ πνεύματος ὑπονοῶσι τὴν μονομερῆ καὶ μονόπλευρον ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος χωρὶς νὰ ἐμβαθύνωμεν εἰς τὴν πολιτικὴν ἄποψιν τῶν ζητημάτων, ὁμολογοῦμεν ὅτι ἀπὸ τοιούτου πνεύματος δὲν κατεχόμεθα. Ἐὰν ὅμως διὰ τοῦ στρατιωτικοῦ πνεύματος ὑπονοοῦσι τὴν ἄκαμπτον προσήλωσιν πρὸς τὰς πεποιθήσεις, λυπούμεθα νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ὑπὸ τοιούτου πνεύματος κατεχόμεθα, ἀδιάφορον ἂν τοῦτο καλεῖται στρατιωτικὸν ἢ ἄλλως πως. Διὰ τοῦτο ἀρχόμενοι ἐτονίσαμεν ὅτι μὲ ὅλην τὴν εἰλικρινῆ πίστιν ζητοῦμεν νὰ ἀπορρίψῃ ἡ Συνέλευσις τὸ ψήφισμα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, διότι ἔχομεν ἐνδοιασμοὺς ὅτι, μολονότι πολλοὶ τῶν ἀξιοτίμων πληρεξουσίων ἐμφοροῦνται ἀπὸ τὰς αὐτὰς μὲ ἡμᾶς πεποιθήσεις, ἀμφισβητοῦμεν, λέγω, ἂν θὰ ἔλθωσι νὰ ὑποστηρίξωσι τὰς πεποιθήσεις αὐτῶν ἀπὸ τοῦ βήματος. Ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸς ζητεῖ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν τὴν κατάργησιν ἑνὸς ἐπαναστατικοῦ διατάγματος διὰ τοῦ ὁποίου ἐπαύθησαν ὡρισμέναι ἐφημερίδες. Θὰ παρακαλέσω ὅμως νὰ ἐξετάσωμεν ἂν αἱ ἐφημερίδες ἐπαύθησαν διὰ τυπικὰς τῆς λογοκρισίας παραβάσεις, ἐπαύθησαν διότι παρέβησαν ἐντολὴν τῆς λογοκρισίας ἢ μήπως διότι ἐδημοσίευσαν ἄρθρα ἢ ἀπηγορευμένας εἰδήσεις. Γνωρίζομεν ὅλοι, κύριοι, ὅτι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ πολὺ πρὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἐδημοσιεύθη τὸ ἐπαναστατικὸν διάταγμα δι’ οὗ ἡ Ἐπανάστασις εἶχεν ἀποδώσει τὰς ἐλευθερίας εἰς τὸν Τύπον. Καὶ γνωρίζομεν τίνι τρόπῳ μερὶς τοῦ Ἑλληνικοῦ Τύπου ἐπεδόθη πάλιν εἰς τὸ προσφιλὲς ἔργον τῆς διαιρέσεως τοῦ Λαοῦ, τίνι τρόπῳ ἡ μερὶς τοῦ Τύπου αὐτοῦ ἐπανεῦρεν ἑαυτὴν εἰς ἀκολάστους ἐκφράσεις, εἰς τὸν χλευασμὸν παντὸς ἰδεώδους καὶ ἱεροῦ καὶ τὴν γενικὴν πολιτικήν της. Ἐὰν ἐξετάσωμεν τοὺς λόγους τῆς παύσεως τῶν ἐφημερίδων, οἱ ὁποῖοι ἀναγράφονται εἰς τὸ προοίμιον τοῦ ἐπαναστατικοῦ διατάγματος, θὰ ἐννοήσωμεν πόσον βαθεῖς ὑπῆρξαν οἱ λόγοι οἱ προκαλέσαντες τοῦτο. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριοι, νὰ ἀναδράμωμεν συντομώτατα ἄλλωστε εἰς τὸ πρόσφατον ὅσον καὶ θλιβερὸν παρελθόν, διότι ἐκεῖθεν θὰ ἴδωμεν...

§39ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἀμφισβητεῖται καθόλου ὅτι καλῶς ἐπαύθησαν. Τὸ ζήτημα εἶναι, ἂν ὑπὸ τὸ σημερινὸν καθεστὼς εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχύῃ ἡ ἀπόφασις αὐτή, ἐφόσον δὲν ἐπαύθησαν διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως. Δὲν ἔχετε παρὰ νὰ διαβάσητε τὰς σημερινὰς ἐφημερίδας διὰ νὰ καταλάβητε πῶς γράφουν. Ὅπως δὲ δὲν δυνάμεθα νὰ παύσωμεν αὐτὰς διὰ διοικητικῆς ἀποφάσεως, οὕτω δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχύῃ ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε δὲ νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ἐξυπηρετεῖται ὁ ἀγὼν τῆς ἀριστερᾶς...

§40Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Δὲν ἀνήκω εἰς τὴν ἀριστεράν, κ. Πρόεδρε.

§41ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός).... οὔτε ὁ δημοκρατικὸς μὲ τὸ νὰ ὑποστηρίξωμεν ὅτι δυνάμεθα νὰ κυρώσωμεν σήμερον τοιαύτας ἀποφάσεις.

§42Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Τί νὰ κάμωμεν, κύριε Πρόεδρε! Θὰ ἀναπτύξωμεν τὰς γνώμας μας. Ἐπέπρωτο, κύριοι, ἡ Χώρα αὕτη νὰ εὑρεθῇ διχασμένη ἐπικινδύνως εἰς τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὡδηγήθη εἰς τὴν κατάκτησιν τοῦ ἰδεώδους. Τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ Χώρα ὡδηγεῖτο ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν ἰσχυρὰν καὶ τὰ τέκνα τῆς Ἑλλάδος ἔτρεξαν προθύμως διὰ νὰ χύσωσι τὸ αἷμά των ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ἐπάλξεων καὶ ὁ Τύπος ὁμοῦ μὲ ὅλον τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἐκαλεῖτο νὰ διαδραματίσῃ τὸν ρόλον του καὶ εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Καὶ εἴδομεν, κύριοι, πῶς τότε ἡ Ἑλλὰς καλῶς κυβερνημένη καὶ καλῶς ὁδηγουμένη διεδραμάτισε τὸν σπουδαιότερον εἰς τὴν ἱστορίαν ρόλον της. Ὑπῆρξε μερὶς τοῦ Τύπου ἡ ὁποία ἀνταπεκρίθη, δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς της. Ἀλλ’ ὑπῆρξε καὶ μερὶς τοῦ Τύπου ἡ ὁποία παρεγνώρισε τὴν ἱερὰν αὐτῆς ἀποστολήν, ἐδέθη δέσμιος ὄπισθεν τοῦ δυναστικοῦ ἅρματος καὶ ἐξυπηρέτησεν ὅλους τοὺς προσωπικοὺς σκοποὺς καὶ ἐξυπηρέτησεν ὅλην τὴν προσωπικὴν πολιτικὴν τῆς ἀντιδράσεως. Καὶ ἂν ἀναπολήσωμεν ὅλοι, κύριοι, τὴν ἀρθρογραφίαν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης θὰ ἴδωμεν ποίαν τεραστίαν ἐπίδρασιν ἔσχε τόσον ἐπὶ τοῦ ἠθικοῦ τοῦ Λαοῦ, ὅσον καὶ τοῦ Στρατοῦ. Καὶ ἂν κατανοήσωμεν τὴν ἐπίδρασιν ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἔσχεν ἐπὶ τῆς ἐξελίξεως τοῦ πολεμικοῦ ἀγῶνος θὰ ἴδωμεν ὅτι ἀκριβῶς δικαία πολὺ ὑπῆρξεν ἡ καθυστερήσασα ἐκείνη ἔκδοσις τῆς Ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως. Ἡ μερὶς ἐκείνη τοῦ Τύπου συνέτεινε τὰ μέγιστα εἰς τὴν κατάπτωσιν τοῦ ἠθικοῦ τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ ἠθικοῦ τοῦ Λαοῦ. Τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατοῦ, τὸ ἠθικὸν τοῦ Λαοῦ εἰς τὰς κρισίμους περιστάσεις τῆς Ἱστορίας συνταυτίζονται ἀπολύτως. Ἀλλά, κύριοι, τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατοῦ, τὸ ἠθικὸν τοῦ Λαοῦ, οἱ ψυχολογικοὶ παράγοντες εἶναι μήπως τι αὐθαίρετον, μήπως εἶναί τι αὐτοφυές, μήπως εἶναί τι τὸ συμφυὲς πρὸς τὴν κρᾶσιν καὶ τὸν χαρακτῆρα ἑνὸς Λαοῦ; Δὲν πρέπει νὰ συγχέωμεν, κύριοι, τοὺς ἠθικοὺς καὶ τοὺς ψυχολογικοὺς παράγοντας πρὸς τὴν γενναιότητα. Ἡ γενναιότης εἶναι ἀρετὴ ἀτομική, ἐνῷ οἱ ἠθικοὶ καὶ οἱ ψυχολογικοὶ παράγοντες εἶναι ἀρετὴ τοῦ συνόλου. Καὶ τοὺς παράγοντας αὐτοὺς τοὺς δημιουργοῦσι δύο ἐξουσίαι τῆς Πολιτείας: ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ Τύπος. Ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία προπαρασκευάζουσα τὰς ὑλικὰς δυνάμεις τῆς Χώρας ἔχει ταυτοχρόνως καὶ τὴν ὑπερτάτην ὑποχρέωσιν νὰ τονώνῃ τὸ φρόνημα, νὰ ἐξυψώνῃ τὸ ἠθικὸν διὰ τῆς ἑδραιώσεως τῆς πεποιθήσεως ἐπὶ τὴν νίκην, διὰ τῆς ἐκδηλώσεως τῆς θελήσεως τῆς νίκης, νὰ ἐμπνέῃ τὸν Στρατὸν πρὸς τὴν καλὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἀγῶνος. Καὶ εἴδομεν τότε ποῖον ῥόλον διεδραμάτισεν ὁ Τύπος. Ὁ Τύπος, ἡ μία μερὶς τοῦ Τύπου, κατέβαλεν ὅλας τὰς δυνάμεις της τίνι τρόπῳ τὸ ἠθικὸν θὰ καταπέσῃ, τίνι τρόπῳ θὰ συκοφαντήσῃ ἕνα ἀγῶνα διὰ νὰ ἐμπνεύσῃ τὸν δισταγμὸν εἰς τὴν ψυχὴν καὶ τοῦ Ἔθνους καὶ τοῦ Στρατοῦ. Καὶ εἴδομεν τὰς προσπαθείας ἐκείνας τοῦ Τύπου νὰ κορυφοῦνται εἰς δύο ἀποτελέσματα, εἰς τὴν στάσιν τῆς Λαμίας καὶ εἰς τὴν στάσιν τῶν Σερβίων, καὶ νὰ καταλήγῃ ἐν τέλει εἰς τὴν δολοφονικὴν ἀπόπειραν τῶν Παρισίων. Αὐτή, κύριοι, ὑπῆρξεν ἡ στάσις τῆς μερίδος τοῦ Τύπου μέχρι τῆς 1ης Νοεμβρίου. Μετὰ τὴν 1 Νοεμβρίου ἀκουσίως ἡ μερὶς τοῦ Τύπου αὕτη εὑρέθη νὰ ὑποστηρίζῃ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν προηγουμένως κατεπολέμει. Καὶ προσεπάθει δῆθεν νὰ τονώσῃ τὸ φρόνημα, νὰ ἐμπνεύσῃ τὸ ἠθικόν. Ἀλλὰ τὸ ἠθικόν, κύριοι, εἶναι στιγμιαῖον δημιούργημα, τὸ ὁποῖον εὐθὺς ὡς καταπέσῃ δὲν εἶναι εὔκολον νὰ τὸ ἀναδημιουργήσῃ τις ἐκ νέου· καὶ δὲν τὸ κατώρθωσαν, διότι ἀνέλαβον ἕνα ἀγῶνα εἰς τὸν ὁποῖον δὲν ἐπίστευον, ἕνα ἀγῶνα τὸν ὁποῖον εἶχον χλευάσει ἄλλοτε καὶ εἰς τὸν ὁποῖον δὲν εἶχον πεποίθησιν, ἕνα ἀγῶνα εἰς τὸν ὁποῖον δὲν εἶχον βάλει μέσα ὅλην των τὴν ψυχήν. Τὰ ἀποτελέσματα, κύριοι συνάδελφοι, τῆς τοιαύτης πολιτικῆς τῆς ἀψύχου ἐφαρμογῆς ἑνὸς ἀγῶνος εἰς τὸν ὁποῖον δὲν εἶχον πεποίθησιν τὰ εἴδομεν εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔδρεψαν τοὺς καρποὺς τῆς νίκης των. Καὶ ὅτε οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπῆρχεν ὅτι ὁ πολεμικὸς ἀγὼν ἐκεῖνος ἦτο καταδεδικασμένος εἰς ἀποτυχίαν, ἦτο ἀνάγκη οἱ ὑπεύθυνοι τῆς ἀποτυχίας τοῦ ἀγῶνος ἐκείνου νὰ μὴ ἦσαν οὔτε ὁ Βασιλεύς, οὔτε οἱ πολιτικοὶ παράγοντες, οὔτε ὁ Τύπος. Ἦτο ἀνάγκη νὰ εὑρεθῶσιν οἱ ὑπεύθυνοι καὶ ὁ ὑπεύθυνος αὐτὸς ἦτο ὁ Στρατός. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς δ’ ἐκείνης ἀρχίζει ἄλλη προσπάθεια, ἡ προσπάθεια τῆς καταπτώσεως τοῦ ἠθικοῦ, ἡ προσπάθεια τῆς ἐμφανίσεως τῆς ἰδέας ὅτι ἐμάχοντο ὑπὲρ ἑνὸς ἀγῶνος καταδεδικασμένου εἰς ἀποτυχίαν, ὅτι, οἱαιδήποτε καὶ ἂν εἶναι αἱ προσπάθειαι τὰς ὁποίας θέλει καταβάλει, ἕν μόνον εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα. Καὶ πολὺ πρὶν ἐπέλθῃ ἡ καταστροφὴ εἶχεν ἀρχίσει ἡ συστηματικὴ προσπάθεια διὰ τὴν κατάπτωσιν τοῦ ἠθικοῦ τοῦ Στρατοῦ, διὰ τὴν κατάπτωσιν τοῦ φρονήματος τοῦ Λαοῦ. Καὶ ἔχομεν τὴν 14 Αὐγούστου, τὴν ἡμέραν δηλ. κατὰ τὴν ὁποίαν συνετελέσθη ἡ ἐπίθεσις τοῦ ἐχθροῦ, τὸ γνωστὸν ἄρθρον «Οἴκαδε» ἐμφανιζόμενον εἰς τὴν ἐφημερίδα «Καθημερινή». Καὶ ἔγραφε, κύριοι, τὴν 14 Αὐγούστου (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ προβῇ εἰς τὴν διοικητικὴν ὀργάνωσιν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ εἰς τὴν παράδοσιν τῆς Χώρας εἰς τοὺς γενναίους κατοίκους της». Εἰς τὴν τελευταίαν φράσιν ταύτην, κύριοι, περιέχεται ὅλος ὁ χλευασμὸς τὸν ὁποῖον ἡ μερὶς ἐκείνη τοῦ Τύπου ἐπέδειξε πρὸς μίαν ἀναξιοπαθοῦσαν σήμερον καὶ δυστυχῆ μερίδα τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, πρὸς τοὺς Μικρασιάτας, Θρᾷκας καὶ πρόσφυγας. Καὶ συνεχίζει (ἀναγινώσκει): «Αὔριον ἔρχεται τὸ φθινόπωρον καὶ μεθαύριον ὁ χειμών. Καὶ ἡ Ἑλλὰς διὰ λόγους σπουδαίους, διὰ λόγους ἀποβλέποντας εἰς τὴν ἰδίαν αὐτῆς γαλήνην ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διαχειμάσῃ οἴκαδε». Τὴν 17 Αὐγούστου εἶχεν ἤδη συντελεσθῆ ἡ συντριβὴ τοῦ Στρατοῦ μας, ἀλλὰ τὰ ἀποτελέσματα δὲν ἦσαν γνωστὰ εἰσέτι εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῶν Ἀθηνῶν. Ἠδύνατο, κύριοι, μία καλὴ συγκυρία εὐνοϊκῶν περιστάσεων καὶ συμπτώσεων, ὧν δὲν στεροῦνται τὰ ἱστορικὰ πολεμικὰ παραδείγματα, νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὸν Στρατὸν νὰ κρατήσῃ τὰς θέσεις του. Ἀλλ’ ἡ περίπτωσις αὕτη, ἡ δυστυχῶς ἀπίθανος, δὲν ἦτο περίπτωσις ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ συμφέρῃ οὔτε εἰς τὸν Τύπον, οὔτε εἰς τοὺς πολιτικούς, οὔτε εἰς τὴν Δυναστείαν. Καὶ τὴν 17 Αὐγούστου γράφεται τὸ γνωστὸν ἄρθρον «οἱ Πομερανοί». (Ἀναγινώσκει:) «Ἂν πρόκειται νὰ ποτίσωμεν πάλιν μὲ αἷμα ἀξένους τουρκικὰς ἐκτάσεις, διὰ ν’ ἀνακτήσωμεν τοὺς ἐγκαταλειφθέντας μιναρέδες τοῦ Ἀφιὸν–Καρὰ–Χισὰρ ἢ διὰ νὰ κρατήσωμεν τοὺς μιναρέδες τοῦ Ἐσκῆ–Σεχὴρ ἢ τῆς Κιουταχείας, ἂν ἡ διατήρησις ἀπαιτῇ τυχὸν θυσίας, δὲν πρέπει νὰ συγκατανεύσωμεν εἰς τὰς θυσίας ταύτας». Αὐτὸ ὑπῆρξε, κύριοι, τὸ τελευταῖον ἄρθρον τῆς καταστροφῆς. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι τὸ ἄρθρον αὐτὸ τῆς 17 Αὐγούστου, ὅπως καὶ τὸ ἄρθρον τῆς 14 Αὐγούστου, ἀνεγνώσθησαν παρ’ ἡμῶν, ὅταν ἀκόμη εὑρισκόμεθα εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν. Καὶ ἀνέμενε τὸ Κράτος, ἀνέμενεν ἡ Πολιτεία, ἀνέμενε τὸ Ἔθνος ἀπὸ τὸν Στρατὸν νὰ συνέλθῃ. Εἴδομεν, κύριοι, τὰ ἐρείπια τῆς καταστροφῆς. Ἡ συνείδησις τοῦ Ἔθνους ἐξηγέρθη καὶ ἡ συνείδησις τοῦ Ἔθνους ἔλαβε σάρκα καὶ ὀστᾶ εἰς τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922. Ποία ὑπῆρξεν ἡ στάσις τῆς μερίδος ταύτης τοῦ Τύπου κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1922 εἶναι γνωστή. Κατέληξεν εἰς τὴν στάσιν τοῦ Ὀκτωβρίου. Κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Ἐπαναστάσεως ἐσημειώθη, ὡς γνωστόν, μία τεραστία προσπάθεια καὶ ἐκ τῶν φυγάδων ἐσχηματίσθη Στρατὸς καὶ ἐκ τοῦ ἀνυπάρκτου ὑλικοῦ εὑρέθησαν πυροβόλα. Καὶ τὸ Ἔθνος ὅλον ἔστρεψε τὰ βλέμματά του πρὸς τὸν στρατὸν τῆς Θρᾴκης καὶ πρὸς τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον εἰς τὴν Λωζάννην. Τὸ ἄγγελμα τοῦ πολέμου δὲν ἦλθε δυστυχῶς ὅπως ὅλοι τὸ ἀνέμενον. Ἀλλ’ ἡ Ἐπανάστασις κατέβαλε πάσας τὰς προσπαθείας της τίνι τρόπῳ, ὅταν ἔλθῃ ἡ κατάλληλος στιγμή, ὁ Λαὸς καὶ ὁ Στρατὸς νὰ εὑρεθῶσι μὲ ἀκέραιον τὸ ἠθικόν των, νὰ εὑρεθῶσι μὲ τονωμένον τὸ φρόνημα. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν προσπάθειαν ταύτην, κύριοι, ὁ ρόλος τοῦ Τύπου τούτου ὑπῆρξε πραγματικῶς ἐπαίσχυντος. Καὶ ἂν εἰς τὸν ἔξω κόσμον, ἂν εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ εἰς τὴν Ἀμερικὴν δὲν ἀπεκτήθη πεποίθησις ἐπὶ τὸ φρόνημα τοῦ Λαοῦ καὶ τὸ ἠθικὸν τοῦ Στρατοῦ, ἂν δὲν ἀπεκτήθη ἡ πεποίθησις πλήρης, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν ἀρθρογραφίαν καὶ τὸν τόνον τῶν ἐφημερίδων τούτων. Ἡ μερὶς αὕτη τοῦ Τύπου, κύριοι, διετέλει ἐν πλήρει γνώσει τοῦ ἐπικειμένου κινήματος. Καὶ τὸ κίνημα μίαν ἑβδομάδα πρὸ τῆς ἐκρήξεώς του ἐξηγγέλλετο εἰς τὸ Κοινὸν διὰ τῆς γνωστῆς φράσεως: «Θέλει ἀναφανῇ τὸ ἀεροπλάνον εἰς τὸν ὁρίζοντα, τὸ ὁποῖον θέλει ἀποδώσει τὰς ἐλευθερίας εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν». Αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ δρᾶσις τῆς μερίδος αὐτῆς τοῦ Τύπου· ἐὰν δὲ καταλογίσωμεν εἰς βάρος της καὶ τὴν τροπὴν τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων τῆς Ἑλλάδος, ἀσφαλῶς μέρος τῆς εὐθύνης θὰ καταλογίσωμεν εἰς τὴν μερίδα ταύτην τοῦ Τύπου. Ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν ἐσωτερικὸν διχασμὸν συνέβαλεν ὁ Τύπος ἐκεῖνος ὅσον ἠδύνατο. Ὅταν ἕνα μῆνα πρὸ τῆς καταστροφῆς εἶχεν ἀνυψωθῆ ἡ σημαία τῆς Δημοκρατίας, ὁ Τύπος οὗτος ὕψωσε καὶ πάλιν τὴν γνωστὴν φωνὴν τῶν ἐπιστράτων καὶ τὴν 3ην Ἰουνίου ἐμφανίζεται ἀπὸ τῶν στηλῶν τῆς «Καθημερινῆς» ἀπειλὴ κατὰ τῶν ἀντιφρονούντων. Καὶ ἐπανέρχεται τὴν 26ην Ἰουλίου, ὅτε πλέον περὶ τὰς κεφαλὰς τοῦ Λαοῦ εἶχον ὑψωθῆ αἱ κερασέαι. (Ἀναγινώσκει:) «Ἡ τοιαύτη τῶν βενιζελικῶν συμπεριφορὰ εἶναι ἡ καλλιεργοῦσα τὸ κατὰ τοῦ Βενιζελισμοῦ μῖσος, ἀπὸ τοῦ ὁποίου φύονται αἱ ῥάβδοι τῆς κερασιᾶς καὶ δημιουργοῦνται καθ’ ἑκάστην σήμερον σκηναὶ θλιβερώτεραι τῆς χθὲς καὶ ἐπιφυλάσσονται τίς οἶδε ποῖαι δυσάρεστοι ἐκπλήξεις δι’ ἡμέραν τινὰ τοῦ μέλλοντος». Δὲν ἐμπνεόμεθα, κύριοι, ἀπὸ πνεῦμα ἐκδικητικόν. Τὸ αἴσθημα τῆς ἐκδικήσεως δὲν εἶναι συναφὲς πρὸς τὰ διανοήματά μας. Μόνον ἡ φωνὴ τῆς δικαιοσύνης πρὸς τὰ ἀτυχῆ θύματα τῶν πολέμων, ἡ φωνὴ τῆς δικαιοσύνης πρὸς τὰ μαρτυρικὰ τέκνα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὰ ὁποῖα ἀκόμη στενάζουσιν εἰς τὰς χεῖρας τῶν Τούρκων, ἡ φωνὴ τῆς δικαιοσύνης πρὸς τὰ ἀτυχῆ θύματα, τοὺς πρόσφυγας, μόνον ἡ φωνὴ τῆς δικαιοσύνης μᾶς ἐμπνέει. Γνωρίζομεν κάλλιστα ὅτι πιθανὸν νὰ μᾶς εἴπωσιν ὅτι ἐρίζομεν περὶ ὄνου σκιᾶς διὰ τὸν λόγον ὅτι αἱ ἴδιαι ἐφημερίδες ἐκδίδονται ὑπὸ ἄλλα παραπλήσια ὀνόματα, ὀνόματα προσομοιάζοντα καὶ ἑπομένως οὐσία τοῦ ζητήματος δὲν ὑπάρχει. Ἀλλ’ ἡ οὐσία εἶναι ἄλλη. Ἡ Ἐπανάστασις εἰς τὴν τελευταίαν σταδιοδρομίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ἐσημείωσεν ἕνα μέγαν σταθμόν. Ὄχι μόνον διότι ἐσταμάτησε τὴν Πατρίδα εἰς τὸ χεῖλος τῆς καταστροφῆς, ὄχι μόνον διότι ἀπετέλεσε τὴν ἀπαρχὴν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος τῆς Ἑλλάδος ἀλλὰ διότι ἐσημείωσε διδάγματα διὰ τὴν Ἱστορίαν τοῦ μέλλοντος καὶ διότι ἐδημιούργησε παραδόσεις διὰ τὸ μέλλον μας. Καὶ εἰς τὴν Χώραν αὐτήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔχει ἐξευτελισθῆ πᾶσα ἰδέα καὶ καταρρακωθῆ πᾶσα παράδοσις, ἡ Ἐπανάστασις ἐδημιούργησε παραδόσεις. Ἡ ἀναζήτησις εὐθυνῶν παρὰ τῶν ὑπαιτίων τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς, ἡ τιμωρία των καὶ ἡ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης ἀπετέλεσαν τὸ πρῶτον δίδαγμα τῆς Ἐπαναστάσεως ὄχι μόνον διὰ τὴν Χώραν ταύτην, ἀλλὰ διὰ τὴν ὑφήλιον. Ἡ δίκη τοῦ βασιλόπαιδος Ἀνδρέου ἐνταῦθα ἀπετέλεσε δεύτερον δίδαγμα ὄχι εὐτυχῶς διὰ τὴν Χώραν ταύτην, διότι ἐλπίζομεν ὅτι εἰς τὴν Χώραν ταύτην δὲν θὰ παρουσιασθῇ περίπτωσις καὶ εἰς τὸ μέλλον ἐφαρμογῆς του. (Χειροκροτήματα). Λυπούμεθα νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἡ ἀπονομὴ τῆς ἐπαναστατικῆς δικαιοσύνης δὲν ὑπῆρξε πλήρης διὰ τὸν λόγον ὅτι ἡ Ἐπανάστασις δὲν ἀπένειμε τὴν δικαιοσύνην ὁμοιοβάθμως πρὸς ὅλους τοὺς ὑπευθύνους τῆς καταστροφῆς ἐκείνης. Ἀλλά, μολονότι καθυστέρησεν εἰς τὴν ἀπόδοσιν τῆς δικαιοσύνης, ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου καὶ ἡ δικαιοσύνη ἀπεδόθη. Καὶ ἡ Δυναστεία, ἡ ὁποία ὑπῆρξεν αἴτιος ὁμοῦ μετὰ τῶν πολιτικῶν τῆς καταστροφῆς, ἐξέπεσε. Καὶ ἡ μερὶς τοῦ Τύπου, ἡ ὁποία ὑπῆρξε συνένοχος διὰ τὴν συντελεσθεῖσαν καταστροφήν, κατηργήθη. Ἄς ἀφήσωμεν, κύριοι, ἀκεραίας τὰς παραδόσεις τὰς ὁποίας ἡ Ἐπανάστασις ἀφῆκεν. Ἄς μὴ ζητήσωμεν νὰ φθείρωμεν ἓν ἔργον τὸ ὁποῖον, ὅταν παρέλθῃ πλέον ἡ ἀχλὺς ἡ ὁποία συσκοτίζει τὴν σκέψιν καὶ ἐμποδίζει τὴν ὀρθὴν κρίσιν, ἡ Ἱστορία θὰ ἀμείψῃ. Ἄς ἐπιτρέψωμεν εἰς τὴν Ἱστορίαν τοῦ μέλλοντος, ὅταν θὰ λαλήσῃ, νὰ δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι κατεστράφη ἡ Ἑλλάς, ὅτι ὑπέστη μίαν καταισχύνην, ἀλλ’ ἡ συνείδησις τοῦ Ἔθνους δὲν ἠνέχθη τὴν αἰωνίαν της καταδίκην. Καὶ ἡ μὲν Δυναστεία ἡ ὁποία ὑπῆρξεν ἡ πρωταίτιος τῆς συντελεσθείσης καταστροφῆς ἐξέπεσε τοῦ Θρόνου, οἱ πολιτικοὶ οἱ ὁποῖοι ὑπῆρξαν συνένοχοι ἐτιμωρήθησαν συμφώνως μὲ τοὺς κειμένους νόμους τῆς Χώρας καὶ ὁ Τύπος ὁ ὁποῖος ὑπῆρξεν ὁ τρίτος συντελεστής, ἀλλ’ ὄχι καὶ ὁ μικρότερος, τῆς καταστροφῆς δὲν εἶδε πλέον τὸ φῶς τῆς ἡμέρας. (Χειροκροτήματα).

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς.

§44ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Οὐδὲν ἐπιθυμοῦμεν νὰ παρεμβάλωμεν πρόσκομμα εἰς τὴν πρὸς συμφιλίωσιν προσπάθειαν τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ὑποθέτομεν ὅτι περιλαμβάνεται καὶ τὸ μέτρον τῆς ἐπανεκδόσεως τῶν παυθεισῶν ἐφημερίδων.

§45Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὄχι βεβαίως πᾶν ἄλλο. Δὲν ἔχει σχέσιν ἀπολύτως μὲ τὸ σύστημα τὸ κυβερνητικὸν διὰ τοῦ ὁποίου ἐπιδιώκομεν τὴν ἐξάλειψιν τοῦ χάσματος· οὐδεμίαν ἀπολύτως.

§46ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἂν καὶ ἐπὶ τῆς οὐσίας ἠδύναντο νὰ λεχθῶσι βάσιμοι καὶ δικαιολογημέναι ἀντιρρήσεις, καθόσον ἡ ἀπαγορευτικὴ αὐτὴ διαταγὴ τῆς Ἐπαναστάσεως ἐξεδόθη μετὰ τὸ στασιαστικὸν κίνημα καὶ εἰς περίοδον κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Τύπος ἀπήλαυεν ἀπολύτου ἐλευθερίας, ἡ δὲ χρῆσις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ μερὶς τοῦ Τύπου διὰ τὴν ὁποίαν ἐξεδόθη ἡ ἀπόφασις ἦτο τοιαύτη ὥστε δικαίως νὰ θεωρηθῇ ὡς ἠθικὸς αὐτουργὸς τῆς στάσεως, καὶ αἱ ὕβρεις καὶ αἱ συκοφαντικαὶ ψευδολογίαι τὰς ὁποίας μετεχειρίζετο ἦσαν τοιαῦται ὥστε νὰ κινήσωσι τὴν ἀγανάκτησιν καὶ τῆς Κοινωνίας καὶ αὐτοῦ τοῦ καλῶς ἐννοουμένου Τύπου, τοῦ ὁποίου διὰ τῆς στάσεώς του αὐτῆς ἐμείου τὸ κῦρος, ἐν τούτοις, λέγω, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις κρίνει τὸ μέτρον τοῦτο ὡς συντελοῦν εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματός της, δὲν ἐπιμένομεν. Ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν νὰ παρέλθῃ καὶ ἀπαρατήρητος ἡ διατύπωσις τὴν ὁποίαν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἔδωκεν εἰς τὸ ἐν λόγῳ ψήφισμα, διότι διὰ τῆς διατυπώσεως ταύτης παραμένει ἡ ἀναληθὴς καὶ οὐδόλως ἀκριβὴς ἐντύπωσις ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἀφήρεσε τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ, τὰς ὁποίας ἡμεῖς σήμερον ἐρχόμεθα νὰ ἐπαναδώσωμεν. Ὅταν παρέρχωνται οἱ κίνδυνοι οἱ ὁποῖοι ἐπιβάλλουσι τὰ αὐστηρὰ μέτρα πρὸς καταστολὴν αὐτῶν, εἶναι φυσικὸν νὰ γεννᾶται εἰς ὅλους τὸ αἴσθημα τῆς ἐπιεικείας.

§47Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν πρόκειται κἂν περὶ αἰσθήματος ἐπιεικείας οὔτε περὶ προσπαθείας πρὸς συμφιλίωσιν.

§48ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἀλλά ...

§49Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Πρόκειται περὶ ὑποχρεώσεως τὴν ὁποίαν ἔχομεν πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Τύπου, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι τὸν ἀκρογωνιαῖον λίθον τοῦ πολιτεύματος.

§50ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἀκριβῶς πρέπει νὰ φυλασσώμεθα ὅπως ἡ ἐπιείκεια μὴ γεννᾷ νέους κινδύνους. Ἡμεῖς διὰ τῆς τροπολογίας τὴν ὁποίαν ὑποβάλλομεν, ἐνῷ καταλήγομεν εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ δοθοῦν αἱ ἐλευθερίαι τοῦ Τύπου, ἀποκλείομεν τὰς φράσεις ἐκείνας αἱ ὁποῖαι θὰ ἄφιναν εἰς ἓν ἐπίσημον ψήφισμα τῆς Συνελεύσεως τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις, τῆς ὁποίας ἀποκλειστικῶς ἔργον εἶναι ἡ ἀπόφασις αὕτη, περιώρισε τὰς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου κατὰ τρόπον ὥστε νὰ τὸν τυραννήσῃ. Ἐλπίζω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀναγνωρίζων τὴν ὀρθότητα τῶν παρατηρήσεών μου θὰ θελήσῃ ν’ ἀποδεχθῇ τὴν τροπολογίαν ὡς αὕτη διετυπώθη. Ἡ διατύπωσις τοῦ ψηφίσματος ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἐγένετο ὡς ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει) «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις θεωροῦσα ὅτι τὰ ληφθέντα παρὰ τῆς Ἐπαναστάσεως περιοριστικὰ κατὰ τῆς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου μέτρα καὶ ἰδίως ἡ ἀπὸ 9 Νοεμβρίου ἀπόφασις περὶ παύσεως ὡρισμένων ἐφημερίδων δὲν συμβιβάζεται πρὸς τὴν ἀποκατασταθεῖσαν λειτουργίαν τοῦ ἐλευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος ψηφίζει... κ.λπ.». Ἡμεῖς λέγομεν νὰ τεθῇ (ἀναγινώσκει): «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις θεωροῦσα ὅτι ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς ἐκδόσεως ὡρισμένων ἐφημερίδων δὲν ὑφίσταται πλέον λόγος νὰ ἐξακολουθήσῃ ἰσχύουσα ψηφίζει κ.λπ».

§51ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ διατύπωσις, ὅπως προτείνεται ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνταγματάρχην καὶ πρῴην Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναται νὰ γίνῃ δεκτὴ διὰ τοῦτον τὸν λόγον, διότι προϋποθέτει ὅτι δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν ἂν ὑπάρχει ἢ δὲν ὑπάρχει οὐσιαστικὸς λόγος διατηρήσεως τῆς ἀπαγορεύσεως. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Ἂν θέλετε μάλιστα, τοὺς κινδύνους τοὺς ὁποίους ἐξαπολύει κατὰ τῆς Χώρας ὁ ἀχαλίνωτος Τύπος ὅλοι τοὺς γνωρίζομεν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τίθεται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἑξῆς: Μετὰ τὸν τερματισμὸν τῆς ἐπαναστατικῆς περιόδου, ἡ ὁποία ἐπέτρεπεν εἰς τοὺς ὑπευθύνους νὰ λάβουν τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἦσαν ἀναγκαῖα διὰ νὰ σώσουν τὴν Χώραν, μετὰ τὸν τερματισμόν, λέγω, αὐτὸν πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν ὑπὸ ἀπαγόρευσιν ἐκδόσεως ἐφημερίδας χωρὶς ἡ ἀπαγόρευσις αὕτη νὰ ἔχῃ ἀπαγγελθῆ διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως; Οὕτω τίθεται τὸ ζήτημα καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἐπιτρέπομεν τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἐκδόσεως. Δὲν ἔχομεν, κύριοι, τὴν ἰδέαν ἢ ἐλπίδα ὅτι θὰ σωφρονισθῇ ὁ ἀχαλίνωτος Τύπος· Θὰ εἶναι ὁ ἴδιος καὶ ἂν θέλετε νὰ λάβητε ἰδέαν τοῦ τί θὰ γράψῃ δὲν ἔχετε παρὰ νὰ διαβάσητε τὰς σημερινὰς ἐφημερίδας. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ· δὲν αἴρομεν τὴν ἀπαγόρευσιν τῆς ἐκδόσεως τῶν ἐφημερίδων διότι θεωροῦμεν ὅτι θὰ γράψουν καλύτερον σήμερον, ἀλλὰ τὴν αἴρομεν—καὶ δὲν πρέπει εἰς τὸ πνεῦμα τῆς Συνελεύσεως νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία περὶ τούτου — διότι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ τὴν διατηρήσωμεν. Δὲν θίγεται, κύριοι, ἡ Ἐπανάστασις, ὅταν λέγωμεν ὅτι σήμερον μετὰ τὴν λῆξιν τῆς ἐπαναστατικῆς περιόδου ἀποκαθίστανται εἰς πλήρη λειτουργίαν αἱ ἐλευθερίαι τῆς Χώρας, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι μόνον διαρκούσης τῆς Ἐπαναστάσεως ἢ τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου δύνανται νὰ ἀρθῶσιν αἱ ἐλευθερίαι τὰς ὁποίας καθιεροῖ τὸ Σύνταγμα. Σήμερον δὲν τελοῦμεν οὔτε ὑπὸ Ἐπανάστασιν οὔτε ὑπὸ Στρατιωτικὸν Νόμον. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν τὴν τροπολογίαν τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος. Διότι ὑπάρχει παρεξήγησις μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος, τὸν ὁποῖον, ὡς πάντοτε, ἠκούσαμεν μετὰ τόσης συμπαθείας· ἡ παρεξήγησις κατὰ τὴν ὁποίαν νομίζεται ὅτι πρόκειται περὶ πράξεως, ἡ ὁποία σχετίζεται μὲ τὴν διάθεσίν μας νὰ ρίψωμεν εἰς λήθην τὸ παρελθόν. Δὲν πρόκειται ὅμως, κύριοι, καθόλου περὶ αὐτοῦ· δὲν ἠμποροῦμεν νὰ διατηρήσωμεν ἐν ἰσχύϊ τὴν ἀπαγόρευσιν αὐτήν, ἡ ὁποία σήμερον εὑρίσκεται εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὴν βάσιν τοῦ πολιτεύματος.

§52Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἡ διατύπωσις ὅμως, κ. Πρόεδρε, ὡς ἐγένετο ἐνέχει μομφὴν πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν.

§53Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Σπεύδω νὰ δηλώσω μὲ τὸν κατηγορηματικώτερον τρόπον ὅτι ἡ διατύπωσις τοῦ ψηφίσματος γενομένη παρ’ ἐμοῦ οὐδὲ πόρρωθεν ἐνέχει ἔστω καὶ σκιάν τινα μομφῆς ἐναντίον τῆς Ἐπαναστάσεως διὰ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἔλαβε. Πιστοποιεῖται ἁπλῶς καὶ μόνον ἓν γεγονός, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὴν ἐξουσίαν νὰ λαμβάνωμεν μέτρα περιοριστικὰ τοῦ Τύπου. Τίποτε πλέον αὐτοῦ.

§54Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἡ αἴτησις ἡ ἰδική μας δὲν ἀποβλέπει εἰς τὸ νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑφιστάμενον τὸ μέτρον ἐκεῖνο· θὰ παρακαλέσωμεν νὰ δώσητε ἄλλην διατύπωσιν. Θέλομεν νὰ τεθῇ κάτι οὕτως ὥστε νὰ ἀναγνωρισθῇ ὅτι τὸ μέτρον αὐτὸ ὅτε ἐλήφθη ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως ἦτο ἐπιβεβλημένον.

§55ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρέχω τὴν ἑξῆς ἱκανοποίησιν: σᾶς λέγω ὅτι, ἂν ἤμην ἐγὼ ὑπεύθυνος διὰ τὴν διατήρησιν τῆς Ἐπαναστάσεως, θὰ ἐλάμβανα τὸ αὐτὸ μέτρον τὸ ὁποῖον χειροκροτῶ. Κατὰ τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐλήφθη ἦτο ἓν μέτρον ὄχι μόνον ἀμύνης κατὰ τῆς τότε καταστάσεως, ἀλλ’ ἦτο καὶ μία ἐκδήλωσις ἠθικοῦ στιγματισμοῦ. Ἀλλὰ σήμερον δὲν δικαιούμεθα αὐτὸ τὸ μέτρον νὰ τὸ θεωρήσωμεν ὅτι ἐξακολουθεῖ ἰσχῦον. Ἴσως μάλιστα θὰ ἔπρεπεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τῆς παρ’ ἡμῶν ἀναλήψεως τῆς ἐξουσίας νὰ θεωρήσωμεν τὸ μέτρον αὐτὸ ὡς μὴ ἰσχῦον, ἐπειδὴ εὑρίσκεται ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸ πολίτευμα. Ἐν τούτοις ἐπροτιμήσαμεν νὰ τὸ φέρωμεν εἰς τὴν Συνέλευσιν. Μετὰ τὴν ἱκανοποίησιν αὐτὴν ἐλπίζω ὅτι θὰ ἀποσύρετε τὰς ἀντιρρήσεις σας. Σᾶς λέγω ὅτι ἐκάματε τότε πολὺ καλά, ἀλλὰ δὲν δικαιούμεθα σήμερον πλέον νὰ τὸ θεωρήσωμεν ὡς ἰσχῦον.

§56Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Αὐτὸ ἤθελον.

§57Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ δικαιολογία τὴν ὁποίαν ἐφέρατε, κ. Πρόεδρε, εἶναι ἐπικίνδυνος· διότι, ἂν θέλετε ὅλαι αἱ ἐπαναστατικαὶ πράξεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο παρὰ τὰς συνταγματικὰς διατάξεις—καὶ ἀναφέρω τὴν δίκην τοῦ Γούναρη, τὴν οὐσιαστικῶς σημαντικωτέραν—νὰ ἀκυρωθοῦν, τότε εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ ἀκυρώσητε καὶ τὴν ἀπόφασιν ἐκείνην τῆς δίκης τῶν πολιτικῶν.

§58ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ νὰ τοὺς ἐπαναφέρωμεν εἰς τὴν ζωήν;

§59Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Ὑπάρχει σήμερον μία κίνησις σοβαρά, ἡ ὁποία ἀποβλέπει εἰς τὸ νὰ θεωρήσῃ τὴν δίκην ἐκείνην ὡς μὴ συνταγματικῶς γενομένην, ὄχι δι’ ἄλλον τινὰ σκοπόν, ἀλλὰ διὰ νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν διαίρεσιν καὶ διὰ νὰ ὑποθάλψῃ τὰ μίση. Ἑπομένως νομίζω ὅτι ἡ δικαιολογία σας δὲν εἶναι ὀρθή.

§60ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κακῶς κρίνει τὰ πράγματα ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, διότι λησμονεῖ ὅτι αἱ πράξεις αἱ ἐνεργηθεῖσαι ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως, αἱ ὁποῖαι ἐπέφεραν τὰ ἀποτελέσματά των, δὲν δύνανται νὰ ἀνατραπῶσι, διότι καθ’ ὃν χρόνον ἐγένοντο νομίμως ἐγένοντο. Λησμονεῖ ὅτι πρόκειται περὶ πράξεων τῶν ὁποίων αἱ συνέπειαι ζητοῦνται νὰ συνεχισθῶσιν, ὅτι δηλαδὴ πρόκειται περὶ μιᾶς ἀπαγορεύσεως ἐκδόσεως ἐφημερίδων, ἡ ὁποία, ὅταν ἐγένετο, καλῶς ἐγένετο ἀλλ’ ἡ ὁποία σήμερον δὲν δύναται νὰ συνεχισθῇ.

§61Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διὰ ποῖον λόγον;

§62ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διότι θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω, κ. Παπαναστασίου, ὅτι ἐὰν ἐνεργῆτε νὰ ἐγκαθιδρύσητε Δημοκρατίαν κατὰ τὸν τρόπον αὐτόν, δὲν κάμνετε καλά. Λυποῦμαι μὲ τὰς ἀντιλήψεις τὰς ὁποίας ἔχετε, αἱ ὁποῖαι μᾶς ὁδηγοῦν εἰς μίαν Στρατοκρατίαν ἀντὶ νὰ μᾶς ὁδηγοῦν εἰς τὴν Δημοκρατίαν. Λυποῦμαι πολὺ διότι βλέπω ἄνθρωπον τὸν ὁποῖον ἐξετίμων καὶ ἐκτιμῶ, ὁ ὁποῖος, ἐνῷ ἐφαίνετο ὅτι ἠκολούθει ἀνιοῦσαν γραμμὴν μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς ἀντεπαναστάσεως, ἀρχίζει νὰ τρέπηται τὴν κατιοῦσαν, διότι ἠθέλησε νὰ προσεταιρισθῇ στοιχεῖα τινα τὰ ὁποῖα δὲν ἦσαν καθόλου δημοκρατικά. Δι’ αὐτὸ δὲν δύναμαι παρὰ νὰ ἐκφράσω πρὸς αὐτὸν τὴν λύπην μου, διότι χάριν τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας προσηταιρίσθη στοιχεῖα στρατοκρατικά. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι). (Ὁ κ. Βενιζέλος ἀποχωρεῖ τῆς αἰθούσης ἐν ταραχῇ).

§63Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαμαρτυρηθῶ, διότι ὁ κ. Πρόεδρος μὲ κατηγορεῖ ὅτι προσηταιρίσθην στοιχεῖα τὰ ὁποῖα δὲν ἦταν δημοκρατικά. Τὰ στοιχεῖα αὐτὰ ἔσωσαν τὴν Ἑλλάδα καὶ ἀπὸ τοῦ ἐσωτερικοῦ κινδύνου καὶ ἀπὸ τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα παρητήθησαν ἀπὸ τὸν Στρατὸν καὶ κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ ἔλαβον τὴν ἐντολὴν νὰ ἀντιπροσωπεύσουν τὸν Λαόν. Τὰ στοιχεῖα αὐτὰ λοιπὸν κατηγορεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἀντιπροσωπεύουν τὸν Λαόν. Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ διὰ τὴν τοιαύτην ἀντίληψιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἄλλωστε κατὰ τὸ παρελθὸν ἔχει εἰς τὸ ἐνεργητικόν του βιαίας ἐπαναστάσεις, τὰς ὁποίας ἐνήργησε τῇ συνδρομῇ τῶν στρατιωτικῶν. Εἶναι περίεργον πῶς τὰς ἐπαναστάσεις ἐκείνας, τὰς ἐθνικάς, τὰς ὁποίας θεωροῦμεν εἰς τὸ ἐνεργητικόν του, θέλει νὰ προσάψῃ εἰς τὸ παθητικόν του.

§64Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἐρωτᾷ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μαντινείας διατί δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρηθῇ εἰσέτι ἡ ἀπαγόρευσις τῆς ἐκδόσεως τῶν ἐφημερίδων δυνάμει τοῦ ἐπαναστατικοῦ Διατάγματος τὸ ὁποῖον ἐθέσπισε τὴν ἀπαγόρευσιν αὐτὴν καὶ διατί πρέπει νὰ διατηρηθοῦν ἄλλαι πράξεις κατ’ ἀνάγκην τῆς Ἐπαναστάσεως, περὶ τῶν ὁποίων δὲν λαμβάνομεν καμμίαν πρόνοιαν, σήμερον. Τὸ ζήτημα εἶναι ἁπλούστατον, νομικῆς δὲ φύσεως καὶ σπεύδω μὲ ὅλην τὴν ἠρεμίαν νὰ δώσω ἀπάντησιν. Διότι, ἂν πράγματι ἀποκατεστάθη σήμερον ἡ λειτουργία τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος, σύμφωνος πρὸς τὴν ἀποκατάστασιν αὐτὴν εἶναι ἡ ἀπόδοσις ἀκεραίας τῆς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου. Πρέπει λοιπὸν κατ’ ἀνάγκην διὰ νὰ ἰσχυριζώμεθα ὅτι ὑπάρχει πλήρης ἐλευθεροτυπία νὰ ἀρθοῦν ὅλοι οἱ περιορισμοὶ οἱ ληφθέντες ὑπὸ τοῦ ἐπαναστατικοῦ καθεστῶτος, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπετρέπετο λόγῳ τῆς θεσεώς του καὶ ὁ περιορισμὸς τῆς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου καὶ ἡ ἀπαγόρευσις ἀκόμη τῆς ἐκδόσεως τῶν ἐφημερίδων. Εἶναι ἢ δὲν εἶναι σήμερον ἀληθὲς ὅτι ἐπανήλθομεν εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος; Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι βάσιν τῆς ἐλευθερίας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἀποτελεῖ ἡ ἀπεριόριστος ἐλευθερία τοῦ Τύπου; Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἄρωμεν καὶ τυπικῶς τὰ οὐσιαστικῶς καταργηθέντα περιοριστικὰ μέτρα.

§65Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως ἔχει μόνον τὴν ἑξῆς οὐσιαστικὴν ἔννοιαν, ὅτι ἀπαγορεύει νὰ ἐκδώσῃ τις ἐφημερίδα ὑπὸ ὡρισμένον τίτλον, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι αἱ πλεῖσται ἐφημερίδες ἐκδίδονται καὶ μάλιστα ὑπὸ τῶν αὐτῶν προσώπων. Ἑπομένως ποῦ ὑπάρχει ἡ δέσμευσις τῆς ἐλευθεροτυπίας; Ὑπάρχει κανεὶς περιορισμὸς νὰ ἐκφράσῃ τις τοὺς στοχασμούς του; Δὲν ὑπάρχει. Ὑπάρχει μόνον μία ἀπόφασις ἡ ὁποία στρέφεται ἐναντίον ὡρισμένων ἐφημερίδων καὶ σήμερον ἔχει μόνον εἰδικὴν ἀξίαν. Ἑπομένως δὲν νομίζω ὅτι ἔχουν βάσιν αἱ ἀντιρρήσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης.

§66Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἄν δὲν ὑπάρχῃ περιορισμὸς τῆς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου, διατί θὰ ἔπρεπε νὰ διατηρήσωμεν τὰς ἀπαγορεύσεις; Ἄν δὲ ἁπλῶς καὶ μόνον πρόκειται δι’ ἑνὸς τοιούτου μέτρου ν’ ἀπαγορεύσωμεν τὴν ἐμφάνισιν ὡρισμένων τίτλων εἰς τὰς ἐφημερίδας, φρονεῖτε ὅτι θὰ ἐδικαιολογεῖτο ἐκ μόνου αὐτοῦ τοῦ λόγου νὰ ἐπιφέρωμεν πλῆγμα καίριον κατὰ τῆς ἐλευθεροτυπίας; Διότι ἀποτελεῖ ἀναμφισβητήτως πλῆγμα καίριον κατὰ τῆς ἐλευθεροτυπίας ἡ ἀπαγόρευσις τῶν ἐφημερίδων, διότι δὲν εἶναι πλήρης ἐλευθεροτυπία ἡ ἀπαγόρευσις τῆς ἐμφανίσεως τῶν τίτλων. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σᾶς λέγω ὅτι ἀπαγορεύω νὰ ἐκδώσητε τὸν δεῖνα τίτλον καὶ νὰ λέγω ὅτι ἔχω πλήρη ἐλευθεροτυπίαν. Ἡ ἐλευθεροτυπία εἶναι δικαίωμα λαϊκόν, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν βάσιν ὅλων τῶν ἐλευθεριῶν μας.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος.

§68Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν μοὶ ἀρέσουν, κύριοι πληρεξούσιοι, τὰ σχίσματα οὔτε αἱ αἱρέσεις, διότι δὲν εἶμαι φίλος τῶν λεπτομερειῶν καὶ τῶν τύπων. Πιστεύω π. χ. μετὰ φανατισμοῦ εἰς τὴν θεότητα τῆς Δημοκρατίας, ὅπως πιστεύει ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις αὐτή. Ἀλλ’ ἐὰν τὸ Ἅγιον αὐτῆς Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πατρὸς ἢ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἢ ἐξ ἀμφοτέρων ἢ ἐκ μέσης τινὸς ἄλλης καταστάσεως, τοῦτο θεωρῶ ζήτημα ἐπουσιῶδες καὶ λεπτομερειακὸν καὶ μὲ εὑρίσκει ἀδιάφορον. Εἰς τὰς δηλώσεις ταύτας προβαίνω, διότι δὲν θέλω οἱ λόγοι μου νὰ ἐκληφθοῦν ὡς διερμηνεύοντες τὰς γνώμας ἄλλων, ἐπειδὴ ἐσυνήθισα νὰ φέρω ἀνδρικῶς καὶ τιμίως τὰς εὐθύνας τῶν ἰδίων μου πράξεων. Αἰσθάνομαι ἐπίσης τὴν ἀνάγκην νὰ δηλώσω ἀκόμη ὅτι δὲν μοῦ ἀρέσει ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιεικείας, διότι νομίζω, ἐκ τῆς πείρας τοῦ παρελθόντος, ὅτι ἡ Χώρα ὑπέστη μεγάλας συμφοράς, ἀνεπανορθώτους συμφορὰς ἀκριβῶς χάριν εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιεικείας. Καὶ θὰ εἶχον νὰ εἴπω πολλὰ καὶ θὰ εἶχον νὰ ἀνατρέξω εἰς τὸ παρελθὸν καὶ νὰ ἀνασύρω τοιαῦτα περιστατικά, ὥστε νὰ ὑποστηρίξω μετὰ πλήρους πεποιθήσεως ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιεικείας εἰς τὸ παρελθὸν μᾶς κατέστησεν οἱονεὶ ἀρνητικοὺς συνεργοὺς εἰς τὴν γενομένην Μικρασιατικὴν συμφοράν. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ δὲν πράττω τοῦτο, κύριοι, διότι ἤκουσα εἰς τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν ἀπὸ στόματος τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης νὰ λέγηται ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐφαρμόζει τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιεικείας μὲ μειωμένην τὴν πίστιν ἐπ’ αὐτῆς, δηλαδὴ οὐχὶ διότι πιστεύει ὅτι δι’ αὐτῆς θὰ ἐπέλθῃ ἕν ἀποτέλεσμα οἱονδήποτε, ἀλλὰ διότι θέλει νὰ ἄρῃ—κατὰ τὴν ὑπουργικὴν φράσιν—«καὶ τὰ τελευταῖα προσχήματα τῶν ἀντιπάλων». Ἀλλ’ ἀκόμη δὲν εἶμαι καὶ ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῆς συμφιλιώσεως—καὶ θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἦτο παρὼν ὁ σεβαστός μοι κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ τοῦ τὰ εἴπω,— διότι τὴν πολιτικὴν ταύτην θεωρῶ ὡς μίαν χίμαιραν καὶ πιστεύω ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιφέρῃ τὴν γεφύρωσιν. Διότι, κύριοι, ἂς μὴ πλανώμεθα εἰς τὸ στρατόπεδον τῶν ἀντιπάλων θὰ συναντήσῃ μὲν οἱοσδήποτε γεφυρωτὴς ἄφθονον οἰκοδομικὸν ὑλικὸν συνιστάμενον ἀπὸ λίθους καὶ πηλόν, ἀλλὰ δὲν θὰ συναντήσῃ ὑγιὲς ἔδαφος ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ στηρίξῃ τὸ ἕτερον σκέλος τῆς γέφυρας του. Δι’ αὐτοὺς, κύριοι, τοὺς λόγους μήτε τὴν πολιτικὴν τῆς γεφυρώσεως συμπαθῶ, μήτε τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιεικείας δύναμαι νὰ ἀκολουθήσω, μήτε δύναμαι ἑπομένως νὰ συμφωνήσω μὲ τὰ μέτρα τῆς ἐπιεικείας τὰ ὁποῖα εἰσηγεῖται ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον τοῦ κυριάρχου αὐτοῦ Σώματος. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ τοῦ μέτρου τὸ ὁποῖον εἰσηγήθη σήμερον ἡ Κυβέρνησις, ἔχω μίαν γνώμην ἰδιάζουσαν, τὴν ὁποίαν δὲν ἔθιξεν οὔτε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, οὔτε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς τέως ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως, οὔτε ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μυτιλήνης κ. συνάδελφος, ὁ ὁποῖος τόσον ὡραῖα πράγματι ἔθεσε τὰ ζητήματα.

§69Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Πότε ἠθέλετε νὰ θίξω αὐτὰς, κύριε;

§70Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς τὰς δηλώσεις σας.

§71Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἰς αὐτὰς ἀπήντησα συγκεκριμένως.

§72Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὐδεὶς, κύριοι, δικαιοῦται νὰ εἴπῃ περισσότερα ἐμοῦ, οὐδεὶς περισσότερον ἐμοῦ ὑβρίσθη ἀπὸ τὸν Τύπον αὐτὸν, τὸν ὁποῖον ἄλλοτε ἀπεκάλεσεν ἐξωνημένον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ λέγω τοῦτο οὐχὶ διὰ νὰ διατυπώσω παράπονα—διότι μοῦ εἶναι ἀντιπαθητικὸν τοῦ παθόντος τὸ ὕφος—οὐχὶ διὰ νὰ ἀπολογηθῶ—διότι εἰς πᾶσαν κατηγορίαν προερχομένην ἀπὸ τὴν παράταξιν τῶν ἀντιπάλων ἐγὼ ἀπέβλεψα πάντοτε ὡς εἰς ἔπαινον —ἀλλὰ διὰ νὰ φωτίσω τὴν Συνέλευσιν, διὰ νὰ δώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ μέτρον τῆς ἠθικῆς κρίσεως τῆς μερίδος ἐκείνης τοῦ Τύπου. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀναφέρω ἕν καὶ μόνον παράδειγμα. Μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς ἰδικῆς μας τυραννίας, μετὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν Κωνσταντινικῶν ἐλευθεριῶν ἐμυθιστοριοποιήθησαν ὡρισμένα πρόσωπα μεταξὺ τῶν ὁποίων συγκαταλέγομαι καὶ ἐγώ. Καὶ ἔγραψε μία ἐφημερὶς ἐκτὸς τῶν ἄλλων καὶ τὸ ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει) «Μετέβη ὁ ἀπαίσιος αὐτὸς ἄνθρωπος, ὁ Κούνδουρος, κατὰ τὸ κίνημα τῶν Θηβῶν εἰς Θήβας, ἐξεβίασε μάρτυρας νὰ καταθέσωσι γεγονότα ὅπως συνέφερεν εἰς τὴν κατηγορίαν, ἐρράπισε καὶ ἐπροπηλάκισε κατηγορουμένους, ἐξεβίασε τοὺς δικαστάς, καὶ ἐπέτυχε νὰ καταδικάσῃ εἰς θάνατον ὡρισμένα πρόσωπα. Τὴν ἑσπέραν δὲ τῆς καταδίκης μία κόρη ἐπεσκέφθη τὸν ἀπαίσιον τύραννον εἰς τὰ γραφεῖα του καὶ διὰ νὰ σώσῃ τὴν ζωὴν τοῦ ἀδελφοῦ της ἠναγκάσθη νὰ παραχωρήσῃ εἰς αὐτὸν ὡς ἀντάλλαγμα τὴν τιμήν της!» Τοιαύτας κατηγορίας ἔγραφεν ὁ Τύπος ἐκεῖνος ἐναντίον μου καὶ βεβαίως θ’ ἀνέμενέ τις ἕν μέρος τοὐλάχιστον τῶν γραφέντων νὰ ἦτο ἀληθές, ὤφειλε νὰ ὑπῆρχεν εἷς σκελετὸς τοὐλάχιστον ἀληθείας, ὤφειλον νὰ εἶχον μεταβῆ εἰς Θήβας, νὰ ἔχω καταδικάσει καὶ νὰ ἔχω ἐκτελέσει ἀποφάσεις θανατικάς. Ἐν τούτοις τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι δὲν ἐγνώρισα τὰς Θήβας οὔτε ὡς ἁπλοῦς ἐπισκέπτης, πολλῷ δὲ περισσότερον δὲν ἐδίκασα καὶ δὲν ἔλαβον μέρος εἰς τὸ δικαστήριον δὲν κατεδίκασε καὶ δὲν ἔκαμα τὴν πρᾶξιν τοῦ Σκαρπίου, διότι ὑπὸ τὸν τίτλον «Ὁ Σκαρπίας» ἐγράφησαν ὅσα ἐγράφησαν. Παρ’ ὅλα ταῦτα, κύριοι, φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ κρίνωμεν μίαν αὐστηρὰν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν ἡ Ἐπανάστασις ἔλαβεν ἐναντίον τοῦ Τύπου, ἐναντίον ὡρισμένων ἐφημερίδων διότι συνεισέφερον ὅσα συνεισέφερον εἰς τὴν Μικρασιατικὴν συμφοράν, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ κρίνωμεν μίαν ἀπόφασιν εἰς τὴν ὁποίαν θὰ εἶχε τυχὸν προβῇ ἡ ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις συνεπείᾳ τῶν ἄρθρων «Οἱ Πιμερανοὶ» καὶ «Οἴκαδε», εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν θὰ ἤμην ὁ φανατικώτερος ἐχθρὸς τοῦ ψηφίσματος αὐτοῦ καὶ θ’ ἀπεκάλουν θρασύτατον ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην θὰ ἐτόλμα νὰ τὸ εἰσηγηθῇ. Ἀλλά, κύριοι, αἱ ἀποφάσεις αἱ αὐστηραὶ κατὰ τῶν ἐφημερίδων αὐτῶν δὲν ἐξεδόθησαν, ὅταν ἐξεδόθησαν αἱ κατὰ τῶν λοιπῶν ἐνόχων τῆς συμφορᾶς. Δὲν ἐτιμωρήθησαν αἱ ἐφημερίδες αὐταὶ διότι ἔγραψαν τὸ «Οἴκαδε» καὶ τὸ «οὐδὲ ἕνα Πομερανὸν», ἀλλ’ ἐξεδόθησαν μόλις αἱ ἐφημερίδες αὐταὶ ἤρχισαν νὰ ἀσκοῦν, ἔστω καὶ ἀχαλινώτως, τὸν μοιραῖον ἔλεγχον τὸν ὁποῖον ὑφίστανται ὅλαι αἱ Κυβερνήσεις εἰς τὸν Τόπον αὐτόν. Ἡ ἀπόφασις ἐκείνη ἐλήφθη ὄχι ὅταν κατεδικάζοντο οἱ λοιποὶ ἐγκληματίαι ἀλλ’ ὅταν ἐπρόκειτο νὰ θίξουν τὴν ἐγωϊστικὴν εὐαισθησίαν ὡρισμένων προσώπων τῆς Ἐπαναστάσεως.

§73Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὄχι δά!

§74ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐξηγηθῶ· ἀκριβολογῶ καὶ ἔχω τὸ θάρρος τῆς γνώμης μου. Ἡ Ἐπανάστασις δικαίως ἀπέσπασε τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ Ἔθνους ἀλλὰ καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπαινέσωμεν αὐτὴν διὰ τὴν συμπεριφοράν της ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων καθόλου, καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ τὴν ἐπαινέσωμεν διότι παρουσίασε χεῖρας Ἠσαῦ καὶ φωνὴν Ἰακώβ. Θεωρῶ διαιρετέαν τὴν Ἐπανάστασιν εἰς δύο μέρη εἰς τοὺς ἀποτελέσαντας τὴν ψυχὴν τῆς Ἐπαναστάσεως οἵτινες ἦσαν οἱ πολλοὶ καὶ οἱ ἄριστοι καὶ εἰς τοὺς ἐκπροσωπήσαντας αὐτὴν κρατικῶς. Σεῖς ἀνήκετε εἰς τὴν πρώτην κατηγορίαν εἰς τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ ἀνήκω καὶ δὲν ἔχετε δίκαιον νὰ διαμαρτύρεσθε καὶ δὲν ἔχετε δίκαιον νὰ θέλετε νὰ υἱοθετήσητε πρᾶξιν τοῦ κρατικοῦ μέρους τῆς Ἐπαναστάσεως, ἣν αὐτὸς οὗτος ὁ τέως Πρόεδρος τῆς ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως ἐξέθεσεν εἰς τὴν βρεφοδόχον τῆς Συνελεύσεως. Θὰ ἤθελον λοιπὸν νὰ ἔλεγον ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ζητήσωμεν κεράμους καὶ λίθους νὰ ῥίψωμεν ἐναντίον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἐὰν ἐτόλμα νὰ εἰσηγηθῇ τὴν ἀναστολὴν μέτρων τὰ ὁποῖα ἀφεώρουν τὰς εὐθύνας τῆς Μικρασιατικῆς συμφορᾶς.

§75ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ μέτρον ἐλήφθη διὰ τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα.

§76ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ γνωρίζω, ἀλλ’ ὑποθέτω ὅτι τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα εἶναι κάτι τι ἔλασσον τῆς Μικρασιατικῆς συμφορᾶς, διότι αἱ ἐνδεχόμεναι συνέπειαι αὐτοῦ ὑπὸ τὴν μεγαλυτέραν αὐτοῦ ἔκτασιν καὶ τὴν καλυτέραν αὐτοῦ εὐδοκίμησιν δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχωσι διὰ τὸν Τόπον οὔτε τὸ ἑκατοστὸν οὔτε τὸ χιλιοστὸν τῶν κακῶν τῆς Μικρασιατικῆς συμφορᾶς. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ μέτρων ἐπιεικείας διὰ τὴν Μικρασιατικὴν συμφορὰν δὲν θὰ ἠδύνατο, δὲν θὰ ἐπρόφθανε νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὸ βῆμα αὐτὸ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης· ἀλλὰ πρόκειται περὶ μέτρου ἐπιεικείας διὰ δευτερευούσης σημασίας παρεκτροπήν. Πρόκειται περὶ καταλύσεως μιᾶς ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως τῆς ὁποίας τὸ αἰτιολογικὸν δὲν εὑρίσκεται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὸ αὐστηρὸν δικτακτικόν.

§77Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἀναγνώσατε τὸ αἰτιολογικὸν σᾶς παρακαλῶ.

§78Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τυπικῶς οὐδεὶς δύναται νὰ κρίνῃ οὔτε τὴν Ἐπανάστασιν οὔτε τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐξασκήσασαν τὴν ἐξουσίαν.

§79ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θέλετε λοιπὸν νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Ἐπανάστασιν τὸν τίτλον τοῦ ἀλαθήτου Πάπα;

§80Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Διότι μία Ἐπανάστασις ἀσκεῖ δικτατορίαν καὶ δὲν δύνασθε σήμερον νὰ ζητήσητε κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον ἀπὸ πρόσωπα τὰ ὁποῖα τυχὸν ἐκυβέρνησαν τότε.

§81Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δεχόμεθα τὸν ἔλεγχον.

§82ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι, παρετήρησα καὶ παρατηρῶ καὶ θὰ ἐπαναλαμβάνω παρατηρῶν ὅτι τὸ αἰτιολογικὸν τῆς ἀποφάσεως ταύτης κατὰ τῆς ὡρισμένης μερίδος τοῦ Τύπου καὶ ὁ χρόνος καθ’ ὃν ἐξεδόθη ἡ ἀπόφασις αὕτη ἀποτελοῦσι περιστατικά, τὰ ὁποῖα ἄγουσιν εἰς συμπεράσματα διάφορα ἐκείνων εἰς τὰ ὁποῖα θὰ κατελήγομεν ὅλοι ἐὰν ἡ ἀπόφασις ἐξεδίδετο εἰς ἄλλον χρόνον, δηλαδὴ ὅταν ἐτιμωροῦντο οἱ ἔνοχοι τῆς Μικρασιατικῆς συμφορᾶς καὶ μὲ ἄλλην αἰτιολογίαν, δηλαδὴ τὴν συμβολὴν τῶν ἐφημερίδων αὐτῶν εἰς τὴν συμφορὰν ταύτην.

§83Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω καὶ πάλιν νὰ ἀναγνώσητε τὸ αἰτιολογικόν.

§84ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει:) «Ἡ Ἐπανάστασις ἔχουσα ὑπ’ ὄψει ὅτι μερὶς τοῦ Ἑλληνικοῦ Τύπου ἐν ἐπιγνώσει εἰργάσθη ἐγκληματικῶς ἐπὶ ἔτη ἐναντίον τῶν γενικῶν συμφερόντων τῆς Χώρας, κατέβαλε πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς διαστροφὴν καὶ κατάπτωσιν τοῦ ἐθνικοῦ, πολιτικοῦ καὶ ἠθικοῦ φρονήματος τοῦ Λαοῦ καὶ συνεπῶς ὑπέχει εὐθύνην πρωτεύουσαν διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν ἐθνικὴν συμφοράν....κλπ.» Ἀναφέρεται πράγματι εἰς τὸ ἱστορικὸν τῆς ἀποφάσεως ἡ Μικρασιατικὴ συμφορὰ ἀλλὰ λέγω ὅτι προκειμένου περὶ τοῦ Τύπου ἡ Ἐπανάστασις ἐνεθυμήθη τὴν συμφορὰν αὐτὴν λίαν ἀργά, εἶναι δὲ ζήτημα ἂν θὰ τὴν ἐνεθυμεῖτο καθόλου ἂν ὁ Τύπος δὲν τῆς ἔδιδεν ἀφορμὰς ἐκ προσωπικοῦ ἐλέγχου. Μὴ διαμαρτύρεσθε, κ. συνάδελφε, ὑπεραμυνόμενος τῆς Ἐπαναστάσεως, διότι δὲν φέρουσιν ὅλαι αἱ πράξεις της τὴν σφραγίδα τοῦ καλῶς ἐννοουμένου συμφέροντος τῆς Πατρίδος μήτε τὴν σφραγίδα τῆς δικαιοσύνης καὶ σκοπιμότητος. Μὴ παραπονεῖσθε πρὸ πάντων ἐναντίον ἐμοῦ διότι ἐγὼ ἔχω, ὑπὲρ πάντα ἄλλον, τὸ δικαίωμα ἐλέγχου τῆς Ἐπαναστάσεως διότι ἀπὸ τὰς πρώτας ἡμέρας της δὲν ἐνεθουσιάσθην ἐξ αὐτῆς καὶ ηὐχόμην νὰ μὴ ἐγένετο μὲ τὴν βεβαιότητα ὅτι θὰ ἐγένετο ἄλλη τις ἐπανάστασις ἐκ μέρους ἄλλων, πραγματικὴ ἐπανάστασις καὶ οὐχὶ ἐπαμφοτερίζουσα καὶ σεμνότυφος. Καὶ ἔρχομαι εἰς τὴν βάσιν ἐπαναλαμβάνων ὅτι ἄλλα αἰσθήματα θὰ ἐγέννα ἡ ἀπόφασις ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἀποφάσεως καταγινωσκούσης ποινὴν ἐναντίον τῶν ὑπευθύνων τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς ἐγκαίρως καὶ ἐπικαίρως καὶ ἄλλα εἶναι τὰ συμπεράσματα, εἰς τὰ ὁποῖα θὰ ἀχθῇ ἡ Συνέλευσις ἀπέναντι μιᾶς τοιαύτης ἀποφάσεως, λίαν ὀψίμως καὶ μὲ τοιοῦτον αἰτιολογικὸν ληφθείσης. Ἀλλά, κύριοι, ὅταν ἐζήτησα τὸν λόγον, προκειμένου νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, σᾶς ὁρκίζομαι ὅτι οὐδόλως εἶχον σκοπὸν νὰ θίξω τὴν οὐσίαν τῆς ὑποθέσεως, μήτε ἀπὸ ἐκείνης μήτε ἀπὸ τῆς ἄλλης πλευρᾶς. Ἤθελον νὰ παρατηρήσω ἁπλῶς ὅτι τὸ νομοθέτημα τοῦτο ἀπὸ ἀπόψεως δικαίου πάσχει τοιαύτην ἔλλειψιν νομοθετικὴν ὥστε δὲν δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ. Καὶ σᾶς λέγω, κύριοι, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δύναται νὰ ἀνακαλέσῃ τὸ ψήφισμά του περὶ καταργήσεως τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς καὶ οἱ διευθυνταὶ τῶν ἐφημερίδων αὐτῶν ἂν θέλουσι νὰ ἐκδώσωσι τὰς ἐφημερίδας αὐτὰς ἔχουσι πλῆρες τὸ δικαίωμα, διότι τὸ νομοθέτημα αὐτὸ ἀναφέρει μὲν τὴν ἀπόφασιν τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἐπαναστατικῆς, τὴν ἀπαγορεύουσαν τὴν ἔκδοσιν ἀλλὰ δὲν ἀφαιρεῖ μήτε συνεπείας μήτε ποινήν.

§85Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὑπάρχουν συνέπειαι.

§86ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι, κ. συνάδελφε. Οὐδεμία ποινή, ἐξ ὅσων τοὐλάχιστον ἐνθυμοῦμαι ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν νομικήν, ὑπάρχει. Δὲν ἠξεύρω ἂν τὸ ἐπρόσεξεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης.

§87ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τότε ἴσχυεν ὁ Στρατιωτικὸς Νόμος, ὅτε θὰ ἐθεωρεῖτο παράβασις ἐντολῆς.

§88ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ κρίνω τὸ πρᾶγμα, ἂν καὶ κατὰ πόσον θὰ ἠδύνατο τὸ νομοθέτημα τοῦτο νὰ προλάβῃ σήμερον τὴν ἔκδοσιν. Ἄλλο ζήτημα ἂν συνέβαινε τότε νὰ ἰσχύῃ ὁ στρατιωτικὸς νόμος· σήμερον ὅμως ὁ Στρατιωτικὸς Νόμος δὲν ἰσχύει.

§89Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ παρακαλέσω τὸν ῥήτορα νὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν.

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι ἔλθετε κατόπιν νὰ ἀγορεύσητε.

§91Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἐφόσον ἐνθυμοῦμαι ὑπάρχει κατηγορηματικὴ ποινή...

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μόνον ὁ κ. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§93ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, κύριοι, ἐμόρφωσα ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ νομοθετήματος ἐκείνου, ἀφ’ ὅτου ἀκόμη ἐξεδόθη, τὴν γνώμην, ὅτι πάσχει σοβαρωτάτην ἔλλειψιν συνεπείᾳ τῆς ὁποίας, μετὰ τὴν ἄρσιν τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου, δὲν δύναται νομίζω νὰ ἔχῃ πλέον ἐφαρμογήν. Ἀλλὰ καὶ μίαν ἄλλην παρατήρησιν κατὰ τοῦ νομοθετήματος ἐκείνου ἔχω νὰ ὑποβάλω, κύριοι, ἀπὸ τῆς καθαρᾶς νομικῆς ἀπόψεώς του, ἀπὸ τῆς καθαρᾶς ἀπόψεως τοῦ δικαίου. Τὸ νομοθέτημα τοῦτο, ὡς νομοθέτημα ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου καὶ τοῦ δικαίου, ἀποτελεῖ ἀναχρονισμόν, ὁ ὁποῖος δὲν κολακεύει τὴν νομοθετικὴν μηχανὴν τῆς Ἐπαναστάσεως, διότι ἐπιβάλλει ποινὴν κατὰ τῶν ἀψύχων, δηλαδὴ κατὰ τοῦ τίτλου τῶν ἐφημερίδων. Καὶ ὑπενθυμίζει τὸ νομοθέτημα τοῦτο ἀπὸ καθαρᾶς ἐπιστημονικῆς ἀπόψεως τὴν πρωτόγονον δικαιοσύνην τῶν προγόνων μας, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐτιμώρουν τὸν φονέα καὶ τὸν πέλεκυν διὰ τοῦ ὁποίου ἐγένετο ὁ φόνος. Δὲν νομίζω, κύριοι, ὅτι δυνάμεθα νὰ τιμωρήσωμεν ἐφημερίδας νομικῶς ἀνυπάρκτους ἐν τῷ φυσικῷ καὶ ζωϊκῷ κόσμῳ. Νομίζω ὅτι μόνον τοὺς διευθυντὰς τῶν ἐφημερίδων ἠδυνάμεθα νὰ τιμωρήσωμεν. Ἀλλά, κύριοι, δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀνησυχοῦν διὰ τὴν ἀναβίωσιν τῶν ἐφημερίδων αὐτῶν, αἱ ὁποῖαι ἀσφαλῶς καὶ ἀναντιρρήτως δὲν ἔχουν νὰ παίξουν παρὰ τὸν ρόλον τὸν ὁποῖον καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν ἔπαιξαν, καὶ διὰ νὰ ἱκανοποιηθῇ καὶ ἡ εὐαισθησία τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ Τύπου θὰ ἔλεγον μέσην τινὰ γνώμην, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπεξεργασθῶσιν ἄλλοι εἰδικώτεροι ἐμοῦ καὶ ἰδίᾳ ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης: Δύναται νὰ ἀφεθῇ πλήρης ἐλευθερία εἰς τὸν Τύπον ἀλλ’ οὐχὶ ἐλευθερία ἀχαλίνωτος μέχρι τοῦ σημείου νὰ καταργῶνται αἱ διατάξεις τοῦ Ποινικοῦ Νόμου καὶ νὰ καθίσταται προνομιοῦχος ἐξ ἀσυδοσίας ἡ τάξις τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν εἰς τὴν διάθεσιν αὐτῶν ὀλίγην μελάνην, ὀλίγον χάρτην, μὲ τὴν δικαιολογίαν προνομίων τοῦ Τύπου. Διότι ὑπὸ τὸ σύστημα αὐτό, κύριοι, δὲν δύναται εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν νὰ σταθῇ ὀρθία καμμία ὑπόληψις, καμμία τιμή. Δύνασθε, κύριοι, νὰ ἐξασφαλίσητε τὴν ἐλευθερίαν τοῦ ἐντίμου Τύπου καί, ἂν θέλητε, δύνασθε ἀκόμη νὰ τὸν συντρέξητε ὑλικῶς· ἀλλ’ εἶσθε ἐξ ἀντιθέτου ὑποχρεωμένοι, ἂν θέλητε νὰ ἀποκατασταθῇ εἰς τὴν Χώραν αὐτὴν ὄχι μόνον ἡ κρατικὴ ἀλλὰ καὶ ἡ κοινωνικὴ ἠρεμία, εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ τάξητε ποινὰς αὐστηρὰς ἐναντίον τῶν παρεκτροπῶν τοῦ Τύπου καὶ νὰ μὴ ἐμπιστευθῆτε τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου ἐκείνου εἰς τὰ ὁρκωτὰ δικαστήρια, ἐνώπιον τῶν ὁποίων ἀναντιρρήτως δὲν δύνανται νὰ σταθῶσιν ὑποθέσεις τοιούτου εἴδους, ἀλλὰ νὰ ἀναθέτητε τὴν ἐκδίκασιν τῶν διὰ τοῦ Τύπου ἀδικημάτων εἰς εἰδικὰ δικαστήρια, τυπικώτερα, αὐστηρότερα τῶν ὁρκωτῶν δικαστηρίων. Τὴν γνώμην αὐτὴν εἶχον νὰ διατυπώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἐγκαταλείψω τὸ βῆμα ἀναλογιζόμενος τὰ ἐπιεικῆ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως — οὐχὶ βεβαίως τὸ συζητούμενον, ὅπερ θεωρῶ δίκαιον— χωρὶς νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ὅτι Κράτος τοῦ ὁποίου αἱ φυλακαὶ ἔχουν μίαν εἴσοδον καὶ μυρίας ἐξόδους δὲν δύναται νὰ θεωρῆται εὐνομούμενον Κράτος. (Χειροκροτήματα).

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλομενόπουλος.

§95Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ὅταν ἀνηγγέλθη ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐπανεκδόσεως τῶν παυθεισῶν ἐφημερίδων, ἐζήτησα τὸν λόγον διὰ νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ. Ἴσως μετὰ τὴν τροπὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ συζήτησις δὲν ἔπρεπε νὰ λάβω τὸν λόγον. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, νὰ σᾶς εἴπω δι’ ὀλίγων τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου. Δὲν ζητῶ, κύριοι, τὴν ἀπόρριψιν τοῦ νομοσχεδίου τὸ ὁποῖον θὰ ψηφισθῇ. Ἀλλ’ ἐὰν ἠδυνάμην νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου πρὸ τῆς ὑποβολῆς αὐτοῦ, θὰ ἔλεγον ὅτι ἦτο ματαία ἡ ὑποβολή του. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, κύριοι, ὅτι κατόπιν τοῦ τερματισμοῦ τῆς ἐπαναστατικῆς περιόδου καὶ τῆς ἐπανόδου τῆς Χώρας εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦμεν τὴν κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν τοῦ Τόπου καὶ οἱ ὁποῖοι κολακευόμεθα νὰ λέγωμεν ὅτι ἐπανῆλθον αἱ συνταγματικαὶ ἐλευθερίαι καὶ ὅτι δὲν θέλομεν νὰ θίξωμεν, ἐν τῇ κατεχούσῃ ἡμᾶς νομιμοφροσύνῃ, οὐδὲ πόρρωθεν ἄρθρον τι τοῦ Συντάγματος, εἶναι, λέγω, ἀληθὲς ὅτι αἱ ἐφημερίδες αὗται δύνανται νὰ ἀνακτήσωσι τοὺς τίτλους των ἄνευ παρεμβάσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἄνευ παρεμβάσεως, κύριοι, αὐτῆς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἀφοῦ ὅμως ἡ Κυβέρνησις φρονεῖ ὅτι ἀπαιτεῖται ἀπόφασις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, δὲν ἔχομεν, τὸ ἐφ’ ἡμῖν, παρὰ νὰ συζητήσωμεν τὸ νομοσχέδιον, διότι ἡ ἀπόρριψις αὐτοῦ θὰ ἐμείου τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως. Εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅμως ἐπιβάλλεται νὰ χαρακτηρίσῃ τὸ νομοσχέδιον. Δὲν δυνάμεθα, κύριοι, νὰ ῥίψωμεν ἕν βλέμμα ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου χωρὶς νὰ ἀναπολήσωμεν ὅλην τὴν τραγικὴν ἱστορίαν ἡ ὁποία ἤγαγε τὴν ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν λῆψιν τοιούτου μέτρου. Δὲν δυνάμεθα ἢ νὰ ἀναγνωρίσωμεν μετὰ βδελυγμίας τὴν κατάπτωσιν εἰς τὴν ὁποίαν ἄνδρες Ἕλληνες κρατοῦντες τὸν κάλαμον ἔφθασαν διὰ νὰ ἐξυπηρετήσωσι σκοποὺς σκοτίους, διὰ νὰ ἱκανοποιήσωσι ταπεινὰ πάθη, κομματικά. Καὶ ἡ τοιαύτη πολεμικὴ τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν ἔσχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἐξόντωσιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Θὰ ἤθελον, κύριοι, στρέφων πρὸς αὐτοὺς τὸν λόγον νὰ εἴπω: «Ἀνελογίσθητέ ποτε ποία ἦτο ἡ Ἑλλάς, ὅταν παρελάβετε ταύτην καὶ ἀναλογίζεσθε τί ἀπέγινεν ἡ Ἑλλὰς μετὰ τὴν ἀνάληψιν τῆς Ἀρχῆς ὑφ’ ὑμῶν;». Ἀλλά, κύριοι, τοιαύτην πλάνην ὑποστάντες εἰς τὸ παρελθόν, διότι ἐπιστεύσαμεν εἰς τὸ δόγμα τῆς ἐπιεικείας ἀπέναντι τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν, εἶναι λίαν ἐπικίνδυνον ἂν ἐξακολουθήσωμεν κατεχόμενοι ὑπὸ τῆς ἰδίας πλάνης, ἂν ἐξακολουθήσωμεν πιστεύοντες ὅτι ἡ ἐπιείκεια εἶναι δυνατὸν νὰ σωφρονίσῃ τοὺς ἀνθρώπους αὐτούς. Τὸ μέτρον αὐτὸ θὰ καταστῇ ἐπικίνδυνον διὰ τὴν Πατρίδα, διότι ὑπάρχει μία σημαντική, ἀτυχῶς, μερὶς τῶν Ἑλλήνων πεπωρωμένη, ἀπὸ τὴν ὁποίαν δὲν ἔχομεν νὰ ἐλπίζωμεν ποτὲ τίποτε. (Χειροκροτήματα).

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζερβός.

§97ΣΚΕΥΟΣ ΖΕΡΒΟΣ. Διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ συμπληρώσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρὸ δύο ἡμερῶν ἐξετέλεσεν ἐνταῦθα, τουτέστι τὴν ἀπονομὴν τῶν χαρίτων. Εἰς τὰς προγραμματικάς της δηλώσεις ἡ Κυβέρνησις ὑπεσχέθη τὴν ἐπιείκειαν εἰς τοὺς λαβόντας ἐνεργὸν μέρος εἰς τὸ τελευταῖον ἀντεθνικὸν στασιαστικὸν κίνημα. Καὶ πρῶτον μέρος τῆς ὑποσχεθείσης ἐπιεικείας ταύτης ὑπῆρξεν ἡ ἀπονομὴ τῶν χαρίτων εἰς αὐτοὺς δεύτερον δὲ ἡ ἐπανέκδοσις τῶν ἀντιφιλελευθέρων ἐφημερίδων. Ἔχει καλῶς. Μᾶς συμφέρει ὅμως τοῦτο ἀπὸ καθαρῶς ἐθνικῆς ἀπόψεως; Νομίζω καὶ πιστεύω προσωπικῶς ὄχι. Κύριοι, ἐν ᾗ περιπτώσει ῥίψωμεν ἓν βλέμμα εἰς τὰ ἔτη 1917–1920, ἀντικρύζομεν ἐνδιαφέροντα γεγονότα. Βλέπομεν ὅτι ἀπηλευθερώθη ἡ Καβάλλα, αἱ Σέρραι, ἡ Ξάνθη, ὅτι ἀπηλευθερώθη ἡ Θράκη καὶ συνελήφθη ὁ Τουρκικὸς στρατὸς καὶ ὅμως ὁ ἀντιφιλελεύθερος Τύπος δὲν ἔδειξεν ἰδιαιτέραν τινὰ πατριωτικὴν χαρὰν διὰ τοὺς τόσους θριάμβους καὶ τὴν τόσην δόξαν. Ἔγιναν ἐν Ἑλλάδι δέκα καὶ ἕξ μεγάλαι δίκαι ἐπὶ ἐσχάτῃ προδοσίᾳ. Καὶ εἰς τὰς δίκας ἐκείνας τῶν Λαμιακῶν καὶ τῶν Θηβαϊκῶν καὶ τῶν Σερβίων καὶ τῆς Κορίνθου καὶ τοῦ Ναυπλίου καὶ τὴν δίκην τῆς συνωμοσίας τοῦ Ὑψηλάντη καὶ τοῦ Λαμπρίδη καὶ τοῦ Μαυρομιχάλη ἐναντίον τῆς φιλελευθέρας Κυβερνήσεως ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων ἐχορήγησε καὶ τότε ἀφειδέστατα χάριτας καὶ ἔδωσεν ἀφειδέστατα ἀμνηστίας. Ποῖον ὑπῆρξε, παρακαλῶ, τὸ ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς ἐκείνης τῆς ἄκρας ἐπιεικείας; Οὐδέν, ἀπολύτως οὐδέν. Τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ὑπέγραφεν εἰς τὰς Σέβρας τὴν συνθήκην μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ τῶν Συμμάχων, τὴν ἡμέραν ἐκείνην οἱ ἀρχηγοὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἔγραφαν ἐνυπόγραφα ἄρθρα, ὑβρίζοντες χυδαιότατα καὶ καπηλικώτατα τὴν γενομένην ἐθνικὴν κίνησιν καὶ ἐπιτυχίαν. Δύο ἡμέρας μετὰ ταῦτα ὁ δημιουργὸς τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, ἀρχηγὸς τῆς τότε καὶ νῦν Κυβερνήσεως, ἔχων εἰς τὰ θυλάκιά του τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν ἐπέστρεφεν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν ἡμέραν ἀκριβῶς ἐκείνην ὑπέστη δολοφονικὴν ἐπίθεσιν. Οἱ δὲ δολοφόνοι του ᾐτιολογοῦντο λέγοντες εἰς τὰς Γαλλικὰς Ἀρχάς, ὅτι προέβησαν εἰς τὸ ἀπονενοημένον διάβημά των διότι ὁ Βενιζέλος δὲν ἐπέμενε νὰ λάβῃ καὶ τὴν Ρόδον. Ἐνδιεφέροντο αὐτοὶ διὰ τὴν Δωδεκάνησον καὶ τὴν Ρόδον καὶ δὲν ἐνδιεφέρετο δι’ αὐτὴν ἐκεῖνος ὅστις ἐκράτησε μετέωρον τὴν εἰρήνην τοῦ κόσμου ἐπὶ δεκαπενθήμερον περίπου ἀρνηθεὶς νὰ ὑπογράψῃ τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν χάριν τῆς Δωδεκανήσου καὶ χάριν τῆς Ρόδου. Οἱ ἀρχηγοὶ ὅμως τῆς ἀντιπολιτεύσεως τότε καὶ τώρα, ὅπως καὶ πάντοτε, ὑπῆρξαν ἄκαμπτοι, πάντοτε ὑπῆρξαν τελείως ἄδικοι, πάντοτε ὑπῆρξαν ὑβρισταί. Εἰς τὰς 10 Σεπτεμβρίου 1920 ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ἔδιδεν ἐν τῇ Βουλῇ λογοδοσίαν τῶν πράξεών του καὶ ἐκηρύσσετο ἄξιος τῆς Πατρίδος. Καὶ ἀντὶ ὁ ἀντιπολιτευόμενος κόσμος νὰ παρίστατο ἐνταῦθα σύσσωμος διὰ νὰ ἐλέγξῃ τυχόν, οἱ ἀντιπολιτευόμενοι πάντες λησμονοῦντες τὸ καθῆκόν των μόνον ἐτυραννολόγουν καὶ μόνον ὕβρεις καὶ μόνον βόρβορον καὶ μόνον μῖσος καὶ μόνον πάθος ἐναντίον τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς καὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ἐκαλλιέργουν οὗτοι καὶ ἐξετόξευον ἀδιακόπως. Οὐδεμία ἀμνηστία, οὐδεμία χάρις δοθεῖσα, ὅπως ἀφειδέστατα ἐδόθη, ἔθιξε καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον τὴν ψυχήν των, προσείλκυσε καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον τὸ ἐνδιαφέρον τῶν ἀντιπολιτευομένων διὰ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὁπόταν τοῦτο ἐμεγαλούργει καὶ ἀνήγειρε τὴν Μεγάλην Ἑλλάδα. Δυσφημεῖ ὁ ἀντιφιλελεύθερος Τύπος, λοιδορεῖ, κατηγορεῖ, προσβάλλει, περιφρονεῖ καὶ χλευάζει πᾶν ὅ,τι ἱερὸν καὶ πολιτικὸν ὅσιον ἔχει ὁ Τόπος. Ἡ δὲ σπερμολογία, ἡ τερατολογία, τὸ ψεῦδος καὶ ἡ συκοφαντία εἶναι τὰ συνήθη αὐτοῦ πολιτικὰ μέσα μὲ καρύκευμα τὴν αὐτοτέλειαν, τοὺς Σενεγαλέζους κλπ. Θὰ μοὶ εἴπητε ἴσως ὅτι τοῦτο εἶναι τρόπος ἀντιπολιτεύσεως παρ’ ἡμῖν. Ἔχει καλῶς. Ἀλλ’ ἀντιπολίτευσις δὲν εἶναι τὸ ὑβρίζειν καὶ συκοφαντεῖν καὶ λοιδορεῖν. Ἀντιπολίτευσις εἶναι τὸ διαφωτίζειν τὴν Κοινὴν Γνώμην καὶ τὴν Κυβέρνησιν, τὸ ἐλέγχειν ἀδιαλείπτως αὐτὴν καὶ ἐμποδίζειν ταύτην νὰ ἀδικῇ καὶ νὰ ὀλισθαίνῃ. Ὅταν δὲ ἐδῶ μετὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου τοῦ 1920 ἡ Ἀντιπολίτευσις ἦλθεν εἰς τὴν Ἀρχήν δὲν ἤλλαξεν αὕτη ποσῶς οὔτε μορφὴν οὔτε καὶ τρόπον ἐνεργείας. Ἀλλ’ αἱ ὕβρεις, αἱ ὕβρεις καὶ ἡ τυραννολογία ὑπῆρξαν εἰς τὴν ἡμερησίαν αὐτῆς διάταξιν, τὸ δὲ μοτίβο παρὰ τὸ ὁποῖον πάντοτε περιεστρέφετο ἡ Ἀντιπολίτευσις ἦτο ἡ αὐτοτέλεια, αἱ ξενικαὶ λόγχαι, ὁ Ζονάρ, ὁ Κομποὺ κλπ. μὲ μίαν πάντοτε ἐπῳδὸν τὸ «δυστυχῶς ζῇ ἀκόμη». Καταρρέει ἡ Ἑλλὰς καὶ συντρίβεται καὶ καταστρέφεται καὶ ὅμως οὐδὲν παρουσιάζεται ἐκ μέρους των ἐνδιαφέρον. Ἐκδιώκεται ἡ Ἑλλὰς τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ ὅμως αὐτοὶ παραμένουσιν ἀδιαμαρτύρητοι καὶ τελείως ἀνάλγητοι. Ἡ Μικρὰ Ἀσία ἤρξατο νὰ κλονίζηται καὶ οἱ ἀντιφιλελεύθεροι πολιτικοὶ καὶ δημοσιογράφοι οὐδόλως συγκινοῦνται. Καὶ ἔκτοτε, κύριοι, ὁ κύριος λόγος περὶ τὸν ὁποῖον περιεστρέφετο πλέον ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις καὶ δυστυχῶς ἐξακολουθεῖ καὶ νῦν ἡ αὐτὴ Ἀντιπολίτευσις ν’ ἀσχολῆται ὑπῆρξε καὶ εἶναι εἷς: πῶς νὰ καταστρέψῃ τὸ ἔργον τῶν Φιλελευθέρων, διὰ νὰ ἀφαιρέσῃ παρ’ αὐτῶν τὰ θετικά των ἐπιχειρήματα καὶ νὰ κατασυντρίψῃ τὴν ἰδεολογίαν των. Τὴν 20ὴν Αὐγούστου 1921 ὁ ἀντιφιλελεύθερος Τύπος χαίρει διὰ τὸ κατόρθωμα ἐναντίον τοῦ ἀειμνήστου Καθαφάκη καὶ γράφει ὅτι «αἱ κεφαλαὶ τῶν δραστῶν ἀξίζουν περισσότερον ἀπὸ τὰς κεφαλὰς ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τὰς ζητοῦν». Τὴν δὲ μεθεπομένην ὑπὸ τὸν τίτλον «τὸ Ψαθάκι» εἰρωνεύονται τὸν ἀείμνηστον Καθαφάκην, διότι κατὰ τὴν ἐπίθεσιν ἐκείνην μόνον τὸ ψαθάκι τοῦ ἔσπασαν. Τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1921 λαμβάνει χώραν ἡ δολοφονικὴ ἀπόπειρα τοῦ ναυάρχου Κουντουριώτη, ἡ ὁποία προκαλεῖ μειδιάματα καὶ σκώμματα ἀλλὰ καὶ τὴν θλίψιν διότι δὲν τὸν ἐξέκαμαν. Μήπως τὸν ἐπεσκέφθη τις εἰς τὸν «Εὐαγγελισμὸν» ἐκ τῶν ἐπισήμων καὶ τῶν βασιλικῶν κύκλων ἢ τῶν ἀντιφιλελευθέρων πολιτευομένων ἢ δημοσιογράφων; Οὐδείς. Μήπως ἀνευρέθησαν οἱ δολοφόνοι; Ὄχι. Καὶ δι’ αὐτὸ εἰς τὰς 19 Ἰανουαρίου 1922, ἐνῷ ἡ Μικρὰ Ἀσία καὶ ἡ Θράκη κατεστρέφοντο, ἤρχισαν νὰ προετοιμάζουν τὴν Κοινὴν Γνώμην λέγοντες ὅτι «ἂν ἡ Μικρασία παρ’ ὅλους τοὺς ἀγῶνας καὶ παρ’ ὅλας τὰς θυσίας κινδυνεύῃ—ὅπως θέλουν νὰ βλέπουν οἱ βλέποντες καὶ μαντεύοντες μόνον κακὰ—εὐθύνεται διὰ τοὺς κινδύνους καὶ εὐθύνεται διὰ τὰς θυσίας οὔτε βεβαίως ὁ Λαὸς οὔτε ἡ μετανοεμβριανὴ Ἑλλάς. Εὐθύνεται ἐκεῖνος ὅστις ἤνοιγεν ἓν μέτωπον, καυχώμενος ὅτι ἐπραγματοποίει μίαν ὑπερπόντιον κατάκτησιν καὶ ἤρχιζεν ἕνα ὑπερπόντιον πόλεμον, ἰσχυριζόμενος ὅτι ἔφερε μίαν συνθήκην εἰρήνης». Καὶ τὴν 26ην Ἰανουαρίου 1922 γράφουν ὅτι «αἱ περὶ Θράκης προτάσεις, ἂν ὑπάρχουν, δὲν εἶναι σοβαραί. Διατυποῦνται ὄχι πρὸς τὸν σκοπὸν ὅπως ἀφαιρεθῇ πράγματι ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἡ Θράκη, ἀλλ’ ὅπως θυσιασθῇ βραδύτερον ἡ περὶ Θράκης ἀξίωσις διὰ νὰ διευκολυνθῇ ἡ ἀποδοχὴ τῆς ἀφορώσης τὴν Σμύρνην. Ζητοῦντες οἱ ἀντίδικοι τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν Θράκην ζητοῦν πολλά, διὰ νὰ ἐπιτύχουν τὰ ὀλιγώτερα». Ποῦ ἠκούσθη ποτὲ οἱ γράφοντες τὰ τοιαῦτα καὶ κυκλοφοροῦντες τοιαῦτα νὰ παραμένουν ἀκαταδίωκτοι, καρδακιζόμενοι εἰς τὰς πλατείας καὶ τὰς ὁδούς, ὑβρίζοντες τοὺς νόμους, ἀσεβοῦντες πρὸς τὴν Δικαιοσύνην καὶ ἐπιβουλευόμενοι τὴν Πατρίδα; Τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1922 ἔρχεται ἐνταῦθα μία ἐπιτροπὴ Σμυρναίων ζητοῦσα βοήθειαν καὶ τὴν σωτηρίαν τῆς Σμύρνης καὶ τῆς Ἀσίας, ὑποδηλώσασα ὅτι εὐχῆς ἔργον θὰ ἦτο ἡ παραίτησις τοῦ Βασιλέως. Καὶ ὁ βασιλόφρων Τύπος ἀδιαφορῶν διὰ τὴν Πατρίδα ἐπιτίθεται ἐναντίον αὐτῆς καὶ ζητεῖ τὴν ἐκδίωξίν της, λέγων πρὸς τοῖς ἄλλοις: (Ἀναγινώσκει) «Ἐδῶ ὑβριστὰς τοῦ Κράτους δὲν θέλομεν. Αὐτοὺς τοὺς ὁποίους ἔχομεν καὶ τοὺς ὁποίους γνωρίζομεν τοὺς ἀνεχόμεθα κατ’ ἀνάγκην. Καὶ τοῦτο μέχρι τῆς ἡμέρας καθ’ ἣν τὸ Ἔθνος θὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὸ Κράτος νὰ ἐπιβληθῇ». Ὁ Τύπος τὸν ὁποῖον θὰ ἐπαναφέρωμεν ἐντὸς ὀλίγου ἔλεγε τὴν 14ην Ἰουλίου 1922 προκειμένου περὶ Φιλελευθέρων: (Ἀναγινώσκει) «Εἰς τοὺς κ. κ. Βενιζελικοὺς πολλοὺς ἢ ὀλίγους ὑποσχόμεθα—καὶ θὰ τηρήσωμεν τὴν ὑπόσχεσίν μας— ὅτι πολλοὺς ἢ ὀλίγους δὲν θὰ τοὺς ἀφήσωμεν νὰ μᾶς τυραννήσουν. Ἂν εἶναι ὀλίγοι, δὲν θὰ μᾶς τυραννήσουν, διότι θὰ εἴμεθα οἱ πολλοί. Ἂν γίνουν αὐτοὶ κάποτε πολλοί, δὲν θὰ μᾶς τυραννήσουν καὶ πάλιν διότι τότε θὰ τοὺς καταστήσωμεν ἐγκαίρως ὀλίγους. Ὑπάρχουν περιστάσεις —ἡ περίστασις τῆς αὐτοσυντηρήσεως πρώτη—καθ’ ἃς ὅλα τὰ μέσα εἶναι θεμιτὰ καὶ ἅγια». Τὴν 14ην Αὐγούστου 1922 σαλπίζεται ἐπισήμως ἡ ἐγκατάλειψις τῆς Μ. Ἀσίας διὰ τοῦ γνωστοῦ ἄρθρου «Οἴκαδε» καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας συμπληροῦται ἡ δολοφονικὴ ἐπίθεσις κατὰ τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατεύματος καὶ τῆς ἀκεραιότητος τοῦ Κράτους μὲ νέον ἄρθρον τοὺς «Πομερανοὺς» καὶ τὰ ὁποῖα εἶχε τὴν καλωσύνην ν’ ἀναγνώσῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μυτιλήνης συνάδελφος. Καὶ νομίζετε, κύριοι, ὅτι θὰ ἐπιτύχητε διὰ τῶν προτεινομένων σας μέτρων τὴν πολιτικὴν συμφιλίωσιν καὶ τὴν κατάπαυσιν τῶν πολιτικῶν παθῶν; Μεγαλοπρεπὴς ματαιοπονία! Πῶς ἐννοοῦσιν οἱ ἀντίπαλοί μας τὴν συμφιλίωσιν δηλοῦσι πολλὰ αὐτῶν ἄρθρα, ἐκ τῶν ὁποίων ἀναφέρω μόνον ἓν τῆς 10ης Σεπτεμβρίου 1923, ὀλίγας τουτέστιν ἡμέρας πρὸ τῆς πρώτης προκηρύξεως τῶν ἐκλογῶν: (Ἀναγινώσκει:) «Κύριοι Βενιζελικοί, θὰ δώσωμεν μεθαύριον εἰς τὴν ἄγκυράν σας «μαῦρο», διότι δὲν ὑπάρχει δυστυχῶς χρῶμα μελανώτερον αὐτοῦ. Καὶ θὰ σᾶς μαυρίσωμεν, ἔστω καὶ διὰ λόγους μόνον ἀρνητικούς, διὰ νὰ μὴ ἔλθητε δηλαδὴ εἰς τὴν ἐξουσίαν σεῖς. Διότι ἔχομεν τὴν πεῖραν καὶ δικαιούμεθα νὰ πιστεύωμεν ὅτι οἱοσδήποτε ἂν ἤρχετο εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἐκτὸς ἀπὸ σᾶς, καὶ ὁ λῃστὴς Καραθανάσης ἀκόμη καὶ οἱ Γιαγιάδες τῆς Σάμου καὶ οἱ λῃσταὶ τῆς Κακαβιᾶς, θὰ διέπραττον ὀλιγώτερα τῶν ὅσα διεπράξατε σεῖς. Μάθετέ το: μεταξὺ ὑμῶν καὶ αὐτῶν αὐτοὺς προτιμᾷ ὁ Λαός. Μεταξὺ τοῦ Μεσσίου σας καὶ τοῦ Βαραββᾶ τὸν Βαραββᾶν προτιμᾶ, ἀλλὰ δικαίως. Αὐτά, κύριοι Βενιζελικοί, διὰ τὰς ἐκλογὰς καὶ τὴν συμφιλίωσιν». Αὐτὰς τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν ὁ ἀντιφιλελεύθερος Τύπος δὲν ἔπαυσε χύνων τὸ δηλητήριόν του ἐναντίον τῆς Μ. Ἀσίας καὶ τῶν ἐθνικῶν παραδόσεων. Διὰ νὰ τὸ ἀποδείξω δὲ ἀναμφισβητήτως, θὰ ἀναγνώσω ὑμῖν ἓν ἄρθρον τῆς 4ης Ὀκτωβρίου 1923, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπιτίθεται ἐναντίον τῆς σκοπιμότητος τῆς ἐξαπλώσεως τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ δύο ἠπείρων καὶ πέντε θαλασσῶν. (Ἀναγινώσκει:) «Καὶ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα τὴν ἱππεύουσαν τὸ Αἰγαῖον, ἀλλὰ προωρισμένην ν’ ἀφιππεύσῃ μίαν ἡμέραν ἀναποτρέπτου ἥττης καὶ ἐστερημένην ὅσων ὁ βενιζελισμὸς ἐστέρησεν ἠθικῶς τὴν «Ἑλλάδα του», σταματῶμεν εἰς τὴν ὡραίαν ἐπαύριον τῶν Βαλκανικῶν πολέμων καὶ προτιμῶμεν ἐκείνην τὴν Ἑλλάδα: Ἑλλάδα μικράν, ἀλλ’ ἔντιμον». Βλέπετε, κύριοι, ὅτι ἡ ψυχή των εἶναι ἡ αὐτή, ὁμοία καὶ ἀναλλοίωτος. Ἀλλὰ μήπως ἔχουσι καλὴν οὗτοι πίστιν; Ὄχι, κύριοι· δὲν ὑπάρχει ποσῶς καλὴ πίστις. Καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει καλὴ πίστις ἀναφέρω ἕτερον παράδειγμα: Ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ ἀκριβῶς εἰς τὰς 15 Ὀκτωβρίου 1923 ἔγραψαν τὸ ἑξῆς προγραμματικὸν ἄρθρον καθορίζοντες τὸν σκοπὸν καὶ τὴν σημασίαν τῶν ἐκλογῶν: (Ἀναγινώσκει) «Ἡ Ἑλλὰς διατελεῖ σήμερον εἰς διπλωματικὴν ἀπομόνωσιν ὁλοσχερῶς, διατελεῖ ὑπὸ παντελῆ διπλωματικὸν ἀποκλεισμὸν καὶ ἀμφισβητεῖται παρ’ ὅλων τῶν Χωρῶν τὸ δικαίωμά της ὅπως μετέχῃ τῆς οἰκογενείας τῶν πεπολιτισμένων Κρατῶν. Ὅλα τὰ Κράτη τηροῦν ἀπέναντί της στάσιν ἐφεκτικήν. Οὐδέν, οὐδὲ ἓν Κράτος ἀναγνωρίζει τὴν Ἑλλάδα ὡς ἴσην του, οὐδὲν διατηρεῖ μετ’ αὐτῆς σχέσεις ἀγαθάς. Ἡ Ἀγγλία ἔχει διακόψει τὰς μεθ’ ἡμῶν σχέσεις καὶ δὲν θὰ τὰς ἐπαναλάβῃ οὔτε θὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν ἐκ τῶν ἐκλογῶν προελευσομένην Κυβέρνησιν, ἂν δὲν πεισθῇ ὅτι αἱ ἐκλογαὶ ἐνηργήθησαν νομίμως καὶ ἐλευθέρως. Ἡ Ἰταλία ἔχει διακόψει ἐπίσης τὰς ἐπισήμους σχέσεις της καὶ τὴν ἐν γένει στάσιν της ἔναντι τῆς Ἑλλάδος ῥυθμίζει καὶ θὰ ῥυθμίσῃ ἐπὶ τῆς νομιμότητος τῆς ἐν Ἑλλάδι καταστάσεως, νομιμότητος τὴν ὁποίαν μόνον νόμιμοι νομίζομεν ἐκλογαὶ θ’ ἀποκαταστήσουν». Ἡ Ἀγγλία ὅμως καὶ ἡ Ἰταλία ἐπανέλαβον ἤδη τὰς σχέσεις των μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Μήπως ἐκ τούτου μετήλλαξαν ποσῶς γνώμην οἱ ἀξιότιμοι οὗτοι ἀντιπολιτευόμενοι; Βεβαίως ὄχι. Καὶ ἀπέναντι τῶν προσώπων τούτων ἡ ἐπιείκεια, κύριοι, νομίζω ὅτι εἶναι ἐγκληματική. Δὲν εἶμαι ποσῶς ἀδιάλλακτος, ὅπως καὶ οἱ προλαλήσαντες, ἀλλὰ νομίζω ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ δικαιοσύνη καὶ πρὸς τὰ ἄνω καὶ πρὸς τὰ κάτω. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν ὑπάρχει ῥητὸν τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι, καὶ ἐὰν ὅλοι οἱ στόλοι τῆς Ἀγγλίας βυθισθῶσιν, ἀρκεῖ ὅτι ὑπάρχει ἡ Ἀγγλικὴ δικαιοσύνη καὶ οἱ Ἄγγλοι δικασταὶ καὶ οἱ στόλοι αὐτοὶ θὰ ἀνασυσταθῶσι. Νομίζω ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν δικαιοσύνην. Διότι ἐὰν προχθὲς εἰς τὴν ἀγορὰν εἷς ἄθλιος πειναλέος ἔκλεψεν ἕνα κομμάτι ψωμὶ διὰ νὰ φάγῃ καὶ ζήσῃ καὶ συλληφθεὶς οὗτος ἀμέσως ἐφυλακίσθη καὶ κατεδικάσθη δικαίως, πῶς θέλετε ὁ κόσμος νὰ μὴ ἀγανακτῇ ἐναντίον τῶν ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι κατέστρεψαν ἑκατοντάδα ἑκατομμυρίων πολεμικοῦ ὑλικοῦ διὰ τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα, εἰς τὸ ὁποῖον 140 ἄνθρωποι ἐφονεύθησαν καὶ ἐπληγώθησαν ἕτεροι 220, πῶς θέλετε ὑμεῖς νὰ παραμείνωσιν οὗτοι ἀτιμώρητοι καὶ ἐλεύθεροι; Πῶς θέλετε νὰ ἔχωμεν δικαιοσύνην τοῦ ὕψους της, ὅταν πολλάκις μὲν δὲν συλλαμβάνῃ τοὺς ἐνόχους τῶν ἐγκλημάτων, πρὸς πολλοὺς δὲ ἐξ αὐτῶν εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορος καὶ ξένη; Δι’ αὐτὸ εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη, κύριοι, εἰς μὲν τὰ πρόσωπα ταῦτα νὰ δοθῇ τὸ δικαίωμα τῆς ἐπανεκδόσεως τῶν ἐφημερίδων των, ἐπειδὴ πρόκειται νὰ ἀναστηλωθῶσιν αἱ ἐλευθερίαι τοῦ Λαοῦ καὶ νὰ δοθῇ πλήρης ἐλευθερία εἰς τὸν Τύπον, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη ἀπόλυτος ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀνοίξῃ ἑκατὸν δύο τοὺς ὀφθαλμούς της, διότι δὲν δύναται ἡ Ἑλλὰς κάθε τριμηνίαν νὰ ἔχῃ καὶ μίαν Ἐπανάστασιν. Διότι, ἀξιότιμε κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει, μετὰ προσεχὲς τυχὸν κίνημα, ἐὰν μὲν ἐπιτύχῃ, τότε ὅλη ἡ Ἐθνοσυνέλευσις θὰ συνεδριάζῃ εἰς τὸ νεκροταφεῖον, ἐὰν δὲ δὲν ἐπιτύχῃ, πρέπει νὰ γνωρίζητε τότε ὅτι εἰς τοὺς θώκους ἐκείνους θὰ κάθηνται πρόσωπα τὰ ὁποῖα θὰ εἶναι ἰσχυρότερα καὶ ἐὰν τῶν ὁποίων ἡ πεφωτισμένη σας διάνοια δὲν θὰ ἠμπορῇ πλέον νὰ συνομιλῇ δυστυχῶς καὶ νὰ ἐπιδρᾷ, διότι αἱ χεῖρες αἱ ὁποῖαι θὰ ἀναλάβωσι τότε τὴν διεύθυνσιν θὰ ἐκκαθαρίσωσι τὴν κατάστασιν καὶ τὸ ζήτημα ἅπαξ καὶ διὰ παντός. (Χειροκροτήματα).

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κρεμεζῆς.

§99Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, νομίζω ὅτι ἔγιναν δύο παρεξηγήσεις· πρῶτον ἡ παρεξήγησις ὅτι διὰ τοῦ εἰσαχθέντος πρὸς ψήφισιν σχεδίου ψηφίσματος ἐθίγη ἡ Ἐπανάστασις ἢ αἱ ἐπαναστατικαὶ πράξεις καὶ δεύτερον ἡ παρεξήγησις ὅτι τὸ ψήφισμα τοῦτο εἰσήχθη πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ προγράμματος τοῦ συμφιλιωτικοῦ τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχω, κύριοι, τὴν γνώμην ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἰσάγουσα τὸ ὑπὸ ἔγκρισιν ψήφισμα δὲν ἐξεπλήρου εἰμὴ ἐπιτακτικὸν καθῆκον πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ὁμαλότητος τοῦ πολιτεύματος, καθῆκον πρὸς τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ. Οὐδεὶς ἀρνεῖται τὸ ἐπαναστατικὸν ἔργον, οὐδεὶς ἀρνεῖται ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἐπικρατήσασα ἐδημιούργησε δίκαιον, οὐδεὶς ἀρνεῖται ὅτι τὰ νομοθετήματα αὐτῆς μέχρι τῆς λήξεως τοῦ ἐπαναστατικοῦ ἔργου ἐγκύρως ἴσχυσαν καὶ τὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν εἶναι ἔγκυρα. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι εἰσήλθομεν πλέον εἰς ὁμαλὴν πολιτικὴν κατάστασιν, ὅτι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τηρήσωμεν γενικὰς γραμμάς. Τὸ Σύνταγμά μας ὁρίζει ὅτι ἕκαστος εἶναι ἐλεύθερος νὰ δημοσιεύῃ τὰς γνώμας του. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ τις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑποστηρίζων ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνουν προσωπικαὶ ἐξαιρέσεις τῆς ἐλευθερίας αὐτῆς. Καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι ἡ τροπολογία ἡ ὑποβληθεῖσα παρά τινων πληρεξουσίων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἀποδεκτή, διότι ἀποβλέπει εἰς τὴν δικαιολόγησιν τῆς ἐκδοθείσης ἐπαναστατικῆς ἀπαγορευτικῆς πράξεως, ἥτις ἐκδοθεῖσα ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅτε ἐξεδόθη, ἔγκυρος ἦτο καὶ καλῶς ἴσχυσεν· ἐγὼ προσθέτω ὅτι καὶ δεδικαιολογημένως ἐξεδόθη. Πλὴν ἤδη, ἀποκατασταθείσης τῆς ὁμαλότητος τοῦ πολιτεύματος, δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ ἰσχύσῃ. Ἐκεῖνο μόνον τὸ ὁποῖον εἶχον νὰ προσθέσω εἶναι ὅτι ἡ συζήτησις εἶναι πάντη περιττή, διότι αἱ ἐφημερίδες αὐταὶ οὐσίᾳ ἐκδίδονται ὑπὸ ἄλλον τίτλον. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ «Πολιτεία» ἐκδίδεται ὑπὸ τὸν τίτλον «Χώρα» κλπ. Τί ἆρά γε ἂν ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα ἀπὸ ἀπόψεως οὐσίας δυνάμεθα νὰ κερδίσωμεν; Μήπως δὲν δύνανται τὰ αὐτὰ πρόσωπα νὰ ἐκδίδωσιν ὑπὸ ἄλλους τίτλους ἐφημερίδας; Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον θὰ ἐνεφανίζετο ἐκ τῆς μὴ ἀποδοχῆς τοῦ ψηφίσματος τούτου θὰ ἦτο ἡ κακὴ ἐντύπωσις ὅτι ἐν Ἑλλάδι, μετὰ τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ ὁμαλοῦ πολιτεύματος, ἐγένετο παραβίασις τῶν περὶ Τύπου ἐλευθεριῶν διὰ προσωπικῶν ἐξαιρέσεων, ἐξαιρέσεων αἵτινες δυνατὸν νὰ συκοφαντηθῶμεν ὅτι ἐγένοντο πρὸς κομματικὴν κατίσχυσιν.

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπότσαρης.

§101Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ὕστερον ἀπὸ τὰς τόσας διαφωτιστικὰς ἐκθέσεις τῶν διαφόρων ἀπόψεων τοῦ ζητήματος ἐκ μέρους τῶν κ. συναδέλφων, νομίζω ὅτι οὐδεὶς συντρέχει λόγος εὐρυτέρας περαιτέρω ἀναπτύξεως τοῦ ὑπ’ ὄψει θέματος, διότι εἶναι προφανὲς ὅτι συνέβη εὐμενὴς ἐξέλιξις αὐτοῦ κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς σημερινῆς συνεδριάσεως. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι κατ’ ἀρχὰς ἐγεννήθη ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἐπρόκειτο περὶ συμπληρωματικῶν τινων μέτρων συμφιλιώσεως, μέτρων ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα τινῶν μὲν τῶν συναδέλφων ἤγειραν τὴν χολήν, τινῶν τὴν χλεύην, ἄλλων δὲ καὶ τὴν ἀμφιβολίαν, ἀλλὰ μικρὸν κατὰ μικρὸν ἐξελίχθημεν εἰς τὴν ἐντύπωσιν ὅτι δὲν πρόκειται περὶ προσθέτου τινὸς μέτρου γεφυρώσεως, ἀλλ’ ὅτι πρόκειται ἁπλῶς καὶ μόνον περὶ ἀναγκαίου τινὸς μηχανήματος, ἀναγκαίου τινὸς ἐλατηρίου πρὸς κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Νομίζω συνεπῶς, κύριοι, ὅτι κατόπιν τῶν τόσων σαφῶν, τόσων ἱκανοποιητικῶν οὐχὶ μόνον διὰ τὴν εὐθιξίαν ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τίθεται ἐκποδὼν πᾶς φόβος ὅτι ἐπρόκειτο περὶ μομφῆς.

§102Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ. Ἡμεῖς δὲν νομίζομεν ὅτι διὰ τοῦ μέτρου τὸ ὁποῖον λαμβάνεται θίγεται ἡ Ἐπανάστασις. Ἡ ἀντίρρησίς μας εἶναι διὰ τὴν διατύπωσιν τῆς αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως. Κύριε Ὑπουργέ, λέγετε εἰς τὴν αἰτιολογικὴν ἔκθεσιν τὸ ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει) «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις θεωροῦσα ὅτι τὰ ληφθέντα παρὰ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἰδίως περιοριστικὰ κατὰ τῆς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου μέτρα... κλπ.» Ὅλον αὐτὸ σημαίνει ὅτι καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς Ἐπαναστάσεως ἐλαμβάνοντο περιοριστικὰ μέτρα.

§103Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἂν ἀποδίδετε αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, εἶμαι πρόθυμος νὰ δεχθῶ τροπολογίαν ὡς ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει) «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις θεωροῦσα ὅτι ἡ ἀπὸ 9ης Νοεμβρίου 1923 ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως ὑπ’ ἀριθ. 30902 «περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς ἐκδόσεως ὡρισμένων ἐφημερίδων» δὲν συμβιβάζεται πρὸς τὴν ἀποκατασταθεῖσαν λειτουργίαν τοῦ ἐλευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος... κλπ».

§104Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τώρα βεβαίως κανεὶς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ παράπονον.

§105Δ. ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ. Νομίζω ὅτι ἡ οὕτω γενομένη δεκτὴ τροπολογία, αὐτὴ καθ’ ἑαυτή, τὴν ὁποίαν ἴσως δι’ ἄλλης ἐκφράσεως προυτιθέμην εἰς τὸ τέλος τῆς ὁμιλίας μου νὰ διατυπώσω, λύει ἀπολύτως τὸ ζήτημα. Ἀλλ’ ἐπειδή, ἐξετασθέντος τοῦ ζητήματος ἐκ τῶν δύο αὐτοῦ πλευρῶν, προέκυψαν ὡρισμένοι τινὲς ὑπαινιγμοὶ περί τε τοῦ ἔργου τῆς συμφιλιώσεως καὶ τοῦ ἀτυχοῦς δυστυχῶς ρόλου τὸν ὁποῖον ἔπαιξεν ὁ Τύπος, ὀφείλω νὰ ἐκφράσω τὴν σκέψιν ὅτι εἶναι καιρὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, συνεχίζων ἀγόρευσίν του τὴν ὁποίαν, ὡς ἐνθυμοῦμαι, εἶχε πρὸ τριετίας, εἴπει, νὰ διατυπώσῃ ἐν καιρῷ τὰς σκέψεις του περὶ τῶν ληπτέων μέτρων οὕτως ὥστε ὁ Τύπος, μένων πάντοτε ὄργανον διαφωτίσεως τῆς Κοινῆς Γνώμης, νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ καθίσταται οὔτε ὄργανον ἀκουσίου—δὲν ἀποκλείεται βεβαίως καὶ ἑκουσίου—ἐκβιασμοῦ οὔτε πρὸ παντὸς ὄργανον προσωπικῶν καὶ μόνον φιλοδοξιῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ 1920 ἐπανειλημμένως εἶχε τονίσει ὅτι ἐκ τῆς τότε μελλούσης Γʹ Ἐθνοσυνελεύσεως ἐπρόκειτο νὰ θεσπισθῶσιν ὡρισμέναι διατάξεις περὶ Τύπου. Νομίζω ὅτι ταύτας εἶναι καιρὸς νὰ ἀναμείνωμεν. Ἀπὸ δὲ τῆς ἀπόψεως τῆς σκοπιμότητος τῆς διακοπῆς τῶν ἐφημερίδων ὀφείλω νὰ τονίσω ὅτι αἱ προσπάθειαι τοῦ Τύπου εἰς τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως δὲν δύνανται νὰ ἐπηρεάσωσιν οὐσιαστικῶς τὰς μεγάλας λαϊκὰς μάζας. Τρέφω τὴν βαθεῖαν πεποίθησιν ὅτι αἱ μᾶζαι αὗται εἶναι ἕτοιμοι πρὸς συμφιλίωσιν, μόνον δὲ ἡ διαφώτισις τοῦ Λαοῦ θὰ καθίστα τελείως ἀκινδύνους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐργάζονται ἐν τῷ μετώπῳ καὶ μετόπισθεν! Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἀνταποκρίνομαι εἰς τὴν ψυχολογίαν τοῦ Σώματος, ἐὰν συστήσω εἰς ἑαυτὸν πρῶτον καὶ κατόπιν εἰς τοὺς συναδέλφους μου συντομίαν. Καὶ δίδων πρῶτος ἐγὼ τὸ παράδειγμα κατέρχομαι τοῦ βήματος. (Χειροκροτήματα).

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πάγκαλος.

§107Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἀνῆλθον, κύριοι, ἐπὶ τοῦ βήματος οὐχὶ μόνον διότι εἶχον ζητήσει τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ συζητουμένου θέματος, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ δηλώσω ὅτι θεωρῶ περιττὸν νὰ ὁμιλήσω ἐφόσον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εὑρίσκεται παρών. Δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο ὅτι δὲν εἶναι ἀρκετὴ ἡ παρουσία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ὡς ἐκ τῆς ἐξελίξεως ὅμως τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ συζήτησις καὶ τῆς ἐνεργοῦ ἐν αὐτῇ ἀναμίξεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νομίζω ὅτι θὰ ἦτο φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ ἡ φωνή μου ἀναπτύσσοντος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπιχειρήματα, ἀπόντος αὐτοῦ.

§108Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Νὰ τὰ ἀναπτύξητε διὰ τὴν Συνέλευσιν, κύριε συνάδελφε.

§109Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Παρακαλῶ· ἐννοῶ, ἐφόσον εἴμεθα ἐνταῦθα, νὰ εὐλαβώμεθα ὁ εἷς τὸν ἄλλον. Ἐζήτησα προχθὲς ἀπὸ τὸν φίλον μου συνταγματάρχην καὶ πληρεξούσιον Ἐδέσσης ἁπλῶς νὰ τὸν διακόψω διὰ νὰ συμπληρώσω· καὶ ἐπειδὴ δὲν μοὶ ἐπέτρεψεν ἐκάθισα σιωπῶν εἰς τὴν θέσιν μου. Ἐὰν ἐννοῶμεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν συζήτησιν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, ἔχει καλῶς, ἄλλως θὰ ἦτο λυπηρόν, διότι θὰ μετεβάλλετο ἡ Ἐθνοσυνέλευσις αὕτη εἰς ὁμοίαν τοῦ παρελθόντος, ὅπερ ἀπεύχομαι καὶ ὅπερ ἀπεύχεσθε, ὡς ἐλπίζω, καὶ σεῖς. Εἶπον, κύριοι, ὅτι ἐθεώρουν ἀναγκαίαν τὴν παρουσίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἀνεμίχθη σοβαρῶς εἰς τὸ ζήτημα καὶ διότι εἰς αὐτὸν βεβαίως θὰ ἀνήκῃ καὶ ἡ ἀπόφασις ἐπὶ τοῦ ἐπιμάχου θέματος. Δὲν δυνάμεθα νὰ κρυπτώμεθα ὄπισθεν τύπων καὶ νὰ παραγνωρίζωμεν τὴν οὐσίαν. Ἀλλὰ παρενέπεσεν ἀτυχῶς ἓν θλιβερὸν ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον μὲ ἐνισχύει εἰς τὴν ἀπόφασίν μου αὐτήν, νὰ παραιτηθῶ τῆς περαιτέρω ἀναπτύξεως τοῦ θέματος. Τὸ ἐπεισόδιον τοῦτο τὸ ἀντελήφθησαν οἱ πλεῖστοι τῶν συναδέλφων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, κατ’ ἐμὴν γνώμην, ἄνευ σοβαρᾶς ἀφορμῆς ἐξήνεγκε μομφήν, μομφὴν σοβαράν, ὀλίγον τι ἀόριστον κατὰ τὸ μᾶλλον ὑποτιθεμένην ἐναντίον ὡρισμένων προσώπων, ἐναντίον ὡρισμένων πληρεξουσίων. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Ἡ ἡλικία, ὁ ὀφειλόμενος σεβασμὸς καὶ ἡ ἐκτίμησις τὴν ὁποίαν πάντες τρέφομεν πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Προέδρου δύνανται νὰ συγχωρήσωσι μίαν τοιαύτην παράβασιν καὶ δὲν προτίθεμαι νὰ ζητήσω ἐξηγήσεις ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Οὔτε γνωρίζω ἂν εἰς τὰ πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἀφεώρα ἡ μομφὴ τοῦ κ. Προέδρου περιελαμβανόμην καὶ ἐγώ, διότι, ὡς γνωρίζετε, ἀπὸ τῆς ἐνταῦθα ἐλεύσεως τοῦ κ. Προέδρου αἱ πτέρυγες ἀριστερά, δεξιὰ καὶ κέντρον ἔχουσιν ὀλίγον τι ἀναμιχθῆ καὶ μόνον μὲ τὴν πορείαν τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος θὰ γνωρίζῃ ἕκαστος ποῦ ἀνήκει. Παρετηρήθη ὅμως καὶ κάτι τι ἄλλο: ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπῆλθεν ὠργισμένος ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης κατόπιν μιᾶς σφοδρᾶς ὁπωσδήποτε συζητήσεως. Τὸ τοιοῦτον ἐπαναλαμβάνεται διὰ τρίτην φοράν, δὲν γνωρίζω ἂν δὲν εἶναι τετάρτη. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἴδιος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἄλλοτε, διότι εἷς ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀνεχώρησεν ἀποτόμως ἐκ τῆς αἰθούσης, ἐθεώρησε τὸ ζήτημα σοβαρὸν καὶ ἐπροκάλεσε ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§110Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὁ κ. Πρόεδρος εἶναι κλινήρης.

§111Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐπροκάλεσε ζήτημα ἐμπιστοσύνης· τὸ ὁποῖον εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης.

§112Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν αὐτό.

§113Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἔχει, διότι σᾶς εἶπα ὅτι πρόκειται περὶ ἀντιλήψεως πολλῶν πληρεξουσίων. Νομίζω ὅτι ἀνεχώρησε κατόπιν ὀργῆς ἕνεκεν ἀντιρρήσεως σφοδρᾶς.

§114ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι· ἦτο ἀσθενής.

§115Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ δηλώσῃ ἂν ἀνεχώρησεν ἀσθενήσας ἢ οὔ.

§116Γ. ΡΟΥΣΣΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὁ κ. Πρόεδρος εἶναι κλινήρης.

§117Α. ΔΟΞΙΑΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ὁ κ. Πρόεδρος ἀνεχώρησε λόγῳ ἀδιαθεσίας. Σᾶς δηλῶ τοῦτο ὡς ἰατρός του.

§118Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἦτο εὐκταῖον νὰ λάβῃ τὰ μέτρα του νὰ μὴ ἀρρωσταίνῃ ὁ κ. Πρόεδρος πάντοτε ὁσάκις πρόκειται περὶ σοβαρᾶς συζητήσεως. Δὲν ἀξίζει βεβαίως τὸν κόπον νὰ χρονοτριβῶμεν, ἵνα παρακολουθήσωμεν ὁλόκληρον τὸν ἀγῶνα ὁ ὁποῖος διεξάγεται ὑπὸ τοῦ ἀντιδραστικοῦ Τύπου. Διότι οὗτος καταβάλλει τελευταίως πᾶσαν προσπάθειαν ἵνα παρασταθῇ τὸ Σῶμα τοῦτο ὡς νόθον, ὡς μὴ ἀντιπροσωπεῦον τίποτε. Φρονῶ ὅμως ὅτι ἔχομεν ὑποχρέωσιν καὶ ὑπὲρ πάντας αὐτοὺς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀποφεύγωμεν χειρονομίας ἢ παρεξηγήσεις αἱ ὁποῖαι συντελοῦν νὰ ἐξευτελίζηται τὸ Σῶμα τοῦτο. Δὲν γνωρίζω ἂν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνεκοίνωσε πρὸς ἀντιπολιτευομένους ὅτι θὰ ἀναγκάσῃ τὸ Σῶμα αὐτὸ εἰς αὐτοκτονίαν. Ὁπωσδήποτε φρονῶ καὶ ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως τὴν πρότασιν ν’ ἀναβληθῶσι πάντα τὰ ἄλλα ζητήματα τῶν συστάσεων, τῶν ἐρωτήσεων, τῶν ἀναφορῶν καὶ λοιπὰ καὶ νὰ προβῇ ἡ Συνέλευσις τὸ ταχύτερον εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, διὰ νὰ λάβῃ τὸ Σῶμα τὸ κῦρός του ἀπέναντι τῆς Κοινῆς Γνώμης. Δὲν νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ συζητῶμεν συνεχῶς περὶ τῶν τίτλων τῶν ἐφημερίδων, περὶ τῶν χαρίτων καὶ ἐν γένει περὶ ζητημάτων τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ συζητηθῶσιν ἀργότερον, παραλείποντες τὸ ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον ἐξελέγημεν καὶ διὰ τὸ ὁποῖον ἤλθομεν ἐνταῦθα. Ὡς πρὸς τὸ θέμα τὸ συζητούμενον ἤθελον νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Τύπου οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ μίαν Κυβέρνησιν κοινοβουλευτικὴν νὰ θέσῃ καὶ τὸ ἐλάχιστον ἐμπόδιον εἰς τὴν ἐλευθεροτυπίαν. Ἁπλῶς νομίζω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος δὲν ἔχει δίκαιον ἰσχυριζόμενος ὅτι ἐπαναφέρων τοὺς τίτλους τῶν ἐφημερίδων ὑποστηρίζει τὴν ἐλευθερίαν τοῦ Τύπου. Τὸ ζήτημα εἶναι ψυχολογικὸν καὶ οἱ τίτλοι ἀκόμη ἔχουν σημασίαν, ἡ δὲ Ἐπανάστασις καταργήσασα διὰ μιᾶς ἀποφάσεώς της τοὺς τίτλους ὡρισμένων ἐφημερίδων, αἱ ὁποῖαι ἐν τῷ παρελθόντι διὰ τῆς συστηματικῆς ἐγκληματικῆς πολιτικῆς των ἐπέφεραν συμφορὰς εἰς τὸν Τόπον, ἔπραξε κατὰ τὴν γνώμην μου ὀρθῶς. Διότι ἔφθασαν, κύριοι, αἱ ἐφημερίδες αὐταὶ μέχρι πραγματικῆς προδοσίας. Αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος ἄλλοτε κατήγγειλεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς ἐφημερίδας αὐτὰς ὡς ἀργυρωνήτους. Ἡ Ἐπανάστασις, ἐπαναλαμβάνω, ἀπαγορεύσασα τὴν ἔκδοσιν αὐτῶν ὀρθῶς ἐποίησε καὶ δὲν νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑποχρεωμένη ὅ,τι ἐγένετο ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως νὰ τὸ ἀφανίσῃ, διότι ἡ οὐσία παραμένει. Οἱ ἴδιοι δημοσιογράφοι ἔχουν ἐφημερίδας μὲ ἄλλους τίτλους καὶ γράφουν ὅσα γράφουν. Ἡ Ἐπανάστασις ἀπηγόρευσε τοὺς τίτλους «Καθημερινή», «Πολιτεία», «Νέα Ἡμέρα» κ.λπ., διότι αὐτὸ θίγει, ἐπὶ τέλους, τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν. Ἡ Ἐπανάστασις, κύριοι, εὐθὺς μετὰ τὸ κίνημα εἶχεν ἀποφασίσει πολλὰ καὶ σοβαρώτερα μέτρα· εἶχεν ἀποφασίσει νὰ κόψῃ κεφαλάς, εἶχεν ἀποφασίσει ὑπερορίας πολιτῶν κατὰ ἑκατοντάδας..... Μὴ θυμώνετε, κ. Παπανδρέου· δὲν θίγω τὴν Ἐπανάστασιν.

§119Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Αὐτὸ εἶναι θέμα ὑμετέρας ἁρμοδιότητος. (Ἱλαρότης).

§120Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἡ Ἐπανάστασις, λέγω, εἶχεν ἀποφασίσει νὰ κόψῃ 30 κεφαλάς, νὰ ἀποστείλῃ εἰς ὑπερορίαν 1500 ἄτομα. Καὶ ἠρκέσθη μόνον νὰ κόψῃ τὰς ἐπικεφαλίδας 5–6 ἐφημερίδων. Ἂς ἀφήσωμεν αὐτὸ τοὐλάχιστον τὸ ἔργον τῆς ἄθικτον χάριν εὐλαβείας πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν. Δὲν νομίζω ὅτι θίγεται ἡ κοινοβουλευτικὴ εὐθιξία τῆς Κυβερνήσεως οὔτε ἔχει καμμίαν πρακτικὴν σημασίαν ἡ ἄρσις τῆς ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως ἐφόσον, οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εἶναι ἐλεύθεροι νὰ ἐκδώσωσιν ἐφημερίδας ὑπὸ οἱονδήποτε ἄλλον τίτλον. (Χειροκροτήματα).

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§122ΑΝΔΡ. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κύριοι, δὲν βλέπω τὸν λόγον ὁ ὁποῖος ὑπαγορεύει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπιδεικνύῃ τοιαύτην σπουδὴν καὶ νὰ δέχεται τόσον μακρὰν συζήτησιν —ἣν πολὺ φυσικὰ ὀφείλει νὰ δεχθῇ —δὲν βλέπω, λέγω, τὸν λόγον τῆς σπουδῆς τὴν ὁποίαν ἐπιδεικνύει, ἀφοῦ εἶναι Κυβέρνησις ἐσχηματισμένη πρὸ 15–20 ἡμερῶν καὶ ἀκόμη δὲν ἔχει λάβει ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Βεβαίως κατὰ πλάσμα ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην· ἀλλὰ νομίζω, πρὸ παντὸς —δηλῶ ὅτι δὲν σκοπῶ νὰ προκαλέσω ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ὡς ὀφείλομεν μόνοι νὰ συναισθανθῶμεν—ὅτι ἔπρεπε νὰ συζητήσωμεν προηγουμένως τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις, ἐν αἷς ὑπονοοῦνται καὶ γίνεται καὶ ῥητῶς λόγος περὶ τῶν μέτρων ἐπιεικείας τὰ ὁποῖα ἐσκέπτετο καὶ σκέπτεται νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ τότε, ἀφοῦ ἐγκριθῶσιν αἱ προγραμματικαὶ δηλώσεις, νὰ ὑποβάλῃ, ἐφόσον θὰ παρίσταται ἀνάγκη, τὰ σχετικὰ νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα συζητούμενα καὶ τυχὸν ψηφιζόμενα νὰ ἐφαρμόσῃ. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτων, κύριοι, πᾶσα Ἐπανάστασις ἐπικρατοῦσα ἀποτελεῖ δίκαιον. Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 ἐπικρατήσασα δὲν ἀποτελεῖ δίκαιον; Πῶς δυνάμεθα ἡμεῖς, οἵτινες διὰ λόγων ὡραίων ἐχειροκροτήσαμεν πάντες τὸ ἔργον αὐτῆς, νὰ ἔλθωμεν καὶ νὰ εἴπωμεν δι’ ἔργων, ὅτι αἱ πράξεις αὐταὶ ἦσαν καλαὶ τότε, ἀλλὰ δὲν εἶναι καλαὶ διὰ σήμερον.

§123ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἐπιτρέπετε, κ. συνάδελφε;

§124Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Θὰ παρακαλέσω τοὺς κ. συναδέλφους νὰ προχωρήσωμεν ἄνευ διακοπῶν. Πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ παρατείνωμεν τοιαύτην συζήτησιν ἡ ὁποία οὐδόλως ἐπιτρέπει ἀναβολήν. Ἐγὼ τοὐλάχιστον εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ μὴ παρατείνω τὴν συνεδρίασιν πέραν τῆς 8ης.

§125Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἡ Ἐπανάστασις, ὡς εἶπον, ἐπικρατήσασα ἀπετέλεσε δίκαιον καὶ ὑπὸ τὴν ἰδιότητά της ταύτην ἐξέδωκε μίαν ἀπόφασιν. Καὶ εἶναι ἀπόφασις τιμωρίας, καὶ ἱστορικοῦ στιγματισμοῦ· δὲν εἶναι ἀπόφασις μέτρων περιοριστικῶν τοῦ Τύπου. Διότι ἂν ἐπρόκειτο περὶ τοιούτου μέτρου βεβαίως πρῶτος ἐγὼ θὰ ἤμην ἀντίθετος, διότι νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀφεθῇ πλήρης ἐλευθερία εἰς τὸν Τύπον· τὰς γνώμας μου δὲ ταύτας καὶ ἄλλοτε ὑπεστήριξα καὶ ἄλλοτε ἔλεγον αὐτὰ εἰς τὸν σεβαστόν μου κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν ὑπεστήριζε τὰ ἀντίθετα, ὅταν ὑπεστήριζε δηλαδὴ περιορισμούς τινας τοῦ Τύπου. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα τὸν βουλευτὴν Ψαρρῶν κ. Πὼπ ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἔλεγε πρὸς αὐτόν: «Προσέξατε, κύριε Πρόεδρε, διότι αὐτὰ τὰ ὁποῖα νομοθετεῖτε θὰ στραφῶσιν ἐναντίον σας». Καὶ ἐστράφησαν. Δὲν εἴμεθα λοιπὸν ἡμεῖς ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἤθελον ὑποστηρίξει νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἐλευθεροτυπία. Ἀλλά, ἐπαναλέγω, ἡ πρᾶξις αὕτη τῆς Ἐπαναστάσεως νομίζω ὅτι εἶναι πρᾶξις ἡ ὁποία ἐστιγμάτισε τοὺς τίτλους ἐκείνους, τοὺς κατεδίκασε νὰ μὴ ὑπάρχωσι καὶ ὡς ἔπεσαν αἱ κεφαλαὶ πολιτευτῶν ἔπεσαν καὶ αἱ κεφαλαί, οἱ τίτλοι τῶν ἐφημερίδων ἐκείνων. Καὶ δὲν πρέπει καὶ δὲν δύνανται νὰ ὑπάρξωσι καὶ πάλιν διότι συνδέονται μὲ τὴν πλέον μαύρην ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλά, κύριοι, θὰ ἐρωτήσω ὑμᾶς: εἴμεθα ἐδῶ, εὑρισκόμεθα ἐνταῦθα διὰ νὰ πλανώμεθα καὶ πλανῶμεν; Βεβαίως ὄχι· διότι ἂν τοῦτο πράξωμεν, θὰ πράξωμεν ὅ,τι ἔπραξε καὶ ἡ προηγουμένη Συνέλευσις, τῆς ὁποίας τὰ ἀποτελέσματα εἶναι τοῖς πᾶσι γνωστά. Ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις, κύριοι, εἶναι ἐπανάστασις καὶ ἂς μὴ λέγωμεν ὅλην τὴν ὥραν «εἰσήλθομεν εἰς τὸ στάδιον τῆς ὁμαλότητος, εἰσήλθομεν εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος». Τίνος παρακαλῶ πολιτεύματος; Ἄλλως Συντακτικὴ Συνέλευσις, κατὰ τὴν θεωρίαν τοῦ ἰδίου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος μὲ τὰ ἐπιχειρήματα μὲ τὰ ὁποῖα ὡμίλησεν ἔπεισε τότε ἡμᾶς νὰ προτιμήσωμεν τὴν Ἀναθεωρητικήν, Συντακτικὴ, λέγω, Συνέλευσις εἶναι ἐπανάστασις καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ εἶναι ἐπανάστασις ἕως οὗ ἐγκαθιδρύσῃ τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον αὐτὴ θ’ ἀποφασίσῃ.

§126ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι.

§127Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Καὶ ὅταν ἐξασφαλίσωμεν τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο τότε δυνάμεθα νὰ ἐπιληφθῶμεν ἄλλων ζητημάτων. Ὁποίας βλάβας, ὁποίας συνεπείας ἔσχεν ἡ δημοσιογραφία τῶν ἐφημερίδων ἐκείνων νομίζω περιττὸν νὰ εἴπω, διότι ἀπὸ τοῦ βήματος ἐξηντλήθησαν ὅλα αὐτά καὶ δὲν πρέπει ν’ ἀπασχολῶμεν τὴν Συνέλευσιν μὲ λόγους περιττούς. Ἀλλ’ ὑπεθέτω ὅτι πρὶν ἢ κατέλθω τοῦ βήματος τούτου ἐπιβάλλεται νὰ συστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ εἰσέλθῃ τέλος πάντων εἰς τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν διὰ νὰ τερματισθῇ αὐτὴ ἡ κατάστασις. Δὲν πρόκειται ὅλην τὴν ὥραν νὰ συζητῶμεν ἐνταῦθα περὶ ζητημάτων περὶ ὧν οὐδὲ λόγος ἔδει νὰ γίνηται διότι, ὡς ἐλέχθη, αὐτοὶ οἱ ἴδιοι διευθυνταὶ καὶ συντάκται τῶν ἐφημερίδων δημοσιογραφοῦσι καὶ δύνανται νὰ γράφωσιν ὅσα θὰ ἔγραφον καὶ μὲ τοὺς παλαιοὺς ἐκείνους τίτλους, διὰ τῶν σήμερον ὑπ’ αὐτῶν ἐκδιδομένων ἐφημερίδων ὑπὸ ἄλλους τίτλους. Ἀλλὰ δὲν πρέπει, κύριοι συνάδελφοι, νὰ δοθῇ μία τοιαύτη ἠθικὴ ἱκανοποίησις καὶ δὲν πρέπει νὰ παραχθῇ παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ ἡ ψυχολογικὴ ἐντύπωσις ὅτι νομίζομεν προσήκουσαν τὴν ἠθικὴν τῶν ἐφημερίδων τούτων ἀποκατάστασιν. Καὶ ἡ τοιαύτη ἐντύπωσις θὰ παραχθῇ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ἂν ἴδῃ τὰ περὶ ὧν φύλλα ἐκδιδόμενα ὑπὸ τοὺς διασήμους τίτλους τῶν ἐφημερίδων ἐκείνων αἱ ὁποῖαι εἰργάσθησαν ὡς εἰργάσθησαν ἀντεθνικῶς χάριν μιᾶς Δυναστείας ἐγκληματισάσης κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ πειρωμένης νὰ ἐπανέλθῃ ἐνταῦθα καὶ πάλιν ὅπως συνεχίσῃ τὸ ἀνελεύθερον καὶ ἀπαίσιον αὐτῆς ἔργον.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλογερᾶς.

§129Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Μετὰ τὰς σαφεῖς καὶ κατηγορηματικὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης θεωρῶ, ἐγὼ τοὐλάχιστον, λελυμένον τὸ ζήτημα. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ μὴ προσθέσω δύο λέξεις. Ὅλοι γνωρίζετε ἐνταῦθα καὶ κατ’ ἐπανάληψιν καὶ κατὰ κόρον ἐλέχθη, ὅτι ὁ βασιλεὺς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δὲν ζῇ πλέον, κατέστρεψε τὴν Ἑλλάδα. Ἀδιστάκτως πιστεύω ὅτι δὲν πρέπει οὐδεὶς νὰ ἀμφιβάλλῃ ὅτι, ἂν δὲν ὑπῆρχον οἱ πολιτικοὶ ἀρχηγοί, οἱ ὁποῖοι ἐπίσης ἔδωκαν λόγον τῶν πράξεών των, δὲν θὰ ἠδύνατο ἐκεῖνος νὰ προχωρήσῃ εἰς τὸ ἔργον του. Πρὸς τούτοις πιστεύω ἀκραδάντως—καὶ λυποῦμαι δι’ αὐτό—ὅτι, ἂν δὲν ὑπῆρχον οἱ δημοσιογράφοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τοσαύτας συμφορὰς ἐπεσώρευσαν εἰς τὸν Τόπον, δὲν θὰ ἠδύνατο οὔτε ὁ βασιλεὺς ἐκεῖνος οὔτε οἱ πολιτικοὶ ἀρχηγοὶ νὰ διαπράξωσιν ὅσα διέπραξαν εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος. Ἐπάλαισα τότε, κύριοι, ἵνα δώσωσι λόγον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔγραφον καὶ οὐχὶ νὰ ἔλθῃ στιγμὴ νὰ ἀφαιρεθῶσι μόνον ἐκ τῶν ἐφημερίδων ἐκείνων αἱ ἐπικεφαλίδες, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶχον σημασίαν. Δὲν τὸ κατώρθωσα, διότι ἀνεχώρησα διὰ τὸ Μέτωπον. Τοῦτο μόνον ἔχω νὰ δηλώσω, ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ἡ δημοσιογραφία ἐκείνη, δὲν θὰ ἐπήρχοντο ὅσα ἐπῆλθον κατὰ τῆς Ἑλλάδος.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χαβίνης.

§131Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριοι, δὲν πρόκειται νὰ συζητήσω ἐπὶ τοῦ θέματος. Δὲν θὰ ἀνηρχόμην ἐπὶ τοῦ βήματος, ἐὰν δὲν μὲ ἐκάλουν αἱ πρὸς τὸν κ. Παπαναστασίου δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰπόντος ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῶν δημοκρατικῶν συνειργάσθη μὲ μὴ δημοκρατικὰ στοιχεῖα. Τὰ μὴ δημοκρατικὰ στοιχεῖα εἴμεθα ἡμεῖς. Ἀλλ’ εἴμεθα πιστοὶ εἰς τὰς δηλώσεις μας, διότι ἡμεῖς πάντοτε ἐμείναμεν πιστοὶ εἰς τὴν ἰδεολογίαν τῶν φιλελευθέρων καὶ βενιζελικῶν ὄχι μόνον εἰς τὰς εὐτυχεῖς ἡμέρας κατὰ τὰς ὁποίας ὁ Βενιζέλος ἐκυριάρχει καὶ ἡ Ἑλλὰς ἐμεγαλούργει ἀλλὰ πρὸ πάντων κατὰ τὰς δυστυχεῖς. Καὶ εἶπεν ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῶν δημοκρατικῶν συνεργάσθη μὲ μὴ δημοκρατικὰ στοιχεῖα. Ἀλλὰ τὰ μὴ δημοκρατικὰ στοιχεῖα αὐτὰ συνεργαζόμενα μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν δημοκρατικῶν δὲν πράττουσιν οὐδὲν ἄλλο ἢ νὰ ἀκολουθῶσι τὴν αὐτὴν ἰδεολογίαν. Καὶ ὅπως ὁ ἀρχηγὸς τῶν φιλελευθέρων ἐδήλωσεν ἄλλοτε ὅτι θὰ ἐντοιχίσῃ μίαν πλάκα ἐντὸς τῆς αἰθούσης αὐτῆς, ἐν τῇ ὁποίᾳ θὰ ἀναγράφηται ὅτι ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἐξεδιώχθη διότι παρεβίασε τὸ πολίτευμα, διατὶ ἡμεῖς ἄρα δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ εἴπωμεν ὅτι καταργοῦμεν τὸν τίτλον τῶν ἐφημερίδων «Πολιτεία», «Νέα Ἡμέρα», «Καθημερινή», ἵνα ἐρωτῶσιν οἱ ἐπιγενόμενοι διατί δὲν ἐκδίδονται αἱ ἐφημερίδες αὐταὶ καὶ νὰ λαμβάνωσι τὴν ἀπάντησιν ὅτι ἐπρόδωσαν τὴν Ἑλλάδα. Καὶ ἔχομεν πλῆρες τὸ δικαίωμα νὰ φρονῶμεν, ὅπως φρονοῦμεν, ὅτι δηλ. οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν παρεξεκλίνομεν τῆς ἰδεολογίας τοῦ βενιζελισμοῦ ἀφ’ ἧς δὲν θὰ παρεκκλίνωμεν μέχρι τέλους. Λυποῦμαι πολὺ διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἐνταῦθα διὰ νὰ ἀκούσῃ τοὺς λόγους μου, καθόσον θὰ ἤθελον νὰ ἔχωμεν μίαν ἀπάντησιν ἐκ μέρους αὐτοῦ. Ἐλπίζω ὅτι θὰ τὴν ἔχωμεν ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. (Χειροκροτήματα).

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀβραάμ.

§133Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν εἰς τὴν ἀποστολὴν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως περιείχετο καὶ ἡ συνέχισις τοῦ ἔργου τῆς ἐρεύνης τῶν αἰτίων τῆς ἐθνικῆς καταστροφῆς καὶ τῆς τιμωρίας τῶν ὑπευθύνων, ἀσφαλῶς τὸ θέμα τὸ ὑπὸ συζήτησιν θὰ ἠδύνατο νὰ τεθῇ ὑπ’ ὄψιν τῆς Συνελεύσεως ὑπὸ τὴν μορφὴν καὶ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐτέθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐκ Μυτιλήνης. Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι πρὸ τῆς Συνελεύσεως δὲν δύναται νὰ τεθῇ οὕτω τὸ θέμα, διότι τὸ ἔργον τὸ τιμωρὸν τῆς Ἐπαναστάσεως ἐτερματίσθη παρ’ αὐτῆς ταύτης, κλεισθέντος τοῦ κύκλου τῆς τιμωρίας τῶν ὑπευθύνων παρ’ αὐτῆς ταύτης λίαν ἐνωρίς. Θὰ ἠδύνατο νὰ ὑποστηριχθῇ ἄλλως, ὅτι ἡ τιμωρία ἡ ὁποία ἐπεβλήθη εἰς τὸν Τύπον δι’ εὐθύνας ἀναγομένας εἰς τὴν ἐθνικὴν καταστροφήν, αἱ ὁποῖαι ἐὰν ἠλέγχοντο νομικῶς θὰ ἠδύναντο νὰ στηριχθῶσι καὶ εἰς ὡρισμένα ἄρθρα τοῦ Ποινικοῦ Νόμου, συνεπαγόμενα βαρυτάτας ποινὰς διὰ τοὺς ἠθικοὺς αὐτουργοὺς μεγάλων κατὰ τῆς Πατρίδος καὶ κατὰ τῆς κοινωνικῆς καὶ ἐθνικῆς ἁρμονίας καὶ ἀλληλεγγύης ἐγκλημάτων, ἡ τιμωρία, λέγω, ἡ ὁποία ἐπεβλήθη, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν τοῦ αἰτιολογικοῦ τοῦ ἀναγνωσθέντος, εἶναι κωμική. Δυνάμει τοιούτου αἰτιολογικοῦ ἡ τιμωρία τοῦ Τύπου ἐπιβαλλομένη ὅταν ἔπρεπε νὰ ἐπιβληθῇ, ὅταν ἡ Ἐπανάστασις ἤσκει τὸ ἔργον αὐτῆς τὸ τιμωρόν, τὸ ὁποῖον, πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ, ἤσκησε κατὰ τρόπον ἀβασάνιστον καὶ ἀνοργάνωτον, —ἴσως διότι ἔπρεπε νὰ ἀντιμετωπίσῃ ἄλλας περιστάσεις προπαρασκευῆς τοῦ Στρατοῦ καὶ νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ ἔργον αὐτό — βεβαίως θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι αὐστηροτέρα, διότι οὐδεὶς ἀσφαλῶς ἐρευνῶν τὰ αἴτια τῆς καταστροφῆς δὲν θὰ εὕρισκεν ὑπευθύνους καὶ μεταξὺ τῶν κύκλων τῶν δημοσιογραφικῶν, ὅπως εὗρεν ὑπευθύνους ἡ Ἐπανάστασις μεταξὺ τοῦ πολιτικοῦ κόσμου καὶ ὅπως —θὰ εὕρισκε καὶ δὲν εὗρε δυστυχῶς ἢ εὗρε καὶ δὲν ἐτιμώρησεν ἐπαρκῶς ἡ Ἐπανάστασις μεταξὺ τοῦ στρατιωτικοῦ κόσμου. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξετασθῇ ἐκ νέου τὸ ἔργον ἐκεῖνο. Οὐδὲ δυνάμεθα οὐδὲ ἔχομεν τὴν ἁρμοδιότητα νὰ τὸ ἐξετάσωμεν. Ἐφόσον τίθεται τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν μορφὴν ταύτην ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν ἐπιτρέπεται νὰ σεβασθῇ τὴν τιμωρίαν ταύτην, τὴν ὁποίαν ἡ Ἐπανάστασις ἐπέβαλε μὲ αἰτιολογικὸν βαρύτατον ἀναγόμενον εἰς τὸ παρελθόν, ἐνῷ πράγματι ἡ ἀφορμὴ ἀνεφέρετο εἰς τὸ κίνημα, τὸ ὁποῖον — διακηρύσσω καὶ πάλιν τὴν ἀντίληψίν μου — ἐγένετο εἰς προεκλογικὴν περίοδον κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἐπανάστασις εἶχεν ἀποβάλει τὸ ἀπόλυτον, τὸ πλῆρες ἐθνικὸν αὑτῆς κῦρος καὶ εἶχεν ἀποβῆ ἀντικείμενον ἐλέγχου.

§134ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὄχι, ὄχι.

§135Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Σᾶς παρακαλῶ. Παρ’ ὅλων τῶν μερίδων καὶ δι’ ἐκκλήσεως τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἐκλήθη ἡ Ἐπανάστασις νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν Ἀρχήν, διὰ νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Τόπος εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, καὶ δὲν ἀπεχώρησε. Καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ Ἐπανάστασις τιμωροῦσα ὅταν ἐτιμώρησε — ἔχω τὴν ἀντίληψιν αὐτήν, κ. Πρόεδρε, — δὲν ἐτιμώρησε μὲ τὸ ἀπόλυτον κῦρος τῆς ἐκπροσώπου τῆς ἐθνικῆς δικαιοσύνης, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ καταφέρῃ πρὸς ἁπάσας τὰς κατευθύνσεις βαρυτάτην τὴν χεῖρα αὑτῆς, τὴν ὁποίαν ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβοηθήσω καὶ ἐγώ, διὰ νὰ δοκιμάσω ὅμως πικρὰν ἀπογοήτευσιν διότι δὲν εἶδον ταύτην ἑτοίμην νὰ στραφῇ πρὸς ἁπάσας τὰς κατευθύνσεις. Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔννοιαν ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ Συνέλευσις τὴν τιμωρίαν αὐτὴν τὴν ὁποίαν ἐπέβαλεν ἡ Ἐπανάστασις κατὰ τίτλων ἀθώων πρέπει νὰ τὴν θεωρήσῃ ὡς μὴ σοβαρὰν καὶ δὲν ἐπιτρέπεται οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ τὴν ἀφήσῃ κειμένην. (Χειροκροτήματα).

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου.

§137Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Παρ’ ὅλην τὴν ἐπιθυμίαν τὴν ὁποίαν ἔχω νὰ φανῶ ἀρεστὸς εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅπως τερματισθῇ τὸ ταχύτερον ἡ συζήτησις, ἠναγκάσθην νὰ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα κατόπιν τῆς κατηγορίας τὴν ὁποίαν ἐξήνεγκεν ἐναντίον μας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀνεκάλυψεν ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὴν κατιοῦσαν, διότι ἐξεπέσαμεν μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε νὰ δεχθῶμεν τὴν συνεργασίαν στοιχείων ἀναξίων νὰ μετάσχουν τοῦ δημοκρατικοῦ ἀγῶνος. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§138Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν εἶπεν αὐτὸ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§139Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἦσαν αὐταὶ αἱ φράσεις, κ. Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλ’ αὐτὴ ἦτο ἡ ἔννοια. Ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὴν κατιοῦσαν διότι συνεργαζόμεθα μετὰ στοιχείων μὲ τὰ ὁποῖα δὲν ἔπρεπε νὰ συνεργαζώμεθα, ποία εἶναι ἡ ἔννοια;

§140Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Μοῦ ἐπιτρέπετε νὰ δώσω τὴν ἔννοιαν;

§141Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Ὑπουργέ, θὰ ἀπαντήσητε καὶ τότε ἠμπορεῖτε νὰ εἴπητε ὅ,τι θέλετε.

§142Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν θέλω νὰ ἀσχοληθῶ περὶ αὐτοῦ.

§143Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀλλὰ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ ματαιωθῇ τὰ γεῦμά σας.

§144Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Μὴ κάμνετε κατάχρησιν μιᾶς ἀναγγελίας τὴν ὁποίαν ἔκαμα πρὸς τὴν Συνέλευσιν· δὲν εἶναι ὀρθόν. Ὀφείλω, κύριοι, νὰ δώσω τὴν ἑξῆς ἐξήγησιν, ὅτι δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ ἔννοια, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἤθελε νὰ ὑπαινιχθῇ ἢ νὰ ἐννοήσῃ ὅτι ἡ συνεργασία μετὰ γενναίων καὶ ἐντιμοτάτων στοιχείων ἦτο συνεργασία μετὰ στοιχείων ἀναξίων τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠννόησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἦτο τοῦτο: ὅτι ὑπάρχει μία πολιτικὴ παράδοσις ἀφ’ ἑνός, ὑπάρχει ἀφ’ ἑτέρου μία στρατιωτικὴ παράδοσις...

§145ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τοῦ κ. Προέδρου ἡ παράδοσις.

§146Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης)... καὶ ὅτι ἐν τῇ στενῇ συνεργασίᾳ τῶν πολιτικῶν στοιχείων μετὰ τῶν στρατιωτικῶν στοιχείων εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐπηρεασμὸς ἐκ τῶν πρώτων παρὰ τῶν δευτέρων καὶ ὑπενόησεν ὅτι ἐν τῇ κατευθύνσει ὑμῶν δὲν εἶσθε ἀπηλλαγμένος τοῦ ἐπηρεασμοῦ τούτου, ὁ ὁποῖος δὲν ἀποτελεῖ κατάκρισιν, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ τιμὴν διὰ τὰ στρατιωτικὰ στοιχεῖα, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος διὰ τὰ πολιτικὰ στοιχεῖα εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποτελῇ ἐλάττωσιν πολιτικήν.

§147Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θὰ ηὐχόμην ὅλαι αἱ κατηγορίαι αἱ ἐναντίον μου νὰ εἶχον τὴν ἀξίαν αὐτῆς τῆς κατηγορίας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ θεωρήσω πάντοτε τιμήν μου ὅτι αἱ περιστάσεις τὸ ἔφεραν νὰ συνεργασθῶ εἰς ἕνα τόσον ὑψηλὸν καὶ ἐθνικὸν ἀγῶνα μετ’ ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι, ἀφοῦ ἀφιέρωσαν ὅλον τὸν βίον των διὰ νὰ ὑπερασπίσουν τὰ ἐθνικὰ δίκαια, παρῄτησαν τὸν στρατιωτικὸν μανδύαν καὶ ἀπεδύθησαν ὡς οἱ τελευταῖοι τῶν πολιτῶν εἰς τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα. Καὶ θαυμάζω τῇ ἀληθείᾳ πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἔχει τόσην εὐαισθησίαν διὰ τοὺς περιορισμὸς τῆς ἐλευθεροτυπίας οἱ ὁποῖοι εἰς τὸ παρελθὸν ἐπεβλήθησαν, δὲν θίγεται ἀπὸ τὴν ἰδέαν τὴν ὁποίαν ἐκφέρει, ὅτι οἱ στρατιωτικοί, διότι ὑπῆρξαν στρατιωτικοί, δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ εἶναι πολιτικοί, νὰ εἶναι δημοκρατικοί.

§148Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ποῖος τὸ εἶπεν;

§149Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτοὶ τὸ λέγουν.

§150ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὑπάρχουσι καὶ εἰς τὴν ἄλλην πτέρυγα ἀξιωματικοὶ τῆς αὐτῆς περιωπῆς.

§151Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπειδὴ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης θέλει νὰ ἀποδώσῃ τὴν ἰδικήν του ἑρμηνείαν εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τῷ εἴπω ὅτι δὲν εἶναι οἱ στρατιωτικοὶ οἱ ὁποῖοι ἐπέδρασαν εἰς τὸν καθορισμὸν τῆς πολιτικῆς ἡμῶν, ἀλλ’ εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι καθωρίσαμεν τὴν πολιτικὴν ταύτην καὶ εἶναι οἱ στρατιωτικοὶ οἱ ὁποῖοι ἦλθον συνεπίκουροι καὶ βοηθοὶ εἰς αὐτὸν τὸν ἀγῶνα τὸν ὑψηλὸν καὶ ἠθικόν.

§152Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Αὐτὸ ἀποτελεῖ διαφοράν.

§153Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν σᾶς ἀποκρύπτω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι μὲ παραξενεύει ἡ ὑπερβολὴ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ψηφίσματος. Ἀνέμενον ὅπως μία ἀπὸ τὰς πρώτας πράξεις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἡ ὑποβολὴ ψηφίσματος διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐκυροῦντο αἱ πράξεις τῆς Ἐπαναστάσεως, δηλαδὴ θὰ περιεβάλλοντο τὸν συντακτικὸν τύπον αἱ πράξεις αἱ ἔχουσαι συνταγματικὴν ἔννοιαν καὶ θὰ περιεβάλλοντο νομοθετικὸν κῦρος αἱ πράξεις αἱ ἔχουσαι νομοθετικὴν ἔννοιαν.

§154Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι περιττὴ ἡ τοιαύτη κύρωσις.

§155Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν θὰ μοὶ ἀντιταχθῇ, ὅπως ἀντιτάσσει τώρα ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι εἶναι περιττὴ ἡ τοιαύτη κύρωσις, διότι de facto ἰσχύουν αἱ πράξεις τῆς Ἐπαναστάσεως, δὲν θὰ μοὶ ἀντιταχθῇ, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι ἐνέργεια καταβάλλεται ὅπως αἱ πράξεις αὐταὶ ἀκυρωθοῦν εἰς τὸ μέλλον, ὅπως παρετήρησα πρότερον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι αἱ ἐνέργειαι αὐταὶ δὲν ἔχουσιν οὐδένα σκοπὸν παρὰ νὰ διαιωνίσωσι τὰ μίση καὶ τὰ πάθη.

§156Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὑπάρχει τι μὴ ἀκυρώσιμον εἰς τὸν κόσμον;

§157Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπάρχει καὶ τὸ εἴδετε. Ὅταν ὑπάρχῃ μία συντακτικὴ πρᾶξις τῆς Συνελεύσεως, ἡ ἀκύρωσις αὐτῆς δὲν δύναται νὰ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον προγράμματος εἰς τὸ μέλλον. Θὰ ἔχωμεν ἐκλογὰς Νομοθετικοῦ Σώματος καὶ κατ’ αὐτὰς δὲν θὰ δύναται νὰ γίνῃ λόγος περὶ πράξεων τοιούτων. Δι’ αὐτό, διὰ νὰ παύσῃ πᾶσα ἀμφιβολία περὶ τοῦ κύρους τῶν πράξεων τῆς Ἐπαναστάσεως, ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις ὡς πρῶτον ψήφισμα νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ψήφισμα κυροῦν τὰς πράξεις τῆς Ἐπαναστάσεως. Τοῦτο δὲ καὶ δι’ ἕνα ἄλλον λόγον, διὰ τὸν λόγον τῆς δικαιώσεως τῆς Ἐπαναστάσεως. Διεχειρίσθη ἐπαναστατικῷ δικαίῳ ἡ Ἐπανάστασις καὶ συντακτικὴν καὶ νομοθετικὴν ἐξουσίαν καὶ ὡμολογήσαμεν ὅτι ἔσωσε τὴν Ἑλλάδα. Νομίζω ὅτι εἶναι δικαία ἡ ἀξίωσις τῶν διαχειρισθέντων τὴν ἐπαναστατικὴν ἐξουσίαν ὅπως ἀπὸ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Λαοῦ, εἰς τοὺς ὁποίους παρέδωσαν τὴν ἐξουσίαν, μάθωσιν ἂν αἱ ἐνέργειαί των ἐγκρίνονται ἢ δὲν ἐγκρίνονται. Τοῦτο βεβαίως δὲν ἐμποδίζει, ἐὰν ὑπάρχουν πράξεις αἱ ὁποῖαι χρήζουσι τροποποιήσεως ἢ καταργήσεως, ὅπως ἡ Συνέλευσις καὶ ὡς Σῶμα Συντακτικὸν καὶ ὡς Σῶμα Νομοθετικὸν τροποποιήσῃ ἢ ἀκυρώσῃ τὰς πράξεις αὐτῆς. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶναι στοιχειώδης ὑποχρέωσις τῆς Συνελεύσεως νὰ ἐκφέρῃ ἀπόφασιν γενικὴν ἐπὶ τῶν πράξεων τῆς Ἐπαναστάσεως. Δὲν εἶναι δὲ ἀρκετὴ ἡ δικαίωσις ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τὴν πρώτην συνεδρίασιν τῆς Συνελεύσεως καὶ κατ’ ἄλλην συνεδρίασιν, καθ’ ἣν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔκαμε τὰς προγραμματικάς του δηλώσεις. Διότι αἱ δηλώσεις αὗται δὲν ἀποτελοῦν ἀπόφασιν τῆς Συνελεύσεως.

§158Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι δηλώσεις τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων.

§159Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπαναλαμβάνω, κ. Ὑπουργέ, ὅτι δὲν ἀποτελεῖ ἐπαρκῆ δικαίωσιν ἡ δήλωσις αὕτη. Ἐνθυμεῖσθε ἐπὶ πλέον ὅτι ὑπεσχέθημεν ὄχι μόνον ἀναγνώρισιν τῶν πράξεων τῆς Ἐπαναστάσεως ἀλλὰ καὶ οὐσιαστικωτέραν ἐκδήλωσιν τῆς πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν ἐκτιμήσεως τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ Ἔθνους. Ἀντὶ τούτων ὑποβάλλεται...

§160ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Γονατᾶς συνεφώνει.

§161Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι θλιβερὸν τὸ φαινόμενον. Ἡ πρότασις τοῦ κ. πρώην Πρωθυπουργοῦ ὑπεβλήθη ἀπὸ φόβον. Ὁ κ. Γονατᾶς ἐδικαιολόγησε τὴν πρότασίν του διότι δὲν ἤθελε νὰ φαίνηται ὅτι ἡ Κυβέρνησίς του ἐστρέφετο κατὰ τῆς ἐλευθεροτυπίας. Δὲν εἶχεν οὐδένα ἄλλον λόγον ἡ πρότασίς του παρὰ νὰ μὴ θιχθῇ ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις ἐκ τῆς ἀποδοχῆς τοῦ ψηφίσματος τῆς Κυβερνήσεως.

§162Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἡ Κυβέρνησις εἶναι πρόθυμος νὰ ἀναγνωρίσῃ διὰ ψηφίσματος τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως.

§163Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Χαίρω πολὺ δι’ αὐτό. Ἡ Ἐπανάστασις ἔκαμε πολλὰς πράξεις ἐπαναστατικάς. Χάρις εἰς τὰς πράξεις αὐτὰς καὶ ὁ Στρατὸς ἐδημιουργήθη καὶ ἡ Συνέλευσις εὑρίσκεται ἐνταῦθα καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐσχηματίσθη. Δὲν ἠμπορεῖτε, συνεχισταὶ σεῖς τοῦ ἔργου τῆς Ἐπαναστάσεως, νὰ λέγητε ἀνεπισήμως ὅτι ἐγκρίνετε ἁπλῶς τὸ ἔργον αὐτῆς. Ἀντὶ λοιπὸν τοῦ γενικοῦ κυρωτικοῦ ψηφίσματος, τὸ ὁποῖον πρῶτον ἔπρεπε νὰ εἰσηγηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ὑπεβλήθη τὸ ὑπὸ συζήτησιν ψήφισμα, διὰ τοῦ ὁποίου ἀκυροῦται ἡ ἐπαναστατικὴ ἀπόφασις τῆς παύσεως ὡρισμένων ἐφημερίδων. Παρέχεται δὲ ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἡ μὲν Ἐπανάστασις κατ’ ἐπιείκειαν δὲν κρίνεται, οἱ ἀδικούμενοι δὲ καὶ οἱ ἀποκαθιστάμενοι σήμερον εἶναι οἱ ἐργάται τοῦ Τύπου, εἶναι αἱ ἐφημερίδες, αἱ ὁποῖαι εἶχον παυθῆ. Δὲν εἶμαι ἐγὼ βέβαια, κ. συνάδελφοι, ὁ ὁποῖος θὰ ὑποτιμήσω καὶ τὴν ἀξίαν τοῦ Τύπου καὶ τὴν σημασίαν τῆς ἐλευθεροτυπίας. Τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα τὸν κάμνω καὶ διὰ τοῦ λόγου καὶ διὰ τοῦ Τύπου καὶ ἔχω πικρὰν πεῖραν τῶν παραβιάσεων ἐκ μέρους τῆς κυβερνητικῆς καὶ δικαστικῆς ἐξουσίας τῶν ἀρχῶν τῆς ἐλευθεροτυπίας (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Γνωρίζω, ὅσον καὶ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ δημόσιος βίος χωρὶς ἀπόλυτον ἐλευθεροτυπίαν. Ἐὰν πολιτικὴ εἶναι ἡ δημιουργία δημοσίας γνώμης καὶ ἡ δι’ αὐτῆς δημιουργία πολιτικῶν καταστάσεων τὴν λειτουργίαν αὐτὴν τὴν ἀσκεῖ ὁ Τύπος εἰς ὄχι ὀλιγώτερον βαθμὸν παρ’ ὅσον τὴν ἀσκεῖ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία. Δὲν δύναται νὰ νοηθῇ ὕπαρξις πολιτικῶν κομμάτων ἢ πολιτικῆς ζωῆς, ἐπαναλαμβάνω, χωρὶς ἀπόλυτον ἐλευθεροτυπίαν Ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι μία μερὶς τοῦ Ἑλληνικοῦ Τύπου κατὰ τὴν τελευταίαν περίοδον ὑπερέβη κάθε ὅριον ἀνοχῆς κακοποιῶν προθέσεων καθ’ ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους. Δὲν θὰ ὑποστηρίξω ὅτι ὅλαι αἱ ἐφημερίδες αἱ ὁποῖαι ὑπεστήριξαν τὴν ἀντίθετον πολιτικήν, ἰδίως πρὸ τοῦ 1920, εἶναι ἄξιαι τιμωρίας ἢ καταδιώξεως, ὅτι ὁ διὰ τοῦ Τύπου ἀγὼν τῶν ἀντιθέτων πρὸς ἡμᾶς ἰδεῶν, ὁ ἀγὼν μάλιστα ὁ ὁποῖος τῷ 1920 ἔτυχε καὶ τῆς λαϊκῆς ἐγκρίσεως εἶναι ἄξιος καταδιώξεως καὶ καταδίκης. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Πρόκειται περὶ ὑπερβασιῶν, ὅπως εἶπον, αἱ ὁποῖαι δὲν προδίδουν διαφορὰν ἀντιλήψεων, ἀλλὰ φανερώνουν πεπωρωμένην συνείδησιν ὁδηγοῦσαν τὸν Τόπον εἰς τὴν καταστροφὴν εἴτε χάριν ἰδιοτελείας εἴτε χάριν κομματικῶν βλέψεων. Γνωρίζετε ὅτι ὑπῆρξεν ἐφημερὶς τῆς ὁποίας ὁ διευθυντὴς — εἶναι τοῦτο δημόσιον μυστικὸν — ἀνήγειρεν ἕκαστον ὄροφον τῆς οἰκίας του μὲ τὰ χρήματα ξένων προπαγανδῶν. Γνωρίζετε ὅτι ὑπῆρξεν ἄλλη ἐφημερίς, ἡ ὁποία ἠξίωσεν ὅπως ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀναλάβῃ τὴν ἠθικὴν εὐθύνην τῆς ἀποπείρας δολοφονίας κατὰ τοῦ σημερινοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ὑπῆρξε μία ἐφημερὶς ἡ ὁποία διαρκῶς ὤθει εἰς ἀποσύνθεσιν τὸν Στρατὸν καὶ ἄλλη ἡ ὁποία ἠρέθιζε τοὺς πολίτας καὶ τοὺς παρώτρυνεν ὅπως διαπράττουν ἐγκληματικὰς πράξεις. Ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως ἐναντίον ὡρισμένων ἐφημερίδων ἔχει ὁμολογουμένως τὸ τρωτὸν ὅτι ἔγινε πολὺ ἀργά. Ἡ κυρία εὐθύνη τῶν ἐφημερίδων, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ ἐπισύρῃ τὴν καταδίωξιν αὐτῶν, στρέφεται εἰς τὴν συμπεριφορὰν αὐτῶν, ἡ ὁποία συνετέλεσεν εἰς τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφήν. Καὶ εἰς τοῦτο εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος μὲ τὸν κ. Κούνδουρον, τὸν ὁποῖον ὅμως διαφεύγει ἕν γεγονός, ὅτι ἂν ἐβράδυνεν ἡ καταδίκη τῶν ἐφημερίδων καὶ ἂν ἐλήφθη αὕτη κατόπιν τῆς τελευταίας ἀντεπαναστάσεως, αἱ τελευταῖαι πράξεις τοῦ Τύπου ἦσαν ἡ τελευταία σταγὼν ἡ ὁποία ἔκαμε νὰ ὑπερεκχειλίσῃ τὸ ποτήριον. Αἱ βαθύτεραι αἰτίαι αἱ ὁποῖαι ὡδήγησαν τὴν Ἐπανάστασιν, καὶ περὶ τούτου εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος, οἱ κύριοι λόγοι οἱ ὁποῖοι ὤθησαν τὴν Ἐπανάστασιν νὰ λάβῃ τὴν αὐστηρὰν αὐτὴν ἀπόφασιν ἦσαν αἱ πράξεις τοῦ Τύπου τούτου κυρίως κατὰ τὴν περίοδον τὴν προεπαναστατικήν. Προκειμένου δὲ νὰ κριθῇ ἡ ἀπόφασίς της σήμερον δὲν πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἂν βραδέως ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις. Τὴν Ἐπανάστασιν, κύριοι, τὴν ἀντιλαμβανόμεθα πρὸ παντὸς ὡς ἐνέργειαν λαϊκήν, ἀποβλέπουσαν εἰς τὴν ἐξυγίανσιν καὶ τὴν δημιουργίαν τοῦ ἠθικοῦ φρονήματος. Ἤμην καὶ εἶμαι, κ. συνάδελφοι, ἐναντίον τῶν φυλακίσεων διὰ λόγους πολιτικοὺς καὶ ἐναντίον φυσικὰ τῶν βαρυτάτων ποινῶν καὶ θὰ ἐθεώρουν ἐπαρκὲς διὰ τοὺς σκοποὺς τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐὰν αὐτὴ περιωρίζετο εἰς ποινὰς περιεχούσας ἔκπτωσιν θέσεων ἢ ἄλλους περιορισμοὺς καθιστῶντας ἀκινδύνους τοὺς ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι τόσον ἐπιβλαβῶς ἔδρασαν εἰς τὸν Τόπον αὐτόν, ἢ καὶ ποινὰς ἐχούσας μόνον ἠθικὴν σημασίαν.

§164Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Ποῖαι εἶναι αὐταὶ αἱ ποιναί;

§165Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ἡ ποινὴ τῆς καταργήσεως τῶν ἐφημερίδων, ἡ στέρησις τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων καὶ ἄλλαι.

§166Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Δὲν ἔχετε δίκαιον.

§167Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁμιλεῖτε ὡς δικηγόρος παραμένοντες ἐδῶ, κ. Ἀβραάμ, ἔχω τὴν ἐλπίδα ὅτι θὰ γίνητε γρήγορα πολιτικός. Καὶ διὰ τοῦτο δὲν θὰ εἶχον καμμίαν ἀντίρρησιν, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀπήλλασσε πάσης καταδιώξεως τοὺς δημοσιογράφους οἱ ὁποῖοι σήμερον εὑρίσκονται ὑπὸ διωγμόν, ἐνῷ δὲν ἠμπορῶ νὰ εἶμαι σύμφωνος διὰ τὴν καθολικὴν κατάργησιν τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως, καὶ λέγω καθολικήν, διότι τὸ ἄλλο ἐλάττωμα τῆς ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως εἶναι ὅτι μὲ τὸ αὐτὸ μέτρον ἔκρινεν ὅλας τὰς ἀντιθέτους ἐφημερίδας, καὶ ἐκείνας δηλαδὴ αἱ ὁποῖαι συνεχῶς εἶχον ἐπιδείξει πεπωρωμένην συνείδησιν ἐκ προθέσεως καὶ ἐν γνώσει τῆς ἀπειλουμένης καταστροφῆς τοῦ Ἔθνους καὶ ἐκείνας αἱ ὁποῖαι ἐπὶ τέλους ἠμποροῦν νὰ ἐπικαλεσθοῦν ἀντίθετον ἀντίληψιν ἀπὸ τὴν ἰδικήν μας. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἡ διάκρισις αὕτη καθ’ οἱονδήποτε τρόπον, ἡμεῖς δὲν θὰ εἴχομεν ἀντίρρησιν. Δὲν θὰ εἴχομεν ἀντίρρησιν ὅπως ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τοῦ στίγματος τοῦ ἠθικοῦ αἱ βασιλόφρονες ἐφημερίδες, αἱ ὁποῖαι, ἐπαναλαμβάνω, δύνανται νὰ ἐπικαλεσθοῦν διάφορον ἀντίληψιν ἀπὸ τὴν ἰδικήν μας. Καὶ λέγω τοῦ ἠθικοῦ στίγματος διότι ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως ἔχει μόνον ἠθικὴν ἀξίαν. Αἱ παυθεῖσαι ἐφημερίδες, ἂν ὄχι ὅλαι, αἱ περισσότεραι, ἐκδίδονται ὑπὸ ἄλλο ὄνομα, ἐκδίδονται ὑπὸ τῶν αὐτῶν προσώπων καὶ ἀναγινώσκονται πάλιν ἀπὸ τὴν αὐτὴν πελατείαν. Ἐκεῖναι δὲ αἱ ὁποῖαι δὲν ἐξεδόθησαν ἀκόμη δὲν ἐξεδόθησαν ὑπὸ ἄλλον, ἐννοεῖται, τίτλον, μόνον καὶ μόνον διότι ὑπολογίζουν ὅτι ἡ πελατεία δὲν θὰ εἶναι ἐπαρκὴς διὰ νὰ τὰς στηρίξῃ. Ὁ μόνος λόγος ὁ ὁποῖος μᾶς ἀναγκάζει νὰ ἀντιτασσώμεθα κατὰ τοῦ ψηφίσματος εἶναι ὁ λόγος τῆς ἠθικῆς διαπαιδαγωγήσεως τοῦ Τύπου. Ὑπάρχουν καὶ μερικὰ ὅρια ἀθεμίτων πράξεων τὰ ὁποῖα ὅταν ὑπερβαθοῦν, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ συγγνώμη. Πρέπει τέλος πάντων νὰ τονισθῇ ὅτι πολιτικὴ ἐλευθερία καὶ ὁμαλὸς πολιτικὸς βίος δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξουν ὅταν τοιαύτη τῆς ἐλευθεροτυπίας γίνηται χρῆσις. Ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως προεβλήθη τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον αὕτη ἐπιδιώκει τὴν ἀκύρωσιν τῆς ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως δὲν εἶναι ἡ συμφιλίωσις, ὡς ὑπετέθη, ἀλλ’ εἶναι λόγος τυπικός, εἶναι ἡ ἀντίληψις ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ ἐκτελῆται ἡ ἐπαναστατικὴ ἀπόφασις ὡς ἀντικειμένη εἰς θεμελιώδεις συνταγματικὰς διατάξεις περὶ ἐλευθεροτυπίας. Εἶχον τὴν τιμὴν νὰ παρατηρήσω πόσον ἐπικίνδυνον εἶναι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο καὶ λιποῦμαι διότι αἱ ἀντιρρήσεις μου εἶχον ὡς συνέπειαν τὴν ἀδιαθεσίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ τὸ ἐπιχείρημα εἶναι ἀκλόνητον. Ἐὰν αὐτὴ ἡ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προβαλλομένη ἀρχὴ ἰσχύσῃ, ἐὰν δηλαδὴ πρέπῃ νὰ ἀκυρωθοῦν αἱ ἐπαναστατικαὶ πράξεις ὅσαι ἐξ αὐτῶν δὲν συμβιβάζονται μὲ θεμελιώδεις συνταγματικὰς διατάξεις, εἶναι πολλαὶ ἄλλαι ἐπαναστατικαὶ πράξεις αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ ἀκυρωθοῦν. Καὶ μία ἐξ αὐτῶν, ὡς εἶπον, εἶναι ἡ πρᾶξις ἡ ἐπαναστατικὴ διὰ τῆς ὁποίας συνεστήθη τὸ ἔκτακτον δικαστήριον τὸ ὁποῖον ἐδίκασε τοὺς ὑπαιτίους τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς. Ἀλλ’ εἶναι δυνατόν, ἐπαναλαμβάνω, νὰ καταλήξωμεν εἰς αὐτὸ τὸ συμπέρασμα; Βεβαίως ὄχι. Δὲν δυνάμεθα νὰ καταλήξωμεν, διότι αἱ ἐπαναστατικαὶ πράξεις τὰς ὁποίας καλεῖται νὰ κυρώσῃ ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις εἶναι ὑπεράνω τοῦ ὑπάρχοντος κανονικοῦ δικαίου, τὸ ὁποῖον καὶ μόνον ἔχει ὑπ’ ὄψει του ὁ φίλος μου πληρεξούσιος Λοκρίδος, εἶναι ὑπεράνω τοῦ κανονικοῦ δικαίου, τὸ ὁποῖον θέλομεν νὰ ἰσχύῃ. Δὲν ὑπάρχει δὲ καμμία ἀναίρεσις τῆς ἐλευθεροτυπίας, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ νὰ ἰσχύῃ ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως.

§168ΣΠ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Θὰ περιληφθῇ ἡ ἀπαγόρευσις τῆς ἐκδόσεως εἰς τὸ Σύνταγμα;

§169Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ σεῖς, κύριε συνάδελφε, ἐξετάζετε ὡς δικηγόρος τὸ ζήτημα. Ἔχω ὅμως τὴν πεποίθησιν ὅτι παραμένοντες ἐδῶ θὰ ἐξελιχθῆτε γρήγορα εἰς πολιτικόν.

§170Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ἀποτελεῖ δικηγορικὴν ἀντίληψιν.

§171Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀποτελεῖ.

§172Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Περὶ διατυπώσεως συνταγματικῆς ἀρχῆς πρόκειται. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Παρνασσίδος συνάδελφος ἐρωτῶν ὑμᾶς ἂν ἔχετε σκοπὸν νὰ διατυπώσητε ταῦτα εἰς τὸ Σύνταγμα...

§173Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θὰ ἀπαντήσω εἰς αὐτό.

§174Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης).... ἐπέδειξε μόνον πολιτικόν, δὲν ἐπέδειξε δικηγορικὸν πνεῦμα.

§175Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Θὰ ἀπαντήσω καὶ ἐγώ.

§176Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ τέως ἐν δημοκρατίᾳ συνάδελφός μας κ. Κρεμεζῆς...

§177Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Κάμνετε λάθος· σεῖς εἶσθε τέως δημοκράται.

§178Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν χωροῦν αὐτὰ σὲ μένα· γνωριζόμεθα. (Θόρυβος).

§179Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Πολὺ καλὰ μάλιστα.

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ λείψουν αἱ διακοπαί.

§181Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν ἀποτελεῖ κανένα περιορισμὸν τῆς ἐλευθεροτυπίας. Οὔτε εἰς κανένα, οὔτε φυσικὰ εἰς τοὺς διευθυντὰς καὶ τοὺς συντάκτας τῶν παυθεισῶν ἐφημερίδων, ἀπαγορεύεται νὰ ἐκφράζουν ἐλευθέρως τοὺς στοχασμούς των. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἀπαγορεύεται εἶναι αἱ ἐκδιδόμεναι ἐφημερίδες νὰ ἔχουν ὡρισμένους τίτλους. Τοῦτο δὲν ὑπάρχει καμμία ἀνάγκη νὰ περιληφθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Εἶναι μία πρᾶξις τῆς Ἐπαναστάσεως ἔχουσα ἠθικὴν καὶ μόνον ἀξίαν. Ἰδοὺ ἡ ἀπάντησις.

§182Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Μετὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ Συντάγματος θὰ ἐξακολουθῇ ἰσχύουσα ἡ ἀπαγόρευσις;

§183Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μάλιστα, κύριε Ὑπουργέ. Ὅπως ἀντιστρόφως δίκαια τιμητικά, προνομιακά, θεσπισθέντα ἀπὸ Συνελεύσεις δὲν ἀναιροῦν τὴν ἔννοιαν τῆς ἰσοπολιτείας, καθ’ ὅμοιον τρόπον, κατὰ μείζονα μάλιστα λόγον, δὲν ὑπάρχει περιορισμὸς τῆς ἐλευθεροτυπίας· καὶ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀποκαλέσω δικολαβισμὸν τὸν ἰσχυρισμὸν ὅτι ὑπάρχει περιορισμὸς τῆς ἐλευθεροτυπίας ἐκ τοῦ γεγονότος καὶ μόνου ὅτι ἀπαγορεύονται ὡρισμένοι τίτλοι ἐφημερίδων. Καὶ ἔγινε τοῦτο διὰ μόνον τὸν λόγον, νὰ μείνῃ ὡς παράδειγμα ὅτι, ὅταν ὑπῆρξαν ἐφημερίδες αἱ ὁποῖαι ὤθησαν εἰς τοιαύτην καταστροφὴν τὸν Τόπον, ἐξηγέρθη ἡ κοινὴ συνείδησις καὶ διὰ παραδειγματισμὸν ἀπηγόρευσε τὴν χρῆσιν τῶν τίτλων αὐτῶν. Νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι δὲν εἶναι μεγάλη ἡ τιμωρία, ἀλλὰ τέλος πάντων εἶναι κάτι. Διότι, ἐὰν θελήσωμεν ν’ ἀκολουθήσωμεν αὐτὸν τὸν δρόμον τῆς συμφιλιώσεως, ὅπως τὴν ἐννοεῖ ἡ Κυβέρνησις διότι, ὅσον καὶ ἂν ἰσχυρίζηται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἡ ἰδέα τῆς συμφιλιώσεως, ὅπως αὐτὸς τὴν ἐννοεῖ, ἐκείνη ἡ ὁποία τὸν παρεκίνησε νὰ ὑποβάλῃ τὸ ψήφισμά του, ἐγὼ εἶμαι πεπεισμένος, αὐτὴ δὲ εἶναι ἡ προσωπική μου πεποίθησις, ὅτι αἱ σκέψεις αἱ ὁποῖαι ἐκυριάρχησαν εἰς ὅλας τὰς συμφιλιωτικὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι τὸν παρεκίνησαν νὰ ὑποβάλῃ τὸ ψήφισμά του—ἄν, λέγω, αὐτὸν τὸν δρόμον ἀκολουθήσωμεν, σιγὰ–σιγὰ θὰ παρασκευάσωμεν τὴν κοινὴν συνείδησιν εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅπως τὰ πάντα συγχωρηθοῦν καὶ τὰ πάντα ἀποκατασταθοῦν καὶ Δυναστεῖαι καὶ Θρόνοι. Γνωρίζω, κύριοι συνάδελφοι, πόσον ἐπιζήμιον ἠμπορεῖ νὰ εἶναι τὸ νὰ καταφέρηται κανεὶς ὅπως ἐγὼ κατὰ τοῦ ψηφίσματος, δεδομένου ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν ὅτι θὰ γίνῃ δεκτὸν τὸ ψήφισμα καὶ κατὰ συνέπειαν θὰ ἐπανεκδοθοῦν αἱ ἐφημερίδες. Ἀλλ’ ἐγὼ ἀδιαφορῶ διὰ τὰς ἐπιζημίους αὐτὰς συνεπείας. Νομίζω ὅτι ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ εἴπω τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ ἐκφράσω ὅ,τι εἰς τὴν συνείδησίν μου ἔχω καὶ εἶναι τοῦτο ἡ πεποίθησις ὅτι πρέπει νὰ δώσωμεν ἕνα ἀνώτερον ἠθικὸν τόνον καὶ εἰς τὰς ἐργασίας μας καὶ ἐν γένει εἰς τὴν ἐπαναστατικὴν περίοδον εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα. Δυστυχῶς ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως δὲν βλέπω τίποτε ἄλλο παρὰ μίαν προσπάθειαν ὅπως καταπνιγῇ τὸ ἐπαναστατικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον καὶ τὴν Ἑλλάδα ἔσωσε καὶ τὴν Κυβέρνησιν ἔφερεν ἐπὶ τῶν ἑδωλίων αὐτῆς. (Χειροκροτήματα).

§184Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν θὰ ἦτο κανεὶς ἐδῶ.

§185ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Δὲν συμφωνοῦμεν μὲ τὰς ἀπόψεις αὐτάς.

§186Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁμιλήσατε καὶ ἀναπτύξατε τὰς ἀπόψεις σας.

§187Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἐπειδὴ ὁμιλεῖτε περὶ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ εἴμεθα ἐπαναστατικοὶ παράγοντες.

§188Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ δὲν ὁμιλῶ ἐν ὀνόματι τῆς Ἐπαναστάσεως τῆς στρατιωτικῆς· ἐγὼ νομίζω ὅτι ἡ Ἐπανάστασις εἶναι πολὺ εὐρυτέρα καὶ εἷς συντελεστής, ὁ τελευταῖος ἔστω, τῆς εὐρυτέρας Ἐπαναστάσεως, τῆς ψυχικῆς καὶ πνευματικῆς, νομίζω ὅτι εἶμαι καὶ ἐγὼ καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῶ ἐν ὀνόματι αὐτῆς. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατηγόρησε τὰς ἀντιλήψεις μας ὡς ἀντιδημοκρατικάς. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι αἱ Δημοκρατίαι δὲν στηρίζονται μὲ προσωπικὰς συνεννοήσεις, αἱ ὁποῖαι παρέχουν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἀποβλέπουν εἰς συμφιλίωσιν ὡρισμένων καὶ μόνον προσώπων καὶ εἰς τὴν ἐλάττωσιν τοῦ μίσους καὶ τῆς ἀντιπαθείας ἐναντίον ὑμῶν· ἀλλ’ αἱ Δημοκρατίαι στηρίζονται εἰς τὴν ἐμπέδωσιν ἠθικοῦ φρονήματος. Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἰς τὰς Δημοκρατίας δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἀνεκταὶ προσωπικαὶ ἐπιβολαί, αἱ ὁποῖαι καταπιέζουν τὴν σκέψιν καὶ τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ. Πρέπει δὲ νὰ γνωρίζῃ ὅτι ἡ δημοκρατικὴ κίνησις δὲν στρέφεται μόνον κατὰ τῆς Δυναστείας καὶ τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, ἀλλὰ στρέφεται καὶ κατὰ πάσης ἐπιβολῆς ἡ ὁποία αὐταρχικῶς ἐννοεῖ νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὸν Τόπον. (Χειροκροτήματα).

§189Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριοι πληρεξούσιοι, πρὶν εἰσέλθω εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, νὰ προβῶ εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν μιᾶς παλαιοτέρας μου ληψοδοσίας. Μὲ κατέκρινεν εἰς προγενεστέραν συνεδρίασιν ὁ τέως συμπολίτης μου καὶ νῦν πληρεξούσιος Βονίτσης κ. Καρασεβδᾶς....

§190Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Παρακαλῶ. Δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν ἡ συζήτησις ἡ σημερινὴ μὲ τὰ λεχθέντα ὑπ’ ἐμοῦ εἰς ἄλλην συνεδρίασιν. Ἦσθε παρών, ἠδύνασθε νὰ ἀπαντήσητε ἀμέσως. Ἐχρειάσθητε 10 ἡμέρας νὰ παρασκευασθῆτε διὰ νὰ ἀπαντήσητε;

§191Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης).... Μὲ κατέκρινεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Βονίτσης, καθ’ ἣν στιγμὴν πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἤμην ἀπὼν ἐκ τῆς αἰθούσης, ὅτι διὰ τῶν ἐπικρίσεών μου ἐναντίον προεκλογικῶν τινων μέτρων τῆς Κυβερνήσεως διηυκόλυνα τὴν ἔκρηξιν τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος. Καθὼς γνωρίζετε, ἡ Ἐπανάστασις εἶχεν ἀποφασίσει καὶ μετὰ τὴν προκήρυξιν τῶν ἐκλογῶν νὰ διατηρήσῃ ἐν ἰσχύϊ περιορισμούς τινας τῆς ἐλευθερίας τοῦ Τύπου καὶ τὸν Στρατιωτικὸν Νόμον. Πρόκειται, ὡς βλέπετε, περὶ περιορισμῶν τοῦ Τύπου καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ σχέσις μὲ τὸ σημερινὸν ζήτημα. Εὐθὺς ὡς περιῆλθεν εἰς γνῶσίν μου ἡ ἀπόφασις αὕτη τῆς Ἐπαναστάσεως ἔσπευσα νὰ ἀπευθύνω διὰ τοῦ Τύπου σύντομον μὲν ἀλλ’ ἐντονωτάτην διαμαρτυρίαν, ἀποτέλεσμα τῆς ὁποίας ὑπῆρξεν ἡ ἄμεσος ἄρσις τῶν περιορισμῶν. Ἐπηκολούθησεν ἡ γνωστὴ καὶ ἄμετρος ἐκείνη ἐκστρατεία τῶν δημοσιογραφικῶν ὀργάνων τῆς ἀντιθέσεως, ἡ ὁποία προηγήθη τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, κατὰ 8 μόνον ἡμέρας. Ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, κύριοι, ποία ὑπῆρξεν ἡ ἔκτασις καὶ ἡ εὐρύτης τῆς ἀνατρεπτικῆς ἐκείνης ἀποπείρας, ἡ ὁποία εἶχεν ἐξαπλώσει τοὺς πλοκάμους της εἰς ὅλα σχεδὸν τὰ τμήματα τῆς Χώρας, θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ φαντασθῶμεν ὅτι ἡ παρασκευὴ καὶ ἡ ὀργάνωσις αὐτῆς συνεπληρώθη ἐντὸς 3 καὶ μόνον ἡμερῶν. Ἀλλὰ φαντάζεσθε ὅτι ἡ διαμαρτυρία μου δὲν εἶχε καμμίαν σχέσιν μὲ τὸ κίνημα; Ἀναμφιβόλως εἶχε καὶ εἶχε ταύτην: ὅτι ἡ ἄρσις τῶν περιοριστικῶν μέτρων ἀφήρεσεν ἀπὸ τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος τὴν μόνην εὔλογον πρόφασιν τὴν ὁποίαν θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπικαλεσθῇ καὶ εἰς τὴν ἔσω καὶ εἰς τὴν ἔξω δημοσίαν γνώμην. Διότι θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπικαλεσθῇ καὶ πρὶν καὶ σήμερον ὅτι τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα ἀπέβλεπεν εἰς ἕνα σκοπόν, ν’ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἕνα πραγματικὸν ζυγόν, ν’ ἀφαιρέσῃ ἀπ’ αὐτοῦ τὸ φίμωτρον τὸ ὁποῖον ἠθέλησεν ἡ Ἐπανάστασις νὰ ἐπιβάλῃ εἰς αὐτὸν καὶ κατὰ τὸ ἐκλογικὸν ἀκόμη στάδιον. Αὐτὸ καὶ μόνον τὸ ἀποτέλεσμα εἶχεν ἡ πρᾶξίς μου ἐκείνη, τὴν ἠθικὴν δηλαδὴ τοῦ κινήματος ἀποτυχίαν. (Χειροκροτήματα).

§192Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Παρακαλῶ ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ ζητήματος νὰ ἀπαντήσω. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ νῦν κ. Ὑπουργὸς καὶ τότε κ. Καφαντάρης ἐζήτει παρὰ τῆς Ἐπαναστάσεως ἦτο νὰ ὑβρίζηται ἡ Ἐπανάστασις καὶ νὰ ἐπικρίνωνται αἱ πράξεις τῶν δικαστηρίων, δηλ. νὰ γίνουν παρανομίαι.

§193Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Παρανομίαν ἀποτελεῖ ἡ ἄρσις τῶν περιορισμῶν τῆς ἐλευθεροτυπίας;

§194ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Νὰ σᾶς εἴπω κάτι ὑποβοηθητικόν. Ἡ διαταγὴ τοῦ κινήματος τοῦ στρατηγοῦ Λεοναρδοπούλου φέρει ἡμερομηνίαν 14 Ὀκτωβρίου. Ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα σεῖς ἐδημοσιεύσατε ἦσαν πολὺ μεταγενέστερα.

§195Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης.). Βεβαίως. Καὶ προχωρῶ, κύριοι, εἰς τὸ θέμα. Ἔσπευσεν ἤδη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἔσπευσα καὶ ἐγὼ κατ’ ἐπανάληψιν νὰ δηλώσωμεν ὅτι τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ἐθέσαμεν ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν δὲν ἔχει ὡς σκοπὸν τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν μιᾶς μερίδος τοῦ Τύπου, διότι δὲν διατελοῦμεν ἐν ἀγνοίᾳ ποίαν κατάχρησιν ἔκαμεν αὕτη τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Τύπου εἰς βάρος καὶ τῶν λαϊκῶν δικαίων καὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ὑπεβάλομεν ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν δὲν περιλαμβάνεται μεταξὺ τῶν συμφιλιωτικῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, μέτρων εἰς τὰ ὁποῖα ὁ κ. πληρεξούσιος Μαντινείας ἔσπευσε πρὸ μικροῦ νὰ πλειοδοτήσῃ — καὶ εἶμαι εὐτυχὴς διὰ τοῦτο — διακηρύξας ὅτι πρέπει νὰ καταργηθῇ πᾶσα σωματικὴ ποινή, ὅταν πρόκειται περὶ πολιτικῶν ἀδικημάτων, καὶ νὰ ἐπιβάλλωνται ποιναὶ αἱ ὁποῖαι ἔχουν ἠθικὴν μόνον ἀξίαν.

§196Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μάλιστα.

§197Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν δύνασθε τότε νὰ μὲ ἐπικρίνητε διὰ τὴν ἀπονομὴν χαρίτων.

§198Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν σᾶς ἔψεξα δι’ αὐτό.

§199Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ναί, ἀλλ’ ἐψέξατε τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως.

§200Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ δὲν ἔψεξα τὰς χάριτας, ἀλλὰ τὰς συμφιλιωτικὰς ἐνεργείας.

§201Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ἀποβλέπει, κύριοι, ἐπίσης τὸ ψήφισμα τὸ ὁποῖον ὑπέβαλα ὑπὸ τὴν κρίσιν σας εἰς ἔκφρασιν μομφῆς ἐναντίον τῆς Ἐπαναστάσεως, καὶ προέβημεν περὶ τούτου εἰς ῥητὰς καὶ ἐπανειλημμένας δηλώσεις. Τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως ἐν τῷ συνόλῳ αὐτοῦ καὶ ἰδίᾳ τὸ στρατιωτικὸν τῆς Ἐπαναστάσεως ἔργον ἀνεγνωρίσθη ἤδη διὰ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ βάσιν τοὐλάχιστον. Ἀλλ’ ἐὰν ἐγκρίνωμεν ἐν τῷ συνόλῳ τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, δὲν ὑποχρεούμεθα νὰ τὸ ἐγκρίνωμεν ἐπίσης καὶ εἰς τὰ καθέκαστα. Θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀξιώσῃ τις νὰ θεωρηθῇ ἡ Ἐπανάστασις ἀνεξέλεγκτος, ὡς μὴ ὑποβαλλομένη οὔτε εἰς ἔλεγχον πολιτικὸν οὔτε εἰς ἱστορικὴν κρίσιν.

§202Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι· δὲν τὸ ἀμφισβητῶ.

§203Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἔχομεν ἑπομένως πᾶσαν ἐλευθερίαν νὰ κρίνωμεν ἀκωλύτως τὰς ἐπαναστατικὰς πράξεις καὶ νὰ μὴ ἐπιδοκιμάσωμεν αὐτάς. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὅμως οὔτε ἡ μονομερὴς τῆς Ἐπαναστάσεως ἐνέργεια ἀπεδοκιμάσθη παρ’ ἡμῶν. Εἴπομεν ἁπλῶς ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐδικαιοῦτο νὰ πράξῃ ἡ Ἐπανάστασις δὲν δικαιούμεθα νὰ πράξωμεν ἡμεῖς. Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐπανήλθομεν εἰς τὴν κανονικὴν τροχιάν, εἰς τὴν λειτουργίαν ἐλευθέρου κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, τοῦ ὁποίου εἶναι γνωσταὶ αἱ θεμελιώδεις ἀρχαί; Ἤκουσα λεγόμενον ὅτι καὶ ἡ Συνέλευσις, ἐφόσον ἀσκεῖ συντακτικὴν ἐξουσίαν, εἶναι καὶ αὐτὴ μία Ἐπανάστασις. Ἴσως ὅμως ὄχι πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ καταλύσῃ τὰ ἐρείσματα τῶν λαϊκῶν δικαίων, ἀλλὰ διὰ νὰ καταρρίψῃ καὶ τοὺς ἐσχάτους φραγμοὺς οἵτινες ὑπελείποντο ἀκόμη διὰ τὴν ἐλευθέραν αὐτῆς ἄσκησιν. (Χειροκροτήματα). Σύμφωνος πρὸς τὴν λειτουργίαν τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος εἶναι ἡ ἀπόλυτος — κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πληρεξουσίου — ἄσκησις τῆς ἐλευθεροτυπίας. Ἐὰν τοῦτο εἶναι ἀληθές, θὰ ἔπρεπεν ἴσως νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καθῆκον εἴχομεν νὰ ἀποκαταστήσωμεν τὴν ἐλευθερίαν ταύτην αἴροντες πάραυτα πᾶν πρόσκομμα παρακωλῦον τὴν ἐπανάληψιν τῆς ἐκδόσεως τῶν ἐφημερίδων. Ἄν δὲν τὸ ἐπράξαμεν, τοῦτο ὀφείλεται εἰς ἀδυναμίαν μηχανικήν, καθόσον αἱ ἀποφάσεις αἱ ὁποῖαι ἐλήφθησαν παρὰ τῆς Ἐπαναστάσεως διαχειριζομένης συντακτικὴν ἐξουσίαν, αἱ ἀποφάσεις αὗται δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ θεωρηθοῦν ὡς αὐτοδικαίως ἐκλείψασαι ἅμα τῇ ἀποκαταστάσει τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος· ἰσχύουσιν, ἐφόσον δὲν κατηργήθησαν διὰ νέας συντακτικῆς πράξεως. Ἔπρεπεν ἑπομένως νὰ ὑποβάλωμεν ψήφισμα εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ τοῦτο ἐπράξαμεν. Μᾶς ἠρώτησαν ὅμως, ἂν ἀποτελεῖ μείωσιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Τύπου ἡ ἀπαγόρευσις τῆς ἐκδόσεως ἐνίων ἐφημερίδων. Ἀναμφιβόλως. Ἡ ἐλευθερία τοῦ Τύπου δὲν εἶναι τόσον ὑδαρὴς καὶ ἐλαστικὴ ὅσον ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ αὐτὴν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πληρεξούσιος. Οὐδὲ εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις ὅτι ὑπάρχει ἐλευθεροτυπία, ὅταν ὑφ’ οἱανδήποτε πρόφασιν ἀπαγορεύωμεν τὴν ἔκδοσιν ἐφημερίδων, ἰσχυριζόμενοι ὅτι προστατεύομεν τὰ λαϊκὰ δίκαια ἢ ὅτι προσάπτομεν στίγματα ἠθικὰ χάριν ἑνὸς ἱστορικοῦ ἐξιλασμοῦ, ὅταν ἐρχώμεθα νὰ πλήξωμεν τὰς κυριωτέρας καὶ ἰσχυροτέρας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δημοσιογραφικὰς ἐπιχειρήσεις ἀρρήκτως συνδεδεμένας μετὰ τῶν τίτλων τῶν ἐφημερίδων, χωρὶς ὅμως ἐν ταὐτῷ νὰ θίγωμεν κατ’ οὐσίαν τὴν ἐλευθερίαν τοῦ Τύπου. Οὔτε ἀκόμη δυνάμεθα νὰ ἰσχυριζώμεθα ὅτι ἀφίνομεν τὸν δημοσιογραφικὸν ἔλεγχον διότι τινὲς ἢ καὶ πάντες οἱ ἐργαζόμενοι εἰς τὰς παυθείσας ἐφημερίδας γράφουν ἤδη εἰς ἄλλας, διότι ἡ διάδοσις τῶν πολιτικῶν ἰδεῶν ἐξαρτᾶται οὐσιωδῶς ἐκ τῆς κυκλοφορίας τῶν φύλλων, ὡρισμένων φύλλων. Θὰ ἦτο ἐν πάσῃ περιπτώσει παράδοξον καὶ ἀκατανόητον, πρὸ παντὸς δὲ ἀντιπολιτικόν, νὰ σκεφθῶμεν ὅτι ἀφίνομεν ἐλευθέρους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατειργάσθησαν κακὰ ἐναντίον τῆς Πατρίδος των, διὰ νὰ ἀσκοῦν ἐπ’ ἄπειρον τὸ κακοποιόν των ἔργον, ἀλλ’ ἐπιδιδόμενοι εἰς σκιαμαχίας στρεφόμεθα ἐναντίον τῶν ἀψύχων, ἐναντίον τῶν τίτλων, καὶ πλήττομεν αὐτούς, καὶ μόνον, διότι δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου φρονοῦμεν ὅτι θὰ διαπαιδαγωγήσωμεν τὸν Λαόν. Θὰ ἦτο, λέγω, ἀκατανόητον νὰ μὴ θέτωμεν κανένα φραγμὸν εἰς τὴν πολιτικὴν ἐλευθερίαν καὶ νὰ δημιουργῶμεν ἐξ ἄλλου κατ’ ἐπίφασιν περιορισμούς, διασύροντες τὸ ἔργον μας. Δὲν δικαιούμεθα ἑπομένως ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ νὰ παρεμβάλλωμεν περιορισμοὺς καὶ ἀπαγορεύσεις, ἀντιθέτους πρὸς τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἀποστολὴν μιᾶς συγχρόνου Πολιτείας, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ Τύπος ἀποτελεῖ τὴν πρώτην δύναμιν καὶ ἐξουσίαν. Ὁσηδήποτε κατάχρησις καὶ ἂν ἐγένετο τῆς ἐλευθεροτυπίας κατὰ τὸ παρελθόν, αἱ παρεκτροπαὶ αὗται ἀνήκουν πλέον εἰς τὴν ἱστορίαν. Ἡ ἐπανάληψις ὁμοίων παρεκτροπῶν εἰς τὸ μέλλον δὲν δύναται νὰ ἀποσοβηθῇ εἰμὴ διὰ τῆς δημοσίας γνώμης πρωτίστως καὶ διὰ τῶν ποινικῶν κυρώσεων τῶν διαγραφομένων εἰς τοὺς κειμένους νόμους. Ἂν δὲ, ἀρκοῦν, ἔργον τῆς Συνελεύσεως εἶναι νὰ τὰς συμπληρώσῃ πρὸς περιφρούρησιν καὶ τῶν ἀτόμων καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν δεχόμεθα ποσῶς νὰ θιχθῶσι τὰ δίκαια τοῦ Τύπου. Ἔχομεν πρὸ ὀφθαλμῶν ὅτι ἡμεῖς ἀγόμεθα ἐξ ἁγνῶν προθέσεων, ἀλλὰ θὰ ὑπάρξουν ἄλλοι οἵτινες ἐπανερχόμενοι εἰς τὴν Ἀρχὴν θὰ ἐπικαλῶνται τὸ προηγούμενον ἡμῶν διὰ νὰ στραγγαλίζουν τὴν μόνην τοῦ Λαοῦ ἄμυναν, ἐναντίον τῆς αὐθαιρεσίας καὶ τῆς πολιτικῆς ἀκολασίας. (Χειροκροτήματα).

§204ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουτούπης.

§205ΘΑΛΗΣ ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Δὲν θὰ παρακολουθήσω, κύριοι πληρεξούσιοι, τὸν ἄρτι καταβάντα τοῦ βήματος οὔτε τὰς θεωρίας του περὶ ἐλευθερίας τοῦ Τύπου, τὰς ὁποίας δῆθεν ἡ Κυβέρνησις προτίθεται νὰ ὑποστηρίξῃ ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὴν ἀριστεράν, ἡ ὁποία σκοπὸν ἔχει νὰ τὰς πλήξῃ. Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς τῆς ἀποχωρήσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μοῦ ὑπενθυμίζει γεγονότα παρελθόντα, γεγονότα τὰ ὁποῖα νομίζω ὅτι ἔπρεπε νὰ μέφερουν εἰς τὸ βῆμα ὄχι διὰ νὰ τὰ ψέξω ἀλλὰ διὰ νὰ δώσω ἀφορμὴν ὅπως τεθῇ τέρμα εἰς αὐτά, ὅπως μὴ ἐπαναληφθοῦν εἰς τὸ μέλλον. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνόμισεν ὅτι διὰ τρίτην φορὰν ἔπρεπε νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν αἴθουσαν ἐν θυμῷ. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἐγὼ ὁμιλῶ ἐπὶ τοῦ γεγονότος αὐτοῦ ἀκριβῶς διὰ νὰ διαφωτίσω ἐκείνους οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι ἐξαιρετικοὶ λόγοι ἠνάγκασαν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν αἴθουσαν, ἐνῷ ἡ ἐξ αὐτῆς ἀποχώρησις τοῦ κ. Προέδρου ὀφείλεται εἰς συνήθειαν αὐτοῦ, ἡ ὁποία ἐπανελήφθη καὶ κατὰ τὸ παρελθόν. (Διαμαρτυρίαι). Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀρνεῖται πατριωτισμὸν εἰς τοὺς ἀντιφρονοῦντας πρὸς αὐτόν, ὡς συνέβη εἰς τὸ παρελθόν. Ἡ ὀργή του ὅμως δὲν στρέφεται μόνον ἐναντίον τῶν ἀντιπάλων του δικαιολογουμένη διὰ διαφόρων ἐπιχειρημάτων —ὅπως εἶναι τὸ τῆς ἀρνήσεως πατριωτισμοῦ εἰς τοὺς ἔχοντας ἀντίθετον πρὸς αὐτὸν γνώμην, —ἀλλὰ στρέφεται καὶ πρὸς τοὺς φίλους του, τοὺς ὁποίους συνέβη καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ καταβιβάσῃ διότι δὲν συνεφώνουν πρὸς αὐτὸν καὶ τοὺς ὁποίους πολλάκις ἔπληξε διότι ἐτόλμησαν νὰ ἔχωσιν ἀντίθετον τῆς ἰδικῆς του γνώμην. Δύναμαι, κύριοι, νὰ σᾶς φέρω τὸ παράδειγμα κατὰ τὸ ὁποῖον ὅταν βουλευτὴς Ἠπείρου ἐτόλμησε νὰ θίξῃ ἐκεῖνον εἰς τὸν ὁποῖον ὀφείλεται ἡ καταστροφὴ τῆς Σμύρνης, ὁ κ. Πρόεδρος ἐκίνησε τὴν ἀριστερὰν καὶ εἶπεν: «Ἐκεῖ εἶναι ἡ θέσις σας!» Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἠθέλησε νὰ παρουσιάσῃ ἑαυτὸν ὡς προστάτην τῆς ἐλευθεροτυπίας. Ἔχομεν τὸ παράδειγμα αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως εἰς παρωχημένην ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν.....

§206Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἦτο τότε Κυβέρνησις εἰς τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν συμμετεῖχον· συμμετεῖχεν ὅμως ὁ κ. ἀρχηγὸς ὑμῶν.

§207ΘΑΛΗΣ ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἀλλὰ τὰς παραδόσεις αὐτάς, κύριε Ὑπουργέ, συνεχίζει ἡ παροῦσα Κυβέρνησις καὶ ὄχι ἡ δημοκρατική. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἠθέλησε καὶ αὐτὸς νὰ ῥίψῃ μίαν ῥουκέτταν τοῦ μεγάλου του ἔρωτος πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου καὶ τοῦ Τύπου. Ἀλλὰ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου δὲν θὰ ὑποστηρίξῃ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ τὸ ὁποῖον δὲν ὑπέβαλεν ὅπως ὑποστηρίξῃ πραγματικῶς τὸν Τύπον, ἀλλ’ ὅπως ἐξιλεώσῃ ἐκείνους τοὺς ὁποίους νομίζει ἐξωργισμένους ἐναντίον του. Ἡ κατηγορία ἡ ὁποία ἀπεδόθη εἰς τοὺς στρατιωτικούς, ὅτι δῆθεν παρέσυραν τοὺς πολιτικοὺς εἰς τὰς ὀλισθηρὰς αὐτῶν κατευθύνσεις, δὲν ἔπρεπε κατ’ οὐδένα λόγον νὰ λεχθῇ. Καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ λεχθῇ διότι δὲν ἔχει οὐδένα ἄλλον σκοπόν, παρὰ νὰ ἐνισχύσῃ τὴν δημοκοπίαν, ἡ ὁποία γίνεται ἀπὸ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, δηλοῦσαν ὅτι εἰς οὐδὲν ἄλλο δῆθεν ἀποβλέπει αὕτη εἰμὴ εἰς τὸ νὰ καταστείλῃ τὴν στρατοκρατίαν, ἡ ὁποία ἀπειλεῖ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν Λαὸν νέαν μορφὴν πολιτεύματος. Αὐτὸ εἶναι τὸ μυστήριον τῆς πολιτικῆς καὶ τῆς ὅλης διαδικασίας τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἐφαρμόζει εἰς τὸ πολιτικὸν ζήτημα, ζήτημα τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἀπασχολῇ τὴν Συνέλευσιν πολὺ περισσότερον ἀφ’ ὅσον τὴν ἀπασχολεῖ σήμερον ἓν νομοσχέδιον περὶ ἐλευθερίας τοῦ Τύπου, οὐδένα σκοπὸν ἔχον νὰ ἐξυπηρετήσῃ. Ὁ σκοπὸς τῆς ἐκτοξευθείσης κατηγορίας, καθ’ ἣν ἡ Δημοκρατία ὑποστηρίζεται ἀπὸ μίαν ὁμάδα πολιτικὴν ἡ ὁποία εἰς οὐδὲν ἄλλο ἀποβλέπει εἰμὴ εἰς τὸ νὰ τὴν ἐπιβάλῃ διὰ τῆς βίας ὀχυρουμένη ὄπισθεν τῶν στρατιωτικῶν, εἶναι προφανής. Θέλουν νὰ συκοφαντήσουν τὰ στρατιωτικὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως καὶ συκοφαντοῦντες αὐτὰ νὰ συκοφαντήσουν καὶ τὴν ἰδέαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰ μέλη αὐτῆς ἢ τοὐλάχιστον ἐκεῖνα τῶν μελῶν τὰ ὁποῖα ἦσαν δυσμενῶς διατεθειμένα ἀπέναντι τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, ὅταν εἶδον ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὴν πνίξουν κατ’ ἄλλον τρόπον, ἐνόμισαν ὅτι ἦτο πρέπον νὰ τὴν συκοφαντήσουν καὶ νὰ εἴπουν ὅτι θέλομεν τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλὰ δὲν θέλομεν αὐτὴν ἐπιβαλλομένην διὰ βιαίων μέτρων. Ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τῆς ἰδέας αὐτῆς οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ καὶ πρὸ πάντων ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠθέλησαν καὶ τὴν στιγμὴν αὐτὴν νὰ δείξωσιν ὅτι δὲν ἔχομεν τὴν λαϊκὴν δύναμιν ἀλλὰ μόνον τὴν στρατιωτικὴν βίαν. Καὶ ἐνῷ καυχᾶται ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἔχει ὅλον τὸν Στρατὸν μαζί της, ὅτι δὲν ὑπάρχουν στρατιωτικοὶ σύνδεσμοι, ἐξακολουθεῖ νὰ ὑποθάλπῃ τὴν ἰδέαν ὅτι τρεῖς μόνοι ἀξιωματικοὶ παρῃτημένοι ἐκπροσωποῦσι τὴν στρατιωτικὴν βίαν καὶ ἐπιβάλλουσιν εἰς τοὺς ἐνταῦθα συναδέλφους των τὰς ἰδέας των. Πολλὰ μέλη τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἶχον πολλὰς ἰδέας, ἀλλ’ ὅταν ἐπείσθησαν ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὰς ἐπιβάλωσιν ἔκριναν καλὸν ν’ ἀλλάξωσι τακτικήν. Ἐπειδὴ ὅμως ἐνόμισαν ὅτι, ἐὰν ἀνεγνώριζον τὴν πλάνην των, ὤφειλον νὰ δικαιολογήσωσι τὴν πολιτικήν των ἐναντίον μιᾶς ἰδέας ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ εἶχεν ἤδη ἐφαρμοσθῇ καὶ σήμερον νὰ ἀπασχολῆται ἡ Κυβέρνησις κατὰ τίνα τρόπον ἤθελε στερεωθῇ τὸ νέον πολίτευμα καὶ ἤθελεν ἀποδώσει τοὺς καρπούς του, δὲν εὗρον ἄλλο ἐπιχείρημα εἰμὴ τὸ ἀναφερόμενον εἰς τὴν στρατοκρατίαν, ἐπιχείρημα τὸ ὁποῖον ἐπανελήφθη πολλάκις ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης μόνον καὶ μόνον ἵνα δικαιολογηθῇ ἡ μετάπτωσίς των ἀπὸ τὸ ἓν μέρος εἰς τὸ ἄλλο. Τοῦτο μόνον, κύριοι συνάδελφοι, ἤθελον νὰ ψέξω λαβὼν τὸν λόγον καὶ τίποτε ἄλλο· διότι, ὅταν θὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, τότε βεβαίως θὰ μᾶς ἀπασχολήσουν καὶ τὰ ἄλλα ζητήματα, ὡς καὶ τὸ ζήτημα διὰ τίνα λόγον ἡ Κυβέρνησις ἐξακολουθεῖ εἰς πᾶσαν στιγμὴν νὰ ὑπομιμνῄσκῃ ὅτι ἡ φάλαγξ ἐκείνη ἡ ὁποία καλεῖται τῶν ἄκρων δὲν ἔχει κανὲν ἄλλο ὅπλον, δὲν ἔχει καμμίαν ἄλλην ἰδεολογίαν παρὰ μόνον τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν δίδουν εἰς αὐτὴν ὀλίγοι στρατιωτικοί. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης.

§209Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον, κ. πληρεξούσιοι, μόνον διὰ νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διατί μᾶς ἀρνεῖται τὸ δικαίωμα νὰ εἴμεθα δημοκρατικοί;...

§210Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν σᾶς ἠρνήθη κανεὶς τὸ δικαίωμα.

§211Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. ... Διατί ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ἐπιτίθεται προσωπικῶς καθ’ ἣν στιγμὴν ἡμεῖς τὸν ἐτιμήσαμεν, ὡς ἀπεδείξαμεν, θέσαντες αὐτὸν εἰς τὴν περιωπὴν εἰς τὴν ὁποίαν τὸν ἐθέσαμεν, μακρὰν πάντοτε τῶν προσωπικῶν ἀντεγκλήσεων, εἰς τὴν θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἵστανται οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων, οἱ κυβερνῆται τῶν Χωρῶν. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης θὰ ὁμιλήσω καὶ ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ζητήματος, ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος περὶ ἐπανεκδόσεως τῶν ἐφημερίδων. Εἶναι ἀληθές, κύριοι, ὅτι εἰς τὸ παρελθὸν πολλάκις κατεσυκοφαντήθημεν, ἀλλὰ κατεσυκοφαντήθημεν ἀπὸ τὴν μερίδα ἐκείνην ἡ ὁποία εἶχε συμφέρον νὰ μᾶς δυσφημήσῃ διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ καταστρέψῃ τὴν Ἑλλάδα, τῆς ὁποίας ὑπέρμαχοι εἴχομεν ταχθῆ. Μᾶς κατεσυκοφάντησε δὲ κατὰ τρόπον τόσον ὑπερβολικὸν, τόσον ψευδῆ, τόσον μὴ δυνάμενον νὰ πιστευθῇ ἀπὸ καλῆς πίστεως ἀνθρώπους, ὥστε δὲν ἠθελήσαμεν ποτὲ νὰ ἀπαντήσωμεν εἰς τὰς συκοφαντίας ἐκείνας. Καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν ταύτην περίοδον, κύριοι, εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἄλλοι διὰ χρηματολογικοὺς ὑπολογισμοὺς καὶ ἄλλοι διὰ κομματικὸν συμφέρον ἐδημιούργησαν τὸν μῦθον τοῦ στρατιωτικοῦ κινδύνου, τοῦ κινδύνου τῆς στρατιωτικῆς δικτατορίας. Δὲν ἠθελήσαμεν καὶ πρὸς αὐτοὺς νὰ ἀπαντήσωμεν, διότι ἐνομίζομεν ὅτι διὰ τῶν πράξεών μας, διὰ τῆς παραιτήσεώς μας ἀπὸ τὰς τάξεις τοῦ Στρατοῦ, διὰ τοῦ συγχρωτισμοῦ μας πρὸς τὸν Λαὸν θὰ ἐδίδομεν εἰς ὅλους τὴν ἀπάντησιν ἐμπράγματον πλέον καὶ ὄχι διὰ λόγων. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ὅμως ἀπὸ τῆς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκτοξεύει ἐναντίον μας ἀνεπιφυλάκτως πλέον καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ κατηγορίαν, ἀπὸ τῆς στιγμῆς, λέγω, αὐτῆς ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἀμυνθῶμεν. Καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσωμεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διατί πάντοτε ἀπὸ ἡμᾶς φοβεῖται τὴν στρατοκρατίαν καὶ πάντοτε ἐκκολάπτει τὴν στρατοκρατίαν τοῦ Δούσμανη καὶ τοῦ Μεταξᾶ. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Πότε ἡμεῖς ὑπήρξαμεν ἐχθροὶ τοῦ Λαοῦ καὶ πότε ἡμεῖς ὑπεστηρίξαμεν τὴν βασιλικὴν ἀπολυταρχία; Μήπως δὲν εἶναι ἀπόδειξις καὶ αὐτὴ ἡ μετάστασίς μας ἐκ τῶν τάξεων αὐτῶν, τῆς δεξιᾶς, εἰς ἐκείνας, ὅτι δὲν θέλομεν νὰ δεσμεύσωμεν τὴν ἐλευθερίαν τῆς σκέψεώς μας εἰς καμμίαν προσωτικὴν ὑπεροχήν; Καὶ ἐὰν ἀποτελεῖ τοῦτο τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πνεύματος τὸ ὁποῖον κυριαρχεῖ τῆς ψυχῆς καὶ διανοίας μας; (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Πολλὰς μομφὰς ἤκουσα, κύριοι, ἐναντίον μου, τὴν μίαν ψευδεστέραν τῆς ἄλλης, ἀλλ’ ὅτι ἤθελε μοὶ καταλογισθῆ ὅτι δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἶμαι δημοκρατικὸς δὲν τὸ ἐπερίμενα.

§212Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν τὸ εἶπε κανεὶς αὐτό.

§213Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Διότι καὶ εἰς τὸν Στρατὸν τὸν ὁποῖον διῴκησα καὶ μὲ τὸν Λαὸν ὁσάκις ἀνεμίχθην πάντοτε ὑπῆρξα δημοκρατικώτατος.

§214Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ἐλέχθη τοιοῦτόν τι.

§215Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ὅταν ἐπιρρίπτηται μομφὴ ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῆς πτέρυγος ταύτης συμπράττων μετὰ στρατιωτικῶν κατέρχεται τὴν κατιοῦσαν, δὲν ἠξεύρω ποία μομφὴ μεγαλυτέρα δύναται νὰ λεχθῇ.

§216Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Δὲν θέλω, κύριοι συνάδελφοι, νὰ συζητήσω τὰ ζητήματα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης μὴ δυνάμενος νὰ ἀπαντήσῃ δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν σημασίαν τῶν λέξεων. Αἱ λέξεις εἶναι σαφεῖς, κατηγορηματικαί, ἀνεπιφύλακτοι. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ἀπεκάλεσε στοιχεῖα μὴ δημοκρατικὰ παρασύροντα εἰς κατάπτωσιν τὸν ἀρχηγὸν τῆς δημοκρατικῆς μερίδος.

§217Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἔδωκα ἤδη τὴν ἐξήγησιν.

§218Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Καὶ ἔρχομαι ἤδη εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀπογοητεύσεως τὴν ὁποίαν ἐξέθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸν κατήφορον εἰς τὸν ὁποῖον διὰ τῆς μεθ’ ἡμῶν συνεργασίας του κατῆλθεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν δημοκρατικῶν. Ἤθελον νὰ ὑπενθυμίσω ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, ὅταν προοιμίαζε διὰ τοῦ Θερίσου τὸ κατόπιν πολύκροτον στάδιόν του, οἱ πολιτικοὶ ἐκεῖνοι οἵτινες ἐνταῦθα ἐθεώρουν τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἑλλάδος οἰκογενειακὸν τιμάριον ὑπεμειδίων καὶ ἔλεγον: «Ἂς ἔλθῃ νὰ πολιτευθῇ εἰς τὴν Ἀττικήν, ἂν θέλῃ νὰ γίνῃ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος». Ἦλθε καὶ ἐπολιτεύθη εἰς τὴν Ἀττικὴν καὶ ἔστειλε τὸν Ἀττικάρχην πολιτευτὴν νὰ πολιτευθῇ εἰς τὴν Ἀρκαδίαν καὶ ἐγένετο Πρωθυπουργὸς καὶ δικτάτωρ τῆς Ἑλλάδος. Ὁ Πομπήϊος ὅταν ἐπέστρεφεν ἐκ τῶν Ἀφρικανικῶν πολέμων καὶ ἐζήτει νὰ εἰσέλθῃ θριαμβευτὴς εἰς τὴν Ρώμην, ὁ γέρων στρατηλάτης Σύλλας τῷ παρετήρησεν ὅτι εἶναι πολὺ νέος ἀκόμη διὰ θριάμβους, ἀλλ’ ὁ ἀγένειος νεανίας ἀπήντησεν ὅτι ὁ κόσμος θαυμάζει περισσότερον τὸν ἀνατέλλοντα ἥλιον παρὰ τὸν δύοντα. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Θὰ ἔλθῃ ἡμέρα κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ ὁ ἀρχηγὸς ἡμῶν θὰ ἀνέλθῃ ὑψηλότερον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εὔχομαι εἰς αὐτὸν εἶναι νὰ μὴ λησμονήσῃ, ὅπως ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν φιλελευθέρων, πόθεν προέρχεται καὶ πόθεν ἀνῆλθεν. Αὐτά, κύριοι, ἤθελον νὰ εἴπω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ προσωπικοῦ. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομίζω ὅτι ἡ νομικὴ καὶ πολιτικὴ ἄποψις αὐτοῦ συνεζητήθη καὶ ἐξηντλήθη ἐν τῇ Συνελεύσει. Τὸ σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἤθελον νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης εἶναι ἕν: ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπεν ὅτι δὲν πρέπει αἱ Κυβερνήσεις, αἱ Ἐπαναστάσεις, αἱ Ἐθνοσυνελεύσεις νὰ παρασύρωνται εἰς ἀκάρπους σκιαμαχίας. Δὲν εἶναι, κύριοι, σκιαμαχίαι αὐταί. Αἱ πράξεις αὐταὶ εἶναι ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι δημιουργοῦσι τὴν λαϊκὴν ψυχολογίαν καὶ δίδουσι τὴν κατεύθυνσιν εἰς τὴν λαϊκὴν διανοητικότητα. Ὁ Μουσταφᾶ Κεμάλ, κύριοι, ὅταν συνεκάλει τὴν Ἐθνοσυνέλευσίν του εἰς τὴν Ἄγκυραν, τὴν περιέβαλε μὲ κρέπι μαῦρο καὶ εἶπεν ὅτι δὲν θὰ κατεβάσωμεν αὐτὸ τὸ πένθος, ἐὰν δὲν εἰσέλθωμεν νικηταὶ εἰς τὴν Σμύρνην. Εἶναι αὐτὸ βεβαίως μία ὑπερβολή, μία σκιαμαχία, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ σκιαμαχία εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐδημιούργησεν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Τουρκικοῦ Λαοῦ τὸ πνεῦμα τῆς ἀντιστάσεως μέχρις ἐσχάτων. Ὁ Κρόμβελ, κύριοι, ἐνετοίχισε τὴν πλάκα τὴν ὁποίαν καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῶν φιλελευθέρων ἐπρόκειτο νὰ ἐντοιχίσῃ ἐδῶ, ἐὰν δὲν μετέβαινεν εἰς τὴν Νίκαιαν μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 1ης Νοεμβρίου. Καὶ ἡ πλὰξ αὐτὴ δὲν θὰ ἐνετοιχίζετο ἐκ σκιαμαχίας, δὲν θὰ ἦτο ἄκαρπος σκιαμαχία· θὰ ἦτο ἐκεῖ διὰ νὰ διδάσκῃ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ὅτι πρέπει νὰ ὑπεραμύνηται τῶν ἐλευθεριῶν αὑτοῦ, ὅπως ὑπερημύνθη αὐτῶν ὁ Ἀγγλικὸς Λαὸς κατὰ τὴν ἐποχὴν τοῦ Κρόμβελ. Συνεπῶς αἱ Ἐθνοσυνελεύσεις, αἱ Ἐπαναστάσεις καὶ αἱ Κυβερνήσεις δημιουργοῦν τὴν ψυχολογίαν τοῦ Λαοῦ καὶ δίδουν τὴν κατεύθυνσιν εἰς τὴν σκέψιν αὐτοῦ. Καὶ αἱ σκιαμαχίαι αὐταὶ εἶναι χρησιμώτεραι πολὺ ἀπὸ πολλοὺς τυφεκισμοὺς καὶ πολλοὺς ἀποκεφαλισμούς. Καὶ ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ νομίζω ὅτι διὰ τὴν τιμὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, διὰ τὸ μέλλον τῆς φυλῆς, διὰ τὴν ἱστορίαν τῆς Πατρίδος ἡμῶν πρέπει νὰ μὴ ἴδωσι πλέον τὸ φῶς αἱ ἐφημερίδες ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἐνέχονται διὰ τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφήν, αἱ ὁποῖαι κατειργάσθησαν τὴν καταστροφὴν αὐτὴν διὰ τῆς παραπλανήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὸν ὁποῖον ἤγαγον μέχρι τοῦ νὰ ἐπαναφέρῃ τὸν προδότην καὶ ἐγκληματίαν Βασιλέα. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§219ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Πετρίδης.

§220Κ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἐπειδὴ πραγματικῶς εἶναι τὸ πρῶτον ψήφισμα τὸ ὁποῖον διετυπώθη ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ ἐπειδὴ ἔχομεν τὴν δεδηλωμένην τῆς Κυβερνήσεως, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ καθορισθῇ σαφῶς ἂν ὄντως πρόκειται περὶ ψηφίσματος ἀκυροῦντος πρᾶξιν τῆς Ἐπαναστάσεως, ἂν δηλ. ἡ πρᾶξις αὐτῆς πρέπει νὰ ἔχῃ κῦρος ἢ ὄχι. Ὅπως εἶπεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς δημοκρατικῆς πτέρυγος, αἱ ἐπαναστατικαὶ πράξεις ἔχουσιν ἀνάγκην κυρώσεως. Διότι ναὶ μὲν ἡ Συνέλευσις ἀσκεῖ κοινοβουλευτικῶς τὴν κρατικὴν κυριαρχίαν, ἀλλ’ ὅταν μετὰ τὴν θύελλαν, μετὰ τὴν τρικυμίαν ἐπακολουθῇ ἡ γαλήνη, εἶναι ἀνάγκη τῆς κυρώσεως. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι, ἐπειδὴ εἶναι πρῶτον ψήφισμα τὸ ὁποῖον τίθεται ὑπ’ ὄψιν τῆς Συνελεύσεως, ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης νὰ δηλώσῃ ἂν ἔχει ἄμεσον καὶ συναφῆ σχέσιν πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν. Τοῦτο τὸ λέγω, διότι ἡ ἔλλειψις τυχὸν τῆς κυρώσεως τῆς πράξεως τῆς Ἐπαναστάσεως δύναται νὰ ἀνοίξῃ δικαστικὸν ἀγῶνα μέγαν, διότι, ἐὰν θεωρηθῇ ὅτι ἐκείνη ἀναγκαία ἡ κύρωσις τῆς ἐπαναστατικῆς πράξεως διὰ τῆς ὁποίας ἀπηγορεύθη ἡ ἔκδοσις ὡρισμένης μερίδος τοῦ Τύπου, ἡ μερὶς αὕτη δύναται νὰ ζητήσῃ ἀποζημίωσιν διὰ τὴν ἄκυρον ταύτην ἀπαγόρευσιν.

§221Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν χρειάζεται.

§222ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδενὸς ἑτέρου ζητήσαντος τὸν λόγον ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Ὑπάρχει πρότασις 15 πληρεξουσίων περὶ ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Ξηρός, Δουζίνας καὶ Καραπάνος. Τὸ σχέδιον ψηφίσματος ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης ἔχει ὡς ἑξῆς: (Ἀναγινώσκει). «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Ἐθνικὴ Συνέλευσις, θεωροῦσα ὅτι ἡ ἀπὸ 9ης Νοεμβρίου 1923 ἀπόφασις τῆς Ἐπαναστάσεως ὑπ’ ἀριθμ. 30992, «περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς ἐκδόσεως ὡρισμένων ἐφημερίδων», δὲν συμβιβάζεται πρὸς τὴν ἀποκατασταθεῖσαν λειτουργίαν τοῦ ἐλευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος Ψηφίζει Καταργεῖ τὴν ἀπὸ 9ης Νοεμβρίου 1923 ἀπόφασιν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἐπιτρέπει τὴν ἔκδοσιν τῶν ἐν αὐτῇ ἀναφερομένων ἐφημερίδων». Οἱ παραδεχόμενοι λέγουσιν «ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «ὄχι». Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία.

§223Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἶναι περιττὸν νὰ δηλώσω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀποδίδει θεμελιώδη σημασίαν εἰς τὴν ἀποδοχὴν τοῦ ἀναγνωσθέντος ψηφίσματος.

§224Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐνέχει πολιτικὴν σημασίαν;

§225Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἀναντιρρήτως. Εἶναι ζήτημα ὑπάρξεως διὰ τὴν Κυβέρνησιν.

§226Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐδήλωσεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀποδίδει σημασίαν πολιτικὴν καὶ ἑπομένως δὲν θέτει ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§227Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἀποδίδει ἡ Κυβέρνησις θεμελιώδη ἔννοιαν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ σχεδίου αὐτοῦ.

§228ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι ζήτημα ἐμπιστοσύνης, κ. Πρόεδρε;

§229ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι τῆς ἁρμοδιότητός μου νὰ καθορίσω ἂν εἶναι ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἢ ὄχι. Κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου ὅμως ἡ Κυβέρνησις θέτει ζήτημα ἐμπιστοσύνης. (Θόρυβος).

§230Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὀφείλω, κ. Πρόεδρε, νὰ ἐπεξηγήσω...

§231ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Ἐπεξηγήσεις δὲν ἠμπορεῖτε νὰ κάμετε, ὅταν σεῖς θέλετε. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους πληρεξουσίους νὰ καθήσωσιν εἰς τὰς θέσεις των. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ. κ. Ν. Ξηροῦ, Γ. Δουζίνα καὶ Π. Καραπάνου, τοῦ κ. Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας:)

§233ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾶ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§234ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει:) Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 275. Ἐκ τούτων 208 εἶπον «ναί», 59 εἶπον «ὄχι» καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον οἱ παρόντες 8 ἐκ τῶν κ. κ. Ὑπουργῶν. Ἑπομένως τὸ σχέδιον ψηφίσματος «περὶ καταργήσεως τῆς ἀπὸ 9 Νοεμβρίου 1923 ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως δι’ ἧς ἀπηγορεύθη ἡ ἔκδοσις ὡρισμένων ἐφημερίδων» γίνεται δεκτόν. (Ἀναγιγνώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§235ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει πρότασις τοῦ πληρεξουσίου κ. Παγκάλου ἔχουσα οὕτω: (Ἀναγιγνώσκει) «Νὰ ἀναβληθῇ προσωρινῶς ἡ συζήτησις πάσης συστάσεως, ἐπερωτήσεως καὶ ἐρωτήσεως ἵνα ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον εἰς τὰς 4 μ. μ. (Ὥρα 9. 20′ μ. μ.)