1911.03.29

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 60.

Τῆς 29ης Μαρτίου 1911

(Τρίτη)

Προεδρία κ. Νικολάου Στράτου.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ὥρᾳ 5 μ. μ. ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ παρόντων 187 Βουλευτῶν.

Ἀναγινώσκονται τὰ Πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίρρησις ἐπὶ τῶν Πρακτικῶν;

§2Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐλλείπει ὁλόκληρον τὸ τελευταῖον καὶ σημαντικώτατον μέρος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἡ ἐκ μέρους μου σύντομος, συντομωτάτη ἀπάντησις. Εἶναι μία παράλειψις σπουδαιοτάτη.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα· θὰ διορθωθῶσι κατὰ τοῦτο. Τὰ Πρακτικὰ κυροῦνται συμφώνως μὲ τὰς παρατηρήσεις τοῦ κ. Κουλουμβάκη.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλήν: 1) Ἀναφορὰν τοῦ πρώην γραμματέως Εἰρηνοδικείου Εὐστρ. Καραμπατέα περὶ ἐξετάσεως τῆς ἱκανότητος καὶ τῆς διαγωγῆς τῶν εἰρηνοδικῶν Ἀνάφης καὶ Ποτιδανείας· 2) Ἀναφορὰν Ἑλλήνων ἐφοπλιστῶν τῆς Σύρου, διαμαρτυρομένων διὰ τὰ ληφθέντα ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν μέτρα σχετικῶς πρὸς τὴν ὑπόθεσιν τοῦ ἀτμοπλοίου «Αὔρα»· 3) Αἴτησιν μετόχων τῆς «Ἀμοιβαίας», κατοίκων Θηβῶν· 4) Ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Ἑρμουπόλεως περὶ καταργήσεως τοῦ νόμου περὶ ἐνοριῶν· 5) Αἴτησιν τοῦ ἐν Βλωβοκᾷ Συλλόγου «Αἴγειρα» περὶ καταργήσεως τῆς Προνομιούχου Ἑταιρείας· 6) Αἴτησιν τοῦ ἐξ Ἀνανιάδος τοῦ Καρπενισίου Π. Κουτρούμπα περὶ βοηθήματος, ὡς φονευθέντος ἐν Τυρνάβῳ τοῦ μόνου στηρίγματος τῆς οἰκογενείας μέλους αὐτῆς Δημητρίου, εὐζώνου· 7) Ὑπόμνημα τοῦ Ἡγουμενοσυμβουλίου τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Παντοκράτορος τῆς Ὠλενείας περὶ καταργήσεως τοῦ περὶ Ἐκκλησιαστικοῦ Ταμείου νόμου· 8) Αἴτησιν τοῦ Συλλόγου «Οἱ τρεῖς Ἱεράρχαι» περὶ καθιερώσεως διαφόρων ἠθικοθρησκευτικῶν μέτρων· 9) Ὑπόμνημα τῶν ἐν Καρδίτσῃ ἰατρῶν ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἐξάσκησιν τοῦ ἰατρικοῦ ἐπαγγέλματος παρὰ τῶν στρατιωτικῶν ἰατρῶν· 10) Ὑπὸ τῆς ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν ἐπιτροπῆς ὑποβάλλεται ἔκθεσις ἐπὶ τῶν αἰτημάτων τῶν καφεϋπαλλήλων Τρικκάλων καὶ τῶν ὑπαλλήλων καὶ ὑπηρετῶν παντοπωλείων καὶ οἰνοπωλείων Ἀθηνῶν ἐν σχέσει μὲ τὴν κυριακὴν ἀργίαν, τυπωθησομένη πρὸς διανομήν· 11) Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ἀρκαδίας κ. Ἀλεξ. Παπαναστασίου ὑποβάλλεται πρότασις τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 66 τοῦ Συντάγματος, τυπωθησομένη πρὸς διανομήν· 12) Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας κ. Π. Ἀραβαντινοῦ ὑποβάλλεται τροπολογία εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ δωρεὰν ἐγγραφῆς τῶν ἐκ Θρᾴκης κλπ. φοιτητῶν τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου, τυπωθησομένη πρὸς διανομήν. 13) Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Μεσσηνίας κυρίου Δημ. Κανελλοπούλου ὑποβάλλεται τροπολογία ἐπὶ τῶν ἄρθρων 71 καὶ 72 τοῦ Συντάγματος, τυπωθησομένη πρὸς διανομήν· 14) Ὑπὸ τῆς ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν ἐπιτροπῆς ὑποβάλλεται ἔκθεσις ἐπὶ ἀναφορᾶς τῶν ἐν Ἀθήναις γονέων καὶ ἐπὶ ἀναφορᾶς τῶν ὑποδιδασκάλων τοῦ δήμου Ὠλένης. (Ὅρα Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς). Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν

§5Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§7Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι ἀνάγκη, κύριε Πρόεδρε, νὰ καταστήσω γνωστὸν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ὡς ἐκ γραφικῶν τινων πταισμάτων καὶ δύο παραλείψεων τοῦ στοιχειοθέτου ὑπῆρξεν ἀνάγκη νὰ εἰσαχθῇ διόρθωσις εἰς τὸ κείμενον τῶν ἀναθεωρητέων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος καὶ διὰ τοῦτο παρεκλήθη καὶ τὸ Προεδρεῖον καὶ διετάχθη ἡ ἀνατύπωσις τῶν ὑπολοίπων ἄρθρων τῶν ὑπὸ ψήφισιν ἐνταῦθα ὑποβεβλημένων, οὕτως ὥστε διωρθώθησαν τὰ τυπογραφικὰ πταίσματα καὶ τρεῖς λέξεις ἐκπεσοῦσαι εἰς ἓν ἄρθρον, ὑπάρχουσαι μὲν ἐν τῇ ἐκθέσει, ἀλλὰ μὴ ὑπάρχουσαι εἰς τὸ κείμενον ἐδῶ, παρενεβλήθησαν. Ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα, θέλω εἴπει κατὰ καθῆκον περὶ τῆς μεταβολῆς. Ἄλλως δ’ ἁπλῆ ἀντιπαραβολὴ πρὸς τὸ κείμενον θέλει δείξει, ὅτι τὰ πράγματα κατ’ οὐσίαν εἶναι ἐν τάξει. Διωρθώθη καὶ ἡ παραπομπὴ ἡ ἐκ πταίσματος τυπογραφικοῦ εἰς ἓν ἄρθρον, 57 ἀντὶ 54, ἥτις μετέβαλλε τὴν ἔννοιαν. Κατὰ τὴν αὐτὴν στιγμὴν εἶναι ἀνάγκη νὰ παρατηρήσω καὶ τοῦτο, ὅπερ πρέπει νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά, ὅτι κατὰ τὴν ἐκτύπωσιν τῆς ἐκθέσεως παρελείφθησαν τρεῖς ὑπογραφαί, αἵτινες ὑπάρχουσιν ἐν τῷ χειρογράφῳ, μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς, μετασχόντων τῆς ἐργασίας. Αἱ ὑπογραφαὶ εἶναι τῶν βουλευτῶν κυρίων Ἰ. Ἀθανασάκη, Κ. Γόντικα καὶ Ἀ. Μιχαλακοπούλου. Τοῦ κ. Γόντικα παρελείφθη ἡ ὑπογραφὴ καὶ ἀπὸ τῆς πρώτης ἐκθέσεως. Παρακαλῶ νὰ σημειωθῇ τοῦτο εἰς τὰ Πρακτικά, ἵνα εὑρισκώμεθα ἐν τάξει, θέλοντες ἔπειτα νὰ δημοσιεύσωμεν τὴν ἔκθεσιν μετὰ τοῦ Συντάγματος.

§8Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀπὸ τὴν πρώτην ἔκθεσιν παρελείφθη καὶ ἡ ἰδική μου ὑπογραφή.

§9Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τότε παρακαλῶ νὰ σημειωθῇ καὶ τοῦτο. Παρελείφθη προσέτι καὶ ἡ ὑπογραφὴ τοῦ κ. Γ. Ἰατρίδου.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον 53 τοῦ Συντάγματος.

§11Ν. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Εἶχον ὑποβάλει τροπολογίαν εἰς τὸ ἄρθρον 40.

§12Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Καὶ ἐγὼ εἶχον ὑποβάλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπερρίφθησαν καθ’ ὃν χρόνον ἀπουσιάζετε. Θὰ ἀναγνωσθῇ τὸ ἄρθρον 53. (Ὁ Γραμματεὺς ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον 53 ἔχον οὕτως: «Ἄρθρον 53.— Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἕνεκεν ἀποδημίας ἢ νόσου κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας, συγκαλεῖ πρὸς τοῦτο τὴν Βουλὴν καὶ προκαλεῖ διὰ τοῦ Ὑπουργείου περὶ τούτου εἰδικὸν νόμον. Ἕνεκεν ἀποδημίας μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς τέσσαρας μῆνας ὁ Βασιλεὺς δύναται ἢ νὰ παραχωρήσῃ τὴν Ἀντιβασιλείαν εἰς τὸν Διάδοχον, ἐὰν ἔχῃ συμπεπληρωμένον τὸ 18ον ἔτος, ἢ νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, κατὰ τὰ ἐν εἰδικῷ νόμῳ ὁριζόμενα, τὴν διαχείρισιν ὅλης τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, πλὴν τῶν ἐν ἄρθροις 31, 32, 33, 37, 38, 39 καὶ 40 ὡρισμένων καὶ προσέτι τῆς ἀπονομῆς στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν βαθμῶν, τοῦ διορισμοῦ ἰσοβίων λειτουργῶν, τῆς ἐγκρίσεως καὶ ἐπικυρώσεως ἐπισκόπων καὶ πάσης ἄλλης πράξεως, εἰδικῶς ἐξαιρουμένης ἐν τῷ νόμῳ ἢ τῷ Β. Διατάγματι. Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ βασιλεύῃ, τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον συγκαλεῖ τὴν Βουλήν, ἡ δὲ Βουλὴ συνερχομένη, ἐὰν διὰ τῆς πλειονοψηφίας τῶν τριῶν τετάρτων τῶν ψηφοφορησάντων ἀναγνωρίσῃ τὴν ἀνάγκην, ἐκλέγει Ἀντιβασιλέα καί, χρείας καλούσης, ἐπίτροπον, διὰ φανερᾶς ψηφοφορίας.»

§14Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑποθέτω, ὅτι πλείονες τοῦ ἑνὸς εἶναι ἐγγεγραμμένοι.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μέχρι τῆς ὥρας εἶναι τέσσαρες.

§16Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Καὶ ἐγὼ πέντε.

§17Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἤθελον ὑποβάλει σκέψιν εἰς τὴν Βουλήν, μήπως θὰ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὡς εἰσηγητής, ὅπως οὕτως ὑπάρξωσιν εἰς θέσιν καὶ οἱ μέλλοντες νὰ ἀγορεύσωσι νὰ προσαρμόσωσι τὰ ἐπιχειρήματα αὐτῶν εἰς τὰ ἐπιχειρήματα τῆς εἰσηγήσεως.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ κανονικὸν εἶναι ὁ εἰσηγητὴς νὰ ὁμιλῇ πρῶτος, καὶ δι’ αὐτὸ οὐδεμία ἀφορμὴ ὑπάρχει νὰ μὴ ἀγορεύσητε πρῶτος. Ἑπομένως ὁ κ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§19Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶπον, ὅτι ζητῶ τὴν ἄδειαν νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὡς εἰσηγητής, διότι συνέπεσε καὶ ἡ πρότασις νὰ εἶναι πρότασις ὑπ’ ἐμοῦ ὑποβληθεῖσα εἰς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ εὐμενῶς ὑπ’ αὐτῆς γενομένη δεκτή. Πρόκειται περὶ περιπτώσεως ὅλως ἐξαιρετικῆς, καθ’ ἣν ἐμφανίζεται ἡ καὶ ἐν ἄλλαις χώραις, ἁπανταχοῦ, ἐμφανιζομένη ἀνάγκη νὰ ἀποδημήσῃ ὁ Βασιλεὺς ἐντὸς τοῦ ἔτους, καὶ ἐκ τούτου ἡ ἀνάγκη νὰ ὁρισθῇ τί θέλει πραχθῆ κατὰ τὴν ἀποδημίαν αὐτοῦ διὰ τὴν ἀναπλήρωσιν. Λέγοντες ἀποδημίαν λέγομεν ἐν τῇ ἑλληνικῇ γλώσσῃ τὴν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν μετάβασιν, διότι αὕτη εἶναι ἡ ἔννοια τῆς λέξεως ἀποδημία.

§20Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀπὸ τοῦ δήμου.

§21Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀπὸ τοῦ δήμου, διότι δῆμος ἦτο ἡ ἀρχαία πολιτεία. Τὸ Σύνταγμα, οὗτινος τὴν ἀναθεώρησιν ἐπιχειροῦμεν, ἀπεσκόπησεν εἰς τὰ τῆς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως μετ’ ἐνδοιασμοῦ, κατὰ τὴν κρίσιν μου τοσοῦτον ὑπερβολικοῦ, ὥστε ἐγεννήθη ἐκ τούτου ἡ ἀνάγκη ὁσάκις ὁτιδήποτε συμβῇ ἐπιβάλλον τὴν ἀποδημίαν τοῦ Βασιλέως, εἴτε διὰ λόγους ὑγείας εἴτε διὰ λόγους οἰκογενειακούς, ἀπαραιτήτως ἢ νὰ λάβῃ τὴν εὐκολίαν νὰ ἀπέλθῃ ὁ Βασιλεὺς κανονιζούσης τῆς Βουλῆς τὰ τῆς Ἀντιβασιλείας ἢ νὰ ἀναχωρήσῃ καταλειπομένου τοῦ Κράτους ἄνευ ἀντικαταστάτου, ἀναπληρωτοῦ τοῦ Βασιλέως, τῆς ὑπηρεσίας διενεργουμένης μεταξὺ Ἀθηνῶν καὶ οἱουδήποτε σημείου τῶν δύο ἡμισφαιρίων, ὅπου ὁ Ἡγεμὼν ἤθελεν εὑρίσκεσθαι. Τοῦτο βεβαίως βλαπτικὸν διὰ τὰς δημοσίας ὑποθέσεις, ἐν πάσῃ περιπτώσει ἀνασταλτικὸν λίαν τῆς κανονικῆς πορείας τῶν ὑποθέσεων. Πέρυσι παραδείγματος χάριν ὑπῆρξεν ἀνάγκη διὰ λόγους ἀναποφεύκτου ἐξόδου τοῦ Βασιλέως ἐκ τῆς χώρας ἵνα μεταβῇ εἰς Ἀγγλίαν, κατόπιν τοῦ θανάτου τοῦ Βασιλέως τῆς Ἀγγλίας· ἀπῆλθεν, ἔμεινεν ἐκεῖ τὸν ἀπαραίτητον χρόνον, ἵνα ἐκπληρώσῃ τὸ προσῆκον χρέος, κατὰ τὸ διάστημα δὲ τοῦτο τὰ πάντα διῳκοῦντο διὰ τηλεγραφημάτων, δι’ ἀποστολῆς διαταγμάτων πρὸς ὑπογραφὴν ἢ δι’ ἀναμονῆς τῆς ἐπανόδου, κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε δὶς ἢ τρὶς ὑπῆρξε λίαν στενόχωρος. Ἀπὸ τῆς δυσχερείας ταύτης πρέπει πάντως νὰ ἐξέλθωμεν. Πεῖρα ὑπερτεσσαρακονταέτης ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται τὸ Σύνταγμα νὰ μείνῃ ἀμεταρρύθμιστον ἐν τούτῳ, διότι γεννῶνται δυσχέρειαι, γεννῶνται βλάβαι. Ἀλλά, ἐνῷ τοῦτο οὕτως ἔχει, εἶναι καὶ ἀνεπίδεκτον ἀντιρρήσεως, ὅτι ἡ χώρα ἐνδιαφέρεται, οἱ ἀντιπροσωπεύοντες αὐτήν, κατὰ καθῆκον, ἐνδιαφέρονται ὑπὲρ αὐτῆς τε καὶ ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως νὰ ὑπάρχωσι κεκανονισμένα τὰ τῆς ἀποδημίας αὐτοῦ εἰς τὸ Ἐξωτερικὸν κατὰ τρόπον, ὥστε, ἐνῷ θέλει παρέχεσθαι εἰς τὸν Βασιλέα πᾶσα ἡ εἴτε ὑπὲρ τῆς χώρας εἴτε ὑπὲρ οἰκογενειακῆς ἢ ἄλλης ἀνάγκης εὐκολία πρὸς ἀποδημίαν, ἐν τούτοις νὰ μὴ παρατείνηται αὕτη πέρα τοῦ χρόνου ἐκείνου, ὅστις κρίνεται ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖος, ἢ δὲν ὑπερβαίνει τὸ μέτρον κατὰ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἐπέρχηται βλάβη εἰς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, βλάβη ἔχουσα κατ’ ἀνάγκην ἀντίκτυπον καὶ ἐπὶ τοῦ Ἄρχοντος αὐτῆς. Τοῦτο ἀνεγνώρισαν ἁπανταχοῦ, ἔχομεν δὲ παραδοξοτάτας διατάξεις Συνταγμάτων χωρῶν λίαν προηγμένων, αἵτινες ὥρισαν εἰς τὸν Βασιλέα, μετὰ πάσης εὐλαβείας, ὅριον χρονικὸν ἀποδημίας ἐκτὸς τῆς χώρας οὗτινος πέραν ἐξέθηκαν τὴν ὑπόστασιν αὐτὴν τὴν βασιλικὴν εἰς κινδύνους. Τὸ Σύνταγμα τὸ Νορβηγικόν, τὸ τελευταῖον τῶν Εὐρωπαϊκῶν Συνταγμάτων, περιέχει διάταξιν χαρακτηριστικήν. Πρῶτον κανονίζει τὴν ἀπουσίαν τοῦ Βασιλέως ἐκ τῆς πρωτευούσης, κανονίζει δ’ οὕτω προσεκτικῶς τὰ τῆς ἀπουσίας τοῦ Βασιλέως ἔξω τῆς πρωτευούσης, ὥστε περιέχει πρωτότυπον διάταξιν, καθ’ ἣν αὐτοῦ ἀπόντος ὡρισμένα κυβερνητικὰ πρόσωπα ἐν τῇ πρωτευούσῃ ἐκτελοῦσι τὰ τῆς ἀνωτάτης διοικητικῆς προνοίας καθήκοντα, κυβερνῶντες τὰ ἐν τῇ χώρᾳ πράγματα, δι’ ἃ καὶ λαμβάνουσιν ὁσάκις ὑπάρξει ἀνάγκη τὰς βασιλικὰς ὁδηγίας. Ἀλλὰ προκειμένου λόγου περὶ ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως, ἐξόδου εἰς τὸ ἐξωτερικόν, ἡ διάταξις περὶ ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως ἡ εἰδική, ἡ τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ Συντάγματος τοῦ ἔτους 1908, ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ὁ Βασιλεὺς παραμένει ἐν τῷ Βασιλείῳ καὶ δὲν δύναται ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῆς Βουλῆς νὰ διαμείνῃ ἔξω τῆς Νορβηγίας πέρα τῶν ἓξ συνεχῶν μηνῶν» — Ἔχει τὴν ἄδειαν μέχρις ἓξ μηνῶν ν’ ἀποδημήσῃ ἄνευ ἀδείας τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ πέρα τῶν ἓξ μηνῶν τῶν συνεχῶν δὲν ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὸν νὰ μείνῃ ἔξω τῆς χώρας.—Καὶ ἰδοὺ τί προσέτι λέγει τὸ ἄρθρον· «Ἀλλ’ ἂν διαμένῃ ἀπόλλυσι προσωπικῶς τὸ ἐπὶ τοῦ Στέμματος δικαίωμα». Βλέπετε πόσον αὐστηρῶς εἶναι κεκανονισμένον τὸ θέμα ἐν χώρᾳ προσφάτως προσλαβούσῃ ἴδιον Βασιλέα, ἐν χώρᾳ δὲ προηγμένῃ ὅπως πᾶσαι αἱ Σκανδιναυικαὶ χῶραι, καὶ μετὰ Βασιλέως ἀνήκοντος εἰς οἰκογένειαν τιμωμένην ἐν ἁπάσῃ τῇ Εὐρώπῃ. Δὲν εἶναι δ’ ὅλως νέα ἡ διάταξις, διότι καὶ τῆς Σουηδίας τὸ Σύνταγμα περιέχει ὁμοίαν διάταξιν, ἀλλὰ μετὰ παραχωρήσεως μείζονος προθεσμίας, διότι εἰς τὴν Σουηδίαν παρέχεται ὁλόκληρον ἔτος εἰς τὸν Βασιλέα πρὸς ἀποδημίαν. Ἐν ᾗ ὅμως περιπτώσει ὁ Βασιλεύς, παρελθόντος τοῦ ἔτους, προσκληθεὶς δὲν ἐπανέλθῃ, τίθεται τότε ζήτημα, ὅπερ ἐπιφυλάσσει τὸ Σύνταγμα τῆς Σουηδίας εἰς λύσιν ὑπὸ τῶν κρατούντων ἐν Σουηδίᾳ, δηλαδὴ εἰς τὴν κρίσιν τῶν Βουλῶν. Τοῦτο δεικνύει ὁπόσον περὶ πολλοῦ ποιοῦνται καὶ τὰ μᾶλλον προηγμένα Κράτη τὴν παρουσίαν τοῦ Βασιλέως ἐν τῇ χώρᾳ, πόσον προσέχουσιν εἰς αὐτὴν καὶ πόσον ἐν ταὐτῷ ταῦτα καὶ οὕτω κρίνονται καὶ οὕτω πράττονται. Δὲν παρεμποδίζουσι τὴν κίνησιν τοῦ Βασιλέως τὴν προσήκουσαν ἔξω τῆς χώρας δι’ οἱονδήποτε λόγον· ὁρίζουσιν ἐλευθερίαν κινήσεως, ἀλλ’ ὁρίζουσι καὶ τέρμα τῆς κινήσεως ταύτης, οὗ πέρα ὑποδεικνύουσι κινδύνους εἰς τὴν Βασιλείαν. Ἔχουσι τὸ θάρρος νὰ εἴπωσιν εἰς τὸν Βασιλέα αὑτῶν τὴν ἀλήθειαν: «Σὲ σεβόμεθα, σὲ εὐλαβούμεθα· ἐὰν ὅμως ὑπερβῇς τὸ προσῆκον ὅριον, ἡ πρᾶξίς σου θὰ εἶναι ἀντισυνταγματική, εἰς ἡμᾶς δ’ ἐναπόκειται νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τῶν περαιτέρω». Τοιοῦτός τις συνδυασμὸς μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἀπαραίτητος καὶ παρ’ ἡμῖν ταύτην τὴν ὥραν, ὅπως κανονίσωμεν ὁριστικῶς τὰ τῶν ἀναγκῶν τῆς Βασιλείας, αἵτινες εἶναι ἀνάγκαι ἀναμφισβήτητοι, ὅπως εἶναι ἀναμφισβήτητοι ἀνάγκαι καὶ ἄλλαι τινές, αἵτινες πάντα ἕκαστον ἡμῶν, εἴτε ἰδιώτην εἴτε δημόσιον ἄνδρα, εἰς ὡρισμένας ὥρας παρασύρουσιν εἰς κίνησιν ἔξω τοῦ κύκλου τῶν συνήθων ἡμῶν ἐργασιῶν. Καὶ ὅπως πᾶς ἀνήκων εἰς τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν εἰς ὡρισμένας ὥρας ἔχει ἄδειαν κινήσεως καὶ μετὰ πλήρους τοῦ μισθοῦ, οὕτω καὶ πᾶς, ὅστις ἔχει θέσιν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, πρέπει νὰ ἔχῃ ἐν ὡρισμέναις ὥραις ἄδειαν κινήσεως ἐλευθέραν ἄνευ φθόνου δι’ αὐτήν. Ἐκεῖνο, ὅπερ πρὸ παντὸς πρέπει νὰ ἀποκόψωμεν, εἶναι ἡ ζηλοτυπία, ὅτι ὁ ἄλλος κινεῖται, ἐνῷ ὁ μὴ ἔχων δυνάμεις ἵνα κινηθῇ μένει ἐνταῦθα ἀκίνητος. Τοιαῦται ἰδέαι ἐπρυτάνευσαν ἐν ἐμοί, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐνόμισα ὅτι ὤφειλον νὰ ὑποβάλω τὴν πρότασιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ ἥτις γενομένη ἀποδεκτὴ ἔρχεται ὡς πρότασις αὐτῆς ἐνταῦθα πρὸς τὴν Βουλήν. Δὲν εἶναι ἐλευθερία τὸ παραχωρούμενον, εἶναι περιορισμός· ἀλλὰ περιορισμὸς εὔλογος, περιορισμὸς συνταγματικός, καὶ κατὰ τοῦτο διαφέρων τῆς προτάσεως τῶν ἓξ Βουλευτῶν, ἥτις παραπέμπει τὸ ζήτημα εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Δὲν ἐνόμισεν ἡ ἐπιτροπή, ὅτι ἔδει τοιοῦτον ζήτημα, ἐν ᾧ πρυτανεύει τὸ διαφέρον τῆς χώρας ὑπὲρ τῆς παρ’ ἑαυτῇ ὅσον πλεῖστον διαμονῆς τοῦ Βασιλέως, νὰ παραπέμψῃ εἰς λύσιν ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ζήτημα κατὰ τὴν κρίσιν καὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἐξόχως συνταγματικόν. Παρενεβλήθη οὕτω μεταξὺ τῆς πρώτης περιόδου τοῦ ἄρθρου 53 καὶ τῆς δευτέρας περιόδου ἡ διάταξις, ὅπως φαίνεται διατετυπωμένη ἐνταῦθα. Ἡ πρώτη περίοδος μένει ἀκέραιος. «Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἕνεκεν ἀποδημίας ἢ νόσου κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας, συγκαλεῖ πρὸς τοῦτο τὴν Βουλὴν καὶ προκαλεῖ διὰ τοῦ Ὑπουργείου περὶ τούτου εἰδικὸν νόμον». Εὐθὺς ὡς πρόκειται περὶ χρόνου πέρα τῶν 4 μηνῶν θέλει μείνει ἰσχύουσα ἡ διάταξις ἡ κειμένη τοῦ Συντάγματος· ἐὰν δὲ ψηφισθῇ ἡ παρέμβλητος διάταξις ἐν περιπτώσει βασιλικῆς ἀποδημίας χρόνου μέχρι τεσσάρων μηνῶν ἐνιαυσίως, θέλει ἰσχύει ἡ διάταξις αὕτη· ἐφ’ ὅσον οἱ τέσσαρες μῆνες εἶναι ἀκατανάλωτοι, χρῆσις τῶν τεσσάρων τούτων μηνῶν γίνεται ἄνευ ἀνάγκης προσφυγῆς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἰς τὴν Βουλήν, ἵνα ζητήσῃ τὴν ψήφισιν τῆς Ἀντιβασιλείας, κατὰ τὰ ἐν τῇ πρώτῃ περιόδῳ τοῦ ἄρθρου ἀναγραφόμενα, ἵνα προκαλέσῃ εἰδικὸν νόμον περὶ Ἀντιβασιλείας.

§22Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Δὲν κωλύεται νὰ τὸ κάμῃ.

§23ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν κωλύεται· τοῦτο μένει ἀκέραιον. Ἀλλ’ εὐθὺς ὡς ἐμφανισθῇ ἀνάγκη νὰ ἀποδημήσῃ ὁ Βασιλεὺς καὶ δὲν ὑπάρχῃ τοιοῦτος νόμος ἐψηφισμένος καὶ δὲν κριθῇ ἀναγκαῖον, διότι ὁ χρόνος δὲν θὰ εἶναι ὑπέρτερος τῶν τεσσάρων μηνῶν, μένει ἀπηλλαγμένη φροντίδος ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, μένει δὲ ἀπηλλαγμένη φροντίδος καὶ ἡ Βουλή. Πρέπει δὲ νὰ ἀναγνωρίσωμεν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι τῶν ἀναγκῶν μέχρι τοῦδε ὑπαρξασῶν ἐτησίων, σχεδὸν πάντοτε, ὀχληρὰ ὑπῆρχεν εἰς τὴν Βουλὴν ἰδίως, ἀλλ’ ὀχληρὰ ὑπῆρχε καὶ ἀλλαχοῦ ἡ ἀνάγκη νὰ γίνηται συζήτησις περὶ ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως, ἀνάγκη, ἥτις τὸ ζήτημα οὕτω συνήθως ἔφερεν ἐνταῦθα, ὥστε νὰ καταστήσῃ ἐνοχλητικὸν τοῦ αἰσθήματος ἀξιοπρεπείας καὶ τῶν ἄνω καὶ τῶν κάτω.

§24Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Τῆς ἀξιοπρεπείας ὄχι.

§25ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁμιλῶ, καθὼς βλέπετε, κύριε συνάδελφε, λίαν ἐφεκτικῶς· ὅμως ὁμιλῶ μετὰ ἐφοδίου πείρας ὑπερτριάκοντα ἐτῶν, ἀλλὰ καὶ μετὰ τοῦ αἰσθήματος ἐκείνου, ὅπερ βεβαίως συμμερίζεται καὶ ἡ Βουλή, τῆς μεγάλης εὐλαβείας, ἣν ὀφείλομεν πρὸς τὸν ἄρχοντα, ὃν ἐλευθέρως ἐξελέξαμεν καὶ ἐλευθέρως ἡμεῖς αὐτοὶ διατηροῦμεν. Εὐθὺς ὡς χώρα τις ἔχει ὡρισμένον πολίτευμα μεθ’ ὡρισμένου ἄρχοντος, ἔχει δὲ καὶ τὴν πεποίθησιν ὅτι τὸ πολίτευμα τοῦτο εἶναι τὸ συμφέρον αὐτῇ, ὀφείλει τὸ πᾶν νὰ πράττῃ, ὅπως διατηρῇ εἰς τὸ προσῆκον ὕψος τὸ ἀξίωμα ἐκεῖνο τὸ ὑπέρτατον, ὅπερ εἶναι ἀπαραίτητον εἰς τὴν εὐδαιμονίαν τῆς χώρας. Ἡ διάταξις ἡ παρεμβαλλομένη ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἕνεκεν ἀποδημίας μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς τέσσαρας μῆνας ὁ Βασιλεὺς δύναται ἢ νὰ παραχωρήσῃ τὴν Ἀντιβασιλείαν εἰς τὸν Διάδοχον, ἐὰν ἔχῃ συμπεπληρωμένον τὸ 18ον ἔτος, ἢ ν’ ἀναθέσῃ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, κατὰ τὰ ἐν εἰδικῷ νόμῳ ὁριζόμενα, τὴν διαχείρισιν ὅλης τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας πλὴν τῶν ἐν ἄρθροις 31, 32, 33, 37, 38, 39 καὶ 40 ὡρισμένων καὶ προσέτι τῆς ἀπονομῆς στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν βαθμῶν, τοῦ διορισμοῦ ἰσοβίων λειτουργῶν, τῆς ἐγκρίσεως καὶ ἐπικυρώσεως ἐπισκόπων καὶ πάσης ἄλλης πράξεως εἰδικῶς ἐξαιρουμένης ἐν τῷ νόμῳ ἢ τῷ Β. Διατάγματι». Τὸ πρῶτον τμῆμα τῆς περιόδου ταύτης ὁμιλεῖ περὶ ἀντιβασιλείας παραχωρουμένης εἰς τὸν Διάδοχον, καὶ ἐν τῇ παρούσῃ ὥρᾳ καὶ ἐν ἄλλοις χρόνοις, καθ’ οὓς θὰ ἔχωμεν ἄλλον Βασιλέα καὶ ἄλλον Διάδοχον· λίαν ὠφέλιμον εἶναι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, ὁ ἐνῆλιξ ἤδη, νὰ παρακολουθῇ τὰς ὑποθέσεις τῆς Πολιτείας καὶ παρασκευάζηται διὰ τὴν μέλλουσαν ἀνάληψιν τῶν καθηκόντων τῶν βασιλικῶν. Καὶ εἶναι μὲν βέβαιον, ὅτι ἀπὸ τῆς ἐνηλικότητος ὁ Διάδοχος ἁπανταχοῦ ἐπιμελεῖται νὰ παρακολουθῇ τὰς δημοσίας ὑποθέσεις, τίθεται δὲ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν Ὑπουργῶν εἰς θέσιν νὰ παρακολουθήσῃ αὐτοὺς μὴ ἔχων φωνὴν ἐν τῷ ζητήματι καὶ μόνον ὅπως διδάσκηται· ἀλλ’ εἶναι ὡσαύτως βέβαιον ὅτι, διδομένης εὐκαιρίας, κατὰ τὰς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως, νὰ ἐπιλαμβάνηται τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας ὡς ἀντιβασιλεὺς ὁ Διάδοχος, παρέχεται τοῦτο τὸ κέρδος, ὅτι παρασκευαζόμενος πρακτικῶς εἰς τὰ βασιλικὰ ἔργα θὰ εἶναι, ὅταν ἡ ὥρα ἔλθῃ, ἕτοιμος νὰ μὴ διαχειρισθῇ αὐτὰ ὡς πρωτόπειρος. Σήμερον δέ, ὅτε, κατ’ εὐτυχίαν, καταργηθέντος τοῦ νόμου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως, ὁ Διάδοχος ἔμεινεν ἐλεύθερος κατὰ τὰς ἀπουσίας τοῦ Βασιλέως νὰ ἐνασχολῆται ὡς ἀντιβασιλεὺς εἰς τὰς ὑποθέσεις τῆς χώρας...

§26Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Ἡ διάταξις δὲν ἀφορᾷ τὸν Διάδοχον τὸν σημερινὸν καὶ ἑπομένως ἡ παρέκβασις δὲν ἔχει σχέσιν.

§27ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι, φίλε κύριε συνάδελφε, διότι ἐγὼ διέκρινα καὶ ὡμίλησα ἤδη περὶ τῶν μελλόντων Διαδόχων γενικῶς· καὶ ὁμιλῶ τώρα περὶ τοῦ νῦν Διαδόχου· καὶ ἐνταῦθα ἐκ νέου τονίζω τι, ὅπερ ἐπανειλημμένως ἐτόνισα, διότι ἐξ ἀρχῆς ἐθεώρησα, ὅτι σφάλμα ἦτο ἡ νομοθέτησις, ὡς ἐγένετο, τῆς Γενικῆς Διοικήσεως καὶ ἐπολέμησα αὐτὴν μέχρι καὶ τοῦ 1909, ὅτε ἐδήλωσα ὅτι ἐνέμενον εἰς τὴν γνώμην, ἧς ἀπεδείχθη ἡ ὀρθότης. Τοιοῦτον εἶναι τὸ πρῶτον τμῆμα τῆς παρενθέτου αὐτῆς περιόδου. Τὸ δεύτερον τμῆμα τῆς προτάσεως ἀφορᾷ εἰς τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν δι’ οἱονδήποτε κώλυμα δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παραχωρηθῇ εἰς τὸν Διάδοχον ἡ Ἀντιβασιλεία.

§28Γ. ΠΩΠ. Μὲ συγχωρεῖτε, κύριε Πρόεδρε, νὰ σᾶς διακόψω διὰ μίαν ἀπορίαν. Ὅπως ἔχει διατυπωθῇ ἡ δευτέρα περίοδος τοῦ ἄρθρου: «Ἕνεκεν ἀποδημίας μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς τέσσαρας μῆνας ὁ Βασιλεὺς δύναται ἢ νὰ παραχωρήσῃ τὴν Ἀντιβασιλείαν εἰς τὸν Διάδοχον, ἐὰν ἔχῃ συμπληρωμένον τὸ 18ον ἔτος, ἢ νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον» ἐξάγω τὴν ἔννοιαν, ὅτι πρόκειται περὶ ἐκλεκτικοῦ δικαιώματος μὴ ὑποκειμένου εἰς κανένα περιορισμὸν καὶ δύναται ἑπομένως παρόντος τοῦ Διαδόχου ἐν τῷ Κράτει νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον.

§29ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλὰ δύναταί τις νὰ εἶναι βέβαιος ὅτι ἐκτὸς ἐκτάκτων περιστάσεων τὸ προτιμηθησόμενον θὰ εἶναι ἡ ἀνάθεσις εἰς τὸν Διάδοχον· τοῦτο εἶναι καὶ τὸ μέχρι σήμερον κρατῆσαν.

§30Γ. ΠΩΠ. Καὶ τοῦτο ἀκόμη (ἀναγινώσκει): «....ἢ ν’ ἀναθέσῃ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον κατὰ τὰ ἐν εἰδικῷ νόμῳ ὁριζόμενα»· δίδετε τὴν ἔννοιαν ὅτι πάγιος νόμος θὰ κανονίσῃ τὰ κατὰ τὸ θέμα τοῦτο....

§31ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑπάρχει νόμος.

§32Γ. ΠΩΠ. .. ἢ κατὰ τὴν ἑκάστοτε ἀποδημίαν;

§33ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παραπέμπομεν σήμερον εἰς τὸν νόμον, ἔχοντες νόμον· ἀλλ’ ὁ νόμος εἶναι μεταβλητός· παραπέμπομεν δὲ καὶ εἰς τὸ Διάταγμα, ὅπερ δύναται νὰ προσθέσῃ ἐξαιρέσεις. Παραδείγματος χάριν, ἐνταῦθα παραπέμπομεν εἰς τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, εἰς ἃ ἀναφέρεται ὁ νόμος ἐκεῖ ἀναλελυμένως, διότι ἐθεωρήσαμεν ὅτι πρέπει ταῦτα τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος εἰδικῶς νὰ μνημονευθῶσιν· ἀλλὰ δὲν ἀναφέρομεν καὶ τὰς περιπτώσεις τῶν λειτουργῶν, οὓς ἐξαιρεῖ ὁ νόμος διορισμοῦ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, περιπτώσεις ὁριζομένας ἐν τῷ νόμῳ, ὅστις καθ’ ὅσον γίνεται παραπομπὴ ἐνταῦθα εἰς αὐτὸν ῥητὴ θὰ ἐφαρμοσθῇ. Οὕτως ὥστε, παραβάλλων τις τὸν νόμον πρὸς τὴν διάταξιν ταύτην, βλέπει τί ἀνεγράφη εἰδικῶς ὅπως ἔχῃ κῦρος συνταγματικὸν καὶ ὅτι ἔμεινεν ἐλευθερία εἰς ἐκεῖνα, ἅτινα διὰ τῆς εἰς τὸν νόμον παραπομπῆς ἐπιτρέπεται νὰ μείνωσιν ὅπως ἔχουσιν ἢ καὶ κανονισθῶσι κατ’ ἄλλον τρόπον νομοθετικῶς, ἀναλόγως τῆς σκοπιμότητος. Ἡ ἐλευθερία τῆς κινήσεως ἐνταῦθα εἶναι πλήρης· οὐδὲ ὑπάρχει ἀνάγκη ψηφίσεως νόμου ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὅταν ὁ Βασιλεὺς κινηθῇ πρὸς ἔξοδον, πρόκειται δὲ νὰ μὴ ὑπερβῇ ἡ ἀποδημία τοὺς τέσσαρας μῆνας.

§34Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Ἐντὸς ποίας χρονικῆς περιόδου;

§35ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐντὸς ἑνὸς ἔτους· τὸ ἔτος ἔχει δώδεκα μῆνας· ἐκ τῶν δώδεκα μηνῶν τέσσαρας μῆνας, δὲν λέγομεν συνεχεῖς, διότι τοῦτο δὲν θὰ ἦτο ὀρθόν, καθ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ λείψῃ παραδείγματος χάριν δύο μῆνας καὶ νὰ ἐπανέλθῃ.

§36Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Δὲν προσδιορίζεται ὅμως ἐν τῷ ἄρθρῳ ἡ περίοδος τοῦ χρόνου, ἐντὸς τῆς ὁποίας δύναται νὰ λείψῃ τέσσαρας μῆνας.

§37ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ Βουλῆς....

§38Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Δὲν ὁμιλοῦμεν περὶ Βουλῆς.

§39ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ διάταξις ἔχει (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἕνεκεν ἀποδημίας ἢ νόσου κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας, συγκαλεῖ πρὸς τοῦτο τὴν Βουλὴν καὶ προκαλεῖ διὰ τοῦ Ὑπουργείου περὶ τούτου εἰδικὸν νόμον». Ἄν ὑπάρχῃ ἡ Βουλή, θὰ ζητήσῃ ἀπ’ αὐτῆς τὸν νόμον· ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἡ Βουλή, θὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλήν.

§40Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Ἄλλο ἐννοῶ ἐγώ· δὲν ὁρίζεται ἡ χρονικὴ περίοδος, ἐντὸς τῆς ὁποίας δικαιοῦται νὰ ἀποδημήσῃ τέσσαρας μῆνας.

§41ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἄν θέλητε νὰ τὸ ὁρίσωμεν εἰς τὰ Πρακτικά, οὐδεμία ὑπάρχει δυσκολία· ἐννοοῦμεν ἔτος, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐννοήσωμεν τίποτε ἄλλο παρὰ ἔτος.

§42Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Παρακαλῶ νὰ λεχθῇ, διότι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ σύγχυσις· ἔρχεται ὁ Βασιλεὺς καὶ μετὰ δέκα ἡμέρας δύναται νὰ ἀναχωρήσῃ.

§43ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Νὰ εἴπωμεν ἐκεῖ «μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς τέσσαρας μῆνας ἐντὸς τοῦ ἔτους».

§44Γ. ΠΩΠ. Εἴπετε κἄτι τι, τὸ ὁποῖον ἔρχεται εἰς σύγκρουσιν, ὅπως τοὐλάχιστον τὸ διετυπώσατε, διότι ἡ αʹ παράγραφος μένει ὅπως ἔχει εἰς τὸ ἐν ἰσχύϊ Σύνταγμα, ἡ δὲ δευτέρα παράγραφος καθορίζει χρονικὸν ὅριον ἀποδημίας ἄνευ ἀνάγκης νόμου· συνεπῶς, καθ’ ἣν περίπτωσιν εὑρίσκεται ἡ Βουλή, νομίζετε ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ καλέσῃ τὴν Βουλήν.

§45ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι βεβαίως.

§46Γ. ΠΩΠ. Ἀλλ’ ὅπως παραμένει τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος καὶ ὅπως εἴπετε εἶναι δυνατὸν νὰ γεννηθῇ κἄποια σύγχυσις καὶ δι’ αὐτὸ ζητῶ τὴν ἐξήγησιν.

§47ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρέχεται ἡ εὐκολία ἀποδημίας, εἴτε παροῦσα εἶναι ἡ Βουλὴ εἴτε ἀποῦσα, τεσσάρων μηνῶν ἐντὸς τοῦ ἔτους, ἀπαραλλάκτως, ὅπως λογίζονται αἱ δικαστικαὶ διακοπαί, καθ’ ἃς δίδονται δύο μῆνες τὸ ἔτος εἰς τοὺς δικαστάς. Αὕτη εἶναι ἡ ἔννοια· ἂν νομίζητε ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ ἡ φράσις ἐντὸς τοῦ ἄρθρου, ἂς τεθῇ. Δὲν ὑπάρχει καμμία δυσκολία νὰ προστεθῇ ἡ φράσις «ἕνεκεν ἀποδημίας μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς τέσσαρας μῆνας κατ’ ἔτος ὁ Βασιλεὺς δύναται ....» κτλ. Οὗτοι εἶναι οἱ λόγοι, Κύριοι, οἵτινες μοὶ ἐφάνη ὅτι ἔπρεπε νὰ πείσωσι καὶ τὴν Βουλήν, ὅπως ἔπεισαν καὶ τὴν ἐπιτροπήν, νὰ δεχθῇ τὴν προσθήκην ταύτην. Εἶναι, ἐπαναλέγω, προσθήκη, εὐθὺς ὡς τὰ πράγματα ζυγίσητε μετὰ προσοχῆς, προσθήκη περιορισμοῦ· καὶ ὅτε ἔχετε ἐπὶ τοιούτου θέματος προσθήκην περιορισμοῦ καὶ κανονισμὸν τοσοῦτον ἀκριβῆ τῶν πραγμάτων...

§48Γ. ΠΩΠ. Τίνος περιορισμοῦ;

§49ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Περιορισμοῦ κινήσεως εἰς τὸ ἐξωτερικὸν πέρα τῶν τεσσάρων μηνῶν, ἄνευ νόμου ψηφιζομένου ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Τοῦτον τὸν περιορισμὸν δὲν εἴχομεν μέχρι τοῦδε, διότι πρέπει νὰ γνωρίζητε, ὅτι κατὰ τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος ὁ Βασιλεὺς ἠδύνατο νὰ λείψῃ καὶ 6 καὶ 8 μῆνας ἄνευ ἀνάγκης νόμου. Ἀπαγόρευσις ἐξόδου δὲν ὑπῆρχεν. Ὑπῆρχεν ἀπαγόρευσις ἀντιβασιλείας ἄνευ νόμου. Λοιπόν, ἐὰν ἡ πρότασις δὲν ἐπήρχετο εἰς προσθήκην ἐνταῦθα, ἡ ἐλευθερία τῆς κινήσεως ἄνευ ἀντιβασιλείας θὰ ὑπῆρχεν ἀπεριόριστος· θὰ ἠδύνατο νὰ ἐξέλθῃ ὁ Βασιλεὺς ἔξω τῆς χώρας συναινούντων τῶν Ὑπουργῶν αὐτοῦ, μὴ διορίζων ἀντιβασιλέα καὶ διεξάγων μετὰ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας τὴν ὑπηρεσίαν, καθ’ ὃν τρόπον ἐμνημόνευσα πρὸ ὀλίγου, δι’ ἀλληλογραφίας καὶ τηλεγραφημάτων. Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν προσαγομένη ἡ τροπολογία ἐλπίζω ὅτι θέλει τύχει τῆς ἐγκρίσεως τῆς Βουλῆς, καὶ ἴσως θέλει ἀπαλλάξει τοὺς ἐντίμους συναδέλφους ἀπὸ μακρηγορίας ἐπὶ τοῦ θέματος.

§50Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Ἀποκλείεται τὸ νὰ παρατείνῃ τὴν διαμονήν του;

§51ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἀποκλείεται ὑπό τινα τρόπον, διότι, ἂν δὲν ἔχῃ ἀνάγκην νὰ διορίσῃ ἀντιβασιλέα...

§52Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Διώρισεν ἀντιβασιλέα καὶ παρατείνει πέρα τοῦ τετραμήνου τὴν ἀπουσίαν του.

§53ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ εἶναι ἐνδεδειγμένον νὰ ἐπανέλθῃ, διότι δὲν θὰ ἔχῃ ἀντιβασιλέα.

§54Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Δὲν θὰ εἶναι ἐλεύθερος νὰ μείνῃ ἔξω;

§55ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι ἐρχόμενος εἰς συνάφειαν μετὰ τῶν Ὑπουργῶν, καθ’ ὃν τρόπον συνέβαινεν.

§56Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Δὲν μεταβάλλεται τίποτε.

§57ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρέπει νὰ εἶσθε βέβαιος ὅτι, ὅπως διατίθενται τὰ πράγματα, θέλουσιν ἐκτελεῖσθαι αἱ κινήσεις πρὸς ἔξοδον κανονικῶς, διότι γεννᾶται ἠθικὴ ὑποχρέωσις, ἣν πρῶτος πάντων ὁ Βασιλεύς, οἱοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι, θὰ συναισθάνηται.

§58Γ. ΠΩΠ. Πρὶν ἢ λάβω τὸν λόγον, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, ὅπως διατυπώσω σκέψεις τινάς, αἱ ὁποῖαι θὰ διευκολύνωσι τὴν συζήτησιν, διότι, ὡς ἔθηκε τὸ θέμα τῆς συζητήσεως ὁ κ. εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ἀναμφισβητήτως τὸ θέμα τοῦτο ἐπὶ μακρὰν ὥραν, ἴσως καὶ πλέον τῆς μιᾶς συνεδριάσεως, θὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλήν. Ἀρύομαι τὰς σκέψεις μου ταύτας ἐκ τῶν προχθεσινῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι κύριον ἔργον ἡμῶν εἶναι, ὅπως σπεύσωμεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι διατεθειμένη πᾶσαν τροπολογίαν ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως συνταγματικῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν δὲν ἤθελε κρίνει ὡς ἀπολύτως ἀναγκαίαν, προθύμως θὰ ἐδέχετο, ἵνα φθάσωμεν ταχέως εἰς τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν, ἐν ᾗ περιπτώσει συμβαίνει τοιοῦτόν τι καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου, νὰ ἔχωμεν τὴν κυβερνητικὴν δήλωσιν· ὅταν δὲ ἡ Κυβέρνησις ἐκ τοῦ ἰδίου της προσχεδίου ἀφαιρέσῃ τὴν τροπολογίαν, ἀναμφισβητήτως πλέον δὲν θὰ ἔχῃ λόγον ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἐπιμείνῃ ἐπὶ τῆς ἰδίας τροπολογίας, καθ’ ὅσον αὕτη ἔρχεται ὡς συμπλήρωσις ἢ περιορισμὸς τῆς γενομένης ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τροπολογίας ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ Συντάγματος. Αὐτὴν τὴν γνώμην ἤθελον νὰ διατυπώσω, φρονῶν ὅτι καὶ τὴν συζήτησιν θὰ ἀποφύγωμεν, ἀφοῦ ἔν τινι μέτρῳ θὰ ἐνοχλήσῃ αὕτη, καθ’ ὃν τρόπον ἔθηκε τὸ ζήτημα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπῆς, οὕτω δὲ θὰ κερδίσωμεν καὶ τὸν χρόνον, τὸν ὁποῖον ἐπεζήτησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός.

§59ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἄν, φειδόμενοι τοῦ χρόνου τῆς Βουλῆς, θέλετε, ὡς θέλομεν καὶ ἡμεῖς, ὅπως φθάσωμεν τὸ ταχύτερον εἰς τὸ τέρμα τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, προυκαλέσατε δὲ νὰ μάθητε τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, ἐπιτρέψατε νὰ ἐρωτήσω καὶ ἐγὼ ὑμᾶς, διότι φαίνεσθε νὰ ἔχητε ἀντιρρήσεις εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ σχεδίου τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν· δέχεσθε ὑμεῖς τὴν διατύπωσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως ἡ Κυβέρνησις παραιτηθῇ τῆς ἰδίας διατυπώσεως καὶ ἄνευ συζητήσεως φθάσωμεν εἰς τὸ τέρμα; Ἀντιστρέφω τὴν ἐρώτησιν. Ἐὰν οὔτε τοῦτο δέχησθε, ἀλλ’ ἐμμένητε εἰς τὴν διατύπωσιν τὴν παλαιὰν τοῦ Συντάγματος, κατ’ ἀνάγκην ἡ συζήτησις θὰ ἐπακολουθήσῃ καὶ τότε εἶναι καλὸν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς αὐτήν.

§60Γ. ΠΩΠ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδεχθῶ οὔτε τὴν πρότασιν τοῦ προσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἐψήφισεν ἡ Κυβέρνησις, οὔτε τὴν τροποποίησιν τὴν γενομένην ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, ὡς αὕτη διετυπώθη, καὶ ὡς ἀνεπτύχθη ὑπὸ τοῦ κ. ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτοῦ. Ἐτέθη τὸ ζήτημα κατὰ παράδοξον καὶ πάλιν τρόπον. Δὲν ἐτέθη ἡ σκέψις ἡμῶν ἐπὶ γραμμῆς ὁδηγούσης πρὸς μόρφωσιν συνταγματικῆς διατάξεως, ἀλλ’ ἐκλήθημεν, ἵνα προσαρμόσωμεν συνταγματικὴν διάταξιν πρὸς διαθέσεις προσώπων. Ἐλήφθη ὡς γεγονὸς ἡ ὕπαρξις καὶ ἡ διάθεσις τῆς ἀνευθύνου Ἀρχῆς, οὐχὶ ὡς τοιαύτης, ἀλλ’ ὡς κατεχούσης ἀνθρωπίνην ἀδυναμίαν, καὶ ἐκλήθημεν ἡμεῖς, ἵνα συνταγματικὴν τοιαύτην διάταξιν προσαρμόσωμεν πρὸς τὰς διαθέσεις ἐκείνας. Τὸ θέμα οὕτω τιθέμενον ὁμολογῶ ὅτι βαθύτατα κατελύπησεν ἐμέ, κατελύπησε τοσούτῳ μᾶλλον, διότι ἐφάνη μὴ ἀποδοκιμάζουσα τοῦτο ἡ εἰσηγουμένη τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων, ἡ ὁποία ἀκριβῶς ὤφειλε νὰ ἔχῃ πρόγραμμα οὐχὶ προσαρμογῆς διατάξεων τοῦ Συντάγματος πρὸς ὡρισμένα πρόσωπα, ἀλλὰ πρὸς γεγονότα, τὰ ὁποῖα ὡς διδάγματα ἠντλήσαμεν ἀπὸ τοῦ παρελθόντος. Ἔχω ἐνώπιόν μου καὶ τὰς εἰσηγητικὰς ἐκθέσεις εἰς τὰ ἄρθρα τοῦ συντάγματος καθ’ ὃν τρόπον διετυπώθησαν. Δὲν θὰ λάβω ἐγὼ τὸν συνταγματικὸν Μπέδεκερ, ἵνα σᾶς ὁδηγήσω ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου εἰς ταξίδια ἀνὰ τὰ διάφορα Κράτη, καὶ ἐκεῖθεν παραλάβωμεν διατάξεις. Δὲν θὰ πράξω δὲ τοῦτο, οὐχὶ διότι φρονῶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ καταπλήσσωνται ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν ἔχουσι νὰ δαπανήσωσιν ἐπιστημονικοὺς ναύλους ἐν τῇ συνταγματικῇ συζητήσει, καὶ ἀδυνατοῦσι ν’ ἀκολουθήσωσιν εἰς τοιαῦτα ταξίδια, ἀλλὰ διότι, πλὴν ἀκριβῶς τῆς Σουηδίας καὶ τῆς Νορβηγίας, περὶ ἧς ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, καὶ τῆς Σερβίας ἐσχάτως, οὐδεμία ἄλλη χώρα ἔχει διάταξιν συνταγματικὴν ἀφορῶσαν εἰς τὸ θέμα τοῦτο. Ἐὰν δὲ ὁ κ. πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν διατάξεων ἤθελε νὰ συμπληρώσῃ τὰς γνώμας καὶ τὰς σκέψεις του ἀντλῶν ἐκ τοῦ Νορβηγικοῦ Συντάγματος, θὰ ἀνέτρεχεν ἀνερευνῶν τίνες εἶναι οἱ λόγοι, οἵτινες ἐγένοντο ἀφορμή, ἵνα ἀναγραφῇ ἡ διάταξις αὕτη ἐν τῷ Συντάγματι ἐκείνῳ, καὶ θὰ ἔβλεπεν ὅτι εἶναι οἱ φόβοι, μήπως ὁ νέος βασιλεὺς τοῦ Κράτους ἐκείνου εἶχεν ἀποδημητικὰς διαθέσεις, οἱ δὲ φόβοι ἐκεῖνοι ἐγένοντο ἀφορμὴ νὰ τεθῇ περιορισμός. Θὰ ἔβλεπεν ἀκόμη ὅτι τὸ ἄρθρον περὶ ἀποδημίας τὸ ἐν τῷ Σουηδικῷ Συντάγματι παραπέμπει εἰς ἕτερον ἄρθρον τοῦ αὐτοῦ Συντάγματος, εἰς τὸ ὁποῖον τίθενται περιορισμοὶ κοινοβουλευτικοῦ Κράτους, καθόσον ἡ ἀποδημία τοῦ Βασιλέως ἀποτελεῖ μέγα γεγονὸς διὰ Κράτος κοινοβουλευτικῶς κυβερνώμενον. Θὰ ἀνεύρισκεν ἀκόμη ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο τοῦ Συντάγματος ἀναφέρεται εἰς τὰ κατὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν θὰ ζητηθῇ ἡ ἔκδοσις Β. Διατάγματος, ὅπως ἀποδημήσῃ ὁ Βασιλεὺς ἐκ τῆς χώρας. Θὰ συνταχθῇ Πρακτικὸν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μετὰ τοῦ συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τυχὸν ἐκ τῶν Ὑπουργῶν θὰ εἶχον ἀντιρρήσει; διὰ τὴν ἀποδημίαν τοῦ Βασιλέως, θὰ ἦσαν ὑποχρεωμένοι, καθ’ ἣν περίπτωσιν ὁ Βασιλεὺς ἐπέμενε πρὸς ἀποδημίαν, οὐχὶ ἁπλῶς νὰ περιβάλωσι διὰ τῆς ἰδίας αὐτῶν εὐθύνης τὸ Στέμμα, ἀλλὰ μετὰ τοῦ Στέμματος συνυπεύθυνοι νὰ εἶναι, καθ’ ἣν περίπτωσιν τὸ ταξίδιον δὲν ἤθελεν ἀποβῆ ὠφέλιμον διὰ τὸ Κράτος. Τοῦτο συμβαίνει εἰς Κράτος νεώτατον, ὅπου ἐθεωρήθη ἀναγκαία ἡ διάταξις αὕτη, ὅπως περισταλῶσι διαθέσεις καὶ ὀρέξεις νεαροῦ Βασιλέως ὀργῶντος πρὸς ταξίδια, διαπνεομένου ὑπὸ πατριωτισμοῦ, ἀλλ’ ἔχοντος ἀποδημητικὰς τάσεις, τὰς ὁποίας ἐρχόμεθα καὶ ἡμεῖς ἐνταῦθα νὰ περιφρουρήσωμεν διὰ συνταγματικῆς διατάξεως. Τὸ ζήτημα τοῦ κανονισμοῦ τούτου εἶναι ἀληθῶς μέγα. Δὲν γνωρίζω δέ, ἂν εἶναι φίλοι τῆς βασιλείας οἱ ζητοῦντες νὰ θεσμοθετήσωσι τὸ ἄρθρον τοῦτο ἢ οἱ ζητοῦντες νὰ παραμείνῃ ἐν τῷ ἄρθρῳ ἡ διάταξις ὡς ἔχει. Διότι δὲν εἶναι ἔννοια φιλοβασιλισμοῦ ἡ παρέχουσα τὰ μέσα τῆς εὐαρεσκείας εἰς τοὺς ἑκάστοτε κατέχοντας τοὺς θρόνους. Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχονται μετὰ πεποιθήσεως καὶ στοργῆς πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς βασιλείας, ζητοῦσι νὰ περιφρουρήσωσι, ζητοῦσιν εἰλικρινῶς, οὐχὶ προσπαθοῦντες νὰ εὕρωσιν ὑπεκφυγάς, ὅπως τὸ γόητρον τοῦ κατέχοντος τὴν ἐξουσίαν καταστήσωσι συναφὲς πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς βασιλείας. Ἀπὸ τοιαύτης ἀρχῆς σκεπτόμενοι ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ὄντως διαπνεόμεθα ὑπὸ φρονημάτων σταθερᾶς ἐμμονῆς εἰς τὸ συνταγματικὸν καὶ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι φρονοῦμεν ὅτι, ὅτε ὁ θρόνος οὗτος ἐκενώθη καὶ ἐκλήθη ἔξωθεν νὰ καταλάβῃ τοῦτον ἄλλος, ἔπρεπεν ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ νέου Βασιλέως νὰ συμβολίζηται ἡ αἴγλη ὁλοκλήρου τῆς ἑνότητος τοῦ γένους, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι φρονοῦμεν ὅτι οἱ ἀγῶνες καὶ μόνον τοῦ ἔθνους τούτου εὐθὺς ἀμέσως προσέθηκαν νέους ἀδάμαντας εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Στέμμα, τὴν ἀδάμαστον Ἑπτάνησον καὶ πέραν πρὸς βορρᾶν τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Ἤπειρον, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἐγγύτατα νῦν οὐχὶ ἀπὸ σπουδῆς, ἀλλ’ ἀπὸ παρατηρήσεως διαβλέπομεν ὅτι ἀδάμαντες ἄλλοι ὠχριῶσι καὶ ἀπομακρύνονται τοῦ στέμματος τούτου παρ’ ὅλους τοὺς ἀδαμάστους, τοὺς συνεχεῖς, τοὺς ὁμοίους ἀγῶνας, ἔχομεν καθῆκον καὶ ὑποχρέωσιν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, χάριν τῆς ἀκεραιότητος τῆς ἐννοίας τῆς βασιλείας, νὰ διαμαρτυρηθῶμεν ἐξ ὅλης ψυχῆς, διότι μίαν ἔτι πλάνην θέλομεν νὰ προσθέσωμεν καὶ συνταγματοποιήσωμεν διὰ τῆς ψήφου ἡμῶν. Ἀπὸ τῆς σκέψεως ταύτης καὶ μόνης ὁρμώμεθα εἰς τὰς παρατηρήσεις ἡμῶν. Δὲν εἶναι ὀχληρόν, ὡς ἐλέχθη ἐνταῦθα, οὔτε εἶναι ἔλλειψις εὐλαβείας, ὅταν συζητῶμεν ἑκάστοτε νόμους διὰ τὸ στέμμα, προκειμένου περὶ ἀποδημίας αὐτοῦ. Εἶναι ὑποχρέωσις, ὅπως γνωρίζῃ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία τίνες οἱ λόγοι τῶν ἀποδημιῶν, τίνες οἱ σκοποί, τίνα τὰ ἀποτελέσματα ἀποδημιῶν ὁμοίας φύσεως. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ καθιστῶμεν δικαίωμα μίαν πλάνην διὰ τοὺς κατέχοντας οἱανδήποτε θέσιν, πρὸ παντὸς δὲ τὴν θέσιν τοῦ ἀνευθύνου. Διότι εἶναι πλάνη τοιαύτη ἡ βασιλικὴ ἐπιθυμία τοῦ ταξιδεύειν. Ὅταν δὲ περὶ τὰ ἡγεμονικὰ ταξίδια συμφύρωνται γνῶμαι καὶ σκέψεις μυστικαὶ καὶ ἀπὸ τοῦ φανεροῦ ἥκιστα συμβάλλουσαι εἰς τὴν ἑδραίωσιν τῆς δυναστείας, συνεπῶς ἥκιστα συμβάλλουσαι εἰς τὴν ἑδραίωσιν τοῦ θεσμοῦ τῆς βασιλείας ἐν Ἑλλάδι, ἡ ἡγεμονικὴ πλάνη δὲν βλάπτει τὸν Βασιλέα μόνον, ἀλλὰ τὸ ἔθνος ὁλόκληρον. Ἐκινδυνεύσαμεν διὰ τοιούτων πονήρων πολλάκις δυσφημήσεων νὰ θρυμματίσωμεν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ἤδη διὰ τοιαύτης πράξεως κινδυνεύομεν νὰ θρυμματίσωμεν αὐτὴν ταύτην τὴν ἔννοιαν τῆς βασιλείας ἐν τῇ ἡμετέρᾳ χώρᾳ χαριζόμενοι εἰς πρόσωπα, ὅπως ὑπὲρ προσωπικῶν συμφερόντων ἀγωνιζόμενοι ἐπιρρίπτωμεν εἰς τὸν θεσμὸν τὰ δεινὰ τῆς χώρας. Ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τῆς βασιλείας ἀγωνιζόμενος καλῶ πάντας ὑμᾶς εἰς ἀπόρριψιν τῶν τροπολογιῶν, αἵτινες τὸν θεσμὸν τῆς βασιλείας καὶ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος κλονίζουσιν. Αὐτὴ εἶναι ἡ πίστις ἡ ἰδική μου, ἀλλ’ ὅπως ἡ βάσις αὕτη διατηρηθῇ, καὶ ὅπως συνεπῶς ζήσῃ τὸ Κράτος ἡμῶν, ἔχομεν καθῆκον νὰ τηρῶμεν ἀπαραμείωτον τὸ γόητρον τῆς δυναστείας. Δὲν σώζουσι τὸ γόητρον τῆς δυναστείας ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι περισαίνοντες λείχουσι τὰς ἐμβάδας. Σώζουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τολμῶσι νὰ λέγωσι τὴν ἀλήθειαν, ἐν γνώσει ὅτι δυσαρεστοῦσι διαθέσεις ἄλλας, ἐξ ἱερᾶς πεποιθήσεως ὅτι ἐκπληροῦσι καθῆκον πρὸς τὴν πατρίδα καὶ τὰς παραδόσεις τοῦ ἔθνους. (Χειροκροτήματα). Εἶναι ἀληθές, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι οἱ Βασιλεῖς φοβοῦνται πάντοτε καὶ τὴν μομφὴν καὶ τὸν ἔλεγχον· εἶναι ἡ μοῖρα τῶν βασιλέων, ὅπως δυσανασχετῶσι, καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν ὅτι μετ’ ἀληθοῦς προσηλώσεως, μετὰ προσηλώσεως μεγίστης ἀτενίζουσι πάντες ἢ οἱ πλεῖστοι ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι καλοῦνται ἑκάστοτε νὰ κυβερνήσωσι, πρὸς τῆς εὐνοίας τοῦ Βασιλέως τὰ μειδιάματα. Τοιαύτης εὐνοίας ἡ παρεξήγησις ἢ προσπάθεια εἶναι ἡ διατύπωσις τῶν τροπολογιῶν τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ Συντάγματος. Προσπάθεια ἀποφυγῆς ὀχλήσεων εἰς τὸ ταξίδιον τοῦ Στέμματος. Ἀλλ’ εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ σκεπτώμεθα κατὰ ποῖον τρόπον θὰ κολακεύσωμεν τὰς διαθέσεις τῶν παρερχομένων καὶ δὲν εἶναι καθῆκον ἡμῶν νὰ κανονίσωμεν τὸ καθῆκον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλθωσι καὶ θὰ συνεχίσωσι τὸ ἔργον ἡμῶν; Πῶς θ’ ἀφήσωμεν νὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ τοῦ περιβόλου τούτου συνταγματικὴ διάταξις, ἡ ὁποία οὐδένα ἄλλον σκοπὸν θὰ ἔχῃ εἰμὴ νὰ καταστήσῃ ἀκοπώτερον τὰ ταξίδια τῆς ἀνευθύνου ἐξουσίας, τὰ ὁποῖα ἐφ’ ὅσον ἔχουσι σκοπὸν τὴν ὑγείαν ἀναμφισβητήτως ἀποτελοῦσιν ἱερὰν ὑποχρέωσιν νὰ τὰ ἐνισχύῃ καὶ τὰ καθιστᾷ ἐτήσια, ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς παύουσι νὰ σχετίζωνται πρὸς τὴν ὑγείαν ἐμφανίζεται ἡ ῥώμη καὶ ἡ εὐρωστία τοῦ ἔθνους, βεβαίως δὲν θ’ ἀφήσωμεν ἡμᾶς ν’ ἀποφασίσωμεν ὅσα ἀντίκεινται πρὸς τὴν ῥώμην καὶ τὴν εὐρωστίαν τοῦ ἔθνους. Δὲν θέλω νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἰδέα ὅτι εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνους οὐδὲν ἀπομένει, ὅπως μᾶς προστατεύσῃ ἢ αἱ βασιλικαὶ συγγένειαι. Αὐτὸ ὑπῆρξε τῆς αὐλοκολακείας τὸ πρόσχημα κατὰ τὸ παρελθόν, ὅπως ὑποβοηθῇ τὰ βασιλικὰ ταξίδια. Τὸ παρελθὸν τώρα ἀναζῇ ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς εὐχερείας περὶ τὴν ἄσκησιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Τότε διεκηρύσσετο, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὴν δύναμιν. Ἂν δὲ πανταχοῦ ἡ βασιλεία ἀντλεῖ τὴν αἴγλην αὑτῆς ἀπὸ τὰ Κράτη, ἐπέπρωτο εἰς τὴν Ἑλλάδα τῶν θυσιῶν τοῦ ἀγῶνος καὶ τοῦ αἵματος, ἐπρέπωτο νὰ λέγηται καὶ ὑποστηρίζηται, ὅτι ἀντλεῖ τὰς ἐλπίδας καὶ τὴν αἴγλην αὑτῆς μόνον ἀπὸ ἐκεῖνον, ὅστις σήμερον κατέχει τὸν θρόνον. Ἐλπίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι θὰ μεταπεισθῶσιν ἐν ταῖς νέαις συνταγματικαῖς αὑτῶν ἰδέαις καὶ ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ὁ σεβαστός μοι φίλος Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτής, ὅπως ἀποσύρωσιν ἀμφότεροι, ὁ μὲν ἐξ ὀνόματος ὁλοκλήρου τῆς ἐπιτροπῆς, ὁ δὲ ἐξ ὀνόματος τῆς πλειονοψηφίας τὰς τροπολογίας ταύτας, αἱ ὁποῖαι παρενεβλήθησαν. Ἡ πρώτη, ἡ γενομένη ὑπὸ τῶν κυρίων Βουλευτῶν τῶν ἀπατελούντων τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι τροπολογία γενικωτάτη. Ἡ Κυβέρνησις ὁρμᾶται διαρκῶς ὑπὸ τῆς πεποιθήσεως ὅτι θὰ εὑρίσκηται ἐπὶ τῆς ἐξουσίας ἐπ’ ἄπειρον καὶ ἀντλοῦσα ἐξ αὐτῆς καὶ τῆς καλῆς πίστεώς της τὴν γνώμην ἔχει τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέπῃ εἰς τὸ Στέμμα νὰ ταξιδεύῃ ἄνευ ἐπικουρίας τῆς ὑπευθύνου ἀρχῆς, ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέπῃ αἱ ἐξωτερικαὶ ὑποθέσεις νὰ χειρίζωνται καθ’ ὃν τρόπον ἐχειρίζοντο μέχρι τοῦδε. Διότι δὲν πιστεύω νὰ ἐλησμόνησεν ὅτι ἡ περὶ τοῦ τρόπου τῆς διαχειρίσεως ταύτης διαμαρτυρία ἐδημιούργησε πάντας ἡμᾶς καὶ τὴν Κυβέρνησιν ταύτην. Ἀλλ’ ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ μεριμνήσῃ οὐχὶ πῶς θὰ διαχειρισθῇ αὐτὴ συνοδεύουσα τὸ Στέμμα εἰς τὰ ταξίδιά του δι’ ἑνὸς τῶν Ὑπουργῶν, ἀλλὰ ποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ τὴν διαδεχθῶσι, καὶ τίς εἶναι ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἐκμεταλλευθῶσι διάταξιν τοιαύτην, τοσοῦτον ἐλευθεριάζουσαν ἀπέναντι τῶν μελλουσῶν Κυβερνήσεων, ὥστε καὶ αὐτὴ ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος τὴν ἐθεώρησεν ὡς ἀπορριπτέαν, διότι λέγει ὅτι πρέπει νὰ μὴ ἀφήσῃ ὁμοίαν ἐλευθερίαν εἰς τὰς μελλούσας πλειονοψηφίας καὶ εὔχεται νὰ περιορίσῃ. Δὲν γνωρίζω δὲ ἂν εἶναι ὠφέλιμον αὐτό, τὸ ὁποῖον ἐγένετο πρὸ μικροῦ ὑπὸ τοῦ σεβαστοῦ κ. συναδέλφου πρὸς τὸ Στέμμα, ὠφέλιμον καὶ συντελεστικὸν τῆς ἁρμονίας τῶν ἐξουσιῶν νὰ ἐρχώμεθα ἐνταῦθα καὶ νὰ λέγωμεν: πρέπει ἐπὶ τέλους ἓν κακόν, τὸ ὁποῖον ἀνομολογοῦμεν, νὰ τὸ περιβάλλωμεν διὰ τοιούτων διατάξεων, ὥστε ἡ παράτασις αὐτοῦ νὰ μὴ εἶναι δι’ ὁλόκληρον χρόνον, ἀλλὰ τοὐλάχιστον δι’ ἓν τετράμηνον. Διότι αὐτὴ εἶναι ἡ διατύπωσις ἡ δευτέρα τοῦ ἄρθρου, καθ’ ὃν τρόπον ἐγένετο καὶ ἀνεπτύχθη πρὸ ὀλίγου. Ἀλλ’ ἔξω τοῦ περιβόλου τούτου καὶ αἱ μᾶλλον ἀγαθαὶ προθέσεις ὁδηγοῦσιν ἡμᾶς εἰς ἀπήχησιν γενικῆς διαμαρτυρίας. Διότι θέλει ἐξέλθει ἡ γνώμη ὅτι ἐφαρμόζεται τὸ σύστημα ἐκεῖνο τῶν σκέψεων, καθ’ ὃ ἡ αὐλοκολακεία εὑρίσκεται εἰς τὸ αὐτὸ ἐπίπεδον ἐν Ἑλλάδι μὲ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος, καὶ ἴσα δικαιώματα κατακτήσεως ἔχουσι καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες θεραπεύουσι τὰς ἀδυναμίας καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες θεραπεύουσι τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου. Ἀλλὰ δὲν εἶναι εὐχερές, κύριοι συνάδελφοι, νὰ μεταβάλῃ τις τοὺς συμβούλους ὑπὸ τοιούτους οἰωνοὺς εἰς Ἡρακλεῖς τοῦ Στέμματος· οἱ Ἡρακλεῖς ἢ ὀφείλουσι νὰ εἶναι κορυνηφόροι πάντοτε ἢ δὲν ἔχουσι δικαίωμα νὰ ἐμφανίζωνται στηρίζοντες τὸ Στέμμα, ἐνῷ συγχρόνως κρύπτοντες τὴν κύρωσιν αὐτῶν ἀπορρίπτουσι τὴν λεοντῆν, ὅπως καλύψωσι τὴν δημοκρατικὴν ῥῆσιν τοῦ: «Ἰσχὺς ἡ ἀγάπη τοῦ λαοῦ» τὴν ἐκπροσωπουμένην διὰ τῆς κοινοβουλευτικῆς πλειονοψηφίας. Ἡρακλεῖς οὕτω σκεπτόμενοι περὶ τοῦ Στέμματος ταχέως κατέρχονται τοῦ ὕψους ἐκείνου καὶ δὲν εὑρίσκουσι πλέον οὔτε τὴν κόρυναν οὔτε τὴν λεοντῆν αὐτῶν, εὑρίσκουσι τὴν εὔνοιαν καὶ μόνην, τὴν εὔνοιαν ἥτις ὡς χιτὼν τοῦ Νέσσου περιβάλλει αὐτούς. Ὁ δὲ χιτὼν μὲ τοὺς σπαραγμοὺς τοῦ Ἡρακλέους συγκλονίζει καὶ ἐκείνους, οἵτινες παρέσχον τὴν εὔνοιαν, ἀλλὰ καὶ ὁλόκληρον τὴν χώραν. (Εὖγε, εὖγε). Εἶναι κατ’ ἐμὴν γνώμην ἐξόχως συμβάλλουσα διὰ τὸ ἐθνικὸν μέλλον τῆς Ἑλλάδος, διότι ἀφορᾷ αὐτὴν ταύτην τὴν ἔννοιαν τῆς ἀπαραμειώτου ἐμφανίσεως τοῦ κύρους τῆς ἀνευθύνου ἐξουσίας, εἶναι ἀναγκαιοτάτη ἡ ἀπάλειψις ἀμφοτέρων τῶν τροπολογιῶν. Ἀφήσωμεν τὸ Στέμμα καθ’ ἃ περιφρουρεῖται τοῦτο διὰ τὰς ἀποδημίας του ἐκ τοῦ ὑπάρχοντος Συντάγματος. Πρέπει νὰ εἶσθε πεπεισμένοι, ὅτι ἀκριβῶς ἡ πλάνη ἡ ἐκ χρηστοῦ τοῦ συνειδότος προελθοῦσα παρέσυρε καὶ τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν πρόεδρον τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Διότι καὶ ὁ προεδρεύων τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ὁ προεδρεύσας τῆς ἐπιτροπῆς εἶναι ἄνδρες, οἵτινες ἔχουσιν ἱστορίαν φιλελευθέρου παρελθόντος, ἱστορίαν ἀνδρῶν ἀμυνθέντων ὑπὲρ τοῦ γοήτρου τῆς δυναστείας ἐν Ἑλλάδι, ἀλλ’ ἀμυνθέντων, καθ’ ὃν τρόπον ἐγὼ ν’ ἀμυνθῶ καὶ μόνον ἠθέλησα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. (Χειροκροτήματα).

§61Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς τροπολογίας, ἡ ὁποία προτείνεται εἰς τὸ ἄρθρον 53 τοῦ Συντάγματος, ἐδόθη τόνος καὶ ἐδόθη σημασία, ἡ ὁποία νομίζω ὅτι δὲν προσῆκεν, ἐδόθη δὲ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος τοῦ πρὸ μικροῦ καταβάντος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Τὸ ἰσχῦον Σύνταγμα ἐπιτρέπει εἰς τὸν Βασιλέα τὴν ἀποδημίαν ἐκτὸς τοῦ Κράτους ἐν πάσῃ ἐλευθερίᾳ κατὰ πάντα χρόνον καὶ διὰ διάστημα ἀπεριόριστον. Δὲν πρόκειται ἄρα νὰ δώσωμεν δικαίωμα εἰς τὸ Στέμμα, τὸ ὁποῖον τοῦτο μέχρι σήμερον δὲν εἶχε διὰ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ζητοῦμεν νὰ παρεμβάλωμεν οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ καὶ ἣν ζητεῖ νὰ παρεμβάλῃ καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἡ συντακτική. Ζητοῦμεν μόνον τοῦτο, ὅπως διευκολύνωμεν οὐχὶ προσωπικῶς τὸν ἀνεύθυνον ἄρχοντα, ἀλλ’ ὅπως διευκολύνωμεν τὴν ἄσκησιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἐν τῷ συμφέροντι αὐτοῦ τοῦ Κράτους, πρὸς τὸ ὁποῖον προφανῶς συμπίπτει καὶ τὸ ἀληθές, τὸ καλῶς ἐννοούμενον συμφέρον τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος. Εἰς πᾶσαν περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Στέμμα, ἔχον σύμφωνον καὶ τὴν γνώμην τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως, θὰ ἤθελε ν’ ἀποδημήσῃ τῆς χώρας εἴτε πρὸς ἐκπλήρωσιν ὑποχρεώσεων συγγενικῶν ἢ κοινωνικῶν τοῦ ὑψηλοῦ κύκλου τοῦ διεθνοῦς, εἰς τὸν ὁποῖον ἀνήκει ὁ Βασιλεύς, εἴτε χάριν ὑγείας, εἴτε ἀκόμη καὶ διὰ πολιτικὸν σκοπόν, ὁ Βασιλεὺς καὶ μέχρι τοῦδε εἶχεν ἀκώλυτον τὸ δικαίωμα, ἔχων, ὡς εἶπον, σύμφωνον τὴν γνώμην τῶν Ὑπουργῶν του, ν’ ἀποδημήσῃ τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ὅ,τι ἐκ τῆς ἀποδημίας ταύτης εἶναι δυνατὸν νὰ πάθῃ εἶναι ἡ καλὴ καὶ ἀπρόσκοπτος διεξαγωγὴ τῶν ἔργων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, λόγῳ τοῦ ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ εὐκολία διὰ τὴν ψήφισιν εἰδικοῦ νόμου διὰ τὴν ἀποδημίαν, ἡ ἀναπλήρωσις τοῦ Βασιλέως δὲν εἶναι δυνατὴ καὶ ἑπομένως ἡ ἄσκησις τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας θὰ ἐγίνετο μακρόθεν, ἀπὸ ἐκεῖ ὅπου θὰ διέτριβεν ὁ Βασιλεὺς κατὰ τὴν ἀποδημίαν του. Ὅ,τι ζητεῖται λοιπὸν σήμερον παρ’ ἡμῶν διὰ τῆς τροπολογίας νὰ εἰσαγάγωμεν εἶναι τοῦτο, ὅπως ἐπιτραπῇ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος, ἵνα διὰ νόμου ἰσχύοντος δι’ ὅσον χρόνον θὰ ἐνόμιζεν ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία σκόπιμον, κανονισθῇ ἡ ἀναπλήρωσις τοῦ ἀπόντος Βασιλέως κατὰ τὰς διαφόρους ταύτας ἀποδημίας. Διὰ τοῦτο ἐκπλήττομαι πῶς δύναται ν’ ἀνευρεθῇ ἐν τῇ προσπαθείᾳ τῇ καταβαλλομένῃ, ὅπως κανονισθῶσιν εὐρυθμότερον ταῦτα ἐν τῷ συμφέροντι αὐτῷ τοῦ Κράτους, πῶς δύναται ν’ ἀνευρεθῇ προσπάθεια ἐκ μέρους τῶν εἰσηγητῶν τῶν προτάσεων τούτων πρὸς κολακείαν ἢ θεραπείαν ἀδυναμιῶν τοῦ Στέμματος. Βεβαίως δὲν θὰ παραγνωρίσω ὅτι ἡ ἑκάστοτε καθ’ ἕκαστον ἔτος ἐπὶ τῇ ἐπικειμένῃ ἀποδημίᾳ προκαλουμένη ἐν τῇ Βουλῇ συζήτησις κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ σχετικοῦ νόμου δὲν εἶναι ἰδιαζόντως εὐχάριστος οὔτε πρὸς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα οὔτε πρὸς τὴν ἑκάστοτε Κυβέρνησιν, ἀλλὰ θὰ προσθέσω ὅτι δὲν εἶναι καθόλου ἐξυπηρετικὴ οὔτε τοῦ δημοσίου ἐν γένει συμφέροντος (ἐπιδοκιμασίαι). Ὥστε, Κύριοι, ἐφ’ ὅσον ἀναγνωρίζομεν καὶ φαινόμεθα πάντες ἀναγνωρίζοντες ὅτι ἡ Ἑλλὰς δέον νὰ βασιλεύηται, νομίζω ὅτι ἔχομεν ὑπέρτατον καθῆκον, ὅπως ῥυθμίζωμεν τὰ καθ’ ἡμᾶς οὕτως, ὥστε ν’ ἀποφεύγηται ἄνευ ἰδιαιτέρας ἀνάγκης, ἄνευ ἐξυπηρετήσεως γενικωτέρων συμφερόντων, πᾶσα συζήτησις, ἡ ὁποία οὐδὲν ἄλλο δύναται νὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα, εἰμὴ νὰ θίγῃ προσωπικῶς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, ὁ ὁποῖος ὀρθὸν εἶναι νὰ μένῃ ἔξω πάσης τοιαύτης συζητήσεως ἄνευ, ἐπαναλέγω, ἀνάγκης ἐξυπηρετήσεως γενικωτέρων συμφερόντων. Ἐρωτῶ δέ· ὅταν ὁ Βασιλεὺς ἐξ ἀφορμῆς εἴτε χαρμοσύνου εἴτε δυσαρέστου γεγονότος τοῦ κύκλου τοῦ συγγενικοῦ του ἔχῃ ἀνάγκην νὰ ἀπέλθῃ τοῦ Κράτους, ἢ ὅταν ὁ Βασιλεὺς καθ’ ἕκαστον ἔτος, ἕνεκα καὶ τῆς προχωρησάσης ἤδη ἡλικίας του, ἔχῃ ἀνάγκην νὰ μεταβαίνῃ εἰς ὡρισμένα μέρη λουτρῶν, ὅπου κατὰ συμβουλὴν τῶν ἰατρῶν εὑρίσκει ἀνακούφισιν, ἐρωτῶ, λέγω, ὁσάκις καθ’ ἕκαστον ἔτος ἐπὶ τοιούτοις λόγοις γεννᾶται ἀνάγκη ἀποδημίας, ποῖον συμφέρον δημόσιον ἐξυπηρετεῖται μὲ τὴν ἑκάστοτε προκαλουμένην συζήτησιν ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου, κύριοι Βουλευταί; Ἀλλὰ θὰ προχωρήσω περαιτέρω. Ὑποθέσατε ὅτι δὲν πρόκειται οὔτε περὶ ἐκπληρώσεως συγγενικῶν ἢ ἄλλων κοινωνικῶν καθηκόντων τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος οὔτε περὶ θεραπείας τῆς ὑγείας, ἥτις ἐπιβλητικωτέρας ἔχει ἀπαιτήσεις, καθ’ ὅσον προχωρεῖ ἡ ἡλικία του, ἀλλ’ ὑποθέσατε ὅτι πρόκειται περὶ ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως γενομένης διὰ πολιτικὸν σκοπόν. Ἐρωτῶ· ποία ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναμίξεως τῆς Βουλῆς εἰς ῥύθμισιν τῶν ἐκ τῆς ἀποδημίας ταύτης δυσχερειῶν περὶ τὴν ἐνάσκησιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ὅταν ἡ διὰ πολιτικὸν σκοπὸν γενομένη ἀποδημία εἶναι καθαρῶς ἔργον τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, καὶ ὑπεύθυνος διὰ τὴν ἀποδημίαν ταύτην ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ ἔθνους εἶναι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία εἶναι φυσικὸν ὅτι προκειμένου περὶ ἐπισήμου ἀποδημίας διὰ πολιτικὸν σκοπὸν δὲν δύναται παρὰ νὰ ἀντιπροσωπεύηται καὶ διὰ μέλους αὐτῆς ἐγγὺς τοῦ Βασιλικοῦ παράγοντος ἀπουσιάζοντος; (χειροκροτήματα). Ἡ ἀντίδρασις ἑπομένως τῶν ἀντιτιθεμένων κατὰ τῆς προνοίας, τὴν ὁποίαν ἐθεώρησαν ἀναγκαῖον καὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ καὶ τὰ μέλη τῆς συντακτικῆς ἐπιτροπῆς ὅπως λάβωσι διὰ τὴν ῥύθμισιν τῶν ἐκ τῆς ἀπουσίας, τῆς ἐλευθέρας κατὰ τὸ τέως ἰσχῦον Σύνταγμα, τοῦ Βασιλέως προκυπτουσῶν δυσχερειῶν διὰ τὴν ἐνάσκησιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἡ ἀντίδρασις αὐτῶν στερεῖται παντὸς ἐρείσματος. Δύναταί τις νὰ ἐπωφελῆται πάσης εὐκαιρίας πρὸς ἐπίδειξιν ἀνεξαρτησίας πνεύματος· ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα πρὸς ἐκείνους ἀκριβῶς, οἱ ὁποῖοι οὐχὶ μὲν ἀμέσως, ἀλλ’ ἀρκετὰ σαφῶς καὶ ἐμμέσως ὑπαινίσσονται τὴν πολιτείαν μου, νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι ὑπῆρξα ὁ αὐτὸς πάντοτε μὲ τὰς μεταβολάς, τὰς ὁποίας φέρει βεβαίως χρόνος μακρός, ἡ πεῖρα καὶ ὁ φόρτος τῶν ἐτῶν, ἀλλὰ μὲ ἑνιαίαν πάντοτε ἠθικὴν πολιτικὴν παράστασιν (χειροκροτήματα). Ἂν εἰσηγοῦμαι μετὰ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων μου τὴν τροποποίησιν, τὴν ὁποίαν εἰσηγοῦμαι, καὶ τὴν ὁποίαν θὰ συστήσω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ θὰ παρακαλέσω αὐτήν, ὅπως δεχθῇ, πράττω τοῦτο οὐχὶ χάριν αὐλοκολακείας, ὅπως κατηγγέλθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου...

§62ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Οὐδεὶς τὸ πιστεύει.

§63ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ πιστεύει ἀσφαλῶς ὁ καταγγείλας με, διότι δὲν δύναμαι νὰ ἀμφισβητήσω ὅτι δὲν πιστεύει ὅ,τι λέγει. Δὲν πράττω τοῦτο ἐξ αὐλοκολακείας, διότι ὅλος ὁ μέχρι τοῦδε πολιτικός μου βίος, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἰσχυρισθῶ, ὅτι μὲ ἀπαλλάττει ἀπὸ πᾶσαν ὑπόνοιαν ὅτι δύναμαι νὰ εἶμαι ἔνοχος τοιαύτης ἀσθενείας τοῦ χαρακτῆρος (χειροκροτήματα). Οὔτε ἐν μέσῳ ὑμῶν, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω πρὸς τὸν κατελθόντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ μικροῦ, οὔτε ἐν μέσῳ ὑμῶν, λέγω, ἦλθον διὰ τῆς ἐκμεταλλεύσεως αὐτοῦ τοῦ εἴδους τῆς ἀνθρωπίνης ἀδυναμίας. Ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τῆς ἐμφανίσεώς μου ἐν τῷ μέσῳ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἰς τὸν λόγον μου, τὸν ὁποῖον εἶχον τὴν τιμὴν τότε τὸ πρῶτον ν’ ἀπαγγείλω ἀπὸ τοῦ ξενοδοχείου τῆς πλατείας τοῦ Συντάγματος, εἶπον ἐν συνειδήσει ὅ,τι πάντοτε ἐφρόνουν, καὶ ὑπῆρξα εὐλαβὴς μὲν πρὸς οὓς ὤφειλον εὐλάβειαν, ἀλλὰ καὶ ἄνευ περιορισμοῦ τινος τιμητὴς ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐνόμισα ὅτι κακῶς ἐγίνοντο ἐν τῷ παρελθόντι. Ἀπὸ τῶν ἀρχῶν αὐτῶν δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, ὁ ὁποῖος κατῆλθεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀπὸ τῶν ἀρχῶν αὐτῶν, λέγω, οὔτε μέχρι σήμερον ἀπεμακρύνθην κατὰ κεραίαν, οὔτε πρόκειται, ἐλπίζω, νὰ ἀπομακρυνθῶ ἐν τῷ μέλλοντι, καίτοι κανεὶς δὲν δύναται νὰ δώσῃ ἐγγύησιν διὰ τὸ ἄγνωστον μέλλον πάντοτε. Ὅ,τι δύναμαι νὰ βεβαιώσω σήμερον εἶναι τὸ παρὸν καὶ αἱ διαθέσεις μου διὰ τὸ μέλλον. Ἐλπίζω ὅτι ἡ ἡλικία προϊοῦσα δὲν θέλει μὲ στερήσει τῆς ἰσχύος τῆς θελήσεως, ἣν ἀξιῶ ὅτι ἔχω μέχρι σήμερον, καὶ ἐλπίζω ὅτι ἐν καιρῷ θὰ ἔχω ἐπαρκῆ τὴν φρόνησιν, ὥστε, ὅτε θὰ ἔβλεπον ὅτι λόγῳ τοῦ βάρους τῶν ἐτῶν τὰ ἐλατήρια τῆς βουλήσεως ἐχαλαρώθησαν καὶ δὲν θὰ ἠδυνάμην νὰ ὑπηρετήσω ἐπαρκῶς τὴν πατρίδα μου τοῦ λοιποῦ, νὰ ἀποσυρθῶ ἀπὸ τοῦ πολιτικοῦ σταδίου. (Χειροκροτήματα). Δὲν θὰ ἐκταθῶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου περισσότερον, κύριοι Βουλευταί. Ἀρκοῦμαι εἰς ταῦτα καὶ μόνον καὶ καταλήγων παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ὅπως δεχθῇ τὴν τροπολογίαν, τὴν ὑφ’ ἡμῶν ὑποβαλλομένην, καὶ ἡ ὁποία ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ Κανονισμοῦ καὶ τῆς μέχρι τοῦδε διεξαγωγῆς τῶν ἐργασιῶν μας ἀποτελεῖ τροπολογίαν τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τῆς συζητήσεως, ὅπως δεχθῇ τὴν τροπολογίαν ταύτην, ἵνα ἀποφύγωμεν νὰ εἰσέλθωμεν ἀπὸ τοῦδε εἰς τὸ στάδιον τῶν λεπτομερειῶν, αἱ ὁποῖαι δύνανται κάλλιστα νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς τὸν νόμον. Ὁ νόμος θὰ ὁρίσῃ ἡ Ἀντιβασιλεία ἐπὶ πόσον χρόνον δύναται νὰ ἀσκηθῇ εἴτε ὑπὸ τοῦ Διαδόχου εἴτε ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καὶ δύναται νὰ κανονίσῃ τὰς ἄλλας λεπτομερείας, αἱ ὁποῖαι βεβαίως ὀρθαὶ εἶναι κατὰ βάσιν, ὡς διατυποῦνται ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς ἐπιτροπῆς. Δύναμαι μόνον νὰ προσθέσω εἰδικώτερον διὰ τὰ ἐν τῷ παρόντι χρόνῳ γινόμενα, καίτοι τὸ Σύνταγμα δὲν ἀφορᾷ μόνον τὸ πρόσωπον τὸ σήμερον κατέχον τὸν Βασιλικὸν Θρόνον καὶ τὸν Διάδοχον, δύναμαι νὰ προσθέσω ὅτι καιριώτατον συμφέρον τοῦ Κράτους, ὅπως εἶπε καὶ ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς συντακτικῆς ἐπιτροπῆς, ἐξυπηρετεῖται, ὅταν διὰ τὴν ἑκάστοτε ἀπουσίαν τοῦ Βασιλέως, τὴν κανονικῶς μὲν προκαλουμένην ἐκ λόγων ὑγείας, ἐνίοτε δὲ καὶ δι’ ἄλλους λόγους, ὅπως, λέγω, κατὰ ταύτην ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου ὅσον ἔνεστι μακρότερον χρόνον ἀσκῇ τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν παρασκευαζόμενος εἰς τὸ ἔργον, εἰς τὸ ὁποῖον καλεῖται ἐξ αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος, καὶ τὸ ὁποῖον κανεὶς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζῃ ἐκ τῶν προτέρων πότε θέλει κληθῆ ὁριστικῶς νὰ ἀναλάβῃ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ Συντάγματος τούτου. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ μέλλον εἰς πᾶσαν περίπτωσιν, προκειμένου περὶ ἐνήλικος Διαδόχου, συμφέρον τοῦ Κράτους εἶναι, ὅπως ἐν ἐνδεχομένῃ ἀπουσίᾳ τοῦ κυρίου τοῦ θρόνου ὁ ἐνῆλιξ Διάδοχος συνεχῶς καὶ ἐπὶ χρονικόν τι διάστημα, ὁριζόμενον διὰ νόμου, ἀσκῇ καὶ οὗτος τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν παρασκευαζόμενος διὰ τὰ ὑψηλὰ καὶ μεγάλα ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐπίκεινται εἰς αὐτὸν ἐξ αὐτοῦ τούτου τοῦ Συντάγματος. (Χειροκροτήματα).

§64Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ ὅροι, ὑπὸ τοὺς ὁποίους κατὰ τὴν κειμένην συνταγματικὴν διάταξιν καταρτίζεται ἡ ἀντιβασιλεία ἐν περιπτώσει ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως, παρέσχον πολλάκις πράγματα ἐν τῇ πράξει. Διότι τῆς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως μὴ ἐξαρτωμένης ἐκ τῆς περὶ ταύτης γνώμης τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ τοῦ Βασιλέως δικαιουμένου νὰ προκαλέσῃ εἰδικὸν περὶ ἀντιβασιλείας νόμον, μόνον ἂν ἕνεκα τῆς ἀποδημίας κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν ἀντιβασιλείας, συνέβη πολλάκις ν’ ἀποδημήσῃ ὁ Βασιλεὺς εἰς τὴν ἀλλοδαπήν, χωρὶς νὰ προκληθῇ νόμος περὶ ἀντιβασιλείας, νὰ ἐξακολουθῇ δὲ ἐνασκῶν αὐτὸς οὗτος ὁ Βασιλεὺς τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς, ὅπου καὶ ὑπέγραφε τὰ πρὸς τοῦτο στελλόμενα αὐτῷ Διατάγματα. Προφανῆ εἰσι τὰ ἐντεῦθεν παρεμβαλλόμενα προσκόμματα εἰς τὴν λειτουργίαν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἥτις περιῆλθεν ἐνίοτε εἰς δυσυπερβλήτους δυσχερείας πρὸς ὑπογραφὴν ἐπειγόντων Βασιλικῶν Διαταγμάτων. Πρὸς ἄρσιν τῶν ἀνωμαλιῶν τούτων ἐγένετο εἰς τὸ ἄρθρον 53 διασκευή, καθιστῶσα δυνατόν, ὅπως διὰ παγίου νόμου κανονισθῶσι τὰ περὶ ἀντιβασιλείας, ἐν περιπτώσει ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως. Δυσχέρειαι λοιπὸν προκύπτουσιν ἐντεῦθεν εἰς τὴν ἐξάσκησιν τῶν ἔργων τῆς διοικήσεως ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἰσχυούσης μέχρι τοῦδε συνταγματικῆς διατάξεως, δυσχέρειαι ἐκ τοῦ ὅτι, τοῦ Βασιλέως εὑρισκομένου ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ καὶ μὴ ὑπάρχοντος νόμου περὶ ἀντιβασιλείας, ἡ Κυβέρνησις ὑπεχρεοῦτο, ἵνα τὰ Διατάγματα ἀποστέλλῃ πρὸς κύρωσιν ἐκεῖ, ὅπου εὑρίσκετο ὁ Βασιλεύς. Ἐπήρχετο λοιπὸν ἐντεῦθεν καθυστέρησις εἰς τὰ ἔργα τῆς διοικήσεως, τὴν καθυστέρησιν δὲ ταύτην, τὴν ἀταξίαν ἢ τὴν βραδύτητα, ἥτις ἐκ τῆς συνταγματικῆς διατάξεως ἀπέρρεε, προέτειναν οἱ ἓξ Βουλευταὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα θεραπεύσωμεν διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ ἄρθρου 53 καθ’ ὃν τρόπον οἱ Βουλευταὶ οὗτοι προτείνουσιν. Ἀλλὰ τὴν γνώμην ταύτην, ἣν ἔχουσιν οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν κ. Βουλευταί, συμμεριζομένη καὶ ἡ συντακτικὴ ἐπιτροπὴ καὶ ἀναγνωρίζουσα τὸ εὔκαιρον τῆς μεταρρυθμίσεως τῆς συνταγματικῆς ταύτης διατάξεως, κατ’ ἄλλον τρόπον προτείνει τὴν μεταρρύθμισιν ταύτης. Καὶ ἀφ’ ἑνός, κατὰ τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλήν, νόμος γενικὸς θέλει κανονίσει τὰ τῆς ἀντιβασιλείας ἐν περιπτώσει ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως, κατὰ τὴν συντακτικὴν δὲ ἐπιτροπὴν καὶ κατὰ τὸ σχέδιον, ὅπερ αὕτη ὑπέβαλε, τὰ τῆς ἀντιβασιλείας θέλουσι κανονίζεσθαι ἑκάστοτε, ὅταν ἡ ἀποδημία τοῦ Βασιλέως δὲν διαρκῇ πέρα τῶν τεσσάρων μηνῶν, διὰ τῆς ἀναθέσεως τῶν ἔργων τῆς ἀντιβασιλείας εἴτε εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου εἴτε εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον. Ἐὰν ἐπρόκειτο, Κύριοι, περὶ θεραπείας μιᾶς ἀνάγκης ὑπηρεσιακῆς, ὡς παριστᾷ αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὡς ἀποδέχεται ἡ συντακτικὴ ἐπιτροπή, ἐὰν ἐπρόκειτο, λέγω, περὶ θεραπείας τοιαύτης τινὸς ἀνάγκης, βεβαίως ἡ μεταρρύθμισις ἡ προτεινομένη εἴτε ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως εἴτε ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς ἀνώδυνος ὅλως ἤθελεν εἶσθαι καὶ δὲν θὰ παρεῖχεν ἀφορμὴν συζητήσεως. Ἀλλὰ φρονῶ, Κύριοι, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ θεραπείας τοιαύτης τινὸς ἀνάγκης· φρονῶ ὅτι πρόκειται περὶ ῥιζικωτέρας μεταρρυθμίσεως τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἐν τῇ ἐπεκτάσει ἢ ἐν τῷ περιορισμῷ τῶν βασιλικῶν προνομίων. Καὶ ἐπέκτασις μὲν ὑπάρχει, ἐὰν δεχθῶμεν, ὅτι δὲν ἔχει ὁ Βασιλεὺς τὸ δικαίωμα τοῦ ἀποδημεῖν χωρὶς νὰ ἐγκαταστήσῃ ἀντιβασιλείαν διὰ νόμου εἰδικοῦ ψηφιζομένου ὑπὸ τῆς Βουλῆς, περιορισμὸς δέ, ἐὰν ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ἀφαιρέσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο τοῦ Βασιλέως, ἄλλως ῥυθμίζουσα τὰ τῆς σχετικῆς διατάξεως. «Ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς δικαιοῦται νὰ προκαλέσῃ εἰδικὸν νόμον περὶ ἀντιβασιλείας» λέγουσιν οἱ ἓξ Βουλευταί, οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν, ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει τοῦ προσχεδίου, καὶ τοῦτο ἀκριβῶς ἔλεγε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὁμιλῶν πρὸ ὀλίγου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἀνεγνώρισε τουτέστιν εἰς τὸν Βασιλέα τὸ δικαίωμα τοῦ ἀποδημεῖν, ὡς ἀπολύτως καὶ ἀπεριορίστως ἀνεγνώρισεν ἐπίσης τὸ δικαίωμα τοῦ παραμένειν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἐπὶ ἀπροσδιόριστον χρόνον. Ἐὰν οὕτως ἔχῃ τὸ πρᾶγμα, βεβαίως θὰ ἦτο περιορισμὸς τοῦ προνομίου τοῦ Στέμματος ἡ ἀλλοία διαρρύθμισις τῆς συνταγματικῆς διατάξεως. Ἐπιτρέψατέ μοι ὅμως, Κύριοι, νὰ φρονῶ ὅτι ὄχι οὕτως ἔχουσι θεσπισθῆ ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1864 τὰ ἀφορῶντα τὴν ἀποδημίαν τοῦ Βασιλέως. Θὰ μοὶ ἀπαντήσῃ ἴσως ὁ ἀντιφρονῶν, ὅτι ὡς εἶναι διατετυπωμένον τὸ ἄρθρον 53 τοῦ ἐν ἰσχύϊ Συντάγματος ἀναγνωρίζει πλῆρες καὶ ἀκέραιον τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Βασιλέα τοῦ ἀποδημεῖν ἐν πάσῃ ἐλευθερίᾳ καὶ κατὰ πᾶσαν ἐποχὴν τοῦ ἔτους, τοῦ παραμένειν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἐφ’ ὁσονδήποτε χρόνον ἤθελε κρίνει ἀναγκαῖον καὶ τοῦ μὴ ἐγκαθιστᾶν ἀντιβασιλείαν πρὸ τῆς ἀποδημίας αὐτοῦ, καὶ ἡ διατύπωσις τοῦ ἄρθρου 53 δύναται εἰς τὸν προσκολλώμενον εἰς τὸ γράμμα τοῦ νόμου τοιαύτην νὰ δώσῃ ἔννοιαν. Διότι τί λέγει τὸ ἄρθρον 53; (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἕνεκεν ἀποδημίας ἢ νόσου κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας, συγκαλεῖ πρὸς τοῦτο τὴν Βουλὴν καὶ προκαλεῖ διὰ τοῦ Ὑπουργείου περὶ τούτου εἰδικὸν νόμον». «Ἐὰν κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας»· δὲν ἀμφισβητεῖ τὸ ἄρθρον 53 τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως πρὸς ἀποδημίαν, ἀλλὰ μόνον καθιερώνει τὴν ἀνάγκην ἐγκαταστάσεως Ἀντιβασιλείας εἰς τὴν περίπτωσιν ἀποδημίας, ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἀναγνωρίζει τὴν ἀνάγκην τῆς ἐγκαταστάσεως. Ἀλλὰ δὲν ἔχω τοιαύτην γνώμην, Κύριοι, περὶ τῆς ἀπωτέρας ἐννοίας τῆς διατάξεως, καὶ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἀπεριόριστον τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως τοῦ ἀποδημεῖν καὶ μὴ ἐγκαθιστᾶν Ἀντιβασιλείαν ἐν περιπτώσει ἀποδημίας. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ τῶν περιπτώσεων ἐκείνων, ἐν ταῖς ὁποίαις εἴτε ὑποχρεώσεις κοινωνικαὶ τοῦ ὑψηλοῦ κύκλου, τοῦ διεθνοῦς, εἰς τὸν ὁποῖον ὁ ἡμέτερος Βασιλεύς, ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος, ἀνήκει, ἢ ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ θεραπείας ἀναγκῶν ἀτομικῶν, ἀναγκῶν ὑγείας, βεβαίως οὐδεὶς ἤθελεν ἀμφισβητήσει, οὐδεὶς ἤθελεν εἴπει, ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ ἰσχύοντος μέχρι τοῦ νῦν πολιτεύματος ἡμῶν ἀρνεῖται εἰς τὸν Βασιλέα τὸ δικαίωμα τοῦ ἀποδημεῖν, ἀλλὰ βεβαίως τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἀρνεῖται εἰς τὸν Βασιλέα τὸ δικαίωμα τοῦ ἀποδημεῖν ἄνευ ἐγκαταστάσεως Ἀντιβασιλείας, ὅταν δὲν πρόκειται περὶ τοιούτων τινῶν ἀναγκῶν, ὅταν δὲν πρόκειται νὰ παραστήσῃ τὴν Ἑλλάδα ἐν Ἀγγλίᾳ λ. χ. κατὰ τὸν θάνατον τοῦ βασιλέως αὐτῆς, ὅταν δὲν πρόκειται νὰ θεραπεύσῃ ἀνάγκην τινὰ τῆς ὑγείας αὑτοῦ. Διότι ταῦτα εἰς ὁμαλὰς περιστάσεις συμβαίνοντα οὐδόλως δύνανται νὰ παρακωλυθῶσιν ἐκ τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος ἡμῶν. Ἀλλά, ὅταν πρόκειται περὶ περιστάσεων ἐξαιρετικῶν, αὐτὸς οὗτος ὁ Βασιλεὺς ἀναγνωρίζων τὴν ἀνάγκην, ὡς ἡ πεῖρα μέχρι τοῦδε ἀπέδειξε, θέλει ζητήσει παρὰ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας τὴν ψήφισιν νόμου εἰδικοῦ, ὡς τὸ πολίτευμα ἡμῶν ὁρίζει, νόμου ἐγκαθιστῶντος Ἀντιβασιλείαν. Ἡ πεῖρα, τὴν ὁποίαν ἔχομεν, ἀφ’ ὅτου ἡ δυναστεία τοῦ Γεωργίου βασιλεύει ἐν Ἑλλάδι, περιτράνως βεβαιοῖ τὴν ἀλήθειαν ταύτην, καὶ βεβαιοῖ ἀναντιρρήτως ὅτι εἰς οὐδεμίαν περίπτωσιν ὁ Βασιλεὺς ἡμῶν ἐσκέφθη νὰ ἀποδημήσῃ, ὅτε ἀνάγκαι ἀνώτεραι τῆς χώρας ἡμῶν, ὅτε ἀνάγκαι κοινωνικοῦ συμφέροντος ἐπέβαλλον τὴν ἐγκατάστασιν Ἀντιβασιλείας. Προῆλθε δὲ πάντοτε διὰ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως εἰς τὸ νὰ προκαλέσῃ διὰ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας τὴν ψήφισιν εἰδικοῦ νόμου, ὡς τὸ πολίτευμα ἡμῶν ὁρίζει. Αὐτὸς οὗτος λοιπὸν ὁ Βασιλεὺς ἡμῶν, ἀναγνωρίζων τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος, εἰς οὐδεμίαν περίστασιν ἠρνήθη νὰ προκαλέσῃ τὴν ἐγκατάστασιν Ἀντιβασιλείας διὰ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Αὐτὴ εἶναι ἡ πιστὴ ἀντίληψις, ἡ ὀρθὴ ἀντίληψις τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος ἡμῶν. Καὶ ἐὰν ἡ πεῖρα ἡ μακρά, δεκαετηρίδων ὁλοκλήρων περὶ τῆς ἐννοίας, ἥτις ἀπεδόθη εἰς τὸ ἄρθρον 53 τοῦ Συντάγματος, δὲν ἤθελε πείσει ἡμᾶς ὅτι τοῦτο εἶναι τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, ὅτι ἀπολύτως ἀναγκαία εἶναι ἡ ψήφισις νόμου εἰδικοῦ ἐγκαθιστῶντος Ἀντιβασιλείαν; Θὰ ἤρκει διὰ τοὺς διστάζοντας ἡ τῶν ἡμετέρων συγγραφέων ἑρμηνεία τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, ἐκ τῆς ὁποίας ἀναντιρρήτως προκύπτει, ὅτι ἐξ ἐπιβολῆς τοῦ Συντάγματος εἶναι ἀναγκαία ἡ ψήφισις νόμου περὶ Ἀντιβασιλείας. Ἰδοὺ τί περὶ τούτου διδάσκει ὁ Σαρίπολος, Κύριοι (ἀναγινώσκει): «Ἀλλ’ ἐκεῖνο ἐξεταστέον, εἰ συμφέρει τῷ Βασιλεῖ ἡ ἀπὸ τοῦ Κράτους ἔξοδος. Τὸ ἐφ’ ἡμῖν οὐδὲν συνορῶμεν ἐν τῇ ἀδείᾳ ταύτῃ κακόν, ὅπως δι’ εἰδικοῦ νόμου ἐπιτραπῇ ἡ ἔξοδος, νόμον ὃν πάντως ἡ Βουλὴ οὐ ψηφίσει εἴ ποτε ὑποβλέπει ὅτι δυνατὸν ἐκ τῆς ἀπουσίας τοῦ Βασιλέως παθεῖν ὁπωσδήποτε τὰ τοῦ Κράτους συμφέροντα». Ταύτην τὴν γνώμην ἔχει καὶ τοιαύτην ἑρμηνείαν δίδει ὁ Σαρίπολος, ὅτι ἀναγκαῖον εἶναι, ἵνα ψηφίζηται νόμος εἰδικὸς ἐπιτρέπων τὴν ἔξοδον τοῦ Βασιλέως, ἀναγνωρίζει δὲ ἐξ ἄλλου ὅτι θὰ εὑρεθῇ Βουλή, ἥτις ἐν ὁμαλαῖς περιστάσεσιν, εὐλόγων συντρεχόντων λόγων, ὅπως ἀποδημήσῃ ὁ Βασιλεύς, ἤθελεν ἀρνηθῆ ποτε τὸ δικαίωμα τοῦτο τοῦ Βασιλέως, τὴν θεραπείαν τῆς ἀνάγκης ταύτης τοῦ Βασιλέως ἀρνουμένη τὴν ἐγκατάστασιν Ἀντιβασιλείας. Ἀλλ’ ἰδοὺ τί λέγει καὶ ὁ Φλογαΐτης ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἀκριβῶς, (ἀναγινώσκει): «Διὰ τοῦτο ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅπου προτοῦ οἱ ἡγεμόνες δὲν ἐδύναντο ν’ ἀναχωρήσωσι, πρὶν ἢ καταλίπωσιν ἡγεμονικὴν ἐπιτροπείαν, ἡ νῦν βασιλεύουσα οὐδέποτε ἐντέλλεται εἰς ἕτερον τὴν ἐνάσκησιν τῆς βασιλικῆς αὑτῆς ἐξουσίας ἀποδημοῦσα, ἀλλὰ διατηρεῖ αὐτὴν εἰς ἑαυτήν, βασιλεύουσα κἂν πόρρωθεν. Ὡς προφανῶς ἐκ τοῦ Συντάγματος ἡμῶν δηλοῦται, τοῦτο δύναται νὰ πράξῃ καὶ παρ’ ἡμῖν ὁ ἡγεμών. Ἂν ὅμως νομίσῃ ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναπληρωθῇ δι’ ἄλλου ὡρισμένου προσώπου, δικαιοῦται νὰ προκαλέσῃ τοῦτο διὰ νόμου. Ἀναμφίβολον ὅμως ὅτι, ἂν ἡ Βουλὴ ἑτεροφρονῇ πρὸς τὸν Βασιλέα, μὴ ἐγκρίνουσα τὴν ὑπ’ ἄλλου ἐνάσκησιν τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας, δύναται ν’ ἀρνηθῇ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ἐπὶ τούτῳ προτεινομένου νόμου». Ἀφήνει τουτέστι τὸ πολίτευμα ἡμῶν κριτὴν τοῦ εὐκαίρου τῆς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως αὐτὸν τὸν Βασιλέα, διότι ἀφήνει μόνον τὸν Βασιλέα κριτὴν τῆς ἀνάγκης νὰ προτείνῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ψήφισιν νόμου εἰδικοῦ ἐπιτρέποντος τὴν ἀποδημίαν καὶ τὴν ἐγκατάστασιν Ἀντιβασιλείας. Ἀφήνει δ’ ἐπίσης ἐξ ἄλλου κριτὴν τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ ἢ νὰ μὴ ψηφίσῃ τὸν νόμον. Καί, ἐνῷ αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου 53 τοῦ Συντάγματος ἡμῶν, ἐρωτῶ ὑμᾶς, Κύριοι Βουλευταί· εἶναί ποτε δυνατὸν εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἀρνηθῆ νὰ ψηφίσῃ νόμον περὶ Ἀντιβασιλείας, προτεινόμενον ὑπὸ τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως, εἶναι, λέγω, ποτὲ δυνατὸν νὰ ἀποτολμηθῇ ἀποδημία τοῦ Βασιλέως, ὅταν ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ἀρνῆται νὰ ἐγκαταστήσῃ δι’ εἰδικοῦ νόμου Ἀντιβασιλείαν πρὸς ἄσκησιν τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας; Τίς Βασιλεὺς—διότι ἀπροσώπως ὁμιλῶ, μὴ ἀποβλέπων εἰς τὴν ἐνεστῶσαν δυναστείαν, ἀλλ’ εἰς οἱονδήποτε Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος—, τίς Βασιλεὺς ἤθελεν ἀποτολμήσει, ὅταν ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ἀρνῆται νὰ κυρώσῃ νόμον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβαλλόμενον εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς ἐγκατάστασιν Ἀντιβασιλείας, νὰ ἀποδημήσῃ τῆς χώρας αὑτοῦ; Ἡ τοιαύτη ἀντίληψις τοῦ πράγματος μὲ πείθει, δεδομένου ὅτι ἐν ἀνωμάλοις περιστάσεσιν οὐδέποτε ὁ Βασιλεύς, ὡς διδάσκει ἡμᾶς μακρὰ πεῖρα, ἀπεδήμησε τῆς χώρας ἡμῶν, χωρὶς νὰ προκαλέσῃ ἐκ τῶν προτέρων νόμον ἐγκαθιστῶντα Ἀντιβασιλείαν, ὅτι δέον νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὴν κειμένην διάταξιν.

§65ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὑπάρχει παράδειγμα.

§66Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως ὑπάρχει παράδειγμα εἰς ἐπειγούσας περιστάσεις μόνον. Ἔχομεν δὲ παραδείγματα τοιαῦτα εἰς περιστάσεις ὁμαλὰς μόνον.

§67Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐδῶ ἐσχάτως ἡ Βουλὴ ἐδυσκολεύθη νὰ κάμῃ νόμον, καὶ ὁ Βασιλεὺς ἔφυγε καὶ ὑπέγραφε τὰ Διατάγματα ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ.

§68Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς ὁμαλὰς περιστάσεις ἔχομεν βεβαίως τοιαῦτα παραδείγματα· εἰς ἀνωμάλους περιστάσεις ὅμως δὲν ἔχομεν παραδείγματα ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως ἄνευ ψηφίσεως νόμου περὶ ἀντιβασιλείας. Δὲν προτείνω, Κύριοι, τὴν μεταβολὴν τῆς σχετικῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 53 τοῦ Συντάγματος ἡμῶν, καθ’ ἣν ἔννοιαν ἔχει ψηφισθῆ αὕτη εἰς ἄλλα Συντάγματα πεπολιτισμένων ἐθνῶν· δὲν προτείνω τὸν περιορισμὸν τοῦ Βασιλέως πρὸς ἀποδημίαν, προτείνω ὅμως τὴν ἐμμονὴν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας εἰς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος ὡς αὕτη εἶναι ἐψηφισμένη. Ἐὰν ἠθέλομεν ἀνατρέξει εἰς ἄλλα Συντάγματα, ἠδυνάμεθα καὶ περιορισμὸν τοιοῦτον νὰ δεχθῶμεν ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι, καὶ ῥητῶς νὰ ἀρνηθῶμεν τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως πρὸς τὸ ἀποδημεῖν εἰς πᾶσαν περίστασιν ἄνευ ἀδείας τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Δι’ ὅσων ἔλεγε πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐφαίνετο πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχων καὶ ἀποβλέπων εἰς τὸν βασιλεύοντα Βασιλέα ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλὰ, ὅταν νομοθετῶμεν τὸ Σύνταγμα, δὲν ἀποβλέπομεν εἰς πρόσωπα ὡρισμένα, καὶ διὰ τοῦτο ὡμίλησα καὶ ὁμιλῶ ἀπροσώπως, ὡς ἔλεγον πρὸ ὀλίγου· δὲν ἀποβλέπομεν εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως Γεωργίου, ἀλλ’ εἰς οἱονδήποτε Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐνόμιζεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι ζημία ἐπέρχεται εἰς τὰ συμφέροντα τὰ ἐθνικά, ὅτι ζημία ἐπέρχεται ἐκ τῆς μειώσεως τοῦ γοήτρου τῆς Βασιλείας, ἥτις ζημία προκύπτει ἐκ τῶν συζητήσεων τῶν ἑκάστοτε διεξαγομένων ἐν τῇ Βουλῇ, ὁσάκις ἤθελε κληθῆ νὰ ψηφίσῃ νόμον εἰδικὸν περὶ ἀντιβασιλείας. Ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, νὰ φρονῶ ὅλως τοὐναντίον, διότι ὄχι μόνον δὲν νομίζω ὅτι προκύπτει ζημία τις εἴτε εἰς τὸ Στέμμα εἴτε εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ἐν γένει ἐκ τῶν συζητήσεων, αἵτινες γίνονται —ὁσάκις ἐγένοντο τοιαῦται—ἐντὸς τῆς Βουλῆς, προκειμένης ψηφίσεως νόμου περὶ ἀντιβασιλείας, ὄχι μόνον ζημία δὲν προκύπτει, ἀλλὰ καὶ ὠφέλεια, δύναμαι νὰ εἴπω, ἐκ τῶν συζητήσεων τούτων ἀπορρέει ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς· ὁποία ζημία προκύπτει, ὅταν ἡ Βουλή, ἀσκοῦσα τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει, τὸ δικαίωμα τοῦ ψηφίζειν τοὺς νόμους, ἐπιλαμβάνηται καὶ ψηφίζῃ νόμον, τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις προβάλλει εἰς αὐτήν, καὶ συζητῇ ἐπ’ αὐτοῦ καὶ ἐπιφέρῃ ἐλευθέρως τὴν γνώμην καὶ τὴν ψῆφον αὑτῆς; Τοὐναντίον μάλιστα ἐντεῦθεν, ὡς ἀπὸ κέντρου τινός, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἀκτινοβολεῖ ἡ θέλησις ἡ λαϊκή, ἡ θέλησις τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου, διδάσκονται οἱ κυβερνῶντες καὶ ὁ ἐπὶ τοῦ Θρόνου καθήμενος περὶ τῶν σκέψεων καὶ τῶν αἰσθημάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ οἱ ἱστάμενοι ἐπὶ τῆς κορυφῆς τῆς διοικήσεως καὶ ὁ Βασιλεὺς διὰ τοῦ μέσου τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας ἀσφαλέστερον δύνανται νὰ ἐπικοινωνήσωσι πρὸς τὸν λαόν, καὶ δύνανται νὰ φθάσωσι καὶ μέχρι τοῦ Βασιλέως αἱ σκέψεις καὶ τὰ αἰσθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ νὰ δίδῃ καὶ νὰ διαγνώσῃ ὁποία εἶναι ἡ θέλησις αὐτοῦ, καὶ ἐν τούτῳ ἀνευρίσκω τὴν ὠφέλειαν. Δὲν βλέπω λοιπὸν ζημίαν ἐνδεχομένην ἐκ τῶν συζητήσεων, αἵτινες ἑκάστοτε προκαλοῦνται ἐν τῇ Βουλῇ ψηφιζομένου τοῦ νόμου περὶ Ἀντιβασιλείας, τοὐναντίον προβλέπω ὠφέλειαν, καὶ ὠφέλειαν σημαντικήν, ὠφέλειαν τοῦ Στέμματος, ὠφέλειαν ἄρα τῶν κοινωνικῶν συμφερόντων, ὠφέλειαν τῶν πολιτικῶν συμφερόντων τῆς χώρας ἡμῶν· ἡ ὠφέλεια δὲ αὕτη εἶναι τοσούτῳ μᾶλλον μεγαλειτέρα, ὅσῳ εἰλικρινέστερον ἀσκεῖ τὰ ἔργα αὐτῆς ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ὅσῳ θαρραλεώτερον οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους διακηρύττουσιν ἐντεῦθεν, ἀπὸ τοῦ ἐλευθέρου τούτου βήματος, τὰς γνώμας αὑτῶν, διότι τοιαῦται γνῶμαι δύνανται νὰ φωτίσωσι τὴν Δυναστείαν περὶ τοῦ πνεύματος τοῦ κρατοῦντος ἐν τῷ ἔθνει καὶ οὐχὶ αἱ γνῶμαι ἐκείνων, οἵτινες ἐν κρυπτῷ καὶ παραβύστῳ εἰσηγοῦνται πρὸς τὸν Βασιλέα γνώμας ἄλλας καὶ αἰσθήματα ἄλλα ἀπὸ τὰ ἐμπνέοντα πραγματικῶς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν· ἐὰν δὲ ὁ Βασιλεύς, βασιλεύων πραγματικῶς, στηρίξῃ τὴν δύναμιν αὑτοῦ καὶ τὴν ἰσχύν του εἰς τὴν ἀγάπην τοῦ λαοῦ, ἐντεῦθεν, ἐκ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, καὶ ἐκ τῆς εἰλικρινοῦς καὶ θαρραλέας ἐξαγγελίας τῶν γνωμῶν αὐτῆς, ὀφείλει νὰ ἀντλῇ τὰ διδάγματα καὶ τὰ μαθήματα περὶ τῶν κρίσεων καὶ τῶν σκέψεων καὶ τῶν αἰσθημάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι τότε πραγματικῶς ἡ ἀγάπη τοῦ λαοῦ, ἡ ὁποία στηρίζει τὸν Θρόνον καὶ τὴν δύναμίν του, ἀποβαίνει πραγματικὸν καὶ ἀληθὲς ἔρεισμα τοῦ Θρόνου αὐτοῦ.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Βάρθης.

§70Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν ὑποβάλλει ἔκθεσιν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν τῶν σχετιζομένων πρὸς ἀπονομὴν συντάξεως εἰς τοὺς ὑποδιδασκάλους καὶ τὴν ἀπαγόρευσιν εἰς τὰς διδασκαλίσσας νὰ ὑπηρετῶσι μετὰ σύναψιν γάμου. Ἐπίσης δὲ ἔκθεσιν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν τῶν σχετιζομένων πρὸς τὴν ἐπέκτασιν τοῦ νόμου περὶ κυριακῆς ἀργίας. Θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ αἱ ἐκθέσεις εἰς τοὺς κ. Βουλευτάς, θὰ ἀναγραφῶσι δὲ εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἐπερωτήσεων. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς). Ὁ κ. Γκλαβᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§72Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ὅτε, Κύριοι, πρόκειται νὰ θεσπίσωμεν συνταγματικὰς διατάξεις, δὲν πρέπει νὰ συνδυάζωμεν ταύτας πρὸς τὸν παρόντα χρόνον. Δι’ αὐτὸ θὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου κἄπως ῥιζοσπαστικώτερον. Εἶμαι καὶ ἐγὼ θιασώτης ὑπὲρ πάντα ἄλλον τοῦ θεσμοῦ τῆς δυναστείας. Ἀγαπῶμεν τὸν θεσμὸν τῆς δυναστείας, διότι ἀγαπῶμεν τὸ πολίτευμα τῆς χώρας, ἀγαπῶμεν τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα. Ἀλλὰ φρονοῦμεν, ὅτι φίλοι τῆς δυναστείας δὲν εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες, ὅταν εἶναι ἐκτὸς τῆς ἐξουσίας, ἀπειλοῦσι καὶ φέρουσι τὸν ἐρυθρὸν σκοῦφον τοῦ Ῥοβεσπιέρου, εἰσερχόμενοι δὲ εἰς τοὺς αὐλικοὺς ἀντιθαλάμους εὐθὺς ἀμέσως φέρουσι τὴν εὐτελῆ λιβρέαν τοῦ ταπεινοῦ αὐλοκόλακος. Φίλοι τῆς δυναστείας δὲν εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐκολάκευσαν τὰς ἀδυναμίας τῶν ἡγεμόνων, ἀλλὰ φίλοι τῆς δυναστείας εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πάντοτε εἶπον πρὸς τοὺς ἡγεμόνας τὴν ἀλήθειαν ἀνεξαρτήτως ἂν προσωρινῶς ἐπίκραναν αὐτούς. Ἔχομεν, Κύριοι, σύγχρονον ἱστορίαν, καθ’ ἣν σύμβουλοι τοῦ Στέμματος, φίλοι τῆς Αὐλῆς, κακῶς ἐννοούμενοι πάντοτε, κολακεύοντες τὰς ἀδυναμίας τῶν ἡγεμόνων ἐκείνων, τοὺς ἐπίκραναν μέχρι σημείου τοιούτου, ὥστε τοὺς ἤμειψαν μὲ δάκρυα καὶ μὲ ἐξορίαν. Λοιπὸν φίλοι τῆς δυναστείας δὲν εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες κολακεύουσι τὰς ἀδυναμίας τῶν ἡγεμόνων, ἀλλὰ φίλοι τῆς δυναστείας εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες λέγουσι τὴν ἀλήθειαν, τὴν καὶ μόνην σώζουσαν. Πολλάκις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠκούσθησαν, καὶ δὲν δυσκολεύομαι, Κύριοι, νὰ ὀνομάσω τὸ πρόσωπον, πολλοὶ μὲν ῥήτορες, ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἐνθυμοῦμαι, ὅτε παρηκολούθουν τὰς συνεδριάσεις τοῦ συνεδρίου τούτου ἀπὸ τοῦ μέρους ἐκείνου, ὅτι εἶχον ἄλλοτε ἀκούσει τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας τέως βουλευτοῦ κ. Νικολ. Λεβίδου καὶ ἐζήτησα πρὸς τοῦτο τὰ Πρακτικὰ τῆς Ἐφημερίδος τῶν Συζητήσεων, διὰ νὰ ἴδω ὅ,τι οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ἀγνοεῖ, ὅτι πολλὰς φορὰς ὁ ἡγεμών, ὁ ἀνεύθυνος τῆς Πολιτείας παράγων, εἴτε διὰ τὸν ἕνα λόγον εἴτε διὰ τὸν ἕτερον, ἀνεχώρει εἰς τὴν Ἑσπερίαν καὶ ἠκούοντο μύδροι καὶ ῥητορικοὶ κεραυνοὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Παρατηρήσας, Κύριοι, τὴν Ἐφημερίδα τῶν Συζητήσεων εἶδον σὺν τοῖς ἄλλοις ὅ,τι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας τέως Βουλευτὴς καὶ ἤδη πολιτευτής, ὅτε ὁ Βασιλεὺς ἀνεχώρησεν εἰς τὴν Ἑσπερίαν, ἔλεγεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐγράφη τότε εἰς τὰ διάφορα εὐρωπαϊκὰ φύλλα — δυστυχῶς δὲν ἦτο ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγράφη καὶ ἐχρησίμευσεν εἰς ἀσυνείδητον δημοκοπίαν καὶ εἰς ἐκτόξευσιν ῥητορικῶν κεραυνῶν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἐναντίον τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος τῆς Πολιτείας—, ἐγράφη, λέγω, ὅτι ἐθνικὴ ἐργασία ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἢ ἐργασία του ἄλλως τε ἐστέφη ὑπὸ πολιτικῆς σκοπιμότητος διὰ τὸ Κράτος τοῦτο. Ἔλεγε τότε ὅτι: — Εἶδον, Κύριοι, ἀναγραφόμενον εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὅτι ὁ ἡμέτερος Ἄναξ ἀποκομίζει προσεχῶς τὴν ἕνωσιν τῆς φιλτάτης Κρήτης μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος, καί, ὅτε εἶδον, λέγει, τοῦτο ἀναγραφόμενον εἰς τὰ σπουδαιότερα καὶ σοβαρώτερα εὐρωπαϊκὰ φύλλα, βεβαίως ἐπίστευσα ὅτι τοῦτο ἦτο ἀληθές. Ὅτε ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ἦλθεν εἰς τὸν Πειραιᾶ καὶ ἀπεβιβάσθη — ἔλεγεν ὁ τότε Βουλευτής — κατῆλθον καὶ ἐγὼ εἰς τὸν Πειραιᾶ, διὰ νὰ ἴδω τὴν Κρήτην ἐπιβαίνουσαν τῆς τεθρίππου βασιλικῆς ἁμάξης. Ἀλλ’ ἀντὶ νὰ ἴδω, λέγει, τὴν Κρήτην, φερομένην ἐπὶ τοῦ βασιλικοῦ ὀχήματος, εἶδον τότε ἐπὶ τῆς βασιλικῆς ἁμάξης τὰ παράσιτα καὶ τοὺς αὐλοκόλακας.

§73Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι δυνατόν;

§74Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Καὶ ὅμως ἐλέχθη, ἀξιότιμε ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτά. Ἀλλ’ ὅτε, Κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου λέγονται μάλιστα ὑπ’ ἀνθρώπων, οἵτινες ἐχρησίμευσαν ὡς σύμβουλοι τοῦ Στέμματος — διότι πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν ὅτι πολλοὶ μετεβλήθησαν εἰς Ῥοβεσπιέρους καὶ ἐζήτησαν αὐλικὰς κεφαλάς, διὰ νὰ ἀποκτήσωσι μόνον καὶ μόνον τὸ μόνον των ἰδανικόν, τὸ χαρτοφυλάκιον—ὅτε, λέγω, λέγονται τοιαῦτα ῥήματα καὶ τοιοῦτοι κεραυνοὶ ῥητορικοὶ ἐκτοξεύονται ἐκ τοῦ βήματος τούτου, φρονεῖτε ὑμεῖς, ὅτι δὲν δηλητηριάζεται ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐφ’ ὅσον μάλιστα ἔχομεν δεδομένον ὅτι ἡ δημοκοπία πλειστάκις εἰς ψυχολογικὰς στιγμὰς ἐκμεταλλεύεται ἀσυνειδήτως τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ φέρει αὐτὸν εἰς σημεῖον, ὥστε νὰ φθάνῃ εἰς τὰ ἄκρα; Πρὸ πολλοῦ, Κύριοι, ὑπάρχει συνταγματικὸν νόμιμον καθιερωμένον εἰς ὅλα τὰ συνταγματικῶς διοικούμενα Κράτη· ὅτι ὁσάκις ὁ Βασιλεὺς ἐξέρχεται πέραν τῆς χώρας, διὰ νὰ μὴ γίνωνται παρανοήσεις καὶ νὰ μὴ διεκτοξεύωνται ὕβρεις καὶ ῥητορικοὶ κεραυνοὶ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης καὶ διὰ νὰ μὴ μαίνηται ἀσυνειδήτως ἡ δημοκοπία, παρακολουθεῖται ἐκ μέρους εἴτε τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν εἴτε τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς χώρας ἐκείνης. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ Βασιλεύς, ὁσάκις ἀπέρχεται εἰς τὴν Ἑσπερίαν, καθιστᾷ τοῦτο γνωστὸν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας καὶ ἴσως νὰ λέγῃ πρὸς αὐτήν: — Θέλετε; δώσατέ μοι τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ἤ, κύριε Πρωθυπουργέ, ἀκολουθήσατέ με· ἀλλ’ αἱ Κυβερνήσεις τῆς χώρας, τοὐλάχιστον αἱ μέχρι τοῦδε, διεκδικοῦσι τὸ βραβεῖον τῆς αὐλοκολακείας δὲν ἠθέλησαν ποτέ, ὁσάκις ὁ Βασιλεὺς ἐξῆλθε τοὐλάχιστον διὰ πολιτικὸν σκοπόν, νὰ δώσωσι παρὰ τὸ πλευρὸν αὐτοῦ τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, τὸν ἐκπροσωποῦντα τὴν ὑπόστασιν τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου. Ἐνθυμοῦμαι, Κύριοι, ἐὰν ἡ μνήμη μου δὲν μὲ ἀπατᾷ, ὅτι, ὅτε ἔλαβε χώραν ἡ περίφημος συνάντησις ἐν Ἀμπατζίᾳ μεταξὺ τοῦ ἡμετέρου Ἄνακτος καὶ τοῦ Καρόλου τῆς Ῥωμουνίας, ὁ μὲν Κάρολος συνωδεύετο ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ δὲ ἡμέτερος Βασιλεὺς ἦτο μόνος! Βεβαίως οὐδεὶς ἔχει δυσπιστίαν πρὸς τὸν ἀνεύθυνον παράγοντα τῆς χώρας· οὐδεὶς τὸν ἐγκαλεῖ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἐπὶ ἀφιλοπατρίᾳ· οὐδεὶς ἀρνεῖται ὅτι καὶ αὐτὸς συνεζυμώθη μὲ τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, συνησθάνθη τοὺς αὐτοὺς παλμοὺς καὶ τοὺς αὐτοὺς πόθους μὲ πάντα Ἕλληνα, διότι καὶ αὐτὸς ἀλλὰ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ καὶ οἱ ἐπίγονοι αὐτοῦ ἐν τῇ γῇ ταύτῃ θέλουσι ταφῆ· ἀλλὰ διὰ νὰ μὴ γίνωνται εἰς τὸ μέλλον παρεξηγήσεις, ἵνα μὴ ἀσυνειδήτως ἡ δημοκοπία ἐκμεταλλεύηται τὴν λαϊκὴν ἀδυναμίαν, διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι οἱ λαοί, καὶ τοῦτο τὸ εἶπεν ὁ Ἐδουάρδος, πάντοτε φέρονται κατὰ τῶν μεγάλων κεφαλῶν. Μάλιστα ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος εἶπεν ἐπὶ λέξει τὸ ἑξῆς: Προσεχῶς θὰ λείψῃ καὶ αὐτὸ τὸ λείψανον τῆς βαρβαρότητος. Ἡμεῖς ὅμως δὲν εἴμεθα ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι φρονοῦμεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὅτι πρέπει νὰ λείψῃ ἡ Δυναστεία, διότι αὕτη εἶναι συμφυὴς μὲ τὴν ὑπόστασιν τῆς χώρας ταύτης, οὔτε ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ ἀποβλέψῃ εἰς πολιτειακοὺς ὁρίζοντας νέους. Εὐχῆς λοιπὸν ἔργον θὰ ἦτο, ὅπως ἀναγραφῇ εἰδικὴ διάταξις, οὕτως ὥστε, ὁσάκις ὁ ἀνώτατος Ἄρχων ἐξέρχεται τῆς χώρας, νὰ παρακολουθῆται εἴτε ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς χώρας εἴτε ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐλέχθη πράγματι ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι πολιτικῶς εἶναι σκόπιμον, ὁσάκις ὁ Βασιλεὺς ἐξέρχεται ἀνὰ τὰς Εὐρωπαϊκὰς Αὐλάς, νὰ ἀκολουθῆται ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἢ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς χώρας, ὡς εἰδικὸς νόμος ἤθελε κανονίσει. Θὰ ἔλεγον ὅμως πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν πρέπει νὰ διαψεύσωμεν τοὺς νόμους τῆς φύσεως. Ἡ ἀθανασία ἀνήκει εἰς τὸν χρόνον. Ἐὰν βεβαίως προΐσταται τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, εἰς ἐμὲ τοὐλάχιστον οὐδεμία ἀμφισβήτησις γεννᾶται, οὔτε ἡ παραμικροτέρα τοιαύτη, ὅτι, ὅταν ὁ Βασιλεὺς ἐξέλθῃ, αὐτοῦ ὄντος Πρωθυπουργοῦ τῆς χώρας ταύτης, θέλει παρακολουθήσει τοῦτον ἢ ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἢ ὁ Πρωθυπουργὸς ὁ καὶ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων. Ἀλλ’ ὅταν ἔλθωσιν εἰς τὸ μέσον Πρωθυπουργοί, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ προσφέρωσιν εὐῶδες θυμίαμα καὶ λιβανωτὸν εἰς τὸν Ἄνακτα, τί θὰ γίνῃ; Καὶ δὲν πρόκειται, Κύριοι, περὶ τοῦ Γεωργίου τοῦ Αʹ, δὲν πρόκειται περὶ τοῦ νῦν Διαδόχου τοῦ Θρόνου, οὐδὲ περὶ τοῦ ἐπιδόξου Διαδόχου· ὅταν θεσπίζωμεν συνταγματικὰς διατάξεις, πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὄχι τὸ παρόν, ἀλλὰ τὸ μέλλον. Εὐχῆς ἔργον θὰ ἦτο νὰ ἀναγραφῇ συνταγματικὴ εἰδικὴ διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ ἐπιβάλληται νὰ παρακολουθῇ τὸν ἀνεύθυνον παράγοντα τῆς Πολιτείας ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς χώρας ἢ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Τελευταίως, Κύριοι, ὁ Φερδινάνδος, τοῦ ὁποίου, ἂς ὁμιλήσωμεν μετὰ θάρρους, καίτοι εἶναι πικρὸν τὸ λεγόμενον, τοῦ ὁποίου αἱ ἐθνικαὶ ἐκδρομαὶ ἐστέφθησαν ὑπὸ πλήρους ἐπιτυχίας, ὁσάκις ἐξῆλθε πέραν τοῦ Βουλγαρικοῦ ἐδάφους, τὸν ἠκολούθησαν ὄχι μόνον ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλὰ καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς χώρας ἐκείνης. Ἐντεῦθεν, Κύριοι, καὶ ἡ πραγματοποίησις τοῦ μεγάλου ἐκείνου βουλγαρικοῦ ὀνείρου. Ὁ Βασιλεὺς ἐκπροσωπεῖ τὸ ἰδεῶδες τοῦ ἔθνους, ἀλλὰ τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἔθνους τὴν ἐκπροσωπεῖ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς χώρας. Τελευταίως, ὅταν ὁ Διάδοχος τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας ἔκαμε τὸ ταξίδιόν του ἀνὰ τὰς Εὐρωπαϊκὰς αὐλάς, τὸν ἠκολούθησεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς χώρας ἐκείνης. Μόνον εἰς τὸ παράδοξον τοῦτο Κράτος, οὐχὶ βεβαίως ἐξ ὑπαιτιότητος τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος, ἀλλ’ ἐκ σατανικοῦ λιβανωτοῦ καὶ θυμιάματος καὶ ἐξ ἀδυναμίας, οἱ Πρωθυπουργοὶ τῆς χώρας ἔπραξαν δυστυχῶς ὅ,τι ἔπραξαν. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω. Τρέφω τὴν ἀδιάσειστον ἐλπίδα, ὅτι ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων διατελοῦσα ἐν γνώσει τῆς παρελθούσης πολιτικῆς ἱστορίας τοῦ τόπου τούτου, τοὐλάχιστον κατόπιν μιᾶς ἐπαναστάσεως, πρέπει νὰ διαγράψῃ νέαν φωτεινὴν ἐθνικὴν γραμμήν. Εἶμαι τῆς ἰδέας, καὶ δὲν τὸ λέγω πρωτοτύπως ἐγώ, τὸ λέγει ἡ Ἱστορία, ὅτι τὰ ἔθνη διττῶς μορφοῦνται καὶ διττῶς ἀναδεικνύονται εἴτε διὰ παραδειγμάτων εἴτε διὰ παθημάτων. Ἡ Γερμανία τὰς νίκας τοῦ 1870 τὰς ὀφείλει εἰς τὸ 1813. Ἡ μάχη τῆς Ἰένης ἐδημιούργησε τὴν δόξαν τῆς Γερμανίας. Δυστυχῶς ἡμᾶς δὲν μᾶς ἐσωφρόνισε τὸ 1868, δὲν μᾶς ἐσωφρόνισε τὸ 1878, δὲν μᾶς ἐσωφρόνισε τὸ 1885· ἐπῆλθε τὸ 1893 μὲ τὸ «δυστυχῶς ἐπτωχεύσαμεν» καὶ τὸ 1893 ἔφερε τὸ αἶσχος καὶ τὴν ἀτιμίαν τοῦ 1897. Ἔκτοτε ἡ Ἑλλὰς δυστυχῶς ἐβυθίσθη καὶ ἐκυλίσθη εἰς τὸν βόρβορον τῆς συναλλαγῆς. Ἐντεῦθεν ἡ στρατιωτική μας χρεοκοπία, ἐντεῦθεν ἡ ναυτική μας γυμνότης, ἐντεῦθεν ἡ στασιμότης τοὐλάχιστον τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως, ἐντεῦθεν τὸ δόγμα τῆς ἀτίμου ἀψόγου στάσεως. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω, τρέφων τοὐλάχιστον τὴν ἐλπίδα, ὅτι κατόπιν μιᾶς ἐπαναστάσεως θὰ διαγράψωμεν νέαν φωτεινὴν γραμμὴν καὶ θὰ προσανατολισθῶμεν εἰς εὐρυτέρους ἐθνικοὺς ὁρίζοντας. (Χειροκροτήματα).

§75ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ὁμολογῶ, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω πῶς τινες τῶν προαγορευσάντων κυρίων συναδέλφων κατώρθωσαν νὰ συμβιβάσωσι δύο πράγματα τόσον ἀντικείμενα ἀλλήλοις, τουτέστι τὸν πόνον αὐτῶν διὰ τὰς συχνὰς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως καὶ τὰς βλάβας τῆς Ἐπικρατείας, ἀποδημίας, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ὑπὸ τὸ κρατοῦν πολίτευμα, ὑπὸ τὸ ἄρθρον 53 τὸ παλαιόν, καὶ τὸ ὅτι ἔχονται στερρῶς τοῦ ἰδίου αὐτοῦ ἄρθρου ἐπιθυμοῦντες νὰ μένῃ ἀμετάβλητον. Ἐγώ, Κύριοι, καίτοι δὲν εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι τὰ κακά, εἰς τὰ ὁποῖα εὑρισκόμεθα σήμερον, ὀφείλονται εἰς τὰς βασιλικὰς ἀποδημίας, οὐχ ἧττον ἀναγνωρίζων ὅτι ὑπάρχει ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἓν παράπονον τῆς κοινῆς γνώμης θὰ ἐπεθύμουν καὶ ἐγώ, ἵνα ὁ Βασιλεὺς διαμένῃ εἰς τὸ Ἐξωτερικὸν ὅσον τὸ δυνατὸν ὀλιγώτερον, διότι, ἐὰν ἡ παρουσία αὐτοῦ δὲν ἦτο ἀναγκαία διὰ τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν, βεβαίως ἠδυνάμεθα νὰ περάσωμεν καὶ ἄνευ αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ὅμως ἡ ἐθνικὴ συνείδησις δικαίως ἀποκρούει. Ὅθεν δὲν δύναμαι νὰ παραβλέψω καὶ ὀφείλω νὰ τονίσω καὶ ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ ὅτι, ἂν τὰ πράγματα τὰ Ἑλληνικὰ εἶχον οὕτω κακῶς, ὥστε νὰ φθάσωμεν εἰς μίαν ἐπανάστασιν, ἡ κακὴ κατάστασις τῶν πραγμάτων ὀφείλεται εἰς ἄλλους γενικωτέρους λόγους, εἶχεν ἀφορμὰς πολὺ σπουδαιοτέρας τῶν βασιλικῶν ἀποδημιῶν, τὰς ὁποίας παρεγνωρίσαμεν καὶ δυστυχῶς ἐξακολουθοῦμεν νὰ παραγνωρίζωμεν. Ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν πλάττομεν νέας προφάσεις, ὁτὲ τὴν μίαν, ὁτὲ τὴν ἄλλην. Καὶ θὰ σᾶς ὑπενθυμίσω μίαν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐγένετο πρὸ ὀλίγου ἐνταῦθα μακρὸς λόγος, συζητουμένου τοῦ περὶ τύπου ἄρθρου. Συνεζητήθη ἡ ὀλεθρία δῆθεν ἐπιρροή, ἣν ἔσχεν εἰς τὰ τοῦ πολέμου τοῦ 1897 ὁ τύπος. Κοινὴ γνώμη ἀληθῶς ἐσχηματίσθη τότε ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπῆρχεν ὁ τύπος, ὁ ὁποῖος καθ’ ἡμέραν ἀνεκοίνου τὰ γενόμενα, ἄλλως θὰ ἦσαν τὰ πράγματα.

§76Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Τί ἔκαμεν ὁ τύπος; Ὁ τύπος πταίει;

§77Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἄλλοι ἔλεγον ὅτι θὰ ἦτο διάφορος ἡ ἔκβασις τοῦ πολέμου ἐκείνου. Ἐγὼ τότε εἶπον κατ’ ἐμαυτόν, ὅτι τοὐναντίον ὁ τύπος ἦτο ὁ ἀποδιοπομπαῖος τράγος, εἰς ὃν ἐζητοῦμεν νὰ φορτώσωμεν ὅλα τὰ γενόμενα. Τὴν αὐτὴν ἰδέαν ἔχω καὶ περὶ ἄλλων διαφόρων προφάσεων, ὡς μίαν δὲ αὐτῶν θεωρῶ καὶ τὴν προκειμένην, θεωρῶ δηλαδὴ ὅτι πλανῶμεν ἑαυτοὺς φρονοῦντες ὅτι τὸ καλλίτερον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν νὰ κάμωμεν, εἶναι νὰ περιορίσωμεν τὴν ἀπουσίαν τὴν βασιλικήν. Ἀλλά, Κύριοι, ὅπως καὶ ἂν ἔχῃ τὸ πρᾶγμα, ἐρωτῶ· τὸ ἄρθρον αὐτό, τὸ ὁποῖον οἱ ἓξ Βουλευταὶ ὑπέγραψαν, ἡ τροποποίησις δηλαδὴ τοῦ σημερινοῦ ἄρθρου, ἱκανοποιεῖ ἢ δὲν ἱκανοποιεῖ τὸν πόθον αὐτόν, τὸν ὁποῖον ἔχομεν; Νομίζω, ὅτι τὸν ἱκανοποιεῖ, διότι ὁρίζει ὅτι θὰ γίνῃ νόμος εἰδικὸς ἀπὸ τὴν Βουλήν, ὁ ὁποῖος θὰ καθορίζῃ τὰ περὶ τῆς Ἀντιβασιλείας. Τί καλλίτερον, Κύριοι, τούτου; Ἡ Βουλὴ θὰ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἀποφασίσῃ, ἡγουμένης, ἐννοεῖται, μιᾶς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία θέλει, ὑποθέτω, νὰ κάμῃ τὸ καθῆκόν της, ὥστε ὁ νόμος νὰ γίνῃ ὅπως πρέπει νὰ γίνῃ. Κατὰ τὸ παρελθὸν δὲν ἐγένετο ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ γίνεται. Ἂν συχνὰ ἐγένοντο βασιλικαὶ ἀποδημίαι καὶ πολλάκις ἄνευ νόμου, μήπως τὴν εὐθύνην δὲν τὴν ἔφερον αἱ κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεις, μήπως αἱ Κυβερνήσεις, ἐὰν ὑπῆρχον αἱ περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ἀποδημία τοῦ Βασιλέως ἤθελε προξενήσει κακόν, δὲν ἦσαν ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπε νὰ τὸ γνωρίζωσι καὶ νὰ ἀποτρέψωσι τὸν Βασιλέα ἀπὸ τοῦ νὰ ταξιδεύσῃ; Ἐγένετο ἕως τώρα τοιοῦτόν τι; Ὄχι βεβαίως. Πῶς ἐλπίζετε, ὅτι εἰς τὸ μέλλον, ἐὰν τὰ πράγματα δὲν μεταβληθῶσιν, ἐὰν τὸ σύστημα δὲν μεταβληθῇ, ἐὰν αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἔχωσι τὸ θάρρος νὰ λέγωσι πάντοτε ὅ,τι πρέπει νὰ λέγωσι πρὸς τὰς Βουλάς, θὰ παρέχῃ ἡ ἑκάστοτε γνώμη των περισσοτέραν ἐγγύησιν ἀπὸ τὴν ὕπαρξιν παγίου νόμου περὶ ἀποδημιῶν; Ἐὰν ἔχωσι τὸ θάρρος νὰ εἴπωσι κατὰ τὴν μίαν περίπτωσιν ὅτι παραιτούμεθα, τὸ ἴδιον θὰ εἴπωσι καὶ εἰς τὸ Στέμμα εἰς περίστασιν, καθ’ ἣν ὑπάρχοντος νόμου εὑρεθῶσιν ἐν διαφωνίᾳ μετ’ αὐτοῦ ὡς πρὸς τὸ κατάλληλον τοῦ χρόνου τῆς ἀποδημίας. Ἰδού, Κύριοι, οἱ λόγοι, μὲ τοὺς ὁποίους ἐννοῶ νὰ δικαιολογήσω τὴν γνώμην μου ὑπὲρ τοῦ σχεδίου τῶν ἓξ Βουλευτῶν, διότι καὶ τὴν τροποποίησιν τῆς ἐπιτροπῆς δὲν δύναμαι νὰ τὴν θεωρήσω καλλιτέραν καὶ μᾶλλον ἐξασφαλίζουσαν τὸ ποθούμενον ἀπὸ τὴν πρότασιν τῆς ἐπιτροπῆς. Τὴν πρότασιν αὐτὴν τὴν θεωρῶ τελείαν, πλήρη καὶ δυναμένην νὰ ἐξασφαλίσῃ τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, ἐάν, ἐπαναλαμβάνω, ἡ χώρα αὐτὴ πρόκειται νὰ κυβερνηθῇ καλλίτερον εἰς τὸ μέλλον ἢ εἰς τὸ παρελθόν.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ροῦφος ἔχει τὸν λόγον.

§79Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§81Γ. ΠΩΠ. Δὲν πρόκειται, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀπασχολήσω ὑμᾶς ἐπὶ μακρόν. Ἔθηκα ἐνώπιον τῆς κρίσεως ὑμῶν τὰς γνώμας καὶ τὰς σκέψεις μου ἐπὶ τοῦ συζητουμένου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, καὶ ἕκαστος ἐξ ὑμῶν δύναται νὰ στηρίξῃ ἐπ’ αὐτῶν γνώμας, ὅπως, κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ συζητηθῇ νόμος ἐπιτρέπων ὁριστικῶς καὶ κατὰ τὰς προδιαγεγραμμένας συνθήκας τὰ ἡγεμονικὰ ταξίδια, διατυπώσῃ αὐτάς. Τότε βεβαίως εὐρύτατα θὰ διανοιγῇ τὸ στάδιον τῆς συζητήσεως, διότι δι’ ἐμὲ τοὐλάχιστον θὰ ἦτο ματαιοπονία νὰ προσπαθήσω ἐντὸς τῶν στενωτάτων χρονικῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα διαγράφει ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς, νὰ θελήσω νὰ πείσω τοὺς εἰσηγουμένους πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν τὰς σκέψεις αὐτῶν, δι’ ὅσα ἐπὶ δεκαετίαν ὁλόκληρον ἐργαζόμενοι ἀληθῶς καὶ εἰλικρινῶς ἔπεισαν τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Ἐγὼ ἐφρόνουν, ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς γνώμας καὶ σκέψεις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διετύπουν, ζητῶν ὅπως ἄνευ οὐδενὸς προσχήματος μὴ θελήσωμεν νὰ κανονίσωμεν διάταξιν ἐν τῷ Συντάγματι ὄντως ἐχθρικὴν κατὰ τῆς ἐννοίας τῆς Βασιλείας. Διότι εἶναι διάταξις ἀντιβαίνουσα πρὸς αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τοῦ ἀμειώτου τοῦ γοήτρου τῶν ἱσταμένων ἑκάστοτε ἐπὶ τοῦ Θρόνου. Ἀτυχῶς ἡ Κυβέρνησις ἄλλως ἐσκέφθη, καὶ εἰσηγήθη οὕτω τὴν γνώμην της ἐντὸς τῆς Βουλῆς. Δὲν θὰ θελήσω νὰ παρακολουθήσω εἰς τὸ ἐπίπεδον τῶν σκέψεών του τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Φρονῶ ἀκραδάντως, ὅτι βεβαίως δὲν θὰ εἶναι ἐκεῖνος ὁ εὐχαριστημένος κατὰ τὸ μέλλον, ὁ ὁποῖος σήμερον εἰσηγεῖται τοιαύτην μεταβολὴν τῆς συνταγματικῆς διατάξεως. Δὲν ἀρκεῖ τις νὰ ἔχῃ ἐνδιαθέτους προθέσεις καὶ ἐπιδεικνύῃ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῶν προθέσεων αὑτοῦ, καθ’ ὃν τρόπον ἐγὼ κατηγορήθην ὅτι ἠθέλησα νὰ ἐπιδείξω τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ πνεύματός μου. Ἠθέλησα νὰ ἐπιδείξω ἁπλῶς τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ φρονήματός μου, ἡ ὁποία εἶναι σειρὰ μακρῶν μελετῶν, μακρῶν σκέψεων, μακρῶν δὲ ὑποδείξεων ἐξ ἐκείνων, οἵτινες πλείω ἐμοῦ ἠδύναντο νὰ γνωρίζωσι, λόγῳ τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν κατεῖχον, ποία ἦτο ἡ ἐπίδρασις τῶν ἡγεμονικῶν ταξιδίων ἐπὶ τῆς τύχης ὡρισμένων ἐθνικῶν ὑποθέσεων, καὶ ὁποίας ὑποψίας ἠδύνατο νὰ γεννήσῃ ἀποδημία τοῦ Στέμματος, οὕτω περιερχομένου ἀνὰ τὰς Αὐλὰς καὶ περιάγοντος τὸν προσανατολισμὸν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν, καὶ δὴ κρισιμωτάτων διὰ τὰς ἐθνικὰς ἡμῶν περιπετείας. Ἐγώ, κύριοι Βουλευταί, ἐξακολουθῶ νὰ συνεχίζω τὰς σκέψεις μου καὶ τὸν ἀγῶνα ἐκεῖνον. Βεβαίως ὑπάρχει εἰλικρίνεια ἐν ταῖς προθέσεσιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐμπνεόμενοι ἐκ τοῦ κύκλου τῶν ἀνευθύνων σκέψεων τῶν πολιτικῶν, οἱ καὶ ἔξω τοῦ Βασιλείου ἀνεύθυνοι πρὸς τὰ ἔσω τοῦ Κράτους, διεβίβαζον καὶ πρὸς ἐμὲ τὰς γνώμας αὐτῶν, ἀντιθέτως πρὸς τὰς σήμερον διατυπουμένας ὑπὸ τῶν ἰδίων. Δύνανται ἴσως τώρα νὰ ἔχωσιν ἀνώτερον καθῆκον, ὅπως τὰς μετριάσωσι, λόγῳ τῶν εὐθυνῶν, τὰς ὁποίας ἀναλαμβάνουσι. Δὲν γνωρίζω ἂν πέπρωται οὔτε ἴσως εἶναι δυνατὸν νὰ συμβῇ εἰς ἡμᾶς τοὺς μικροὺς καὶ ἀδυνάτους τοιαύτη τύχη, ὥστε νὰ περιορίσωμεν τὰς σκέψεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι συνέχειαν τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν σταδίου. Ἀλλά, ἐὰν κρίνωμεν ἐκ τοῦ ἐνεστῶτος καὶ τοῦ παρελθόντος βίου τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, ὀφείλομεν τὸ παρὸν νὰ τὸ παραβάλωμεν πρὸς τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος. Ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος δύναται νὰ ἑδράζηται τὸ παρὸν ἐπὶ ἰσχυρῶν βάσεων διὰ τὴν πολιτικὴν τῶν ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι εἰλικρινῶς ποθοῦσι νὰ εἰσφέρωσι τὸ καθ’ ἑαυτοὺς ὑπὲρ τῆς εὐημερίας τῆς χώρας. Τὸ παρὸν εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ κανονίσῃ τὸ μέλλον. Δὲν εἶναι οὔτε τῆς ἡλικίας ἡ πάροδος οὔτε τῆς ἰσχύος τῆς ἀπὸ τοῦ λαοῦ διδομένης πρὸς τὸ παρὸν ἡ ῥώμη αἱ κανονίζουσαι τὰς τύχας τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν. Εἶναι ἡ ψυχικὴ ῥώμη, ἡ ὁποία θὰ δυνηθῇ νὰ συγκρατήσῃ εἰς τὴν συνέχειαν τῶν γνωμῶν, συνέχειαν ἀποτελοῦσαν τὴν μεγίστην ἐπιτυχίαν διὰ τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ ἀγωνίζωνται ἐν τῷ πολιτικῷ σταδίῳ. Ὀφείλουσι νὰ γνωρίζωσιν οἱ ἐξ ἐνδιαθέτου ἀγαθῆς προθέσεως, ἀλλ’ οἱ ἀπὸ πραγμάτων καὶ εἰσηγήσεως πρὸς δημιουργίαν νόμων διχαζόμενοι ἐν τῇ ἱστορία τοῦ πολιτικοῦ αὑτῶν βίου, ὅτι θὰ ἔλθῃ στιγμή, καθ’ ἣν ἐκεῖνοι πρῶτοι θὰ κατανοήσωσιν, ὅτι ἀκουσίως ἐγένοντο ἐπιζήμιοι πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς βασιλείας, ὅστις εἶναι ἀναπόφευκτος διὰ Κράτος ὡς ἡ Ἑλλάς, ἔχον οὐ μόνον τὰ καθ’ ἑαυτὸ νὰ ἐπιτηρήσῃ, ἀλλὰ καὶ νὰ στραφῇ γύρω του καὶ συμβολίζῃ ἐν ἑνὶ προσώπῳ, ἐν τῷ Στέμματι, τὸ ὁποῖον μεταβάλλετε σεῖς μὲν εἰς ἓν σήμερον πρόσωπον, ἀλλ’ ὅπερ ἡμεῖς θέλομεν ἀκέραιον καὶ ἀπαραμείωτον, νὰ συμβολίζῃ τὴν ἐθνικὴν ἑνότητα. Καὶ ὅταν ἔλθῃ ἡ στιγμὴ νὰ σκεφθῶμεν καὶ ἀνατρέξωμεν πρὸς τὸ παρελθὸν κατὰ τὴν ὥραν τῶν ἀνωμαλιῶν τοῦ μέλλοντος, θὰ ἐμπνευσθῶμεν τὴν σκέψιν, τὴν ὁποίαν ἐπιγραμματικῶς εἶπεν ὁ μικρὸς παῖς, ὁ Σπαρτιάτης πολεμιστὴς ὁ συναγωνιζόμενος παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ πατρός του καὶ βλέπων αὐτὸν ἐξαντλούμενον. Διότι τότε ἐν τῇ ὁρμῇ τῇ στερουμένῃ πλέον τῆς δυνάμεως, ἡ ὁποία τώρα σᾶς παρέχεται, θὰ ἀναγκασθῆτε ν’ ἀνατρέξητε οἱ εἰσηγούμενοι τὸν νέον θεσμὸν κυβερνῆται τῆς χώρας εἰς ἀνεύρεσιν καὶ πάλιν τῶν αἰτιάσεων τοῦ παρελθόντος, αἵτινες ἴσως δὲν θὰ εἶναι τὰ γεγονότα, ἀλλ’ αἱ βασιλικαὶ ἀποδημίαι, τὰς ὁποίας ὡς καὶ εἰς τὸ παρελθὸν θὰ δημιουργῶσιν. Καὶ τότε, ὅταν καὶ πάλιν ἀπευθυνθῆτε πρὸς τὸν λαόν, δὲν θὰ δύνανται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συνεργάζονται καὶ συμμετέχουσι τῶν γνωμῶν καὶ σκέψεων, νὰ συνεχίζωσι τὸν ἀγῶνα τῶν σκέψεων αὐτῶν, εἰμὴ νὰ σᾶς εἴπωσιν, ὅπως εἶπεν ὁ πατὴρ ὁ ἀγωνιζόμενος πρὸς τὸν μικρόν του παῖδα καὶ συναγωνιστήν: «ἢ τῆς δυνάμεως πρόσθες ἢ τοῦ φρονήματος ὕφες». Τὸ φρόνημα ἐκεῖνο, ὅπως δὲν θὰ εἶναι τότε φιλελεύθερον, καὶ ἂν εἶναι, δὲν θὰ πιστεύηται τοιοῦτον, βεβαίως δὲν θὰ ἔχῃ συνεπίκουρον τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν θὰ δύναται νὰ ἔχῃ σήμερον. Διότι ἡ πολιτική, ἂν εἶναι τέχνη, εἶναι καὶ δύναμις καὶ ἐπιστήμη, θλίβομαι δὲ ὁλοψύχως, διότι βλέπω τὴν ἐπιστήμην τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐκπροσωπεῖ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ῥιπτομένην τῇδε κἀκεῖσε μετὰ σπατάλης, τὴν δὲ δύναμιν σπαταλωμένην ἐπὶ μικρὰ καὶ ἀνάξια, μόνον δὲ τὴν τέχνην τῆς πολιτικῆς ἐμφανιζομένην. Ἀλλ’ οἱ τεχνῖται ἐν τῇ πολιτικῇ δὲν εἶναι οἱ νικῶντες πάντοτε εἰς τοὺς εὐγενεῖς κοινοβουλευτικοὺς ἀγῶνας. (Χειροκροτήματα).

§82Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐάν, κύριοι Βουλευταί, δὲν πλανῶμαι, τὸ θέμα, ἐφ’ οὗ καλεῖται ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς καὶ ἡ ψῆφος ἡμῶν, εἶναι τοῦτο, τοῦτο καὶ μόνον· πῶς θέλει ἐνεργεῖσθαι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία κατὰ τὴν ἀποδημίαν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως. Τοῦτο καὶ μόνον, ἐὰν δὲν πλανῶμαι, εἶναι τὸ θέμα, κύριοι Βουλευταί. Ἐὰν δὲ δὲν εἶναι τοῦτο, καὶ μόνον τοῦτο τὸ θέμα, τότε βεβαίως ἐγὼ εἶμαι ἐκεῖνος, ὅστις εὑρίσκομαι ἐκτὸς τῶν ὁρίων τῆς συζητήσεως. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι φρονῶ καὶ πιστεύω ἀκραδάντως, ὅτι οἱ δυνάμενοι νὰ εὑρίσκωνται ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς συζητήσεως, καὶ ἐξερχόμενοι αὐτῶν, δὲν καταδεικνύουσιν εὐλάβειαν τὴν προσήκουσαν πρὸς τὸ Σῶμα, ἀλλ’ ἐξυπηρετοῦσι σκοπούς, τοὺς ὁποίους μᾶλλον ἐπικαίρως πρέπει νὰ ἐξυπηρετῶσι, διὰ νὰ συμβάλλωσι προσηκόντως εἰς τὴν εὐρυθμίαν καὶ τὴν σκοπιμότητα τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν. Λέγων ταῦτα παρακαλῶ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ, ὅτι παρεμβαίνω εἰς τὰς διαφωνίας καὶ τὴν ἐπὶ ἀνεξαρτησίᾳ ἅμιλλαν μεταξὺ τοῦ ἀναδόχου καὶ τοῦ ἀναδεκτοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἐὰν δὲν εὑρίσκοντο, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἐκτὸς τῶν ὁρίων τῆς συζητήσεως, οἱ λόγοι τοῦ ἀναδόχου θὰ ἦσαν προσήκοντες, καὶ αἱ πράξεις τοῦ ἀναδεκτοῦ θὰ κριθῶσι προσηκόντως. Καὶ λέγω ὅτι αἱ πράξεις θὰ κριθῶσι, διότι, κατὰ τὴν γνώμην μου, μέχρι σήμερον δὲν ἔχομεν πράξεις, ἀλλὰ λόγους καὶ μόνον λόγους, ὑποσχέσεις καὶ μόνον ὑποσχέσεις· θὰ πράξωμεν ταῦτα, θὰ πράξωμεν ἐκεῖνα, θὰ εἰσηγηθῶμεν ταῦτα, θὰ εἰσηγηθῶμεν ἐκεῖνα, θὰ ἐπιτελέσωμεν τὴν ἀνόρθωσιν, θά, θά, θά, ἀλλ’ οὐδὲν ἐπράξαμεν, οὔτε πράττομεν, οὔτε παρουσιάσαμεν, οὔτε παρουσιάζομεν.

§83Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Δὲν ἔχομεν καιρόν!

§84Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μετὰ ταῦτα, κύριοι Βουλευταί, εἶναι καιρὸς νὰ αἰτιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Καὶ ἔχω ἀνάγκην νὰ αἰτιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, διότι καὶ ἐγώ, ἐκ τοῦ πολιτικοῦ μου βίου, τοῦ ἀριθμοῦντος μόνον ὀλίγους μῆνας, δὲν ἐκτησάμην ἀκόμη τὸ δικαίωμα νὰ ψηφίζω, χωρὶς νὰ ἔχω ἀνάγκην νὰ αἰτιολογῶ τὴν ψῆφόν μου. Θέλω ψηφίσει προθύμως, κύριοι Βουλευταί, ὑπὲρ τῆς κειμένης διατάξεως τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, ἀλλὰ μετὰ τῆς αὐτῆς προθυμίας θέλω ψηφίσει καὶ ὑπὲρ τῆς διατάξεως, ὡς διατυποῦται αὕτη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ μετὰ τῆς αὐτῆς προθυμίας θὰ ψηφίσω ὑπὲρ αὐτῆς καὶ ὡς αὕτη διατυποῦται ὑπὸ τῆς συντακτικῆς ἐπιτροπῆς, καὶ μετὰ τῆς αὐτῆς προθυμίας θέλω ψηφίσει καὶ ὑπὲρ πάσης ἄλλης διατυπώσεως, διότι ὑφ’ οἱανδήποτε κατάστασιν τῶν πραγμάτων, ὡς ἐννοῶ ἐγὼ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν πράγματι κατὰ κανόνα ἐξασκεῖ τὸ Ὑπουργεῖον. Κατὰ τὴν διαλυθεῖσαν διπλῆν Βουλήν, ὡς θέλετε ν’ ἀποκαλῆτε αὐτήν, κύριοι Βουλευταί, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου: καὶ ἐγένοντο Ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ζήτημα εἶναι ἂν ἤξιζον νὰ γίνωνται κλητῆρες Ὑπουργείων. Ἐξερράγησαν δὲ παταγώδη τὰ χειροκροτήματα ἐπὶ τῇ φράσει μου ταύτῃ, καὶ ὁλόψυχοι κατεδηλώθησαν αἱ ἐπιδοκιμασίαι οὐχὶ μόνον τῆς Βουλῆς καὶ τῶν ἀκροατηρίων, ἀλλά, δύναμαι νὰ εἴπω, ὅλης τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας. Ὅταν θὰ καταρτισθῇ τὸ πολίτευμα ἡμῶν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοιοῦτον, ὥστε Ὑπουργοὶ τοιοῦτοι, παρουσιαζόμενοι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, νὰ προκαλῶσι τὴν ἀγανάκτησιν αὐτῆς καὶ τόσον ἐμφανεῖς ἀποδοκιμασίας, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ μένωσιν ἐπὶ τῶν ὑπουργικῶν ἑδωλίων οὔτε μίαν στιγμήν, ὅταν τὸ Ὑπουργεῖον θὰ προέρχηται πάντοτε ἐκ μιᾶς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἥτις θὰ ἀντιπροσωπεύῃ πράγματι τὰς ἰδέας, πράγματι τὰ συναισθήματα, πράγματι τοὺς πόθους καὶ τὰ ἰδεώδη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅταν θὰ ἔχητε Σῶμα πολιτικόν, τὸ ὁποῖον θὰ πάλληται διαρκῶς ἐκ τοῦ διαφέροντος ὅπως ἐξυπηρετήσῃ τὸν τόπον καὶ μόνον τὸν τόπον, καὶ οὐχὶ συμφέροντα φατριῶν, τότε τὸ ἀπὸ τοιαύτης Βουλῆς ἀπορρέον Ὑπουργεῖον θὰ ἐξασκῇ τοιουτοτρόπως τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ὥστε νὰ εἶναι παντελῶς ἀδιάφορον ποῦ θὰ εὑρίσκηται ὁ Βασιλεὺς καὶ ἂν θὰ εἶναι μόνος ἢ θὰ συνοδεύηται ὑπὸ Ὑπουργοῦ. Ταύτην ἔχων ἐγὼ τὴν γνώμην. Κύριοι, περὶ τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ διέπῃ ἡμᾶς, καὶ ταῦτα φρονῶν καὶ νομίζων, ὅτι ἡ βελτίωσις καὶ ἡ ἀνόρθωσις τοῦ τόπου τούτου θὰ ἐπέλθῃ μόνον ὅταν ἀποκτήσωμεν τοιαύτην Βουλήν, ἐκ τῆς ὁποίας τοιοῦτο τὸ Ὑπουργεῖον θὰ ἀπορρέῃ, ὡς εἶπον πρὸς ὑμᾶς, ἀδιαφορῶ ποία θὰ εἶναι ἡ διατύπωσις τοῦ ἄρθρου 53 τοῦ Συντάγματος (ἐπιδοκιμασίαι).

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κλάδης.

§86Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Συνεπὴς πρὸς τὴν γνώμην μου, τὴν ὁποίαν καὶ ἄλλοτε διετύπωσα πρὸς τὴν Βουλήν, κηρύσσομαι κατὰ πάσης τροποποιήσεως καὶ μεταβολῆς τοῦ ἄρθρου 53 τοῦ Συντάγματος, διότι ἐν τῇ ἀποφάσει τῆς Βουλῆς τῆς 18 Φεβρουαρίου 1910 τοιαύτη τροποποίησις τοῦ ἄρθρου 53 δὲν περιέχεται καὶ ἑπομένως δὲν δύναται νὰ γίνῃ. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου, τὴν ὁποίαν ἐπαναλαμβάνω καὶ τώρα καὶ ἐπιμένω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἁρμοδία πέρα τῆς ἀποφάσεως ἐκείνης νὰ ἀποφανθῇ. Ἑπομένως θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου 53 ὅπως ἦτο ἐν τῷ Συντάγματι τῷ ὑπὸ ἀναθεώρησιν.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν θέλητε νὰ ἀκριβολογήσητε, πρέπει νὰ εἴπητε, ὅτι θὰ ψηφίσητε κατὰ τῆς τροπολογίας τοῦ ἄρθρου, διότι τὸ ἄρθρον ὑπάρχει.

§88Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Φρονῶ δὲ ὅτι ἀορίστως καὶ ἀπεριορίστως τὸ δικαίωμα τοῦ ἀποδημεῖν δὲν πρέπει νὰ τεθῇ ἐν τῷ Συντάγματι, διότι ἔχω πλήρη πεποίθησιν, ὅτι τὰ ταξίδια αὐτὰ ὄχι μόνον δὲν φέρουσι καμμίαν προαγωγὴν εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἀλλὰ φοβοῦμαι, ὅτι μᾶλλον τὰ ζημιοῦσιν.

§89Σ. ΣΙΜΟΣ. Ὑπεράνω, κύριοι συνάδελφοι, πάσης θεωρίας καὶ αἰσθηματολογίας κεῖται ἡ λογική, κεῖται ἡ πραγματικότης, καὶ ἀπορῶ πῶς ἐκ τῆς προκειμένης συνταγματικῆς διατάξεως, τῆς ὑπὸ ἀναθεώρησιν, προέκυψε πολιτικὴ συζήτησις καὶ ἐκ ταύτης πολιτικὸν ζήτημα. Βεβαίως παρῆλθεν ἡ ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ ἀποδημίαι τῶν Βασιλέων εἰς τὰ Κράτη τὰ συνταγματικὰ προυξένουν αἴσθησιν. Καὶ προκειμένου σήμερον περὶ βασιλικῶν ἀποδημιῶν ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι αἱ ὑπεύθυνοι Κυβερνήσεις εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι κανονίζουσι τὰ κατ’ αὐτήν, ὡς καὶ τὸν χρόνον τῆς διαρκείας αὐτῶν. Ἐνταῦθα ἤλθομεν νὰ θεραπεύσωμεν μίαν δυσχέρειαν, ἡ ὁποία προέκυπτε διὰ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ Κράτους. Ἐφ’ ὅσον δ’ ἐρχόμεθα, ἵνα θεραπεύσωμεν τὴν δυσχέρειαν ταύτην ὑπὲρ τοῦ Κράτους, νομίζω, ὅτι πᾶσα συζήτησις περὶ τῶν ἀποδημιῶν τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν ἐξ αὐτῶν συμπερασμάτων τελείως παρέλκει καὶ ἁπλῶς ἀπόλλυται χρόνος πολύτιμος τῆς Βουλῆς. Θὰ ἠρώτων τοὺς συναδέλφους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐμμένουσιν εἰς τὴν διατήρησιν τῆς ὡς εἶχε διατάξεως: Ἦτο ἆρά γε συμφέρον τῆς Πολιτείας, τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας νὰ ἀποστέλλωνται τὰ Διατάγματα πρὸς ὑπογραφὴν κατὰ τὰς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως εἰς τὸ Ἐξωτερικόν; Καί, ὅτε ἡ ζημία ἐκ τούτου εἶναι προφανὴς διὰ τὴν Πολιτείαν καὶ διὰ τὸ Κράτος, δύναται ἆρά γε νὰ προέλθῃ συμπέρασμα εὐρύτερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἐπιχειροῦσι νὰ ἐξαγάγωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπιμένουσιν εἰς τὸ ἀναλλοίωτον τῆς διατάξεως τοῦ 53ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος; Ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι διὰ τὰς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως οὔτε Σύνταγμα οὔτε νόμος εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ κανονίσῃ ταύτας. Ἡ διακανόνισις τῶν βασιλικῶν ἀποδημιῶν εἶναι καθῆκον τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, καὶ τὰς εὐθύνας αὐτὴ καὶ μόνη ὑπέχει ἀπέναντι τῆς Βουλῆς. Ὀρθῶς ἐλέχθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι κατὰ τὰς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως, τὰς πολιτικάς, ἡ συνοδεία ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ εἶναι ἀπαραίτητος· ἀλλά, ἐὰν τοῦτο εἶναι ἐπιβεβλημένον, δὲν νομίζω, ὅτι διὰ τοῦ Συντάγματος εἴτε διὰ νόμου δυνάμεθα τοῦτο νὰ καθορίσωμεν, διότι, ἐφ’ ὅσον Κυβερνήσεις προερχόμεναι ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου δὲν ἔχουσιν ἀντίληψιν τῶν ὑποχρεώσεων αὐτῶν πρὸς τὸ ἔθνος, ἐξ οὗ αὗται ἀπορρέουσι, νομίζω ὅτι θὰ ἦτο ὅλως περιττόν, ἂν ἐζητοῦμεν διὰ τοῦ Συντάγματος ἢ διὰ νόμου νὰ καθορίσωμεν τὰ κατὰ τὴν βασιλικὴν ἀποδημίαν. Ἐφ’ ὅσον δ’ ἐρχόμεθα, ἵνα, ὡς εἶπον, ἐξομαλύνωμεν δυσχερείας τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας τίθεται τὸ ζήτημα νὰ δεχθῶμεν ἢ νὰ μὴ δεχθῶμεν τὴν τροπολογίαν. Κατ’ ἐμὲ φρονῶ, ὅτι εἴτε ἡ μία τροπολογία εἴτε ἡ ἄλλη, ἡ καθορίζουσα τὴν εὐκολίαν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας κατὰ τὴν ἀποδημίαν τοῦ Βασιλέως, πρέπει νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ δηλῶ, ὅτι θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τῆς τροπολογίας τῶν ἓξ Βουλευτῶν, τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν.

§90Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἐγὼ εἶπον τὸ ἑξῆς· ἂν μὲν προΐσταται τῆς Κυβερνήσεως ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, κατόπιν τῆς ἐπισήμου δηλώσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος, προκειμένου νὰ ἐξέλθῃ ὁ Βασιλεὺς ἀνὰ τὴν Ἑσπερίαν διὰ πολιτικοὺς σκοπούς, πρέπει νὰ παρακολουθῆται ἀναντιλέκτως ὑπὸ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλ’ ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων δὲν ἀνήκει εἰς τὴν ἀθανασίαν οὔτε θὰ διαψεύσῃ τοὺς νόμους τοὺς φυσικοὺς καὶ τοὺς ὅρους τῆς πολιτικῆς ζωῆς, καὶ διὰ τοῦτο θὰ ἦτο πολιτικῶς σκόπιμον, κατὰ τὴν ἀσθενῆ μου γνώμην, ἂν δὲν προστεθῇ εἰς τὸ οἰκεῖον ἄρθρον 53 ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον, τοὐλάχιστον νὰ γίνῃ ἓν ψήφισμα, διὰ τοῦ ὁποίου ῥητῶς καὶ ἀπεριφράστως νὰ ἀναγνωρίζηται, ὅτι εἰς τὸ μέλλον πρέπει νὰ συνοδεύηται ὁ Βασιλεὺς ὑπὸ τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ. Τί φρονεῖτε ἐπ’ αὐτοῦ;

§91Σ. ΣΙΜΟΣ. Αὐτὰ εἶναι λεπτομέρειαι, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ κανονισθῶσι διὰ νόμου, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, ὀφείλουσι νὰ κανονίζωνται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Φρονῶ, δέ, ὅτι καὶ τὰ λεχθέντα ἐνταῦθα εἶναι ἀρκετὰ χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη νὰ ἐπιζητῆτε τὴν ψήφισιν τῆς τροπολογίας.

§92Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ὁμολογῶ, κύριοι Βουλευταί, χωρὶς οὐδένα νὰ θέλω νὰ θίξω, ὅτι ἐξ ὅλης τῆς συζητήσεως οὐδὲν ἀπεκόμισα, τὸ ὁποῖον νὰ μοὶ δίδῃ τὸ δικαίωμα, προκειμένου νὰ ψηφίσω, νὰ ψηφίσω ἐν ἐπιγνώσει. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐκεῖνοι κατ’ ἐξοχὴν πρέπει νὰ ἀναμιγνύωνται εἰς τοιαύτας συνταγματικὰς συζητήσεις, οἵτινες περὶ τὰ νομικὰ ἀσχολοῦνται καὶ κατ’ ἐξοχὴν εἰδικῶς ἐσπούδασαν. Ἐν τούτοις ἂς ἐπιτραπῇ εἰς ἐμὲ νὰ εἴπω τοῦτο: Τίνα σημασίαν θὰ ἔχῃ, ἂν ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος περὶ ἀποδημίας τοῦ Ἄνακτος τεθῇ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἢ κατὰ τοιοῦτον ἀπὸ οὐσιαστικῆς ἀπόψεως; Ἐγώ, κύριοι Βουλευταί, λαμβάνω τὰ ἄκρα, καὶ παραδέχομαι τὸν Ἄνακτα διαμένοντα διαρκῶς ἐντὸς τοῦ Βασιλείου· φρονεῖτε ὅτι, ἂν ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος πάσχῃ ἀπὸ τὴν δίψαν τοῦ χρυσοῦ καὶ ἀπὸ τὸν πόθον τῶν ὑλικῶν ἀπολαύσεων, θὰ εἶναι χρήσιμος εἰς τὸ ἔθνος, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ παραμένῃ; Καὶ φρονεῖτε ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος, ὅστις δὲν ἔχει συνείδησιν καὶ συναίσθησιν τῆς ὑψηλῆς αὑτοῦ ἀποστολῆς, ἀλλὰ βασιλεύει ἁπλῶς μόνον διὰ νὰ βασιλεύῃ καὶ νὰ ἐντρυφᾷ, παραμένων ἐν τῇ Ἐπικρατείᾳ αὐτοῦ εἶναι ὠφέλιμος; Καὶ διὰ νὰ ἐξηγηθῶ σαφέστερον, ὑποθέσωμεν τὸν ἡμέτερον Ἄνακτα διαμένοντα διαρκῶς ἐν Ἑλλάδι· φρονεῖτε, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ σημερινὴ κατάστασις θὰ ἦτο ἀλλοία ἀπὸ ὅ,τι εἶναι; Ἢ φρονεῖτε ὅτι τὰ ταξίδια τοῦ ἡμετέρου Ἄνακτος ἀνὰ τὰς Εὐρώπας συνετέλεσαν εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως τοῦ ἔθνους; Κατ’ ἐμὴν γνώμην, ἂν ἄτομα κοινὰ δύνανται νὰ καταπατῶσιν εὐχερέστατα τὰς συνταγματικὰς Διατάξεις, κατὰ μείζονα λόγον αἱ ἐστεμμέναι κεφαλαὶ δύνανται νὰ τὸ πράξωσιν ἀσφαλέστερον. Καὶ ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος, ὅστις ζῇ ὄχι δι’ ἑαυτόν, ὄχι διὰ τὴν οἰκογένειαν αὑτοῦ, ἀλλὰ ζῇ διὰ τὸ ἔθνος του καὶ διὰ τὴν Ἱστορίαν, ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ταξιδεύῃ διαρκῶς, καὶ ἂν τῷ ἐπιβάλωμεν τοῦτο, διότι ὁ Βασιλεὺς ἐκεῖνος ἔχων συνείδησιν τῆς ἀποστολῆς αὑτοῦ, διαφλεγόμενος ὑπὸ τῆς φλογὸς τῆς φιλοδοξίας δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ μένῃ ἐκεῖ, ὅπου ἡ τύχη καὶ τὸ θεῖον, ἂν θέλητε, τὸν ἔταξαν.

§93Σ. ΙΓΓΛΕΣΗΣ. Καὶ ὁ Κάϊζερ τῆς Γερμανίας ταξιδεύει σχεδὸν διαρκῶς, ἀλλὰ φροντίζει διὰ τὸ ἔθνος του· δι’ αὐτὸ ὀνομάζεται καὶ reisender Kaiser.

§94Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι αἱ κατὰ καιροὺς Κυβερνήσεις ἄφηνον τὸν ἡμέτερον Ἄνακτα ἐλεύθερον νὰ ταξιδεύῃ χωρὶς εἷς Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ παρακολουθῇ αὐτὸν κατὰ τὰ ταξίδια αὑτοῦ. Ἀλλ’ ἄν, κύριοι συνάδελφοι, τὰ βασιλικὰ ταξίδια δὲν ἔσχον καλὰ ἀποτελέσματα, ἂν ἡ Κρήτη δὲν ἡνώθη μὲ τὴν Ἑλλάδα, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν πολεμικὴν ἡμῶν γυμνότητα, πρέπει δὲ νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι τὰ μεγάλα ἐθνικὰ ζητήματα δὲν λύονται ὑπὸ τῶν Βασιλέων οὔτε ὑπὸ τῆς διπλωματίας, ἀλλὰ τότε μόνον δύναται νὰ ἐννοηθῇ ἡ διπλωματία, ὅταν ὄπισθεν αὐτῆς λόγχαι καὶ πυρῖτις ὑπάρξωσιν ἐν ἀφθονίᾳ. Ἔφερέ τις τῶν κ. συναδέλφων ὡς παράδειγμα τὸν Κάϊζερ τῆς Γερμανίας, ἀλλὰ δυστυχῶς τοιούτους Βασιλεῖς καὶ τοιούτους Αὐτοκράτορας σπανίως οἱ αἰῶνες γεννῶσι, καί, ἐὰν ἡ ἀτυχὴς ἡμῶν πατρὶς εἶχε τὸ εὐτύχημα νὰ ἔχῃ τοιοῦτον Ἄρχοντα, ἡ θέσις μας θὰ ἦτο ἐντελῶς διάφορος ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν. Καὶ διὰ νὰ τελειώνω ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι, ἐὰν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ τὸ ἐθνικὸν αὐτὸ συνέδριον ἀναμένῃ ἀπὸ μίαν οἱανδήποτε διάταξιν τὴν βελτίωσιν τῶν ἡμετέρων πραγμάτων, ἀσφαλῶς πλανᾶται πλάνην οἰκτράν. Ἀφήσωμεν λοιπὸν τὴν συνταγματικὴν διάταξιν ὅπως ἡ Κυβέρνησις προτείνει καὶ μὴ θέλωμεν νὰ δαπανῶμεν χρόνον ἀσκόπως. Τερματίσωμεν πᾶσαν ἄσκοπον συζήτησιν, συνταχθῶμεν, συνασπισθῶμεν, ἐργασθῶμεν πάσῃ δυνάμει μὲ τὴν μοναδικὴν φιλοδοξίαν διὰ τὴν ἀνόρθωσιν καὶ ἀναγέννησιν τῆς ἡμετέρας πατρίδος. (Χειροκροτήματα).

§95Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Δὲν θὰ θελήσω, κύριοι Βουλευταί, νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐξετάζων ποία εἶναι ἡ θέσις τῆς Βασιλείας κατὰ τοὺς ἀρχαίους χρόνους ἀπέναντι τῶν λαῶν αὑτῶν, καὶ ποία εἶναι ἡ ἐξέλιξις τῆς Βασιλείας διὰ μέσου τῶν αἰώνων εἰς πάντα τὰ ἔθνη, κατὰ μείζονα δὲ λόγον ἐν Ἑλλάδι, τὴν ὁποίαν πάντοτε καὶ ἐν παντὶ πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει. Θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα κατὰ τοὺς ἀρχαίους χρόνους ὡς ἑξῆς· τρία εἶναι τὰ πολιτεύματα, τὰ ὁποῖα ἀνεγνώρισαν φύσει καὶ ἀνάγκῃ οἱ λαοὶ μόλις ἀπετέλεσαν Κράτος. Ἐπειδὴ κατὰ τὴν πρώτην αὑτῶν ἐμφάνισιν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ αὐτοδιοικηθῶσιν, ἀνεγνώρισαν τὸν ἕνα, ὅπως πράττῃ τὰ τοῦ Κράτους συμφώνως πρὸς τὰς διαθέσεις του καὶ τὰ συμφέροντα, ἄν, ἐννοεῖται, ἐνδιαφέρηται ὑπὲρ αὐτῶν, τοῦ λαοῦ ἐκείνου. Σὺν τῷ χρόνῳ οἱ λαοὶ ἀναπτυσσόμενοι ἀνεγνώρισαν ὅτι ὁ εἷς ἐκεῖνος δὲν πρέπει νὰ εἶναι μόνος, ἀλλὰ νὰ ἔχῃ καὶ συμβούλους τῆς ἐκλογῆς του, ἀλλ’ ἐξηνάγκασαν αὐτὸν νὰ ἔχῃ συμβούλους παρ’ ἑαυτῷ οὐχὶ τῆς ἀρεσκείας του, ἀλλὰ τῆς ἀρεσκείας τοῦ κυριάρχου λαοῦ. Ἐντεῦθεν ἐγεννήθη τὸ νέον πολίτευμα τὸ σήμερον ἰσχῦον ἐν τοῖς πλειοτέροις Κράτεσι, τὸ συνταγματικόν. Ποία θὰ εἶναι ἡ ἐξέλιξις τοῦ πολιτεύματος τούτου ἕκαστος ἐξ ἡμῶν τὸ γνωρίζει· φύσει καὶ ἀνάγκῃ οἱ λαοί, ὅταν φθάσωσιν εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο τῆς ἐξελίξεως τοῦ πολιτισμοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον τείνουσι, καὶ θέλωσι θεωρήσει περιττὸν τὸν ἕνα, διότι θὰ εἶναι περιττός, ἀσφαλῶς θὰ ἀπαλλαγῶσι βίᾳ τοῦ περιττοῦ. Ποῖος θὰ εἶναι ὁ χρόνος οὗτος καὶ ἂν συμφέρει εἰς τὸν λαόν, τοῦ ὁποίου εἴμεθα ἀντιπρόσωποι ἐνταῦθα, τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο, εἶναι ἄλλος λόγος, καὶ δὲν εἶναι τῆς παρούσης στιγμῆς. Ὁ Βασιλεὺς ἐν τῷ Συντάγματι βασιλεύει καὶ δὲν κυβερνᾷ.

§96ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Παλαιὰ θεωρία.

§97Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ἂν βασιλεύει ἢ κυβερνᾷ ἕκαστος ἐξ ἡμῶν τὸ γνωρίζει ἐκ τῆς πείρας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἀπὸ τοῦ 1864 καὶ ἐντεῦθεν, ἕκαστος γνωρίζει, λέγω, ἂν κατώρθωσαν πάντοτε περιστοιχοῦντες αὐτὸν αὐλοκόλακες ἀνάξιοι τῆς θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν τοὺς ἀνεβίβασε, ὁ Ἑλληνικὸς λαός, νὰ φέρωσι τὸ Κράτος εἰς ὃ σημεῖον ἔφεραν αὐτό. Δὲν θέλω νὰ ἀναφέρω ὅτι ὑπῆρχεν ἐν τῇ Αὐλῇ σπεῖρα γράφουσα ἐν ἐπὶ τούτῳ καταλόγῳ τοὺς ἀντιπάλους καὶ ἐχθροὺς τοῦ Στέμματος σημειοῦσα παρὰ τὸ ἐπώνυμον τὴν φράσιν «ὁ ὑβριστὴς τοῦ Στέμματος», διὰ νὰ ἐπιτυγχάνῃ τὴν μετάθεσιν ἢ τὴν παῦσιν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλω νὰ εἴπω εἶναι τοῦτο, ὅτι οἱ 4 μῆνες, τοὺς ὁποίους ζητεῖ ἡ ἐπιτροπὴ νὰ παράσχῃ εἰς τὸν Βασιλέα ὡς χρόνον ἀποδημίας ἐκτὸς τῆς χώρας, χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἐξετάσω ἂν αὐτὸς μεταβαίνων εἰς Εὐρώπην θὰ ὠφελήσῃ ἢ θὰ βλάψῃ, διότι τοῦτο ἕκαστος ἐξ ἡμῶν τὸ γνωρίζει ἀσφαλῶς ἐκ χθεσινῶν ἀκόμη γεγονότων, ἐπεθύμουν νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ὅτι δύο μῆνες εἶναι ἀρκετοὶ δι’ ἕνα Βασιλέα δι’ οἱονδήποτε λόγον θέλει νὰ μεταβῇ ἐκτὸς τῆς χώρας, εἰς τὴν ὁποίαν ζῇ, ἔστω καὶ ἂν πρόκειται περὶ τῆς ὑγείας του, ἔστω καὶ ἂν ἀποδημῇ διὰ πολιτικοὺς σκοπούς. Δι’ αὐτὸ ἔχω τροπολογίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν προστίθενται εἰς τὸ ἄρθρον αἱ λέξεις «ἕνεκεν ἀποδημίας μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς δύο μῆνας». Τὸ λέγω δὲ τοῦτο, διότι ἔχω ὑπὲρ τῆς γνώμης μου καὶ τὸν ἀείμνηστον Ἰακωβᾶτον, ὁ ὁποῖος ὡς προφήτης κατὰ τὸ ἔτος 1864 ὑπέβαλε πρότασιν ὑπ’ ἀριθ. 56, διὰ τῆς ὁποίας ἔλεγεν ὅτι «εἴτε ὁ Βασιλεὺς εἴτε καὶ πᾶν μέλος τῆς Βασιλικῆς οἰκογενείας ἀποδημήσῃ πλέον τῶν τεσσάρων μηνῶν ἐκτὸς τοῦ Κράτους ἐκπίπτει τῶν τίτλων καὶ δικαιωμάτων αὐτοῦ». Τὴν τροπολογίαν ταύτην ὑποβάλλω ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν, καὶ εἶσθε ἐλεύθεροι λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐπιβάλλεται ἡ ἐλάττωσις τοῦ χρόνου τῆς ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως διὰ πολλοὺς καὶ διαφόρους λόγους νὰ ἀποδεχθῆτε αὐτήν. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς).

§98Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου τοῦ Συντάγματος δὲν ἤθελον λάβει τὸν λόγον, ἵνα μὴ νομισθῶ ὅτι πράττω τοῦτο φερόμενος ὑπὸ πνεύματος ἀντιδυναστικοῦ, ἐπειδὴ ὅμως ἀνήκω εἰς οἰκογένειαν φιλοβασιλικήν, ἀνήκω εἰς ἐπαρχίαν, ἡ ὁποία πάντοτε διεκρίθη διὰ τὰ φιλοβασιλικὰ αὐτῆς αἰσθήματα, ἐγὼ δὲ εἶναι γνωστὸν ὅτι τελευταῖον πολλὰ ὑπέστην παρὰ τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου ἀκριβῶς ἕνεκεν τῶν φιλοβασιλικῶν μου αἰσθημάτων, διὰ τοῦτο ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ προλαλήσαντος κυρίου συναδέλφου. Ὅταν ὁμιλῶσιν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἐμπνέονται ὑπὸ αἰσθημάτων εὐγενῶν καὶ αἰσθημάτων πράγματι φιλοβασιλικῶν, μόνην πρόθεσιν ἔχοντες ὅπως ὠφελήσωσιν αὐτὴν τὴν Βασιλείαν ἐπ’ ἀγαθῷ τοῦ τόπου, νομίζω ὅτι ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ αἰτῶσιν, ὅπω ἀξιωθῶσι τῆς δεούσης προσοχῆς ἐπὶ τοιούτου ζητήματος.

§99ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§100Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Διὰ τοῦτο θὰ εἴπω ἐλευθέρως τὴν γνώμην μου ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι πρέπει νὰ θέσωμεν φραγμὸν εἰς τὰς ἀποδημητικὰς τάσεις τῶν ἡγεμόνων ὄχι μόνον τοῦ παρόντος, ἀλλὰ καὶ τοῦ μέλλοντος· δὲν βλέπω δὲ διὰ ποῖον λόγον νὰ θέσωμεν ἐν ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος τὴν διάταξιν ταύτην, τὴν ὁποίαν ἡ ἐπὶ τοῦ προσχεδίου ἐπιτροπὴ ἔθεσεν (ἀναγινώσκει): «ἕνεκεν ἀποδημίας μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς τέσσαρας μῆνας ὁ Βασιλεὺς δύναται ἢ νὰ παραχωρήσῃ τὴν Ἀντιβασιλείαν κλπ». Νομίζω ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἀποδημῶν εἰς τὸ Ἐξωτερικὸν διὰ τρεῖς καὶ μόνον λόγους δύναται νὰ ἀποδημήσῃ, εἴτε λόγῳ ἐθνικῆς ὠφελείας, ὅτε πρέπει νὰ ἔχῃ ἀπεριόριστον τὸ ὅριον, εἴτε λόγῳ ὑγείας, ὅτε καὶ ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ πρέπει νὰ εἶναι ἀπεριόριστος ὁ χρόνος τῆς ἀποδημίας, εἴτε ἕνεκα λόγων οἰκογενειακῶν ἢ ἄλλων ἀναγομένων εἰς τὸν ὑψηλὸν κύκλον του, ὅτε βεβαίως τὸ ὅριον αὐτὸ τῶν δύο μηνῶν εἶναι πλέον ἢ ἀρκετόν. Νομίζω δὲ ὅτι Βασιλεύς, ὅστις ἔχει συναίσθησιν τῶν μεγάλων αὐτοῦ καθηκόντων, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ταξιδεύῃ εἰς τὸ Ἐξωτερικόν, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ ἔρχηται εἰς ἐπικοινωνίαν μεθ’ ὅλων τῶν τάξεων, ὡς ἔπραξαν ὅλοι οἱ μεγάλοι ἡγεμόνες, οἵτινες ἀφῆκαν ὄνομα ἔνδοξον εἰς τὴν Ἱστορίαν. Ὁ Βίκτωρ Ἐμμανουὴλ καθ’ ἑκάστην ἑσπέραν κατήρχετο εἰς τὰς ἀγυιάς, ἵνα γνωρίσῃ τὰς ἀνάγκας τοῦ λαοῦ του. Οἱ Βασιλεῖς δὲν μεταβαίνουσιν εἰς τὸ Ἐξωτερικὸν χάριν διασκεδάσεως· ἀποδημοῦσι τότε μόνον, ὅταν ἐκ τῆς ἀποδημίας ταύτης ἤθελε προκύψει ὠφέλεια ἐθνική. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς. Εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ ἐκλέξητε τὴν μίαν ἢ τὴν ἄλλην διατύπωσιν ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ, ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω ὅτι τὸ δίμηνον τοῦτο διάστημα ὡς τὸ διετύπωσα εἶναι ἐπαρκές, ἐπαρκέστατον.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις.

§102Γ. ΠΩΠ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως νὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Ὑπάρχουσι δύο προτάσεις, ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἡ πρότασις τῶν ἐξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν.

§104ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὕτη ὡς ἀποτελοῦσα τροπολογίαν τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς θέλει ψηφισθῆ πρώτη, καὶ ταύτην παρακαλῶ τὴν Βουλὴν ὅπως δεχθῇ.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τροπολογία τοῦ ἄρθρου 53 τοῦ Συντάγματος ἡ προτεινομένη ὑπὸ τῶν ἕξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἐκ τοῦ πρώτου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 53 καταργούμεναι ἀφαιροῦνται αἱ λέξεις: «ἀποδημίας ἤ». Ἐν τέλει δὲ τοῦ ἄρθρου τούτου προστίθεται τρίτον ἐδάφιον ἔχον οὕτως· «ἰδιαίτερος νόμος θέλει κανονίσει τὰ περὶ Ἀντιβασιλείας ἕνεκεν ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως ἐκτὸς τοῦ Κράτους», εἶναι δὲ ἀπωτέρα τῆς τροπολογίας τῆς ἐπιτροπῆς. Ἐπὶ τῆς τροπολογίας ταύτης ζητεῖτε ὀνομαστικὴν κλῆσιν;

§106Γ. ΠΩΠ. Ζητῶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου.

§107ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ θὰ παρεκάλουν, ἐπειδὴ εἴμεθα σύμφωνοι, νὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τῆς τροπολογίας.

§108Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶναι ἐν τάξει. Προτείνει τὸ ἄρθρον 53 νὰ μεταρρυθμισθῇ κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ προσχεδίου τῆς Κυβερνήσεως· ἂν ἀπορριφθῇ αὐτὴ ἡ πρότασις, τί θὰ γίνῃ; Δὲν ἔχομεν συμπέρασμα. Ὁ κ. Πὼπ ζητεῖ ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ὅπως εἶχεν, ἢ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, ὡς διετυπώθη τοῦτο ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς;

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος ὅπως ἔχει οὐδεὶς δύναται νὰ προτείνῃ ψηφοφορίαν, διότι τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος δὲν ψηφοφορεῖται, ἰσχύει· ψηφοφοροῦνται αἱ προτάσεις περὶ μεταρρυθμίσεως αὐτοῦ. Λοιπὸν ὑπάρχουσι δύο προτάσεις τοιαῦται, ἡ τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Θὰ ψηφοφορηθῶσι καὶ αἱ δύο κεχωρισμένως. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ πρότασις τῶν ἓξ Βουλευτῶν εἶναι ἀπωτέρα τῆς ἄλλης, διότι περιέχει τὴν διάταξιν, καθ’ ἣν λέγει ὅτι «ἰδιαίτερος νόμος θέλει κανονίσει τὰ περὶ Ἀντιβασιλείας», θὰ προταχθῇ αὕτη· θὰ ψηφοφορηθῶσιν ὅμως καὶ αἱ δύο προτάσεις.

§110Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἤθελον νὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πὼπ νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν γίνεται αὐτό, ἀφοῦ καὶ ἡ Κυβέρνησις τὸ ἐπρότεινεν.

§112ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἐνόουν ἐγὼ ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ διεξαχθῇ ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Ἐὰν οἱ προτείνοντες ἤθελον παραιτηθῆ, παραιτοῦμαι καὶ ἐγώ. Ἐγὼ ἠθέλησα νὰ διευκολύνω τὸ πρᾶγμα, ἵνα μὴ γίνῃ συζήτησις.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν παραιτοῦνται. Κύριοι Βουλευταί, παρακαλῶ νὰ θέσω τὸ ζήτημα. Κατὰ τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ αʹ ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 53 θὰ ἀφαιρεθῶσιν αἱ λέξεις· «ἀποδημίας ἤ». Κατὰ συνέπειαν τὸ ἄρθρον θὰ μείνῃ ὡς ἑξῆς: «Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἕνεκα νόσου κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας, συγκαλεῖ πρὸς τοῦτο τὴν Βουλὴν καὶ προκαλεῖ διὰ τοῦ Ὑπουργείου περὶ τούτου εἰδικὸν νόμον». Τὸ δεύτερον ἐδάφιον μένει ὡς ἔχει. Ἐν τέλει δὲ τοῦ ἄρθρου τούτου προστίθεται τρίτον ἐδάφιον ἔχον οὕτως· «Ἰδιαίτερος νόμος θέλει κανονίσει τὰ περὶ Ἀντιβασιλείας, ἕνεκεν ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως ἐκτὸς τοῦ Κράτους». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν μεταρρύθμισιν ταύτην τοῦ ἄρθρου λέγουσι ναί, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι.

§114Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Ἐὰν ἀπορριφθῇ ἡ πρότασις αὕτη, θὰ ἔλθῃ ἡ τῆς ἐπιτροπῆς;

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως κατὰ τὸ ἑξῆς πρωτόκολλον.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ψηφοφορία ἐπερατώθη. Ἄρχεται ἡ διαλογή. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 205, ἐξ ὧν 193 ὑπὲρ τῆς τροπολογίας, 3 ἠρνήθησαν ψῆφον, κατ’ αὐτῆς ἐψήφισαν 9. Κατὰ συνέπειαν ἐγένετο δεκτὴ ἡ μεταρρύθμισις τοῦ ἄρθρου 53 συμφώνως πρὸς τὴν πρότασιν τῶν ἓξ Βουλευτῶν, τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν. Κατόπιν ἐρωτῶ τὴν Βουλήν: Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροποποίησιν κατὰ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ἄρθρου 53 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ὥστε ἡ τροπολογία ἀπορρίπτεται. Συνεπείᾳ τούτου ἀπορρίπτεται κατὰ φύσιν καὶ ἡ ὑποτροπολογία τοῦ βουλευτοῦ Λακωνίας κ. Πατσουράκου, ἡ ὁποία ἦτο ὑποτροπολογία τῆς τροπολογίας τῆς ἐπιτροπῆς, ἔχουσα οὕτως· «ἕνεκεν ἀποδημίας μὴ ὑπερβαινούσης τοὺς δύο μῆνας».

§117Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ὑπάρχει ψήφισμα ὑποβληθὲν ὑπ’ ἐμοῦ.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἔχω ὑπ’ ὄψει μου, κύριε Γκλαβᾶ. Κατόπιν τῶν ψηφοφοριῶν τούτων τὸ ἄρθρον 53 διασκευάζεται ὡς ἑξῆς καὶ θὰ τεθῇ τοιουτοτρόπως εἰς τὰ Πρακτικά: Ἄρθρον 53. «Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἕνεκα νόσου κρίνῃ ἀναγκαίαν τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας, συγκαλεῖ πρὸς τοῦτο τὴν Βουλὴν καὶ προκαλεῖ διὰ τοῦ Ὑπουργείου περὶ τούτου εἰδικὸν νόμον. Ἐὰν ὁ Βασιλεὺς δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ βασιλεύῃ, τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον συγκαλεῖ τὴν Βουλήν, ἡ δὲ Βουλή, συνερχομένη, ἐὰν διὰ τῆς πλειονοψηφίας τῶν τριῶν τετάρτων τῶν ψηφοφορησάντων ἀναγνωρίσῃ τὴν ἀνάγκην, ἐκλέγει Ἀντιβασιλέα καί, χρείας καλούσης, ἐπίτροπον, διὰ φανερᾶς ψηφοφορίας. Ἰδιαίτερος νόμος θέλει κανονίσει τὰ περὶ Ἀντιβασιλείας ἕνεκεν ἀποδημίας τοῦ Βασιλέως ἐκτὸς τοῦ Κράτους».

§119Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. «Θέλει κανονίσει» ἢ «θέλει κανονίζει»;

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. «Θέλει κανονίσει». Πρόκειται περὶ παγίου νόμου ἀκριβῶς.

§121Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ τεθῇ «θέλει κανονίζει».

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφίσθη ἤδη ἡ διάταξις ἔχουσα τὴν φράσιν αὐτήν.

§123ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ νόμος θὰ συνταχθῇ καθ’ ἐπιταγὴν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Δὲν ἐμποδίζει νὰ τροποποιῆται.

§124Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ δήλωσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ νὰ γραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά.

§125Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ζήτημα. Εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ νόμος, ὅστις νὰ μὴ δύναται νὰ καταργηθῇ ἐν ὅλῳ ἢ ἐν μέρει ὑπὸ ἄλλου νόμου; Τοιοῦτο κράτος μόνον αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις ἔχουσι.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς κ. Γκλαβᾶς ὑποβάλλει σχέδιον ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 53 τοῦ Συντάγματος ἔχον ὡς ἑξῆς: «Ὁ Βασιλεύς, ἀποδημῶν, συνοδεύεται πάντοτε ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀναπληρουμένου ἐν τῇ τρεχούσῃ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Ὑπουργείου ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ».

§127ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐλπίζω ὅτι θὰ ἀπορριφθῇ αὐτό, διότι δὲν θὰ εἶναι δυνατόν, ἐὰν ὁ Βασιλοὺς μεταβαίνῃ εἰς τὰ λουτρά του, νὰ συνοδεύηται ἀπὸ κανένα Ὑπουργόν.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σχέδιον τῆς ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Συναινέσει τῆς Βουλῆς διακόπτομεν τὴν συνεδρίασιν, διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν δεκάτην μ. μ. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Θὰ ἀναγνωσθῇ τὸ ἄρθρον 54 τοῦ Συντάγματος ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς. (Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον 54 ἔχον οὕτως: Ἄρθρον 54.—«Ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως κατ’ ἔτος τὴν πρώτην τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου εἰς τακτικὴν Σύνοδον διὰ τὰ ἐτήσια ἔργα, ἐκτὸς ἂν διὰ τὰ ἔργα ταῦτα ὁ Βασιλεὺς συγκαλέσῃ αὐτὴν πρότερον συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 37». Ἡ οὕτω συνελθοῦσα Βουλὴ προσκαλεῖ ἐνώπιον αὐτῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 78 τοὺς Ὑπουργούς, ὀφείλοντας νὰ ἐμφανισθῶσιν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ πρὸς κήρυξιν τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνόδου. Διὰ τὴν ἀπόφασιν δὲ ταύτην ἡ Βουλὴ θεωρεῖται συγκεκροτημένη ἐν ἀπαρτίᾳ διὰ τοῦ τετάρτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Ἡ διάρκεια ἑκάστης Συνόδου ὁρίζεται ἑξάμηνος, ἀλλὰ μετὰ συμπλήρωσιν τριῶν μηνῶν ὁ Βασιλεὺς δύναται νὰ κηρύξῃ τὴν λῆξιν αὐτῆς. Εἰς τὴν διάρκειαν ταύτην δὲν συνυπολογίζεται ὁ χρόνος τῆς κατ’ ἄρθρον 38 ἀναστολῆς»). Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Θ. Κουτούπης.

§130Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης, κύριοι Βουλευταί, εἰσερχόμεθα εἰς τὰ καθήκοντα τῆς Βουλῆς. Κατὰ τίνα τρόπον εἰργάσθη ἡ Βουλὴ μέχρι τοῦδε τὸ γνωρίζομεν πάντες. Οἱ ἀντιπολιτευόμενοι σκοπὸν εἶχον πάντοτε νὰ ματαιώνωσι πᾶσαν προσπάθειαν τῆς Κυβερνήσεως πρὸς νομοθετικὴν ἐργασίαν, ἐνῷ ἐξ ἄλλου ἡ Κυβέρνησις κατέβαλλε πάντα τρόπον, ὅπως ἀποφύγῃ τὸν ἔλεγχον, διότι ἡ παρουσία τῆς Βουλῆς ἦτο πάντοτε δυσάρεστος εἰς αὐτήν. Καὶ αὐτὴ δὲ ἡ πλειονοψηφία μετὰ δυσκολίας παρέμενε πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων της καὶ ἀνυπομόνως δὲν ἔβλεπε τὴν ὥραν, ὅπως ψηφίζουσα τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους δώσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν εὐκαιρίαν νὰ παρατείνῃ τὸν βίον της ἐπ’ ἀρκετοὺς μῆνας. Ἔσπευδε δὲ πολλάκις νὰ ἀναχωρήσῃ καὶ σπανίως μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐψηφίζοντο νομοσχέδια. Βεβαίως μὲ τοιαύτην κατάστασιν δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Βουλὴ νὰ ἐργάζηται ὅπως πρέπει καὶ τὸ πολίτευμα νὰ πληροῖ τὸν προορισμόν του. Ἀκριβῶς δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἡ ἐπιτροπὴ πρὸς ἐπεξεργασίαν τοῦ Συντάγματος ἔκρινε καλὸν νὰ ἐκταθῇ πολὺ εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦτο ἐν συγκρίσει μάλιστα μὲ τὸ ἀντικαθιστάμενον Σύνταγμα. Θὰ ἴδητε, ὅτι καθ’ ὕλην ἐτριπλασιάσθη καὶ ἐτετραπλασιάσθη τὸ κεφάλαιον τοῦτο τοῦ Συντάγματος· διὰ τῆς ἐπεκτάσεως δὲ ταύτης ἡ ἐπιτροπὴ ἐπεζήτησε νὰ περιορίσῃ τὰς καταχρήσεις αὐτάς, αἱ ὁποῖαι ἐγίνοντο μέχρι τοῦδε. Ἐν πρώτοις διὰ τοῦ μέχρι τοῦδε ἐν ἰσχύϊ Συντάγματος ὡς ἔναρξις τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς εἶχεν ὁρισθῆ ἡ 1 Νοεμβρίου. Εἶναι γνωστόν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, καίτοι εἶχε τὴν εὐκαιρίαν νὰ καλέσῃ πρότερον τὴν Βουλήν, οὐδέποτε ἔπραξε τοῦτο παρὰ τὴν τελευταίαν ἡμέραν, μὲ τὴν γνωστὴν δὲ αὐτὴν μέθοδον τοῦ διορισμοῦ τῶν ἐπιτροπῶν καὶ τῆς κατὰ διαφόρους τρόπους παρελκύσεως τοῦ χρόνου μέχρι τῆς πραγματικῆς ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἡ Βουλὴ ἤρχιζε τὰς ἐργασίας της ὀλίγας ἑβδομάδας πρὸ τῶν Χριστουγέννων, ἵνα διακόψῃ τὰς ἐργασίας της κατὰ τὰς ἑορτὰς τῶν Χριστουγέννων, ὅπως ἀρχίσῃ αὐτὰς μετὰ τὰς ἑορτὰς καὶ διακόψῃ πάλιν τὰς ἐργασίας της κατὰ τὰς ἑορτὰς τῶν Ἀπόκρεων, ἵνα οὕτω δυνηθῇ νὰ ἀρχίσῃ κάπως συστηματικῶς τὰς ἐργασίας της μόνον κατὰ τὴν μεγάλην Τεσσαρακοστήν. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἡ πρώτη Νοεμβρίου δὲν εἶναι κατάλληλος. Ἡ ἐπιτροπὴ ἔκρινε καλὸν ἀντὶ τῆς πρώτης Νοεμβρίου νὰ ὁρίσῃ τὴν πρώτην Ὀκτωβρίου, ἐκτὸς ἐὰν ὁ Βασιλεὺς ἤθελε πρότερον καλέσει τὴν Βουλήν. Καὶ ὑπάρχουσι πλεῖστοι ὅσοι λόγοι, ὅπως αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς ἄρχωνται τὴν 1 Ὀκτωβρίου, ἀφοῦ ἄλλως τε δὲν ὑπάρχουσι καὶ ἄλλοι τινὲς λόγοι κλιματολογικοί, οἱ ὁποῖοι νὰ ἀπασχολῶσι τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου εἰς ἰδιωτικὰς ἐργασίας ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Μέχρι τοῦδε, ὡς γνωρίζετε, ὁ Προϋπολογισμὸς ἠκολούθει τὸ ἔτος τοῦ καλενδαρίου ἀρχίζων ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου καὶ λήγων τὴν 31 Δεκεμβρίου. Κατὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 ὁ Προϋπολογισμὸς ἔπρεπε νὰ ψηφισθῇ πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ οἰκονομικοῦ ἔτους, ἀλλ’ αἱ δύο διατάξεις αὐταὶ εὑρίσκονται εἰς σύγκρουσιν, διότι κλῆσις τῆς Βουλῆς τὴν 1 Νοεμβρίου καὶ ψήφισις τοῦ Προϋπολογισμοῦ πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ νέου ἔτους ἦσαν δύο πράγματα ἐντελῶς ἀσυμβίβαστα. Διὰ τοῦτο πάντες γνωρίζομεν, ὅτι σπανίως ἐψηφίσθη Προϋπολογισμὸς πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ οἰκονομικοῦ ἔτους καὶ ὅτι τὸ Κράτος διῳκεῖτο διὰ δωδεκατημορίων, ἐψηφίζετο δὲ ὁ Προϋπολογισμός, ὅτε εἶχεν ἐκτελεσθῆ τὸ ⅓ ἢ τὸ ¼ μέρος τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Καὶ μόνον δι’ αὐτὸν τὸν λόγον δικαιολογεῖται, ὅπως αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς ἄρχωνται ἕνα μῆνα πρότερον ἀφ’ ὅ,τι ἤρχιζον μέχρι τοῦδε. Ὑπάρχει νόμος, ὡς γνωρίζετε, ὁ ὁποῖος δὲν ἐφηρμόσθη ἀκόμη καὶ ὁ ὁποῖος κανονίζει ἄλλως τὸ οἰκονομικὸν ἔτος καὶ οὐχὶ κατὰ τὸ καλενδάριον. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὅμως ὁ νόμος δὲν ἐφηρμόσθη καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ οἰκονομικὸν ἔτος νὰ διέπηται ὡς καὶ μέχρι τοῦδε διείπετο. Καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἡ τροποποίησις τοῦ Συντάγματος, ὅπως αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς ἄρχωνται ἀπὸ 1 Ὀκτωβρίου, εἶναι μᾶλλον ἐπιβεβλημένον. Μετὰ τὸ χρονικὸν τοῦτο σημεῖον, κατὰ τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἄρχωνται αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, γίνεται λόγος εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον περὶ τῆς διαρκείας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Τὸ ἐν ἰσχύϊ Σύνταγμα ὡς καὶ ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς κανονίζουσιν, ὅπως τὸ μεγαλείτερον ὅριον τῆς διαρκείας τῆς Βουλῆς ἐκτείνηται μέχρις ἕξ μηνῶν. Τὸ σχέδιον τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν οὐδεμίαν μνείαν κάμνει, καὶ νομίζω, ὅτι οἱ ἓξ Βουλευταὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν ὡς πρὸς τοῦτο εἶχον δίκαιον. Δὲν βλέπω ποῖος λόγος ὑπάρχει, ὅπως ἡ Βουλὴ περιορίσῃ τὸ χρονικὸν διάστημα τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, ἀφοῦ εἶναι ἐλευθέρα, ὅταν ἴδῃ ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἐργασθῇ, νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας αὐτῆς. Δὲν εἶναι δυνατὸν ὅμως νὰ ἰσχυρισθῇ τις ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ κατάστασις πραγμάτων τοιαύτη, ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ ὀφείλῃ νὰ ἐργασθῇ καὶ πέρα τῶν ἓξ μηνῶν ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ μεσολαβήσωσι διάφορα γεγονότα, ὥστε τὸ περισσότερον χρονικὸν διάστημα τῶν ἓξ μηνῶν νὰ παρέλθῃ ἄνευ σοβαρᾶς ἐργασίας. Εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἀναβολὴ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἢ νὰ λάβωσι χώραν κυβερνητικαὶ μεταβολαὶ εἰς τρόπον ὥστε τὸ ῥηθὲν ἑξάμηνον νὰ παρέλθῃ ἄνευ παραγωγικῆς τινος ἐργασίας. Ἐὰν ὑπάρχῃ ἄλλος τις λόγος, ὅπως αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς τερματίζωνται μετὰ παρέλευσιν ἓξ μηνῶν λόγῳ τῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι προερχόμενοι ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν δὲν δύνανται νὰ παραμένωσιν ἐνταῦθα, ὁ λόγος οὗτος δὲν ἀποτελεῖ κώλυμα· ἐφ’ ὅσον ἡ πλειονοψηφία εἶναι διατεθειμένη νὰ μὴ παραμένῃ, δὲν θὰ παραμένῃ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ αἱ ἐργασίαι θὰ περατωθῶσι πρὶν ἢ παρέλθωσιν ἓξ μῆνες. Δι’ αὐτὸ ὁ περιορισμός, ὡς περιττός, καλλίτερον νὰ λείψῃ. Θὰ εἶχον ἀντίρρησιν ὅσον ἀφορᾷ καὶ τὸ ἐλάχιστον ὅριον τῶν τριῶν μηνῶν, διότι εἰς περίπτωσιν, καθ’ ἣν μετὰ παρέλευσιν τριῶν μηνῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐντελῶς ἀνεπαρκεῖς πρὸς ψήφισιν Προϋπολογισμοῦ καὶ οἱασδήποτε ἄλλης νομοθετικῆς ἐργασίας, περατώσῃ τὸ ἔργον τις ἡ Βουλή, θὰ μείνῃ αὕτη εἰς διάστημα 9 μηνῶν κλειστή. Ἴσως ὑπαρχούσης τοιαύτης τινὸς διατάξεως ὑπεδεικνύετο εἰς τὸν Βασιλέα ἡ ἄσκησις τοῦ δικαιώματος νὰ κηρύξῃ ἀκαίρως τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἡ ἐν τοῖς πράγμασιν ἀποφύγῃ τὸν ἔλεγχον, τὸν ὁποῖον ἡ Βουλὴ θὰ ἦτο διατεθειμένη νὰ ἀσκήσῃ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ ἐλάχιστον χρονικὸν διάστημα πρέπει νὰ ὁρισθῇ, ἀλλὰ μεγαλείτερον τῶν τριῶν μηνῶν, εἰς δὲ τὸ μέγιστον δὲν πρέπει νὰ ἐπιβληθῇ περιορισμός. Εἰς τὸ ἄρθρον 54 ἡ ἐπιτροπὴ προσέθηκεν, ὅπως ἡ Βουλὴ καλουμένη ἀπαιτήσῃ δι’ ἀπαρτίας ἐκ τοῦ ἑνὸς τετάρτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τὴν παρουσίαν τῶν Ὑπουργῶν. Βεβαίως δι’ ἄλλου ἄρθρου νομίζω κατόπιν θὰ κανονισθῇ ὁ τρόπος τῆς ἀπαρτίας ἐντελῶς διάφορος τοῦ μέχρι τοῦδε γινομένου. Νομίζω ὅτι συμφωνοῦμεν ὅτι ὁ κυριώτερος λόγος, δι’ ὃν ἐκλήθη ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ἦτο, ὅπως τροποποιήσῃ τὰ τῆς ἀπαρτίας. Ἡ ἀνάγκη, ὅπως παρίσταται εἰς τὴν Βουλὴν ἐντὸς τῆς αἰθούσης τὸ ἥμισυ τῶν Βουλευτῶν καὶ πλέον, ὡς γίνεται ἡ συζήτησις, οὐδένα ἔχει σκοπὸν ἢ ὅπως ματαιώνῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Βεβαίως τὸ ἄρθρον θὰ τροποποιηθῇ καί, ἐπειδὴ θὰ ἀπαιτηθῇ πάντοτε ὀλιγώτερος ἀριθμὸς Βουλευτῶν, νομίζω ὅτι ἡ προσθήκη αὕτη εἰς τὸ ἄρθρον 54 δύναται νὰ λείψῃ, διότι μέχρι τοῦδε οὐδέποτε ἐπαρουσιάσθησαν Ὑπουργοὶ θέλοντες νὰ ἀποφύγωσι νὰ ἐμφανισθῶσι καὶ λογοδοτήσωσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Συμπεραίνων λέγω ὅτι προτιμότερον νὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον μὲ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ὡς ὁρίζει τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ μὲ τὴν τροποποίησιν τὸ μέγιστον ὅριον νὰ τεθῇ ἀπεριόριστον καὶ τὸ ἐλάχιστον ἄνω τῶν τριῶν μηνῶν.

§131Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι τὸ ἄρθρον 54 τοῦ Συντάγματος δέον νὰ τροποποιηθῇ γινομένης δεκτῆς τῆς διατυπώσεως τοῦ πρώτου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρ. τούτου ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως κατ’ ἔτος τὴν 1 Ὀκτωβρίου εἰς τακτικὴν Σύνοδον διὰ τὰ ἐτήσια αὐτῆς ἔργα, ἐκτὸς ἐὰν διὰ τὰ ἔργα ταῦτα ὁ Βασιλεὺς συγκαλέσῃ αὐτὴν πρότερον συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 37. Τὸ ἄρθρον τοῦτο δὲν διαφέρει τῆς ἀντιστοίχου διατυπώσεως, τὴν ὁποίαν εἴχομεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν Βουλήν, εἰμὴ μόνον καθ’ ὅσον ἀναγνωρίζεται ὡς σκοπιμωτέρα ἡ αὐτοδικαία Σύνοδος τῆς Βουλῆς νὰ γίνηται ἕνα μῆνα ἐνωρίτερον. Κατὰ τὰ λοιπὰ ἡ διατύπωσις διαφέρει λεκτικῶς χωρὶς κατ’ οὐσίαν νὰ ἀπομακρύνηται. Τὸ δεύτερον ἐδάφιον, τὸ ὁποῖον ἡ ἐπιτροπὴ προτείνει ὅπως παρεμβληθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα, νομίζω ὅτι δὲν ἔχομεν λόγον νὰ τὸ δεχθῶμεν. Προβλέπει τὴν περίστασιν, καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως καλουμένη κατὰ τὴν 1 Ὀκτωβρίου, καὶ οἱ Ὑπουργοὶ δὲν προσέρχονται πρὸ τῆς Βουλῆς. Ἐκ τοῦ παρελθόντος δὲν ἔχομεν παράδειγμα δικαιολογοῦν τὴν ἀνησυχίαν ταύτην. Ἔχω νὰ ἐπικαλεσθῶ καὶ τὸ ἑπόμενον ἄρθρον, τὸ ὁποῖον ὁρίζει τὰ τῆς ἀπαρτίας καὶ τὸ ὁποῖον ἐπίσης ἐλπίζω ὅτι θὰ ψηφισθῇ συμφώνως πρὸς τὴν διατύπωσιν τὴν γενομένην ὑφ’ ἡμῶν διὰ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν διὰ τὴν ἀπαρτίαν ἀπαιτουμένων εἰς τὸ ⅓ ἀπὸ τοῦ ½. Εὑρίσκω ἐν τῇ τοιαύτῃ περιπτώσει ὅτι πάλιν θὰ εἶναι δυνατὸν ἐν τῇ Βουλῇ, οὕτω συνερχομένῃ, καὶ ἂν ὑπάρχῃ Ὑπουργὸς μὴ προσερχόμενος εἰς αὐτήν, θὰ εἶναι δυνατόν, λέγω, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ κανονικοῦ ἀριθμοῦ τῆς ἀπαρτίας, τοῦ ⅓, νὰ προσκαλέσῃ τὴν Κυβέρνησιν νὰ προσέλθῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διότι ἄλλως θὰ φαίνηται στερουμένη τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς. Τὸ τρίτον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 54, ὡς διατυποῦται ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, νομίζω καλὸν νὰ ἀντικατασταθῇ διὰ τῆς δευτέρας προτάσεως, τὴν ὁποίαν περιέχει τὸ ὑφ’ ἡμῶν ὑποβληθὲν σχέδιον, δηλαδὴ ἡ διάρκεια ἑκάστης τακτικῆς Συνόδου δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ὁρισθῇ ὅσον ἀφορᾶ τὸ ἀνώτατον ὅριον. Κατὰ κανόνα τὸ νομοθετικὸν Σῶμα θεωρεῖται διαρκῶς ἐνεργόν. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχει ἀνάγκην τὸ νομοθετικὸν Σῶμα νὰ προνοήσῃ πρὸς ἀσφάλειαν ἑαυτοῦ καὶ ἑπομένως τῶν ἐλευθεριῶν τῶν πολιτικῶν, εἶναι τοῦτο, ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία δὲν θὰ δύναται νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς κάτω κατωτάτου ὁρίου ὁριζομένου ἐν τῷ Καταστατικῷ Χάρτῃ, ὅτι δὲν θὰ δύναται νὰ κηρύξῃ λήξασαν Σύνοδον τῆς Βουλῆς πρὸ τῆς παρελεύσεως ὡρισμένου χρόνου. Ἐὰν τοῦτο πρέπῃ νὰ προνοήσωμεν, ὅπως καθορίσωμεν ἐν τῷ Συντάγματι, δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ εἴπωμεν ὅτι δὲν δύναται νὰ παρατείνῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς πέρα τῶν 6 μηνῶν, οὔτε πρέπει νὰ ἴδωμεν τὸ γενόμενον ἐξ ἀνάγκης, καθ’ ὃ τοῦ χρόνου τῶν 6 μηνῶν μὴ ἐξαρκοῦντος ἐξεδίδετο Διάταγμα ἀπὸ μιᾶς ἡμέρας εἰς τὴν ἄλλην ὅτι ἡ Βουλὴ συνέρχεται εἰς ἔκτακτον Σύνοδον. Νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ὁρίσωμεν ἀνώτατον ὅριον.

§132Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ λόγος τῆς ἐπιχορηγήσεως.

§133Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὰ τῆς ἐπιχορηγήσεως θὰ ῥυθμισθῶσι κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἀναγκάζῃ ἡμᾶς νὰ ῥυθμίζωμεν τὰ τοῦ πολιτεύματος ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἐπιχορήγησιν. Διὰ τοῦτο θὰ παρακαλέσω, ὅπως ἡ Βουλὴ δεχθῇ, ἵνα τὸ ἄρθρον 54 διατυπωθῇ ὁριστικῶς ὡς ἑξῆς. Ἀναγινώσκω τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς: «Ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως κατ’ ἔτος τὴν πρώτην Ὀκτωβρίου εἰς ἔκτακτον Σύνοδον διὰ τὰ ἐτήσια ἔργα αὐτῆς, ἐκτὸς ἐὰν διὰ τὰ ἔργα ταῦτα ὁ Βασιλεὺς συγκαλέσῃ αὐτὴν πρότερον συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 37». Δεύτερον ἐδάφιον ἐκ τοῦ σχεδίου τοῦ ὑποβληθέντος ὑφ’ ἡμῶν: «Ἡ διάρκεια ἑκάστης τακτικῆς Συνόδου δὲν δύναται νὰ εἶναι βραχυτέρα τῶν τριῶν μηνῶν, εἰς οὓς δὲν λογίζεται ὁ χρόνος τῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 38 ἀναστολῆς.»

§134Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Καὶ πάσης ἀναστολῆς. Πρέπει καὶ νὰ αὐξηθῇ ὁ χρόνος ἀπὸ 3 εἰς 4 μῆνας διὰ πᾶσαν διακοπὴν καὶ ἀποφάσει τῆς Βουλῆς.

§135Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν παρουσιάσθη τοιαύτη ἀνάγκη. Ὅ,τι κυρίως θέλει νὰ ἀσφαλίσῃ ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ τόπου εἶναι τὸ νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν διὰ πράξεως τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας νὰ συντέμνηται τὸ βραχύτατον ὅριον τῶν τριῶν μηνῶν. Ἑπομένως ὁσάκις διὰ Διατάγματος ἀναστέλλονται αἱ ἐργασίαι εἴτε μὴ ἀρχόμεναι καθόλου εἴτε διακοπτόμεναι, τοῦτο πρέπει νὰ προστεθῇ εἰς τὸν χρόνον τῶν τριῶν μηνῶν. Ἐὰν ἡ Βουλὴ δὲν συνεδριάση δι’ ἄλλον λόγον δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας, δὲν εἶναι ἀνάγκη δι’ αὐτὸ νὰ λάβωμεν πρόνοιαν.

§136Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὰ ἄρθρα 54 καὶ 56 εἶναι ἀλληλένδετα ἐκ τοῦ λόγου, ὃν ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνταῦθα ἐξέθηκε, τοῦ λόγου τοῦ ἀναγομένου εἰς τὴν ἀπαρτίαν. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀποφασίσῃ νὰ προτιμήσῃ τὸν ὑποβιβασμὸν τῆς ἀπαρτίας τῆς πρὸς ψήφισιν τῶν νομοσχεδίων εἰς τὸ κατώτατον ἐκεῖνο ὅριον, ὅπερ παραδέχεται ἐν τῷ σχεδίῳ αὐτῆς τῷ ὑποστηριζομένῳ ταύτην τὴν ἑσπέραν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τότε διαφωνοῦμεν κατὰ βάθος, τὰ δὲ λοιπὰ ἔσονται ἀποτελέσματα τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος τούτου. Φρονῶ ὅτι θὰ εἶναί τι ὀλέθριον διὰ τὴν ἐντύπωσιν ἰδίως, ἣν θέλει προξενήσει εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν, ὁ ὑποβιβασμὸς τῆς ἀπαρτίας εἰς τοσοῦτον ἀριθμόν, ὥστε δι’ ὀλίγων ψήφων νὰ λύωνται τὰ σπουδαιότατα τῶν ζητημάτων. Καί, ἐὰν εἰς τοῦτο ἀπολήξῃ ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, ἀποβαίνει περιττὸς ὁ ἀγών, ὃν προσπαθοῦμεν νὰ διεξαγάγωμεν ἐνταῦθα.

§137Ν. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Ἔχει ἀνώτερον ἀριθμὸν διὰ τὰς ἀποφάσεις.

§138Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡμεῖς τὰ ἀγαθὰ τὰ ὑπάρχοντα θέλομεν νὰ διατηρήσωμεν, τὰ δὲ κακὰ θέλομεν νὰ πατάξωμεν. Ἀγαθὸν ὑπάρχον εἶναι τοῦτο, ὅτι σοβαρὸς ἀριθμὸς Βουλευτῶν ἀπῃτεῖτο, ὅπως λύωνται τὰ ζητήματα τὰ σπουδαιότατα τὰ διεξαγόμενα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ὁ ἀριθμὸς ὑποβιβαζόμενος εἰς τὸ τρίτον δὲν εἶναι σοβαρός.

§139Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸ ἕκτον.

§140Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρὸ παντὸς δὲν εἶναι σοβαρός, ὡς ἐκ τοῦ χαρακτῆρος τῶν Ἑλλήνων, τῶν βλέψεων καὶ τοῦ σκοποῦ αὐτῶν, νὰ μὴ περιμένωσι δι’ ὀλίγων νὰ λύωνται τὰ τοιαῦτα ζητήματα.

§141Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει ἀντίρρησιν νὰ συζητήσωμεν αὐτὸ τὸ ἄρθρον πρότερον καὶ νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ ἄλλου.

§142Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλ’ ὑμεῖς αὐτὸς τὰ συνεδέσατε καὶ κατ’ ἀνάγκην συνδέω αὐτὰ καὶ ἐγώ, καθόσον μεγίστην σπουδαιότητα ἔχει ὁ ὁρισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῆς ἀπαρτίας, ἐκ τούτου δὲ θὰ ἔχωμεν ἐπίδρασιν ἐπὶ τῶν γνωμῶν ὡς πρὸς τὰ ἄλλα. Τὸ κατ’ ἐμέ, ἐὰν τὰ τῆς ἀπαρτίας λυθῶσιν οὕτω, δὲν νομίζω ὅτι ἔχω νὰ πολυπραγμονήσω διὰ τὰ λοιπά, διότι δὲν νομίζω ὅτι θὰ εἶναι ἄξιον τοῦ κόπου...

§143Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Θὰ ἔπρεπε νὰ συνδυασθῇ τὸ ἄρθρον 68, τὸ ὁποῖον κανονίζει τὸν ὅλον ἀριθμὸν τῶν Βουλευτῶν.

§144Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Διότι καταβαίνομεν εἰς τὰς 20 ψήφους, δι’ ὧν θὰ λύωνται τὰ ζητήματα. Ἀλλὰ τότε ταχέως ἡ Ἑλλὰς θὰ ἀναγκασθῇ νὰ ἀναθεωρήσῃ τὸ ἔργον ἡμῶν, ὅπως μὴ φθάσῃ εἰς τὴν ἀπολυταρχίαν. Τοῦτο ἐλπίζω ὅτι δὲν θὰ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν, διότι, ἂν τοιοῦτο ἀποβῇ τὸ ἀποτέλεσμα, πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ περὶ τοῦ ἀναθεωρητικοῦ ἔργου τὸ «Ὤδινεν ὄρος καὶ ἔτεκε μῦν». Ἔχων, Κύριοι, πεῖραν τῶν πραγμάτων τῆς τελευταίας ἰδίως δεκαετίας ἢ καὶ δεκαπενταετίας, εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ἀπαιτοῦνται φραγμοὶ αὐστηρότατοι, ὅπως δυνηθῶμεν ἐπὶ νέου ἐδάφους νὰ πολιτευθῶμεν ὀρθῶς ἐν Ἑλλάδι· καὶ φραγμὸς αὐστηρότατος τῇ πρωτοβουλίᾳ μου ἐτάχθη, ὡς βλέπετε εἰς τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς, ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ, ὡς συνετάχθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς. Τοῦ ἄρθρου τούτου ἡ ἱστορία εἶναι παλαιά. Ἡ ἱστορία τοῦ ἄρθρου τούτου ἀναβιβάζεται εἰς τὸ ἔτος 1844· τὸ ἄρθρον τοῦτο εἶναι ἄρθρον ὑπάρχον καὶ εἰς ἄλλα Συντάγματα, ἄρθρον τεθὲν ἐκεῖ, ὅπως προστατευθῇ ἡ ἀρχὴ τῆς ἐτησίας προσκλήσεως τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν προσήκουσαν ὥραν, ἐτησίας προσκλήσεως ἀποτελούσης κυριώτατον συνταγματικὸν ὅρον, οὗτινος ἡ παραβίασις, κατὰ τοὺς μεγίστους τῶν Ἄγγλων συγγραφέων, συνεφέλκεται ποδοπάτησιν τοῦ Συντάγματος. Ἐτέθη τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὅπως ὑποχρεωθῶσιν οἱ κυβερνῆται νὰ προσέρχωνται κατὰ τὴν τεταγμένην ὥραν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, πρὸς ἔναρξιν τῶν ἐτησίων ἔργων, πρὸς ἐκπλήρωσιν δηλαδὴ αὐτῆς τῆς οὐσιαστικῆς ἐντολῆς αὐτῆς. Ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ἐτέθη, μέχρι τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ὁμιλοῦμεν ἐνταῦθα, τὸ ἄρθρον τοῦτο οὐδέποτε ἐχρησίμευσεν εἰς τὸν σκοπόν, δι’ ὃν ἐτέθη. Καὶ δὲν ἐχρησίμευσε, διότι, ὡς εἶχον οἱ ἐν αὐτῷ ὅροι, ἦτο ἀδύνατον νὰ χρησιμεύσῃ. Πῶς θέλετε νὰ ἐξαναγκασθῇ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νὰ ἐμφανισθῇ τὴν 1 Ὀκτωβρίου ἢ τὴν 1 Νοεμβρίου ἐνταῦθα, ὅτε, ὅπως ἐμφανισθῇ ἡ μειονοψηφία, πρέπει νὰ φαντασθῶμεν ὅτι μετετράπη αἴφνης εἰς πλειονοψηφίαν, διότι ἡ μειονοψηφία, κατὰ τὸ κείμενον τὸ σημερινόν, δὲν θὰ ἦτο δυνατόν ποτε νὰ διαθέσῃ τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός, ὅπερ ἀπαιτεῖται, ὅπως ὑπάρξῃ ἀπαρτία ἐν τῇ Βουλῇ; Εἴχαμεν οὕτω τεθειμένον φόβητρον πρὸς ἐξανάγκασιν τῶν κυβερνητῶν νὰ ἐμφανίζωνται κατὰ τὴν συνταγματικὴν ὥραν ἐνταῦθα, ὅμοιον ἐκείνων τῶν φοβήτρων, ἅτινα εἰς τὰς ἀμπέλους τίθενται διὰ τὰ πτηνά, ἅτινα τοσοῦτον περιφρονοῦσιν αὐτά, ὥστε καὶ νὰ ἐπικάθηνται ἐπὶ τοῦ κρανίου τοῦ τοποθετηθέντος εἰς φόβητρον.

§145Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Τότε τί χρειάζονται;

§146Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν χρειάζονται, διότι ἀτέχνως κατεσκευάσθη τὸ φόβητρον ἢ μᾶλλον ἐξ ἀπειρίας κατεσκευάσθη τοιοῦτον. Διὰ τοῦτο περιεφρονήθη ἐπὶ δύο ὁλοκλήρους γενεάς. Ζήτημα ἄρα τίθεται πῶς θέλει κατασταθῆ δυνατὸν νὰ τεθῇ ἐνταῦθα τοιαύτη διάταξις, ἐξ ἧς νὰ ἐμπνέηται ἀληθὴς φόβος εἰς ἐκείνους, οἵτινες τυχὸν θὰ εἶχον ἐν τῷ μέλλοντι διαθέσεις ὁμοίας τῶν διαθέσεων, ἃς εἴδομεν κατὰ τὰ τελευταῖα ταῦτα ἔτη προαγομένας καὶ ἀναπτυσσομένας. Λόγος ἄρα ὑπάρχει μεταβολῆς τῶν διατάξεων κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ τεθῇ ἄλλο φόβητρον, πραγματικῶς ἀναγκάζον τοὺς ἔχοντας ὀρέξεις ὑπερβασιῶν κυβερνήτας νὰ ἐκτελέσωσι τὸ ἐπιτεταγμένον καθῆκον. Καὶ ἂν τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὡς συνετάχθη νῦν, δεχθῶμεν, καὶ πάλιν οὐδέποτε θὰ ἴδωμεν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, κύριοι συνάδελφοι· ἀλλὰ τοῦτο νῦν, διότι οὐδεὶς ἐφεξῆς θὰ εὑρεθῇ κυβερνήτης τολμῶν νὰ μὴ ἐμφανισθῇ ἐνταῦθα τὴν 1 Ὀκτωβρίου, νὰ μὴ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν τὴν 1 Ὀκτωβρίου. Τοιαύτη τις πρᾶξις ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, λόγῳ τῆς εὐκολίας τῆς προσελεύσεως τῆς μειονοψηφίας, ἐπαναστατικὴ τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τοῦ πολιτεύματος, θὰ ἔπλαττε κατάστασιν ἄγουσαν εἰς τὴν καταστροφὴν τοῦ παντός.

§147Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ, διότι θὰ ὑπάρχῃ.

§148Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ, διότι οὐδεὶς ὁ τολμήσων θὰ ὑπάρξῃ. Θὰ εἶναι ἡ παρουσία τῆς διατάξεως ἐκεῖ ἀγαθοποιός, προστατευτική, καὶ οὐδείς ποτε θὰ τολμήσῃ νὰ παραβῇ εἰς τὸ ἑξῆς τὴν ἡμέραν τὴν τεταγμένην τῆς 1 Ὀκτωβρίου ἢ τῆς 1 Νοεμβρίου. Τοιοῦτος ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἐνομίσθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι ἔπρεπεν ἐνταῦθα νὰ τεθῇ ἡ διάταξις αὕτη. Ἡ διάταξις εἶναι αὐστηρά· ἡ διάταξις ἐννοῶ ὅτι εἶναι δυσάρεστος εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν· ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν ἤλθομεν ἐνταῦθα, ὅπως τελέσωμεν ὑποκλίσεις πρὸς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Ἤλθομεν ἐνταῦθα, ὅπως προνοήσωμεν νὰ μὴ ἀποβῇ τὸ μέλλον ὅμοιον πρὸς τὸ παρελθόν, καὶ δικαιώσωμεν ἐκείνους, οἵτινες ἠξίωσαν κατὰ τρόπον ἀνώμαλον ἐν ἀρχῇ, ἀλλ’ ἠξίωσαν ἔπειτα καὶ διὰ νομίμων ἐκλογῶν κατὰ τρόπον ὁμαλόν, ὅπως ἡ Βουλὴ αὕτη ἡ διπλῆ ἔλθῃ καὶ ὀργανώσῃ τὰ πράγματα τῆς Πολιτείας εἰς τρόπον ἐγγυώμενον βελτίωσιν μεθόδων. Βελτίωσις δὲ μεθόδων πολιτικῶν εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπέλθῃ εὐθὺς ὡς ἐνώπιον τοιούτων διατάξεων ὀρρωδοῦμεν. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐνόμισεν, ὅτι ἔδει τὸ ὅριον τῆς ἀπαρτίας διὰ τὴν συζήτησιν νὰ καταβιβασθῇ εἰς τὸ ¼ προβαίνουσα ἐν τούτῳ περαιτέρω ἢ ὅ,τι τὸ σχέδιον τὸ κυβερνητικόν· ἐπωφελουμένη δὲ τῆς διατάξεως ταύτης τῆς περιοριζούσης τὸ ὅριον διὰ τὴν συζήτησιν εἰς τὸ τέταρτον ἔθετο τοῦτο ἐν τῷ οἰκείῳ ἄρθρῳ μετὰ μιᾶς ἐξαιρέσεως, ὅτι ἐν τῇ περιπτώσει τοῦ ἄρθρου 54, ἣν συζητοῦμεν, τὸ τέταρτον τοῦτο ἀπέναντι τῶν ἀσεβούντων πρὸς τὸ πολίτευμα κυβερνητῶν, τὸ τέταρτον τοῦτο θὰ ἀρκῇ, ὅπως ληφθῇ μία καὶ μόνη ἀπόφασις, μία καὶ καλή, μία καὶ ἀρκοῦσα, ἡ ἀπόφασις νὰ καλέσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐκείνους, οἵτινες δυνάμει τοῦ ἄρθρου 78 τοῦ Συντάγματος ὀφείλουσι νὰ ἐμφανισθῶσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὁποτεδήποτε κληθῶσιν ἐνώπιον αὐτῆς· νὰ καλέσῃ ἡ μειονοψηφία αὕτη τοῦ ¼ τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ εἴπῃ πρὸς αὐτοὺς ἐγκύρως: «Κηρύξατε τὴν ἔναρξιν τῆς Βουλῆς». Καὶ βεβαίως ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν θὰ εἶναι ἕτοιμοι καὶ πρόθυμοι, ἵνα ἀνατρέψωσι τὸ πολίτευμα ἐπαναστατοῦντες κατ’ αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἑδωλίων τῆς ἐξουσίας, θὰ ἐμφανισθῶσι, καί, κύπτοντες τὴν κεφαλήν, θὰ κηρύξωσι τὴν ἔναρξιν τῆς Συνόδου. Θὰ ἀναμείνωσιν ἔπειτα τοὺς συναδέλφους αὐτῶν οἱ ἀποτελοῦντες τὸ τέταρτον τῆς Βουλῆς, ὅπως μετὰ τῶν Ὑπουργῶν, οἵτινες τυχὸν τότε θέλουσιν εὑρίσκεσθαι ἐν τῇ ἐξουσίᾳ μετὰ τὴν ἀποτυχοῦσαν ἀπόπειραν παρανομίας, συνεργασθῶσιν ἀρχόμενοι τῶν ἔργων τῆς τακτικῆς Συνόδου. Τοιαύτη εἶναι ἡ διάταξις, διάταξις σοβαρά, διάταξις ἀζήμιος, διότι, ἐνῷ εἶναι σοβαρὰ καὶ ἐπιβάλλει τὴν θέλησιν τὴν ἀπὸ τοῦ κυριάρχου πηγάζουσαν καὶ ἀντιπροσωπευομένην ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὑπὸ τῆς μειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, εἶναι καὶ τοιαύτη, ὥστε δὲν θὰ ὑπάρξῃ ἀνάγκη νὰ ἐφαρμοσθῇ, διότι δὲν εἶναι κενὴ ἀπειλὴ ἡ περὶ ἀνατροπῆς τοῦ παντός, ἐν ᾗ περιπτώσει καταπατηθῇ. Διὰ τοῦτο λέγεται ἐνταῦθα: «Ἡ οὕτω συνελθοῦσα Βουλὴ προσκαλεῖ ἐνώπιον αὐτῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 78 τοὺς Ὑπουργούς, ὀφείλοντας νὰ ἐμφανισθῶσιν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ πρὸς κήρυξιν τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνόδου. Διὰ τὴν ἀπόφασιν δὲ ταύτην ἡ Βουλὴ θεωρεῖται συγκεκροτημένη ἐν ἀπαρτίᾳ διὰ τοῦ τετάρτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν». Ἐὰν τὸ ἄρθρον δὲν ἀφεθῇ ὡς ἔχει, μετὰ τῶν ὀχληρῶν ἐκείνων τροποποιήσεων, αἵτινες ἐνταῦθα προσετέθησαν, προτείνω, κύριοι συνάδελφοι, μᾶλλον νὰ διαγράψητε αὐτὸ ἢ νὰ διατηρήσητε εἰς τὸ Σύνταγμα. Διότι τὸ ἄρθρον ὅπως ἔχει, τὸ ἄρθρον μετ’ ἀπορρίψεως τῶν προσθηκῶν τούτων εἶναι κενόν τι καὶ ἀνάξιον νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ ἀναθεωρουμένῳ Συντάγματι· χαρακτῆρα μόνον ἐμπαιγμοῦ δύναται νὰ ἔχῃ παραμένον τοιοῦτο.

§149Δ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Κατὰ τὸ παρελθόν, ἂν ἐνθυμῆσθε τὸ περιστατικόν, μόνον εἷς Βουλευτὴς προσῆλθε, κατὰ τὴν 1 Νοεμβρίου, εὑρὼν δὲ τὴν θύραν τοῦ Κοινοβουλίου κλειστὴν ἀπεχώρησεν· αὐτὸ ἀποτελεῖ τὸν ἐμπαιγμόν, τὸν ὁποῖον εἴπετε.

§150ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ Βουλευτὴς ἐκεῖνος ἠθέλησε νὰ δείξῃ ἐμφανισθεὶς εἰς τὴν θύραν τὴν κατάστασιν, ἐν ᾗ ἐκυλιόμεθα. Ὁσάκις ἐνταῦθα προσκόπτοντες ὡμιλοῦμεν περὶ τούτου τοῦ ἄρθρου, ἠκούομεν ἐν τῇ Βουλῇ ἀπὸ στόματος ἀρχηγῶν τῶν ἔξω τῆς ἐξουσίας κομμάτων· καὶ τί ἠθέλετε νὰ πράξωμεν; Εὑρισκόμεθα πρὸ ἀδυναμίας· ἡ μειονοψηφία, ὅσον καὶ ἂν προσεπάθησεν, οὐδὲν ὑπῆρξε δυνατὸν νὰ κατορθώσῃ, διότι τὸ ἄρθρον τοῦτο εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐφαρμοσθῇ. Διὰ τοῦτο νομίζω, Κύριοι, ὅτι εἶναι σπουδαιότατον τὸ συζητούμενον διπλοῦν ζήτημα· ἐκ τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος τούτου ἐξαρτᾶται καὶ τὸ πλῆρες τῆς ἐπιτυχίας ἐν τῇ περαιτέρω πορείᾳ τῆς μεταρρυθμίσεως τῶν διατάξεων τῶν πολιτειακῶν τοῦ Συντάγματος, διότι ἐνταῦθα κεῖται ἡ καρδία τοῦ Συντάγματος. Περὶ ταύτας τὰς διατάξεις πρέπει νὰ στραφῇ ἡ σπουδαία προσοχὴ τῆς Βουλῆς καὶ ἡ μεταρρύθμισις, ἐὰν ἀληθῶς ποθῶμεν νὰ φέρωμεν μεταβολὴν τῶν πραγμάτων· ἐνταῦθα ἂν δὲν γένηται μεταρρύθμισις, αἱ μέθοδοι θὰ μείνωσι περίπου αἱ αὐταὶ ἀναπτυσσόμεναι σὺν τῇ παρόδῳ τοῦ χρόνου. Ἡ διάταξις περὶ ἑξαμήνου Συνόδου μοὶ φαίνεται ὅτι ἐξ αὐτοῦ τοῦ παρελθόντος καὶ τῆς πείρας τῶν δύο Συνταγμάτων ἀποδεικνύεται ἀναγκαία. Δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ μένῃ ἀνοικτὸν τὸ Βουλευτήριον ἐπ’ ἀόριστον· δὲν εἶναι ὀρθὸν διὰ δύο λόγους. Ἡ ἀοριστία πρῶτον θὰ παραλύῃ τὰς ἐργασίας· θὰ ἀπέρχωνται καὶ θὰ ἐπανέρχωνται ἀπαύστως οἱ Βουλευταί, θὰ ἔχωσι πάντοτε καιρὸν Βουλευταὶ καὶ Ὑπουργοὶ νὰ τελειώσωσι τὰ ἔργα αὑτῶν· καὶ ἐν τῷ μεταξὺ τὰ ἔργα θὰ παραλύωσι, θὰ ἔχητε δὲ ὅμοια πρὸς τὰ παραδείγματα, ἅτινα μέχρι τοῦδε εἴχομεν εἰς τὰς ἐκτάκτους τὰς ἀντὶ τακτικῶν Συνόδους, καθ’ ἃς 6, 7, 8 μῆνες παρήρχοντο, ἡ ἐργασία περιωρίζετο εἰς τὸ ἥμισυ τοῦ χρόνου, ἡ ἀργία δέ, ἡ περιπλάνησις καὶ αἱ ἄλλαι ἀσχολίαι κατέτριβον τὸν ὑπόλοιπον χρόνον. Ὑπάρχει Σύνοδος, ἧς τὰ ἀποτελέσματα ἔδειξα εἰς τοὺς ἐν τῇ ἐπιτροπῇ συναδέλφους, παράδειγμα Συνόδου, καθ’ ἣν παρεμείναμεν περὶ τοὺς 6 μῆνας ἐνταῦθα, κατὰ τὸ ἔτος 1906–1907, ἐργασθέντες δύο μῆνας καὶ δέκα ἡμέρας καὶ ἀργήσαντες τρεῖς μῆνας καὶ δεκαεννέα ἡμέρας ἀσυγγνώστως καὶ ἀπολέσαντες χρόνον ἀφρόνως ἢ ἀδιαφόρως κατασπαταληθέντα εἰς πᾶν ἄλλο ἢ εἰς τὴν ὀφειλομένην ἐργασίαν· τοῦτο δέ, διότι ᾐσθανόμεθα ὅτι ἔχομεν ἀνοικτὸν τὸν χρόνον ἐν ἐκτάκτῳ Συνόδῳ, ἀνοικτὸς δὲ χρόνος σημαίνει καὶ πέρα τοῦ ἔτους. Κατὰ τὸ 1897 ἐξ ἀφορμῆς καὶ προφάσεως τοῦ πολέμου ἡ Σύνοδος διήρκεσεν ἓν ὁλόκληρον ἔτος, καθ’ ὃ πᾶσα κατεβλήθη φροντὶς νὰ μὴ ἀναχωρήσῃ τις δυσαρέστως ὑπὸ ἔποψιν ὑλικήν. Τοιαῦτα θὰ συμβῶσιν, ἂν ἀφήσητε ἀνοικτὴν τὴν Σύνοδον· θέλουσι παραμελεῖσθαι τὰ ἔργα εἴτε ἐκ προθέσεως εἴτε ἄνευ προθέσεως, λόγῳ πεποιθήσεως ὅτι ὑπάρχει καιρός· θέλουσι παραμένει ἢ κινεῖσθαι ἀπὸ τῶν ἐπαρχιῶν ἐνταῦθα οἱ Βουλευταί, οἱ δὲ κυβερνῆται ἔχοντες παραπλεύρους τοὺς ἀγαπητοὺς αὐτοῖς ἐν τῇ Βουλῇ συναδέλφους θέλουσιν ἀσχολεῖσθαι μετ’ αὐτῶν περὶ ἄλλα, τῶν ἔργων μόλις βαινόντων πρὸς τὰ πρόσω. Καὶ πῶς θέλει εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τοιούτους ὅρους ὄχι μόνον ἡ Βουλὴ νὰ ἐργάζηται, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀπασχολῆται εἰς τὰ ἴδια αὐτῆς ἔργα; Ποῦ ἠκούσθη ποτὲ Κυβέρνησις, ἔχουσα ἐπ’ ἀόριστον πλησίον αὐτῆς τὴν Βουλὴν καὶ ἔχουσα καιρὸν νὰ ἐργασθῇ; Συμβαίνει που τοῦτο; Ἐγὼ δὲν γνωρίζω· γνωρίζω μόνον, ὅτι αἱ φιλελευθερώταται τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ἔχουσαι ἐπιθυμίαν νὰ συνεργασθῶσι συντόνως μετὰ τῆς Βουλῆς, ἀξιοῦσι νὰ γίνηται τοῦτο ἐντὸς χρόνου ὡρισμένου, ὅπως ἔπειτα ἕκαστος μεταβῇ εἰς τὰ ἴδια ἔργα, οἱ μὲν Βουλευταί, ἐκπληρώσαντες τὸ καθῆκον, εἰς τὰς ἑστίας των διὰ τὰ ἐκεῖ ἔργα, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἀσχοληθῇ ἀπερίσπαστος εἰς τὰ ἔργα αὐτῆς τὰ κυβερνητικά, ἅτινα βεβαίως ἐν ὥρᾳ συνεργασίας μετὰ τῆς Βουλῆς ὑφίστανται βραδύτητα καὶ ἀναβολάς. Διὰ τοῦτο ἐνομίσαμεν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, ὅτι τὴν περιωρισμένην Σύνοδον κατ’ ἀνώτατον ὅρον, ἣν τὸ Σύνταγμα περιέλαβε, πρέπει νὰ διατηρήσωμεν ὑπὸ τὸν αὐτὸν ὅρον, περὶ οὗ μακρὰ ἐγένετο συζήτησις ἐν τῇ Συνελεύσει κατὰ τὸ ἔτος 1864. Ἐνομίσαμεν, ὅτι ὁ ὅρος οὗτος ἔδει νὰ ταχθῇ ὡς ὅριον ἀνώτατον διαρκείας τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνόδου καὶ παρασχεθῇ τὸ δικαίωμα εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἐὰν τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς περατωθῶσι κατὰ τὸν τρίτον ἢ τὸν τέταρτον μῆνα, νὰ θέσῃ τέρμα εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Οὕτω δὲ τῆς ἑξαμήνου τακτικῆς Συνόδου ὑπολογιζομένης ἀρτίας, θὰ ἐξέλειπεν ὁ λεγόμενος κίνδυνος πέμπτης τακτικῆς Συνόδου, ὅστις παρέσυρε τοὺς Κυβερνήτας τῶν τελευταίων χρόνων, ταύτην τὴν πρόφασιν μεταχειριζόμενοι νὰ ἐναλλάσσωσι τακτικὰς καὶ ἐκτάκτους Συνόδους. Ὁμολογῶ ὅτι, ὡς σήμερον τὰ πράγματα διευθετοῦνται, ὁ κίνδυνος οὗτος δὲν θὰ ἐπαναληφθῇ, διότι σήμερον ἀσφαλίζομεν διὰ τῶν διατάξεων, ὡς ἔχουσιν εἰς τὰ δύο σχέδια, τὴν τακτικὴν ἐμφάνισιν τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν τεταγμένην ἡμέραν. Ἀλλὰ ταῦτα εἶπον πρὸς ὑμᾶς, ὅπως δώσω τὸν λόγον, δι’ ὃν ἡ Σύνοδος ἐθεωρήθη ἑξάμηνος μέν, ἀλλ’ ἐπιδεκτικὴ λήξεως πρὸ τῆς παρελεύσεως τοῦ ἑξαμήνου, κατὰ τὴν κρίσιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἥτις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποχωρισθῇ τῆς Βουλῆς ἂν δὲν ἔχῃ περατωμένα τὰ ἐτήσια νομοθετικὰ ἔργα, δι’ ἃ ἐκλήθη. Ἡ διάταξις αὕτη εἶπον ὅτι συνδέεται μετὰ τῆς διατάξεως τοῦ ἑπομένου ἄρθρου, εἶναι συναφὴς καὶ πρὸς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 56 καὶ πρὸς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 60, ἥτις ἀφορᾷ εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν· εἶναι διατάξεις ἀλληλένδετοι ἐξασφαλίζουσαι τὴν ἀκριβῆ ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων ἐκείνων τῶν πρωτίστων τῆς Βουλῆς, ἐν οἷς εὑρίσκεται μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ἡ Βουλὴ εἰς τοιαύτην συνάφειαν, ὥστε ἀληθῶς ἐκ τῶν ἐν τῷ σταδίῳ τούτων συζητήσεων καὶ τοῦ ἐλέγχου νὰ προσδοκᾶται εὐλόγως, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ καταδικάζῃ αὐτὴν ἐν ᾗ περιπτώσει ἐμφανίζει ἔργα ἄξια τῆς μελαίνης ψήφου τῆς Βουλῆς.

§151ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅτε πρὸ μικροῦ ὡμίλησα περὶ τοῦ ἄρθρου 54, εἶπον, ὅτι σχετίζεται τοῦτο ἀμέσως μετὰ τῆς διατάξεως τοῦ ἑπομένου ἄρθρου, κατ’ ἐμέ, διότι, ἐὰν ἡ Βουλὴ θέλῃ νὰ δεχθῇ τὴν γνώμην, ὅπως τὸ ἄρθρον 56 διατυπωθῇ συμφώνως πρὸς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν τὴν τιμὴν οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ νὰ ὑποβάλωμεν πρὸς τὴν Βουλήν, τότε ἡ Βουλὴ θὰ εὑρίσκετο ἐν ἀπαρτίᾳ παρόντος τοῦ ⅓ μόνον τῶν μελῶν αὐτῆς. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νομίζω, ὅτι ἡ ὑπὸ τῆς συντακτικῆς ἐπιτροπῆς προτεινομένη δευτέρα παράγραφος τοῦ ἄρθρου 54, ἡ ὁποία καθιεροῖ εἰδικὴν ἀπαρτίαν εἰς τὴν περίστασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὴν 1 Ὀκτωβρίου ἡ Κυβέρνησις δὲν προσήρχετο ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ὅτι θὰ εἶναι περιττή, διότι ἡ ἀπαρτία τοῦ ⅓ εἶναι ἐπαρκής, νομίζω, καὶ διὰ τὴν περίστασιν αὐτήν. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εὐηρεστήθη νὰ ἀναγνωρίσῃ τοῦτο ἀρχόμενος τοῦ λόγου, καὶ διὰ τοῦτο συνεδύασε τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 54 μετὰ τῆς τοῦ ἄρθρου 56. Ἀνεγνώρισεν, ὅτι, ἐὰν πράγματι ἡ ἀπαρτία θέλῃ ἐλαττωθῆ εἰς τὸ ⅓, τότε ὀλιγώτερον ἐνδιαφέρον θὰ ἦτο νὰ ψηφισθῇ εἰδικὴ ἀπαρτία ἐν τῷ ἄρθρῳ 54. Ἀλλά, ἐνῷ τοῦτο ἀνεγνωρίσθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, ἐν τούτοις προϊόντος τοῦ λόγου προέβη οὗτος εἰς ἐπίκρισιν ἐμοῦ, ὡς λησμονοῦντος τάχα ὅτι δὲν πρόκειται νὰ κάθημαι εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα πάντοτε ἀντιπροσωπεύων τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἑρμηνεύσω οὕτω τὸ πρᾶγμα, ὅτι βεβαίως τοῦτο δὲν ἠδύνατο παρὰ νὰ ἀκούηται δυσφόρως ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, καὶ ἐγὼ ἐκπροσωπῶ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Βεβαιωθῆτε ὅτι οὐδεμίαν δυσφορίαν ἐξέφρασα. Τοὐναντίον ἀναγνωρίζω τὴν σκοπιμότητα τῆς διατάξεως ταύτης· προσέθεσα μόνον τοῦτο, ὅτι χάριν ἀκριβῶς τῆς ἀναλογίας ἐν τῷ πολιτεύματι, τὸ ὁποῖον ψηφίζομεν, ἀναλογίας, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει νὰ μὴ ἐγκατασπείρωμεν ἐν πάσῃ διατάξει διάφορον ἀπαρτίαν διὰ τὴν Βουλὴν ἄνευ ὑπερτέρας ἀνάγκης, ὑποθέτω ὅτι, ἐὰν ἤθελε ψηφισθῇ συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην ἡμῶν ὁ ἀριθμὸς τῆς ἀπαρτίας ὡς δυνάμενος νὰ στηριχθῇ διὰ τῆς παρουσίας μόνον ⅓ τῶν Βουλευτῶν, ὅτι ἀρκετὸν εἶναι τοῦτο καὶ διὰ τὴν περίστασιν ταύτην, ὅπως ἐξαναγκάσῃ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν νὰ προσέρχηται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Δηλῶ ἄλλως τε ὅτι οὐδεμίαν θὰ ἔχω ἀντίρρησιν καὶ ψηφιζομένου τοῦ ἄρθρου 56 καὶ καθοριζομένης τῆς ἀπαρτίας τοῦ ⅓ τῶν Βουλευτῶν, ἐὰν τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον προσήχθη, τῆς ἀναλογίας, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, δὲν κάμνει καλὴν ἐντύπωσιν εἰς τὴν Βουλὴν καί, ἂν ἡ Βουλὴ νομίζῃ ὅτι δέον καὶ διὰ μικροτέρας ἀπαρτίας νὰ ἐξαναγκάζῃ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς διατάξεως ταύτης, οὐδεμίαν θὰ εἶχον ἀντίρρησιν νὰ ἐψηφίζετο τοῦτο. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὀφείλω νὰ ἀντικρούσω τὴν ἐπίκρισιν ὅτι κατέχων τὴν ἐξουσίαν σήμερον δυσφορῶ κατὰ τῆς διατάξεως, ἡ ὁποία κανονίζει τὴν προσέλευσιν τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸν χρόνον τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, καὶ διότι σύμφωνον εἶναι τὸ πρᾶγμα μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας. Καὶ ἰσχυρίζομαι ὅτι δὲν δυνάμεθα παρὰ νὰ ὁρίσωμεν τὸν ἀριθμὸν πολὺ κατώτερον ἐκείνου, ὁ ὁποῖος εἶναι ὡρισμένος ἐν τῷ παρόντι Συντάγματι, καὶ δύναμαι νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι ἡ κοινὴ συνείδησις ὁσάκις ἐπόθησε τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος, ἐκείνη ἡ διάταξις, πρὸς τὴν ὁποίαν πρὸ παντὸς ἐστρέφετο ἡ προσοχὴ αὐτῆς, ἦτο ἡ τοῦ ἄρθρου 56, διότι ἤθελεν, ὅπως λυομένων τῶν δεσμῶν, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον διὰ τοῦ ἄρθρου 56, κατασταθῇ δυνατὴ ἡ διευκόλυνσις τοῦ ἔργου τῆς Βουλῆς καὶ δυσχερεστέρα ἡ ἐνάσκησις τῆς κωλυσιεργίας. Δὲν ἐννοῶ τὴν παροῦσαν ἔκτακτον Βουλὴν, ἀλλὰ τὴν Βουλὴν τὴν συνήθη. Ὁ ἀριθμὸς τοῦ ⅓ εἶναι, Κύριοι, ἐπαρκής, ὁριζόμενος μάλιστα διὰ τὴν ἀπόφασιν μόνον, ὅπως ἀσφαλίσῃ τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, ὄχι διότι νομίζω ὅτι πρέπει οἱ νόμοι νὰ ψηφίζωνται ἀπὸ μικρὸν ἀριθμὸν Βουλευτῶν· ὄχι διότι νομίζω ὅτι οἱ νόμοι δύνανται νὰ ψηφίζωνται ἢ πρέπει νὰ ψηφίζωνται μὴ ἐκπροσωποῦντες τοὐλάχιστον τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος· ὄχι· ἀλλὰ διότι ἰσχυρίζομαι, ὅτι ἀναγνωρίζοντες τὴν ἀρχὴν ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται ν’ ἀποφασίζῃ ἐγκύρως καὶ παρόντων μόνον τοῦ ⅓ τῶν μελῶν αὐτῆς, ἐξασφαλίζομεν τὴν ἀπρόσκοπτον λειτουργίαν τῆς Βουλῆς, πατάσσομεν ἀποτελεσματικῶς τὴν κωλυσιεργίαν, ἡ ὁποία ἐπὶ τόσα ἔτη ἠσέβησεν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, καὶ ἐξασφαλίζομεν τὴν λειτουργίαν τῆς Βουλῆς καὶ τὴν λῆψιν τῶν ἀποφάσεων αὐτῆς ὑπ’ ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ὅστις θὰ εἶναι ἀνώτερος ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἐπιτυγχάνεται καθ’ ὃν χρόνον διὰ τὴν ἀπαρτίαν τῆς Βουλῆς ἀπαιτεῖται τὸ ½ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Διότι ἰσχυρίζομαι ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ ἑκάστοτε Ἀντιπολίτευσις, ἕνεκα τοῦ καθορισμοῦ τῆς ἀπαρτίας εἰς τὸ ⅓ τῶν Βουλευτῶν, θὰ ἔβλεπεν ὅτι ἡ ἔξοδος αὐτῆς ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης κατὰ τὴν ὥραν τῆς ψηφοφορίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι πρὸς αὐτὴν χρήσιμος, διότι οὔτε τὴν ἀπαρτίαν θὰ ἠδύνατο νὰ ματαιώσῃ ἡ ἑκάστοτε Ἀντιπολίτευσις, ἐν τῷ συμφέροντι αὐτῆς τῷ συμπίπτοντι πρὸς τὸ δημόσιον συμφέρον θὰ παραμένῃ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ θὰ συζητῇ καὶ θὰ ψηφοφορῇ μετὰ τῶν ἐκπροσωπούντων τὴν πλειονοψηφίαν. Ὅτι, ἐὰν δὲν συναινέσῃ ἡ Βουλὴ αὕτη, ὅπως ὁρισθῇ ἡ ἀπαρτία εἰς τὸ ⅓ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς, δὲν θὰ κατορθώσῃ νὰ ἄρῃ ἐκ τοῦ μέσου τὰ προσκόμματα, κατὰ τῶν ὁποίων ἐπιπροσθεῖ συνήθως ἡ κανονικὴ λειτουργία τῶν ἐργασιῶν τοῦ Σώματος, ἀποδεικνύει νομίζω, ἀριδήλως τὸ παράδειγμα τῆς παρούσης Βουλῆς. Ἐν τῇ παρούσῃ Βουλῇ παριστάμεθα ἐνώπιον Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἔχει φιλικῶς πρὸς αὐτὴν διατεθειμένον τὸ μέγιστον μέρος τῆς Βουλῆς. Θὰ ἀνομολογήσητε, πιστεύω, ὅτι ἐν τῇ περαιτέρω ἐξελίξει τοῦ πολιτικοῦ μας βίου θὰ εἶναι δύσκολον νὰ φαντασθῇ τις συχνάκις ἐπαναλαμβανόμενον τὸ φαινόμενον τοῦτο, Κυβερνήσεως ὑποστηριζομένης τόσον ἐκθύμως ὑπὸ τῆς Βουλῆς, μὲ τόσην πλειονοψηφίαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ θὰ συνομολογήσητε συγχρόνως ὅτι οἱ Βουλευταὶ τῆς παρούσης Βουλῆς κατὰ τὸ πλεῖστον ἐπιμελῶς ἐπιδιώκουσιν, ὅπως ἐκπληρῶσι τὸ καθῆκον αὑτῶν, καὶ πρέπει κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι ἡ Βουλὴ αὕτη κατὰ τὸ διάστημα τὸ μέχρι τοῦδε εἰργάσθη ἐπαρκῶς· καὶ ὅμως, κύριοι Βουλευταί, βλέπετε πλειστάκις κατὰ τὸ διάστημα τῶν ἐργασιῶν μας ὅτι εὑρέθη πρὸ ἀνησυχίας ὅλη ἡ Βουλὴ ὁσάκις ἐπεζητήθη ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία μήπως ἐκ τοῦ πορίσματος αὐτῆς ἔχομεν βεβαιωμένον ὅτι ἐλλείπουσι δύο ἢ πέντε Βουλευταὶ διὰ τὸν καταρτισμὸν τῆς ἀπαρτίας. Πῶς λοιπὸν δύνασθε νὰ ἔχητε πεποίθησιν ὅτι τοῦ λοιποῦ θὰ διευκολύνητε τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς, ἐὰν καὶ εἰς τὸ μέλλον, ὅτε ἡ ἑκάστοτε πλειονοψηφία τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι πιθανὸν νὰ εἶναι τοσοῦτον ἰσχυρά, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύητε ὅτι θὰ ἄρητε ἀπὸ τοῦ μέσου ὅλον τὸν σκόπελον, ὁ ὁποῖος ἐμφιλοχωρεῖ ἐκ τοῦ φάσματος ὅτι δὲν θὰ εἶναι ἡ ἀπαρτία, ἐκ τοῦ φόβου ὅτι θέλει ἀποχωρήσει κατὰ τὴν ὥραν τῆς ψηφοφορίας, ὅπως φέρῃ τὴν ματαίωσιν τῆς ἀπαρτίας; Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ὡς ἐπιχείρημα ὑπὲρ τῆς γνώμης μου δύναμαι νὰ ἐπικαλεσθῶ καὶ τοῦτο παρ’ ὅλην τὴν ἀπουσίαν τῶν παλαιῶν κομμάτων ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης. Ἐπιτροπὴ νομομαθῶν ἀντιπροσωπευόντων τὴν γνώμην ἑνὸς τῶν πρώην μεγάλων κομμάτων τῶν προσωπικῶν παρεσκεύασε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν διπλῆν Βουλὴν σχέδιον τροποποιήσεως τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, καὶ ἐν τῷ σχεδίῳ τούτῳ ζητεῖται, προτείνεται, γίνεται ἡ εἰσήγησις, ὅπως ἡ ἀπαρτία καθορισθῇ εἰς τὸ ἓν τρίτον. Ἀλλὰ δικαιοῦμαι ἀκόμη νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν εἰσήγησιν, ἡ ὁποία ἐγένετο ὑπ’ αὐτῆς ταύτης τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἐν τῇ Βουλῇ τῇ τακτικῇ τοῦ 1910. Τὴν ὠνόμασα εἰσήγησιν· Ἴσως ἡ ἔκφρασις δὲν εἶναι ἀκριβής.

§152ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἶναι καμμία εἰσήγησις.

§153ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δέχομαι τὸν ὅρον, τὸν ὁποῖον θὰ ἔδιδεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής.

§154ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἦτο μία μελέτη ἀνεπίσημος, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶχεν ἄλλην μετοχήν, εἰμὴ νὰ εἰσαγάγῃ ταύτην εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως δώσῃ στοιχεῖα μελέτης εἰς τοὺς κυρίους Βουλευτάς.

§155ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὑποθέτω ὅτι ἡ μελέτη αὕτη, ἡ ὁποία εἰσήχθη εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τῆς τότε Κυβερνήσεως, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ περιέχῃ γνώμας ἀποδοκιμαζομένας ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης.

§156ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Βεβαίως, καὶ εἴδετε ἐνταῦθα ὅτι εἷς ἐκ τῶν μὴ ἐπιδοκιμαζόντων τὰς ἰδέας ἐκείνας εἶμαι καὶ ἐγώ.

§157ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ ἐνόμιζον ὅτι ἡ μελέτη ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ περιέχῃ γνώμας ἀντικειμένας εἰς τὰς ἰδέας του. Ὁμολογῶ τὴν πλάνην μου καὶ δὲν θέλω ἐντεῦθεν νὰ χρησιμοποιήσω τὸ ἐπιχείρημά μου. Ἐπαναλαμβάνω δὲ νὰ εἴπω ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἠθέλετε ἀναγνωρίσει ὅτι ὁρίζοντες τὴν ἀπαρτίαν εἰς τὸ ἓν τρίτον τῶν Βουλευτῶν καὶ ἀσφαλίζοντες οὕτω παρουσίαν συνήθως μείζονος ἀριθμοῦ Βουλευτῶν παρὰ τὸν ἐπιτυγχανόμενον διὰ τῆς σημερινῆς διατάξεως, ψηφίζοντες, λέγω, τοῦτο ἔχετε νὰ φέρητε μίαν ἀπὸ τὰς ῥιζικωτέρας ἀλλὰ καὶ τὰς θεμελιωδεστέρας καὶ τὰς σκοπιμωτέρας μεταρρυθμίσεις, τὰς ὁποίας ἔχετε νὰ ἐπιφέρητε εἰς τὸν Καταστατικόν μας Χάρτην. Διότι ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω ὅτι δὲν πρόκειται διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς νὰ ἐπιδιώξωμεν τὸ νὰ καταρτίζωνται οἱ νόμοι ὑπὸ τῆς ἑκάστοτε μειονοψηφίας τοῦ Σώματος. Εἶναι προφανὲς ὅτι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία διευθύνει τὰς ἐργασίας τοῦ Σώματος, ἤθελε περιστῆ εἰς μειονοψηφίαν, ὥστε νὰ ἐργάζηται χωρὶς πράγματι νὰ ἔχῃ τὴν πλειονοψηφίαν ὑπὲρ ἑαυτῆς, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παραμείνῃ εἰς τὴν Ἀρχὴν οὔτε ἐπὶ μίαν ἡμέραν, διότι οἱ ἄλλοι, οἱ ἀποτελοῦντες τὴν πλειονοψηφίαν, θὰ ἀνέτρεπον αὐτήν, καὶ αὐτοὶ θὰ ἦσαν οἱ διευθύνοντες τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν κανεὶς φόβος ὅτι διὰ τῆς διατάξεως ταύτης θὰ φθάσωμεν, ὥστε οἱ νόμοι νὰ ψηφίζωνται ἀπὸ τοὺς ὀλιγωτέρους. Ὄχι· οἱ νόμοι καὶ πάλιν θὰ εἶναι ἀσφαλὴς ἔκφρασις τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Σώματος τούτου. Ἀλλ’ ὅπως ἡ πλειονοψηφία ἡ πολιτικὴ ἡ καθιερουμένη διὰ τοῦ Συντάγματος στηρίζεται εἰς τεκμήριον μᾶλλον παρὰ εἰς πλήρη βεβαίωσιν τῆς πραγματικότητος, ἡ πλειονοψηφία ἡ ἐρχομένη διὰ τοῦ συστήματος τῆς ἐκλογῆς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, δύναμαι, νομίζω, νὰ ἐπικαλεσθῶ τοῦτο, ὅτι, ὅταν ἔχητε Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἀναμφισβητήτως ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ ὅταν ἔχητε συζήτησιν διεξαγομένην προφανῶς ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, δηλαδὴ ἐν παρουσίᾳ τοῦ ἡμίσεος ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν πλέον ἑνός, ἀλλ’ ἔχητε κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ψηφοφορίας ἔξοδον ἀπὸ τῆς μιᾶς καὶ ἀπὸ τῆς ἄλλης θύρας τοῦ Βουλευτηρίου, τῶ ἐκπροσωπούντων τὴν Ἀντιπολίτευσιν, διὰ νὰ κατορθωθῇ μόνον καὶ μόνον ὅπως δυνηθῇ ἡ Βουλὴ νὰ ἐκπληρώσῃ τὰ ἔργα της, ἰσχυρίζομαι, λέγω, ὅτι καὶ εἰς τοιαύτην περίπτωσιν δὲν δύνασθε παρὰ νὰ δεχθῆτε ὅτι ἡ τροποποίησις ἡ προτεινομένη εἶναι ἀπαραίτητος, ὅπως ἐξασφαλίσῃ τὴν ἀπρόσκοπτον ἐξακολούθησιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἀλλά, καθ’ ἣν στιγμήν, κύριοι Βουλευταί, ἠθέλομεν δεχθῆ ὅτι τὸ ἓν τρίτον τῆς Βουλῆς ἐπαρκεῖ διὰ τὴν ἀπαρτίαν, ἐνόμισα—καὶ ἐπανέρχομαι εἰς ζήτημα, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησα ἤδη πρὸ μικροῦ—ὅτι ἦτο περιττὸν νὰ λάβωμεν ἄλλην πρόνοιαν περὶ καταρτισμοῦ ἰδίας ἀπαρτίας διὰ τὸ ζήτημα τῆς συγκλήσεως τῆς Βουλῆς κατὰ τὴν 1 Ὀκτωβρίου. Δηλῶ ἐν τούτοις καὶ πάλιν ὅτι, ἂν ἤθελεν ὑποτεθῇ, ὅτι τοῦτο ἤθελεν ἐξασφαλίζει περισσότερον τὰς πολιτικὰς ἐλευθερίας, δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν, ὅπως δεχθῶ καὶ μικροτέραν ἀπαρτίαν ἀκόμη διὰ τὴν περίστασιν ἐκείνην. Ἀλλ’ ἡ ἐπιμονὴ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς διὰ τὸν περιορισμὸν τοῦ ἀνωτάτου ὁρίου τῆς διαρκείας τῆς Βουλῆς εἰς ἓξ μῆνας εὑρίσκω ὅτι στερεῖται πάσης δικαιολογίας. Δὲν ἰσχυρίσθην ὅτι πρέπει αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς νὰ διεξάγωνται οὕτως ἀμελῶς, ὥστε νὰ μὴ περατῶνται τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς εἰς διάστημα ἓξ μηνῶν καὶ νὰ ἀναγκάζηται ἡ Κυβέρνησις νὰ κρατῇ τὴν Βουλὴν ἐργαζομένην καὶ ὀκτὼ καὶ δέκα καὶ δώδεκα μῆνας. Λέγω μόνον ὅτι οὐδὲν συνταγματικὸν ἔρεισμα ὑπάρχει, οὐδεμία δικαιολογητικὴ βάσις περιορισμοῦ τοῦ ἀνωτάτου ὁρίου τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, καὶ ἕνεκα τούτου τοῦ λόγου δὲν ἐννοῶ διατί θὰ παρεμβάλωμεν τοιαύτην διάταξιν εἰς τὸ Σύνταγμά μας. Δὲν βλέπω τί δύναται νὰ ἐξυπηρετήσῃ ὁ καθορισμὸς ἀνωτάτου ὁρίου διαρκείας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἓν θὰ ἠδύνατό τις νὰ φοβηθῇ, ὅτι ἡ Βουλὴ παραμένουσα πλέον τοῦ ἀπολύτως ἀναγκαίου χρόνου διὰ τὰς ἐργασίας αὐτῆς παροῦσα θὰ παρημπόδιζε τὴν Κυβέρνησιν, δηλ. θὰ παρημπόδιζε τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἀπὸ τὴν ἀπερίσπαστον ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων αὐτῆς. Τοῦτο θὰ ἠδύνατό τις νὰ φοβηθῇ· ἀλλ’ οὔτε ὁ κίνδυνος αὐτὸς εἶναι ὑπαρκτός, διότι, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀναγνωρίζεται ἐκ τοῦ Συντάγματος τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Βασιλέα μετὰ τρεῖς μῆνας νὰ κηρύττῃ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, καὶ ὁ κίνδυνος οὗτος δὲν δύναται νὰ ἐμφανισθῇ.

§158ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε εἶναι ἐλευθέρα ἀπὸ τοῦ περιβάλλοντος.

§159ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τίνος περιβάλλοντος;

§160ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τῆς πλειονοψηφίας...

§161ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πῶς ἐννοεῖτε; Παρακαλῶ, ἐξηγηθῆτε, διότι δὲν τὸ ἐννοῶ.

§162ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐλευθέρα ἀπὸ τὰς ἐπιδράσεις, αἵτινες ἔρχονται ὡς ἐκ τῆς ἐπιθυμίας νὰ παραταθῇ ὁ χρόνος τῆς παρουσίας τῶν Βουλευτῶν.

§163ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν εὑρίσκηται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν Βουλήν, νομίζω ὅτι εἶναι ἀναξία νὰ εὑρίσκηται εἰς τὰ πράγματα, καὶ καλὸν εἶναι νὰ καταθέσῃ τὴν Ἀρχήν.

§164ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ εἶναι ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς ὀλισθήματα.

§165ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ποῖα ὀλισθήματα; Ἡ διακοπὴ δὲν νομίζω ὅτι παρέσχεν εἰς τὴν Βουλὴν καμμίαν διαφώτισιν. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ ὅτι δὲν εὑρίσκεται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὴν Βουλήν, καὶ ἡ Βουλὴ δὲν ἔχῃ κατορθώσει νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Κυβέρνησιν προτοῦ κηρυχθῇ ἡ λῆξις τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, αὐτὴ αὕτη ἡ Κυβέρνησις θὰ σπεύσῃ, ὅπως ἀναγνώσῃ τὸ Διάταγμα τῆς λήξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ἵνα ἀπαλλαχθῇ ἀπὸ τὴν ἐπίδρασιν Βουλῆς, ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶχε πλέον κανένα λόγον ὑπάρξεως.

§166Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἔχομεν καὶ παραδείγματα Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐξεβιάζοντο ἀπὸ τὰς πλειονοψηφίας.

§167ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, νὰ ἐπαναλάβω τοῦτο, ὅτι, καθ’ ἣν στιγμὴν μοὶ προεβάλλετε τὴν ἐνδεχομένην διαφωνίαν μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ Βουλῆς, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ κανονικῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ περὶ νοθείας τοῦ πολιτεύματος. Ἄς μὴ στηριχθῶμεν λοιπὸν εἰς ἐνδεχομένην ἀνωμαλίαν.

§168Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς ἠθέλησε νὰ τονίσῃ ὅτι ἔχομεν παραδείγματα τοιούτων νοθειῶν τοῦ πολιτεύματος.

§169ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν ὑπάρχωσιν οἱ διατεθειμένοι νὰ ἀνέχωνται τὰς νοθείας, τὰ παραδείγματα αὐτὰ θὰ ἐπαναληφθῶσι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Διότι, ἐὰν ὑποθέσητε Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐγένετο δούλη τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ ὁποία ἑπομένως δὲν τολμᾷ οὐδὲ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς νὰ κάμῃ, ἡ Κυβέρνησις αὕτη θὰ εὑρεθῇ ὑποχρεωμένη ἀπὸ τὴν Βουλὴν νὰ καλέσῃ αὐτὴν καὶ εἰς ἔκτακτον Σύνοδον. Ἐὰν ὑποθέσητε ὅτι ἔχετε Κυβέρνησιν ἀναξιοπρεπῆ, μὴ ἔχουσαν συναίσθησιν τῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν καθηκόντων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας καὶ γενομένην δούλην τῆς πλειονοψηφίας, τότε θὰ δεχθῆτε ὅτι αὕτη θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη διὰ τῆς ἐξαναγκάσεως τῆς Βουλῆς ὅπως παρατείνῃ τὰς ἐργασίας διὰ τῆς κηρύξεως εἰς ἔκτακτον Σύνοδον.

§170ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ. Καὶ ὅπως ἐγίνετο.

§171ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ δ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ παρατηρήσω ὅτι ἡ συζήτησις θὰ καταντήσῃ νὰ λάβῃ σχεδὸν χαρακτῆρα ἐνδιαφέροντος πατρότητος πρὸς τὴν διάταξιν, ἔχω δὲ δικαίωμα νὰ ἐπικαλεσθῶ τοῦτο, ὅτι ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε προόδου τῶν ἐργασιῶν μας, ἐπέδειξα ἐπαρκῶς ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἰδιαιτέραν εὐθιξίαν ἐπέδειξεν ἐν τῇ προασπίσει τῶν διατάξεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν· οὐχὶ ἅπαξ προσῆλθον ἐγὼ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ διεκήρυξα ἀπὸ τοῦ βήματος ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς ἦσαν καλλίτεραι τοῦ σχεδίου τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ὑποθέτω ὅτι ἀπεδόθη εἰς ἐμὲ εἰσηγούμενον τὴν ἐμμονὴν ἐν τῷ σχεδίῳ ἡμῶν ἡ ἰδέα τῆς προστασίας τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως ἰδιαιτέρως· θὰ εἶχον μᾶλλον τὸ δικαίωμα νὰ ἔχω τὴν ὑπόνοιαν περὶ τοῦ ἀντιθέτου, ὅταν, καθ’ ἣν στιγμὴν καὶ εἰς τοῦτο ἀκόμη θὰ ὑπῆρχεν ὑπομονή, ὅπως περιορίσωμεν ἄνευ τινὸς ὅρου τὸ ἀνώτατον ὅριον τῆς διαρκείας τῶν ἐργασιῶν τοῦ Σώματος, ὅτι θὰ κατηντῶμεν νὰ ὑποθέσωμεν εὐλόγως ὅτι οὐχὶ πλέον περὶ τῆς οὐσίας τῆς διατάξεως μαχόμεθα, ἀλλὰ μᾶλλον ἐκ τῆς πατρότητος ἀγόμεθα εἰς τὴν ἐπιμονὴν αὐτήν. Θὰ προσθέσω ἀκόμη ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει κίνδυνος νὰ διαρκέσῃ ἡ Βουλὴ καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τοῦ ἀνωτάτου ὁρίου πέρα τοῦ ἀναγκαίου χρόνου διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων αὐτῆς, οὔτε ἐὰν συντομευθῇ τὸ πρᾶγμα, διότι, συμπληρουμένων τῶν ἔργων καὶ ἀπερχομένων τῶν Βουλευτῶν εἰς τὰς ἑστίας των, ἡ Κυβέρνησις μὴ ἔχουσα πρόχειρον τὴν Βουλὴν μηδὲ δυναμένη διὰ δευτερευούσης φύσεως ζητήματα νὰ συγκαλῇ αὐτήν, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ψήφισιν ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων, θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ προχωρῇ εἰς τὰ ἔργα της, ἐὰν δὲν ἐκήρυττε πρῶτον τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, εἶναι ἀδύνατον νὰ θέσῃ εἰς ἐφαρμογὴν τὰ ἄρθρα 32 καὶ 35 τοῦ λογιστικοῦ νόμου, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ἠδύνατο νὰ λάβῃ ἀναπληρωματικὰς πιστώσεις.

§172Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ πρέπει νὰ καταργηθῇ εἰς τὸ μέλλον.

§173ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὅταν σεῖς δύνασθε νὰ διευθύνητε τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, δύνασθε νὰ εἰσηγηθῆτε τοιοῦτόν τι. Ἐγὼ βεβαίως τοιοῦτόν τι δὲν θὰ πράξω.

§174Π. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ. Ἡμεῖς οἱ Βουλευταὶ βεβαίως, πρὶν ἐκλεγῶμεν, ἔχομεν τὸ ἐπάγγελμά μας, τὸ ὁποῖον δὲν σκοποῦμεν νὰ παραιτήσωμεν. Αὐτὸ τὸ ἀόριστον, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ θέσητε, δὲν νομίζετε ὅτι ἐμβάλλει φόβους εἰς τοὺς μέλλοντας νὰ ἐκλεχθῶσιν, ὅτι μὴ ὑπάρχοντος χρόνου ὡρισμένου οὐδεὶς δύναται βεβαίως εἰς τὸ ἐφεξῆς ἢ θὰ δειλιᾷ νὰ δεχθῇ τὸ βάρος ἢ τὴν εὐθύνην αὐτὴν μὲ αὐτὸν τὸν ὅρον;

§175ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸ ἐπιχείρημα φαίνεται εὐλογοφανές. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ ἀναιρέσω διὰ μικρᾶς σκέψεως. Δὲν πρόκειται, ὅπως ὑποστηρίξω, ὅτι πρέπει ἡ ἀπαρτία νὰ ἀποτελεσθῇ ἀπὸ τὸ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Ἰσχυρίζομαι βασίμως ὅτι διὰ τούτου δὲν πρόκειται αἱ ἀποφάσεις νὰ λαμβάνωνται ὑπὸ ἀριθμοῦ μικροτέρου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἐλαμβάνετο πρίν. Κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἰσχυρίζομαι ὅτι περικιροῦντες τὴν διάταξιν τοῦ ἀνωτάτου ὁρίου τῆς διαρκείας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς δὲν πρόκειται νὰ ἔχωμεν Βουλὴν συνεδριάζουσαν ἐπὶ μακρότερον χρόνον ἐκείνου, καθ’ ὃν συνεδρίαζεν ἐν τῷ παρελθόντι. Εἶναι προφανὲς ὅτι πᾶσα Κυβέρνησις δὲν ἔχει κανένα λόγον νὰ παρατείνῃ καθ’ ὁλόκληρον τὴν διάρκειαν τοῦ ἔτους πέρα τοῦ ἀπαραιτήτως ἀναγκαίου χρόνου τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, διότι δὲν εἶναι μυστικὸν ὅτι μέγα μέρος τῆς δραστηριότητος τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἀπορροφᾷ διαρκούσης τῆς Βουλῆς ἡ ἐν τῇ Βουλῇ ἐργασία καὶ ἡ διὰ τὴν Βουλὴν ἐργασία. Εἶναι προφανὲς ἄρα ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ κρατῇ τὴν Βουλὴν περισσότερον χρόνον παρ’ ἐκεῖνον, κατὰ τὸν ὁποῖον εἶναι ἀπαραίτητον, ἵνα αὕτη ἐκπληρώσῃ τὰ καθήκοντά της, καὶ δι’ αὐτὸ λαμβάνεται πρόνοια περὶ τοῦ κατωτάτου ὁρίου τῆς διαρκείας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ὁρίζοντος ὅτι δὲν δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀπαλλαχθῇ διὰ τοῦ συνταγματικοῦ τέρματος τῶν ἐργασιῶν, προτοῦ τουλάχιστον ἡ Βουλὴ ἐργασθῇ ἐπὶ τρεῖς μῆνας.

§176ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Συμφέρον πατρότητος δύο ἔχουσιν ἐνταῦθα· πατρότητα ἔχει ἐν τῷ θέματι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἦλθε καὶ προκατέβαλε τὸ σχέδιον τῶν ἕξ Βουλευτῶν. Ἔρχεται ὕστερον ὁ Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, ὅστις ὑπεδείχθη ὅτι ἐκ συμφέροντος πατρότητος κινεῖται εἰς ὑποστήριξιν τοῦ ἑξαμήνου. Ἀλλὰ τὸ ἑξάμηνον, περὶ οὗ προέκειτο, ὅτε ὡμίλει περὶ πατρότητος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐγεννήθη κατὰ τὸ ἔτος 1864, ὅτε δὲν εἶχε τὴν ἱκανότητα νὰ γένηται πατὴρ αὐτοῦ, διότι δὲν ἀνῆκεν εἰς τὰς τάξεις τῶν Πληρεξουσίων ὁ σήμερον ὀνομαζόμενος πατήρ. Ἀπέδειξα ὅτι δὲν εἶμαι πατὴρ τῆς διατάξεως ταύτης· ἀλλὰ μένει πατὴρ τῆς προτάσεως τῶν ἕξ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ φοβοῦμαι μήπως ἑαυτὸν ἀκουσίως ὑπηνίσσετο, ὅτε ἔλεγεν ὅτι ἡ ἐπιμονὴ εἰς τὴν πρότασιν εἶναι ἐπιμονὴ πατρὸς ἀγαπῶντος τὸ τέκνον. Δὲν ὑπῆρχεν ἄρα δι’ ἐμὲ τοιοῦτος λόγος, καὶ θὰ ἦτο βεβαίως πολὺ περιωρισμένος τὸν νοῦν ἐκεῖνος, ὅστις, διότι διετύπωσε πρότασίν τινα μόνος καὶ εἶδε ταύτην ἀποδεχομένους τρεῖς ἢ τέσσαρας ἄλλους, θὰ ἐταράσσετο, διότι 200 ἢ 300 δὲν συμφωνοῦσι πρὸς τὴν γνώμην αὐτοῦ. Ὑπάρχει τρόπος ἔχων τις γνώμην καὶ νὰ ἐμμείνῃ εἰς αὐτὴν καὶ νὰ μὴ λυπῆται παντελῶς διότι οἱ ἄλλοι δὲν εἶναι σύμφωνοι. Ἀλλοίμονον, ἐάν, ἐκ τοῦ ὅτι ἔχει τις πεποίθησιν εἰς τὴν γνώμην του, ταράσσεται, διότι οἱ περισσότεροι, οἵτινες συνήθως εἶναι καὶ οἱ σοφώτεροι, ἔχουσιν ἄλλην γνώμην. Ὄχι· δὲν ὑπάρχει συμφέρον πατρότητος, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως ἐνταῦθα. Ἐπόθησα, περατῶν τὸ στάδιόν μου τὸ πολιτικόν, τὸ μακροχρόνιον, νὰ ἴδω εἰσαγομένας καὶ αὐστηρῶς διατυπουμένας ὅλας ἐκείνας τὰς διατάξεις, ὑπὲρ ὧν ἠγωνίσθην ἀπὸ τοῦ 1889 μέχρι ταύτης τῆς ὥρας ἐκ βαθυτάτης πεποιθήσεως καὶ παρακολουθῶν καὶ γνωρίζων, παρακολουθῶν ἐκ τοῦ πλησίον καὶ γνωρίζων ὑπὸ πάσας τὰς ὄψεις αὐτῆς τὴν κατάστασιν, ἣν ἡ ἐξέγερσις τῆς 15ης Αὐγούστου ἠθέλησε νὰ καταργήσῃ. Ταῦτα ἦσαν οἱ πόθοι μου, ταῦτα διετύπωσα πάντοτε εἰς ὅλας ἐκείνας τὰς συζητήσεις, αἵτινες ἐπὶ δεκαετίαν περίπου, ἐπὶ δεκαετίαν βεβαίως ὁλόκληρον, μὲ ἤγαγον εἰς τοιαύτην θέσιν, ὥστε μεταξὺ τῶν ἀντιμαχομένων κομμάτων, ταῦτα ὑποστηρίζων ἐπιμόνως, μετὰ πείσματος ἴσως ἐνίοτε, νὰ εὑρίσκωμαι μόνος καὶ νὰ εἶμαι εὐτυχὴς ὅτι εὑρίσκομαι μόνος, πλὴν ἐὰν ὑπῆρξαν δύο ἢ τρεῖς ἐκ περιστάσεως συμφωνοῦντες μετ’ ἐμοῦ. Καὶ ἐγὼ μὲν πρόκειται ἐντεῦθεν νὰ ἐξέλθω μετ’ ὀλίγον, ἵνα ἀναπαυθῶ, ὡς ἀπαιτεῖ τὸ γῆρας. Ἀλλ’ ἀποβλέπω εἰς τὴν χώραν, ἧς καὶ ἐγὼ εἶμαι τέκνον, εἰς τὸ πολίτευμα αὐτῆς, εἰς τὸ μέλλον αὐτῆς καὶ θέλω νὰ ἔχω τὴν ἐλπίδα ὅτι ἐγεννήθη νέα κατάστασις, ἧς τοὺς καρποὺς τοὺς ἀγαθοὺς βλέπων ἔξω τοῦ περιβόλου τούτου νὰ δύναμαι νὰ εἴπω ἐκείνην τὴν ἡμέραν τὸ «Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα». Οὗτοι εἶναι οἱ λόγοι, δι’ οὓς μετὰ τοσαύτης ζέσεως ἐπιμένω εἰς τὰ θέματα ταῦτα ἐκ πεποιθήσεως ὅτι τέσσαρες ἢ πέντε διακεκριμέναι διατάξεις ἐὰν κατορθωθῇ νὰ πεισθῇ ἡ Βουλὴ νὰ ψηφισθῶσιν, ἄλλην κατάστασιν θέλει ἀντιμετωπίσει ὁ Ἕλλην ἐν τῇ πολιτικῇ ἐξελίξει τῶν πραγμάτων ἐνταῦθα. Διὰ τοῦτο ἐπιμένω. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶχε τὴν καλοτυχίαν νὰ ὑποστῇ τὰ κύματα τῆς πολιτικῆς ἀκαταστασίας ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ τοῦ 1865 μέχρι τῶν τελευταίων τούτων χρόνων καὶ δὲν εἶχεν ἐκ τούτου τὴν εὐκολίαν νὰ γνωρίσῃ ἀκριβῶς τοὺς λόγους, δι’ οὓς συνέβαινον ὅσα συνέβαινον ἐνταῦθα. Καὶ ἡ μεγίστη τῶν ἀποδείξεων ἐδόθη ὑπ’ αὐτοῦ τούτου. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νομίζει ὅτι, κατὰ τὴν ὥραν τῆς ψηφοφορίας ἐγένετο ἡ κωλυσιεργία· ἀλλὰ δὲν ἐρωτᾷ τοὺς παλαιοτέρους ἐνταῦθα, ἵνα μάθῃ ὅτι ἡ κωλυσιεργία ἐγίνετο, ἵνα μὴ φθάσωμεν εἰς τὴν ὥραν τῆς ψηφοφορίας; Ἡ ἀπαρτία εἶναι ἐκείνη, ἥτις ἔφερεν εἰς τὴν συζήτησιν πρόσκομμα καὶ περὶ τῆς ἀπαρτίας προέκειτο, ὁσάκις περιηρχόμεθα εἰς τὸ ἀπροχώρητον, δι’ ὃ καὶ ἀνεγνωρίζετο ἡ ἀνάγκη ἀναθεωρήσεως, ἀλλὰ τὸ συμφέρον δὲν ἐπέτρεπε νὰ κινήσῃ τὰ πράγματα πρὸς συγκρότησιν Συνελεύσεως, διότι σύγκλησις Συνελεύσεως αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν εἶναι σημεῖον ἀνωμαλίας. Ὅτε ἡ ἀνωμαλία ἦλθεν ἔξωθεν, τότε βεβαίως ἐγεννήθη καὶ ἡ ἀνάγκη τῆς Συνελεύσεως, οὐχὶ μόνον ἵνα παύσῃ ἡ ἀνωμαλία, ἀλλὰ καὶ ὅπως ἐξέλθωμεν αὐτῆς καὶ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπόν, μετὰ συζήτησιν, ἐν γνώσει πραγμάτων τε καὶ προσώπων καὶ τῶν ἀξιώσεων τῶν εὐλόγων, ἃς ἔχει ὁ τόπος, οὕτω δὲ προφθάσωμεν καὶ δυνηθῶμεν πάντες ὁμοῦ, δίδοντες πρὸς ἀλλήλους τὰς χεῖρας, νὰ ἀνεγείρωμεν ἀπὸ τοῦ δαπέδου τὴν πρηνῆ Ἑλληνικὴν πατρίδα. Δὲν εἶναι ἡ ψηφοφορία, δὲν εἶναι τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς κατὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, ἡ δυσκολία, ἣν πρέπει νὰ φοβηθῆτε, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως· πρέπει νὰ φοβηθῆτε μόνην τὴν κατὰ τὴν ὥραν τῆς συζητήσεως ἀπαρτίαν τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός· καὶ πολὺ ὀρθῶς ἐπράξατε, ὅτε προυτείνατε τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ, ἐλάττωσιν, ἥτις καὶ χαμηλότερον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ καταβιβασθῇ, καὶ εἰς τὸ τέταρτον, φροντίζοντες μόνον νὰ μὴ ὑπερακοντισθῇ τὸ εὔλογον μέτρον καὶ μὴ προσκρούσωμεν εἰς τὰς ἰδέας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, μὴ δυναμένου διὰ τὸ εὐφάνταστον, τὸ ζωηρόν, τὸ ἀνυπόμονον καὶ φιλύποπτον νὰ ἀνεχθῇ ἀπαρτίαν εὐτελῆ, οἵαν βλέπει τις εἰς τὴν Ἀγγλίαν, 10 μόνον Βουλευτῶν πρὸς συζήτησιν. Πρέπει νὰ ἀκούητε, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ποῖαι εἶναι αἱ ἐντυπώσεις, αἱ ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις, ὅτε ἐξέρχεσθε καὶ συναντᾶτε κατὰ τὴν ἔξοδον τοὺς συγκαταβαίνοντας· οἰκτίρουσι πάντες ὅτι ἡμεῖς ἐνταῦθα μὴ ἔχοντες ἀπαρτίαν οὐχὶ μόνον συζητοῦμεν, ἀλλὰ καὶ ψηφίζομεν. Δυσκόλως ἐννοεῖ ὁ λαὸς ὅτι τὸ ὅτι δὲν ἐγείρεται ἀντίρρησις, τοῦτο σημαίνει ὅτι πάντες εἶναι παρόντες, σημαίνει δηλαδὴ ὅτι ὑπὸ πάντων ἀναγνωρίζεται ὅτι τὰ πράγματα καλῶς ἔχουσι, τὸ δὲ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας τότε μόνον ἐγείρεται, ὅτε δὲν εἶναι ὅλοι σύμφωνοι. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι διαμαρτύρονται καὶ οἰκτίρουσι καὶ κινοῦσι τὴν κεφαλὴν καὶ λέγουσι· Βουλὴ εἶναι αὐτή! τοῦτο ἤκουσα πολλάκις. Καὶ ὅμως εἶναι Βουλή, εἶναι σπουδαία, σοβαρά, σεμνὴ Βουλὴ ἐκείνη, ἥτις μετὰ παρουσίας μικροῦ ἀριθμοῦ συνεδριάζει, τῶν ἄλλων συναινούντων, διότι ὁ ἔχων δικαίωμα ἀντιρρήσεως, ἂν σιωπᾷ, ἂν δὲν ὁμιλῇ, συναινεῖ, καὶ ἂν κοιμᾶται κατ’ οἶκον τεκμαίρεται παρὼν ἐδῶ καὶ συμμετέχων. Ἡ ἀπαρτία λοιπὸν δὲν πρέπει νὰ ζητηθῇ μικρὰ κατὰ τὴν ψήφισιν, πρέπει νὰ ὁρισθῇ μικρὰ κατὰ τὴν συζήτησιν· ἔχοντες αὐτὴν μικρὰν πρὸς συζήτησιν δὲν ἔχετε τὸν φόβον τῆς κωλυσιεργίας, τοσοῦτο ὀλιγώτερον, καθ’ ὅσον προυνόησαν οἱ κανονισμοὶ τῶν τελευταίων τούτων μηνῶν—καὶ ἦτο τοῦτο ὑπόδειξις τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ 1909—, νὰ περιορίσωσι τὸ δικαίωμα τῆς ἐνστάσεως περὶ ἐλλείψεως ἀπαρτίας, μὴ ἐπιτρέποντες αὐτὴν εἰς ἕνα μόνον Βουλευτήν. Ἀλλά, εὐθὺς ὡς νομοσχέδιόν τι ἢ πρότασις φθάσῃ εἰς τὴν ὥραν τῆς ψηφοφορίας, πρέπει ἀληθῶς νὰ μὴ ἔχῃ τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ ἡ Κυβέρνησις, ὅπως μὴ δυνηθῇ νὰ συναθροίσῃ εὐθὺς τοὺς μέλλοντας νὰ ψηφίσωσι, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν νὰ ἐξαναγκασθῶσι νὰ προσέλθωσι καὶ οἱ ἄλλοι, οἱ ἔχοντες συμφέρον νὰ ἐκδηλώσωσιν ἀντιθέτως τὴν γνώμην αὐτῶν. Ταῦτα βεβαίως δὲν ἔσχεν ἀφορμὴν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀντιληφθῇ. Ἀλλὰ ταῦτα γνωρίζομεν ἡμεῖς, διότι ταῦτα κατέστησαν τὸν βίον τῶν ἐνταῦθα πολιτευομένων ἀνικρότατον. Νύκτας ὁλοκλήρους πολλάκις ἠγωνίζοντο ὄχι διὰ τὴν ψήφισιν, ἀλλὰ διὰ τὴν προσκόπτουσαν συζήτησιν. Καὶ οὗτοι εἶναι οἱ λόγοι, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δι’ οὓς ἐπιμένω εἰς τὴν πρότασίν μου· οὗτοι εἶναι οἱ λόγοι, δι’ οὓς ἐπιμένω ἰδίως εἰς τὸ ζήτημα—ζήτημα οὐχὶ ἰδίας πατρότητος—, εἰς τὸν ἀριθμὸν τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς διὰ τὴν ψήφισιν. Εἶναι ζήτημα καίριον, ζήτημα, ὅπερ, ἐὰν ἄλλως λυθῇ, ὑμεῖς θέλετε συγκομίσει τὰς ἠθικὰς ἥττας, αἵτινες θέλουσι παρακολουθήσει.

§177ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐάν, κύριοι Βουλευταί, ἐχρειαζόμην ἐπιχειρήματα καὶ ἄλλα, πλὴν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶχον τὴν τιμὴν ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς νὰ ἀναπτύξω πρὸς τὸ Σῶμα τοῦτο, τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα θὰ μοὶ ἔδιδον τὸ τελευταῖον μέρος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς. Σᾶς εἶπεν ὅτι ἡ ἀπόφασις, ἡ ὁποία λαμβάνεται ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ, οὐδενὸς ἀντιλέγοντος καὶ τῶν ἄλλων ἀποσυρομένων, εἶναι βεβαίως ἡ ἀπόφασις τῆς πλειονοψηφίας, ἡ ἀπόφασις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ θεωρῆται διερμηνεύουσα τὸ κοινὸν φρόνημα. Ἀλλὰ σᾶς εἶπε συγχρόνως ὅτι, ἂν κατὰ τῆς οὐσιαστικῆς αὐτῆς ἐκπροσωπήσεως τῶν παρόντων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, κατὰ τῆς οὐσιαστικῆς αὐτῆς ἀντιπροσωπεύσεως τῆς θελήσεως τοῦ ἔθνους οὐδεμία ὑπάρχει ἀντίρρησις, ὑπάρχει ὅμως ἡ ἀντίρρησις ὅτι, ὁσάκις οὕτω λαμβάνονται ἀποφάσεις, ἐν τούτοις ἀκούονται καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων καὶ ἐκ τοῦ ἔξω κόσμου οἱ ψιθυρισμοὶ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν σέβεται τοὺς νόμους. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι οἱ ψιθυρισμοὶ οἱ ἀκουόμενοι ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις καὶ ἡ ἐπίκρισις τοῦ ἔξω κόσμου εἶναι ἀκριβεῖς, εἶναι βάσιμοι, διότι ἡ Βουλὴ πλειστάκις εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνάγκην τὴν διάταξιν τὴν συνταγματικὴν νὰ τὴν παραβιάζῃ. Ἐὰν λοιπὸν ὑπάρχῃ ἓν ἐπιχείρημα σπουδαιότατον, ὅπως ὑποστηριχθῇ ἡ γνώμη ὅτι δέον ἐγκύρως νὰ δύναται ἡ Βουλὴ νὰ συνεδριάζῃ μὲ μικρότερον ἀριθμόν, τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο θὰ εἶναι αὐτό, τὸ ὁποῖον ἐξάγω ἐκ τῶν τελευταίων λόγων τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς. Διότι, ὅταν οἱ παρακολουθοῦντες τὰς ἐργασίας τοῦ Σώματος τούτου εἴτε ἐντὸς εἴτε ἐκτός, γνωρίζωσιν ὅτι αὐτὸ τὸ πολίτευμα ἀναγνωρίζει ὅτι οἱ συνεδρεύοντες καὶ εἰς τὸ τρίτον τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ εἶναι οἱ διερμηνεύοντες ἐγκύρως τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας τοῦ τόπου, οἱ παρακολουθοῦντες τὰς ἐργασίας τοῦ Σώματος τούτου δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπικριθῶσιν ὅτι αἱ οὕτω λαμβανόμεναι ἀποφάσεις λαμβάνονται παραβιαζομένων αὐτῶν τούτων τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἐλέχθη ἀκόμη ὅτι μακρόθεν παρακολουθῶν τὰ γενόμενα ἐν τῷ ἐλευθέρῳ Κράτει δὲν γνωρίζω ἀκριβῶς ποῦ προσέκοψεν ἡ ἐφαρμογὴ τῆς σχετικῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς γνωρίζει καλῶς, ἔχων ὑπ’ ὄψει τὸ νομοσχέδιον τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν ἓξ Βουλευτῶν, ὅτι ἀκριβῶς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, τὸ μᾶλλον ἐπικίνδυνον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐξετρέπετο ἡ κωλυσιεργία, ἐπατάχθη ῥιζικῶς μόνον διὰ τῆς διατυπώσεως, τὴν ὁποίαν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωσιν εἰς τὴν Βουλὴν οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν ἓξ Βουλευταί. Διότι ἡμεῖς διὰ τὴν συζήτησιν οὐδεμίαν ἀπαρτίαν ἀπῃτήσαμεν, ἐφ’ ὅσον δὲ δὲν προβῆτε εἰς τὸ ῥιζικὸν τοῦτο μέτρον, ἀλλὰ περιορίσητε τὴν ἀπαρτίαν τὴν κατὰ τὴν συζήτησιν ἔστω καὶ εἰς μικρότερον ἀριθμόν, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποφύγητε τοὺς κινδύνους τῆς κωλυσιεργίας, διότι θὰ παρίσταται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς καὶ θὰ ἔχητε ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου, διακοπὴν τῆς συζητήσεως καὶ ἐπαναλαμβανόμενον αὐτὸ τοῦτο τὸ παιγνίδιον ἐκ μέρους ἐκείνου, ὁ ὁποῖος θέλει νὰ ματαιώσῃ τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς. Τὸν πόνον, τὸν ὁποῖον αἰσθάνεται ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας διὰ τὴν παρελθοῦσαν κακοδαιμονίαν, τὸν ἀναγνωρίζω καὶ βεβαίως μετὰ πόνου ψυχῆς ὡμίλησεν, ἀλλ’ ἀκριβῶς ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ πόνου ἀγόμεθα πάντες καὶ ἀκριβῶς τοῦτο θέλομεν νὰ ἄρωμεν ἐκ τοῦ μέσου, τὰ προσκόμματα ἐκεῖνα, κατὰ τῶν ὁποίων ἐν τῷ παρελθόντι ἡ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος προσέκρουσε, καὶ ἐκήρυξε πρῶτον τὴν κακοδαιμονίαν τοῦ τόπου αὐτὸ τοῦτο τὸ πολίτευμα. Καὶ ἂν ὑπάρχῃ διάταξις, περὶ τῆς ὁποίας ἰσχυρίζομαι ὅτι ἐσχηματίσθη ἑδραία γνώμη, ὡς χρήζουσα ῥιζικῆς μεταρρυθμίσεως, εἶναι ἡ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος ἡ κανονίζουσα τὴν ἀπαρτίαν. Εἶναι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, ἐπαναλαμβάνω, μεμορφωμένη ἡ κοινὴ γνώμη, ὅτι κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ φύγωμεν ἀπὸ τὴν διάταξιν τοῦ ὑφισταμένου Συντάγματος, διὰ νὰ ἐπιτρέψωμεν νομίμως νὰ λαμβάνῃ ἀποφάσεις ἡ Βουλή, καὶ ἂν ἀκόμη παρίσταται ὀλιγώτερος ἀριθμὸς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ οὐδενὸς ἀντιλέγοντος, ὅπως πολὺ εὐγλώττως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος. Οὔτε πρόκειται, κύριοι Βουλευταί, περὶ ἑνὸς νεωτερισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἦτο ἀνήκουστος ἐν τῷ Συνταγματικῷ δικαίῳ, ὥστε νὰ εὕρῃ τόσην ἀντίδρασιν. Ἐὰν ἀποβλέψωμεν μόνον εἰς τὴν κοιτίδα τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ὅλοι γνωρίζετε ὅτι ἡ μὲν Βουλὴ τῶν Κοινοτήτων, ἀποτελουμένη ἀπὸ ἑπτὰ σχεδὸν ἑκατοντάδας μελῶν, συνεδριάζει καὶ λαμβάνει ἀποφάσεις διὰ τεσσαράκοντα, ἡ δὲ Βουλὴ τῶν Λόρδων διὰ τριῶν μόνον. Διατί ὑπὸ τοιούτους ὅρους δὲν θὰ θελήσωμεν γενναίως νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ῥιζικωτέραν μεταρρύθμισιν, αὐτὴν ταύτην, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται ὑπὸ τῶν πραγμάτων, ἀλλ’ ἀκριβῶς ἐπικαλούμενοι ὅλην τὴν ἐν τῷ παρελθόντι ἀποτυχίαν θὰ ἔλθωμεν σήμερον νὰ στηρίξωμεν ἀκριβῶς προσκόμματα, τὰ ὁποῖα εἴχομεν ἐν τῷ παρελθόντι ἐν τῇ λειτουργίᾳ τοῦ πολιτεύματος καὶ τὰ ὁποῖα σήμερον τὴν τελευταίαν στιγμήν, καθ’ ἣν πρόκειται νὰ κανονίσωμεν, διὰ νὰ χωρήσωμεν εἰς τὴν ὁδόν, ἐρχόμεθα ὀρρωδοῦντες καὶ λέγοντες: πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ληφθῇ ἔγκυρος ἀπόφασις, ἐὰν δὲν ἀναγράφηται ἐν τῷ Συντάγματι ἡ διάταξις αὕτη τῆς παρουσίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός; Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἔχω πεποίθησιν, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς θέλει δεχθῆ τὴν εἰσήγησιν, τὴν ὁποίαν λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ κάμω πρὸς αὐτήν. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ’ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτὴς εἶπεν ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ εὐθύνη, τὴν εὐθύνην θὰ συγκομίσῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἐὰν ταύτην τὴν εὐθύνην ἐπρόκειτο νὰ συγκομίσῃ ἡ Κυβέρνησις, διότι μετὰ τόσου θάρρους εἰσηγεῖται εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἀποδεχθῇ ταύτην, τὴν ἀποδέχεται ἡ Κυβέρνησις πολὺ προθύμως. Εἶναι φανερόν, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ ἀποφύγῃ τὴν εὐθύνην· πρόκειται κυρίως περὶ πολιτικῆς εὐθύνης, ἀλλὰ καὶ αὕτη εἶναι δυνατὴ δι’ ἐκείνους τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι συναίσθησιν τῆς θέσεώς των.

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ συζητοῦνται συγχρόνως τὰ ἄρθρα 54 καὶ 56, ὁ κ. Φουρίδης ἔχει τὸν λόγον.

§179Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Θὰ παρεκάλουν, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐρωτήσητε τὴν Βουλὴν ἂν δὲν θὰ ἔστεργε νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, διότι, κύριοι συνάδελφοι, εἰσήλθομεν εἰς τὸ σπουδαιότατον κεφάλαιον τοῦ πολιτεύματος καὶ τῶν ἔργων ἡμῶν. Ἔχετε ὑπ’ ὄψει, Κύριοι, μετὰ πόσης εὐλαβείας μόλις ἐθίξαμεν τὸ κεφάλαιον τὸ ἀφορῶν τὴν Βασιλείαν. Νομίζω, ὅτι προσήκει ἡ αὐτὴ εὐλάβεια προκειμένου οὐχὶ νὰ θίξωμεν, ἀλλὰ νὰ ἐνεργήσωμεν ἐγχείρησιν ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τοῦ ἀφορῶντος τὴν κατάρτισιν καὶ τὰς ἐργασίας τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἐργάζεται ἡ ὁλομέλεια τοῦ Σώματος ἀπὸ ὀκτὼ περίπου ὡρῶν. Πολλὰ μέλη τοῦ Σώματος παρεσκευασμένα ἵνα συμμετάσχωσιν εἰς τὴν συζήτησιν, ἴσως κατ’ ἐξαίρεσιν ἐργάζονται ἀδιαλείπτως ἀπὸ τῆς δευτέρας μετὰ μεσημβρίαν, τουτέστιν ἀπὸ δέκα ὡρῶν. Πλὴν τούτων, κύριοι συνάδελφοι, ἔχετε ὑπ’ ὄψει ὅτι συζητουμένου τοῦ ἄρθρου 54 κατ’ ἀνάγκην ἠγέρθη συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ ἀφορῶντος τὴν ἀπαρτίαν.

§180Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦ ἄρθρου 58.

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 58 δὲν γίνεται συζήτησις.

§182Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κατ’ ἀνάγκην ἡ συζήτησις ἔχει ὑπ’ ὄψει τὸ ἄρθρον τὸ ἀφορῶν τὸν ἀριθμὸν τοῦ Σώματος τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον 54 συνδέεται ἀκόμη ὅσον ἀφορᾷ τὴν διάρκειαν τῆς Συνόδου ἀναμφιβόλως, συνδέεται πρὸς τὸ ἄρθρον τὸ κανονίζον τὴν ἀποζημίωσιν τῶν Βουλευτῶν. Εἶναι ἀνάγκη, νομίζω, νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, ἵνα μετὰ περισσοτέρας ψυχραιμίας, ἵνα μετὰ μεγαλειτέρας ἀκμῆς ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως τῶν σοβαρωτάτων θεμάτων τῶν ἀφορώντων τὴν θέσιν τοῦ λαοῦ, τοῦ ὁποίου τὰ δικαιώματα διερμηνεύομεν καὶ κανονίζομεν ἀπέναντι τῶν δικαιωμάτων τῆς Βασιλείας.

§183Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, μοὶ ἐπιτρέπετε; Κατὰ τὸν Κανονισμὸν δὲν ὑπάρχει αἴτησις δέκα Βουλευτῶν περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως· δὲν ὑπάρχει λόγος ἑπομένως νὰ χάνηται ὁ χρόνος.

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει αἴτησις. Συστάσεις δύνανται νὰ ὑποβάλωσι τώρα.

§185Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μίαν ἁπλῆν σύστασιν κάμνω. Νομίζω λοιπόν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις καὶ ἀκόμη νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξετασθῇ ἂν δὲν θὰ προσῆκε καὶ μεταβολή τις τοῦ Κανονισμοῦ, ἵνα τὸ κεφάλαιον τῆς Βουλῆς συζητηθῇ ἐν τῷ συνόλῳ καὶ ἀφοῦ συζητηθῇ ἐν τῷ συνόλῳ ἀκολούθως νὰ ἀρχίσωμεν τὴν κατ’ ἄρθρον ψήφισιν.

§186Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπὶ τῆς αἰτήσεως αὐτῆς ἔχω τὸν λόγον.

§187ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπεστηρίχθη ὑπὸ δέκα.

§188ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἴπω, ὅτι ὁ Πρόεδρος λύει τὴν συνεδρίασιν συναινέσει τῆς Βουλῆς.

§189Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Παρεκάλεσα νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ τακτικώτατα καὶ κανονικώτατα.

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ ἂν πρέπει νὰ λήξῃ ἡ συνεδρίασις. Βλέπω, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν παραδέχεται τοιαύτην λύσιν, καὶ προχωροῦμεν.

§191Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θέλω νὰ εἴπω δύο λέξεις. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι δὲν ἔχει ἀντίρρησιν νὰ ψηφισθῇ ἡ δευτέρα παράγραφος τοῦ ἄρθρου 54 ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος ν’ ἀναμιγνύηται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56 κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 54. Τούτου τεθέντος νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 54 καί, ἂν ἡ ὥρα προχωρήσῃ, νὰ διακόψωμεν.

§192ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ ἡμίσειαν ὥραν θὰ συνίστων εἰς τὴν Βουλὴν νὰ διακόψῃ. Ἀπὸ τὰς πέντε καὶ ἡμίσειαν ἤρχισεν ἡ συνεδρίασις. Ἔγινε ψηφοφορία, ἥτις κατηνάλωσε τόσην ὥραν. Ἑπομένως δὲν εἰργάσθημεν πολύ.

§193Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πρέπει νὰ ἔχητε ὄψει, ὅτι τὸ ἄρθρον 56 περιλαμβάνει ἄλλας διατάξεις.

§194ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν. Ψηφίσατε τὸ ἄρθρον 54 καὶ ἔπειτα βλέπομεν ἂν ὑπάρχει ὥρα. Δὲν ὑποθέτω νὰ φρονῆτε ὅτι ἡμεῖς τὴν ἄλλην ἡμέραν καθήμεθα ἥσυχοι.

§195ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 54 ὑπάρχουσιν ἀκόμη δύο ἄλλοι.

§196Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μάλιστα. Ἀλλὰ νὰ μὴ ἀναμιχθῇ ἡ συζήτησις μὲ τὸ ἄρθρον 56.

§197ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις γίνεται ἐπὶ τῶν δύο ἄρθρων λόγῳ τῆς συναφείας. Ἀλλ’ ἡ ψηφοφορία θὰ γίνῃ κεχωρισμένη.

§198Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπάρχει συνάφεια, κύριε Πρόεδρε.

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χωρισθῇ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 54 ἡ συζήτησις.

§200ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 54, πάλιν θὰ γίνῃ συζήτησις.

§201ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι συναφῆ τὰ θέματα καὶ κατὰ συνέπειαν τὸ ἓν θέμα παρέλκει τὸ ἄλλο. Τώρα ὁ κ. Κουλουμβάκης θὰ ὁμιλήσῃ κατ’ οὐσίαν, ἐπειδὴ εἶναι ἐγγεγραμμένος;

§202Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Ἠνώθησαν τὰ δύο ἄρθρα;

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπει ὁ Κανονισμὸς νὰ ἑνωθῶσι. Δὲν ἠνώθησαν. Πῶς θέλετε; Ὁ Κανονισμὸς λέγει ὅτι ψηφίζονται κατ’ ἄρθρον. Ὁ Κανονισμὸς λέγει τὰ ἑξῆς: «Ἄρθρον 35 τρίς. Προτάσεις περὶ μεταρρυθμίσεως ἢ προσθήκης συνταγματικῶν διατάξεων συζητοῦνται καὶ ψηφίζονται ἄρθρον πρὸς ἄρθρον ἅπαξ μόνον». Λοιπὸν θὰ λήξῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 54 καὶ ἔπειτα θὰ προβῶμεν εἰς τὸ ἄρθρον 56. Σεῖς εἶσθε ἐγγεγραμμένος ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§204Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὡς συνηνωμένα θὰ συζητηθῶσι τὰ ἄρθρα.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι συνηνωμένα, κύριε Βουλευτά!

§206Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Τὰ ἐθεώρησεν ὡς τοιαῦτα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτής.

§207ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τίνος θέματος ὁμιλεῖτε, παρακαλῶ; Ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ;

§208Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Μάλιστα.

§209ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ. Καθίσατε. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§210Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Προκειμένου περὶ τοῦ ἄρθρου 54, Κύριοι, δὲν ὑπάρχει ὀξεῖα διαφωνία. Θὰ ἦτο ἀνάγκη ὅμως νὰ προκληθῇ ἡ προσοχὴ πάντων περὶ τοῦ ἂν προσήκει νὰ τεθῇ ὅριον διαρκείας, κατ’ ἀνώτατον ὅρον, τῆς Συνόδου. Ἀναμφιβόλως, κύριοι συνάδελφοι, περισσότερον πρέπει νὰ ἐμπιστεύηταί τις εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, ἐκείνων, οἵτινες χειρίζονται τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν καὶ ἀποτελοῦσι τὸ Ὑπουργεῖον, παρὰ εἰς τὰς κειμένας διατάξεις. Ἐν τούτοις νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ τὸ ἑξῆς, ὅτι πολλάκις δὲν ἔχει τις πλήρη καὶ σαφῆ τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἐπιβάλλονται εἰς αὐτὸν ὑποχρεώσεις ἀξιοπρεπείας· νομίζω, ὅτι προσήκει νὰ σκεφθῇ πᾶς τις ἐξ ἡμῶν: μήπως δὲν εἶναι ἆρά γε ἀνθρώπινον μία Κυβέρνησις, εἷς Πρωθυπουργός, νὰ νομίσῃ ὅτι τὸ συμφέρον τῆς χώρας ἐπιβάλλει νὰ ὑποχωρήσῃ εἴς τινας ἀπαιτήσεις, ἢ τοὐλάχιστον νὰ νομίσῃ ὁ Πρωθυπουργὸς ἐκεῖνος, ὅτι δὲν θέλει ἐξαναγκασθῆ εἰς ὑποχώρησιν, ὅτι θέλει κατορθώσει νὰ διαρρυθμίσῃ τὰ πράγματα κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε μήτε ὑπουργικὴ μεταβολὴ νὰ ἐπέλθῃ, τὴν ὁποίαν, ἀνεξαρτήτως προσωπικῶν λόγων, ἀντικειμενικῶς θὰ εὕρισκεν ἐπιβλαβῆ εἰς τὸν τόπον, ἀλλὰ καὶ νὰ κατορθώσῃ ἀκόμη νὰ συμβιβάσῃ ἀπαιτήσεις τινὰς συγκρουομένας, ν’ ἀποκρούσῃ πιέσεις τινὰς ἀπειλουμένας, καὶ κατὰ τοιοῦτον τρόπον, παρερχομένων τῶν ἡμερῶν, τῆς μιᾶς κατόπιν τῆς ἄλλης, ἀντὶ τῶν ἕξ μηνῶν νὰ φθάσῃ ἡ Σύνοδος εἰς τοὺς δέκα, καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς ἐκεῖνος νὰ εὑρίσκηται ἀκόμη ἀγωνιζόμενος ὅπως ἀσφαλίσῃ τὴν ἀξιοπρέπειάν του, ὅπως προστατεύσῃ τὰ δημόσια συμφέροντα, ὅπως συγκρατήσῃ τὴν πλειονοψηφίαν αὑτοῦ, ὅπως μείνῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γένηται δεκτόν, ὅτι πάντοτε ἔχει τις ἀκριβῆ ἀντίληψιν τῶν ὑποχρεώσεων τῆς ἀξιοπρεπείας, ἀκριβῆ ἀντίληψιν τῶν ἐπιβαλλομένων εἰς αὐτὸν καθηκόντων. Προσδιορισμὸς δὲ κατ’ ἀνώτατον ὅριον τῆς διαρκείας τῆς Συνόδου θέλει μᾶς ἀσφαλίσει ἀκριβῶς ἀπὸ τῶν πλανῶν τούτων ἑνὸς Ὑπουργείου, διότι τὸ Ὑπουργεῖον θὰ εἶναι ὑποχρεωμένον νὰ κανονίσῃ τὰς σχέσεις του ἐντὸς τῶν ἕξ μηνῶν μετὰ τῆς πλειονοψηφίας, ἡ πλειονοψηφία δὲ θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ κανονίσῃ τὰς σχέσεις της ἀπέναντι τοῦ Ὑπουργείου. Νομίζω δέ, ὅτι οὐδεὶς θέλει ὑπερασπίσει τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὑπολαμβάνω ὅτι ἔχει ἡ Κυβέρνησις, ὅπως ἡ ἀποζημίωσις ἡ διδομένη εἰς τοὺς Βουλευτὰς παρέχηται εἰς αὐτοὺς κατὰ μῆνα.

§211Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Κατὰ μῆνα;

§212Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Μάλιστα. Πλὴν τοῦ ὅτι τοιαύτας σκέψεις...

§213Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἆ! μισθωτοὶ ὑπάλληλοι;

§214Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πλὴν τοῦ ὅτι τοιαύτας σκέψεις ὑποθέτω δὲν θὰ ἐξακολουθήσωσι νὰ ἔχωσιν οἱ κύριοι Ὑπουργοί, προκειμένου περὶ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, νὰ καταστήσωσιν αὐτοὺς μισθωτοὺς κατὰ μῆνα, καὶ ἐπὶ τοῦ τοιούτου τρόπου τῆς καταβολῆς τῆς ἀποζημιώσεως νὰ γίνωνται πολιτειακοὶ ὑπολογισμοί. Πλὴν τούτου νομίζω ὅτι δὲν θὰ κατασταθῇ δυνατὸν νὰ γένηται δεκτὴ τοιαύτη διάταξις, διότι ἡ ἀποζημίωσις εἰς τοὺς Βουλευτὰς δὲν νομίζω ὅτι παρέχεται, ἵνα συντηρῶνται κατὰ μῆνα μένοντες ἐν Ἀθήναις. Ἡ ἀποζημίωσις εἰς τοὺς Βουλευτὰς γίνεται κυρίως καὶ ὅπως ἀντικρύσωσι προσφάτους δαπάνας. Ἐκτὸς δὲ τούτου ἡ διάρκεια κατ’ ἀνώτατον ὅριον νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ὁρισθῇ καὶ διὰ τὸν σπουδαιότατον λόγον, τὸν ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ ἐκ Λαρίσης συνάδελφος, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν οἱ Βουλευταὶ ὅλοι νὰ εἶναι ἑκατομμυριοῦχοι ἢ ἄεργοι. Καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψει των οἱ Βουλευταὶ ποῖος τέλος πάντων θὰ εἶναι ὁ ἀνώτατος χρόνος τῆς ἐν Ἀθήναις παραμονῆς των, διότι ἔχουσι νὰ κανονίσωσιν ὑποθέσεις των, καὶ τὰς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὰς κανονίσωσι προσηκόντως, ἔχοντες πάντοτε τὴν ὑπόνοιαν ὅτι δύνανται νὰ παραμένωσιν ἐν Ἀθήναις καὶ ὀκτὼ μῆνας καὶ δέκα μῆνας καὶ ὁλόκληρον ἔτος. Πρέπει νὰ ἔχωσιν ἓν ὡρισμένον κατὰ πᾶσαν πιθανότητα καὶ ἀνώτατον ὅρον χρονικὸν ὅριον ὑπ’ ὄψιν των. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, μολονότι, ἐπαναλαμβάνω, δὲν ὑπάρχει ὀξεῖα διαφωνία, νομίζω, ὅτι καλὸν θὰ εἶναι νὰ ἀναθεωρήσῃ τὴν ἀπόφασίν του ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ νὰ στέρξῃ εἰς τὸν ὁρισμὸν ἀνωτάτης χρονικῆς διαρκείας. Ἑξάμηνος δὲ διάρκεια εἶναι ἐντελῶς ἱκανή, διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ καὶ εἰς σπουδαιότατα ἔργα μιᾶς Βουλῆς. Εἶναι δὲ ἀκριβῶς ἐκεῖνο τὸ διάστημα, τὸ ὁποῖον θέλει ἀσφαλίσει τὴν συγκρότησιν μιᾶς ἀντιπροσωπείας μὴ ἀποτελουμένης, ἐπαναλαμβάνω, ἀπὸ ἑκατομμυριούχους καὶ ἀέργους. Εἶναι τὸ χρονικὸν ἐκεῖνο ὅριον, τὸ ὁποῖον θέλει περιορίσει τὴν Κυβέρνησιν ἐντὸς τῆς ἀξιοπρεπείας, ἐκ τῆς ὁποίας ἐπιβάλλεται νὰ κανονίζῃ μετὰ τινος μεγαλειτέρας σταθερότητος τὰς σχέσεις αὑτῆς πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν, καὶ εἶναι ἀνάγκη ἀκόμη νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία θέλει γνωρίσει, ὅτι, ἐὰν ἐντὸς τοῦ χρονικοῦ αὐτοῦ διαστήματος δὲν ἐκτελεσθῶσιν ὅλα τὰ ἔργα, διὰ τὰ ὁποῖα ἐκλήθη ἡ Βουλή, δὲν ἔχει ὕπαρξιν ἡ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζει, καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἀμφίβολος θέλει κατασταθῆ αὐτῆς τῆς Βουλῆς ἡ ὕπαρξις.

§215Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου 54, ὡς διετυπώθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, διότι εὑρίσκω ὅτι ἡ δευτέρα παράγραφος ἐπεκτείνει καὶ ἐνισχύει τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ λαοῦ διὰ τῆς Βουλῆς, καὶ τοῦτο θεωρῶ ὡς ἐνίσχυσιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ. Ἐπίσης θεωρῶ ὅτι τὸ ἑξάμηνον εἶναι ἀρκετόν, διὰ νὰ ὁρισθῇ ὡς ἀνώτατον ὅριον τῆς διαρκείας τῆς Συνόδου, διότι ἥμισυς χρόνος εἶναι ἀρκετός· ἀποκρούω τὸ ἀόριστον. Δι’ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνω ὅτι θὰ ψηφίσω τὸ ἄρθρον 54 πεισθεὶς ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τῆς ἐμπνευσμένης τοῦ κ. Δραγούμη, ὁ ὁποῖος μετὰ τόσου τόνου προηγουμένως ὡμίλησε καὶ ἀπέδειξε καὶ τὴν πεῖράν του καὶ ὅλα τὰ ἄλλα προσόντα τῆς πολυετοῦς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δράσεώς του. Νομίζω ὅτι ἡ ἀγόρευσίς του ἔπεισε πάντας.

§216Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐὰν διατυπωθῇ ὁριστικῶς τὸ 54ον ἄρθρον, δὲν θὰ ἔχωμεν συζήτησιν.

§217Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§218ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἡ Βουλὴ συναινῇ, ἄνευ ἀντιρρήσεώς τινος νὰ συμπληρωθῇ ἡ συζήτησις τοῦ ἄρθρου 56 καὶ ψηφισθῇ τοῦτο πρῶτον, μετὰ τοῦτο δὲ τὸ ἄρθρον 54, τοῦ ὁποίου ἡ συζήτησις ἐξηντλήθη. Εἶναι ὀρθὴ ἡ παρατήρησις ὅτι προέχει ἡ συζήτησις τοῦ ἄρθρου 56, διότι, ἐὰν ἠθέλομεν ἀποδεχθῆ ἀπαρτίαν ἐκ τοῦ ⅓, θὰ εἶναι περιττὸν νὰ λάβωμεν πρόνοιαν περὶ ἄλλης ἀπαρτίας διὰ τὸ ἄρθρον 54. Ἐὰν δὲ δεχθῶμεν ἀπαρτίαν ἐκ τοῦ ἡμίσεος, τότε πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν εἰδικῆς ἀπαρτίας ἐν τῷ ἄρθρῳ 54.

§219ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καθὼς φαίνεται, δὲν γίνεται δεκτὴ ἡ πρότασις τοῦ κ. Τριανταφυλλάκου. Τότε νὰ συνεχισθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ φθάσωμεν εἰς τέρμα ἐπ’ αὐτοῦ, διότι θὰ εἶναι μακροτάτη ἡ συζήτησις καί, ἐὰν δὲν γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις τοῦ κ. Τριανταφυλλάκου, θὰ ἔχωμεν ψηφοφορίαν, καταπονούμεθα δὲ ἀπὸ τῆς μεσημβρίας.

§220ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 54 ἐπὶ τοῦ πρώτου ἐδαφίου ὑπάρχει ὁμοφωνία. Ἐπὶ τοῦ δευτέρου ἐδαφίου ὑπάρχει διαμάχη, ἂν εἶναι περιττὸν ἢ οὔ. Ἐὰν εἶναι περιττόν, θὰ κριθῇ ἐκ τοῦ κανονισμοῦ τῆς ἀπαρτίας τοῦ ἄρθρου 56. Εἰς τὸ τρίτον ἐδάφιον ἡ διαφωνία εἶναι διὰ τὸν προσδιορισμὸν τοῦ ἀνωτάτου ὁρίου τῆς Συνόδου. Ἵνα τεθῶμεν ἐν τάξει, ἐὰν ὑπάρχωσι Βουλευταὶ ἔχοντες ἀντίθετον γνώμην ἐπὶ τοῦ ἐδαφίου τρίτου τοῦ ἄρθρου 54, νὰ διατυπώσωσι τὰς ἀντιρρήσεις των, ἵνα κηρυχθῇ περατωμένη ἡ συζήτησις τοῦ ἄρθρου 54, καὶ εἰσέλθωμεν εἰς τὸ ἄρθρον 56, ἀφοῦ λύσωμεν δὲ εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας, θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ 54 καὶ θὰ ψηφίσωμεν αὐτό.

§221Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Νομίζω ὅτι, ἂν προκληθῇ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρήσωμεν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 54 περατωμένην, διότι ἐπ’ αὐτοῦ ἔρχεται ζήτημα ἀπαρτίας.

§222ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζήτημα περιττολογίας. Ἐὰν προσέξητε εἰς τὴν διαφορὰν τῶν ἄρθρων τοῦ προσχεδίου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ τῆς ἐπιτροπῆς, θὰ ἴδητε ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ ἀποδέχεται ἐν τῷ δευτέρῳ ἐδαφίῳ τοῦ ἄρθρου 54 ἀπαρτίαν πρὸς λῆψιν ἀποφάσεως ἐλάσσονα τῆς ἀπαρτίας, τὴν ὁποίαν δέχεται ἡ Κυβέρνησις ἐν ἄρθρῳ 56, διότι, ἐνῷ ἡ ἐπιτροπὴ δέχεται ἀπαρτίαν πρὸς συζήτησιν διὰ τοῦ τετάρτου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, εἰς τὸ ἄρθρον 54, ἐδάφιον δεύτερον δὲν δέχεται ἀπαρτίαν πρὸς λῆψιν ἀποφάσεως τὸ ¼. Ἡ ἐπιτροπὴ εἰς τὸ δεύτερον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 54 πρὸς λῆψιν εἰδικῆς ἀποφάσεως πρὸς πρόσκλησιν τῶν Ὑπουργῶν ἀποδέχεται ἀπαρτίαν ἐκ τοῦ ¼. Κατὰ συνέπειαν, ἐὰν γένηται δεκτὸν ὑπὸ τῆς Βουλῆς τὸ ἄρθρον 56, καθ’ ὃ ἀπαρτία ἐν τῷ συνόλῳ πρὸς λῆψιν ἀποφάσεως εἶναι ἡ ἐκ τοῦ ⅓, εἶναι περιττὴ ἡ εἰδικὴ ἀπαρτία πρὸς πρόσκλησιν τῶν Ὑπουργῶν. Ἐὰν ἀντιθέτως γένηται δεκτὸν οὕτω τὸ ἄρθρον 56, ὥστε πρὸς λῆψιν ἀποφάσεως νὰ ἀπαιτῆται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός, τότε εἰς τὸ ἄρθρον 54 πρέπει νὰ καθιερωθῇ εἰδικὴ ἀπαρτία.

§223ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Διὰ ταῦτο δὲν πρέπει νὰ περατωθῇ ἡ συζήτησις τοῦ ἄρθρου 54. Δὲν γνωρίζομεν ποῦ θὰ τραπῶσι τὰ πράγματα εἰς τὸ ἑπόμενον ἄρθρον.

§224ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ 54 πρὸς λῆψιν ἀποφάσεως καὶ ὄχι πρὸς συζήτησιν. Ἐφ’ ὅσον ὁ Κανονισμὸς ὁρίζει ὅτι ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον τὸ Σύνταγμα, θὰ τηρήσω τὸν Κανονισμόν, ἐκτὸς ἐὰν ἡ Βουλὴ θέλῃ νὰ μεταβάλῃ τοῦτον ἀπόψε. Πρὸς εὐκολίαν προτείνω νὰ κηρυχθῇ περατωμένη ἡ συζήτησις τοῦ ἄρθρου 54, νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 56 καὶ ἔπειτα νὰ ψηφίσωμεν τὸ ἄρθρον 54. Πρὸς εὐκολίαν προσκαλῶ τοὺς Βουλευτάς, οἵτινες ἔχουσι παρατηρήσεις ἐπὶ τοῦ τρίτου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 54, ὅπως ἐξαντλήσωσι τὰ ἐπιχειρήματά των. Διότι ὁ κανονισμὸς τῆς ἀπαρτίας θὰ κριθῇ κατὰ τὸ ἄρθρον 56. Ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἐδαφίου αὐτοῦ; Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 54. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56 τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Φουρίδης.

§225Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, πάντες γνωρίζομεν τὴν σπουδαιότητα τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου καὶ ποίαν ἐπιρροὴν θὰ ἔχῃ ἡ τοιαύτη ἡ τοιαύτη ψήφισις αὐτοῦ ἐπὶ τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Οὐχ ἧττον ὅμως, διὰ νὰ ἀποφανθῶμεν καλλίτερον ἐπ’ αὐτοῦ, θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ συνδυασθῇ τοῦτο καὶ πρὸς τὸ ἄρθρον 68 τοῦ Συντάγματος τὸ ἀφορῶν τὸν ἀριθμὸν τῶν Βουλευτῶν, διότι πιστεύω ὅτι ἀλλοία θὰ εἶναι ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς, ἐὰν λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τις, ὅτι κατὰ τὸ σχέδιον τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, οἵτινες θέτουσιν ὡς ὅριον ἐκλογῆς ἑκάστου Βουλευτοῦ τὸν ἀριθμὸν 16,000 ἕως 25.000 κατοίκων...

§226ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο θὰ συστήσω εἰς τὴν Βουλὴν νὰ δεχθῇ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς.

§227Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Ἐφ’ ὅσον ἡ Βουλὴ δέχεται τὴν διατύπωσιν τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ παύω τὸν λόγον. Ἐπειδὴ εἴπομεν, ὅτι σπουδαιοτάτην ἐπιρροὴν θὰ ἔχῃ ἡ διατύπωσις τοῦ ἄρθρου τούτου καὶ ἡ λῆψις ἀποφάσεως, ὅτι ἡ ἀπαρτία θὰ ἀποτελῆται ἀπὸ τὸ τέταρτον ἢ ἀπὸ τὸ τρίτον ἢ ἀπὸ τὸ ἥμισυ τῶν Βουλευτῶν, διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι πληρέστερον ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς ἡ πρότασις τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν κάπως διερρυθμισμένη. Ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ὁρίζει, ὅτι διὰ μὲν τὴν συζήτησιν ἀπαιτεῖται ἡ παρουσία τοῦ τετάρτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, διὰ δὲ τὴν ἀπόφασιν τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός. Ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι διὰ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ σκοποῦμεν νὰ ἀποφύγωμεν τὴν κωλυσιεργίαν. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἔχομεν ὡρισμένον ἀριθμόν, τὸ τέταρτον ἔστω, θὰ δύναται πάντοτε ὡρισμένος ἀριθμὸς Βουλευτῶν, ὑποβάλλων μίαν ἔνστασιν ἀπαρτίας, νὰ ἐπιφέρῃ τὸ ἀποτέλεσμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ παρῆγε, καὶ ἐὰν ἦτο τὸ ἥμισυ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Συνεπῶς διὰ τὴν συζήτησιν νὰ ἀπαιτῆται τὸ τέταρτον καὶ διὰ τὴν ἀπόφασιν τὸ ἥμισυ τῶν Βουλευτῶν δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν, διότι κατὰ τὴν συζήτησιν παρουσιάζονται πλειστάκις παρεμπίπτοντα ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦσιν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἡ ἀπόφασις δὲ τῆς Βουλῆς θὰ ἀπαιτῇ τὸ ἥμισυ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, συνεπῶς καὶ εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ δὲν συντελεῖ εἰς τίποτε. Κατὰ τὴν γνώμην μου πρέπει νὰ ἀσχοληθῶμεν ποῖος ἀριθμὸς θὰ εἶναι ἀπαιτούμενος διὰ τὴν ἀπαρτίαν τῆς Βουλῆς. Ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὴν αὐτὴν γνώμην ἀσπάζομαι καὶ ἐγώ, ὅτι καὶ διὰ τοῦ ⅓ τῆς Βουλῆς καταλλήλως ἐκπροσωπεῖται ἡ θέλησις αὐτῆς, διότι καὶ οἱ ἀπουσιάζοντες εἶναι ὡς νὰ μὴ ἔχωσι γνώμην. Διαφωνῶ ὅμως εἰς τὸ ζήτημα, ὅτι δὲν θὰ ἀπαιτῆται ὡρισμένος ἀριθμὸς πρὸς τὴν συζήτησιν, διότι θὰ εὑρισκώμεθα εἴς τινας περιστάσεις πρὸ τοῦ ἑξῆς γεγονότος, θὰ ἔρχωνται 5 ἕως 10 Βουλευταὶ νὰ συνεδριάζωσι καὶ νὰ κηρύσσηται ὑπὸ τοῦ Προέδρου περατωμένη ἡ συζήτησις ἐπὶ παρουσίᾳ 10 Βουλευτῶν καὶ νὰ καλῆται τὸ ⅓ τῶν Βουλευτῶν νὰ ἀποφασίσῃ. Ἀλλ’ εἶναι ὀρθόν, χωρὶς νὰ γίνῃ συζήτησις ἐφ’ ὡρισμένου θέματος, νὰ ἐκδίδηται ἀπόφασις; Μοὶ φαίνεται, ὅτι φρονιμώτερον θὰ ἦτο, ἂν ἡ παρουσία τοῦ τρίτου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ἐπεβάλλετο καὶ ἐπὶ τῆς συζητήσεως καὶ ἐπὶ τῆς ἀποφάσεως, διότι νομίζω ὅτι ἴσην ἀξίαν ἔχει καὶ ἡ συζήτησις καὶ ἡ ἀπόφασις. Ὅσον ἀφορᾷ δὲ ὅτι θὰ φέρῃ δυσκολίαν εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, νομίζω, ὅτι αἱ ἀπαρτίαι κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἶναι εἰκονικαὶ καὶ οὐδέποτε παρουσιάζονται ἀντιρρήσεις.

§228ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σωστὸν εἶναι αὐτό;

§229Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Εἶναι συνταγματικὸν ἔθιμον, δύναταί τις εἰπεῖν.

§230ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Συνταγματικὴ πλαστογραφία.

§231Ι. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Πάντοτε παρατηροῦμεν, ὅταν ἄρχηται ἡ συνεδρίασις καὶ ἄρχηται ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου, μόλις 60, 80, 100 ἢ τὸ πολὺ 120 ἐκ τῶν 362 παρίστανται· ἐγὼ τοὐλάχιστον μόλις εἰς δύο ἢ τρεῖς συνεδριάσεις ἀντελήφθην ἐπαρκῆ ἀριθμόν, καὶ συνεπῶς δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν δυσκολίαν νὰ ὁρίσωμεν καὶ διὰ τὴν συζήτησιν καὶ διὰ τὴν ἀπόφασιν τὸ ⅓ τῶν Βουλευτῶν.

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου.

§233ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν παραξενεύομαι, κύριοι Βουλευταί, διότι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ ὑποστηρίζουσιν ὅτι εἶναι σκόπιμον, ἵνα ἡ ἀπαρτία τῆς Βουλῆς, ὅπως αὕτη λάβῃ ἀποφάσεις, δέον νὰ ἀποτελῆται ἀπὸ τὸ ⅓ τῶν Βουλευτῶν· δὲν παραξενεύομαι λέγω, διότι οἱ ἴδιοι Βουλευταὶ προκειμένου καὶ περὶ τῆς ἀπαρτίας τῆς διπλῆς Βουλῆς εἶχον τὴν αὐτὴν γνώμην, ἐνῷ ὅσον ἀφορᾷ τὰ συντακτικὰ Σώματα, ὡς εἶναι ἡ διπλῆ Βουλή, πρέπει νὰ ἰσχύωσι καὶ γενικῶς ἰσχύουσιν αὐστηρότεροι ὅροι ἀπαρτίας. Φαίνεται, ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ κατέχονται ὑπὸ ποιᾶς τινος δυσπιστίας πρὸς τὴν Βουλήν. Εἶναι βεβαίως σεβαστὴ ἡ γνώμη τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν Βουλευτῶν, ἡ ὁποία καὶ ἐκ τῆς πείρας ἀπορρέει καὶ ἐπὶ μελέτης στηρίζεται, ἀλλ’ ἕκαστος εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ σχηματίζῃ τὴν γνώμην του ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἰδίας πείρας καὶ τῆς ἰδίας μελέτης, ἡ μικρὰ δὲ πεῖρα, τὴν ὁποίαν ἐγὼ τοὐλάχιστον ἔχω, δὲν εἶναι ἐναντίον τῆς Βουλῆς, διότι, καθ’ ὅσον γνωρίζω, ἡ συνεργασία τῆς Βουλῆς ἔχει ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀγαθώτατα ἀποτελέσματα ὡς πρὸς τὴν κατάρτισιν τῶν νόμων, διότι πρὸς τούτοις, ὁσάκις τῶν πλειονοψηφιῶν ἡγοῦντο σοβαροὶ πολιτικοί, οὐδέποτε κατωρθώθη δι’ ἀντιδράσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ παρεμποδισθῇ τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως.

§234ΙΩ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πολλάκις.

§235ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ Κυβέρνησις, ὑποβάλλουσα τὴν πρότασιν αὐτῆς εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὴν κατάχρησιν τῆς κωλυσιεργίας, ἀλλ’ ἡ κωλυσιεργία, ὡς παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτής, ὁ κ. Δραγούμης, γίνεται πάντοτε οὐχὶ διὰ τῶν ψηφοφοριῶν πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐνστάσεων περὶ μὴ ἀπαρτίας, καὶ κυρίως διὰ τῆς παρατάσεως τῶν συζητήσεων. Ἐξ ἀντιθέτου, ἐλησμόνησεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἡ κωλυσιεργία, ὅσον καὶ ἂν εἶναι κατ’ ἀρχὴν κατακριτέα, εἶναι ἐνίοτε ἐπιβεβλημένη. Ὅτε δὲ λέγω κωλυσιεργίαν, δὲν ἐννοῶ τὴν στρεψοδικίαν, ἐννοῶ τὴν διὰ τῆς παρατάσεως τῶν συζητήσεως καὶ τὴν δι’ ἀποχωρήσεως ἐκ τῶν συνεδριάσεων παρεμπόδισιν τῆς ἐσπευσμένης ἐπιψηφίσεως ὡρισμένων νομοσχεδίων. Ἐλησμόνησε πρὸς τούτοις ἡ Κυβέρνησις τὴν πίεσιν, τὴν ὁποίαν πολλάκις ἐνασκοῦσιν αἱ Κυβερνήσεις ἐπὶ τῶν Βουλῶν, ὅπως ψηφίσῃ νομοθετήματα, ἅτινα δὲν εἶναι καλῶς μελετημένα, δὲν εἶναι ὥριμα εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν. Κατὰ τοιούτων νομοθετημάτων καὶ κατὰ τοιαύτης πιέσεως πολλάκις εἶναι θεμιτή, εἶναι ὠφέλιμος ἡ διὰ τῆς παρατάσεως τῆς συζητήσεως καὶ διὰ τῆς ἀποχωρήσεως ἐκ τῆς συνεδρίας παρακώλυσις τῆς ἐσπευσμένης ἐπιψηφίσεως. Προκειμένου δὲ νὰ ψηφισθῶσι τοιαῦτα νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα ἐξεγείρουσιν ἐξαιρετικῶς τὰς Ἀντιπολιτεύσεις—λέγω ἐξαιρετικῶς, διότι οὐδέποτε Ἀντιπολίτευσις, σεβομένη ἑαυτήν, μεταχειρίζεται τὴν ἔνστασιν ἀπαρτίας ἢ τὴν ἀποχώρησιν ἐκ τῆς αἰθούσης τῶν συνεδριάσεων πρὸς παρακώλυσιν τῆς ψηφίσεως οἱουδήποτε νομοσχεδίου ἢ οἱασδήποτε κυβερνητικῆς προτάσεως, ἀλλὰ μεταχειρίζονται αἱ Ἀντιπολιτεύσεις συνήθως τὰ μέσα ταῦτα προκειμένου περὶ νομοθετημάτων, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ὥριμα εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν ἢ τὰ ὁποῖα θίγουσι θεμελιώδη ζητήματα, μεγάλα κοινωνικὰ συμφέροντα—προκειμένου, λέγω, νὰ ψηφισθῶσι τοιαῦτα νομοθετήματα, εἶναι ἀπαραίτητον ὄχι μόνον νὰ μὴ ἀντείπῃ ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ εἶναι ἀπαραίτητον νὰ τὰ ὑποστηρίξωσι καὶ ἀρκετοὶ Βουλευταὶ ἐν τῇ Βουλῇ διὰ τῆς ψήφου αὐτῶν. Ἡ ἀπαρτία εἶναι μία ἀπὸ τὰς ἐγγυήσεις ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἀναγράφουσι τὰ Συντάγματα πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ψηφίσεως ὑπὸ τῆς κοινῆς συνειδήσεως γενομένων ἀποδεκτῶν νομοθετημάτων. Ἡ Κυβέρνησις βεβαιοῖ, οὐδεὶς δὲ δικαιοῦται νὰ ἀμφιβάλλῃ περὶ τῆς εἰλικρινείας τῆς βεβαιώσεως αὐτῆς, ὅτι ὑποστηρίζουσα τὴν ὑπὸ συζήτησιν πρότασιν δὲν ἀποβλέπει εἰς τὴν ψήφισιν νομοθετημάτων ὑπὸ μικροῦ ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἀλλ’ ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν ἤθελε γίνει δεκτή, εἰς τοῦτο ἤθελεν ἀναγκαίως ἀπολήξει, εἰς τὴν παρουσίαν ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ εἰς τὴν ψήφισιν σπουδαιοτάτων νομοθετημάτων ὑπὸ ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Καὶ ἀντετάχθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι οἱ ἀπουσιάζοντες Βουλευταὶ συναινοῦσιν, ὅτι, ἀφοῦ δὲν προσέρχονται νὰ φέρωσι τὰς ἀντιρρήσεις των, δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ ληφθῶσιν αὗται, ἐὰν ὑπάρχωσιν, ὑπ’ ὄψιν καὶ ὅτι, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἡ ἀπουσία τῶν φίλων αὐτῆς δὲν πρέπει νὰ ταράσσῃ κανένα, διότι κατὰ μείζονα λόγον ἰσχύει δι’ αὐτοὺς τὸ τεκμήριον, ὅτι ἀπουσιάζοντες συναινοῦσιν, ὅτι τ.ἔ. ἀποδέχονται τὰς προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐλησμόνησεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἄλλο τεκμήριον, τὸ ὁποῖον ἀκριβῶς ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς, τὸ τεκμήριον ὅτι ἐκ τῶν συζητήσεων εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ πεισθῇ οἱοσδήποτε Βουλευτής, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἵσταται ἐγγὺς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ πεισθῇ καὶ νὰ μεταβάλῃ γνώμην. Τὸ πνεῦμα δὲ ἀκριβῶς τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος δὲν εἶναι νὰ παρέχωσιν ἀπεριορίστως τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῶν οἱ Βουλευταὶ πρὸς μίαν Κυβέρνησιν καὶ νὰ ἀφήνωσιν αὐτὴν νὰ διεξάγῃ κατὰ τὸ δοκοῦν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ψηφίζῃ ὅπως αὐτὴ θέλει, δι’ ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, οἱαδήποτε νομοθετήματα, ἀλλὰ κατὰ τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν οἱ Βουλευταὶ πρέπει νὰ παρίστανται εἰς τὰς συνεδριάσεις καὶ λαμβάνωσι τὰς ἀποφάσεις αὑτῶν συμφώνως πρὸς τὴν διὰ τῆς συζητήσεως καὶ τῆς ἀνεξαρτήτου σκέψεως σχηματιζομένην πεποίθησιν αὑτῶν. Ἂν δὲ ἤθελε γίνει δεκτὴ ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως, ἠθέλομεν καταλήξει εἰς τὸ ἀντίθετον· ἠθέλομεν, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, ἀναγάγει εἰς ἀξίωμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πολλάκις ἐγένετο κατὰ τὸ παρελθόν· ἠθέλομεν δικαιολογήσει τὴν διαγωγὴν ἐκείνων τῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν ὅτι ὁ μόνος προορισμὸς τοῦ Βουλευτοῦ εἶναι νὰ ἐκλέγηται, καί, κατατασσόμενος εἴς τι τῶν κομμάτων, νὰ μὴ παρακολουθῇ ποτὲ τὰς συζητήσεις τῆς Βουλῆς, νὰ μὴ φροντίζῃ ποτὲ νὰ σχηματίσῃ γνώμην κατὰ πεποίθησιν καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν συζητήσεων, ἀλλὰ νὰ ἀσχολῆται μόνον ὁσάκις πρόκειται περὶ τῆς ἐξυπηρετήσεως προσωπικῶν τινων συμφερόντων τῶν ἐκλογέων αὑτοῦ, ἀφήνων τὴν ἀσχολίαν τοῦ σχηματισμοῦ γνώμης ἐπὶ τῶν νομοθετικῶν πραγμάτων εἰς τὸν ἀρχηγόν του. Τῆς τοιαύτης ἀντιλήψεως θὰ εἶναι ἐξυπηρετικὴ ἡ ὑπὸ συζήτησιν πρότασις τῶν ἓξ Βουλευτῶν. Ἡ πρότασις αὕτη αἰτιολογεῖται ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «.... διηυκόλυνε (ἡ περὶ ἀπαρτίας ἔχουσα διάταξις) παρ’ ἡμῖν ἀτυχῶς τὸ πνεῦμα τῆς κωλυσιεργίας, πολλάκις δὲ οὐχὶ ἄνευ σπουδαίας βλάβης τοῦ κοινοῦ συμφέροντος. Κατὰ τοῦ ἀτόπου τούτου, καθ’ οὗ ἐνίοτε προσέκοψαν σπουδαίως αἱ ἐργασίαι τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἑπομένως δὲ καὶ ἡ εὔρυθμος λειτουργία τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἐνδείκνυται κατὰ τὰ κρατοῦντα καὶ εἰς τὰ πλεῖστα τῶν Εὐρωπαϊκῶν Συνταγμάτων ἡ ἀρχή, ὅπως μὴ ἀπαιτῆται οἱαδήποτε ἀπαρτία διὰ τὰς συζητήσεις, ν’ ἀπαιτῆται δὲ τοιαύτη μόνον διὰ τὰς ἀποφάσεις, καὶ αὕτη δὲ ἀποτελουμένη ἐκ τοῦ τρίτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς». Ἀναδιφήσας προχείρως τὰ διάφορα Συντάγματα εὗρον ὅτι ἐλάχιστα μόνον τῶν Συνταγμάτων ἐπιτρέπουσι καταρτισμὸν ἀπαρτίας δι’ ἀριθμοῦ κατωτέρου τοῦ ἡμίσεος. Εἰς τὴν Ὁλλανδίαν ἐπὶ παραδείγματι ἀπαιτεῖται διὰ τὴν ἀπαρτίαν ἡ παρουσία ἀπολύτου πλειονοψηφίας, εἰς τὸ Λουξεμβοῦργον ἐπίσης, εἰς τὸ Ῥάϊχσταγ τῆς Γερμανίας ὡσαύτως ἡ παρουσία τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν Βουλευτῶν, εἰς τὴν Πρωσσίαν διὰ μὲν τὴν Γερουσίαν ἀπαιτεῖται πράγματι μόνον ἡ παρουσία 60 γερουσιαστῶν, εἰς τὴν Βουλὴν ὅμως ἀπαιτεῖται παρουσία ἀπολύτου πλειοψηφίας, εἰς τὴν Σαξωνίαν ἀπαιτεῖται ἡ παρουσία τοῦ ἡμίσεος, εἰς τὴν Βυρτεμβέργην τὰ ⅔ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸ ½ εἰς τὴν Γερουσίαν, εἰς τὴν Βάδην ἀπαιτεῖται εἰς τὴν Βουλὴν ἐπὶ 75 Βουλευτῶν ἡ παρουσία 37, εἰς τὸ Ἁμβοῦργον ἡ παρουσία τοῦ ἡμίσεος, εἰς τὴν Ἰταλίαν τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας, εἰς τὴν Ἑλβετικὴν ὁμοσπονδίαν ἐπίσης, εἰς τὸ Βέλγιον ἡ παρουσία ἁπλῶς τῆς πλειονοψηφίας τῶν Βουλευτῶν, εἰς τὴν Δανίαν ἡ παρουσία τοῦ ἡμίσεος, εἰς τὴν Νορβηγίαν τῶν ⅔, εἰς τὴν Ῥωμουνίαν καὶ εἰς τὴν Σερβίαν ἡ παρουσία τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας. Ἑπομένως ἡ μεγάλη πλειονότης τῶν Κρατῶν ἐμμένει ἀκόμη εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ἡμίσεος τῶν Βουλευτῶν πρὸς σχηματισμὸν ἀπαρτίας, ἐξαίρεσιν δὲ ἀποτελοῦσι μόνον ἡ Ἀγγλία, ὅπου πρὸς σχηματισμὸν ἀπαρτίας ἑκατέρων τῶν Βουλῶν ἀρκεῖ ἡ παρουσία ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἡ Αὐστρία, ὅπου πρὸς κατάρτισιν ἀπαρτίας ἀρκεῖ ἡ παρουσία 100 Βουλευτῶν ἐπὶ 516 Βουλευτῶν, καὶ ἡ Ἰαπωνία, ὅπου ἀρκεῖ ἡ παρουσία τοῦ ⅓ τῶν Βουλευτῶν. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἰς τὰ Κράτη ταῦτα τὸ νομοθετικὸν Σῶμα ἀποτελεῖται ἀπὸ δύο Βουλάς, ἑπομένως ἡ ψήφισις μὴ ὡρίμων νομοθετημάτων εὑρίσκει σπουδαῖον πρόσκομμα, τὴν ὕπαρξιν δευτέρου νομοθετικοῦ Σώματος. Ἀλλ’ ἐξ ἄλλου πρέπει νὰ μὴ παροραθῇ, ὅτι διαφέρει ὁ χαρακτὴρ τῶν λαῶν ἐκείνων ἀπὸ τοῦ ἡμετέρου. Δὲν δύναμαι βεβαίως νὰ ὑποστηρίξω, ὅτι θὰ γίνῃ κατάχρησις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως παρ’ ἡμῖν τῆς εὐχεροῦς καταρτίσεως ἀπαρτίας.

§236ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τί εἴδους κατάχρησις εἶναι δυνατή;

§237ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δηλαδὴ ἐπιψήφισις νομοθετημάτων ἐξ ὑφαρπαγῆς.

§238ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἂν ἡ πλειονοψηφία ἀνήκῃ εἰς ἄλλους, θὰ ἔλθωσιν ἐκεῖνοι νὰ ἀσκήσωσι τὰ δικαιώματά των.

§239ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι πολλὰ μέτρα, ἐπὶ τῶν ὁποίων συμβαίνει συχνὰ ἀρκετοὶ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἔχωσιν ἀντίθετον γνώμην καὶ εἰς τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ἀπαραίτητον νὰ θέλῃ νὰ θέσῃ ἡ Κυβέρνησις ζήτημα ἐμπιστοσύνης, εἶναι δὲ δυνατὸν μία Κυβέρνησις, ποιουμένη κατάχρησιν τῆς θέσεώς της, νὰ ἐπιδιώξῃ εἰς στιγμὴν ἀραιᾶς συγκροτήσεως τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος τὴν ἐπιψήφισιν τοιούτων νομοθετημάτων, τὰ ὁποῖα ἤθελον ἀποκρουσθῆ, ἂν παρίστατο κατὰ τὴν συνεδρίαν μέγας ἀριθμὸς Βουλευτῶν. Ἐγὼ βεβαίως, ἐπαναλαμβάνω, δὲν δύναμαι νὰ ὑποστηρίξω ὅτι ἤθελε γίνει παρ’ ἡμῖν τοιαύτη κατάχρησις, ἀλλ’ ἡ κοινὴ ἀντίληψις παρ’ ἡμῖν εἶναι δυσμενὴς πρὸς τοιούτου εἴδους ἐλευθερίας, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ψήφισιν τῶν νόμων, εἴμεθα δὲ ὑποχρεωμένοι νὰ σεβασθῶμεν τὴν τοιαύτην ἀντίληψιν τοῦ κοινοῦ, ἀφοῦ, πράττοντες τοῦτο, οὐδένα διατρέχομεν κίνδυνον. Εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἷς τῶν λόγων τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος ἦτο καὶ ἡ μεταβολὴ τῶν διατάξεων τῆς ἀπαρτίας. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἀπὸ ἐτῶν πολλαχόθεν καὶ ὀρθῶς ὑπεστηρίχθη ἡ ἀνάγκη τῆς μεταβολῆς τῶν διατάξεων περὶ ἀπαρτίας ὅσον ἀφορᾷ τὴν νόμιμον συγκρότησιν τοῦ Σώματος πρὸς διάσκεψιν, ἀλλ’ οὐδέποτε σοβαρῶς ὑπεστηρίχθη παρ’ ἡμῖν ἡ μεταβολὴ τῶν διατάξεων ὅσον ἀφορᾷ τὴν συγκρότησιν τῆς Βουλῆς πρὸς λῆψιν ἀποφάσεως. Καὶ ναὶ μὲν τὸ Ῥαλλικὸν προσχέδιον περιλαμβάνει πρότασιν ὁμοίαν πρὸς τὴν ὑπὸ συζήτησιν κυβερνητικήν, ἀλλ’ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀπεκρούσθη αὕτη. Ἡ σχετικὴ παράγραφος τοῦ ψηφίσματος τῆς Βουλῆς τῆς 18 Φεβρουαρίου 1910 ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει)· «ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 περὶ ἀπαρτίας ἀπεδείχθη πλημμελὴς καὶ δέον νὰ ὁρισθῶσι τὰ κατ’ αὐτὴν διά τε τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἐλαττουμένου μόνον τοῦ διὰ τὴν συζήτησιν ἀπαιτουμένου ἀριθμοῦ, διατηρουμένης δὲ τῆς ἀπαρτίας τοῦ ἡμίσεος καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν διὰ τὴν ἀπόφασιν». Ἐπιμένω δὲ εἰς τοῦτο, ὅτι οὐδέποτε παρ’ ἡμῖν ὑπεστηρίχθη σοβαρῶς ἡ ἀνάγκη τῆς μεταρρυθμίσεως τῶν διατάξεων τῶν ἀφορωσῶν τὴν ἀπαρτίαν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλαβεν ὡς βάσιν τῶν ἰσχυρισμῶν αὑτοῦ τὴν πεῖραν, τὴν ὁποίαν ἐσχημάτισεν ἐκ τῶν ἐργασιῶν τῆς διπλῆς Βουλῆς. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ παρατηρήσω ὅτι ἡ πεῖρα αὕτη δὲν εἶναι ἀσφαλής, διότι εἶναι ἐντελῶς ἐξαιρετικὸς ὁ σχηματισμὸς τῆς διπλῆς Βουλῆς καὶ ὑπὸ ἔποψιν ἀριθμοῦ καὶ ὑπὸ ἔποψιν ποιοῦ. Εἶναι παρατηρημένον ὅτι, ὅσον πολυαριθμότερα εἶναι τὰ νομοθετικὰ Σώματα, τόσον σχετικῶς ἀραιότερα εἶναι ἡ συγκρότησις αὐτῶν. Ἐκ τούτου ἐξηγεῖται καὶ ἡ ἐν συγκρίσει πρὸς τὴν συνήθη Βουλὴν μεγαλειτέρα δυσχέρεια πρὸς κατάρτισιν ἀπαρτίας εἰς τὴν Συνέλευσιν ἡμῶν. Καὶ τὸ γεγονὸς δὲ ὅτι οἱ πλεῖστοι τῶν Βουλευτῶν δὲν εἶναι ἐξ ἐπαγγέλματος πολιτευταὶ καὶ δὲν σκέπτονται νὰ ἐξακολουθήσωσιν ἀναμιγνυόμενοι ἐνεργῶς εἰς τὴν πολιτικὴν συντελεῖ οὐχὶ ὀλίγον εἰς τὴν δυσχέρειαν πρὸς κατάρτισιν ἀπαρτίας, διότι εἶναι φυσικὸν οἱ τοιοῦτοι Βουλευταὶ νὰ μὴ ἔχωσιν ὑπερβολικὸν ἐνδιαφέρον διὰ τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως, οὐδὲ νὰ δύνανται νὰ ἀφήσωσι τὴν συνήθη ἐργασίαν των, ὡς ἔπραττον οἱ πλεῖστοι τῶν ἐξ ἐπαγγέλματος πολιτευτῶν τοῦ κατηραμένου παρελθόντος, ὁπότε συνέβαινε νὰ ὑπάρχωσι Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι εἶχον ἐλαχίστην πλειονοψηφίαν, καὶ ἐν τούτοις νὰ μὴ προσκόπτωσιν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς ἐλλείψει ἀπαρτίας, ἐνῷ τώρα, ὁπότε ἔχει παμψηφίαν ἡ Κυβέρνησις, πολλάκις προσέκοψεν ἡ ἐργασία ἡμῶν ἐλλείψει ἀπαρτίας. Ἴσως δὲ καὶ ἡ κομματικὴ αὕτη ὑπεροχὴ τῆς Κυβερνήσεως νὰ συντελῇ εἰς τοῦτο, διότι, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει ἰσχυρὰ Ἀντιπολίτευσις, δὲν διατρέχει ἡ Κυβέρνησις τὸν κίνδυνον νὰ ἡττηθῇ ἐν τῇ Βουλῇ ἢ νὰ ἴδῃ προσκόπτον τὸ νομοθετικὸν αὑτῆς ἔργον διὰ τῆς ἀποχωρήσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐνῷ ἐπὶ τῶν παρελθουσῶν Κυβερνήσεων οἱ κίνδυνοι οὗτοι ὑφίσταντο, καὶ διὰ τοῦτο ἦσαν ἠναγκασμέναι αἱ πλειονοψηφίαι νὰ εὑρίσκωνται διαρκῶς ἐν ἐπιφυλακῇ. Καταλήγων καὶ ἐγὼ συνιστῶ εἰς τοὺς ἀποτελοῦντας τὴν Κυβέρνησιν Βουλευτὰς νὰ μὴ ἐπιμείνωσιν εἰς τὴν πρότασίν των περὶ σχηματισμοῦ ἀπαρτίας διὰ τοῦ ἑνὸς τρίτου τῶν Βουλευτῶν. Δὲν πρέπει δὲ νὰ ἔχωσι πάντοτε ἑαυτοὺς ὡς ὑπόδειγμα καὶ κανονίζωσι τὰς προτάσεις των ἐπὶ τοιαύτης βάσεως, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ καταλάβωσι τὴν Ἀρχὴν καὶ ἄλλοι, μὴ ἔχοντες ὁμοίας πρὸς αὐτοὺς διαθέσεις, πολὺ δὲ φοβοῦμαι ὅτι, ἂν ἡ Βουλὴ δεχθῇ τὴν περὶ ἧς πρόκειται μεταρρύθμισιν, πικρῶς θέλει μετανοήσει μετ’ οὐ πολὺν χρόνον. (Χειροκροτήματα).

§240ΝΙΚΟΛ. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς ἀγόρευσίν του κατὰ τὸ παρελθὸν ἔλεγεν: «Οἱ ἀγωνιζόμενοι εἰς ἓν κόμμα εἶναι φυσικὸν νὰ ἔχωσι πολλάκις εἰς λεπτομερείας διαφόρους γνώμας, πρέπει ὅμως νὰ ἔχωσι τὰς αὐτὰς ἰδέας εἰς τὰς γενικὰς γραμμάς». Συμφωνῶν πληρέστατα πρὸς τὴν δήλωσιν ταύτην παρέρχομαι εἰς τὸ βῆμα εἰς τὰς γενικὰς γραμμὰς ὢν σύμφωνος μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὰς τάξεις τῆς ὁποίας ἀνήκομεν, ἀλλ’ ἐν διαφωνίᾳ εἰς τὰς λεπτομερείας. Εἶμαι ὑπὲρ τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, ὡς τοῦτο διατυποῦται ὑπὸ τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς καὶ ὡς ἀνεπτύχθη καὶ ἡρμηνεύθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀρκαδίας κ. Τριανταφυλλάκου. Προκειμένου ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίζῃ νόμους καὶ λαμβάνῃ ἀποφάσεις, θεωρῶ πλέον ἢ ἀναγκαῖον, ὅπως ἡ ἀπαρτία αὐτῆς σύγκειται ἐκ τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τοῦ συνόλου τῶν Βουλευτῶν. Καὶ μόνον διὰ τὴν ἔναρξιν τῶν συνεδριάσεων καὶ τὴν ἁπλῆν συζήτησιν νὰ παραδεχθῶμεν τὸ τέταρτον τῶν Βουλευτῶν ἢ καὶ τὴν παρουσίαν ἀκόμη μικροτέρου ἀριθμοῦ. Τοῦτο παραδεχόμενοι θανασίμως πλήττομεν τὴν κωλυσιεργίαν, ἥτις κατὰ τὸ παρελθὸν ἐτυράννησε τὸ Κοινοβούλιόν μας, τοῦ ὁποίου ἡ ἔναρξις ἀπῄτει τὴν παρουσίαν ὅλων τῶν φίλων τῆς ἑκάστοτε Κυβερνήσεως. Ἅπασα ἡ συνταγματικὴ ἱστορία τῆς Ἑλλάδος, καὶ αὐτὴ ἡ σχετικὴ τῆς Εὐρώπης, συνηγορεῖ ὑπὲρ τῆς γνώμης ἡμῶν· συμπληρῶν δὲ τὰ λεχθέντα περὶ τῶν ξένων Συνταγμάτων ὑπὸ τοῦ φίλου μου κ. Παπαναστασίου βουλευτοῦ ἐξ Ἀρκαδίας θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, ὅπως ἀναφέρω ἡμεδαπὰς καὶ ξένας περικοπὰς σχετικὰς πρὸς τὸ συζητούμενον θέμα, ἐξ ὧν θέλομεν ἴδει ὅτι οὐδὲν Σύνταγμα διὰ τὴν ἀπαρτίαν τῆς Βουλῆς ἀναγράφει ἀριθμὸν Βουλευτῶν ὡς διατυποῦται ἐν τῷ κυβερνητικῷ προσχεδίῳ, προκειμένου ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίζῃ νόμους καὶ ἀποφασίζῃ, ἐκτὸς τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Ῥωσίας, Κρατῶν, εἰς τὰ ὁποῖα ἄλλοι λόγοι πολιτικοὶ καὶ ἱστορικοὶ συνηγοροῦσιν. Ἀνατρέχοντες εἰς τὴν συνταγματικὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος εὑρίσκομεν εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὸ προσωρινὸν πολίτευμα τῆς Ἐπιδαύρου τοῦ 1822 (Βʹ τίτλον § 29) τὰ ἑξῆς: «Τὰ δύο τρίτα τῶν μελῶν τοῦ βουλευτικοῦ Σώματος εἶναι ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμός, διὰ νὰ λογίζηται πλήρης ἡ Συνέλευσις». Μετὰ τὸν πρῶτον τοῦτον Συνταγματικὸν Χάρτην ἔχομεν τὸ πολίτευμα τοῦ Ἄστρους τῆς 23 Ἀπριλίου 1823, τὸ ὁποῖον λέγει: «Τὰ δύο τρίτα τῶν μελῶν τοῦ βουλευτικοῦ Σώματος εἶναι ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμός, διὰ νὰ λογίζηται πλήρης ἡ Συνέλευσις, ὁ δὲ Πρόεδρος ὀφείλει νὰ προσέχῃ εἰς τόσον μόνον Βουλευτὰς νὰ συγχωρῇ νὰ ἀπομακρύνωνται, ὥστε ὑπὲρ τὰ δύο τρίτα νὰ εἶναι παρόντα πάντοτε». Τὸ Σύνταγμα τῆς Τροιζῆνος τοῦ Μαΐου τοῦ 1827 (ἄρθρον 55) λέγει: «Τὰ δύο τρίτα τοῦ ὅλου τῶν ἀντιπροσώπων εἶναι ὁ ἀπαιτούμενος ἀριθμός, διὰ νὰ λογίζηται πλήρης ἡ συνεδρίασις τῆς Βουλῆς». Μετὰ τὰ τρία ταῦτα τοῦ Ἀγῶνος Συντάγματα ἐρχόμεθα εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ Μαρτίου τοῦ 1844, τὸ ὁποῖον εἰς τὸ ἄρθρον 49 λέγει: «Οὔτε ἡ Βουλὴ οὔτε ἡ Γερουσία δύνανται νὰ συζητήσωσι καὶ ἀποφασίσωσι τι ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῶν». Ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ 1864, τὸ ἄρθρον, τοῦ ὁποίου ζητοῦμεν τὴν μεταρρύθμισιν, ἐψηφίσθη ἀσυζητητὶ καὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀντιδράσεως ὑπὸ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐκείνης, διότι ἐκρίθη ὅτι εἶναι ἐγγύησις τῆς λαϊκῆς ἐλευθερίας. Ἀλλὰ μήπως καὶ εἰς τὸ Κρητικὸν Σύνταγμα τοῦ 1899, τοῦ ὁποίου εἰσηγητὴς ὑπῆρξεν ὁ σεβαστὸς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἄρθρῳ 55 δὲν λέγει: «Πρὸς ἀποτέλεσιν ἀπαρτίας ἀπαιτεῖται ἡ παρουσία πλειόνων τοῦ ἡμίσεος ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν· πρὸς ἔγκυρον δ’ ἀπόφασιν ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία τῶν παρόντων κατὰ τὴν ψηφοφορίαν Βουλευτῶν»; Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ γνωρίσω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ σχετικὸν ἄρθρον καὶ ἄλλου Ἑλληνικοῦ τὴν μορφὴν Συντάγματος, τοῦ πολιτεύματος τῶν ἡνωμένων ἐπαρχιῶν τῶν Ἰονίων Νήσων τοῦ ἔτους 1817. Ἀναφέρω δὲ πάντα ταῦτα, ἵνα πιστοποιηθῇ ὅτι ἐν τῷ Ἑλληνικῷ πνεύματι πάντοτε ἐπρυτάνευσεν ἡ ἰδέα ὅτι πρὸς ψηφοφορίαν καὶ ἀποφάσεις ἡ Βουλὴ πρέπει πάντοτε νὰ συνεδριάζῃ μὲ ἀριθμὸν Βουλευτῶν οὐχὶ ὀλιγώτερον τοῦ ἡμίσεος τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Τὸ ἄρθρον 14 τοῦ πολιτεύματος τῶν Ἰονίων Νήσων λέγει· «Ἡ Βουλὴ ἔχει τὴν ἐξουσίαν νὰ προβάλῃ κάθε προβούλευμα εἰς τὰς σκέψεις τῆς νομοθετικῆς Συνελεύσεως, καὶ τὸ οὕτω προβαλλόμενον προβούλευμα ἀπὸ τὴν Βουλὴν θὰ εἶναι δεκτὸν καὶ ὑποκείμενον εἰς ἐξέτασιν. Κάθε λοιπὸν προβούλευμα, ἀφοῦ ἐπικυρωθῇ ἀπὸ τὴν ὑπεροχὴν τῶν ψήφων αὐτῆς, θὰ νομίζηται ὡς νόμος». Καὶ συμπληρωματικῶς εἰς τὸ ἄρθρον 24ον τὸ αὐτὸ Σύνταγμα λέγει· «ἂν ἴσως δι’ ὁποιασδήποτε αἰτίας συμπέσῃ ἡ περίστασις, ὥστε, ἀφοῦ δοθῇ προσηκόντως ἡ δημοσία εἰδοποίησις, ἡ συνάθροισις τῶν Συγκλήτων νὰ μὴ φθάσῃ εἰς τὸν ἐπιζητούμενον νόμιμον ἀριθμόν, δηλ. εἰς τὸ ἥμισυ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ αὐτῶν, ὁ ἐκλαμπρότατος Ὕπαρχος θ’ ἀπολύῃ τὴν εἰρημένην συνάθροισιν καὶ θὰ δίδῃ πάλιν δημοσίᾳ εἴδησιν, διὰ νὰ γίνῃ τρεῖς ἡμέρας ἔπειτα ἄλλη μία συνάθροισις τῶν Συγκλήτων». Θεωρῶν τ’ ἀνωτέρω ἐπαρκῆ διὰ τὰ παρ’ ἡμῖν θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, ὅπως μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τὴν ἀπασχολήσω καὶ μὲ τὰ κρατοῦντα εἰς τὰς ξένας Βουλὰς. Ἐν Ἑλβετίᾳ ἥ τε Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία δὲν δύνανται νὰ συζητῶσιν, ἐὰν μὴ οἱ παρόντες Βουλευταὶ ἀποτελῶσι τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τοῦ συνόλου τῶν μελῶν αὐτῶν (ἄρθρ. Συντ. 87). Τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς διὰ τὴν ἀπαρτίαν ἀπαιτεῖται καὶ διὰ τὴν Δανίαν, τὸ Βέλγιον, τὴν Ὁλλανδίαν, τὴν Νορβηγίαν καὶ εἰς ἀμφοτέρας τὰς Βουλὰς τῆς Ἀμερικῆς. Ἐν Γαλλίᾳ καὶ Γερμανίᾳ, ὅταν τὸ Προεδρεῖον ὁμοφώνως βεβαιοῖ τὴν ἀπαρτίαν, οὐδεμία ἐγείρεται ἀμφισβήτησις. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτὴς καὶ φίλος μου κ. Παπαναστασίου ἀνέφερε καὶ τὴν Αὐστρίαν, ὅπου πρὸς συζήτησιν ἀπαιτοῦνται ἑκατὸν Βουλευταί. Εἶναι τοῦτο ἀληθές, ἀλλ’ αἱ συζητήσεις τῆς Αὐστριακῆς Βουλῆς δὲν ἔχουσι τὴν μεγάλην σπουδαιότητα καὶ σοβαρότητα, ἣν ἔχουσιν αἱ συζητήσεις, αἵτινες γίνονται ἐνώπιον τῶν ἐπιτροπειῶν délégations, τῶν ἀποτελουμένων ἐξ 60 μελῶν, ἐξ ὧν 20 Γερουσιασταὶ καὶ 40 Βουλευταί. Εἰς τὰς délégations λοιπὸν αὐτὰς οὐδεμία λαμβάνει χώραν συζήτησις ἢ ἀπόφασις, ἐὰν δὲν παρίσταται τοὐλάχιστον τὸ ἥμισυ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, ἤτοι τριάκοντα (ἄρθρ. Αὐστρ. Συντ. 20). Ὁ σεβαστός μοι κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέφερεν ὅτι εἰς τὴν Ἀγγλίαν ἀρκοῦσι διὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συζητήσεως εἰς τὴν Γερουσίαν τρεῖς μόνον λόρδοι, εἰς δὲ τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων 40 Βουλευταί. Εἶναι τοῦτο πλέον ἢ ἀληθές, ἀλλὰ τολμῶ νὰ προσθέσω ὅτι οὐδαμοῦ τοῦ κόσμου ἡ συναίσθησις τοῦ βουλευτικοῦ καθήκοντος καὶ ὁ σεβασμὸς τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων εἶναι ὅσον ἐν Ἀγγλίᾳ. Εἰς τὴν Βουλὴν οὐχὶ τῶν λόρδων, ἀλλὰ τῶν Κοινοτήτων, κατὰ τὰς συζητήσεις, αἵτινες γίνονται μετὰ θρησκευτικῆς εὐλαβείας, δὲν γίνεται χρῆσις προεδρικοῦ κώδωνος, διὰ τὸ μὴ ὑπάρχειν τοιοῦτον, ἁπλῶς δὲ ἡ ἔγερσις τοῦ Προέδρου ἐκ τῆς ἕδρας του ἐπιβάλλει νεκρικὴν σιγὴν ἐν τῇ Βουλῇ. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἡ Ἀγγλία, ἥτις δύναται νὰ ληφθῇ ὡς παράδειγμα, διότι ἐκεῖ οὐδέποτε ὑπῆρξαν πλειονοψηφίαι ὀργιάζουσαι καὶ Πρόεδροι τῆς Βουλῆς, ποιούμενοι κατάχρησιν τῆς προεδρικῆς των θέσεως πρὸς μείωσιν τῶν δικαιωμάτων τῆς μειονοψηφίας. Ἐνῷ, ἐὰν ψηφισθῇ παρ’ ἡμῖν τὸ ἄρθρον ὡς διατυποῦται ἐν τῷ κυβερνητικῷ σχεδίῳ, ἀλλοίμονον τί δύναται μία ἀχαλίνωτος πλειονοψηφία νὰ πράξῃ. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἡ Βουλὴ ἀποδεχομένη τὴν ἀπαρτίαν πρὸς συζήτησιν μὲ ἀριθμὸν Βουλευτῶν ἐλάχιστον, ἔστω καὶ 25 μόνον, τὴν δὲ ἀπαρτίαν τῆς Βουλῆς μὲ τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός, ἀφ’ ἑνὸς θὰ πλήξῃ θανασίμως ἓν τῶν νοσημάτων τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, τὴν κωλυσιεργίαν, θὰ διευκολύνῃ τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς ἀφ’ ἑτέρου, ἀπαλλάττουσα αὐτὴν ἐν ταὐτῷ καὶ ἀπὸ ἄλλο νόσημα τοῦ Κοινοβουλίου, ἀπὸ τὰς ἐνστάσεις ἀπαρτίας μολονότι διὰ τῶν ἐπελθουσῶν τροποποιήσεων τοῦ Κανονισμοῦ ἐθεραπεύθη τὸ νόσημα τοῦτο, ὡς καὶ ἡ ἀπεραντολογία ἐκ τῆς καταχρήσεως τῶν ἐπερωτήσεων. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους, οὓς ἀνέφερα, θέλω ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου, ὡς τοῦτο ἀναγράφεται εἰς τὸ προσχέδιον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς. «Τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ πολιτεύματα, λέγει ἐπιφανὴς Γάλλος συγγραφεύς, τὰ βάσιν ἔχοντα τὴν ἄμεσον καὶ καθολικὴν ψηφοφορίαν, κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν ἀντιπροσώπων ἐρείδονται εἰς τὴν ἰδέαν ὅτι διὰ τῆς ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐκλογῆς ἀντιπροσώπων κυβερνᾶται τρόπον τινὰ ἀπ’ εὐθείας ὁ τόπος διὰ τοῦ τόπου, ὑπακούων εἰς τοὺς νόμους καὶ ἀποτίνων τοὺς φόρους, οὓς αὐτὸς ἐψηφίσατο διὰ τῶν ἀντιπροσώπων του. Ἡ ἰδέα αὕτη πραγματοποιεῖται, ὁσάκις ἀπόλυτος πλειονοψηφία τῶν ἀντιπροσωπευτικῶν Σωμάτων συζητεῖ καὶ ἀποφαίνεται περὶ τῶν νόμων καὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ.» Πρὸς τὴν γνώμην ταύτην, ἣν ὑποστηρίζουσιν ὅλοι σχεδὸν οἱ συνταγματολόγοι, τασσόμενος καὶ ἐγώ, δηλῶ ὅτι κηρύσσομαι ὑπὲρ τῆς ἀπαρτίας, ἥτις ἀπαιτεῖ τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ συνόλου τῶν Βουλευτῶν διὰ τὰς ἀποφάσεις καὶ ψηφοφορίας τῆς Βουλῆς, ἀδιαφορῶν διὰ τὴν παρουσίαν οἱουδήποτε ἀριθμοῦ προκειμένου διὰ τὴν ἔναρξιν τῶν συνεδριάσεων καὶ τὴν ἁπλῆν συζήτησιν αὐτῆς. (Χειροκροτήματα).

§241Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, ἔχω τὸν φόβον καὶ τὴν προκατάληψιν ὅτι τὸ φάσμα τοῦ κατηραμένου παρελθόντος παρέχει τὸν κίνδυνον νὰ προετοιμάσωμεν μέλλον ἴσως, τὸ ὁποῖον νὰ ὀνομασθῇ καὶ αὐτὸ κατηραμένον. Διὰ τοῦτο, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπιμείνῃ εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν διετύπωσεν, εὑρίσκομαι εἰς τὴν λίαν δυσάρεστον θέσιν νὰ δηλώσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι εἶμαι ἐκ διαμέτρου ἀντίθετος μὲ τὴν ἐξενεχθεῖσαν ἐνταῦθα γνώμην τῆς Κυβερνήσεως. Μὲ ὅλον τὸ γόητρον, τὸ ὁποῖον ἐξασκεῖ ἐπ’ ἐμοῦ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἠδυνήθη διὰ τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἔφερε, νὰ κλονίσῃ τὴν πεποίθησίν μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τὸ ὁποῖον θεωρῶ σπουδαιότατον καὶ κυριώτατον. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἐκφράσω ὄχι πλέον τὴν γνώμην, ἀλλὰ τὴν πεποίθησιν ὅτι περιπίπτει εἰς σύγχυσιν ἡ κοινὴ γνώμη εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν ζητημάτων τῶν ἀφορώντων τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς· περιπίπτει εἰς σύγχυσιν, διότι συγχέει τὴν ἀπεραντολογίαν ἐν ταῖς ἐργασίαις τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία εἶναι ἔμφυτος εἰς τὸν χαρακτῆρα ἡμῶν τῶν Ἑλλήνων, μὲ τὴν πραγματικὴν κωλυσιεργίαν, ἡ ὁποία εἶναι ἡ παρεμπόδισις τῶν ἐργασιῶν τῆς πλειονοψηφίας ἐκ μέρους τῆς μειονοψηφίας.

§242Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ (Πρόεδρος). Ἡ μία εἶναι ἐξ ἀμελείας, ἡ δὲ ἄλλη εἶναι σκόπιμος.

§243Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν δευτέραν ἔχω τὸ θάρρος νὰ διακηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου —καὶ μοὶ εἶναι ἀδιάφορον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ποία εἶναι ἡ ἐσχηματισμένη κοινὴ γνώμη—ὅτι ἡ κωλυσιεργία ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Βουλῇ, ἐὰν κατὰ τὸ 1% ἔβλαψε τὴν πρόοδον τοῦ Κράτους, πλειστάκις ὅμως ὑπῆρξεν ὠφελιμωτάτη, καὶ ὠφέλησεν αὐτὸ τοῦτο τὸ Κράτος, διότι παρημπόδισε τὴν ψήφισιν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα εἶχον χαρακτῆρα οὐχὶ πολὺ ἐποικοδομητικὸν διὰ τὴν ἠθικὴν τῶν Κυβερνήσεων καὶ τὴν πρόοδον ἐν γένει τοῦ τόπου. Δὲν θέλω νὰ ἔλθω εἰς προσωπικά, ἀλλὰ δύναμαι νὰ ἀναφέρω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πρόσφατον γεγονός, ὄχι τοῦ μεμακρυσμένου παρελθόντος, ἵνα ἀποδείξω ὅτι ἡ κωλυσιεργία καὶ κατὰ τὴν προτελευταίαν περίοδον τῆς τακτικῆς Βουλῆς παρημπόδισεν ἐπιψήφισιν νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἦτο γνωστὸν εἰς ὅλον τὸν πολιτικὸν κόσμον, καὶ τὸ ὁποῖον ἀφεώρα προσωπικῶς στενώτατον συγγενῆ τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§244Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἡ ἀποξήρανσις 3.000.000!

§245Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ἀναφέρω δ’ ἐξ ἀντιθέτου γεγονὸς ἕτερον, τὸ ὁποῖον θέλει πείσει ὑμᾶς. Ὑπὸ τῆς αὐτῆς Κυβερνήσεως εἶχε τότε ὑποβληθῆ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον τὸ ἀφορῶν τὴν σύστασιν τῶν δικηγορικῶν συλλόγων. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐμαίνετο δι’ ὡρισμένα ζητήματα κατὰ τῆς Συμπολιτεύσεως ἐκείνης, καὶ ἐδείκνυε τάσεις παρεμποδίσεως τῆς ψηφίσεως πλείστων νομοσχεδίων, μεταξὺ τῶν ὁποίων πλεῖστα, προσωπικὸν ἔχοντα χαρακτῆρα, ἦσαν ὅμοια μὲ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ἀνέφερα. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐκείνη προκειμένου περὶ τῆς συζητήσεως καὶ τῆς ψηφίσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ δικηγορικῶν συλλόγων οὐδ’ ἅπαξ ἐκωλυσιέργησεν, οὐδ’ ἅπαξ παρημπόδισε τὴν ἐξακολούθησιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, καὶ τοιαύτη ἦτο ἡ πρόθεσις ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς, ἐπειδὴ ἔβλεπεν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἐκείνῳ κάτι τι τὸ συντελεστικὸν εἰς πρόοδον ὁλοκλήρου τῆς κοινωνίας, ὥστε, καὶ ὅτε ἡ Βουλὴ συνεδρίαζεν ἐν μεταμεσονυκτίοις ὥραις μὲ δέκα μόνον Βουλευτάς, ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου ἐξηκολούθει, χωρὶς νὰ παρεμβληθῇ ἡ παραμικρὰ ἔνστασις, ἵνα παρεμποδισθῇ ἡ ἐργασία τῆς Βουλῆς. Τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἔφερα ἐνώπιον ἡμῶν, περὶ τοῦ τί γίνεται ἀλλαχοῦ, οὐδαμῶς εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβάλῃ τὰς σκέψεις μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διότι ἀλλοῖαι εἶναι αἱ συνθῆκαι ἐκεῖ, ἄλλος ὁ χαρακτὴρ τῶν ἐθνῶν, εἰς τὰ ὁποῖα κρατοῦσιν ἄλλα ἢ παρ’ ἡμῖν, καὶ ἀναφέρω ἓν ἀπὸ τὰ Κράτη αὐτά, περὶ τῶν ὁποίων ἐγένετο λόγος ἐνταῦθα, τὸ Κράτος τὸ Ἀγγλικόν, εἰς τὸ ὁποῖον οὐ μόνον ὑπάρχει ἡ ἐγγύησις τῆς δευτέρας Βουλῆς, ἀλλ’ εἶναι τόσον προηγμένα τὰ ἤθη ἐκεῖ καὶ ἔχονται τοσοῦτον αὐστηρῶς τῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων, ὥστε, ὅταν πρόκειται, ὡς ἔχω πολλάκις ἀναγνώσει καὶ ἀκούσει, νὰ ἀποχωρήσῃ λόγῳ κοπώσεως ἢ ἐργασίας ἓν μέλος τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων, εἰς τὴν ὁποίαν, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπαιτεῖται ἡ παρουσία 40 μελῶν πρὸς συνεδρίασιν, τὸ μέλος ἐκεῖνο, εἰς οἱανδήποτε πτέρυγα καὶ ἂν ἀνήκῃ, εἰδοποιεῖ ἕτερον μέλος, φίλον του, ἐκ τῆς ἑτέρας πτέρυγος, ἵνα ἀμφότεροι ἐξέλθωσι τῆς αἰθούσης τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ μὴ μειωθῇ ἡ παράστασις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ Συμπολιτεύσεως δυσαναλόγως ἐν τῇ αἰθούσῃ τῆς Βουλῆς. Τοιαῦτα εἶναι τὰ ἔθιμα καὶ τὰ πολιτικὰ ἤθη εἰς τὰ μέρη ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα εἶναι δυνατὸν καὶ μὲ εἴκοσι καὶ μὲ δέκα Βουλευτὰς νὰ ἀξιώσητε νὰ γίνῃ ἀπαρτία.

§246Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Καὶ ἕκαστος ἄνθρωπος ἔχει τὴν ἀξιοπρέπειαν Ἄγγλου Βουλευτοῦ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν συμβαίνει ἐδῶ.

§247Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ὀρθότατα παρετήρησεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀρκαδίας κ. Παπαναστασίου, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εὑρίσκεται ἐπὶ ἀσφαλοῦς ἐδάφους λαμβάνων ἀπόφασιν ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων καὶ σχηματίζων κρίσιν ἐκ τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς διπλῆς ταύτης Βουλῆς· διότι ὄντως δὲν δύναται νὰ ἀρυσθῇ τις ἐκ τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς παρούσης Βουλῆς πορίσματα, διὰ νὰ λάβῃ ἀποφάσεις διὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐργασιῶν τῶν τακτικῶν Βουλῶν. Ἡ ἔλλειψις Ἀντιπολιτεύσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐν τῇ παρούσῃ Βουλῇ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξάψῃ τὸν φανατισμὸν τῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα εὑρίσκωνται ἐν παντὶ καὶ πάντοτε εἰς τὸ ἔργον αὑτῶν ἐνταῦθα. Μόνον ἡ ἰδέα καὶ ἡ ἀφοσίωσις εἰς τὸ καθῆκον αὑτῶν εἶναι δυνατὸν σήμερον νὰ συγκρατῇ τοὺς Βουλευτὰς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ οὐδὲν ἕτερον. Βεβαιῶ, κύριοι Βουλευταί, ὅτι μετὰ μεγάλης μου θλίψεως θέλω ἀναγκασθῆ νὰ καταψηφίσω τὴν πρότασιν τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, θὰ ἤμην δὲ λίαν εὐτυχής, ἐάν, ἀναβαλλομένης τῆς συζητήσεως τὴν ἑσπέραν ταύτην, ὡριμώτεραι σκέψεις ἐπικρατήσωσιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διότι ἔχω ἀκράδαντον τὴν πεποίθησιν, ὅτι προετοιμάζομεν κινδύνους μεγάλους διὰ τὸ μέλλον τοῦ Κράτους τούτου. Φαντασθῆτε, Κύριοι, νομοσχέδια παρόμοια ἐκείνου, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ἀνέφερα, νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα θὰ δύνανται νὰ ψηφισθῶσιν ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν διὰ 26 μόνον ψήφων! Ἐὰν παραδεχθῶμεν τὸν κατώτατον ὅρον 150, τὸ ⅓ ἀποτελοῦσι τὸν ἀριθμὸν τῶν 50. Ἐπὶ 50 οἱ 26 ἀποτελοῦσι τὴν πλειονοψηφίαν, τὴν ὁποίαν ζητεῖ ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον ἡμῶν.

§248ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφοῦ λαμβάνετε τὸ κατώτατον ὅριον τοῦ ⅓, δηλαδὴ ὑπολογίζετε ἐπὶ 150 τὸ ⅓, ἤτοι 50, καὶ ἐκ τούτων οἱ 26 λαμβάνουσιν ἀπόφασιν, τότε λάβετε διπλάσιον ἀριθμὸν Βουλευτῶν, ἤτοι 300, ὁπότε κατὰ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς ἔχομεν ἀπαρτίαν μὲ 76 Βουλευτάς, καὶ ἐκ τούτων θὰ λαμβάνωσιν ἀπόφασιν οἱ 39. Ποία εἶναι ἡ διαφορά; 13 Βουλευταί.

§249Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Τὸ θεωρεῖτε ὀλίγον;

§250Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Βεβαίως εἶναι τίποτε ἀπέναντι τῶν 150. Τὸ τεκμήριον τῆς πλειονοψηφίας δὲν ὑπάρχει οὔτε εἰς τὴν μίαν οὔτε εἰς τὴν ἄλλην περίπτωσιν.

§251Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Φθάνετε εἰς τὸν ὑπολογισμὸν τοῦ ἀνωτάτου ὅρου.

§252Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τότε εἶσθε πάλιν ἐν τῇ ἀνακριβείᾳ.

§253Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Θέλετε νὰ ἔχωμεν 300 Βουλευτάς, ἵνα ἔχωμεν 51;

§254Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐὰν ὑποθέσητε, ὅτι ὑπάρχει ζωηρότης ἀκριβοῦς ἀντιλήψεως τῶν καθηκόντων τῶν Βουλευτῶν, τότε θὰ ἔχητε ἀκριβῆ καὶ ἀνεπηρέαστον τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας. Ἐὰν λάβητε τὴν κατωτάτην ἀδιαφορίαν πρὸς τὰ καθήκοντα τῶν Βουλευτῶν, τότε ἔχετε διαφορὰν μεταξὺ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ λαμβάνοντος ἀπόφασιν, ὅταν ἔχωμεν τὸ ⅓, καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ λαμβάνοντος ἀπόφασιν, ὅταν ἔχωμεν τὸ ½, 13 Βουλευτῶν, ἤτοι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ἔχετε ἀκριβῶς ἔκφανσιν τῆς πλειονοψηφίας.

§255Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ἀπορῶ πῶς λέγει τοῦτο καὶ ὑποστηρίζει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας, ὁ ὁποῖος ἔχει μακρὰν πεῖραν τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἐργασιῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἀπορῶ πῶς ὑποστηρίζει τοιαύτην ἰδέαν. Ἐγώ, ὁ ὁποῖος δὲν διετέλεσα Βουλευτὴς ὅσας φορὰς διετέλεσεν ὁ κ. Βουλευτὴς Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας, ἔχω ἐνώπιόν μου παραδείγματα κατὰ χιλιάδας, κατὰ τὰ ὁποῖα ἡ διεξαγωγὴ τῶν ἐργασιῶν ἐνταῦθα διεκόπη προκειμένου νὰ γίνῃ ψηφοφορία, καίτοι ἐν τῷ Συντάγματι ἔχομεν ἀναγεγραμμένον τὸ ἥμισυ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Ἐὰν ἔχωμεν τὸ ⅓, ὅπως προτείνει κατὰ τὴν πρότασιν αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις ἐνώπιον ἡμῶν, δὲν δύναμαι νὰ βασισθῶ ἐπὶ τῆς ἀφοσιώσεως εἰς τὸ καθῆκον τῶν Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀποστέλλωνται ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν ἂν οἱ μεθ’ ἡμᾶς ἐρχόμενοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ θὰ ἔχωσιν ἀφοσίωσιν πρὸς τὸ καθῆκον· πρόκειται περὶ τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν καθιεροῦμεν, τοῦ ἂν πρέπει ἐλάχιστος ἀριθμὸς Βουλευτῶν νὰ ἀποφασίζῃ ἐπὶ ζητημάτων σπουδαιοτάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἀφορῶσι τὸ μέλλον τῆς χώρας ταύτης. Ἐπαναλαμβάνω δὲ νὰ εἴπω ὅτι, καὶ προκαλῶ ἐπὶ τούτου τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας νὰ ὁμολογήσῃ ποσάκις ἡ κωλυσιεργία, κατὰ τῆς ὁποίας τοσαῦται διαμαρτυρίαι ἔχουσιν ἀκουσθῆ καὶ ἀκούονται ἀκόμη, ποσάκις ἔσωσε τὸ Κράτος ἀπὸ πλεῖστα δεινά. Κατὰ τὰ τελευταῖα μάλιστα ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα διηύθυνον τὰ κοινὰ ἄνδρες πολιτικοί, οἱ ὁποῖοι διατελοῦσιν ἀκόμη ἐν τῇ ζωῇ —δὲν πρόκειται πλέον περὶ τῶν τεθνεώτων—δὲν γνωρίζω περίστασιν καμμίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν σπουδαία νομοθετικὴ ἐργασία νὰ παρεκωλύθη λόγῳ κωλυσιεργίας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Μόνον προσωπικὰ νομοσχέδια, μόνον νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑπέκρυπτον διαφόρους σκοπούς, μόνον τοιαῦτα νομοσχέδια δὲν ἔβλεπον τὸ φῶς τῆς ἡμέρας, λόγῳ τῆς κωλυσιεργίας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Μὴ παρεμποδίζετε τὴν ἐλευθερίαν τῆς Βουλῆς· εἶναι εὔκολον, ἐὰν θέλητε, νὰ καταλήξωμεν εἰς πλήρη περιορισμὸν τῆς ἐλευθερίας τῆς Βουλῆς, νὰ φθάσωμεν καὶ εἰς κατάλυσιν ἀκόμη τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Προτιμότερον εἶναι νὰ βλέπωμεν καὶ καταχρήσεις ἀκόμη τῆς ἐλευθερίας αὐτῆς παρὰ νὰ θέλωμεν νὰ στραγγαλίσωμεν πᾶσαν εὐκολίαν, διὰ τῆς ὁποίας θὰ δύναται νὰ ἐλέγχηται ἐλευθέρως ἐνταῦθα πᾶσα γνώμη, ἡ ὁποία ἀφορᾷ ἐπὶ σπουδαίων ζητημάτων. Εἶναι πολὺ προτιμότερον νὰ εὑρισκώμεθα πρὸ τοῦ θεάματος τοιούτων καταχρήσεων, ἀλλ’ ὄχι ὅπως ποτὲ ἡ κατάχρησις νὰ ἔφθανε πρὸς κατάλυσιν τῆς ἐλευθερίας.

§256Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσοι θὰ θέλωσι νὰ ἔλθωσι νὰ συζητήσωσι τὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως, θὰ εἶναι ἐλεύθεροι· δὲν πρόκειται νὰ ἐμποδισθῶσιν.

§257Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Θὰ μοὶ συγχωρήσητε νὰ σᾶς εἴπω τοῦτο, ὅτι ἐν καλῇ τῇ πίστει ὑποστηρίζετε αὐτά, τὰ ὁποῖα ὑποστηρίζετε, διότι, ὅσον καὶ ἂν παρηκολουθεῖτε μακρόθεν τὰ Ἑλληνικὰ πράγματα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε τὴν πεῖραν τῆς ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Βουλῇ διεξαγωγῆς τῶν ἐργασιῶν. Δὲν θὰ εἶσθε πάντοτε σεῖς Πρωθυπουργός, θὰ βλέπητε δὲ ὑφαρπαγὰς νομοσχεδίων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, πρὸ τῶν ὁποίων θὰ τρίβῃ τοὺς ὀφθαλμούς του ὁ Ἑλληνικὸς λαός, μέχρις ὅτου μάθῃ ὅτι 26 ἄνθρωποι ἀπεφάσισαν περὶ τῆς τύχης του.

§258Γ. ΠΩΠ. Θὰ ἐπεθύμουν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ διεκόπτομεν διὰ τὴν αὔριον, ἀλλ’ αἱ διαθέσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐπιτρέπουσι τοιαύτην διακοπὴν καὶ εἶναι ὑποχρεωμένοι πάντες οἱ ἐγγεγραμμένοι κατὰ σειρὰν νὰ λάβωσι τὸν λόγον, διότι ὄντως τὸ ζήτημα εἶναι ἐξαιρετικῶς σημαντικὸν καὶ ἴσως ἐκ τῶν σοβαρωτέρων, τὰ ὁποῖα ἐκλήθη νὰ συζητήσῃ ἡ παροῦσα Βουλή. Καὶ εἶναι κατὰ τοσοῦτο μᾶλλον ἐπιβεβλημένη ἡ συζήτησις, καθ’ ὅσον στηρίζονται τὰ ἐπιχειρήματα καὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διετύπωσαν τὴν διάταξιν ταύτην, καὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ καταπολεμήσωσιν αὐτὴν ἐπὶ δεδομένου, τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, παρακολουθοῦντος τὰ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ τελούμενα, δὲν εἶναι ἡ βάσις, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ ληφθῇ ἐν τῇ συζητήσει. Ὑπάρχει καὶ μετεδόθη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, τοῦτο δ’ ἀπετέλεσε καὶ μίαν ἐκ τῶν ἀφορμῶν, αἱ ὁποῖαι ἐμείωσαν παρὰ τῇ δημοσίᾳ συνειδήσει τὴν ὕπαρξιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἡ γνώμη ὅτι, ἐάν τι δὲν ἐπετελέσθη κατὰ τὸ παρελθόν, τοῦτο ὀφείλεται ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν συστηματικὴν κωλυσιεργείαν, τὴν ὁποίαν ἤσκουν αἱ κατὰ καιροὺς Ἀντιπολιτεύσεις. Καὶ ἀνηγγέλθη μάλιστα διὰ τοῦ προϊσταμένου τῆς πλειονοψηφίας καὶ ἀνωμολογήθη ὅτι ὁλόκληρον τὸ παρελθόν, τὸ ὁποῖον ἐπανειλημμένως ἐκλήθη ἐπικατάρατον, οὐδὲν ἄλλο ἦτο ἢ ἄξιον κολασμοῦ, διότι, ὁσάκις τὸ παρελθὸν ἐκεῖνο ἐκαλεῖτο νὰ εἰσαγάγῃ εἰς τὴν Βουλὴν σοβαρὰν νομοθετικὴν ἐργασίαν, ἡ κωλυσιεργία τῶν Ἀντιπολιτεύσεων τοῦ παρελθόντος παρημπόδιζε πάντοτε τὰς ἀγαθὰς διαθέσεις τῶν κυβερνώντων. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ὅμως ὤφειλον ἐνίοτε κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ τυραννίαν νὰ ἀσκήσωσιν ἐπὶ τῶν πλειονοψηφιῶν, διότι αἱ πλειονοψηφίαι εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι κανονίζουσι τὸ ἔργον τῶν πολυμελῶν σωματείων. Ὑπῆρξαν δ’ εἰσηγήσεις πλειονοψηφιῶν στηριζόμεναι μόνον ἐπὶ τῆς αὐθαδείας τῆς ἀριθμητικῆς αὐτῶν ἰσχύος. Οὐδεὶς ἄλλως τε ὑπέχει τὴν εὐθύνην ἐκ τῶν ἱσταμένων ἔξω τῆς ἐξουσίας, καθ’ ἣν περίπτωσιν Κυβέρνησις πλειονοψηφοῦσα δὲν ἦτο ἱκανὴ νὰ παρουσιάσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νομοθετήματα ἄρτια, νομοθετήματα ἀνταποκρινόμενα πρὸς τὰς ἐπαγγελίας αὐτῆς, νομοθετήματα ἱκανοποιοῦντα τὰς ἀνάγκας τῆς χώρας, ἢ καὶ δὲν ἦτο ἱκανή, ἄν ποτε προσεκόμιζε τοιαῦτα, νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ψήφισιν αὐτῶν, ἀλλὰ κατὰ τὸ πλεῖστον προσέκρουεν εἰς τὴν ἀντίδρασιν καὶ κατεψηφίζετο, διότι κάτω αὐτῶν ἔβλεπον τὰ συμφέροντα ἑκάστης νομοθετούσης μερίδος. Δὲν ἦσαν λοιπὸν αἱ κωλυσιεργίαι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ἔφθειρον, ἀλλ’ ἦσαν οἱ εἰσηγηταὶ τῶν πλειονοψηφιῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διέφθειραν τὰς μερίδας τοῦ Σώματος τούτου καὶ τὸ πολίτευμα. Δὲν εὑρίσκω ἐγὼ δεδικαιολογημένην τὴν βάσιν τοῦ ἐπιχειρήματος τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἐμπνεόμενος καὶ οὗτος ἐκ τοῦ περιβάλλοντος ἐφαντάσθη ὅτι ἓν δεινὸν ὑπάρχει ἐν τῷ Κράτει τούτῳ, ἡ κωλυσιεργία, θλίβομαι δέ, ὅτι ἔχων παρ’ ἑαυτῷ συνεργάτας, οἵτινες ἠγωνίσθησαν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ καὶ εἰς τὰς τάξεις τῆς Συμπολιτεύσεως καὶ εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ μετεῖχον εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν κατὰ τὸ στάδιον ἐκεῖνο τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, δὲν εἰσηγήθησαν ἐν τούτοις αὐτῷ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὄντως ἐκλόνησε τὴν ἰδέαν πρὸς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Δὲν εἶπον οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ τῆς ἀνορθώσεως καὶ Βουλευταὶ τοῦ παρελθόντος ὅτι ὑπαίτιοι ἦσαν αἱ Κυβερνήσεις, καὶ ὄχι οἱ ἔξω τῶν Κυβερνήσεων διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν διεξήγοντο τὰ ἔργα τῶν Βουλῶν. Ὅταν δὲ τοιαῦται Κυβερνήσεις ὑπάρχωσιν, αἱ ὁποῖαι ἀφήνουσι καὶ παρέρχεται ὁ χρόνος, καθ’ ὃν τρόπον παρῆλθε χωρὶς οὐδὲν νὰ ἐκτελεσθῇ ὑπὲρ τοῦ Κράτους, δὲν εἶναι ἆρά γε δεδικαιολογημέναι αἱ μειονοψηφίαι, αἱ ὁποῖαι ἐνίοτε καὶ τὴν τυραννίαν ἠναγκάζοντο νὰ ἀσκῶσιν, ἀφοῦ εἶχον τὴν ἀτυχίαν νὰ βλέπωσιν, ὡς συμβαίνει καὶ τώρα ἀτυχῶς, τὰς Κυβερνήσεις νὰ ἀπορρίπτωσι τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐπαγγελίας τῶν καθὼς τὰ σανδάλιά των οἱ Μουσουλμᾶνοι, ὁσάκις εἰσήρχοντο εἰς τὸ τέμενος τῆς ἐξουσίας; Ἀπὸ τοιαύτης μορφῆς ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα. Εἶμαι δ’ ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ συμφωνήσῃ ὅτι κάκιστον ἐπελέξατο ἐπιχείρημα πρὸς ἐπιψήφισιν ἐκτρωπωτάτης καὶ ἀντικοινοβουλευτικῆς συνταγματικῆς διατάξεως. Ἐρευνῶν μάλιστα βαθύτερον θὰ ἐννοήσῃ ὅτι, μεταρρυθμιζομένου οὕτω τοῦ συστήματος τῆς ἀπαρτίας, δὲν θὰ εἶναι αἱ μειονοψηφίαι, αἵτινες θὰ ὑποστῶσι μείωσιν τῆς τυραννικῆς αὑτῶν δυνάμεως, ἀλλὰ θὰ εἶναι αἱ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ὑφίστανται τὸ μαρτύριον νέας συναλλαγῆς. Ἀκριβῶς δὲ ἐκεῖ τείνει, νομίζω, τὸ ζήτημα καὶ ἐκεῖθεν πρέπει νὰ ἀντλήσωμεν καὶ τὰς σκέψεις ἡμῶν καὶ μορφώσωμεν ἀπὸ τῶν σκέψεων ἐκείνων τὰ ἐπιχειρήματα ἡμῶν. Γνωρίζω ἐπίσης κατὰ τὸ παρελθὸν ὅτι, ὁσάκις αἱ πλειονοψηφίαι, αἱ πολυάριθμοι πλειονοψηφίαι, ᾐσθάνοντο μειουμένας ἀριθμητικῶς κατά τι τὰς δυνάμεις αὑτῶν, ἀμέσως κατεβάλλοντο ὑπὸ τῶν πιέσεων τῶν Βουλευτῶν. Μὴ τρομάζει δὲ ὑμᾶς ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθωσι συστήματα κοινοβουλευτικὰ ὅμοια πρὸς τὰ παρελθόντα, διότι τότε θὰ εἴπωμεν ὅτι ἀπέτυχε τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, καὶ βεβαίως σεῖς θὰ εἶσθε οἱ ὑπεύθυνοι, διότι ἀφήσατε νὰ ἀποτύχῃ τὸ ἔργον τῆς ἐπαναστάσεως ἀπὸ τῆς κοινοβουλευτικῆς ταύτης ἀπόψεως. Διὰ τῆς νέας ταύτης συνταγματικῆς διατάξεως θὰ δύνασθε νὰ ἐνθαρρύνητε τὸν σχηματισμὸν μικρῶν προσωπικῶν κομμάτων μὲ φίλους στρατευομένους ἐπὶ τῷ σκοπῷ ἐκπορθήσεως τῆς ἐξουσίας. Θὰ εὑρεθῇ δὲ πάντως μία μειονοψηφία, ἔχουσα ἀριθμὸν φίλων περὶ τοὺς 50, μειονοψηφία, ἥτις καὶ μόνη θὰ δύναται νὰ λαμβάνῃ ἐν τῇ Βουλῇ ἀποφάσεις. Ἐξετάσατε δ’ ἀμέσως ἐξ ἀντιθέτου τοὺς φίλους, οἵτινες θ’ ἀποτελῶσι τὴν πλειονοψηφίαν σας, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τῆς σκέψεως τοῦ θελγήτρου τῆς ἐξουσίας σᾶς προσεγγίζουσι. Δώσατε τὸ δικαίωμα νὰ αἰσθάνωνται τὴν δύναμιν τῆς ψήφου αὐτῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τοσούτῳ μεγάλην, ὥστε ἑκάστην στιγμὴν ἡ ἔλλειψις αὐτῶν νὰ συγκλονίζῃ τὴν Κυβέρνησιν. Τότε τί θὰ κάμητε; Διότι αἱ μειονοψηφίαι συμπαγεῖς θὰ ἔρχωνται καὶ θὰ παρίστανται ἐνταῦθα. Σεῖς δέ, ὁ ὁποῖος εἴπετε ὅτι διὰ 50 καὶ μόνον ἀνθρώπων θὰ δύνασθε νὰ συγκροτῆτε τὴν ἀπαρτίαν, θὰ ζητῆτε νὰ ἐξευμενίζητε τοὺς φίλους σας, εἰς τὸ πρῶτον δὲ ζήτημα, κατὰ τὸ ὁποῖον οἱ φίλοι ὑμῶν, μὴ ἔχοντες τὰς κυβερνητικὰς παροχάς, δὲν προσέλθωσι, θὰ ἠδύνασθε νὰ πέσητε ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ τότε θὰ μεταβῆτε πρὸς τὸ Στέμμα καὶ θὰ εἴπητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν ἄλλος τις κατὰ τὸ παρελθὸν διοικήσας καὶ ἐκεῖνος τὴν Ἑλλάδα: «Σᾶς παρακαλῶ νὰ μὴ μοῦ ἀφαιρέσῃ τὸ Στέμμα τὴν Ἀρχὴν καὶ νὰ ἀναμείνητε νὰ ἔλθωσιν οἱ φίλοι μου καὶ κάμωμεν μίαν ἄλλην ψηφοφορίαν». Οἱ δὲ φίλοι ὑμῶν οἱ ἀτίθασοι, ἐφ’ ὅσον δὲν τοῖς παρέχετε τὰς παροχὰς τῆς ἐξουσίας, θὰ καθίστανται τυραννικοί, καὶ ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη θὰ εἶναι τὸ μέσον τῆς ἐνισχύσεως πάσης νομοθετικῆς συναλλαγῆς, καὶ οὐδὲν ἔργον αὐτῆς θὰ δύναται νὰ ἀγάγῃ εἰς πέρας. Σκεφθῆτε τοῦτο καλῶς, διότι ἀναιρεῖτε τὴν ἔννοιαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀναιρεῖτε τὴν πρωτοβουλίαν ἐντίμων προθέσεων πάσης κυβερνητικῆς ἐργασίας, τὴν ὁποίαν θὰ παραδώσητε ὑπόδουλον εἰς τὰς ὀλίγας ἐκείνας ψήφους τῶν ἀνθρώπων, οἵτινες μὴ ἐμπνεόμενοι ἐξ αἰσθήματος ἀγαθοῦ προσέρχονται καὶ προσκολλῶνται εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Οὕτω δ’ ἐνισχύετε τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεων διὰ τῆς ἐκμεταλλεύσεως προσωπικῶν μικροφιλοδοξιῶν. Ὥστε νὰ μὴ ἀνήκῃ ἀπολύτως εἰς τὴν λαϊκὴν πρωτοβουλίαν ἡ ὑπόδειξις καὶ τῶν κυβερνητῶν τῆς χώρας.

§259ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀρκαδίας ἀνεγνώρισεν ὅτι σκόπιμον θὰ ἦτο νὰ μὴ ὁρισθῇ ἀναγκαῖος ἀριθμὸς Βουλευτῶν διὰ τὴν συζήτησιν τὴν ἔγκυρον, νὰ ὁρισθῇ δὲ μᾶλλον ἡ ἀπαρτία διὰ τὴν ἀπόφασιν καὶ ἡ ἀπαρτία αὕτη νὰ καθορισθῇ εἰς τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Ἀνεγνώρισεν ὅτι, ἐὰν κατὰ τὴν συζήτησιν θέλωμεν ἀπαιτήσει ὡρισμένον ἀριθμὸν Βουλευτῶν, οἱ κίνδυνοι τῆς κωλυσιεργίας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προληφθῶσιν. Ἀλλ’ ὁ μόνος τρόπος, κύριοι Βουλευταί, ὅπως προλάβωμεν τὰς ἐπανειλημμένας ἐνστάσεις, αἱ ὁποῖαι σκοπὸν ἔχουσι νὰ ἐκνευρίσωσι τὴν Βουλὴν καὶ παραλύσωσι τὸ ἔργον αὐτῆς, ἀνάγκη νὰ καθορίσωμεν διὰ τὴν λῆψιν ἐγκύρου ἀποφάσεως μικρότερον ἀριθμόν, ὁ ὁποῖος νὰ εἶναι πιθανώτερον ὅτι θέλει παρίστασθαι διαρκῶς ἐν τῇ Βουλῇ. Μὴ προνοοῦντες λοιπὸν περὶ ἀριθμοῦ ἀναγκαίου διὰ τὴν ἔγκυρον ἀπόφασιν οὐδὲν κερδίζομεν, διότι διαρκούσης τῆς συζητήσεως ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν δύναται νὰ ἀναφυῇ παρεμπιπτόν τι ζήτημα, τὸ ὁποῖον νὰ προκαλέσῃ καὶ ἀπόφασιν, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εὑρεθῇ ὅτι ἀκύρως ἡ Βουλὴ ἐργάζεται, διότι δὲν παρίσταται ὁλόκληρος ὁ ἀριθμὸς ὁ ἀπαιτούμενος διὰ τὴν ἀπόφασιν. Ὥστε, ἐφ’ ὅσον ἀναγνωρίζομεν, ὅτι, διαρκούσης τῆς συζητήσεως, πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν, ὅπως μὴ εἶναι ἀναγκαία ἡ παρουσία τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός, πρόδηλον εἶναι ὅτι ἄλλο ἀσφαλὲς μέσον, διὰ νὰ προλάβωμεν τὴν τοιούτου εἴδους κωλυσιεργίαν, δὲν ὑπάρχει παρὰ νὰ περιορίσωμεν τὸν ἀναγκαῖον ἀριθμὸν πρὸς λῆψιν ἐγκύρου ἀποφάσεως εἰς τὸ ⅓ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Ὁ ἕτερος ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀρκαδίας κ. Παπαναστασίου εἶπεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀδιαφορῶμεν διὰ τὴν παρουσίαν μεγάλου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, καθόσον πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι, ἀπαιτοῦντες νὰ παρίστανται οὗτοι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἔχομεν τὴν ἐλπίδα νὰ διαφωτίσωμεν αὐτοὺς καὶ ἐκ τῆς διαφωτίσεως πολλάκις δύναται νὰ προέλθῃ μεταβολὴ γνωμῶν. Ἀλλ’ ὅπως εἶπον καὶ κατὰ τὴν πρώτην φοράν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι, ὁρίζοντες τὸν ἀναγκαῖον διὰ τὴν ἀπαρτίαν ἀριθμὸν εἰς τὸ ½ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, δὲν πρόκειται νὰ ἔχωμεν συνήθως παραμένοντας καὶ συζητοῦντας καὶ λαμβάνοντας ἀποφάσεις Βουλευτὰς ὀλιγωτέρους ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι συνήθως παρίστανται ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ὑπὸ τὸ καθεστὼς τῆς ἀπαρτίας τῆς συνισταμένης ἀπὸ τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Ἔχω ὅμως τὸ δικαίωμα λαμβάνων τὸ ἐπιχείρημα ἀκριβῶς ἐκ τοῦ λόγου τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀρκαδίας νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι οἱ μὴ παρεδρεύοντες ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ Βουλευταί, οἱ ἀρκούμενοι νὰ μένωσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας των καὶ νὰ παρακολουθῶσι μακρόθεν τὸ ἔργον ἡμῶν, ἐκεῖνοι ἑπομένως, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀδύνατον καὶ νὰ μεταπεισθῶσιν ἐκ τῆς συζητήσεως τῆς ἐν τῇ Βουλῇ, ἐκεῖνοι ὀλιγώτερον δύνανται νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν, φυσικῶς, ἢ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι παρακολουθοῦσι τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἔχω νὰ ἐπικαλεσθῶ ἀκόμη ὅτι κατὰ τὸ παρ’ ἡμῖν ἰσχῦον δημόσιον δίκαιον τὸ ἀντιπροσωπευτικόν μας πολίτευμα στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, ὅτι ἀκριβῶς οἱ δρῶντες, οἱ κινούμενοι, οἱ ἐνεργοὶ πολῖται εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ πλειονοψηφίαν ἀποφασίζουσιν ἐγκύρως. Ἐὰν παρ’ ἡμῖν ἴσχυε τὸ κρατοῦν ἐν Γαλλίᾳ λόγου χάριν, ὅπου ἡ ἀνάδειξις τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἐγκύρως, τοὐλάχιστον ἐν ἀρχῇ, ἄνευ τῆς μετοχῆς εἰς τὰς ἐκλογὰς τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τῶν ἐκλογέων καὶ τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν ἐκφρασθεισῶν ψήφων, θὰ ἠδύνατο νὰ στηριχθῇ ἡ ἀντίρρησις, ἡ ὁποία γίνεται κατὰ τῆς προτεινομένης τροπολογίας ἐν τῷ Συντάγματι· ἀλλὰ παρ’ ἡμῖν ἀρκεῖ ἡ προσέλευσις εἰς τὰς κάλπας διὰ τὴν ἔγκυρον ἐκλογὴν τῶν ἀντιπροσώπων οἱουδήποτε ἀριθμοῦ ἐκλογέων καὶ ἀρκεῖ ἐπίσης ἡ ἁπλῆ πλειονοψηφία τῶν ἐκφρασθεισῶν ψήφων, ἡ σχετική, ὄχι ἡ ἀπόλυτος, διὰ νὰ ἀναδείξῃ τοὺς ἐγκύρως ἀντιπροσωπεύοντας τὸν λαόν. Ὅτε δὲ τοῦτο ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ δημοσίου ἡμῶν δικαίου, πῶς ἀπορεῖτε ἂν ζητεῖται νὰ καθιερωθῇ διὰ τοῦ Συντάγματος, ὅτι οἱ ἅπαξ ἐκλεχθέντες ἀντιπρόσωποι οἱ προσερχόμενοι ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ δύνανται ἐγκύρως νὰ ἀποφασίζωσι, καὶ ἂν ἀκόμη τὸ τρίτον τούτων μόνον προσέρχηται ἐν τῇ συνεδριάσει; Ἀλλὰ παραγνωρίζετε, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἄνευ τῆς τροποποιήσεως ταύτης, τὴν ὁποίαν εἰσηγούμεθα πρὸς ὑμᾶς, κινδυνεύομεν καὶ πάλιν νὰ ἀφήσωμεν τὰ σπέρματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατὰ πᾶσαν πιθανότητα θέλουσιν ἀγάγει εἰς ὁμοίας παρεκτροπὰς καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Ὑμεῖς οἱ παρακολουθήσαντες ἐγγύτερον τὰ γενόμενα ἐνταῦθα, ἢ ἐγώ, ὁ ὁποῖος τὰ ἔβλεπον μακρόθεν καὶ διὰ τοῦτο κατηγοροῦμαι ὅτι δὲν δύναμαι νὰ τὰ κρίνω καλῶς, παραγνωρίζετε ὅτι ἐν τῷ παρελθόντι πολλάκις αἱ Κυβερνήσεις, διὰ νὰ ἐπιτύχωσιν ἀκριβῶς αὐτὴν τὴν ἀπαρτίαν τὴν καθιερουμένην διὰ τοῦ Συντάγματος, ἀπημπόλησαν κάθε τι ἐκβιαζόμεναι ἀκριβῶς ἀπὸ τοὺς φίλους των, τοὺς δῆθεν φίλους των, καὶ ἀναγκαζόμεναι νὰ ὑποχωρήσωσι πολλάκις εἰς τὰς μᾶλλον ἀθεμίτους ἀπαιτήσεις, διὰ νὰ ἐξασφαλίσωσι τὴν ἀπαρτίαν, ἄνευ τῆς ὁποίας ἡ παράτασις τοῦ βίου των εἶναι ἀδύνατος. Εἰς τοῦτο ἀκριβῶς τὸ ἐπιχείρημα ἐξεπλάγην πῶς δύναται νὰ προβληθῇ ὡς ἐπιχείρημα τῆς ἀντιθέτου γνώμης· ἀκριβῶς ἐὰν θέλητε καὶ εἰς τὸ μέλλον νὰ ἀπαλλάξητε καὶ ἀπὸ τοῦ κινδύνου τούτου τῆς παρεκτροπῆς τοῦ πολιτεύματος, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι ὁ μόνος, ὀφείλετε νὰ δεχθῆτε τὴν προτεινομένην τροποποίησιν, ὥστε νὰ μὴ καθιστᾶτε τὸν βίον Κυβερνήσεως ἐχούσης μικρὰν σχετικῶς πλειονοψηφίαν ἐκτεθειμένον διαρκῶς εἰς τὰς πιέσεις ὀλίγων τινῶν ἐκ τῶν δῆθεν φίλων, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ ἐπωφεληθῶσιν αὐτῆς τῆς εὐκαιρίας, διὰ νὰ καρπωθῶσιν ἀθέμιτα ὀφέλη.

§260Γ. ΠΩΠ. Θὰ εἶναι μεγαλείτεραι τότε αἱ πιέσεις.

§261Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι περίεργον ὅτι προβάλλεται ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι, ἂν ἐπέλθῃ ἡ τροποποίησις, θὰ εἶναι μεγαλείτεραι αἱ πιέσεις, ἐνῷ ἰσχυρίζομαι ὅτι τότε θὰ ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις μὲ ὀλιγώτερον ἀριθμὸν νὰ συγκροτήσῃ τὴν ἀπαρτίαν, διότι γνωρίζετε βεβαίως ὅτι φίλοι τῆς Κυβερνήσεως δὲν δύνανται νὰ φθάσωσι, φοβούμενοι τὴν κοινὴν γνώμην, μέχρι τοῦ σημείου καὶ νὰ καταψηφίσωσιν αὐτὴν προσερχόμενοι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, ἀλλὰ εὐκολώτερον νομίζουσιν ὅτι δύνανται καὶ τὰ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς των καθήκοντα νὰ ἐκπληρώσωσι καὶ τὰ ἴδια συμφέροντα νὰ ἐπιδιώξωσιν, ἐὰν ἀρκῶνται μόνον μὴ προσερχόμενοι εἰς τὴν Βουλὴν ἐπὶ διαφόροις προφάσεσιν.

§262Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ εἰς τὸ ὁποῖον θὰ τοὺς προτρέπῃ ἡ Κυβέρνησις.

§263ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλ’ εἰς ὑποστήριξιν τῆς ἀντιθέτου γνώμης προεβλήθη, Κύριοι, καὶ ὁ ὕμνος πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν. Ἔχω τὸ καθῆκον, Κύριοι, νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς ἀντιλήψεως αὐτῆς. Βεβαίως ἀναγνωρίζω δικαίωμα καὶ καθῆκον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως ἐξαντλοῦσα τὴν συζήτησιν καὶ παρατείνουσα αὐτὴν ἐντὸς τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα ἐπιτρέπει καὶ τὸ Πολίτευμα καὶ ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς, ἐπιδιώξῃ, ὅπως διαφωτίσῃ τὴν κοινὴν γνώμην, ἡ ὁποία εἶναι ἐνδεχόμενον εἰς ὡρισμένην περίστασιν νὰ μὴ εἶναι διαφωτισμένη· ἀλλ’ ἀφοῦ ἐξαντλήσῃ τὰ νόμιμα δίκαιά της καὶ ἀφοῦ ἐκπληρώσῃ τὴν στοιχειώδη της ὑποχρέωσιν ἡ Ἀντιπολίτευσις συζητοῦσα εὐρύτατα τὰ προτεινόμενα νομοσχέδια, ἐὰν δὲν ἤθελε φθάσει νὰ ἔχῃ μὲ τὸ μέρος αὐτῆς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν ἀπόφασιν τῶν πλειόνων, διότι ἄνευ τούτου εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ πολίτευμα συνταγματικόν· ὅτε δὲ λέγομεν κωλυσιεργίαν ἐπίμεμπτον, δὲν ἐννοοῦμεν τὴν συζήτησιν τὴν ἐξονυχίζουσαν τὰ προτεινόμενα νομοσχέδια, τὴν συντελοῦσαν εἰς τὴν διαφώτισιν τῆς κοινῆς γνώμης, ἀλλ’ ἐννοοῦμεν τὴν κωλυσιεργίαν τὴν συνισταμένην εἰς τὰς ἀλλεπαλλήλους προτάσεις ἐνστάσεων ἀπαρτίας, εἰς τὰς ἀναχωρήσεις ἀπὸ τοῦ περιβόλου τούτου, τὰς μὴ σκοπούσας τὴν ἀπομάκρυνσιν τὴν ὁριστικήν, καὶ τὴν παραίτησιν ἴσως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διὰ νὰ προκαλέσῃ ἴσως περισσοτέραν τὴν προσοχὴν τῆς κοινῆς γνώμης—ὅπερ ἀκόμη καὶ τοῦτο ἀναγνωρίζω ὡς δικαίωμα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως—, ἀλλὰ τὴν συνισταμένην ἁπλῶς εἰς τὸ νὰ συνέρχωνται οἱ καθήμενοι ἐνταῦθα καὶ νὰ συνεδριάζωσι πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων, διὰ νὰ εἰσέλθωσιν εἰς ἄλλο δωμάτιον καὶ νὰ παρακολουθῶσιν ἐκεῖθεν τὰ γινόμενα ἐνταῦθα ὡσὰν νὰ παίζηται ὁ κρυπτός!

§264Γ. ΠΩΠ. Εἶναι ζήτημα Κανονισμοῦ.

§265ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οὔτε πρέπει νὰ παραγνωρίζωμεν, Κύριοι—ἰδίως ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐτόνισαν τὸν ὕμνον πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν—ὅτι ἀκριβῶς ἡ τοιούτου εἴδους κωλυσιεργία, περὶ ἧς ὁμιλῶ, εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ὑπῆρξεν ὄχι βεβαίως ἡ μόνη, ὅπως τινὲς ἰσχυρίσθησαν ἐπικρίνοντες ἡμᾶς, ἀλλὰ μία τῶν κυριωτάτων αἰτιῶν τῆς παρεκτροπῆς τοῦ πολιτεύματος, διότι τὸ πλεῖστον τοῦ χρόνου τῆς Βουλῆς κατηναλίσκετο εἰς τοιούτου εἴδους ἀνάξια διὰ τὴν Βουλὴν μηχανεύματα, καὶ τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο ὅτι τὰ νομοσχέδια ἐψηφίζοντο εἰς ὥραν καταπονήσεως ἢ εἰς ὥραν ἀπουσίας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως πολλάκις κατὰ δεκάδας καὶ οἱ Προϋπολογισμοὶ εἰς μίαν καὶ μόνην νύκτα κατόπιν πολυώρου καὶ μακρᾶς συνεδριάσεως, καθ’ ἣν κατεπονεῖτο ἡ Ἀντιπολίτευσις. Ἐὰν βεβαίως ταῦτα ἔβλεπον, βεβαίως τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς θὰ ἐξετελοῦντο καὶ κοσμίως καὶ κατὰ τρόπον ἐξυπηρετικὸν τῶν κοινῶν συμφερόντων. Ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα ἀκόμη, Κύριοι, ὑποστηρίζων τὴν γνώμην ταύτην νὰ ὑπομνήσω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου ἔχω μετ’ ἐμοῦ σύμφωνον τὸν Ἑλληνικὸν λαόν· ἐπὶ τοῦ σημείου εἰδικῶς τούτου, Κύριοι, ὁ Ἑλληνικὸς λαός, πρὸς τὸν ὁποῖον ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν, ἐγνώριζεν ὅτι μεταξὺ ἐκείνων τῶν μεταβολῶν τοῦ πολιτεύματος, τὰς ὁποίας ἠθέλομεν εἰσαγάγει, ἐὰν εἴχομεν τὴν τιμὴν νὰ διευθύνωμεν τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Σώματος τούτου, μία ἐκ τῶν θεμελιωδῶν τροποποιήσεων, τὴν ὁποίαν ἠθέλομεν προτείνει εἰς τὴν Βουλήν, ἦτο καὶ αὕτη, ἡ τῆς ἐλαττώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ἀναγκαίου διὰ τὴν ἀπαρτίαν ἐν τῇ Βουλῇ. Οἱ λησμονοῦντες τοῦτο δύνανται νὰ παραπεμφθῶσιν ὑπ’ ἐμοῦ καὶ εἰς ἄλλους λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξεφώνησα κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν, καὶ εἰδικώτερον εἰς τὸν ἐν Βόλῳ τῆς Θεσσαλίας, ὅπου ὡμίλησα λεπτομερέστερον περὶ τοῦ ἔργου τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, εἰς τῆς ὁποίας τὴν ἐκλογὴν ἐκαλεῖτο ὁ λαὸς τότε. Ἂν λοιπὸν ὑποστηρίζω ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου μετὰ τόσης πεποιθήσεως τὴν ἀνάγκην τῆς μεταβολῆς ταύτης, δὲν πράττω τοῦτο ἁπλῶς διότι ἔχω πεποίθησιν ὅτι ἡ σπουδαιοτάτη ἴσως τῶν μεταρρυθμίσεων, τὰς ὁποίας ἔχομεν νὰ φέρωμεν εἰς τὸ πολίτευμα, εἶναι αὕτη, ἀλλὰ καὶ διότι φαίνομαι συνεπὴς πρὸς τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον διετύπωσα πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ τὸ ὁποῖον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τόσον μεγάλης καὶ πρωτοφανοῦς, δύναμαι νὰ εἴπω, πλειονοψηφίας ἐπεκύρωσε καὶ ἐνέκρινεν. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§266ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κλάδης ἔχει τὸν λόγον.

§267Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἤθελον παρακαλέσει τὴν Βουλὴν νὰ προσέξῃ πολὺ εἰς τὸ ζήτημα αὐτό, διότι τὸ νομίζω πολὺ σοβαρὸν καὶ πολὺ σπουδαῖον, διότι νομίζω ὅτι ἡ προτεινομένη μεταβολὴ δὲν συνᾴδει πρὸς τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ φρονῶ ὅτι αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐν Βόλῳ ἀνέπτυξε τὸ τοιοῦτο, δὲν εἶναι ἀρκετόν, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἔλαβε γνῶσιν ἀρκετήν, ἕνεκα ἐλλείψεως χρόνου, τοῦ προγράμματός του. Ἄλλως τε τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο δὲν διετυπώθη, προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος συμφώνως μὲ τὸ ἄρθρον 107, τὸ ὁποῖον δὲν ἀπώλεσε τὴν ἰσχύν του τελείως, ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις, τὰς ὁποίας ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς πρὸ τῶν ἐκλογῶν κανονικῶς καὶ ὄχι δι’ ἀγορεύσεων. Τί εἶπεν ἡ Βουλὴ τῆς 18 Φεβρουαρίου τοῦ 1908 ἐν παραγράφῳ 14; (ἀναγινώσκει:) «§ 14. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 περὶ ἀπαρτίας ἀπεδείχθη πλημμελὴς καὶ δέον νὰ ὁρισθῶσι τὰ κατ’ αὐτὴν διά τε τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἐλαττουμένου μὲν τοῦ διὰ τὴν συζήτησιν ἀπαιτουμένου ἀριθμοῦ, διατηρουμένης δὲ τῆς ἀπαρτίας τοῦ ἡμίσεος καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν διὰ τὴν ἀπόφασιν». Ἐπ’ αὐτοῦ ἐκλήθη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ στείλῃ τοὺς ἀντιπροσώπους του καὶ τὴν μεταβολὴν αὐτὴν ἀπεφάσισεν ἡ Βουλὴ καὶ ἔχομεν τρόπον τινὰ δεδικασμένον ἐπὶ τούτου ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς ἐκείνης καὶ τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἔστειλεν ἀντιπροσώπους διὰ τὴν μεταβολὴν αὐτήν, καὶ νομίζω ὅτι δὲν δυνάμεθα παντελῶς χωρὶς νὰ παραβῶμεν τὰ καθήκοντά μας ἀπέναντι τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας ν’ ἀποφασίσωμεν ἄλλως, καὶ ἐκφεύγει τὴν δικαιοδοσίαν ἡμῶν ἡ μεταβολὴ ἡ προτεινομένη. Ἐὰν δι’ ἄλλας διατάξεις ἡ Βουλὴ παρεξέκλινε καὶ ἀπεφάσισε καὶ περὶ ἄλλων, ἐκεῖ ἐξετίθεντο τὰ τῶν μεταβολῶν ἀορίστως, ἐδῶ ὅμως δεσμεύεται, διότι ὡρισμένως ἡ Βουλὴ ἐκείνη ἡ διαλυθεῖσα εἶπεν εἰς τὸν λαὸν ὅτι ἐν τούτῳ καὶ μόνῳ θὰ γίνῃ μεταβολὴ καὶ πρὸς τοῦτο ἀπέστειλε τοὺς ἀντιπροσώπους του ὁ λαός. Νομίζω δὲ ὅτι ἀντὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ εἴπῃ ἐν Βόλῳ περὶ τῆς διατάξεως τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ ἄρθρου 56, θὰ ἦτο καλλίτερον, ἐὰν ἔλεγε περὶ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς καὶ ἰδίως περὶ τοῦ νομοσχεδίου τῶν σπειρομένων γαιῶν, καὶ νὰ εἶναι βέβαιος ὅτι, ἂν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐγνώριζε τὸ νομοσχέδιον αὐτό, δὲν θὰ τῷ ἔστελλεν οὔτε δέκα Βουλευτὰς ἐν τῇ Βουλῇ.

§268ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§269Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§270ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουτούπης.

§271Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εἰς ὀλιγομελῆ Σώματα πρέπει νὰ λαμβάνωνται ἰδιαίτεραι διατάξεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀπαρτίαν. Ἐὰν τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον ἐπρόκειτο νὰ ἀπαρτισθῇ ἀπὸ 300–400 πρόσωπα, βεβαίως τὸ ⅓ θὰ ἐπήρκει διὰ τὴν ἀπαρτίαν· ἀλλά, ἀφοῦ εἶναι τόσον ὀλιγομελὲς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον, βεβαίως ὁ ἀριθμὸς τοῦ ⅓ δι’ ἀποφάσεις δύναται νὰ θεωρηθῇ ὅτι εἶναι ἀνεπαρκής. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας συνάδελφος εἶπε πρὸ ὀλίγου, ὅτι ἐν τῷ Αὐστριακῷ Κοινοβουλίῳ ἑκατὸν ἐκ τῶν μελῶν δύνανται νὰ προβῶσιν εἰς ἀποφάσεις. Βεβαίως, ἐὰν καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τριακοσίους, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἑκατὸν Βουλευτῶν θὰ ἦτο ἐπαρκής. Ἀφοῦ τόσα ἐλέχθησαν περὶ τοῦ παρελθόντος, πρέπει νὰ λεχθῇ, ὅτι τὸ μεγαλείτερον κακὸν προῆλθεν ἐκ τῆς διατάξεως τοῦ Κανονισμοῦ, δυνάμει τοῦ ὁποίου ἐπετρέπετο, ὁσάκις δὲν ὑπῆρχεν ἀπαρτία, νὰ διαλύηται ἡ συνεδρίασις, ἐνῷ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ διακόπτηται, ὅπως συμβαίνει εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον, ὁσάκις ἐκεῖ ἤθελε παρουσιασθῆ ἀντίρρησις, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι 40 Βουλευταί. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ Πρόεδρος τῆς Ἀγγλικῆς Βουλῆς διακόπτει τὴν συνεδρίασιν ἕως ὅτου προσέλθῃ ἐπαρκὴς ἀριθμὸς Βουλευτῶν πρὸς καταρτισμὸν ἀπαρτίας. Ἐὰν τοιοῦτος Κανονισμὸς ἴσχυε καὶ παρ’ ἡμῖν περὶ ἀπαρτίας, ὁλόκληρος ἡ προσπάθεια, ὅλα τὰ τερτίπια, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο, ὅπως ματαιωθῶσιν αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς δι’ ἐνστάσεως ἀπαρτίας, δὲν θὰ ἐγίνοντο. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἡ Βουλὴ φαίνεται πρόθυμος, ἵνα παραδεχθῇ τὴν διάταξιν, ὅπως οἱοσδήποτε ἀριθμὸς Βουλευτῶν ἀποτελῇ ἀπαρτίαν πρὸς συζήτησιν. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν θὰ ὑποβάλω σχετικῶς μὲ τὸν ἀπαιτούμενον ἀριθμὸν πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων, εἶναι ὀλίγον τολμηρά, ἀλλὰ μαθηματικῶς εἶναι ὀρθή. Πρὸ ὀλίγου ἐγένετο συζήτησις, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν 25 ἢ 26 Βουλευτῶν δὲν εἶναι ἐπαρκής, εἰς περίπτωσιν, καθ’ ἣν τὸ ⅓ τοῦ ἡμίσεος ἀριθμοῦ 150 Βουλευτῶν ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς ἀποφάσεις. Ἐξ ἄλλου ὅτι τὸ ἥμισυ τοῦ ἡμίσεος τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, ἤτοι 36 Βουλευταὶ θὰ ἦσαν ἐπαρκεῖς. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι δύνανται νὰ συμβιβασθῶσιν αἱ δύο αὗται προτάσεις. Δηλαδὴ εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκ τῶν 150 Βουλευτῶν οἱ 50 εἶναι ὑπὲρ τῆς προτάσεως, ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν τῶν 50 Βουλευτῶν νὰ εἶναι ἐπαρκὴς πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων.

§272Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Τότε καθίσταται δυσχερέστατον τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς.

§273Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ποσῶς. Ἀπ’ ἐναντίας μάλιστα αἴρεται ὁ φόβος, τὸν ὁποῖον ἔχει ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι πολλάκις ἡ Ἀντιπολίτευσις θὰ θελήσῃ νὰ ματαιοῖ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς.

§274Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Αὐξάνετε τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ἡμίσεος.

§275Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἀντιπολίτευσις θὰ ἤθελε νὰ ματαιώσῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἀποχωρήσεώς της ἐκ τῆς συνεδριάσεως, ἡ Συμπολίτευσις παραμένουσα καὶ ἄνευ Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ἀποτελοῦσα τὸ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτελῇ ἀπαρτίαν καὶ διὰ πλειονοψηφίας τοῦ ⅓ νὰ λαμβάνωνται ἀποφάσεις, ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει δύνανται νὰ συμβιβασθῶσι καὶ αἱ δύο προτάσεις.

§276Γ. ΠΩΠ. Αὐτὸ εἶναι πολὺ ὡραῖον.

§277Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Μαθηματικῶς εἶναι ὀρθόν,

§278Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὸ συμπέρασμά σας φαίνεται ὅτι εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς θὰ λαμβάνωνται ἐν ἀπαρτίᾳ ἐκ τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, προκειμένου νὰ ληφθῇ ἀπόφασις, εἴτε τοῦ ⅓ τούτων.

§279Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εἴτε καὶ ὀλιγωτέρου τοῦ ἡμίσεος, ἀλλὰ τότε θὰ ὑφίσταται ἀνάγκη τοὐλάχιστον Βουλευταὶ ἴσοι πρὸς τὸ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς προτάσεως.

§280ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καλὸν θὰ ἦτο νὰ ὑπάγητε νὰ τὸ διατυπώσητε, διότι βλέπω, ὅτι ἔχει κάποιαν βάσιν.

§281Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Θὰ ἦτο βεβαίως, Κύριοι, εὐχῆς ἔργον νὰ ἐπήρχετο τοιαύτη συνεννόησις ἀναφορικῶς πρὸς τὸ ἐπίμαχον ζήτημα τοῦτο. Καὶ θὰ ηὐχόμην, λέγω, νὰ ἐπήρχετο συνεννόησίς τις, διὰ νὰ λείψωσι καὶ ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν αἱ διαμαρτυρίαι. Ἀείποτε ἤμην τῆς ἰδέας, ὅτι τὸ ἐν Ἑλλάδι πολίτευμα εἶναι τὸ καλλίτερον τῶν πολιτευμάτων, ἀλλ’ ὄχι μόνον δὲν ἐφηρμόσθη, ἀλλὰ καὶ ἐγελωτοποιήθη ὑπὸ τὴν πλατυτέραν τῆς λέξεως σημασίαν. Δὲν εἶναι βεβαίως καιρὸς νὰ ἐξετάσωμεν τὴν στιγμὴν ταύτην κατὰ πόσον τὸ γεγονὸς τῆς 15 Αὐγούστου, τὸ ὁποῖον ἐπεσφραγίσθη διὰ τοῦ γεγονότος τῆς 14 Σεπτεμβρίου, ἐστρέφετο κατὰ τοῦ Καταστατικοῦ ἡμῶν Χάρτου ἢ ἐστρέφετο κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἐντεταλμένοι τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ. Θὰ ἔλθῃ προσεχῶς ἀναντιλέκτως ἡ συζήτησις, διὰ νὰ ἐξετάσωμεν τὸ γεγονὸς τῆς 15 Αὐγούστου καὶ τὸ τῆς 14 Σεπτεμβρίου, διὰ νὰ μάθωμεν κατὰ πόσον ἡ ἐπανάστασις ἐστρέφετο κατὰ τοῦ Καταστατικοῦ ἡμῶν Χάρτου ἢ κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶχον ἀναλάβει τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ. Δὲν δύναμαι ὅμως, Κύριοι, νὰ μὴ εἴπω, ὅτι ἡ Ἱστορία, ὁ ἀψευδὴς αὐτὸς μάρτυς τῶν λαῶν, εἰς οὐδὲν σημεῖον καὶ εἰς οὐδεμίαν σελίδα ἀναφέρει, ὅτι, ὅτε ἡ ἐπανάστασις ἐδημιουργήθη ἐκ τῶν κάτω, ἐδημιουργήθη ἀκριβῶς διὰ νὰ μειώσῃ τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ καὶ μόνον αὐτάς. Ἐὰν ἡ ἐπανάστασις καὶ τὸ γεγονὸς τῆς 15 Αὐγούστου ἐδημιουργεῖτο ἐκ τῶν ἄνω, ἦτο βεβαίως συγκεχωρημένον νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἐγένετο μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ μειώσῃ τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ. Εἴμεθα πάντες κεκηρυγμένοι κατὰ τοῦ ἁμαρτωλοῦ παρελθόντος. Οὐδεὶς θὰ εἴπῃ, ὅτι ἀτασθαλίαι δὲν ἔλαβον χώραν κατὰ τὸ παρελθόν, ὅτι δὲν ἔλαβον χώραν ὑπερβασίαι ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ ἐλέγχῳ, ἀλλὰ καὶ εἰς αὐτὸ τὸ νομοθετικὸν Σῶμα τυραννικὴ ἠσκήθη ψυχολογία ἐκ μέρους τῆς μειονοψηφίας πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ μὴ παραδεχθῶμεν, ὅτι πολλάκις αἱ πλειονοψηφίαι, ἢ μᾶλλον οἱ εἰσηγηταὶ τῶν πλειονοψηφιῶν, ἀσκοῦντες ἐπίδρασιν λόγῳ τῶν παροχῶν, τὰς ὁποίας παρεῖχον πρὸς τοὺς Βουλευτάς, εἶχον καταστήσει τούτους ἕρμαια τῶν διαθέσεως αὐτῶν. Δὲν θὰ εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ψάλω ὕμνον πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν, δὲν θὰ εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ βραβεύσω τοὺς κωλυσιεργοὺς ἐν τῷ δικαιώματι αὐτῶν εἴτε τοῦ ἐλέγχου εἴτε τοῦ νομοθετεῖν. Δὲν θὰ ἀρνηθῶμεν ὅμως πάντες, ὅτι ὑπῆρξαν περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Ἀντιπολίτευσις αὐτὴ διὰ τοῦ ἐλέγχου καὶ διὰ τῆς τάσεως πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν ἐμείωσε τὰς τυραννικὰς ὑπερβασίας, αἱ ὁποῖαι ἐξησκοῦντο ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως.

§282ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀπόψε πῶς χρειάζεται μία ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας!

§283Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἐὰν δὲν ἐγίνοντο, Κύριοι, μακραὶ ἀγορεύσεις ἔχουσαι τάσιν κωλυσιεργίας κατὰ τὸ παρελθόν, δὲν θὰ ἐβλέπομεν γαμβρὸν τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς χώρας ταύτης προικοδοτούμενον ἀπὸ τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους μὲ τρία ἑκατομμύρια πρὸς ἀποξήρανσιν τῶν ἑλῶν. Καὶ φρονεῖτε, ὅτι τὸ ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐκείνης δὲν ἦτο ἔργον πατριωτικόν, ὅτε ἐκινεῖτο ἀπὸ τῆς σκέψεως, ὅτι διὰ πάσης θυσίας ἔπρεπε νὰ ἐνεργήσῃ, ὅπως μὴ σπαταληθῶσι τρία ἑκατομμύρια ἀνήκοντα εἰς τὸ Κράτος; Ἄλλοτε ὁ Πρωθυπουργὸς αὐτός, ἢ μᾶλλον ὁ ἀείμνηστος καὶ πολύκλαυστος Ἀνάργυρος Σιμόπουλος, πάντες τὸ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι εἶχεν ἔλθει εἰς συμφωνίαν μετὰ διαφόρων ἀναλαβόντων τὴν μεταφορὰν τῶν ὑδάτων τῆς Στυμφαλίας ἐν τῇ πόλει ταύτῃ.

§284Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Δὲν εἶναι βεβαιωμένον, κύριε συνάδελφε.

§285Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Διεξήχθησαν μακραὶ ἀγορεύσεις, ἐφανατίσθησαν καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δέ, περισσότερον δὲ ἦσαν φανατισμένοι οἱ περὶ τὴν Κυβέρνησιν, διότι αὐτοὶ ἤθελον νὰ ἐκμεταλλευθῶσι τὰ τῆς Συμφαλίας. Καὶ ὅμως....

§286Γ. ΠΩΠ. Δὲν ἦτο ὁ Σιμόπουλος.

§287Κ. ΛΙΔΩΡΙΚΗΣ. Ἀδικεῖτε τὴν μνήμην του.

§288Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Καὶ ὅμως ἐγένοντο ἀγῶνες, ἐσπαταλήθη πολύτιμος χρόνος, καὶ ἐν τούτοις δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι αἱ Ἀθῆναι δὲν ἐσώθησαν ἀπὸ σοβαρὰν ζημίαν. Εἶναι ἀληθὲς καὶ ὀφείλομεν νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν ὅτι ὑπάρχουσι Βουλευταὶ ἀκολουθοῦντες τὸν εἰσηγητὴν τῆς πλειονοψηφίας χρηστοὶ καὶ ἐνάρετοι, χαρακτῆρες μεμορφωμένοι, καὶ ἐν τῇ ψηφίσει παντὸς νόμου μετὰ μελέτην αὐτοῦ ἐκφέρουσι τὴν γνώμην αὐτῶν. Ἀλλ’ ὅτε ἔχομεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ὑπῆρξαν δύο Στάαι, δύο Θεοτόκαι, δύο Κατσίναι, δύο Κουμουνδοῦροι, δύο Στεφανόπουλοι, τρεῖς Καραπάνοι, δὲν φρονεῖτε ὅτι ὁ κύκλος αὐτὸς ὁ ὀλιγαρχικός, ἐξ ὡρισμένων οἰκογενειῶν, στρεφόμενος περὶ οἱονδήποτε κομματάρχην, ἤθελεν ἀποτελέσει οἰκογενειακὴν ὀλιγαρχίαν, ἐξ ἧς τὸ πᾶν θὰ ἀπέρρεεν;

§289Γ. ΙΑΤΡΙΔΗΣ. Οἱ Ζαΐμαι;

§290Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Αὐτοὶ εἶναι ἠθικώτεροι ἄνθρωποι.

§291Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀνεφέρατε δύο περιστάσεις, καθ’ ἃς ἡ κωλυσιεργία προέλαβε καταχρήσεις, ἀλλὰ παραλείπετε πλείστας περιστάσεις, καθ’ ἃς ἔφερε καταστροφήν.

§292ΕΜΜ. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Καὶ τότε τὰς προέλαβεν ἡ συζήτησις, ὄχι ἡ κωλυσιεργία.

§293Λ. ΦΛΑΜΗΣ. Ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ εἴπῃ ὡρισμένα πράγματα. Ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως Θεοτόκη ποῖον ἔργον της παρέβλαψεν ἡ Ἀντιπολίτευσις διὰ τῆς κωλυσιεργίας, ἔργον ἀφορῶν τὴν βελτίωσιν ἐθνικῶν πραγμάτων;

§294Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αἱ Κυβερνήσεις πάντοτε ἐκτὸς ἐλαχίστων περιπτώσεων κατέφθασαν νὰ ψηφίσωσι τὰ νομοθετήματά των. Ἀλλὰ τὸ κακὸν ἦτο ὅτι ἡ Βουλὴ ἐψήφιζεν αὐτὰ λόγῳ τῆς κωλυσιεργίας ἄνευ συζητήσεως καὶ μετὰ κόπωσιν καὶ ἐξάντλησιν.

§295Λ. ΦΛΑΜΗΣ. Διατί αὐτό; Διότι ἡ Α. Μεγαλειότης κατώρθωσε νὰ διαιρέσῃ τὴν Βουλὴν εἰς τέσσαρα κόμματα.

§296Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι προκειμένου περὶ προσωπικῶν νομοσχεδίων ἐξησκήθη κωλυσιεργία, ἀλλὰ προκειμένου περὶ νομοσχεδίων ἐχόντων γενικὸν χαρακτῆρα οὐδεμία ἐξησκήθη. Ἄλλως τε θὰ ἦσαν παράφρονες οἱ Βουλευταὶ νὰ ἐξασκῶσι κωλυσιεργίαν ἐπὶ γενικῶν ζητημάτων, διότι δὲν θὰ ἐτόλμων νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας των.

§297ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πρόκειται περὶ τῆς κοπώσεως τῆς Βουλῆς, εἰς ἣν τὴν ὑποβάλλει ἀπόψε ἡ Ἀντιπολίτευσις.

§298Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον, ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδέχετο τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός, διότι κατὰ κοινοβουλευτικὸν πλάσμα τοῦτο ἐκπροσωπεῖ τὴν πλειονότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Κατὰ τὴν συζήτησιν ἃς παρίστανται καὶ πέντε μόνον. Δὲν γνωρίζω ποία ἀπόφασις ἐλήφθη ἀναφορικῶς μὲ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Κουτούπη.

§299Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτὴ δὲν δύναται νὰ συζητηθῇ κατὰ τὸν Κανονισμόν, διότι εἶναι ἰδιαιτέρα τροπολογία καὶ πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἐπιτροπήν.

§300Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω.

§301Ι. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Ἕν τῶν αἰτίων τῆς κακοδαιμονίας τοῦ Κράτους ὑπῆρξεν ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, ὅπερ κατέστη ἡ τυραννὶς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Οὐ μόνον ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ Συμπολίτευσις συνετέλει εἰς τὴν κωλυσιεργίαν κατὰ τὸν καταρτισμὸν ἀπαρτίας. Πολλάκις εὑρέθη ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἀνάγκην, πρὸς βλάβην τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους, νὰ παράσχῃ εἰς τοὺς φίλους αὐτῆς Βουλευτὰς ὅ,τι οὗτοι ἠξίουν, εἴτε θεμιτὸν εἴτε ἀθέμιτον ἦτο τοῦτο, τοῦτο δὲ πρὸς διατήρησιν τῆς ἀπαρτίας. Παρέστην ἄλλοτε ἐκ τύχης ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτε συνεζητεῖτο σπουδαιότατον θέμα, πρὸ τοῦ ἑξῆς θεάματος: Ἐνηργεῖτο ψηφοφορία, πρὸς καταρτισμὸν δὲ ἀπαρτίας ὑπελείποντο δύο Βουλευταί, οἵτινες ἐν τούτοις παρέμενον ἔξωθι τοῦ διαδρόμου, ἀξιοῦντες παρὰ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ ὑπογράψῃ τοὺς διορισμοὺς εὐνοουμένων των, ὅτε τότε καὶ μόνον θὰ εἰσήρχοντο εἰς τὴν αἴθουσαν τῶν συνεδριάσεων καὶ θὰ ἐψήφιζον ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Προσήρχοντο διάφοροι Βουλευταὶ παρὰ τῷ ἡγέτῃ τῆς Κυβερνήσεως καὶ παρεκάλουν αὐτόν, ἵνα ὑπογράψῃ τοὺς εἰρημένους διορισμούς. Οὗτος ἠρνεῖτο, ἀλλά, ἐπειδὴ τέλος κατεῖδεν ὅτι ἠπειλεῖτο πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως ἐλλείψει ἀπαρτίας, οὕτω δὲ θὰ ἐματαιοῦτο καὶ ἡ ἐπιψήφισις τοῦ συζητουμένου θέματος, ὑπέγραψε τοὺς διορισμούς, εἰσῆλθον οἱ ἐν τοῖς διαδρόμοις ἀναμένοντες δύο Βουλευταί, κατηρτίσθη ἡ ἀπαρτία, ἀλλ’ ὁ ἡγέτης τῆς πλειονοψηφίας τῆς οὑτωσὶ καταρτιζομένης, δυσθύμως φέρων τὸν ἐκβιασμὸν τοῦτον, ἔλαβε τὴν πρὸς τὰ Ἀνάκτορα ἄγουσαν καὶ ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν του. Ἔστε βέβαιοι, Κύριοι, ὅτι, ἐὰν ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον, ὡς προυτάθη ὑπὸ τῶν ἓξ Βουλευτῶν, ἡ Ἀντιπολίτευσις θὰ παρίσταται πάντοτε κατὰ τὰς συνεδριάσεις, προσπαθοῦσα διὰ τῆς συζητήσεως νὰ πείσῃ καὶ οὐχὶ δι’ ὑπεκφυγῶν νὰ παρελκύῃ καὶ ματαιοῖ αὐτάς, ἀλλὰ καὶ ἡ Συμπολίτευσις ἔτι φοβουμένη τὸν ἐπὶ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἐφορεύοντα ἤδη λαὸν θὰ προσέρχηται καὶ αὕτη, ὅπως βοηθήσῃ τὸ ἔργον τῆς ἑκάστοτε Κυβερνήσεως. Μεγάλα Κράτη, ὡς ἡ Αὐστρία, ἡ Ἀγγλία, ἡ Ἰαπωνία καὶ ἡ Γαλλία ἀκόμη πρὸς καταρτισμὸν ἀπαρτίας καὶ λῆψιν ἀποφάσεων ἐδέχθησαν ἄλλα μὲν ὡρισμένον ἀριθμόν, ἄλλα δὲ τὸ ⅓ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς. Ἐν Γαλλίᾳ ἰδοὺ πῶς ἔχουσι τὰ τῆς ἀπαρτίας: Διὰ μὲν τὰς συζητήσεις δὲν ἀπαιτεῖται πλειονοψηφία, διὰ τὰς ἀποφάσεις δὲ μόνον ἀπαιτεῖται ἡ παρουσία τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας. Ἐὰν ὅμως κατὰ τὴν πρώτην ψηφοφορίαν δὲν κατορθωθῇ ἀπαρτία, τὸ ἀντικείμενον, δι’ ὃ ἡ ματαιωθεῖσα ψηφοφορία, ἀναγράφεται πρῶτον ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει τῆς ἑπομένης συνεδριάσεως, ὅτε ἡ ψηφοφορία εἶναι ἰσχυρά, ὁσοιδήποτε καὶ ἂν εἶναι οἱ ψηφίσαντες. Ἡ προτεινομένη, Κύριοι, ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως μεταρρύθμισις πρὸ πολλοῦ ἔχει ὡριμάσει ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ λαοῦ. Διὰ τοῦτο κηρύττομαι ὁλοψύχως ὑπὲρ τοῦ προσχεδίου τῶν ἕξ Βουλευτῶν.

§302Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐζήτησα, Κύριοι, τὸν λόγον, ἵνα εἴπω βραχέα τινὰ ἐπὶ τοῦ συζητουμένου ἤδη θέματος, ὀλιγώτερον ἐκ τῆς ἐλπίδος, ὅτι δύναμαι νὰ μεταπείσω τοὺς ἔχοντας ἤδη ἐσχηματισμένην γνώμην καὶ περισσότερον ἐκ τῆς ἀνάγκης, τὴν ὁποίαν αἰσθάνομαι, ἵνα ἐπὶ τοσοῦτον σοβαροῦ ἀντικειμένου, ὅσῳ τὸ συζητούμενον ἤδη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, χωρίσω τὴν γνώμην μου ἀπὸ τὴν γνώμην ἐκείνων, ἥτις εἶναι ἀντίθετος πρὸς τὴν ἰδικήν μου, καὶ τὴν μέλλουσαν ψῆφόν μου ἀπὸ τὴν ψῆφον αὐτῶν. Εἶπον ὅτι δὲν ἤλπισα νὰ πείσω τινὰ καὶ μάλιστα τοὺς εἰσηγουμένους τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος Βουλευτὰς τοὺς ἀποτελοῦντας τὴν Κυβέρνησιν, καὶ εἰκάζω ὅτι ἔχει ῥιζοβολήσει ἡ γνώμη αὕτη ἐν τῇ συνειδήσει τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκ γεγονότος προσφάτου ἀκόμη, ἐκ τοῦ γεγονότος, τὸ ὁποῖον διατηρεῖται νωπὸν ἀκόμη εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν, ὅτι, πολὺ προτοῦ συνέλθῃ ἀκόμη ἡ Βουλὴ καὶ ἐπιληφθῇ τῶν ἔργων αὐτῆς, τὰ ὁποῖα ἀνέθηκεν εἰς αὐτὴν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, διετυμπανίσθη — καὶ μάλιστα παρουσιάσθη τὸ πρᾶγμα ὡς τίτλος τιμῆς καὶ δόξης τῆς Κυβερνήσεως — τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον προυτίθετο νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα κανονίσῃ καὶ ῥυθμίσῃ τὸν τρόπον τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, τὸ μέτρον, τὸ ἀπορρέον ἐκ τοῦ μέλλοντος νὰ ψηφισθῇ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς. Διὰ τοῦ μέτρου τούτου, τὸ ὁποῖον αἱ ἐφημερίδες, αἵτινες φίλα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐφρόνουν, προκαταβολικῶς καὶ προτοῦ ἀκόμη ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία ψηφίσῃ τὸ Σύνταγμα, διεσάλπιζον, κατέλυον ῥητὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, τὴν τοῦ ἄρθρου 56 διὰ τοῦ Κανονισμοῦ τοῦ μέλλοντος νὰ ψηφισθῇ. Τοῦτο μαρτυρεῖ τοιαύτην ἐμμονὴν ἐκ τῶν προτέρων εἰς τὴν τοιαύτην μεταρρύθμισιν τοῦ ἄρθρου 56, τὴν ὁποίαν προτείνει ἡ Κυβέρνησις, ὥστε δὲν ἔχω τὴν ἐλπίδα, ὅτι δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ μεταβάλῃ τὴν γνώμην αὑτῆς. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατ’ ἐπανάληψιν ὁμιλήσας ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου διεβεβαίου τὴν Βουλήν, ὅτι ἐν ἐπιγνώσει τῶν προθέσεων τῆς Κυβερνήσεως, ἐν ἐπιγνώσει τῶν ὅσα ἡ Κυβέρνησις προυτίθετο νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλήν, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τῇ ἔδωκεν ἀπεριόριστον ἐξουσίαν, παμψηφίαν μοναδικήν, ἡ ὁποία οὐδέποτε, ἀφ’ ὅτου κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις ἐν Ἑλλάδι ὑπῆρξεν, ἀνεφάνη καὶ ἴσως οὐδέποτε εἰς τὸ μέλλον ἀναφανῇ δευτέραν φοράν. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, νὰ ὑπομνήσω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι οἱ λόγοι τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οἱ δημοσίᾳ λεγόμενοι ἐν ταῖς παραμοναῖς τῶν ἐκλογῶν, δὲν ἐβεβαίουν τοιαῦτα μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, οἷα τὰ προβλεπόμενα ἤδη εἰς τὴν Βουλήν.

§303Δ. ΧΗΝΙΑΔΗΣ. Ἄλλα ἐβεβαιώσατε ἀπὸ τοῦ βήματος, ἐκείνην τὴν ἑσπέραν, καθ’ ἣν ἐξηλέγχετο ἡ ἐκλογή.

§304Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τί ἐβεβαίωσα; ἐπεθύμουν νὰ τὸ ἀκούσω.

§305Δ. ΧΗΝΙΑΔΗΣ. Ἀντίθετα ἀπὸ ὅσα λέγετε....

§306Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶπόν τι ἀντίθετον καὶ θὰ παρακαλέσω νὰ μοὶ καταδείξητε ποῦ ἔγκειται ἡ ἀντίθεσις.

§307Δ. ΧΗΝΙΑΔΗΣ. ... καὶ ὅτι σεῖς εἶσθε ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος ἐπηνέσατε τὴν ἔλευσιν αὐτοῦ ἐκ Κρήτης.

§308Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ οὐδέποτε εἶπον τοῦτο, καὶ θὰ ἀνακαλέσω εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν τί εἶπον τὴν ἑσπέραν ἐκείνην. Ἐγὼ εἶπον τὴν ἑσπέραν ἐκείνην, ὅτι πολὺ πρὶν ἢ γνωσθῇ τὸ ὄνομα τοῦ κ. Βενιζέλου ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα, πολὺ πρὶν ἢ οἱ πλεῖστοι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες εἴτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εἴτε ἐκτὸς αὐτῆς προσέδραμον πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον καὶ ἐδήλωσαν φιλίαν καὶ ὑποταγήν, πολὺ πρὶν γνωρίσω αὐτόν, ἐγὼ ἐκήρυξα δημοσίᾳ, ὅτι εἶμαι πρόθυμος νὰ συντρέξω τὸ ἔργον ἐνδεχομένης Κυβερνήσεως ὑπὸ Βενιζέλον, καὶ μάλιστα εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν οὔτε Βουλευτὴς ἦτο, διότι καὶ ἱκανότητα ἀνεγνώριζον εἰς τὸν ἄνδρα καὶ προθέσεις πατριωτικάς. Ταῦτα εἶπον καὶ ταῦτα ἐδημοσίευον ἐρωτώμενος ὑπὸ συντακτῶν ἐφημερίδων. Τίνα σχέσιν ἔχει τοῦτο πρὸς τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν ἤδη; Ἐγὼ λέγω ἤδη ὅτι τὰ ὅσα προτείνει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν Βουλήν, ἵνα κυρώσῃ ἡ Βουλὴ διὰ τῆς ψήφου της, τοῦτα οὐδόλως εἶπεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἂν δέ, ὁμιλῶν ἐν Λαρίσῃ ἢ ἀλλαχοῦ, εἶπεν ὅτι ἔχει ἀνάγκην μεταρρυθμίσεως ἡ σχετικὴ διάταξις τοῦ πολιτεύματος ἡ ἀφορῶσα τὸν καταρτισμὸν τῆς ἀπαρτίας, τοῦτο εἶναι ἀλλοῖον θέμα ἀπ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει κυριώτατα τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει κυριώτατα τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, δὲν εἶναι τὸ ζήτημα τοῦ καταρτισμοῦ τῆς ἀπαρτίας· ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐνδιαφέρει, εἶναι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν θὰ λαμβάνωνται αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς εἰς τὸ μέλλον, ἂν δηλαδὴ αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς εἶναι ἀνάγκη νὰ λαμβάνωνται διὰ τοῦ ἡμίσεος τῶν παρόντων Βουλευτῶν ἢ θὰ λαμβάνωνται διὰ τῆς παρουσίας τοῦ ½ ἢ τοῦ ⅓ πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Περὶ τούτου οὐδαμοῦ ἐγένετο λόγος. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἡ μνήμη μου μὲ ἀπατᾷ, ἂν δέ τις ἐξ ὑμῶν ἐνθυμῆται ὅτι ἐλέχθη τοιοῦτόν τι ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θὰ παρακαλέσω νὰ τὸ εἴπῃ πρὸς τὴν Βουλήν. Ἀποβλέπομεν, Κύριοι, εἰς τὴν θεραπείαν ἑνὸς πραγματικοῦ δεινοῦ, ἀπὸ τὸ ὁποῖον πάσχει τὸ πολίτευμα ἡμῶν καὶ τὸ ὁποῖον κατὰ πολὺ συντελεῖ, ὥστε νὰ ἐκτροχιάζηται τὸ πολίτευμα, νὰ ἐκτροχιάζωνται αἱ Βουλαί, ἀλλὰ καὶ αἱ Κυβερνήσεις αὐταί, νὰ ἐκτροχιάζωνται αἱ πλειονοψηφίαι τῆς Βουλῆς καὶ αἱ μειονοψηφίαι αὐτῆς· καὶ ἑπομένως παριστάμεθα ἐνώπιον μιᾶς τελείας ἀνατροπῆς τῶν ὅρων τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Ἀληθῶς δεινὸν καὶ σάραξ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἦτο ἡ κωλυσιεργία, καὶ εἰς τὴν θεραπείαν τοῦ κακοῦ ἀποβλέπομεν πάντες, καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲ καὶ ἡμεῖς εἴμεθα πρόθυμοι νὰ συνδράμωμεν τὸ ἔργον, ἵνα παρέλθῃ ἀνεπιστρεπτὶ τὸ παρελθὸν ἐκεῖνο καὶ εἰσέλθωμεν εἰς νέαν ὁδὸν ἄγουσαν ἡμᾶς εἰς ἀποτελέσματα σωτήρια διὰ τὰ Ἑλληνικὰ πράγματα. Ἀλλά, τούτου τοῦ σχεδίου νομοθετουμένου, θεραπεύομεν ἆρά γε τὸ κακόν, ἀπὸ τὸ ὁποῖον πάσχει ἡ Ἑλληνικὴ πολιτεία; Ξεριζώνομεν ἆρά γε τὸ σύστημα τὸ ἐλεεινὸν τῆς κωλυσιεργίας, τῆς παρεμποδιζούσης τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς; Πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι ὄχι μόνον δὲν τὸ ξεριζώνομεν, ὡς πάντες ἐπιθυμοῦμεν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐνισχύομεν καὶ δεινοῦμεν αὐτό. Οἱ παλαιότεροι ἐξ ἡμῶν — καὶ εἴμεθα ὀλίγοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ— ἔχουσιν ἀκριβεστέραν πεῖραν τῶν πραγμάτων τοῦ παρελθόντος, ἐγκυροτέραν συνεπῶς δύνανται νὰ ἔχωσι γνώμην περὶ αὐτῶν, ἡ μαρτυρία δὲ τῶν συναδέλφων ἐκείνων θὰ ἐχρησίμευεν εἰς τὴν Βουλὴν ὡς πολύτιμος ὁδηγὸς περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ μεριμνήσῃ πρὸς θεραπείαν τοῦ ἀτόπου τούτου. Ἡ κωλυσιεργία δὲν ἠσκεῖτο πάντοτε διὰ τῶν ἐνστάσεων ἀπαρτίας· ἡ κωλυσιεργία κυρίως ἠσκεῖτο διὰ τῶν μακρῶν καὶ ἀσκόπων ἀγορεύσεων τῶν γινομένων ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, αἵτινες ἐξήντλουν τὴν ὑπομονὴν τῆς Βουλῆς, ἐξήντλουν τὴν ὑπομονὴν τῆς πλειονοψηφίας καὶ περιεστρέφοντο περὶ πολλὰ πράγματα καὶ περί τινα ἄλλα ἀκόμη, χωρὶς οὐδὲν νὰ λέγηται περὶ τοῦ θέματος, τὸ ὁποῖον ἔκειτο πρὸς συζήτησιν ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Καὶ ἐνθυμούμεθα ἡμεῖς, οἵτινες συνεδριάσαμεν ἐπὶ πολλὰς Περιόδους Βουλευτικάς, ἀναμιμνῃσκόμεθα Βουλευτῶν οἵτινες, συζητουμένου νομοσχεδίου περὶ ἐγγυολυσίας τελωνειακῆς ἢ συζητουμένου ἄλλου οἰκονομικοῦ θέματος, ἀπήγγελλον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὸ τροπάριον τῆς Κασσιανῆς, ἀναμιμνῃσκόμεθα ἄλλων Βουλευτῶν, οἵτινες μετέφερον τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν εἰς τὴν Πορτογαλλίαν καὶ διηγοῦντο τὰ ἐν Πορτογαλλίᾳ γινόμενα, ἐν ᾧ ἐπρόκειτο περὶ τῶν ἐν Ἑλλάδι συμβαινόντων, καὶ κατηναλίσκοντο ὧραι συνεχεῖς ἀδιακόπως, ἡμέραι καὶ νύκτες πολλάκις, χωρὶς νὰ δύναται νὰ φθάσῃ ἡ Βουλὴ εἰς ἀποτέλεσμα, ὄχι διότι ἐγίνοντο ἐνστάσεις ἀπαρτίας, ἀλλ’ ἕνεκα τῶν μακρῶν ἐκείνων, τῶν ἐλεεινῶν καὶ ἀστόχων καὶ ἀσκόπων ἀγορεύσεων, αἵτινες ἐξήντλουν τὴν ὑπομονὴν τῆς Βουλῆς καὶ τὴν νόησιν αὐτῆς, καθισταμένης πλέον ἀνεπιτηδείου, ἵνα κρίνῃ περὶ τῶν δημοσίων πραγμάτων. Οὕτω διεξήγετο ἡ κωλυσιεργία ἐν τῇ Βουλῇ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς· ἂν τὴν ὁδὸν ταύτην ἠκολούθουν οἱ κωλυσιεργοῦντες, ἐλπίζετε ὅτι εἰς τὸ μέλλον ψηφιζομένης τῆς τροποποιήσεως, τὴν ὁποίαν εἰσηγεῖται ἡ Κυβέρνησις, ἐλπίζετε ὅτι τοιαύτη κωλυσιεργία δύναται νὰ ἐκλείψῃ; Πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι ὄχι μόνον δὲν θὰ ἐκλείψῃ ἡ κωλυσιεργία, ἀλλὰ δεινοτέραν θέλομεν καταστήσει αὐτήν, ἂν δεχθῶμεν τὸ μέτρον τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς διὰ τοῦ ⅓ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Διότι, σημειώσατε καλῶς, ὅτι, ὅταν ἡ πλειονοψηφία τυραννοῦσα τὴν μειονοψηφίαν, ἀφαιρῇ ἀπ’ αὐτῆς τὸ μέσον νὰ ἀμυνθῇ, ὅταν θέτῃ τὴν μειονοψηφίαν ἀπέναντι τῆς ἀνάγκης νὰ ἴδῃ ψηφιζόμενα τὰ μέτρα τὰ κυβερνητικά, τὰ ὁποῖα ἔφερεν ἐδῶ ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας δι’ ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, θὰ παρεκτραπῇ εἰς κωλυσιεργίαν, καὶ τότε πρέπει νὰ γνωρίζητε μετὰ πάσης βεβαιότητος, ὅτι ἡ μειονοψηφία θὰ φθάσῃ εἰς τὴν ἀνάγκην ἐν τῷ δικαιώματι τῆς ἀμύνης νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰς συζητήσεις ἐκείνας τοῦ παρελθόντος τὰς ματαίας καὶ ἀσκόπους, τὰς πολυώρους καὶ ἀνιαράς, αἵτινες σκοπὸν εἶχον νὰ ἐξαντλήσωσι τὴν Βουλήν. Δὲν βλέπω λοιπόν, Κύριοι, ὅτι σῳζόμεθα ἀπὸ τὴν ἐνδεχομένην κωλυσιεργίαν διὰ τοῦ μέτρου τούτου· βλέπω τοὐναντίον, ὅτι δεινοῦμεν τὸ κακόν, ὅτι αὐξάνομεν τὴν κωλυσιεργίαν καὶ μάλιστα, ὅτι καθιστῶμεν τὴν κωλυσιεργίαν ἐπὶ τοσοῦτον ἐπιζήμιον, ἐφ’ ὅσον διὰ τῶν πολυώρων ἐκείνων ἀγορεύσεων τῶν ἀσχέτων πρὸς τὰ συζητούμενα θέματα θὰ ἐξαντλῶμεν καὶ τὴν ὑπομονὴν καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν ἀκροατῶν Βουλευτῶν, ἀλλὰ καὶ τὴν νόησιν αὐτῶν θέλομεν στομώνει εἰς τὸ μέλλον, ὥστε νὰ καταστήσωμεν αὐτὴν ἀνεπιτήδειον πρὸς ἐκτίμησιν τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων. Ἀλλ’ εἶναι τοῦτο μόνον τὸ ἄτοπον, τὸ ὁποῖον συνεπάγεται ἡ καθιέρωσις τοιαύτης διατάξεως, καὶ δὲν φοβεῖσθε ἕτερόν τι ἄτοπον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ προκύψῃ ἐντεῦθεν; Θέλομεν, καὶ ἔχομεν ἀνάγκην μονιμότητος τῶν Κυβερνήσεων, διότι Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι σήμερον ἔρχονται καὶ μετὰ μίαν ἑβδομάδα παρέρχονται, βεβαίως δὲν εἶναι προωρισμέναι νὰ πραγματοποιήσωσιν ἐθνικὸν ἀγαθόν, καὶ μόνον αἱ Κυβερνήσεις, αἵτινες ἔχουσι διάρκειάν τινα ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν δημοσίων πραγμάτων, εἶναι ἱκαναὶ νὰ παρασκευάζωσιν ἔργα ἄρτια. Ἀλλ’ ἐξασφαλίζομεν ἢ συντελοῦμεν τοὐλάχιστον, ὥστε νά ἐξασφαλισθῇ ἡ μονιμότης τῶν Κυβερνήσεων διὰ τοῦ μέτρου τούτου; Φοβοῦμαι ὅτι ὄχι. Ἐγένετο πρὸ ὀλίγου ὑπό τινος τῶν κυρίων συναδέλφων ὁ ὑπολογισμὸς τῶν Βουλευτῶν, οἵτινες θὰ ἀπαιτῶνται, ἵνα ληφθῶσιν ἐγκύρως ἀποφάσεις ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ εὑρέθη ὅτι 26 Βουλευταὶ θὰ ἦσαν ἱκανοὶ νὰ λάβωσι τοιαύτας ἀποφάσεις· ἀλλ’ ἐπὶ ἀριθμοῦ Βουλευτῶν 150 ἡ Ἀντιπολίτευσις δύναται νὰ ἀριθμῇ εἰς τὰς τάξεις αὑτῆς πλέον ἢ 26 Βουλευτάς, δύναται νὰ ἀριθμῇ καὶ 30 καὶ 40 καὶ 50 Βουλευτάς, δὲν φοβεῖσθε δέ, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ μειονοψηφία, ἡ ἀποβλέπουσα εἰς τὴν κατάληψιν τῆς ἐξουσίας, ἡ καιροφυλακτοῦσα ἵνα εὕρῃ τὸ τρωτὸν μέρος τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα ἐπιτεθῇ καὶ καταρρίψῃ αὐτήν, ὅτι θὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν ἔχῃ μόνον τοὺς 26 φίλους της ἐν τῇ Βουλῇ; ἢ θὰ εἴπῃ καὶ τότε ἡ Κυβέρνησις ὅ,τι παράδοξον εἶπε πρό τινος χρόνου ὁ κ. Πρωθυπουργός, «ἀναστέλλω τὴν παραίτησίν μου καὶ ἀναμένω δευτέραν ψηφοφορίαν, ἵνα βεβαιωθῶ ἂν ὄντως ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ἐν τῇ Βουλῇ πλειονοψηφίαν;» Νομίζω λοιπὸν ὅτι καὶ τῶν Κυβερνήσεων αἱ τύχαι δὲν ἐξασφαλίζονται, ἐὰν τοιοῦτόν τι νομοθετήσωμεν, καὶ τὴν κωλυσιεργίαν ἐνισχύομεν. Καὶ ἐνδέχεται αἱ Κυβερνήσεις νὰ εὑρίσκωνται συχνότατα ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἐν μειονοψηφίᾳ καὶ ἑπομένως εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποβάλλωσι τὴν παραίτησιν αὐτῶν εἰς τὸν Βασιλέα. Εἰς τοιαῦτα ἄτοπα ἄγει ἡμᾶς ἡ καθιέρωσις τοιαύτης διατάξεως, διατάξεως τῆς ὁποίας δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐξάρω τὸ ἀπρόσφορον πρὸς τὰς ἀνάγκας τῶν περιστάσεων, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα, τὸ ἀπρόσφορον ἐκ τῆς ἀπόψεως ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν χώρᾳ κυβερνωμένῃ μὲν κοινοβουλευτικῶς, ἀλλὰ κατ’ ὄνομα μόνον κοινοβουλευτικῶς, διότι μίαν καὶ μόνην Βουλὴν ἔχομεν. Ἐὰν ἀνεφέρθη ἐνταῦθα τὸ παράδειγμα τῆς Ἀγγλίας ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, κατὰ τὸ ὁποῖον καὶ 40 μόνον Βουλευταὶ ἀποτελοῦσι τὴν ἀπαρτίαν ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Κοινοτήτων, δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν, νομίζω, νὰ ἐξομοιώσωμεν τὴν χώραν ἡμῶν πρὸς τὴν Ἀγγλίαν καὶ τὸ πολίτευμα ἡμῶν πρὸς τὸ Ἀγγλικόν, διότι ἐκεῖ καὶ αἱ κακῶς κείμεναι συνταγματικαὶ διατάξεις μεταβάλλονται ἄνευ τῆς συγκλήσεως Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἀφοῦ ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦτο αὐτὴ αὕτη ἡ Βουλή. Ἀλλ’ ὑπάρχει ἐκεῖ καὶ ὁ θεσμὸς τῆς δευτέρας Βουλῆς, τῆς ἄνω Βουλῆς, συμπλήρωμα ὢν τῆς Κάτω Βουλῆς, ἐν τῇ ἐνασκήσει τοῦ ἐλέγχου τῶν Κυβερνήσεων καὶ τῇ ἐνασκήσει τοῦ νομοθετικοῦ ἔργου. Καὶ εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὅλα τὰ πολιτεύματα, πρὸς τὰ ὁποῖα προσεγγίζει τὸ ἡμέτερον πολίτευμα, ἔχουσι καθιερώσει τὴν ἀρχὴν ταύτην, ἀρχὴν τῆς συγκροτήσεως τῶν Σωμάτων τῶν πολυμελῶν διὰ τῆς παρουσίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τῶν ἀποτελούντων αὐτὰ καὶ τῆς λήψεως ἀποφάσεων διὰ σχετικῆς πλειονοψηφίας τῶν παρόντων, θὰ ἦτο πλέον ἢ τρομερὸν νὰ εἰσαγάγωμεν ἡμεῖς εἰς τὸ πολίτευμα τὴν διάταξιν, ἣν προτείνει ἡ Κυβέρνησις. Θὰ ἦτο παράδοξος ὀπισθοδρόμησις νὰ πράξωμεν τοῦτο εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν ὄχι μόνον συζητεῖται, ἀλλὰ καὶ ἔχει ἐφαρμοσθῆ πρὸ ἐτῶν, καὶ λειτουργεῖ ἤδη ὡς νόμος συνταγματικὸς καὶ ὡς νόμος ἐκλογικὸς ἓν ἄλλο σύστημα νέων ἰδεῶν, ὅπερ ἔχει ψηφισθῆ καὶ ἐν Βελγίῳ καὶ ἔν τισι Καντονίοις τῆς Ἑλβετίας, μελετᾶται δὲ πρὸς εἰσαγωγὴν καὶ ἐν Γαλλίᾳ, ὁ θεσμὸς δηλαδὴ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπεύσεως, εἰς τρόπον ὥστε ὁλόκληρος ἢ σχεδὸν ὁλόκληρος ὁ λαὸς ν’ ἀντιπροσωπεύηται, καὶ ἀκούηται ἡ φωνή του ἐκεῖ ὅπου συνεδρεύουσιν οἱ ἀντιπρόσωποι ἑνὸς ἔθνους. Εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν τοιαῦτα ἀνακινοῦνται θέματα, πῶς θέλετε νὰ τολμήσωμεν ἡμεῖς ν’ ἀνατρέψωμεν καὶ αὐτὰς τὰς βάσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν ἕως τώρα; Τὸ θεμέλιον καὶ ὁ ἀκρογωνιαῖος λίθος τοῦ πολιτεύματος τοῦ 1843, τοῦ πολιτεύματος τοῦ 1864, δὲν εἶναι τὸ ψηφοφορεῖν μόνον τὸν λαὸν τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ, εἶναι τὸ δικαίωμα τῆς ἀντιπροσωπεύσεως, σημειώσατέ το καλῶς—καὶ τονίζω ἰδιαιτέρως τὴν λέξιν—τὸ δικαίωμα τῆς ἀντιπροσωπεύσεως, τὸ ὁποῖον ἔχει ἕκαστος πολίτης, ἵνα ἀντιπροσωπεύηται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Τότε τὸ δικαίωμα εἶναι ἄρτιον, τότε ὁ πολίτης δύναται νὰ λέγῃ ὅτι εὑρίσκεται ἐν χώρᾳ κοινοβουλευτικῶς κυβερνωμένῃ, ὅταν ἀπολαύῃ τοῦ δικαιώματος τοῦ ἀντιπροσωπεύεσθαι. Καὶ ὅτε τοιαῦτά τινα ζητήματα ἀνακινοῦνται ἀλλαχοῦ, ἐν χώραις μᾶλλον ἡμῶν προηγμέναις, ψηφίζονται καὶ ἐφαρμόζονται ὡς νόμοι συνταγματικοί, ἐγώ, Κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ χαρακτηρίσω ἄλλως ἢ ὡς ἄκρως τολμηρὸν τὸ μέτρον τὸ προτεινόμενον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μάλιστα ἐπὶ τοσοῦτον τολμηρόν, ὥστε πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι, ἂν ἔσχομεν μίαν ἐπανάστασιν ἀναίμακτον, ἵνα καταλήξωμεν εἰς μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματός μας, μίαν ἡμέραν θὰ ἔχωμεν μίαν ἄλλην ἐπανάστασιν πολὺ αἱματηράν, ἵνα καταλήξωμεν εἰς νέαν μεταρρύθμισιν τοῦ νέου πολιτεύματος.

§309ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὅσον ἀκούω τὰ ἐνταῦθα λεγόμενα καὶ προσηλῶν τὴν προσοχήν μου ἀντιλαμβάνομαι πῖπτον τὸ κατασκεύασμα τὸ προκαλέσαν τοιαύτας συζητήσεις, τόσον περισσότερον ἀπορῶ πῶς ὑπῆρξε δυνατὸν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ ῥυθμίσῃ τὴν πολιτείαν αὑτοῦ εἰς τρόπον ὥστε νὰ φθάσωμεν ἀσφαλῶς εἰς τὸν κατακερματισμὸν τῆς μηχανῆς τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔδωκεν εἰς ἡμᾶς τὸν ῥυθμιστὴν τῆς πορείας αὑτοῦ· ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε καὶ λέγει· «πῶς ἐκλέγονται οἱ ἀπεσταλμένοι εἰς τὴν Βουλήν;—Ἐκλέγονται διὰ σχετικῆς πλειονοψηφίας· αὕτη εἶναι ἡ συνταγματικὴ ἰδέα· διὰ σχετικῆς πλειονοψηφίας ἔπεμψαν ἡμᾶς ἐνταῦθα οἱ ἐκλογεῖς, ὁ κυρίαρχος, διὰ σχετικῆς πλειονοψηφίας θὰ διεξαγάγῃ ἅπαν τὸ ἔργον αὑτῆς καὶ ἡ Βουλή, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ ὁδηγία, ἡ παραγγελία, ἣν ἐκεῖθεν ἀντλοῦμεν». Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέδραμεν εἰς τὰ τῆς συζητήσεως τοῦ θέματος ἐν τῇ Ἐθνικῇ Συνελεύσει τοῦ 1864. Ἐκεῖ θὰ ἠδύνατο ν’ ἀνεύρῃ τὸν λόγον, διατί τὰ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου ὡρίσθησαν ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, οὕτως ὥστε ἐν Ἑλλάδι κατ’ ἐξαίρεσιν νὰ μὴ προσφεύγωμεν κατὰ τὰς ἐκλογὰς εἰς τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν, ἀλλὰ νὰ ἀρκώμεθα εἰς τὴν σχετικήν. Ὁ λόγος ὑπὸ παντὸς ἀνατρέχοντος εἰς τὰς συζητήσεις ἐκείνας ἀμέσως ἀνευρίσκεται· εἶναι ὅτι ἐθεωρήθη ἀνίκανον τὸ σαρκίον τῆς Ἑλλάδος νὰ ὑποστῇ τὰς συχνὰς ἐπαναλήψεις τῶν ἐκλογῶν, ὁσάκις πλειονοψηφία ἀπόλυτος δὲν προέρχεται ἐκ τῶν καλπῶν, διότι τοῦτο θὰ ἔρριπτεν εἰς παρατεταμένον σάλον τὴν Ἑλλάδα, θὰ καθίστα δύσκολον τὴν διεξαγωγήν τῶν ἐκλογῶν. Τοῦτο, τὸν τοιοῦτον λόγον ἔχον, παρέλαβεν ὡς συνταγματικὸν ὁδηγὸν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως εἴπῃ πρὸς ἡμᾶς, ὅτι τὸ πᾶν πράττεται ἐνταῦθα καὶ ὁ Πρόεδρος αὐτὸς θὰ ἐκλέγηται διὰ σχετικῆς πλειονοψηφίας. Ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς θὰ ἐκλέγηται ὑπὸ 50, ὑπὸ 55 καὶ θὰ καταλαμβάνῃ τὴν ἕδραν ἐκείνην ἐκεῖ! Τὰ δημοτικὰ συμβούλια πρέπει καὶ αὐτὰ νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὸν αὐτὸν κανόνα, διότι δυστυχῶς σήμερον τὰ δημοτικὰ συμβούλια δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας ἐκλέγουσι. Λοιπὸν καὶ ἐκεῖ, ἐπειδὴ ὁ εἰσηγητὴς τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου εἶπεν ὅτι ἀρκεῖ πρὸς ἐκλογὴν διὰ καθολικῆς ψηφοφορίας ἡ σχετικὴ πλειονοψηφία, πρέπει ν’ ἀρκῇ ἡ σχετικὴ πλειονοψηφία, καὶ πανταχοῦ ὅπου ὑπάρχει θεσμὸς συνάγων πολλοὺς ἐπὶ τὸ αὐτό, πανταχοῦ θέλει εἰσαχθῆ ἡ σχετικὴ πλειονοψηφία. Ὑπολείπεται νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν σχετικὴν πλειονοψηφίαν καὶ εἰς τὴν Βουλὴν βουλευομένην καὶ ψηφίζουσαν νόμους καὶ εἰς τὴν Βουλὴν παράγουσαν κόμματα. Εὐθὺς ὡς ἀναγνωρισθῇ, ὅτι ἀρκοῦσι 50 ἢ 40, ὅπως παραχθῶσι τόσον σπουδαῖα ἀποτελέσματα, ὡς ἡ ψήφισις σπουδαιοτάτου νόμου, τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἐγὼ βλέπω ἤδη πολλοὺς ἑτοιμαζομένους νὰ ῥίψωσιν ἑαυτοὺς εἰς τοιούτους ἀξιοζηλεύτους ἀγῶνας. Θὰ ἴδητε ἀρχηγὸν κόμματος διεκδικοῦντος τὴν Ἀρχὴν μετὰ 40 μόνον Βουλευτῶν. Θὰ ἴδητε νὰ γίνωσι πολλοὶ οἱ τοιοῦτοι ἀρχηγοὶ κομμάτων, διότι εἰς ἀριθμὸν 182 Βουλευτῶν χωροῦσι πέντε τοιαῦτα σχεδὸν ἰσόπαλα κόμματα. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους καὶ ἐγὼ ὁμολογῶ ὅτι αἰσθάνομαι κἄποιον πειρασμὸν νὰ ἐπιζητήσω ἀρχηγίαν κόμματος. Καὶ οὕτω θὰ ἔλθωμεν ἡμεῖς αὐτοὶ οἱ ἀναθεωροῦντες τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα τῆς Ἑλλάδος νὰ θεσμοθετήσωμεν τὸν κατακερματισμὸν ἡμῶν καὶ παραδώσωμεν τὰ πάντα διὰ τῆς χειρίστης τῶν συναλλαγῶν εἰς τὰ συμφέροντα πέντε ἢ ἓξ κομματαρχῶν, οἵτινες ἐνταῦθα θέλουσιν ἀλληλομαχεῖ περὶ φαγώματος τῆς Ἑλλάδος (Χειροκροτήματα). Ἂν θέλητε ὑμεῖς ταῦτα, πράξατε· ἐγὼ οὐδέποτε θὰ συντελέσω εἰς τὸ νὰ διαπραχθῇ τοιοῦτον κακόν.

§310ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§311ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν. Ἐκουράσθη ἡ Βουλή.

§312ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ὁμιλήσητε, κύριε Κουλουμβάκη;

§313ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἂν καὶ εἶμαι ἀσθενής, ἐν τούτοις αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην τὴν ψυχικὴν νὰ ἀντίσχω ψυχικῶς.

§314Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀφοῦ ὁμολογεῖ ὁ ῥήτωρ ἀσθένειαν, εἶναι ζήτημα εὐπρεπείας νὰ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν.

§315Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ὁ ῥήτωρ, ὅπως δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ἀπὸ τῆς 11 ὥρας τῆς πρωίας εἰργάζετο εἰς τὴν συντακτικὴν ἐπιτροπήν, διότι ἤμεθα μαζί, μέχρι τῆς μιᾶς τῆς μεσημβρίας. Μετὰ μεσημβρίαν ἤμεθα πάλιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συντάγματος, ἔπειτα δὲ εἴμεθα διαρκῶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Εἶναι 14 ὧραι, καθ’ ἃς ἐργαζόμεθα συνεχῶς. Εἶναι ζήτημα ἐπιεικείας δι’ ἡμᾶς νὰ διακόψωμεν.

§316ΘΡ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Προκειμένου περὶ τοιούτων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ συζητηθῶσιν ὡρίμως, δὲν πρέπει νὰ καταπονῆται ἡ Βουλή.

§317ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὑποθέτω ὅτι ἡ συζήτησις διεξάγεται ἠρέμως καὶ ὡρίμως. Ἐπιτρέψατέ μοι δὲ νὰ εἴπω ὅτι ὅλοι οἱ ἐπιθυμοῦντες νὰ διακόψωμεν τὴν συζήτησιν δι’ αὔριον λόγῳ κοπώσεως εἶναι νεώτεροι ἡμῶν τὴν ἡλικίαν, οἱ ὁποῖοι αἰσθανόμεθα τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν, νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν ταχυτέραν περάτωσιν τοῦ συντακτικοῦ ἔργου τῆς Βουλῆς.

§318ΕΥ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἤκουσα πολλῶν ῥητόρων λεγόντων καὶ διεκτραγῳδούντων κωλυσιεργίας τῆς μειονοψηφίας, τυραννίας τῆς πλειονοψηφίας. Οὐδὲν τούτου ψευδέστερον, κύριοι συνάδελφοι. Ἐκωλυσιέργησαν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν μειονοψηφιῶν, ἐτυράννησαν καὶ τυραννοῦσιν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν πλειονοψηφιῶν. Ἐκ τοῦ πείσματος πολλάκις ἑνὸς καὶ μόνου ἀνθρώπου κατετυραννήθησαν καὶ κατατυραννοῦνται τὰ πολιτικὰ Σώματα, καὶ ἐκ τοῦ πείσματος ἐκείνου δυστυχῶς ἀπορρέουσιν οὐχὶ σπανίως οἱ μεγάλοι θεσμοὶ καὶ οἱ μεγάλοι κανόνες τοῦ βίου τῶν ἐθνῶν. Καὶ ὑπάρχουσι, κύριοι συνάδελφοι, στιγμαὶ μοιραῖαι εἰς τὸν βίον καὶ τῶν ἀτόμων καὶ τῶν λαῶν, στιγμαὶ μοιραῖαι, τῶν ὁποίων δὲν ἔχουσι πλήρη τὴν συνείδησιν καὶ τὰ ἄτομα καὶ οἱ λαοί. Εὔχομαι ἐξ ὅλης ψυχῆς νὰ εἶναι μόνη αὐτὴ ἡ τελευταία μοιραία στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν καταφέρεται τοσοῦτον καίριον πλῆγμα κατὰ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν τοῦ φιλελευθέρου. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι δὲν εἶναι τὸ μόνον πλῆγμα μέχρι τοῦδε. Παραγνωρίζομέν τι, τὸ ὁποῖον πρὸ παντὸς πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει, ἐὰν ἀληθῶς μετ’ ἐπιστημοσύνης συζητῶμεν περὶ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Παραγνωρίζομεν τὰς ἀρχὰς τὰς θεμελιώδεις, αἵτινες ἀποτελοῦσι τὸ πολίτευμα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Καὶ ἐρωτῶ: Διατί ὡρίσθη τὸ ⅓; Διατί νὰ μὴ ὁρισθῇ τὸ ¼; διατί νὰ μὴ ὁρισθῇ τὸ ⅕; διατί νὰ μὴ ὁρισθῇ τὸ ⅛; ποῦ στηρίζεται τὸ ⅓; Ἐρωτῶ: στηρίζεται ἐπὶ αὐθαιρεσίας ἢ ὄχι; στηρίζεται εἰς τὸ ὅτι οὕτως ἠθέλησεν ὁ Πρωθυπουργὸς ὁ σήμερον κυβερνῶν τὸν τόπον ἢ ὄχι; Ἐὰν ἐζήτει ἀντὶ τοῦ ⅓ τὸ ¼, τί θὰ εἴχομεν νὰ ἀπαντήσωμεν πρὸς αὐτὸν διάφορον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον σήμερον ἀπαντῶμεν;

§319Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Θὰ δυνηθῆτε νὰ τελειώσητε; Εἴπετε ὅτι εἶσθε ἀσθενής. Ἐὰν εἶναι ἀληθές, θὰ ζητήσωμεν τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου.

§320ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐγώ, ὅταν λέγω κάτι τι, ἐπιθυμῶ νὰ μὲ πιστεύωσιν.

§321Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ (Πρόεδρος). Προσθέτετε ἐπιχειρήματα εἰς τὴν ὑπὸ συζήτησιν διάταξιν.

§322ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Προσθέτομεν ἐπιχειρήματα, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ κωλυσιεργίαι ἅγιαι, ὅταν πρόκειται νὰ ἀντιτάξωμεν τὰς γνώμας μας εἰς τὰ πείσματα, διότι, ὅταν δηλῶμεν, ὅτι ἐργαζόμεθα ἀπὸ τῆς 11 πρωινῆς, καὶ ἐπιθυμῆτε νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν συζήτησιν τώρα, ὅτε εἶναι 3 τῆς πρωίας, βεβαίως πείσματα ἔχομεν.

§323Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ (Πρόεδρος). Ὅταν ἐπιθυμῆτε σεῖς νὰ ἐπιβάλητε τὴν γνώμην σας εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, τότε κάμνετε πείσματα.

§324ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὡραῖα!

§325ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπὸ τῶν βουλευτῶν κυρίων Χ. Βοζίκη, Γ. Πὼπ, Δ. Πολυζωγοπούλου, Κ. Λιδωρίκη καὶ Ἰ. Μανέτα, ὑπεβλήθη ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας.

§326ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ ὀνόματα τῶν ὑπογραψάντων, ἵνα ἴδωμεν ἂν εἶναι παρόντες καὶ οὕτω νομιμοποιηθῇ ἡ αἴτησις. (Ἀναγινώσκονται πρῶτον κατὰ τὸν Κανονισμὸν τὰ ὀνόματα τῶν ὑπογραψάντων, οἵτινες εὑρίσκονται παρόντες, καὶ οὕτως ἄρχεται ἡ ἀνάγνωσις κατὰ σειρὰν τοῦ καταλόγου).

§327ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀφοῦ ἐνομιμοποιήθη ἡ ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας, θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλήν, ὅπως συναινέσῃ καὶ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§328ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 2ᾳ καὶ 55′ τῆς πρωίας)