1911.03.30

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 61.

Τῆς 30ῆς Μαρτίου 1911

(Τετάρτη)

Προεδρία κ. Νικολάου Στράτου.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ὥρᾳ 5 μ. μ. ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ παρόντων 187 Βουλευτῶν.

Ἀναγινώσκονται εἶτα καὶ ἐπικυροῦνται τὰ Πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλήν: 1) Ἀναφορὰν τῶν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ὁμογενῶν ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τοῦ ἐκεῖ Γεν. Προξένου κ. Μητσοπούλου· 2) Ἀναφορὰν τοῦ Γ. Ν. Οἰκονομοπούλου δημοσιογράφου ἐκ Μεσσηνίας, ἐκφράζοντος εὐχὴν νὰ συσταθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἐξεταστικὴ ἐπιτροπὴ διὰ τὰ σκάνδαλα καὶ τὰς ὑπερβασίας τῆς «Ἑνικίας»· 3) Ἀναφορὰν τῶν ἐν Ἀθήναις προσφύγων Στενημαχιτῶν ζητούντων προστασίαν· 4) Ἀναφορὰν τῶν κοφινοποιῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ζητούντων φορολογίαν τῶν ἔξωθεν εἰσαγομένων κοφινίων· 5) Ἀναφορὰν τοῦ συλλόγου Βερσοβᾶς «Ἅγιοι Ἀπόστολοι», ὅπως κηρυχθῇ ἔκπτωτος ἡ «Προνομιοῦχος»· Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν Συνέχεια ἐπὶ τῆς συζητήσεως τοῦ ἄρθρου 56.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§3ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Συζητοῦμεν, κύριοι Βουλευταί, ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος. Τὸ ἄρθρον τοῦτο κατὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 ἔχει οὕτως: «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ἡμίσεος καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ ἄνευ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν παρόντων μελῶν· ἐν περιπτώσει ἰσοψηφίας ἡ πρότασις ἀπορρίπτεται». Ἡ ἐπιτροπὴ προτείνει, ὅπως τὸ ἄρθρον μεταρρυθμισθῇ οὕτως: «Ἡ Βουλὴ ἀπαρτίζεται νομίμως πρὸς συζήτησιν παρόντος τοῦ τετάρτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ἀλλ’ οὐδὲν δύναται ν’ ἀποφασίσῃ ἐν ἀριθμῷ κατωτέρῳ τοῦ ἡμίσεος καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῆς—ἐξαιρουμένης τῆς περιπτώσεως τοῦ ἄρθρου 54—καὶ ἄνευ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν παρόντων. Ἐν περιπτώσει ἰσοψηφίας ἡ πρότασις ἀπορρίπτεται». Ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ προσχεδίου αὐτῆς, εἰς τὸ ὁποῖον ἐπιμένει, προτείνει τοῦτο: «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται ν’ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ἑνὸς τρίτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ ἄνευ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν παρόντων μελῶν. Ἐν περιπτώσει ἰσοψηφίας ἡ πρότασις ἀπορρίπτεται». Ἐπεζητήθη ἡ μεταρρύθμισις τοῦ ἄρθρου τούτου, ὅπως ἀποφύγωμεν εἰς τὸ μέλλον τὰς παρεκτροπὰς τῆς κωλυσιεργίας, τὰς παρεκτροπὰς τουτέστιν ἐξ ὑπερβαλλούσης ἀντιδράσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἡ ἐπιτροπή, ἔχουσα ὑπ’ ὄψει, ὅτι ἀληθῶς παρετηρήθησαν τοιαῦται παρεκτροπαί, σημειούμεναι κυρίως εἰς τὸ στάδιον τὸ πρὸ τῆς λήψεως ἀποφάσεως ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς, τοσοῦτον ἀνεγνώρισε τοῦτο, ὥστε καθώρισε διάταξιν αὐστηροτέραν τῆς ἐν τῷ προσχεδίῳ τῆς Κυβερνήσεως. Διότι, ἐνῷ ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν συζήτησιν ἀπαιτεῖ τὸ ⅓, ἡ ἐπιτροπὴ ἀρκεῖται εἰς τὸ ¼. Ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ ἐνόμισεν, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ θίξῃ μίαν ἀρχήν, ἐπὶ τῆς ὁποίας, πρὸς ἄλλαις ἀρχαῖς, θεμελιοῦται τὸ πολίτευμα ἡμῶν. Πρὶν ἢ προχωρήσω εἰς τὰς γενικωτέρας σκέψεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων θέλω βασίσει τὰ ἐπιχειρήματά μου, νομίζω ὡς ἐπάναγκες νὰ ἀνακοινώσω πρὸς ὑμᾶς, κύριοι συνάδελφοι, λόγον τινά, ὅστις ἰδιαιτέρως μὲ πείθει, ὅπως μετά τινος ἀναλυτικότητος προβῶ εἰς τὰς προτάσεις μου καὶ λάβω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω πρὸς ὑμᾶς τὰ συμπεράσματά μου. Ἀντελήφθην, ὅτι ὑπάρχει τις ἀτελὴς ἀντίληψις περὶ τῶν διατασσομένων ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 56. Μέχρι χθὲς τοὐλάχιστον εἶχε νομισθῆ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης ἡμῶν, ἂν μὴ καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης, ὅτι ἀπαιτεῖται κατὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 56 νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ προτάσεώς τινος τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός. Οὐχὶ τοῦτο, Κύριοι, ὡς ἔχετε πάντες ὑπ’ ὄψει, ἀπαιτεῖται μόνον, νὰ εἶναι παρόντες τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός, ἀλλ’ ὑπὲρ τῆς προτάσεως, δηλαδὴ νὰ ψηφίσωσι «ναί», ἀπαιτεῖται ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός. Καὶ λέγω ταῦτα, διότι ὑπετέθη ὅτι, ἐὰν εἶναι 150 Βουλευταί, δὲν χρειάζεται, ὅπως ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς προτάσεως 76, ἀλλ’ ἀρκοῦσιν ὀλιγώτεροι. Οὔτε ἡ ἐπιτροπὴ ἠθέλησε τοῦτο, νὰ ψηφίσωσι δηλαδὴ «ναὶ» 76, ἀλλ’ ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία τῶν 76, δηλαδὴ 39, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι οἱ Βουλευταὶ εἶναι 150. Ὡς ἔχετε ὑπ’ ὄψει, κύριοι συνάδελφοι, εἰς ὀλίγας λέξεις ἡ θεωρία τοῦ πολιτεύματος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ εἶναι αὕτη: ὁ λαὸς κυβερνᾷ ἑαυτόν, ὁ λαὸς κυβερνᾷ διὰ τοῦ λαοῦ. Καὶ ἐπειδὴ ἀδύνατον εἶναι βεβαίως ὁ λαὸς νὰ ἀποφαίνηται πάντοτε ὁμοθύμως, καὶ ἂν τοῦτο ἀπῃτεῖτο, θὰ καθίστατο ἀδύνατον νὰ προέρχηται εἰς ἀποφάσεις ὁ λαός, διὰ τοῦτο κατὰ μὲν τὰς ἀρχαίας πολιτείας, αἵτινες ἦσαν ὀλιγάριθμοι, ἀπεφαίνετο ἡ πλειονοψηφία αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, κατὰ δὲ τὰς νεωτέρας Πολιτείας, αἵτινες εἶναι πολυαριθμότεραι, ἀποφαίνεται ἡ πλειονοψηφία τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ. Εἶναι αὕτη μία ἀρχὴ τοῦ πολιτεύματος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ, τὸ νὰ κυβερνᾷ ἡ πλειονοψηφία. Ἡ ἀρχὴ αὕτη καθορίζεται καὶ ἀναγνωρίζεται εἰς ὅλα τὰ Κράτη τὰ κοινοβουλευτικά, ἐκεῖνα, ἅτινα δὲν ἔφθασαν εἰς τοσοῦτον προόδου πολιτικῆς, ὥστε νὰ μὴ ἔχωσι ῥητῶς καθωρισμένους κανόνας, κατὰ τοὺς ὁποίους νὰ πολιτεύωνται. Διότι ἐν Ἀγγλίᾳ π. χ., μοναδικὸν ἴσως παράδειγμα, ὅπου ἔφθασαν εἰς τοσοῦτο πολιτικῆς προόδου, ὥστε νὰ μὴ ἔχωσιν ἀνάγκην καθωρισμένων ἀρχῶν πολιτικῶν, ἀλλὰ νὰ ἐμπιστεύωνται εἰς τὰς καθεστηκυίας ἐξουσίας των, δὲν ἔχουσιν ἀπαρασαλεύτους εἰς γραπτὸν Σύνταγμα τοιαύτας ἀρχάς, τὰς ὁποίας νὰ εὐλαβῶνται καὶ νὰ θίγωσι μετὰ φόβου Θεοῦ καὶ πίστεως. Ἀλλὰ τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δὲν προώδευσαν ὅσον τὸ Ἀγγλικόν, ἔχουσι καθορίσει ἀρχάς τινας, ἐπαναλαμβάνω, τὰς ὁποίας τηροῦσιν ὡς κανόνας πίστεως, διότι, ἐὰν δὲν ἐτήρουν μετὰ τοσαύτης εὐλαβείας αὐτάς, ἀφοῦ ἔχουσιν ὡς δεδομένον, ὅτι δὲν προώδευσαν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε τὰ πάντα νὰ ἐμπιστεύωνται εἰς τὰς καθεστηκυίας ἐξουσίας τοῦ Κράτους, φοβοῦνται, ὅτι θὰ περιπέσωσιν αὐτόχρημα εἰς ἀναρχίαν. Μία ἐκ τῶν τοιούτων ἀρχῶν εἶναι καὶ ἡ ἀρχή, τὴν ὁποίαν ἐθεμελίου καὶ καθώριζε τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 καὶ εἰς τὴν ὁποίαν ἀρχὴν ἐπιμένει καὶ ἡ ἐπιτροπή, εἰς τὴν ὁποίαν ἐδώκατε τὴν ἐντολὴν νὰ μεταρρυθμίσῃ τὸ ῥηθὲν ἄρθρον κατὰ τὴν κεκτημένην παρ’ ἡμῖν πεῖραν. Καὶ εἶναι πράγματι ἀρχὴ γενικῶς ἀνεγνωρισμένη; Ναί, κύριοι Βουλευταί, εἰς πάντα τὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα ἔχουσι παρόμοιον χαρακτῆρα πρὸς τὸ ἡμέτερον πολίτευμα: Ἐν Δανίᾳ, κατὰ τὸ ἄρθρον 67 τοῦ Συντάγματος, τὸ ἥμισυ ἀπαιτεῖται. Ἐν Ἰσλανδίᾳ ἐπίσης κατὰ τὸ 28 ἄρθρον, παλαιότερον δ’ ἀπῃτοῦντο τὰ ⅔. Ἐν Ῥωμουνίᾳ ἀπόλυτος πλειονοψηφία ἀπαιτεῖται κατὰ τὸ ἄρθρον 45 τοῦ Συντάγματος. Ἐν Σερβίᾳ ἀπόλυτος ἐπίσης κατὰ τὸ ἄρθρον 109. Ἐν Μεξικῷ ἀπαιτοῦνται διὰ μὲν τὴν Γερουσίαν τὰ ⅔, διὰ δὲ τὴν Βουλὴν τῶν ἀντιπροσώπων τὸ ἥμισυ, κατὰ τὸ ἄρθρον 61. Ἐν Ἀργεντινῇ Δημοκρατίᾳ κατὰ τὸ ἄρθρον 56 ἀπόλυτος ὡσαύτως πλειονοψηφία ἐπιτάσσεται. Ἐν Βραζιλίᾳ τὰ ⅔. Ἐν Ἰταλίᾳ κατὰ τὸ ἄρθρον 53 ἀπόλυτος ἐπιτάσσεται πλειονοψηφία. Κατὰ τὸ Σύνταγμα τῆς Γερμανικῆς Αὐτοκρατορίας, διὰ τὰς ἀποφάσεις, ἀπόλυτος πλειονοψηφία καθορίζεται. Ἐν Γαλλίᾳ ὡσαύτως ἀπόλυτος πλειονοψηφία ἀπαιτεῖται διὰ τὰς ἀποφάσεις. Ἐν Βελγίῳ ὡσαύτως. Ἀκόμη περισσότερον Γερμανικὰ Κράτη, θεμελιούμενα ἐπὶ τῆς μοναρχικῆς ἀρχῆς καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, τὴν αὐτὴν ἀρχὴν καθώρισαν. Τὸ Πρωσσικὸν Σύνταγμα ἐν ἄρθρῳ 80, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ νόμου τοῦ 1885, ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν ἀπαιτεῖ. Ἐν Σαξωνίᾳ ὡσαύτως. Ὑπάρχουσιν ὅμως ἐπιχειρήματα ἐκ τῶν ἐν Ἀγγλίᾳ συμβαινόντων. Τί Ἀγγλία, τί Ἑλλάς! Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξωσιν ἐξ Ἀγγλίας ἐπιχειρήματα; Παντάπασι, κύριοι Βουλευταί. Καὶ ἐρωτῶ: ἐὰν ἐλέγετο πρὸς ὑμᾶς ὅτι θὰ ἀπεφάσιζον περὶ τῶν τιθεμένων παρ’ ἡμῖν νόμων οἱ Ὑπουργοί, καὶ μόνοι οἱ Ὑπουργοί, θὰ ἐδέχεσθε τοιαύτην πρότασιν; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ εἶμαι ὁλοψύχως πεπεισμένος, ὅτι δὲν θὰ τὴν ἐδέχεσθε. Ἐὰν ἔλεγον πρὸς ὑμᾶς, ὅτι ἀρκεῖ νὰ ψηφίσωσιν ἕξ Βουλευταὶ ὑπὲρ ἑνὸς νομοσχεδίου, διὰ νὰ κατασταθῇ νόμος, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει ὅτι οἱ ἕξ ἐκεῖνοι πιθανῶς θὰ εἶναι ἕξ ἐκ τῶν Ὑπουργῶν, θὰ ἐψηφίζετε, λέγω, ὑπὲρ τοιαύτης προτάσεως; Πιστεύω ἀκραδάντως, ἐπαναλαμβάνω, ὄχι. Ἐν τούτοις ἐν Ἀγγλίᾳ εἶναι δυνατὸν τοῦτο νὰ νοηθῇ, διότι ἡ Βουλὴ τῶν Λόρδων ἀποφασίζει διὰ τριῶν· καὶ ὅμως εἶναι δυνατὸν δέκα Ὑπουργοὶ νὰ εἶναι καὶ λόρδοι. Εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφίσῃ ἡ Βουλὴ τῶν Κοινοτήτων ἀποτελουμένη κατὰ τὴν συνεδρίασιν μόνον ἐκ τεσσαράκοντα, ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι καὶ τεσσαράκοντα Ὑπουργοί, διότι τὸ ὅλον Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ἀποτελεῖται ἐν Ἀγγλίᾳ ἐξ ἑβδομήκοντα προσώπων περίπου. Λοιπόν, ὅτε ταῦτα κρατοῦσιν ἐν Ἀγγλίᾳ, εἶναι δυνατὸν νὰ συναχθῇ ἐπιχείρημα διὰ τὰ παρ’ ἡμῖν πράγματα; Ἀκούσατε πῶς ἐν Ἀγγλίᾳ πολιτεύονται. Προκειμένου ἡ Βουλὴ τῶν Λόρδων νὰ ἀποφασίσῃ ἐπὶ θεμελιώδους τινὸς ζητήματος πρό τινος χρόνου ἀπετελέσθη ἐκ τετρακοσίων καὶ πλέον μελῶν καὶ ἐθεάθησαν ἐν μεγαλοπρεπεῖ πανηγύρει συνεδριάζοντες ἐν τῇ αἰθούσῃ αὐτῶν ὁμότιμοι, οἵτινες συζητήσιμον ἦτο ἂν εἶχον πατήσει ἄλλοτε τὸ ἔδαφος τοῦ Λονδίνου. Νομίζετε, ὅτι, ἐὰν συνέβαινε παρ’ ἡμῖν τοῦτο, θὰ παρουσιάζετο ἐκείνη ἡ μεγαλοπρεπὴς συνάθροισις, ἡ ὁποία τιμᾷ τὸν Ἀγγλικὸν πολιτικὸν χαρακτῆρα καὶ ὑπὲρ τῆς ὁποίας δέον νὰ εὐχώμεθα καὶ δι’ ἡμᾶς, ἀλλὰ διὰ τὸ μέλλον; Ἀλλ’ ὑπῆρξε καὶ ἄλλο παράδειγμα, ἐξ Αὐστρίας. Ἰδοὺ τί συμβαίνει ἐν Αὐστρίᾳ, κύριοι συνάδελφοι. Ἐν Αὐστρίᾳ, ἐν τῇ καθαρῶς Αὐστριακῇ Βουλῇ, οὐχὶ ἐν τῇ Αὐστροουγγρικῇ μοναρχίᾳ, ἀληθῶς ἐκεῖ ἀρκοῦσιν ἑκατὸν Βουλευταί, διὰ νὰ ἀποφασίσωσιν, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ, ὅταν πρόκειται περὶ σπουδαίων νόμων, περὶ δικαστικῶν νόμων, φέρ’ εἰπεῖν, περὶ νόμων τῆς διοικήσεως σπουδαίων, περὶ κυβερνητικῶν μέτρων σημαντικῶν, ἀπαιτεῖται νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς προτάσεως τὰ ⅔. Καὶ νὰ μὴ λησμονῇ τις, ὅτι ἡ Βουλὴ ἡ Αὐστριακὴ εἶναι Βουλὴ οὐχὶ Κράτους κοινοβουλευτικοῦ, εἶναι Βουλὴ Κράτους, ὅπερ βασίζεται ἐπὶ τῆς μοναρχικῆς ἀρχῆς, εἶναι Βουλὴ Κράτους, τοῦ ὁποίου φορεὺς τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας καὶ κυριωτάτη πολιτικὴ δύναμις εἶναι ὁ μονάρχης. Καὶ ἐπὶ πλέον δέον πάντες νὰ ἔχωσιν ὑπ’ ὄψει ὅτι κυρία νομοθετικὴ ἐργασία γίνεται ἐν ταῖς ἐπιτροπείαις τῆς Αὐστροουγγρικῆς Μοναρχίας. Ἡ Βουλὴ τῶν Εὐπατριδῶν καὶ ἡ Βουλὴ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Αὐστροουγγρικῆς Μοναρχίας ἐκλέγουσιν ἐπιτροπάς, ἀποτελουμένας κατὰ τὸ ⅓ ἐκ τῶν Εὐπατριδῶν καὶ κατὰ τὰ ⅔ ἐκ τῶν λαϊκῶν ἀντιπροσώπων. Ἑκάστη ἐπιτροπεία ἀποτελεῖται ἐξ ἑξήκοντα μελῶν. Ἡ ἐκλογὴ γίνεται κατ’ ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν. Τηρεῖται, βλέπετε, ἡ ἀρχή. Αἱ ἐπιτροπεῖαι ἐκεῖναι ἀποφασίζουσι κατ’ ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν. Ἡ ἀρχὴ πάλιν τηρεῖται. Ὅταν συμβαίνῃ, ἐπὶ σπουδαίων ζητημάτων, νὰ συνενωθῶσι δύο ἐπιτροπεῖαι, ἡ ἀρχὴ τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας πάλιν τηρεῖται. Ὥστε, κύριοι Βουλευταί, πρόκειται νὰ θίξωμεν θεμελιώδη διάταξιν, ἀρχὴν κεφαλαιώδη τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζουσι πάντα τὰ Κράτη, τὰ ἔχοντα πολίτευμα ἀντιπροσωπευτικόν. Καὶ ἔχων ταῦτα ὑπ’ ὄψει θὰ ἔλεγον· πρὸς τί τέλος πάντων νὰ προβῶμεν ἡμεῖς εἰς μίαν τοιαύτην πρωτοτυπίαν; ποῖα ἔχομεν δεδομένα, τὰ ὁποῖα νὰ μᾶς πείθωσιν ἀκραδάντως, ὅτι προωδεύσαμεν ἡμεῖς ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ μὴ ἔχωμεν ἀνάγκην τῆς τηρήσεως μιᾶς τόσον θεμελιώδους ἀρχῆς; Καὶ θὰ ἔλεγεν ἀκόμη ὁ ἀπορῶν ἐπὶ τούτῳ· πῶς ἦλθεν εἰς τὸν ἐγκέφαλον τῶν Ὑπουργῶν τῆς Ἑλλάδος ἡ σκέψις αὕτη, νὰ καθορίσωσι τὸ ⅓, ὅπερ νὰ ἀποφασίζῃ κατ’ ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν; Ἀληθῶς, Κύριοι, δὲν εἶναι ἐντελῶς πρωτότυπος ἡ διάταξις. Ὑπάρχει καὶ ἀλλαχοῦ· ἐν Ῥωσίᾳ καὶ ἐν Ἰαπωνίᾳ. Τὸ ἄρθρον 7 τοῦ Τσαρικοῦ Διατάγματος, τοῦ καθορίζοντος τὴν σύστασιν καὶ τὴν λειτουργίαν τῆς Δούμας, ἀρκεῖται ἀληθῶς εἰς τὸ ⅓. Ὁμοίως εἰς τὸ ⅓ ἀρκεῖται τὸ Ἰαπωνικὸν Σύνταγμα. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, Κύριοι· εἶναι ὀρθόν, προκειμένου περὶ τῶν λαϊκῶν δικαιωμάτων, προκειμένου περὶ τῆς ἐκπροσωπήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ δεχώμεθα διδάγματα ἀπὸ Κράτη, μεγάλα ἀληθῶς καὶ σεβαστά, ἀλλ’ εἰς τὰ ὁποῖα τὰ δικαιώματα δὲν ἀπεκτήθησαν ὑπὸ τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ εἰς τὰ ὁποῖα τὰ δικαιώματα ἐδόθησαν εἰς τὸν λαὸν οἰκείᾳ βουλήσει ὑπὸ τῶν Ἡγεμόνων; Πρόκειται, Κύριοι, νὰ βαδίσωμεν πολιτικῶς πρὸς τὰ ἐμπρός, ἢ νὰ στραφῶμεν πρὸς τὰ ὀπίσω; Θὰ ἐνόμιζέ τις, ὅτι ἀρκοῦσι ταῦτα, διὰ νὰ εἶναι ἀπαράδεκτος ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχω ὅμως ἀνάγκην, διὰ νὰ μὴ ὑποθέσω ὅτι ἀτελῶς ἐξεδήλωσα τὴν γνώμην μου, νὰ εἴπω ἐπὶ πλέον καὶ κατ’ ἐπανάληψιν πρὸς ὑμᾶς τοῦτο· ὑπάρχουσιν εἰς τὰ Κράτη, τῶν ὁποίων αἱ ἐξουσίαι δὲν εἶναι συντακτικαί, ἀρχαὶ κεφαλαιώδεις, τῶν ὁποίων ἐπιβάλλεται ὁ ἀπόλυτος σεβασμός· διότι, ἐὰν ἀρχίσωμεν νὰ θίγωμεν τὴν μίαν κατόπιν τῆς ἄλλης τὰς θεμελιώδεις ταύτας ἀρχάς, πρέπει νὰ συλλογισθῶμεν, μήπως περιπέσωμεν εἰς ἀναρχίαν· καὶ πρέπει νὰ τὸ δεχθῶμεν ὅτι θὰ περιπέσωμεν εἰς ἀναρχίαν, ἀφοῦ ἔχομεν δεχθῆ, ὅτι δὲν ἀρκοῦσιν εἰς ὑμᾶς αἱ καθεστηκυῖαι ἐξουσίαι τοῦ Κράτους νὰ θέτωσι κεφαλαιώδεις ἀρχάς, ἀλλὰ πρέπει καὶ ἐπιβάλλεται νὰ ὑπείκωσιν εἰς τὰς τεθειμένας θεμελιώδεις ἀρχάς. Ἀλλ’ εἶναι τέλος πάντων καὶ σκόπιμος ἡ διάταξις; Ὀκτὼ Ὑπουργοί, ὁ Πρόεδρος ἐννέα, τρεῖς ἀντιπρόεδροι δώδεκα, τέσσαρες γραμματεῖς δέκα ἕξ, καὶ δέκα ἄλλοι Βουλευταὶ ἀρκοῦσι, διὰ νὰ θέτωσι τοὺς νόμους τοῦ Κράτους! Ὑποθέσατε ἑκατὸν πεντήκοντα Βουλευτάς, Κύριοι, καὶ ὑποθέσατε μίαν καταπληκτικὴν πλειονοψηφίαν τῆς Κυβερνήσεως ἑκατὸν εἴκοσι πέντε Βουλευτῶν. Ἔχετε ὑπ’ ὄψει τὴν διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ, καθ’ ἥν, διὰ νὰ γένηται ὀνομαστικὴ κλῆσις, ἀπαιτοῦνται δεκαπέντε Βουλευταὶ νὰ ὑποβάλωσι τὴν αἴτησιν θεωρούμενοι παρόντες. Πόσοι πλέον χρησιμεύουσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Τριάκοντα πέντε. Οἱ ἄλλοι Βουλευταὶ δύνανται νὰ μένωσι διαρκῶς εἰς τὰς ἑστίας των. Ἀλλὰ δυνατὸν νὰ συμβαίνῃ καὶ τοῦτο ἀκόμη, νὰ προκαλῶνται δηλαδὴ συμβιβασμοὶ συνειδήσεων, οἱ ὁποῖοι συχνότατα καὶ νῦν ἔχουσι παρατηρηθῆ παρ’ ἡμῖν, ὡς ἐγὼ τοὐλάχιστον νομίζω. Ὑπάρχουσί τινες Βουλευταί, οἵτινες ἀποκρούουσι προτάσεις τινὰς τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ διατεθειμένοι νὰ ἔχωσιν ὅλον τὸ ἀπαιτούμενον θάρρος, ἢ δὲν εὑρίσκουσι προσῆκον νὰ καταψηφίζωσι τὰς προτάσεις ἐκείνας τῆς Κυβερνήσεως· δύναται, λέγω, νὰ γίνῃ διευκόλυνσις, νὰ ἀποσυρθῶσιν ἀπὸ τῆς αἰθούσης οἱ Βουλευταὶ ἐκεῖνοι, ὥστε ἡ Κυβέρνησις, διατηροῦσα ἕνα ἀριθμὸν πεντήκοντα Βουλευτῶν, ἀπαιτούμενον διὰ τὴν ἀπαρτίαν, ἔχουσα ὑπ’ ὄψει ὅτι ἀπαιτοῦνται δεκαπέντε, διὰ νὰ γένηται ὀνομαστικὴ κλῆσις, δύναται νὰ διευκολύνῃ τὴν συνείδησιν τῶν δεκαπέντε ἐκ τῶν πεντήκοντα, ὁτὲ μὲν τούτων, ὁτὲ δ’ ἐκείνων, καὶ νὰ κυβερνᾷ τὸν τόπον θαυμάσια!

§4ΜΙΧ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ. Οἱ ἄλλοι ἑκατόν;

§5ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Οἱ ἄλλοι ἑκατὸν θὰ εἶναι φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, οὐδεμίαν θὰ εὑρίσκωσιν ἀνάγκην νὰ μένωσιν ἐν τῇ πρωτευούσῃ, ἀλλὰ θὰ μένωσιν εἰς τὴν ἑστίαν των, ὁ δὲ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ βλέπῃ μίαν ὀλιγαρχίαν νὰ κυβερνᾷ τὸν τόπον, καὶ ἕνεκα τῶν παρεκτροπῶν τοῦ παρελθόντος ἔχοντες τὸ ἀποτέλεσμα νὰ μὴ ὑπάρχῃ ὑψηλὴ καὶ ἤδη ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡ ὑπόληψις τῆς Βουλῆς θὰ καταντήσωμεν, ἐὰν καταπέσῃ ὁλοκλήρως ἡ ὑπόληψις τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, νὰ περιέλθωμεν ἴσως εἰς τὴν ψυχικὴν κατάστασιν, ὥστε νὰ θεωρήσωμεν ὅτι εἶναι βλαβερὸν ὁλοκλήρως παρ’ ἡμῖν τὸ πολίτευμα τὸ κοινοβουλευτικόν, τὸ πολίτευμα τὸ φιλελεύθερον! Καὶ πρέπει νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψει, ὅτι ἐγένετο μία στρατιωτικὴ ἐπανάστασις ὑπὲρ τῶν λαϊκῶν δικαιωμάτων, ὡς ἐφρόνει τοὐλάχιστον, ὡς ἐπίστευεν, ὡς ἤθελεν. Ἀλλ’ ἔχετε λέγω, ὑπ’ ὄψει ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ καὶ στρατιωτικὴ ἐπιβολὴ οὐχὶ λαϊκὴ καὶ οὐχὶ ὅπως προστατεύσῃ τὰ λαϊκὰ δικαιώματα, καὶ τότε, κρατησάσης καὶ τῆς γνώμης ὁλοκλήρως ὅτι βλαβερὸν παρ’ ἡμῖν εἶναι τὸ πολίτευμα τὸ κοινοβουλευτικόν, τὸ πολίτευμα τὸ φιλελεύθερον, ἀκόπως καὶ χωρὶς ἐλαχίστην διαμαρτυρίαν θὰ καταλυθῇ τὸ πολίτευμα· καὶ τότε θὰ ἀρχίσῃ νέα ἀναδημιουργία, ὅπως ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ πολίτευμα τοῦτο, ἀναγνωρίζοντες ὅτι ἡ ἐσχάτη πλάνη ἔσται χείρων τῆς πρώτης, ἀλλὰ θὰ εἶναι πλάνη δυστυχῶς ἀνεπανόρθωτος, διότι ἐν τῷ μεταξὺ θὰ ἔχῃ συντελεσθῆ ἐντελῶς ἡ καταστροφὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους. Ἀλλ’ ὑπάρχουσιν ἐπιχειρήματα καὶ κατ’ ἀρχήν. Θέλετε, λέγουσιν ἡμῖν, τὴν πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Βουλὴν ἀπόλυτον, ἀφοῦ δὲν τὴν ἔχετε τὴν ἀπόλυτον κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν ἀντιπροσώπων. Σχετικὴ ἀληθῶς εἶναι ἡ πλειονοψηφία ἡ ἀπαιτουμένη κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῶν Βουλευτῶν. Ἀπαντῶ ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον: Ἔχετε ἐκεῖ σχετικήν, νὰ καθιερώσωμεν καὶ ἐνταῦθα σχετικήν; Σχετικὴν ἐπὶ σχετικῆς, νὰ ἀπαρνηθῶμεν δηλαδὴ τὴν ἀρχὴν τὴν θεμελιώδη ἐντελῶς καὶ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τοῦ πολιτειακοῦ ἡμῶν σταδίου, ἀρχήν, ἥν, ὡς ἤδη κατέδειξα, ἀναγνωρίζουσιν ὅλα τὰ Κράτη. Καὶ τοῦτο, ἐνῷ ἐν τῇ Βουλῇ οὐδεμία ὑπάρχει ἐκ τῶν δυσκολιῶν, τῶν ἀπαντωσῶν ἐν τῇ ἐκλογῇ τῶν ἀντιπροσώπων. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἡ σειρὰ τῶν συλλογισμῶν ἡ προσήκουσα. Δὲν πρόκειται, Κύριοι, περὶ ἐπουσιώδους τινός, διότι καὶ ἄλλα μεγάλα κακὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθωσιν ἐκ τῆς καταλύσεως τῆς ἀρχῆς ταύτης. Εἶναι δυνατὸν νὰ ἴδητε τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο διαιρούμενον κατὰ τμήματα, τὰ ὁποῖα εἰς παρεκβάσεις καὶ εἰς καταχρήσεις παρεκτρεπόμενα, ἵνα κατισχύσωσιν ἐπὶ μᾶλλον, ἀλλὰ καὶ ἵνα διατηρῶσι τὸ μὲν τὴν συνοχὴν ἑαυτῶν, τὸ δὲ τὴν συμμαχίαν ἄλλης μερίδος, νὰ δημιουργήσωσι πολίτευμα οὐχὶ φιλελεύθερον, ἀλλὰ φατρίας, ὁτὲ μὲν ἀλληλοϋποστηριζομένας, ὁτὲ δ’ ἀλληλοτρωγομένας, καὶ ἐν πάσῃ περιπτώσει κατεργαζομένας τὴν καταστροφὴν τοῦ τόπου. Διότι ὁ ἔχων ὀπαδοὺς τὸ ἓν τρίτον τῆς Βουλῆς, σχεδὸν τὸ ἓν τρίτον, εὐλογώτατα θ’ ἀνακηρύσσῃ ἑαυτὸν ἡγέτην μερίδος πολιτικῆς καὶ μνηστῆρα τῆς πρωθυπουργίας. Ναὶ ἢ ὄχι;

§6Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν κύριοι Βουλευταί, τὸ βραδέως βουλεύεσθαι ἰσχύῃ ἐν πάσῃ ἰδιωτικῇ ἀποφάσει ἡμῶν, πολλῷ μᾶλλον βεβαίως δὲν πρέπει νὰ σπεύδωμεν, ὅταν πρόκειται νὰ θεσπίζωμεν συντάγματα καὶ νὰ νομοθετῶμεν. Διότι, ὡς ἀποφαίνεται ὁ ἱστορικὸς Τάκιτος, χαρακτηριστικὸν τῶν βαρβάρων μόνον εἶναι τὸ σπεύδειν εἰς τὰς ἀποφάσεις. Διὰ τοῦτο εὑρίσκω καὶ τὴν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου μέριμναν καὶ ἔρευναν τῆς Συνελεύσεως ταύτης λίαν συντελεστικὴν καὶ διαφωτιστικήν, ἐλπίζω δὲ ὅτι διὰ τῆς συζητήσεως ταύτης θὰ φθάσωμεν εἰς συμπεράσματα ἐπωφελῆ. Ἠκούσθη, κύριοι Βουλευταί, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἡ φωνὴ τοῦ Προέδρου τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι ἡ καρδία τοῦ Συντάγματος εἶναι τὸ συζητούμενον ἄρθρον. Καὶ ἔχει εἰς τοῦτο δίκαιον, διότι ἡ πρότασις τῶν Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν θίγει ἀκριβῶς τὴν καρδίαν τοῦ Συγτάγματός μας. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπανεστάτησε, διὰ νὰ στεγασθῇ ὑπὸ πολίτευμα κάπως φιλελευθερώτερον. Ὀφείλομεν λοιπὸν καὶ ἡμεῖς εἰς τὸν λαόν, ὁ ὁποῖος θὰ πληρώσῃ τὰ ἔξοδα τῆς ἐπαναστάσεως, νὰ παρασκευάσωμεν πρὸς αὐτὸν πολίτευμα τοιοῦτον, ὥστε νὰ δρέψῃ τοὐλάχιστον τοὺς καρποὺς τῶν θυσιῶν καὶ τῶν ἐξόδων του. Ἰδού, Κύριοι, τί λέγει ἡ ἔκθεσις τῶν κ. Βουλευτῶν τῶν ἀπαρτιζόντων τὴν ἐπιτροπὴν προκειμένου περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ ἄρθρου 56. Τὸ ἄρθρον τοῦτο, ἀπαιτοῦν διά τε τὰς ἐν τῇ Βουλῇ συζητήσεις καὶ διὰ τὰς ἀποφάσεις αʹ) ἀπαρτίαν συνισταμένην εἰς τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς καὶ βʹ) ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τῶν παρόντων μελῶν, διηυκόλυνε παρ’ ἡμῖν ἀτυχῶς τὸ πνεῦμα τῆς κωλυσιεργίας, πολλάκις δὲ οὐχὶ ἄνευ σπουδαίας βλάβης τοῦ κοινοῦ συμφέροντος. Κατὰ τοῦ ἀτόπου τούτου, καθ’ οὗ ἐνίοτε προσέκοψαν σπουδαίως αἱ ἐργασίαι τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ἑπομένως δὲ καὶ ἡ εὔρυθμος λειτουργία τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἐνδείκνυται κατὰ τὰ κρατοῦντα καὶ εἰς τὰ πλεῖστα τῶν Εὐρωπαϊκῶν Συνταγμάτων ἡ ἀρχή, ὅπως μὴ ἀπαιτῆται οἱαδήποτε ἀπαρτία διὰ τὰς συζητήσεις, ἀπαιτῆται δὲ τοιαύτη μόνον διὰ τὰς ἀποφάσεις, καὶ αὕτη δὲ ἀποτελουμένη ἐκ τοῦ ἑνὸς τρίτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς. Ἠκούσατε ἐντεῦθεν ὅλων τῶν ῥητόρων, οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, ὅτι τὰ διάφορα ἄλλα Συντάγματα, τὰ ὁποῖα ἐπικαλεῖται ἡ ἔκθεσις τῆς ἐπιτροπῆς, ἐκτὸς ἑνὸς μόνον, τοῦ τῆς Ἀγγλίας, δὲν εἶναι σύμφωνα μὲ τὴν γνώμην τῶν κ. Βουλευτῶν τῶν συγκροτούντων τὴν Κυβέρνησιν. Μόνον ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπάρχει τοιοῦτόν τι, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ πρέπει νὰ γνωρίζωμεν ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει καὶ τὸ διοικεῖν καὶ τὸ κυβερνᾶν συγχρόνως. Εἶναι ὅλως διάφορον ἐκεῖ τὸ πολίτευμα ἀπὸ τὸ παρ’ ἡμῖν. Εἰς ὅλα δὲ τὰ ἄλλα συνταγματικὰ Κράτη ἠκούσατε ὅτι διὰ τὰς ἀποφάσεις ἀπαιτεῖται πλέον τοῦ ἡμίσεος ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ὑπάρχουσι δὲ καὶ Συντάγματα, τὰ ὁποῖα πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων ἀπαιτοῦσι τὰ ⅔ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Κατὰ τὸ 1875 ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ ποιουμένη κατάχρησιν τῆς δυνάμεώς της ἠθέλησε νὰ δώσῃ ἐντελῶς διάστροφον ἑρμηνείαν εἰς τὰ περὶ ἀπαρτίας ἄρθρα καὶ ἐψήφισε νόμον ἐναντίον τῆς ἐννοίας τοῦ ῥητοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματός μας. Εἶναι δὲ γνωστόν, ὅτι ὁ λαὸς ἠγανάκτησεν ἐναντίον τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς ἐκείνης κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ὁ Βασιλεὺς ἔκρινεν ἀναγκαῖον πρὸς καθησύχασιν τοῦ δημοσίου φρονήματος καὶ ἐμπέδωσιν τῆς τάξεως νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν, τὴν ψηφίσασαν ταῦτα, καὶ ὄντως διελύθη ἡ Βουλὴ ἐκείνη, καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔστειλεν ἀντιπροσώπους, οἵτινες ἔσπευσαν ν’ ἀκυρώσωσι τοὺς νόμους, οἵτινες ἐψηφίσθησαν ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο, καὶ οὕτως ἐπανήλθομεν εἰς τὴν ῥητὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ἥτις ὁρίζει περὶ ἀπαρτίας. Ἐὰν σήμερον, Κύριοι, ἡμεῖς στραγγαλίσωμεν κατὰ τοιοῦτον τρόπον τὴν ἐξασφάλισιν ταύτην τοῦ ἀληθοῦς φρονήματος τοῦ λαοῦ, τότε τί μένει; Νομίζω ὅτι ὑπάρχει κίνδυνος νὰ ἐπαναστατήσῃ πάλιν ὁ λαός, ὅπως φέρῃ νέαν Ἐθνοσυνέλευσιν καὶ διορθώσῃ τὸ κακὸν ἢ διὰ ψηφισμάτων ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἀπαιτήσῃ παρὰ τοῦ Ἄνακτος νὰ διαλυθῇ ἡ παροῦσα Βουλή, διὰ νὰ μὴ χάσῃ τὰ δικαιώματά του. Καὶ ὑποθέτω ὅτι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀναγνωρίσῃ τὴν σπουδαιότητα τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου καὶ δὲν θελήσῃ νὰ δώσῃ μεγίστην προσοχὴν εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπ’ αὐτοῦ, τότε ἓν μόνον μένει, ὅπως ὁ Βασιλεὺς μεταχειρισθῇ τὸ μέσον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μετεχειρίσθη καὶ κατὰ τὸ 1875, διὰ νὰ ἐπαναφέρῃ τὰ πράγματα εἰς ὃ σημεῖον ἦσαν καὶ εἰς ὃ σημεῖον θέλει ὁ λαός. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁμιλῶν χθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπεν, ὅτι καὶ ἡ λαϊκὴ βούλησις καὶ ἡ κοινὴ γνώμη εἶναι ὑπὲρ τῆς γνώμης αὐτοῦ. Φρονῶ, ὅτι τὸ ἐναντίον συμβαίνει. Ἐὰν παρ’ ἡμῖν ἐπεκράτει τὸ ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον ἐπεκράτει κατὰ τὴν ἀρχαιοτέραν ἐποχήν, ἵνα ἐρωτᾶται ὁ λαὸς προκειμένου περὶ τοιούτων ζητημάτων, καὶ ἐφηρμόζετο συγχρόνως τὸ ἀξίωμα τῶν Λοκρῶν, «ἐν βρόχοις τὸν τράχηλον ὁ νομοθέτης ἐχέτω», ἠρωτῶμεν δὲ περὶ τοῦ ζητήματος τούτου τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, δὲν γνωρίζω τίς ἐξ ἡμῶν θὰ ἐπέζη.

§7Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τὸ ὑπὸ συζήτησιν, Κύριοι, θέμα εἶναι σπουδαῖον. Ἡ σπουδαιότης αὐτοῦ οὐδένα διαφεύγει. Τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας τῆς ἀπαιτουμένης διὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐξηγήθη ἤδη ὑπὸ ἄλλων ῥητόρων, ὅτι ἀσκεῖ μεγάλην ἐπίδρασιν διὰ τὴν ὀρθὴν κατάρτισιν τῶν νόμων. Ἡ σπουδαιότης τοῦ ἄρθρου 56—εἶναι κατὰ τοῦτο συναφὴς πρὸς τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν σύστημα, πρὸς τὸ σύστημα τῆς αὐτοκυβερνήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὸ ὁποῖον διέπει τὴν χώραν ἡμῶν. Καὶ λέγων ἀντιπροσωπευτικὸν σύστημα ἐννοῶ τὴν σύμπραξιν τοῦ λαοῦ εἰς τὴν κατάρτισιν τῶν νόμων. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου οὐδένα λανθάνει, ὅτι κατόπιν πολλῶν περιπλοκῶν τοῦ ἡμετέρου δημοσίου βίου ἀπὸ τοῦ ἔτους 1864 μέχρι τοῦ ἔτους 1875, συνεπείᾳ τῶν περιπλοκῶν τῶν γνωστῶν τῆς περιόδου ἐκείνης, καθιερώθη ἀπὸ τοῦ 1875 καὶ ἐφεξῆς τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα τοῦ πολιτεύεσθαι ἐν Ἑλλάδι. Ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ λαοῦ ἐχρησιμοποιήθη ὄχι μόνον πρὸς τὸ νομοθετεῖν, ἀλλ’ ἐχρησιμοποιήθη καὶ πρὸς τὸ κυβερνᾶν δι’ ἐπιτροπῆς ἐκ τῆς πλειονοψηφίας ἀπορρεούσης καὶ ἑδραζομένης ἐπὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς πλειονοψηφίας. Διὰ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ δόγματος τούτου καθιερώθη ἡ δημοκρατικὴ ἀρχὴ ἡ ἰσχύουσα εἰς ὅλα τὰ δημοκρατικὰ πολιτεύματα, ὅτι κυβερνᾷ ἐν Ἑλλάδι ἡ πλειονοψηφία. Βεβαίως πρὸς τὴν ἀρχὴν ταύτην ἀντιβαίνει ἡ ἐκ μέρους τῆς μειονοψηφίας κατατυράννησις, διότι ἀντιβαίνει ἀκριβῶς εἰς τὰς δημοκρατικὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἀναντίρρητον εἶναι, ὅτι ἡ θεμελιώδης αὐτὴ ἀρχή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ πλειονοψηφία τῶν ἀντιπροσώπων κυβερνᾷ τὸν τόπον διὰ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς ἀποτελούσης τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἡ θεμελιώδης αὐτὴ βάσις, λέγω, τοῦ ἡμετέρου πολιτεύματος, τὴν ὁποίαν καλούμεθα νὰ προασπίσωμεν, διότι δὲν ἤλθομεν νὰ ἀντιστρατευθῶμεν ἢ νὰ καταλύσωμεν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἡ θεμελιώδης αὕτη ἀρχὴ ἔχει ἀνάγκην διηνεκοῦς ἐλέγχου. Εἶναι ἀνάγκη πάντοτε νὰ σφυγμομετρῆται, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς ἢ δὲν τὴν ἔχει, ἐφ’ ὅσον δὲ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς ὑπὲρ ἑαυτῆς ἢ δὲν ἔχει ἰσχυρὰν πλειονοψηφίαν, ἐνδείκνυται κοινοβουλευτικῶς, ὅπως ἡ Κυβέρνησις ὑποχωρήσῃ, καὶ ὑποχωρήσῃ εἰς ἕτερα κόμματα ἱκανὰ νὰ δώσωσι Κυβέρνησιν ἢ ὅπως διαλυθῇ ἡ Βουλή, διὰ νὰ κληθῇ πάλιν ὁ λαὸς νὰ δώσῃ νέαν ἀντιπροσωπείαν, ἡ ὁποία νὰ εἶναι ἱκανὴ νὰ δώσῃ παγίαν νέαν Κυβέρνησιν. Ἡ εἰσαγωγὴ δὲ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐσήμανεν ἀναντιρρήτως διὰ τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν πρόοδον, διὰ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος τοῦ ἑδραζομένου ἀκριβῶς ἐπὶ τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἀντιπροσώπων κατηργήθησαν τὰ πέντε ἢ ἓξ μικρὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον ἄλλοτε καὶ τὰ ὁποῖα δὲν κατώρθωσαν μέχρι τοῦ 1875 νὰ δώσωσι παγίαν Κυβέρνησιν εἰς τὸν τόπον. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης κρίνω ὅτι πράγματι εἶναι σοβαρωτάτη ἡ συζήτησις καὶ σοβαρωτάτη ἡ σημασία τῆς δοθησομένης εἰς τὸ ζήτημα λύσεως. Εἶναι ἀληθές, ὅτι τὴν κοινοβουλευτικὴν ἀρχὴν καὶ τὸν κοινοβουλευτικὸν τρόπον τοῦ πολιτεύεσθαι τὸν ἐξυπηρετεῖ τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος. Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος ἀπαιτεῖ, ὡς ἔχει μέχρι σήμερον, τὴν ἀπαρτίαν τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν, ὄχι μόνον διὰ τὴν ἀπόφασιν, ὁπότε καταδεικνύεται ἡ δύναμις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη, μετὰ τῆς ὁποίας περιβάλλεται αὕτη, ἀλλ’ ἀπαιτεῖ τὴν ἀπαρτίαν ταύτην καὶ διὰ τὰς συζητήσεις. Βεβαίως ἐκ θεωρητικῶν λόγων δικαιολογεῖται ἡ καθιέρωσις τῆς ἀρχῆς, ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν πλήρης, ὅταν βουλεύηται περὶ τῶν κοινῶν, ἀλλ’ ἡ ἐξαγγελία τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης διὰ τῆς καθιερώσεως τῆς ἀπαρτίας τῆς συζητήσεως ἐχρησιμοποιήθη ἐν τῷ παρελθόντι πρὸς παράλυσιν τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου, διὰ τῆς ἐνστάσεως τῆς ἀπαρτίας. Ἐντεῦθεν ἐγεννήθη μεγάλη κατακραυγὴ ἐναντίον τῆς κωλυσιεργίας τῆς μειονοψηφίας, ἡ ὁποία ὠχυροῦτο ὄπισθεν τοῦ τυπικοῦ δικαιώματος, τοῦ παρεχομένου ἐκ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος. Ὠχυροῦτο ἡ Ἀντιπολίτευσις ὄπισθεν αὐτοῦ τοῦ τυπικοῦ δικαιώματος καὶ ὑπέβαλλεν ἐνστάσεις ἀπαρτίας, αἱ ὁποῖαι ἦσαν τοσοῦτο μᾶλλον ἀδικαιολόγητοι, καθόσον πλειστάκις ὑπεβάλλοντο, καὶ ὅτε ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶχε τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Βουλὴ ἦτο ἐν ἀπαρτίᾳ. Ἐντεῦθεν δ’ ἐγεννήθη μεγάλη κατακραυγή, εἰς τρόπον, ὥστε νὰ εἶναι δεδικαιολογημένη ἡ ἐκ τοῦ Συντάγματος ὁλοσχερὴς ἀπάλειψις τῆς ἀπαρτίας πρὸς τὴν συζήτησιν, διὰ νὰ ἀφαιρεθῇ ἓν μέσον, τοῦ ὁποίου ἐγένετο τοιαύτη κατάχρησις ἐν τῷ παρελθόντι. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς ἀπαρτίας πρὸς τὴν συζήτησιν τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος καθιέρου καὶ τὴν ἀπαρτίαν πρὸς τὴν ἀπόφασιν, τὴν διάταξιν δὲ ταύτην ἐτόνισα καὶ ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου μου ὅτι εὑρίσκω σκόπιμον, διότι μᾶς παρέχει ἑκάστοτε ἓν μέσον, ὅπως καὶ ἡ Κυβέρνησις μετρῇ τὰς δυνάμεις αὐτῆς, καὶ οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως ἐξελέγχωσι τὴν συνοχήν, τὴν ὁποίαν ἔχουσι μεταξύ των, καὶ τὸ Στέμμα, τὸ ἐφορεῦον ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας, εὑρίσκηται ἐν γνώσει, ἂν ἡ κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν ἔχει, εἶναι πράγματι κοινοβουλευτικὴ ἢ εἶναι ἀντικοινοβουλευτική. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σταθῇ κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ½ πλέον ἑνὸς τῶν ἀντιπροσώπων. Τοῦτο εἶναι ἀναντίρρητον, διότι τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ½ πλέον ἑνός, εἶναι δυνατὸν ἐν πάσῃ στιγμῇ αἱ ἀντιπολιτευόμεναι ὁμάδες νὰ συμπράξωσι καὶ νὰ τὴν ῥίψωσιν ἐκ τῆς ἐξουσίας, ὥστε οὐσιαστικῶς ἡ Κυβέρνησις, διὰ νὰ εἶναι κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις, ὀφείλει νὰ ἔχῃ τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός.

§8ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἄρα εἶναι ἀκίνδυνον τὸ συνιστώμενον, διότι, ἐὰν δὲν τὴν ἔχῃ, θὰ πέσῃ.

§9Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ναί, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἑκάστοτε ὁ ἔλεγχος, ὃν δίδει ἡ ἀπαρτία τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός. Εἶναι ἀναντίρρητον, ὅτι πάντως ἀπαιτεῖται ἡ πλειονοψηφία αὕτη, καὶ τοῦτο εἶναι ἡ οὐσιαστικὴ βάσις, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἑδράζεται ἡ κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις, ἡ οὐσιαστικὴ δὲ αὕτη βάσις ἐξελέγχεται διαρκῶς, ἂν εἰς τὰς ψηφοφορίας ἀπαιτῆται νὰ παρίσταται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν, διότι τότε ἔχομεν τὸν ἔλεγχον ὅτι πράγματι ἡ Κυβέρνησις ἔχει ὑπὲρ ἑαυτῆς τὴν πλειονοψηφίαν ἀνεξαρτήτως τῆς διαγωγῆς τῆς μειονοψηφίας. Ἀλλὰ παρετηρήθη ἕτερον ἄτοπον, ὅπερ ἐξέθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι συχνάκις ἐγένετο κατάχρησις τοῦ δικαιώματος τούτου, τοῦ ἀπορρέοντος ἐκ τῆς διατάξεως, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει, ἵνα κατὰ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς παρίσταται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν, ἐγένετο κατάχρησις, ὅπως κωλυσιεργῇ ἡ Ἀντιπολίτευσις. Ἐὰν τοῦ δικαιώματος τούτου ἡ μειονοψηφία ἔκαμνε χρῆσιν τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν εὑρίσκετο ἐν τῇ αἰθούσῃ κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἀποφάσεως καὶ προεκάλει ἀσκόπως, μόνον πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς παρελκύσεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, προτάσεις ὀνομαστικῆς κλήσεως, βεβαίως οὐδεὶς θὰ ἦτο ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐνέκρινε τὴν διαγωγὴν ταύτην ἀπολύτως. Ἐὰν ὅμως γίνηται ἡ πρότασις τῆς ὀνομαστικῆς κλήσεως εἰς περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν παρίσταται ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ, τότε ἡ μειονοψηφία ὑπομιμνήσκει εἰς τὴν Συμπολίτευσιν τὰς ἐκ τοῦ Συντάγματος ὑποχρεώσεις καὶ ὁδηγεῖ αὐτὴν εἰς τὴν συνταγματικὴν ὁδόν. Λέγω τοῦτο, διότι θέλω νὰ φθάσω εἰς ἓν σημεῖον, ν’ ἀποδείξω δηλ. ὅτι, καὶ ἂν περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῆς ἀπαρτίας ἔλαττον τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς διὰ τὴν ἀπόφασιν, π. χ. εἰς τὸ ⅓, τὰς τοιαύτας κωλυσιεργίας δὲν θ’ ἀποφύγῃ ἡ πλειονοψηφοῦσα μερίς. Ἡ μειονοψηφία θὰ ἔχῃ πάντοτε ἐν χερσὶ τὸ μέσον νὰ φέρῃ ὀνομαστικὰς κλήσεις καὶ νὰ παρελκύῃ τὰς ἐργασίας, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀπαρτία καὶ τοῦ ⅓, ἢ καὶ νὰ προκαλῇ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα, διότι δὲν κατορθοῦται ἀπαρτία τοῦ ⅓. Ὥστε διὰ τῆς προτεινομένης μεταρρυθμίσεως δὲν θεραπεύεται τὸ ζήτημα τῆς κωλυσιεργίας, διότι εἰς τὰς αὐτὰς συνθήκας θὰ εὑρεθῶμεν καὶ μὲ τὸ σύστημα τῆς ἀπαρτίας τοῦ ⅓. Ἔρχομαι εἰς τὸ ἕτερον ἐπιχείρημα, ὅτι ὑπὸ τὸ σύστημα τῆς πλειονοψηφίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς εἶναι μᾶλλον ὑποχείριος ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰς ἀξιώσεις, εἰς τὰς ἐκβιάσεις τῶν φίλων της. Εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ εὑρίσκετο, ὅτι πολλάκις ἐν τῷ παρελθόντι κυβερνῆται, ἵνα συγκρατήσωσι τὴν πλειονοψηφίαν αὐτῶν, ἀπεμπόλησαν πάντα τὰ δίκαια καὶ τὰ νόμιμα τοῦ λαοῦ τούτου. Εἰς τοῦτο θὰ μὲ εὕρῃ σύμφωνον, ὅτι πράγματι ἡ Ἱστορία παρέχει τοιαῦτα παραδείγματα. Ἀλλ’ ἦτο κακὸν τὸ ὅτι διὰ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, ὡς ἦτο διατετυπωμένον, ἐξεβίαζον οἱ Βουλευταὶ τὰς Κυβερνήσεις εἰς τὴν τοιαύτην ἀπεμπόλησιν, ἢ ἦτο κακὸν ὅτι εἴχομεν Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι ἔστεργον εἰς τὴν τοιαύτην ἀπεμπόλησιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ, ὅπως συγκρατηθῶσιν ἐν τῇ Ἀρχῇ; Καὶ ἐὰν τοῦτο ὁμολογῶμεν ὅτι ἦτο τὸ κακόν, ὅτι δὲν εἴχομεν κυβερνήτας σθένους, οἱ ὁποῖοι νὰ ἀποπέμπωσι Βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι ἐζήτουν παράνομα, οἱ ὁποῖοι ἐζήτουν νὰ συναλλαχθῶσι μετ’ αὐτῶν, ἵνα ἐκτελέσωσι τὸ καθῆκον αὐτῶν ἀπέναντι τῶν ἐκλογέων των καὶ ἀπέναντι τῆς χώρας, καὶ ἂν ἀναγνωρίζωμεν πάντα ταῦτα, πρέπει ἀναγκαίως νὰ συμπεράνωμεν ὅτι, ἐὰν πρόκειται νὰ ἔχωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον τοιούτους κυβερνήτας, οἱ ὁποῖοι, διὰ νὰ συγκρατηθῶσιν εἰς τὴν Ἀρχήν, θὰ θελήσωσι νὰ συναλλαχθῶσι μετὰ τῶν φίλων των, τότε πρέπει ν’ ἀπελπίσωμεν περὶ τῆς τύχης τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ μὴ ἀποδεχώμεθα ἐξ οὐδεμιᾶς μεταβολῆς τοῦ Συντάγματος οὐδεμίαν βελτίωσιν. Εἶναι ζήτημα ἠθικῆς τῶν κυβερνητῶν, εἶναι ζήτημα χαρακτῆρος καὶ ψυχικοῦ σθένους τῶν κυβερνητῶν, δὲν εἶναι τὸ ζήτημα τοῦ ⅓ ἢ τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τῆς ἀπαρτίας, ὅπερ θὰ σώσῃ τὴν Ἑλλάδα. Ἐνῷ λοιπὸν τὴν προτεινομένην μεταρρύθμισιν δὲν εὑρίσκω ἐν παντὶ σκόπιμον, ἐπανέρχομαι πάλιν εἰς τοὺς ἑτέρους λόγους τοὺς συνηγοροῦντας ὅπως ἐμμείνωμεν εἰς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος ὡς ἔχει, καὶ τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξαν ἕτεροι προλαλήσαντες, ἰδίως δὲ ὁ ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτής, προσωπικός μου καὶ πολιτικὸς φίλος, κ. Παπαναστασίου. Διὰ τὸ κῦρος καὶ τὸ γόητρον τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τὸ κῦρος καὶ τὸ γόητρον τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς ὀρθὸν εἶναι νὰ μὴ περιορίσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν Βουλευτῶν, τὸν ἀπαιτούμενον διὰ νὰ ληφθῶσιν ἔγκυροι ἀποφάσεις, τόσῳ μᾶλλον, ὅσῳ δὲν ἔχομεν δευτέραν Βουλήν. Θὰ ἤθελον ἐπίσης ὅμως νὰ τονίσω ἐνθυμούμενος παρατήρησίν τινα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις εἶπεν, ὅτι ἐντεῦθεν ἐξεπέμφθησαν ὕμνοι καὶ αἶνοι πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν, ὅτι βεβαίως ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐνέκρινα τὴν στάσιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἥτις ἀτόπως μεταχειρίζεται τὰ δικαιώματα τὰ ἐκ τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, ὅπως κωλυσιεργήσῃ. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ παρίδω ὅτι ὑπάρχουσι καὶ περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ κωλυσιεργία δὲν εἶναι μόνον δικαίωμα, ἀλλὰ καὶ καθῆκον καὶ ὑποχρέωσις ἱερὰ τῆς μειονοψηφίας. Τοιαῦται περιπτώσεις δὲ ἀναγνωρίζονται ὑπὸ τῶν συγγραφέων ἡ περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις παραβιάζει τὸ Σύνταγμα, ἡ περίπτωσις, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις παραβιάζει τὸν Κανονισμὸν τῆς Βουλῆς· ἀλλ’ ἀναγνωρίζεται προσέτι καὶ ἡ περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις ἔχει ὄπισθεν αὐτῆς πλειονοψηφίαν τυφλὴν εἰς τὴν συζήτησιν, πλειονοψηφίαν μὴ ζητοῦσαν νὰ φωτισθῇ, ἀλλ’ ἀκολουθοῦσαν τυφλῶς αὐτὴν καὶ θεωροῦσαν ὡς ζήτημα ἐμπιστοσύνης πᾶσαν πρότασιν, ἥτις ὑποβάλλεται τυχὸν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ὅταν τοιαύτη πλειονοψηφία ὑπάρχῃ, ἐνδείκνυται εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν νὰ ἐνασκήσῃ τὴν κωλυσιεργίαν, ὡς ἐνδείκνυται ἐπίσης ἡ κωλυσιεργία τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις εἰσηγεῖται μέτρου, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν εἶχε κάμει λόγον εἰς τὸ πρόγραμμά της, ὅτε εἶχε κατέλθει εἰς τὰς ἐκλογάς, ὡς ἐνδείκνυται ἐπίσης εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν νὰ κωλυσιεργῇ εἰς τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔχει τὴν πλήρη πεποίθησιν ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἐν τῇ Βουλῇ δὲν εἶναι καὶ πλειονοψηφία ἐν τῷ λαῷ. Οὐδεὶς δ’ ἐσκέφθη τὴν ἀγρίαν Ἀντιπολίτευσιν τοῦ Κοσσουθικοῦ κόμματος ἐν τῇ Οὑγγρικῇ Βουλῇ τοῦ 1905 νὰ τὴν κατακρίνῃ ὡς ἀθέμιτον, διότι διαλυθείσης τῆς Βουλῆς ἀπεδείχθη ἀμέσως κατὰ τὰς ἐκλογὰς ὅτι τὸ κόμμα τὸ Κοσσουθικὸν εἶχε πράγματι τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῷ τόπῳ, ἐν ᾧ δὲν εἶχε καὶ τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ. Ὑπάρχουσι λοιπὸν περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ κωλυσιεργία ἐνδείκνυται, καὶ δὲν πρέπει μὲ τὴν πρόθεσιν ὅπως ἀπολύτως περιστείλωμεν τὴν κωλυσιεργίαν, ἥτις ἐνδεχομένως δύναται νὰ εἶναι ὠφέλιμος, δὲν πρέπει νὰ ἄρωμεν τὴν ἐγγύησιν τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς ἐκ τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, ἐγγύησιν ἡ ὁποία εἶναι ὑπηρετικὴ ἄλλων σκοπῶν. Εἶναι μέγα βῆμα τὸ γινόμενον διὰ τῆς ἀπαλείψεως τῆς ἀπαρτίας διὰ τὴν συζήτησιν, διότι αἴρεται ἐντελῶς ἡ βάσις τῆς ἐνστάσεως τῆς ἀπαρτίας. Εὐχῆς ἔργον θὰ ἦτο, καὶ ἐλήφθησαν ἤδη ὑπὸ τοῦ Κανονισμοῦ διατάξεις τοιαῦται, αἱ ὁποῖαι ἐπιτρέπουσι τὴν εὔτακτον συζήτησιν καὶ ἀποτέμνουσι τὴν ἀπεραντολογίαν. Ἡ κωλυσιεργία δὲν ἐνασκεῖται μόνον διὰ τῆς ἐνστάσεως ἀπαρτίας, μόνον διὰ τῆς αἰτήσεως ὀνομαστικῆς κλήσεως, ἐνησκεῖτο καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἰς παρελθόντας χρόνους δι’ ἀπεραντολογίας, διὰ τῆς ἀναμίξεως πραγμάτων ἀσυναφῶν καὶ ἀπροσδιονύσων, καὶ παρειλκύοντο αἱ συζητήσεις, ἀλλ’ αὐτὰ ἦσαν ζητήματα κανονισμοῦ, τὰ ὁποῖα ἐκανονίσθησαν, καί, ἐὰν ὑπῆρχεν ἀνάγκη καὶ περαιτέρω νὰ βῶμεν, καὶ εἰς τοῦτο θὰ ἦτο πρόθυμον τὸ Συνέδριον τοῦτο. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἶπεν ὅτι ἐν τῷ ἡμετέρῳ δημοσίῳ δικαίῳ ὑπάρχει ἡ ἀρχὴ τῆς σχετικῆς πλειονοψηφίας καθιερωμένη εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἐκλογῶν, ἐὰν δὲ εἰς ἄλλα Κράτη ἐμμένωσιν ἀκόμη εἰς τὸ σύστημα τῆς ἀπαρτίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός, ὅπως ἐν Γαλλίᾳ τοῦτο συμβαίνει, διότι ἐν Γαλλίᾳ ἡ αὐτὴ ἀναλογία ἰσχύει διὰ τὰς ἐκλογάς, τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι ἐν πάσῃ ἀκριβές, διότι ἐν Γαλλίᾳ διὰ τὴν ἐκλογὴν ἀπαιτεῖται τὸ τέταρτον τῶν ἐκλογέων τῶν ἐγγεγραμμένων ἐν τῷ ἐκλογικῷ καταλόγῳ, ὥστε δὲν ὑπάρχει ἡ ἀναλογία, ἣν ἐφαντάσθη ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ συμφύρωνται τὰ ζητήματα τῆς πλειονοψηφίας τῶν ἐκλογῶν μὲ τὰ ζητήματα τῆς ἀπαρτίας ἐν τῇ Βουλῇ. Σήμερον ἐν τῇ Γαλλίᾳ εἰσάγεται τὸ σύστημα τῆς κατ’ ἀναλογίαν ἐκλογῆς, βεβαίως δὲ ἡ ἐκλογὴ ἐκείνη δὲν στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς πλειονοψηφίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς ἀντιπροσωπεύσεως καὶ τῶν μειονοψηφιῶν. Ἐν τούτοις τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας οὐδαμῶς ἐθίχθη οὔτε ἐσκέφθη τις νὰ τὸ θίξῃ. Ἔφεραν παραδείγματα ὅτι ἐν τῇ Ἀγγλίᾳ ἀπαιτεῖται διὰ τὴν ἀπαρτίαν μικρὸς ἀριθμὸς Βουλευτῶν, ἐν μὲν τῇ κάτω Βουλῇ 40, ἐν δὲ τῇ ἄνω 3. Τοῦτο εἶναι ἀληθές. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ὅμως νὰ ὑπομνήσω τὴν ῥῆσιν τοῦ μεγάλου Βίσμαρκ, τοῦ σιδηροῦ καγκελλαρίου, ὅστις εἶπεν εἰς τοὺς παροτρύνοντας, ὅπως εἰσαγάγῃ Ἀγγλικοὺς θεσμούς: «Δώσατέ μοι τὴν Ἀγγλικὴν εὐγένειαν, τὴν Ἀγγλικὴν θεοσέβειαν, τὸν Ἀγγλικὸν πλοῦτον, τὰ ἤθη καὶ τὰ ἔθιμα τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ καὶ σᾶς παραχωρῶ θεσμοὺς Ἀγγλικούς». Ἀνέφεραν περαιτέρω πρὸς ὑποστήριξιν τοῦ ὅτι δὲν εἶναι ἀντικοινοβουλευτικὸς ὁ περιορισμὸς τῆς ἀπαρτίας διὰ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς παραδείγματα ἐκ Κρατῶν, οἷα ἡ Αὐστρία καὶ ἡ Ἰαπωνία. Θὰ ἤθελον νὰ ὑπομνήσω εἰς τοὺς στηρίζοντας ἐπ’ αὐτῶν τὰ ἐπιχειρήματά των ὅτι ἡ Αὐστρία καὶ ἡ Ἰαπωνία δὲν εἶναι κοινοβουλευτικὰ Κράτη, ὁ Πρόεδρος δὲ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δὲν ἐξαρτᾶται ἐκεῖ ἐκ τῆς ἐκβάσεως τῆς ψηφοφορίας ἐν τῇ Βουλῇ τῶν ἀντιπροσώπων. Εἶναι τελείως ἄσχετα τὰ ζητήματα. Ἡμεῖς δεχθέντες τὴν κοινοβουλευτικὴν ἀρχήν, καθ’ ἣν ἡ τύχη τοῦ Ὑπουργείου ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἔχομεν συμφέρον τὴν πλειονοψηφίαν ταύτην νὰ τὴν ἐξελέγχωμεν διαρκῶς. Δὲν εἶναι πολιτικῶς σκόπιμον νὰ λέγωμεν ὅτι περιορίζοντες τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀπαρτίας ἀποτέμνομεν τὰς ἐκβιάσεις, ἃς ἐνδεχομένως φίλοι τῆς Κυβερνήσεως δύνανται νὰ κάμνωσι μὴ προσερχόμενοι διὰ τὴν ἀπαρτίαν. Ἐὰν τοιαύτη σχέσις δημιουργηθῇ ἐν τῇ πλειονοψηφίᾳ, συμφέρον εἶναι νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα διὰ μιᾶς ψηφοφορίας γενναίας, ἵνα καὶ ἡ Κυβέρνησις κανονίσῃ τὰς σχέσεις της μετὰ τῶν φίλων της καὶ τὸ Στέμμα κανονίσῃ τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεως. Ὑπεδείχθη ἐξ ἄλλου μέλους συγκεντροῦντος καὶ μάθησιν καὶ πολιτικὴν ἐμπειρίαν ὅτι ὁ περιορισμὸς τῆς ἀπαρτίας ἢ ἀποφάσεως διὰ μικροτέρου ἀριθμοῦ θὰ ἔχῃ ὡς συνακόλουθον ἢ ὡς ἀντίρροπον τὴν κατάτμησιν τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ λαοῦ εἰς μικρὰ κόμματα. Τοὺς φόβους τούτους συμμερίζομαι καὶ ἐγώ, δὲν θὰ ἐπεθύμουν δὲ νὰ ἴδω ἐνταῦθα τὴν κατάτμησιν τῆς ἀντιπροσωπείας εἰς πλείονα μικρὰ κόμματα ἢ φατρίας, αἱ ὁποῖαι θὰ δύνανται δι’ ἀθεμίτων συνεννοήσεων νὰ ἔρχωνται ἐπὶ τὴν Ἀρχήν, ὡς εἴδομεν κατὰ τὸ παρελθὸν τοιαύτας ἑνώσεις γενομένας ἵνα πολεμήσωσιν ἐνδεχομένως εἰς ἀκατάλληλον περίστασιν τὴν Κυβέρνησιν. Ἐλέχθη καὶ ἀλλαχοῦ καὶ ἐνταῦθα ὅτι διὰ τὴν ὀρθὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ὑπὸ τὸ κρατοῦν σύστημα τῆς ἐκλογῆς τῶν Βουλευτῶν, τὸ ὁποῖον δὲν φαίνεται πιθανὸν ὅτι θὰ ἀλλαχθῇ, ὅτι ἀπαιτεῖται κυρίως νὰ διχαζώμεθα εἰς δύο μεγάλα κόμματα. Ἐὰν τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι ἐν πᾶσι δυνατὸν οὐδ’ ἐπιθυμητόν, πάντες ἔχομεν ὅμως ὑποχρέωσιν νὰ ἐπαυξήσωμεν τὴν κατάτμησιν τῶν πολιτικῶν κομμάτων, ἐφ’ ὅσον ταῦτα εἶναι προσωπικὰ κόμματα καὶ οὐχὶ κόμματα Ἀρχῶν. Τοῦτο θεωρῶ ἐπικίνδυνον διὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ ἡμετέρου πολιτεύματος καὶ ἀπὸ ταύτης τῆς ἀπόψεως εἶμαι ἐναντίος τῆς προτεινομένης μεταρρυθμίσεως καὶ ὑπὸ τὴν μορφὴν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν φαίνεται ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐδέχθη νὰ συζητήσῃ, ὑπὸ τὴν μορφήν, ὑφ’ ἣν ὑπέβαλεν αὐτὴν ὁ ἐκ Λακωνίας συνάδελφος καὶ φίλος κ. Κουτούπης.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κατέθηκε πληροφορίας σχετικὰς πρὸς ἐπερώτησίν τινα. Ἐγγεγραμμένοι εἶναι πολλοί· Θὰ ἀναγνώσω τὰ ὀνόματα, διὰ νὰ ἔλθῃ ὁ ἀντιλέγων. Οἱ κ. κ. Φικιώρης, Βοζίκης, Πετμεζᾶς, Δογάνης, Παπαποστόλου καὶ Πετροπουλάκης.

§11Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ἦλθον ἐπὶ τὸ βῆμα, ὄχι τόσον διὰ νὰ φωτίσω ὑμᾶς διὰ τῆς γνώμης μου, διότι νομίζω ὅτι νεκρὸς καὶ ἄπειρος ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ φωτίσω εἰδήμονας καὶ πολυπείρους συναδέλφους, ἀλλ’ ἂν ἦλθον ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο ἔπραξα αὐτό, ὅπως δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Κηρύσσομαι ὑπὲρ τῆς τροποποιήσεως τοῦ σχεδίου τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, καὶ νομίζω ὅτι καθιερουμένου τοῦ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ὡς ἀριθμοῦ ἐπαρκοῦς πρὸς συγκρότησιν ἀπαρτίας καὶ λῆψιν ἀποφάσεων κατὰ τὴν ψήφισιν τῶν νομοσχεδίων, νομίζω ὅτι ὁ τοιοῦτος ἀριθμὸς θὰ εἶναι ἐπαρκέστατος, καὶ δὲν θέλει θεωρηθῆ ὡς μηδαμινός, ὡς ἠθέλησαν νὰ τὸν χαρακτηρίσωσιν οἱ προλαλήσαντες συνάδελφοι. Καὶ ἐξηγοῦμαι. Ἐάν, Κύριοι, ἔχωμεν ἀριθμὸν Βουλευτῶν 150, ὅπως εἶναι τὸ πιθανώτερον ὅτι θὰ ἔχωμεν, τότε πρὸς συγκρότησιν ἀπαρτίας ἀπαιτοῦνται Βουλευταὶ 50, καὶ ἑπομένως, ὅπως τινὲς εἶπον, πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων θ’ ἀπαιτηθῇ ἀριθμὸς Βουλευτῶν 26. Ἀλλὰ τοῦτο ἀποτελεῖ τὴν πρώτην ἄποψιν τοῦ ζητήματος, ἀποτελεῖ τὸ ἐλάχιστον ὅριον τοῦ ἀριθμοῦ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος θὰ εἶναι ἱκανὸς νὰ σχηματίσῃ πλειονοψηφίαν. Σκέπτομαι ὅμως ἄλλως ἐγὼ καὶ λέγω ὡς ἑξῆς· ἀφοῦ εἶναι δῆλον, ὅτι, διὰ νὰ ὑπάρξῃ μία Κυβέρνησις, ἀπαιτεῖται νὰ ἔχῃ τὸ ἥμισυ τοὐλάχιστον τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν πλέον ἑνός, κατ’ ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις θὰ εἰσαγάγῃ νομοθετικὰ μέτρα πρὸς ψήφισιν ἐν τῇ Βουλῇ, θὰ εἶναι ἀπαραίτητον, κατὰ τὸ σχέδιον αὐτό, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου κηρύσσομαι, νὰ ἔχῃ νὰ παρουσιάσῃ παρατεταγμένους τοὐλάχιστον 50 Βουλευτὰς φίλους της ἐν τῇ Βουλῇ, διότι, ἂν δὲν ἔχῃ 50 Βουλευτὰς φίλους της κατὰ τὴν συζήτησιν καὶ ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσῃ ἡ ἐπιψήφισις, καὶ διὰ ποῖον λόγον; Διότι θὰ δύναται ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν καὶ ἀνὰ πᾶσαν ὥραν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἀποχωροῦσα τῆς συνεδριάσεως νὰ κλονίσῃ τὴν ἀπαρτίαν καὶ ματαιώσῃ ἑπομένως τὴν ὅλην ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως τὴν ὕπαρξιν νὰ κλονίσῃ. Κατ’ ἀνάγκην λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις, διὰ νὰ εἰσαγάγῃ καὶ ἐπιψηφίσῃ νομοσχέδια, πρέπει νὰ ἔχῃ τοὐλάχιστον τὸ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ἤτοι 50 Βουλευτάς, ἐν παρουσίᾳ κατὰ τὴν συνεδρίασιν, ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ὅταν παρίστανται 50 Βουλευταὶ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, ὁμοφρονοῦντες ἑπομένως πρὸς αὐτήν, εἶναι βέβαιον, ὅτι τὸ νομοσχέδιον θέλει ψηφισθῆ ὑπὸ τῶν 50 ἐκείνων φίλων τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν τοιαύτῃ ὅμως περιπτώσει ἡ Ἀντιπολίτευσις οὐδένα λόγον θὰ ἔχῃ νὰ ἀποχωρήσῃ τῆς συνεδριάσεως, διότι δὲν κλονίζει τὴν ἀπαρτίαν, τοὐναντίον θὰ ἔχῃ ὅλους τοὺς λόγους νὰ παραμείνῃ ἐν τῇ συνεδριάσει, νὰ ἀναπτύξῃ τὰς γνώμας της καὶ νὰ καταψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον, ἐὰν ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην, διαμαρτυρομένη οὕτως ἐνώπιον τοῦ λαοῦ, ἐὰν εὑρίσκῃ αὐτὸ ἀσύμφορον διὰ τὴν χώραν. Ἀλλ’ ἰδοὺ τότε, ὅτι σὺν τῷ ἀριθμῷ τῷ ἀπαιτουμένῳ, τῷ ἀπαραιτήτῳ πρὸς συγκρότησιν τῆς ἀπαρτίας, σὺν τῷ ἀριθμῷ τῶν 50 Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι θὰ εἶναι παρόντες, ὡς φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, θὰ εἶναι καὶ ἄλλος ἀριθμὸς ὀλίγον μικρότερος ἢ καὶ ἴσος, ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἰδοὺ ὅτι θὰ ἔχωμεν σύνολον ἀριθμοῦ Βουλευτῶν κυβερνητικῶν ὑπερψηφιζόντων τοῦ νομοσχεδίου καὶ ἀντιπολιτευομένων πλέον ἀσφαλῶς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 50. Ἄρα δὲν τρέχομεν τὸν κίνδυνον, Κύριοι, νὰ ἴδωμεν νομοσχέδια ψηφιζόμενα καὶ ἐξερχόμενα τῆς αἰθούσης ταύτης μετὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν ὑπὸ 26 μόνον Βουλευτῶν. Ἀσφαλῶς, λέγω, τὸ νομοσχέδιον θὰ ψηφισθῇ, κατὰ τὸν ἀνωτέρω ὑπολογισμόν, ὑπὸ ἀριθμοῦ μείζονος τῶν 50, θὰ λάβῃ ὅμως ὑπὲρ αὐτοῦ ἀσφαλῶς ψήφους 50, διότι, ἐὰν μὴ λάβῃ ταύτας ἡ Ἀντιπολίτευσις εἰς πᾶσαν στιγμὴν καὶ εἰς πᾶσαν ὥραν, θὰ δύναται παρατάσσουσα πλείονας δυνάμεις ἢ ἡ Κυβέρνησις νὰ τὸ καταψηφίσῃ καὶ νὰ θέσῃ ἐν ἀμφιβόλῳ τὴν ὕπαρξιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, διὰ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον ἐπὶ τοῦ ἄρθρου οἱ ἓξ Βουλευταὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν, ἐπιζητεῖται καὶ ἐπιτυγχάνεται, εἶναι ἕν ἐπὶ πλέον κτύπημα πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν. Τοῦτο, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, εἶναι τὸ ζήτημα ἡμῶν, καὶ πρὸ παντὸς αὐτὸ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν καὶ κρίνοντες πρέπει νὰ ἐκφέρωμεν τὴν γνώμην μας. Εἶναι ἀληθές, ὅτι διὰ τοῦ Κανονισμοῦ τοῦ ψηφισθέντος ἐδόθη ἓν ἱκανὸν κτύπημα πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν, τὴν ὁποίαν πᾶσα ἡ ψυχὴ καὶ ἡ συνείδησις τοῦ ἔθνους εἶχε καταδικάσει, τὴν κωλυσιεργίαν, ἡ ὁποία πολλάκις ἐδέσποσεν, ἐτυράννησε καὶ κατεδυνάστευσε τῶν διαφόρων πλειονοψηφιῶν καὶ διαφόρων Κυβερνήσεων εἰς βάρος καὶ ἐπὶ ζημίᾳ τοῦ Κράτους. Ἤδη πρόκειται νὰ δώσωμεν δεύτερον, ἀποτελεσματικὸν ὅμως κτύπημα κατὰ τῆς κωλυσιεργίας, διότι τὸ κτύπημα, ὅπερ ἐπέφεραν εἰς αὐτὴν αἱ περιοριστικαὶ διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ, εἶναι κτύπημα συντελεστικόν, ὄχι ὅμως καὶ ἀποτελεσματικόν. Τοῦτο θὰ δοθῇ διὰ τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ Συντάγματος. Καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει γεννᾶται ἐν ἐμοὶ τὸ ἐρώτημα· πρέπει τελείως νὰ ἐκλείψῃ ἡ κωλυσιεργία ἀπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου ἢ ὄχι; Μήπως ἡ κωλυσιεργία εἶναι τὸ ὅπλον τὸ χρήσιμον, τὸ ὁποῖον πολλάκις καταλλήλως ἐχειρίσθησαν αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅπως περισώσωσι τὰ δικαιώματα τοῦ Κράτους; Δὲν δύναμαι ν’ ἀρνηθῶ, ὅτι, καθ’ ὅσον τοὐλάχιστον γνωρίζω ἐκ τῆς μικρᾶς μου πείρας, πολλάκις ἡ κωλυσιεργία εἶναι ὅπλον χρήσιμον, ἀλλ’ εἶναι ὅπλον χρήσιμον εἰς χεῖρας ἱκανάς, εἰς χεῖρας εὐλαβεῖς, εἰς χεῖρας Ἀντιπολιτεύσεως ἀληθῶς ὑπερμαχούσης ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους καὶ οὐχὶ ἐπιδιωκούσης τὴν ἐκπόρθησιν τῆς ἐξουσίας. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει βεβαίως ἡ κωλυσιεργία εἶναι ὅπλον χρήσιμον, ἀλλ’ ὅπλον χρήσιμον, ὅταν χειρίζηται, ἐπαναλαμβάνω, μετὰ πολλῆς φειδοῦς καὶ μετὰ πολλῆς εὐλαβείας. Δυστυχῶς, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, δὲν ἐχειρίσθη μετὰ φειδοῦς καὶ εὐλαβείας τὸ ὅπλον τοῦτο, τουτέστιν ἐγένετο κατάχρησις, καί, διότι ἐγένετο κατάχρησις κατὰ τὸ παρελθόν, δικαιούμεθα νὰ πιστεύωμεν ὅτι ἡ κατάχρησις δὲν θὰ σταματήσῃ, ἀλλὰ θὰ συνεχισθῇ καὶ εἰς τὸ μέλλον. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι τὴν κωλυσιεργίαν ταύτην πρέπει νὰ πατάξωμεν, καὶ ἡ κωλυσιεργία, Κύριοι, πατάσσεται ἀποτελεσματικῶς, ὅπως εἶπον, διὰ τῆς ἀποδοχῆς τῆς τροπολογίας ταύτης. Δὲν ἔχει ἀνάγκην, Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις πλέον νὰ παρατάσσῃ ὁλόκληρον τὴν φάλαγγα τῶν φίλων της ἐν τῇ Βουλῇ· δύναται, παρατάσσουσα τὸ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, δύναται νὰ χωρήσῃ κατ’ εὐθεῖαν καὶ ἀπροσκόπτως πρὸς τὰ ἔργα της τὰ νομοθετικά.

§12Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἐπικίνδυνον πολὺ αὐτό;

§13ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἂν τὸ ἔχῃ.

§14Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Θὰ τὸ ἔχῃ. Ἀπαραιτήτως θὰ τὸ ἔχῃ, διότι, ἂν δὲν τὸ ἔχῃ, δὲν δύναται νὰ στηριχθῇ, ἀλλὰ δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ τὸ παρουσιάζῃ, διότι, καὶ ἂν στιγμιαίως παρεμπῖπτόν τι ζήτημα ἐγερθῇ ἢ τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ τὸ ἀναβάλῃ διὰ τὴν ἑπομένην ἡμέραν, καθ’ ἣν θὰ τῇ εἶναι δυνατὸν νὰ συγκεντρώσῃ τοὺς φίλους της ὅλους καὶ νὰ στηριχθῇ ἐπὶ τῆς ἐξουσίας. Ἄλλως τε, Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ ἀποκλείσωμεν ἀπὸ τοῦ νὰ ἀναθέσωμεν καὶ ἄλλο τι, τὸ ὁποῖον συμβαίνει συνήθως εἰς τὴν πλειονοψηφίαν· ὑπάρχουσι φίλοι τῶν Κυβερνήσεων, τοὐλάχιστον κατὰ τὸ παρελθόν, δὲν θέλω νὰ εἴπω κατὰ τὸ παρόν, οὐδέποτε τὸ παραδέχομαι τοῦτο, ἐλπίζω δὲ ὅτι οὐδέποτε εἰς τὸ μέλλον θὰ ἐπαναληφθῇ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συνέβαινεν εἰς τὸ παρελθόν, ὑπῆρχον φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, λέγω, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔπαυον μὲν ἀπὸ τοῦ νὰ εἶναι φίλοι, δὲν ἔπαυον παραχωροῦντες τὴν ἐμπιστοσύνην των εἰς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν ἤθελον ὅμως νὰ προσέρχωνται εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, δι’ οὓς λόγους αὐτοὶ ἐγνώριζον καὶ τοὺς ὁποίους βεβαίως λόγους κατανοεῖτε, δὲν ἤθελον ὁριστικῶς νὰ ἀποστῶσιν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἤθελον νὰ παρεμβάλωσι προσκόμματά τινα ἐν τῇ κανονικῇ διεξαγωγῇ τῶν ἔργων τῆς Βουλῆς, εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἤθελον νὰ ἐπιτύχωσι κἄτι τι προσωπικὸν ὑπὲρ αὑτῶν. Τὸ τοιοῦτον σήμερον δὲν θὰ δύναται νὰ γίνῃ, τὸ τοιοῦτον σήμερον, ἂν παραδεχθῶμεν τὴν τροποποίησιν τοῦ σχεδίου τῶν ἓξ Βουλευτῶν, πατάσσεται καὶ ἐξαλείφεται ὁριστικῶς, διότι πάντοτε θὰ δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ κρατῇ ἐν παρουσίᾳ τὸ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Δι’ ὅλους αὐτοὺς λοιπὸν τοὺς λόγους πεισθεὶς ὅτι συμφέρει ἡ ἐπιψήφισις τῆς τοιαύτης τροποποιήσεως θὰ ὑπερψηφίσω ταύτης. Ἐξ ἀντιθέτου νομίζω, ὅτι ψηφίζοντες τὴν τροποποίησιν ταύτην δὲν αἴρομεν καὶ τελείως τὴν κωλυσιεργίαν, τὴν κωλυσιεργίαν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐνδεχόμενόν ποτε εἰς τὸ μέλλον νὰ μᾶς δώσῃ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα, νὰ μᾶς φανῇ χρήσιμος, διότι ἀπομένει ἡ κωλυσιεργία ἡ ἐν τῇ ἀναπτύξει τῶν γνωμῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τὴν ὁποίαν δύναται νὰ χειρισθῇ ἡ Ἀντιπολίτευσις μακρηγοροῦσα ἐπὶ τῶν ζητημάτων, ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, δι’ ὅλου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ προσφέρουσα τοιουτοτρόπως τὴν δέουσαν ὑπηρεσίαν εἰς τὸ ἔθνος καὶ εἰς τὴν Βουλήν, ἀπομένει ἡ κωλυσιεργία ἡ ἀσκουμένη διὰ τῆς ἀπεραντολογίας.

§15Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὁ κανών, Κύριοι Βουλευταί, εἶναι, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ τὸ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ λαμβάνωνται ὑπὸ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, διὰ νὰ παρέχωσι τὴν ἀπόδειξιν ὅτι ἐκπροσωποῦσι τὴν ὅλην τοῦ ἔθνους θέλησιν, ἀλλ’ ὁ κανὼν οὗτος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ, καὶ ἡ φύσις τῶν πραγμάτων ἐπιβάλλει ἐξαιρέσεις. Τὰς ἐξαιρέσεις ταύτας πάντα τὰ πολιτεύματα ὡς καὶ τὸ ἰδικόν μας κατ’ ἀνάγκην δέχονται, ἀλλὰ καὶ τοῦτο μέχρις ἑνὸς ὁρίου. Τὸ ὅριον δέ, ἀφοῦ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λαμβάνωνται αἱ ἀποφάσεις τοῦ Σώματος ὑπὸ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, τὸ ἐλάχιστον ὅριον εἶναι νὰ λαμβάνωνται αἱ ἀποφάσεις ὑπὸ τοῦ πλειοτέρου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, διότι τότε καὶ μόνον ὑφίσταται τὸ τεκμήριον ὅτι τοὐλάχιστον ἐκπροσωποῦσιν αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς τὴν θέλησιν τοῦ πλείστου τοῦ λαοῦ. Αἱ ἐξαιρέσεις, αἱ ὁποῖαι παρομαρτοῦσιν εἰς τὸ σύστημα τοῦτο, αἱ ἐξαιρέσεις λόγῳ ἀσθενείας ἢ ἕνεκα δεδικαιολογημένης ἀπουσίας, αἱ ἀναγεγραμμέναι ἄλλως τε καὶ εἰς τοὺς Κανονισμούς, ἐπιτρέπουσι τὴν ἀπουσίαν ἀπὸ τῆς Βουλῆς μεγίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἤτοι τοῦ ἡμίσεος μεῖον ἑνός, καὶ ὡς νὰ μὴ ἤρκει ὁ μέγας οὗτος ἀριθμὸς ἀπόντων ἢ ἕνεκα τοῦ μεγάλου ἀριθμοῦ ἀπόντων παρήχθη συνήθεια νὰ μὴ θεωρῆται, ὡς ἔπρεπε νὰ θεωρῆται, ὑψίστης τιμῆς ἀξία ἐκπλήρωσις τοῦ καθήκοντος ἡ παράστασις ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἡ ἐργασία, ἀλλὰ νὰ θεωρῆται παρ’ ἡμῖν ἐσχάτως ὅτι ἡμεῖς οἱ παριστάμενοι ἐνταῦθα καὶ συζητοῦντες παρεμποδίζομεν τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς, ἐνῷ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐμφανίζονται εἰς τὴν Βουλήν, ἐκεῖνοι εἶναι οἱ ἄξιοι πάσης τιμῆς, καὶ ὅταν ἡμεῖς τολμῶμεν νὰ προκαλέσωμεν τὴν ἐμφάνισιν τῶν ἀπόντων διὰ τῆς ἐνστάσεως περὶ μὴ ἀπαρτίας, περὶ τῆς ὁποίας κατόπιν θὰ ὁμιλήσω, θεωρούμεθα, ὅτι διαπράττομέν τι ἀποδοκιμαστέον ὑπὸ τῆς κοινῆς συνειδήσεως, ὥστε καὶ χθὲς ἀκόμη ἐπεζητήθη νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ ὀνόματα τῶν τολμησάντων νὰ ζητήσωσι τὴν παρουσίαν τῶν ἀπόντων Βουλευτῶν, διὰ νὰ παραδοθῶσιν εἰς τὴν κοινὴν κατάκρισιν. Τοιαύτη εἶναι ἡ διαμορφωθεῖσα ἀπό τινος ἀντίληψις, ἐνῷ ἡ ὀρθοτέρα τῶν πραγμάτων ἀντίληψις εἶναι ἢ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἄλλη. Οἱ κύριοι Βουλευταὶ ἐκλέγονται καὶ ἀναλαμβάνουσι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ προσέρχωνται εἰς τὸ Κοινοβούλιον, διὰ νὰ ὑποστηρίξωσι τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους. Διατί τὴν ὑποχρέωσίν των ταύτην τὴν παραβαίνουσιν; Εἶπον ὅτι, ἂν πρόκειται περὶ ἀσθενείας, ἂν πρόκειται περὶ δεδικαιολογημένης ἀπουσίας, οὐδεὶς λόγος, ἀλλ’ οἱ μὴ ἔχοντες τοιοῦτόν τινα λόγον διατί παραβαίνουσι τὴν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβον;

§16Γ. ΠΩΠ. Διὰ νὰ κοιμῶνται!

§17Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀλλὰ δὲν πράττουσι τοῦτο μόνον, δὲν παραβιάζουσιν ἠθικὴν ὑποχρέωσιν ἢ ὑποχρέωσιν πρὸς τὴν πατρίδα, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν, ἀλλὰ καὶ πληρώνονται ἀκόμη, ἵνα ἐκτελέσωσι τὴν ὑποχρέωσίν των ταύτην, καὶ δὲν αἰσθάνονται ὅτι, ὅταν πληρώνωνται, ἔχουσι διπλῆν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀποδώσωσι τὸν μισθὸν αὑτῶν. Καὶ τοὺς Κυρίους αὐτούς, ὅταν ἡμεῖς τοὺς προσκαλῶμεν νὰ ἐμφανισθῶσι, ἵνα ἐργασθῶσιν εἰς τὴν Βουλήν, ἀναλαμβάνουσι πάντες νὰ τοὺς ὑποστηρίξωσι, καὶ θεωρούμεθα ἡμεῖς ὅτι πράττομέν τι ἄτοπον, ἀντιπατριωτικόν! Ἀλλ’ ἐνῷ θεωρῶ, καθῆκον πατριωτικόν, ὡς πράγματι εἶναι τοιοῦτον, τὸ ὑποβάλλειν ἔνστασιν ἀπαρτίας, διὰ νὰ ἐξαναγκασθῶσιν οἱ ἀπόντες νὰ παρουσιασθῶσι, δὲν δύναμαι ν’ ἀρνηθῶ, ὅτι τοῦτο τὸ καθῆκον ἐγένετο ἀντικείμενον ἐκμεταλλεύσεως πολλάκις τῶν Ἀντιπολιτεύσεων πρὸς παρεμπόδισιν τῶν ἔργων τοῦ Σώματος, πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἄλλων σκοπῶν, ἀλλὰ καὶ ἀντικείμενον ἐνίοτε πρὸς ἐξυπηρέτησιν καὶ σκοπῶν πατριωτικῶν. Ἐχαρακτηρίσθη τοῦτο ὡς κωλυσιεργία, καὶ ἦτο τοιαύτη. Ὁμιλῶ καὶ θὰ ὁμιλήσω εἰδικῶς περὶ κωλυσιεργίας ἐνασκουμένης διὰ τῆς ἐνστάσεως περὶ μὴ ἀπαρτίας, καὶ ὄχι περὶ παντὸς εἴδους κωλυσιεργίας, διότι τὸ εἶδος τῆς κωλυσιεργίας εἰδικῶς ἐν προκειμένῳ διὰ τῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν ἀναγράφει τὸ σχέδιον τῶν ἓξ Βουλευτῶν, ἐπιζητεῖ νὰ πατάξῃ. Ἀλλὰ πρέπει πρῶτον νὰ ἐξετασθῇ ἂν δὲν εἶναι ὀρθότερον νὰ ζητήσωμεν νὰ πατάξωμεν τὴν τοιαύτην κωλυσιεργίαν διὰ τῆς παρουσίας τοῦ ὅλου ἢ τοῦ μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, καὶ νὰ κατορθώσωμεν οὕτω συγχρόνως καὶ οἱ Βουλευταὶ νὰ ἐργάζωνται καὶ ἡ κωλυσιεργία νὰ μὴ εἶναι δυνατή. Ἡ συνταγματική μας νομοθεσία ἀναγνωρίζει τὴν ἀρχὴν ὅτι πρὸ παντὸς πρέπει νὰ διευκολύνωμεν τὴν προσέλευσιν τῶν Βουλευτῶν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ νὰ τὴν ἐκβιάσωμεν ἐν ἀνάγκῃ. Μέχρι τοῦδε ἐλήφθη πρόνοια καὶ διὰ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς καὶ ἀνεγράφη διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν καὶ ἐν περιπτώσει ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου πρὸς βεβαίωσιν τῆς ἀπαρτίας, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀπαρτία, τὰ ὀνόματα τῶν ἀπόντων δημοσιεύονται εἰς τὰς ἐφημερίδας ὡς ποινὴ κατὰ τῶν ἀπουσιασάντων. Δὲν ἠξεύρω ἂν ὁ κ. Πρόεδρος χθὲς τὴν ἑσπέραν εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὴν διάταξιν αὐτὴν καὶ διὰ τοῦτο δὲν προέβη εἰς τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ καταλόγου, ἀλλὰ θὰ ἔπρεπε νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος καὶ χθὲς τὴν νύκτα, διὰ νὰ ἴδῃ ὁ λαὸς ποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐξελέγησαν καὶ ἦλθον νὰ ἐκπληρώσωσι τὰ καθήκοντά των, καὶ ποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πληρώνονται — τὸ λέγω καὶ ἂς μὴ θεωρηθῇ ὅτι θίγω τὴν ἀξιοπρέπειαν τῶν Βουλευτῶν — διὰ νὰ μὴ ἐκτελέσωσι τὰ καθήκοντά των.

§18ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἦτο πρωία.

§19Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἄλλο τὸ ζήτημα τῆς ὥρας· δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῶν παρόντων ἐν Ἀθήναις, οἱ ὁποῖοι εἶναι δυνατὸν διὰ μυρίας ἀνάγκας νὰ ἀπουσιάσωσι πρὸς στιγμήν· πρόκειται καὶ περὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔρχονται κἂν εἰς τὰς Ἀθήνας. Λοιπὸν ἓν μέσον ἐξαναγκασμοῦ τῶν Βουλευτῶν πρὸς προσέλευσιν εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀναγράφεται καὶ ἐν τῷ Κανονισμῷ· ἄλλο μέσον, τὸ ὁποῖον δὲν ἐνθυμοῦμαι ἂν προτείνουσιν οἱ ἕξ Βουλευταί, ἀλλὰ περὶ τοῦ ὁποίου ἔλαβε πρόνοιαν ἡ ἐπιτροπὴ ἡ συνταγματική, μέσον, διὰ τοῦ ὁποίου ἀσφαλέστερον θέλουσιν ἐξαναγκάζεσθαι νὰ παρίστανται εἰς τὴν Βουλὴν οἱ Βουλευταί, εἶναι ἐκεῖνο, κατὰ τὸ ὁποῖον μεθ’ ὡρισμένας ἀπουσίας, κατὰ τὰς ὁποίας ὑποτίθεται ὅτι ἔχει ἄδειαν ὁ Βουλευτής, ἀφαιρεῖται ἀνάλογον ποσὸν ἀπὸ τῆς ἀποζημιώσεώς του δι’ ἑκάστην ἀπουσίαν. Ἄν ψηφίσωμεν τὸ μέτρον ἐκεῖνο, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀπόντων θὰ ἐλαττωθῇ καὶ θὰ ἀπουσιάζωσι μόνον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἀνάγκην νὰ ἀπουσιάζωσιν.

§20Δ. ΜΑΡΚΟΥ. Φρονεῖτε ὅτι λόγῳ τῶν χρημάτων θὰ ἔρχωνται.

§21Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Φρονῶ πολλά· μὴ μὲ ἀναγκάζετε νὰ εἴπω πολλά, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι συνηθισμένα νὰ λέγωνται. Ἄν νομίζητε, ὅτι θίγει τὴν ἀξιοπρέπειαν τῶν Βουλευτῶν....

§22ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βεβαίως τὴν θίγει.

§23Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀφοῦ θέλετε νὰ συζητῶμεν περὶ ἀξιοπρεπείας, θὰ σᾶς ἀπαντήσω ὡς καὶ ἄλλοτε ἀπήντησα, ὅτε πρῶτος ἐγὼ προέβαλον τὴν γνώμην ταύτην καὶ κατηγορήθην ὅτι προτείνω τι ἀναξιοπρεπές. Θὰ σᾶς ἀπαντήσω, ὅτι περισσότερον θίγει τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Βουλευτοῦ τοῦτο, ὅτι δηλ. ἀρνεῖται νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν του καὶ δὲν συλλογίζεται ὅτι δὲν δικαιοῦται νὰ λάβῃ ἀποζημίωσιν, ἡ ὁποία δίδεται εἰς αὐτὸν διὰ νὰ ἐργασθῇ, ἀλλὰ τὴν λαμβάνει χωρὶς νὰ ἐργασθῇ καὶ παραμένει εἰς τὴν ἐπαρχίαν του χωρὶς κἂν νὰ ἔχῃ τὴν συναίσθησιν νὰ κρύπτηται καὶ νὰ σιωπᾷ, συναίσθησιν ἣν ἔχουσι καὶ αὐτοὶ οἱ ἀργόμισθοι. Αὐτὸ εἶναι ἀξιοπρεπές, νομίζετε, καὶ τὸ νὰ λέγω ἐγὼ ὅτι δὲν ἐκπληροῖ ὁ Βουλευτὴς τὰ καθήκοντά του δὲν συμβιβάζεται μὲ τὴν ἀξιοπρέπειαν; (Χειροκροτήματα). Ἐὰν ἐπιζητήσωμεν νὰ προσελκύσωμεν τοὺς Βουλευτάς, ἔστω καὶ διὰ τῆς βίας, εἰς ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων των, διευκολύνομεν τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς περισσότερον παρὰ διὰ τῶν ἄλλων μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐπιζητεῖται νὰ λάβωμεν. Ζητοῦμεν, νομίζοντες ὅτι ἡ κωλυσιεργία, αὐτὸ τὸ περίφημον μορμολύκειον, εἶναι τὸ παρεμποδίσαν τὴν Βουλὴν νὰ προβῇ εἰς σοβαρὰ ἔργα, νὰ πατάξωμεν τὴν κωλυσιεργίαν. Ζητοῦμεν δὲ νὰ πατάξωμεν τὴν κωλυσιεργίαν μὴ γνωρίζοντες ὑπὸ τίνας ὅρους, ὑπὸ τίνας περιστάσεις ἐνησκήθη ἡ κωλυσιεργία. Ἀλλ’ ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι καθ’ ὃ διάστημα ἤκμασεν ἡ κωλυσιεργία εὑρισκόμεθα ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ καὶ ἐδράσαμεν κατὰ τῆς κωλυσιεργίας, ἀλλὰ καὶ συνέβη ν’ ἀποχωρήσωμεν μετ’ ἄλλων ἀπὸ τῆς Βουλῆς, ἡμεῖς γνωρίζομεν τὰς διαφόρους περιστάσεις, ὑφ’ ἃς ἠσκήθη ἐν γένει ἡ κωλυσιεργία· ἀλλ’ ἤδη δὲν πρόκειται περὶ κωλυσιεργίας ἐνασκουμένης διὰ τῆς μεθόδου τῶν ἐπερωτήσεων ἢ ἄλλων ἀπεραντολογιῶν ἢ ἐνστάσεων κατὰ τὴν συζήτησιν. Πρόκειται περὶ κωλυσιεργίας ἐνασκουμένης διὰ τῆς ἐνστάσεως ἀπαρτίας, καὶ εἶναι ἐξεταστέον ἂν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα προτείνονται, ὁ περιορισμὸς δηλαδὴ τοῦ ἀριθμοῦ τῆς ἀπαρτίας εἰς τὸ ἓν τρίτον, εἶναι μέτρα ἱκανὰ νὰ ἀποκλείσωσι τὸν κίνδυνον, εἶναι μέτρα διευκολύνοντα τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς, ἢ εἶναι μέτρα, τὰ ὁποῖα χωρὶς νὰ παράγωσι κανὲν καλὸν δημιουργοῦσι κακόν. Ἡ ἔνστασις ἀπαρτίας εἰς τὰς ἀποφάσεις, ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου προεβάλλετο μέχρι τοῦδε διὰ δύο λόγους. Ἢ δὲν ὑπῆρχε πράγματι ἀπαρτία ἢ ἐπεζητεῖτο ἡ ἀνάγνωσις τοῦ καταλόγου πρὸς κατανάλωσιν ὥρας καὶ ἐν γνώσει ὅτι ὑπῆρχεν ἀπαρτία. Ἀλλ’ ἐρωτῶ· εἶναι κωλυσιεργία, ὅπως καὶ ἂν ἔχῃ ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος, εἴτε τὸ ἥμισυ ἂν λάβωμεν εἴτε τὸ ⅓, εἶναι κωλυσιεργία, ὅταν ζητῶμεν συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἀπὸ συνειδότος οὐχὶ κωλυσιεργικοῦ νὰ εἶναι παρόντες τόσοι, ὅσος εἶναι ὁ ἀπαιτούμενος ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀριθμὸς διὰ νὰ ληφθῇ μία ἀπόφασις; Εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην Κυβερνήσεις ἔχουσαι τὴν ὀρθὴν ἀντίληψιν τοῦ καθήκοντος νὰ ζητήσωσι τὴν λύσιν τῆς συνεδριάσεως δι’ ἔλλειψιν ἀπαρτίας. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι Πρωθυπουργὸς...

§24Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Δηλιγιάννης.

§25Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. ... διότι εἶχε τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἦτο ἄτοπον, ἀναξιοπρεπὲς καὶ ἀντισυνταγματικὸν νὰ γίνεται συνεδρίασις μὲ κενὰ καθίσματα, ἐζήτησε νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις δι’ ἔλλειψιν ἀπαρτίας. Αὐτὸ δὲν ἐγένετο πρὸς κωλυσιεργίαν, ἀλλ’ ἐγένετο, διότι τὸ πρᾶγμα ἔφθανεν εἰς τὸ ἀπροχώρητον, καὶ ᾐσχύνοντο καὶ οἱ ἴδιοι διὰ τὴν κατάστασιν αὐτήν. Ὅταν διὰ τοιοῦτον λόγον προβάλληται ἡ ἔνστασις, δὲν εἶναι παρεμπόδισις ἐργασίας, εἶναι ἐκτέλεσις καθήκοντος. Ἀπομένει ὅμως τὸ ἄλλο μέρος τῆς ὑποβολῆς ἐνστάσεως περὶ μὴ ἀπαρτίας, διὰ νὰ καταναλωθῇ ἡ ὥρα διὰ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ καταλόγου, ἐν γνώσει ὅτι ὑπάρχει ἀπαρτία. Τοῦτο τὸ κακὸν τὸ προλαμβάνομεν διὰ τῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν ζητεῖ τὸ σχέδιον τῶν ἐξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, νὰ ἀναγράψωμεν; Πῶς καταναλίσκεται ἡ ὥρα διὰ τῆς ὀνομαστικῆς κλήσεως; Διὰ τῆς ἀναγνώσεως ὑπὸ τοῦ Γραμματέως τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, δηλαδὴ τῶν 180 ὀνομάτων τῶν Βουλευτῶν. Τί θὰ γίνεται τώρα, ὅταν θέλητε διὰ τοῦ ⅓ νὰ γίνεται ἀπαρτία; Θ’ ἀναγνωσθῶσι καὶ πάλιν τὰ 180 ὀνόματα· Τί θὰ κερδίσητε;

§26ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Θὰ ὑπάρξῃ ἀπαρτία.

§27Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὁμιλῶ διὰ τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν δὲν ἀμφισβητεῖται ἡ ὕπαρξις ἀπαρτίας, ἀλλ’ ἐπιζητεῖται ἡ κατανάλωσις ὥρας, καὶ ἡ ὥρα θὰ καταναλωθῇ, διὰ νὰ βεβαιωθῇ ὅτι δὲν ἀμφισβητεῖται. Φροντίσατε νὰ μὲ ἐννοήσητε. Τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀσυγχώρητον, τὴν κατανάλωσιν τοῦ χρόνου, δὲν τὸ κερδίζομεν διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς, διότι ὁ κατάλογος θὰ ἀναγνωσθῇ καὶ πάλιν. Διὰ τοῦτο θεωρῶ ὅτι εἶναι μάταιον νὰ ἀναγραφῇ τοιαύτη διάταξις καὶ νὰ νομίζωσιν οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτὴν ὅτι συντελεῖ κατά τι εἰς τὸν περιορισμὸν τῆς κωλυσιεργίας. Πρέπει νὰ εἶναι βέβαιοι ὅτι τὸ κατά τι αὐτό, τὸ ὁποῖον προλαμβάνουσιν, εἶναι τὸ ἐλάχιστον, ὥστε δὲν ἰσοφαρίζει διόλου εἰς τὰ κακά, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἐπέλθωσιν ἐκ τῆς ἀναγραφῆς τῆς διατάξεως. Αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς πρέπει νὰ λαμβάνωνται ὑπὸ ὅσῳ τὸ δυνατὸν πλειοτέρου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Τὸ κακὸν εἶναι ὅτι, ἐνῷ πρέπει παντὶ τρόπῳ νὰ διευκολύνωμεν τὴν ἐμφάνισιν ὅσῳ τὸ δυνατὸν μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, διὰ νὰ λαμβάνωνται αἱ ἀποφάσεις ὑπὸ μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ, διὰ νὰ ἔχωμεν καὶ τὴν σύγκρουσιν τῶν γνωμῶν καὶ τὴν ἐκ ταύτης πηγάζουσαν ἀλήθειαν, διὰ νὰ ἔχωμεν τὴν Βουλὴν ἐργαζομένην, διὰ νὰ συνηθίσωμεν ἐπὶ πλέον τὸν λαὸν νὰ ἐνδιαφέρηται διὰ τὰ πολιτικά, διὰ τῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν ἀναγράφομεν, διευκολύνομεν τοὺς Βουλευτὰς καὶ τοὺς ὁδηγοῦμεν νὰ μὴ προσέρχωνται εἰς τὴν Βουλήν. Ἐνόσῳ βλέπει ὁ Βουλευτὴς ὅτι ἡ παρουσία του δὲν εἶναι ἀναγκαία, δὲν προσέρχεται μεθ’ ὅσης προθυμίας θὰ προσήρχετο, ἐὰν ἔβλεπεν ὅτι εἶναι ἀναγκαία ἡ παρουσία του. Καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐξ ἄλλου δὲν προνοεῖ περὶ τῆς παρουσίας ὅλων τῶν φίλων της, ἀφοῦ, κακῶς, πρέπει καὶ νὰ καλῶνται οἱ Βουλευταὶ ὑπὸ τῶν κομμάτων, διὰ νὰ προσέρχωνται. Καὶ ἐνόσῳ ὁ Βουλευτὴς, ὅστις ἐνδιαφέρεται διὰ τὴν ὕπαρξιν τῆς Κυβερνήσεως, βλέπει ὅτι δὲν καλεῖται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἀπαιτοῦνται 100 διὰ τὴν ἀπαρτίαν, ἀλλ’ ἀρκοῦσιν οἱ 50, δὲν θὰ προσέρχηται μετὰ τῆς αὐτῆς προθυμίας, μεθ’ ἧς θὰ προσήρχετο, ἐὰν ἐγνώριζεν ὅτι ἀπαιτοῦνται οἱ 100. Ἐνισχύομεν λοιπὸν διὰ τούτου τὴν ἀδιαφορίαν, ἡ ὁποία ἔχει φθάσει μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, ὥστε νὰ θεωρῶσί τινες ἐκλογεῖς ὅτι ἀξιοπρεπέστερον εἶναι νὰ μὴ προσέρχωνται εἰς τὰς κάλπας καὶ ἄλλοι Βουλευταὶ νὰ μὴ προσέρχωνται εἰς τὴν Βουλήν. Ἡ κωλυσιεργία δὲν θὰ λείψῃ ἀπὸ τοὺς θέλοντας καὶ γνωρίζοντας νὰ κωλυσιεργήσωσι· θὰ κωλυσιεργήσωσιν ἁπλούστατα διὰ τῆς ἀπεραντολογίας. Ἀλλ’ ἐλαττοῦντες τὸν ἀριθμὸν τῆς ἀπαρτίας, τὸν ἀριθμὸν τῶν παρόντων κυβερνητικῶν Βουλευτῶν λεληθότως ἐνισχύομεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Ἐὰν δὲ ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶναι ἡ τυραννοῦσα τὴν πλειονοψηφίαν—μολονότι βλέπω συχνὰ ἤδη, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τυραννεῖ περισσότερον τὴν μειονοψηφίαν—, ἐνῷ θέλομεν τὸν τύραννον αὐτὸν νὰ τὸν καταστήσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ἀκίνδυνον, διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς τὸν ἐνισχύομεν καὶ τὸν καθιστῶμεν ἐπικίνδυνον. Χρειάζονται 50 Βουλευταὶ διὰ τὴν ἀπαρτίαν· ὅταν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχῃ 50 Βουλευτάς, ἡ Κυβέρνησις καθίσταται ὑποχείριος αὐτῆς· ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει πλέον τὸ δικαίωμα, δὲν ἔχει τὴν δύναμιν νὰ κανονίζῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, ὁ Ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα οὔτε τὴν δύναμιν νὰ κρίνῃ περὶ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως. Ὅταν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχῃ 50 Βουλευτὰς καὶ τοὺς ἔχῃ παρόντας, ἡ Συμπολίτευσις, ἡ Κυβέρνησις θὰ ὑποδουλωθῇ εἰς τοὺς φίλους της, διὰ νὰ τοὺς συγκρατῇ παρόντας, ἢ θὰ ὑποδουλωθῇ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Εὑρίσκω λοιπὸν ὅτι θὰ ἦτο ὀρθότερον, ἀφοῦ δεχόμεθα πάντες ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν δὲν εἶναι ἀναγκαία ἡ ἀπαρτία, διὰ νὰ ἀποφύγωμεν τὴν κατάχρησιν, τὴν κωλυσιεργίαν κατὰ τὴν συζήτησιν διὰ τῆς προκλήσεως ἀποφάσεων ἐπὶ ζητημάτων δευτερευόντων καὶ ἀφορώντων εἰς τὴν ἐσωτερικὴν τάξιν, ὡς τῶν ἀποφάσεων περὶ ἀναβολῆς, τῶν ἀποφάσεων περὶ παραπομπῆς εἰς ἐπιτροπὰς, ἢ ἄλλων τοιούτου εἴδους μὴ νομοθετικῶν, νὰ ἐξαιρέσωμεν ταύτας πάσας καὶ νὰ δεχθῶμεν ὅτι εἰδικῶς διὰ τὴν ἐπιψήφισιν νόμων εἶναι ἀνάγκη τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν καὶ διὰ τὴν ἐπιψήφισιν φυσικὰ καὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ὡς νόμου. Τοιουτοτρόπως, ἐνῷ ἐξασφαλίζομεν τὴν ὑπὸ τοῦ πλειοτέρου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ἐπιψήφισιν τῶν νόμων, ἐξ ἄλλου ἀφαιροῦμεν ἀπὸ τὰς Ἀντιπολιτεύσεις, ἀφαιροῦμεν ἀπὸ τῶν θελόντων νὰ κωλυσιεργήσωσι, διότι ἐνίοτε κωλυσιεργοῦσι καὶ οἱ ὑπουργικοί...

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρὸς ἐκβίασιν;

§29Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὄχι δὰ πρὸς ἐκβίασιν!

§30Γ. ΠΩΠ. Εἰς τὰ δικαστικὰ νομοσχέδια ὡμίλησαν ὀγδοήκοντα. Πρὸς ἐκβίασιν τὸ ἔκαμον ἢ πρὸς κωλυσιεργίαν; Ἀνέπτυξαν τὰς γνώμας των, καίτοι μετὰ ταῦτα συνεφώνησαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§31Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐὰν δεχθῶμεν, ἐπαναλαμβάνω, αὐτὴν τὴν διάκρισιν, ἐξασφαλιζόμεθα ἀπὸ τὰς πλείστας καταχρήσεις, εἰς τὰς ὁποίας φοβούμεθα ὅτι δύναται νὰ προβαίνῃ ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἀφαιροῦμεν ἀπ’ αὐτῆς ἓν μέσον κωλυσιεργίας, ἐνῷ ἐξ ἄλλου ἐξασφαλίζομεν τὴν ὑπὸ τοῦ πλειοτέρου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ἐπιψήφισιν τῶν νόμων. Θέλω δὲ ταῦτα, κύριοι Βουλευταί, οὐ μόνον διὰ νὰ καταστήσω ὅσον τὸ δυνατὸν ἀσφαλέστερον καὶ ἀκριβέστερον τεκμήριον, ὅτι, ὁσάκις ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς πλειονότητος τῶν Βουλευτῶν, ὑπὸ τῆς πλειονότητος τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ ἀκόμη θέλω νὰ μὴ πιέσω τὰ πράγματα εἰς βαθμὸν ἐξαναγκάζοντα τὰς Ἀντιπολιτεύσεις νὰ προβαίνωσιν εἰς μέτρα κωλυσιεργικὰ χειρότερα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε μετεχειρίζοντο, καὶ διὰ τῶν ὁποίων δὲν πρέπει νὰ τὸ ἀρνηθῶμεν, πολλάκις προελήφθησαν καταχρήσεις τῶν πλειονοψηφιῶν. Ἐλπίζω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος σχετικῶς μὲ τὸ ζήτημα τοῦτο τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν τοῦ ἀναγκαίου διὰ λῆψιν ἀποφάσεως εἶχε καὶ ἐν Κρήτῃ τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν καὶ ἐγὼ ὑποστηρίζω, ὅτι πρέπει νὰ λαμβάνωνται ἀποφάσεις ὑπὸ τοῦ ἡμίσεος ἀριθμοῦ πλέον ἑνὸς τῶν Βουλευτῶν, ἐλπίζω λέγω, ὅτι ἀκολουθῶν τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας τότε εἶχε, καὶ βλέπων ὅτι δὲν ἐπέρχεται μεγάλη διόρθωσις εἰς τὸ ζήτημα τῆς κωλυσιεργίας διὰ τῆς τροποποιήσεως τῆς διατάξεως αὐτῆς, θέλει δεχθῆ τουλάχιστον τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλω ἐγὼ ταύτην τὴν στιγμήν, καὶ διὰ τῆς ὁποίας καὶ τὰ πρὸς κωλυσιεργίαν μέσα ἐλαττοῦνται καὶ αἱ νομοθετικαὶ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς κατορθοῦται νὰ ἐκπροσωπῶσι τὴν ἀληθῆ τοῦ ἔθνους ἢ τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ἔθνους θέλησιν. (Χειροκροτήματα).

§32ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, τολμῶ καὶ ἐγὼ νὰ συνταχθῶ μὲ τὴν καινοτομίαν τὴν ἀπολυταρχικήν, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα.

§33Γ. ΠΩΠ. Ὥστε τὴν ἀναγνωρίζετε ὡς ἀπολυταρχικήν;

§34ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Οὕτως ὠνομάσθη ἀπὸ τοὺς ἀντιλέγοντας. Καὶ λέγω ὅτι τολμῶ, διότι ἐθεωρήθη ὅτι τὸ νὰ εὑρεθῶσιν ἄνθρωποι νὰ ὁμιλήσωσιν ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν εἶναι τόλμη· τοσούτῳ δὲ μᾶλλον δύναται νὰ θεωρηθῇ δι’ ἐμὲ τόλμη, ὅσῳ διαδέχομαι εἰς τὸ βῆμα τὸν προλαλήσαντα, διαπρύσιον ὑπερασπιστὴν τῶν τοιούτων ἰδεῶν, τὸν εὔγλωττον Βουλευτὴν ἐξ Ἀρκαδίας. Ἀλλά, Κύριοι, ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἤχθησαν εἰς τὸ μέσον κατὰ τῆς μεταβολῆς αὐτῆς, τοῦ περιορισμοῦ τῆς ἀπαρτίας εἰς τὸ ⅓, εἶναι τοιαῦτα, ὥστε νὰ μὲ πείσωσιν ὅτι πρόκειται τῳόντι περὶ κινδύνου τῶν ἐλευθεριῶν μας. Περὶ ἑνὸς μόνον ἐπείσθην, τὸ ὁμολογῶ, ὅτι πρόκειται περὶ σοβαρωτάτης μεταβολῆς, περὶ σοβαρᾶς καινοτομίας. Τοῦτο ἐτόνισαν, ὡς εἴρηται, πολλοί, καὶ δὲν τὸ ἀρνοῦμαι ὅτι πρόκειται περὶ σοβαρᾶς μεταβολῆς. Ἀλλ’ ἔχω τὴν ἰδέαν, Κύριοι, ὅτι αἱ μεταβολαί, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ γίνωσιν εἰς τὸ Σύνταγμα, ἐὰν πρόκειται τὸ Σύνταγμα αὐτὸ νὰ ἔχῃ εὐεργετικὴν ἐπιρροὴν εἰς τὸ μέλλον, πρέπει νὰ εἶναι σοβαραί, ἐκτὸς ἂν ὑποθέσωμεν ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Ἡ ἐναντία ἐκδοχή, ὅτι δηλαδὴ πρέπει νὰ καταγίνωμεν μόνον εἰς μεταβολὰς ἀκινδύνους, εἰς μεταβολὰς ἀσημάντους, εἶναι κατὰ τὴν ταπεινήν μου γνώμην ματαίωσις τῆς ἰδέας τῆς ἀναθεωρήσεως. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐζητήθη ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος; Διότι συνταγματικὸν πολίτευμα, ὡς ἔβαινε, δὲν ἔβαινε καλῶς. Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ ἴδωμεν ποῖα εἶναι τὰ κύρια σημεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔπρεπεν ἰδίως νὰ καταγίνωμεν, καὶ τὰ σημεῖα αὐτὰ τὰ εἶχεν ἤδη ὑποδείξει ἡ κοινὴ γνώμη. Μόλις ἐξηγέρθη ἡ κοινὴ γνώμη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν, κατέταξε μεταξὺ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ μεταβληθῶσιν, ἐκείνων τῶν κακῶν, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ παταχθῶσι, τὴν κωλυσιεργίαν. Ἀναφέρεται ῥητῶς εἰς τὸ πρόγραμμα τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Ἦτο καὶ ἄλλο, Κύριοι, ἐπίσης σοβαρόν, ἡ Γερουσία, διότι δι’ αὐτῶν τῶν δύο μεταβολῶν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ σπουδαῖος ἀνακαινισμὸς τῆς κρατούσης καταστάσεως. Δὲν πρόκειται βεβαίως, Κύριοι, τώρα νὰ σᾶς εἴπω οὔτε ἕνα λόγον περὶ Γερουσίας· ἔφερα μόνον τὸν λόγον, διότι ἐκεῖνο θεωρῶ ὡς ἄξιον πολλῆς συζητήσεως, ὡς ἀναγόμενον εἰς τὰ καίρια. Καὶ μετὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐρωτῶ· εἶναι ἀληθὲς τὸ ὑποστηριχθὲν ἐνταῦθα, ὅτι ἡ μεταβολή, τὴν ὁποίαν εἰσηγήσαντο οἱ ἐξ Βουλευταί, ὅτι ἡ μεταβολὴ αὕτη ἀπειλεῖ εἰς τὰ καίρια τὰς ἀρχὰς τὰς κοινοβουλευτικάς, ὅτι αἴρεται οὕτως ἡ κοινοβουλευτικὴ ἀρχή, ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἀρχὴ τῶν πλειονοψηφιῶν; Ἀλλ’ ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω τοὺς τοῦτο ἰσχυριζομένους· ἀπὸ πότε ἐν Ἑλλάδι καθιερώθη τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα; Διότι ἐγὼ τὸ ἀγνοῶ. Ἐνώπιόν μου εἶχον, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου τοὐλάχιστον καί, τολμῶ εἰπεῖν, καὶ κατὰ τὴν ἀντίληψιν τοῦ λαοῦ, ἓν ψευδὲς κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ὁ κοινοβουλευτισμὸς ὁ ἀληθὴς εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δίδει τὰ ἀγαθὰ εἰς τὸν πολίτην, ἐδῶ δὲ τοιοῦτος δὲν ὑπῆρξε ποτέ. Τί λοιπὸν εἴχετε καὶ κινδυνεύει; Τί εἶχεν ὁ λαὸς μέχρι τοῦδε καὶ κινδυνεύει νὰ τὸ χάσῃ, ὥστε νὰ δικαιολογῆται ὁ τόσος θόρυβος; Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν τὸ βλέπω, καί, ἂν κινδυνεύῃ τι, κινδυνεύει μόνον ἡ κωλυσιεργία, τὸ θηρίον αὐτό, ὄχι τὸ μορμολύκειον, ὅπως τὸ ὠνόμασεν ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτής, διότι μορμολύκειον εἶναι μὲν ἀνύπαρκτόν τι, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον προβάλλεται ἁπλῶς πρὸς ἐκφόβισιν. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὅμως ἡ κωλυσιεργία εἶναι αὐτόχρημα τὸ θηρίον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κατέστρεψε τὰ τῆς Πολιτείας. Καὶ εἶναι ἄπορον τῇ ἀληθείᾳ, Κύριοι, νὰ γίνηται τοιαύτη συζήτησις ἐνώπιον τοῦ συνεδρίου τούτου, τὸ ὁποῖον ἐκλήθη κατόπιν τῆς τρομερᾶς ἀποτυχίας τοῦ παρελθόντος. Δὲν εἶναι μακρὰ ἡ ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ τὰ κόμματα τὰ κοινοβουλευτικά, ἐκεῖνα ὑπὲρ τῶν ὁποίων γίνεται ὁ πολὺς πόλεμος, εὑρέθησαν ἀντιμέτωπα καὶ ἵσταντο ἐν τῇ Βουλῇ θεωροῦντα τὸ ἓν τὸ ἄλλο, χωρὶς οὐδὲ ἓν βῆμα νὰ δύνανται νὰ κάμωσι πρὸς τὰ πρόσω. Παρῆλθον δύο Σύνοδοι τῆς Βουλῆς μὲ ἓν ἢ δύο μόνον νομοσχέδια, ἐννοῶ νομοσχέδια ἀναγόμενα εἰς οὐσιαστικὰ ζητήματα, διότι ἡ ἐργασία παρεκωλύετο ἕνεκα τοῦ λόγου τούτου κυρίως, ἕνεκα τῶν κωλυσιεργιῶν, ἕνεκα τῆς κομματικῆς διαμάχης, ἡ ὁποία ἐγίνετο διὰ παντὸς μέσου θεμιτοῦ καὶ ἀθεμίτου. Πρέπει νὰ τὰ λέγωμεν, εἶπεν ὁ κ. ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτής, ἐλευθέρως, καὶ ἐγὼ κατὰ τὴν συμβουλὴν του μεταχειρίζομαι ὅλην τὴν ἐλευθερίαν, καὶ δὲν διστάζω νὰ διακηρύξω, ὅτι διαρρυθμίζοντες ἄλλως τὰ τῆς ἀπαρτίας δὲν πρόκειται ν’ ἀντιμετωπίσωμεν κινδύνους στερήσεως καλοῦ τινος, τὸ ὁποῖον εἴχομεν, ἀλλὰ πρόκειται τοὐναντίον νὰ δημιουργήσωμεν καλόν. Ἔχω ἀπόλυτον, Κύριοι, τὴν πεποίθησιν ὅτι πρόκειται νὰ δημιουργήσωμεν καλόν, διότι πρόκειται νὰ πατάξωμεν ἁπλῶς τὴν κωλυσιεργίαν. Καί, διὰ νὰ τὴν πατάξωμεν, πρέπει νὰ φθάσωμεν νὰ εἴπωμεν, ὅτι χρειάζεται μικρὸς ἀριθμὸς ὄχι μόνον διὰ τὴν συζήτησιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἀπόφασιν. Οὐδεὶς ὑπάρχει ἐντεῦθεν κίνδυνος. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς εἶπεν, ὅτι ἀποκρούει τὸν περιορισμὸν τῆς ἀπαρτίας, διότι θέλει νὰ κρατήσῃ τοὺς Βουλευτὰς τοὺς κυβερνητικοὺς εἰς τὰς τάξεις των, θέλει νὰ ἔρχωνται εἰς Ἀθήνας ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότεροι, ἐνῷ μὲ τὴν καινοτομίαν θὰ θεωρῶσι περιττὴν τὴν παρουσίαν των. Ἀλλὰ μήπως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προτείνεται νὰ γίνῃ σήμερον, δὲν ἔχει αὐτὸν τὸν ἴδιον σκοπὸν ὑπὸ ἄλλον τύπον; Μὲ μικρὸν ἀριθμὸν ἀπαρτίας οἱ ἤδη ἐσκεμμένως προβαίνοντες εἰς ἀπουσίας θὰ πεισθῶσιν, ὅτι δὲν ἐπιτυγχάνουσι τοῦ σκοποῦ των, καὶ θὰ παραμένωσι, βλέποντες ὅτι ἡ ψῆφος αὐτῶν δὲν βαρύνει καὶ πολύ, ἐὰν ἀναχωρήσωσιν, ἐννοεῖται, ὀλίγοι, οἱ κάμνοντες τὸν δυσηρεστημένον, εἶναι δὲ γνωστόν, ὅτι μὲ τὸ κρατοῦν σύστημα πολλάκις ἡ τύχη τῆς Κυβερνήσεως ἐξαρτᾶται ἀπὸ μίαν ψῆφον. Αὐτὸ ἀποτελεῖ πειρασμόν, ὅστις πρέπει νὰ λείψῃ ἀπὸ τὸ μέσον. Ἂς γνωρίζῃ λοιπὸν ὁ Βουλευτής, ὅτι ἐπὶ τέλους δὲν θὰ ἔχωμεν καθ’ ἡμέραν ζητήματα ἀπαρτίας, ἀλλ’ ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ προχωρήσῃ εἰς τὸ ἔργον της καὶ θὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι μὲ πείθουσιν, ὅτι ἡ καινοτομία, ἡ ὁποία προτείνεται, εἶναι ὠφέλιμος καὶ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῆς ἀληθοῦς ἐλευθερίας.

§35Σ. ΣΙΜΟΣ. Καὶ σκόπιμος, κύριοι Βουλευταί, καὶ ὥριμος εἶναι ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον οἱ ἓξ Βουλευταὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν, κακῶς δὲ ἐχαρακτηρίσθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι πρόκειται περὶ προτάσεως ἀπορρεούσης ἀπὸ μόνου τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ συνεπῶς παρεκαλεῖτο, ὅπως μὴ ἐπιμείνῃ οὗτος εἰς τὴν πρότασιν ταύτην. Ἡ πρότασις περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ περὶ ἀπαρτίας συνταγματικοῦ ἄρθρου πρὸ πολλοῦ εἶχεν ὡριμάσει εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν, καί, ὅτε ἡ ἐπανάστασις ἔβαλλε κατὰ τῆς Βουλῆς, δὲν πρέπει νὰ παροραθῇ ὅτι κατὰ τῆς κωλυσιεργίας κυρίως ἐστρέφετο, ὅτε ἐλαμβάνοντο σκέψεις καὶ μέτρα, ὅπως προσαχθῶσι διὰ τῆς βίας Βουλευταὶ εἰς Ἀθήνας. Ὅτι δ’ ἐπὶ τοσοῦτον εἶχεν ὡριμάσει ἡ ἰδέα τοῦ περὶ ἀπαρτίας ἄρθρου, ὥστε κατὰ τὴν προηγουμένην Συνέλευσιν, τὴν διαλυθεῖσαν, ὁμὰς Βουλευτῶν ὑπὸ τὴν προεδρίαν πολιτευτοῦ, ὁ ὁποῖος ἔχεται μετὰ πολλῆς εὐαισθησίας πρὸς τὰ δικαιώματα καὶ τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ, ὑπὲρ τῶν ὁποίων πολλοὶ τῶν συναδέλφων κόπτονται, συνέταξε προσχέδιον τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος ...

§36ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὑπεγράψαμεν ἅπαντες τὸ προσχέδιον, ἀλλ’ ἐπεφυλάχθημεν νὰ ἔχωμεν καὶ ἰδίαν γνώμην ἐπὶ τῶν ὑπογεγραμμένων.

§37Σ. ΣΙΜΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τῶν ὑπογραψάντων· πρόκειται περὶ τοῦ κ. Δ. Ῥάλλη.

§38ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ μάλιστα σᾶς πληροφορῶ, ὅτι ὁ κ. Ῥάλλης ἦτο ἀντίθετος πρὸς τὴν τροποποίησιν αὐτήν.

§39Σ. ΣΙΜΟΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἐγίνετο λόγος περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς μεταβολῆς τοῦ περὶ ἀπαρτίας ἄρθρου, οἱ Βουλευταὶ οἱ συνελθόντες καὶ συντάξαντες τὸ προσχέδιον τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων τῆς διαλυθείσης Συνελεύσεως προέβησαν εἰς τὴν ἑξῆς διατύπωσιν: «Ἡ Βουλὴ δύναται νὰ συζητῇ παρουσίᾳ τοὐλάχιστον τοῦ τετάρτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ἀποφασίζει δὲ παρουσίᾳ τοῦ τρίτου τοὐλάχιστον τοῦ ἀριθμοῦ τούτου καὶ δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας». Ἡ πρότασις εἶναι ὑπογεγραμμένη ὑπὸ τῶν κ. κ. Δ. Ἰ. Τσάτσου, Κ. Βασιλείου, Περ. Καραπάνου, Κ. Ῥακτιβάν, Ἰ. Δ. Ῥάλλη. Ὁ δὲ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀρχηγὸς τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῷ πολιτικῷ αὐτοῦ προγράμματι θεὶς τὸν ὅρον τῆς μεταβολῆς τοῦ 56ου ἄρθρου ἀνταπεκρίνετο ὄχι μόνον πρὸς ἰδίαν σκέψιν, ἀλλὰ καὶ εἰς πάνδημον πόθον πρὸς ἄρσιν περιπτώσεων, αἱ ὁποῖαι παρεῖχον δυσχερείας εἰς τὴν ὁμαλὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Καὶ ἐτονίσθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ πρότασις πρόκειται νὰ περιορίσῃ τὰ δικαιώματα τῆς μειονοψηφίας. Ἐγώ, Κύριοι, θὰ συμφωνήσω μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. βουλευτοῦ Ἀρκαδίας, τοῦ κ. Βοζίκη, ὅτι ἡ πρότασις κυρίως στρέφεται κατὰ τῆς κωλυσιεργίας τῆς Συμπολιτεύσεως, στρέφεται κατὰ τῶν ἐκβιάσεων τῆς πλειονοψηφίας. Διότι, ἂν ὑπῆρξε κατακριτέα ἡ πορεία τῶν κωλυσιεργιῶν ἀπὸ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, βεβαίως ὀλέθριαι διὰ τὰ δημόσια συμφέροντα ὑπῆρξαν καὶ αἱ πιέσεις τῶν πλειονοψηφιῶν ἐπὶ τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων. Καί, ὅταν ἐνασκῆται ἡ κωλυσιεργία ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ποῦ τείνει τὸ συμπέρασμα; Νὰ ἐκβιάσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ἔχῃ πάντας τοὺς φίλους αὐτῆς ἐν τῇ αἰθούσῃ τῆς Βουλῆς καὶ ἵνα δι’ ἀπαρτίας μόνον τῶν φίλων αὐτῆς ἐπιτύχῃ τὴν ἐπιψήφισιν ἑνὸς νομοσχεδίου. Καὶ παριστάμεθα εἰς τὸ θέαμα τῆς ἐκβιάσεως ἑνός, δύο ἢ τριῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι διὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν λόγον μὴ θέλοντες νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἀπεῖχον, καὶ εἶναι γνωστὸν εἰς ποίας θυσίας προέβαινον αἱ Κυβερνήσεις ἐκεῖναι πρὸς ἐξασφάλισιν τριῶν ἢ δύο καὶ πολλάκις μιᾶς καὶ μόνης ψήφου.

§40Γ. ΠΩΠ. Θὰ εἶναι μεγαλύτερος ὁ κίνδυνος.

§41Σ. ΣΙΜΟΣ. Δὲν νομίζω ὅτι δύνανται 20 Βουλευταὶ νὰ ἐκβιάσωσι μίαν Κυβέρνησιν περισσότερον τοῦ ἑνὸς ἢ δύο.

§42Γ. ΠΩΠ. Ὅσον μειοῦτε τὸν ἀριθμὸν τῶν ψήφων, τόσον ἐνδυναμοῦτε τὴν σημασίαν τῆς ψήφου.

§43Σ. ΣΙΜΟΣ. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι εἷς, ὁ ὁποῖος χρειάζεται διὰ τὴν ἀπαρτίαν, δύναται νὰ ἐκβιάσῃ πλειότερον παρὰ 10 ἢ 20. Καὶ ἐθεωρήθη, Κύριοι, καταρράκωσις τοῦ πολιτεύματος ἡ μεταβολὴ τῆς ἐν λόγῳ διατάξεως καὶ ἡ ἀπαρτία διὰ τοῦ ⅓ τῶν Βουλευτῶν· καὶ ἐθεωρήθη ὅτι οὕτω καταπατοῦνται τὰ δίκαια τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Καταρράκωσις τοῦ πολιτεύματος λέγεται ἡ εὔρυθμος αὐτοῦ λειτουργία; Καταρράκωσις τοῦ πολιτεύματος λέγεται ἡ τελεσφόρος λειτουργία τῆς πολιτειακῆς μηχανῆς; Καὶ οἱ ὁμιλοῦντες περὶ τοῦ δικαιώματος τοῦ λαοῦ δὲν ἐσκέφθησαν ἆρά γε ὅτι, ὅταν ὁ λαὸς ἐκλέγῃ καὶ ἀποστέλλῃ ἀντιπροσώπους ἐνταῦθα καὶ οὗτοι δὲν προσέρχωνται, ἆρά γε τότε δὲν καταπατεῖται τὸ δικαίωμα τοῦ λαοῦ καὶ δὲν καταρρακοῦται τὸ πολίτευμα;

§44Ι. ΜΠΟΥΡΝΙΑΣ. Νὰ τοὺς ἀναγκάσωμεν νὰ ἔλθωσιν.

§45Σ. ΣΙΜΟΣ. Ναί. Ἀλλὰ πῶς; Διὰ τίνος μέσου καὶ τρόπου; Ἐφ’ ὅσον δὲ δὲν ἔχομεν ἄλλο μέσον νὰ τοὺς ἐκβιάσωμεν, τοῦτο, τὸ ὁποῖον καλούμεθα νὰ ψηφίσωμεν, εἶναι τὸ συντελεστικώτερον. Βεβαιωθῆτε δέ, ὅτι, ψηφίζοντες τὴν διάταξιν ταύτην, οὐδέποτε θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ λάβωμεν ἀποφάσεις διὰ τοῦ ἑνὸς τρίτου. Ἀκριβῶς θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἀντίθετον ἀποτέλεσμα· καὶ σᾶς φέρω τὸ παράδειγμα τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων. Γνωρίζετε ἐκεῖ ὅτι, μὴ γινομένης ἅπαξ ἀπαρτίας, ἐπαναλαμβάνεται καὶ δευτέραν φοράν, καὶ τὴν τρίτην γίνεται μὲ ὅσους τύχῃ. Τότε εἶναι ἀποδεδειγμένον ἐκ τῆς πρακτικῆς, ὅτι κατὰ τὴν τρίτην πρόσκλησιν προσέρχονται πάντες. Ἠκούσθη ἕτερος ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Μεσσηνίας εἰπών: «Ἀλλὰ τότε θὰ ἔχωμεν πτώσεις κυβερνητικὰς συχνὰς καὶ ἡ κυβερνητικὴ μονιμότης εἶναι ἀγαθὸν ἀναμφισβήτητον». Ἀλλὰ, ἐὰν ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως ἐπέλθῃ ἐκ τῆς ἀπουσίας τῶν φίλων αὐτῆς καὶ ἐκ τῆς προθύμου παρουσίας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τί ἤθελεν ἀποδείξει τοῦτο; Δὲν ἤθελεν ἀποδείξει προφανῶς μείωσιν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς πλειονοψηφίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ δὲν προκύπτει τὸ συμπέρασμα, ὅτι πράγματι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἀπώλεσε τὴν ἐμπιστοσύνην; Ἐὰν ἑπομένως ἤθελεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη πέσει ἐκ τῆς ἀριθμητικῆς ὑπεροχῆς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, δὲν φρονῶ ὅτι ἡ παραίτησις τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης ἤθελεν εἶσθαι πρόωρος. Ἀκριβῶς αἱ δυσχέρειαι, τὰς ὁποίας συναντῶμεν, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι θὰ παρακαμφθῶσι πᾶσαι διὰ τῆς ψηφίσεως τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν προτείνουσιν οἱ ἓξ Βουλευταὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ὑπεστηρίχθη χθὲς καὶ σήμερον ἐνταῦθα, ὅτι σπανίζει εἰς τὰ ξένα Κράτη ἡ περίπτωσις, τὴν ὁποίαν θέλομεν νὰ εἰσαγάγωμεν ἡμεῖς ἐνταῦθα. Ἀλλὰ νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἕκαστος λαὸς τὰ παραδείγματα ὀφείλει νὰ ἀντλῇ ἐκ τῆς ἰδίας αὐτοῦ ἱστορίας καὶ πείρας. Ὅπως καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ οὐδέποτε παρέστημεν μάρτυρες ψηφοφορίας 40 Βουλευτῶν, ὅσους ὁρίζει ἐκεῖ τὸ Σύνταγμα, οὕτω καὶ ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Βουλῇ δὲν θὰ παραστῶμέν ποτε εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς παρουσίας ἐν τῇ Βουλῇ τοῦ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ ἐφ’ ὅσον θὰ ὑπάρχῃ ὁ φόβος τῶν Βουλευτῶν τῆς πλειονοψηφίας ὅτι ἐνδέχεται διὰ τῆς ἀριθμητικῆς ὑπεροχῆς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ ἐπέλθῃ κυβερνητικὴ πτῶσις. Τοῦτο θὰ εἶναι ἓν ἐκ τῶν ἰσχυροτέρων μέσων, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξαναγκάσῃ τοὺς Βουλευτὰς νὰ παρίστανται ἐνταῦθα. Ἐφ’ ὅσον ἑπομένως παρίσταται ἡ ἀνάγκη τοιαύτης μεταρρυθμίσεως μὴ προελθοῦσα, ὡς εἶπον, μόνον ἐκ τῆς πρωτοβουλίας τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, νομίζω ὅτι ἀνταποκρινόμεθα πρὸς τὴν λαϊκὴν θέλησιν θέτοντες τέρμα οὐ μόνον εἰς τὴν κωλυσιεργίαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς ἐκβιάσεις τῶν πλειονοψηφιῶν, ψηφίζοντες τὸ ἄρθρον ὡς φέρεται τοῦτο τροπολογημένον.

§46Ι. ΔΟΓΑΝΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§47Λ. ΚΟΡΟΜΗΛΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω νομοσχέδιον περὶ δωδεκατημορίου τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου τοῦ 1911 τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους, ὡς ἐπίσης τῶν ἐξόδων τῶν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ὑπαγομένων κληροδοτημάτων, τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, τοῦ ταμείου τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου, τοῦ Λαχείου ὑπὲρ τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου καὶ τῶν Ἀρχαιοτήτων τῆς Ἑλλάδος, τοῦ ταμείου τῶν Φάρων καὶ Φανῶν, τοῦ Θεσσαλικοῦ Γεωργικοῦ ταμείου καὶ τοῦ Ἀρχαιολογικοῦ ταμείου τῆς ἰδίας χρήσεως ἐκτυπωθησόμενον πρὸς διανομήν.

§48Γ. ΠΩΠ. Δὲν ὑποβάλλετε καὶ δι’ ἕνα ἄλλον μῆνα ἀκόμη;

§49Λ. ΚΟΡΟΜΗΛΑΣ. Ἐὰν εἶναι ἀνάγκη, θὰ τροποποιηθῇ τὸ νομοσχέδιον.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Πετμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§51Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Κύριοι Βουλευταί, θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἀξιότιμος προαγορεύσας ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος Βουλευτὴς νὰ διαφωνήσω πρὸς αὐτὸν ὡς πρὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τελευταῖον κατερχόμενος τοῦ βήματος εἶπεν, ὅτι ἐπὶ πολλὰς ἤδη ὥρας ἀπησχόλησε τὴν Βουλὴν τὸ ἄρθρον τοῦτο. Δὲν νομίζω, Κύριοι, ὅτι σπουδαιότερον τούτου ἄρθρον ἀπησχόλησε τὴν Βουλὴν μέχρι τοῦδε. Τὸ ἄρθρον τοῦτο εἶναι ἡ κρηπὶς τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ μᾶς διέπῃ. Ἐὰν δέ, Κύριοι, δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἐξαντλήσωμεν πᾶσαν τὴν προσοχὴν ἡμῶν ἐν τῇ ἀναθεωρήσει τοῦ ἄρθρου τούτου, ἐὰν δὲν ἐπρόκειτο νὰ συνεισφέρωμεν ὅλας τὰς δυνάμεις ἡμῶν ἡμεῖς, οἱ ἐνταῦθα παρακαθήμενοι, βεβαίως δὲν θὰ εἶχε καὶ λόγον καὶ ἡ ἐμὴ πάροδος ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο, ἡ ὁποία ἀποβλέπει εἰς τὴν τροπήν, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ συζήτησις καὶ μᾶλλον ὡς λόγον ἔχει τὴν δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου περὶ τοῦ ἄρθρου τούτου παρὰ τὴν ἐλπίδα, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα διὰ βραχέων θὰ εἴπω, νὰ μετατρέψωσι τὰς γνώμας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἤδη ἐσχηματισμένην πεποίθησιν περὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου. Ἡ ἀρχή, Κύριοι, ἡ ὁποία διετυποῦτο ἐν τῷ ἰσχύοντι Συντάγματι, τὴν ὁποίαν δὲν ἐθεώρησεν ὅτι ἔπρεπε νὰ τὴν μεταβάλῃ ἡ πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπή, καὶ καθ’ ἣν πρὸς συγκρότησιν ἀπαρτίας ἀπαιτεῖται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, εἶναι ἀρχή, ἡ ὁποία εἶναι συναφὴς πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς πλειονοψηφίας, ἐπὶ τῆς ὁποίας βασίζονται τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ πολιτεύματα. Ἀπομάκρυνσις δὲ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ταύτης εἶναι ὑποκατάστασις εἰς τὸ πλάσμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου κατ’ ἀνάγκην στηρίζονται τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ πολιτεύματα, ἑτέρου πλάσματος πολὺ περισσότερον ἀπέχοντος τῆς ἀληθείας. Ἐὰν δηλαδὴ δὲν εἶναι ἀληθὲς τὸ πλάσμα, εἰς τὸ ὁποῖον στηρίζεται τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν σύστημα, ὑποκαθιστῶμεν εἰς τὸ πλάσμα τοῦτο ἕτερον ἀπέχον ἔτι μᾶλλον τῆς πραγματικῆς ἀληθείας, ἐὰν θέλωμεν νὰ καταρρίψωμεν τὴν ἀρχὴν τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός, τὸ ὁποῖον ἤδη ἀπαιτεῖται διὰ τὸν ἔγκυρον σχηματισμὸν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς. Δὲν μὲ ἔπεισαν, Κύριοι, οἱ ἀγορεύσαντες, ὅτι εἴτε ἀλλαχοῦ εἴτε ἐκ τῆς παρ’ ἡμῖν πείρας δυνάμεθα νὰ ἀρυσθῶμεν διδάγματα, ἢ νὰ ἀρυσθῶμεν συμβουλάς, ἢ νὰ ἀρυσθῶμεν παραδείγματα, διὰ νὰ μεταβάλωμεν τὸ καθεστώς. Οἱ κύριοι προαγορεύσαντες ἀνέφεραν, ὅτι ὁ κανὼν καὶ εἰς τὰ λοιπὰ πολιτεύματα δὲν εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν πρότασιν τῶν ἓξ Βουλευτῶν, τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν· ὁ κανὼν τοὐναντίον εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ σήμερον τὸ καθεστώς. Τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, αὐτὸς εἶναι ὁ κανών, καὶ πρόκειται σήμερον νὰ ἀπομακρυνθῶμεν τοῦ κανόνος τούτου. Ποίαν δὲ δικαιολογίαν προτείνομεν σήμερον, ὅπως πείσωμεν ἑαυτούς, ὅτι πρέπει νὰ ἀπομακρυνθῶμεν τοῦ κανόνος αὐτοῦ; Τὸ δεδομένον, Κύριοι, τῆς κωλυσιεργίας τῆς ἀσκηθείσης εἰς προηγουμένας Βουλάς. Ἐμελέτησα ἐφ’ ὅσον ἦτο δυνατὸν τὴν ἱστορίαν τῶν κωλυσιεργιῶν τοῦ ἡμετέρου Κοινοβουλίου καὶ ἐκ τῆς μελέτης μου ταύτης δὲν ἀπεκόμισα τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν ἀπεκόμισαν ἄλλοι ἀγορεύσαντες ἀντιθέτως. Δὲν ἀπεκόμισα τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἡ κωλυσιεργία παρεκώλυε τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ὅτι εἰς τὸ παρελθὸν ἡ κωλυσιεργία παρεκώλυε μόνον τὴν πρόοδον τῶν συζητήσεων τῆς Βουλῆς. Ὅτε δὲ μόνον διὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἀπαιτοῦμεν τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀρχῆς τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός, δὲν νομίζω ὅτι ἀπαιτοῦμεν κάτι τι ἀδύνατον. Ὅταν δὲ λάβωμεν ἀκόμη ὑπ’ ὄψιν, ὅτι τὸ Σῶμα ἡμῶν τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν δὲν εἶναι πολυάριθμον, ἀλλὰ εἶναι κατ’ ἀνάγκην εὐάριθμον, εἶναι δὲ ἴσως πολυάριθμον ἐν σχέσει πρὸς τὴν μικροτάτην ἔκτασιν τῆς ἡμετέρας χώρας, ὅταν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν Σῶμα ἡμῶν εἶναι κατ’ ἀνάγκην ὀλιγάριθμον, πᾶσα ἀπομάκρυνσις ἀπὸ τῆς ἀρχῆς αὐτῆς θὰ ἀποδίδῃ ἀριθμὸν Βουλευτῶν, δυνάμενον νὰ ἀποφασίζῃ ἐγκύρως περὶ τῶν συμφερόντων τῆς χώρας, καὶ Βουλήν, ἡ ὁποία ὡς ἐκ τῆς ἐξωτερικῆς παραστάσεως αὐτῆς δὲν θὰ ἐμπνέῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι μετὰ κύρους ἀντιπροσωπεύει τὴν βούλησιν τῆς χώρας. Ἐπικαλοῦμαι τὴν γνώμην σοφοῦ ἑρμηνευτοῦ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, τοῦ ἀειμνήστου Διομήδους Κυριακοῦ. Ὁ ἀοίδιμος Διομήδης Κυριακὸς εἶχε καὶ αὐτὸς ὑπ’ ὄψει του τὰ ἰσχύοντα ἐν Ἀγγλίᾳ, ἀλλ’ ἔκρινεν, ὅτι τὰ ἐν Ἀγγλίᾳ ἰσχύοντα δὲν πρέπει νὰ μᾶς σαγηνεύσωσι. Δὲν πρέπει δὲ νὰ μᾶς σαγηνεύσωσι τὰ ἐν Ἀγγλίᾳ ἰσχύοντα, διότι πρῶτον μὲν ἡ διάταξις, ὅτι τοιαύτη τις εἶναι ἡ ἀπαρτία ἐν Ἀγγλίᾳ, οἵα ἐξετέθη ὑπὸ τῶν προαγορευσάντων, δὲν εἶναι συνταγματικὴ ἐν Ἀγγλίᾳ, ἑπομένως ἡ μεταβολὴ τῆς διατάξεως ταύτης δὲν περιβάλλεται τὰς δυσκολίας, τὰς ὁποίας θὰ περιβληθῇ ἡ μεταβολὴ τῆς τοιαύτης διατάξεως παρ’ ἡμῖν. Ἀφ’ ἑτέρου ὅμως ῥητῶς τονίζει ὁ ἑρμηνευτὴς τοῦ Συνταγματικοῦ ἡμῶν Χάρτου ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἄλλοι προαγορεύσαντες ἐτόνισαν, ὅτι ἡμεῖς ἐφ’ ὅσον ἔχομεν μίαν μόνον Βουλὴν πρέπει νὰ προσέχωμεν, ὅπως τὸ ἀπαύγασμα τῆς ἐργασίας τῆς μιᾶς Βουλῆς φέρῃ ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον κῦρος, ὅπως περιβάλληται δι’ ὅσον ἔνεστι μεγαλειτέρας ἐπιβολῆς. Ἀλλὰ καὶ ἄλλος πολιτειολόγος, ὁ Κωνστάν, τονίζει τὴν ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς ὅσον τὸ δυνατὸν περισσοτέρων ἐν τῇ καταρτίσει τῶν νομοθετικῶν πράξεων τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος (ἀναγινώσκει): «Προκειμένου νὰ καταρτισθῇ νόμος, ἡ σύνοδος μεγάλου ἀριθμοῦ νομοθετῶν εἶναι κατὰ τοῦτο ὠφέλιμος, καθ’ ὅσον οἱ νόμοι πρέπει νὰ εἶναι τὸ ἀπαύγασμα πολλῶν ἰδεῶν, πρέπει πρόσωπα διάφορα κατὰ τὰς ἕξεις, τὰς σχέσεις καὶ τὴν κοινωνικὴν θέσιν νὰ συνεισφέρωσιν ἀπὸ κοινοῦ τὴν συμβολὴν τῶν σκέψεων καὶ τῆς πείρας αὐτῶν».

§52ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Λέγει καὶ κάτι τι ἄλλο, κύριε συνάδελφε, ὅτι ἡ διάταξις εἶναι θεμελιώδης.

§53Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Αὐτὸ τὸ ζήτημα δὲν θέλω νὰ τὸ θίξω, κύριε συνάδελφε. Γνωρίζετε τὸ διατί.

§54Γ. ΠΩΠ. Ὥστε βαίνομεν πρὸς πρότασιν περὶ ἀπαραδέκτου.

§55Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἄλλης ἀπόψεως δὲν φαίνεται εὔστοχον τὸ μέτρον τοῦ περιορισμοῦ τῆς ἀναλογίας, τῆς ἀποτελούσης τὴν ἀπαρτίαν. Διότι ὁ προσδιορισμὸς μιᾶς μικροτέρας ἀναλογίας, νομίζω καὶ ἐγώ, ὅτι θὰ ἀποτελέσῃ τὴν ἀμφίστομον μάχαιραν αὐτῆς ταύτης τῆς πλειονοψηφίας. Ὅταν ἐν δεδομένῃ στιγμῇ ἡ πλειονοψηφία δὲν εἶναι καὶ πλειονοψηφία ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, εἶναι δυνατόν, ψηφιζομένου νόμου τινὸς τῇ προκλήσει τῆς συμπαγεστέρας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ Ἀντιπολιτεύσεως, νὰ ἔχωμεν ἀπόρριψιν νόμων, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσαχθῶσιν ἐκ νέου παρὰ εἰς νέαν Σύνοδον τῆς Βουλῆς. Δὲν ὑποθέτω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ παράδειγμα, ἃς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ ἴσως τολμηρὰ ἔκφρασις, ἑνὸς ὄχι τόσον μεγάλου διὰ τὰ βουλευτικὰ ἔργα ἐνδιαφέροντος ἐκ μέρους τῶν ἀποτελούντων τὴν διπλῆν ταύτην Βουλὴν ἀντιπροσώπων, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτελέσῃ δι’ ἡμᾶς κακὸν προμήνυμα δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἀποτελέσωσι τὴν μέλλουσαν Βουλὴν ἢ τὰς μελλούσας Βουλὰς. Τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι συντείνουσιν εἰς τὸ νὰ μὴ ἀποδεχθῶμεν αὐτὰς τὰς ἀπελπιστικὰς σκέψεις, τοὺς ἀνέπτυξεν ὁ ἐξ Ἀρκαδίας συνάδελφος κ. Παπαναστασίου, ἐγὼ δὲ τοῦτο μόνον ἤθελον προσθέσει. Ἐὰν ἤθελε παρουσιασθῆ ἀκηδία τις τῶν Βουλευτῶν καὶ ἑπομένως μὴ προσέλευσις αὐτῶν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, θὰ ὑπάρχῃ πάντοτε ἀκοίμητος φρουρὸς ἡ κοινὴ γνώμη, ἡ ὁποία θὰ δύναται νὰ ὁδηγήσῃ τοὺς ἀμελοῦντας Βουλευτὰς εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην τῶν συνεδριάσεων. Ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἄλλης ἀπόψεως νομίζω ὅτι ὁ περιορισμὸς τοῦ καταρτισμοῦ ἀπαρτίας θὰ εἶναι ἐπιβλαβής, διότι θὰ καθιστᾷ μεγαλειτέρας σημασίας τὸν ἕνα αὐτὸν Βουλευτήν, ὁ ὁποῖος θὰ εἶναι δυνατὸν συμπράττων νὰ καταρτίσῃ Σῶμα δυνάμενον νὰ ἀποφασίσῃ. Ἀπ’ αὐτῶν λοιπὸν τῶν σκέψεων ὁρμώμενος δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω μὲ τὴν γνώμην τὴν προτεινομένην ὑπὸ τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ τοῦτο θὰ ἀναγκασθῶ νὰ ἀρνηθῶ τὴν ψήφισιν τοιαύτης προτάσεως, ἐμμένων εἰς ὅσα ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὑπεστηρίξαμεν καὶ εἰς ὅσα ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὁμοφώνως ἀπεδέχθημεν (χειροκροτήματα).

§56Α. ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ. Κύριοι Βουλευταί· βεβαιότατα προϋπόθεσις τῆς κανονικῆς λειτουργίας τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου κατ’ ἐξοχήν εἰσιν ἡ καλὴ πίστις τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας καὶ τῆς Βουλῆς, ἡ συναίσθησις τῆς ἀξιοπρεπείας αὐτῆς καὶ ἡ συναίσθησις τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος μετ’ ἀφοσιώσεως ἐν τῷ χώρῳ τούτῳ. Αἱ ἀρεταὶ δὲ αὐταὶ πρέπει νὰ παρακολουθῶσι τόσον τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ὅσον καὶ τὴν Βουλὴν εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ νὰ ἔχῃ τὴν ἀντίληψιν ἡ Βουλὴ ὅτι ἐργάζεται διὰ τὸ Κράτος καὶ μόνον διὰ τὸ Κράτος. Ἑπομένως προκειμένου νὰ προβῶμεν εἰς ἀναθεώρησιν τοῦ ἄρθρου 56, προκειμένου νὰ μετατρέψωμεν ἀρχὴν σπουδαίαν, σοβαρωτάτην, ἀφορῶσαν αὐτὸν τὸν καταρτισμὸν τοῦ Κοινοβουλίου, αὐτὰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ νὰ τὴν μετατρέψωμεν κατὰ τρόπον ὅλως ἐξαιρετικόν, κατὰ τρόπον, ὅστις ἰσχύει ἐξαιρετικῶς εἰς ἐλάχιστα προηγμένα Κράτη, πρέπει σοβαρῶς νὰ σκεφθῶμεν, ἂν εὑρισκόμεθα εἰς τοιαύτην θέσιν, ἂν ἔχομεν τὰς ἀρετὰς ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἔχουσι τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατ’ ἐξαίρεσιν ἐφαρμόζουσι τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν θέλομεν ἤδη νὰ θεσπίσωμεν. Καὶ ἂν μὲν ἔχωμεν ταύτας, τὰς ἔχει ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἑπομένως τὰς ἔχει σύμπασα ἡ Βουλὴ καὶ ὡς Ἀντιπολίτευσις καὶ ὡς Συμπολίτευσις, ἐὰν δὲ δὲν τὰς ἔχωμεν, δὲν τὰς ἔχομεν οὔτε ὡς Κυβέρνησις, οὔτε ὡς Συμπολίτευσις οὔτε ὡς Ἀντιπολίτευσις. Ἀλλὰ τότε, Κύριοι, διὰ τῆς μετατροπῆς, τὴν ὁποίαν ἐπιχειροῦσιν οἱ ἕξ Βουλευταὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν, ῥίπτομεν εἰς τὸ μέσον τὴν ἰδέαν ὅτι πάντοτε ἡ Ἀντιπολίτευσις διατελεῖ οἱονεὶ οὐχὶ ἐν καλῇ πίστει, καὶ θέλομεν νὰ περιορίσωμεν τὰ δικαιώματα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὡς ἐὰν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι νὰ μὴ ἀποτελῶμεν τὴν Ἀντιπολίτευσιν μεταφερόμενοι ἀπὸ τῆς ἕδρας τῆς Συμπολιτεύσεως εἰς τὴν ἕδραν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Μήπως τὰ πράγματα τῆς τελευταίας δεκαετίας μᾶς ἔπεισαν ὅτι τῳόντι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔπταισεν, ἦτο ἡ κατάστασις καὶ ἡ στάσις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως; Ὅσοι ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης τὰ ἀντίθετα εἶπον καὶ ὅσοι ἀνεβίβασαν τὴν θέσιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως καὶ τὴν ἐνάσκησιν τῆς κωλυσιεργίας εἰς τοιαύτην σπουδαιότητα, ὥστε νὰ θεωρήσωσιν, ὅτι χάριν αὐτῆς ἐπανεστάτησεν ὁ στρατὸς καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, φρονῶ ὅτι ἔσφαλον καὶ μάλιστα φοβερά, διότι κατ’ ἐξοχὴν κατὰ τὴν τελευταίαν πενταετίαν δὲν ὑπῆρξε κωλυσιεργία,...

§57Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις διεφώτισαν τὴν κοινὴν γνώμην.

§58Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. .. διότι δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι, ὅτε αἱ Κυβερνήσεις εἶχον φέρει ἐργασίαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἡ Βουλὴ σύσσωμος ἐν Συμπολιτεύσει καὶ Ἀντιπολιτεύσει ἐψήφισε ταύτην. Δύναμαι νὰ σᾶς ἀναφέρω ὅτι, ὅτε τὸν ἀείμνηστον Θ. Δηλιγιάννην διεδέχθη ὁ ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτὴς κ. Ῥάλλης, εἰς ἕνα καὶ μόνον μῆνα ἔφερεν ἡ Κυβέρνησις σπουδαῖα μέτρα καὶ σοβαρά, τῶν ὁποίων ἐψήφισεν ἡ Βουλὴ πολλά, καὶ ὧν ἄνευ δὲν γνωρίζω ποῦ θὰ ἦτο σήμερον ἡ κατάστασις τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ἐὰν μετὰ τὸ 1906 μέχρι τῆς ἐπαναστάσεως εἰς ὁλόκληρον τὴν περίοδον, τὴν ὁποίαν διήνυσεν ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἂν δὲν ἐψηφίσθησαν νομοθετήματα σοβαρὰ καὶ σπουδαῖα, δὲν ἔπταισεν οὔτε ἡ Ἀντιπολίτευσις οὔτε τὰ ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ καὶ τοῦ Συντάγματος δικαιώματα εἰς ἐνάσκησιν ὄχι κωλυσιεργίας, ἀλλὰ φωτισμοῦ τῆς Βουλῆς. Ἑπομένως, κύριοι Βουλευταί, προκειμένου νὰ δώσωμεν τὴν ψῆφον ἡμῶν διὰ μετατροπήν, εἰς τὴν ὁποίαν μᾶς καλεῖ ἡ Κυβέρνησις, πρέπει νὰ σκεφθῶμεν, τί ἔχομεν νὰ ὠφεληθῶμεν, καὶ ἐπὶ τούτῳ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν τὴν κατάστασιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν ἀντίληψιν καὶ τὸν χαρακτῆρα αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπὶ τέλους θέλει νὰ μάθῃ, ἂν γίνονται ἀγῶνες σπουδαῖοι καὶ σοβαροὶ ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἂν διακρίνονται οἱ ἐκλεκτοὶ αὐτοῦ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ· δὲν θέλει δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ περιορισθῇ σχεδὸν ὁ λόγος, δὲν θέλει νὰ ψηφίζωνται οἱ νόμοι ἀσυζητητί· ταῦτα ἀπάδουσιν εἰς τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἕλληνος. Θέλει νὰ φωτίζηται καὶ νὰ ἀντιλαμβάνηται καλῶς ἂν εἷς νόμος θὰ ἔχῃ καλὰς ἢ κακὰς συνεπείας, θέλει ἑπομένως ἐκτεταμένην τὴν συζήτησιν καὶ διαφωτιστικήν. Καί, διὰ νὰ ὑπάρχῃ τοιαύτη συζήτησις καὶ διὰ νὰ συλλαμβάνωνται κατὰ τοιοῦτον τρόπον αἱ ἀποφάσεις, πρέπει βεβαίως νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν δικαίωμα εὐρυτάτης συζητήσεως καὶ ἄλλα δικαιώματα, τὰ ὁποῖα πολλάκις νὰ μεταχειρίζηται ἡ Ἀντιπολίτευσις, διὰ νὰ προλαμβάνῃ ἀποφάσεις τῆς πλειονοψηφίας, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ βλάψωσι τὸ Κράτος. Δὲν εἶμαι σύμφωνος μετὰ τοῦ συναδέλφου τούτου, ὁ ὁποῖος χθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπε πρὸς ὑμᾶς ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν ὑπῆρχεν οὔτε θὰ ὑπάρχῃ, ὅτι ἡ Βουλὴ τυπικῶς ὑπάρχει, ὅτι τὸ πᾶν ἔγκειται εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν.

§59Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖος εἶπεν αὐτό;

§60Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. Δεμερτζῆς. Ἐὰν εἰς τὸ παρελθὸν ἐπῆλθε σύγχυσις τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας πρὸς τὴν ἐκτελεστικήν, νομίζω ὅτι τοῦτο δὲν δυνάμεθα πλέον νὰ τὸ ἀποδεχθῶμεν λεγόμενον ἀπὸ τῆς ἕδρας ταύτης διὰ τὸ παρὸν καὶ διὰ τὸ μέλλον τοῦ Κράτους, διότι ἀντιλαμβάνομαι ὅτι νῦν ὑπάρχει καὶ εἰς τὸ μέλλον θὰ ὑπάρχῃ Βουλή, διότι ἤδη ἀντιλαμβάνομαι ὅτι εἶμαι Βουλευτὴς καὶ Βουλευτὴς νομοθετῶν, δικαιούμενος νὰ ἔχω ἰδίαν γνώμην καὶ νὰ ἀκολουθῶ τὴν Κυβέρνησιν ἐφ’ ὅσον συμβιβάζεται ἡ γνώμη μου ἡ νομοθετικὴ μετ’ αὐτῆς, νὰ μὴ ἀκολουθῶ δὲ αὐτήν, ὅταν ἀντιλαμβάνωμαι ὅτι δὲν προσαρμόζεται εἰς τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡ διάταξις, ὁ κανών, τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ θεσπίσωμεν τῇ εἰσηγήσει τῆς Κυβερνήσεως, δὲν προσαρμόζεται εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἦτο περιττόν, κύριοι Βουλευταί, νὰ σᾶς ἀπασχολήσω διὰ τὸ θέμα τοῦτο, διότι πολλὰ καὶ ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν ἐλέχθησαν, καὶ ἐθεωρήθη ἐξηντλημένον, ἀλλ’ ἤμην ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω τὰ ὀλίγα ταῦτα, διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, διότι ἡ ψῆφός μου θὰ εἶναι ὑπὲρ τῆς προτάσεως ὡς διετύπωσεν ἡ ἐπιτροπὴ ἢ τοὐλάχιστον ὑπὲρ τῆς προτάσεως τῆς συμβιβαστικῆς, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτής, διότι μετὰ τὴν τοιαύτην πρότασιν, ἡ ὁποία ἀφαιρεῖ πᾶσαν ὑπόνοιαν τῆς νῦν Κυβερνήσεως περὶ ἐνεργείας πραγματικῆς κωλυσιεργίας, κωλυσιεργίας προερχομένης ἐκ δόλου, ὄχι ἐκ καλῆς πίστεως, τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, βεβαιότατα οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει νὰ δημιουργήσωμεν ἡμεῖς, τέκνα κατ’ ἐξοχὴν τοῦ λαοῦ, ὀλιγαρχίαν καὶ Βουλὴν ἐργαζομένην καὶ ἀποφασίζουσαν μὲ 18 Βουλευτὰς—ἐκτὸς τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου—ἤτοι Βουλὴν τῶν 18.

§61Ι. ΒΕΡΡΟΙΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, δὲν γνωρίζω ἂν ἀληθῶς ἔπρεπε νὰ ἐκταθῇ ἐπὶ τόσας μακρὰς ὥρας ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν. Δὲν θέλω βεβαίως νὰ ἀντιλέξω πρὸς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι ἐθεώρησαν τὸ ἄρθρον τοῦτο ὡς τὴν κρηπῖδα τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, διότι εἶπον σαφῶς, ὅτι διὰ τῆς τροποποιήσεως, τὴν ὁποίαν προσάγει ἐνώπιον ἡμῶν ἡ Κυβέρνησις, θὰ ἐπέλθωσιν ὄλεθροι, θὰ ἐπέλθωσι κίνδυνοι, διότι καταστρέφεται ἡ ἐλευθερία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν ἐνόησα, κύριοι Βουλευταί, οὔτε τὸν ὄλεθρον οὔτε τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἐπαπειλοῦσι τὴν ἐλευθερίαν τῆς πατρίδος ἡμῶν. Ἐὰν ἐπεζητήθη ἡ τροποποίησις τοῦ ἄρθρου τούτου, τόσον ἀπὸ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον καὶ ἀπὸ μέρους τῆς ἐπιτροπῆς, ὑπῆρχε σαφὴς ὁ λόγος ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἡ τροποποίησις αὕτη. Τὸ μεγαλείτερον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἀνεπτύχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶναι ὅτι διὰ τῆς τροποποιήσεως, τὴν ὁποίαν παρουσιάζει ἐνώπιον ἡμῶν ἡ Κυβέρνησις θὰ ψηφίζωνται ὑφ’ ἑνὸς ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν τὰ νομοθετήματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ διέπωσι τὴν χώραν ἡμῶν. Τοῦτο ἦτο τὸ μεγαλείτερον ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἀνεπτύχθη ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ὅτι δι’ ἑνὸς δηλ. μικροτάτου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν πρόκειται νὰ λαμβάνηται ἡ ἐπιψήφισις τῶν νομοθετημάτων τῆς χώρας ἡμῶν καὶ αὐτοῦ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Δὲν εἶναι ἀληθὲς τοῦτο, οὐδὲ εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ συμβῇ ὥστε νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ἐπιψήφισις νομοθετημάτων δι’ ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν.

§62Γ. ΠΩΠ. Διατί;

§63Ι. ΒΕΡΡΟΙΟΣ. Θὰ σᾶς εἴπω διατί. Κατεκρίθη ἡ κωλυσιεργία, ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τὸ παρελθὸν τόσον ἀπὸ μέρους τῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως ὅσον καὶ ἀπὸ μέρους τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Δὲν θέλω νὰ κατακρίνω τὴν κωλυσιεργίαν, τὴν ὁποίαν ἡ ἀντιπολίτευσις ἐξήσκει ἐν τῷ νομίμῳ αὐτῆς ἔργῳ πρὸς παρεμπόδισιν τῶν ὑπερβασιῶν τῆς πλειονοψηφίας κατὰ τὰς μακαρίας ἐκείνας ἐποχάς, ἀλλὰ δὲν δύναμαι καὶ νὰ μὴ ἀναφέρω ὅτι πολλάκις ἡ ἀντιπολίτευσις τῆς χώρας ἐπεζήτει τὴν κωλυσιεργίαν ὄχι διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκον αὐτῆς πρὸς τὴν χώραν ἡμῶν, ἀλλ’ ὅπως ἀντιπολιτευθῇ τὴν πλειονοψηφίαν, ἵνα καταρρίψῃ αὐτὴν εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν καὶ ἀναλάβῃ αὐτή τὴν διοίκησιν τῆς χώρας. Ἦτο ὁμολογουμένως ἐν πολλοῖς ὠφέλιμος ἡ κωλυσιεργία τοῦ παρελθόντος, ἀλλ’ ἦτο καὶ ψεκτέα ἡ κωλυσιεργία τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅτε, ὡς συνήθως συνέβη, ἐγένετο χάριν τῶν ἰδίων αὐτῆς ὠφελημάτων. Δὲν δύναμαι ὅμως καὶ νὰ μὴ ἀναφέρω τὴν κωλυσιεργίαν, ἡ ὁποία ἐτελεῖτο ἀπὸ τοὺς φίλους τῆς πλειονοψηφίας, διότι, ἂς τὸ εἴπωμεν, ἀκριβῶς ὑπῆρξεν ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν εἷς καὶ μόνος Βουλευτὴς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἦτο ἱκανὸς νὰ συνταράξῃ ὁλόκληρον τὴν πλειονοψηφίαν ἡ ὁποία ἦτο ὄντως ἰσχυρά. Καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι παρίστανται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἦσαν τότε Βουλευταί ὅτι εἷς μόνον Βουλευτὴς ἐξηνάγκασέ ποτε τὸν ἀείμνηστον Τρικούπην νὰ ὑπογράφῃ νομοσχέδια παροχῶν ἀπὸ τῆς θέσεως ἐκείνης τὰ ὁποῖα ἐχορηγοῦντο διὰ τοῦ κλητῆρος εἰς τὴν ἄλλην αἴθουσαν ὅπου ἀνέμενεν ὁ Βουλευτὴς ἐκεῖνος. Ἀνέφερον ταῦτα διὰ νὰ δείξω ποίαν πρόνοιαν ἔχει ἡ πρότασις τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τῆς ὁποίας τροποποιεῖται τὸ ἄρθρον, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν. Παρεμποδίζει ἀφ’ ἑνὸς τὴν βλαβερὰν κωλυσιεργίαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὴν ἄσκοπον καὶ ἐπιβλαβῆ, ἀλλὰ καταστρέφει καὶ παντελῶς τὴν κωλυσιεργίαν ἐκείνην ἡ ὁποία δύναταί ποτε νὰ γεννηθῇ ἐκ τῶν φίλων αὐτῆς τῆς πλειονοψηφίας, διότι, ὅταν ἡ Βουλὴ γνωρίζῃ ὅτι ὡρισμένος ἀριθμὸς Βουλευτῶν, οἱοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι....

§64Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ τρεῖς.

§65Ι. ΒΕΡΡΟΙΟΣ. Οὐδέποτε θὰ εἶναι τρεῖς, διότι θὰ εἶναι ὑποχρεωμένοι κατ’ ἀνάγκην τόσον οἱ φίλοι τῆς Συμπολιτεύσεως, τῆς Κυβερνήσεως τῆς χώρας, ὅσον καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις, νὰ εἶναι, λέγω, ἡ Βουλὴ κατ’ ἀνάγκην ὑποχρεωμένη διὰ τῆς τροποποιήσεως ἐκείνης νὰ περιλαμβάνῃ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πολλῷ πλείονας παρόντας, διότι οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως ἔχουσι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ συντρέξωσι τὸ ἔργον τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ κυβερνῶσιν ἐν τῷ μέλλοντι τὴν χώραν ἡμῶν, διότι ἀπέναντί των θὰ ἔχωσι συνησπισμένην τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἡ ὁποία καὶ ἐκείνη θὰ ἀναμένῃ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἵνα ἀνατρέψῃ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς χώρας. Προσέτι δὲν θ’ ἀπουσιάζωσιν ὅπως σήμερον ἀπουσιάζουσιν ἐκ μέρους τῶν φίλων τῆς Συμπολιτεύσεως, ἀλλὰ δὲν θ’ ἀπουσιάζωσι καὶ οἱ ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι θὰ ἔχουν συμφέρον νὰ παρίστανται κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ δὲν θὰ ἔχωσι τὸ θάρρος νὰ ὑποβάλλωσι προτάσεις περὶ μὴ ἀπαρτίας καὶ νὰ ἐξέρχωνται εἰς τὴν ἄλλην αἴθουσαν διὰ νὰ ματαιοῦται ἡ ἀπαρτία. Θὰ προλαμβάνηται λοιπὸν ἡ κωλυσιεργία ἡ κακή, θὰ συνέρχωνται ὅσοι εἶναι δυνατὸν περισσότεροι Βουλευταὶ καὶ ἐκ τῆς μιᾶς μερίδος καὶ ἐκ τῆς ἄλλης καὶ οὐδέποτε θὰ εὑρεθῶμεν πρὸ τοῦ φαινομένου, τὸ ὁποῖον φοβεῖσθε, τοῦ νὰ παρίσταται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸ τρίτον τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Δὲν εἶναι δυνατὸν τοῦτο ποτὲ νὰ συμβῇ, διότι, ἐὰν ὑπάρχῃ Κυβέρνησις τῆς χώρας, αὕτη θὰ ἔχῃ φίλους τοὐλάχιστον 100 Βουλευτάς, διότι, ἐὰν δὲν ἔχῃ τόσους φίλους, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι Κυβέρνησις τῆς χώρας, διότι θὰ λείψωσι βέβαια ἐκ τῶν φίλων της 30% καὶ τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις θὰ εὑρίσκῃ τὸν καιρὸν νὰ ἀνατρέπῃ τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν θὰ ἔχῃ τὸ ὀλιγώτερον 100 φίλους· θὰ ἔχῃ τοὐλάχιστον τοὺς ἡμίσεις τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ πλέον ἑνός. Καὶ ὅταν θὰ ἔχῃ αὐτὸν τὸν ἀριθμόν, θὰ δύναται νὰ ἐργασθῇ κοινοβουλευτικῶς ἐνταῦθα. Δὲν δύναμαι λοιπὸν νὰ ἐννοήσω οὔτε τὸν κίνδυνον, οὔτε τὸν ὄλεθρον, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ ἐπέλθῃ, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ Ἀντιπολίτευσις, ὁποίαν φαντάζεσθε. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρχωσι πολλοί, διότι εἷς καὶ μόνος ἀντιπροσωπεύει τὴν ὅλην τοῦ λαοῦ θέλησιν. Ἐὰν πάντες οἱ φίλοι οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων ἐξετάσωσι λεπτομερῶς καὶ ἐμβριθῶς τὴν τροποποίησιν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, ἐὰν βαθέως εἰσδύσωσιν εἰς τὸ πνεῦμα τῆς τροποποιήσεως, εἶμαι βέβαιος, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ διαφωνία, διότι αὐτὴ αὕτη δὲν ὑπάρχει οὐσιώδης, ἀλλὰ κατὰ πλάσμα μόνον, διότι οὐδέποτε θὰ ὑπάρξῃ ποτὲ ἐλάχιστος ἀριθμὸς Βουλευτῶν, ὁ ὁποῖος θὰ νομοθετῇ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Θὰ ἦτο περιττὸν νὰ ἐνδιατρίψω ἐπὶ πλέον, διότι τὸ μόνον ἐπιχείρημα τῶν ἀντιλεγόντων εἶναι τοῦτο καὶ μόνον ὅτι, ὁ ἐλάχιστος ἀριθμὸς θὰ κυβερνᾷ τὴν χώραν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον οὐδέποτε θὰ γίνῃ. Ἑπομένως παρακαλῶ τὸν κ. Ἀρχηγὸν τοῦ φιλελευθέρου κόμματος, τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ἵνα παύσῃ ἐπὶ πλέον ἡ μακρὰ αὕτη συζήτησις ἡ καταβασανίζουσα ἐπὶ μακρὰς ὥρας τὴν Βουλήν, νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ καὶ νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔχει ὑποβάλει χωρὶς νὰ περιορισθῇ καὶ εἰς ἀριθμὸν ὡρισμένον συμφώνως μὲ τὴν πρότασιν ἡ ὁποία ὑπεβλήθη. Νομίζω ὅτι καὶ ὁ ἐλάχιστος ὅρος τῶν 50 Βουλευτῶν δὲν εἶναι καλὸν νὰ εἶναι ἐνδεδειγμένος ἐν τῷ Πολιτεύματι, διότι, ὡς προεῖπον, οὐδέποτε θὰ ὑπάρχῃ ἀριθμὸς κάτω τῶν 100 Βουλευτῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ.

§66ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τελειώσωμεν τώρα, παρακαλῶ νὰ διακόψωμεν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συναινέσει τῆς Βουλῆς διακόπτεται ἡ συνεδρίασις μέχρι τῆς 10ης. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Λιδωρίκης ἔχει τὸν λόγον.

§69Κ. ΛΙΔΩΡΙΚΗΣ. Μεθ’ ὅλην τὴν σημασίαν, κύριοι Βουλευταί, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ προτεινομένη μεταρρύθμισις τοῦ ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν ἄρθρου, πρέπει τις νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι εὐρεῖα ὑπῆρξεν ἡ μέχρι τοῦδε συζήτησις ἐπ’ αὐτῆς, ἀνεπτύχθησαν δὲ καὶ εὐρέως τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὑπὲρ ταύτης καὶ τὰ κατ’ αὐτῆς. Ὥστε ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην πρέπει νὰ δεχθῇ τις, ὅτι ἡ περαιτέρω συζήτησις, ἴσως ἕνα μόνον σκοπὸν ἔχει, νὰ ἐνδείξῃ ἐντονώτερον καὶ πρὸ τῆς ψηφοφορίας τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς διὰ νὰ ληφθῇ, ἂν πρόκειται νὰ ληφθῇ, οἱαδήποτε ἀπόφασις συμφωνοτέρα πρὸς τὴν τοιαύτην ἐνδειχθησομένην αὐτῆς γνώμην, καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον καὶ μόνον ἐνόμισα καλὸν νὰ μὴ περιορισθῶ νὰ ἐκδηλώσω τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχω ἐπὶ τῆς προτεινομένης μεταρρυθμίσεως διὰ μόνης τῆς ψήφου μου, ἀλλὰ νὰ δικαιολογήσω ταύτην καὶ δι’ ὀλίγων. Ὑπῆρχεν, εἶναι ἀναμφισβήτητον, ἀποκρυσταλλωμένη εἰς πάντα ἐξ ἡμῶν ἡ γνώμη, ὅτι κατὰ τὰ συνταγματικὰ τοὐλάχιστον θέσμια, τὰ κρατοῦντα παρ’ ἡμῖν καὶ εἰς τὰ περισσότερα τῶν ἄλλων συνταγματικῶν Κρατῶν, τὸ προαπαιτούμενον τὸ ἀπαραίτητον, ὅπως ἐμφαίνεται καὶ τεκμηριοῦται, ὅτι αἱ ἑκάστοτε λαμβανόμεναι ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἀνταποκρίνονται πρὸς τὴν δημοσίαν γνώμην ἢ τοὐλάχιστον πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν τῶν πολιτῶν εἶναι ἡ πλειονοψηφία ἡ ἐκδηλουμένη κατὰ τὴν λῆψιν τῶν ἀποφάσεων τούτων ἐν ταῖς Βουλαῖς διὰ τῆς παρουσίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός. Ἀλλ’ ἡ προτεινομένη μεταρρύθμισις, σπουδαία ἀληθῶς καὶ σημαντική, ἔρχεται νὰ ἀνατρέψῃ τὴν γνώμην ταύτην καὶ τὸ τεκμήριον τοῦτο· εἶναι δ’ ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν ἀξία προσοχῆς καὶ μελέτης, διότι προτείνεται ὑπὸ Βουλευτῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀποτελούντων συνάμα καὶ τὰς κορυφὰς κόμματος φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον ἀνέγραψεν εἰς τὴν σημαίαν αὑτοῦ τὸν ἄκρον σεβασμὸν πρὸς τὰς φιλελευθέρους ἀρχάς, οὐδ’ ἔχομεν γεγονός τι δίδον εἰς ἡμᾶς τὴν ὑπόνοιαν, τοὐλάχιστον μέχρι σήμερον, ὅτι δὲν τηρεῖ ἀπαρασάλευτον τὴν πίστιν αὑτοῦ πρὸς τὰς ἀρχὰς ταύτας. Διὰ τοῦτο, κατ’ ἐμὴν κρίσιν, εἶναι ἀπαραίτητον νὰ μελετήσωμεν καὶ νὰ ἐρευνήσωμεν τὰ ἐπιχειρήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα προεβλήθησαν πρὸς καθιέρωσιν τῆς σπουδαιοτάτης ταύτης διατάξεως εἰς τὸν συνταγματικὸν ἡμῶν χάρτην. Ὅ,τι ὅμως εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς εἶχον νὰ παρατηρήσω, ἐνισχῦον ἐμὲ εἰς τοὺς ἐνδοιασμούς, τοὺς ὁποίους ἔχω εἰς τὴν παραδοχὴν τῆς διατάξεως ταύτης, εἶναι ὅτι ἴσως, οὐχὶ εἰς κατάλληλον ἐποχὴν τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου, πρόκειται ἡ καθιέρωσις αὐτῆς ἐν τῷ Πολιτεύματι ἡμῶν. Διατρέχομεν ἆρα, κύριοι Βουλευταί, τὴν περίοδον ἐκείνην τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου, καθ’ ἣν ὑγιὲς διαπνέει τὴν χώραν ἡμῶν τὸ πολιτικὸν φρόνημα καὶ ἀκμαῖον, καὶ ἄγρυπνος εἶναι ἡ κοινὴ γνώμη, ὅπως παρακολουθῇ καὶ κολάζῃ πᾶσαν παράβασιν, ἥτις εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπακολουθήσῃ ἕνεκα τῆς καθιερώσεως τῆς διατάξεως ταύτης; Διεπαιδαγωγήθη ἆρα ὁ λαὸς ἡμῶν μέχρι τοῦδε ἐπὶ τῇ βάσει ἀρχῶν πολιτικῶν, ὀρθῶν καὶ ἠθικῶν, ὥστε νὰ μὴ φοβώμεθα ὅτι οἱαδήποτε βλάβη, τὴν ὁποίαν δύναταί τις νὰ ὑποπτεύσῃ, ὅτι ἐνδέχεται νὰ ἐπιφέρῃ ἡ διάταξις, εἶναι ἐνδεχομένη; Ἢ μὴ τυχὸν εἴμεθα εἰς τὴν ἑπομένην μιᾶς περιόδου πολιτικῆς, καθ’ ἧς οἱ πάντες ἁμιλλώμεθα νὰ ῥίψωμεν τὸν λίθον τοῦ ἀναθέματος, ὅτι ὑπῆρξε πολιτικῶς ἀκόλαστος, ὅτι κατὰ ταύτην δὲν ἴσχυσαν αἱ ἀρχαὶ αἱ ὀρθαὶ αἱ πολιτικαί, οὐδὲ τὰ ἐλατήρια ἐκεῖνα, περὶ τῶν ὁποίων εὐλόγως εἶπε χθὲς ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι πρέπει νὰ ἀσχοληθῶμεν, ὅπως συντρίψωμεν ταῦτα; Καὶ ὅταν τοῦτο εἶναι ἀληθές, οὐδ’ ἐγὼ ἔρχομαι νὰ ἀμφισβητήσω τοῦτο, εἶναι τάχα σκόπιμον καὶ εἶναι τάχα φρόνιμον, ὅταν εἰς τοιαύτην περίοδον τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν βίου διατελῶμεν, νὰ προβῶμεν μετὰ τόλμης εἰς τὴν παραδοχὴν τοιαύτης μεταρρυθμίσεως τοῦ Πολιτεύματος ἡμῶν; Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου, Κύριοι Βουλευταί, φρονῶ ὅτι εἶναι σκόπιμον δι’ ὀλίγων νὰ ἐρευνήσωμεν τὰ ἐπιχειρήματα ἐκεῖνα, ἐφ’ ὧν στηρίζεται ἡ πρότασις αὕτη, διότι τοῦτο νομίζω, ὅτι εἶναι τὸ πλέον ἐπιβαλλόμενον καὶ ὄχι ἡ ὑποστήριξις τῆς Ἀρχῆς, ἥτις ὑπάρχει ἐν τῷ πολιτεύματι ἡμῶν, διότι αὕτη εἶναι καθιερωμένη δυνάμει Ἀρχῶν, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησαν διαπρεπεῖς πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες συνάδελφοι, ἐπιστημονικῶν, εἶναι κοινῶς παραδεδεγμένη, δύναταί τις εἰπεῖν, ὑφ’ ὅλων τῶν συνταγματικῶν Κρατῶν, ὥστε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον χρήζει δικαιολογίας περαιτέρας, κατ’ ἐμὴν κρίσιν, εἶναι ἡ διάταξις ἡ προτεινομένη εἰς ἐκεῖνο περὶ τὸ ὁποῖον πρέπει περισσότερον νὰ ἀσχοληθῶμεν, εἶναι τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα προτείνονται πρὸς καθιέρωσιν τῆς διατάξεως ταύτης. Καὶ ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διὰ νὰ ἀπαριθμήσω κατὰ τάξιν καὶ ἀπ’ ἀρχῆς τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα προὐτάθησαν, ὅτι καὶ εἰς τὸ παρελθὸν τὸ οὐχὶ ἀπώτερον, τὸ παρελθὸν τῆς Πολιτείας ἡμῶν δύναταί τις νὰ ἀνεύρῃ καὶ ὁμοίαν ἀπόπειραν πρὸς καθιέρωσιν τοῦ θεσμοῦ τούτου. Ἀλλὰ τὸ ἐπιχείρημα, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος καὶ τὸ προέβαλε, ὅτι εἶναι κάπως ἀμφίστομον· ὅτι δύναται νὰ τραυματίσῃ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀντιτίθενται ἐξ ἀγαθῆς προαιρέσεως, ὅπως ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἐξ ἀγαθωτάτης προαιρέσεως ἐπίσης καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐπιδιώκει τὴν ἐπιψήφισιν τῆς διατάξεως ταύτης· ἀλλὰ δύναται ἐπίσης νὰ τραυματίσῃ καὶ ἐκείνους οἵτινες ἐπικαλοῦνται τὸ ἐπιχείρημα, διότι δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἀφ’ οὗ τὸ παρελθὸν τοῦτο, τοσοῦτον ἐναμίλλως, οἱ πάντες καταδικάζομεν βεβαίως δὲν εἶναι ἡ πρόσφορος ἀποθήκη ἐπιχειρημάτων καὶ παραδειγμάτων, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ καταφύγωμεν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἡ κωλυσιεργία, ἥτις ἠσκεῖτο μέχρι τοῦδε ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ — καὶ ἀποφεύγω νὰ συζητήσω τὸ ζήτημα τοῦτο κατὰ πόσον τουτέστιν ἡ κωλυσιεργία εἶναι κατ’ ἀρχὴν ἐπίμεμπτος, διότι διὰ μακρῶν περὶ τούτου ἠσχολήθησαν ἀληθῶς ἔγκριτοι πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες συνάδελφοι — ἐλέχθη λέγω, ὅτι ἡ κωλυσιεργία αὕτη ἠσκεῖτο μὲν καὶ κατὰ τὸ στάδιον τῶν συζητήσεων, καὶ περὶ τούτου λαμβάνεται σοφὴ πρόνοια, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν λῆψιν τῶν ἀποφάσεων καὶ πρὸς πρόληψιν τοῦ κακοῦ τούτου τοῦ ἐνδεχομένου εἶναι σκοπιμωτάτη ἡ διάταξις. Ἀλλά, καθ’ ὅσον ἐγὼ τοὐλάχιστον γνωρίζω ἐκ τῆς πείρας τῆς κοινοβουλευτικῆς, ἂν καὶ οὐχὶ τόσον μακρᾶς, δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι κατὰ τὴν λῆψιν πάσης ἀποφάσεως ἠσκεῖτο τὸ μέτρον τοῦτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν λῆψιν τῶν σπουδαιοτέρων ἀποφάσεων, ἠσκεῖτο τὸ μέτρον τοῦτο. Καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἐρωτήσω: ἆρά γε κατὰ τὴν λῆψιν σπουδαίων ἀποφάσεων τοῦ Σώματος δὲν εἶναι ἀνάγκη, ὅπως παρίσταται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν μελῶν τοῦ Σώματος τούτου καὶ δὲν εἶναι ἀπαραίτητον, ὅπως ἐνδεικνύηται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον τοὐλάχιστον, ὅτι ἡ ἀπόφασις εἶναι σύμφωνος πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην τοῦ ἔθνους; Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι Βουλευταί, ἐλέχθη ὅτι τὸ θέσμιον αὐτὸ ὑπάρχει καὶ παρ’ ἄλλοις ἰσχυροῖς Κράτεσι, καὶ δή, ὅπερ ἑκάστοτε προβάλλεται, καὶ παρὰ τῇ κοιτίδι τῶν συνταγματικῶν δικαίων, τῇ Ἀγγλίᾳ. Δὲν θέλω νὰ μνημονεύσω ὧν εἶπον πρὸ ἐμοῦ οἱ προλαλήσαντες, ὅτι σχεδὸν εἰς ὅλα τὰ Κράτη δὲν ὑπάρχει ἡ προτεινομένη μεταρρύθμισις· ἀλλ’ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τοὺς ταῦτα ἰσχυριζομένους: τοῦτο ἀληθῶς ὑπάρχει ἐν Ἀγγλίᾳ; Ἀληθῶς οὕτω ἐνδείκνυνται δι’ ἐλαχίστου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν κατὰ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς τὸ δημόσιον φρόνημα, ἢ μὴ τοὐναντίον ἐν Ἀγγλίᾳ ἰσχύει ὅ,τι ἴσχυε καὶ παρὰ τοῖς προγόνοις ἡμῶν μὴ τουτέστιν ὁ δῆμος αὐτὸς ὁλόκληρος ἐπὶ τῶν σπουδαίων ἀποφάσεων ἐκφέρει τὴν γνώμην αὐτοῦ, ὁλόκληρος δηλαδὴ ὁ Ἀγγλικὸς λαός; Δὲν ὑπάρχει, καθ’ ὅσον ἐγὼ τοὐλάχιστον γνωρίζω ἐκ τῆς Κοινοβουλευτικῆς ἱστορίας τοῦ Κράτους αὐτοῦ, σπουδαῖος θεσμός, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ συνεζητήθη ἐν τῷ δήμῳ, τουτέστιν ἐνώπιον τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ μὴ ἐξέδωκε προηγουμένως τὴν ἐτυμηγορίαν αὐτοῦ ὁ Ἀγγλικὸς λαός, ἥτις ἐτυμηγορία ἐγένετο παγκοίνως γνωστή. Ἀλλ’ ἔχομεν διδόμενον τοιοῦτον καὶ παρ’ ἡμῖν, ὥστε νὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ τούτου καὶ νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς τὸν ἐλάχιστον αὐτὸν ἀριθμὸν πρὸς λῆψιν ἀποφάσεων ἐν ταῖς Βουλαῖς; Νομίζω ὄχι· καί, εἰς τοιαύτην περίπτωσιν, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀναφερθῶμεν εἰς τὰ τελούμενα εἰς τὸ μέγα ἐκεῖνο Κράτος. Ἀλλ’ ἐλέχθη καὶ τὸ ἄλλο, ὅτι εἶναι ἀρχὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ δημοσίου δικαίου, ὅπως οὐχὶ ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία ἀλλ’ ἡ σχετικὴ ἰσχύῃ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψωσιν οἱ ταῦτα ὑποστηρίζοντες νὰ φρονῶ ὅλως τὸ ἀντίθετον· νὰ φρονῶ ὅτι τὸ καθαρῶς δημόσιον Ἑλληνικὸν δίκαιον ἀρχὴν ἔχει, ὅπως ὁ δῆμος ὁλόκληρος ἀποκρίνηται ἐπὶ τῶν σπουδαιοτέρων ἑκάστοτε πολιτικῶν ζητημάτων. Τοῦτο ὑπῆρξεν Ἀρχὴ τῆς Ἑλληνικῆς πολιτείας ἀπὸ ἀρχαιοτάτης ἐποχῆς, τοῦτο ὑπῆρξεν Ἀρχή, ἥτις ἴσχυσε καὶ ἰσχύει μέχρι σήμερον, ὥστε οὐδὲ τοῦτο τὸ ἐπιχείρημα εὑρίσκω, τοὐλάχιστον ἐγώ, ὡς ἰσχυρόν, ἵνα κλονίσῃ τὴν πεποίθησιν, τὴν ὁποίαν ἔχω περὶ τοῦ οὐχὶ ἀπαρκιτήτου, ἂς εἴπω μόνον τοῦτο, τοῦ θεσμοῦ τοῦ προτεινομένου. Ἀλλ’ ἐλέχθη καὶ τὸ ἄλλο, ὅτι τὸ παράδειγμα τῆς παρούσης Βουλῆς εἶναι ἓν ἔτι ἐπιχείρημα ὑπὲρ τῆς καθιερώσεως τοῦ προτεινομένου θεσμοῦ. Ἀλλὰ ποῖον εἶναι τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἔδωκεν εἰς ἡμᾶς διὰ τῶν μέχρι τοῦδε ἐργασιῶν της ἡ παροῦσα Βουλή; Δὲν θέλω νὰ μνημονεύσω τοῦ ἀντιθέτου ἐπιχειρήματος, τὸ ὁποῖον ἐμνημόνευσαν ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες, ὅτι εἰς τὴν Βουλὴν ταύτην ἐλλείπει ἡ Ἀντιπολίτευσις ἡ ἰσχυρά, ἐλλείπει τουτέστι τὸ ἀντίπαλον δέος, τὸ ὁποῖον ἑκάστοτε γίνεται ἀφορμή, ὅπως περιστοιχίζωσι τοὺς ταγοὺς καὶ τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ ἐν τῇ Κυβερνήσει κόμματος οἱ ὀπαδοὶ αὐτῶν, ἀλλὰ δύναται νὰ εἴπῃ τις, ὅτι τοὐναντίον δύναται νὰ συναγάγῃ ἐπιχείρημα ὑπὲρ τῆς ἀντιθέτου ἐκδοχῆς ἂν ἤθελε νὰ μελετήσῃ τὸ παράδειγμα τοῦτο. Διότι οὐδεὶς βεβαίως δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι οἱ πάντες ἔσπευσαν, οἱ ἐκλεγέντες, καὶ μάλιστα ὑπὸ τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις οἵαι ὑπῆρξαν αἱ ἀπὸ τῆς 15 Αὐγούστου π. ε. ἐνταῦθα, οὐδὲ ἐπαρουσίασεν ἄλλο τι φαινόμενον ἡ Βουλὴ αὕτη πεῖθον ἡμᾶς ὑπὲρ τῆς γνώμης τῆς παραδοχῆς τοῦ θεσμοῦ τούτου, ἂν δὲ ἐξεδηλώθη, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ καὶ μεθ’ ὅλην, ἀληθῶς, τὴν ὁμόφωνον σχεδὸν ἐμπιστοσύνην, μεθ’ ἧς περιβάλλει ἡ παροῦσα Βουλὴ τὴν Κυβέρνησιν, δυσχέρεια περὶ τὸν καταρτισμὸν ἀπαρτίας, τοῦτο ὀφείλεται εἰς ὑποκεκρυμμένην ἀντίδρασιν τῆς Βουλῆς ἐφ’ ὡρισμένων νομοθετικῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, ἀντίδρασιν, τὴν ὁποίαν ἐγὼ τοὐλάχιστον θεωρῶ ὀρθὴν ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν, ὅτι δύναται ἑκάστοτε δι’ αὐτῆς νὰ σφυγμομετρῇ ἡ Κυβέρνησις τὴν κατάστασιν τῆς κοινῆς γνώμης ἐπὶ τῶν ὑπ’ αὐτῆς προβαλλομένων νομοθετικῶν μέτρων. Ὥστε καὶ κατὰ τοῦτο δὲν εὑρίσκω, τοὐλάχιστον ἐγώ, ὅτι τὸ ἐπιχείρημα εἶναι ἰσχυρόν. Ἀλλ’ εἶπεν ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐπὶ τῆς προτεινομένης μεταρρυθμίσεως, εἶναι δεδηλωμένη ἡ γνώμη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ διότι ἔλαβε τὴν εὐκαιρίαν πολὺ πρὸ τῶν ἐκλογῶν νὰ ἐκθέσῃ τὸ πολιτικὸν αὐτοῦ πρόγραμμα εἰς τὸ ὁποῖον περιελαμβάνετο καὶ ἡ ἐπιδίωξις τῆς καθιερώσεως τῆς διατάξεως ταύτης. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ φρονῶ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἰς τὴν ἐπελθοῦσαν ἐσχάτως μεταβολὴν δὲν ἀπέβλεψεν εἰς λεπτομερείας ἢ μᾶλλον δὲν ἐπεδίωξε δι’ αὐτῆς ἄλλο τι ἢ μεταβολὴν τρόπου διοικήσεως. Ἐὰν δὲ ἤθελέ τις νὰ εἴπῃ περισσότερα, ἠδύνατο νὰ εἴπῃ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπέβλεψεν ἰδίως εἰς τὴν ἐξυγίασιν τῶν πολιτικῶν κομμάτων τὰ ὁποῖα μέχρι τοῦδε διώκησαν τὴν χώραν, καί τι πλέον ἴσως, ἀπέβλεψεν εἰς τὴν μετατροπὴν τῶν κομμάτων τούτων εἰς κόμματα ἰδεῶν καὶ ἀρχῶν. Ἐπὶ πλέον, ἐὰν θελήσῃ τις νὰ δώσῃ λεπτομερεστέραν σημασίαν εἰς τὴν ψῆφον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, νομίζω ὅτι δὲν ἤθελεν ἐπιτύχει εἰς τὸν χαρακτηρισμὸν τῶν ἀληθῶν αὐτοῦ διαθέσεων. Ἐὰν ἔχωμεν ἔνδειξίν τινα περὶ τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἡ ἔνδειξις εἶναι κατὰ τῆς διατάξεως τῆς προτεινομένης, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπέστειλε τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ, συνῆλθον οὗτοι καὶ ἐξέλεξαν πολυάριθμον ἐπιτροπείαν εἰς τὴν ὁποίαν ἀνετέθη ἡ ἐντολὴ ὅπως μελετήσῃ τὸ προταθὲν νομοσχέδιον ὑπὸ τῶν Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ἐπιτροπὴ δὲ αὕτη, ἥτις ἐντεῦθεν, κατὰ τεκμήριον ἀποτελεῖ τὴν ἀληθῆ ἐκδήλωσιν τῆς γνώμης τοῦ λαοῦ, παμψηφεὶ καὶ ὁμοφώνως ἀπεφάνθη ὅτι ἡ προτεινομένη μεταρρύθμισις ὑπὸ τῶν ἕξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν δὲν εἶναι εὐκταῖον ὅπως καθιερωθῇ ἐν τῷ Συνταγματικῷ ἡμῶν χάρτῃ. Ἀλλὰ προεβλήθη καὶ ἕτερον ἐπιχείρημα πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης, ὅτι τουτέστι, καὶ οἱ ἀπόντες τῆς αἰθούσης ταύτης, θεωροῦνται συναινοῦντες εἰς τὰς ἀποφάσεις τὰς λαμβανομένας ἐν αὐτῇ. Δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχει μᾶλλον ἐπικίνδυνος θεωρία ταύτης, προκειμένου νὰ λαμβάνῃ ἡ Βουλὴ ἀποφάσεις ἐπὶ τῶν σπουδαιοτάτων ζητημάτων, οὐδὲ γνωρίζω ἐκ τίνος πείρας δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ αὕτη. Ταῦτα εἶναι τὰ κυριώτερα ἐξ ὅσων ἐγὼ ἀντελήφθην ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων τὰ ὁποῖα προὐτάθησαν πρὸς ὑποστήριξιν τῆς προτεινομένης μεταρρυθμίσεως. Ἀγωνιζόμεθα κύριοι Βουλευταί, πάντες ἐξ εἰλικρινοῦς διαθέσεως νὰ συντρίψωμεν τὰ ἐλατήρια τὰ ὁποῖα κινοῦσι μέχρι τοῦδε τὸν πολιτικὸν κόσμον παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ μέχρις ὅτου δημιουργήσωμεν ἕτερα ἐλατήρια ἠθικώτερα, μέχρις ὅτου ἀποκατασταθῇ πολιτικὴ κατάστασις ἐντελῶς ἀλλοία καὶ ἀσφαλής, νομίζω ὅτι εἶναι λίαν ἐπικίνδυνον νὰ προβῶμεν εἰς τὴν καθιέρωσιν τοιαύτης διατάξεως. Ἀλλ’ ἤθελον παρακαλέσει, ἤθελον συστήσει, διότι καὶ ἐγὼ κατέχομαι ἀπὸ τὰ πατριωτικὰ αἰσθήματα τὰ ὁποῖα ἐξεδηλώθησαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ τοῦ πόνου ὁ ὁποῖος ἀπήχησε τόσον ἐκ τῶν χειλέων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὡς καὶ ἐκ τῶν χειλέων τοῦ ἐγκρίτου ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας σεβαστοῦ πολιτικοῦ, τοῦ ὁποίου ἡ κόμη ἐλευκάνθη ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τῆς πατρίδος, ἤθελον συστήσει ὅπως πρὸ πάσης ἀποφάσεως συνεννοηθῶμεν, ἵνα ἐξευρεθῇ μέση τις λύσις συμβιβάζουσα τὰ διεστῶτα μέρη ἢ τὰς διεστώσας γνώμας εἰς τὰς ὁποίας ῥέπει ἡ Βουλή. Ἐὰν τοιαύτη λύσις δὲν εὑρεθῇ εἶμαι ἠναγκασμένος, συνεπείᾳ τῶν γνωμῶν τὰς ὁποίας εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω πρὸς ὑμᾶς, νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου ὡς τοῦτο προτείνεται ὑπὸ τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς τῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. (Ἐπιδοκιμασίαι).

§70Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Κύριοι Βουλευταί. Μετὰ τὰς ἀγορεύσεις τὰς ὁποίας ἠκούσαμεν, ἰδίως τὰς ἀγορεύσεις τὰς ὑποστηριζούσας τὸ προσχέδιον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ἐλάχιστα ἔχω νὰ προσθέσω ὅπως καὶ ἐγὼ ὑποστηρίξω τὸ προσχέδιον τοῦτο κατὰ προτίμησιν τοῦ προσχεδίου τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἀμφισβητῶ ὅτι εἷς εἶναι ὁ σκοπὸς καὶ τοῦ ἑνὸς προσχεδίου καὶ τοῦ ἑτέρου, ἡ βελτίωσις τῆς τακτικῆς λειτουργίας τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ Πολιτεύματος, καὶ συζητοῦντες καὶ ἡμεῖς δὲν ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν ἀνήκομεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἢ εἰς τὴν Συμπολίτευσιν. Ὀφείλομεν ἅπαντες ἐνταῦθα νὰ προφυλάξωμεν τὰ δικαιώματα καὶ τῆς Συμπολιτεύσεως καὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, νὰ ἐπιβάλωμεν ὑποχρεώσεις καὶ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ τὴν Συμπολίτευσιν. Καὶ ὀφείλομεν κατὰ πρῶτον νὰ ἐξετάσωμεν ποῖα εἶναι τὰ αἴτια τῆς κακῆς λειτουργίας τοῦ Πολιτεύματος καὶ ὡς πρὸς ταῦτα, ὁμολογῶ ὅτι θὰ διαφωνήσω πρὸς τοὺς μέχρι τοῦδε λαβόντας τὸν λόγον, καίτοι ὡς πρὸς τὰ συμπεράσματα αὐτῶν θὰ φθάσω εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα. Ἀνέκαθεν ἀνῆκον εἰς τὸ κόμμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον κατέκρινε πάντοτε τὴν κωλυσιεργίαν. Δὲν δύναμαι λοιπὸν τὴν σήμερον νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ αὐτῆς. Ἐλέχθη ὅτι ἡ κωλυσιεργία πολλάκις ἐπιβάλλεται. Κατὰ τὴν πεῖραν τὴν ὁποίαν ἔχω ἐγὼ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ γνωρίζω μόνον ὅτι πάντοτε ἡ κωλυσιεργία ἐχρησιμοποιήθη, ὅπως ἐμποδίσῃ ἡ Ἀντιπολίτευσις τὴν κατὰ καιροὺς Κυβέρνησιν νὰ προχωρήσῃ εἰς τὸ ἔργον αὐτῆς. Γνωρίζω πλεῖστα νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ἐπεδοκιμάζοντο ὑπ’ αὐτῆς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐνδομύχως, καὶ τὰ ὁποῖα ἐπολεμήθησαν μόνον καὶ μόνον διότι ὑπεβάλλοντο παρὰ ἀντιθέτου Κυβερνήσεως. Τοιαῦτα νομοσχέδια πολεμηθέντα ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὑποβληθέντα ὑστερότερον ἐκ νέου, ἐψηφίσθησαν προθύμως παρ’ αὐτῆς ἐκείνης ἡ ὁποία εἶχε κωλυσιεργήσει κατὰ τὴν πρώτην ὑποβολὴν αὐτῶν. Ταῦτα σκεπτόμενος περὶ τῆς κωλυσιεργίας, βεβαίως μετὰ μεγάλης εὐχαριστήσεως εἶδον παρουσιαζόμενα καὶ τὰ δύο προσχέδια καὶ τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς καὶ τὸ προσχέδιον τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ θέλω ἤδη ἐξετάσει ποῖον ἐξ αὐτῶν τῶν δύο προσχεδίων προσεγγίζει περισσότερον εἰς τὸ σκοπούμενον. Πρὸς τοῦτο ἐξεταστέον ἰδίως ποῖαι εἶναι αἱ κύριαι συνέπειαι τῆς κωλυσιεργίας. Κατὰ τὴν γνώμην μου, τὸ μέγιστον ἐλάττωμα τῆς κωλυσιεργίας εἶναι ὅτι καταπονεῖ τὴν πλειονοψηφίαν, τὴν καταπονεῖ ἰδίως κατὰ τὴν συζήτησιν. Καὶ τὸ νομοσχέδιον τῆς κοινοβουλευτικῆς ἐπιτροπῆς περὶ τούτου προνοεῖ πληρέστερον, καθ’ ὅσον ἀπαιτεῖ κατὰ τὴν συζήτησιν τὸ τέταρτον τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ἀντὶ τοῦ τρίτου. Καθ’ ὅλην τὴν συζήτησιν οὐδεμία δύναται νὰ ἐπέλθῃ καταπόνησις. Δύναται ἡ Συμπολίτευσις νὰ ἀπουσιάσῃ, ἐκτὸς ἐλαχίστων, νὰ ἐπανέλθῃ δὲ τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν θὰ πρόκειται νὰ δώσῃ ψῆφον. Τὸ αἴτιον λοιπὸν τοῦ μεγίστου τούτου κακοῦ ἐκλείπει ἐντελῶς μὲ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς· ἄλλως καὶ διὰ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς ἐδώσαμεν ἓν ὅπλον σπουδαῖον πρὸς τὴν ματαίωσιν τῆς κωλυσιεργίας. Οὐδεμία ἔνστασις δύναται νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἐὰν δὲν γίνῃ ὑπὸ πέντε Βουλευτῶν, οἵτινες ὀφείλουσι νὰ παρευρεθῶσιν εἰς τὴν ἀπαρτίαν. Οὕτω νομίζω ὅτι προεφυλάξαμεν τελείως τὴν τακτικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλ’ ἐλέχθη ὅτι δὲν ὑπάρχει μόνη ἡ κωλυσιεργία ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ κωλυσιεργία ἐκ μέρους τῆς Συμπολιτεύσεως, καὶ ὅτι αὕτη ἴσως εἶναι ἡ μᾶλλον ἐπίφοβος. Κύριοι, φρονῶ ὅτι ἀπέναντι τῆς κωλυσιεργίας τῆς Συμπολιτεύσεως, μόνον περιφρόνησις πρέπει νὰ ἐκδηλωθῇ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ κωλυσιεργία ἐκ μέρους τῆς Συμπολιτεύσεως δὲν ἦτο γνωστὴ ἀρχικῶς εἰς τὴν Πολιτείαν ἡμῶν. Ἐπὶ Κουμουνδούρου, ἐπὶ Θρ. Ζαΐμη, ἐπὶ Δεληγεώργη, οὐδέποτε ἐσκέφθη ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀμυνθῇ ἐναντίον τοιαύτης κωλυσιεργίας. Οἱ μεγάλοι ἐκεῖνοι ἄνδρες, εὐθὺς ὡς ἐπαρουσιάζοντο ἀπαιτήσεις ἐναντίον τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου, εὐθὺς κατέθετον τὴν Ἀρχήν· ἀλλ’ ἡ κωλυσιεργία αὕτη ηὔξησεν ἀφ’ ἧς στιγμῆς οἱ κυβερνῶντες ἐνόμισαν αὐτοὺς ἀνωτέρους παντὸς ἄλλου καὶ προσηλοῦντο εἰς τὴν Ἀρχήν, ἔστω καὶ καταρρίπτοντες τὰς βάσεις ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται τὸ Πολίτευμα. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης καὶ μόνον ἤρξατο ἡ κωλυσιεργία τῆς συμπολιτεύσεως νὰ εἰσδύῃ εἰς τὸ Πολίτευμα ἐπικινδύνως. Ταύτην εἴδομεν συχνάκις ἀσκουμένην, καὶ ἐγένετο οὕτω αὕτη ἓν τῶν κυριωτέρων αἰτίων τῆς κακοδαιμονίας τῆς Χώρας. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, εἶναι δύσκολον νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ παρελθόν, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐκληροδότησαν οἱ μεγάλοι ἐκεῖνοι ἄνδρες; Καὶ τίς ἐμποδίζει τὰς Κυβερνήσεις νὰ φέρωνται πρὸς τοὺς Βουλευτὰς τοὺς ἔχοντας τοιαύτας ἀπαιτήσεις, ὅπως ἐφέροντο ἐκεῖνοι, καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ θέσωμεν ἐν τῷ Συντάγματι διάταξιν ἐναντίον τοιαύτης κωλυσιεργίας, καὶ καλῶς τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς τῆς συνταγματικῆς δὲν προνοεῖ περὶ παρακωλύσεως τῆς κωλυσιεργίας τῆς Συμπολιτεύσεως. Ἀλλὰ ποῖον τὸ ἐλάττωμα τοῦ προσχεδίου τῶν ἓξ βουλευτῶν τῶν περὶ τὴν Κυβέρνησιν; Διατὶ ἀποκρούω τοῦτο; Νομίζω ὅτι δὲν ἔχω τι νὰ προσθέσω εἰς ὅσα ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτὴς εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐπέδειξεν ἡμῖν ὅτι θὰ ἐπέλθῃ στιγμή, καθ’ ἣν ἡ ἀντιπολίτευσις θὰ συνίσταται ἐκ τοῦ τρίτου καὶ περισσότερον τοῦ ἀναγκαίου ὅπως ὑπάρξῃ ἀπαρτία. Καὶ ἐρωτῶ, Κύριοι, ὑμᾶς: Ὁσάκις οἱ κ. κ. Βουλευταὶ τῶν ἐπαρχιῶν ἀπέρχονται εἰς τὰς ἐπαρχίας των καὶ ὀφείλουσι νὰ ἔλθωσιν εἰς τεταγμένην ἡμέραν, πράττουσι τοῦτο; Γνωρίζομεν κάλλιστα ὅτι τοῦτο δὲν συμβαίνει ποτέ. Οὐδέποτε ἔρχονται τὴν τεταγμένην ἡμέραν. Ἀλλὰ τὶς θὰ ἐμποδίσῃ τότε τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἐκείνην, ἥτις καὶ μόνη δύναται νὰ σχηματίσῃ τὴν ἀπαρτίαν, τὶς θὰ τὴν ἐμποδίσῃ νὰ συνέλθῃ καὶ τὶς θὰ τὴν ἐμποδίσῃ νὰ ῥίψῃ τὴν Κυβέρνησιν; Οὐδείς. Τὴν τεταγμένην ἡμέραν θὰ ἔλθῃ ἐδῶ, τὴν τεταγμένην ἡμέραν θὰ ἔχῃ τὴν ἀπαρτίαν ὅπως ἀποφανθῇ. Ποῖος θὰ τὴν ἐμποδίσῃ; Κατὰ τὴν γνώμην μου, οὐδείς. Ἐνώπιον λοιπὸν τοιούτου κινδύνου, κατὰ τὴν γνώμην μου, ὀφείλομεν νὰ μὴ ἀποδεχθῶμεν τὸ προσχέδιον τῆς Κυβερνητικῆς Ἐπιτροπῆς. Νομίζω ὅτι τὰ ὀλίγα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἐξέθηκα εἰς ὑμᾶς, τὰ ὁποῖα ἐκθέτω ἐν πεποιθήσει ὅτι θέλουσιν ἠχήσει καὶ ἐν τῇ συνειδήσει ὑμῶν ὅτι ἂν προτείνω ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα προτείνω, προτείνω ταῦτα, διότι νομίζω ὅτι εἶναι κάλλιστα ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς Πολιτείας. Ἐλπίζων ὅτι ταῦτα θέλουσι γίνει ἀσπαστά, δηλῶ ἐξ ἄλλου ὅτι, ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει, εἶμαι ἠναγκασμένος καὶ ἐγὼ νὰ ψηφίσω μόνον ὑπὲρ τοῦ προσχεδίου τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς.

§71Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Καὶ ὁ μὲν Πρωθυπουργὸς ἠδύνατο νὰ κάμῃ χρῆσιν τῆς μελέτης τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων τοῦ Συντάγματος, τὴν ὁποίαν πέντε Βουλευταὶ εἶχον κάμει καὶ εἶχον δημοσιεύσει, διότι ἴσως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἤθελε νὰ καλύψῃ μέρος τῆς πολιτικῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνει, ἐπιμένων εἰς τὴν ψήφισιν τῆς ἐν λόγῳ διατάξεως τοῦ Συντάγματος. Οἱ βουλευταὶ ἐκεῖνοι ἦσαν οἱ ἑξῆς, ὁ κ. Τσάτσος, ὁ κ. Ι. Ράλλης, ὁ κ. Π. Καραπάνος, ὁ κ. Βασιλείου καὶ ὁ κ. Ρακτιβάν. Ἀλλ’ εἰς τὸν πρόλογον τῆς μελέτης αὐτῶν λέγουσιν (ἀναγινώσκει) «Ὡς συμβολὴν εἰς τὴν προκειμένην ἀναθεώρησιν.

§72ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ κ. Ρακτιβὰν καὶ ἐγώ, ὅταν ἠγόρευεν ὁ κ. Σῖμος καὶ ἄλλοι ἐδηλώσαμεν ὅτι εἴχομεν ἐπιφυλαχθῇ νὰ ἀναπτύξωμεν ἐφ’ ἑκάστου ἄρθρου τὰς ἰδίας γνώμας.

§73Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Εἶπον ὅτι ἐπειδὴ προέρχεται ἀπὸ βουλευτάς, τινὲς τῶν ὁποίων μάλιστα ἀνήκουσιν εἰς μίαν πολιτικὴν μερίδα, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠδύνατο νὰ κάμῃ χρῆσιν τῆς μελέτης αὐτῆς, ἵνα καλύψῃ μέρος τῆς πολιτικῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνει, ἐπιμένων εἰς τὴν ψήφισιν τῆς ἐν λόγῳ διατάξεως. Ἀλλ’ ἀπὸ τὸν κ. Σῖμον, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐκ τῶν ἐγκριτωτέρων διερμηνέων τῆς κοινῆς γνώμης, δὲν περιέμενον νὰ ἐπικαλεσθῇ αὐτήν, διότι αὕτη ἐξουδετεροῦται καὶ δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν ἀπὸ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶχον τὴν τιμὴν χθὲς τὴν ἑσπέραν νὰ εἴπω, καὶ συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 107 αἱ ὁποῖαι δὲν κατελύθησαν ἐντελῶς· κατελύθη μόνον ὡς πρὸς τὸν ὅρον τὸν δικονομικόν, ὡς ὠνόμασεν αὐτὸν κατὰ τὴν διαλυθεῖσαν Διπλῆν Βουλὴν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλὰ μένουσιν ἐν ἰσχύϊ αἱ ἄλλαι του διατάξεις, ἰδίως τὸ νὰ γνωρίζῃ ὁ Λαὸς ποῖαι διατάξεις θὰ ἀναθεωρηθῶσι καὶ διὰ τὰς ὁποίας θὰ ἀποστείλῃ τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτοῦ, ἵνα ταύτας καὶ μόνον ἀναθεωρήσωσι καὶ οὐχὶ ὅσας θέλωσιν. Ἡ δὲ Βουλὴ ἐκείνη εἶπε (ἀναγινώσκει) § 141 «ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 περὶ ἀπαρτίας ἀπεδείχθη πλημμελὴς καὶ δέον νὰ ὁρισθῶσι τὰ κατ’ αὐτὴν διά τε τὴν συζήτησιν καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἐλαττουμένου μόνον τοῦ διὰ τὴν συζήτησιν ἀπαιτουμένου ἀριθμοῦ διατηρουμένης δὲ τῆς ἀπαρτίας τοῦ ἡμίσεως καὶ ἑνὸς τῶν μελῶν διὰ τὴν ἀπόφασιν». Καὶ ἐν τέλει ψηφίζει «νὰ ἀναθεωρηθῶσι κατὰ τὰ ἀνωτέρω κλπ.». Αὕτη εἶναι ἡ ἐπίσημος πρᾶξις, καὶ διὰ τῆς ἐπισήμου αὐτῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς ἀναγνωρίζεται καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Δραγούμης, διακόπτων Βουλευτήν τινα, τὸν κ. Πετμεζᾶν, νομίζω, ὅτι ἀναγνωρίζεται τὸ θεμελιῶδες τῆς διατάξεως ταύτης, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς, διότι διὰ τὰς ἄλλας διατάξεις, τὰς ὁποίας ἐθεώρησεν ἀναθεωρητέας ἡ Βουλὴ ἐκείνη δὲν ὥρισε τρόπον, ἀλλ’ εἶπεν ὅτι θὰ εὑρεθῇ εἷς τρόπος ἀναθεωρήσεως κατὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον· ἐδῶ ὅμως ὥρισε τὸ ἥμισυ πλέον τοῦ ἑνὸς καὶ δὲν ἀφῆκε νὰ τὸ ὁρίσῃ ἡ Βουλή, ὅπως εἶπεν εἰς τὰς ἄλλας, χωρὶς νὰ ὁρίσῃ τι ὡρισμένως. Ἐδῶ περιώρισε καὶ εἶπε διὰ τὴν ἀπαρτίαν ἂς λάβῃ ὅ,τι θέλει ὑπ’ ὄψει τῆς ἡ Βουλή, ἀλλὰ δι’ ἀπόφασιν πρέπει νὰ ἀποφασίζῃ διὰ τῶν ἡμίσεων πλέον ἑνὸς καὶ νομίζω, ὅτι τοῦτο δεσμεύει τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν καὶ διὰ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἀποδίδω, ὅτι ἐγνώριζεν ὁ Λαὸς τί θὰ ἀπεφασίζομεν καὶ ποίας διατάξεις ἠθέλομεν ἀναθεωρήσει. Ἤθελον λοιπὸν παρακαλέσει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα. Βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἔχῃ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχει· ἀλλὰ προκειμένου περὶ μιᾶς διατάξεως, διὰ τὴν ὁποίαν τέλος πάντων πολλοὶ τῶν βουλευτῶν ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι ἀντιβαίνει εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Βουλῆς, ὅτι προσβάλλει τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, νὰ μὴ συστήσῃ τὴν ἐπιψήφισιν ταύτης, νὰ ἀφήσῃ ἐλευθέραν τὴν Βουλήν. Διότι πρέπει νὰ γνωρίζητε, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι, μὴ περατουμένης τῆς Ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, πολλοὶ τῶν κ. κ. Βουλευτῶν, πολὺ ὀρθῶς σκεπτόμενοι δὲν ἀφήνουσιν ἐλευθερίαν εἰς τὰς κρίσεις των ἐν γένει διὰ νὰ ἐκφράσωσι τὴν γνώμην των, διότι ἔχουσι δίκαιον εἰς τοῦτο, διότι, ἐφ’ ὅσον εἶναι μετέωρος ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος, ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπον, δὲν ἔχει κανεὶς τὸ παράστημα μέγα ὥστε νὰ φέρῃ καὶ πάλιν εἰς ταραχὰς καὶ ἀνωμαλίαν τὴν Χώραν εἴτε εἰς ἄλλας ἐκλογὰς εἴτε εἰς ἄλλο τι. Ἅμα ὅμως περατωθῇ ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος τότε ἀλλάσσει τὸ πρᾶγμα. Τώρα ὅμως ἔχουσι δίκαιον νὰ φοβῶνται τοῦτο (χειροκροτήματα). Εὔχομαι νὰ μὴ φέρῃ καμμίαν ζημίαν ἡ διάταξις ἐὰν ψηφισθῇ, μολονότι ἐλπίζω ἀκόμη ὅτι δὲν θὰ ψηφισθῇ· ἀλλὰ καὶ ἂν ψηφισθῇ, εὔχομαι νὰ μὴ φέρῃ ἐπιζημίους συνεπείας, τὰς ὁποίας πολὺ φοβοῦμαι, διότι ἐὰν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εὐτυχήσῃ καθ’ ὅλα τὰ ἄλλα, φοβοῦμαι πολὺ ὅτι μόνον ἡ διάταξις αὕτη ἀρκεῖ νὰ τὸν ἐμβάλῃ εἰς μελλούσας ταραχὰς καὶ ἀνωμαλίας.

§74ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ διακόψω τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἄρτης συνάδελφον, ὅταν ὑπεστήριζε τὴν γνώμην του ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, τὴν ὁποίαν μετ’ ἄλλων συναδέλφων τῆς παρελθούσης Διπλῆς Βουλῆς εἴχομεν παρασκευάσει. Ἐλέχθη ὅτι ἡ γνώμη ἡμῶν συμπίπτει ἀκριβῶς μὲ τὴν γνώμην τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν. Ὁμολογῶ ὅτι κατὰ τὴν τότε γενομένην μελέτην τοῦ Συντάγματος καὶ τὴν συζήτησιν ἡ ὁποία ἐπηκολούθησεν, ἕκαστος ἐξ ἡμῶν τῶν πέντε, οἱ ὁποῖοι εἴχομεν ἐργασθῆ, διετήρησε πλήρη ἀνεξαρτησίαν γνώμης ἐπὶ τῶν καθ’ ἕκαστα ἄρθρων ἐπιφυλάχθημεν δὲ νὰ ἀναπτύξωμεν τὰς γνώμας ἡμῶν ὅταν καὶ ἐὰν θὰ ἐγένετο συζήτησις κατὰ τὴν Βουλὴν ἐκείνην. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ἄγομαι ἐκ τῆς ἀρχῆς ὅτι εἰς Σώματα πολυμελῆ πάντως πρέπει νὰ κρατήσῃ ἡ γνώμη τῶν πολλῶν. Εἶναι μία ἀρχὴ ἡ ὁποία κρατεῖ οὐ μόνον ἐν τῷ δημοσίῳ δικαίῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ ἀστικῷ δικαίῳ. Ὅταν λέγωμεν τὴν γνώμην τῶν πολλῶν, ἐννοοῦμεν τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας. Τὴν γνώμην ταύτην φρονῶ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δικαιοῦται νὰ προσβάλῃ δι’ ἀποφάσεως, οἵα ἡ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως προτεινομένη. Ὁ λόγος δέ, ὅστις φέρεται πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης ταύτης, ὅτι δηλαδὴ θὰ πολεμηθῇ ἡ κωλυσιεργία, κατ’ ἐμέ, φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι σημαντικός, προκειμένου περὶ τόσον σοβαρᾶς ἀποφάσεως ἀφορώσης αὐτὰ ταῦτα τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς, ἀφορώσης αὐτὴν ταύτην τὴν νομοθετικὴν ἐξάσκησιν τῶν καθηκόντων τῆς Βουλῆς. Ἱκανοὶ τρόποι εὑρέθησαν πρὸς καταπολέμησιν τῆς κωλυσιεργίας, ἥτις ὁμολογουμένως κατὰ τὸ παρελθὸν πολλὰ προσκόμματα παρέσχεν εἰς τὴν ὁμαλὴν ἐξέλιξιν τῶν κοινοβουλευτικῶν καὶ ἰδίως τῶν νομοθετικῶν ἐργασιῶν. Τρόποι ἄλλοι δύνανται ἀκόμη νὰ συσταθῶσι μὲ ἐλπίδας οὐχὶ ὁλοσχεροῦς βεβαίως καταπολεμήσεως τῆς κωλυσιεργίας, διότι, καὶ τὰς θύρας ἐὰν κλείσωμεν, αὕτη θὰ εἰσέλθῃ διὰ τῶν παραθύρων. Ἀλλὰ τρόπος τοιοῦτος, οἷος ὁ ὑπὸ τῆς προτάσεως τῆς Κυβερνήσεως ὑποδεικνυόμενος οὔτε τὸ ποθούμενον ἀποτέλεσμα ἐπιφέρει, οὔτε συντελεῖ εἰς τὸν σεβασμὸν τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου καὶ τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν, διότι εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι δέον ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ νὰ λάβωσιν ὑπὸ σοβαρὰν ἔποψιν τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας συνάδελφος κ. Βοζίκης καὶ ἡ ὁποία πρότασις εἶναι τελείως σύμφωνος πρὸς τὸ ἄρθρον 43 τοῦ Ἱσπανικοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον προκειμένου μὲν περὶ τῶν ἐργασιῶν τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος, προκειμένου καὶ περὶ ἀποφάσεων αὐτοῦ, οὐχὶ νομοθετικῶν, ἀφήνει πλήρη ἐλευθερίαν μὴ θέτον ὅριον ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Προκειμένου ὅμως περὶ ψηφίσεως νόμων αἰσθάνεται καὶ τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο τὴν ἀνάγκην νὰ ἀναγνωρίσῃ τὴν ἀρχὴν ὅτι δέον νὰ σεβασθῇ τὴν γνώμην τῶν πολλῶν, καὶ τὸν σεβασμὸν τοῦτον τῆς γνώμης τῶν πολλῶν θὰ εὕρωμεν μόνον ἐν τῇ ἀναγνωρίσει τῆς ἀρχῆς ὅτι ἀπαιτεῖται πάντως νὰ εὑρίσκηται παρὸν κατὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νόμου τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν διότι οὕτως ἔχομεν τὸ πλάσμα τῆς πλειονοψηφίας, ἔχομεν τὸ πλάσμα τῆς κατὰ πλειονοψηφίαν ἐκπροσωπήσεως τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ.

§75ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ τὸ ¼ θὰ ψηφίσητε τοὺς νόμους.

§76ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Θὰ ψηφίσωμεν τοὺς νόμους βεβαίως μὲ τὸ ¼, ἀλλὰ θὰ ἀποφασίσωσιν οἱ 71 ἢ 75.

§77ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ πλειονοψηφία θὰ ἀποφασίσῃ.

§78ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Συμπράττουσι πάντες.

§79ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Θὰ συσκεφθῇ περὶ τῆς λήψεως ἀποφάσεως τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ἡ δὲ ἀπόφασις βεβαίως θὰ ληφθῇ κατὰ πλειονοψηφίαν.

§80Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ποῖος θὰ δώσῃ τὴν ὁριστικὴν νίκην;

§81Γ. ΠΩΠ. Καὶ ἡ Τουρκία θέλουσα νὰ ἀποκτήσῃ ἐλευθερίαν, τὴν ὁποίαν δὲν εἶχεν, ἐθεώρησεν ὡς βάσιν τῆς ἐλευθερίας αὐτῆς καὶ τῆς μορφῆς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, νὰ καθορίσῃ ὅπως λαμβάνηται ὑπ’ ὄψει τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν προκειμένου περὶ ἀποφάσεως, περὶ τούτου δὲ προνοεῖ τὸ τελευταῖον ἄρθρον τοῦ Τουρκικοῦ Συντάγματος. Θέλετε λοιπὸν ἡμεῖς νὰ ὑστερήσωμεν καὶ αὐτῶν τῶν Τούρκων, οἱ ὁποῖοι χθὲς ἀκόμη ἀπέκτησαν τὰς ἐλευθερίας των; Ἔρχεσθε ἐνταῦθα νὰ καθιερώσητε διατάξεις, αἱ ὁποῖαι ἐθεσπίσθησαν τῷ 1864 ἐναντίον συστήματος κωλυσιεργίας ὁλοκλήρου, διατάξεις ὅλως διαφόρους πρὸς τὰ ἤθη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ πρὸς τὰς ψυχικὰς διαθέσεις αὐτοῦ;

§82Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὰς ἀγαθὰς προθέσεις ὅλων ὑμῶν οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ. Καὶ ἡ Κυβέρνησις ὑποβάλλουσα τὴν πρότασιν αὐτὴν βεβαίως ἐξ ἀγαθῆς προθέσεως ἄγεται. Ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ ὑποδείξωμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἡ γνώμη της εἶναι πλημμελής. Πιθανὸν ἡμεῖς νὰ εὑρισκώμεθα ἐν τῷ ἀδίκῳ· ἀλλ’ ἔχομεν καθῆκον νὰ ὑποστηρίξωμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον νομίζομεν ὀρθόν. Συνεχίζων λέγω ὅτι δὲν μὲ ἐνδιαφέρει τὸ ζήτημα τίνες θὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου καὶ τίνες κατά. Μὲ ἐνδιαφέρει τοῦτο: ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ κρίνητε τὸ νομοσχέδιον, οἱ κρίνοντες θὰ ἐκπροσωπῶσι τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Κοινοβουλίου τὴν ἀπόλυτον. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἐνδιαφέρον. Ἐὰν τώρα τὸ νομοσχέδιον ψηφισθῇ ὑπὸ 40, ἢ 30, αὐτὸ δὲν μὲ ἐνδιαφέρει.

§83Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐνδιαφέρει ἡμᾶς.

§84ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Διὰ τοὺς λόγους τούτους φρονῶ ὅτι ἡ πρότασις τοῦ Βουλευτοῦ Ἀρκαδίας δίδει μίαν μέσην λύσιν, διὰ τῆς λύσεως δὲ ταύτης παρέχεται καὶ ὅπλον κατὰ τῆς κωλυσιεργίας, ἐξασφαλίζεται δὲ καὶ ἡ ἐλευθέρα, καὶ ἡ κατὰ τὸ Σύνταγμα καὶ κατὰ τὴν ὀρθὴν τοῦ δικαίου ἀντίληψιν, ψήφισις τῶν νόμων.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλέας ἔχει τὸν λόγον.

§86Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε. Ἤκουσα, κύριοι συνάδελφοι, μετὰ προτοχῆς καὶ τοὺς ἐντεῦθεν καὶ τοὺς ἐκεῖθεν ἐξενεγκόντας τὴν γνώμην των καὶ ὑποστηρίξαντας καὶ τὴν μίαν καὶ τὴν ἄλλην τροπολογίαν. Ἐν τούτοις ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν ἐπείσθην ἵνα ταχθῶ πρὸς τὴν γνώμην τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης μερίδος, διότι ἐγὼ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι κακῶς ἐπιλαμβανόμεθα τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ 56ου ἄρθρου, καθ’ ὅσον πρόκειται περὶ θεμελιώδους διατάξεως. Καὶ προκειμένου περὶ τοιαύτης διατάξεως, φερούσης χαρακτῆρα θεμελιώδη, ἡμεῖς εἴμεθα ἀναρμόδιοι νὰ ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως αὐτῆς. Ἔχω τὴν γνώμην, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ θίξωμεν τὰ καλῶς κείμενα· ὅτι ἡ ἀποστολὴ καὶ ὁ σκοπὸς ἡμῶν εἶναι νὰ θεμελιώσωμεν τὰ χρείαν ἔχοντα θεμελιώσεως. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἔχομεν μίαν διάταξιν, ἡ ὁποία εὖ τε καὶ καλῶς κεῖται ἐν τῷ Συντάγματι, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ τὴν θίξωμεν ἁπλῶς καὶ μόνον διὰ νὰ φανῶμεν ὅτι ὑπερακοντίζομεν τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων, καὶ ὅτι οὐδεμία παρίσταται ἀνάγκη εἰς ἀναθεώρησιν, ἡ ὁποία νὰ μὴ τείνῃ κἂν εἰς βελτίωσιν, ἀλλὰ τοὐναντίον εἰς ἐλάττωσιν τῶν πολιτικῶν καὶ συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος, ὡς ἐθεσμοθετήθη ὑπὸ τῶν πατέρων ἡμῶν καὶ εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν εἶχε τεθῆ πλήρως ἐν ἐφαρμογῇ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ἦτο σύμφωνος πράγματι πρὸς τὰ κρατοῦντα ἐν τοῖς κοινοβουλευτικοῖς Κράτεσι, διότι ἀναγνωρίζει καὶ καθιεροῖ τὴν ἀρχὴν ὅπως ἡ πλειονοψηφία πάντοτε ἡγῆται καὶ κανονίζῃ καὶ ἀποφασίζῃ ἐπὶ τῶν ληπτέων μέτρων ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Φρονῶ δὲ ὅτι τεσσαρακονταετὴς πεῖρα ἀπέδειξε, καὶ μετὰ τὴν ἐγκαινίασιν καὶ παρ’ ἡμῖν τοῦ νέου πολιτικοῦ πνεύματος ἤτοι τοῦ κοινοβουλευτικοῦ, μετὰ τὸ 1875, ὅτε προβλεπτικῶς, οὕτως εἰπεῖν, ἡ Συνέλευσις τοῦ 1864 εἶχε θέσει τὴν διάταξιν ταύτην, προβλέπουσα ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ εἰσήρχετο καὶ αὕτη μετ’ οὐ πολὺ εἰς τὴν ὁδὸν τῶν κοινοβουλευτικῶν Κρατῶν, ἀπέδειξε, λέγω, τοῦτο. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐπ’ ἐσχάτων ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν τῇ δυσφορίᾳ αὑτοῦ, μεταξὺ καὶ ἄλλων πολλῶν, ἀνέφερε καὶ τὸ ζήτημα τῆς κωλυσιεργίας ὡς μίαν τῶν αἰτιῶν τῆς κακοδαιμονίας αὑτοῦ. Ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ὅλοι οἱ ἐντεῦθεν παρελθόντες παρεξήγησαν τὴν πρόθεσιν τοῦ λαοῦ, διότι ὁ λαὸς ἀπέβλεπε μόνον εἰς τὴν λῆψιν μέτρων κατασταλτικῶν τῆς κωλυσιεργίας καὶ εἰς τοῦτο πάντες εἴμεθα σύμφωνοι, μὴ ἐννοῶν ἐκ τούτου βεβαίως νὰ θίξωμεν μίαν συνταγματικὴν διάταξιν ἔχουσαν καλῶς. Ἄλλοι εἶναι οἱ τρόποι, διὰ τῶν ὁποίων θέλει περισταλῆ ἡ κωλυσιεργία καὶ ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν τὸν τελευταίως ψηφισθέντα Κανονισμὸν τῆς Βουλῆς, διὰ τῶν διατάξεων τοῦ ὁποίου περιεστάλη ὁπωσοῦν ἡ κωλυσιεργία τελευταῖον διὰ τῆς ῥήτρας, κατὰ τὴν ὁποίαν 5 ἐν ὅλῳ Βουλευταὶ ὑποβάλλουσι τὴν ἔνστασιν περὶ ἀπαρτίας, διὰ τῆς ῥήτρας, ὅτι οἱ Βουλευταὶ οὗτοι πρέπει νὰ εἶναι παρόντες διὰ τῆς ῥήτρας ὅτι ἡ ἔνστασις πρέπει νὰ γίνεται ἐγγράφως, διὰ τῆς ἀναγραφῆς τῶν ὀνομάτων τῶν ἀπόντων ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ὅπως δήποτε περιεστάλη καὶ τὸ κακὸν τοῦτο. Ἠδυνάμεθα καὶ περαιτέρω νὰ προβῶμεν καὶ προέβημεν περαιτέρω κατὰ τὸν Κανονισμὸν τῆς Διπλῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ὅτε ἀνεγνωρίσαμεν τὴν ἀνάγκην νὰ ἐφαρμόσωμεν, οὕτως εἰπεῖν, τὸ σύστημα τῆς κλεψύδρας, ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις διὰ νὰ ἀπαλλαγῶμεν τῆς ἀπεραντολογίας. Ὅλα ταῦτα εἶναι ζητήματα ἀφορῶντα τὸν Κανονισμὸν τῆς Βουλῆς. Ἴσως μάλιστα καὶ τὸ μέτρον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προτείνεται παρὰ τῶν μελῶν τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, τοῦ νὰ ἀπόλλυσι, τουτέστιν, μέρος τῆς βουλευτικῆς ἀποζημιώσεως, ἐὰν ἐπὶ ὡρισμένην περίοδον ἀπουσιάσῃ καὶ δὲν λάβῃ μέρος εἰς τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς.

§87ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἄνευ ἀδείας.

§88Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως. Θέλω νὰ εἴπω ὅτι πάντα ταῦτα εἶναι ζητήματα τὰ ὁποῖα ἀφορῶσι τὸν ἐσωτερικὸν Κανονισμὸν τῆς Βουλῆς. Οὐδεμίαν θέσιν ἔχουν ἐν τῷ Συντάγματι. Τὸ Σύνταγμα περὶ ἑνὸς προνοεῖ, νὰ ἐμφανίσῃ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ, ὅτι ἀναγνωρίζει τὴν ἀρχήν, καθ’ ἣν πρέπει νὰ κατισχύῃ ἐν ταῖς ἀποφάσεσιν τῆς Βουλῆς ἡ πλειονοψηφία. Εἶναι ἀρχὴ παγκοίνως ἀνεγνωρισμένη, εἶναι ἀρχὴ ἀναποσπάστως συνδεδεμένη καὶ συναφὴς πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα. Τόσον ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία ἐψήφισε τὴν Διπλῆν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν ἡ ὁποία παρατύπως συνεκλήθη, τόσον καὶ ἡ πρότασις τῶν Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, τόσον καὶ ἡ ἀπόφασις τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία παρεσύρθη ἐκ τῆς τροπολογίας ἐκείνης τῶν 6 Βουλευτῶν, εἶναι ἐκτὸς τοῦ Συντάγματος. Φρονῶ ὅτι εὑρισκόμεθα πρὸ ἀπαραδέκτου καὶ ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν, νομίζω, ὅτι δὲν δύναται νὰ προχωρήσῃ περαιτέρω ἡ Συνέλευσις καὶ θὰ ἴδητε ὅτι, ἐὰν θελήσητε νὰ ἴδητε ἀμφοτέρας τὰς τροπολογίας, ὅτι ὁλονὲν ἀπὸ τοῦ κακοῦ μεταβαίνομεν εἰς τὸ χεῖρον. Τελευταῖον ἐκυκλοφόρησε μία ἄλλη τροπολογία τῆς τροπολογίας, μία ὑποτροπολογία, ἡ ὁποία φθάνει διὰ περιφράσεων εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἤδη καθιερωμένον διὰ τοῦ 56ου ἄρθρου, διότι ἰδοὺ τί λέγει. (Ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ἀποφασίσῃ εἰμὴ διὰ τῆς πλειονοψηφίας τῶν ⅘ τῆς ἀπαρτίας ἀποτελουμένης ἐκ τοῦ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν».

§89ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Συστηματοποιεῖ τὴν κωλυσιεργίαν, διότι δι’ ἀναστάσεως θὰ εἶναι ἀδύνατον νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον. Ὅλα θὰ ψηφίζωνται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, διότι πρέπει νὰ ἐξακριβώνωνται τὰ ⅘.

§90Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι, ἡ ὑποτροπολογία αὕτη καταλήγει εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἤδη εἰς τὸ 56 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος καὶ θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω.

§91Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ δὲν δύνασθε νὰ ἔχητε γνώμην.

§92Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀπαραδέκτου ὁμιλῶ, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπιληφθῶμεν τῆς συζητήσεως, διότι ἀντίκειται εἰς τὴν θεμελιώδη διάταξιν τοῦ Συντάγματος. Ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι πρόκειται περὶ Βουλῆς, ἡ ὁποία ἔχει Βουλευτὰς 150, τὸ ⅓ εἶναι 50. Τὰ ⅘, τὰ ὁποῖα ἀπαιτεῖ ἡ ὑποτροπολογία διὰ τὴν λῆψιν ἀποφάσεως, εἶναι 40. Ἐὰν λάβωμεν τὸ σήμερον ἐν ἰσχύϊ, ἐπὶ 150 πάλιν Βουλευτῶν, θὰ ἴδωμεν ὅτι ἀπαιτεῖται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς δηλ. 76. Καὶ ἐκ τούτων πρέπει τοὐλάχιστον ἡ πλειονοψηφία τῶν παρόντων νὰ ἀποφασίσῃ, ἡ δὲ πλειονοψηφία εἶναι τὸ ἥμισυ τοῦ 76 πλέον ἑνός, δηλαδὴ 39. Ἀντὶ τῶν 39, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ἤδη, προστίθεται καὶ εἷς ἐπὶ πλέον καὶ γίνονται 40. Κατὰ συνέπειαν δὲν βλέπω τὸν λόγον διατὶ διὰ περιφράσεως νὰ φθάνωμεν εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχομεν. Ἐνῷ λοιπὸν παραβιάζομεν κατὰ βάθος τὸ σύστημα, διότι δὲν φαίνεται ὅτι ἀναγνωρίζομεν ὅτι τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς πρέπει πάντοτε νὰ κανονίζῃ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς, καταλήγομεν εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχομεν. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τόσον τοὺς κυρίους Βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι ὑπέβαλον τὴν ὑποτροπολογίαν ταύτην, ὅσον καὶ τὴν ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία ὑπέβαλεν τὴν ἄλλην τροπολογίαν, νὰ ἀποσύρωσιν ἀμφοτέρας τὰς τροπολογίας καὶ ἀφήσωσι τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει, διότι ἔχει καλῶς. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ καὶ διὰ τὴν λῆψιν καὶ ἄλλων μέτρων κατασταλτικῶν τῆς κωλυσιεργείας, εἶναι ἐλεύθερον τὸ στάδιον τοῦ Κανονισμοῦ, τόσον τῆς Βουλῆς, ὅσον καὶ ἄλλων μέτρων, τὰ ὁποῖα νομοθετικῶς δύνανται νὰ ληφθῶσιν, διότι πάντως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προσπαθοῦμεν νὰ ἐπιτύχωμεν δὲν θὰ τὸ κατορθώσωμεν οὔτε διὰ τῆς ὑποβεβλημένης τροπολογίας οὔτε διὰ τῆς σημερινῆς ὑποτροπολογίας.

§93ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀπαραδέκτου καὶ ἐγώ, κύριε Πρόεδρε. Τῇ ἀληθείᾳ θαυμάζω, κύριε Πρόεδρε, πῶς κατωρθώθη νὰ διασπαρῇ καὶ εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τοῦ περιβάλλοντος, ὑπὸ τῶν ἐγγύτερον αὐτῷ κειμένων τόσος τρόμος πρὸς τὴν κωλυσιεργίαν, ὥστε, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἀναγγείλῃ εἰς ἡμᾶς χθὲς ὅτι, ὅτε ἐν Βόλῳ ἠναγκάσθη νὰ κηρύξῃ τὸ πρόγραμμα αὐτοῦ, καὶ δὴ λεπτομερῶς, νὰ εἴπῃ ὅτι θέλει μεταρριθμισθῆ καὶ τὸ ἄρθρον περὶ ἀπαρτίας. Τοῦτο, τὸ χθὲς λεχθέν, προὐκάλεσε τὴν προσοχήν μου ἐπὶ τοῦ προσχεδίου τῶν ἕξ Βουλευτῶν, ὅπερ εἶχον ἀναγνώσει, ἀλλ’ ὅπερ μέχρις ἐκείνης τῆς ὥρας δὲν εἶχον ἀντιληφθῆ ὅτι εἶχεν ἐν τούτῳ τοσαύτην σπουδαιότητα· καὶ παρατηρήσας αὐτό, εἶδον πράγματι τοιαύτην διαφορὰν μεταξὺ τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, τῆς προτάσεως τῆς συζητουμένης σήμερον καὶ τοῦ ἄρθρου 68, ὥστε κατενόησα ὅτι ἀληθῶς ὁ τρόμος ἦτο τοιοῦτος, ὥστε ἔπρεπε καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν νὰ ἐλαττωθῇ καὶ ἡ ἀπαρτία νὰ ὑποβιβασθῇ· διότι ἐλαττοῦται ὁ ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν, κατὰ τὴν πρότασιν ἐκείνην εἰς τοὺς 105, 106, 110, δὲν ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς, ἐλαττοῦται δὲ καὶ ἡ ἀπαρτία εἰς τὸ ⅓. Τρόμος πρὸς ἀντιμετώπισιν ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, τρόμος καταλαμβάνων τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐν ᾗ ὥρᾳ ἦτο Παντοκράτωρ, — ὅπως καὶ σήμερον εἶναι, — τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως λησμονήσαντα ὅτι ἡ ἐν Κρήτῃ Συνέλευσις μετέγραψεν τὴν διάταξιν ταύτην πλήρη, εἰς ἄρθρον τοῦ Κρητικοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ πρώτου καὶ τοῦ δευτέρου, καὶ αὐτοῦ τοῦ πρώτου, τοῦ Συντάγματος, ἐκείνου περὶ οὗ ἐδόθη εἰς ἡμᾶς ἀφορμὴ νὰ κρίνωμεν ὅτι ἔπταισαν οἱ ἐν Κρήτῃ τοιοῦτο καταρτίσαντες αὐτό, μάλιστα δὲ καὶ μετὰ δηλώσεως ὅτι παραδειγματιζόμενοι ἐκ τῶν ἐν Ἑλλάδι πράττουσιν οὕτω, ὅπως ἀποφύγωσι τὰ κακὰ τὰ συμβαίνοντα ἐν Ἑλλάδι. Καὶ ἐν τούτοις ἐνῷ ἄλλα ἀπέφυγον, τροποποιοῦντες τὰς σχετικὰς Ἑλληνικὰς διατάξεις, τοιοῦτο ἄρθρον διετήρησαν κατὰ τὸ 1899, ὅτε ἡ δόξα τῆς κωλυσιεργίας εἶχε περιέλθει εἰς δύσιν, διότι πρὸ τοῦ 1899 ἦτο μεγάλη ἡ κωλυσιεργία, μετὰ δὲ τὸ 1899 ἐλάχιστα συνέβησαν, καὶ βεβαίως μόνον τόσα, ὅσα οὐδὲ τὸ ἑκατοστὸν ἀποτελοῦσι τῶν συμβάντων ἀλλαχοῦ, ἐν Αὐστρίᾳ, π. χ., καὶ ὅσων ἐν αὐτῇ τῇ Ἀγγλίᾳ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας συμβαίνουσιν. Ἡ τοιαύτη κωλυσιεργία ἐνέπνευσεν τοῦτον τὸν τρόμον καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα νὰ προτείνηται εἰς ἡμᾶς σήμερον νὰ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τῆς Κρήτης καὶ κατὰ τοῦτο· δηλαδὴ ἐνῷ ἡ Κρήτη θὰ κρατήσῃ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν, ἡμεῖς θὰ ἐγκαταλείψωμεν τὸ Σύνταγμα τῆς Κρήτης. Ἔχω ἐδῶ καί τὰ δύο Συντάγματα καὶ θὰ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ νὰ ἀναγνώσω, ἐν ἀνάγκῃ, καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου τὸ ἀντίστοιχον ἄρθρον, διότι ταῦτα ἀναγινωσκόμενα πιστεύω ὅτι θέλουσι καθαρίσει τὴν περὶ ἡμᾶς ἀτμόσφαιραν καὶ θέλομεν ἐμφανισθῆ ἁγνότεροι, καθ’ ἣν ὥραν κρίνεται ὅτι ἡμεῖς, οἱ ἀδελφοὶ τῶν Κρητῶν, εἴμεθα ἀνάξιοι νὰ ἀπολαύωμεν ὅσων ἀπολαύουσιν οἱ Κρῆτες καὶ μὴ ὄντες ἐντελῶς ἀνεξάρτητοι. Ἀλλ’ ἐγὼ ἐνόμιζον μέχρι ταύτης τῆς ὥρας ὅτι κατὰ τὸν χαρακτῆρα, Ἕλληνες Κρῆτες καὶ Ἕλληνες μὴ Κρῆτες, εἴμεθα οἱ αὐτοὶ καὶ ὅτι, ἂν προέκειτο νὰ ἐξετάσωμεν τὴν ζωηρότητα ἑκατέρων, εὐτυχῶς ὀφείλομεν νὰ ἀναγνωρίσωμεν πρὸς ἔπαινον τῶν Κρητῶν, ὅτι ἐκεῖνοι εἶναι ζωηρότεροι ἡμῶν. Οἱ Κρῆτες ἀληθῶς εἶναι εἰς πάντα ζωηρότεροι· καὶ ἂν προέκειτο περὶ κωλυσιεργίας βεβαίως οἱ Κρῆτες θὰ ὑπερέβαλλον ἡμᾶς ἂν τυχὸν εἴχομεν αὐτοὺς ἐδῶ—ὅπερ δυστυχῶς δὲν συμβαίνει—συμπαρόντας καὶ συμπαρεδρεύοντας. Ἀλλ’ εἶναι περίεργον πῶς ὁ αὐτὸς φόβος τῆς κωλυσιεργίας δὲν εἶχε καταλάβει ἀκριβῶς ἐκείνους, οἵτινες ἔπασχον ἐκ τῆς κωλυσιεργίας. Πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος ἐκ Ζακύνθου συνάδελφος ἀνέγνωσε τὴν πρότασιν, ἥτις ἀπέρρευσεν ἐκ τῶν δύο κομμάτων συνεργασθέντων κατὰ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1910, καὶ εἴδομεν ὅτι οἱ ἀρχηγοὶ ἀμφοτέρων τῶν κομμάτων τῶν συνεργασθέντων, ἀντιπροσωπευόντων δὲ ὅλην τὴν Βουλὴν—διότι ἡμεῖς οἱ ἄλλοι οἱ ἀντιπολιτευόμενοι ἤμεθα, ὅπως οἱ σήμερον, ὀλίγοι—καὶ ὁ εἷς ἀρχηγὸς καὶ ὁ ἄλλος, καὶ πάντες αὐτῶν οἱ ὀπαδοὶ συνεφώνησαν ἵνα ἀναθεωρήσῃ μὲν ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ τὴν ἀπαρτίαν ὡς πρὸς τὴν συζήτησιν, ἀλλ’ ὡς πρὸς τὴν ἀπόφασιν νὰ μὴ θίξῃ αὐτήν. Ἐκεῖνοι, οὓς καταδικάζομεν, ἐκεῖνοι οἵτινες ἀνήκουσιν εἰς τὸ παρελθὸν—τὸ ἐπάρατον παρελθὸν—ἐν τῷ θέματι τούτῳ ὑπῆρξαν φιλελεύθεροι.

§94Σ. ΑΓΑΠΗΤΟΣ. Διότι τοὺς συνέφερεν.

§95Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τίς λέγει τοῦτο;

§96Σ. ΑΓΑΠΗΤΟΣ. Ἐγώ.

§97Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Διατί;

§98Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (πρὸς τὸν Ἀγαπητόν). Διότι ἐὰν ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐκείνη ἐδέχετο τὴν πλειονοψηφίαν τὴν προσφερθεῖσαν εἰς αὐτήν, δὲν θὰ ἦσθε σεῖς σήμερον ἐδῶ.

§99ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι δά! Ἡσυχάσατε!

§100Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τοῦτο δὲν νομίζω. Τὸ βέβαιον εἶναι ὅτι ἐκεῖνοι—καλοὶ–κακοί, δὲν ἐξετάζω—ἐν τῷ θέματι ὑπῆρξαν εὔστοχοι, ἐν τῷ θέματι ἀνεγνώρισαν τὸ ὀρθόν, ἐν τῷ θέματι ἁπαξάπαντες διὰ τοῦ δακτύλου ἐσημείωσαν τὸ θεμελιῶδες τῆς διατάξεως. Διότι ἡ διάταξις αὕτη, Κύριοι, εἶναι εἴπερ τις καὶ ἄλλη θεμελιώδης—εἶναι ἡ κρηπὶς τοῦ Συντάγματος, ὅπως εἶπεν ὁ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος κ. Πετμεζᾶς, εἶναι θεμελιώδης, καθὼς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Φθιώτιδος βουλευτὴς κ. Λιδωρίκης—εἶναι θεμελιώδης καὶ δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ θίξωμεν αὐτήν, καὶ εἶναι θεμελιώδης, διότι αὕτη...

§101Δ. ΧΗΝΙΑΔΗΣ. Εἰς τὴν ἐπιτροπὴν διατί τὴν ἐθίξατε, ἀφοῦ ἦτο θεμελιώδης;

§102Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἐθίξαμεν, αὐτὴν Κύριε. Ἐθίξαμεν μόνον τὸ ἄρθρον εἰς τὸ μὴ θεμελιῶδες αὐτοῦ μέρος· ἐθίξαμεν αὐτὸ εἰς αὐτὸ ἐκεῖνο, ὅπερ ὑπέδειξε τὸ ψήφισμα τοῦ Φεβρουαρίου, δηλαδὴ ὅπως ἀναγνωρίσωμεν ὅτι δὲν εἶναι ἀπαραιτήτως ἀναγκαία διὰ τὴν συζήτησιν ἡ ἀπαρτία, ὅπως οὐδαμοῦ κρίνεται ἀναγκαία. Διότι διὰ τὴν συζήτησιν οὐδέποτε πρέπει νὰ ἐξετάζηται πόσοι εἶναι παρόντες. Ὁρίζεται εἷς ἀριθμὸς διὰ τὸν τύπον. Δὲν εἶναι ὀρθὸν οὐδὲ καὶ πρακτικῶς δυνατόν, διαρκούσης τῆς συζητήσεως, νὰ ἐξετάζηται πόσοι ἐξῆλθον καὶ πόσοι ἔμειναν ἐντὸς τῆς αἰθούσης τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀπόφασιν πρέπει πάντως νὰ εἶναι παρόντες πάντες ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀντιπροσωπεύουσι τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν ἐν τῷ εἰς δύο τμήματα διχασμῷ τῆς διαφωνούσης πολιτικῆς κοινωνίας. Ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος ἔχει λόγον ἀπ’ αἰώνων ὑπάρξαντα, λόγον, ὅστις εἰς πᾶσαν κοινωνίαν φέρει τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα. Εὐθὺς ὡς ἔχομεν συγκεντρωμένον ἀριθμὸν ἀποτελοῦντα κοινωνίαν εἴτε ἁπλῆν, εἴτε πολιτικήν, πασίγνωστον εἶναι ὅτι τὰς διαφορὰς λύει ἡ πλειονοψηφία. Ἀφ’ ὅτου ὑπάρχουσι κοινωνίαι, ἡ πλειονοψηφία ἐκράτησε, ἡ πλειονοψηφία ἔλυσε τὰ ζητήματα, ἡ πλειονοψηφία κατήρτισε τὰς πολιτείας. Καὶ ὅτε ἔτι ἐπήρχοντο βιασταὶ καὶ ἐπεβάλλοντο, ἡ σιωπὴ τῆς πλειονοψηφίας, ἡ σιωπηρὰ ἀνοχὴ τῆς πλειονοψηφίας ἐπέφερε τ’ ἀποτελέσματα τὰ νομιμοφανῆ. Ἀπὸ τῆς πλειονοψηφίας ἐκείνης τῆς θεμελιώδους καταγόμεθα καὶ τῆς πλειονοψηφίας ἐκείνης εἰκὼν εἴμεθα. Συνερχόμεθα δ’ ἐνταῦθα ἀντιπροσωπεύοντες ὁλόκληρον τὸν ἑλληνικὸν Λαόν, διότι καὶ μόνον ὁλόκληρος ὁ λαὸς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ χωρήσῃ ἐν Βουλευτηρίῳ. Καί, ἐπειδὴ ἐνταῦθα διὰ τὸν λόγον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χωρήσῃ ὁλόκληρος ὁ λαός, εἴμεθα συγκεκροτημένοι ἐν ὡρισμένῳ ἀριθμῷ, κατὰ τὸν τρόπον τὸν δυνατὸν ἀνθρωπίνως ἐν ἀνθρωπίνῃ ὀργανώσει, ὀφείλομεν εἰς πᾶσαν ἀπόφασιν ἡμῶν νὰ προσέχωμεν ὅπως ἀντανακλᾶται τοῦ λαοῦ ἡ πλειονοψηφία. Αὕτη εἶναι ἡ ἀλήθεια, ἀλήθεια αἰωνία. Καὶ ταύτην τὴν ἀλήθειαν πρόκειται ταύτην τὴν ἑσπέραν ἐπὶ προστάγματι νὰ καταπατήσωμεν, διότι φαίνεται ὅτι καὶ αἱ ἀρχαὶ αἱ μόνιμοι καὶ ἀίδιοι εἶναι ἐξ ἐκείνων τῶν θεμάτων, ἅτινα δύνανται νὰ περιληφθῶσιν εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ἀριθμοῦ.

§103Δ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Τὸ πρόσταγμα πόθεν προέρχεται; Ἔξωθεν τῆς Βουλῆς, ἢ ἐντεῦθεν;

§104ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρόσταγμα κρίνω ἐγὼ τὸ νὰ λεχθῇ πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι εἶναι προγραμματικὴ ἡ προτεινομένη τροπολογία καὶ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ν’ ἀναγκασθῶσι νὰ καμφθῶσιν ἐκεῖνοι, πρὸς οὓς οἱ κυβερνῆται δὲν λέγουσιν «εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ ψηφίσητε τὸ πολίτευμα». Οἱ λόγοι εἶναι ἐκεῖ καὶ δὲν εἶναι μόνον λόγοι πτερόεντες, εἶναι καὶ ὡμολογημένοι καὶ ἐστενογραφημένοι. Ὅτε Κυβέρνησις ἐν Ἀναθεωρητικῇ Βουλῇ ἔρχεται καὶ λέγει: τοῦτο εἶναι τὸ πρόγραμμά μου· τοῦτο ἐκήρυξα εἰς τὸν Βόλον· τοῦτο ἐπανέλαβον ἐν Ἀθήναις· διὰ τοῦτο δὲν δέχομαι τὰς προτάσεις τῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπῆς, ἥτις παμψηφεὶ ἀπεφάνθη, ὡς ἀπεφάνθη, παραμερίζω αὐτὰς καὶ θέλω τοῦτο τὸ ἄλλο διὰ τὸν ὁρισμὸν τῆς ἀπαρτίας, ἐννοεῖται ὅτι οἱ παρακολουθοῦντες τὴν Κυβέρνησιν καθίστανται ὑπόχρεοι νὰ συλλογισθῶσιν ἂν ἐπιτρέπεται ἀντίστασις ἢ ἂν μὴ μᾶλλον πρέπει, διὰ λόγους προσκαίρου πολιτικῆς σκοπιμότητος, νὰ ὑπακούσωσιν εἰς τὸ κέλευσμα τοῦ προγράμματος. Ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἴπῃ ὅτι ἦτο μὲν πρόγραμμα τινὸς ἡ τροπολογία, ἀλλ’ ἐπειδὴ πρόκειται περὶ ἀρχῆς δὲν δεσμεύεται ἡ Βουλή, τότε οὐδὲν ἔχω νὰ ἀντείπω. Ἀλλὰ τί θὰ ἔλεγέ τις ἂν εὑρίσκετο Πρόεδρος Κυβερνήσεως ὅστις ἤθελεν εἴπει—δὲν γνωρίζω ἐπὶ τίνος ζητήματος καὶ πῶς διατυπουμένου—«τὴν πίστιν σου εἰς τὸ θεῖον παραμέρισον, διότι εἶναι ἀνάγκη τοῦ προγράμματός μου νὰ ψηφισθῇ»; Τί ἤθελεν εἴπει ἐκεῖνος, εἰς ὃν ἤθελεν ὑποβληθῆ ἀξίωσις· «ἐκεῖνο, εἰς ὃ πιστεύεις μὴ πιστεύσῃς πρὸς τὸ παρόν, μέχρις ὅτου ἐξαντληθῇ ἡ ὑπόθεσις καὶ καταρτισθῇ διὰ τῆς ψήφους σου ἡ ἀπόφασις, ἣν θέλει ἀναγράψει τὸ Ἐπίσημον Πρακτικὸν τῆς Βουλῆς! Ἡ ὅλη ὑπόθεσις, Κύριοι, εὑρίσκεται ἐπὶ ἐδάφους σαθροῦ καὶ ὀλισθηροῦ· καὶ εἶναι λυπηρὸν ὅτι τοιαύτη ὑπόθεσις οὕτως ἐνταῦθα συζητεῖται ὑπὸ τὴν πρωτοβουλίαν ἀνδρὸς ἀξίου πάσης τιμῆς διὰ τὰς ἐλευθέρας πεποιθήσεις καὶ πάσης ἀναγνωρίσεως διὰ τὴν ἱκανότητα αὐτοῦ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως βεβαίως ἐν τῷ ζητήματι ἐγένετο θῦμα τοῦ περιβάλλοντος. (Ψιθυρισμοί). Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως—ἵνα μὴ ἐξέλθω ἐντελῶς τῆς Κρήτης— πρέπει νὰ ἐνθυμηθῇ—καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπομνήσω αὐτὸν τοῦτο φιλικῶς, φιλικώτατα, ἀδελφικῶς—πρέπει νὰ μὴ λησμονήσῃ ὅτι τοιαῦται ἰδέαι προκαταλήψεως κατὰ τῶν ἐν Ἑλλάδι καὶ τῶν συνταγματικῶς ἐν Ἑλλάδι διαπραττομένων ἢ μὴ διαπραττομένων συνετέλεσαν ἵνα καὶ αὐτὸς ὅπως καὶ πάντες οἱ ἄλλοι πολιτευόμενοι τῆς Κρήτης καταρτίσωσι τὸ πρῶτον Σύνταγμα τῆς Κρήτης, ἐκεῖνο ὃ ἐστράφη κατὰ τῆς κεφαλῆς του. Τὸ στραφὲν κατὰ τῆς κεφαλῆς του, ἀλλ’ ὅπερ εὐτυχῶς μὴ ἰσχῦσαν δὲν ἔβλαψεν οὔτε τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως οὔτε τὴν Κρήτην. Ἀλλὰ δὲν ἦτο ὀρθὸν νὰ πάθῃ τοιαῦτα ἡ Κρήτη καὶ νὰ ἀναγκασθῇ διὰ προσφυγῆς εἰς τὸ Θέρισον ν’ ἀνορθωθῇ—διότι διὰ τοῦ Θερίσου ἠνορθώθη καὶ ἐκεῖθεν ἐπιπροσθέτως ἀνυψώθη λίαν δικαίως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§105Σ. ΙΓΓΛΕΣΗΣ. Τὸ Θέρισον δὲν τῷ ἔκαμε κακόν.

§106Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλ’ ὑμεῖς, ὅστις διακόπτετε, δὲν γνωρίζετε ὅτι κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους, ὀλίγον πρὸ τοῦ Θερίσου, συναντηθεὶς μετὰ τῶν ἐργατῶν τοῦ Θερίσου, οἵτινες ἦλθον ἐνταῦθα, ἐν οἷς ἐπρωτοστάτει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀκούσας τὰ παράπονα αὐτῶν καὶ μὴ κλείσας τὴν θύραν, ὅπως ἔκλεισαν τὰς ἰδίας ἑαυτῶν ἄλλοι τότε ἐπίσημοι, παρετήρησα εἰς αὐτούς, καὶ τοὺς τέσσαρας—παρόντες δύο εἶναι ἐνταῦθα—φιλικῶς, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῶσιν ὅτι αὐτοὶ εἶναι ἐν μέρει οἱ παραίτιοι τῶν γιγνομένων, διότι οὐδέποτε ἔπρεπεν αὐτοὶ νὰ ψηφίσωσι Σύνταγμα ὁποῖον ἐψήφισαν, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὸν φόβον τὸν ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ Συντάγματος μήπως καὶ ἡ Κρήτη πάθῃ ἐκ τῆς κωλυσιεργίας. Ἐκ φόβου σήμερον ἐρχόμεθα νὰ μεταβάλωμεν ἀθῷον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος καὶ δὴ θεμελιῶδες, ἄρθρον, ὅπερ, ἐὰν τροποποιηθῇ ὅπως ζητοῦσι νὰ τροποποιήσωσιν αὐτό, εἴτε κατὰ τὸ ἓν κείμενον εἴτε κατὰ τὸ ἕτερον, ἀναιρεῖ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τῆς λειτουργίας τῆς Βουλῆς, τὴν οὐσίαν αὐτὴν τῆς λειτουργίας τῆς Βουλῆς, τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀντιπροσώπου τῆς λαϊκῆς πλειονοψηφίας, ἥτις ἀντιπρόσωπος κατὰ τὴν ὥραν, καθ’ ἣν πρόκειται νὰ λύσῃ τὰ ζητήματα, πρέπει νὰ εἶναι ἐκεῖ παροῦσα, ὁλόκληρος, ἀρτία, ἵνα λύσῃ αὐτά. Πᾶς ὁ μὴ πρεσβεύων τὴν ἀρχὴν ταύτην δὲν εἶναι κοινοβουλευτικός, πᾶς ὁ μὴ πρεσβεύων τὴν ἀρχὴν ταύτην δὲν γνωρίζει τὴν ἀξίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος· Οὐχὶ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἁπλοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, παντὸς συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ὅπερ κατεσκεύασεν εἰς ἑαυτὸν ὁ λαός. Λέγομεν ὁ λαός, διότι ἐκ τοῦ λαοῦ ἤλθομεν ἐνταῦθα, λαὸς δὲ δὲν πρέπει νὰ λέγωμεν ὡς λαοπλάνοι, μηδὲ θέλοντες νὰ κολακεύωμεν αὐτόν. Ταῦτα, Κύριοι, ἔπρεπε νὰ λεχθῶσι ταύτην τὴν ἑσπέραν. Ἔπρεπε νὰ λεχθῶσι πρὸς δύο σκοπούς. Πρὸς τὸν σκοπὸν τὸν πρῶτον, ἵνα ὑποστηρίξω τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος, ἣν ἀποδέχομαι εὐχαρίστως. Πιστεύω, —καὶ τὴν πίστιν μου αὐτὴν εἰς οὐδεμίαν ἀρχὴν θὰ τὴν ὑποτάξω —, πιστεύω, ὅτι θίγομεν θεμελιώδη διάταξιν τοῦ Συντάγματος, καὶ ὅτι ταύτης οὕτω θιγομένης μεταβάλλει μορφὴν τὸ πολίτευμα· καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ὅτι τοιουτοτρόπως παρασκευάζονται ἀνωμαλίαι, παρασκευάζονται πράγματα, ἅτινα μόνον διὰ νέας ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ διορθωθῶσι. Δὲν εἶναι δυνατόν, ὅταν ποτὲ ἐννοήσωσιν οἱ Ἕλληνες τί γίνεται, νὰ μὴ ἐξυπνήσωσι καὶ νὰ μὴ φροντίσωσιν εἰς πρώτην ἀφορμὴν νὰ δείξωσι τὴν διαμαρτυρίαν αὑτῶν. Λέγω τὴν ἀλήθειαν ἐγὼ ὁ ἐξόχως συντηρητικός...Δὲν εἶχον τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναγνωρίσεως ὑμῶν, ἀλλὰ τὴν ἀναγνώρισιν δίδω εἰς ἐμὲ αὐτόν. Ἐγὼ γινώσκω πῶς ἐπολιτεύθην καὶ τίνος ἀπέσχον πάντοτε, ἀπέσχον καὶ τῆς ἀναμίξεως εἰς τὴν τελευταίαν ἐξέγερσιν, ἥτις εἶχε πολὺ τὸ εὔλογον ὅπως πραγματοποιηθῇ. Διὰ ταῦτα παρακαλῶ τὸν κ: Πρωθυπουργόν, ἀφοῦ ἤδη μάλιστα ἔδειξεν, ὅτι δύναται νὰ ὑποχωρήσῃ, καὶ ὑπέβαλεν εἰς ἡμᾶς τροπολογίαν, ἥτις ἐνέχει τι τὸ παλίμβουλον, ὅτι καὶ τοῦ ἑνὸς τρίτου ψηφίζοντος, κατὰ μίαν ἢ καὶ κατὰ δύο ψήφους ἡ πλειονοψηφία μετὰ τὸ ἀποτέλεσμα δύναται ν’ αὐξηθῇ, παρακαλῶ τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὅστις γινώσκει νὰ ὑποχωρῇ καὶ ἀναγνωρίζει, ὅτι αἱ προσήκουσαι ὑποχωρήσεις ἐπιβάλλονται εἰς τοὺς ἔχοντας σθεναρὰν τὴν βούλησιν, παρακαλῶ αὐτὸν νὰ μὴ θελήσῃ νὰ περατώσῃ τὴν συζήτησιν διὰ ψηφοφορίας τροποποιούσης οὕτω τὸ ἄρθρον 56, διότι, ἂν ταύτην τὴν ἑσπέραν ἡ ψηφοφορία γένηται πρᾶγμα, καὶ αὔριον ἀναγνωσθῶσι τὰ Πρακτικά, ἡ διόρθωσις ἔπειτα θὰ εἶναι ἀδύνατος. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ἡ Βουλὴ νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι φοβοῦμαι, ἐὰν τὸ κακὸν δὲν προληφθῇ, ὅτι θὰ ἴδωμεν πράγματι τὰ προλεγόμενα καὶ ὑπ’ ἄλλων συναδέλφων καὶ ὑπ’ ἐμοῦ, ὡς λίαν πιθανά.

§107ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἀκούσας, ἀξιότιμοι συνάδελφοι, τοῦ προαγορεύσαντος σεβαστοῦ Βουλευτοῦ κατὰ τὴν πρώτην φοράν, καθ’ ἣν ἠγόρευσεν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ ὑπὸ συζήτησιν, καὶ τοῦ ἀγορεύσαντος κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην θὰ ἐπίστευεν, ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν Βουλευταὶ οὐδὲν ἄλλο ἐπιζητοῦσιν ἢ ν’ ἀνατρέψωσι τὸ διέπον ἡμᾶς κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα διὰ τὴν εὐρρυθμοτέραν λειτουργίαν, τοῦ ὁποίου ἐκλήθημεν, ὅπως ἐργασθῶμεν ἐν τῷ συνεδρίῳ τούτῳ. Ὁ μὴ παρακολουθήσας τὴν συζήτησιν ἐξ ἀρχῆς, ὁ μὴ ἀναγνώσας ἰδίως τὰς διατυπωθείσας τροπολογίας, μίαν θὰ συνεκόμιζεν ἐντύπωσιν, ὅτι ἐπιδιώκεται ἡ ἀνατροπὴ θεμελιώδους ἀρχῆς τοῦ πολιτεύματος τοῦ 1864, ἀρχῆς, ἡ ὁποία παρέχει τὴν δύναμιν νὰ ἀποφασίζῃ περὶ τῶν δημοσίων πραγμάτων, εἰς τὴν ἑκάστοτε πλειονοψηφίαν. Καὶ ἀνατροπὴν τῆς θεμελιώδους ἀρχῆς τοῦ πολιτεύματος θὰ ἐπιστεύετο ὅτι εἰσηγούμεθα, ὅπως τοῦ λοιποῦ ἀναγνωρισθῇ ἡ ἀντίθετος ἀρχή, κατὰ τὴν ὁποίαν οὐχὶ οἱ πολλοί, οὐχὶ ἡ πλειονοψηφία, ἀλλὰ οἱ ὀλίγοι, ἡ μειονοψηφία θὰ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ἐξ ὀνόματος τοῦ λαοῦ νὰ διευθύνῃ τὰς τύχας του. Θὰ ὑπέθετον ἀκόμη, ὅτι ζητοῦμεν νὰ ἀναγραφῇ διάταξις ἐν τῷ Συντάγματι, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπαγορεύεται εἰς ὅλα τὰ μέλη τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας πᾶσα γνώμη ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ. Καὶ ἐὰν μὲν ἐπίστευον ὅτι πρόκειται περὶ πλήρους ἀπαγορεύσεως θὰ ὑπέθετον, ὅτι ὅλη ἡ δυσχέρεια τοῦ Συντάγματος συνίσταται παρ’ ἡμῖν νὰ γίνεται κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ καθίσταται πιθανὴ ἡ παρουσία ὅσον ἔνεστιν ὀλιγωτέρου ἀριθμοῦ ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ. Καὶ ὅμως, κύριοι Βουλευταί, οὔτε τὸ ἓν εἰσηγούμεθα, οὔτε τὸ ἄλλο εἰσηγούμεθα. Δὲν ζητοῦμεν νὰ μεταβληθῇ παντάπασι τὸ καθεστὼς τὸ κείμενον, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν βάσιν παντὸς Συντάγματος ὄχι κατ’ ἀνάγκην τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Δὲν ἐπιδιώκομεν, ὅπως ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ διὰ τῶν ὅλων διατάξεων, τὰς ὁποίας εἰσηγούμεθα διὰ τοῦ προσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἴχομεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν ὑπὸ τὴν ψῆφον ὑμῶν, δὲν ἐπιδιώκομεν, ὅπως καθίσταται ἀπίθανος ἡ προσέλευσις μεγάλου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν ἐν πάσῃ συνεδρίᾳ τοῦ Σώματος τούτου. Τοὐναντίον ἐπιδιώκομεν δι’ ὅλων τῶν διατάξεων, ὅπως κατορθώσωμεν νὰ συγκεντρώνηται ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ, ὁσάκις συζητοῦνται ἐν αὐτῷ ὑποθέσεις τοῦ Κράτους, ὅσον τὸ δυνατὸν μεγαλείτερος ἀριθμὸς Βουλευτῶν. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ τὴν γνώμην, ἡ ὁποία εἶναι πεποίθησις ἀδιάσειστος, ὅτι αὐτὴ ἡ τροποποίησις, τὴν ὁποίαν εἰσάγομεν ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ, εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ ἀσφαλίσῃ τὴν ἑκάστοτε παρουσίαν ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ἀριθμοῦ ἀντιπροσώπων μεγαλειτέρου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἠσφαλίζετο διὰ τῆς μέχρι τοῦδε ἰσχυούσης διατάξεως. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, Κύριοι, νὰ ἐξετάσω, ἀφοῦ ἔθηκα κατὰ μέρος τὴν τόσον προφανῆ ἑρμηνείαν τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας περιέχει τὸ προσχέδιον τὸ ὑποβληθὲν ὑφ’ ἡμῶν, καὶ τὰς ὁποίας ἀνέπτυξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, λέγω, νὰ ἐξετάσω, ἄν, ὡς ἰσχυρίσθησάν τινες τῶν ῥητόρων, τῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀγορευσάντων, ἄν, λέγω, ἡ ἀρχή, κατὰ τὴν ὁποίαν Σῶμα συγκεκροτημένον πολιτικῶς δύναται ἐγκύρως νὰ προβαίνῃ εἰς ἀποφάσεις καὶ ἄνευ τῆς ὑποχρεωτικῆς παρουσίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀποτελούντων αὐτό. Ἐάν, ὡς ἰσχυρίσθησάν τινες ἐκ τῶν ῥητόρων, ἡ τοιαύτη ἀρχὴ εἶναι ἀρχὴ ἀντιδημοκρατική, ἀρχὴ ἀντισυνταγματική, ἀρχὴ ἀντικοινοβουλευτική, ἀρχὴ ἀνελευθέρα ἐπιδιώκουσα νὰ ἀπεμπολήσῃ τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας, θὰ ζητήσω τότε τὴν ἄδειαν παρὰ τῆς Βουλῆς, κατ’ ἐξαίρεσιν τοῦ συνήθους γινομένου ὑπ’ ἐμοῦ, νὰ ἀναδράμω καὶ εἰς ἄλλας νομοθεσίας, ὅπως παρουσιάσω ἐγγυητὰς τῆς γνώμης, ὅτι τὸ προτεινόμενον ὑφ’ ἡμῶν δὲν ἀντίκειται οὔτε πρὸς τὰς δημοκρατικὰς ἀρχάς, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν παντὸς πολιτεύματος, στηριζομένου ἐπὶ τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, ὅτι, λέγω, αἱ ἀρχαί, τὰς ὁποίας εἰσηγούμεθα, ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν εἰσηγούμεθα, δὲν ἀντίκειται πρὸς τὰς δημοκρατικὰς ἀρχὰς ἢ καὶ πρὸς τὰ δικαιώματα καὶ πρὸς τὰς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν. Θὰ ἐπικαλεσθῶ ἐγγυητὰς τούτου καὶ θὰ ἀναζητήσω τοῦτο, ἀφοῦ τὸ πολίτευμα τῆς Ἀγγλίας κρίνεται ὑπό τινων τῶν ἀγορευσάντων ἐντεῦθεν ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπικαλεσθῶμεν, διότι πρόκειται περὶ λαοῦ ἔχοντος ἄλλα ἤθη καὶ ἄλλας ἀρχάς. Θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν, λέγω, νὰ εὕρω τοὺς ἐγγυητάς μου εἰς ἄλλον λαόν, ὁ ὁποῖος ὑποθέτω ὅτι εὑρίσκεται ἐγγύτερον ἡμῶν λόγῳ χαρακτῆρος. Θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν νὰ ἐπικαλεσθῶ τὰ ἐν Γαλλίᾳ γινόμενα, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἱστορικῶς θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν νὰ ἐπικαλεσθῶ ἐνώπιον ὑμῶν τί ἔκαμον αἱ ἐθνικαὶ ἀντιπροσωπεῖαι αἱ Γαλλικαί, αἱ ὁποῖαι ἐτέλεσαν τὴν μεγάλην ἐπανάστασιν. Ἡ Συντακτική, Κύριοι, ἐπὶ χιλίων ἑκατὸν τεσσαράκοντα πέντε μελῶν, εἰς πόσους νομίζετε ὅτι ὥρισε τὴν νόμιμον αὐτῆς ἀπαρτίαν; Εἰς διακοσίους περίπου, εἰς τὸ ἕβδομον. Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1791 ἐπὶ ἑπτακοσίων τεσσαράκοντα πέντε πληρεξουσίων εἰς πόσους περιώρισε τὴν ἀπαρτίαν; Εἰς τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν τῶν διακοσίων, εἰς τὸ ἓν τέταρτον δηλαδή. Ἡ Συμβατικὴ οὐδένα ἀριθμὸν ἀπαρτίας ὥρισεν, ἀλλ’ ὁ Κανονισμὸς αὐτῆς ὥριζεν, ὅτι, ἐὰν εἰς τὸ τέλος τῆς συνεδριάσεως οἱ παρόντες εἶναι ἐλάσσονες τῶν διακοσίων, δύναται νὰ ζητηθῇ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Ἂς ἀκούσωσι λοιπὸν οἱ κοπτόμενοι ὑπὲρ τῶν δημοκρατικῶν ἰδεῶν, ὑπὲρ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἰδεῶν, ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ, ποία ὑπῆρξεν ἡ ἀντίληψις ἐκείνων τῶν ἀντιπροσωπειῶν, αἱ ὁποῖαι ἐδημιούργησαν καὶ αἱ ὁποῖαι διεξήγαγον τὴν Γαλλικὴν ἐπανάστασιν. Ἀλλ’ ἐὰν ἀκολουθήσωμεν τὴν ἱστορίαν αὐτῆς τῆς χώρας, θὰ εὕρωμεν ὅτι μόλις ἐμφανίζεται ὁ Βοναπάρτης καὶ ἔχομεν τὸ πολίτευμα τῆς ὑπατείας. Ἡ ἀπαρτία, ἡ δημοκρατικῶς καθορισθεῖσα εἰς τὸ ἕβδομον, ἢ τὸ τέταρτον τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν ἀντιπροσώπων, ἀναβιβάζεται εἰς τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς καὶ ὀλίγον ὕστερον, κατὰ τὸ ὄγδοον ἔτος, ἀναβιβάζεται ἡ ἀπαρτία εἰς τὰ δύο τρίτα, καὶ διὰ θεμελιώδους διατάξεως τοῦ πολιτεύματος κηρύττεται, ὅτι συγκεκροτημένον Σῶμα δὲν δύναται ἐγκύρως νὰ ἀποφασίσῃ, πᾶν συγκεκροτημένον Σῶμα καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία (tribunal) ἄνευ τῆς παρουσίας τῶν δύο τρίτων τῶν μελῶν αὐτοῦ. Πῶς δύνασθε ἔχοντες ταύτας τὰς ἐγγυήσεις κατὰ τόπον ἄλλον καὶ κατὰ χρόνον ἀκόμη παραδεδεγμένον, πῶς δύνασθε, παρερχόμενοι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νὰ ἰσχυρίζησθε, ὅτι εἶσθε ὑμεῖς οἱ σημαιοφόροι τῶν φιλελευθέρων, τῶν δημοκρατικῶν, τῶν κοινοβουλευτικῶν, τῶν λαϊκῶν ἰδεῶν, διότι ὑποστηρίζετε, ὅπως ἡ ἀπαρτία ἐξακολουθήσῃ ἀποτελουμένη ὡς καὶ μέχρι σήμερον, ὑπὸ τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός; Ἀλλ’ ἂν φύγωμεν ἀπὸ τῆς ἱστορικῆς ἐξετάσεως τοῦ πράγματος καὶ ἔλθωμεν εἰς τὰ σήμερον κρατοῦντα εἰς τὰ τῆς συγκριτικῆς νομοθεσίας, φύγωμεν δὲ πάλιν ἀπὸ τοῦ παραδείγματος τοῦ Ἀγγλικοῦ πολιτεύματος καὶ ἔλθωμεν πάλιν εἰς τὴν Γαλλίαν, τί θὰ εὕρωμεν, κύριοι Βουλευταί; Θὰ εὕρωμεν τὴν διάταξιν, καθ’ ἥν, ἵνα ἐγκύρως ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή, πρέπει νὰ εἶναι παρόντες τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός. Θὰ ἐκπλαγῆτε διατί ἐπικαλοῦμαι τὰ ἐν Γαλλίᾳ συμβαίνοντα, τὰ ἐν Γαλλίᾳ ἰσχύοντα, ἀφοῦ φαίνονται συνηγοροῦντα ὑπὲρ τῆς ἀντιθέτου γνώμης. Ἀλλὰ θὰ προσθέσω ὅτι ἐν Γαλλίᾳ, ὅπου τοιαύτη ἡ ἰσχύουσα διάταξις, διεπλάσθη τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα οὕτως, ὥστε ὁρίζεται ὅτι, ἐὰν κατὰ τὴν πρώτην ψηφοφορίαν ἡ Βουλὴ δὲν εὑρεθῇ ἐν ἀπαρτίᾳ, ἡ ψηφοφορία ἐπαναλαμβάνεται καί, κατὰ τὴν ἐπανάληψιν αὐτῆς, ἐγκύρως ἀποφασίζει ἡ Βουλὴ ἐν οἱῳδήποτε ἀριθμῷ.

§108Γ. ΠΩΠ. Αὐτὸ εἰς τὸν Κανονισμὸν τὸν Γαλλικόν.

§109Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἰς τὸν Κανονισμὸν ἂς τὸ ὁρίσωμεν καὶ ἡμεῖς.

§110ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καὶ μὴ νομίσητε ὅτι ἀπαιτεῖται νὰ παρέλθῃ χρονικὸν διάστημα μεταξὺ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης ψηφοφορίας, ὥστε νὰ δοθῇ τοὐλάχιστον ἐπαρκὴς χρόνος εἰς τοὺς ἀπουσιάζοντας Βουλευτάς, μανθάνοντας τὰ τῆς ματαιώσεως τῆς συνεδριάσεως, νὰ σπεύσωσιν, ὅπως προσέλθωσιν εἰς τὴν δευτέραν συνεδρίασιν. Ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ὅταν ἡ ψηφοφορία καταδείξῃ, ὅτι δὲν εὑρίσκεται ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ, δύναται νὰ συγκαλέσῃ νέαν συνεδρίασιν μετὰ πάροδον 10 λεπτῶν τῆς ὥρας, κανονίζων τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν δι’ ἀποφάσεως τῆς μὴ ἐν ἀπαρτίᾳ εὑρεθείσης Βουλῆς καὶ ἀναγράφων μεταξὺ τῶν θεμάτων τῆς νέας ταύτης συνεδριάσεως, τῆς αὐθημερὸν συγκροτουμένης, τῆς μετὰ δέκα λεπτὰ λαμβανούσης χώραν, καὶ τὴν ψήφισιν τῆς ματαιωθείσης πρὸ μικροῦ προτάσεως καὶ δύναται νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ψήφισιν τῆς προτάσεως ἐγκύρως, ὁσοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι παρίστανται κατὰ τὴν δευτέραν ταύτην συνεδρίασιν. Οὕτω λοιπόν, πλὴν τῆς Ἀγγλίας, τῆς κοιτίδος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἄλλη χώρα ἐξ ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι πρωτοστατοῦσιν ἐν τῇ εὐρύθμῳ διαρρυθμίσει τοῦ πολιτεύματος τούτου, ἡ Γαλλία ἔχουσα καὶ διάταξιν, καθ’ ἣν εἶναι ἀναγκαία ἡ παρουσία τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός, ἔφθασεν ἕως ἐκεῖ, διότι ἀνεγνώρισεν ὅτι τὰ Κράτη ἔχουσι δικαίωμα νὰ ζήσωσι, καὶ ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωμένα νὰ πνίγωνται ἐντὸς τῶν τύπων, οἱ ὁποῖοι ἀποδεικνύονται ἀσφυκτικοὶ δι’ αὐτά (Χειροκροτήματα). Ἔφθασε νὰ ἀναγνωρίσῃ καὶ ἄλλο Κράτος κοινοβουλευτικόν, ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ νὰ ἀποφασίσῃ ἐγκύρως μετὰ μίαν ματαιωθεῖσαν ψηφοφορίαν ὄχι πλέον διὰ τοῦ ἑνὸς τρίτου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ἀλλὰ δι’ οἱουδήποτε ἀριθμοῦ Βουλευτῶν παρισταμένου κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην. Ἀλλ’ ἴσως καὶ τὸ παράδειγμα τοῦτο δὲν ἀρκεῖ νὰ μεταπείσῃ τοὺς ἀπὸ πεποιθήσεως βεβαίως, τὴν ὁποίαν σέβομαι καθ’ ὁλοκληρίαν, ἀντιτιθεμένους κατὰ τῆς ἀναγραφῆς τῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν προτείνομεν. Καὶ θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μὲ συνοδεύσητε νὰ μεταβῶμεν καὶ εἰς ἄλλην χώραν, ἐπίσης πρωτοστατοῦσαν ἐν τῷ ἐλευθέρῳ κοινοβουλευτικῷ βίῳ, εἰς τὴν Ἰταλίαν. Καὶ ἐκεῖ, Κύριοι, ἡ διάταξις εἶναι ῥητή, καί, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, περιέχεται ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ Συντάγματι. Ἡ διάταξις εἶναι ῥητή, λέγουσα ὅτι, διὰ νὰ ἀποφασίσῃ, νομίζω δὲ καὶ διὰ νὰ συζητήσῃ, ἡ Βουλὴ ἐγκύρως, πρέπει νὰ παρίσταται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Καὶ ὅμως, τοιαύτης ῥητῆς διατάξεως ὑπαρχούσης ἐν τῷ Συντάγματι τῷ Ἰταλικῷ, ἡ ἀνάγκη τῶν πραγμάτων ἐδημιούργησε κατὰ μικρὸν κοινοβουλευτικὸν ἔθιμον, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ἤρθησαν ἐκ τοῦ μέσου τὰ προσκόμματα τὰ ὁποῖα παρενέβαλλεν ἡ διάταξις αὐτὴ εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλίου.

§111Κ. ΖΑΒΙΤΣΑΝΟΣ. Καὶ μάλιστα ἐπίσημος ἑρμηνεία ἐγένετο καὶ ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ὑπὸ τῆς Γερουσίας τῆς συνταγματικῆς ταύτης διατάξεως ὑπὸ τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ὑποδεικνύετε.

§112ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ τὸ ἀναφέρω. Ἐπλάσθη τὸ κοινοβουλευτικὸν ἔθιμον, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου πάντες οἱ Βουλευταὶ οἱ ἀπουσιάζοντες ἐπ’ ἀδείᾳ δὲν ὑπολογίζονται ἐν τῇ συγκροτήσει τῆς ἀπαρτίας· ἐκρίθη δ’ ἀκόμη, προκειμένου περὶ τῆς ἄνω Βουλῆς, ὅτι ὄχι μόνον οἱ ἐπ’ ἀδείᾳ ἀπουσιάζοντες Βουλευταὶ δὲν συνυπολογίζονται πρὸς ἐξεύρεσιν τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, ἐξ οὗ ἀποτελεῖται ἡ Βουλή, καὶ τοῦ ὁποίου τὸ ἥμισυ θὰ ἀποτελέσῃ τὴν ἀπαρτίαν, ἀλλ’ ὅτι δὲν συνυπολογίζονται καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι, ἂν καὶ δὲν ἔχουσιν ἄδειαν ἀπουσίας ἕνεκα νόσου ἢ καὶ ἁπλῶς ἕνεκα προκεχωρηκυίας ἡλικίας, εἶναι γνωστὸν εἰς τὸ Προεδρεῖον ὅτι δὲν εἶναι εὔκολον νὰ μεταβῶσιν, ἵνα συμμετάσχωσι τῆς συνεδριάσεως. Καὶ καταντᾷ τοιουτοτρόπως καὶ ἐκεῖ, ἡ μὲν κάτω Βουλὴ νὰ συνεδριάζῃ ἐγκύρως συνήθως διὰ τῆς παρουσίας καὶ 40, νομίζω, τῶν μελῶν αὐτῆς. Καὶ ἔχετε, Κύριοι, τὸ δικαίωμα οἱ ἀντιλέγοντες, οἱ ἀντιτιθέμενοι κατὰ τῆς προτάσεως τῆς ὁποίας γινόμεθα εἰσηγηταί, ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῆτε ἐν ὀνόματι τῶν ἀρχῶν τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, ἐν ὀνόματι τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν, ἐν ὀνόματι τῶν δημοκρατικῶν ἰδεῶν; Ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῆτε, ὅταν ἔχητε ἀπέναντι ὑμῶν τὰ γενόμενα εἰς τὰ τρία αὐτὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα ἡγοῦνται εἰς τὰς ἰδέας ἀκριβῶς τῆς ἐλευθερίας, εἰς τὴν εὔρυθμον λειτουργίαν τοῦ συνταγματικοῦ καὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος; Ὅταν ἔχητε ὑπ’ ὄψει ὅτι δύο τῶν Κρατῶν τούτων, τὰ ὁποῖα εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην ἐναντίον καὶ ῥητῆς διατάξεως ὑπαρχούσης ἐν αὐτοῖς, διὰ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων νὰ δημιουργήσωσι τὰ πράγματα οὕτως, ὥστε νὰ μὴ ἀφήσωσι τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἔργου προσκόπτουσαν ἀνὰ πᾶσαν στιγμήν, ἀλλὰ νὰ διευκολύνωσιν αὐτήν, ὅπως ἀπροσκόπτως τελῶνται τὰ ἔργα αὐτῶν; Τὰ ἐν Αὐστρίᾳ γενόμενα ἠθέλησαν νὰ τὰ χαρακτηρίσωσιν ὡς μὴ δυνάμενα νὰ χρησιμεύσωσι παρ’ ἡμῖν, τὸ μὲν διότι ὑπάρχουσιν ἐκεῖ αἱ κοινοβουλευτικαὶ ἐπιτροπεῖαι, αἱ ὁποῖαι μεριμνῶσι διὰ τὰ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων καὶ τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, ἐνῷ πᾶσα ἄλλη ὑπόθεσις ἀνήκει εἰς τὰ δύο Κοινοβούλια, τὸ τῆς Αὐστρίας καὶ τὸ τῆς Οὐγγρικῆς διαίτης. Ἠθέλησαν νὰ θεωρήσουν τὰ ἐν Αὐστρίᾳ γενόμενα καὶ ὡς ἄχρηστα παρ’ ἡμῖν, διότι ὑπέλαβον, ὅτι τὸ πολίτευμα τὸ Αὐστριακὸν δὲν εἶναι συνταγματικὸν οὔτε κοινοβουλευτικόν, ἐνῷ τοιοῦτον εἶναι ἀληθῶς. Διότι τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα δύναται νὰ συμβαδίσῃ κατὰ τὴν ἀντίληψιν ἄλλων ἐθνῶν καὶ μὲ τὴν ἐλέῳ Θεοῦ μοναρχίαν, ὡς ἀποδεικνύει τὸ παράδειγμα τῆς Ἰταλίας, ἡ ὁποία ἔχει καὶ ἐλέῳ Θεοῦ καὶ ἐθνικῇ βουλήσει τὴν μοναρχίαν αὐτῆς ὑφισταμένην. Εἶναι ἀνάγκη, Κύριοι, νὰ προχωρήσω, ὅπως ἐπικαλεσθῶ τὰ γενόμενα ἀλλοῦ; Βεβαίως δὲν θὰ τὸ πράξω. Μὲ ἀρκεῖ ὅτι ἐνώπιον ὑμῶν ἐπαρουσίασα τὴν εἰκόνα τῶν τελουμένων εἰς τὰ τρία Κράτη, τὰ ὁποῖα ἡγοῦνται κατ’ ἐξοχὴν ἐν τῇ ἐρρύθμῳ λειτουργίᾳ τοῦ ἐλευθέρου κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Ἀλλά, ἀφοῦ διὰ τῆς συγκρίσεως ταύτης τῆς ἀλλαχοῦ γενομένης κατέπεσεν ἐκ βάθρων τὸ οἰκοδόμημα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ ἀντιταχθῶσι κατὰ τῆς προτάσεως, τῆς ὁποίας γινόμεθα εἰσηγηταί, καταγγέλλοντες αὐτὴν ὡς ἀνελευθέραν καὶ ἀντικοινοβουλευτικὴν καὶ ἀντιλαϊκήν, ἂς ἴδωμεν ἤδη καὶ τί ποριζόμεθα ἐκ τῆς παρ’ ἡμῖν πείρας; Ὡμίλησαν, Κύριοι, περὶ τῆς κωλυσιεργίας καὶ ὑπέθεσαν ὅτι ἡ διάταξις σκοπὸν ἀποκλειστικὸν ἔχει νὰ ἀντεπεξέλθῃ κατὰ τῆς κωλυσιεργίας, οἱ πολλοὶ μάλιστα κωλυσιεργίαν λέγοντες ἐννοοῦσι τὴν κωλυσιεργίαν τὴν ἀντιπολιτευτικήν. Ἀλλ’ ἐγὼ ἰσχυρίζομαι ὅτι διὰ τῆς διατάξεως, τῆς ὁποίας γινόμεθα εἰσηγηταί, ἐπιδιώκομεν ἀκριβῶς νὰ ἀποκαταστήσωμεν τὰ πράγματα εἰς τὸ πρέπον, ἀνεξαρτήτως κωλυσιεργίας, καὶ ἐπιδιώκομεν νὰ ἀπαλλάξωμεν τὴν Βουλὴν καὶ τὸ Προεδρεῖον καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τοῦ θεάματος, τοῦ ὁποίου γινόμεθα μάρτυρες σχεδὸν καθ’ ἑκάστην, καὶ τοῦ ὁποίου οἱ σχόντες τὴν τιμὴν νὰ παρεδρεύσωσι καὶ ἄλλοτε ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ἐγίνοντο μάρτυρες συχνότατα. Αὐτὰ τὰ καθ’ ἑκάστην καὶ ἐν τῷ παρελθόντι γενόμενα ζητοῦμεν νὰ ἄρωμεν, αὐτοῦ τοῦ θεάματος ζητοῦμεν νὰ ἀπαλλάξωμεν τὴν Βουλήν, ἥτις πλαστογραφεῖ τὰ ἴδια αὐτῆς Πρακτικά, διὰ νὰ κατορθώσῃ νὰ καλῆται ὀλίγον ἐλευθέρα. Διότι δὲν εἶναι βέβαια μυστικόν, ἤ, ἐὰν εἶναι, θὰ εἶναι θρυλούμενον ἀπόρρητον, ὅτι ἐπὶ δέκα συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς αἱ ἡμίσειαι ἄρχονται οὐχὶ ἐν ἀπαρτίᾳ, καὶ βεβαιοῦται ἐν τοῖς Πρακτικοῖς ἀπαρτία ἐν πλήρει γνώσει πάντων ὅτι ἀπαρτία δὲν ὑπῆρχε κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἤρχισεν ἡ συνεδρίασις καὶ καθ’ ἣν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πολιτεύματος ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ ἀπαρτία. Ζητοῦμεν τοῦτο τὸ γινόμενον ἐγκληματικῶς, κατ’ ἀνοχὴν πάντων ἡμῶν, πρὸς διαφθορὰν τῶν πολιτικῶν ἠθῶν, νὰ τὸ καταλύσωμεν, ὥστε τὸ γινόμενον κατὰ παράβασιν τοῦ νόμου νὰ γίνηται τοῦ λοιποῦ ἐννόμως. (Χειροκροτήματα).

§113Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Εἰς αὐτὸ δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις.

§114Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Νομιμοποιοῦμεν τὰ ἐλαττώματα.

§115ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλὰ μήπως μόνον κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως ὑπάρχει ἔλλειψις τῆς ἀπαρτίας, καὶ μήπως δὲν βλέπομεν, ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν καὶ κατὰ πᾶσαν συνεδρίασιν, καὶ ἐν τῷ παρελθόντι τὰ πράγματα ταῦτα ἐγίνοντο ἐμφαντικώτερον, δὲν βλέπομεν, λέγω, διαρκούσης τῆς συνεδριάσεως, κατὰ τὸ πλεῖστον τοῦ χρόνου, ὄχι ἀμφισβητήσιμον τὴν ἀπαρτίαν τὴν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀποφαινομένην, ὄχι ἀμφισβητήσιμον, ἀλλ’ ἀνύπαρκτον τὴν ἀπαρτίαν ὄχι τὴν ἐν τῇ αἰθούσῃ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐν τοῖς δωματίοις; Καὶ δὲν βλέπετε, ὁσάκις ἤθελε προκληθῆ οἱαδήποτε συζήτησις καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἤθελε ζητήσει τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν, ὅτι τίθενται εἰς κίνησιν ὅλοι οἱ κλητῆρες τῆς Βουλῆς καὶ αἱ ἅμαξαι καὶ ὅλα τὰ μέσα τὰ μεταγωγικά, ἵνα μεταφέρωσι τοὺς Βουλευτὰς ἀπὸ τοὺς οἴκους των ἢ τὰ κέντρα, εἰς τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται, εἰς τὴν Βουλήν, ἵνα μὴ ἀποδειχθῇ καὶ ἐπισήμως ὅτι ἡ Βουλὴ ἐργάζεται οὐχὶ συμφώνως πρὸς τὸ καθεστὼς πολίτευμα;

§116Γ. ΠΩΠ. Χειροκροτήσατε. Διὰ σᾶς τὸ λέγει. (Ἱλαρότης).

§117ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα ἀκόμη, κύριοι Βουλευταί, νὰ ἐπικαλεσθῶ ἐνώπιον ὑμῶν καὶ σήμερον πάλιν, ὅπως ἐπεκαλέσθην χθές, καίτοι διὰ τοῦτο ἐπετιμήθην ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἐπικαλεσθῶ καὶ τὴν κοινὴν γνώμην, ἡ ὁποία εἶχε μορφωθῆ ἀπὸ μακροῦ χρόνου, ἐκδηλωθεῖσα πάντοτε ὁσάκις ἐγίνετο λόγος περὶ ἀνάγκης ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 κακῶς ἔχει παρακωλύουσα τὴν εὔρυθμον καὶ ἀπρόσκοπτον λειτουργίαν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Καὶ ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῶ ἀκόμη, ὅτι ἐκθέτων πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὸ πρόγραμμα τοῦ φιλελευθέρου κόμματος, κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν, δὲν ὤκνησα νὰ ἀναφέρω ὡς μίαν τῶν διατάξεων, τῆς ὁποίας ἐπεβάλλετο ἡ ἀναθεώρησις, καὶ τὴν διάταξιν ταύτην ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς συνιστῶν εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως ψηφίσῃ τὴν δευτέραν παράγραφον τοῦ ἄρθρου 54, τοῦ ὁποίου ἡ συζήτησις ἐπερατώθη, ἡ δὲ ψήφισις ἀνεβλήθη χθὲς ὑπὸ τῆς Βουλῆς, τὴν διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν τῇ 1 Ὀκτωβρίου δικαιοῦνται οἱ Βουλευταὶ καὶ τὸ τέταρτον μόνον αὐτῶν συνερχόμενοι νὰ προσκαλέσωσι τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως προσέλθῃ ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, σᾶς ἔλεγεν, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη πρέπει νὰ τεθῇ ὡς φόβητρον, διότι τεθεῖσα ἅπαξ οὐδέποτε θὰ γίνῃ ἀνάγκη νὰ ἐφαρμοσθῇ. Καὶ ἐγὼ ἰσχυρίζομαι, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ψηφίζοντες τὴν διάταξιν, τὴν ὁποίαν εἰσηγούμεθα πρὸς ὑμᾶς, ὡς ἀποτέλεσμα θὰ ἔχητε, ὅτι τοῦ λοιποῦ ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ θὰ παρίστανται πάντοτε, κατὰ μέσον ὅρον, ἐπὶ ἴσου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἀποτελούντων ἐν συνόλῳ τὴν Βουλήν, μείζων ἀριθμὸς Βουλευτῶν εἰς πᾶσαν συνεδρίασιν. Ὅταν ἐκλείψῃ ἡ ἐλπὶς διὰ τὴν ἑκάστοτε Ἀντιπολίτευσιν, ὅτι, μὴ προσερχομένη ἢ ἀποσυρομένη τοῦ Κοινοβουλίου, δύναται νὰ ματαιώσῃ τὰ ἔργα τῆς πλειονοψηφίας, ἡ ἑκάστοτε Ἀντιπολίτευσις θὰ ἔχῃ τὸ συμφέρον, ὅπως διαρκῶς παρίσταται ἐν ἀριθμῷ ὅσον τὸ δυνατὸν μείζονι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ πρὸς παρακολούθησιν τῶν ἔργων, πρὸς ἐξάσκησιν τοῦ δικαιώματος τοῦ ἐλέγχου, πρὸς συμβολὴν αὐτῆς νόμιμον πρὸς τὴν κατάρτισιν τῶν νόμων. Καὶ τὸ λεχθὲν ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον θέτοντες τὴν διάταξιν ταύτην νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἐνίοτε τὴν εὐκαιρίαν καὶ νὰ ὑπερφαλαγγίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, δεικνυομένη ὡς ἔχουσα τὴν πλειονοψηφίαν, ἐμὲ δὲν πτοεῖ παντάπασιν. Ἂν εὑρεθῶμέν ποτε ἐνώπιον Κυβερνήσεως ἐχούσης οὐχὶ ὑπεράγαν ἰσχυρὰν τὴν πλειονοψηφίαν, ὥστε νὰ ὑπολείπηται εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν ἡ δύναμις μείζονος τοῦ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, καὶ ἔχωμεν τὴν Κυβέρνησιν ταύτην ἀδυνατοῦσαν νὰ ἐπιβληθῇ ἐπὶ τῶν ἰδίων αὐτῆς φίλων, ὅπως ἔχῃ αὐτοὺς διαρκῶς παρακολουθοῦντας τὸ ἔργον αὐτὸ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, συμβῇ δέ, ὥστε ἡ Ἀντιπολίτευσις μᾶλλον δρῶσα, μᾶλλον ἐνεργός, μᾶλλον συναισθανομένη τὰ καθήκοντα αὐτῆς, προθυμοτέρα πρὸς ἐκπλήρωσιν αὐτῶν, νὰ παρίσταται ἐνταῦθα ἀπέναντι Κυβερνήσεως ἐχούσης τὸ ἴδιον αὐτῆς στρατόπεδον ἐκλελυμένον καὶ διεσπασμένον, τί φυσικώτερον καὶ τί συμφερώτερον πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας, ὅπως ἡ λεγομένη Ἀντιπολίτευσις ὑπερφαλαγγίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἡ Κυβέρνησις εὑρεθῇ ἐν μειονοψηφίᾳ, ἵνα κληθῇ ὁ Ἀνώτατος ἄρχων καὶ δώσῃ ἄλλην Κυβέρνησιν εἰς τὴν χώραν; (Χειροκροτήματα).

§118ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἀπαραδέκτου.

§119ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Σᾶς εἶπον, Κύριοι, ὅτι ὁ λαὸς περιμένει νὰ πᾶμε ἐμπρὸς καὶ ὄχι νὰ στραφῶμεν πρὸς τὰ ὀπίσω· ὅτι ἡ διάταξις αὕτη θὰ ἐκλόνιζε τὸ κῦρος τῆς Βουλῆς· ὅτι θὰ ἀπειργάζετο πολιτικὸν ναυάγιον, καὶ ἐγὼ λέγω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι ψηφίζοντες τὴν διάταξιν, τῆς ὁποίας θαρροῦντες γινόμεθα εἰσηγηταὶ πρὸς ὑμᾶς, θέλετε κατορθώσει ἀκριβῶς καὶ νὰ προαγάγητε τὸν πολιτικὸν βίον τῆς χώρας καὶ νὰ προλάβητε τὴν πολιτικὴν ἀναρχίαν καὶ νὰ ἀποτρέψητε τὴν πολιτικὴν ἀκολασίαν, ἡ ὁποία καταρρίπτει εἰς τὰ ὄμματα τοῦ λαοῦ τὴν ἀντιπροσωπείαν αὐτοῦ καὶ ἡ ὁποία εἶναι ἡ μόνη δυναμένη νὰ συγκλονίσῃ τὴν ἔννομον τάξιν διὰ τοῦ χρόνου. Σᾶς εἶπον ἀκόμη, ὅτι δεχόμενοι τὴν διάταξιν κινδυνεύετε νὰ γίνητε ὑπαίτιοι κατατμήσεως τῶν ἐν τῇ Βουλῇ κομμάτων. Ἀλλὰ τοῦτο ἐλέχθη καὶ δὲν ἀπεδείχθη καὶ οὐδὲν ἐπιχείρημα προσήχθη, τὸ ὁποῖον δύναταί τις νὰ παρακολουθήσῃ τοὐλάχιστον, ἐλέχθη ὡς δόγμα, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀποδείξεως, ἄνευ προσπαθείας τοὐλάχιστον πρὸς ἀπόδειξιν, διότι περιττὸν εἶναι νὰ εἴπω καὶ πάλιν ὅτι ἐπιτρέποντες εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐργάζηται, ἂν παρίσταται ἐν αὐτῇ τὸ ⅓ τῶν Βουλευτῶν, δὲν ἕπεται ὅτι καθιεροῦμεν τὴν ἀρχὴν ὅτι δύναται ἡ μειονοψηφία τῆς Βουλῆς νὰ συγκροτῇ τοὺς νόμους τῆς χώρας, δεχόμεθα τοῦτο μόνον, ὅτι οἱ παρόντες καὶ ἐργαζόμενοι ἐνεργῶς Βουλευταὶ ἀντιπροσωπεύουσι νομίμως καὶ τοὺς ἀπόντας. Μόνον ἂν ἀνεγνωρίζομεν, ὅτι ἡ μειονοψηφία δύναται ἑκάστοτε καὶ νὰ κυβερνᾷ καὶ νὰ θέτῃ τοὺς νόμους, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ συνεργάσωμεν καὶ νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν διάσπασιν τὴν κομματικὴν καὶ τὴν δημιουργίαν πλειόνων κομματικῶν ὁμάδων, καὶ ὁμιλῶν περὶ κομματικῶν ὁμάδων ἔχω τὸ καθῆκον νὰ κάμω μίαν ἐπιφύλαξιν καὶ τὴν ὁποίαν λυποῦμαι ὅτι δὲν τὴν ἤκουσα ἄλλοθεν, ὁπόθεν τὴν ἀνέμενον, διότι οὐδαμῶς μὲ πτοεῖ ἡ ἰδέα, ὅτι ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ θὰ παρήγοντο πλείονες ὁμάδες, ἀρκεῖ μόνον ἑκάστη ἐξ αὐτῶν νὰ ἔχῃ νὰ ὑποστηρίξῃ ἰδίας ἰδέας καὶ νὰ εἶναι κόμμα ἀρχῶν. Ἀλλ’ ἡ περίστασις, τῆς ὁποίας γινόμεθα εἰσηγηταί, κύριοι Βουλευταί, ἐπεδιώχθη νὰ διαβληθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον πρὸς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς. Ἐγένετο ἡ σύστασις, εὐσχήμως βεβαίως, ὅτι ἔχουσι πάντα λόγον νὰ ἀποβλέπωσι δυσπίστως πρὸς τὴν εἰσηγουμένην καινοτομίαν, διότι εἷς ἐκ τῶν εἰσηγουμένων τὴν καινοτομίαν ταύτην εὑρίσκεται ἐν ἀντιφάσει πρὸς ἑαυτόν. Ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν Κρήτῃ δὶς συνεργασθεὶς εἰς κατάρτισιν πολιτεύματος δὲν ἐφρόντισε νὰ εἰσαγάγῃ τὴν διάταξιν ταύτην· ἄρα εὑρίσκεται ἐν ἀντιφάσει πρὸς ἑαυτόν· μὴ τὸν πιστεύσητε, μὴ τὸν ἀκολουθήσητε σήμερον. Ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα, Κύριοι, νὰ εἴπω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ἐν Κρήτῃ, ὅπου τὸ πολίτευμα, ὄχι βεβαίως τὸ κοινοβουλευτικόν, ἀλλὰ τὸ συνταγματικόν, τὸ ἀντιπροσωπικὸν ἢ τὸ συνταγματικὸν τοὐλάχιστον, ἰσχύει ἀπὸ τοῦ 1869, δηλαδὴ ἀπὸ 42 ἐτῶν, ἐν Κρήτῃ δὲν ὑπῆρξε ποτὲ παράδειγμα κωλυσιεργίας καὶ ματαιώσεως συνεδριάσεων δι’ ἔλλειψιν ἀπαρτίας. Πῶς θέλετε, Κύριοι, οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, καλούμενοι νὰ θεσπίσωσι δι’ αὐτὸν Σύνταγμα καὶ οὐδεμίαν ἐνώπιον αὐτῶν ἀταξίαν ἔχοντες, οὐδεμίαν ἀνάγκην δημιουργηθεῖσαν, ἐνδειχθεῖσαν ἐκ τῆς πείρας τοῦ παρελθόντος, πῶς ἠθέλετε νὰ μεριμνήσωσι περὶ διατυπώσεως ἀλλοίας τῆς διατάξεως, ἥτις καθ’ ἑαυτήν, ἄνευ τῶν ἐνδείξεων τῶν ἐκ τῆς πείρας, καλῶς ἔχει βεβαίως, καὶ πρὸς τὴν ὁποίαν ἀκριβῶς ἀποβλέπομεν νὰ φθάσωμεν καὶ ἡμεῖς διὰ τῆς διατυπώσεως, τὴν ὁποίαν προτείνομεν νὰ δώσωμεν εἰς τὸ ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος σήμερον; Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς δὲν περιωρίσθη εἰς τοῦτο μόνον, ἀλλ’ ἔφερε μακρότερον τὸν λόγον ἐπὶ τῶν ἐν Κρήτῃ πραγμάτων, καὶ ἦτο τοῦτο μία μομφὴ τῆς ἐκεῖ πολιτικῆς δράσεώς μου κατὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς αὐτονομίας. Θὰ ἤμην εὐτυχής, κύριοι Βουλευταί, ἂν μοὶ δοθῇ, καὶ θὰ μοὶ δοθῇ ἀσφαλῶς, ἡ περίστασις εἰς ἄλλην ὥραν εὐθετωτέραν τῆς παρούσης, διότι θέλω νὰ φεισθῶ τῆς Βουλῆς νὰ ἀκούσῃ ἀπολογίαν μὴ σχετιζομένην στενῶς μετὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος.

§120ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλὰ θὰ μὲ δικαιώσητε κύριε Πρόεδρε, ἐὰν εἴπω, ὅτι δὲν εἶπον τοῦτο περὶ ὑμῶν, ἀλλὰ περὶ πάντων τῶν πολιτικῶν, διότι ἦσθε ὅλοι ὁμόφρονες εἰς τοῦτο.

§121ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ μοὶ δοθῇ λοιπὸν ἡ εὐκαιρία, ὅπως, ἀπολογούμενος κατὰ τῆς κατηγορίας αὐτῆς καὶ ἐξαγγέλλων τὸ mea culpa, δώσω εἰς τὴν Βουλὴν ὅλας τὰς ἐξηγήσεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἀποσπάσωσιν ἀπ’ αὐτῆς ψῆφον ἀπαλλακτικήν. Ἐκεῖνο—διὰ νὰ ἐπανέλθω εἰς τὰ καθ’ ἡμᾶς—ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον δικαίως ἐκπλήττομαι, κύριοι Βουλευταί, εἶναι ἡ τόση ἔμμονος προσήλωσις πρὸς καθεστώς, κατὰ τοῦ ὁποίου ἐξηγέρθη ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἡ προσήλωσις πρὸς διάταξιν, ἡ ὁποία ὑπῆρξε μία ἐξ ἐκείνων, τῆς ὁποίας τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως ἐνωρίτερον ἀνεγνώρισεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἐκεῖνο, διὰ τὸ ὁποῖον ἐκπλήττομαι, εἶναι πῶς, ἐλθόντες ἐνταῦθα κατόπιν μιᾶς ἐπαναστάσεως, ὅπως ἀνακαινίσωμεν τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν καὶ ἀναπλάσωμεν καὶ ἀναδημιουργήσωμεν καὶ καταλύσωμεν τὰ κακῶς ἔχοντα, πῶς, κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν καλούμεθα νὰ δώσωμεν τὴν ψῆφον ἡμῶν, διὰ τὴν μεταβολὴν μιᾶς ἀληθῶς ἐκ τῶν καιριωτέρων διατάξεων τοῦ Συντάγματος, τῶν καιριωτέρων ὅμως κατὰ τοῦτο, διότι, ὅπως ἔχει, ἀπειργάσθη εἰς τὸ παρελθὸν ὄχι τὴν κακοδαιμονίαν, ἀλλὰ συνετέλεσε καὶ αὐτὴ σὺν τοῖς ἄλλοις, πῶς ἐρχόμεθα μὲ νέας ἰδέας, μὲ νέον πρόγραμμα, νέοι ἄνδρες, ὅπως ὀνομαζόμεθα, καὶ ὅτε δυστυχῶς δὲν εἴμεθα πλέον νέοι ἀληθῶς, πῶς ἐρχόμεθα μὲ ἰδέας ἥκιστα νέας καὶ πῶς πτήσσομεν πρὸ τῶν νέων ἰδεῶν μόλις ἐμφανισθῶσι καὶ ἀπομακρυνόμεθα πτοούμενοι τὰς νέας ταύτας ἰδέας. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς μὲ ἐμέμφθη, διότι ὑπερασπίζων τὰς ἰδέας μου χθὲς καὶ θέλων νὰ ἀποδείξω πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι ζητῶ νὰ εἰσαγάγω καινὰ δαιμόνια, ἐπεκαλέσθην ὄχι μόνον τὴν ἐργασίαν, τὴν ἐπιστημονικὴν πολιτικὴν ἑνὸς ἐκ τῶν παλαιῶν κομμάτων, ἀλλὰ καὶ τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἐξήγγειλα πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ μὲ ἐμέμφθη, διότι τοῦτο πράττων τυραννικῶς θέλω νὰ ἐπιβληθῶ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς δὲν εἶχε κανὲν δικαίωμα νὰ μὲ μεμφθῇ διὰ τοῦτο. Ἦτο καὶ δικαίωμά μου καὶ καθῆκόν μου νὰ μνημονεύσω, ὅτι τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἰσηγοῦμαι πρὸς ὑμᾶς, τὸ ἐξέθηκα ἐν καιρῷ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου εἰδικῶς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔδωκε δημοψήφισμα· δὲν θέλω νὰ εἴπω μὲ τοῦτο ὅτι ἡ Βουλὴ αὕτη ἀκούουσα ὅσα ἐλέχθησαν ἐνώπιον αὐτῆς δὲν θὰ κανονίσῃ ἐλευθέρως τὴν γνώμην της ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω καὶ νὰ ἐπαναλάβω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐκπλήττησθε, διότι ὑποστηρίζω ἰδέας, τὰς ὁποίας δὲν ἔφερα ἐξ ἀπροόπτου καὶ δὲν ζητῶ ἐκ συναρπαγῆς νὰ ἀποσπάσω ἀπὸ τὴν ψῆφον ὑμῶν. Τὰς ἐξέθηκα ἐν καιρῷ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω ὅτι, ἂν δὲν ὑπῆρξεν ἡ ψῆφος αὐτοῦ δημοψήφισμα δι’ ἕκαστον τῶν ἄρθρων τοῦ προγράμματος, ἀλλ’ ἔχομεν τοὐλάχιστον τὴν ἀπόδειξιν ὅτι κατὰ τοῦ προγράμματος τούτου οὐδεμία ἐξεδηλώθη ἀντίδρασις, οὐδεμία δυσφορία, οὐδεμία κἂν συζήτησις ἐκ μέρους τῶν πολιτικῶν ἀντιπάλων τότε, ὅτε ταῦτα ἐλέγοντο. Ἔχω τὸ δικαίωμα ἀκόμη νὰ ζητήσω νὰ μοὶ ἀναγνωρισθῇ καὶ ἄλλο τι, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἐν τῇ ψηφίσει τοῦ πολιτεύματος μέχρι σήμερον δὲν ἐπέδειξα πνεῦμα ἀδιαλλαξίας. Τοὐναντίον πρὸς τὸ προσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον, οὐδαμῶς προσηλώθην· δὲν ἐδίστασα, ὅπως εἶσθε μάρτυρες, εἰς πᾶσαν περίστασιν ν’ ἀναγνωρίσω ὅτι ἄλλη τις διατύπωσις μεμονωμένου Βουλευτοῦ ἢ τῆς ἐπιτροπῆς ἦτο καλλιτέρα, καὶ δὲν ἐδίστασα ν’ ἀποδεχθῶ τὴν παραδοχὴν ἐκείνης. Θὰ μοὶ ἀναγνωρίσητε ὅτι οὐδεμίαν ἔκαμα κατάχρησιν τῆς πολιτικῆς θέσεώς μου ἀπέναντι τῶν ἀποτελούντων τὸ φιλελεύθερον κόμμα ἐκτὸς μιᾶς περιπτώσεως, ἡ ὁποία συνεδέετο πρὸς τὴν δημοσίαν τάξιν. Οὐδέποτε ἐν τῇ συζητήσει καὶ τῇ ψηφίσει τοῦ Συντάγματος μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, οὐδέποτε ἔρριψα εἰς τὴν πλάστιγγα τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξα, τὴν θέσιν μου ὡς κυβερνήτου τῆς χώρας καὶ τὴν παραμονήν μου ἐν τῇ Ἀρχῇ, καὶ εἰς πολλὰς περιστάσεις φίλοι ἐκ τῶν ἀρίστων τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων ἔδωκαν ψῆφον ἐναντίαν. Οὔτε καὶ τὴν ἑσπέραν ταύτην ζητῶ νὰ ἐξαναγκάσω τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὸ φιλελεύθερον κόμμα, διὰ ζητήματος ἐμπιστοσύνης, νὰ ψηφίσωσι τοιαύτην ἢ τοιαύτην διάταξιν τοῦ Συντάγματος· ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον ἀκόμη ὄχι μόνον νὰ ἐξηγήσω τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν εἰσηγοῦμαι καὶ νὰ μὴ ἀφήσω αὐτὴν ἔκθετον, ἀλλὰ καὶ ν’ ἀναπτύξω αὐτὴν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅπως τὸ ἔπραξαν ὅλοι, τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα ἔχω, ὅπως κατορθώσω νὰ πείσω τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων νὰ συμμερισθῶσι τὴν ἐμὴν γνώμην. Ἡ ἐλευθερία των παραμένει ἀκεραία· ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ εἴπω πρὸς αὐτοὺς ὅτι, ἂν ἐν τούτῳ δὲν καινοτομήσωμεν, ἂν τὴν εἰσηγουμένην μεταβολὴν δὲν παρεμβάλωμεν ἐν τῷ Συντάγματι, θὰ κάμωμεν ν’ ἀστοχήσῃ ἡ ἐπιχειρουμένη ἀναθεώρησις κατὰ ἓν μέγα μέρος τῆς ἐκτάσεως αὐτῆς. Ἔχω ἀκόμη τὸ καθῆκον νὰ μὴ ἀφήσω ἀπαρατήρητον τὴν διατυπωθεῖσαν θεωρίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ γνώμη τῆς συντακτικῆς ἐπιτροπῆς εἶναι ἐπαρκὲς τεκμήριον τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· δὲν δύναμαι ν’ ἀφήσω ἀπαρατήρητον τοιαύτην θεωρίαν. Ἡ συντακτικὴ ἐπιτροπὴ οὔτε τὴν φυσιογνωμίαν κἂν τὴν πολιτικὴν τοῦ παρόντος συνεδρίου ἑρμηνεύει ἀκριβῶς, ὡς τὸ γνωρίζετε καὶ δὲν ἔχετε ἢ νὰ ἀποβλέψητε εἰς τὰ πρόσωπα αὐτῆς. Αἱ πολιτικαὶ ἰδέαι, αἱ ὁποῖαι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εὑρίσκουσι τὴν πολιτικὴν ἀπήχησιν, αἱ πολιτικαὶ ἰδέαι δὲν ἀντιπροσωπεύονται ἀποχρώντως ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ταύτῃ. Ἀλλὰ θὰ ἦτο παράδοξον ἀκόμη ἐν ᾗ περιπτώσει οἱ ἡγέται τῆς Πολιτείας οἱ ἐν τῇ Κυβερνήσει ἀπουσιάζουσι τῆς ἐπιτροπῆς ἐκείνης καὶ αἱ ἰδέαι αὐτῆς κεῖνται ψυχραὶ ἐν τῷ σχεδίῳ, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον ἄνευ ἀναπτύξεως, θὰ ἦτο παράδοξον ἂν ὑπὸ τοιούτους ὅρους φαίνεται πρὸς ὑμᾶς ἡ γνώμη τῆς ἐπιτροπῆς ὡς γνώμη ἀντιπροσωπεύουσα τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ νὰ καταντᾷ ὀσάκις εὑρίσκομαι ἀντίθετος πρὸς τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς σχεδὸν νὰ θεωρῶμαι ὅτι δὲν εἶμαι ἐν τάξει, καὶ σχεδὸν νὰ λέγηται ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι ἔχουσι γνώμας, ἡ δὲ Κυβέρνησις ὑποστηρίζουσα τὰς ἑαυτῆς γνώμας ἔχει πείσματα, διότι αἱ γνῶμαι τῆς Κυβερνήσεως δὲν δύνανται νὰ ὑποστηριχθῶσι μετὰ σθένους, ὅπως ὑποστηρίζονται αἱ γνῶμαι οἱουδήποτε ἄλλου Βουλευτοῦ. Οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν, Κύριοι, συζητουμένου τοῦ Συντάγματος παρεγνώρισα ἢ παραγνωρίζω ἢ θὰ παραγνωρίσω ἐν τῇ περαιτέρω ἐργασίᾳ, ὅτι ψηφίζομεν οὐχὶ συνήθη νόμον, ἀλλὰ θεμελιώδη πολιτικὸν ὀργανισμόν, καὶ τὴν εὐθύνην ἐπὶ τῇ ψηφίσει ταύτῃ τὴν αἰσθάνομαι βαρεῖαν δι’ ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος διερμηνεύει τὰς γνώμας τῆς πλειονοψηφίας. Ἀλλ’ ἐν τῇ συναισθήσει τῆς εὐθύνης ταύτης δὲν ἔλειψα καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ἐργασίας ταύτης ν’ ἀποβλέψω μετ’ ἰδιαιτέρας προσοχῆς πρὸς πᾶσαν ἀντίθετον γνώμην, νὰ θυσιάσω τὴν γνώμην μου καὶ περὶ σπουδαίων ἀκόμη ζητημάτων, ὁσάκις εἶδον ὅτι ὑπῆρχεν ἀντίδρασις, ἡ ὁποία ἔπρεπε νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν. Διότι, καὶ ἂν περὶ σπουδαίων ἐπρόκειτο, δὲν ἐπρόκειτο ὅμως περὶ καιριωτάτων. Καὶ σήμερον, καίτοι πρόκειται περὶ καιριωτάτων, καίτοι δὲν δύναμαι νὰ ἐπιχειρήσω προκειμένου περὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἂν μείνῃ ὡς ἔχει καὶ ὡς διατυποῦται ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ἔχω τὴν στερεὰν πεποίθησιν ὅτι δὲν ἐπάγομεν ἐν τῷ πολιτεύματι ἕνα κίνδυνον διὰ τὴν κανονικὴν λειτουργίαν αὐτοῦ, καὶ σήμερον εἶμαι διατεθειμένος νὰ δεχθῶ, ἂς εἴπω τὴν λέξιν, συμβιβασμὸν πρὸς τὴν ἀντίθεσιν, ἡ ὁποία παρουσιάζεται ἐφ’ ὅσον δὲν πρόκειται νὰ θυσιάσω τίποτε καίριον, ἀλλ’ ὁ συμβιβασμὸς αὐτὸς δὲν δύναται νὰ γίνῃ διὰ τῆς θυσίας τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας ὑποστηρίζω, καὶ τῆς ἀποδοχῆς τῆς ἄλλης γνώμης τῆς ἐντελῶς ἀντιθέτου. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς, κύριοι Βουλευταί, τὴν γνώμην τὴν διατυπωθεῖσαν ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀρκαδίας καὶ ἐσκέφθην ἐπὶ πολύ, ἂν ἡ γνώμη αὕτη δὲν ἠδύνατο ν’ ἀποτελέσῃ τὸ ἔδαφος τῆς συνεννοήσεως. Ἀλλὰ κατέληξα εἰς τὸ ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτή, διότι δυστυχῶς κατὰ τὸν πλεῖστον χρόνον ἀσχολούμεθα εἰς τὴν θέσιν νόμων, ὅλαι δὲ αἱ ἄλλαι ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς εἶναι ἐλάχισται· ἐὰν δὲ ἐδεχόμεθα ὅτι κατὰ τὴν ψήφισιν τῶν νόμων δὲν ἦτο ἀναγκαία ἡ μείζων αὐτὴ ἀπαρτία, τίποτε δὲν θὰ κατωρθοῦμεν. Ἔλαβον ὅμως ὑπ’ ὄψιν μου ἄλλην ἀντίρρησιν, ἡ ὁποία μοὶ ἐφάνη σοβαρά, ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀντίρρησιν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν, διὰ τῆς προτεινομένης τροποποιήσεως, πρόκειται τοῦ λοιποῦ οἱ νόμοι νὰ θεσπίζωνται ὑπὸ ἀριθμοῦ Βουλευτῶν μικροτέρου ἐκείνου, ὑπὸ τοῦ ὁποίου ἐθεσπίζοντο κατὰ τὸν κείμενον γενικὸν νόμον. Μέχρι τοῦδε ἐθεσπίζοντο ὑπὸ τοῦ ½ σὺν δύο ἐκ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, ὑπελογίζετο δὲ ὅτι, ἂν μὲν ἡ ἀπαρτία περιωρίζετο εἰς τὸ ⅓ τοῦ ὅλου, ἡ δὲ πλειονοψηφία ἐκ τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας ἐν τῷ ἀριθμῷ τούτῳ θὰ ἐμειοῦτο ἐπαισθητῶς, καὶ ὑπελόγιζον ὅτι ἐπὶ ἀριθμοῦ 150 Βουλευτῶν οἱ 18 θὰ ἠδύναντο νὰ θεσπίσωσι τοῦ λοιποῦ τὸν νόμον. Λαμβάνω τὴν τιμὴν ἑπομένως νὰ προτείνω εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως ἐπὶ τῇ βάσει τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν χθὲς ἐντεῦθεν ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λακωνίας κ. Κουτούπης, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς γνώμης ἐκείνης τροποποιουμένης, διατυπωθῇ τὸ ἄρθρον οὕτως, ὥστε νὰ ὁρίζηται ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται ν’ ἀποφασίσῃ ἐγκύρως ἄνευ τῆς παρουσίας τοῦ ⅓ τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ τῆς ἀπολύτου πλειονοψηφίας ὅμως, ἥτις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι κατωτέρα τῶν ⅕ τοῦ κατωτάτου τούτου ὁρίου ἀπαρτίας· δηλαδὴ ἐπὶ ἀριθμοῦ μελῶν 150 ἔγκυρος τῆς Βουλῆς ἀπόφασις δὲν δύναται νὰ ληφθῇ, ἄνευ τῆς συμπράξεως, ἄνευ τῆς ὑπερψηφίσεως τοῦ νόμου ἢ ἄλλης προτάσεως ὑπὸ 40 Βουλευτῶν. Ἐνῷ δὲ ἤδη ὁ νόμος ἐγκύρως τίθεται ἐπὶ ἀριθμοῦ 150 Βουλευτῶν καὶ μόνον ἀπὸ 39 Βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, διὰ τῆς γνώμης ταύτης προσθέτομεν καὶ ἕνα ἐπὶ πλέον Βουλευτήν, ὥστε τοῦ λοιποῦ νὰ ὑπάρχῃ ἡ δήλωσις ὅτι ἔγκυρος ἐκδήλωσις τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς δὲν δύναται νὰ γίνῃ, ἂν δὲν συμπράξωσι πρὸς τοῦτο 40 Βουλευταί. Ἡ διανεμηθεῖσα πρὸ ὑμᾶς διατύπωσις τοῦ ἄρθρου 56 περιέχει περίπου τὴν γνώμην ταύτην. Ἐν τῇ διατυπώσει ταύτῃ γίνεται καὶ μία περαιτέρω παραχώρησις πρὸς τὰς ἀντιθέτους ἰδέας. Κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην διὰ τὴν συζήτησιν δὲν χρειάζεται ν’ ἀπαιτηθῇ ἀπαρτία τις, ὡρισμένος τις ἀριθμὸς Βουλευτῶν· θὰ εἶναι ἀρκετὸν ὁ ἑκάστοτε Πρόεδρος τῆς Βουλῆς νὰ κρίνῃ ἂν ἐν τῇ αἰθούσῃ παρίσταται ἐπαρκὴς ἀριθμὸς Βουλευτῶν, ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ προβῇ εἰς συζήτησιν. Ἀλλ’ ἐν τῷ μέτρῳ τούτῳ εἶμαι διατεθειμένος νὰ προβῶ εἰς παραχώρησιν καὶ νὰ ἀναγνωρίσω ἐὰν τοῦτο οἱ ἔχοντες τὴν ἀντίθετον γνώμην δὲν ἔστεργον, ν’ ἀναγνωρίσω, ὅπως ἀπαιτηθῇ καὶ διὰ τὴν ἀπαρτίαν ὡρισμένος ἀριθμὸς Βουλευτῶν, καὶ μάλιστα θὰ ἐδεχόμην ν’ ἀπαιτῆται καὶ διὰ τὴν συζήτησιν ἡ παρουσία τοῦ ⅓ τῶν Βουλευτῶν. Ὅταν ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἐν πάσῃ στιγμῇ τῆς συζητήσεως δύναται, διὰ τῆς μεσολαβήσεως παρεμπίπτοντος ζητήματος, νὰ προκληθῇ ψηφοφορία, εἰς τὴν ὁποίαν ἀναγκαία εἶναι ἡ ὕπαρξις τοῦ ⅓, δὲν θὰ ἤμην ἐναντίος ν’ ἀποδεχθῶ καὶ τοῦτο ὡς ἔδαφος συνεννοήσεως, νὰ ἀποδεχθῶ καὶ διὰ τὴν συζήτησιν τὴν παρουσίαν τοῦ ⅓. Διότι, κύριοι Βουλευταί, φρονῶ ὅτι ἡ τροποποίησις, τὴν ὁποίαν ἐπεζήτησεν ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ διὰ τῆς μειώσεως τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ἀναγκαίου διὰ τὴν ἔγκυρον συζήτησιν, οὐδὲν θεραπεύει, ὅταν ἔχητε ὑπ’ ὄψει ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπεκαλέσθην, τὸ δυνατὸν τῆς ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν τῆς συζητήσεως παρεμβολῆς ἐπεισοδιακοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον θὰ προκαλέσῃ ψηφοφορίαν, καθ’ ἣν ἀναγκαία εἶναι πάλιν ἡ παρουσία τοῦ ἑνὸς τρίτου. Πρὶν ἢ καταλήξω τὸν λόγον ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀπαντήσω ἐπὶ τῆς διατυπωθείσης γνώμης ὅτι ἡ προτεινομένη τροποποίησις εἶναι θεμελιώδης. Ἐπὶ τῆς ἄλλης γνώμης τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Ζακύνθου ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν ἀπὸ τὰ ἀποφασισθέντα διὰ τοῦ ψηφίσματος τῆς παρελθούσης Βουλῆς, δὲν κρίνω ἀναγκαῖον νὰ ὁμιλήσω· ἀλλ’ ἀναγκαῖον κρίνω νὰ ὁμιλήσω διὰ δύο μόνον λέξεων, ἐπὶ τῆς γνώμης ὅτι πρόκειται περὶ θεμελιώδους διατάξεως, ὄχι διὰ νὰ ἀντικρούσω τὴν γνώμην αὐτὴν δι’ ἐπιχειρημάτων σοβαρῶν — μὲ ἀρκεῖ ἡ ἐπίκλησις τῶν ὅσα εἶπον διὰ τὸ ὅλον ζήτημα — ἀλλὰ διὰ νὰ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς ὅτι, ἂν ἐπεζητήθη ἡ ἀνεύρεσις ἀντιφάσεώς τινος ἐμοῦ εἰς τὰ σήμερον γινόμενα ἐνταῦθα καὶ τὰ γενόμενα πρὸ ἐτῶν ἐν Κρήτῃ, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν ἀντίφασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Προέδρου τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς πρὸς ἑαυτόν, ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ ζητήματι κατὰ τὸν αὐτὸν τοῦτον χρόνον, διότι ἐν τῇ συνταγματικῇ ἐπιτροπῇ δὲν ἐθεώρησεν ὅτι ἡ διάταξις εἶναι θεμελιώδης καὶ ἐδέχθη τροποποίησιν αὐτῆς κατὰ τὸ πρῶτον μέρος, συνεζήτησε δὲ αὐτὸς καὶ τὸ λοιπὸν καὶ τὸ ἀπέρριψε, χωρὶς καθόλου νὰ ἐπικαλεσθῇ τὸ ἀπαράδεκτον λόγῳ τοῦ θεμελιώδους. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω, Κύριοι. Εἶναι περιττὸν νὰ εἴπω ὅτι ἕκαστος τῶν κ. κ. Βουλευτῶν εἶναι ἐλεύθερος νὰ δώσῃ τὴν ψῆφον αὐτοῦ κατὰ τὴν ἰδίαν γνώμην· ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶχον καθῆκον νὰ πράξω, τὸ ἔπραξα. Ἐλπίζω δὲ ὅτι ἡ πλειονοψηφία, ἂν οὐχὶ ὅλοι, ἡ πλειονοψηφία, λέγω, τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτήν, καθ’ ἣν πρόκειται περὶ τόσον οὐσιώδους διατάξεως, θὰ ἀκολουθήσῃ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἀκολουθῶ καὶ ἐγώ. (Χειροκροτήματα).

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§124Γ. ΠΩΠ. Ὁλόκληρον, κύριοι συνάδελφοι, τῆς συζητήσεως τὸ ἀποτέλεσμα ἦτο ἡ υἱοθεσία τοῦ ἐντύπου αὐτοῦ τεμαχίου χάρτου, τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ μᾶς διενεμήθη, ἔκθετον, ἄνευ ὑπογραφῆς καὶ ἄνευ οὐδενὸς κύρους. Ἡ πατρότης ἀνελήφθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις παραδόξως ἀνέλαβε νὰ υἱοθετήσῃ παραχώρησιν νέας τινὸς ποσότητος ἐλευθερίας εἰς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐπιζητοῦμεν. Διότι πρόκειται ἀκριβῶς περὶ θεμελιώδους διατάξεως, καὶ θὰ ἀρχίσω ἀπὸ τοῦ τέρματος τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἵνα ἀναιρέσω ἓν πρὸς ἕν, νὰ προσπαθήσω νὰ ἀναιρέσω, διότι εἶναι δυσχερὲς ἔργον νὰ ἀναιρῇ τις τὰ μετὰ τοσαύτης γοητευτικῆς χάριτος καὶ διαλεκτικότητος λεγόμενα ἐκ μέρους τοῦ προϊσταμένου τῆς πλειονοψηφίας. Πρόκειται νὰ ἀρχίσω ἀπὸ τοῦ σημείου ἐκείνου, διὰ νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις, ὁσάκις θέλει νὰ ἀναπτύξῃ γεγονότα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, δὲν πρέπει νὰ συγκαλύπτῃ ταῦτα, ἵνα ἐπιτύχῃ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα σκοπεῖ, ἀλλὰ νὰ ἐμφανίζῃ ἐνώπιον ἡμῶν πλήρη τὴν ἀλήθειαν. Γνωρίζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κάλλιον ἐμοῦ ποία εἶναι ἡ αἰτία, διὰ τὴν ὁποίαν ἐθεσπίσθη, ὅπως τρὶς ἐπαναλαμβάνηται ἡ ἀνάγνωσις τῶν νομοθετημάτων, καὶ γνωρίζει ἐπίσης ὅτι ἡ οὕτω συνεχιζομένη ἐπιψήφισις τῶν νομοθετημάτων εἶναι ὅλως ἄσχετος πρὸς τὴν αἰτίαν, ἡ ὁποία προυκάλεσε τὴν τριπλῆν αὐτῶν ἀνάγνωσιν. Ἡ πρώτη, ἡ τριπλῆ αὐτῶν ἀνάγνωσις, εἶναι ζήτημα μορφώσεως γνώμης μεταξὺ ἐκείνων, οἵτινες, καθ’ ἣν ἐποχὴν ἐμορφοῦτο τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, δὲν ἠδύναντο λόγῳ τῆς ἀναπτύξεως αὐτῶν καὶ τῆς ἐλλείψεως ἐπαρκῶν γνώσεων νὰ ἀντιληφθῶσιν εὐθὺς ἀμέσως περὶ τίνος ἐπρόκειτο. Ἀλλ’ ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἀποτελεῖ δικαίωμα τοῦ λαοῦ καὶ εἶναι ἡ βάσις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τῆς τε τριπλῆς συζητήσεως καὶ τοῦ ἀπαιτουμένου εἰς ἀπόφασιν ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Ἦλθε δὲ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ζητῶν νὰ ἀναιρέσῃ ὅσα μετ’ ἀληθοῦς πατριωτικῆς ἐμπνεύσεως ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς ἀνέπτυξεν ἐπανειλημμένως ἀπὸ τῆς θέσεως ἐκείνης καὶ ὅσα οἱ κράτιστοι τῶν φίλων τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων ἐντρίψαντες εἰς μελέτας τῶν πολιτικῶν ἐπιστημῶν, οἱ θέλοντες νὰ συνεχίσωσι τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἀπὸ τοῦ λαοῦ συνεπείᾳ τῆς ἐπαναστάσεως, διετύπωσαν ἐπιθυμοῦντες νὰ κυρώσωσι καὶ διὰ τῆς ἀποφάσεως αὐτῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἐπίστευον ὅτι πάντα ταῦτα θὰ ἔπειθον τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ θὰ ἐγκατέλειπε πρὸς στιγμὴν πλάνην, εἰς τὴν ὁποίαν ἐρρίφθη, ἀλλὰ πλάνη, ἡ ὁποία πρόρριζα συγκλονεῖ τὸ πολίτευμα ἡμῶν. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐξερχόμενοι τῆς αἰθούσης ταύτης ἔχομεν νὰ ἀπολογηθῶμεν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅταν μᾶς ἐρωτήσῃ τί ἐκάμαμεν τὰς ἐλευθερίας αὐτοῦ, καὶ ἡμεῖς θὰ εἴπωμεν πρὸς τὸν λαὸν ἐκεῖνον ὅτι τὰς ἐλευθερίας αὐτοῦ τὰς ἐδωρήσαμεν εἰς ποικίλα, οὐχὶ προσχήματα, εἶναι βαρεῖα ἡ λέξις καὶ δὲν θέλω νὰ τὴν μεταχειρισθῶ, ἀλλὰ εἰς ποικίλας πλάνας, πλάνας μὴ ἐπιτρεπομένας ἰδίᾳ εἰς ἄνδρας, οἵτινες εἰργάσθησαν ὑπὲρ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν καὶ κατὰ τῆς ὀλιγαρχίας καὶ ἔφθασαν μέχρι τοῦ Κοινοβουλίου τούτου. Δὲν ἔπρεπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ κομίσῃ τὰ ἄλλοθι γιγνόμενα καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει συνταγματικῶν διατάξεων, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει κανονισμῶν, ἵνα μετακαλῶν διὰ τὰς λοιπὰς ὑπηρεσίας ξένους ὀργανωτὰς μετακαλέσῃ καὶ ξένα Συντάγματα, διὰ νὰ ὀργανώσῃ τὸ Σύνταγμα τὸ Ἑλληνικόν. Ἀλλὰ τὰ Συντάγματα εἶναι συνέπεια πείρας καὶ ἀπὸ μελετῶν περί τε τὸν ἐθνικὸν χαρακτῆρα καὶ τὰς ἀνάγκας ἑνὸς λαοῦ. Εἰς τὴν Ἑλλάδα δέ, ὡς εἴπομεν, ἀπὸ τῶν πραγμάτων διδασκόμεθα νὰ δώσωμεν Σύνταγμα Ἑλληνικόν. Ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπεκαλέσθη, δὲν εὕρηνται ἐν τῇ συνταγματικῇ ἐπιστήμῃ, δὲν εὕρηνται ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ πείρᾳ. Διότι καὶ ἐκεῖ, ἔνθα οἱ κανονισμοὶ ἐξέρχονται τοῦ περὶ ἀποφάσεως τῶν Βουλῶν συνταγματικοῦ καὶ κοινοβουλευτικοῦ κανόνος, ὡς διετύπωσα τοῦτον, ἐκεῖ ὑπάρχουσι δύο Βουλαὶ καὶ ἡ ἀπόφασις αὐτῶν ἀλληλοδιαδόχως ἐπερχομένη ἀποδεικνύει διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῆς δευτέρας Βουλῆς τὴν πλήρη λαϊκὴν βούλησιν. Καὶ συνεπῶς ὁ ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν τῆς μιᾶς Βουλῆς συμπληροῦται εἰς ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς βουλήσεως διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μελλῶν τῆς δευτέρας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ οὕτως ἐμορφώθησαν οἱ κανονισμοὶ ἐκείνης τῆς Βουλῆς, ἧς ἔφερε τὸ παράδειγμα ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἀλλ’ οὐδεὶς λαὸς ἐτόλμησεν ἐν τῷ Συντάγματι αὑτοῦ, ζῶν ὑπὸ συνθήκας ὁμοίας πρὸς τὰς συνθήκας τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν βίου τοῦ σημερινοῦ, νὰ δημιουργήσῃ καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἀφαιρεῖ ἀπὸ τὴν ἀντιπροσωπείαν ταύτην τὸ δικαίωμα ἴσως νὰ κανονίζῃ τὰ τῆς χώρας. Ὅτε δὲ ὡμίλει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἤκουσα φωνὴν ἐκεῖθεν ἐκπεμπομένην, ἄγνωστον ὑπὸ τίνος συναδέλφου, ἥτις τὸν ἠρώτα: «Κατὰ προσταγὴν τίνος ἐξήνεγκε τὴν ἀπόφασιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ψηφίζῃ ἡ Βουλή;» Βεβαίως σήμερον ἡ προσταγὴ ἐδίδετο ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πλειονοψηφίας, ἀλλά, ἂν δεχθῶμεν τὴν διάταξιν ταύτην, ἡ προσταγὴ θὰ ἔρχηται ἔξωθεν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία θὰ εἶναι ὑπόδουλος ξένης προσταγῆς.

§125ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Οὐδέποτε.

§126Γ. ΠΩΠ. Θὰ τὸ ἴδητε αὐτὸ σεῖς, οἱ ὁποῖοι κραυγάζετε οὐδέποτε καὶ οἱ ὁποῖοι μὲ ἐλαφρὰν τὴν καρδίαν πιστεύετε ὅτι μικρά τινα ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα συμπαρομαρτοῦσι πάντοτε εἰς πολυμελῆ σωματεῖα καὶ ἰδίᾳ εἰς κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα ἔχετε δικαίωμα νὰ τὰ λαμβάνητε ὡς ἐπιχείρημα, διὰ νὰ καταλύητε μέρος καὶ δὴ ἐκ τῶν κυριωτάτων τῆς συμμετοχῆς τοῦ λαοῦ εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς. Διότι πάντα ταῦτα, τὰ κανονίζοντα τὸν τρόπον τῶν ἐργασιῶν ἑνὸς Σώματος, ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν τῶν πολιτευμάτων. Ἀκριβῶς δὲ ἡ ἐπιζητουμένη μεταρρύθμισις ἀνατρέπουσα μίαν τῶν βάσεων καὶ ἀναιροῦσα μίαν τῶν ἀναποφεύκτων ἀναγκῶν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐν Ἑλλάδι πολιτεύματος πρέπει νὰ παράσχῃ ὑμῖν τὴν πίστιν ὅτι ἡ ἐπιζητουμένη μεταρρύθμισις θὰ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ φέρῃ τὰς ἔξω προσταγὰς ἐδῶ καὶ θὰ σᾶς ἐγκαθιδρύσῃ ἡμέραν τινὰ ἐκεῖνο τὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἡ ἐπανάστασις ἦλθε ν’ ἀποτρέψῃ ἐμφανιζόμενον. Ἡ ἐπανάστασις δὲν ἐγένετο διότι ἠσκεῖτο κωλυσιεργία ἐν τῇ Βουλῇ, ὡς ἠθέλησε νὰ βεβαιώσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὁ μετὰ ἐπανάστασιν ἐλθὼν ἐνταῦθα καὶ ἴσως κρίνων ὅτι θὰ τῷ ἐπετρέπετο διὰ τοῦτο ἄγνοια τῶν σκέψεων τῆς ἐπαναστάσεως ἐπὶ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Δὲν ἦτο ὅμως δυνατὸν νὰ ἐγίνετο Πρωθυπουργός, ἂν τοῦτο ἠγνόει, διότι ἐν τῷ θέματι αὐτῷ ὑπῆρξεν ὁ πρόδρομος τῆς ἐπαναστάσεως ἐκεῖ, εἰς τὴν ἀλύτρωτον νῆσον. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς γνωρίζει ὅτι τὴν ἐπανάστασιν προεκάλεσαν αὐτὶ αὗται αἱ αἰτίαι, αἱ ὁποῖαι προεκάλεσαν τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Θερίσου καὶ οὐχὶ ἡ ἔνδειξις κωλυσιεργίας καθ’ ὃν τρόπον ἠθέλησε νὰ βεβαιώσῃ οὕτως ἀτέχνως ὁ κ. Πρωθυπουργός. Σκεφθῆτε ὅτι ἐξ ἡμῶν τῶν εὑρισκομένων ἐδῶ δὲν θὰ ὑπάρχωσιν ἴσως εἰς προσεχεῖς ἐκλογὰς οὔτε τὸ ἥμισυ οὔτε τὸ τρίτον, ὀφείλομεν δὲ διερχόμενοι ἔξωθεν μηδεμίαν τύψιν νὰ αἰσθανώμεθα ἐν τῇ ψυχῇ ἡμῶν καὶ μηδεὶς μαρασμὸς νὰ κατέχῃ τὴν διάνοιάν μας δι’ ὅσα ἐπετελέσαμεν ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ. Ὀφείλομεν μὲ ὑψηλὸν τὸ μέτωπον νὰ λέγωμεν, ἐλθόντες μετὰ μίαν ἐπανάστασιν, ὅτι ἐδημιουργήσαμεν πολίτευμα ἐλεύθερον ἀνῆκον εἰς τὴν κυριαρχίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Αὐτὴ πρέπει νὰ εἶναι ἡ φιλοδοξία ὅλων ὑμῶν. Δὲν εἶναι δὲ ἐπιτετραμμένον νὰ ἐπιδεικνύητε δυσφορίαν, ὅταν ἀκούητε γνώμας, αἵτινες ἀπὸ χρηστοῦ συνειδότος—διότι ἴσως καὶ ἐγὼ νὰ πλανῶμαι—διατυποῦνται ἐνώπιον ὑμῶν ἐν πόνῳ ἀληθεῖ, ἐν ἀπελπισμῷ ἀληθινῷ, ἐν συγκλονήσει κάθε ψυχικοῦ αἰσθήματος, τοῦ ὁποίου τὴν εὐγένειαν ἕκαστος κατ’ ἰδίαν ἰδιοσυγκρασίαν ἔχει ἐν ἑαυτῷ καὶ ἀπὸ τοῦ ὁποίου διαρρυθμίζει τὰς σκέψεις του.

§127Ι. ΒΕΡΡΟΙΟΣ. Ἐκ πλάνης βέβαια.

§128Γ. ΠΩΠ. Ἐὰν ἡμεῖς πλανώμεθα, θὰ εὐχηθῶμεν νὰ πλανηθῶμεν. Ἀλλ’ εἶναι σήμερον ἡ ἐπέτειος τῆς μνήμης ἑνὸς πολιτικοῦ ἀνδρός, ὅστις θνῄσκων ἀφῆκε καὶ ἐγγράφους τὰς ὑποτυπώσεις τῶν σκέψεων αὐτοῦ· αἱ διαθῆκαι δὲ πολιτικῶν ἀνδρῶν τοιούτων ὀφείλουσι νὰ εἶναι ὑποθῆκαι καὶ πάντων, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ διαπρεποῦς συναδέλφου κ. Βερροίου, ὁ ὁποῖος ἀμύνεται τοσοῦτον ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν (γέλωτες). Ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος ἀνὴρ ἐρωτώμενος εὐθὺς μετὰ τὸ ἐπεισόδιον τοῦ πεδίου τοῦ Ἄρεως μὴ τυχὸν ἐγένετο ἐργασία τις πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐν Ἑλλάδι, ἔγραψε καὶ διετύπωσεν ἐπιστολήν, τῆς ὁποίας τὸ κείμενον ἐν πρωτοτύπῳ Γαλλικῷ εὕρηται ἐκεῖ, δι’ ἧς ἐξώρκιζεν, ὅπως μὴ ἀφαιρεθῶσι λαϊκαὶ ἐλευθερίαι, ἀφεθῶσι θύραι ἀνοικταὶ εἰς τὸ Στέμμα πρὸς ἄσκησιν κατὰ βούλησιν τῶν προνομιῶν του. Ὁ μέγας κίνδυνος, τὸν ὁποῖον προέβλεπεν ἐκεῖνος, ἦτο μὴ τυχὸν γίνῃ ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου κατακερματισμὸς καὶ διαίρεσις κομμάτων. Ἐπικαλοῦμαι τοῦ συνεργάτου αὐτοῦ τὰς ἰδέας κ. Δραγούμη, ἵνα ὁμολογήσῃ, πρὶν ἢ λάβω τὴν ἀνάγκην νὰ φέρω τὴν ἡμέραν ταύτην τῆς ἐπιμνημοσύνου ἐκείνου τελετῆς τὴν ἔγγραφον ὁμολογίαν περί τινων γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἴσως θὰ συνετάρασσον πᾶσαν συνείδησιν καὶ ἰδιαιτέρως τινῶν εὑρισκομένων σήμερον ἐπὶ τῶν κυβερνητικῶν θώκων. Ὅταν ὁρίσωμεν τόσον μικρὸν ἀριθμὸν Βουλευτῶν δυναμένων ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου νὰ ἀποφασίζωσι, παρεδώκαμεν πλέον τὴν ἐξουσίαν τῆς ὑπευθύνου διαχειρίσεως τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας εἰς ἐκείνους, οἵτινες κέκληνται νὰ διευθύνωσιν ἀνευθύνως τὴν χώραν ταύτην. Καὶ οὕτως ἡ ἀνεύθυνος Ἀρχὴ ἡ ἀτυχεῖς ἔχουσα προλήψεις καὶ περὶ τὰ πρόσωπα καὶ περὶ τὰ πράγματα θὰ εἶναι νὰ κατέχωσιν ἀνεξέλεγκτον σχεδὸν τὴν ῥύθμισιν τῆς πολιτειακῆς μηχανῆς. Θὰ εὑρεθῶσιν αἱ μικροφιλοδοξίαι, θὰ εὑρεθῶσι σκέψεις ἄλλαι, αἵτινες καταπνίγουσαι πρὸς στιγμὴν αἰσθήματα εἰλικρινοῦς πατριωτισμοῦ, ἀλλ’ ἀφορμώμεναι ἐκ μόνης τῆς εὐγενοῦς προθέσεως τῆς ὑπερτιμήσεως τῶν ἰδίων δυνάμεων, διὰ νὰ δημιουργήσωσι δεκάδας ἀρχηγῶν καὶ δεκάδα προσωπικῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα στηρίζονται ἐκεῖ, ὁπόθεν προέρχεται ἡ ἀνεύθυνος εὔνοια καὶ ἡ ἀνεύθυνος ἐμπιστοσύνη, θὰ ἔρχωνται δ’ ἐδῶ καὶ θὰ ὀργιάζωσι διὰ τὴν κατάληψιν τῆς ἐξουσίας. Τεσσαράκοντα ὀπαδοὺς θ’ ἀρκῇ νὰ ἔχῃ τις. Τοὺς τεσσαράκοντα αὐτούς, τοὺς ὁποίους φιλοδωρεῖ ἡ γενναιοδωρία τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, γνωρίζομεν πῶς δύνανται νὰ κατακτήσωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατέκτων πολὺ πλείονας κατὰ τὸ παρελθόν, ὅτε διηρπάζοντο Πρόεδροι τῆς Βουλῆς καὶ ὅτε ἀπὸ τὰ σπλάγχνα τῶν κομμάτων διηρπάζοντο συνεργάται αὐτῶν, ἵνα καταμερίζωνται αἱ δυνάμεις καὶ διαιρουμένων τῶν δυνάμεων βασιλεύῃ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ βασιλεύῃ μόνον κατ’ οὐσίαν ἀνευθύνως. Αὐτή, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι ἡ θέσις καὶ ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων. Δὲν εἶναι ἡ νομιμοποίησις ἐλαττωμάτων τινῶν, ἣν ἀπαιτεῖ ἡ δημοσία συνείδησις. Οὕτω δυνάμεθα καὶ ἐδῶ νὰ μετέλθωμεν τὴν περίφημον εἰλικρίνειαν καὶ νὰ εἴπωμεν: «εἴμεθα ἐλαττωματικοί, διότι κωλυσιεργοῦμεν, ἀλλὰ τὰ ἐλαττώματά μας ταῦτα πρέπει νὰ τὰ προσαρμολογήσωμεν καὶ τὰ θεσμοθετήσωμεν. Αὐτὸ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Δὲν ἔρχεσθε, ὑμεῖς, κύριοι, ὡς συμπολιτευόμενοι, ἐνῷ ἡμεῖς οἱ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐρχόμενοι εὑρισκόμεθα ἐκεῖ ἀγωνιζόμενοι. Ἅμαξαι καὶ αὐτοκίνητα περιέρχονται τὰς ῥύμας καὶ τὰς ἀγυιὰς νὰ σᾶς ἀναζητήσωσι καὶ σᾶς ἐξυπνήσωσιν ἀπὸ τὰς θερμὰς ἀγκάλας τοῦ Μορφέως· ἀλλὰ τὸ ἐλάττωμά σας αὐτὸ ὀφείλει ἡ Βουλὴ αὕτη νὰ τὸ περιφρουρήσῃ· ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν: ἀφοῦ δὲν ἔρχεσθε τόσοι, διατί νὰ ἀδικῆται τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα; ἂς εἴπωμεν ὅτι ἀρκοῦσι καὶ πολὺ ὀλιγώτεροι τοῦ ἡμίσεος ἡμῶν. Οἱ ἄλλοι, τὰ ⅔ ἢ τὰ ¾, δύνανται νὰ καθεύδωσι μακαρίως. Αὐτὴ εἶναι ἡ συνταγματικὴ διατύπωσις, τὴν ὁποίαν ἠθέλησε νὰ προσκομίσῃ ἐνώπιον ἡμῶν ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐνῷ δ’ οὕτως ἀπορρίπτει πᾶσαν ἰδέαν τῆς βάσεως καὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ Συντάγματος, βεβαιοῖ ἐξ ἄλλου ὅτι θὰ κατορθώσῃ ἐν τούτοις ἵνα παρίστανται πλείονες Βουλευταί. Διότι ἡ Ἀντιπολίτευσις θὰ ὁρμᾷ, ἵνα ἁρπάζῃ τὴν ἐξουσίαν, καθ’ ὃν τρόπον καὶ χθὲς τὴν ἑσπέραν εἶχον τὴν τιμὴν ὁμιλῶν ἐνώπιον ὑμῶν νὰ παρατηρήσω, ἀλλὰ λησμονεῖτε ὅτι δὲν θὰ εἶναι μία ἡ μειοψηφία, δὲν θὰ εἶναι μία ἡ Κυβέρνησις, τὴν Κυβέρνησιν θὰ ἀπαρτίζωσιν οἱ ἐκ προσωπικῆς φιλοδοξίας πολυάριθμοι ἀρχηγοί, οὓς θὰ ἀκολουθῶσι δεκάδες ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἕνα καὶ μόνον θὰ ἔχωσι σκοπόν, πῶς θὰ εἰσελάσωσι μέχρι τῆς ἐξουσίας διὰ ποικίλων συνδυασμῶν καὶ ἀμοιβαίων παραχωρήσεων. Καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠθέλησε νὰ καταλύσῃ ἡ ἐπανάστασις, ἔρχεσθε σεῖς, ἵνα τὰ νομιμοποιήσητε ὑπὸ τὴν χειρίστην αὐτῶν μορφήν; Τί ἄλλο θὰ πράξητε εἰμὴ νὰ κατατμήσητε τὴν Βουλὴν εἰς προσωπικὰ κομματίδια, σεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐγκαυχᾶσθε ὅτι δὲν εἶσθε κόμμα προσωπικόν, ἀλλ’ εἶσθε κόμμα ἰδεῶν, καὶ δὴ ἰδεῶν φιλελευθέρων; Ἐν ὀνόματι ποίας ἐλευθερίας καὶ ἐν ὀνόματι ποίας ἐντολῆς θὰ μεταβῆτε αὔριον νὰ λογοδοτήσητε πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπέστειλαν ἡμᾶς ἐνταῦθα, καὶ νὰ εἴπητε ὅτι κατωρθώσαμεν κάτι χαρίεν, κάτι θελκτικόν—μεταχειρίζομαι τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως—θὰ ἔχητε ἐν τῷ μέσῳ ἡμῶν πάντοτε τὸν ἀντιπρόσωπόν σας, ἵνα ὁ πληρεξούσιός σας διαπυνθάνηται τὰ τοῦ Κράτους ἐντεῦθεν καὶ σᾶς τὰ μεταδίδῃ ἀνετώτερον. Ἐν δὲ τῷ μεταξὺ ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ἡ προσταγὴ δὲν θὰ ἔρχηται ἐκεῖθεν ὅπως νομίμως σήμερον ἔρχεται ἀπὸ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας· ἀλλὰ θὰ ἔρχηται ἡ ἐπιταγὴ ἀπὸ τῶν ἐχόντων συμφέρον νὰ βασιλεύωσι διαιροῦντες καὶ σεῖς θὰ τὴν ἀκολουθῆτε καὶ θὰ καταρτίσητε τὰς Κυβερνήσεις τῆς χώρας. Ἐπίστευον ὅτι πλάναι τοιαῦται, τῶν ὁποίων θῦμα ὑπῆρξεν, ὡς ἀπέδειξεν ὁ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος, αὐτὸς οὗτος ὁ καὶ σήμερον ἐκ Κρήτης πολιτευτής, θὰ ἐγίνοντο μαθήματα πικρά, διότι αἱ πλάναι ἐκεῖναι ὑπῆρξαν σειρὰ μὲν καὶ ἀφετηρία τοῦ θριάμβου τοῦ νῦν ἱσταμένου ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλ’ ὑπῆρξε καὶ σειρὰ δεινοπαθημάτων, ἅτινα ἐκ βάθρων συνεκλόνισαν καὶ τὴν ἐσωτερικὴν γαλήνην καὶ τὴν ἐξωτερικὴν παράστασιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Ἐπίστευον ὅτι αἱ πλάναι ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ἐδημιούργησεν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς ἐν συμπράξει μετὰ τῶν ὑπευθύνων ἐν Κρήτῃ Κυβερνήσεων καὶ αἵτινες τὸν ἐμμείναντα εἰς τὴν πλάνην μόνον, τὸν ὑψηλὰ ἱστάμενον ὡδήγησαν μίαν νύκτα, ἐκεῖνον ὅστις δὲν ἀπεῖχε πολὺ τῆς χρυσοπαρύφου πορφύρας, νύκτα σκοτεινήν, προηγουμένου ἑνὸς μικροῦ φανοῦ νυκτοπόρου πρὸς τὴν ἀπόμερον ἐκείνην παραλίαν τῶν Χανίων, ἐπίστευον, λέγω, ὅτι αἱ πλάναι ἐκεῖναι θὰ ἐχρησίμευον ὡς μάθημα. Διότι ἡ πλάνη τοῦ ἐνστερνισθέντος αὐτὴν ἡγεμόνος ἐγένετο ἀφορμή, ὅπως ὁ λαὸς ἐκεῖνος ἐπαναστατήσῃ. Ἦτο πλάνη καταλύσεως τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν διὰ τῆς καταλύσεως τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐξεγείρασα τὴν ἐπανάστασιν, ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ὁποίας ἐτάχθη ὁ ἀποσπασθεὶς τῆς πλάνης ἐκείνης νῦν Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Καὶ ἐν Ἑλλάδι οὕτω θὰ εὑρεθῶσιν οἱ μέλλοντες νὰ ταχθῶσιν ἐπὶ κεφαλῆς ὁμοίας διαμαρτυρίας καθ’ ἣν περίπτωσιν ψηφισθῇ διάταξις τοιαύτη ὁδηγοῦσα ὡρισμένως πρὸς νέαν ἐπανάστασιν, ὡς παρετήρησεν ὁ νομιμοφρονέστατος καὶ ὑπὲρ πάντα ἄλλον συντηρητικὸς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συνάδελφος. Ἀλλ’ ἂς ἐνθυμηθῶσιν οἱ ταῦτα εἰσηγούμενοι καὶ οὕτω πλανώμενοι ὅτι ἡ Νέμεσις εἶναι θεότης Ἑλληνικὴ καὶ ἂς ἐνθυμηθῶσιν ὅτι δὲν ἀπέλιπον ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα οὔτε μικροὶ φανοὶ νυκτοπόρων, ἀλλ’ οὔτε μεμονωμέναι παραλίαι ἀποκέντρων μερῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. (Εὖγε, εὖγε! Ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§129ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουλουμβάκης ἔχει τὸν λόγον.

§130Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Αὐτὴ ἡ δουλειὰ θὰ γίνεται, κύριε Πρόεδρε;

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί νὰ κάμωμεν; Εἶναι πρότασις ἀπαραδέκτου.

§132Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Δὲν εἶναι ἀπαράδεκτον αὐτό!

§133ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δύο μέρη, Κύριοι, εἶχεν ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Τὸ μέρος τὸ ἐπιστημονικὸν καὶ τὸ μέρος τὸ πολιτικόν. Καθώρισαν, εἶπεν, ἀπαρτίαν διακοσίων μόνον κατὰ τὴν Συντακτικὴν Συνέλευσιν τῆς Γαλλίας τοῦ 1789. Ἀλλὰ τίς ἀγνοεῖ, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐκείνη συνῆλθε τὸ πρῶτον ὡς Συνέλευσις τάξεων, ὅτι ἀπετελεῖτο ἐκ τῆς τάξεως τῶν κληρικῶν, ἐκ τῆς τάξεως τῶν εὐπατριδῶν, ἐκ τῆς τάξεως τῶν λαϊκῶν ἀντιπροσώπων; Καὶ τίς ἀγνοεῖ, ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν τάξιν τῶν λαϊκῶν ἀντιπροσώπων δὲν ἦτο δυνατόν, ὑπὸ τὰς οἰκονομικὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκετο τότε ἡ Γαλλία, νὰ μένωσι διαρκῶς ἐν Παρισίοις καὶ ἦτο δυσχερέστατον νὰ ἐπανέρχωνται εὐχερῶς ἀπὸ τῶν μεμακρυσμένων ἐπαρχιῶν των κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους; Καὶ ὅτε κατώρθωσαν οἱ ἀντιπρόσωποι οἱ λαϊκοὶ νὰ μὴ γίνηται ἡ ψηφοφορία κατὰ τάξεις, ἀλλὰ κατὰ κεφαλάς, βεβαιότατα συμφέρον εἶχον νὰ καθορίσωσιν ἀπαρτίαν μικροτέρου ἀριθμοῦ, ἵνα εἶναι δυνατὸν νὰ κατισχύσωσιν εἰς τὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον ἀνελάμβανον τότε, τὸν ἀγῶνα τὸν γιγάντειον καὶ λυσσαλέον κατὰ τοῦ παλαιοῦ καθεστῶτος, τοῦ ὁποίου κυρίαρχοι ἦσαν οἱ κληρικοὶ καὶ οἱ εὐπατρίδαι. Ἀλλ’ ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ τὰ παραδείγματα τῶν Βουλῶν ἐπὶ τοῦ Ναπολέοντος! Ἀλλ’ εἶναί τις ἐξ ὑμῶν, ὅστις ν’ ἀγνοῇ, ὅτι ὁ κατακτητὴς ἐκεῖνος, καὶ τοῦ Γαλλικοῦ λαοῦ κατακτητής, καθώρισε τὴν ἀπαρτίαν τόσον μεγάλην εἰς τὰς Βουλάς, διὰ νὰ τὰς ἔχῃ ἀκριβῶς ὑποτεταγμένας, τοὐλάχιστον μὴ ἐνοχλητικάς, ἀφοῦ δυσχερέστατον ἦτο αὐταῖς νὰ προέλθωσιν εἰς ἀποφάσεις, ἀφοῦ ἀπῃτεῖτο ἀπαρτία τῶν ⅔ καὶ τῶν ¾; Καὶ οὕτως ἀπηλλάσσετο ὁ Ναπολέων νὰ θραύσῃ τὰς κεφαλάς των! Εἶναι ταῦτα παραδείγματα; Καὶ εἶναι, λέγω, ἐπιχειρήματα; Ἀλλ’ ἐξετάσωμεν καὶ τὴν νῦν κρατοῦσαν διάταξιν τοῦ Γαλλικοῦ Δημοσίου Δικαίου. Διάταξιν τοῦ Συντάγματος; Οὐχί, διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ τοῦ 1876, μὴ τεθεῖσαν εἰς τὸ Σύνταγμα τὸ Γαλλικόν, καίτοι ἔσχον Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὰ 1879 καὶ εἰς τὰ 1884. Μόνον κατὰ διάταξιν τοῦ Κανονισμοῦ, καὶ οὐχί, λέγω, κατὰ διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ἐὰν δὲν ὑπάρξῃ ἀπαρτία κατὰ τὴν πρώτην συζήτησιν, κατὰ τὴν ἑπομένην συζήτησιν ἡ ψηφοφορία εἶναι ἔγκυρος, ὁσοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν παρόντων. Ἀλλ’ ἐλέχθη καὶ ἓν ἄλλο, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν νὰ συνέλθῃ ἡ δευτέρα συνεδρίασις. Τοῦτο ἐγένετο ἀληθῶς· ἀλλ’ ἐγένετο σπανιώτατα καὶ ἀντικανονικώτατα, ὡς διδάσκει ἡ Γαλλικὴ ἐπιστήμη—ἔχω ἐνταῦθα ἕνα τῶν κορυφαίων συνταγματολόγων τῆς Γαλλίας—ἐγένετο, ἐπαναλαμβάνω, τοῦτο καταφώρως παρὰ τὰς ῥητὰς διατάξεις τοῦ Κανονισμοῦ, καὶ ἐγένετο, τονίζω, τοῦτο σπανιώτατα, διότι ἐξ ἄλλου ὑπάρχουσιν ἄλλαι ἐκεῖ ἐγγυήσεις, διὰ νὰ ψηφίζωνται οἱ νόμοι ἐν ψυχραιμίᾳ τῶν πολιτικῶν Σωμάτων, καθόσον ἀπαιτεῖται καὶ διὰ τὴν Βουλὴν καὶ διὰ τὴν Γερουσίαν διάστημα πέντε ὁλοκλήρων ἡμερῶν ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς πρώτης ἀναγνώσεως μέχρι τῆς δευτέρας.

§134Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναγνώσατέ το τὸ ἄρθρον, διὰ νὰ ἀποστομωθῶσιν.

§135ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι τὸ ἄρθρον 65, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀπαιτοῦνται πέντε ὁλόκληροι ἡμέραι ἀπὸ τῆς μιᾶς ἀναγνώσεως εἰς τὴν ἄλλην, καὶ δὲν βλέπω τινὰ δυσπιστοῦντα, ἵνα ἔχω ἀνάγκην, ὥστε νὰ τὸ ἀναγνώσω. Τὸ ἔχω, ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἐδῶ.

§136Κ. ΖΑΒΙΤΣΑΝΟΣ. Διὰ τὰ ἐπείγοντα ἔχει καταργηθῆ.

§137ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐὰν φρονῆτε, ὅτι ἡ Γαλλικὴ Βουλή, διὰ νὰ καταστρατηγήσῃ τὰς διατάξεις ταύτας, κηρύσσει πάντα τὰ νομοσχέδια κατεπείγοντα, ὑποθέτω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑποστηρίζητε παραδείγματα καὶ ἐπιχειρήματα ἐκ Γαλλίας. Ἢ ὄχι, φίλτατε κ. συνάδελφε;

§138Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Προχώρει καὶ μὴ λάμβανε ὑπ’ ὄψιν τοὺς προαλειφομένους διὰ χαρτοφυλάκια.

§139ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πρέπει νὰ συμπαθῆτε, κ. συνάδελφε, τοὺς συναδέλφους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι προαλείφονται. Ἐγὼ μετὰ πολλῆς συμπαθείας ἀποβλέπω εἰς αὐτοὺς καὶ μάλιστα εἰς συναδέλφους ὡς ὁ διακόψας με συνάδελφος ἐκ Κερκύρας, ὅστις εἶναι ἀπὸ τὰ διαπρεπέστερα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλ’ ἀπὸ τῆς Γαλλίας μετέβη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τάχιστα εἰς τὴν Ἰταλίαν. Διότι ἀνεγνώρισεν—ἴσως οὐχὶ ἐγκαίρως—ὅτι ἀπρόσφορα ἦσαν τὰ ἐκ Γαλλίας παραδείγματα τοῦ προπαρελθόντος αἰῶνος, κατὰ τὴν ἀνατολὴν τῆς ἐλευθερίας τοῦ μεγάλου ἐκείνου λαοῦ. Τί γίνεται εἰς τὴν Ἰταλίαν; Ἀναγνωρίζεται ἐκεῖ ἐν τῇ πρακτικῇ, οὐδαμῶς δὲ τίθεται ἐν τῷ Συντάγματι, ἡ ἀναθεώρησις τοῦ ὁποίου ἐν Ἰταλίᾳ εἶναι εὐχερεστάτη, ὅπως διὰ τὴν ἀπαρτίαν μὴ ὑπολογίζωνται τὰ ἐκλιπόντα μέλη τῆς Βουλῆς. Ἐν τούτοις δὲν ἀπετολμήθη ἡ κατάλυσις τῆς κοινοβουλευτικῆς ἀπαρτίας νὰ τεθῇ ἐν τῷ Συντάγματι. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν πείθει ἀκριβῶς ὑμᾶς, ὅτι ταῦτα ἐν Ἰταλίᾳ γίνονται δοκιμαστικῶς καὶ κατά τινα ἀνάγκην καὶ ἐν μόνῃ τῇ πρακτικῇ ἀκριβῶς διὰ νὰ τηρηθῇ ὁ σεβασμὸς ἀπαραμείωτος πρὸς τὴν ἀρχὴν τὴν κοινοβουλευτικήν; Καὶ παραδείγματα τοιαῦτα, ἀνίκανα νὰ ἀποτελέσωσιν ἐπιχειρήματα σοβαρὰ μετεχειρίσθησαν, ὅτε ἐχρεοκόπησεν ἐπιστημονικῶς ὁ ἐγγυητής, τὸν ὁποῖον ἐζήτησαν ἀπὸ τῆς Ἀγγλίας· διότι ἀπεδείχθη ὑφ’ ἡμῶν καὶ ὡμολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι τὸ παράδειγμα τῆς Ἀγγλίας δὲν πρέπει νὰ λαμβάνηται ὡς ἐπιχείρημα, ἕνεκα τούτου δέ, λέγω, ἐζητήθη ἐπιχείρημα ἀπὸ τοῦ 1789 ἐκ Γαλλίας καὶ ἀπὸ τῆς πρακτικῆς ἐξ Ἰταλίας. Ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθησαν εἰς ταῦτα. Περιέπεσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς δεινὴν σύγχυσιν σήμερον ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἐν τῇ Αὐστρίᾳ, διότι καὶ τὸ ἐξ Αὐστρίας χθεσινὸν ἐπιχείρημα κατωρθώθη ὑφ’ ἡμῶν νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι δὲν ἦτο ἐπιχείρημα. Ἐν Αὐστρίᾳ, ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἔχουσι Πολίτευμα συνταγματικὸν κοινοβουλευτικὸν ἢ Σύνταγμα κοινοβουλευτικὸν συνταγματικόν, Σύνταγμα πολιτικόν, ὅπερ δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ, καὶ πολίτευμα κοινοβουλευτικόν, ὅπερ δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ συνταγματικοῦ. Τοιούτων τινῶν ἀναμφιβόλως ἀκατανοήτων ἐκφράσεων καὶ ἐννοιῶν ἐγὼ ἀντελήφθην. Ποῖα δὲ εἶναι τὰ ἐπιχειρήματα ἡμῶν; Τὰ ἐπιχειρήματα ἡμῶν εἶναι ὅτι τὴν ἀρχὴν τοῦ συζητεῖν καὶ ἀποφαίνεσθαι τὰ πολιτικὰ Σώματα κατ’ ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τοῦ συνόλου αὐτῶν τὴν ἔχουσιν ὅλα τὰ Κράτη, οὐχὶ μόνον τὰ κοινοβουλευτικῶς κυβερνώμενα, ἀλλὰ καὶ τὰ συνταγματικῶς ἀκόμη. Καὶ ἀνεφέραμεν αὐτὰ ἓν πρὸς ἕν, καὶ οὐδὲ ἡ ἐλαχίστη διάψευσις ἐτολμήθη τῶν ἰσχυρισμῶν ἡμῶν. Καὶ ἠρωτήθη κατ’ ἐπανάληψιν ἡ Βουλὴ πρὸς τίνα λόγον, ἐκ ποίας πείρας, ἐκ ποίου δεδομένου, κατὰ ποῖον δικαίωμα θέλομεν καταλύσει ἡμεῖς, κατὰ τρόπον πρωτότυπον, μίαν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζουσιν ὅλα τὰ Κράτη τὰ συνταγματικῶς καὶ κοινοβουλευτικῶς κυβερνώμενα; Ἀτυχῶς τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν εἶναι παρὼν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἵνα καὶ ἐγὼ τολμήσω νὰ εἴπω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπανέρχηται εἰς τοὺς παλαιοὺς αὐτοῦ ἔρωτας. Ἔχω ἐνταῦθα τὰ Πρακτικὰ τῆς πρώτης Κρητικῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ τὰ πρακτικὰ τῆς ἐπιτροπῆς, τῆς ὁποίας ἦτο μέλος καὶ κυριώτερος εἰσηγητής, καὶ ἔχω σημειώσει πληθὺν σελίδων, ἐν ταῖς ὁποίαις ἀποδεικνύεται, ὅτι ἦτο ὁ κυριώτερος εἰσηγητὴς ἐν Κρήτῃ ἀρχῶν ἀποτόμως ἀντικοινοβουλευτικῶν καὶ ἀνελευθέρων. Ἐπλήρωσεν ἐκεῖ ἀκριβά, διότι ἠναγκάσθη νὰ ἀντιμετωπίσῃ, ὡς ἀντεμετώπισεν αὐτόν, ἕνα ἡγεμονίδην. Ἐπανέρχεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τοὺς παλαιούς του ἔρωτας, ἀλλ’ αὐτὴν τὴν φορὰν δὲν θὰ ἀντιμετωπίσῃ ἕνα ἡγεμονίδην, ἀλλ’ ἕνα ὁλόκληρον λαόν. Τοῦτο εἶναι τόσον βέβαιον, ὥστε ἔχει τὴν ἀπόδειξιν προφανῆ ἐν τῇ συχνῇ ἀντιδράσει τῆς σημερινῆς Βουλῆς, ἥτις τόσον πιστῶς ἐκ τῆς συνειδήσεως τῶν καιρῶν καὶ τῆς ἐκλογῆς της ἀκολουθεῖ αὐτόν. Ἀλλὰ παρεχώρησεν εἰς ἡμᾶς συμβιβαστικῶς (!) μίαν πρότασιν γενναιοδώρως, θέλω νὰ εἴπω, παραχωρεῖ ταύτην πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διότι οἱ 39 γίνονται 40! Ὡς ἐὰν ἡμεῖς ἐζητήσαμεν ἀριθμὸν Βουλευτῶν πλειότερον ἢ ὀλιγώτερον κατὰ ἕνα ἢ κατὰ πέντε ἢ κατὰ δέκα! Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, καθ’ ἣν διαμαρτύρομαι διὰ τὸν ἀφελῶς ἢ δολίως εἰσαγόμενον ἐμπειρισμὸν εἰς τὴν κατάρτισιν καὶ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἐξ ἀμαθείας ἢ ἀπὸ σκοποῦ. Ἡμεῖς δὲν ἐζητήσαμεν ταῦτα, Κύριοι· ἡμεῖς ἐζητήσαμεν καὶ ὑποστηρίζομεν ὅτι πρέπει νὰ τηρηθῇ ἡ ἀρχὴ ἡ θεμελιώδης, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηρίζεται τὸ πολίτευμα ἡμῶν. Δὲν ἐζητήσαμεν ἀριθμοὺς τοσούτου, ἢ τοσούτους· ἐζητήσαμεν νὰ τηρηθῶσιν ἀπαραμείωτα τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ συμπράττοντος διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὑτοῦ εἰς τὴν κατάρτισιν τῆς νομοθεσίας, τὰ δικαιώματα αὑτοῦ ἀπέναντι τῶν δικαιωμάτων τῆς Βασιλείας. Διότι ἀποροῦμεν καὶ καταπλησσόμεθα, πῶς μετὰ μίαν ἐπανάστασιν τηροῦνται ἀπαραμείωτα εὐλαβῶς τὰ δικαιώματα τῆς Βασιλείας, περικόπτονται δ’ ὅμως τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ.

§140Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ὡς ἐὰν ἡ ἐπανάστασις ἐγένετο ἐκ τῶν ἄνω.

§141Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ἀποροῦμεν καὶ καταπλησσόμεθα, πῶς ἐθεωρήθη θεμελιῶδες πᾶν ὅ,τι διατάσσεται περὶ τῶν δικαιωμάτων τῆς Βασιλείας, καὶ δὲν θεωρεῖται θεμελιῶδες, θεμελιωδέστατον, πᾶν ὅ,τι διατάσσεται περὶ τῶν μεγάλων δικαιωμάτων τοῦ ἔθνους, περὶ τῶν μεγάλων δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ, ἐκ τῶν ὁποίων οὐδέν, κατὰ τὴν γνώμην μου, ὑπάρχει μεγαλείτερον, παρὰ τὸ δικαίωμα ἐκεῖνο, ἵνα συμπράττῃ διὰ τῶν ἀντιπροσώπων του εἰς τὴν κατάρτισιν τῆς νομοθεσίας, εἰς τὸν καθορισμὸν τῶν κανόνων τοῦ μέλλοντος αὐτοῦ βίου. Τίς ἐνδιαφέρεται ἂν θὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ μιᾶς προτάσεως 40, ἢ 45, ἢ 60, ἢ 80, ἢ 100; Ἐκεῖνο, ὅπερ πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της μία Βουλὴ ἀντιπροσώπων ἐρχομένη κατόπιν μιᾶς ἐπαναστάσεως εἶναι τοῦτο καὶ μόνον: κατὰ ποίαν κανονικῶς ἀναλογίαν τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ λαοῦ καὶ ἐκ πόσου αὐτῶν ἀριθμοῦ κατ’ ἀρχὴν θὰ πηγάζῃ ἡ νομοθεσία καὶ ἡ Κυβέρνησις τοῦ τόπου.

§142ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός.

§143Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὸ ἥμισυ πλέον ἑνός;

§144Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ποῖος ἐμποδίζει;

§145Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐμποδίζουσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες πιθανώτατα θὰ θέλωσι νὰ καταρτίσωσι τοιαῦτά τινα μέλη τῆς Βουλῆς εἰς τὸ μέλλον, ὥστε νὰ εἶναι ἐπιρρεπῆ εἰς τὴν διαφθοράν, νὰ διευθύνωσι δὲ τοιουτοτρόπως τὴν Βουλήν, ἧς αἱ Σύνοδοι δὲν θὰ ἔχωσι χρονικὰ ὅρια, ὥστε πολλοὶ Βουλευταὶ ν’ ἀδυνατῶσι νὰ παραμένωσιν ἐν Ἀθήναις καὶ νὰ ἀπέρχωνται εἰς τὰς ἐπαρχίας των, ὥστε νὰ μένῃ ἐνταῦθα μία ὀλιγαρχία, ἥτις θὰ χαλκεύῃ δεσμὰ διὰ τὸν λαόν.

§146Α. ΧΡΙΣΤΙΔΗΣ. Καὶ ὁ λαὸς τί θὰ κάμῃ;

§147Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Καὶ ὁ λαὸς ἢ πιεζόμενος καὶ διαφθειρόμενος θὰ καταπέσῃ εἰς τὴν ἐσχάτην πολιτικῆς ἀξιοπρεπείας βαθμίδα, ἢ θὰ ἐξεγερθῇ ὁ λαὸς καί....θὰ συντρίψῃ ἑαυτόν· διότι πιστεύω, ὅτι δὲν ὑπάρχει μεταξὺ ἡμῶν ὁ σωφρονῶν, ὅστις δὲν ἀποβλέπει μετὰ τρόμου πρὸς μίαν νέαν ἐπανάστασιν. Διότι δὲν πιστεύω νὰ ἀρνῆταί τις ἐξ ἡμῶν, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ τελευταία ἐπανάστασις, μεθ’ ὅλους τοὺς ἁγνοὺς ἐν ἀρχῇ πόθους της, ἐπεβάρυνε τὸν Προϋπολογισμὸν διὰ σωρείας ἑκατομμυρίων δραχμῶν, ἐδημιούργησε κινδυνώδη δυσπιστίαν διὰ τὴν εὐστάθειαν καὶ ἰσχὺν τοῦ Κράτους ἐν τῷ Ἐξωτερικῷ, ὅπου διευθύνονται αἱ τύχαι τῶν λαῶν, φοβοῦμαι δὲ ὅτι παρήγαγε καὶ θὰ παραγάγῃ καρπούς, διὰ τοὺς ὁποίους σφόδρα ἀμφιβάλλω ἂν θὰ μείνωμεν εὐχαριστημένοι, ὅταν θὰ μᾶς ὑποβληθῇ ὁ ὁλοκληρωτικὸς ἀπολογισμὸς τῆς Ἐπαναστάσεως. Ὅτε τοιαύτην ἔχει ἀπὸ πολιτικῆς ἐννοίας σημασίαν ἡ διάταξις αὕτη, ὅτε πρόκειται περὶ τοῦ σπουδαιοτέρου δικαιώματος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅτε πρόκειται περὶ τῆς θεμελιωδεστέρας ἴσως διατάξεως τοῦ πολιτεύματος, ἐκείνης τῆς διατάξεως, ἥτις θέτει κυριώτατα τὸν λαὸν ἀπέναντι τῆς Βασιλείας, πῶς θέλετε εἴπει ὅτι ἡ διάταξις αὕτη δὲν εἶναι θεμελιώδης, πῶς θέλετε ὑποστηρίξει, ὅτι εἶσθε Βουλὴ Ἀναθεωρητικὴ καὶ ὅμως θίγετε τὴν διάταξιν ταύτην; Ἐκ μέρους μου βεβαίως ἀντίρρησις δὲν θὰ ὑπῆρχε, διότι ἐγὼ πιστεύω ἀκραδάντως, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἡμῶν καὶ ἡ διαλυθεῖσα ἢ εἶναι καὶ ἦτο ἄθροισμα ἀνθρώπων, ἢ ἦτο καὶ εἶναι Συνέλευσις Συντακτική. Ἀλλά, ἐφ’ ὅσον πιστεύετε καὶ θέλετε νὰ θεωρήσητε, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἡμῶν εἶναι Ἀναθεωρητική, βεβαίως δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιληφθῆτε τοιαύτης διατάξεως. Ἀλλὰ τὸ ἀπαράδεκτον ὄχι μόνον ἀπὸ ἐπιστημονικῆς ἀπόψεως πρέπει νὰ τὸ κρίνητε, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ πολιτικῆς. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς: ποῖον ἄλλο σπουδαιότερον ἐπιχείρημα ἀνεπτύχθη ὑπὲρ τῆς τοιαύτης μεταρρυθμίσεως παρὰ ἡ ἐπιτίμησις ἡμῶν; «νέοι ἄνδρες, μᾶς εἶπον, σεῖς, τρέμετε, ὅπως ἀντιμετωπίσητε νέας ἰδέας;». Νέοι ἄνδρες ἀληθῶς, ἀλλ’ ἰδέαι νέαι οὐδαμῶς. Νέαι ἰδέαι εἰς τὰ πολιτικὰ Σώματα εἶναι μόνον ἐκεῖναι, αἵτινες παρέχουσι δικαιώματα εἰς τοὺς λαούς. Αἱ ἰδέαι, αἵτινες ἀφαιροῦσι δικαιώματα ἀπὸ τὸν λαόν, δὲν εἶναι νέαι, εἶναι παλαιαί, εἶναι πολὺ παλαιαί, εἶναι ἰδέαι, κατὰ τῶν ὁποίων ἐπάλαισεν ἡ ἀνθρωπότης ὁλόκληρος ἐπὶ αἰῶνας ὁλοκλήρους, εἶναι ἰδέαι, διὰ τὸν πόλεμον κατὰ τῶν ὁποίων ἀπητήθησαν θυσίαι παμμέγισται. Εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ ὡς νέα ἰδέα ἡ ἰδέα ἡ ἀφαιροῦσα ἓν δικαίωμα τοῦ λαοῦ; Εἶναι νέα ἰδέα ἡ ἰδέα ἡ ἀποσκοποῦσα νὰ παραδώσῃ τὸν τόπον δέσμιον εἰς τὸ κράτος μιᾶς ἢ πλειοτέρων συμμαχουσῶν ὀλιγαρχιῶν; Εἶναι νέα ἡ ἰδέα ἡ πιθανῶς ἀποσκοποῦσα νὰ ὑποδουλώσῃ τὴν λαϊκὴν δύναμιν εἰς τοὺς δούλους μιᾶς Αὐλῆς; Ἀλλὰ πρόκειται καὶ περὶ ἰδέας προγραμματικῆς. Ἀνέγνων καὶ ἐγώ, ὡς πᾶς τις ἐξ ὑμῶν, τοὺς λόγους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, οὐδαμοῦ ὅμως εἶλον εἰς τοὺς λόγους αὐτοῦ ὅτι θέλει μεταρρυθμίσει κατὰ τοιοῦτον τρόπον τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 56. Ἀνέγνων, ναί, ὅτι θέλει μεταρρυθμίσει τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 56, ὅπως πολεμήσῃ τὴν κωλυσιεργίαν, ἀλλ’ οὐχὶ ὅπως καταργήσῃ τὸ δικαίωμα τὸ λαϊκόν. Νὰ πολεμήσῃ τὴν κωλυσιεργίαν, τίς ἔχει ἀντίρρησιν εἰς τοῦτο; Ὁρίζει διὰ τὴν συζήτησιν τὸ ⅓. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐδέχθη τὸ ¼. Διὰ τὴν συζήτησιν ὑπεστηρίξαμεν καὶ ἡμεῖς καὶ χθὲς καὶ σήμερον νὰ μὴ ὁρίσωμεν ἀριθμὸν παντάπασιν, ὥστε νὰ πολεμήσωμεν τὴν κωλυσιεργίαν κατὰ πάντα τρόπον, ἀλλ’ οὐχὶ νὰ καταργήσωμεν μίαν ἀρχὴν τοῦ πολιτεύματος. Ἡ Βουλὴ ἐπὶ τέλους ἔχει δικαίωμα νὰ πράξῃ ὅ,τι ἂν θελήσῃ, ὅ,τι ἂν νομίζῃ ὅτι εἶναι σκοπιμώτερον καὶ ὠφελιμώτερον διὰ τὸν τόπον, ἀλλ’ ὄχι ὅμως ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὅτι ἀσπάζεται νέας ἰδέας. Ἀσπάζεται ἰδέας παλαιὰς ἀνελευθέρας, ἀντικειμένας εἰς τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον διέπει μέχρι σήμερον ἡμᾶς. Καὶ ὅτε τοιαῦται ἰδέαι ὑποστηρίζονται, νὰ μὴ γίνηται καὶ ἐπίκλησις ἐπὶ τὴν ἐκδηλωθεῖσαν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ! Διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαός, κατὰ τὰς παρελθούσας καὶ προπαρελθούσας ἐκλογάς, οὐδεμίαν ἄλλην ἐμπιστοσύνην ἐξεδήλωσεν, οὐδεμίαν ἄλλην ἰδέαν καὶ συναίσθημα ἐξεδήλωσεν, ἀλλὰ μόνην καὶ ἁγνὴν τὴν ἑαυτοῦ ἀπόγνωσιν ἐκ τοῦ κρατοῦντος μέχρι τότε πολιτικοῦ συστήματος. Εἴμεθα προϊόν, καὶ πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, μιᾶς ἀπογνώσεως! Ἂς προφυλαχθῶμεν, μήπως ἐπιτείνωμεν ἡμεῖς τὴν ἀπόγνωσιν, καὶ τότε τῆς ἀπογνώσεως ἐκείνης ἀποτέλεσμα δὲν θὰ εἶναι δι’ ἡμᾶς πολιτικὴ ἀπομαχία, ὡς δι’ ἄλλους τινάς, ἀλλὰ θὰ εἶναι ἡ ἐθνικὴ κατάρα.

§148Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Ἐλπίζω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἔχω ἀποδείξει, τὸν πόθον μου, ὅπως ἡ ἀνόρθωσις, τῆς ὁποίας σημαιοφόρος ἐκλήθη ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, βαδίσῃ γοργῶς καὶ ἀπροσκόπτως, διότι σπανιώτερον ἀνεμίχθην εἰς τὰς συζητήσεις, ἐνῷ πλειστάκις ἠσθάνθην τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἀναμιχθῶ, ὁσάκις δ’ ἔλαβον τὸν λόγον, καὶ ἔπραξα τοῦτο εἰς σπανίας περιστάσεις, τὸ ἔπραξα ὑπείκων εἰς φωνὴν ἐπιτακτικὴν τῆς συνειδήσεώς μου. Καὶ κολακεύομαι νὰ πιστεύω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι οὐδέποτε σᾶς ἀπησχόλησα ἐπὶ ματαίῳ, οὐδὲ καὶ τώρα, ὡς ἐλπίζω. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς, κ. Βουλευταί, διενεμήθη ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸ ἔντυπον τοῦτο, καὶ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ὅτι τοῦτο περιέχει γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, καὶ συνεπῶς γνώμην τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης, φρονῶ, ἐπῆλθε πλήρης συνάντησις τῶν διισταμένων γνωμῶν, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ἤρθη πᾶσα ἔρις μεταξύ μας, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ὁ πέλεκυς, τὸν ὁποῖον ἡ Βουλὴ ἐκράτει εἰς τὰς χεῖράς της, ἵνα κατενέγκῃ κατὰ τῆς σεβαστοτέρας, τῆς θεμελιωδεστέρας διατάξεως τοῦ ἄρθρου 56, τοῦ Συντάγματος, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης τὸν πέλεκυν τοῦτον ἔλαβεν εἰς χεῖράς του ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν ἔρριψεν ἔξω τῆς αἰθούσης, καὶ ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 ἥτις ἴσχυε μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, θὰ ἐξακολουθήσῃ κατὰ τὴν θεμελιώδη αὐτῆς ἔννοιαν ἰσχύουσα ἀπαρασαλεύτως. Ποία γνώμη διάφορος ὑφίσταται πλέον; Αὕτη περιέχει δύο ὅρους: τὸν ὅρον περὶ τῆς συγκροτήσεως τῆς ἀπαρτίας τῆς Βουλῆς καὶ τὸν ὅρον περὶ τῆς καταρτίσεως τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς. Καὶ εἰς ὅ,τι μέλλω νὰ ἐξηγήσω ἐπικαλοῦμαι ἰδιαίτατα τὴν προσοχὴν τοῦ πρώην Πρωθυπουργοῦ καὶ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτοῦ, διότι καὶ ἡγεῖται πνευματικῶς τοὐλάχιστον τῆς γνώμης ἐκείνης, ἥτις διίσταται κατὰ τῆς ὑποβληθείσης ἐσχάτως προτάσεως. Ἐκ τῶν δύο ὅρων, τοὺς ὁποίους περιέχει τὸ ἄρθρον 66 τοῦ Συντάγματος, εἴμεθα πάντες σύμφωνοι, ὅπως ληφθῇ μία πρόνοια περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μελῶν καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν κανονισμὸν τῆς ἀπαρτίας τῆς Βουλῆς. Περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει δευτέρα γνώμη. Ἐάν τις διαφορὰ γνώμης ὑφίσταται, ἔγκειται εἰς τὸν καθορισμὸν τοῦ ποσοστοῦ ἐκ τῆς ὁλομελείας, ὅπερ πρέπει νὰ θεωρῆται ἐπαρκὲς διὰ τὴν ἀπαρτίαν. Ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἕτερον μέρος, περὶ τὸ ὁποῖον καὶ ἡ συζήτησις παρωξύνθη, περὶ τοῦ ἀριθμοῦ δηλαδὴ τῶν ψήφων, ὑφ’ ὧν δέον νὰ λαμβάνωνται αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς, τοῦτο ἤδη μετὰ τὴν τελευταίαν τροπολογίαν τοῦ ἐντύπου τούτου μένει παντελῶς ἀσάλευτον. Καὶ μία μὲν προσθήκη διὰ τῆς τροπολογίας αὐτῆς ἐπέρχεται, μία προσθήκη, ἥτις ἀποτελεῖ μίαν ἀκόμη ἐγγύησιν ὑπὲρ τῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν ἀναγράφει ἡ κειμένη διάταξις τοῦ ἄρθρου 56. Διὰ νὰ ἐννοήσωμεν τὸ ζήτημα, δὲν χρειαζόμεθα οὔτε θεωρίας, νομικὰς οὔτε γνώσεις πολιτικάς, χρειαζόμεθα ἁπλούστατα θεωρίαν ἀριθμητικήν. Διότι ἂς λάβωμεν ὡς μίαν βάσιν τὸν ὅρον, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπαρτίζεται ἐξ 150 Βουλευτῶν· τί ἀπαιτεῖ διὰ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος; Ἀπαιτεῖ νὰ παρίσταται τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τῶν μελῶν τουλάχιστον, καὶ ἐξ αὐτῶν τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς νὰ λαμβάνῃ ἀποφάσεις τοῦ Σώματος τοῦ ἐξ 150 Βουλευτῶν συγκροτουμένου, ἄρα κατὰ τὸ ἰσχῦον ἄρθρον 56 αἱ ἀποφάσεις δύνανται νὰ καταρτίζωνται καὶ ἐκ τοῦ τετάρτου πλέον ἑνὸς, δηλαδὴ ἐκ τοῦ ἡμίσεος τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς. Ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ θὰ εἶναι παρὼν ὁ ἐλάχιστος διὰ τὴν ἀπαρτίαν ἀριθμὸς ἐκ τῶν 150, ἤτοι 76, ἡ νόμιμος ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει συντελεῖται διὰ τοῦ ἀριθμοῦ 39, κατὰ τὸ νῦν ἰσχῦον ἄρθρον 56 τοῦ Συντάγματος.

§149ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. 76.

§150Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Ἡ νόμιμος ἀπόφασις, λέγω, ὅταν τὴν ἀπαρτίαν ἀποτελῇ ὁ ἐλάχιστος ὅρος ἐκ τῶν 150, συντελεῖται διὰ τοῦ ἀριθμοῦ 37. Ἡ τροπολογία δέ, ἥτις ἤδη σκοπεῖται, ποίαν ἐπιφέρει τροποποίησιν; τοῦτο μόνον, ὅτι εἰς τὰς περιστάσεις αὐτάς, καθ’ ἃς παρίσταται ὁ ἐλάχιστος ἀριθμὸς μελῶν διὰ τὴν ἀπαρτίαν, ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς θὰ κατασταθῇ νόμιμος διὰ τοῦ ἀριθμοῦ 40 ψήφων. Ἤτοι ἡ τροπολογία αὕτη ἀπαιτεῖ μίαν ἀκόμη ψῆφον, ἐνῷ κατὰ τὸ ἄρθρον 56 θὰ ἤρκουν μόνον 39.

§151Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Θὰ τὰς λάβῃ;

§152Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα ἔχομεν ἐὰν ὑποθέσωμεν ὅτι πλείονα εἶναι τὰ μέλη τῆς Βουλῆς τὰ παριστάμενα ἐκ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν 150, καὶ ὑποθέσωμεν ὅτι παρίστανται 76 ἕως 80, κατὰ τὴν σκοπουμένην τροποποίησιν· ἐὰν εἶναι παρόντες ἕως 79 ἔστω, θὰ ἔχωμεν τὴν νόμιμον κατάρτισιν τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, πάντοτε διὰ τοῦ ἀριθμοῦ 40 ψήφων, ἐνῷ θὰ ἤρκουν καὶ μόνον 39 κατὰ τὸ ἄρθρον 56. Ἐὰν δὲ πέρα τοῦ ἀριθμοῦ τούτου τῶν 79 παρίστανται, τότε θὰ ἔχωμεν πλήρη συμφωνίαν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον κανονίζει ἡ τροπολογία αὐτή, πρὸ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κανονίζει καὶ ἡ διάταξις ἡ κειμένη τοῦ Συντάγματος. Ὑπάρχει πλέον προσβολή τις τῶν διατάξεων τοῦ ἄρθρου 56; Ἢ τοὐναντίον διὰ τῆς μελετωμένης τροποποιήσεως λαμβάνεται μείζων ἐγγύησις, ὡς ἐν ἀρχῇ εἶπον; Καὶ δὲν φρονεῖτε ὅτι εἶναι ἀνιαρὸν νὰ συζητῶμεν ἐπὶ ζητήματος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἀπομένει πλέον ἐναντία γνώμη; Καὶ δὲν θεωρεῖτε ὅτι παρέλκει καὶ πᾶσα νῦν συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ ἀπαραδέκτου, ἀφοῦ τὸ ἄρθρον 56 μένει τοιουτοτρόπως ἄθικτον; Φρονῶ ὅτι δὲν χωρεῖ πλέον συζήτησις ἐφ’ ὅσον δὲν ὑπάρχει σπουδαία ἀντιλογία οὐδ’ ἐπὶ τῆς ἄλλης διατάξεως τοῦ ἄρθρου 56 τοῦ Συντάγματος τῆς ἀφορώσης τὴν ἀπαρτίαν, διότι οἱ λόγοι, δι’ οὕς τινες φρονοῦσιν ὅτι πρέπει μείζων ἀριθμὸς νὰ παρίσταται κατὰ τὴν ψηφοφορίαν, χωρὶς νὰ θεωρῆται ἀναγκαῖον νὰ παρίσταται καὶ κατὰ τὰς συζητήσεις, ἀντίκεινται καὶ εἰς τὸν ὀρθὸν λόγον καὶ εἰς τὴν εὐπρέπειαν τῆς Βουλῆς.

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μερλόπουλος;

§154Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Παραιτοῦμαι.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Βουρλούμης.

§156Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἀνέμενον, κύριοι Βουλευταί, νὰ λάβῃ τοιαύτην ἔκτασιν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 56. Τοιαύτη φαίνεται ὅτι ἦτο καὶ ἡ γνώμη τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, διότι μέλη ταύτης μοὶ ἀνεκοίνωσαν ὅτι ἐλαχίστη συζήτησις ἐγένετο ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, καὶ ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἀπεφασίσθη νὰ καθορισθῇ μὲν ὅτι διὰ τὴν συζήτησιν ἀρκεῖ τὸ ¼ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς, ν’ ἀφεθῇ δὲ ὡς ἔχει τὸ ἄρθρον ὡς πρὸς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐνόμιζεν, ὡς εἶπον, ὅτι ἡ μεταβολὴ τοῦ κειμένου ἄρθρου δὲν θὰ εὕρισκεν ἐν τῇ Βουλῇ ἀντίδρασιν σοβαράν. Τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ἀπὸ τῆς χθὲς ἐξενεχθέντα ἤκουσα μετὰ προσοχῆς, ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι οἱ κρατερῶς μαχόμενοι ὑπὲρ τῆς συνταγματικῆς διατάξεως τῆς νῦν κειμένης δὲν κατώρθωσαν νὰ μὲ πείσωσιν ὅτι μάχονται ὑπὲρ τῶν ὑψηλῶν ἰδεωδῶν, τὰ ὁποῖα ἠχοῦσι τόσον ἠχηρῶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, τῶν ἰδεωδῶν τῆς ἐλευθερίας, τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, τῶν λαϊκῶν συμφερόντων. Ἂν προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος κρίνεται σκόπιμον, ἵνα ἡ δημοσία γνώμη σχηματίζῃ σαφῆ ἰδέαν περὶ τῶν ἄρθρων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἀναθεωρηθῶσι, καὶ ἂν ἡ δημοσία γνώμη εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν δὲν ἔσχε τὸν καιρὸν νὰ μορφώσῃ τοιαύτην γνώμην ἕνεκα τῶν ἰδιαιτέρων περιστάσεων, ὑφ’ ἃς ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος ἤχθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὑπάρχει ἐν τούτοις ἀναμφισβητήτως καθωρισμένη, σαφής, ἡ περὶ τῆς διατάξεως ταύτης δημοσία γνώμη. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς τὰ ἐσωτερικὰ πράγματα τῆς χώρας ἤχθησαν εἰς σημεῖον, ὥστε νὰ προκύψῃ ἐξ αὐτῶν ἡ ἐπανάστασις τῆς 15ης Αὐγούστου, ἡ διάταξις αὕτη ἐθεωρήθη ὡς μία ἐξ ἐκείνων, αἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὴν ἐθνικὴν κακοδαιμονίαν. Καὶ τὸ πρῶτον ἔργον, τὸ ὁποῖον ἡ ἐπανάστασις αὕτη ἐγκαθιδρυθεῖσα ἠξίωσε παρὰ τῆς πρώτης Βουλῆς, ἡ ὁποία ἐτέθη ὑπὸ τὰς διαταγὰς αὐτῆς, ἦτο τὸ μέτρον, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ Κανονισμὸς τῆς Βουλῆς μεταρρυθμιζόμενος θὰ καθίστα τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας ὁμαλόν, δυνατόν. Καὶ ἀνεγνώρισαν, Κύριοι, πάντες οἱ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁμιλήσαντες τὴν ἀνάγκην τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος ἐν σχέσει πρὸς τὴν συζήτησιν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ δὲν ἠδύναντο νὰ πράξωσιν ἄλλως· ἰσχυρίσθησαν ὅμως, ὅτι μεταρρυθμιζομένης ἐν τῷ Συντάγματι τῆς διατάξεως ὡς πρὸς τὴν συζήτησιν οὐδὲν ἐμπόδιον προκύπτει εἰς τὴν ἀκώλυτον ἐργασίαν τοῦ Κοινοβουλίου προκειμένου νὰ μείνῃ ἡ συνταγματικὴ διάταξις ἡ κανονίζουσα τὰ τῆς ἀπαρτίας ὡς πρὸς τὴν ἀπόφασιν. Ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου θὰ διαφωνήσω πρὸς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους. Ἔχω καὶ ἐγὼ τὸν πόθον νὰ παραμείνωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν φιλελεύθεροι ἐν ταῖς ἀποφάσεσιν ἡμῶν, ἀλλ’ ἔχω καὶ τὸν πόθον νὰ μεταρρυθμίσωμεν τὰς διατάξεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἐδείχθησαν ὡς ἀποτελοῦσαι ἐμπόδιον εἰς τὴν πρόοδον τοῦ ἔθνους, φρονῶ δέ, ὅτι, ἂν ἀφήσωμεν τὴν συνταγματικὴν διάταξιν ὡς ἔχει διὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, δὲν αἴρομεν τὰ ἄτοπα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα τὸ παρελθὸν μᾶς ὑπέδειξε, διότι μεταξὺ τῆς συζητήσεως καὶ τῆς ὁριστικῆς ἀποφάσεως παρεμπίπτουσι πλεῖστα ὅσα ζητήματα, τὰ ὁποῖα δέονται ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς. Ἀναγινώσκων ἐπιτροχάδην παλαιὰ Πρακτικὰ τῆς Βουλῆς εὑρίσκω μίαν περίπτωσιν, καθ’ ἣν ὑπῆρχεν ὀξὺς ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ πλειονοψηφίας καὶ μειονοψηφίας, ὁπότε εἰς μίαν ἑσπέραν ἐννέα ἐνστάσεις ἀπαρτίας ὑπεβλήθησαν, ἐγένοντο δ’ ἐπανειλημμέναι ψηφοφορίαι περὶ ἀναβολῆς, περὶ τοῦ ἂν ἔπρεπε νὰ τριτολογήσῃ ὁ ῥήτωρ, καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, ὁ ὁποῖος ἔχει εὐρυτάτην τὴν μνήμην, θὰ ἐνθυμῆται τὴν ὑπόθεσιν Σπάρταλη, καθ’ ἣν ὁ ὀξὺς οὗτος ἀνταγωνισμὸς ἔφθασεν εἰς τὰ ἄκρα καὶ κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπὶ 48 ὥρας, ἂν δὲν ἀπατῶμαι...

§157ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπὶ 17 ἡμέρας.

§158Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. — Ἐννοῶ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν—... ἡ Βουλὴ ἠσχολήθη κατὰ τὸ διάστημα δὲ τοῦτο ἐπανειλημμέναι ψηφοφορίαι δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ἐγένοντο ἐπὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως καὶ πλείστων ἄλλων παρεμπιπτόντων ζητημάτων.

§159Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Προσηκόντως καὶ σκοπιμώτατα.

§160Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. Νομίζετε σεῖς, ἐγὼ ὅμως νομίζω ὅτι δὲν ἐγένοντο προσηκόντως καὶ ἐπικαλοῦμαι εἰς τοῦτο τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας κ. Δραγούμη, διότι δὲν φαντάζομαι ἐγὼ οὔτε πιστεύω ποτὲ ὅτι ἔφερεν ὁ Χαρίλαος Τρικούπης πρότασιν μεταβιβάσεως περιουσίας τοῦ ἔθνους εἰς ἰδιώτην, ὅστις οὐδὲν εἶχε λαμβάνειν. Ἀλλ’ ἂς ἐρευνήσωμεν, Κύριοι, τὸ ζήτημα καὶ ἀπὸ τῆς πρακτικῆς ἀπόψεως, διότι νομίζω, ὅτι μέχρι τοῦδε σκιαμαχοῦμεν. Ποῖαι εἶναι ἐκεῖναι αἱ δυσχέρειαι, τὰς ὁποίας θὰ ἀπαντήσωμεν εἰς τὸ ἔργον ἡμῶν, ἂν καθιερώσωμεν τὴν διάταξιν, ὡς διεμορφώθη μάλιστα σήμερον ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως; Ποῖοι εἶναι οἱ κίνδυνοι ἐκεῖνοι οἱ μεγάλοι, τοὺς ὁποίους φοβεῖσθε καὶ τοὺς ὁποίους καταγγέλλετε εἰς τὸν λαόν, τοῦ ὁποίου μάλιστα προβλέπετε καὶ τὴν ἀπόγνωσιν; Μήπως πρόκειται νὰ περιορίσωμεν τὴν συζήτησιν ἐντὸς τῆς Βουλῆς; Μήπως πρόκειται ἆρά γε τὸ φιλελεύθερον ἢ ἄλλο τι κόμμα νὰ δεσμεύσῃ εἰς τὸ μέλλον τὴν μειονοψηφίαν ἢ τὴν πλειονοψηφίαν, νὰ περιορίσῃ τὸν ἀριθμὸν αὐτῆς ἢ νὰ διαφθείρῃ, ὅπως καὶ ὑπηνίχθησάν τινες, τοὺς ὀπαδοὺς αὐτῆς, ὥστε αἱ ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς νὰ λαμβάνωνται διὰ μικροῦ ἀριθμοῦ Βουλευτῶν;

§161Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θὰ ἐφαρμόσῃ τὴν διάταξιν αὐτήν; Ὅλα τὰ κόμματα θὰ τὴν ἐφαρμόσωσιν.

§162Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. Δὲν σᾶς διέκοψα.

§163ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀπαραδέκτου ὁμιλεῖτε;

§164Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀπαραδέκτου, τὸ ὁποῖον συνδέεται στενῶς μετὰ τῆς οὐσίας.

§165Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον συνεζήτησαν καὶ οἱ ἄλλοι.

§166Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. Ὑπάρχουσι, λέγουσι, τοιοῦτοι κίνδυνοι· ἐγὼ δὲν νομίζω, ὅτι ὑπάρχουσιν, ὄχι διότι ἔχω ἐμπιστοσύνην, ὅπως ὀφείλομεν πάντες νὰ ἔχωμεν ἐπὶ τὸ φιλελεύθερον πνεῦμα καὶ ἐπὶ τὴν ἠθικὴν ὑπόστασιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διηύθυναν καὶ διευθύνουσι τὰ κόμματα παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ διότι ἔχω πεποίθησιν εἰς τὴν δημοσίαν γνώμην, διότι νομίζω, ὅτι, ὅπως σήμερον διεμορφώθη ἀνδρωθεῖσα ἡ δημοσία γνώμη, δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς κανένα, ὅσον ἰσχυρὸς καὶ ἂν εἶναι, νὰ στραγγαλίσῃ, ὡς ἐλέχθη, τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, νὰ δεσμεύσῃ τὴν πλειονοψηφίαν ἢ νὰ τυραννήσῃ τὴν μειονοψηφίαν. Καὶ ἔχω πρόσφατον παράδειγμα τῆς δυνάμεως τῆς δημοσίας γνώμης λίαν πρόσφατον. Εἴδομεν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, εἶχε τὰ δύο τρίτα τῆς Βουλῆς, καὶ ἡ ὁποία ὑπὸ τὴν κραυγήν, ὑπὸ τὴν πίεσιν τῆς δημοσίας γνώμης, ἐννοήσασα ὅτι δὲν ἀντιπροσωπεύει πλέον τὸ δημόσιον φρόνημα, ἐτράπη εἰς φυγήν, καὶ μετὰ τὴν φυγὴν ἐκείνης εὑρέθημεν πρὸ μιᾶς ἐπαναστάσεως. Εἶχεν ἢ δὲν εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη; εἶχεν ἢ δὲν εἶχεν 120 Βουλευτὰς ἐπὶ 180; Εἶχε, καὶ ὅμως ἐτράπη εἰς φυγήν, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν ὠργίασε, δὲν ἐστραγγάλισε τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, δὲν διέφθειρε Βουλευτάς, ἀλλὰ τί ἔκαμεν; Ἠδράνησε μόνον. Ὅτι δὲν εἶναι, κύριοι Βουλευταί, θεμελιώδης ἡ διάταξις αὕτη ὑπὸ τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἠθέλησε νὰ προσδώσῃ ὁ προτείνας τὸ ἀπαράδεκτον, εἶναι δῆλον καὶ ἐκ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν ἡ πρὸ ἡμῶν ἁπλῆ Βουλὴ κατὰ τὴν 18ην Φεβρουαρίου 1910 διετύπωσεν ἐν τῷ προσχεδίῳ, καὶ ἐκ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν διετύπωσαν οἱ ἕξ Βουλευταί, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἐκ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν διετύπωσεν αὐτὴ αὕτη ἡ συντακτικὴ ἐπιτροπή. Δὲν δύναμαι νὰ φαντασθῶ ὅτι ὅλοι αὐτοὶ οἱ παράγοντες παρέβλεψαν μίαν τοιαύτην θεμελιώδη διάταξιν καὶ τὴν ἔφεραν ἐνώπιον ἡμῶν χωρὶς νὰ σκεφθῶσι, χωρὶς νὰ κτυπήσῃ εἰς τὰ μάτια των ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τὸ θεμελιῶδες τῆς διατάξεως ταύτης. Τὸ ἀπαράδεκτον, Κύριοι, ἦλθεν ἐνώπιον ἡμῶν ὡς μία παρέκβασις τῆς συζητήσεως, διὰ νὰ διευκολύνῃ ἴσως μίαν λύσιν, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνατο νὰ διευκολύνῃ ἡ ἐπὶ τῆς οὐσίας συζήτησις. Κύριοι Βουλευταί· δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρόν, διότι καὶ σεῖς εἶσθε κεκοπιακότες καὶ ἐγὼ δὲν ἔχω τὴν δύναμιν νὰ συγκρατήσω τὴν προσοχήν σας περισσότερον· θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε μόνον νὰ σᾶς ἀναγνώσω μίαν μικρὰν περικοπὴν ἑνὸς μεγάλου πολιτικοῦ ἀνδρὸς τῆς Ἑλλάδος, πρὸς τὸν ὁποῖον ἰδιάζοντα εἶχε σεβασμὸν καὶ ἰδιάζουσαν εἶχεν ἀγάπην ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτὴς καὶ σεβαστὸς συνάδελφος κ. Δραγούμης. Κατὰ τὴν 10ην Μαρτίου 1884 ἠλέγχετο ἡ Κυβέρνησις τοῦ Χαριλάου Τρικούπη, ὅτι παρημπόδισε τὸ ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι κατὰ τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν 30 ὁλόκληρα νομοσχέδια ἐψηφίσθησαν ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ ὥρᾳ ἄνευ συζητήσεως καὶ ὅτι κατὰ τοιοῦτον τρόπον παρωράθη τὸ ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Εἰς τὴν ἐπίθεσιν ταύτην ὁ Χαρίλαος Τρικούπης ἀπήντησεν ὡς ἑξῆς: —σημειώσατε, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους τότε ἐβασάνιζε τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἡ ὁποία εἶχε φέρει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πληθὺν νομοσχεδίων, σχεδίων ὀργανικῶν νόμων, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεζήτει ὁ ἀείμνηστος ἐκεῖνος ἀνὴρ νὰ βελτιώσῃ τὰ τῆς Πολιτείας, καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠδύνατο νὰ κάμῃ οὔτε ἓν βῆμα πρὸς τὰ ἐμπρός· ἐπὶ ὥρας ὁλοκλήρους ὀκτὼ καὶ δέκα ὥρας συνεζήτουν ἐπὶ τῆς τελωνοφυλακῆς, ἐπὶ τῆς ἀστυνομίας καὶ περὶ παντὸς εἴδους πραγμάτων καὶ περὶ λεμονίων ἀκόμη, ὅπως εἶχεν εἴπει ὁ μακαρίτης Λομβάρδος εἰς ἄλλην συνεδρίασιν— εἰς ἔλεγχον λοιπὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅτι ἡ Κυβέρνησις περιεφρόνησε τὸ ἔργον αὐτῆς ὡς Ἀντιπολιτεύσεως εἶπεν ὁ Τρικούπης (ἀναγινώσκει): «Ἀντιπολίτευσις οὐδὲν ἄλλο σκεπτομένη, εἰμὴ πῶς παραβιάζουσα τὰ καθήκοντα αὑτῆς νὰ ἐξευτελίζῃ τὴν Βουλὴν ἐνώπιον τοῦ ἔθνους καὶ τὸ ἔθνος ἐνώπιον τοῦ κόσμου, τοιαύτη Ἀντιπολίτευσις δὲν ἔπρεπε νὰ προσδοκᾷ ἐκ τῆς Συμπολιτεύσεως ἁβροφροσύνην». Καὶ περαιτέρω· «Τὸ ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶναι ἀναγκαῖον διὰ τὴν βελτίονα βάσανον τῶν νόμων καὶ τὴν τελειοτέραν διατύπωσιν, ἀλλὰ κατώρθωσεν ἡ Ἀντιπολίτευσις νὰ καταστήσῃ ἑαυτὴν οὕτως ἀνίκανον ἐν τῇ Πολιτείᾳ, ὥστε ἡ σύμπραξις αὐτῆς οὐδὲν παρεῖχε κῦρος εἰς τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς· τοὐναντίον ἀφῄρει ἀπὸ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς πᾶν κῦρος, διότι κατεβίβαζε τὰς συζητήσεις ἡμῶν ἀπὸ τοῦ ὕψους, εἰς ὃ πρέπει νὰ ἵστανται οἱ διασκεπτόμενοι περὶ τῶν μεγάλων τοῦ ἔθνους συμφερόντων εἰς ἔδαφος ταπεινόν, προσωπικὸν καὶ φατριαστικόν».

§167Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Τί ἀπήντησεν ὁ Δηλιγιάννης τότε; Ἠξεύρετε;

§168Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἀπήντησεν ἡ πτώχευσις τοῦ Κράτους.

§169Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. Μὲ αὐτὴν τὴν περικοπὴν τοῦ Χαριλάου Τρικούπη θὰ καταλίπω τὸ βῆμα καὶ θὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Ψαρῶν ὅτι ἡ Νέμεσις, ἂν εἶναι Θεὰ Ἑλληνική, πρέπει νὰ εὕρῃ ἐδῶ μέσα εἰς τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν ἡμᾶς τοὺς νέους λεγομένους ἄνδρας τιμωροὺς τοῦ καθεστῶτος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸν Χαρίλαον Τρικούπην ἐξηυτέλισε τὸ ἔθνος ἐνώπιον τοῦ Κόσμου καὶ τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο ἄμυνα τῶν θεσμῶν, δὲν ἦτο ἄμυνα ὑπὲρ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἦτο νοθεία τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, νοθεία, ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς τὴν ἐπανάστασιν, ἡ ὁποία μᾶς ἔφερεν ἐδῶ. (Ἐπιδοκιμασίαι).

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἀπαραδέκτου κηρύσσεται περατωμένη.

§171Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Σᾶς ἐζήτησα ἐγὼ τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἀπαραδέκτου.

§172ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι· ἐπὶ τῆς οὐσίας ἐζητήσατε τὸν λόγον.

§173Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Πολὺ καλά, ἀφοῦ τὸ θέλετε.

§174ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἔνστασιν περὶ ἀπαραδέκτου, ὅτι δηλαδὴ ἡ διάταξις εἶναι θεμελιώδης καὶ ἑπομένως μὴ δεκτικὴ ἀναθεωρήσεως, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Συνεπῶς ἐξακολουθεῖ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς οὐσίας. Ὁ κ. Μιχαλέας ἔχει τὸν λόγον.

§175Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Οὔτε δυνατὸν εἶναι, κύριοι Βουλευταί, ἀλλ’ οὔτε καὶ ὠφέλιμον, ὅπως ἕκαστον μέλος τοῦ Κοινοβουλίου ἔχῃ καὶ ἴδιον πρόγραμμα ἀνορθωτικόν, οὔτε καὶ γνώμας τοιαύτας, ὥστε νὰ ἐπιμένῃ, ὅπως ἑκάστη αὐτοῦ γνώμη γίνηται παραδεκτή. Ἐκεῖνοι, οἵτινες παρακάθηνται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ εὐτυχῶς εἶναι ἐλάχιστοι, καὶ μεταξὺ αὐτῶν ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν προαγορευσάντων ὑπάγεται, ἐκεῖνοι, λέγω, οἵτινες διὰ ψιθυρισμῶν εὑρίσκουσιν, ἐκκεντρικὰς τὰς ἀνωτέρω ἰδέας μου καὶ πρὸς οὓς ἀπαντῶ ταύτην τὴν στιγμήν, εἶναι ἀνάξιοι καὶ ἐπιζήμιοι νὰ παρακάθηνται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ. Δὲν δύναται νὰ νοηθῇ Κυβέρνησις, δὲν δύναται νὰ νοηθῇ Κοινοβούλιον, οὐδεμία πληθὺς ἀνθρώπων δύναται νὰ νοηθῇ ἄνευ μιᾶς κεφαλῆς, ἡ ὁποία νὰ διευθύνῃ. Ἠναγκάσθην νὰ εἴπω ταῦτα, οὐχὶ διὰ νὰ κολακεύσω τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, διότι τὰς αὐτὰς ἰδέας θὰ ἔχω καὶ αὔριον καὶ μεθαύριον καὶ πάντοτε· ἂν ὅμως ἕκαστος ἐξ ὑμῶν, καὶ ἰδίᾳ τῶν νεοσσῶν τῆς πολιτικῆς καὶ ἀδαῶν περὶ τὰς συνταγματικὰς θεωρίας, δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ γνώμας, τὰς ὁποίας νὰ θέλῃ νὰ ἐπιβάλῃ, ἐπιτρέπεται ὅμως καὶ εἰς τὰ μέλη τῆς πλειονοψηφίας καὶ εἰς τὰ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως νὰ ἐκφράζωσιν ἐλευθέρως τὰς γνώμας αὑτῶν, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀσπασθῇ ταύτας ἢ νὰ ἀπορρίψῃ, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δεχθῇ ἐπηρεασμόν τινα ἢ νὰ ἐμμείνῃ εἰς τὰς ἀποφάσεις της. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς παρελθὼν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπεκαλέσθη πρὸς ὑποστήριξιν τῆς προτάσεώς του τὰ συμβαίνοντα ἐν Γαλλίᾳ καὶ Ἰταλίᾳ—παρέλειψα ὅμως νὰ εἴπω, κύριοι συνάδελφοι, πρὸ πάσης συζητήσεως ὅτι ἔχω ὑποχρέωσιν, διὰ νὰ εἶμαι συνεπής, νὰ δηλώσω ὅτι θὰ ψηφίσω τὴν κυβερνητικὴν τροποποίησιν, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένῃ, ἀφήνων ἀκεραίαν εἰς αὐτὴν τὴν εὐθύνην τῶν μελλόντων νὰ συμβῶσι. Καὶ ἤδη εἰσέρχομαι εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ ζητήματός μου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λοιπὸν ἐπεκαλέσθη τὰ ἐν Γαλλίᾳ καὶ Ἰταλίᾳ, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὴν προτεινομένην τροποποίησιν ὑπ’ αὐτοῦ, παρέλειψεν ὅμως νὰ μᾶς εἴπῃ τὰ ἀκόλουθα: πόσον ἀριθμὸν ἐτῶν ἐλευθερίαν ἀριθμεῖ τὸ Γαλλικὸν ἔθνος καὶ ποῖοι διευθύνουσι τὰς τύχας τοῦ Γαλλικοῦ λαοῦ. Λέγων ταῦτα οὐδένα ἐκ τῶν ἡμετέρων πολιτευτῶν θέλω νὰ προσβάλω. Θὰ ἤθελον ἀκόμη νὰ μᾶς εἴπῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τίνες διευθύνουσι τὰς τύχας τῆς Ἰταλίας καὶ τίνες κάθηνται ἐπὶ τοῦ Ἰταλικοῦ Θρόνου. Καὶ τελευταῖον, τοῦτο ἔχει μεγίστην σημασίαν, ὡς θὰ ἀποδείξω κατωτέρω. Γνωρίζει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κάλλιον ἐμοῦ, ὁ ὁποῖος καὶ πολιτικὴν πεῖραν ἔχει καὶ νομικὴν μόρφωσιν, ὅτι ἡ ἄκρατος ἐλευθερία δημιουργεῖ τὰ δεσμά, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀπολυταρχία δημιουργεῖ καὶ προκαλεῖ τὰς ἐπαναστάσεις. Δὲν συμφωνῶ μὲ τοὺς προαγορεύσαντας, ὅτι ἡ ὑποβαλλομένη τροποποίησις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἀναιρεῖ τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας. Κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην δὲν ἀναιρεῖ τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας, ἀλλὰ θὰ δημιουργήσῃ τὴν δυστυχίαν καὶ τὸν ὄλεθρον τοῦ λαοῦ καὶ τὸν τάφον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐδημιούργησαν τὸ ἀνυπόφορον καὶ ὀλέθριον καθεστώς. Μᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι ἐν Κρήτῃ δὲν παρατηροῦνται κωλυσιεργίαι, καὶ ἐν Ἑλλάδι παρατηροῦνται. Θὰ ἐπεθύμουν, ἵνα ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, πρὸς τὸν ὁποῖον αἰσθανόμεθα ἀπόλυτον σεβασμόν, νὰ μοὶ εἴπῃ διατί ἐν Κρήτῃ δὲν συμβαίνουσι κωλυσιεργίαι καὶ ἐνταῦθα συμβαίνουσι; Δὲν θὰ τύχω βεβαίως ἀπαντήσεως, θὰ ἀπαντήσω ὅμως ἐγώ. Τὰς κωλυσιεργίας, κ. Πρωθυπουργὲ τῆς Ἑλλάδος, ἐν Ἑλλάδι δὲν ἐδημιούργησεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς οὔτε οἱ Ἕλληνες πολιτευταί· τὰς κωλυσιεργίας τὰς ἐδημιούργησαν ἐκεῖνοι, οἵτινες κάθηνται ἐπὶ τοῦ θρόνου, ὅστις ἀνηγέρθη ἐπὶ ὀρέων ἁγίων ὀστῶν, καὶ ὧν τὸ διάδημα τῆς κεφαλῆς ἐβάφη μὲ τὸ ἅγιον αἷμα μυριάδων μαρτύρων καὶ ἡρώων. Προχθὲς ἀκόμη, ὅτε τὸ ἔθνος ἐκαλεῖτο νὰ ἑορτάσῃ τὴν μεγίστην αὐτοῦ ἐθνικὴν ἑορτήν, ἐκεῖνοι προηγοῦντο ὑμῶν ἐποχούμενοι ἐπὶ τῆς εὐτελεστέρας αὐτῶν ἁμάξης, ὡσὰν νὰ ἐπρόκειτο περὶ ἐξοχικῆς ἐκδρομῆς (ἐπευφημίαι). Καὶ ἐνῷ ὑμᾶς, κ. Πρωθυπουργέ, ἐπευφήμει κατὰ τὴν διάβασιν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐκείνους ἐν σιγῇ καὶ μετὰ περιφρονήσεως καὶ ἀποστροφῆς προσητένιζεν οὗτος. Καὶ φρονεῖτε, κ. Πρωθυπουργέ, ὅτι θὰ παρακάθησθε πάντοτε εἰς ἣν θέσιν σήμερον; Οἱ παλαιοὶ πολιτευταὶ θὰ ἔλθωσι πάλιν ἐνταῦθα, ἀλλὰ δὲν θὰ ἔχωσι πλειονοψηφίαν τοιαύτην, ὁποίαν ὑμεῖς ἔχετε, καὶ τὰ μέλη ἐκείνης τῆς πλειονοψηφίας τὰ ἔχοντα ἐλεύθερον τὸ φρόνημα εἶναι ἀδύνατον νὰ συνεργασθῶσι μὲ τοὺς ἡγέτας τῶν τοιούτων Κυβερνήσεων, οἵτινες ἄνωθεν θὰ ἐμπνέωνται, καὶ ὅλοι οἱ φιλοπάτριδες, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ δύνανται ἀπαθῶς νὰ παρακολουθῶσι τὰ τελούμενα, θὰ ἀποσκιρτήσωσι καὶ θὰ παραμείνωσι πιστοὶ τῆς Κυβερνήσεως φίλοι οἱ Τζουτζέδες ὧν ἡ μοναδικὴ φιλοδοξία εἶναι ἡ ἀπόκτησις χρυσίου καὶ ἡ ἀπόλαυσις ὑλικῶν ἀπολαύσεων. Καὶ ἀκούσατε, κύριε Πρωθυπουργέ, ὄχι γνώμην, διότι γνώμην δὲν δίδω, ἀλλὰ ἰδέαν: Βεβαίως ἡ Ἱστορία θὰ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι ἤλθετε ἐνταῦθα ἐμφορούμενοι ἀπὸ τὰ εὐγενέστερα αἰσθήματα· ἡ ἱστορία θὰ ἀναγνωρίσῃ ὅτι ἤλθετε ἐνταῦθα μὲ τὴν εὐγενῆ φιλοδοξίαν νὰ ἐλευθερώσητε τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖον ἦτο δοῦλον, καὶ δοῦλον τῆς χειροτέρας δουλείας, ἀλλ’ ἡ Ἱστορία οὐδέποτε θὰ σᾶς συγχωρήσῃ, ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ἦσθε τὸ ἴνδαλμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἢ μᾶλλον τὸ Παλλάδιον τοῦ ἔσω καὶ ἔξω Ἑλληνισμοῦ, προσελθόντες ἐνταῦθα δὲν ἐπράξατε ὅ,τι ἔπρεπε νὰ πράξητε, ἀλλά, ὡς ὁ ἰατρός, ὅστις δι’ ἐνέσεων προσπαθεῖ νὰ παρατείνῃ τὴν ζωὴν τοῦ ἀρρώστου, οὕτω καὶ ὑμεῖς προσπαθεῖτε νὰ παρατείνητε δι’ ἡμιμέτρων τὴν ζωὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Ἐὰν ἠθέλετε τὸ ἔργον σας νὰ στεφθῇ ὑπὸ ἐπιτυχίας, ἡ Ἱστορία νὰ σᾶς ἀναγνωρίσῃ μέγαν καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ σᾶς εὐγνωμονῇ, μίαν καὶ μόνην, ἐνταῦθα ἐλθόντες, ἔπρεπε νὰ ἔχητε πρώτην σκέψιν, νὰ καταφέρητε τὴν πυγμήν σας σφοδρότατα ἐπὶ τῆς λυκοφωλιᾶς, ἥτις, κυρίως, καὶ τὴν σημερινὴν ἀθλίαν τοῦ Κράτους καὶ τοῦ ἔθνους ἐδημιούργησε κατάστασιν, καὶ ἥτις καὶ τὸ ἔργον ὑμῶν θὰ ματαιώσῃ, ἀσφαλῶς, καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν θὰ βυθίσῃ εἰς συμφοράς. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι).

§176Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Εἶχον τὴν τιμὴν νὰ μετάσχω, κύριοι συνάδελφοι, ὡς μέλος τῆς πρώτης Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἐργασίας τινός, ἡ ὁποία ἀπέβλεπε μελέτην ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἐν τῇ ἐργασίᾳ ταύτῃ συμπεριελήφθη ἀληθῶς καὶ μία πρότασις, ἀφορῶσα εἰς μείωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τῆς ἀπαρτίας, πρὸς τὴν ὁποίαν πρότασιν κατ’ ἀρχὴν ἀπὸ θεωρίας δὲν ἤμην σύμφωνος, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δὲν ἀντέταξα ἄρνησιν ἀπόλυτον εἰς τὴν παραδοχὴν αὐτῆς, οὔτε συνεζήτησα ἐπὶ πολύ, σεβόμενος τὴν γνώμην τῶν ἄλλων συναδέλφων, οἵτινες εἶχον κοινοβουλευτικὴν πεῖραν, ἐφ’ ἧς ἐστήριζον τὰς γνώμας των. Ἔκτοτε συνέπεσε νὰ ἀποκτήσω καὶ ἐγὼ κἄποιαν πεῖραν σχετικήν, ἡ ἐντύπωσίς μου δ’ ἐκ τῆς ἐμπειρίας μου ταύτης ὑπῆρξεν ὅτι ἔπρεπε τὸ ἀντίθετον νὰ τηρηθῇ, ἡ παλαιὰ δηλαδὴ διάταξις, ὡς σοφωτέρα. Τὸ πρῶτον παράδειγμα, ὅπερ ὑπέπεσεν εἰς τὴν ἀντίληψίν μου, ἦτο τὸ ἑξῆς· συνεκλόνει τότε καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὴν χώραν ὁ χαρακτηρισμὸς τῆς Συνελεύσεως ἐκείνης, ἡ ὁποία ὑπῆρχεν ἰδέα ὅτι ἠδύνατο νὰ ἔχῃ καὶ εὐρυτέραν ἀποστολὴν καὶ δικαιοδοσίαν, ἐν σχέσει πρὸς τὰς μεταρρυθμιστέας συνταγματικὰς διατάξεις. Τὸ ζήτημα ἐξερράγη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς κατὰ τὴν δόσιν τοῦ ὅρκου, προεκλήθη δὲ σχετικὴ ψηφοφορία, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐψήφισαν 140, ἐξ ὧν 100 καὶ πλέον ἦσαν κεκηρυγμένοι ὑπὲρ τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ἐματαιώθη δὲ ἡ ἀπόφασις, διότι οἱ 140 δὲν ἀπετέλουν τὴν νόμιμον ἀπαρτίαν. Ἐὰν εἴχομεν τὴν ἀπαρτίαν τοῦ ἑνὸς τρίτου τῶν Βουλευτῶν, οἵαν προτείνεται ἤδη ν’ ἀποδεχθῶμεν, οἱ 140 ὑπερέβαινον τὸ τρίτον καὶ θὰ εἶχε κηρυχθῆ Συνέλευσις Συντακτική, χωρὶς νὰ εἶναι τοιαύτη ἡ πραγματικὴ γνώμη αὐτῆς, διότι οὔτε ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἑτέρου τῶν πολιτικῶν κομμάτων εἶχεν εἰσέτι ἀφιχθῆ, ὁ κ. Θεοτόκης, οὔτε ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Μετὰ 1 ἢ 2 ἡμέρας ἦλθεν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ διὰ σθεναρᾶς ὁμιλίας συνεκράτησε τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ καὶ τῆς Συνελεύσεως, ἐλύθη δὲ τὸ ζήτημα ἀντιθέτως, διὰ ψήφων 140, νομίζω, ἐναντίον 120. Ἐπίσης τὸ παρελθὸν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ταύτης μὲ ἔπεισεν, ὅτι, ἂν παρείχετο τοσαύτη εὐχέρεια περὶ τὴν ἀποδοχὴν ἀποφάσεων διὰ μικρᾶς ἀπαρτίας, ἦτο δυνατὸν εἰς ὡρισμένας περιστάσεις νὰ ληφθῶσι οἱαιδήποτε ἀποφάσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν θὰ εἶχαν ὀρθῶς. Φρονῶ ὅτι ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος, ὡς ἔχει, ἐξασφαλίζει τὴν Βουλὴν κατ’ ἀποφάσεων δυναμένων νὰ ληφθῶσιν ἐκ συναρπαγῆς. Βεβαίως ἡ διάταξις αὕτη ἔχει ἀτελῶς ὅσον ἀφορᾷ τὴν συζήτησιν. Διὰ τοῦτο ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὑπεστηρίχθη παρ’ ὅλων μὲν νὰ διατηρηθῇ ὁ σήμερον ἀπαιτούμενος ἀριθμὸς διὰ τὴν ἀπόφασιν, ἐδιχάσθη δὲ ἡ γνώμη ἂν ἔπρεπε νὰ ἀπαιτηθῇ οἱαδήποτε ἀπαρτία διὰ τὰς συζητήσεις, ἣν πάντες ἤθελον νὰ μειώσωσιν, ὑπεστηρίχθη δὲ ὑπὸ μειονοψηφίας, εἰς ἣν ἀνήκει καὶ ὁ εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι διὰ τὰς συζητήσεις οὐδεμία ἀπαρτία ἔπρεπε ν’ ἀπαιτηθῇ. Κατὰ τὴν πρότασιν, εἰς ἣν κατέληξεν ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπή, ἀπαιτεῖται τὸ τέταρτον τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν διὰ τὴν συζήτησιν, τὸ ἥμισυ δὲ πλέον ἑνὸς διὰ τὴν ἀπόφασιν. Κατ’ ἐμὲ τὸ ¼ διὰ τὰς συζητήσεις δύναται νὰ λείψῃ ἐντελῶς, καὶ ν’ ἀφεθῇ πλήρης ἐλευθερία ἐν σχέσει πρὸς τὴν παρουσίαν τῶν Βουλευτῶν κατὰ τὰς συζητήσεις. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει φρονῶ ὅτι τὰ μεγαλείτερα μειονεκτήματα τὰ συνδεόμενα πρὸς τὴν ἀπαρτίαν ἐκλείπουσιν. Ἂς λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ συμβὰν χθές, ὅτι προεβλήθη ἔνστασις ἀπαρτίας, ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς τὴν διάλυσιν τῆς συνεδριάσεως. Ἐὰν εἴχομεν τὴν διάταξιν ταύτην, ἡ συζήτησις θὰ ἐξηντλεῖτο κανονικῶς, ὅλοι ὅσοι εἶχον νὰ ὁμιλήσωσι θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον εἴτε χάριν τῶν Πρακτικῶν εἴτε χάριν τῶν ἀκροατηρίων, θὰ ἐκηρύσσετο περατωμένη ἡ συζήτησις, θ’ ἀπηρχόμεθα καὶ θὰ περιεμένομεν τὴν σήμερον, ἵνα λάβωμεν ἀπόφασιν, φωτιζόμενοι ἐκ τῆς προηγηθείσης συζητήσεως. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι διὰ τῆς διατάξεως ταύτης αἴρεται τελείως τὸ κακὸν τῆς κωλυσιεργίας. Ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε τελευταίως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, βεβαίως θεραπεύει μέγα μέρος τῶν μειονεκτημάτων τοῦ σημερινοῦ καθεστῶτος, νομίζω ὅμως ὅτι προτιμητέα εἶναι ἡ πρότασις τῆς ἐπιτροπῆς καὶ μὲ τὴν ἀνωτέρω τροπολογίαν ἔτι. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀφήνει τὴν ἀπαρτίαν κατὰ τὴν συζήτησιν, ἑπομένως συμφώνως πρὸς ταύτην θὰ δύναται νὰ προταθῇ ἔνστασις ἀπαρτίας κατὰ τὴν συζήτησιν. Ἀπ’ ἐναντίας δὲ δύναται ἐπίσης νὰ χωρήσῃ ἔν τινι μέτρῳ ἡ κατάχρησις ἐκείνη τῶν ἀποφάσεων ἐξ ὑφαρπαγῆς δι’ ἀριθμοῦ μικροτέρου Βουλευτῶν, καθ’ ὃν χρόνον λείπουσιν οἱ ἄλλοι, ἢ διότι δὲν προσῆλθον ἀπουσιάζοντες εἰς τὰς ἐπαρχίας των, ἢ διότι ἀπεχώρησαν τῆς αἰθούσης ἕνεκα τοῦ προκεχωρηκότος τῆς ὥρας. Αἴφνης εἰς τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον εἶπον πρίν, δι’ οὗ ἐλήφθη ἀπόφασις 140 κατὰ 120, διὰ τῶν ⅘, διὰ τοῦ ἑνὸς τρίτου ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλαμβάνετο ἄλλη τις ἀπόφασις εἰς τὴν προκαλουμένην ψηφοφορίαν ὀλεθρία διὰ τὸ τόπον. Οὕτως αἱ ἐξ ὑφαρπαγῆς ἀποφάσεις δὲν ἀποτρέπονται διὰ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Νομίζω λοιπὸν ὅτι καλλίτερον εἶναι ἡ συζήτησις νὰ μείνῃ ἀπεριόριστος ἄνευ ἀπαρτίας, ἡ δὲ ἀπόφασις νὰ ὑπόκειται εἰς τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν ὁσάκις πρόκειται ψήφισις νομοθετημάτων ἢ ζητημάτων Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς ὡς καὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ, ἂς ὁρισθῇ δὲ τὸ ⅓ μόνον δι’ ἄλλας ἀποφάσεις ἐπὶ προτάσεων ἀναβολῆς ἢ παραπομπῆς εἰς ἐπιτροπάς. Οὕτως εὐκολύνεται τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς, διατηρεῖται δὲ καὶ ἡ ἀπαιτουμένη ἀσφάλεια ἐπὶ τῶν σπουδαιοτέρων θεμάτων.

§177Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐπειδὴ ἡ τροποποίησις τῆς διατάξεως ταύτης ἐγείρει φωνὰς διαμαρτυρίας ἐν τῇ Βουλῇ καὶ προερχομένας ἀπὸ ἄνδρας ἔχοντας μακρὰν πεῖραν τῶν ἐργασιῶν τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, νὰ συναινέσῃ τοὐλάχιστον εἰς τοῦτο. Ὁπωσδήποτε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μέλλει ἡ Βουλὴ νὰ παραδεχθῇ, εἶναι νεωτερισμός, ὁ ὁποῖος εἶναι ἄγνωστος εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἤθη τοῦ Ἕλληνος. Δὲν εἴμεθα βέβαιοι, οὔτε οἱ προτείνοντες τὴν τροπολογίαν ταύτην δύνανται ἐκ τῶν προτέρων νὰ εἶναι βέβαιοι ἂν θὰ εὐδοκιμήσῃ.

§178Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι βέβαιοι, ἀφοῦ τὴν προτείνουσιν, ἀλλὰ δυνατὸν νὰ πλανῶνται.

§179Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ἔχουσι τὴν πεποίθησιν αὐτὴν τὴν στιγμήν, ἀλλ’ οὐδεὶς εἶναι βέβαιος περὶ τοῦ μέλλοντος. Ἀλλ’ ἐπειδὴ πρόκειται περὶ συνταγματικῆς διατάξεως καὶ οὐχὶ περὶ νόμου, ὁ ὁποῖος δύναται καὶ αὔριον νὰ μεταβληθῇ, καὶ ἐπειδὴ τοσαῦται σοβαραὶ ἀντιρρήσεις ἠγέρθησαν, τοὐλάχιστον νὰ παρείχετο εὐκολία μετὰ δύο Περιόδους τῆς τακτικῆς Βουλῆς, ἐὰν αὕτη δὲν εὐδοκιμήσῃ, νὰ μεταβληθῇ συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864.

§180Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Εἶναι ζητήματα αὐτὰ μεταβατικῶν διατάξεων.

§181Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αὐτὰ εἶναι ζητήματα τοῦ ἄρθρου 107. Τὸ ἄρθρον τοῦτο θὰ τὸ εὐκολύνωμεν· θὰ εὐκολύνωμεν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος εἰς τὸ μέλλον, δὲν θὰ τὴν ἀφήσωμεν τοσοῦτον δεσμίαν, ὡς ἦτο μέχρι σήμερον.

§182Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Δὲν θέλω νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν θέματος, κ. Βουλευταί, εἰμὴ ἐπὶ τοσοῦτον, ἐφ’ ὅσον θὰ μοὶ ἀρκέσῃ, ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου κατὰ τὴν μέλλουσαν ψηφοφορίαν. Δὲν εἶναι ἄγνωστον εἰς ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταί, ὑπὸ ποίας συνθήκας ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἀρχὴν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις· ὡσαύτως δὲν σᾶς εἶναι ἄγνωστον ὅτι μετὰ πόνου πατριωτικοῦ πόνου ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπεδέχθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ταύτης καὶ τὸ βάπτισμα τῆς προσωνυμίας τῶν φιλελευθέρων. Ἂν καὶ κατὰ πόσον ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐφάνη ἀξία τοῦ ὀνόματός της, αὐτὸ θὰ τὸ κρίνῃ ὁ χρόνος. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἔχω νὰ εἴπω, εἶναι ὅτι δὲν θὰ ἀρχίσω ἀπὸ τῆς ἀναβάσεως αὐτῆς ἐπὶ τὴν Ἀρχὴν μέχρι σήμερον, ἵνα τὴν κρίνω, ἀλλ’ ἐπὶ δύο σημείων στηριζόμενος θὰ σᾶς ὁμιλήσω. Δὲν σᾶς εἶναι ἄγνωστον ὅτι, καθ’ ὃν χρόνον ἐν ἔτει 1911 ὅλοι οἱ λαοὶ τοῦ κόσμου περιορίζουσι τὰ δικαιώματα τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος, ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἦλθε διὰ τοῦ ψηφίσματός της νὰ δώσῃ πλειόνα δικαιώματα εἰς τὸν Ἄνακτα.

§183ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδὲν πλέον δικαίωμα ἔδωκα.

§184Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἄρθρου, τὸ ὁποῖον ἔρχεται μετὰ τόσου πείσματος ἡ Κυβέρνησις νὰ ψηφίσῃ, τίποτε ἄλλο δὲν ἐπιζητεῖ, εἰμὴ μόνον νὰ δεσμεύσῃ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον θεωρῶ ὅτι εἶναι ἴσον πρὸς τὸ νὰ δεσμεύσῃ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λαοῦ. Ἂν τοῦτο εἶναι ἄξιον τοῦ ὀνόματος τῆς Κυβερνήσεως τῶν φιλελευθέρων, ἢ ὄχι, εἶπον ὅτι δὲν θὰ τὸ κρίνω ἐγώ, ἀλλὰ τὰ πράγματα καὶ ὁ μέλλων χρόνος. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν περιωρίσθη ἕως ἐδῶ, ἀλλ’ ἔχων ὑπ’ ὄψει του πάντοτε τὴν ἰσχυρὰν Ἀλβιόνα δὲν ἠθέλησε μὲν νὰ τὴν φέρῃ ὡς παράδειγμα, ἀλλὰ γλιχόμενος πάντοτε μᾶς ἀφῆκε νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι ἐκεῖ ἔπρεπε νὰ προσανατολισθῶμεν καὶ ὡς πρὸς τὴν ψήφισιν τούτου. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ἔπρεπε νὰ λησμονήσῃ ὅτι ἐν Ἀγγλίᾳ μέχρι καὶ τοῦ 21 ἔτους τῆς ἡλικίας ἐπιτρέπεται νὰ ἐκλεγῇ τις Βουλευτής, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ δύναται νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς μικροτέραν ταύτης ἡλικίαν, ὅπως βεβαίως ἄριστα γνωρίζει ὅτι ὁ μέγας Πὶττ εἰσῆλθεν εἰς ἡλικίαν 19 ἐτῶν, εἰς ἡλικίαν 22 ἐτῶν ἐγένετο Ὑπουργὸς καὶ εἰς ἡλικίαν 24 ἐτῶν ἐγένετο Πρωθυπουργός. Δὲν λησμονεῖ ὁ κ. Πρωθυπουργός, οὐδ’ ἀγνοεῖ ὅτι ἐνταῦθα δὲν γεννῶνται διαρκῶς Πίττ, καὶ ὅτι μάλιστα ἐσχάτως ἐλάβομεν ἀνάγκην νὰ ἀναζητήσωμεν τὸν Πὶττ ἔξωθεν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς ἔφερεν ὡς παράδειγμα τὴν Γαλλίαν· καὶ ποίαν Γαλλίαν; ἐκείνην, ἡ ὁποία εὑρίσκετο κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐν ἐπαναστάσει τοιαύτῃ, ὥστε νὰ ἀχνίζῃ ἀκόμη τὸ αἷμα τὸ πρόσφατον τῶν κεφαλῶν τῶν καρατομηθέντων Βασιλέων Της. Ἀλλὰ διατί ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν μᾶς ἔφερεν ὡς παράδειγμα καὶ τὸ 48 ἄρθρον τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος; Διατί δὲν μᾶς ἔφερεν ὡς παράδειγμα τὸ Ἱσπανικὸν Σύνταγμα, τοῦ ὁποίου ἀπόρροια εἶναι τὸ 49 ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844, καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι πανομοιότυπον πρὸς τὸ ἄρθρον 56 τοῦ ἐν ἰσχύϊ μέχρι τοῦδε Συντάγματός μας; Διατί δὲν μᾶς ἀνέφερε τὴν Αὐστρίαν; Διατί δὲν μᾶς ἀνέφερε τὴν Δανίαν; Διατί δὲν ἐστηρίζετο εἰς τὴν Ὁλλανδίαν; Διατί δὲν ἐστηρίζετο εἰς τὴν Βυττεμβέργην, καὶ εἰς τόσα ἄλλα Κράτη, ἐν τοῖς ὁποίοις ἰσχύουσιν αἱ διατάξεις, αἱ ὁποῖαι ἰσχύουσι καὶ ἐν Ἑλλάδι; Δὲν εἶμαι συνταγματολόγος, ἀλλά, καθ’ ὃ εἶχον καθῆκον, ἐμελέτησα καὶ ἐγὼ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, ἵνα ἐκφράσω τὴν γνώμην μου, καὶ ἵνα δώσω τὴν ψῆφόν μου συμφώνως πρὸς τὴν συνείδησίν μου καὶ τὴν ἀποστολήν μου καὶ τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον παρὰ τοῦ Λακωνικοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ἔρχομαι εἰς τὸ δεύτερον ζήτημα, τὸ ζήτημα τῆς προτάσεως ταύτης, τὴν ὁποίαν ὡς ἔκθετον βρέφος μᾶς ἔστειλεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Διὰ ταύτης ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τίποτε ἄλλο δὲν ἔπραξε κατὰ τὴν γνώμην μου παρ’ ὅ,τι πράττει ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, καθ’ ἣν ἤρχισαν αἱ ἐργασίαι μας ἐδῶ. Λοξίας Ἀπόλλων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὸ γλωσσικὸν ζήτημα· καὶ ὑπὲρ τῆς μαλλιαρῆς, καὶ ὑπὲρ τῆς καθαρευούσης καὶ ὑπὲρ τῆς μέσης. Λοξίας Ἀπόλλων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς τὸ Θεσσαλικὸν ζήτημα· καὶ ὑπὲρ τῶν ἀγροτῶν καὶ ὑπὲρ τῶν τσιφλικιούχων καὶ ὑπὲρ οὐδενός. Λοξίας Ἀπόλλων ἀκόμη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προκειμένου νὰ ὁρισθῇ τὸ διάστημα ἀπὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς μέχρι τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ γίνωνται αἱ ἐκλογαί. Καὶ ὑπὲρ τούτου καὶ ὑπὲρ ἐκείνου· καὶ ὑπὲρ τῶν δύο καὶ ὑπὲρ τῶν τριῶν μηνῶν.

§185ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὁ καλὸς τὰ ἔχει μὲ ὅλους καλά!

§186Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ἐγὼ ἐφαντάσθην ὅτι ἔχω ἕνα Πρωθυπουργὸν νὰ ἔχῃ τὴν γνώμην του ὡρισμένην. Βεβαίως ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων ἔχει τὴν γνώμην του ὡς Βουλευτὴς Ἀττικῆς· ἐπεθύμουν λοιπὸν ὁ Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς νὰ εἴπῃ: αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου προκειμένου περὶ τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου, καὶ ἡ Βουλὴ νὰ εἶναι ἐλευθέρα νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην της ἐλευθέρως, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅμως, ἐνῷ ἀφῆκεν ἐλευθερίαν, εἶπεν εἰς τὸ τέλος ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πράξῃ ἄλλως παρὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν γνώμην του, καὶ αὐτὸ μοὶ ὑπενθύμισέ τι προκειμένου περὶ τῆς ἐπικυρώσεως τῆς ἐκλογῆς τοῦ κ. Ντολιοπούλου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπε τότε: ἐγὼ ἡ Κυβέρνησις δηλῶ ὅτι ἔχω ἐναντίαν γνώμην, ἀλλ’ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δὲν θὰ μὲ ἀκούσῃ ἡ Βουλή. Τοιοῦτόν τι λοιπὸν παρατηρῶ πάντοτε προκειμένου περὶ τῆς ψηφίσεως τῶν διαφόρων συνταγματικῶν διατάξεων· πάντοτε Λοξίας, πάντοτε συμφώνως πρὸς τὰς ἀρχάς, τὰς ὁποίας εἶχε τὸ σπουδαιότερον μαντεῖον τῆς ἀρχαιότητος, τὸ ἕδραν ἔχον τοὺς Δελφούς. Ἐπειδὴ ὅμως, Κύριοι—καὶ ἤδη ἐπὶ τοῦ θέματος—ἔχω τὴν γνώμην ὅτι διὰ τῆς συνταγματικῆς ταύτης διατάξεως τίποτε ἄλλο δὲν ἐπιδιώκεται, εἰμὴ ἡ δέσμευσις τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, καὶ διὰ ταύτης ἡ ἄντικρυς προσβολὴ κατ’ αὐτῆς ταύτης τῆς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, δηλῶ δικαιολογῶν τὴν ψῆφόν μου ὅτι θὰ καταψηφίσω τὴν διάταξιν ταύτην, διότι νομίζω ὅτι τὸ Σύνταγμα, ὅπως ἔχει, ἔχει ἄριστα, καὶ τὸ λέγω τοῦτο, διότι πιστεύω ὅτι διὰ τῆς ψηφιζομένης διατάξεως, ὅπως ἀκριβῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑπεστήριξε, τίποτε ἄλλο δὲν θὰ κάμωμεν, εἰμή, κατὰ τὴν γνώμην μου πάντοτε, νὰ μεταβάλωμεν τὸ Κοινοβούλιον εἰς οὐδὲν ἄλλο, εἰμὴ εἰς αἴθουσαν δημοτικοῦ Συμβουλίου—οἱ ἀξιότιμοι Θεσσαλοὶ εἶναι ἐνταῦθα—τοῦ δήμου Κωθωνίων.

§187ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Πρόκειται περὶ ψηφοφορίας τῶν ἄρθρων 54 καὶ 56. Θὰ ψηφοφορήσωμεν πρῶτον ἐπὶ τοῦ 54 καὶ ἐπὶ τῶν ἐπ’ αὐτοῦ τροπολογιῶν.

§188ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πρῶτον νὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον 56.

§189ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν πρέπει νὰ προηγηθῇ τὸ ἄρθρον 54.

§190ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀνεβλήθη ἡ ψηφοφορία τοῦ 54, ἵνα γίνῃ μετὰ τὸ 56, διότι πρέπει νὰ γνωρίζῃ ἡ Βουλὴ διὰ τὴν παραδοχὴν ἢ μὴ τοῦ ἄρθρου 54 τίνα διατύπωσιν θὰ ἔχῃ τὸ ἄρθρον 56.

§191ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἀποφάσει τῆς Βουλῆς προτάσσεται ἡ ψήφισις τοῦ ἄρθρου 56. Ἐπὶ τοῦ 56 ἄρθρου ὑπάρχει πρότασις τῶν ἕξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, τροπολογία δηλ. τοῦ ἄρθρου τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς ἔχουσα ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας τοῦ ⅓ τοὐλάχιστον τοῦ ὅλου τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ ἄνευ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν παρόντων μελῶν. Ἐν περιπτώσει ἰσοψηφίας ἡ πρότασις ἀπορρίπτεται». Ἡ πρότασις αὕτη ἔχει τροπολογηθῆ ὡς ἑξῆς ὑπὸ τῶν ἰδίων Βουλευτῶν (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ τι ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ⅓ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς, οὐδὲ νὰ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν παρόντων μελῶν, ἥτις ὅμως οὐδέποτε δύναται νὰ εἶναι μικροτέρα τῶν ⅕ τοῦ κατωτάτου ὁρίου τῆς ἀπαρτίας».

§192ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ παρακαλέσω νὰ προσθέσητε εἰς αὐτὸ τὸ ἐν τῷ σχεδίῳ τῶν ἕξ Βουλευτῶν περιεχόμενον ἐν τέλει: «Ἐν περιπτώσει ἰσοψηφίας ἡ πρότασις ἀπορρίπτεται».

§193ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἐπίσης τροπολογία τοῦ κ. Ῥακτιβάν, ἔχουσα ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ ἀποφασίσῃ τι, προκειμένου μὲν περὶ ψηφίσεως νόμων, τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους καὶ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς ἄνευ τῆς παρουσίας τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῆς, κατὰ πᾶσαν δ’ ἄλλην περίπτωσιν ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ἑνὸς τρίτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς καὶ ἄνευ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν παρόντων μελῶν». (Ἀπορρίπτεται ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ῥακτιβὰν δι’ ἀναστάσεως). Τώρα τίθεται εἰς ψηφοφορίαν ἡ τροπολογία τοῦ προσχεδίου τῶν ἕξ Βουλευτῶν.

§194ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§195ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρότασις περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως δὲν ὑπάρχει.

§196Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ Κανονισμὸς λέγει ὅτι ἐπὶ τῶν προτάσεων μεταρρυθμίσεων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος ἐπιτρέπεται ὀνομαστικὴ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, τῇ προτάσει ἑνὸς μόνου Βουλευτοῦ.

§197ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Προτάσεις περὶ μεταρρυθμίσεως ἢ προσθήκας συνταγματικῶν διατάξεων συζητοῦνται καὶ ψηφίζονται ἄρθρον πρὸς ἄρθρον ἅπαξ μόνον. Ἡ ψήφισις τούτων δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως γίνεται, ἐὰν ὁ Πρόεδρος κρίνῃ ταύτην ἀναγκαίαν ἢ ἐπὶ τῇ αἰτήσει ἑνὸς Βουλευτοῦ. Ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν καὶ ὑποτροπολογιῶν τῶν προτάσεων τούτων ἐφαρμόζονται αἱ διατάξεις τῶν ἄρθρων 58 καὶ 60 τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς». Κατὰ συνέπειαν ἡ πρότασις τῶν ἕξ Βουλευτῶν εἶναι τροπολογία τοῦ προσχεδίου.

§198Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Εἴμεθα 15.

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ φέρητε τὴν πρότασίν σας.

§200Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Χωρὶς νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς οὐσίας τοῦ ζητήματος παρακαλῶ, κατ’ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, νὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§201Γ. ΠΩΠ. Καὶ τότε δὲν γίνεται ἐπὶ τοῦ ἄρθρου.

§202Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως. Ἐλπίζω ὅτι δὲν θὰ χρειάζηται ἄλλη τροπολογία.

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ τάξις εἶναι αὕτη: Ἐπειδὴ ἔχω τὸ δικαίωμα ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ οἴκοθεν νὰ κάμω ψηφοφορίαν, θὰ τὸ πράξω, διότι ἔχω δικαίωμα καὶ οὐχὶ διότι προβάλλεται ὑπὸ τῶν κυρίων Βουλευτῶν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τῶν ἓξ Βουλευτῶν λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Καλοῦνται ψηφολέκται οἱ Βουλευταὶ κύριοι Δ. Γκλαβᾶς καὶ Ν. Βάρθης καὶ ἄρχεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κατὰ τὸ ἑξῆς πρωτόκολλον.

§204ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔληξεν ἡ ψηφοφορία. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 189, ἐκ τῶν ὁποίων 152 εἶπον ναί, οἱ 33 εἶπον ὄχι καὶ 4 ἠρνήθησαν ψῆφον. Κατὰ συνέπειαν ἡ τροπολογία ἐγένετο δεκτή, καὶ τὸ ἄρθρον 56 μετὰ τοῦτο διασκευάζεται ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ συζητήσῃ ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τοῦ ἑνὸς τρίτου τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς, οὐδὲ νὰ ἀποφασίσῃ τι ἄνευ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τῶν παρόντων μελῶν, ἥτις ὅμως οὐδέποτε δύναται νὰ εἶναι μικροτέρα τῶν ⅘ τοῦ κατωτάτου ὁρίου τῆς ἀπαρτίας. Ἐν περιπτώσει ἰσοψηφίας ἡ πρότασις ἀπορρίπτεται» Οἱ παραδεχόμενοι ὡς ἀνεγνώσθη τὸ ἄρθρον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη καὶ τὸ ἄρθρον ἐγένετο δεκτὸν ὡς ἀνεγνώσθη. Τώρα θὰ ψηφίσωμεν τὸ 54ον ἄρθρον. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Ν. Δελακοβία ἔχουσα οὕτω: Τὸ 54ον ἄρθρον ν’ ἀντικατασταθῇ ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως κατ’ ἔτος τὴν πρώτην Ὀκτωβρίου μηνός, ἐκτὸς ἂν ὁ Βασιλεὺς τὴν συγκαλέσῃ ἐνωρίτερον. Ἡ διάρκεια ἑκάστης Συνόδου δὲν δύναται νὰ εἶναι βραχυτέρα τῶν τριῶν μηνῶν, οὐδὲ μακροτέρα τῶν ἕξ. Ἅμα τῷ καταρτισμῷ τῆς Βουλῆς οἱ Ὑπουργοὶ ὀφείλουσι νὰ ὑποβάλλωσι τὸν Ἀπολογισμὸν τοῦ λήξαντος ἔτους καὶ τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ τρέχοντος μέχρι τῆς λήξεως τῆς συζητήσεως αὐτῶν ἀπαγορεύεται ἡ ψήφισις νομοσχεδίων ἀσχέτων πρὸς τὸν Προϋπολογισμόν, ἐκτὸς ἐὰν ἀποφασίσωσι τὰ ⅔ τῆς Βουλῆς». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Δελακοβία παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἐπὶ τοῦ 54 ἄρθρου τὸ πρῶτον ἐδάφιον παραμένει ὡς ἔχει ἐν τῷ προσχεδίῳ τῆς ἐπιτροπῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως κατ’ ἔτος τὴν πρώτην τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου εἰς τακτικὴν Σύνοδον διὰ τὰ ἐτήσια ἔργα, ἐκτὸς ἐὰν διὰ τὰ ἔργα ταῦτα ὁ Βασιλεὺς συγκαλέσῃ αὐτὴν πρότερον συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 37».

§205ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κατὰ ἐδάφιον βεβαίως δὲν θὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον.

§206ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι· ὁλόκληρον τὸ ἄρθρον θὰ ψηφισθῇ. Ἐπὶ τοῦ δευτέρου ἐδαφίου ὑπάρχει τροπολογία νὰ ἀπαλειφθῇ τοῦτο, καὶ ἔχει οὕτω: «Τὸ ἐδάφιον βʹ τοῦ ἄρθρου 54 ἀπαλείφεται». Τὸ ἐδάφιον γʹ διαρρυθμίζεται οὕτως: «Ἡ διάρκεια ἑκάστης τακτικῆς Συνόδου δὲν δύναται νὰ εἶναι βραχυτέρα τῶν τριῶν μηνῶν, εἰς οὓς δὲν λογίζεται ὁ χρόνος τῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 38 ἀναστολῆς». Ἡ τροπολογία τῶν Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν εἶναι νὰ ἀπαλειφθῇ τὸ δεύτερον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 54. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Κατὰ συνέπειαν ἐκ τοῦ ἄρθρου ἀπαλείφεται τὸ δεύτερον ἐδάφιον καὶ τὸ ἄρθρον μένει ὡς ἑξῆς: Ἄρθρον 54ον.—«Ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως κατ’ ἔτος τὴν πρώτην τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου εἰς τακτικὴν Σύνοδον διὰ τὰ ἐτήσια ἔργα, ἐκτὸς ἂν διὰ τὰ ἔργα ταῦτα ὁ Βασιλεὺς συγκαλέσῃ αὐτὴν πρότερον συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 37. Ἡ διάρκεια ἑκάστης τακτικῆς Συνόδου δὲν δύναται νὰ εἶναι βραχυτέρα τῶν τριῶν μηνῶν, εἰς οὓς δὲν λογίζεται ὁ χρόνος τῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 38 ἀναστολῆς». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὡς ἐτροπολογήθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Συναινέσει τῆς Βουλῆς λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 3 καὶ 20′ τῆς πρωίας)