1900.03.11

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 39

τῆς 11 Μαρτίου 1900.

(Σάββατον).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 5 καὶ 10′ μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ πρῶτον τμῆμα τῆς Βουλῆς ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν του ἐπὶ τῆς ἀναπληρωματικῆς Βουλευτικῆς ἐκλογῆς Ἠλείας. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 145). Κάτοικοι Χίου διὰ τηλεγραφήματός των παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβωσι πρόνοιαν περὶ ἐπαναλήψεως τῶν εἰς Χίον προσεγγίσεων τῶν ἀτμοπλοίων τῆς Πανελληνίου Ἑταιρείας. Παραπέμπεται ἡ αἴτησις εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Ὁ ἐν Πύλῳ σύλλογος «Ἅγιος Παντελεήμων» διὰ ψηφίσματός του παρακαλεῖ τὴν Βουλήν, ὅπως ἡ σιδηροδρομικὴ γραμμὴ Πύργου–Κυπαρισσίας ἐπεκταθῇ μέχρι τῆς Πύλου.

§2Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μοὶ ἐστάλησαν δύο τηλεγραφήματα ἐκ Πύλου, ὧν τὸ ἕτερον εἶναι τοῦ Προέδρου τοῦ σωματείου «Ἅγιος Παντελεήμων». Παρακαλῶ δὲ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως λάβῃ γνῶσιν τῶν τηλεγραφημάτων αὐτῶν. Προκειμένου νὰ κατασκευασθῇ σιδηροδρομικὴ γραμμή, ἀρχομένη ἐκ Πύργου καὶ καταλήγουσα εἰς Κυπαρισσίαν, οἱ συμπολῖταί μου εὐλόγως ζητοῦσιν, ὅπως ἡ γραμμὴ αὕτη διέλθῃ καὶ ἐκ Πύλου.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τηλεγραφικοὶ ὑπάλληλοι Πύργου τῆς Ἠλείας διὰ τηλεγραφήματός των παρακαλοῦσι τὴν Βουλήν, ὅπως ψηφίσῃ τὰ ἀναδιοργανοῦντα τὸν τηλεγραφικὸν κλάδον νομοσχέδια. Ὁ Γεώργιος Οἰκονομόπουλος, ἐκ Βρεσθένων τῆς Λακεδαίμονος, πατὴρ τοῦ φονευθέντος ἐν Καβάλλᾳ κατὰ τὸν πόλεμον Σταύρου Γ. Οἰκονομοπούλου, δι’ ἀναφορᾶς του πρὸς τὴν Βουλὴν ζητεῖ νὰ τῷ χορηγηθῇ βοήθημα πρὸς συντήρησιν τῆς οἰκογενείας του, στερηθείσης τοῦ μόνου αὐτῆς προστάτου.

§4ΜΕΛ. ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δι’ αὐτῆς τῆς ἀναφορᾶς, κύριε Πρόεδρε, ἐπικαλοῦνται τὴν ἀρωγὴν τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας οἱ ἐπιζῶντες ἔτι γονεῖς καὶ δέκα ἀκριβῶς ἀδελφοὶ καὶ ἀδελφαὶ τοῦ παρὰ τὴν Καβάλλαν τῆς Χαλκιδικῆς κατακρεουργηθέντος συμπολίτου μου Σταύρου Οἰκονομοπούλου, ὅστις, ἐξ ἐνθέρμου φιλοπατρίας φλεγόμενος, ἔσπευσε νὰ μετάσχῃ εἰς τὴν ἀτυχῆ ἐκείνην πολεμικὴν ἐπιχείρησιν, ἥτις κατέληξεν εἰς οἰκτρότατον αἱματηρὸν δρᾶμα, ὡς ὑπαρχηγὸς τοῦ σώματος τοῦ ἔτι ἀτυχεστέρου συμπολίτου μου Π. Δημαρᾶ, ὑπέστη δὲ καὶ οὗτος μαρτυρικὸν θάνατον, ὅπως καὶ ὁ ἀρχηγὸς Δημαρᾶς καὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ συναγωνισθέντες Καραβαγγέλης, Βελέντζας κλπ., καὶ ἐγκατέλιπεν ἐν ἄκρᾳ οἰκονομικῇ δυσπραγίᾳ τὴν πολυμελῆ πατρικήν του οἰκογένειαν, τὴν ὁποίαν αὐτὸς συνετήρει καὶ ὑπεστήριζε χρηματικῶς μετὰ θαυμαστῆς φιλοστοργίας καὶ ἐλευθεριότητος ἐπὶ μακρὰ ἔτη, διατελῶν ἔμπορος σιτηρῶν ἐν Ρωσσίᾳ. Ὅθεν θαρρούντως, καὶ ἐκ διπλοῦ ἄλλως τε καθήκοντος, συνιστῶ τὴν ἀναφορὰν ταύτην εἰς τὴν ὑψηλὴν ἀντίληψιν, τὴν φιλανθρωπίαν καὶ τὴν μεγαλοφροσύνην τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως.

§5ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θ’ ἀποσταλῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον.

§7Α. ΜΠΑΣΙΑΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον, ἵνα θερμῶς συστήσω τὴν ἀνακοινωθεῖσαν ἀναφορὰν τῶν τηλεγραφικῶν ὑπαλλήλων Πύργου. Ἡ κατάστασις τῶν ταχυδρομείων, τηλεγράφων καὶ τηλεφώνων παρ’ ἡμῖν εἶναι δυστυχῶς γνωστὴ τοῖς πᾶσιν, εἶναι δὲ τοιαύτη, διότι, ἐνῷ ἐκ τῶν ἀναγκῶν τῆς συγκοινωνίας αἱ λειτουργίαι αὗται καθ’ ἑκάστην καταπνίγονται ὑπὸ τῆς συσσωρευομένης ἐργασίας, οὐδεμία ἐλήφθη ὑπὸ τῶν ἁρμοδίων πρόνοια, ὅπως ἀνορθώσωσι ταύτας εἰς τὴν ἐμπρέπουσαν θέσιν, ἵνα ἀνταποκρίνωνται εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ κοινοῦ. Διὰ ταῦτα καὶ συχνότατα λαμβάνομεν τηλεγραφήματα ταχυδρομικῶς, ἐπιστολὰς δὲ ταχύτερον ἐκ Λονδίνου καὶ Παρισίων ἢ ἔκ τινων μερῶν τῆς Ἑλλάδος! Παραλείπω δὲ τὰ περὶ τηλεφώνου, οὗτινος ἡ χρῆσις θεωρεῖται πολυτέλεια! Ὅλων τούτων αἰτία εἶναι ἡ ἔλλειψις τῶν ἀναγκαίων ὑπαλλήλων καὶ ὑλικοῦ κατά τε ποσὸν καὶ ποιόν. Γνωρίζω ὅτι ὑπάρχουσι, καταρτισθέντα ἤδη, σχετικὰ περὶ τούτων νομοσχέδια, καὶ ὅτι ἐτυπώθησάν τινα ἐξ αὐτῶν· ἐνδιαφερόμενος δὲ ἀνέκαθεν περὶ τοῦ κλάδου τούτου, ἐφρόντισα καὶ ἔλαβον αὐτά. Ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ἔδει πρὸ καιροῦ νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς, νὰ καταρτισθῇ δὲ καὶ εἰδικὴ πρὸς ἐπεξεργασίαν αὐτῶν ἐπιτροπή, ἵνα οὕτω δοθῇ ἡμῖν ὁ ἀπαιτούμενος πρὸς μελέτην αὐτῶν χρόνος καὶ ψηφισθῇ ἐν καιρῷ ἔργον ὅσον ἔνεστι τέλειον. Ἐπίσης λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ἀναφορὰν τῶν ἀρτοπωλῶν τῆς πρωτευούσης δήμου Παλλέων τῆς ἐπαρχίας, ἣν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀντιπροσωπεύω. Παρακαλῶ δὲ νὰ διαβιβασθῇ μετὰ τῆς δεούσης συστάσεως πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργεῖον, ὅπως ἐνεργηθῶσιν ὑπ’ αὐτοῦ τὰ δέοντα. Οἱ ἀρτοπῶλαι οὗτοι πολὺ δικαίως παραπονοῦνται κατὰ τῆς ἀστυνομικῆς διατάξεως περὶ λιποβαρῶν ἄρτων, διότι ἐκεῖ εἴθισται οἱ ἄρτοι νὰ πωλῶνται, εἴτε ἀκέραιοι εἴτε ἐν τεμαχίοις, πάντοτε κατὰ βάρος, ζυγιζόμενοι ἐνώπιον τοῦ ἀγοραστοῦ· ὥστε οὐδὲν δικαίωμα οὐδὲ λόγον ἔχει ἡ ἀστυνομία νὰ καθορίσῃ τὸ βάρος ἢ τὸν ὄγκον τῶν ἀκεραίων ἄρτων, ἀφοῦ οὗτοι κατὰ βάρος πωλοῦνται καὶ δὲν εἶναι οὕτω δυνατὸν νὰ ἐξαπατηθῶσιν οἱ ἀγορασταί. Φαίνεται ὅτι ἡ ἀστυνομικὴ ἀρχὴ Πάλλης, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν τὰ εἰς τὴν λοιπὴν Ἑλλάδα περὶ λιποβαρῶν ἄρτων κρατοῦντα, ὅπου οἱ ἄρτοι πωλοῦνται κατὰ μονάδα, ἠθέλησε νὰ ἐφαρμόσῃ καὶ ἐν Πάλλῃ τὸ αὐτὸ μέτρον, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς παραβάτας εἰσάγει εἰς δίκην ἐνώπιον τοῦ πταισματοδίκου· καὶ ἀθωοῦνται μὲν οὗτοι, ἀλλὰ φαντασθῆτε τὰ δεινὰ τῆς διαδικασίας, ἔξοδα, κόπους, ἡμεραργίας κλπ., δι’ ἃ βεβαίως οὐδεὶς ἀποζημιοῖ αὐτούς. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀναφορὰν ταύτην, καὶ νὰ διατάξῃ τὸν ἁρμόδιον ἀστυνόμον, ὅστις ἄλλως διακρίνεται ἐπὶ εὐγενείᾳ τρόπων, δραστηριότητι καὶ ἐντιμότητι, ν’ ἀφήσῃ ἡσύχους τοὺς εἰρημένους ἀρτοπώλας ἐν τῇ δικαίᾳ καὶ νομίμῳ ἐξασκήσει τοῦ ἐπαγγέλματός των.

§8ΜΙΧ. ΚΩΤΣΑΚΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν, διὰ τίνα λόγον δὲν ἐξεδόθη μέχρι τοῦδε τὸ προσῆκον Β. Διάταγμα περὶ ἀποκαταστάσεως εἰς τὰ πολιτικὰ δικαιώματα τοῦ ἐξ Ἀταλάντης Κωνσταντίνου Θ. Μοσχολιοῦ, νῦν δὲ Θεοφανοπούλου, ἐνῷ πρὸ πολλοῦ ἔχουσιν ὑποβληθῆ τὰ ὑπὸ τοῦ νόμου ἀπαιτούμενα ἔγγραφα... Καταθέτω καὶ γραπτὴν τὴν ἐπερώτησίν μου ταύτην, καὶ παρακαλῶ νὰ διαβιβασθῇ ἐγκαίρως εἰς τὸν κ. Ὑπουργόν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐξακολούθησις τῆς τρίτης συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Ὁ κύριος Θ. Π. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§10Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ σπουδαιότης τῶν θεμάτων, τῶν ὁποίων τὴν συζήτησιν προήγαγεν ἡ ἔρευνα τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, μὲ ὑπεχρέου νὰ προσπαθήσω νὰ ἔλθω εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα δυνηθῶ νὰ μετάσχω τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου, τοὐλάχιστον κατὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν. Ὡς ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, πρὶν ἢ προβῶμεν εἰς τὴν κατ’ οὐσίαν ἔρευναν τοῦ νομοσχεδίου, εἶχον προβληθῆ προκαταρκτικῶς δισταγμοὶ περὶ τῆς συνταγματικότητος τοῦ νομοσχεδίου, προσέτι δὲ καὶ περὶ τῆς σαφηνείας αὐτοῦ καὶ περὶ τῆς λυσιτελείας αὐτοῦ. Οἱ δισταγμοὶ οὗτοι ἐφείλκυσαν τὴν προσοχὴν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις ἠδυνήθη νὰ εἰσαγάγῃ νέον νομοσχέδιον, ἐν τῷ ὁποίῳ νὰ περιλάβῃ τροπολογίαν διατάξεων αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν καὶ προέβαλεν εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ καὶ τὸ νέον νομοσχέδιον δὲν ἦρε τοὺς δισταγμούς, οἵτινες εἶχον προταθῆ. Ἡ μελέτη μάλιστα τοῦ νέου νομοσχεδίου ὄχι μόνον ἐνέτεινε τοὺς δισταγμούς, οἵτινες προεβλήθησαν, ἀλλὰ προσέτι ἀπεκάλυψεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τινες διέβλεπον κεκρυμμένον, ὅτε τὸ πρῶτον συνεζητήθη τὸ νομοσχέδιον, ὅτι ἡ ἀσάφεια τοῦ νομοσχεδίου ἦτο μεμελετημένη καὶ εἶχε τὸν σκοπὸν τῆς ἀποπλανήσεως τοῦ ἀναγνώστου. Ὁ πρώτιστος τῶν δισταγμῶν, τοὺς ὁποίους παρήγαγε τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἡ μελέτη, εἶναι, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἀντιβαίνει εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ἀληθές, ὅτι περὶ τοῦ πολιτεύματος πρὸ πολλοῦ λάθρᾳ διαδίδονται γνῶμαι, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν εἶναι εἰμὴ γνῶμαι ἀτομικαί. Δὲν εἶναι ἀπίθανον ἐν τῇ ἐπικρατείᾳ νὰ ὑπάρχωσι καὶ πολῖται νομίζοντες, ὅτι τὸ πολίτευμα εἶναι εἴτε ἀνώτερον τῆς δεκτικότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἴτε καὶ ἀπολύτως ἐπιβλαβές. Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, καθ’ ἣν ἀνέγνων τοιαύτας γνώμας, σπειρομένας μετά τινος τέχνης, ἡ ὁποία δὲν διέλαθε τὴν προσοχήν μου. Καὶ ἄλλοτε ἤκουσα ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτι τὸ πολίτευμα τοῦ 1864 εἶναι ἀνεφάρμοστον, καὶ ὅτι ἔπρεπε νὰ τροποποιηθῶσι κατὰ τὴν ἐκτέλεσίν τινες τῶν διατάξεων αὐτοῦ, ἵνα κατασταθῇ ἡ ἐφαρμογή του εὔκολος καὶ λυσιτελής. Ἀλλὰ δὲν φρονῶ, ὅτι εἶναι ἄξιον τῆς Βουλῆς νὰ ἀσχοληθῇ περὶ ταῦτα, διότι αἱ τοιαῦται γνῶμαι, καὶ ἂν τυχὸν ἐρρίφθησαν μετὰ πονηροῦ σκοποῦ, ἵνα ἐθίσωσι τοὺς ἁπλουστέρους εἰς ἰδέας ἀντισυνταγματικὰς, καταφρονούμεναι θέλουσι παρέρχεσθαι ἀπαρατήρητοι, ἄνευ κινδύνου τινὸς, ἀφοῦ εἶναι γνῶμαι ἀτόμων. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, πρὶν ἢ ἀναγνωρισθῇ ἡ Ἑλληνικὴ κυριαρχία, ὅτε ἦτο ἔτι μὲ τὰ ὅπλα εἰς τὰς χεῖρας, μίαν ἐξεδήλωσε πάνδημον γνώμην, ὅτι ἐπεθύμει, οἱ θεσμοὶ αὐτοῦ νὰ ἦναι φιλελεύθεροι, ὅτι ἠξίου νὰ κυβερνᾶται συνταγματικῶς. Καὶ ὅτε ἀπεκατεστάθη εἰς Κράτος, τὴν αὐτὴν γνώμην ἐξεδήλωσε πάντοτε. Καὶ ἐπειδὴ ἡ ὑπέρμετρος εὐσυνειδησία τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος ἔπειθεν αὐτὸν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀφήσῃ ἀκώλυτον τὴν λειτουργίαν τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ὅτι ἔπρεπε νὰ χαράξῃ ὁδόν τινα, διὰ τῆς ὁποίας νὰ καταστήσῃ αὐτὴν εἰκονικὴν, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐξηγέρθη ἡμέραν τινὰ, καὶ ἐλησμόνησε τριάκοντα ἐτῶν βασιλείαν, ἐλησμόνησε τοὺς κόπους, τοὺς ὁποίους κατέβαλε, καὶ τὰς πικρίας, ἃς ἐγεύθη ὁ ἀγαθὸς ἐκεῖνος καὶ φιλόπατρις Βασιλεὺς κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους, καθ’ οὓς ἡ χώρα ἦτο ἔρημος καὶ ὁ λαὸς εἶχε προσφάτως ἀπολυθῆ τῆς δουλείας, καὶ ἀνέτρεψε τὸν θρόνον αὐτοῦ. Οἱ θεσμοὶ εἶναι ἔργον τῶν λαῶν, οὐδὲ νὰ ἀντιτάσσηταί τις πρέπει εἰς τὴν γνώμην αὐτῶν· ὅταν δὲ ἡ γνώμη αὐτῶν μεταβληθῇ, ὅταν τὰ πράγματα πείσωσιν αὐτοὺς, ὅτι ἡ γνώμη των δὲν ἦτο λυσιτελὴς, οἱ λαοὶ θέλουσιν ἀποφασίσει περὶ τῆς τύχης αὐτῶν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ κατὰ τὰ 1862 καὶ 1863 ἡ ἔκφρασις τοῦ λαοῦ ἐδήλου τὴν ἀμετάπειστον γνώμην αὐτοῦ, ὅτι ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία ἔγκειται ἐν αὐτῷ, καὶ πᾶσα δημοσία ἐξουσία ἐκπορεύεται ἐξ αὐτοῦ, ἔχω καθῆκον, ὡς πολίτης, νὰ μείνω πιστὸς εἰς τὰ δόγματα ταῦτα, καὶ ὀφείλω νὰ συμβουλεύω καὶ πείθω ἐκείνους τῶν συμπολιτῶν, οἵτινες τυχὸν ἀποπλανώμενοι ἔχουσιν ἀλλοίαν γνώμην, ὅτι πρέπει νὰ παραιτήσωσιν ἰδιορρύθμους καὶ ἐγωϊστικὰς τοιαύτας σκέψεις, διότι αὗται ἀντίκεινται εἰς τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ. Καὶ πιθανώτατα συνήντησα τοιούτους, ἀλλὰ καὶ νῦν ἐὰν ἤθελον συναντήσει που τοιούτους, νομίζω ὅτι προσφέρω αὐτοῖς ὑπηρεσίαν, ἂν ἀσχοληθῶ νὰ πείσω αὐτοὺς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ καταστρατηγῶνται τὸ πολίτευμα, ἢ νὰ ὑπονομεύωσι τοὺς θεσμοὺς, ἀφοῦ ὑπ’ αὐτοὺς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπιθυμεῖ νὰ κυβερνᾶται καὶ νὰ ζῇ. Ὅτε προετάθησαν δισταγμοὶ περὶ τοῦ νομοσχεδίου, καὶ παρεστάθη, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἀντιβαίνει εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, πρώτιστον εἴχομεν καὶ οἱ φίλοι μου καὶ ἐγὼ καθῆκον νὰ ἐρευνήσωμεν, ἂν ἀληθῶς ἀντιβαίνει εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἢ μήπως ὑπερβάλλουσαι ἐντυπώσεις ἐνεποίησαν τοὺς δισταγμοὺς εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους, οἱ ὁποῖοι προέβαλον αὐτοὺς, μήπως τοῦ νομοσχεδίου αἱ διατάξεις οὐδὲ ἀντιτίθενται οὐδὲ ἀναιροῦσι τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ὁμολογῶ δὲ, ὅτι καὶ τῶν ἐμῶν φίλων ἡ πεποίθησις καὶ ἡ ἐμὴ, μετ’ εὐσυνείδητον μελέτην τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι, ὅτι τὸ νομοσχέδιον δὲν συμβιβάζεται μὲ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ἠδυνάμην νὰ μεταχειρισθῶ ἕτερον ὅρον, τὸν ὅρον ὅτι ἀντιβαίνει εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ ἐπροτίμησα νὰ εἴπω, ὅτι δὲν συμβιβάζεται, διότι προσδοκῶ, ὅτι καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συνέταξαν τὸ νομοσχέδιον, καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι προέβαλον αὐτὸ καὶ συνηγόρησαν ὑπὲρ αὐτοῦ, θέλουσι σπεύσει νὰ μεταβάλωσι τὰς γνώμας των, εὐθὺς ὡς πεισθῶσιν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον δὲν συμβιβάζεται μὲ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ἀνέγνων πρό τινων ἡμερῶν διάταγμα, ἐκδοθὲν κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τῆς καθόδου εἰς τὴν Ἑλλάδα τοῦ ἀειμνήστου Βασιλέως Ὄθωνος. Τὸ διάταγμα ἦτο ἔργον τῆς Ἀντιβασιλείας καὶ τῶν Γερμανῶν, οἱ ὁποῖοι κατῆλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα μετὰ τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος. Τὸ πολίτευμα τότε ἦτο ἀπόλυτον, διότι καὶ ἡ νομοθετικὴ καὶ ἡ νομοτελεστικὴ ἐξουσία εὑρίσκετο ἐν ταῖς χερσὶ τοῦ Ἡγεμόνος· ἀλλ’ εἰ καὶ ἦτο ἀπόλυτον τὸ πολίτευμα, ἐν τῷ διατάγματι ἐκείνῳ διαβλέπω τὰ σπέρματα τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν. Διάφορα διατάγματα ἐξεδόθησαν τὴν 3 Ἀπριλίου 1833, ἀλλὰ τὸ ἓν ἐξ αὐτῶν ἐκανόνιζε τὴν ὑπηρεσίαν τῶν Ὑπουργείων, τὰ ὁποῖα τότε ὠνομάζοντο Γραμματεῖαι τῆς Ἐπικρατείας, ἕτερον τὴν ἁρμοδιότητα ἑκάστης τῶν Γραμματειῶν, καὶ ἑπομένως καὶ τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Γραμματείας ἢ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Τὸ δεύτερον Β. Διάταγμα ἀναγράφει πάσας τὰς σχέσεις τῶν τε μελῶν τοῦ στρατοῦ πρὸς ἄλληλα καὶ τοῦ στρατοῦ πρὸς τὴν Διοίκησιν καὶ τὴν Πολιτείαν, αἵτινες ὑπάγονται εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Γραμματείας τῶν Στρατιωτικῶν. Ὑπήγαγε δὲ εἰς τὴν Γραμματείαν τῶν Στρατιωτικῶν οὐ μόνον τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν συμπλήρωσιν αὐτοῦ καὶ τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν πειθαρχίαν καὶ τὴν ἀστυνομίαν αὐτοῦ, ἀλλὰ (ἀναγινώσκει) «καὶ τὴν προμήθειαν τῆς ἀναγκαίας διὰ τὸν στρατὸν ἐνδυμασίας, τοῦ ὁπλισμοῦ καὶ τῶν διὰ τὴν ἱππασίαν, διὰ τὸν στρατωνισμὸν καὶ διὰ τὰς στρατοπεδεύσεις ἀπαιτουμένων σκευῶν. Τὴν φροντίδα περὶ προμηθείας τοῦ ἀναγκαίου διὰ τὸ πυροβολικὸν, διὰ τὸ μηχανικὸν καὶ διὰ τοὺς λόχους τῶν τεχνιτῶν καὶ τῶν σκαπανέων ὑλικοῦ. Τὴν οἰκοδόμησιν, ἐπισκευὴν καὶ διατήρησιν τῶν φρουρίων, ὁρμητηρίων (places d’ armes) καὶ τῶν στρατιωτικῶν κτιρίων. Ὅλα τὰ διὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν προμήθειαν τῶν εἰς αὐτὸν ἀναγκαίων δημόσια καταστήματα. Τοὺς στρατιωτικοὺς ποινικοὺς νόμους καὶ τοὺς διὰ τὴν ὑπηρεσίαν καὶ ὁπλασκίαν κανονισμούς. Τὴν ἐπιτήρησιν εἰς τὰ διὰ τὴν δίκασιν ἰδιαιτέρων στρατιωτικῶν ἁμαρτημάτων ἢ ἐγκλημάτων ὑπάρχοντα στρατιωτικὰ δικαστήρια. Τὰ ὑγειονομικὰ καταστήματα διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ. Τὴν μετατόπισιν καὶ τὰς κινήσεις τοῦ στρατοῦ καὶ τὰς στρατιωτικὰς μετακομίσεις. Τὴν φροντίδα περὶ συστάσεως καταστημάτων διὰ τὴν διασίτισιν ἀπομάχων, χηρῶν καὶ ὀρφανῶν, καθὼς καὶ ἄλλων φιλανθρωπικῶν καταστημάτων διὰ τὴν ἀνάγκην τοῦ στρατοῦ, καὶ τὴν ἐπιτήρησιν εἰς τὴν διεύθυνσιν αὐτῶν. Τὴν περὶ τῶν αἰχμαλώτων φροντίδα. Τὰς προτάσεις περὶ προκηρύξεως στρατιωτικῆς ἀμνηστείας. Τὴν Χωροφυλακήν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσωπικὸν καὶ τὸ οἰκονομικὸν αὐτῆς. Τὰς προτάσεις περὶ διορισμοῦ, περὶ ἐπὶ σιτηρεσίῳ ἀναπαύσεως, ἢ περὶ ἀφέσεως τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαλλήλων τοῦ στρατοῦ. Τὴν ὁλικὴν δαπάνην τοῦ στρατοῦ καὶ τὸ περὶ αὐτῆς Λογιστικόν». Τελευταῖον δὲ ὁρισμὸν ἀναγράφει, ὅτι «εἰς τὴν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Γραμματείαν ὑπάγονται ὅλαι αἱ ἀρχαί, ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπάλληλοι τοῦ στρατοῦ». Τὰ θέματα ταῦτα δὲν ἀνάγονται μόνον εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, τὴν ἐσωτερικὴν ζωὴν καὶ ἀνάπτυξιν αὐτοῦ, δηλαδὴ εἰς τὰς σχέσεις τῶν ἀνδρῶν τοῦ στρατοῦ πρὸς ἀλλήλους, ἀλλὰ περιλαμβάνουσι καὶ τὰς σχέσεις τοῦ στρατοῦ, τὰς ὁποίας οὗτος κατ’ ἀνάγκην πρέπει νὰ συνάψῃ μετὰ τῶν ἄλλων ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἀρχῶν, δηλαδὴ μετὰ τῆς Διοικήσεως καὶ μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν ἑτέρῳ δὲ διατάγματι, τῷ «περὶ τῆς ὑπηρεσίας τῶν Γραμματειῶν», ἀνεγράφησαν δύο κανόνες, αʹ) ὁ κανὼν, ὅτι «ἡ Διεύθυνσις ὅλων τῶν ὑπαγομένων εἰς μίαν Γραμματείαν ὑποθέσεων ἐναπόκειται εἰς τὸν Γραμματέα τῆς Ἐπικρατείας», βʹ) ὁ κανών, ὅτι «ἕκαστος Γραμματεὺς τῆς Ἐπικρατείας εἶναι, ἐντὸς τῆς ἁρμοδιότητος τῆς ἐμπιστευθείσης εἰς αὐτὸν Γραμματείας, τὸ μόνον καὶ ἄμεσον ὄργανον τοῦ Βασιλέως πρὸς ἐκτέλεσιν ὅλων τῶν κυβερνητικῶν πράξεων· ἑπομένως ἀπαιτεῖται νὰ προσυπογράφηται ὁ ἁρμόδιος Γραμματεὺς εἰς πάντα νόμον, εἰς πᾶν διάταγμα καὶ εἰς πᾶσαν δημοσίαν πρᾶξιν, ἀφορῶσαν τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις, καθὼς καὶ εἰς πᾶσαν ἀπόφασιν περὶ διοικητικῶν ὑποθέσεων, ἐκδιδομένην μὲ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως». Καὶ τὸ μὲν ἄρθρον 9 κηρύσσει τὸν Γραμματέα τῆς Ἐπικρατείας «ὑπεύθυνον διὰ τὴν ἀκριβῆ ἐκτέλεσιν τῶν νόμων καὶ διαταγμάτων, διὰ τὴν κατὰ συνείδησιν διαφύλαξιν τῶν συμφερόντων τῆς Ἐπικρατείας, καὶ διὰ τὴν πιστὴν διαχείρισιν τῶν δημοσίων χρημάτων καὶ τῆς ἐμπιστευθείσης εἰς αὐτὸν ἰδιοκτησίας τῆς Ἐπικρατείας». Τὸ δὲ ἄρθρον 10, ὡς διάταξις ἐκτελεστικὴ τῶν εἰρημένων κανόνων, ἀνέγραφεν, ὅτι «ἕκαστος Γραμματεὺς τῆς Ἐπικρατείας διοικεῖ ὡς ἀνώτατος διευθυντὴς τὰ εἰς τὴν Γραμματείαν του ἀναγόμενα», καὶ ὅτι «ὀφείλει νὰ διατάσσῃ τὰ δέοντα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὑπαρχόντων νόμων καὶ διαταγμάτων, καὶ νὰ ἐπαγρυπνῇ εἰς τὴν ἀκριβῆ αὐτῶν διαφύλαξιν.» Κατὰ τὰς διατάξεις ταύτας, εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ὑπάγεται πᾶν, ὅτι ἀνάγεται εἴς τε τὴν ἐσωτερικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ καὶ εἰς τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις αὐτοῦ. Εἰς ταύτας δὲ τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις αὐτοῦ ἀνάγεται ἡ φροντὶς περὶ τῶν μέσων τῆς ἀμύνης τοῦ Κράτους καὶ περὶ ὀχυρώσεως τῶν ὁρίων, ὡς καὶ ἡ περὶ διαταρήσεως τῆς δημοσίας ἀσφαλείας, καὶ πᾶσαι αἱ ἄλλαι σχέσεις τοῦ στρατοῦ πρὸς τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ὡς ἔχει τὸ νομοσχέδιον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου συζητοῦμεν, ἐὰν ἤθελε τοῦτο ψηφισθῆ, δυνάμεθα εὐλόγως νὰ θεωρήσωμεν ὑπεύθυνον τὸν Ὑπουργὸν διὰ πάσας τὰς πράξεις ἢ τὰς παραλείψεις, αἵτινές εἰσι συναφεῖς μὲ τὰ ἀνωτέρω καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἀφαιροῦμεν διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν καὶ ἀνατίθεμεν εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ; Βεβαίως δὲν εἶναι εὐσυνείδητον, ἀλλ’ εἶναι καὶ παράλογον, νὰ ζητήσωμεν εὐθύνας παρ’ ἀνθρώπου ἐπὶ πράξεσι, τὰς ὁποίας οὐ μόνον δὲν ἔχει ἀποφασίσει, ἀλλ’ οὐδὲ διέπραξεν ἢ διέταξεν, ἴσως δὲ οὐδὲ γνωρίζει. Καὶ εἰς ποῖον μεταφέρετε τὴν ἐπὶ ταύταις εὐθύνην; Εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ! Ἀλλὰ Γενικὸς Διοικητὴς εἶναι ὁ ἀνώτατος κατὰ βαθμὸν καὶ ἀρχαιότητα ἀξιωματικὸς τοῦ στρατοῦ, ὅστις συμβαίνει νὰ ἦναι ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου. Τὸ Σύνταγμα ὅμως προέβλεψε, καὶ εἰκότως, ἀναγράψαν, ὅτι δι’ ἑκάστην πρᾶξιν τῆς Διοικήσεως ἢ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν δημοσίων πρέπει νὰ ὑπάρχῃ τις ὑπεύθυνος· ἐπειδὴ δὲ τὰ μεγάλα συμφέροντα τοῦ Κράτους ἀπήτουν νὰ μὴ ὑπόκηνται εἰς τὴν εὐθύνην ταύτην οἱ υἱοὶ τοῦ Βασιλέως, ἀπηγόρευσε τὸν διορισμὸν αὐτῶν ὡς Ὑπουργῶν. Καὶ ἀπηγόρευσεν εἰς τοὺς υἱοὺς τοῦ Βασιλέως νὰ γίνωνται Ὑπουργοὶ, οὐχὶ διὰ νὰ μὴ συμβῇ νὰ ἀχθῶσιν ὑπόδικοι ἐνώπιον τοῦ ποινικοῦ δικαστηρίου, —διότι καὶ παρ’ ἡμῖν ἅπαξ μόνον καὶ ἀλλαχοῦ σπανιώτατα συνέβη νὰ παραπεμφθῶσιν εἰς δίκην οἱ διαχειριζόμενοι τὰ εἰρημένα καθήκοντα Ὑπουργοὶ, —ἀλλὰ διότι ἡ αἴγλη τοῦ Στέμματος, ἡ αἴγλη τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, ἐκτείνεται καὶ περιβάλλει πάντα τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, ἡ ἐλαχίστη δὲ αἰτίασις, ἢ ἡ ἐλαχίστη ὑπόνοια, ὅτι διεπράχθη ὑπό τινος τῶν μελῶν τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας πρᾶξις, ἥτις δὲν ἐπετρέπετο ἢ δὲν ἔπρεπε νὰ πραχθῇ, εἶναι νέφος, τὸ ὁποῖον σκιάζει τὴν αἴγλην ταύτην. Ἡμεῖς δ’ ἔχομεν συμφέρον, μετ’ ἄκρας φειδοῦς νὰ στέργωμεν νὰ ἀνατίθηνται εἰς αὐτοὺς τοιαῦτα καθήκοντα, ὅπως ἡ Βασιλικὴ αἴγλη διατηρῆται ἀπαστράπτουσα πάντοτε, οὐδὲν δὲ νέφος σκιάσῃ αὐτὴν ποτέ. Λοιπόν, ἂν τὸ νομοσχέδιον ψηφισθῇ, ἀνατίθεμεν ἔργα Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἰς ἡγεμονόπαιδα, εἰς τὸν πρῶτον υἱὸν τοῦ Βασιλέως, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου, μεταφέροντες τὴν εὐθύνην, ἣν ἐπὶ τούτοις εἶχεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, εἰς τὸν Διάδοχον, εἰς ὃν ἀνατίθεμεν τὰ ἔργα ταῦτα. Καὶ πρὸς ποῖον ἄλλον σκοπὸν τὸ Σύνταγμα ἀνέγραψε τὴν ἀπαγόρευσιν εἰς τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας νὰ γίνωνται Ὑπουργοί; Δὲν ἐνεπιστεύετο τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, ἀφοῦ ἐμπιστεύεται ἡμᾶς τοὺς πολίτας; Ἀλλ’ ἔχει τις ἐξ ἡμῶν τόσον μέγα συμφέρον διὰ τὴν προκοπὴν, διὰ τὴν εὐημερίαν καὶ ἀνάπτυξιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ὅσον ἔχει ὁ Βασιλεύς; Δὲν ἀπηγόρευσε λοιπὸν τὸ Σύνταγμα ἐκ δυσπιστίας εἰς τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας νὰ διαχειρίζωνται τὰ κοινὰ, ἀλλ’ ἠρνήθη ν’ ἀνατεθῶσιν εἰς αὐτὰ πράξεις, καθήκοντα, τὰ ὁποῖα συνεπάγουν εὐθύνην. Εὐθύνη τοιαύτη εἶναι ἀσυμβίβαστος πρὸς τὸ ὕψος, εἰς τὸ ὁποῖον τὸ ἔθνος ἀνεβίβασε τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, καὶ ἰδίως τὴν Α. Β. Ὑψηλότητα τὸν Διάδοχον. Ἀλλ’ εἶναι τοιαῦτα τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸ νομοσχέδιον πρόκειται νὰ μεταβιβασθῶσιν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τὸν Γενικὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ; Ἐγὼ τοιαῦτα τὰ κρίνω, καὶ δύναμαι νὰ δικαιολογήσω ἐμαυτὸν, ἐὰν ἐκφράσω ἀπορίαν, πῶς συνετάχθησαν αἱ διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου, τοῦ τὸ πρῶτον εἰσαχθέντος, τοσοῦτον ἀσαφῶς, ὥστε νὰ μὴ κατασταθῇ ἀδύνατον, ἐξ ἐναντίας νὰ ἦναι πιθανὸν, ὅτι ἤθελε διαφύγει ἡ ἔννοια τοὺς κυρίους ἀντιπροσώπους, ἐὰν οὗτοι δὲν κατέβαλλον προσοχὴν, ἵνα ἀναζητήσωσιν ἐν τῇ ἀσαφείᾳ τῶν κειμένων τὰς ὑποκρυπτομένας ἐννοίας. Καὶ ὄντως τὸ πρῶτον εἰσαχθὲν νομοσχέδιον ἀνέγραφεν, ὅτι ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ τὰ ὑπὸ τὴν διοίκησιν αὐτοῦ ὅπλα, σώματα, καταστήματα καὶ ὑπηρεσίαι τοῦ στρατοῦ ἤθελον ὁρισθῆ καὶ κανονισθῆ διὰ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἤθελε κυρωθῆ διὰ Β. Διατάγματος. Ἀλλ’ οἱ κανονισμοὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐκτελέσεως, ἐν παραβολῇ πρὸς τὰ ἐκτελεστικὰ διατάγματα, εἰσὶ πράξεις ταπεινοτέρας σημασίας καὶ ἥσσονος ἰσχύος ἐν τῇ ἱεραρχίᾳ τῶν γενικῶν περὶ ἐκτελέσεως πράξεων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας· διὰ πράξεως δὲ τοιαύτης ἐπρόκειτο νὰ κανονισθῇ ἡ ἁρμοδιότης καὶ δικαιοδοσία τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ, καὶ τὰ ὅπλα, τὰ σώματα, τὰ καταστήματα καὶ αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ στρατοῦ, αἱ ὁποῖαι ἤθελον ὑπαχθῆ ὑπὸ τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. Τοῦτο δὲ, τὸ ὁποῖον ἀφίετο νὰ κανονισθῇ διὰ Β. Διατάγματος διὰ τοῦ πρώτου νομοσχεδίου, τοῦτο ἐκανονίσθη ῥητῶς ἐν τῷ δευτέρῳ νομοσχεδίῳ διὰ τῆς προσθήκης τῆς τρίτης παραγράφου τοῦ ἄρθρου 2, καθ’ ἣν τὰ στρατιωτικὰ σώματα, αἱ ὑπηρεσίαι καὶ τὰ καταστήματα ὑπήχθησαν εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀφοῦ δ’ ἐν τῇ συνειδήσει τῶν συντακτῶν τοῦ νομοσχεδίου ἦτο ὡρισμένον νὰ ὑπαγάγωσιν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τὰ στρατιωτικὰ σώματα, τὰ καταστήματα καὶ τὰς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ, διατὶ δὲν ἀνεγράφετο τοῦτο ἐν τῷ πρώτῳ νομοσχεδίῳ, ἀνεγράφετο δὲ μόνον, ὅτι διὰ Β. Διατάγματος ἔμελλε νὰ κανονισθῇ, ποῖα ἐξ αὐτῶν ἤθελον ὑπαχθῆ εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ; Δὲν ἦτο ἀπροσεξία ἢ παράλειψις ἐξ ὀλιγωρίας, ἀλλ’ ἀτολμία, ἐπιθυμήσασα ν’ ἀποφύγῃ νὰ δηλώσῃ ἀμέσως, ὅτι πάντα τὰ στρατιωτικὰ σώματα καὶ πάντα τὰ στρατιωτικὰ καταστήματα καὶ πᾶσαι αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ στρατοῦ ἔμελλον νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τοῦ Γεν. Διοικητοῦ. Ἀλλὰ διὰ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, καὶ κατὰ τὸ πρῶτον καὶ κατὰ τὸ δεύτερον νομοσχέδιον, θέλει κανονισθῆ καὶ ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Τί εἶναι ὅμως ἁρμοδιότης καὶ δικαιοδοσία; Ἐπιτρέψατε βραχεῖάν τινα λεπτολογίαν. Ὁ στρατὸς ἔχει κατωτάτην μονάδα τὸν λόγον, ἀποτελούμενον ἀπὸ ὡρισμένον ἀριθμὸν ἀνδρῶν. Ὁ λόχος ἔχει ἀνάγκην διοικητοῦ, καὶ κατὰ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ διοικεῖ αὐτὸν λοχαγός. Ποία ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ λοχαγοῦ ἐπὶ τοῦ λόχου; Ὁ διοικητὴς ἔχει ἁρμοδιότητα καὶ καθῆκον νὰ φροντίζῃ νὰ ἀσκῶνται καὶ ἐκπαιδεύωνται οἱ ἄνδρες τοῦ λόχου, νὰ συντηρῆται καὶ ἐκτελῆται ἀπταίστως ἡ πειθαρχία τῶν ἀνδρῶν, καὶ τέλος νὰ ἐκτελῶσιν οἱ ἄνδρες τοῦ λόχου τὰς στρατιωτικὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας ἡ ἀνάγκη τοῦ στρατοῦ ὑπαγορεύει εἰς αὐτούς. Ἐὰν πρόκειται περὶ τοιαύτης ἁρμοδιότητος, περὶ τοιαύτης δικαιοδοσίας τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, ἡ διάταξις τοῦ νομοσχεδίου, καθ’ ἣν ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ θέλει κανονισθῆ διὰ κανονισμοῦ ἢ διὰ Β. Διατάγματος, δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀμφισβητηθῇ ὑπό τινος, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἀντιβαίνει εἰς τὸ Σύνταγμα ἢ τοὺς νόμους. Δὲν ἀντιβαίνει εἰς τοὺς νόμους, ἀλλ’ εἶναι σύμφωνον πρὸς αὐτοὺς καὶ ἐπιβάλλεται ὑπὸ τοῦ συμφέροντος τοῦ στρατοῦ, ἐὰν διετάσσετο, ὅτι εἰς τὴν ἁρμοδιότητα καὶ τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ λοχαγοῦ ἀνήκει νὰ φροντίζῃ, ἵνα οἱ ἄνδρες τοῦ λόχου του ἀσκῶνται σωματικῶς καὶ ἐκπαιδεύωνται διὰ τῆς λεγομένης θεωρίας, ἥτις γίνεται εἰς τὸ σχολεῖον τοῦ λόχου, δι’ ἣν μάλιστα ἤθελον εὐχηθῆ, ὅπως ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις τοσοῦτον φροντίζει νὰ ὀργανώσῃ τὸν στρατὸν, φροντίσῃ, ἵνα καὶ ἡ διδασκαλία τῆς θεωρίας κατασταθῇ σαφεστέρα καὶ εὐληπτοτέρα καὶ ἀποβαίνῃ λυσιτελής. Ἐπειδὴ δ’ αἱ ἀσκήσεις τοῦ στρατοῦ δὲν πρέπει νὰ γίνωνται κατὰ διάφορον τρόπον, ἀλλὰ πρέπει νὰ γίνωνται κατ’ ἐκεῖνον, καθ’ ὃν ἐξασκοῦνται πάντες οἱ στρατοὶ τοῦ κόσμου, δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ θεωρία τῆς διδασκαλίας τῶν ἀνδρῶν τοῦ λόχου νὰ ᾖ διάφορος τῆς θεωρίας, καθ’ ἣν πάντες οἱ γυμνασταὶ πρέπει νὰ γυμνάζωσι τοὺς ὑπ’ αὐτοὺς ἄνδρας. Ἡ διδασκαλία λοιπὸν τοῦ λόχου ἀνήκει πράγματι εἰς τὸν λοχαγὸν, διότι τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ προώρισε τὰ καθήκοντα ταῦτα εἰς τὸν λοχαγὸν, ὅπως οὗτος φροντίζῃ περὶ τῆς πειθαρχίας τῶν ἀνδρῶν ἐν τῷ λόχῳ, διότι δι’ αὐτῆς ἑνοποιεῖται ἡ δύναμις ἑκάστου τῶν ἀνδρῶν τοῦ λόχου, καὶ ὁ λόχος ἐμφανίζεται ὡς σῶμα ὠργανωμένον, ἔχον μίαν θέλησιν καὶ μίαν δρᾶσιν. Οὐδ’ ἀντιβαίνει εἰς νόμον, ἐὰν ὁ λόχος προσφέρῃ τὰς ὑπηρεσίας ἐκείνας, ἃς τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ ἀπαιτεῖ, ὡς φέρ’ εἰπεῖν νὰ ἀποστέλλῃ ὁ λόχος φρουρὰς εἰς τὰς φυλακὰς τῶν στρατιωτικῶν ὑποδίκων καὶ καταδίκων ἢ ἀλλαχοῦ, ἢ νὰ μεταβαίνῃ ἀπὸ ἓν μέρος εἰς ἄλλο, ὅταν διατάσσηται ἡ μετάθεσις αὐτοῦ. Τὰς ἐργασίας ταύτας προσφέρει καὶ ἔχει καθῆκον νὰ προσφέρῃ ὁ λόχος, οὐδ’ ἀντιβαίνουσιν αὗται εἰς νόμον ἢ εἰς δικαιοδοσίαν τινὰ ἄλλην. Ταῦτα, τὰ ὁποῖα εἶπον περὶ λόχου, κρατοῦσι καὶ ἂν ἀναβῶμεν μίαν ἔτι βαθμίδα, ἀπὸ τοῦ λόχου εἰς τὸ τάγμα. Ὁ ταγματάρχης, διοικητὴς τοῦ τάγματος, ὀφείλει νὰ φροντίζῃ περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν ἀνδρῶν τοῦ τάγματος διά τε τῶν ἀσκήσεων τοῦ σώματος καὶ διὰ τῆς ἀναπτύξεως τοῦ πνεύματος, ὀφείλει νὰ φροντίζῃ, ἵνα τὸ τάγμα ἐκτελῇ τὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας τὸ συμφέρον καὶ ἡ συντήρησις τοῦ στρατοῦ ἐπιβάλλουσιν. Ἀναβαίνω ὡσαύτως μίαν ἑτέραν βαθμίδα, εἰς τὸ σύνταγμα. Ὁ συνταγματάρχης, διοικητὴς τοῦ συντάγματος, φροντίζει καὶ αὐτὸς περὶ τῆς ἀνατροφῆς καὶ ἐκπαιδεύσεως τῶν ἀνδρῶν τοῦ συντάγματος, φροντίζει νὰ ἐνασκῇ τὴν ἀποτεθειμένην αὐτῷ ἐξουσίαν, ἵνα συντηρῇ τὴν πειθαρχίαν ἐν τῷ συντάγματι, φροντίζει ἵνα τὸ σύνταγμα εἴτε ἀποσπᾷ ἄνδρας εἴτε κινῆται ὅλον πρὸς ἐκπλήρωσιν στρατιωτικῶν ὑπηρεσιῶν, ἢ πρὸς ἐκπλήρωσιν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας ἄλλαι ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἀρχαὶ, ἔχουσαι πρὸς τοῦτο ἐκ τοῦ νόμου τὸ δικαίωμα, ἐνδεικνύουσιν ὡς ἐπιβαλλομένας. Ἐρωτῶ λοιπὸν, ποία θέλει κανονισθῆ διὰ τοῦ Βασ. Διατάγματος ἢ τοῦ Κανονισμοῦ ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ; Ἄλλην δικαιοδοσίαν καὶ ἁρμοδιότητα πρόκειται κατὰ τὸ νομοσχέδιον νὰ κανονίσῃ εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ τὸ ἐκδοθησόμενον Β. Διάταγμα; Ἐὰν ἐννοεῖ αὐτὴν τὴν δικαιοδοσίαν καὶ ἁρμοδιότητα, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ λοχαγὸς ἐπὶ τῶν ἀνδρῶν τοῦ λόχου, ὁ ταγματάρχης ἐπὶ τῶν ἀνδρῶν τοῦ τάγματος, ὁ συνταγματάρχης ἐπὶ τῶν ἀποτελούντων τὸ σύνταγμα ταγμάτων καὶ λόχων, οὐδεμία ἀνάγκη τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλ’ ἐὰν ἐννοεῖ νὰ κανονίσῃ τὸ ἐκδοθησόμενον Β. Διάταγμα ἄλλην εὐρυτέραν δικαιοδοσίαν καὶ ἁρμοδιότητα, τότε ἡ διάταξις τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι ταῦτα θέλουσι κανονισθῆ διὰ Β. Διατάγματος, εἶναι διάταξις, ἣν ἐπιτρέψατέ μοι νὰ μὴ χαρακτηρίσω ἐγὼ, νὰ ἀρκεσθῶ δὲ νὰ τὴν ὀνομάσω μόνον ἀσαφῆ· διότι, ἐὰν ἤθελον χαρακτηρίσει αὐτὴν, ἤθελον ἀποδώσει τῷ συντάκτῃ τοῦ νομοσχεδίου ἰδιότητας, ἃς δὲν θέλω νὰ ἀποδώσω. Τὸ δεύτερον νομοσχέδιον, τὸ τροποποιῆσαν τὸ πρῶτον, ἔλυσε τὸν δισταγμὸν καὶ τὴν ἀπορίαν, ἣν παρῆγεν ἡ πρώτη παράγραφος τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ πρώτου νομοσχεδίου, διότι δὲν ἀνέθηκε πλέον εἰς στρατιωτικὸν κανονισμὸν καὶ εἰς Β. Διάταγμα νὰ κανονίσωσι ποῖα ὅπλα καὶ ποῖα σώματα, ποῖα καταστήματα καὶ ποῖαι ὑπηρεσίαι θέλουσιν ὑπαχθῆ εἰς τὴν ἁρμοδιότητα καὶ τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ διὰ τοῦ δευτέρου τούτου νομοσχεδίου ὑπήχθησαν ἀμέσως πάντα τὰ σώματα καὶ πάντα τὰ καταστήματα καὶ πᾶσαι αἱ ὑπηρεσίαι ὑπὸ τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἐνῷ κατὰ τὸ πρῶτον νομοσχέδιον ταῦτα ἤθελον κανονισθῆ δι’ εἰδικοῦ κανονισμοῦ, κυρωθησομένου διὰ Β. Διατάγματος, τὸ νέον νομοσχέδιον ῥητῶς ἀναφέρει, ὅτι «ὑπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ ὑπάγονται τὰ στρατιωτικὰ σώματα, αἱ ὑπηρεσίαι καὶ τὰ καταστήματα». Ἀλλὰ παραδόξως, ἐνῷ διὰ τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ νομοσχεδίου ῥητῶς ὡρίσθη, ὅτι πάντα τὰ σώματα, αἱ ὑπηρεσίαι καὶ τὰ καταστήματα ὑπάγονται εἰς τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ, ἐν τῷ ἄρθρῳ 11 διετηρήθη ἡ διάταξις, ἣν εἶχε τὸ παλαιὸν νομοσχέδιον (ἀναγινώσκει): «Δι’ εἰδικοῦ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, κυρωθησομένου διὰ Β. Διατάγματος, ὁρισθήσονται καὶ κανονισθήσονται... τὰ ὑπὸ τὴν διοίκησιν αὐτοῦ ὅπλα, σώματα, καταστήματα καὶ ὑπηρεσίαι...», ὡς ἂν ἐλησμονήθη, ὅτι διὰ τῆς προσθήκης τῆς γʹ παραγράφου τοῦ ἄρθρου 2 ἐκανονίσθη, ὅτι τὰ διάφορα σώματα τοῦ στρατοῦ, τὰ καταστήματα καὶ αἱ ὑπηρεσίαι ὑπόκεινται εἰς τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ. Ἀλλ’ ἐὰν κατὰ τὸ νομοσχέδιον προσδιορίζεται, ὅτι τὰ στρατιωτικὰ σώματα καὶ καταστήματα καὶ αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ στρατοῦ θέλουσιν ὑπάγεσθαι εἰς τὴν ἁρμοδιότητα καὶ δικαιοδοσίαν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, ἡ ἁρμοδιότης τῆς Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ εἶναι διάφορος πρὸς τὴν ἁρμοδιότητα, ἣν οἱ στρατιωτικοὶ νόμοι ἔχουσιν ἀναγράψει μέχρι τοῦδε εἰς ἕκαστον τῶν ἀρχηγῶν τοῦ στρατοῦ, ἢ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἶχον τεθῆ ἐπὶ κεφαλῆς ἑκάστου Ἀρχηγείου. Λοιπὸν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα καὶ δικαιοδοσίαν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ θέλουσιν ὑπαχθῆ ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα δὲν ὑπήγοντο μέχρι τοῦδε εἰς αὐτήν; Θέλει ἀποδοθῆ ἐξουσία, ἣν δὲν ἔχουσι μέχρι τοῦδε οἱ ἀρχηγοὶ τοῦ στρατοῦ; Ἀλλ’ ὅταν ἀποδίδωται εἴς τινα ἐξουσία, ἣν δὲν εἶχεν, ἀπὸ ποῖον θέλει αὕτη ἀφαιρεθῆ; Βεβαίως ἀπὸ τὸν Ὑπουργόν. Καὶ διὰ τὴν διαχείρισιν τῆς ἐξουσίας αὐτῆς, τῆς ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ ἀφαιρουμένης καὶ ἀποδιδομένης εἰς τὸν Γεν. Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ, τίς θέλει ὑπέχει τὴν νόμιμον εὐθύνην; Βεβαίως οὐχὶ ὁ Ὑπουργὸς, ἀφοῦ ἀφῃρέθη ἡ ἐξουσία αὕτη ἀπ’ αὐτοῦ. Θέλομεν λοιπὸν ζητήσει εὐθύνην παρὰ τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ; Τοῦτο ἐσκόπει τὸ Σύνταγμα ν’ ἀποτρέψῃ ἀπὸ ἡμᾶς, διότι τὸ ἔργον αὐτὸ εἶναι καὶ δυσχερέστατον καὶ ἐπιζημιώτατον εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔστεργε νὰ δηλωθῇ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ῥητῶς, ὅτι ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γεν. Διοικητοῦ εἶναι αὐτὴ ἐκείνη, ἣν μέχρι τοῦδε οἱ ἰσχύοντες νόμοι προσδιώριζον διὰ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ, πᾶς δισταγμὸς ἤθελον ἐκλίπει, καὶ δὲν ἠθέλομεν ἐξακολουθεῖ διστάζοντες, μήπως τὸ Σύνταγμα δὲν ὑποσκάπτεται διὰ τοιούτων νομοσχεδίων. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνη ἡ διάταξις αὕτη, ἣν κρίνω ἀντισυνταγματικὴν, μὴ συμβιβαζομένην μὲ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος καὶ τοὺς σκοποὺς αὐτοῦ, τὴν ὁποίαν καίτοι ἀνέγραψεν ἐν τῷ ἄρθρῳ 2, διετήρησεν ὅμως ἐν τῷ ἄρθρῳ 11 τὴν παραπομπὴν τῶν κατ’ αὐτὴν εἰς εἰδικὸν κανονισμόν, κυρωθησόμενον διὰ Β. Διατάγματος, ὅπως προσδιορισθῇ δι’ αὐτοῦ, ποῖα σώματα, ὑπηρεσίαι καὶ καταστήματα θέλουσιν ὑπάγεσθαι εἰς τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐνῷ ῥητῶς ἀναγράφει ἐν τῇ παραγράφῳ γʹ τοῦ ἄρθρου 2, ὅτι «ὑπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ ὑπάγονται τὰ στρατιωτικὰ σώματα, αἱ ὑπηρεσίαι καὶ τὰ καταστήματα» δὲν εἶναι μόνον, λέγω, τοῦτο, ἀλλ’ οὐδεμία ἀναγράφεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἑρμηνεία, οὐδεμία διασάφησις, οὐδεμία ἐξήγησις, τί εἶναι διοίκησις καταστήματος, τί εἶναι διοίκησις σώματος στρατοῦ, τί εἶναι διοίκησις ὑπηρεσιῶν στρατιωτικῶν. Ποία εἶναι ἡ δικαιοδοσία, ἡ διοικητικὴ ἐξουσία, ἣν θέλει ἔχει ὁ Διάδοχος ἐπὶ τῶν σωμάτων, καταστημάτων καὶ ὑπηρεσιῶν τοῦ στρατοῦ; Θέλει ἔχει ἀλλοίαν ἐξουσίαν ἐκείνης, ἣν ἔχει ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ; ἀλλοίαν ἐξουσίαν ἐκείνης, ἣν ἔχουν οἱ μέραρχοι; Πρόκειται ν’ ἀποδοθῇ εἰς τὸν διοικητὴν τοῦ στρατοῦ ἐξουσία μεγαλειτέρα, ὅπως διοικῇ τὰ σώματα, τὰ καταστήματα καὶ τὰς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ, καὶ ἡ ἐξουσία αὕτη πρόκειται ν’ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν; Ἀλλ’ οὕτως ἢ θέλομεν ἀναιρέσει τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, καθ’ ἣν ἀπαγορεύεται εἰς τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας νὰ γίνωνται Ὑπουργοί, ἢ θέλομεν διαγράψει τὴν ἑτέραν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, καθ’ ἣν διὰ πᾶσαν πρᾶξιν ὑπάρχει εὐθύνη, αὕτη δ’ ἐπιβαρύνει τὸν Ὑπουργὸν, ὁ ὁποῖος διέπραξεν αὐτήν. Οὕτω θέλομεν ἔχει ἀνεύθυνον τὴν Διοίκησιν τῶν σωμάτων, καταστημάτων καὶ ὑπηρεσιῶν τοῦ στρατοῦ, καὶ ἑπομένως, ὅταν πρόκηται νὰ ζητηθῇ εὐθύνη, θέλομεν προσκρούσει εἰς τὸν βράχον τῆς διατάξεως ἐκείνης τοῦ Συντάγματος, δι’ ἧς ἀπαγορεύεται νὰ διορίζωνται οἱ βασιλόπαιδες Ὑπουργοί, διότι δὲν πρέπει νὰ ζητῆται εὐθύνη ἀπὸ αὐτούς. Τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα προκύπτουσιν ἐκ τῆς λεπτομερεστέρας ἐξετάσεως τῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, εἰσὶ σπουδαιότατα, πρέπει δὲ νὰ συζητηθῶσι καὶ ἐξετασθῶσιν. Εἶναι ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ ἐλάσσονος σημασίας ἡ παράβασις ἢ ἡ ἀθέτησις οἱασδήποτε διοικητικῆς διατάξεως ὑπό τινος πολίτου, ἢ ἡ διάπραξις πάσης ἄλλης, ἔστω καὶ ἐγκληματικῆς, πράξεως, ἥτις ἐνδέχεται νὰ συμβῇ κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου, ἡ ἀθέτησις ὅμως ἢ ἡ μείωσις τῆς εὐρύτητος τῆς συνταγματικῆς διατάξεως, ἢ ἡ περιστολὴ τῆς ἐννοίας αὐτῆς, εἶναι ζητήματα θεμελιώδη, τὰ ὁποῖα πανταχοῦ, ἔνθα κρατοῦσιν οἱ συνταγματικοὶ θεσμοὶ, πρέπει νὰ ἐρευνῶνται μετ’ εὐλαβείας, καὶ πρέπει νὰ πείθηται ἡ συνείδησις παντὸς, ὅτι δὲν ὑπάρχει οὔτε σκιὰ ἀντισυνταγματικότητος ἐν τοῖς νομοσχεδίοις, τὰ ὁποῖα συζητοῦνται, ὅπως ἐν πλήρει τοιαύτῃ βεβαιότητι δώσῃ τὴν ψῆφόν του. Ἐάν τις μελετήσῃ τοὺς ὀργανισμοὺς τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τοῦ 1877, ὅτε τὸ πρῶτον ἐξεδόθη νόμος περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, θέλει εὐχερέστατα ἀντιληφθῆ τοῦ πράγματος καὶ ἀναγνωρίσει βασίμους τὰς παραστάσεις μου. Μέχρι τοῦ 1877 τὰ τοῦ στρατοῦ ἐκανονίζοντο διὰ διαταγμάτων, ὡς διὰ διατάγματος ἐκανονίζοντο καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης Βασιλείας, κατὰ τὰ πρὸ τοῦ 1843 ἔτη, καθ’ ἃ ὁ Βασιλεὺς διεχειρίζετο τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ὅτε προσεπάθουν οἱ περὶ τοὺς νόμους ἀσχολούμενοι νὰ διακρίνωσι τὰς πράξεις τοῦ Βασιλέως, ὅσαι πρέπει νὰ θεωρῶνται ὡς διατάγματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἀπὸ ἐκείνων, αἵτινες πρέπει νὰ θεωρῶνται ὡς διατάγματα νομοθετικά. Ἀλλὰ μέχρι τοῦ 1877 δὲν ὑπῆρχεν, ὡς εἶπον, νόμος κανονίζων τὰ τοῦ στρατοῦ. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ὅτι κατὰ τὸ 1874 εἷς τῶν τότε ἐπιφανῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν μοὶ ἀνεκοίνωσεν ἐπιθυμίαν νὰ συμπράξωμεν πρὸς καταρτισμὸν Κυβερνήσεως. Κατὰ τὸν χρόνον δ’ ἐκεῖνον αἱ κυβερνητικαὶ ἀνωμαλίαι ἦσαν μεγάλαι, καὶ ἡ κατανομὴ τοῦ Κοινοβουλίου καθίστα δυσχερῆ τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν αὐτοῦ, τῆς Βουλῆς δὲ τὴν διάλυσιν δὲν ὑπεβοήθουν αἱ περιστάσεις. Ἐνδέχεται ἐν τοῖς ἐγγράφοις τοῦ Ἡγέτου ἐκείνου νὰ εὑρίσκηται ἐπιστολή μου, ἣν ἐπέστειλα αὐτῷ τῇ 18 Μαρτίου 1874. Σύμπραξις ἐμοῦ μετὰ τοῦ πολιτικοῦ ἐκείνου ἀνδρὸς, ὅστις ἡγεῖτο κόμματος, δὲν ἐτελέσθη ποτὲ, διότι αἱ περιστάσεις εἶχον καταστήσει αὐτὴν ἀδύνατον, οὐδ’ ἐπέτρεπον αὐτὴν κατὰ τὸ παρελθόν· ἐκεῖνος εἶχε διατελέσει Βουλευτὴς πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1862, ἐγὼ δ’ εἰσῆλθον τὸ πρῶτον εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Ἀλλ’ ἂν αἱ πολιτικαὶ διαφωνίαι δὲν εἶχον καταστήσει ἕως τότε δυνατὸν νὰ εὑρεθῶ ἐν συνεννοήσει μετ’ αὐτοῦ, κατὰ τὸ 1874 ὅμως γενικὰ συμφέροντα ἐπέβαλλον εἰς ἐκεῖνον τὴν ἀνάγκην νὰ συμπληρώσῃ τὰς κοινοβουλευτικὰς αὐτοῦ δυνάμεις, ὅπως δυνηθῇ διὰ πλειονοψηφίας καὶ δι’ ἀπαρτίας νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν καὶ συντηρήσῃ αὐτήν· ἔκρινε δέ, ὅτι μετ’ ἐμοῦ πιθανὸν ἦτο νὰ συμπληρώσῃ τὴν κοινοβουλευτικὴν αὐτοῦ δύναμιν. Μοὶ ἐδήλωσε λοιπὸν τὴν ἐπιθυμίαν νὰ συμπράξω μετ’ αὐτοῦ πρὸς σχηματισμὸν Ὑπουργείου. Ἔστερξα κατ’ ἀρχὴν τὴν πρότασιν αὐτοῦ, ἀλλ’ ὑπὸ ὅρους τινάς· πρῶτος δὲ τῶν ὅρων ἦτο, νὰ κανονισθῶσι διὰ νόμου τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ αὐτοῦ.—Τοσαῦται εἶχον διαπραχθῆ καταχρήσεις διὰ τῶν διαταγμάτων περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ τοσοῦτον εἶχον κατασταθῆ εὐμετάβλητα τὰ τῆς ὀργανώσεως αὐτοῦ καὶ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ἀφοῦ ἕκαστος Ὑπουργὸς ἠμιλλᾶτο ἑκάστοτε νὰ παραλλάσσῃ διὰ βασιλικοῦ διατάγματος καὶ νὰ μεταβάλλῃ ἐντελῶς τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ καὶ τὸν τρόπον τῆς διοικήσεως αὐτοῦ! — Ἐζήτουν μάλιστα ἀπὸ τὸν πολιτικὸν ἐκεῖνον ἄνδρα, νὰ στέρξῃ νὰ ἀνακοινώσωμεν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐντὸς τῆς πρώτης Συνόδου ἐμέλλομεν νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Κατὰ τὸ 1877 δὲ, ὅτε καὶ αἱ περιστάσεις αἱ πολιτικαὶ τοῦ Κράτους συνέτρεχον εἰς τὴν νομοθέτησιν μονίμου τινὸς ὀργανισμοῦ, τότε αἱ ἀξιώσεις μου ἔπεισαν τοὺς ἀποτελοῦντας τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ ἰδίως τὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν, νὰ προτείνῃ τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ κατεστάθη ὁ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ νόμος τοῦ 1877. Καὶ οὗτος εἶναι ὁ πρῶτος περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ νόμος, ὁ τοῦ 1877. Δὲν ἰσχυρίζομαι ὅτι τὸ ἔργον ἦτο τέλειον, οὐδ’ ἠδύνατο νὰ ἦναι τοιοῦτον, ἀφοῦ ὁ στρατὸς οὐδέποτε εἶχεν ὀργανωθῆ διὰ νόμου, ἐτύγχανον δὲ πάντα εἰς τὴν θέλησιν τοῦ πρώτου τυχόντος Ὑπουργοῦ. Κράτος ἔχον μικρὸν πληθυσμὸν, ἀτελῆ μέσα, πενιχροὺς τοὺς πόρους, βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἀξιώσῃ, τὴν πρώτην ὀργανωτικὴν τοῦ στρατοῦ ἐργασίαν, εἰς τὴν ὁποίαν τρέπεται, νὰ ἔχῃ πλήρη καὶ τελείαν. Διὰ τοῦτο τὸν ὀργανισμὸν ἐκεῖνον διεδέχθησαν ἄλλοι ὀργανισμοὶ, ὁ ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ, τὸν ὁποῖον προέτεινε κατὰ τὸ 1880—καὶ ὅστις ἐψηφίσθη καὶ κατέστη νόμος ἔκτοτε—ὁ ἡγέτης τοῦ πολιτικοῦ κόμματος, τοῦ ὁποίου οἱ φίλοι κάθηνται ἐπὶ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν), ἕτερος ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ κατὰ τοῦ 1882, δι’ οὗ μετεβλήθη ὁ ὀργανισμὸς τοῦ 1880, τρίτος ὀργανισμὸς, ὁ ὁποῖος ἐξεδόθη κατὰ τὸ 1885, ὅτε ἐγὼ ἐτύγχανον ἐν τῇ ἀρχῇ, καὶ ὁ ὁποῖος μετέβαλε μόνον διατάξεις τινὰς τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ 1882, καὶ τέλος ὁ ὀργανισμὸς τοῦ 1887. Ἐὰν δύναταί τις ν’ ἀναζητήσῃ ἀτέλειαν ἢ πλημμέλειαν ἐν τοῖς ὀργανισμοῖς τούτοις, μίαν πρὸ παντὸς θέλει καταδείξει ἀτέλειαν, ὅτι τὸ Κράτος δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν πλήρη ἐκτέλεσιν τῶν ὀργανισμῶν. Ἄλλαι ἀτέλειαι ἐὰν ὑπάρχουσιν ἐν τοῖς ὀργανισμοῖς τούτοις, καὶ ἰδίως ἐν τῷ ὀργανισμῷ τοῦ 1887, αὐταί εἰσι μικροῦ λόγου ἄξιαι, καὶ εὐχερέστατον εἶναι νὰ ἄρῃ αὐτὰς διὰ νομοσχεδίου ἢ ὁ νῦν Ὑπουργὸς ἢ ἄλλος Ὑπουργός· ἀλλὰ τὴν ἀτέλειαν τὴν πρώτην δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἄρῃ τις. Ὁ ὀργανισμὸς τοῦ 1880 καὶ ὁ τοῦ 1882 καὶ ὁ τοῦ 1885 καὶ ὁ τοῦ 1887 ἀπεδέχθησαν ὡς σύστημα στρατολογίας τὴν καθολικὴν στρατολογίαν, εἶναι δ’ αὕτη ἡ νεωτέρα ἀρχὴ, ἡ νεωτέρα ἰδέα, ἡ ἑλκύσασα τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν λαῶν τῆς Εὐρώπης, καὶ ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς ἀρχῆς ταύτης ἡ Γερμανία κατήγαγε θριάμβους πρὸ 30 ἐτῶν. Ἀλλ’ ἡ καθολικὴ στρατολογία εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ ἀπὸ ἡμᾶς; Ἔλεγεν ὁ ἀποθανὼν πολιτικὸς, ὅστις εἶχεν εἰσαγάγει τὸν ὀργανισμὸν τοῦ 1887, ὅτι διὰ τῶν ὀργανισμῶν τούτων δὲν ἔχομεν στρατὸν μόνιμον, ἀλλὰ στρατὸν ἐφεδρείας. Καὶ ὄντως ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ἡ ὑπὸ τὰ ὅπλα εἶναι ἐλαχίστη, δυσανάλογος οὐχὶ πρὸς τὰς ἀνάγκας τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως, αἵτινες τέλος πάντων μίαν ἡμέραν ἴσως ἐκλείψωσι κατά τινα τρόπον, ἀλλὰ δυσανάλογος πρὸς τὰς ἀνάγκας τῶν στρατιωτικῶν ἀναγκῶν τῆς Ἑλλάδος, τῆς ἱστορίας αὐτῆς, τῶν πόθων αὐτῆς. Ὅθεν διὰ τῶν ὀργανισμῶν τούτων ἐζητήσαμεν νὰ παρασκευάσωμεν στρατὸν ἐφεδρείας, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθημεν νὰ παρασκευάσωμεν αὐτόν. Ὅπως παρασκευάσωμεν στρατὸν ἐφεδρείας, ἔδει νὰ καλῶμεν τοὺς ἐφέδρους τῶν νομῶν ἅπαξ τοὐλάχιστον τοῦ ἐνιαυτοῦ, καὶ νὰ ἀσκῶμεν αὐτοὺς ἐπὶ 30 ἕως 40 καὶ 50 ἡμέρας ὑπὸ τὰ ὅπλα· ἂν δὲ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐφέδρων ἑκάστου νομοῦ ἀνέρχηται εἰς 18,000 ἢ 20,000, ἢ μόνον εἰς 10,000 ἢ 12,000, πρέπει νὰ ἔχωμεν ἐν τῇ πρωτευούσῃ ἑκάστου νομοῦ στρατῶνας, ἵνα στρατωνίζονται οἱ ἄνδρες οὗτοι, νὰ ἔχωμεν ἀποθήκας ὁπλισμοῦ, ἵνα ὑπάρχωσιν ἀποτεθειμένα δι’ αὐτοὺς τὰ ὅπλα, καὶ ἀποθήκας ἱματισμοῦ, ἵνα εὑρίσκωσι τὴν στολὴν τὴν λιτοτάτην, τὴν ἰδέαν ἔστω στολῆς, διὰ τῆς ὁποίας πρέπει νὰ περιβάλλωνται. Πάντα ταῦτα ἀπαιτοῦσιν ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχομεν. Ἀλλὰ μήπως δὲν ἀπαιτοῦσιν ἑκατομμύρια αἱ ἀνάγκαι τῆς συγκλήσεως καὶ τῆς διατροφῆς καὶ τῆς συντηρήσεως τῶν ἐφέδρων; Κατὰ τὰ δελτία, τὰ ὁποῖα οἱ δύο Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὸ 1895 καὶ 1896, μετὰ τῶν ὁποίων συνειργαζόμην, μοὶ ἔδωκαν, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν τῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα ἀνῆλθεν εἰς 77,800. Ἐὰν ἀφαιρέσωμεν τὰς 16,000 τοῦ συνήθους στρατοῦ, ὑπολείπονται 60,000 ἔφεδροι. Καὶ ἐπειδὴ δὲν πρόκειται περὶ ἐκτάκτου ἐπιστρατείας, ἀλλὰ πρόκειται περὶ ἀσκήσεως ἐφέδρων, δὲν θέλομεν ἔχει 60,000 μόνον ἐφέδρους, ἀλλ’ ἴσως 80,000, ἢ καὶ πλείονας. Πρὸς ἄσκησιν αὐτῶν καὶ συντήρησιν ἐπὶ 40 ἢ 50 ἡμέρας, ἀπαιτοῦνται χρήματα, ὡς ἀπαιτοῦνται τοιαῦτα καὶ διὰ τὰς ἄλλας ἀνάγκας, τὰς ὁποίας πρὸ μικροῦ σᾶς ἀπηρίθμησα. Δὲν θέλω διαλάβει σήμερον περὶ τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον δύο συνεχῆ Ὑπουργεῖα ἀπηύθυναν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, τοῦ προγράμματος τῶν μεταρρυθμίσεων· ἀλλ’ ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐξηκολούθει νὰ ἔχῃ τὴν αὐτὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν εἶχε κατὰ τὸ 1896, ὅτι πρὸ πάσης ἄλλης μεταρρυθμίσεως ἀπαιτεῖται ἡ μεταρρύθμισις τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, ἤθελον πείσει αὐτὸν νὰ ἀφήσῃ κατὰ μέρος τὴν πληθὺν τῶν ποικίλων μεταρρυθμίσεων, αἵτινες προὐτάθησαν μέχρι τοῦδε, καὶ ἐξ ὧν, καὶ ἂν κατὰ τὴν γνώμην του ὑπάρχῃ ἐλπὶς ὅτι δύνανται νὰ ὠφελήσωσι τὸν τόπον, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην οὐ μόνον οὐδεμία προσδοκᾶται ὠφέλεια, ἀλλὰ πάντως θέλει ἐξ αὐτῶν ἐπέλθει καὶ ἐν τῇ διοικήσει τῶν κλάδων, τοὺς ὁποίους μεταρρυθμίζουσι, βλάβη, καὶ ἐν τῇ οἰκονομίᾳ τοῦ Κράτους ζημία. Πρέπει πρὸ παντὸς νὰ καταστήσωμεν διαχείρισιν τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους συνετὴν καὶ φειδωλὴν, διοίκησιν δὲ τῆς οἰκονομίας τῆς χώρας σώφρονα καὶ ἐνθαρρυντικήν. Οὕτω θέλομεν δυνηθῆ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ ἐπιχειρήσωμεν καὶ τὴν ἐπιβαλλομένην μεγάλην μεταρρύθμισιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. Κατὰ παρελθοῦσαν περίοδον, πρὸ ἐννέα ἐτῶν, εἶχον συνεννοηθῆ μετὰ στρατιωτικοῦ διαπρεποῦς, ὅστις διεχειρίζετο τὴν διεύθυνσιν κλάδου τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ ὁποῖον τότε διηύθυνα, ὡς Ὑπουργὸς, καὶ συνετάξαμεν νομοσχέδιον περὶ συστάσεως Ταμείου Ἐθνικῆς Ἀμύνης, τὸ ὁποῖον ἐπροικοδοτοῦμεν δι’ εἰδικῶν πόρων. Ὁ διαπρεπὴς ἐκεῖνος ἀξιωματικὸς εὑρίσκεται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην ἴσως ἀνακαλεῖ εἰς τὴν μνήμην του τὰ περὶ τῆς συνεννοήσεως ἐκείνης. Ἀλλὰ πολιτικαὶ ἀνωμαλίαι, ἀπροόπτως ἐπισκήψασαι κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1892, μὲ κατέστησαν ἀνίκανον, ἵνα προκαλέσω τὴν ἐν τῇ Βουλῇ ἐπιψήφισιν τοῦ μέτρου τούτου. Κατὰ τὸ 1897 ἐδραξάμην περιστάσεως, ὅτε ἐπρόκειτο νὰ νομοθετηθῇ μέτρον περὶ τῶν μὴ ἐκπληρωσάντων τὴν στρατιωτικὴν ὑποχρέωσιν, οἵτινες ἀνέβαινον εἰς εἴκοσι καὶ πλέον χιλιάδας, καὶ ἀνέγραψα ἐν νόμῳ, ψηφισθέντι τότε, ὅτι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἤθελον εἰσπραχθῆ ὡς ἀντισηκώματα παρὰ τούτων, ἔπρεπε νὰ κατατίθηνται ἔν τινι Τραπέζῃ ἐπὶ τόκῳ, ἵνα ἀποτελεσθῇ κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον νὰ διατεθῇ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ διὰ νόμου καὶ ἰδίᾳ πρὸς βελτίωσιν τοῦ ὁπλισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἡ ἀνάμνησις τούτων τρέπει τὸν λόγον μου ἐπὶ ἄλλην ἀνάγκην, μεγάλην ὄντως, τὴν ἀνάγκην τῆς μεταβολῆς τοῦ ὁπλισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ τί νὰ εἴπω περὶ ταύτης, ἀφοῦ δὲν θέλουσι δι’ αὐτὴν ἀρκέσει οὔτε δέκα, ἴσως δ’ οὔτε δώδεκα ἑκατομμύρια, ἀποβαίνει δὲ, ὡς ἔχουσι νῦν τὰ πράγματα, εὐσεβὴς πόθος; Ἀφοῦ δὲ εἰς τοιαύτην εὑρισκόμεθα κατάστασιν, διατελοῦντες ἐν πλήρει ἀδυναμίᾳ, ἐν ἀνικανότητι νὰ καταθέσωμεν τὰς βάσεις νέου οἰκοδομήματος στρατιωτικοῦ, ἔκρινεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, μετὰ ἁπλότητος, ἡ ὁποία διακρίνει αὐτὸν, νὰ μᾶς προκαλέσῃ νὰ σκεφθῶμεν περὶ ἱδρύσεως Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ! Λέγω μετὰ ἁπλότητος, διότι ἁπλότητα διεῖδον ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ καὶ ἐν ταῖς σκέψεσιν αὐτοῦ, ὅτε δὶς ἢ τρὶς ἤκουσα αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ ἀπορῇ, διατὶ ἡμεῖς διστάζομεν, μήπως τὸ νομοσχέδιον εἶναι ἀντισυνταγματικὸν, καὶ νὰ στέργῃ τὰς παραστάσεις μας, ἵνα ἡ Διεύθυνσις τῆς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας καὶ τὰ τμήματα αὐτῆς διατηρηθῶσιν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ νὰ βεβαιώνῃ ἡμᾶς, ὅτι διατηροῦνται ταῦτα κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀμέσως δὲ, μετά τινα δευτερόλεπτα τῆς ὥρας, ὅτε διὰ νεύματος εἰδοποιήθη, ὅτι δὲν διατηροῦνται ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ μεταβιβάζονται εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν κατ’ ἀνάγκην, νὰ ἀναιρῇ τὰς βεβαιώσεις του ταύτας! Ἐγὼ ἐνίσταμαι κατὰ τῆς τρίτης παραγράφου τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ νέου νομοσχεδίου, ἐνίσταμαι κατ’ αὐτῆς, ὅπως μὴ ταχθῶσιν ὑπὸ τὴν ἄμεσον διοίκησιν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ πάντα τὰ σώματα τοῦ στρατοῦ, καὶ πᾶσαι αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ στρατοῦ καὶ πάντα τὰ καταστήματα τοῦ στρατοῦ, ἂν ἡ διοίκησις τῆς Γενικῆς Διοικήσεως πρόκειται νὰ κατασταθῇ εὐρυτέρα τῆς διοικήσεως τῶν Ἀρχηγείων τοῦ στρατοῦ. Ἐνίσταμαι, ἐφ’ ὅσον τὸ ἀσαφὲς γράμμα τοῦ νόμου μὲ ἀναγκάζει νὰ ὑπολάβω, ὅτι ἐπὶ τῶν σωμάτων τοῦ στρατοῦ καὶ ἐπὶ τῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ στρατοῦ καὶ ἐπὶ τῶν καταστημάτων τοῦ στρατοῦ ὑποκαθίσταται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἡ Γενικὴ Διοίκησις τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἐνίσταμαι ἐπίσης κατὰ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 11 τοῦ νομοσχεδίου, ἡ ὁποία διετηρήθη ἀκεραία καὶ ἐν τῷ δευτέρῳ νομοσχεδίῳ, καθ’ ἣν διὰ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, κυρωθησομένου διὰ Β. Διατάγματος, θέλει προσδιορισθῆ ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ. Οὐδὲ μοὶ ἐπιτρέπεται ν’ ἀποκρύψω τὴν ἔκπληξίν μου διὰ τὴν ἀναγραφεῖσαν ἐν τῷ ἄρθρῳ 2 τοῦ νομοσχεδίου προσθήκην, ὅτι προϊσταμένη ἀρχὴ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ εἶναι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ εἶπον κατ’ ἐμαυτὸν, ἀνεγράφη τάχα ἡ διάταξις αὕτη ὡς ἀντισήκωμα κατὰ τῆς συγκεκριμένης μεταβολῆς τῆς δικαιοδοσίας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς ἀντισήκωμα κατὰ τῆς ἐγκρινομένης ἀποσπάσεως ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν πάντων τῶν αἰτηθέντων καθηκόντων καὶ τῆς ἀναθέσεως αὐτῶν εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, ὡς ἀντισήκωμα κατὰ τῆς διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου σχεδιαζομένης ἀφαιρέσεως ἀπὸ τοῦ σώματος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν σαρκῶν καὶ τῶν νεύρων αὐτοῦ; Δὲν πιστεύω ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις διετέλεσε πεντάκις Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις ἀνήκει εἰς τὸν στρατὸν, δὲν πιστεύω ὅτι ἔστερξε τοιαύτην νὰ ἀναγράψῃ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ εἰρωνείαν εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἄν ἡμεῖς, οἱ μὴ στρατιωτικοὶ, δὲν ἐμπνέομεν ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς περὶ τὰ στρατιωτικὰ ἀσχολουμένους, καὶ μάλιστα εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι συνέδεσαν οὐ μόνον τὸ παρελθὸν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐνεστὼς καὶ τὸ μέλλον αὐτῶν μὲ τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ, ἐλπίζω νὰ ἐμπνεύσῃ ἐμπιστοσύνην τινὰ τὸ ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, διότι, ὅ,τι καὶ ἂν ἐγένετο μέχρι τοῦδε καὶ ὅπως καὶ ἂν ἐγένετο, δὲν ἐξερριζώθη ἀπὸ τῆς καρδίας μου ἡ ἐλπὶς, ὅτι, ἐὰν, ἐγὼ δὲν προφθάσω, ἄλλοι ὅμως μετ’ ἐμὲ θέλουσι δυνηθῆ νὰ ἀποβλέψωσί ποτε μεθ’ ὑπερηφανείας εἰς τὸν στρατὸν τῆς πατρίδος. Ἐὰν μοὶ ἐπιτραπῆ νὰ μετατρέψω εἰς τοὺς ἐλαχίστους ὅρους τὰ συμπεράσματα τῶν λόγων μου, καὶ πρόκειται περὶ στρατιωτικῶν πραγμάτων, τὰ ὁποῖά εἰσι συναφῆ μετὰ τῆς μαθηματικῆς, ἐξ ἧς ἐδανείσθην τὸν ὅρον τῶν ἐλαχίστων ὅρων, τὸ συμπέρασμα τῶν λόγων μου εἶναι, ὅτι διὰ τοῦ ἄρθρου 11, ἐνόσῳ εἶναι γεγραμμένον ὡς εἶναι γεγραμμένον, ἀφαιροῦνται ἀπὸ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν δικαιώματα, καὶ μεταβιβάζονται εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν, ἵνα νομοθετήσῃ αὕτη διὰ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ! Οὕτω δὲ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου διαπράττεται ἀληθὴς σύγχυσις τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας πρὸς τὴν νομοτελεστικήν. Δὲν ἔλαβον μάλιστα τὴν πρόνοιαν τοῦ νομοσχεδίου οἱ συντάκται, οὐδὲ ῥητῶς νὰ κανονίσωσιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία μεταβιβάζει τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὴν νομοτελεστικὴν, ἵνα αὕτη par delegation κανονίσῃ διὰ Β. Διατάγματος ὕλην νομοθετικὴν, ἀλλ’ ἀφῆκαν ἡμᾶς νὰ πλέωμεν εἰς τὸν ὠκεανὸν τῶν ἀποριῶν καὶ περὶ τοῦ εἴδους τῆς πράξεως, ἣν ὠνόμασαν στρατιωτικὸν κανονισμὸν, καὶ περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ὁ στρατιωτικὸς οὗτος κανονισμὸς, πρωτοφανὲς ἐπινόημα ἀσυνήθους ἀμαθείας, θέλει κανονίσει ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα μόνον διὰ νόμου ἐπιτρέπεται νὰ κανονισθῶσι. Πλὴν δὲ τούτου, τῆς μεταβιβάσεως τῶν δικαιωμάτων τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας εἰς τὴν νομοτελεστικὴν, πόρισμα ἄξιον τῆς προσοχῆς ὑμῶν εἶναι βεβαίως τὸ ἀντισυνταγματικὸν τῆς διατάξεως τῆς γʹ παραγράφου τοῦ ἄρθρου 2, κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπάγονται εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ τὰ καταστήματα καὶ αἱ ὑπηρεσίαι καὶ τὰ σώματα τοῦ στρατοῦ, ἐὰν δὲν ἀναγραφῇ ῥητῶς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὅτι διατηροῦνται ἐπὶ τῆς διοικήσεως τῶν σωμάτων τοῦ στρατοῦ, τῶν καταστημάτων καὶ τῶν ὑπηρεσιῶν αὐτοῦ πάντα τὰ δικαιώματα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν· ἀντισυνταγματικὸν προσέτι εἶναι, ἐν τῷ μέλλοντι κανονισμῷ τῆς ἁρμοδιότητος καὶ δικαιοδοσίας τῆς Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ν’ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τὰ πλεῖστα τῶν καθηκόντων αὐτοῦ καὶ ἀνατεθῶσιν εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν. Δὲν λέγω περὶ τῶν ἄλλων ἀτελειῶν τοῦ νομοσχεδίου. Εἶναι σφάλματα, τὰ ὁποῖα βεβαίως οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ δὲν θέλουσιν ἔχει δυσκολίαν νὰ διορθώσωσιν, ἐὰν ταῦτα μόνον εἴχομεν νὰ προβάλωμεν· διότι σφάλμα εἶναι ἐν τῇ πρώτῃ παραγράφῳ τοῦ ἄρθρου 11 νὰ γίνηται μνεία, ὅτι διὰ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ θέλουσι προσδιορισθῆ τὰ ὅπλα, σώματα, καταστήματα καὶ αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ στρατοῦ, αἵτινες θέλουσιν ὑπαχθῆ εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, ἀφοῦ ταῦτα πάντα διὰ τῆς τρίτης παραγράφου τοῦ ἄρθρου 2 ὑπήχθησαν εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Σφάλμα εἶναι νὰ ἀναγράφηται ἐν τῇ παραγράφῳ τρίτῃ τοῦ ἄρθρου 2, ὅτι τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα θέλουσιν ὑπάγεσθαι εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφοῦ τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα ὑπάγονται ἀναποσπάστως εἰς τὸ ἐπιτελικὸν τμῆμα τῆς στρατολογίας καὶ ἐπιστρατεύσεως, τὸ ὁποῖον μετεβιβάσθη μετὰ τῆς ἐπιτελικῆς ἐν γένει ὑπηρεσίας εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ.

§11Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι λάθος. Θὰ διορθωθῇ.

§12Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλὰ πῶς νὰ παραλείψω τὸ πόρισμα, ὅτι τὸ ἄρθρον 6 τοῦ νομοσχεδίου εἶναι καταφανῶς ἀντισυνταγματικόν, διότι ἀφαιρεῖ ἕνα κλάδον τῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ οὐσιωδέστατον, τὴν ψυχὴν τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, τὴν ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν ὁ ὀργανισμὸς ἀνεβίβασεν εἰς Διεύθυνσιν ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας, ἀφαιρεῖ, λέγω, ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἀνατίθησιν αὐτὴν εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ; Ταῦτα εἶχον ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλήν, διὰ ν’ ἀποδείξω ὅτι τὸ νομοσχέδιον δὲν συμβιβάζεται μὲ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἐπιφέρει σύγχυσιν εἰς τὰ ὅρια τὰ χωρίζοντα τὴν νομοτελεστικὴν ἀπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἔχει δὲ ἀνάγκην ἀνασκευῆς καὶ διορθώσεως. Ἐὰν ἠθέλομεν ἀκολουθήσει τὸν εἱρμὸν τῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, ἔπρεπε πρὸ παντὸς νὰ συμπεράνωμεν, ὅτι προσῆκε νὰ ὑπαχθῇ εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ καὶ ἡ Διεύθυνσις τοῦ ὑλικοῦ πολέμου. Τί ἐστὶ Διεύθυνσις τοῦ ὑλικοῦ πολέμου; Εἶναι ἡ προμήθεια τῶν ἀναγκαιούντων εἰς τὸν στρατὸν ἐφοδίων. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπηρεσία τις ἀπαιτεῖ ἐπιστημονικὰς γνώσεις, ἀπαιτεῖ πρὸ πάντων ἡ ὑπηρεσία αὕτη. Διατὶ λοιπὸν ἀφέθη αὕτη εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ δὲν μετεβιβάσθη καὶ αὕτη εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ, παρὰ τῷ ὁποίῳ συνεκεντρώθη ἥ τε ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία καὶ τὰ ἄλλα ἐπιστημονικὰ φῶτα, ὅσα ὑπάρχουσιν ἐν τῷ στρατῷ; Διατὶ τὰ Στρατοδικεῖα νὰ μὴ ὑπαχθῶσιν εἰς τὰς Μεραρχίας, οὕτω δ’ ἕκαστον Στρατοδικεῖον ν’ ἀποτελέσῃ συμπλήρωμα τοῦ στρατιωτικοῦ κλάδου, ὁ ὁποῖος τίθεται ὑπὸ τὴν διοίκησιν τῶν Μεραρχιῶν; Πιθανῶς νὰ καθίστατο οὕτως ἀγρυπνοτέρα ἡ ἐπιτήρησις τῶν Στρατοδικείων καὶ ἀκριβεστέρα ἡ διαχείρισις τῆς ποινικῆς δικαιοσύνης. Τοιουτοτρόπως εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἤθελε μείνῃ ἐπὶ τοῦ παρόντος μόνον ἡ Διοίκησις τῆς χωροφυλακῆς. Ἐπειδὴ ὅμως, κατὰ τὸ περὶ ταύτης ψηφισθὲν νομοσχέδιον, θέλει ἱδρυθῆ Ἀρχηγεῖον τῆς χωροφυλακῆς, θέλει ταχέως ἀφαιρεθῆ καὶ ἡ χωροφυλακὴ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις προορίζεται πλέον νὰ χρησιμεύῃ ἐν τῇ κυβερνητικῇ καὶ τῇ διοικητικῇ ἱεραρχίᾳ ὡς μέλος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, θέλει δὲ σημαίνεσθαι ἡ ὕπαρξις αὐτοῦ, μόνον ὅταν θέλῃ διαβαίνει ἐν στολῇ ἐνώπιον φρουρῶν, ὅτε αἱ μουσικαὶ θέλουσι παιανίζει τὸ ἐμβατήριον πρὸς τιμήν του...

§13Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπειδὴ εὑρίσκεσθε εἰς τὸ βῆμα, καὶ ἐπειδὴ ἦσθε μέλος τῆς Συνελεύσεως ὅτε συνετάσσετο τὸ Σύνταγμα, ἐλάβετε δὲ μέρος εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὑμεῖς αὐτός, θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μοὶ λύσητε μίαν ἀπορίαν. Ὅταν ἀναγνωρίζηται ἐκ τοῦ Συντάγματος ὁ πρωτότοκος υἱὸς τοῦ Βασιλέως ὡς ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, ὅταν ἐτησίως ἐν τῇ ἀπουσίᾳ τοῦ Βασιλέως τῷ ἐδόθησαν ἐπανειλημμένως τὰ δικαιώματα καὶ ἡ Βασιλικὴ ἐξουσία ὁλόκληρος, ὅταν ἡ Ὑψηλότης αὕτη δὲν λαμβάνῃ πλέον μισθὸν ἀξιωματικοῦ καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἀξιωματικός, διότι θὰ λαμβάνῃ μισθὸν Διαδόχου τοῦ Θρόνου, νομίζετε ὅτι ὁ ἀξιωματικὸς (ὁ ὀνομαζόμενος αὐτὸς ἀξιωματικός), ὡς ἀντιστράτηγος, δικαιοῦται συνταγματικῷ δικαιώματι καὶ συνταγματικῇ ἀδείᾳ νὰ ἀναλάβῃ τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατεύματος; Καὶ αὐτὸς δὲν εἶναι εἷς λόγος, ἐπιβάλλων εἰς ἡμᾶς νὰ μὴ ἀναθέσωμεν εἰς τὸν Βασιλέα — διότι Βασιλεὺς εἶναι — δικαιοδοσίαν Ὑπουργοῦ, ἢ πᾶσαν ἄλλην ὑπηρεσίαν, καὶ αὐτὴν ἔστω τὴν ἁπλῆν διοίκησιν τοῦ στρατεύματος; Διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ἐὰν ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ὡς καθιερώθη ὑπὸ τοῦ μακαρίτου Τρικούπη, ἔδωσεν ἀρχηγίαν εἰς τὸν Διάδοχον, τὴν ἔδωσε μόνον διὰ νὰ μαθητεύσῃ οὗτος καὶ ἴδῃ ἐν τῇ διαχειρίσει κατὰ τίνα τρόπον οἱ ἀρχηγοὶ διευθύνουσι τὰ σώματα τοῦ στρατοῦ. Πιστεύετε ὅτι ἐδικαιοῦτο, ὅτι ἦτο ἐλευθέρα ἡ Κυβέρνησις ἐκ τοῦ Συντάγματος νὰ δώσῃ τοιαύτην δικαιοδοσίαν; Ἐπὶ τῆς ἀπορίας μου ταύτης παρακαλῶ ὑμᾶς, ὁ ὁποῖος διεχειρίσθητε αὐτὸ τὸ ζήτημα ἐν τῇ Συνελεύσει, ὁ ὁποῖος τοσάκις διεχειρίσθητε τὰ ὕπατα τῆς Πολιτείας ἀξιώματα, νὰ δώσητε γνώμην, τὴν ὁποίαν πιστεύω, ὅτι τὸ Κοινοβούλιον θὰ σεβασθῇ, ὡς γνώμην ἀνδρός, ὁ ὁποῖος καὶ μελέτας ἔκαμε καὶ πεῖραν ἔχει ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου.

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε συνάδελφε, δὲν ἔχετε ἀνάγκην τῆς γνώμης μου. Ἐάν τις μελετήσῃ τὸ Σύνταγμα, θέλει συναγάγει, ὅτι εἷς μόνος εἶναι ἀνεύθυνος, ὁ Βασιλεὺς, ὅτι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ εἶναι ἀπαραβίαστον· τὸ Σύνταγμα μάλιστα τοῦ 1844 ἀνέγραφε καὶ ἄλλον ὅρον, ὁ ὁποῖος δὲν περιελήφθη ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1864, ὅτι εἶναι πρόσωπον ἱερόν. Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 λοιπὸν ἀναγράφει ἀνεύθυνον μόνον τὸν Βασιλέα, καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἀπαραβίαστον· ἀναγράφεται ὅμως προσέτι καὶ ἄλλο πρόσωπον τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας ἐν τῷ Συντάγματι ὡς πρόσωπον Συνταγματικὸν, ὁ Διάδοχος. Ὁ Διάδοχος εἶναι ἡ ἐφεδρεία τοῦ Θρόνου. Οἱ ἄλλοι Βασιλόπαιδες δὲν μνημονεύονται ἐν τῷ Συντάγματι, εἰμὴ ὡς ἐφεδρεία τοῦ Διαδόχου. Ὁ Διάδοχος προορίζεται ν’ ἀναβιβασθῇ εἰς τὸ μέγιστον τῶν ἀξιωμάτων, εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Ἡγεμόνος, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς νὰ θεωρῆται ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης. Ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα ῥητῶς ἀνέγραψεν ἐν ἄρθρῳ σαφεῖ, ὅτι δὲν στέργει ν’ ἀναλαμβάνωσιν Ὑπουργικὰ καθήκοντα οἱ υἱοὶ τοῦ Βασιλέως. Ἑπομένως τοῦτο ἰδίως ἠσχολούμην ν’ ἀποδείξω πρὸ μικροῦ ἀγορεύων, ὅτε ἀντετιθέμην εἰς τὴν διάταξιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ προσδιορισμοῦ δικαιοδοσίας καὶ ἁρμοδιότητος τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ εὐρυτέρας ἐκείνης, ἣν ἔχουσιν οἱ ἀρχηγοί, ὅτε ἀντετιθέμην εἰς τὴν ὑπαγωγὴν τῶν σωμάτων τοῦ στρατοῦ, τῶν καταστημάτων αὐτοῦ καὶ τῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ μοὶ φαίνεται ὅτι καταχρῶμαι τῶν δυνάμεών μου, παρατείνων τὸν λόγον, διότι πρὸ μικροῦ ἀφῆκα τὴν κλίνην, καὶ διὰ τοῦτο παύω αὐτόν.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Δεληγεώργης ἔχει τὸν λόγον.

§16Ν. ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Δὲν νομίζετε καλὸν νὰ διακόψωμεν ἐπὶ 10 λεπτά;

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ὁ κ. Δεληγεώργης τὸ ἐπιθυμεῖ.

§18Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὄχι.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε λοιπόν.

§20Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁμιλῶν, Κύριοι, χθὲς ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἠναγκάσθη νὰ ἐκθέσῃ τὰς πολιτικὰς αὑτοῦ γνώμας ἐπὶ τοῦ κρατοῦντος σήμερον ἐν Ἑλλάδι κοινοβουλευτικοῦ συστήματος, νὰ καταγγείλῃ τὰ κακὰ, εἰς τὰ ὁποῖα κατ’ αὐτὸν προσκόπτει τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα, καὶ νὰ ὑποδείξῃ ἐν ὀλίγοις τὰ μέσα τῆς θεραπείας αὐτῶν. Ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ἐκ πρώτης ὄψεως, ὅτι ἐπεισοδιακῶς παρεμβληθεῖσα εἰς τὴν συζήτησιν περὶ τοῦ νομοσχεδίου ἡ ἔκφρασις αὕτη τῶν πολιτικῶν γνωμῶν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δὲν πρέπει ἐν συζητήσει εἰδικοῦ στρατιωτικοῦ νομοσχεδίου ν’ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ αἱ πολιτικαὶ αὗται γνῶμαι εἶναι τοσοῦτον σπουδαῖαι καθ’ ἑαυτὰς, ἐξεφράσθησαν δὲ παρ’ ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος, καὶ λόγῳ τῆς προεδρίας τῆς Κυβερνήσεως καὶ λόγῳ τῆς προεδρίας μεγάλου πολιτικοῦ κόμματος, τοσοῦτον ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ βαρύνει, ὥστε δὲν δύνανται νὰ μὴ ληφθῶσιν ὑπ’ αὐτῆς ὑπ’ ὄψιν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, θεωρῶ ὅτι σχετίζονται αὗται στενώτατα καὶ πρὸς τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ συζητοῦμεν, διότι προδήλως τοῦτο εἶναι τὸ προϊόν τῆς μεταβολῆς τῶν νέων πολιτικῶν ἀρχῶν, εἰς ἃς προσῆλθεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπειδὴ δὲ νομίζω, ὅτι κατήγγειλε μὲν ἀληθῆ καὶ ἀναμφισβήτητα ἐλαττώματα τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἡμῶν συστήματος, δὲν ὑπέδειξεν ὅμως καὶ τὰ προσήκοντα μέτρα θεραπείας ἢ ἐλαττώσεως τῶν κακῶν, φρονῶ ὅτι αἱ γνῶμαι αὐτοῦ εἶναι ἄξιαι σπουδῆς, ἐὰν οὐχὶ εἰδικῶς καὶ ἐν εὐρύτητι σήμερον, ἀλλὰ πάντως ἐν συντομίᾳ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὰ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἡμῶν συστήματος ἔχουσι κακῶς, διότι ἡ Βουλὴ ἀναμιγνύεται εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους. Κατήγγειλεν ἐπίσης, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀνεπαρκῶς διεξάγει τὸ νομοθετικὸν αὑτῆς ἔργον, διότι, οὐδ’ αἱ ἐπιτροπαὶ αὐτῆς ἐργάζονται ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων, οὐδὲ καιρὸν ἔχει, ὅσον πρέπει, ὅπως συζητῇ περὶ αὐτῶν. Κατήγγειλεν ἐπίσης, ὅτι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τοσαύτη γίνεται χρῆσις ἢ κατάχρησις τοῦ ἐλέγχου καὶ τῶν ἐπερωτήσεων, ὥστε ὑπέρμετρος δαπανᾶται χρόνος εἰς αὐτὰς, ἀφαιρούμενος ἐκ τῆς ἄλλης ἐργασίας, τῆς νομοθετικῆς, τοῦ Κοινοβουλίου. Τὸ κατ’ ἐμὲ, οὐδεμίαν τῶν τριῶν τούτων καταγγελιῶν δύναται ν’ ἀμφισβητήσῃ τις. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι πρωτίστως ἀφορμὴ τῆς κακῆς διοικήσεως καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς κακῆς αὑτῆς διοικήσεως εἶναι ἡ ἀνάμιξις τῆς Βουλῆς εἰς τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους. Καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἡμῶν οὐδεμία γίνεται τῶν νομοσχεδίων μελέτη διὰ τῶν ἐπιτροπῶν, ὡς ἔπρεπε νὰ γίνηται, καὶ ὡς γίνεται ἀλλαχοῦ, καὶ πολὺς χρόνος βεβαίως δαπανᾶται εἰς ἐξέλεγξιν τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐνῷ συμφωνῶ ἐπ’ αὐτῶν, δὲν συμφωνῶ ὅμως ἐπὶ τῶν αἰτιῶν, εἰς ἃς ταῦτα ὀφείλονται, καὶ ἑπομένως ἐπὶ τῶν μέσων τῆς θεραπείας, ἅτινα ὑπέδειξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ᾖναι ἄλλα ἢ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐνδεικνύουν αἱ αἰτίαι, ἐξ ὧν τὰ κακὰ ἀληθῶς προέρχονται. Βεβαίως ἀναμιγνύεται ἡ Βουλὴ εἰς τὰ τῆς διοικήσεως, ἀλλὰ διατὶ ἀναμιγνύεται; Μήπως ὑπάρχει διάταξίς τις ἐν τῷ Συντάγματι, ἐπιτρέπουσα ἢ τοὐλάχιστον ὑπονοοῦσα τοιαύτην ἀνάμιξιν τῆς Βουλῆς εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ τόπου; Οὐδὲν Σύνταγμα εὐκρινέστερον τοῦ ἡμετέρου διακρίνει τὰς ἐξουσίας καὶ καθορίζει σαφέστερον τὰ δικαιώματα ἑκάστης τῶν ἐξουσιῶν. Ἡ Βουλὴ, κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡμῶν, νομοθετεῖ μετὰ τοῦ Βασιλέως, δικαιοῦται δὲ νὰ ἐξελέγχῃ τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, τὴν πολιτείαν τῶν Ὑπουργῶν. Οὐδὲν ἕτερον δικαίωμα ἐκ τοῦ Συντάγματος ἔχει. Τὴν διοίκησιν ἐνεργεῖ μόνος καὶ ἀποκλειστικῶς ὁ Βασιλεὺς διὰ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, οὓς αὐτὸς διορίζει καὶ παύει. Δι’ ὧν μέσων διαθέτει ἐκ τοῦ Συντάγματος δύναται νὰ ἐπηρεάζῃ εἰς τὴν πορείαν τῶν Κυβερνήσεων, καὶ ἑπομένως εἰς τὸν σχηματισμὸν καὶ τὴν διατήρησιν τῶν Ὑπουργείων, ἡ Βουλὴ, ὁ δὲ Ἡγεμὼν ὀφείλει νὰ ἔχῃ διαρκῶς ὑπ’ ὄψιν τὴν γνώμην τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι ἡ Βουλή, ὅτι ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς δὲν ἀναμιγνύεται εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους, οὔτε συνδιοικεῖ μετὰ τῶν Ὑπουργῶν, καὶ ἑπομένως δὲν γίνεται συνένοχος εἰς τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους μετὰ τῶν Ὑπουργῶν, εἴτε ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ὑποδεικνύει εἰς τὸ Στέμμα, εἴτε ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ὑποστηρίζει. Μόνον ὑπ’ αὐτὸν τὸν ὅρον τῆς ἀποχῆς τῶν πλειονοψηφιῶν ἀπὸ τῆς διοικήσεως δύναται καὶ ὀφείλει ὁ Ἡγεμὼν νὰ λαμβάνῃ ὑπ’ ὄψιν τὰς γνώμας τῆς Βουλῆς, εἴτε περὶ ἐλέγχου τῶν πράξεων τῶν Ὑπουργῶν πρόκειται, εἴτε περὶ τῶν νομοθετικῶν ἔργων, καὶ μόνον ὑπ’ αὐτὸν τὸν ὅρον ἡ δεδηλωμένη, περὶ τῆς ὁποίας ἐγένετο χθὲς λόγος, δύναται νὰ θεωρηθῇ ἀρχὴ ἐνέχουσαν ἀλήθειαν συνταγματικήν. Ἄνευ αὐτοῦ τοῦ ὅρου ἡ δεδηλωμένη εἶναι ψεῦδος καὶ φενάκη. Διὰ τοῦτο ἀπέτυχεν, ὑφ’ οἱουδήποτε κόμματος ἐνασκηθεῖσα, καὶ πάντοτε θ’ ἀποτυγχάνῃ, διότι εἶναι ἀνατρεπτικὴ τῆς ἰσότητος καὶ τῆς νομιμότητος, ἐφ’ ὧν στηρίζονται καὶ ἡ κοινωνία καὶ ἡ Πολιτεία ἡμῶν. Ἀλλ’ ἂν ἡ Βουλὴ ἀπὸ μακροῦ χρόνου εἰσῆλθε καὶ καθ’ ἡμέραν περισσότερον κατατρίβεται εἰς τὴν ὁδὸν, ἡ ὁποία καὶ ἀντισυνταγματικὴ εἶναι καὶ ἀντικοινοβουλευτικὴ καὶ ἐπιζήμιος εἰς τὴν χώραν, δὲν πταίει ἆρά γε εἰς τοῦτο τὸ Στέμμα; Μὴ αὐτὸ δὲν ἐπέτρεψεν ἀπὸ μακροῦ χρόνου τοῦτο καὶ δὲν ἐσυνείθισε πάσας τὰς ἄλλας ἐξουσίας καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ πᾶσαν τὴν κοινωνίαν καὶ ἅπαν τὸ ἔθνος νὰ θεωρῶσιν, ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη δυνατὴ κατάστασις; Εἰς τὸν Βασιλέα τὸ Σύνταγμα ἀποκλειστικῶς ἔδωσε τὴν διαχείρισιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἑπομένως τὴν διοίκησιν διὰ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, τοὺς ὁποίους Ὑπουργοὺς αὐτὸς ἐλευθέρως διορίζει καὶ παύει. Ἂν ἡ Βουλὴ ἐσφετερίσθη τὴν ἐξουσίαν καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ Στέμματος, δικαιώματα συνταγματικὰ, τοῦτο ἐγένετο τῇ συναινέσει καὶ συμπράξει τοῦ Στέμματος. Ἀλλ’ ἂν ἐπὶ μακρὰ ἔτη, ἐν γνώσει πληρεστάτῃ τῶν μέσων, δι’ ὧν καταρτίζονται καὶ συντηροῦνται αἱ πλειονοψηφίαι παρ’ ἡμῖν, ἐπέτρεψε τοῦτο καὶ ἐξ ἀδιαφορίας συνέτρεξεν ὁ Ἡγεμὼν, δὲν πταίει ὁ Ἡγεμὼν; Καὶ τί ἄλλο καθ’ ἡμέραν ἐνισχύει τὰς Κυβερνήσεις καὶ τὰς Βουλὰς, ὅπως ἐπιμένωσιν εἰς τὸ σύστημα αὐτὸ τοῦ σφετερισμοῦ τῶν δικαιωμάτων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἢ ἡ πλήρης τοῦ Ἡγεμόνος συγκατάθεσις εἰς αὐτό; Διότι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπε χθὲς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὸ ὁποῖον οὐδεὶς δύναται νὰ μὴ ὁμολογήσῃ ὡς ἀληθὲς, ὅτι δηλαδὴ ἐσφετερίσθη ἡ Βουλὴ καὶ διαχειρίζεται τὴν διοικητικὴν ἐξουσίαν ὡς ἰδίαν ἐξουσίαν, εἶναι σφετερισμὸς παρὰ τὸ Σύνταγμα, ὃν ἡ Βουλὴ δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως αὐτοῦ τοῦ Ἡγεμόνος. Ἀλλ’ ἡ συγκατάθεσις αὐτοῦ αὕτη ἐγένετο ἐπιβλαβεστάτη εἰς τὸ ἔθνος, καὶ λόγῳ τῆς βλάβης τοὐλάχιστον ὁ Ἡγεμὼν ἔπρεπε νὰ ἐμποδίσῃ αὐτήν. Διότι, Κύριοι, ἀποστολὴ Ἡγεμόνος Συνταγματικοῦ Κράτους δὲν εἶναι τὸ πράττειν τὸ καλόν. Ἓν ἔθνος, ἔστω καὶ ὅσον τὸ ἡμέτερον μικρὸν καὶ νεαρὸν ἀκόμη ἐν τῷ δημοσίῳ βίῳ, εἶναι εἰς θέσιν καὶ ἔχει ἄνδρας ἱκανοὺς καὶ ἔχει πεῖραν καὶ φῶτα ἀρκοῦντα, ὅπως πράξῃ τὸ καλὸν ἐν οἱῳδήποτε κλάδῳ τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας. Δὲν ἔχομεν ἑπομένως ἀνάγκην Ἡγεμόνος, ὅστις νὰ πράττῃ τὸ καλὸν ἀνθ’ ἡμῶν, καὶ περὶ αὐτοῦ νὰ σκέπτηται καὶ νὰ ἐνασχολῆται. Ἄλλη ἡ κυρία ἀποστολὴ τοῦ Ἡγεμόνος ἐν Κοινοβουλευτικῷ Κράτει. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ παντὸς ἀνέθετο τὸ ἔθνος εἰς τὸν Ἡγεμόνα, εἶναι νὰ ἐμποδίζῃ νὰ διαπράττηται τὸ κακὸν ἐν τῇ Πολιτείᾳ· τὸ μεγαλείτερον δὲ κακὸν, ὅπερ διαπράττεται, εἶναι νὰ ἐπιτρέπῃ, ὅπως ἀφαιρῶσιν ἀπὸ τὰς χεῖράς του καὶ διαχειρίζωνται ἄλλοι, παρ’ ἐκείνους τοὺς ὁποίους τὸ πολίτευμα ὥρισε, τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν· τοῦτο δ’ εἶναι οὐ μόνον κακὸν, ἀλλ’ εἶναι καὶ παραβίασις τοῦ Συντάγματος. Οὔτε πρέπει ὁ Ἡγεμὼν νὰ πιστεύῃ, ὅτι αἱ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀνατεθειμέναι αὐτῷ ἐξουσίαι εἶναι προσωπικὰ αὐτοῦ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ παραιτῇ, ὁπόταν θέλῃ, καὶ νὰ μεταβιβάζῃ εἰς ἄλλους. Εἶναι καθήκοντα, εἶναι λειτουργίαι, τὰς ὁποίας εἶναι ὑπόχρεως, ὁρκισθεὶς, νὰ ἐκτελῇ αὐστηρῶς καὶ ἀπαρεγκλίτως. Ἐπειδὴ ὀφείλει νὰ τὰ ἐκτελῇ, δι’ αὐτὸ παρεχωρήθησαν αὐτῷ ὑπὸ τοῦ ἔθνους. Ἂν ἦτο ὠφέλιμος ἡ ἐνάσκησις αὐτῶν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, εἰς αὐτὴν θὰ τὰ παρεχώρει βεβαίως τὸ Σύνταγμα. Ἡ ὑποχρέωσις αὐτοῦ ἀφ’ ἑτέρου νὰ τὰ ἐνασκῇ δι’ ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, δὲν ἐννοεῖ μεταβίβασιν εἰς αὐτοὺς καὶ ἀπαλλοτρίωσιν. Οὗτοι εἶναι ἐλεύθεροι νὰ παραιτῶνται, ἂν δὲν θέλωσιν εὐθύνας. Ἀλλ’ ὑποχρέωσιν ἔχει ὁ Ἡγεμὼν νὰ ἐπιβλέπῃ, ὅπως ἡ ἐξουσία, ἥτις ἐδόθη αὐτῷ, ἐνασκῆται ὑπὸ τῶν Ὑπουργῶν, οὓς αὐτὸς διορίζει καὶ παύει, συμφώνως πρὸς τοὺς νόμους καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ λαοῦ. Ὅταν συστηματικῶς τὸ ἐναντίον γίνηται ὑπὸ τῶν Ὑπουργῶν, καὶ οὗτοι διατηρῶνται ὑπὸ τοῦ Στέμματος ἐν τῇ τοιαύτῃ διαχειρίσει τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, βεβαίως τὸ Στέμμα δὲν εἶναι ξένον εἰς τὴν κακὴν διοίκησιν. Ὅταν ὁ Ἡγεμὼν μιᾶς χώρας, καλῶν τὰ πολιτικὰ πρόσωπα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ τόπου, λέγῃ πρὸς αὐτὰ τοιαῦτα περίπου: «Λάβετε, Κύριοι, τὴν ἐξουσίαν καὶ διαχειρισθῆτε αὐτὴν συμφώνως μὲ τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας ἔχετε. Σᾶς ἐμπιστεύομαι καὶ σᾶς ἐπιτρέπω τὰ πάντα. Ἀλλὰ μὴ ζητεῖτε παρ’ ἐμοῦ οὐδὲν ἄλλο, διότι ἐγὼ δὲν ἐννοῶ νὰ ἀναμιχθῶ εἰς τὰ τῆς διαχειρίσεως τῆς ἐξουσίας, ἣν σᾶς παραδίδω· πηγαίνετε εἰς τὴν Βουλὴν, εὕρετε τοὺς Βουλευτὰς καὶ συνεννοήθητε μετ’ αὐτῶν· εἶναι ἄνθρωποι συμβιβαστικοὶ, καὶ πάντοτε διατεθειμένοι ὑπὲρ τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι γινώσκουν νὰ περιποιῶνται καὶ εὐχαριστῶσιν αὐτούς. Εὐχαριστήσατε αὐτούς· οὕτω θὰ ἔχητε πλειονοψηφίαν. Ἐφ’ ὅσον θὰ ἔχητε πλειονοψηφίαν, ἀδιαφορῶ τί θὰ πράξητε ἐπὶ τετραετίαν ὁλόκληρον. Δύνασθε νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι θὰ σᾶς διατηρήσω Ὑπουργούς μου. Φέρετέ μοι πρὸς τοῦτο πέντε, δέκα, δεκαπέντε, ὅσας θέλετε, χιλιάδας διαταγμάτων, νὰ θέσω τὴν ὑπογραφήν μου ἐν λευκῷ· δὲν ἐξετάζω, τί θὰ περιέχουν. Μάθετε ὅμως, ὅτι, καθ’ ἣν ἡμέραν ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς μοὶ ἀναγγείλῃ, ὅτι καὶ μὲ μίαν ψῆφον ἀπωλέσατε τὴν πλειονοψηφίαν, θὰ σᾶς ἀποπέμψω, καὶ ἂν ἦσθε ἡ ἀρίστη τῶν Κυβερνήσεων, καὶ ἂν οὐδὲν ἐπράξατε κακὸν, καὶ ἂν ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς καθ’ ὑμῶν ὑπῆρξεν ἄδικος καὶ ἐμπαθής. Ἐγὼ σᾶς παρεχώρησα ὅλα τὰ μέσα, διὰ νὰ ἔχητε τὴν πλειονοψηφίαν. Περὶ ἄλλων δὲν φροντίζω». Ὅταν τοιαύτην ἐννοῇ νὰ μετέρχηται ἀπέναντι τῶν Ὑπουργῶν καὶ τῆς Βουλῆς πολιτείαν ὁ Ἡγεμὼν μιᾶς χώρας, τί ἄλλο πράττει ἢ νὰ καλῇ τὴν Βουλὴν εἰς τὴν διοίκησιν τῶν δημοσίων; Ὅταν δὲ οὔτε ὁ Ἡγεμὼν ἐπιβλέπῃ τοὺς Ὑπουργοὺς, οὔτε ἡ Βουλὴ τοὺς ἐλέγχῃ, διότι συνδιοικεῖ μετὰ τῶν Ὑπουργῶν, βεβαίως τοιαύτη θ’ ἀποβῇ ἡ κατάστασις τῆς χώρας, ὁποία ἀπέβη ὑπὸ τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα, ὅπερ κατὰ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως μᾶς διοικεῖ. Ἀλλ’ ἡ κατάστασις αὕτη, πάντοτε κακὴ, δὲν ἐπετρέπετο νὰ ἦναι ἀνεκτὴ ὑπὸ τοῦ Στέμματος, μετὰ τὰ ἀποτελέσματα, ἅτινα ἰδίως ἐσχάτως ἀπέδωκε, μετὰ τὴν πτώχευσιν τοῦ Κράτους δηλονότι καὶ μετὰ τὰς καταστροφὰς τοῦ πολέμου. Οὐδεὶς ἐτόλμα πλέον εἰς ἄλλην ν’ ἀποδώσῃ αἰτίαν αὐτὰ ἢ εἰς τὴν κακὴν διοίκησιν ὑπὸ τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα, καὶ διὰ τοῦτο ὁ τόπος ἐξηγέρθη κατὰ τοῦ συστήματος αὐτοῦ, ζητῶν τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ. Ὁ πόλεμος εἶχεν ἀποδείξει οὐχὶ μόνον ὅτι δὲν ἤμεθα στρατὸς, ἀλλ’ ὅτι δὲν ὑπῆρχε τίποτε. Τὸ Στέμμα ἔλαβε γνῶσιν τῶν διαθέσεων αὐτῶν τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ τὰ πράγματα ἀφέθησαν νὰ ἐξακολουθήσωσι καὶ ἐξακολουθοῦσι τὴν παλαιὰν αὐτῶν πορείαν. Οὐδὲν μετεβλήθη. Ἡ διοίκησις εἶναι ἡ αὐτὴ καὶ διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατήγγειλε τὴν κατάστασιν αὐτὴν, καὶ δὲν ἠδύνατο ἢ νὰ ἦναι ἀληθὴς ἡ καταγγελία. Ἀλλὰ ποῖα πρὸς παρηγορίαν τοὐλάχιστον ὑπεσχέθη ἡμῖν μέσα θεραπείας ἢ μειώσεως τοῦ κακοῦ; Μᾶς ὑπεσχέθη ὅτι διὰ νόμων μόνον θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἐκλίπῃ ἡ κατάστασις αὕτη. Βεβαίως λίαν λογικῶς ὑπέδειξε νέους νόμους ὡς μέσον θεραπείας, διότι ἀλλοῦ ἀποδίδει τὰς αἰτίας τοῦ κακοῦ. Θεωρεῖ ὅτι Ὑπουργοὶ καὶ Βουλευταὶ εἶναι ὄντα κακῆς καὶ πονηρᾶς φύσεως καὶ ἀδιορθώτων ἕξεων, μὴ ἐννοοῦντες κατ’ ἄλλον τρόπον νὰ πολιτεύωνται καὶ νὰ διαχειρίζωνται τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν αἱ ἐπαρχίαι ἀνέθεσαν εἰς αὐτοὺς, ἢ ἐρχόμενοι ἐνταῦθα καὶ ζητοῦντες πῶς διὰ παντὸς μέσου νὰ καταλάβωσι τὴν διοίκησιν τῆς ἐπαρχίας αὑτῶν, καὶ πῶς νὰ καταστήσωσιν αὐτὴν ἕκαστος τιμάριον, ὅπερ νὰ διοικῇ ὡς ἀπόλυτος κυρίαρχος. Φρονῶ ὅτι ποσῶς δὲν ἦτο οὔτε εἶναι τοιαύτη ἡ ἐπιθυμία εἴτε τῶν νῦν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ πολιτευομένων, εἴτε τῶν ἄλλοτε ἐν ἄλλαις Βουλαῖς πολιτευθέντων ἀντιπροσώπων...

§21Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον αὐτό.

§22ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν λέγω ὅτι τὸ εἴπετε ὑμεῖς, ἀλλ’ ἐπικρατεῖ ἡ ἰδέα, ὅτι οἱ Βουλευταὶ ἐκ φύσεως εἶναι ἄνθρωποι ἄνευ φιλοπατρίας, ἄνευ φιλοτιμίας, ἄνευ ἀξιοπρεπείας... Τοὐναντίον, Κύριοι, δύναται πᾶς γινώσκων τὰ πράγματα νὰ εἴπῃ, ὅτι, ἂν οἱ Βουλευταὶ ἀναμιγνύονται, καὶ ἀναμιγνύονται βεβαίως, εἰς τὰ διοικήσεως τῶν ἐπαρχιῶν αὑτῶν, πράττουσι τοῦτο διότι ἀπὸ μακροῦ χρόνου προετράπησαν ἢ ἠναγκάσθησαν νὰ πράξωσι τοῦτο, διότι ἀπὸ μακροῦ χρόνου ἄλλοι τὰ αὐτὰ ἔπραξαν ἐναντίον αὐτῶν, κατατρέξαντες καὶ καταδυναστεύσαντες τοὺς ἐν ταῖς ἐπαρχίαις φίλους αὐτῶν, καὶ διότι αὔριον οἱ ἀντίπαλοι αὐτῶν, ὅταν ἐπανέλθωσιν ἐν τῇ ἐξουσίᾳ, τὰ αὐτὰ καὶ χείρονα θὰ πράξωσι. Τίς ἀγνοεῖ, ὅτι δὲν δύναταί τις ἀπὸ πολλοῦ νὰ ζήσῃ πλέον ἐν Ἑλλάδι, ἐν ταῖς ἐπαρχίαις ἰδίως, ἄνευ προστασίας ἑνὸς ἰσχυροῦ τῆς ἡμέρας, καὶ ὅτι ὁ ἰσχυρὸς αὐτὸς εἶναι ὁ ὑπουργικὸς Βουλευτὴς ἢ ὁ φίλος τοῦ Βουλευτοῦ ἢ ὁ φίλος τῆς Κυβερνήσεως; Διατὶ τοῦτο; διότι ἡ διοίκησις δὲν εἶναι πράγματι εἰς χεῖρας τῶν ἀρχῶν, τῶν Ὑπουργῶν, τοῦ Βασιλέως, τὸν ὁποῖον τὸ ἔθνος, ὅτε ἔδιδεν αὐτῷ τὴν ἐξουσίαν, ἐθεώρει ὡς τὴν μεγίστην ἐγγύησιν τῆς ἀμερολήπτου διαχειρίσεως αὐτῆς ὑπὸ τῶν ὀργάνων αὐτοῦ. Ἡ διοίκησις εἶναι εἰς χεῖρας τῶν ὀπαδῶν τῆς ἑκάστοτε Κυβερνήσεως, καὶ αὐτῶν τοὺς φίλους καὶ τὰ συμφέροντα ἐννοεῖ συνήθως νὰ ὑπηρετῇ. Ὅταν ὁ Βασιλεὺς, κάλλιστα γινώσκων καὶ βλέπων ὅσα γίνονται, ἀδιαφορῇ, πάντες ἐνθαρρύνονται, καὶ ὑπάλληλοι καὶ πολῖται, νὰ πράξωσι τὰ αὐτὰ καὶ χείρονα. Ἂν δὲν λειτουργῇ Βασιλικὴ ἐξουσία, καὶ ἐφ’ ὅσον δὲν λειτουργεῖ, μὴ περιμένετε διὰ νόμων νὰ ἀναστείλητε τὴν κατάστασιν ταύτην. Ὅ,τι γίνεται σήμερον, μᾶς διδάσκει καὶ περὶ τοῦ μέλλοντος. Μὴ δὲν ἔχομεν νόμον περὶ τῶν προσόντων καὶ παύσεων τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων; Θὰ θέσητε περισσότερα προσόντα διὰ τοὺς ἄλλους ὑπαλλήλους, ἢ περισσοτέρας ἐγγυήσεις κατὰ τῆς αὐθαιρέτου παύσεως, παρ’ ὅσας θέτουσιν οἱ νόμοι ἐπὶ τῶν δικαστῶν; Καὶ ὅμως ποσάκις δὲν ἐπηρεάζουσιν αἱ Κυβερνήσεις τοὺς δικαστὰς ἡμῶν, ὅταν θέλωσι, καὶ πόσα δὲν ἐπιτυγχάνουσι παρ’ αὐτῶν! Ὅταν μία Κυβέρνησις μαίνηται ἐν τῇ συναλλαγῇ καὶ τὰ πάντα μετέρχηται ὑπὲρ διατηρήσεώς της, νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ σώσητε ἐκ τῆς ἐπιρροῆς αὐτῆς, ἂν ὄχι ὅλους, ἀλλὰ τοὺς περισσοτέρους ἐκ τῶν ὑπαλλήλων, ὑφ’ οἱασδήποτε ἐγγυήσεις καὶ ἂν ἐθέσατε αὐτοὺς διὰ νέων νόμων; Ἂν ὑπάλληλοι δικαστικοὶ, οἱ ὁποῖοι ἐκ τῶν προσόντων καὶ τῆς ἀνωτέρας μορφώσεως αὐτῶν τοσαῦτα παρέχουσιν ἐχέγγυα ἀνεπηρεάστου χαρακτῆρος, εἴδομεν ὅτι πολλάκις ἐνέδωκαν καὶ ὑπηρέτησαν τῶν ἰσχυόντων τοὺς πολιτικοὺς σκοποὺς, νομίζετε ὅτι δὲν θὰ πράξωσι τὸ αὐτὸ καὶ περισσότερα οἱ ἄλλοι ὑπάλληλοι; Οὐδεμία λοιπὸν σπουδαία ἐλπὶς ἐκ τῶν νέων νόμων, ὅταν ἐν τῇ κεντρικῇ διοικήσει καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἐπικρατοῦν ὅλαι καὶ νῦν ἰδέαι καὶ ἕξεις καὶ διὰ παντὸς μέσου ἀφίνωνται ἐλεύθεροι οἱ κυβερνῶντες νὰ ἐπηρεάζωσι τὰ ὄργανα τῶν διαφόρων ὑπηρεσιῶν. Δυνατὸν νὰ περιορισθῇ κατά τι τὸ κακὸν, ἀλλὰ θέλει ἐξακολουθήσει, καὶ ὅσον παρέρχωνται οἱ χρόνοι ἄνευ ἐνεργοῦ Βασιλικῆς ἐξουσίας καὶ κρατῇ τὸ αὐτὸ διὰ τὸν λόγον αὐτὸν σύστημα, τόσον περισσότερον θὰ αὐξάνῃ καὶ θὰ ἐπικρατῇ ἡ διοικητικὴ διαφορά. Λοιπὸν μὴ παραβλέπομεν τὴν ἀληθῆ αἰτίαν τοῦ κακοῦ καὶ μὴ ἀπομακρυνόμεθα τῶν μέσων θεραπείας, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλει ἡ αἰτία τοῦ κακοῦ. Ἔλεγον καὶ ἄλλοτε, ἐπαναλαμβάνω δὲ καὶ σήμερον, ὅτι μόνον ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ἐνασκοῦντος ἄγρυπνον καὶ αὐστηρὰν καὶ ἀνένδοτον ἐπίβλεψιν ἐπὶ τῶν διαχειριζομένων τὴν ἀνατεθεῖσαν αὐτοῖς ἐξουσίαν, καὶ ἐπιβάλλοντος εἰς πάντας τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ πάσας τὰς Κυβερνήσεις ἀδιακρίτως ἀμερόληπτον καὶ φιλόνομον διοίκησιν, εἶναι ἐλπὶς παύσεως τῶν κακῶν. Ὁ νόμος θὰ ᾖναι βοηθὸς μόνον. Τὴν αὐτὴν αἰτίαν τῆς κομματικῆς διοικήσεως ἔχει καὶ τὸ ἕτερον κακὸν, τὸ ὁποῖον κατήγγειλεν, ὁμιλῶν χθὲς, ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, αἱ συχναὶ δηλονότι ἐπερωτήσεις καὶ αἱ μακραὶ ἐπὶ τοῦ ἐλέγχου συζητήσεις τῶν Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Πῶς θέλετε, ὅταν οἱ καθήμενοι ἐν τῇ πλευρᾷ ταύτῃ (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ᾖναι οἱ καθ’ ἡμέραν καταδιωκόμενοι ὑπὸ τῆς διοικήσεως, οἱ καταμαστιζόμενοι ἐν τοῖς φίλοις αὑτῶν ὑπὸ τῶν πολιτικῶν ἀντιπάλων ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, οἱ καθ’ ἡμέραν λαμβάνοντες διὰ τοῦ τηλεγράφου καὶ τοῦ ταχυδρομείου παράπονα καὶ καταγγελίας περὶ παρανομιῶν καὶ αὐθαιρεσιῶν καὶ μεροληψιῶν ἐκ μέρους τῶν ὀργάνων τῆς Διοικήσεως, πῶς θέλετε νὰ κάθηνται ἀπαθεῖς ἀπέναντι τῶν καθημένων ἐν τῇ πλευρᾷ ἐκείνῃ (δεικνύει τὴν δεξιὰν), ἀπολαμβανόντων ὅλων τῶν παροχῶν καὶ πάσης προστασίας τῆς ἐξουσίας, ἐνῷ αὐτοὶ αἰσθάνονται τοὺς φίλους αὑτῶν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις πάσχοντας καὶ στερουμένους, διότι εἶναι φίλοι αὐτῶν; Μόνον αἱ ἐπερωτήσεις καὶ ὁ ἔλεγχος εἶναι τὸ μέσον, ὅπερ ὑπολείπεται αὐτοῖς, οὐχὶ ὅπως ἐπιτύχωσι δικαιοτέραν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων, ἀλλ’ ὅπως ἀναστείλωσιν ἐν μέρει τὸ κακὸν, καὶ κυρίως, ὅπως ἱκανοποιήσωσι τοὺς πάσχοντας ἐντολεῖς αὐτῶν, καταγγέλλοντες τὰ κακὰ ταῦτα δημοσίᾳ ἐν τῇ Βουλῇ. Τὸ ἕτερον κακὸν τῆς παντελοῦς ἐν ταῖς ἐπιτροπαῖς ἐλλείψεως ἐπεξεργασίας τῶν νομοσχεδίων δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δύσκολον νὰ θεραπευθῇ. Ἀλλὰ πρῶτον ἀνάγκη ἡ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ τὸ παράδειγμα, ὑποβάλλουσα τὰ νομοσχέδια αὐτῆς μετ’ ἐκθέσεων διαφωτιζουσῶν τὴν Βουλὴν, ὁποῖαι ὑποβάλλονται εἰς ὅλα τὰ κοινοβουλευτικὰ καὶ πεφωτισμένα Κράτη σήμερον, ἐκθέσεων, αἱ ὁποῖαι συνήθως περιλαμβάνουν οὐ μόνον τὴν ἱστορίαν τῶν νομοθετημάτων, τὰ ὁποῖα εἰσάγονται ἢ μεταρρυθμίζονται, ἀλλὰ καὶ πάνθ’ ὅσα σχετικῶς πρὸς τὰ διάφορα θέματα ἰσχύουσιν ἀλλαχοῦ. Τότε ἴσως θὰ καταστῇ οὐχὶ πάντοτε ἀναγκαία ἡ ἐν ἐπιτροπῇ ἐπεξεργασία τῶν νομοσχεδίων ἐν τῇ Βουλῇ. Ἂν θέλετε, καταστήσατε Σῶμα νομοπαρασκευαστικόν, ὅπως πολλάκις ἐζητήθη. Ἐκλέξατε 7 ἢ 8 εἰδικοὺς καὶ νομομαθεῖς ἄνδρας ἐν τοῖς διαφόροις κλάδοις τῆς νομοθεσίας τοῦ Κράτους, καὶ ἀναθέσατε εἰς αὐτοὺς τὴν παρασκευὴν τῶν νομοσχεδίων καὶ τῶν αἰτιολογικῶν ἐκθέσεων. Ἡ Βουλὴ δὲν πιστεύω νὰ ἀρνηθῇ τὴν ψῆφον αὑτῆς ὑπὲρ ἔργου, ὅπερ βεβαίως ἐγγυᾶται πληρεστέραν μελέτην καὶ παρασκευὴν τῶν νόμων καὶ διαταγμάτων. Ἡ βελτίωσις αὕτη εἶναι ἄσχετος πρὸς τὸ κοινοβουλευτικὸν σύστημα. Εἶπον, Κύριοι, ἀρχόμενος, ὅτι τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον περὶ τῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις, εἶναι ἡ πρώτη ἐφαρμογὴ τῆς νέας πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἤρχισεν ἐπαγγελλομένη, εἶναι καθαρὰ ὁμολογία, ὅτι τὰ τοῦ στρατοῦ ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ μεταβάλῃ διὰ τῶν μέσων τὰ ὁποῖα κατέχει, διὰ τῶν νόμων τοὺς ὁποίους ἐνεπιστεύθη αὐτῇ ἡ Πολιτεία, ἵνα ἐφαρμόζῃ ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ. Μὴ δυναμένη δι’ αὐτῶν, ἢ δι’ ὁμοίων νόμων, ὑπὸ τὸ κρατοῦν κοινοβουλευτικὸν σύστημα, νὰ ἐπιτύχῃ τὴν βελτίωσιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, εὗρεν ὅτι πρέπει ἐντελῶς νὰ ἐξέλθῃ τῆς μέχρι τοῦδε τηρηθείσης ὁδοῦ καὶ νὰ βαδίσῃ ὁδὸν, ἥτις φέρει εἰς σύγκρουσιν πρὸς τὸ Σύνταγμα. Δὲν ἀμφισβητῶ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, φρονούσης ὅτι διὰ τῆς Γεν. Διοικήσεως, ἣν παραδίδει εἰς τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ἀπαλλάττει τὸν στρατὸν τῆς πολιτικῆς, ἥτις καὶ ἐν τῇ διοικήσει αὐτοῦ παρενέβαινε καὶ παρεμβαίνει. Φρονῶ ὅμως, ὅτι ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἰδίως, ἐπιμελέστερον μελετῶν τὰ τοῦ νομοσχεδίου, καὶ προσεκτικώτερον διατυπῶν αὐτὸ, νὰ ἐπιτύχῃ μὲν τὴν οὐσίαν, νὰ διαφυλάξῃ ὅμως τὸ νομοσχέδιον ἀπὸ συγκρούσεων πρὸς τὸ Σύνταγμα. Δὲν ἤθελε τότε ἐξεγείρει τὰς ἐπικρίσεις καὶ τὰς ὑπονοίας, τὰς ὁποίας ἐξήγειρε. Νομίζω πρὸς τούτοις, ὅτι θὰ ἠδύνατο κατὰ πολὺ νὰ διευκολύνῃ τὴν ἄνευ θορύβου ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, ἂν ἐδέχετο νὰ ὑποβάλῃ αὐτὸ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, τὴν ὁποίαν ἐν ἀρχῇ ἐσυστήσαμεν, καὶ ἂν παριστάμενος ἐν αὐτῇ, ἐνώπιον τῶν στρατιωτικῶν καὶ πολιτικῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς, συνεζήτει μετ’ αὐτῶν καὶ ἐδικαιολόγει τὰς διατάξεις αὐτοῦ, καὶ ἀπεδέχετο τὰς ὀρθὰς παρατηρήσεις ἀνδρῶν τῆς πείρας καὶ εἰλικρινῶν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου προαιρέσεων. Τοιαῦτα νομοσχέδια δὲν πρέπει οὕτω νὰ ὑποβάλλωνται, λόγῳ τοῦ προσώπου καὶ λόγῳ τῆς ἀντισυνταγματικότητος. Παραπομπὴ ὅμως εἰς ἐπιτροπὴν δὲν ἐγένετο. Ἡ τροποποίησις, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, οὐδόλως διώρθωσε τὸ κακὸν, καὶ ἕνεκα τούτου ἐξακολουθοῦμεν εὑρισκόμενοι ἀπέναντι νομοθετήματος, τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὡς συγκρουόμενον πρὸς τὸ Σύνταγμα. Χθὲς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρέστησεν, ὅτι οὐδὲν τὸ ἀντισυνταγματικὸν περιέχει τὸ νομοσχέδιον περὶ Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ· ἀνεσκεύασε δὲ, ὅπως ἀποδείξῃ τὸ μὴ ἀντισυνταγματικὸν αὐτοῦ, ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα οὔτε ἰσχυρίσθη τις, οὔτε δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ σπουδαίως. Ἐκεῖνα ὅμως, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐστήριξαν τὸ ἀντισυνταγματικὸν αὐτοῦ πολλοὶ, καὶ δι’ ὧν ἀπέδειξαν αὐτὸ, οὐδόλως ἔθιξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπέδειξεν οὕτω καὶ πάλιν, ὅτι ἐν πᾶσι τὸ αὐτὸ πάντοτε μεταχειρίζεται κατὰ τῶν ἐναντίων ὅπλον, παριστῶν ὅτι οὐδὲν ἐλέχθη κατὰ τὴν συζήτησιν ἄξιον λόγου καὶ ἄξιον ἀνασκευῆς ἐκ μέρους αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ περισσότερον ἔπρεπε νὰ προσέξῃ, διότι πρόκειται περὶ νομοσχεδίου ἀφορῶντος τὰ ἀνώτατα πρόσωπα τῆς Πολιτείας. Καὶ σήμερον ὁ ἔντιμος προλαλήσας ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς πολλὰ ἐξέθηκε τὰ ἀποδεικνύοντα σύγκρουσιν καὶ ἀσυμφωνίαν τοῦ νομοσχεδίου πρὸς τὸ Σύνταγμα. Ἀλλ’ ἐγὼ εἰς τυπικώτερα καὶ εὐληπτότερα θέλω ἀσχοληθῆ ἐλαττώματα, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἀντισυνταγματικὸν τοῦ νομοσχεδίου. Δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ ψηφίσω κατὰ τοῦ νομοσχεδίου δι’ οὐσιαστικοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἐνδεχόμενον νὰ φέρουν εἰς κατάστασιν μὴ σύμφωνον πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος. Ἐννοῶ καὶ ἐγὼ, ὅτι πρόκειται περὶ διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου, ὑπ’ ἐκείνου, ὅστις μετ’ ὀλίγον θέλει εἶσθαι ὁ Βασιλεὺς τοῦ ἔθνους. Ἐννοῶ ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἥτις διαχειρίζεται ὑπευθύνως τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, δὲν δύνανται νὰ ἔχωσιν ἀπέναντι τοῦ Διαδόχου, Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, τὴν ἐλευθερίαν ἐκείνην καὶ ἀνεξαρτησίαν τῶν γνωμῶν, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἔχωσι καὶ θὰ εἶχον ἀπέναντι παντὸς ἄλλου Γενικοῦ Διοικητοῦ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ πάντοτε θὰ γίνωνται δεκταὶ ὑπὸ τοῦ Διαδόχου εὔλογοι τοῦ Ὑπουργοῦ παρατηρήσεις, ἐπειδὴ ὑπολείπεται ἐπὶ τέλους ἡ διέξοδος εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ παραιτηθῇ, ἂς ἔχῃ τὸ θάρρος νὰ πράττῃ καὶ τὸ ἓν καὶ τὸ ἄλλο, ὁσάκις πείθηται, ὅτι ἀδικαιολογήτως δὲν εἰσακούεται καὶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ πράξῃ ἄλλο τι. Τοῦτο εἶναι πλημμέλεια, ἀλλὰ δὲν θέλω εἰς τοιαύτας πλημμελείας τοῦ νομοσχεδίου νὰ στηρίξω τὴν ἐπὶ ἀντισυνταγματικότητι μομφήν. Τὸ νομοσχέδιον καθιεροῖ ἑνιαίαν καὶ μόνιμον Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, ἐν ἑπομένῳ δ’ ἄρθρῳ ὁρίζει, ὅτι Γενικὸς Διοικητὴς τοῦ στρατοῦ διορίζεται ἀντιστράτηγος, ὁ ὁποῖος κατὰ τὸν ἰσχύοντα νόμον δὲν δύναται νὰ ἦναι ἄλλος παρὰ ἡ Α. Β. Ὑψηλότης ὁ Διάδοχος. Ἐν ἄλλῳ ἄρθρῳ λέγεται, ὅτι κωλυόμενον ἢ ἀπόντα τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ ἀναπληροῖ ὁ ἀρχαιότερος τῶν μεράρχων. Γεννᾶται ἐκ τούτων τὸ ζήτημα, ποία ἡ θέσις τοῦ οὕτως ὁριζομένου Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ ἐν τῇ Πολιτείᾳ; Καὶ πρῶτον, τίς ἡ ἔννοια τοῦ μονίμου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ; Πρὶν ἀκούσω χθὲς τὸν κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν, ἐκ τῆς θέσεώς του ἐξηγήσαντα, ἐνόμιζον ὅτι τίθεται ἡ λέξις πρὸς ἀντιδιαστολὴν ἀπὸ ἄλλης προσωρινῆς διοικήσεως, καὶ ἐθεώρουν αὐτὴν περιττήν. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, δίδων ἐξηγήσεις πρὸς τὸν λαλοῦντα χθὲς, εἶπεν ὅτι μόνιμος Γενικὸς Διοικητὴς ἐννοεῖ, ὅτι ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἐν εἰρήνῃ θέλει εἶσθαι καὶ ἐν πολέμῳ Γενικὸς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ. Ὥστε ἤδη ἔχομεν σαφὲς τὸ ἑξῆς, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου νομοθετεῖται Γενικὴ Διοίκησις τοῦ στρατοῦ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ ὑπὸ τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου. Εἶμαι, Κύριοι, ὑπὲρ τῆς ἰδέας, ὅτι ἐν τοῖς στρατιωτικοῖς ἔθνεσι πρέπει πρὶν τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου νὰ ἦναι ἐνδεδειγμένοι οἱ μέλλοντες νὰ διοικήσωσι τὸν στρατὸν ἐν πολέμῳ, καὶ ὁ λόγος,—λόγος ὃν ἐσεβάσθησαν καὶ σέβονται σχεδὸν ὅλα τὰ στρατιωτικὰ Κράτη ἐν Εὐρώπῃ, — εἶναι, ὅτι συμφέρει, ὁ μέλλων ἀρχηγὸς τοῦ πολέμου νὰ ἦναι γνωστὸς καὶ νὰ γνωρίζῃ ὁ ἴδιος, ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ ὑπεύθυνος νὰ ὁδηγήσῃ καλῶς ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης τὸν στρατὸν κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, καὶ νὰ παρασκευάζηται ἐγκαίρως πρὸς τοῦτο, ὄχι δ’ ἐξαπίνης νὰ λαμβάνηται ἐκ τοῦ στρατοῦ τὴν τελευταίαν ὥραν καὶ νὰ τίθηται ἐπὶ κεφαλῆς στρατοῦ, ὃν ἀγνοεῖ. Διὰ νὰ ὁδηγήσῃ ὅμως καλῶς ἀρχηγός τις στράτευμα ἐν πολέμῳ, πρέπει καὶ τὸ στράτευμα νὰ ἐγνώρισε, καὶ εἰς σχέσεις μετ’ αὐτοῦ νὰ ἦλθε, καὶ εἰς εἰδικωτέρας διὰ τὸν σκοπὸν μελέτας καὶ ἀπ’ εὐθείας καὶ διὰ τοῦ Ἐπιτελείου νὰ προῆλθε. Διὰ τοῦτο ὁ Γενικὸς Ἀρχηγὸς ἐν πολέμῳ πρέπει νὰ ἦναι ἐνδεδειγμένος ἐν εἰρήνῃ. Ὅταν ὅμως λέγωμεν ἐνδεδειγμένος, δὲν λέγομεν ὡρισμένος· ἄλλο τὸ ἓν καὶ ἄλλο τὸ ἄλλο. Σήμερον ἐν Γερμανίᾳ οὐδένα θὰ ἴδητε ὡρισμένον ὡς μέλλοντα ἀρχηγὸν τῶν στρατιῶν, δηλαδὴ τῶν ὁμάδων σωμάτων στρατοῦ. Εἶναι ὡρισμένοι βεβαίως οἱ ἀρχηγοὶ τῶν σωμάτων, τῶν corps d’ armées, καὶ διοικοῦν τὰ σώματα ταῦτα, καὶ εἶναι γνωστὸν, ὅτι αὐτοὶ θὰ διοικήσουν αὐτὰ καὶ ἐν πολέμῳ. Ἀλλὰ τὰς στρατιὰς, δὲν εἶναι γνωστὸν, τίς θὰ διοικήσῃ, οὐδ’ ὑπάρχουν τοιαῦται θέσεις. Πλὴν εἶναι ἐνδεδειγμένοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι, ὡς ἐκ τῆς θέσεώς των, ὡς ἐκ τοῦ ἀξιώματος, ὅπερ ἔχουν, θὰ διοικήσουν αὐτάς. Τοιοῦτοι ἐν Γερμανίᾳ εἶναι οἱ Γενικοὶ Ἐπιθεωρηταὶ στρατιῶν, καὶ εἶναι πέντε. Ὅταν ὁ Αὐτοκράτωρ κατὰ τὴν τελευταίαν ὥραν, τὴν πρὸ τῆς κηρύξεως τοῦ πολέμου, θ’ ἀναλάβῃ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ πολέμου, τιθέμενος αὐτὸς ἐπὶ κεφαλῆς, θὰ ὁρίσῃ ἐκείνους, οἵτινες θὰ ὁδηγήσωσι τὰς διαφόρους στρατιὰς κατὰ τοῦ ἐχθροῦ. Ὁ Αὐτοκράτωρ δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ἀναθέσῃ τὰς ἀρχηγίας αὐτὰς εἰς τοὺς Γενικοὺς Ἐπιθεωρητάς. Δύναται νὰ ἐκλέξῃ ἄλλους. Ἀλλὰ τοὺς ἑτοιμάζει ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς εἰρήνης, καὶ αὐτοὶ ἐπίσης ἑτοιμάζονται, καὶ κατὰ πᾶσαν πιθανότητα αὐτοὺς θὰ ἐκλέξῃ. Τοῦτο πάντως εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ Κράτους. Ἐπειδὴ δὲ ὁ λόγος περὶ Γεν. Ἐπιθεωρητῶν στρατιῶν, παρατηρῶ, ὅτι συμβαίνει ἐν Γερμανίᾳ, οἱ τέσσαρες ἐκ τῶν πέντε Γενικῶν Ἐπιθεωρητῶν νὰ ἦναι πρίγκηπες, ἀνήκοντες ὁ μὲν εἷς εἰς τὴν Πρωσσίαν, ἕτερος εἰς τὴν Βαυαρίαν, ἕτερος εἰς τὴν Σαξωνίαν καὶ ἄλλος εἰς τὴν Βάδην. Εἷς μόνος, ὁ Βαλδερσὲ, δὲν εἶναι πρίγκηψ, καὶ τὸν ὁποῖον ἀπίθανον ὅλως, ὡς ἐγράφη, νὰ ἔχωμεν ἐν Ἑλλάδι ὀργανωτὴν τοῦ στρατοῦ. Εὐτύχημα, ἂν ἤρχετο· ἀλλ’ αὐτὸς κατέχει μίαν τῶν πέντε ἀνωτάτων στρατιωτικῶν θέσεων, καὶ πρέπει νὰ ἦναι παρὼν ἐν Γερμανίᾳ διὰ πᾶν ἐνδεχόμενον. Εἶναι ὅμως τὸ αὐτὸ καὶ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τῷ ἡμετέρῳ; Ὄχι· διότι πᾶν ὅ,τι δίδεται διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὸν ἀντιστράτηγον, εἰς τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον, εἴτε ἐν ὥρᾳ εἰρήνης, εἴτε ἐν ὥρᾳ πολέμου, εἶναι ἐπιβεβλημένον, εἶναι ὑποχρεωτικὸν ἀπὸ τοῦδε. Κύριοι, τὸ πρᾶγμα εἶναι διάφορον καταφανῶς, οὐδὲ εἶναι ἀνάγκη θεωριῶν καὶ συνταγματικῶν λεπτολογιῶν, ὅπως κατανοηθῇ. Ἀλλ’ ἔτι περισσότερον· ἡ θέσις αὕτη εἶναι καὶ ἀναφαίρετος. Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν θὰ διορισθῇ, δὲν δύναται πλέον νὰ παυθῇ. Ἐπειδὴ δὲ ὁ λόγος περὶ διορισμοῦ, θὰ ἐκφράσω καὶ διαφωνίαν, τὴν ὁποίαν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἔχω, ὅσον ἀφορᾷ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Ἔλεγε χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπὸ τῆς θέσεώς του, διακόπτων τὸν κ. Στράτον, ὅτι πρὸς διορισμὸν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ δὲν ἀπαιτεῖται Β. Διάταγμα...

§23Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶπον ἀπ’ ἐναντίας, ὅτι ἀπαιτεῖται Β. Διάταγμα.

§24ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τότε εἴμεθα σύμφωνοι. Οὕτως ἔχει, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διορισθῇ τις εἰς δημοσίαν θέσιν, κατὰ ῥητὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ἄνευ Β. Διατάγματος. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς διορισθῇ, δὲν δύνασθε πλέον νὰ τὸν ἀνακαλέσητε, ἐφ’ ὅσον ὁ νόμος, ὃν συζητοῦμεν, ἰσχύει, διότι κατ’ αὐτὸν μόνον ἀντιστράτηγος δύναται νὰ διορισθῇ Γεν. Διοικητὴς, ἀντιστράτηγος δὲ ἐν τῷ ἑλληνικῷ στρατῷ ὑπάρχει εἷς μόνον, καὶ ἂν παυθῇ, οὐδεὶς ὑπάρχει, ἵνα τὸν ἀντικαταστήσῃ. Ἄνευ ἀντικαταστάτου δὲ, θὰ ἔμενεν ἀδιοίκητος ὁ στρατὸς, διότι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν θὰ δύναται, ἀφοῦ ἅπαξ ἀφῃρέθη αὐτῷ διὰ τοῦ παρόντος νόμου ἡ διοίκησις, νὰ τὸν διοικήσῃ, παυθέντος τυχὸν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ. Διὰ νὰ δύναται νὰ παυθῇ ὁ Γενικὸς Διοικητὴς, πρέπει νὰ δύναται ν’ ἀντικατασταθῇ ἀμέσως, δηλαδὴ ὁ νόμος νὰ ὁρίζῃ ἀντικαταστάτην αὐτοῦ. Τοιοῦτον ὅμως δὲν ὁρίζει. Λοιπὸν εἶναι ἐπιβεβλημένον ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὸν Βασιλέα, εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ ἀνέχωνται τὸν Γεν. Διοικητὴν, καὶ ἂν ἐνδομύχως αἰσθάνωνται τὴν ἀνάγκην ν’ ἀνακαλέσωσιν αὐτόν. Εἴτε ἐν εἰρήνῃ εὑρίσκεται τὸ Κράτος, εἴτε ἐν παραμοναῖς πολέμου, Κυβέρνησις θέλουσα χάριν ἀσφαλείας τοῦ Κράτους νὰ προβῇ εἰς μεταβολὴν τῆς Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, καὶ μεγάλας φέρουσα εὐθύνας, δὲν δύναται νὰ πράξῃ τοῦτο, πρὶν μεταβληθῶσιν οἱ καθεστῶτες νόμοι. Προδήλως τοιαύτη δημιουργία θέσεως εἶναι ἀντισυνταγματική. Τὸ Σύνταγμα ἐννοεῖ, ὅτι πᾶς ὑπάλληλος δημόσιος διορίζεται καὶ παύεται ὑπὸ τοῦ Βασιλέως. Οὐδεὶς εἶναι ἰσόβιος ἀπολύτως. Περιορισμοὶ μόνον εἰς τὸν διορισμὸν καὶ τὴν παῦσιν δύνανται νὰ τεθῶσιν. Ἄν τινας τὸ Σύνταγμα ἐκήρυξεν ἰσοβίους, ὥρισεν ὅμως, ὅτι δύνανται νὰ παυθῶσι διὰ δικαστικῆς ἀποφάσεως. Ἀλλ’ ὅταν δὲν δύναται νὰ παυθῇ τις οὐδ’ εἰς ὡρισμένας περιπτώσεις, δημιουργεῖται νέα Βασιλικὴ ἐξουσία, ἥτις μόνη κατὰ τὸ Σύνταγμα εἶναι ἄνευ τέλους καὶ διαδοχική. Τοιαύτη ὅμως ἰσόβιος Διοίκησις τοῦ στρατοῦ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ εἶναι ἀντισυνταγματική, διότι περιορίζει τὴν ἐξουσίαν τοῦ Βασιλέως. Τοιοῦτον πρόσωπον, δημιουργούμενον διὰ τοῦ νομοσχεδίου παρὰ τῷ Βασιλεῖ, εἶναι καὶ ἀνώτερον αὐτοῦ, διότι τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ Βασιλεὺς, ἔχει διὰ μέσου καὶ ἐπ’ εὐθύνη τοῦ Ὑπουργοῦ, ἐνῷ τῷ Διαδόχῳ δίδομεν αὐτὴν ἀπ’ εὐθείας, διότι δίδομεν τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Κάλλιστα δύναται στρατός τις, ὑπακούων εἰς τὰ νεύματα φιλοδόξου ἢ ἀνικάνου Γενικοῦ Διοικητοῦ, ν’ ἀποβῇ ἐν ὥρᾳ κινδύνου ἐπίφοβος διὰ τὴν δημοσίαν τάξιν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ Κράτους. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παυθῇ. Ὅπως δὲν δύναται νὰ διορισθῇ ἄλλος, δὲν ὑπάρχει καὶ ἄλλος νὰ τὸν ἀντικαταστήσῃ, ἄνευ δ’ ἀντικαταστάτου ἡ παῦσις θὰ κατελίμπανε τὸν στρατὸν ἄνευ διοικήσεως. Πῶς θὰ δικαιολογήσῃ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις; Ποῖος λόγος δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν δημιουργίαν νέας Βασιλικῆς ἐξουσίας, νέου Βασιλικοῦ ἀξιώματος, χωρὶς νὰ ὁμολογήσητε οἱ Ὑπουργοὶ, ὅτι τοιουτοτρόπως ἀφαιρεῖτε ἐξουσίαν ἀπὸ τὸν Βασιλέα; Ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις κατὰ τὸ Σύνταγμα ἔχει τὴν ἐξουσίαν, συναινούσης καὶ τῆς Βουλῆς, νὰ ἀποσπᾷ ἐξουσίας ἐκ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, τῆς ὁποίας εἶναι ἀρχηγὸς καὶ τὴν ὁποίαν διαχειρίζεται, καὶ νὰ ἱδρύῃ θέσεις καὶ ἀξιώματα, ἀλλὰ μὲ τὴν δύναμιν οὐ μόνον ν’ ἀπονέμῃ, ἀλλὰ καὶ ν’ ἀφαιρῇ αὐτὰ, ὁσάκις θέλῃ, ἢ ὁσάκις ὑπάρχῃ νόμιμος περίπτωσις. Διότι πᾶσα ἐκτελεστικὴ ἐξουσία καταλήγει εἰς τὸν Ἡγεμόνα. Λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον εἶναι περιοριστικὸν τῶν βασιλικῶν δικαιωμάτων, διότι αὔριον θὰ ἔχωμεν Ἡγεμόνα, ὅστις, καὶ ἂν θέλῃ ν’ ἀνακληθῇ ἐκ τῆς θέσεώς του ὁ Γενικὸς Διοικητής, δὲν θὰ δύναται νὰ τὸν ἀνακαλέσῃ. Θὰ ἦναι δυνατὸν, μόνον ἂν ὁ νόμος μεταβληθῇ· ἀλλ’ ἐνίοτε αἱ περιστάσεις δὲν δίδουν καιρόν, ὅπως ἀναμένωμεν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, ἐὰν δὲν εὑρεθῇ τρόπος θεραπεύων τὸ ἐλάττωμα τοῦτο τοῦ νομοσχεδίου, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ τὸ ψηφίσω, οὕτως ἔχον, ἂν καὶ οὐδεμίαν θὰ εἶχον δυσκολίαν νὰ δεχθῶ μεταβολὴν τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ καθ’ ὃν τρόπον ὑποδεικνύει τὸ νομοσχέδιον, ἀλλὰ συμφωνότερον πρὸς τοὺς κειμένους νόμους. Ὅτι, Κύριοι, συνηγορεῖ ὑπὲρ τῆς μεταβολῆς τοῦ ἰσχύοντος νῦν συστήματος τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, εἶναι ὁμολογουμένως ἡ κακὴ κατάστασις τοῦ στρατοῦ, κακὴ κατάστασις χρονολογουμένη ἀπὸ μακρῶν χρόνων, διατηρηθεῖσα ὑφ’ ὅλας τὰς Κυβερνήσεις, εἴτε κοινοβουλευτικὰς, εἴτε μὴ κοινοβουλευτικάς, εἴτε ὑπὸ Ὑπουργοὺς στρατιωτικοὺς, εἴτε ὑπὸ Ὑπουργοὺς πολιτικοὺς, εἴτε ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου ληφθέντας, εἴτε ἐκτὸς τοῦ Κοινοβουλίου. Κακὴ κατάστασις, τὴν ὁποίαν πάντες ἐγινώσκομεν καὶ πάντες ὡμολογοῦμεν, ἀλλὰ τὴν ὁποίαν ὁ πόλεμος τοῦ 1897 ἀπέδειξε πολλῷ χείρονα καὶ ἐκείνης, ἣν καὶ οἱ πλέον δυσμενεῖς εἰς τὰς κρίσεις των περὶ στρατοῦ παρίστων. Ὅλοι, ὅσοι ἀπὸ τοῦ βήματος ὡμίλησαν περὶ στρατοῦ, ᾤκτειραν, καὶ πολὺ δικαίως, τὴν ἀναλγησίαν τοῦ ἡμετέρου Κράτους, ὅπερ καὶ μετὰ τοιοῦτον πόλεμον οὐδὲν ἔπραξεν, ἵνα τὴν κατάστασιν τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ διὰ τῶν μέσων βεβαίως, ἅτινα διαθέτει, βελτιώσῃ. Δὲν δύναμαι ἢ τὴν αὐτὴν μορφὴν καὶ ἐγὼ κατὰ τοῦ ἡμετέρου Κράτους ν’ ἀπευθύνω. Ἡ ἀμέλεια εἶναι ἀσύγγνωστος. Πιθανῶς αὕτη πηγὴν ἔχει καὶ ἄλλας αἰτίας, ἀλλὰ δὲν δύναμαι τὴν ἀδιαφορίαν ταύτην νὰ μὴ ἀποδώσω καὶ εἰς τὸ αἴσθημα τῆς ἀσφαλείας, ὅπερ πάντας ἡμᾶς κατέχει διὰ τὰ ἐθνικὰ πράγματα. Καὶ κατὰ τὸν πόλεμον καὶ μετ’ αὐτὸν δὲν ἠσθάνθημεν ὅλον τὸ κακὸν, ὅπερ ἐπάθομεν. Καὶ δὲν τὸ ἠσθάνθημεν, διότι δὲν ἀφέθησαν παρ’ ἄλλων νὰ ἐπέλθωσιν ἐκ τοῦ πολέμου καὶ τῆς ἥττης ὅλαι αἱ συνέπειαι καὶ πλήρεις. Ἀλλ’ ἐγὼ σήμερον δὲν φοβοῦμαι νὰ κηρύξω αὐτὰς ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ νὰ εἴπω, ὅτι κατὰ τὸ 1897 ἀπωλέσαμεν, τὸ μὲν ἔθνος τὴν ἐθνικὴν αὐτοῦ ἀνεξαρτησίαν, ἡ δὲ Βασιλεία τὸν θρόνον αὐτῆς. Αὐτὰ ἀκριβῶς ὑπῆρξαν τ’ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου. Διὰ νὰ ἐννοήσητε τοῦτο, δὲν ἔχετε ἢ νὰ φαντασθῆτε, ὅτι κατὰ τὰς ἀποφράδας ἐκείνας ἡμέρας δὲν ἀπεστέλλετο τὸ γνωστὸν τηλεγράφημα τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Ρωσσίας πρὸ τὸν Σουλτάνον, δι’ οὗ ἐζήτει ὡς φιλικὴν χάριν νὰ διατάξῃ εὐθὺς ἀμέσως νὰ σταματήσῃ πᾶσα πρόοδος τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, δὲν ἔχετε ἢ νὰ φαντασθῆτε, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἐγκύκλιος τοῦ κόμητος Μουραβιὲφ, ἡ ἀπαγορεύουσα εἰς ἑκάτερον τῶν ἐμπολέμων νὰ ὠφεληθῇ ἐδαφικῶς ἐκ τῆς νίκης, δὲν ἔχετε ἢ νὰ φαντασθῆτε, ὅτι τὴν διαπραγμάτευσιν τῆς εἰρήνης δὲν διεξῆγον αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις ἐν Κωνστατινουπόλει, ἀλλὰ τὴν διεξήγομεν ἡμεῖς μόνοι μετὰ τοῦ ἐχθροῦ ἐν Ἀθήναις, ἄν, ὃ μὴ γένοιτο, μέχρι τῶν Ἀθηνῶν ἔφθανον οἱ ἐχθροί...

§25ΚΑΡΑΣΤΕΡΓΙΟΣ. Βεβαιότατα! Εἰς ὀκτὼ ἡμέρας!

§26ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. .. Δὲν ἔχετε ἢ νὰ φαντασθῆτε, ὅτι αἱ τρεῖς εὐεργέτιδες Δυνάμεις δὲν ἠγγυῶντο ὑπὲρ ἡμῶν, ὅπως εὑρεθῶσι τὰ χρήματα τῆς ἀποζημιώσεως καὶ ἀπέλθωσιν οἱ Τοῦρκοι ἐκ τῆς Θεσσαλίας ὅσον ἦτο δυνατὸν ταχύτερον. Θὰ ἐξηκολούθει ὁ τουρκικὸς στρατὸς μέχρι σήμερον κατέχων, Κύριος οἶδε, τίνας ἐπαρχίας καὶ τοῦ παλαιοῦ Βασιλείου, ἢ, ἂν εἶχεν ἀπέλθει καὶ ἄνευ τῆς ἐγγυήσεως, θὰ εἶχεν ἀπέλθει καταλείπων ἐπὶ τῆς ῥάχεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ τριπλάσια καὶ τετραπλάσια βάρη τόκων ἢ ὅσα ἔχομεν σήμερον μὲ τὴν ἐγγύησιν τῶν τριῶν Δυνάμεων. Ὅταν τοιαῦται ἀληθῶς ἦναι αἱ συνέπειαι ἑνὸς πολέμου, αὐτὰς πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν πάντοτε καὶ αὐτὰς νὰ αἰσθανώμεθα καὶ ἄρχοντες καὶ ἀρχόμενοι, καὶ νὰ μὴ πλανώμεθα, πιστεύοντες ὅτι ἐκεῖνα μόνον ἐπῆλθον, ὅσα ἀφέθησαν νὰ ἐπέλθωσι. Μὲ τοιαύτας πλάνας θὰ μείνωμεν ἀδιόρθωτοι. Ἡ Ἑλλὰς τὰς ἡμέρας ἐκείνας τοῦ πολέμου ἀπώλεσε τὴν ἀνεξαρτησίαν της, καὶ ἡ Βασιλεία τὸν θρόνον αὐτῆς. Τοῦτο οὐδέποτε πρέπει νὰ λησμονῶμεν. Διότι μόνον τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα φοβοῦνται τὰς συνεπείας τῶν πράξεών των, καὶ ἐπειδὴ φοβοῦνται αὐτὰς παρασκευάζονται, ἐκεῖνα μόνον παρασκευάζονται καλῶς καὶ σώζονται. Δὲν ἔχετε ἄλλο νὰ πράξητε ἢ νὰ στρέψητε τὰ βλέμματα πρὸς τὰ μεγάλα τῆς Εὐρώπης ἔθνη, πρὸς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὑποβλέπουσι σήμερον ἄλληλα καὶ ἑτοιμάζονται κατ’ ἀλλήλων πρὸς πόλεμον, διὰ νὰ ἴδητε, τί κατορθοῦσι. Παρατηρήσατε τὴν Γερμανίαν. Φοβουμένη τὰς φοβερὰς συνεπείας ἀτυχοῦς πολέμου μετὰ τῆς Γαλλίας ἢ τῆς Ρωσσίας, οὔτε στιγμὴν ἀνεπαύθη μετὰ τὰς νίκας αὑτῆς. Εἰς οὐδένα ἐλπίζει ἢ εἰς εἰς τὰς ἰδίας αὑτῆς δυνάμεις, ἃς ἐργάζεται νὰ ἔχῃ ὑπερόχους, διότι καλῶς γινώσκει, ὅτι ἡττωμένη θὰ ὑποβληθῇ εἰς ὅρους χείρονας ἐκείνων, εἰς οὓς αὕτη ὑπέβαλε τὴν Γαλλίαν τὸ 1870. Τὸ αὐτὸ αἴσθημα καὶ οἱ αὐτοὶ φόβοι ὁδηγοῦν τὰς στρατιωτικὰς ἐργασίας τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Ρωσσίας, καὶ δι’ αὐτὸ βλέπομεν τὰ Κράτη αὐτὰ κυριώτατον ἔργον αὑτῶν θεωροῦντα τὴν πλήρη καὶ ἕτοιμον παρασκευὴν αὑτῶν πρὸς πόλεμον. Λάβετε τὴν Τουρκίαν. Αὕτη, καθ’ ἡμέραν φοβουμένη, ὅτι ἐχθροὶ πανταχόθεν θὰ τὴν προσβάλουν, καὶ παρ’ οὐδενὸς ἐλπίζουσα βοήθειαν, κατέστη ἰσχυροτάτη στρατιωτικὴ δύναμις, εἰς τοῦτο πρὸ πάντων ὀφείλουσα τὴν διατήρησιν αὑτῆς ἐν μέσῳ τῶν μυρίων κινδύνων, οἵτινες τὴν περιστοιχίζουν. Ἀλλὰ δὲν συμβαίνει τὸ αὐτὸ καὶ μὲ τὸ ἡμέτερον Κράτος. Τοῦτο ἐπανῆλθεν εἰς τὴν ζωὴν μὲ ἓν μέγα ἱστορικὸν ὄνομα, τὸ ὄνομα δ’ αὐτὸ καὶ οἱ ἔνδοξοι ὑπὲρ ἀπελευθερώσεως ἀγῶνες αὐτοῦ εἵλκυσαν εὐθὺς ἀπ’ ἀρχῆς τὴν προστασίαν καὶ τὴν εὔνοιαν τῶν λαῶν καὶ τῶν Κυβερνήσεων τῆς Εὐρώπης, μὲ τὰς ὁποίας ἔζησε καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ ζῇ ἀκόμη. Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος εἶναι καὶ πολιτικὴ ἀνάγκη ἐν τῇ Βαλκανικῇ Χερσονήσῳ, ἡ θέσις δ’ αὕτη ἡμῶν ἐν ταῖς χώραις, ἃς κατοικοῦμεν, μᾶς προστατεύει καὶ μᾶς σῴζει. Εἰς τὴν εὔνοιαν αὐτὴν καὶ τὴν προστασίαν τῆς Εὐρώπης, ἃς προμηθεύει ἡμῖν ἡ ἱστορία καὶ ἡ ἀποστολὴ τοῦ ἔθνους ἡμῶν, προσετέθησαν ἀπό τινων χρόνων ἄλλαι ἰσχυραὶ προστασίαι διὰ τῶν συγγενειῶν τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας μετὰ μεγάλων εὐρωπαϊκῶν Δυναστειῶν. Ὑπὸ τοιαύτας πανισχύρους προστασίας, ὁ μὲν Ἡγεμὼν τῆς Ἑλλάδος δύναται ν’ ἀναπαύηται, ὅτι οὐδέποτε ἀτυχίαι ἐκ πολέμων πρὸς τὴν ὅμορον χώραν θέλουσι διακινδυνεύσει τὴν ἀκεραιότητα τοῦ Βασιλείου του, καὶ ὅτι προσέτι καὶ ἄνευ πολέμων καὶ ἄνευ νικῶν δὲν θέλει στερηθῆ ἡ Ἑλλάς, τοῦ καιροῦ ἐπιστάντος, τῶν αὐξήσεων ἐκείνων τοὐλάχιστον, ἃς οὐδεὶς ἄλλος λαὸς ἀμφισβητεῖ ἡμῖν σήμερον. Καὶ τὸ ἔθνος ἡμῶν ἀπὸ τὸ αὐτὸ αἴσθημα ἀσφαλείας περὶ τοῦ μέλλοντος κατέχεται, ἐλπίζον καὶ πιστεῦον, ὅτι ἡ ἀκεραιότης καὶ ἡ ἐπέκτασις τοῦ Κράτους εὑρίσκονται ἐν χερσὶ τῆς Εὐρώπης. Τοιούτων αἰσθημάτων τὴν ἐπενέργειαν ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν πραγμάτων εὐκόλως ἐννοεῖτε. Γαλλικός τις λόγος λέγει, ὅτι «ἐν τῷ κακῷ ἐνίοτε τὸ καλόν». Περὶ ἡμῶν δύναταί τις νὰ εἴπῃ, μεταστρέφων, ὅτι «ἐν τῷ καλῷ ἐνίοτε τὸ κακὸν», διότι ἡ εὐμένεια αὕτη τῶν ἰσχυρῶν τῆς Εὐρώπης, ἥτις πάντοτε ἀπὸ τῆς ἀποκαταστάσεως ἡμῶν μᾶς παρηκολούθησε καὶ μέχρι τοῦδε ἐξεδηλώθη κατὰ τὴν παραχώρησιν τῶν Ἰονίων νήσων καὶ κατὰ τὴν προσάρτησιν τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Ἄρτης, καὶ ἴσως μετ’ ὀλίγον καὶ τῆς Κρήτης, αὐτὴ, λέγω, ἡ εὐμένεια ἐπιζημίως ἐπενήργησε καὶ ἐπενεργεῖ ἐφ’ ὅλων ἡμῶν, καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν τὴν αὐτὴν ῥᾳστώνην καὶ ἀδιαφορίαν, εἰς ἃς ἐνεπέσαμεν καὶ μετὰ τὰς ἀθλιότητας τοῦ 1897. Δὲν ἠξεύρω δὲ, πῶς θὰ ἠμπορέσωμεν, ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν τοιούτων ἰδεῶν, νὰ ἐμπνεύσωμεν εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς περισσοτέραν ζωήν, δραστηριότητα, ἰσχυροτέραν θέλησιν, καὶ νὰ ἐξέλθωμεν τῆς ἐλεεινῆς στρατιωτικῆς καταστάσεως, ἐν ᾗ εὑρισκόμεθα. Εἶναι δ’ ἀνάγκη κατεπείγουσα νὰ ἐξέλθωμεν, διότι, μεθ’ ὅλην τὴν ἀσφάλειαν, ὑφ’ ἣν νομίζομεν ὅτι ζῶμεν, εὑρισκόμεθα εἰς κινδύνους. Ἄλλοι λαοὶ ἀντίζηλοι ἡμῶν ἐν τῷ Αἵμῳ ἀνεφάνησαν ἀπό τινων ἐτῶν, οὗτοι δὲ, στερούμενοι τῶν μεγάλων προστασιῶν καὶ εὐνοιῶν, ὧν ἡμεῖς ἀπολαμβάνομεν, καὶ περισσότερον φοβούμενοι καὶ ὀλιγώτερον ἡμῶν ἐλπίζοντες, δραστηριώτερον ἐργάζονται καὶ καλλίτερον ἡμῶν παρασκευάζονται πρὸς πόλεμον. Τὸ κατ’ ἐμὲ, φρονῶ, ὅτι τὸ ἡμέτερον ἔθνος ὤφειλεν ἀπ’ ἀρχῆς, ἀλλ’ ὀφείλει καὶ νῦν, νὰ μορφώσῃ ἑαυτὸ ἔθνος στρατιωτικόν. Τοῦτο ἐπιβάλλει ἡ ἀποστολὴ αὐτοῦ καὶ τὸ καθῆκον. Ὁσάκις δὲν ὑπῆρξε τοιοῦτον, ἀπώλεσε τὴν ἀνεξαρτησίαν του. Δὲν βλάπτει δὲ τὸ στρατιωτικὸν ἔργον καὶ ἡ ἐνασχόλησις τοῦ Κράτους εἰς τὰ στρατιωτικὰ οὔτε τὴν ἐμπορικὴν, οὔτε τὴν γεωργικὴν, οὔτε τὴν βιομηχανικὴν αὐτοῦ πρόοδον. Παράδειγμα ἡ Γαλλία, ἡ ὁποία μὲ τοὺς τεραστίους αὐτῆς ἐξοπλισμοὺς κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν καὶ τὰ φοβερὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ἐπέβαλεν εἰς τὸν λαὸν αὑτῆς χάριν αὐτῶν, εἶναι σήμερον τὸ πρῶτον γεωργικὸν ἔθνος τοῦ κόσμου. Παράδειγμα ἡ Γερμανία, ἡ ὁποία, καίτοι ἐπίσης ὑποβάλλεται εἰς μεγάλας δαπάνας διὰ τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν αὑτῆς, ἐγένετο ἤδη ἡ πρώτη βιομηχανικὴ χώρα τῆς Εὐρώπης. Ἐπειδὴ δὲ περὶ τῆς στρατιωτικῆς τοῦ ἔθνους παρασκευῆς ὁ λόγος, δὲν φρονῶ ὅτι δύναται αὕτη νὰ ἐπιτευχθῇ ἄνευ τῆς στρατιωτικῆς ἀγωγῆς, τῆς εἰς τὰ στρατιωτικὰ ἐνασχολήσεως καὶ ἀφοσιώσεως τῆς βασιλευούσης οἰκογενείας. Ἔχομεν ἀνάγκην στρατιωτικῶν Βασιλέων. Ἐὰν παρατηρήσητε παντοῦ, εἰς τὰ Συνταγματικὰ, εἰς τὰ Κοινοβουλευτικὰ ἰδίως Κράτη, ἐκεῖ εἶναι ἀνάγκη αὐτῶν, καὶ ἐκεῖ κατωρθώθη μόνον δι’ αὐτῶν ἀληθὴς στρατιωτικὴ μόρφωσις καὶ παρασκευὴ καὶ στρατοῦ καὶ ἔθνους στρατιωτικοῦ. Ὅπου οἱ Ἡγεμόνες ἴδιον ἔργον μετ’ ἐνθουσιασμοῦ καὶ μετὰ ζέσεως στερεᾶς ἐθεώρησαν τὴν ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ ἐνασχόλησιν, τὴν στρατιωτικὴν παρασκευὴν τοῦ ἔθνους, κατήρτισαν στρατὸν καὶ ἔθνος στρατιωτικόν, διότι ὁ λαὸς εἰς τοῦτο μιμεῖται καὶ ἀκολουθεῖ τοὺς Ἡγεμόνας. Ἡμεῖς ἐθεωρούμεθα ἔθνος πολὺ στρατιωτικώτερον τῶν Ρωμούνων. Ἐν τούτοις ἡ θέσις καὶ παρασκευὴ στρατιωτικῶς τῆς Ρωμουνίας εἶναι ἀσυγκρίτως καλλιτέρα τῆς ἡμετέρας. Καὶ ὅμως εἶναι ἔθνος νέον καὶ Κοινοβουλευτικόν. Τοῦτο ὀφείλεται κυρίως εἰς τὸν Ἡγεμόνα, ὅστις διευθύνει τὰ στρατιωτικὰ πράγματα τῆς Ρωμουνίας ἀπὸ 35 ἐτῶν. Καὶ ὁ Βουλγαρικὸς λαὸς, νεώτερος ἡμῶν καὶ κοινοβουλευτικῶς κυβερνώμενος, δὲν ἐγεννήθη στρατιωτικώτερος ἡμῶν. Καὶ ἡ Βουλγαρία ἐν τούτοις κατὰ μέγα μέρος ὀφείλει τὸν στρατιωτικὸν αὑτῆς καταρτισμὸν εἰς τοὺς Ἡγεμόνας αὐτῆς. Οἱ Θεσμοὶ οὔτε τὸν ἕνα οὔτε τὸν ἄλλον τῶν Ἡγεμόνων παρεκώλυσαν εἰς τὸ ἔργον τῆς στρατιωτικῆς μορφώσεως τῶν Κρατῶν αὐτῶν. Παραλείπω τὴν Γερμανίαν, τῆς ὁποίας ὁ Αὐτοκράτωρ, κατεχόμενος ὑπὸ ἐμπνευσμένου ζήλου ὑπὲρ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, εὑρίσκει καὶ ἔθνος στρατιωτικὸν καὶ στρατὸν τέλειον. Οὐδ’ ἐπικαλοῦμαι ἄλλων μεγάλων Κρατῶν τὸ παράδειγμα. Ἂν ἡ Γαλλία δὲν ἔχῃ Ἡγεμόνα, ἔχει ἕξεις καὶ παραδόσεις στρατιωτικὰς μεγάλας, ἔχει τὴν revanche, ἥτις ἐργάζεται ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς αὐτῆς παρασκευῆς. Ἡμεῖς, ὡς καὶ τὰ ἄλλα Κράτη τοῦ Αἵμου, πρὸς τὰ ὁποῖα ἡ παραβολὴ πρέπει νὰ γίνηται, ἔχομεν ἀνάγκην Βασιλέων στρατιωτικῶν. Δυστυχῶς ἀπ’ ἀρχῆς τὸ ἔθνος ἡμῶν δὲν παρεσκευάσθη στρατιωτικῶς, ἐκ διαφόρων λόγων, οἵτινες δὲν ὑφίστανται πλέον. Οὔτε σήμερον δυστυχῶς γίνεται ἐργασία τις ὑπὲρ στρατοῦ. Φρονῶ ὅτι ἡ ἐργασία αὕτη πρέπει νὰ γίνηται ἄνωθεν, πρέπει νὰ διεξάγηται ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Ἡγεμόνος, ἀκριβῶς διότι τὸ ἡμέτερον Κράτος εἶναι Κοινοβουλευτικόν. Φρονῶ δ’ ὅτι τοῦτο πρέπει νὰ ἦναι ζωηρὰ καὶ γενικὴ ἐπιθυμία τοῦ ἔθνους. Ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ μὴ δειχθῇ δειλὴ καὶ φειδωλὴ εἰς τὴν παροχὴν τῶν μέσων εἰς χρήματα καὶ νομοθετήματα, δι’ ὧν θὰ δυνηθῇ τὸ Κράτος, ἐπὶ κεφαλῆς ἔχον εἰς τοῦτο τὸν Ἡγεμόνα καὶ τὴν Βασιλικὴν Οἰκογένειαν, νὰ παρασκευάσῃ τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις πρὸς τὰς μελλούσας περιστάσεις. Πρὸς τοιοῦτον ἔργον πρέπει νὰ παρασκευάζηται σπουδαίως ὁ Βασιλικὸς τῆς Ἑλλάδος οἶκος, ἂν θέλῃ εὐδοκίμως ν’ ἀφοσιωθῇ εἰς αὐτό. Οὐδεὶς ὑπάρχει λόγος νὰ μὴ ἐπιτύχῃ, ἂν ἀγαπήσῃ τὸ ἔργον. Ἐν τῷ οἴκῳ μάλιστα τοῦ μέλλοντος ἡμῶν Βασιλέως εἰσῆλθεν αἷμα Χοεντζόλερν, ἐκ τοῦ στρατιωτικωτέρου δηλονότι Βασιλικοῦ οἴκου τῆς Εὐρώπης. Δὲν ἀπαιτεῖται ἡ στρατιωτικὴ ἀνατροφὴ τῶν Διαδόχων καὶ τῶν Ἡγεμονοπαίδων, ὅπως καταστῶσιν οἶκος ἀληθῶς στρατιωτικός. Ἀλλὰ στρατιωτικὴν ἀνατροφὴν ἐννοῶ ἐκείνην, ἡ ὁποία δίδεται κατ’ οἶκον. Ἡ στρατιωτικὴ ἀνατροφὴ πρὸ πάντων τῶν Ἡγεμονοπαίδων ἀποκτᾶται ἐν τοῖς σχολείοις καὶ ἐν τοῖς στρατοῖς. Στρατιωτικὴ ἀνατροφὴ σημαίνει ἦθος καὶ ἕξεις στρατιωτικάς, μόνον ἐν τοῖς στρατιωτικοῖς σχολείοις καὶ ἐν τοῖς στρατοῖς ἀποκτωμένας. Ἐγὼ, καίτοι ἐπιθυμῶ, οἱ Ἕλληνες πρίγκηπες ἑλληνικὴν νὰ ἔχωσιν ἀνατροφὴν, θεωρῶ ὅτι στρατιωτικὴ ἀνατροφὴ ἐν Ἑλλάδι καὶ μόρφωσις δὲν εἶναι σήμερον ἐφικτὴ, καὶ πρέπει ἐν στρατιωτικῇ Σχολῇ εὐρωπαϊκῇ καὶ ἐν στρατοῖς εὐρωπαϊκοῖς νὰ λάβωσιν αὐτὴν, καὶ νὰ τὴν λάβωσιν ἐκ νεαρᾶς ἡλικίας. Θεωρῶ μάλιστα καὶ ἐπιβλαβὲς ν’ ἀφίνωνται ἐν Ἑλλάδι νὰ ἐκπαιδεύωνται καὶ μορφῶνται οἱ Βασιλόπαιδες, οἱ μέλλοντες μίαν ἡμέραν νὰ ἀναλάβωσι τὰς ἀνωτέρας στρατιωτικὰς θέσεις καὶ νὰ ὁδηγήσωσι στρατοὺς ἐν πολέμῳ. Ἐν Ἑλλάδι δὲν ὑπάρχει βίος στρατιωτικός· περὶ πνεύματος δὲ καὶ ἠθῶν στρατιωτικῶν ὁ λόγος, καὶ οὐχὶ περὶ θεωρητικῶν γνώσεων. Ἐπανερχόμενος εἰς τὸ θέμα, λέγω καὶ πάλιν, ὅτι ἡ κακὴ κατάστασις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν ἀφορμὴν ἔχει τὴν κακὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Τὸ νομοσχέδιον ἐπειράθη νὰ βελτιώσῃ αὐτὴν, ζητοῦν νὰ εἰσαγάγῃ ἄλλον τρόπον διοικήσεως. Κατὰ τοῦτο ἔχει δίκαιον. Πάσης ἄλλης ἀποπείρας πρέπει νὰ προηγηθῇ ἡ μεταβολὴ τῆς διοικήσεως. Ἄνευ καλῆς διοικήσεως, πᾶσα ἄλλη μεταρρύθμισις τῶν τοῦ στρατοῦ θ’ ἀποτυγχάνῃ πάντοτε. Ἀλλὰ, τὸ κατ’ ἐμὲ, συνεπὴς πρὸς ὅσα καὶ ἐν ἀρχῇ εἶπον, θὰ συνεβούλευον καὶ θὰ ἐπεθύμουν, ἡ διόρθωσις τῶν κακῶς ἐχόντων ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ νὰ ἐπέλθῃ διὰ τῶν καθεστώτων νόμων, ἀλλ’ ἐπεμβαίνοντος τοῦ Βασιλέως καὶ ἐπιβάλλοντος τὴν θέλησιν αὑτοῦ, ἵνα τὰ στρατιωτικὰ διοικῶνται στρατιωτικῶς, ἀποκλειομένης πάσης ἀναμίξεως τῆς πολιτικῆς. Ἀποκλεισθείσης ἐκ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ τῆς πολιτικῆς, δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ μὴ βελτιωθῇ σπουδαίως αὕτη. Διότι δὲν πρέπει, Κύριοι, νὰ ἀρνώμεθα, ὅτι καὶ ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ ἡ ἀνάμιξις τῆς πολιτικῆς ὑπῆρξε μία τῶν κυριωτάτων αἰτιῶν τῆς κακῆς καταστάσεως αὐτοῦ. Πολιτικὴν δὲν ἐννοῶ τὴν ἀφοσίωσιν τοῦ στρατοῦ εἰς τὰ μεγάλα πολιτικὰ συμφέροντα ἢ τοὺς θεσμοὺς τῆς χώρας. Πολιτικὴν ἐννοῶ αὐτὴν, τὴν ὁποίαν ὅλοι βλέπομεν ἀναμιγνυομένην, τὴν πολιτικὴν τῶν ἐκλογικῶν συμφερόντων. Δὲν πρέπει νὰ κρύπτωμεν τὴν ἀλήθειαν· ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κυρίως εἰσάγει τὰς ἐκνόμους ἐνεργείας, τὰς μὴ στρατιωτικὰς ἐπηρείας ἐν τῷ στρατεύματι καὶ τὸ παραλύει, εἶναι τὰ ἐκλογικὰ συμφέροντα. Καὶ ἐν πρώτοις ἀνάγκη νὰ μνημονεύσῃ τις τοῦ κακοῦ, τὸ ὁποῖον ἐπετέλεσαν οἱ ἀναμιχθέντες ἐν τῇ πολιτικῇ ἀξιωματικοὶ τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, οἱ ἀξιωματικοὶ Βουλευταί. Οὗτοι ἔβλαψαν, ὄχι διότι ἐστερήθη τὸ στράτευμα ἀξιωματικῶν εἰσαχθέντων ὡς Βουλευτῶν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ ἐπὶ πολλὰ ἐνίοτε ἔτη διατελεσάντων μακρὰν τοῦ στρατεύματος. Τοῦτο δὲν θὰ ἦτο σπουδαῖον κακόν. Τὸ κακὸν τὸ ἐκ τῶν στρατιωτικῶν Βουλευτῶν συνίσταται δυστυχῶς εἰς τοῦτο, ὅτι ὁ παρασκευάζων ἑαυτὸν διὰ πολιτικὰ ἀξιωματικὸς ἀπὸ πρὶν, πρῶτον καὶ κύριον ἔργον, ὅπερ ὡς συντελεστικὸν ἐκλέγει, εἶναι, πῶς νὰ παρασκευάσῃ δι’ ὑπηρεσιῶν στρατιωτικῶν ὑπὲρ τῶν ἐκλογέων αὑτοῦ συνεπαρχιωτῶν μείζονα ἐκλογικὰ κεφάλαια. Στάδιον πρὸς τοῦτο διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς ὑπάρχει εὐρὺ, ἰδίως ὅμως ὁ στρατολογικὸς νόμος...

§27Π. ΤΥΠΑΛΔΟΣ. Δὲν εἶναι γενικὸν αὐτό.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§29ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὅταν ὁμιλῶ, βεβαίως ἐννοῶ, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἐξαιρέσεις. Ἀλλ’ ὁ κανὼν εἶναι αὐτὸς, ἐκ τούτου δὲ ἡ βλάβη μεγίστη... Τὸ κατ’ ἐμὲ, δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ θεωρήσω ὡς ἀβλαβῆ, ὅσον ἀφορᾶ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατεύματος, τὴν ἀνάμιξιν τῶν ἀξιωματικῶν. Ὁ ἀξιωματικὸς ἔχει περισσότερα μέσα ἢ ὁ πολίτης, ὅπως ἐπιδρᾷ ἐπὶ τῶν διαφόρων ὀργάνων τῆς διοικήσεως τοῦ στρατεύματος. Ἔχει συναδέλφους ἐν τῷ στρατῷ, οἱ ὁποῖοι ἐκ πνεύματος συναδελφότητος ἢ κοινότητος συμφερόντων συμπαθοῦσι πολὺ περισσότερον εἰς ἀξιωματικὸν προσλιπαροῦντα χάριτας καὶ συγκαταβάσεις ὑπὲρ αὐτοῦ ἢ πρὸς ἁπλοῦν πολίτην. Οὕτως ἠνοίχθησαν διὰ τῶν στρατιωτικῶν πολιτευομένων εὐρύτεραι αἱ πύλαι, ὅπως εἰσέλθῃ ἡ ἐκλογικὴ πολιτικὴ εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, ἢ ἂν δὲν ἐπετρέπετο νὰ πολιτεύωνται οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατοῦ. Ἅπαξ ἀνοιχθεισῶν τῶν πυλῶν, δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ μὴ εἰσέλθωσιν ἀθρόοι καὶ ἀκωλύτως οἱ πολιτικοὶ οἱ ἀντίθετοι τῶν ἀξιωματικῶν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις. Ὅταν φαντασθῆτε πόσοι ἀξιωματικοὶ πολιτεύονται καὶ πόσοι ἑτοιμάζονται ἀπὸ μακροῦ χρόνου, ἵνα πολιτευθῶσιν ἐν Ἑλλάδι, θὰ ἐννοήσητε τὸ πλῆθος τῶν ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ἐν τῷ στρατῷ ἐργάζονται ἐκλογικῶς, καὶ τὰς συνεπείας τοιαύτης ἐργασίας πρὸς ἀπαλλαγήν. Διότι ὅλοι, Κύριοι, γνωρίζετε, ὅτι παρ’ ἡμῖν οὐδὲν περισσότερον προσκολλᾷ καὶ ὑποχρεοῖ τοὺς ἐκλογεῖς ὑπὲρ πολιτικοῦ προσώπου, ὅσον ἡ ὑπηρεσία ἡ παρεχομένη ἐκ τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως, διότι παρ’ ἡμῖν τόσον πολὺ μετέβαλε τὰ ἤθη ἡ γενικὴ στρατολογία, ὥστε ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἄκρου τῆς Ἑλλάδος μέχρι τοῦ ἄλλου ὅλοι τρέμουσι, μὴ τὸ τέκνον αὐτῶν ὑπηρετήσῃ ἐν τῷ στρατῷ, καὶ δὲν σκέπτονται περὶ ἄλλου ἢ πῶς νὰ τὸ διασώσωσιν ἐκ τῶν στρατιωτικῶν ὑποχρεώσεων. Πιθανὸν νὰ ὑπάρχουν εὔλογοι ἀφορμαὶ, ἀλλ’ εἶναι ἀδικαιολόγητος τοιαύτη φυγοστρατία. Δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι ἡ διοίκησις τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ γίνεται κακίστη, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς τροφῆς καὶ τῆς ἐνδυμασίας καὶ τῆς νοσηλείας· οὔτε ἐν τοῖς νοσοκομείοις, οὔτε ἐν τοῖς στρατῶσιν, οὔτε ἐν ταῖς ἄλλαις ὑπηρεσίαις ἀπολαμβάνουσι πάνθ’ ὅσα οἱ κανονισμοὶ καὶ ἡ πεπολιτισμένη διοίκησις καὶ τὸ συμφέρον τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας ἐπιβάλλουν, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἡ ἀντιπάθεια ἡμῶν κατὰ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας εἶναι ἀδικαιολόγητος. Ὁπωσδήποτε αἱ χάριτες καὶ αἱ ὑποχρεώσεις τῆς στρατιωτικῆς διοικήσεως ὑπὲρ τῶν ἀξιωματικῶν πολιτευομένων ἔβλαψαν. Δι’ αὐτῶν τῶν ἀξιωματικῶν ἐπολλαπλασιάσθησαν αἱ ἐπεμβάσεις τῆς πολιτικῆς, καὶ ἐχειροτέρευσαν τὰ πράγματα. Ἕτερον κακὸν, μετὰ τῆς ἐπεμβάσεως τῆς πολιτικῆς εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ συνδεόμενον, εἶναι αἱ τοποθετήσεις τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ αἱ μεταθέσεις καὶ αἱ ἀποσπάσεις καὶ αἱ προσκολλήσεις τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν. Ἀδύνατον, μὴ θέλων ἢ θέλων ταύτας ἀξιωματικὸς, νὰ μὴ προσφύγῃ εἰς πολιτικὰ πρόσωπα. Εἶμαι τῆς ἰδέας, ὅτι δὲν ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις διὰ νομοσχεδίου νὰ μεταρρίψῃ ὅλην αὐτῶν τὴν ἐνόχλησιν καὶ τὴν εὐθύνην ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν, εἰς τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον. Εὐχάριστον βεβαίως τοῦτο διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ καὶ ἐπιζήμιον διὰ τὸν Διάδοχον. Καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἀπεφάσισε τοῦτο, ἔπρεπε νὰ τὸ πράξῃ κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος συγχρόνως ν’ ἀνακουφίζῃ τὴν εὐθύνην καὶ διευκολύνῃ τὸ ἔργον τῆς Α. Υ. τοῦ Διαδόχου. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις οὐ μόνον ἔδωσεν εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ τὸ βάρος τῆς διοικήσεως, ἀλλὰ καὶ τὰς γενικὰς ἐπιθεωρήσεις τοῦ στρατοῦ, καὶ οὐδὲν συνυπέβαλε νομοσχέδιον, δι’ οὗ νὰ κανονίζῃ πολλὰς τῶν ὑπηρεσιῶν, αἵτινες σήμερον ἀφίνονται εἰς τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Διαδόχου, πρὸς βλάβην αὐτοῦ. Διατὶ, παραδείγματος χάριν, νὰ μὴ ὑπάρχῃ νόμος περὶ τοποθετήσεως καὶ μετακινήσεως καὶ ἀποσπάσεως; Διὰ τοῦ νόμου τούτου θὰ ἠδύνατο νὰ περιορισθῇ τὸ πλῆθος τῶν δυσαρεσκειῶν, ἃς προκαλεῖ κατὰ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ἡ τοποθέτησις καὶ μετάθεσις τῶν ἀξιωματικῶν. Πάντες ἔχομεν συμφέρον, εἰς τοιαῦτα προσωπικὰ ζητήματα νὰ μὴ προσκόπτῃ ἡ στρατιωτικὴ διοίκησις τῆς Α. Ὑψ. τοῦ Διαδόχου. Ἄλλοτε εἴδομεν, ὅτι μόνον μὲ τὴν ἐπιθεώρησιν, ἣν ἐνήργησεν ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος, πολλὰς δυσαρεσκείας προὐκάλεσεν, αἱ ὁποῖαι εἴθε νὰ μὴ προεκαλοῦντο. Μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἐκ τῆς ἐπιθεωρήσεως ἐκείνης ἐκυοφορήθη ἡ ἐνέργεια, ἥτις ἔφερεν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρείαν καὶ εἰς τὸν πόλεμον. Ταῦτα γινώσκουσα καλῶς ἡ Κυβέρνησις, ὤφειλεν, ἀφοῦ προείλετο τὸ μέσον τῆς ἀναθέσεως τῷ Διαδόχῳ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ν’ ἀπαλλάξῃ αὐτὸν διὰ νομοθετικῶν μέτρων ἀπὸ πολλῶν εὐθυνῶν καὶ πολλῶν ἐνοχλήσεων ἐν τῇ ἐκτελέσει τῶν καθηκόντων του. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐπεβάρυνεν ὅσον ἦτο δυνατὸν περισσότερον τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου. Οὕτω θεωρῶ, ὅτι καὶ ἡ Γενικὴ Ἐπιθεώρησις τοῦ στρατοῦ δὲν ἔπρεπε νὰ ἀνατεθῇ εἰς τὴν Α. Ὑψ. Ἡ Γενικὴ Ἐπιθεώρησις δὲν συμβιβάζεται εἰς ἓν πρόσωπον μετὰ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Ἡ ἐπιθεώρησις ὑποθέτει ὁπωσδήποτε ἔλεγχον τῆς γενομένης διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Ὅταν ὅμως ὁ διοικητὴς τοῦ στρατοῦ αὐτὸς ἦναι καὶ ὁ ἐπιθεωρητὴς τοῦ στρατοῦ καὶ πρόκηται αὐτὸς νὰ ὑποβάλῃ τὰς γνώμας περὶ τῆς ἰδίας αὑτοῦ διοικήσεως εἰς τὸν Ὑπουργὸν ἢ εἰς τὸν Βασιλέα, οὐδεμία εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ πεποίθησις εἰς τοιαύτην ἐπιθεώρησιν. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει τὸ αὐτὸ πρόσωπον νὰ ἦναι Ἐπιθεωρητὴς καὶ Γενικὸς Διοικητής. Ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλον λόγον, σπουδαῖον ἐπίσης, πρέπει νὰ ἦναι ἰδιαιτέρα θέσις ἡ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ. Πρέπει παρ’ ἡμῖν διὰ τὴν περίπτωσιν πολέμου νὰ ὑπάρχῃ ἰδιαίτερος Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς, ἵνα χρησιμεύσῃ ὡς ἀρχηγὸς τοῦ ἑτέρου τῶν δύο στρατῶν. Κατὰ πᾶσαν πιθανότητα, ὅταν θὰ πρόκηται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐνεργήσῃ ἐν πολέμῳ, θὰ ἐνεργήσῃ συγχρόνως ἐν τοῖς συνόροις τῆς Θεσσαλίας καὶ ἐν τοῖς συνόροις τῆς Ἠπείρου. Πῶς ὅμως εἶναι δυνατὸν, ὁ Γενικὸς Διοικητὴς, ὅστις θὰ ἦναι ὁ εἷς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, νὰ ἦναι καὶ τοῦ ἑτέρου; Ὅπως εἶναι ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ἐνδεδειγμένος ὁ εἷς ἀρχηγὸς, πρέπει νὰ ἦναι ἐνδεδειγμένος καὶ ὁ ἕτερος καὶ νὰ παρασκευάζηται πρὸς τὸν πόλεμον. Τοῦτο εἶναι τὸ λογικὸν καὶ συμφέρον· τοῦτο γίνεται παντοῦ. Τὸ αἰφνιδίως καὶ ἀπροσδοκήτως προσδιορίζειν τοὺς ἀρχηγοὺς τὴν παραμονὴν τῆς ἐνάρξεως τοῦ πολέμου, εἶναι ἐπικίνδυνον. Εἶμαι κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ τῆς ἐνδείξεως τοῦ ἀρχηγοῦ ἐν πολέμῳ, εἶμαι διὰ τοῦτο ὑπὲρ τῆς ἐνδείξεως τοιούτου καὶ διὰ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ. Ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἄλλης εἶμαι μεταβολῆς, ἣν εἰσάγει τὸ νομοσχέδιον, ἀλλ’ οὐχὶ πλήρη καὶ ἀκεραίαν, ὑπὲρ μεταβολῆς θεμελιώδη εἰσαγούσης βελτίωσιν εἰς τὸ ἔργον τῆς παρασκευῆς πρὸς πόλεμον, ἂν καταρτισθῇ στρατός. Τοῦτο εἶναι ἡ θέσις τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ στρατοῦ. Ἂν τῶν Ἐπιτελείων ἡ ἀποστολὴ εἶναι νὰ παρασκευάζωσι τὰ τοῦ προσεχοῦς πολέμου, ὥστε τὰ πάντα νὰ ἦναι ἕτοιμα, νὰ παρασκευάζωσι διὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου πᾶν ὅ,τι ἀπαιτεῖται, ἵνα διευθύνῃ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ ἐν πλήρει γνώσει τῶν τοῦ ἰδίου στρατοῦ καὶ τόπου καὶ τῶν τοῦ ἐχθροῦ, πρέπει ἀναγκαίως νὰ ὑπάρχῃ ὑπεύθυνος γνωστὸς ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου, οὐχὶ δ’ ἁπλῶς ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία, ὡς παρ’ ἡμῖν μέχρι τοῦδε, ἐντεταλμένος νὰ παρασκευάσῃ καὶ παρασκευάσας τὰ πάντα, οὐχὶ δὲ τὴν παραμονὴν τοῦ πολέμου μόνον καλούμενος εἰς τοιοῦτον ἔργον. Διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι κακῶς ἐπεκρίθη ὅτι τὸ Ἐπιτελεῖον τοποθετεῖται πλησίον τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ, διότι παρὰ τῷ μέλλοντι ἀρχηγῷ τοῦ στρατοῦ εἶναι ἡ θέσις τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ στρατοῦ. Αὐτὸς ὀφείλει μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ νὰ μελετᾷ καθ’ ἡμέραν καὶ ἑτοιμάζῃ πᾶν ὅ,τι εἶναι ἀναγκαῖον διὰ τὸν πόλεμον. Διατὶ δὲ, ἀφοῦ τοποθετεῖται πλησίον τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, νὰ ζητῶμεν νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις ἔπαυσεν ὢν ὁ Διοικητὴς τοῦ στρατοῦ; Βεβαίως μειονέκτημά τι θὰ ὑπάρχῃ, ὅτι δὲν θὰ ἐπιδρᾷ μετὰ τὸν χωρισμὸν αὐτὸν ἡ ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία ἐπὶ τῶν διαφόρων τμημάτων τῶν ὅπλων τοῦ στρατοῦ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅσον πρὶν θὰ ἠδύνατο. Ἀληθῶς, ἀλλαχοῦ τὰ τμήματα ταῦτα τοῦ Ὑπουργείου ὁδηγεῖ τὸ Ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ. Τοῦτο γίνεται σήμερον ἐν Γαλλίᾳ, ὅπου τὰ διάφορα τμήματα στρατοῦ τοῦ Ὑπουργείου ἐνεργοῦσιν ὑπὸ τὴν ἐπενέργειαν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου. Ἀλλ’ ὑποθέτω, ὅτι, λόγῳ τῆς θέσεως καὶ τοῦ ἀξιώματος τῆς Α.Β. Ὑψ. τοῦ Διαδόχου, τὸ Ἐπιτελεῖον θὰ ἐπιδρᾷ εἰς ὅ,τι ἀπαιτεῖται ἐπὶ τῶν διαφόρων τμημάτων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἐπίσης εὐκόλως, ὅσον θὰ ἠδύνατο καὶ πρίν. Ἀλλ’ ὅ,τι εὑρίσκω ἐλλιπὲς εἰς τὸ νομοσχέδιον, ὡς διοργανοῖ τὸ Ἐπιτελεῖον, εἶναι, ὅτι εἷς ὁρίζεται ἀρχηγὸς, δὲν γίνεται δὲ φροντὶς περὶ θέσεων ἑτέρων δύο ὑπαρχηγῶν τοῦ Ἐπιτελείου. Ἀμφότεροι εἶναι ἀναγκαῖοι. Ὁ μὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀπὸ τοῦδε διὰ νὰ ἦναι ἕτοιμος, ὅπως γείνῃ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ ἐν Ἠπείρῳ στρατοῦ, ὁ δ’ ἕτερος, ἵνα παραμείνῃ μετὰ τὴν ἔξοδον τοῦ στρατοῦ, παρασκευάζων τὰ σώματα τῆς ἐφεδρείας. Παρ’ ἡμῖν ἐπίσης ὑπάρχει ἀνάγκη τούτου, διότι ἅμα ἀναχωρήσῃ ὁ τῆς πρώτης γραμμῆς στρατὸς, ἀνάγκη νὰ μὴ μείνῃ ὁ τόπος ἄνευ ὀργανωτοῦ τῶν νέων σωμάτων καὶ βοηθειῶν καὶ ὅλων τῶν ὑπηρεσιῶν, ὅσαι εἶναι ἀναπόφευκτοι διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου. Πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ὑπηρεσία αὐτοῦ πρὶν παρεσκευασμένη καὶ ἀρχηγὸς αὐτῆς ἕτοιμος. Τὰς δύο αὐτὰς ἐλλείψεις τοῦ νομοσχεδίου θεωρῶ οὐσιώδεις. Ἐπανερχόμενος εἰς τὰ τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ, παρατηρῶ καὶ ἄλλην ἔλλειψιν, ἔλλειψιν σπουδαιοτάτην. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν προβλέπει, τί γίνεται, ὁσάκις ἡ Α. Ὑψηλότης ἀναλαμβάνῃ ἔργα Ἀντιβασιλέως. Τίς ἀναπληρώνει αὐτόν; ὁ ἀρχαιότερος τῶν μεράρχων, ὡς ὅταν κωλύηται ἢ ἀπουσιάζῃ. Ἀλλ’ ἡ περίπτωσις δὲν εἶναι ἡ αὐτή. Ὅταν ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου καλῆται ν’ ἀντιβασιλεύσῃ, διατηρεῖ τὴν θέσιν τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ; Τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν, διότι κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ πολιτεύματος δὲν δύναται ὁ Βασιλεὺς νὰ ἐνασκήσῃ ἑτέρας ἐξουσίας, πλὴν ἐκείνων, τὰς ὁποίας ὥρισε τὸ Σύνταγμα. Κατ’ αὐτὰς, ὁ Βασιλεὺς ἔχει ἀξιώματα καὶ βαθμοὺς, ἀλλὰ δὲν ἔχει θέσεις. Δὲν δύναται νὰ περιβληθῇ θέσιν δημοσίαν, διότι πᾶσα θέσις εἶναι ἀσυμβίβαστος πρὸς τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως. Ἀφοῦ ἀπολύτως εἶναι ἀσυμβίβαστος, παύει ἡ Α. Ὑ. ὁ Διάδοχος νὰ ἦναι Γεν. Διοικητὴς τοῦ στρατοῦ, ἅμα γενόμενος Ἀντιβασιλεύς. Ἐπὶ τοιαύτης περιπτώσεως δὲν ὑπάρχει κώλυμα, ὅπως ἡ ἀναπλήρωσις γίνηται ὑπὸ τοῦ ἀρχαιοτέρου μεράρχου. Τὸ κώλυμα ὑποθέτει τὸν Ἀντιβασιλέα Γεν. Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ κωλυόμενον, ἀλλ’ ὁ Ἀντιβασιλεὺς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἦναι Γεν. Διοικητής. Ἐρρήθησαν πολλὰ περὶ τῶν δυσχερειῶν, τὰς ὁποίας θὰ ἀπαντήσῃ ἡ Α. Ὑψηλότης ὁ Διάδοχος ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ, στερούμενος στρατοῦ. Τὴν δυσχέρειαν ταύτην θεωρῶ τὴν μεγαλειτέραν ὅλων καὶ δυσεπανόρθωτον, ἕνεκα τῆς κακῆς λύσεως, ἣν ἡ Κυβέρνησις ἔδωκεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς παρασκευῆς στρατοῦ, δι’ ὅσων ἔπραξε. Διότι ἡ Κυβέρνησις τὸ ζήτημα τοῦτο τῆς παρασκευῆς στρατοῦ ἔλυσεν οὐχὶ ὑπὲρ ὑπάρξεως στρατοῦ, καὶ στρατοῦ τοσούτου, ὥστε νὰ δύναται ἡ Γενικὴ Διοίκησις νὰ ἀσχοληθῇ σπουδαίως πρὸς μόρφωσιν αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸ ἔλυσε πρὸς βλάβην τοῦ στρατοῦ. Περὶ τούτου καὶ ἄλλοτε ἐλάλησα, συζητῶν τὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως. Τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἰδέα ἦτο, ὅτι, ἐπειδὴ ὁ στρατὸς δὲν ἐξασκεῖται, ὡς περισπώμενος εἰς ἄλλα, μὴ στρατιωτικὰ, ἔργα, πρέπει νὰ δημιουργηθῇ ἐπαρκὴς χωροφυλακὴ καὶ ἀστυνομία, αἵτινες νὰ ἀσχολῶνται εἰς τὰς ὑπηρεσίας ταύτας. Ἐνομοθετήσαμεν οὕτω περισσοτέραν χωροφυλακὴν, μέλλουσαν νὰ καταστῇ πολυπληθεστέρα, καὶ διοικητικὴν ἀστυνομίαν. Ἂν οἱ δύο οὗτοι κλάδοι πρόκειται νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς ὅλας τὰς ὑπηρεσίας τὰς μὴ στρατιωτικὰς τοῦ στρατοῦ καὶ μέλλῃ νὰ ὑπάρξῃ πλήρης ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν, θ’ ἀπαιτήσωσι τοσαύτην δαπάνην, ὥστε βεβαίως ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους ἐπὶ πολλὰ ἔτη δὲν θὰ δύναται νὰ διαθέτῃ διὰ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν περισσότερα τῶν 14 ἢ 15 ἑκατομμυρίων. Μὲ ταῦτα ὅμως ἀδύνατον νὰ ἔχωμεν ἐπαρκῆ στρατὸν, ὥστε καὶ ἐν εἰρήνῃ ν’ ἀξίζῃ νὰ ἀσκῆται καὶ νὰ δύναται νὰ ἀσκῆται, καὶ ἐν πολέμῳ νὰ δύναται νὰ παράσχῃ εὐκόλως τὴν ἀναγκαίαν δύναμιν. Ὅσον καὶ ἂν φανταζώμεθα ὅτι ἔχομεν μέλλον οἰκονομικὸν λαμπρὸν, τὰ εἰσοδήματα ἡμῶν αὐξάνουν μὲν ἴσως, ἀλλὰ πρέπει νὰ συλλογιζώμεθα ὅτι ἔχομεν καὶ ἑτέρας ἀνάγκας, λίαν κατεπειγούσας, καὶ ὅτι διὰ τοῦ χρόνου προστίθενται βάρη, τὰ ὁποῖα αὐξάνουν τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων. Αὔριον θὰ ἔχωμεν τὸν σιδηρόδρομον Λαρίσης, βραδύτερον τὸ χρεώλυτρον τοῦ εἰς χρυσὸν νέου δημοσίου χρέους τῶν 170,000,000, ὅπερ δὲν ἤρχισεν ἔτι καὶ ὅπερ βαρύτατον. Ὅλα αὐτὰ εἶναι πάγια βάρη καὶ ἄφευκτα. Πῶς λοιπὸν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐλπίζωμεν, ὅτι θὰ ἐξοικονομήσωμεν χρήματα, ὥστε νὰ ἔχωμεν χωροφυλακὴν καὶ διοικητικὴν ἀστυνομίαν καὶ συγχρόνως στρατὸν 30,000 ἀνδρῶν; Ἄνευ τοιούτου στρατοῦ οὐδὲν πράττομεν ἄξιον λόγου. Ἄλλοτε ὡμίλησα κατὰ τῆς τοιαύτης λύσεως τοῦ ζητήματος. Νομίζουν τινὲς, ὅτι αἱ ἁπλαῖ λύσεις εἶναι αἱ καλλίτεραι. Ἀλλὰ δὲν ἔχει οὕτω πάντοτε. Εὔκολος ὁ συλλογισμὸς, ὅτι, ἐπειδὴ ὁ στρατὸς ἀπασχολεῖται εἰς ἀλλοτρίας ὑπηρεσίας, πρέπει νὰ σχηματίσωμεν μεγάλην χωροφυλακήν. Ἀλλὰ, διὰ νὰ ἤμεθα σοβαροὶ, δὲν δυνάμεθα ἐν Ἑλλάδι νὰ ἔχωμεν ἀστυνομίαν καὶ χωροφυλακὴν ἐπαρκῆ καὶ συγχρόνως τὸν ἀναγκαιοῦντα ἡμῖν στρατόν. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἡ Αὐτοῦ Ὑψηλότης θὰ εὑρεθῇ ἀπέναντι ἀπολύτου ἀδυναμίας νὰ ἐφαρμόσῃ τὰς ἰδέας του περὶ μορφώσεως καὶ καταρτισμοῦ τοῦ στρατοῦ, μεθ’ ὅλον τὸν ζῆλον, ὑφ’ οὗ ἐμφορεῖται. Στρατὸν ἐπαρκῆ δὲν θὰ ἔχῃ. Τοῦτο τὸ λέγω ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, διότι ἐνέχει κινδύνους διὰ τὴν Α. Ὑψηλότητα, ἥτις δὲν πρέπει μετά τινα χρόνον νὰ κατακρίνηται δι’ ἀποτελέσματα, δι’ ἃ δὲν εὐθύνεται. Καὶ ὅμως θὰ ἐπικρίνηται, ἔστω καὶ ἀδίκως, ὑφ’ ὅλων τῶν δυσηρεστημένων. Τοιοῦτοι δυστυχῶς δὲν θὰ λείψουν. Ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ δύναται νὰ παράσχῃ αὐτῷ μέσα διὰ στρατὸν ἐπαρκῆ, ἐκτὸς ἂν ἐγκαταλίπῃ τὰς ἰδέας αὑτῆς περὶ χωροφυλακῆς καὶ διοικητικῆς ἀστυνομίας καὶ καταργήσῃ αὐτάς. Προβλέπω διὰ τοῦτο, ὅτι ἡ τύχη τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον προβάλλει εἰς τὴν Βουλὴν ἡ Κυβέρνησις, δὲν θὰ ἦναι οἷα περιμένεται, καὶ ὅτι, μεθ’ ὅλην τὴν φιλότιμον ἐνέργειαν, ἣν θὰ ἀσκήσῃ, ὅπως πείσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος, ἵνα χορηγήσῃ αὐτῷ τὰ μέσα πληρεστέρου καταρτισμοῦ τοῦ στρατοῦ, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιτύχῃ τι ἄξιον λόγου. Τί θὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις τότε, ἄδηλον. Τί θὰ πράξῃ τότε καὶ ἡ Α. Ὑψ. ὁ Γενικὸς Διοικητὴς τοῦ στρατοῦ, ἐπίσης ἄδηλον. Οὐδὲν ἄλλο, Κύριοι, ἔχω νὰ προσθέσω. Νομίζω ὅτι ἀρκετὰ εἶπον, ὅπως γείνῃ εὔληπτος ἡ γνώμη μου. Νομίζω ὅτι, ὡς ἔχει τὸ νομοσχέδιον, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς νομιμότητος, προσκρούει εἰς τὸ Σύνταγμα, διότι δημιουργεῖται δι’ αὐτοῦ ἐξουσία, ἥτις δὲν δύναται ν’ ἀναγνωρίζηται ἐν τῷ πολιτεύματι ἡμῶν, ὅπερ πλὴν τῆς Βασιλικῆς ἐξουσίας μόνιμον καὶ διαρκῆ ἐξουσίαν οὐδεμίαν ἄλλην ἀναγνωρίζει. Ὁ κ. Ὑπουργὸς, προσθεὶς εἰς τὸ δεύτερον ἄρθρον, ὅτι «προϊσταμένη ἀρχὴ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρασοῦ ἔσται τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν», ἐματαιοπόνησε. Προϊσταμένη ἀρχὴ ὁ Ὑπουργὸς θὰ ἦναι κενὴ φράσις. Ὅταν εἷς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐπικριθεὶς εἰς τὴν Βουλὴν διὰ πρᾶξιν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, εἴπῃ αὔριον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐζήτησε παρὰ τῆς Γεν. Διοικήσεως διόρθωσιν, ἀλλὰ δὲν εἰσηκούσθη τυχὸν, ὅταν εἴπῃ, ὅτι συμφώνως πρὸς γνώμην τῆς Βουλῆς διέταξέ τι, ἀλλ’ ἡ Γενικὴ Διοίκησις δὲν τὸ ἐξετέλεσεν, ὅταν εἴπῃ ὅτι δὲν δύναται τὸν Γεν. Διοικητὴν νὰ τὸν παύσῃ, θὰ ἴδῃ τότε, ὅτι τίποτε δὲν εἶναι ἡ προϊσταμένη ἀρχή. Ὅταν συμφωνῇ ὁ Ὑπουργὸς μετὰ τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ, οὐδεμίαν σημασίαν ἔχει ἡ προϊσταμένη ἀρχή. Ὅταν ὅμως ὁ Ὑπουργὸς δὲν δύναται νὰ πράξῃ τι πρὸς κύρωσιν τῆς ἰδίας αὑτοῦ ἐξουσίας, ἥτις εἶναι ἡ ἐξουσία τοῦ Βασιλέως, τότε θὰ ἴδῃ, ὅτι ἡ τροπολογία εἶναι φράσις κενή. Ὁ Βασιλεὺς ἀπεγυμνώθη τῆς ἰδίας ἐξουσίας ἀνεπανορθώτως. Μόνη ἐπανόρθωσις θὰ ἦναι ἡ τροποποίησις τοῦ νόμου. Ἀλλ’ ἡ τροποποίησις τοῦ νόμου δὲν εἶναι πάντοτε εὔκολος. Μόνον ἂν αὐτὸ ἤθελε θεραπευθῆ τὸ ἐλάττωμα, καίτοι νομίζω ὅτι κατ’ ἄλλον τρόπον ἠδύναντο νὰ βελτιωθῶσι τὰ τῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, παρὰ ὡς ἐπιχειρεῖ νὰ βελτιώσῃ αὐτὰ τὸ νομοσχέδιον, καίτοι ἔπρεπεν ἄλλα νομοσχέδια νὰ ἐλαττώσωσι τὰς εὐθύνας, ἃς ἀναλαμβάνει ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος, αἵτινες θὰ ἦναι δυσάρεστοι αὐτῷ καὶ τῇ χώρᾳ, μ’ ὅλον τοῦτο, ἂν αὐτὸ ἤθελε θεραπευθῆ τὸ ἐλάττωμα, ἀρθῇ δηλαδὴ ἡ πλημμέλεια τῆς ἀντισυνταγματικότητος, δὲν θὰ εἶχον δυσκολίαν νὰ ψηφίσω κατ’ ἀρχὴν τὸ νομοσχέδιον.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι ἀκόμη ἐγγεγραμμένοι νὰ ὁμιλήσωσιν οἱ κύριοι Δούνης καὶ Κρίτσας. Ἐὰν δὲν πρόκειται νὰ παρατείνωσι τὴν ὁμιλίαν ἐπὶ πολὺ, νὰ λάβωσι τὸν λόγον τώρα.

§31Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Μετὰ τὴν διακοπὴν, διότι θὰ ὁμιλήσω διὰ μακρῶν.

§32Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μετὰ τοὺς κυρίους Δούνην καὶ Κρίτσαν ἔχω νὰ ὁμιλήσω καὶ ἐγώ.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις μέχρι τῆς ἑνάτης ὥρας. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 8 καὶ 15′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 10 μ. μ., προεδρεύοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Ἀπ. Ζάππα).

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κύριος Δούνης ἔχει τὸν λόγον.

§35Α. ΠΕΤΑΛΑΣ. Δὲν παραιτεῖσθε τοῦ λόγου, κύριε Δούνη;

§36Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ἐὰν, κύριοι Βουλευταὶ, τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον δὲν ἐνεῖχε κατ’ ἐξοχὴν πολιτικὸν καὶ ἐθνικὸν χαρακτῆρα, ἐὰν ἐνεῖχεν ἁπλῶς στρατιωτικὸν χαρακτῆρα, θὰ ἤμην εὐτυχὴς, ὅτι δὲν θ’ ἀπησχόλουν τὴν Βουλὴν, ἐκ τῆς συζητήσεως δὲ παρ’ εἰδικῶν στρατιωτικῶν ἀνδρῶν θὰ ἐμόρφωνα τὴν ἐμὴν γνώμην, καὶ θὰ ἔδιδον τὴν ἐμὴν ψῆφον. Προκειμένου ὅμως περὶ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἔχει κατ’ ἐξοχὴν, ὡς εἶπον, πολιτικὸν καὶ ἐθνικὸν χαρακτῆρα, φρονῶ ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον παντὶ, ἵνα μετὰ μελέτην ἐκφράσῃ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην. Λέγω ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον, διότι τὰ τοιαύτης φύσεως νομοσχέδια, εἰς νόμους μεταβαλλόμενα, ἐνέχουσι διὰ τὸ μέλλον ἴσως πολλοὺς κινδύνους· ἀλλ’ ὄχι μόνον διότι ἐνέχουσι πολλοὺς κινδύνους διὰ τὸ ἔθνος, εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ἐκφράσῃ τις γνώμην, ἀλλὰ καὶ διότι εἶναι ἐκ τῶν θεμάτων ἐκείνων, εἰς τὰ ὁποῖα εἶναι ἀνάγκη καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ὁ λαὸς καὶ ὁ στρατὸς καὶ ὁ τόπος νὰ πεισθῶσιν, ὅτι ὄντως τὸ νομοσχέδιον, εἰς νόμον μεταβαλλόμενον, δύναται ν’ ἀποβῇ εὐεργετικὸν εἰς τὸ ἔθνος. Ὅσα δὲ ἐλέχθησαν μέχρι τοῦδε οὐ μόνον δὲν συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ σχηματισθῇ ἑδραία πεποίθησις, ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποβῇ ὠφέλιμον, ἀλλὰ τοὐναντίον συνετέλεσαν, ἵνα φόβος τις καταλάβῃ τὴν κοινὴν συνείδησιν. Ἔχει λοιπὸν καθῆκον ἡ Βουλὴ, καὶ πρώτιστα ἔχει καθῆκον ἡ Κυβέρνησις, ἡ εἰσαγαγοῦσα τὸ νομοσχέδιον, νὰ φροντίσῃ, ἵνα δι’ ὅλων τῶν ἐπιχειρημάτων πείσῃ, ὅτι, ἐὰν τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ψηφισθῇ, θέλει ἀποβῆ ὠφέλιμον εἰς τὸ ἔθνος. Ἐξ ὅλων τῶν ἀπὸ εἰκοσαετίας εἰσαχθέντων εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχεδίων δὲν γνωρίζω ἐὰν ὑπῆρξε κανὲν σπουδαιότερον τούτου, δὲν γνωρίζω νομοσχέδιον ἄλλο, τὸ ὁποῖον νὰ θίγῃ τοὺς βαθυτέρους πόθους τοῦ ἔθνους. Ὁ πόθος τῆς στρατιωτικῆς διοργανώσεως τῆς χώρας εἶναι πόθος, ὁ ὁποῖος ἐξεδηλώθη ζωηρότατα, ἐμφαντικώτατα, ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Κράτους. Ἐν τῇ ἀναδιοργανώσει τῇ στρατιωτικῇ τῆς χώρας διαβλέπει ὁ λαὸς τὴν πραγμάτωσιν τῶν ὀνείρων αὑτοῦ τῶν ἐθνικῶν, καὶ ἀπὸ τοῦ 1828, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ὁ βαθύνους ὄντως Καποδίστριας ἐπειράθη νὰ δώσῃ μόρφωσιν στρατιωτικὴν εἰς τὰ ἄτακτα τότε σώματα, ἐκεῖνα τὰ ἄτακτα σώματα, τὰ ὁποῖα ἐκλέϊσαν τὴν Ἑλληνικὴν σημαίαν, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, λέγω, οὐδεμία παρῆλθε Κυβέρνησις, χωρὶς νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς καταρτίσεως τῆς στρατιωτικῆς τῆς χώρας. Ἀλλ’ ἂν καὶ πᾶσαι ἀνεξαιρέτως αἱ Κυβερνήσεις ἀνεγνώρισαν τὴν ἀνάγκην ταύτην, δὲν ἠξεύρω ποῖος ὑπῆρξεν ὁ αἴτιος, ὥστε αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ἀπετέλει τὸ πρῶτον καὶ στοιχειῶδες καθῆκον πάσης Κυβερνήσεως, αὐτὸ τὸ πρῶτον καθῆκον οὐδέποτε νὰ ἐπιτελεσθῇ. Ἐάν τις βαθύτερον μελετήσῃ τὴν σύγχρονον ἡμῶν ἱστορίαν, θὰ εὕρῃ ἴσως, ὅτι οὐχὶ λόγοι οἰκονομικοὶ μόνον εἶναι ἐκεῖνοι, οἵτινες παρεκώλυσαν τὴν πραγμάτωσιν τοῦ σκοποῦ τούτου. Ἴσως καὶ ἄλλοι λόγοι ὑπῆρξαν, σχετιζόμενοι πρὸς τὴν διεθνῆ θέσιν τῆς Ἑλλάδος, περὶ τῶν ὁποίων καὶ ἂν ὁμιλήσωμεν, οὐδεμίαν ἔχομεν ἀπόδειξιν, ἵνα ἀποδείξωμεν αὐτούς. Εἶναι γνωστὸν, ὅτι μετὰ τὴν ταπεινωτικὴν ἐκείνην συνθήκην, τὴν ὁποίαν ὑπέστη ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὸ 1869, μετὰ τὸν ἀποκλεισμόν τῆς Σύρου ὑπὸ τοῦ Χόβαρτ καὶ τὰς ἀπειλὰς αὐτοῦ, εἶναι γνωστὸν, λέγω, ὅτι σύμπας ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐξηγέρθη καὶ ἐζήτησεν, ἵνα αἱ Κυβερνήσεις πρώτιστα καὶ κυρίως ἐπιμεληθῶσι τῶν τῆς συντάξεως τῆς στρατιωτικῆς τῆς χώρας· ἀνέγνωσα δὲ, ὅτι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης οἱ διευθυνταὶ πασῶν τῶν ἐφημερίδων, καὶ τῶν ἐν Ἀθήναις καὶ τῶν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, ὑπέγραψαν συνυποσχετικὸν, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀνέλαβον τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀποκηρύττωσι πᾶσαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶχε κύριον μέλημα αὑτῆς τὴν σύνταξιν τὴν στρατιωτικὴν τῆς χώρας. Ἀνέφερα τὸ περιστατικὸν τοῦτο, ἵνα ἀποδείξω, πόσον ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶχεν αἰσθανθῆ τὴν ἀνάγκην ταύτην. Ἀλλ’ ἂν ὑπῆρξεν ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἀνάγκη αὕτη κατέστη μᾶλλον ἐπιβλητικὴ, εἶναι βεβαίως ἡ ἐποχὴ ἡ μετὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον. Δὲν γνωρίζω, ἂν εἶναι ἀληθὲς καὶ ἂν πρέπει νὰ παραδεχθῶμεν ἀνεξελέγκτως, ὅτι ἡ ὀργάνωσις τοῦ στρατοῦ ἐκείνου ὑπῆρξεν ἡ αἰτία τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν δεινῶν. Ἡ ἱστορία τοῦ παραδόξου αὐτοῦ πολέμου δὲν εἶναι εἰσέτι γνωστὴ, καὶ ἄγνωστον εἶναι, ἂν κατὰ τὴν γενεὰν τὴν ἰδικήν μας θὰ γείνῃ γνωστή. Ὁπωσδήποτε ὅμως ὁ πόλεμος αὐτὸς, καθ’ ὃν τρόπον διεξήχθη, ἦτο πόλεμος ἰδιόρρυθμος, ὅλως sui generis, καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ ἐξαγάγῃ συμπεράσματα ἀσφαλῆ οὔτε περὶ τοῦ στρατοῦ, ἐὰν ὑπῆρξεν ἱκανὸς νὰ ἀμυνθῇ, ἔστω καὶ στοιχειωδῶς, ὑπὲρ τῆς χώρας, οὔτε περὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι διῴκησαν αὐτόν. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι δὲν εἶναι ἀσφαλὲς νὰ κρίνωμεν καὶ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ ἐκ τῶν ἔργων αὐτοῦ κατὰ τὸν πόλεμον ἐκεῖνον, ὅπως θὰ ἦναι ἐπίσης ἐπισφαλὲς νὰ κρίνωμεν, ὅτι ὁ στρατὸς ἐκεῖνος ὑπῆρξεν ἐπὶ τοσοῦτον ἀσύντακτος, ἐπὶ τοσοῦτον ἀσθενὴς κατὰ τὴν ὀργάνωσιν αὐτοῦ, ὥστε, ἀντὶ νὰ συντελέσῃ ὑπὲρ τῆς ἀμύνης τῆς χώρας, συνετέλεσεν ἵνα ἐγκολαφθῇ στίγμα εἰς τὸ μέτωπον ἡμῶν. Καὶ λέγω εἰς τὸ μέτωπον ἡμῶν, διότι ἐλπίζω, ὅτι ἡ ἱστορία δὲν θὰ καταλογίσῃ τὸ στίγμα τοῦτο εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος· θὰ τὸ καταλογίσῃ εἰς μόνην τὴν γενεὰν ἡμῶν, διότι ἡμεῖς καὶ μόνοι πταίομεν. Κρίνω λοιπὸν, ὅτι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν, ἵνα ἀποδείξωσιν, ὅτι δέον νὰ δυσπιστῶμεν εἰς τον ἀντιστράτηγον, εἰς οὗ τὰς χεῖρας πρόκειται διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου νὰ δοθῇ ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ ἡ γενικὴ, κρίνω, ταῦτα ὡς μὴ ἀσφαλῆ, καὶ λέγω ὅτι ἐκ τῶν τοῦ πολέμου γεγονότων δὲν πρέπει νὰ δυσπιστῶμεν. Γνωρίζω ὅτι, ἀφ’ ἧς ὁ Θεὸς ηὐδόκησε νὰ δώσῃ εἰς τὸν Θρόνον τῆς Ἑλλάδος Διάδοχον αὐτοῦ, Διάδοχον φέροντα ὄνομα, τὸ ὁποῖον προσωποποιεῖ ὅλα τὰ ὄνειρα, ὅλα τὰ ἐθνικὰ ἰδεώδη, ἐγείρει ὅλους τοὺς πόθους τοῦ ἔθνους τοὺς ἀπὸ μακρῶν αἰώνων, ἀφ’ ἧς, λέγω, ἡμέρας ὁ Θεὸς ηὐδόκησε νὰ δώσῃ τὸν Διάδοχον, ἴσως δὲν θὰ ὑπῆρξεν Ἕλλην, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἐσκέφθη, ὅτι ὁ Διάδοχος εἶναι προωρισμένος θέοθεν νὰ διοικήσῃ τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν καὶ ὁδηγήσῃ αὐτὸν πρὸς τὴν δόξαν. Αὐτοὶ ὑπῆρξαν οἱ πόθοι τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος κρίνει τὰ πράγματα ἐκ τῶν παραδόσεων τῆς ἱστορίας του. Ἀλλὰ σῶμα νομοθετικὸν, ἀπαρτιζόμενον ἀπὸ ἄνδρας πεπειραμένους, σῶμα νομοθετικὸν, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἔχῃ ὡς ὁδηγὸν τὴν ἱστορίαν, δὲν πρέπει, παρασυρόμενον ὑπὸ τῶν ἐκ παραδόσεως πόθων, νὰ προβῇ ἀνεξελέγκτως εἰς τὴν ἀνάθεσιν τῆς διοικήσεως τῆς γενικῆς τοῦ στρατοῦ, ὡς ὁρίζει τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Κύριοι, δὲν ὑπῆρξε μέχρι τοῦδε ζήτημα, τὸ ὁποῖον νὰ ἔθετο ὑπὸ δεινοτέραν ἀμφιταλάντευσιν τὴν συνείδησιν τὴν Ἑλληνικήν. Ἡ συνείδησις ἡ Ἑλληνικὴ, ἡ μὴ πεφωτισμένη ἐκ τῆς ἱστορίας, ἐκδηλοῦται ἀκατάσχετος ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, ἡ συνείδησις ἡ ἐθνικὴ, ἡ πεφωτισμένη ἐκ τῆς ἱστορίας, ἐκδηλοῦται ἀντίθετος, καὶ ἐκδηλοῦται ἀντίθετος διότι γεννῶνται εὔλογοι φόβοι. Τοὺς φόβους δικαιολογεῖ ἡ ἱστορία. Ὄχι μόνον ἡ ἱστορία ἡμῶν ἡ ἀρχαία καὶ ἡ μεσαιωνικὴ, ἀλλὰ καὶ ἡ ἱστορία ἡ σύγχρονος, ἡ χθεσινὴ, ἀλλὰ καὶ ἡ ἱστορία πολλῶν ἄλλων λαῶν διδάσκει, ὅτι, ὅπου ἡ Βασιλεία καὶ τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας διῴκησαν, καὶ δὴ αὐτοπροσώπως καὶ ἀμέσως, ἐκεῖ ἐδημιουργήθησαν κίνδυνοι καὶ διὰ τὴν Δυναστείαν, κίνδυνοι καὶ διὰ τὴν χώραν. Ἡ ἱστορία διδάσκει, ὅτι, ἂν ὑπάρχει ὄντως πολύτιμον ἀπόκτημα δι’ ἕνα λαὸν, τοῦτο εἶναι ἡ ἑδραίωσις μιᾶς Δυναστείας· διὰ νὰ ἑδραιωθῇ δὲ ἐν χώρᾳ τινὶ μία Δυναστεία, ἔχουσι καθῆκον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσιν ὅτι εἶναι μέγα καὶ πολύτιμον ἀπόκτημα ἡ Δυναστεία, ἔχουσι καθῆκον, λέγω, νὰ προφυλάττωσιν αὐτὴν ἀπὸ πάντα κίνδυνον, ἔχουσι καθῆκον νὰ τὴν προστατεύωσιν, ὅπως προστατεύει ἐπιμελὴς κηπουρὸς τὸ δένδρον κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἡλικίαν ἀπὸ τοὺς παντοίους ἀνέμους τοὺς σφοδροὺς, μέχρις οὗ ῥίψῃ βαθείας τὰς ῥίζας. Τοῦτο τὸ καθῆκον ἔχουσι καὶ αὐτοὶ, νὰ προφυλάττωσι τὴν Δυναστείαν ἀπὸ τοὺς ποικίλους σφοδρούς ἀνέμους τῶν παθῶν, ἀπὸ τὰς θυέλλας τὰς κοινωνικὰς, πρωτίστως δ’ ἔχει τὸ καθῆκον αὐτὸ ἡ μικρὰ Ἑλλὰς, διότι, ὅσον καὶ ἂν ἦναι ἡ ἱστορία ἡμῶν ἐνθαρρυντικὴ, ὅσον καὶ ἂν δύναταί τις ἐκ τῆς ἱστορίας νὰ ἀντλήσῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐνυπάρχουσι τὰ ζωτικὰ στοιχεῖα πρὸς ἐπιτέλεσιν τοῦ μέλλοντος τοῦ ἐθνικοῦ, ἐν τούτοις ἄνευ τῆς Δυναστείας ἴσως δὲν κατορθωθῇ τι. Εἶναι μέγα λοιπὸν καὶ πρώτιστον καθῆκον ἡμῶν νὰ περιφρουρῶμεν τὴν Δυναστείαν καὶ νὰ περιβάλλωμεν αὐτὴν δι’ ὅλης τῆς θερμουργοῦ στοργῆς, διότι ἐκ τῆς Δυναστείας καὶ ἐκ τῆς φιλοπατρίας ὅλων ἡμῶν καὶ τῆς ἀναπτύξεως τῆς ἠθικῆς καὶ ὑλικῆς τῆς χώρας βεβαίως θὰ προκύψῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὠνειρεύθησαν γενεαὶ μακρῶν αἰώνων, γενεαὶ τόσα μαρτύρια ὑποστᾶσαι ὑπὲρ τῆς πατρίδος. Διὰ νὰ ὑπάρξῃ δὲ ἡ μέριμνα πρὸς προφύλαξιν τῆς Δυναστείας ἀποτελεσματικὴ, εἶναι ἀπαραίτητον ν’ ἀπομακρύνωμεν αὐτὴν ἀπὸ πᾶν ὅ,τι δύναται νὰ ἐξεγείρῃ θύελλαν παθῶν κατ’ αὐτῆς. Ἐὰν ὁ βαθύνους Καποδίστριας δὲν εἶχε τὴν ἐθελουσίαν νὰ φρονῇ, ὅτι αὐτοπροσώπως ὤφειλε νὰ διοικῇ, ἐπὶ μακρὰ ἀκόμη ἔτη θὰ ἐκυβέρνα τὴν πατρίδα ἡμῶν, καὶ ἴσως αἱ τύχαι αὐτῆς θὰ ἦσαν πολὺ διάφοροι, πολὺ κρείττονες ἢ ὅ,τι εἶναι. Ἐὰν ὁ φιλόπατρις ἐκεῖνος καὶ μεγαλόκαρδος ὄντως Ὄθων δὲν εἶχε τὸν ζῆλον νὰ ἀναμιγνύηται αὐτοπροσώπως εἰς τὴν διοίκησιν καὶ δὲν ἐπεδίωκε παντὶ σθένει νὰ ἐπιβάλληται, βεβαίως ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1862 δὲν θὰ παρήγετο. Ἐὰν ἤθελον ἐπεκτείνει τὰς ἐρεύνας καὶ ἐπὶ τῆς ἱστορίας ἄλλων λαῶν, θὰ παρεῖχον ὑμῖν πλεῖστα ἄλλα παραδείγματα πρὸς ἀπόδειξιν, ὅτι ὁσάκις Ἡγεμόνες, πρὸς οὓς ἐξισοῦται ὁ Διάδοχος τοῦ Θρόνου, ἐπιχείρησαν νὰ διοικήσωσιν αὐτοπροσώπως, καὶ ἀνέλαβον εὐθύνας ἠθικὰς, οὐχὶ νομικὰς, αἱ Δυναστεῖαι αὐτῶν ὑπέστησαν κλονισμὸν, τὸ πλεῖστον δὲ ἀνετράπησαν. Δὲν πρέπει, κύριοι Βουλευταὶ, τὴν ἀλήθειαν ταύτην, ἡ ὁποία εἶναι ἁπτὴ καὶ ἡ ὁποία εἶναι ἀνεγνωρισμένη ὑπὸ τῆς ἱστορίας εἰς βαθμὸν, ὥστε ἔχει καταστῆ τετριμμένη, δὲν πρέπει τὴν ἀλήθειαν ταύτην νὰ τὴν παραγνωρίσωμεν, διότι πολὺ ταχέως θὰ μετανοήσωμεν. Ἀλλὰ πλὴν τούτου, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἔχει συνταράξει, εἶναι, ὅτι πρόκειται νὰ ψηφισθῇ νόμος, ὁ ὁποῖος δὲν συμβιβάζεται πρὸς τὸ θεμελιῶδες πνεῦμα τοῦ πολιτεύματος. Εἶπε, πολὺ ὀρθῶς, ὁ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁμιλήσας σεβαστὸς ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον δὲν συμβιβάζεται πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτεύματος, καὶ ἀνέπτυξε λίαν πειστικῶς τοῦτο, ὡς ἀνέπτυξαν καὶ πολλοὶ ἄλλοι πρὸ αὐτοῦ ἀγορεύσαντες. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, τὸ ὁποῖον θεωρῶ τέλεον σχεδὸν ἀποδεδειγμένον. Θὰ ἀρκεσθῶ νὰ ποιήσωμαι μόνον μίαν παρατήρησιν. Ὁ ἀναγινώσκων τὸ ἄρθρον 77 τοῦ Συντάγματος, κρίνων αὐτὸ ἐκ τοῦ γράμματος κατ’ ἐπιπολὴν, ὑπολαμβάνει, ὅτι ὑπηγόρευσε τοῦτο πνεῦμα ζηλοτυπίας ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, φρονῶ ὅτι δὲν εἶναι τοῦτο τὸ πνεῦμα τῆς διατάξεως ἐκείνης, ἀλλ’ ὅτι πνεῦμα μερίμνης ὑπὲρ τῆς Δυναστείας ὑπηγόρευσεν αὐτό. Εὑρίσκω δὲ τὸ μέτρον συνετώτατον, ὅπως προφυλάσσηται ἡ Δυναστεία ἀπὸ πάντα ἐσωτερικὸν κίνδυνον. Τὸ Συνταγματικὸν πολίτευμα δὲν εἶναι πολίτευμα ἐξαχθὲν ἐκ τῆς κεφαλῆς σοφοῦ τινος, ἐκ τῆς κεφαλῆς Λυκούργου τινὸς ἢ Σόλωνος ἢ Σιεγὲς, εἶναι πολίτευμα, τὸ ὁποῖον ἐδημιουργήθη διὰ τῶν ἀγώνων 400 ἐτῶν τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ, καὶ ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 77 εἶναι ἀκριβῶς ἡ ἀπεικόνισις τοῦ πνεύματος τοῦ ἀγῶνος ἐκείνου. Ἠγωνίσθη ὁ Ἀγγλικὸς λαὸς ἐπὶ τέσσαρας αἰῶνας πρὸς τοὺς Βασιλεῖς αὐτοῦ, καὶ ἐπείσθη, ὅτι ἀναγκαιότατον πρᾶγμα εἶναι νὰ ὑπάρχῃ Βασιλεία ἑδραιωμένη ἐν τῇ χώρᾳ, ἀλλ’ ἐπείσθη συγχρόνως ὁ λαὸς ἐκεῖνος, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ᾖναι ἑδραιωμένη ἡ Βασιλεία, ἐὰν ἀναμιγνύηται εἰς τὰ τῆς διοικήσεως. Ἔλαβε λοιπὸν πάντα τὰ πρόσφορα μέτρα, ἵνα ταύτην θέσῃ ὑπεράνω πάσης συμμετοχῆς ἐν τῇ διοικήσει τῆς χώρας, καὶ ἔκρινεν ἀναγκαῖον ν’ ἀπαγορεύσῃ οὐ μόνον εἰς τὸν Βασιλέα καὶ τὸν Διάδοχον, ἀλλ’ εἰς ὅλα τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας νὰ λαμβάνωσιν ὑπουργήματα...

§37ΡΙΚΑΚΗΣ. Ὑπουργεῖον, ὄχι ὑπουργήματα.

§38Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Γνωρίζετε τὸν λόγον τὸν ἱστορικὸν, ὁ ὁποῖος ὑπηγόρευσε τὴν διάταξιν ταύτην τοῦ Συντάγματος τοῦ ἡμετέρου; Τὸ ἄρθρον αὐτὸ ἐλήφθη ἐκ τοῦ Βελγικοῦ Συντάγματος, εἶναι δὲ ἀκριβὲς ἀντίγραφον ὁμοίου ἄρθρου, ἀναγεγραμμένου ἐν τῷ Βελγικῷ. Γνωστὸς δὲ εἶναι ὁ ἱστορικὸς λόγος, ὅστις ὑπηγόρευσε τὴν διάταξιν αὐτὴν ἐν Βελγίῳ. Καθ’ ὃν χρόνον ἡ διάταξις αὕτη εἰσήχθη εἰς τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα, ὑπηρέτουν ὡς Ὑπουργοὶ τοῦ Βασιλέως τοῦ Βελγίου δύο υἱοί του. Ἡ Συνέλευσις λοιπὸν τοῦ 1830 ἐν Βελγίῳ ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι οἱ Βασιλόπαιδες, ὡς Ὑπουργοὶ, δὲν δύνανται διὰ τῆς ὑπογραφῆς των νὰ καλύψωσι τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως. Ἐκ τούτου καὶ μόνου τοῦ λόγου ὑπηγορεύθη ἡ διάταξις ἡ ἀπαγορεύουσα εἰς τοὺς Βασιλόπαιδας νὰ γίνωνται Ὑπουργοί. Γνωστὸν ὅμως εἶναι ἀφ’ ἑτέρου, ὅτι ἡ Βελγικὴ Ἐθνοσυνέλευσις ἀπεφήνατο, ὅτι δύνανται ν’ ἀναλαμβάνωσιν οἱ Βασιλόπαιδες πᾶσαν ἄλλην δημοσίαν ὑπηρεσίαν, ἐπαγομένην εὐθύνας. Λοιπὸν ὁ ἐκ τοῦ ἀξιώματος τοῦ Ὑπουργοῦ ἀποκλεισμὸς τῶν Βασιλοπαίδων ἀνεγράφη καὶ ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι, διότι ἡ ὑπογραφὴ αὐτῶν δὲν καλύπτει τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως.

§39ΔΟΥΝΗΣ. Αὐτὸς εἶναι ὁ ἱστορικὸς λόγος τοῦ Συντάγματος τοῦ ἐν Βελγίῳ. Ἀλλ’ ἡ ἀληθὴς ἱστορικὴ αἰτία εὑρίσκεται ἐν τῇ ἱστορίᾳ τοῦ Ἀγγλικοῦ Συντάγματος. Ἐκεῖ θέλετε ἴδει, ὅτι τὴν διάταξιν ταύτην ὑπηγόρευσε πνεῦμα μερίμνης πρὸς προφύλαξιν τῆς Βασιλείας ἀπὸ πάντα κίνδυνον. Μεταφυτευθὲν εἰς τὰς ἠπειρωτικὰς χώρας τὸ Σύνταγμα τὸ Ἀγγλικὸν, ὡς θὰ γνωρίζει, δὲν ἀμφιβάλλω, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἔλαβεν ἄλλην τροπὴν, ἠλλοιώθη δὲ καὶ διεστράφη τὸ ἀληθὲς πνεῦμα αὐτοῦ, τὸ πνεῦμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συνετέλεσεν εἰς τὴν δημιουργίαν αὐτοῦ. Καὶ ἐν Βελγίῳ διεστράφη, ὅπως καὶ ἐν Γαλλίᾳ, ὅπως καὶ ἐν Ἰταλίᾳ. Ἀλλ’ ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐρευνήσωμεν τῶν συνταγματικῶν διατάξεων τὸ ἀληθὲς πνεῦμα καὶ τὴν ἀληθῆ ἱστορικὴν αἰτίαν, μόνον εἰς τὴν Ἀγγλίαν θὰ ἀνατρέξωμεν, καὶ ἐκεῖ θέλομεν ἴδει σαφῶς καὶ καθαρῶς, ὅτι τὴν διάταξιν ταύτην ὑπηγόρευσε μέριμνα ὑπὲρ τῆς Βασιλείας, καὶ οὐχὶ ζηλότυπος μέριμνα ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἔθνους. Ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον καθιέρωσαν οἱ Ἄγγλοι, ὡς ἀρχὴν συνταγματικὴν, εἶναι σοφώτατον, διότι ἦτο ἀνάγκη νὰ καλύψωσι τὴν Βασιλείαν ἀπὸ πάντα κίνδυνον, ἀπαγορεύοντες εἰς τὰ μέλη τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας ν’ ἀναλαμβάνωσι τὴν διαχείρισιν ἐξουσιῶν συνεπαγομένων εὐθύνας.

§40ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως.

§41ΔΟΥΝΗΣ. Ἀλλὰ, Κύριοι, εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὰ μέλη τῶν Βασιλικῶν Οἰκογενειῶν οὐδὲ παρ’ ἡμῖν οὐδὲ ἀλλαχοῦ ὑπεῖχόν ποτε νομικὴν εὐθύνην. Αἱ εὐθῦναι αὐτῶν εἶναι εὐθῦναι ἠθικαί. Ὑπῆρξαν καὶ Ἡγεμόνες ἀναλαβόντες νομικὰς εὐθύνας, ὡς ὁ Ναπολέων ὁ Γʹ, ὅστις διὰ τῆς διακηρύξεως αὑτοῦ ἐν ἔτει 1852 ἐδήλωσε, γενναιότατα φερόμενος, ὅτι αὐτὸς, ὡς ἀρχηγὸς τῆς Πολιτείας, δὲν ἐννοεῖ νὰ καλυφθῇ ὑπὸ τὸ ἀνεύθυνον, ὅπως οἱ ἀρχηγοὶ τῶν ἄλλων Πολιτειῶν, καὶ ὅτι θὰ κηρύσσῃ ἑαυτὸν ὑπεύθυνον. Ἀλλ’ ὁ Ναπολέων ὁ Γʹ, ὁ ὁποῖος ἀνέλαβε νομικὴν εὐθύνην, κηρύξας ἑαυτὸν ὑπεύθυνον, καὶ ὁ ὁποῖος οὐδαμῶς ἔδωκεν εὐθύνας διὰ τόσας αὑτοῦ ἐκνόμους πράξεις, οὐδὲ διὰ τὸν ἐν Μεξικῷ πόλεμον, ἔδωκε κατὰ τρόπον σκληρότατον τὰς εὐθύνας ἐν Σεδάν. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν νομικὴ εὐθύνη διὰ τοὺς Βασιλεῖς καὶ διὰ τὰ μέλη τῆς Β. Οἰκογενείας, καὶ ἂν θελήσωμεν ἡμεῖς νὰ θεσπίσωμεν εὐθύνας, θέλομεν οἰκοδομήσει ἐπὶ ἄμμου. Ἀλλ’ ἔχομεν καθῆκον νὰ προφυλάξωμεν τὴν Βασιλικὴν Οἰκογένειαν, ἵνα μὴ δώσῃ ἄλλως εὐθύνας ἠθικὰς ἐπὶ βλάβῃ καιριωτάτῃ τῆς χώρας. Περὶ τοιούτων ἠθικῶν εὐθυνῶν πρόκειται, καὶ οὐχὶ περὶ νομικῶν εὐθυνῶν. Φοβοῦμαι, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ψηφίζοντες τὸ νομοσχέδιον πράττομεν πρᾶξιν, διὰ τὴν ὁποίαν εἴθε νὰ μὴ μετανοήσωμεν. Ἀλλ’ ἴδωμεν ἤδη, ἂν ἡ Κυβέρνησις, ὑποβαλοῦσα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὑπέβαλεν αὐτὸ σοβαρῶς μεριμνῶσα περὶ ἀναδιοργανώσεως στρατιωτικῆς τῆς χώρας. Ἀνέπτυξάν τινες τῶν προαγορευσάντων, ὅτι στρατιωτικὴ ὀργάνωσις τῆς χώρας μὲ προϋπολογισμὸν, οἷον ἔχομεν, εἶναί τι ἀνέφικτον, προσέθηκαν δὲ καί τι βαθύτερον, ὅτι ὁ στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς τῆς χώρας ἀπαιτεῖ πρὸ παντὸς χρηστὴν διοίκησιν, ἀπαιτεῖ σεβασμὸν ἀπόλυτον πρὸς τὸν νόμον, ἀπαιτεῖ θρησκευτικὴν μόρφωσιν τοῦ λαοῦ. Τίνα μέτρα ἐλάβετε ὑμεῖς, ἵνα παρασκευάσητε τὸ ἔδαφος πρὸς στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν σοβαρὰν τῆς χώρας; Καὶ ἐκεῖνα τὰ μέτρα τὰ ὀλίγα, τὰ ὁποῖα ἐλάβετε, καὶ ἐκεῖνα ἀκόμη δὲν τὰ ἐφηρμόσατε. Τίς ἡ ἀνάγκη τόσης σπουδῆς; Διατὶ πρῶτον δὲν ἀπαλλάσσετε τὸν ὑπάρχοντα στρατὸν ἀπὸ τὰς ξένας αὐτοῦ ὑπηρεσίας; Διατὶ ἄλλως τε, ἀφοῦ μετακαλεῖτε ξένον, ἵνα μελετήσῃ τὰ τῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ, διατὶ δὲν περιμένετε νὰ ἔλθῃ ὁ ξένος, καὶ τότε νὰ ὑποβάλητε ὀργανισμὸν πλήρη; Καὶ οἱ ἐν Πρωσσίᾳ μετὰ τὴν καταστροφὴν, τὴν ὁποίαν αὕτη ὑπέστη, κατακτηθεῖσα κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ λήξαντος αἰῶνος ὑπὸ Ναπολέοντος τοῦ Μεγάλου, ἀμέσως ἐσκέφθησαν, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐπιμεληθῶσι τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως τῆς χώρας. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω περικοπάς τινας ἱστορικοῦ πολιτειολόγου, ἵνα ἴδητε, ἐν Πρωσσίᾳ, πρὶν ἢ προβῶσιν εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἀναδιοργάνωσιν τῆς χώρας, πόσα ἄλλα μέτρα διοικητικὰ ἔλαβον (ἀναγινώσκει): «Τὸ Πρωσσικὸν Κράτος, οἷον κατήρτισαν αὐτὸ οἱ ἱδρυταί του —Γουλιέλμος ὁ Αʹ καὶ Φρειδερίκος ὁ Βʹ —ἀπετέλει Μοναρχίαν ἀπόλυτον, στρατιωτικὴν, ἀριστοκρατικὴν καὶ γραφειοκρατικὴν, ἐκυβερνᾶτο δὲ ὑπὸ Συμβουλίου διευθυντῶν, εἴδους Ὑπουργῶν, καὶ διοικεῖτο ὑπὸ δημοσίων ὑπαλλήλων, ἄνευ τινὸς ἐλέγχου ἐκ μέρους τῶν διοικουμένων ἐπὶ τῶν πράξεων τῶν κυβερνώντων. Ἡ κοινωνία ἐπισήμως διῃρεῖτο εἰς τρεῖς τάξεις κληρονομικὰς, τοὺς εὐγενεῖς, τοὺς ἀστοὺς καὶ τοὺς χωρικούς. Ὁ κῶδιξ τῶν Πρωσσικῶν νόμων (Landrecht), δημοσιευθεὶς τὸ ἔτος 1794, καθιέρου τὴν διαίρεσιν ταύτην. Εἰς τοὺς εὐγενεῖς ἀνῆκον αἱ δημόσιαι κυβερνητικαὶ θέσεις καὶ οἱ βαθμοὶ ἐν τῷ στρατῷ, οἱ χωρικοὶ ἦσαν ὑποτεταγμένοι εἰς τοὺς τσιφλικιούχους, ἕκαστος δὲ τσιφλικιοῦχος εἶχε δικαίωμα ἀστυνομίας, καὶ ἀπένεμε τὴν δικαιοσύνην ἐπὶ τῶν κατοίκων τῶν κτημάτων. Τὰς καταστροφὰς τοῦ 1806 ἀπέδωκαν εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦτον, καὶ ἐντεῦθεν ὁ Βασιλεὺς ἀπεφάσισε νὰ δοκιμάσῃ ἄλλο σύστημα διοικήσεως. Διὰ τῶν Στάϊν, Scharnorst καὶ Ἄρδεμβεργ παρεχώρησεν ὁ Βασιλεὺς Φρειδερίκος Γουλιέλμος Γʹ ἐλευθερίας τῷ λαῷ, καὶ ἐγκατέστησε τὴν νόμῳ ἰσότητα, κατέλυσε δηλονότι τὴν νόμῳ διάκρισιν τῶν κοινωνικῶν τάξεων εἰς εὐγενεῖς, ἀστοὺς καὶ χωρικούς, καὶ τοῦτο, ἵνα βελτιώσῃ τὴν κατάστασιν αὐτῶν, καταστήσῃ δ’ αὐτοὺς ἱκανωτέρους καὶ ἐπιτηδειοτέρους πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ πρὸς τὴν πατρίδα καθήκοντος. «Κατὰ τὸ 1810 ἡ κυβερνητικὴ μηχανὴ ἔλαβε τὸν τύπον τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, δηλαδὴ διωρίσθησαν πέντε Ὑπουργοὶ, τῶν Ἐσωτερικῶν, τῶν Οἰκονομικῶν, τῶν Ἐξωτερικῶν, τῆς Δικαιοσύνης καὶ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ εἰς Ἀρχικαγγελάριος, οὗτοι δὲ ἀπετέλουν τὸ Ἀνακτοβούλιον. Ὅλοι οἱ κλάδοι μετερρυθμίσθησαν, ῥιζικωτέρα ὅμως μεταρρύθμισις συνετελέσθη ἐν τῷ στρατιωτικῷ ὀργανισμῷ τῆς χώρας. Ὁ Scharnorst, προεδρεύων τῆς ἐπὶ τῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ ἐπιτροπῆς, ἀνεκήρυξε τότε τὴν θεμελιώδη ἀρχὴν, ὅτι πάντες οἱ κάτοικοι τῆς ἐπικρατείας εἶναι ἐκ γενετῆς ὑπερασπισταὶ αὐτῆς· ἀνεκήρυξε δηλονότι τὴν ἀρχὴν τῆς καθολικῆς στρατολογίας, δι’ ἧς πάντες οἱ δυνάμενοι φέρειν ὅπλα εἶναι στρατιῶται. Ἐπειδὴ δὲ ἡ συνθήκη εἰρήνης μὲ τὸν Ναπολέοντα περιώριζε τὸν ἀριθμὸν τοῦ πρωσσικοῦ στρατοῦ εἰς 42,000, ἠναγκάσθη νὰ χρησιμοποιήσῃ τὸ μικρὸν αὐτὸ στράτευμα ὡς σχολεῖον, εἰς ὃ οἱ στρατευόμενοι διήρχοντο τὸν ἀναγκαῖον πρὸς ἐξάσκησιν χρόνον, καὶ εἶτα ἀποστελλόμενοι εἰς τὰς ἑστίας των ἀντεκαθίσταντο ὑπ’ ἄλλων. Οὕτω δὲ ἡ Πρωσσία ἐκτήσατο ἐθνικὸν στρατόν. Τότε οἱ εὐγενεῖς δὲν κατελάμβανον τοὺς βαθμοὺς τῶν ἀξιωματικῶν, ὡς πρότερον, ἀλλὰ κατόπιν εἰδικῆς μορφώσεως, δὲν προήγοντο δὲ ἢ μετ’ ἐξέτασιν. Ἀλλ’ αἱ μεταρρυθμίσεις αὗται ἐγένοντο ἐφ’ ὅλων τῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ Κράτους. Ἰδιαιτέρας δ’ ἔτυχον ἐπιμελείας τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους. Δὲν προέβησαν ἐκεῖ εἰς ψήφισιν φορολογικῶν νόμων, δι’ ὧν κεκαλυμμένως νὰ ἐπιζητηθῇ ἡ αὔξησις τῆς φορολογίας, ἀλλ’ εἰς περικοπὰς γενναίας, πρὸς ἐπίτευξιν οἰκονομιῶν. Αὐτὸς οὗτος ὁ Βασιλεὺς Φρειδερίκος Γουλιέλμος Γʹ ἐπήνεγκε σημαντικὰς οἰκονομίας εἰς τὰ ἔξοδα τῶν ἀνακτόρων. Τότε δὲ τὸ πρῶτον ἡ Πρωσσία καθιέρωσε τὸ σύστημα, τὸ ἔτι ἰσχῦον καθ’ ὅλην τὴν Εὐρώπην, τῆς διαιρέσεως τοῦ στρατοῦ εἰς στρατὸν ἐνεργείας, στρατὸν ἐφεδρείας καὶ εἰς ἐθνοφρουρὰν, ἣν ὑποδιῄρει. Οὕτω δὲ ὁ στρατὸς ἀπέβη ἡ Σχολὴ, ἔνθα τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα ἐκαλλιεργήθη λίαν εὐδοκίμως. Ἔκτοτε ἡ Πρωσσία κατέλαβεν ἐπιφανεστάτην θέσιν μεταξὺ τῶν στρατιωτικῶν Κρατῶν δευτέρας τάξεως, καὶ κατετάχθη μεταξὺ τῶν μεγάλων Δυνάμεων.» Ἵνα ματαιώσῃ τὸν σκοπὸν τῆς συνθήκης, ὡς ἠκούσατε, ἣν τῇ ἐπέβαλεν ὁ Ναπολέων, ἡ Πρωσσία προέβη εἰς τὴν ὀργάνωσιν ἐθνοφρουρᾶς. Εἰς ἕκαστον χωρίον ἐγκατέστησε γυμναστὰς καὶ ἐξεγύμναζε τοὺς χωρικοὺς, τοὺς δυναμένους φέρειν ὅπλα, ἔλαβε δὲ ὅλα τὰ ἀναγκαῖα μέτρα πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν οἰκονομικῶν αὐτῆς, ἐπήνεγκεν οἰκονομίας εἰς ὅλους τοὺς κλάδους, καὶ εἰς αὐτὰς τὰς ἀνακτορικὰς δαπάνας, ἀνεμόρφωσε ῥιζικῶς τὴν διοίκησιν, ἀνεμόρφωσεν αὐτὴν τὴν κοινωνικὴν κατάστασιν διὰ τῆς καθιερώσεως ἐν τῇ νομοθεσίᾳ τῶν ἀρχῶν τῆς νόμῳ ἰσότητος, ἐπὶ τῷ σκοπῷ τοῦ νὰ καταστήσῃ τοὺς κατοίκους ἐπιτηδειοτέρους διὰ τὴν ὑπεράσπισιν τῆς πατρίδος αὐτῶν. Τί δὲ ἔπραξε τὸ Πεδεμόντιον μετὰ τὴν καταστροφὴν τῆς Νοβάρας; Ἀνέθηκε τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν νεαρὸν τότε Βασιλέα Βίκτωρα Ἐμμανουήλ, ὅπως ζητεῖτε νὰ πράξωμεν νῦν ἡμεῖς; ἀνέθηκε τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ εἰς ἄλλο τι μέλος τῆς Β. Οἰκογενείας; Ὄχι. Τὸ Πεδεμόντιον ἔπραξεν ὅ,τι καὶ ἡ Πρωσσία· ἐμελέτησε ποῖα τὰ αἴτια τῆς καταπτώσεως τῆς ἠθικῆς τοῦ λαοῦ, καὶ ἔλαβεν ὅλα τὰ διοικητικὰ καὶ οἰκονομικὰ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων ἠνόρθωσε τὸ ἠθικὸν, ηὔξησε τοὺς πόρους τοὺς οἰκονομικοὺς, καὶ κατόπιν ἀνέθηκεν εἰς τὸν Λαμάρμορα νὰ ἀναδιοργανώσῃ τὸν στρατόν. Γνωρίζετε δὲ, ὁποίαν εἶχεν ὑποστῆ καταστροφὴν τὸ Πεδεμόντιον εἰς τὴν Νοβάραν· ὅ,τι συνέβη παρ’ ἡμῖν εἰς τὸ Μάτι, συνέβη ἐν Νοβάρᾳ, ἀλλ’ εἰς βαθμὸν πολὺ χείρονα ἢ παρ’ ἡμῖν· ὅλος ὁ στρατὸς διεσκορπίσθη, δὲν ἠδυνήθη αὐτὸς οὗτος ὁ Βασιλεὺς, ὁ Ἀλβέρτος Κάρολος, νὰ συγκεντρώσῃ χιλίους ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι νὰ τῷ χρησιμεύσωσιν ὡς σωματοφυλακή, καὶ αὐτὸς ὅλος ὁ στρατὸς διεχύθη καθ’ ὅλην τὴν Ἰταλίαν, καὶ μέχρι τῆς Σικελίας ἔφθασεν, ὑπὸ τοῦ πανικοῦ καταληφθείς. Καὶ βλέπετε ἐν Νοβάρᾳ ἓν ἔτι παράδειγμα ὀδυνηρὸν τῆς ἀμέσου ἀναμίξεως εἰς τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ τῶν Βασιλέων. Ἔπαιζεν ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ μάχῃ τὸ στέμμα ὁ Βασιλεὺς Ἀλβέρτος, διότι αὐτὸς διῴκει τὰ τοῦ στρατοῦ. Ἀναγκαίως δ’ ἐθεωρήθη ὡς ὑπεύθυνος τῆς καταστροφῆς ἐκείνης, καὶ ἠναγκάσθη νὰ παραιτηθῇ ὑπὲρ τοῦ υἱοῦ του Βίκτωρος Ἐμμανουήλ, ὅστις, ἀναλαβὼν τὸν Θρόνον τότε, ἐπιέζετο ὑπὸ τῆς Αὐστρίας νὰ μὴ ἀποδεχθῇ τὸ Σύνταγμα. Διεξήχθη τότε μέγας πολιτικὸς ἀγὼν μεταξὺ τῶν φιλελευθέρων καὶ τῶν ἀπολυταρχικῶν, κατώρθωσε δὲ ὁ Καβοὺρ μετὰ τοῦ Δὲ–Ἀτζέγλιο νὰ πείσωσι τὸν Βασιλέα ν’ ἀποδεχθῇ τὸ Σύνταγμα, καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα αὐτὸ ὀφείλεται πρωτίστως, κατὰ δεύτερον δὲ λόγον εἰς τὴν διπλωματικὴν ἱκανότητα τοῦ Καβοὺρ καὶ εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν τὴν κοινωνικὴν καὶ τὴν στρατιωτικήν, ἡ προαγωγὴ τοῦ Πεδεμοντίου, ὀφείλεται ἡ ἑνότης ἡ Ἰταλική. Ἐάν τις μελετήσῃ τὴν ἱστορίαν τοῦ Πεδεμοντίου, θέλει εὕρει, ὅτι οὐδεμία χώρα, οὐδεὶς λαὸς ἐν τῷ κόσμῳ ἔχει ἱστορίαν ὁμοιοτέραν πρὸς τὴν ἱστορίαν τὴν ἰδικήν μας. Διῆλθε καὶ τὸ Πεδεμόντιον οἵας διῆλθε καὶ ἡ Ἑλλὰς μέχρι σήμερον δυσχερείας διπλωματικὰς, δυσχερείας οἰκονομικὰς, δυσχερείας ἐξωτερικῆς ἐπιδράσεως ἐπ’ αὐτό, δυσχερείας ἐσωτερικῶν περισπασμῶν καὶ κλονισμῶν, κατώρθωσεν ὅμως τὸν μέγαν σκοπόν του, διότι ἐλήφθησαν σοβαρὰ μέτρα περὶ ἀνορθώσεως τῆς χώρας, ἐμερίμνησαν περὶ βελτιώσεως τῆς διοικήσεως, ἐμερίμνησαν περὶ αὐξήσεως τῶν πόρων τοῦ Κράτους, ἂν καὶ μετὰ τὴν Νοβάραν τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Πεδεμοντίου περιέστησαν εἰς πολὺ χείρονα θέσιν τῆς ἰδικῆς μας. Τὸ χρέος τοῦ Πεδεμοντίου σχεδὸν ἐπενταπλασιάσθη συνεπείᾳ τοῦ πολέμου τοῦ 1849 πρὸς τὴν Αὐστρίαν, διότι, ἐνῷ πρότερον κατέβαλλε τόκους καὶ χρεωλύσιον 5 μόλις ἑκατομμύρια, μετὰ τὴν Νοβάραν κατέβαλλε 37½ ἑκατομμύρια. Ἀλλ’ ἐκεῖ τὸ ζήτημα δὲν τὸ ἐμελέτησαν ὡς μελετῶνται τὰ τοιαῦτα ζητήματα παρ’ ἡμῖν· ἐκεῖ, ὡς ἐν Πρωσσίᾳ, τὸ ζήτημα ἐμελετήθη, ὄχι καθ’ ἑαυτὸ ὡς στρατιωτικὸν, ἀλλ’ ἐν σχέσει πρὸς ὅλα τὰ ἄλλα ζητήματα, τὰ κοινωνικὰ, τὰ διοικητικὰ καὶ τὰ οἰκονομικά. Ἐὰν, Κύριοι, μετὰ τὰ παθήματα, ἅτινα ὑπέστημεν διὰ τῶν ἡμιμέτρων, τὰ ὁποῖα ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβωμεν πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως καὶ ἐξασφάλισιν τοῦ μέλλοντος τῆς χώρας, ἀποτύχωμεν,—καὶ δυστυχῶς εἶναι τοῦτο πιθανώτατον,—ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος ἔσται δεινή· καὶ ἔσται δεινὴ ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος, διότι προσεγγίζει ἴσως ὁ χρόνος, κατὰ τὸν ὁποῖον τὸ ἐθνολογικὸν πρόβλημα τῆς χερσονήσου τῆς Ἑλληνικῆς μέλλει νὰ λυθῇ· ἀλλοίμονον δὲ, ἐὰν, ἐπερχομένης τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, εὑρεθῶμεν μὲ τὰ ἡμίμετρα, τὰ ὁποῖα προτείνονται! Δὲν βλέπω διατὶ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία διὰ τοῦ Προέδρου αὐτῆς ἀναγνωρίζει ὅτι πάσχομεν διοικητικῶς, ὅτι πάσχομεν οἰκονομικῶς, ἀναγνωρίζει ὅτι ὑπάρχει ἀντιστροφὴ τῶν ὅρων, καὶ ὅτι τὸ μὲν νομοθετικὸν σῶμα διοικεῖ, ἡ δὲ Κυβέρνησις νομοθετεῖ, δὲν βλέπω, λέγω, διατὶ ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔχει τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἀνωμάλως ἔχουσι τὰ τῆς Πολιτείας, διατὶ δὲν σκέπτεται πρῶτον κατὰ τίνα τρόπον δύναται νὰ ἐξέλθῃ ἡ χώρα ἐκ τῆς ἀνωμάλου αὐτῆς καταστάσεως. Ἀλλ’ ἴσως διὰ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ μέτρου, τὸ ὁποῖον ζητεῖτε νὰ ψηφισθῇ, ὁ στρατὸς ἀπομακρυνθῇ τῆς ἐπιδράσεως τῆς Πολιτείας. Ἀλλὰ γνωρίζετε ὁποῖος φόβος κατέχει τὴν ψυχὴν ἁπάντων καὶ δὴ τοῦ στρατοῦ; Κατέχει τὴν ψυχὴν ἁπάντων, καὶ τοῦ στρατοῦ πρὸ παντὸς, ὁ φόβος, ὅτι θ’ ἀπομακρυνθῇ μὲν τῆς ἐπιδράσεως τῆς πολιτικῆς, θὰ ὑποταχθῇ ὅμως εἰς τὴν ἐπίδρασιν τῆς Κλίκας, ἣν τόσον καλῶς ἀπεικόνισεν ὁ κ. Λεβίδης. Γνωρίζετε κάλλιον ἐμοῦ, ὁπόσον βαθεῖαν αἴσθησιν ἐνεποίησεν, ὅτε ἐγνώσθη ἡ ἑξῆς ἐν τῇ Μελέτῃ τῆς Α. Υ. τοῦ Διαδόχου διάταξις (ἀναγινώσκει): «Ἀξιωματικοὶ τοῦ μηχανικοῦ ἀνήκουσι πάντες εἰς τὴν αὐτὴν κατηγορίαν καὶ φέρουσι τοὺς βαθμοὺς ἀπὸ ἀντισυνταγματάρχου μέχρις ἀνθυπολοχαγοῦ. Πέραν τοῦ βαθμοῦ τοῦ ἀντισυνταγματάρχου μετατίθενται εἰς τὸ πεζικόν.» Γνωρίζετε ὁπόσον βαθεῖαν αἴσθησιν ἐνεποίησεν ἡ διάταξις αὕτη; Γνωρίζετε, ὅτι, ἂν πρότερον ὑπῆρχε διάθεσίς τις, πόθος τις, ἵνα ἀνατεθῇ εἰς τὸν Α.Υ. ἡ Διοίκησις τοῦ στρατοῦ, ἕνεκεν αὐτῆς καὶ μόνης τῆς διατάξεως μετεβλήθη ἄρδην ἡ διάθεσις αὕτη; Καὶ διατὶ τοῦτο; Διότι διέδωκαν, ὅτι ἡ Α. Υ. ὁ Διάδοχος εἶναι ὑπὸ τὴν ἐπίδρασιν τῶν περὶ αὐτὸν ἀξιωματικῶν τοῦ μηχανικοῦ, καὶ περιέλαβεν ἐν τῇ Μελέτῃ αὐτοῦ, ὡς ἀρχὴν ἀναγκαίαν διὰ τὴν μόρφωσιν τοῦ στρατοῦ, τὴν παραχώρησιν προνομίων μεγάλων ὑπὲρ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ μηχανικοῦ· καὶ σᾶς λέγουσιν: ἐὰν αὔριον ἀνατεθῇ ἡ Διοίκησις εἰς χεῖρας αὐτοῦ, ποίαν ἄλλην ἆρά γε ἐπίδρασιν δὲν θέλει ὑποστῆ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν ἐν τῇ κρίσει αὐτοῦ περὶ τῶν προσώπων, δηλαδὴ περὶ τῶν ἀξιωματικῶν; Ἔχει ἡ χώρα ἡμῶν προσφάτους ἀκόμη τὰς συγκινήσεις, ἃς ὑπέστη ὅτε εἰς τὰ Ἀνάκτορα ὑφίσταντο τὰ Ἀνακτοβούλια, ἐπὶ Ὄθωνος, καὶ ἀκουσίως ἀναμιμνήσκεται τῆς ὀλεθρίας ἐπιδράσεως τῶν Ἀνακτοβουλίων ἐκείνων, καὶ τρέμει πρὸ τῆς ἰδέας, μήτοι διὰ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα προτείνει ἡ Κυβέρνησις, δημιουργηθῶσι ζητήματα, οἷα ἐδημιουργήθησαν, ἀνεπτύχθησαν καὶ ἐπέφεραν δεινὰ εἰς τὸν τόπον μας κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν τῆς Βασιλείας τοῦ Ὄθωνος. Δὲν δύναμαι, Κύριοι, νὰ παραλείψω νὰ σᾶς ἀναγνώσω περικοπὴν τοῦ διδακτικωτάτου ἐκείνου ὑπομνήματος, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ἔνδοξος ναύαρχος Κανάρης, πρὸς τὸν Βασιλέα Ὄθωνα κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1862, διὰ νὰ ἴδητε πόσοι κίνδυνοι δημιουργοῦνται διὰ τὰς Δυναστείας, διὰ τοὺς Βασιλεῖς, πόσοι κίνδυνοι δημιουργοῦνται διὰ τῆς ἀμέσου καὶ αὐτοπροσώπου ἐνασκήσεως ἐξουσίας τινὸς διοικητικῆς οἱασδήποτε. Ἐν τῷ ὑπομνήματι ἐκείνῳ περιγράφων ὁ Κανάρης τὴν κατάστασιν λέγει (ἀναγινώσκει): «Πρέπει νὰ πιστεύσῃ ἡ Ὑμετέρα Μεγαλειότης, ὅτι πολὺ ἔβλαψε τὴν Βασιλείαν ἡ ἐπικρατήσασα ἰδέα, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἐνεργοῦν πάντοτε κατὰ τὴν ἀπόλυτον θέλησίν της... Σκάνδαλα, ἐκ τοιαύτης αἰτίας ἀπορρέοντα, εἶναι προωρισμένα νὰ παύσωσι διὰ τῆς συστάσεως ἀληθοῦς Συνταγματικῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν νομίζω ὅτι εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖον ἡ Ὑμετέρα Μεγαλειότης σήμερον νὰ συστήσῃ, ἐὰν θέλῃ τοῦ λοιποῦ νὰ ζῇ μετὰ τῆς σεπτῆς Βασιλίσσης ἄνευ τινὸς ἀνησυχίας, καὶ ν’ ἀγαπῶνται ἀνεξαιρέτως ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων. Συνταγματικὸν Ὑπουργεῖον καὶ ἐλευθέρα ὑπουργικὴ ἐνέργεια εἶναι ἀσυμβίβαστα μὲ τὴν ὕπαρξιν τοῦ Ἀνακτοβουλίου, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἄλλο, εἰμὴ ἓν δεύτερον Ὑπουργεῖον, ὀλιγώτερον μὲν ἐπίσημον καὶ ἐπιδεικτικόν, ἰσχυρότερον δὲ τοῦ ἐπισήμου καὶ φανεροῦ, ἐφ’ ὅσον καὶ ἐκ τῆς ἀπολύτου ἐκλογῆς τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος πηγάζει, καὶ ἀνεύθυνον ἐντελῶς εἶναι καὶ πλησιέστερον κεῖται εἰς τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ σχέσιν της.» Εἶναι, κύριοι Βουλευταί, ἀλήθειαι αὗται, ἀλήθειαι, αἱ ὁποῖαι ἐκυρώθησαν μετ’ οὐ πολὺ τότε δι’ ἱστορικῶν γεγονότων, εἶναι ἀλήθειαι, τὰς ὁποίας εὔχομαι ἐν τῷ μέλλοντι νὰ μὴ κυρώσουν ἱστορικὰ γεγονότα, εἶναι ἀλήθειαι, αἱ ὁποῖαι ἔπρεπε πρὸ παντὸς νὰ προκαλέσωσι τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς πλειονοψηφίας. Διότι κατὰ τοὺς νεωτέρους τούτους χρόνους εἶναι ἱστορικῶς ἀποδεδειγμένον, ὅτι ἐκεῖ ὑπάρχει προαγωγὴ, ἐκεῖ ὑπάρχει ἀσφαλὲς τὸ μέλλον, ὅπου δὲν ὑπάρχει σύρραξίς τις δεδηλωμένη ἢ ὑποχθόνιος μεταξὺ λαοῦ καὶ Ἡγεμόνος. Ὅπου ὑπάρχει μεταξὺ λαοῦ καὶ Ἡγεμόνος σύρραξις, ἐκεῖ οὔτε πρόοδος ἐπιτελεῖται, κίνδυνοι δὲ μυρίοι δημιουργοῦνται. Ἀκριβῶς Συνταγματικὸν πολίτευμα ἀνοθεύτως λειτουργοῦν εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπεδείχθη ὡς τὸ προσφυέστατον πρὸς πρόληψιν πάσης συρράξεως μεταξὺ λαοῦ καὶ Ἡγεμόνος. Δι’ ὃ ὁ μέγας τῆς Ἀγγλίας ἱστοριογράφος Μακώλεϋ, ἀποδίδων τὸ μεγαλεῖον τῆς Ἀγγλίας εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ Συντάγματος, ἐπιχαίρει, ὅτι εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν διέτρεξε τὸν ἔσχατον κίνδυνον τὸ Σύνταγμα, ἔτυχε νὰ βασιλεύῃ Ἡγεμὼν ἀνίκανος νὰ ἐπωφεληθῇ ἐκ τῆς καταστάσεως καὶ τὸ ἀνατρέψῃ· λέγει δὲ ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Δύναταί τις νὰ εἴπῃ περὶ τοῦ Ἰακώβου τοῦ Αʹ, ὅτι ἡ διοίκησίς του, ἐὰν ἦτο δεξιὰ καὶ περιφανὴς, ἤθελε πιθανῶς εἶσθαι ὀλεθρία εἰς τὴν πατρίδα ἡμῶν. Ὀφείλομεν δὲ πολὺ μᾶλλον χάριτας εἰς τὴν ἀδυναμίαν αὐτοῦ καὶ εἰς τὴν μετριότητα ἢ εἰς τὴν φρόνησιν καὶ τὴν γενναιότητα τῶν ἐπιφανεστέρων μοναρχῶν. Ἀνῆλθεν ἐπὶ τοῦ θρόνου εἰς στιγμὴν λίαν κρίσιμον. Τὰ πράγματα ἔβαινον ὁρμητικῶς πρὸς λύσιν τοῦ διλήμματος. Ὁ Βασιλεὺς ἤθελεν ἀνακηρυχθῆ ἀπολυταρχικός; ὁ Βασιλεὺς ἤθελεν ἀσκήσει ἀπολυταρχικὸν ἔλεγχον ἐπὶ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας; Ἐὰν ὁ Ἰάκωβος ἦτο ὡς ὁ Ἑρρῖκος IV, ὡς ὁ Μαυρίκιος τοῦ Νανσῦ, ἢ ὡς ὁ Γουσταῦος Ἀδόλφος, ἐὰν ἦτο γενναῖος, δραστήριος, πολιτικὸς, ἐὰν εἶχε τεθῆ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν διαμαρτυρομένων τῆς Εὐρώπης, ἐὰν εἶχε καταγάγει νίκας ἐπὶ τοῦ Τιλλῦ (διάσημος στρατηγὸς Γερμανὸς) καὶ τοῦ Σπινόλα (ἐπιφανὴς Ἱσπανὸς στρατηγὸς), ἐὰν εἶχε διακοσμήσει τὸ Οὐεστμίνστερ ἐκ τῶν λαφύρων τῶν μοναστηρίων τῆς Βαυαρίας καὶ τῶν καθεδρικῶν ναῶν τῆς Φλαμανδίας, ἐὰν εἶχεν ἀναρτήσει ἐν τῷ Ἁγίῳ Παύλῳ τὰς σημαίας τῆς Αὐστρίας καὶ τῆς Καστιλλίας, καὶ ἂν κατόπιν ἐνδόξων κατορθωμάτων εὑρίσκετο ἐπὶ κεφαλῆς 50 χιλιάδων ἀνδρῶν, πειθαρχούντων, ἀφωσιωμένων αὐτῷ, τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον μετ’ οὐ πολὺ δὲν θὰ ἦτο, εἰμὴ ἁπλῆ ἱστορικὴ ἀνάμνησις. Εὐτυχῶς δὲν ἦτο ἀνὴρ, ἵνα τοιοῦτον διαδραματίσῃ πρόσωπον, καὶ οὕτως ἡ Ἀγγλία ἐσώθη, καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς εὐημερίας της καὶ τοῦ μεγαλείου της.» Τί ἄλλο ἀποδεικνύει τοῦτο ἢ ὅτι εἶναι εἰς τοὺς λαοὺς, εἰς τὰς χώρας, ὠφελιμώτεροι οἱ Βασιλεῖς νὰ μὴ δρῶσι, παρὰ νὰ δρῶσι; Εἶμαι, Κύριοι, ὁλοψύχως ὑπὲρ τῆς ἀναδιοργανώσεως τῆς στρατιωτικῆς τῆς χώρας, εἶμαι ὁλοψύχως ὑπὲρ ταύτης, διότι νομίζω, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ παύσῃ καὶ παρ’ ἡμῖν ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπετείας, ἡ ὁποία ἰσχύει ἀπὸ τριακονταετίας. Ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπετείας εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία κατεπόντισε τὸ μεσαιωνικὸν Ἑλληνικὸν Κράτος. Ἐπαιτοῦντες οἱ Αὐτοκράτορες τῆς Κωνσταντινουπόλεως, προσείλκυσαν τὰς ἀπαισίας καὶ ὀλεθρίας ἐκείνας σταυροφορίας. Διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς ἐπετείας ἡ Κωνσταντινούπολις, πρὶν ἁλωθῇ ὑπὸ τῶν Τούρκων, ὑπεδουλώθη εἰς τοὺς Γενουαίους καὶ Ἑνετούς. Διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς ἐπαιτείας, ὅσαι χῶραι ἤσκησαν αὐτὴν, θᾶσσον ἢ βραδύτερον ἐντελῶς ἐξηφανίσθησαν. Εἶναι καιρὸς νὰ σκεφθῶμεν, ὅτι πρέπει νὰ ἀρχίσωμεν τὴν πολιτικὴν τὴν ἀνδρικὴν, τὴν πολιτικὴν τοῦ ξίφους. Ὅταν ἔχωμεν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν, ὅταν δυνάμεθα νὰ ἐπισείωμεν τὸ ξίφος, ὅταν δυνάμεθα, ἔχοντες τὸ ξίφος, συνετῶς νὰ χειριζώμεθα αὐτὸ, τότε, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι καὶ ἡ διπλωματικὴ ἱκανότης τῆς πατρίδος ἡμῶν θὰ ἦναι μείζων ἐκείνης, ἡ ὁποία εἶναι σήμερον. Ἐφ’ ὅσον ὅμως δὲν ἀναδιοργανοῦμεν τὸν στρατὸν, στρατὸν δὲν ἔχομεν, κίνδυνοι δ’ ἀπειλοῦσι τὸ μέλλον. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν τοῦτο, ἐπαναλαμβάνω, πρέπει ἀπὸ ἄλλα νομοθετικὰ μέτρα νὰ ἀρχίσωμεν, καὶ ὄχι ἀπὸ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ διοργανώσωμεν τοὺς δήμους, οἱ ὁποῖοι περιέστησαν εἰς τὸ ἔσχατον σημεῖον τῆς ἀποσυνθέσεως, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ τοὺς ἀνορθώσωμεν, καὶ ἀνορθοῦντες τοὺς δήμους, θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν κρείττονα διοίκησιν, θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν κρείττονα οἰκονομικά. Ἐφ’ ὅσον ὅμως δὲν προβαίνομεν εἰς τοιαῦτα ῥιζικὰ καὶ οὐσιώδη μέτρα, ἐφ’ ὅσον συζητοῦμεν, ἂν ἡ Αὐτοῦ Βασιλικὴ Ὑψηλότης θὰ ὑπέχῃ ἢ δὲν θὰ ὑπέχῃ εὐθύνην, ἐφ’ ὅσον ἡ Κυβέρνησις ἔρχεται ἐνταῦθα καὶ προσπαθεῖ διὰ μιᾶς φράσεως νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ὄντως εἶναι περιμάχητον, διὰ τῆς φράσεως ὅτι «προϊσταμένη ἀρχὴ εἶναι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν», βεβαίως δὲν πράττομέν τι σοβαρὸν, βεβαίως δὲν χωροῦμεν πρὸς λύσιν τοῦ ζητήματος. Αὐτὴ ἡ φράσις, τὴν ὁποίαν διὰ τροπολογίας ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔφερε, μοὶ ὑπομιμνήσκει, Κύριοι, τοὺς ὑπευθύνους συντάκτας τῶν ἐφημερίδων. Οὐδὲν πλέον ἢ ὑπεύθυνος συντάκτης ἐφημερίδος ἔσται ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὅπως ὁ ὑπεύθυνος συντάκτης ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου ὁμολογεῖ, ὅτι συνέταξε τὸ ὑπὸ κατηγορίαν δημοσίευμα, καὶ ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην τῶν γραφέντων, χωρὶς κἂν νὰ γνωρίζῃ νὰ γράφῃ, τοῦτ’ αὐτὸ πιθανώτατα θὰ συμβῇ καὶ μὲ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Φρονῶ ὅτι εἶναι καιρὸς ἀκόμη νὰ ἐπιστήσῃ ἡ Κυβέρνησις βαθύτερον τὴν προσοχὴν αὑτῆς ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἀνεκίνησεν, εἶναι καιρὸς νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν βαθύτερον, ἵνα μὴ ἔλθῃ ἡμέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐπιπέσῃ ἡ ἀρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπ’ αὐτήν.

§42ΙΩΣΗΦ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, ἐπειδὴ ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι ὅπου οἱ διάφοροι πρίγκηπες, δοῦκες καὶ ἀρχιδοῦκες διῴκησαν στρατιὰς, αἱ στρατιαὶ αὗται ἡττήθησαν κατὰ κράτος καὶ ἔλαβον ἀδόξως τὴν ἄγουσαν πρὸς τὰς πρωτευούσας αὐτῶν, καὶ ἐπειδὴ τὰ τοιαῦτα ἐλέχθησαν, ὅπως ἀντιστρατευθῶσι κατὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀναλήψεως τῆς ἀνωτάτης διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τῆς Α. Β. Ὑψ. τοῦ Διαδόχου, ἀναγκάζομαι νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅπως ἐξηγήσω ὑμῖν, τί ἀκριβῶς συνέβη κατὰ τὸν παρελθόντα αἰῶνα, ὅτε διῴκουν πρίγκηπες, δοῦκες ἢ ἀρχιδοῦκες βασιλικοῦ αἵματος στρατιὰς, ἐξαναγκαζόμενοι μάλιστα εἰς τοῦτο παρὰ τῆς ὁμοφώνου θελήσεως τῶν λαῶν των, καίτοι ἀπαράσκευοι, ὡς μὴ ἀναμιγνυόμενοι οὐδέποτε εἰς τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ἐν εἰρήνῃ. Ἐν Ἰταλίᾳ, κύριοι Βουλευταὶ, ὁ αὐστριακὸς στρατὸς τῆς κατοχῆς κατὰ τὸ ἔτος 1796–1797 διῳκεῖτο ἀπὸ πρίγκηπας καὶ ἀρχιδοῦκας τοῦ Αὐστριακοῦ Θρόνου, ὅτε δὲ κατῆλθον ὁ στρατηγὸς Ὀζερὼ καὶ ὁ στρατηγὸς Βοναπάρτης ἐπὶ κεφαλῆς 30,000 δημοκρατικῶν στρατευμάτων, κατετρόπωσαν αὐτοὺς, διότι, ὡς ἦτο γνωστὸν ἐν Βιέννῃ, οἱ εἰρημένοι δοῦκες καὶ ἀρχιδοῦκες, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἦσαν ἄμοιροι τῆς στρατιωτικῆς τέχνης, ἐλάμβανον καὶ διαταγὰς παρὰ τῆς Αὐστριακῆς Αὐλῆς. Δεύτερον παράδειγμα, κύριοι Βουλευταὶ, θὰ σᾶς ἀναφέρω τὸ τῆς μάχης τῆς Ἀούστερλιτς, ὅτε τὰ ῥωσσοαυστριακὰ στρατεύματα διῳκοῦντο, τὸ μὲν πρῶτον παρὰ τοῦ Μεγάλου Δουκὸς Κωνσταντίνου, τὸ δὲ δεύτερον ὑπὸ τοῦ πρίγκηπος Λιχτενστάϊν. Γνωρίζετε τ’ ἀποτελέσματα τῆς μάχης ἐκείνης· ὁ Αὐτοκράτωρ Ναπολέων κατετρόπωσε τὰ ῥωσσικὰ στρατεύματα, καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Ῥωσσίας Ἀλεξάνδρου τοῦ Αʹ, παρισταμένου εἰς τὴν μάχην ταύτην, θὰ ἐπήρχετο ἡ αἰχμαλωσία, ἐὰν μὴ ὁ ἴδιος ἐζητεῖτο τὴν σωτηρίαν του, γράφων πρὸς τὸν Ναπολέοντα ἐκ τοῦ πεδίου τῆς μάχης ἐπὶ τεμαχίου χάρτου καὶ διὰ μολυβδίδος τὰ ἑξῆς: «Κύριε ἀδελφέ μου (Monsieur mon Frère), διατάξατε, παρακαλῶ θερμῶς, τὴν ἀναχαίτισιν τῆς καταδιώξεως διὰ τῶν γαλλικῶν στρατευμάτων, ὅπως σωθῶ ἐκ βεβαίας αἰχμαλωσίας». Πράγματι δὲ ὁ Μέγας Ναπολέων, λίαν εὐγενῶς φερόμενος, διέταξε τὰ ὑπὸ τοὺς διαφόρους στρατηγούς του ἱππικὰ σώματα νὰ ἀνακόψωσι τὴν πρὸς καταδίωξιν ὁρμήν των, καὶ οὕτως ἐσώθη ἐκ βεβαίας αἰχμαλωσίας ὁ Αὐτοκράτωρ Ἀλέξανδρος. Διὰ τὴν τοιαύτην του ὅμως μεγαλοφροσύνην, εἰρήσθω ἐν παρόδῳ, πολλάκις ἤλεγξεν ἑαυτὸν ὁ Μέγας Ναπολέων, εὑρισκόμενος αἰχμάλωτος ἐν Ἁγίᾳ Ἑλένῃ. Κατὰ τὴν ἐκστρατείαν τοῦ 1806, ἐξερχόμενος τῆς πρωτευούσης αὑτοῦ ἐν ζητωκραυγαῖς ὁ πρίγκηψ Ἐρρῖκος Διάδοχος τῆς Πρωσσίας ὑπισχνεῖτο πολλὰ εἰς τὸν Πρωσσικὸν λαόν. Καίτοι γενναῖος, ὡς ἀπέδειξε τοῦτο ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης, ἦτο ὅμως ἄπειρος τῆς στρατιωτικῆς τέχνης τελείως· δι’ ὃ συμπλακεὶς πρὸς τὸν γαλλικὸν στρατὸν τὴν 10 Ὀκτωβρίου ἐν Σάλφετ, κατετροπώθη, ἐπιχειρήσας δὲ νὰ συναθροίσῃ τοὺς φυγάδας τοῦ στρατεύματός του, οὐδὲ τοῦτο ἠδυνήθη νὰ κατορθώσῃ, ἀλλ’ ἀπεμονώθη καὶ ἔπεσε θῦμα τῆς τόλμης καὶ ἀνδρείας του, ὡς μὴ θελήσας νὰ παραδώσῃ τὸ ξίφος του εἰς τὸν λοχίαν τοῦ γαλλικοῦ ἱππικοῦ Gunidet, ὅστις καὶ ἐφόνευσεν αὐτόν. Εἰς τὰ 1812, κύριοι Βουλευταί, ἐν τῇ κατὰ τῆς Ῥωσσίας ἐκστρατείᾳ τὸ ἄνθος τοῦ εὐρωπαϊκοῦ στρατοῦ ἐξεστράτευσε κατὰ τῆς Αὐτοκρατορίας ταύτης, ἔχον ἐπὶ κεφαλῆς τὸν Αὐτοκράτορα Ναπολέοντα, ἤτοι τὸν πρῶτον στρατηλάτην μετὰ τὸν Μέγαν Ἀλέξανδρον· καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι τὸ σχέδιον τῶν Ῥώσων ἦτο νὰ ὑποχωρῶσι διαρκῶς, ὅπως τὰ συμμαχικὰ στρατεύματα προχωρήσωσιν εἰς τὰ ἐνδότερα τῆς Ῥωσσίας καὶ καταστραφῶσιν, ἐν τούτοις ὅμως εἶναι ἐξ ἴσου ἀληθὲς, ὅτι, ὅπου οἱ Ῥῶσσοι ἔστησαν, ὅπως δώσωσι μάχην, κατεστράφησαν τελείως, καὶ τοῦτο, διότι ὁ Αὐτοκράτωρ Ἀλέξανδρος εὑρίσκετο εἰς τὸ ῥωσσικὸν στρατόπεδον μετὰ τοῦ ἰδιαιτέρου αὑτοῦ Ἐπιτελείου, ὅπερ, συγκείμενον ἐξ ἀξιωματικῶν τῶν σαλονίων, ἤρχετο καθ’ ἑκάστην εἰς διαπληκτισμοὺς πρὸς τοὺς ἐμπειροτάτους ἀξιωματικοὺς τοῦ Ἐπιτελείου τοῦ στρατηγοῦ Κουτούζωφ. Τούτου ἕνεκεν ἐδέησε νὰ γείνῃ στάσις ἐν τῷ ῥωσσικῷ στρατοπέδῳ φοβερά, κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπεχρεώθη ὁ Αὐτοκράτωρ Ἀλέξανδρος νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ ῥωσσικὸν στρατόπεδον· διὰ νὰ μὴ φανῇ δὲ πολὺ σκληρὰ ἡ ἀπομάκρυνσις αὕτη, ἐκολάσθη τὸ πρᾶγμα διὰ τῆς δικαιολογίας, ὅτι παρέστη δῆθεν ἀνάγκη τῆς παρουσίας τοῦ Αὐτοκράτορος ἐν Πετρουπόλει πρὸς ἐμψύχωσιν τοῦ λαοῦ καὶ διὰ νὰ συλλεχθῶσι καὶ ἀποσταλῶσι τρόφιμα καὶ πολεμεφόδια εἰς τὸ μαχόμενον στρατόπεδον καὶ ἄνδρες πρὸς συμπλήρωσιν τῶν κενῶν ἐν τῷ ῥωσσικῷ στρατοπέδῳ. Καὶ πράγματι ὁ Αὐτοκράτωρ Ἀλέξανδρος Αʹ, μεταβὰς εἰς Πετρούπολιν, ἐξετέλεσε τὴν τοιαύτην ἐντολήν, ἐνθουσιάσας ταὐτοχρόνως καὶ τὸν ῥωσσικὸν λαόν. Τί δὲ ἀπέγεινε μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τοῦ Ῥώσσου Αὐτοκράτορος ἐν τῷ ῥωσσικῷ στρατοπέδῳ; Τὴν διοίκησιν αὐτοῦ ἀνέλαβεν ὁ στρατηγὸς Κουτούζωφ, ὅστις συμπλακεὶς πρὸς τὸν Αὐτοκράτορα Ναπολέοντα ἐν Βοροδίνῳ (ἤτοι ἐν τῇ μάχῃ τῆς Μόσχοβας), ναὶ μὲν δὲν ἐνίκησεν αὐτόν, ἀλλὰ καὶ δὲν ἐνικήθη, διότι οὐδεὶς ἱστορικὸς δύναται νὰ εἴπῃ, τίς ἐνίκησεν ἐν τῇ μάχῃ ταύτῃ, καίτοι ὁ Αὐτοκράτωρ Ναπολέων διετυμπάνισε καθ’ ἅπασαν τὴν Εὐρώπην, ὅτι ἐνίκησεν, ὁ δὲ στρατηγὸς Κουτούζωφ καθ’ ἅπασαν τὴν Ῥωσσίαν τὸ αὐτὸ, λαβὼν μάλιστα καὶ τιμητικὰ δῶρα παρ’ ὁλοκλήρου τῆς Ῥωσσίας καὶ αὐτοῦ τοῦ Αὐτοκράτορος Ἀλεξάνδρου. Κρίνω περιττὸν νὰ προσθέσω καὶ ἄλλα παραδείγματα, ὅπως ἀποδείξω, ὅτι ἀληθῶς, ὁσάκις πρίγκηπες, δοῦκες ἢ ἀρχιδοῦκες ἡγοῦντο στρατιῶν, αἱ στρατιαὶ αὗται ἡττήθησαν ὁλοσχερῶς, διότι δὲν ἐπιθυμῶ ν’ ἀπασχολῶ τὴν Βουλὴν ἐπὶ γνωστῶν γεγονότων. Ἀλλ’ ἡ ἱστορία τῶν πολέμων μᾶς διδάσκει, ὅτι πρίγκηπες, δοῦκες καὶ ἀρχιδοῦκες, βλέποντες ὅτι τιθέμενοι ἐπὶ κεφαλῆς τῶν στρατῶν αὐτῶν ἐν ὥρᾳ πολέμου καὶ κατ’ ἐπίμονον ἀπαίτησιν τῶν λαῶν των καὶ ἄνευ προγενεστέρας ἀναμίξεως αὐτῶν ἐν τοῖς στρατεύμασι, διαρκῶς ἡττῶντο, ἠναγκάσθησαν, ἐκ τῆς πικρᾶς καὶ ἀδόξου πείρας διδαχθέντες, νὰ συγχρωτισθῶσι μετὰ τῶν στρατευμάτων ἐν καιρῷ εἰρήνης, νὰ ἀσκήσωσιν ἑαυτούς, νὰ σκληραγωγηθῶσιν ἐν τοῖς στρατοπέδοις, καὶ οὕτω νὰ καταστήσωσιν ἑαυτοὺς τελείους στρατηλάτας καὶ στρατηγοὺς, ὀργανοῦντες ταυτοχρόνως καὶ τὰς ἑαυτῶν στρατιάς. Τὰ δὲ ἀγαθὰ τῆς ἀναμίξεως αὐτῶν ἀποτελέσματα ἀπεδείχθησαν τῷ 1814, καθ’ ὃν χρόνον οἱ ἀπὸ Γαδείρων μέχρι Μόσχοβας καταδιωκόμενοι παρὰ τοῦ Μεγάλου Ναπολέοντος διάφοροι πρίγκηπες καὶ ἀρχιδοῦκες, καταρτισθέντες τελείως, κατετρόπωσαν αὐτὸν τὸν ἴδιον Αὐτοκράτορα Ναπολέοντα, μέχρι Παρισίων καταδιώξαντες αὐτὸν καὶ ἐκθρονίσαντες. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, κύριοι Βουλευταὶ, εἶμαι τῆς γνώμης, ὅτι καὶ ὁ πρίγκηψ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου ὀφείλει νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ ἐν εἰρήνῃ, ἵνα καὶ αὐτὸς καὶ ὁ στρατὸς ὦσι τέλειοι ἐν πολέμῳ, ἀκολουθοῦντες πρὸς τοῦτο καὶ τὸ παράδειγμα τῆς Γερμανικῆς Αὐτοκρατορίας ἐν ἔτει 1870. Τοῦτο δὲ φρονῶ ἐκ πεποιθήσεως, διότι ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἡ ἱστορία τῶν πολέμων μὲ πείθει περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἡ ἑλληνοπρεπὴς τοῦ Διαδόχου ἀνατροφὴ καὶ ὁ πόνος αὐτοῦ πρὸς διοργάνωσιν ἀρτίου στρατεύματος μοὶ ἑδραιώνουσι τὴν πεποίθησιν ταύτην. Ἐγὼ δὲν ἐξετάζω, κύριοι Βουλευταὶ, τὰς συνταγματικὰς θεωρίας καὶ τοὺς κινδύνους τῶν θεσμῶν, ὅπως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνεπτύχθησαν, διότι φρονῶ, ὅτι ἀνάγκην στρατοῦ μόνον ἔχομεν σήμερον, καὶ μόνον τούτου. Καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, κύριοι Βουλευταὶ, θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα. Πρὸ τριῶν ἡμερῶν ὁ ἀντισυνταγματάρχης καὶ βουλευτὴς Οἰτύλου κ. Κουμουνδοῦρος ἔλεγεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι, ἐὰν ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου ἀνέλθῃ ἡμέραν τινὰ εἰς τὸν Θρόνον, ὁ δὲ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος μετέβαινεν πρὸς αὐτὸν, ὅπως ὑπογράψῃ διαφόρους συνθήκας καὶ συμβάσεις, εἰς ἀπάντησιν ὁ Διάδοχος, ὡς ἀναμιγνυόμενος μόνον εἰς τὰ τοῦ στρατεύματος, θ’ ἀπήντα: «φέρτε ἄρμ!» Βεβαίως, κύριοι Βουλευταὶ, ὁ Διάδοχος ὀφείλει νὰ ἀπαντήσῃ οὕτω εἰς τὸν μέλλοντα Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, ἐπικροτοῦντος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι ὁ μέλλων Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος καὶ οἱ Ἕλληνες μόνον διὰ τῶν ὅπλων ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ὑπογράψωσι συμβάσεις ἐν Μακεδονίᾳ. Κατὰ τὸ ἔτος 1887, κύριοι Βουλευταὶ, ὑπηρέτουν εἰς τὸ σύνταγμα τῶν λογχοφόρων ἐν Βελγίῳ, τοῦ ὁποίου ἡ ἕδρα ἦτο ἐπὶ τῶν Γαλλοβελογικῶν συνόρων· ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην τὸ σύνταγμα τοῦτο ἔλαβε διαταγὰς παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν νὰ συμμεθέξῃ τῶν μεγάλων γυμνασίων Beverloo, καὶ ἐπειδὴ ἤθελον καὶ ἐγὼ ν’ ἀκολουθήσω τὰς ἀσκήσεις ταύτας, αἵτινες ἦσαν ἀσκήσεις συνδυασμέναι ἱππικοῦ καὶ πυροβολικοῦ, ἐγνώριζον δὲ, ὅτι, ἂν πρὸς τοῦτο ἐπήρχετο διαμειβὴ ἀλληλογραφίας μεταξὺ Ἑλληνικῆς καὶ Βελγικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἔγκρισις θὰ ἔφθανε μετὰ τὸ τέλος τῶν ἀσκήσεων, παρεκάλεσα τὸν διοικητὴν τοῦ συντάγματός μου νὰ μεταβῶμεν ὁμοῦ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τοῦ Βελγίου, ὅπως ζητήσωμεν τὴν ἄδειαν νὰ συμμεθέξω, ὡς προσκεκολλημένος, εἰς τὰς ἀσκήσεις, τὰς ὁποίας θὰ ἠκολούθει τὸ σύνταγμά μου. Ὁ κύριος συνταγματάρχης συνῄνεσε, καὶ μετέβημεν ὁμοῦ εἰς Βρυξέλλας, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, φέροντες πολιτικὴν ἐνδυμασίαν, διότι ἐν Βελγίῳ καὶ Γαλλίᾳ οἱ ἀξιωματικοὶ μετὰ τὴν ὑπηρεσίαν των συνηθίζουσι νὰ φορῶσι πολιτικὴν ἐνδυμασίαν· ἀλλ’ ὅτε ἠθελήσαμεν νὰ εἰσέλθωμεν, στρατιώτης τις τοῦ συντάγματος τῶν Γρεναδιέρων, τυγχάνων σκοπὸς εἰς τὴν θύραν, μᾶς ἠμπόδισεν, εἰπὼν εἰς ἡμᾶς, ὅτι «δὲν ἐπιτρέπετε ἡ εἴσοδος εἰς πολίτας»· ὁ συνταγματάρχης εἶπεν εἰς τὸν σκοπὸν, ὅτι εἶναι ὁ συνταγματάρχης διοικητὴς τοῦ Βʹ συντάγματος τῶν λογχοφόρων, καὶ ὅτι ἐπιθυμεῖ νὰ εἰσέλθῃ· τότε ὁ σκοπὸς, στὰς ἐν προσοχῇ, ἀπήντησεν εὐσεβῶς: «Εἰσέλθετε, κύριε συνταγματάρχα, ἀλλ’ ἡ εἴσοδός σας θὰ μοὶ στοιχίσῃ δεκαπενθήμερον φυλάκισιν». Ὁ κ. συνταγματάρχης σκεφθεὶς δὲν εἰσῆλθεν, ἀλλὰ μὲ παρεκάλεσε νὰ μεταβῶμεν ἐκ νέου εἰς τὴν ἕδραν τοῦ συντάγματος, ὅπου μεταβάντες καὶ ἐνδυθέντες τὴν στρατιωτικὴν ἡμῶν στολὴν, ἐπεστρέψαμεν καὶ εἰσήλθομεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ἦτο ἡ πρώτη φορὰ, κύριοι Βουλευταί, καθ’ ἣν εἰσηρχόμην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τοῦ Βελγίου· ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι οὐδὲ ἴχνος πολίτου συνηντήσαμεν ἐν τοῖς διαδρόμοις ἢ τοῖς γραφείοις αὐτοῦ· στρατιώτης τις τῶν Γρεναδιέρων ἵστατο ἐν ἀκινησίᾳ εἰς τὸν διάδρομον τοῦ πρώτου πατώματος, ἕτερος δὲ εἰς τὸν τοῦ δευτέρου, εἷς δὲ συνταγματάρχης τῶν γενικῶν ἐπιτελῶν μετὰ δύο ἀξιωματικῶν περιήρχετο τὰ διάφορα γραφεῖα καὶ διένεμε τὴν ὑπηρεσίαν. Ἐπιτρέψατέ μοι προσέτι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι οὐδένα εἶδον νὰ καπνίζῃ εἰς τὸ γραφεῖόν του ἢ νὰ πίνῃ καφὲν, ἑπομένως εἶμαι βέβαιος, ὅτι οὐδὲ καφεπώλης θὰ ὑπῆρχεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸ ἰδικόν μας. Ἄκρα σιγὴ, καὶ ἐργασία ἐμπνέουσα τὸν σεβασμὸν, οἷος ὀφείλεται εἰς τοιούτου εἴδους ἱδρύματα, παρετηρεῖτο. Ἂς ἔλθωμεν νῦν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τῆς Ἑλλάδος. Ὁ ἀντισυνταγματάρχης κ. Κωνσταντῖνος Κουμουνδοῦρος, μόλις ἀνῆλθεν εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἔθεσεν εἰς τὴν θύραν τοῦ Ὑπουργείου τὴν ἑξῆς σημείωσιν: «Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δέχεται τοὺς μὲν κυρίους Βουλευτὰς ἑκάστην Δευτέραν, Τετάρτην καὶ Παρασκευὴν, τοὺς δὲ ἰδιώτας ἐν τῇ οἰκίᾳ του». Ἐπικαλοῦμαι δὲ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ τοῦ κυρίου Κουμουνδούρου, τοῦ πρώην ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, νὰ εἴπῃ, ἐὰν ἠδυνήθη νὰ ἀντιστῇ εἰς τὴν εἰσβολὴν τῶν διαφόρων κομματαρχῶν καὶ Βουλευτῶν· καὶ τοῦτο, διότι ἡμεῖς, Κύριοι, πρῶτοι ἠμποδίσαμεν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἐκτελέσῃ τὴν καλὴν αὐτοῦ πρόθεσιν. Δι’ ὅλα ταῦτα, κύριοι Βουλευταὶ, εἶμαι τῆς γνώμης, ὅτι, μόνον ἐὰν ἀναλάβῃ ἡ Α. Β. Υ. τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, θέλει ἐπέλθει διόρθωσις τῶν κακῶς ἐχόντων, οὔπω δὲ κανεὶς πλέον, ὄχι μόνον εἰς τὸ Ἀρχηγεῖον δὲν θέλει παρουσιασθῆ, ἀλλ’ οὐδὲ ἐκ τῆς ὁδοῦ Ἡρώδου τοῦ Ἀττικοῦ, ὅπου τὸ ἀνάκτορον τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος, θέλει διέλθει μὲ ἀξιώσεις καὶ ἐπεμβάσεις οἱασδήποτε εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ. Ὑπηρετήσας, κύριοι Βουλευταὶ, ἐπὶ δύο ἔτη εἰς διάφορα ξένα συντάγματα, παρέστην εἰς δύο ἐπιθεωρήσεις, ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι κατ’ αὐτὰς οἱ ἀξιωματικοὶ ἐκαλοῦντο ἐνώπιον τοῦ ἐπιθεωρητοῦ καὶ τοῦ Ἐπιτελείου του καὶ ἐξητάζοντο ἐπὶ ἓξ ὅλας ὥρας συνεχῶς καὶ ἐπὶ διαφόρων στρατιωτικῶν ἀντικειμένων, μετὰ ταῦτα δ’ ἐξήρχοντο ἐπὶ τοῦ πεδίου τῶν ἀσκήσεων καὶ ἐξετέλουν διαφόρους ἀσκήσεις καὶ διάφορα γυμνάσια ἐκστρατείας· ἡ δὲ ἐπιθεώρησις ἑκάστου συντάγματος διήρκει 25 ὅλας ἡμέρας, τότε δὲ καὶ μόνον ὁ ἐπιθεωρητὴς ἀπεφαίνετο, ἂν ὁ Α ἢ Β ἀξιωματικὸς εἶναι ἱκανὸς, ἂν πρέπει νὰ προαχθῇ κατ’ ἐκλογὴν, ἢ νὰ μείνῃ στάσιμος, ἢ ν’ ἀποστρατευθῇ. Ὅσον δὲ διὰ τοὺς συνταγματάρχας, ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ὅτι οὗτοι ἐκρίνοντο μόνον ἐκ τῶν μεγάλων ἀσκήσεων, τῶν τε χειμερινῶν καὶ ἐαρινῶν, ἀποφαινομένου μετ’ αὐτὰς τοῦ γενικοῦ ἐπιθεωρητοῦ, ἐὰν ἦσαν κατάλληλοι διὰ τὸν βαθμὸν τοῦ ὑποστρατήγου. Ἂς ἔλθωμεν, Κύριοι, εἰς τὰς Ἑλληνικὰς ἐπιθεωρήσεις. Ἑκάστη ἐπιθεώρησις συντάγματος διαρκεῖ ἐπὶ μίαν ἢ τὸ πολὺ δύο ἡμέρας· ὁ ἐπιθεωρητὴς, ἐξετάζων ἐπὶ δέκα ἢ δεκαπέντε τὸ πολὺ λεπτὰ τῆς ὥρας ἕκαστον τῶν ἀξιωματικῶν, ἀποφαίνεται περὶ αὐτοῦ, καὶ ἐκ τῶν λεπτῶν τούτων τῆς ἐξετάσεως ἐξαρτᾶται ἡ τύχη τῶν ἀξιωματικῶν! Εἶναι δυνατὸν, κύριοι Βουλευταὶ, ἐν διαστήματι δέκα λεπτῶν νὰ ἐκτιμηθῇ ἡ ἀξία τοῦ Α ἢ τοῦ Β ἀξιωματικοῦ; Ἡ τοιαύτη ἐξέτασις δὲν γεννᾷ τὴν δυσπιστίαν εἰς τοὺς κύκλους τῶν ἀξιωματικῶν καὶ δὲν ὠθεῖ αὐτοὺς, φυσικῷ τῷ λόγῳ, νὰ πιστεύσωσιν, ὅτι ὑπάρχουσι προγραφαὶ, συμπάθειαι, ἀντιπάθειαι, ἢ καὶ οἰκογενειακὰ συμφέροντα; Καὶ ποία πειθαρχία θέλετε νὰ ὑπάρξῃ, ὅταν ὁ Α ἀξιωματικὸς, ὅστις σήμερον εἶναι ἀρχαιότερος τοῦ Β, κατόπιν τῆς ἐπιθεωρήσεως ὑποσκελίζηται ἀπὸ τὸν Β, ὑποσκελιζόμενος δ’ ἔχῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἀδίκως καὶ παρὰ τὴν ἀξίαν του ἔπαθε τοῦτο; Σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι Βουλευταὶ, δύναται νὰ ὑπάρξῃ στρατὸς ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας; δύνανται δὲ αἱ κακαὶ τοῦ στρατοῦ συνθῆκαι νὰ ἐκλείψωσιν, ἂν δὲν ἀναλάβῃ τὴν Γενικὴν Διοίκησιν αὐτοῦ ἡ Α. Β. Υ. ὁ Διάδοχος; Δι’ ὅλα λοιπὸν, ὅσα ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, καὶ ἐπειδὴ ποθῶ τὴν βελτίωσιν τοῦ στρατοῦ τῆς πατρίδος μου, ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ βελτίωσις αὕτη μόνον διὰ τῆς ἀναθέσεως τῆς Γενικῆς τοῦ στρατοῦ Διοικήσεως εἰς τὴν Α. Β. Ὑψ. τὸν Διάδοχον θέλει ἐπέλθει, κηρύσσομαι ὑπὲρ τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Κρίτσας ἔχει τὸν λόγον.

§44Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἐγὼ, κύριε Πρόεδρε, ἐξήνεγκον τὴν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου γνώμην μου, καὶ οὐδὲν ἐπὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἔχω πλέον νὰ προσθέσω. Ἐὰν δ’ ἐζήτησα ἐκ δευτέρου τὸν λόγον, ἐζήτησα τοῦτον ἀμέσως μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του, διὰ τῆς ὁποίας, ὅπως αὐτὸς ἔκρινεν, ὑπεστήριξε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, παρέλιπε δύο σημεῖα αὐτοῦ, χωρὶς νὰ τὰ δικαιολογήσῃ. Τὰ σημεῖα ταῦτα εἶναι τὸ ἀμετάκλητον τοῦ ἀρχηγοῦ καὶ ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν παρ’ αὐτοῦ, σφαλλομένου τυχὸν κατὰ τὴν διοίκησιν, εὐθύνας. Ἂν καὶ εἰς τὰ σημεῖα ταῦτα ἐνδιατρίψῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ἐκθέσῃ τὰ ἐπιχειρήματά του, διὰ τῶν ὁποίων ἤθελεν ἴσως ἀποδείξει, ὅτι καὶ ὑπ’ αὐτὰς τὰς δύο ἐπόψεις ἀκόμη τὸ νομοσχέδιον εἶναι καὶ ἐπιβαλλόμενον καὶ ὠφέλιμον, νομίζω ὅτι τότε ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου θέλει συμπληρωθῆ, καὶ ἐκεῖνοι τοὐλάχιστον, οἱ ὁποῖοι, καὶ ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων αὐτῶν καὶ ἐξ ὅσων μέχρι τοῦδε οἱ ὑποστηρίξαντες τὸ νομοσχέδιον εἶπον, ἐπείσθησαν ὅτι πρέπει νὰ τὸ ψηφίσωσι, θὰ τὸ ψηφίσωσι μετὰ μεγαλειτέρας πεποιθήσεως.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Κουμουνδοῦρος ἔχει τὸν λόγον.

§46Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ζήτημα ἐξηντλήθη, κύριε Πρόεδρε, καὶ οἱ διάφοροι ῥήτορες ἐξέθεσαν τὴν γνώμην αὐτῶν. Οἱ ὑποστηρίξαντες τὸ νομοσχέδιον ἐνόμισαν ὅτι ἐδικαιολογοῦντο, λέγοντες, ὅτι ἀναθέτουσι τὴν διοίκησιν τὴν γενικὴν τοῦ στρατεύματος εἰς τὸν ἀντιστράτηγον Διάδοχον τοῦ Βασιλικοῦ Θρόνου, διότι ἡ διοίκησις εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἦτο ἡ πρέπουσα. Ἀλλ’ ἐνῷ διετείνοντο ταῦτα καὶ ἐζήτουν νὰ πείσωσιν ἡμᾶς, ἐνῷ προσεπάθουν ν’ ἀποδείξωσιν, ὅτι αὐτὸς ἀληθῶς εἶναι ὁ λόγος, δι’ αὐτῶν τῶν ἰδίων ἐπιχειρημάτων αὐτῶν κατεδείκνυον, ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ ἴδιοι δὲν ἐπίστευον εἰς ὅ,τι ἔλεγον. Ὑποχρεοῦμαι, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐξετάσω ἐπ’ ὀλίγον, ἂν ἡ αἰτιολογία αὕτη, ἡ ὁποία καὶ ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὑπεστηρίχθη, εἶναι πραγματική. Ἐὰν δεχθῶ, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἡ πολιτικὴ, εἰσελθοῦσα εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, παρέλυσεν αὐτὴν, ὅτι κατέστησεν ἀδύνατον τὴν διοίκησιν αὐτῆς, ἐρωτῶ, ποῖον μέτρον διὰ τοῦ νομοσχεδίου παρουσιάζεται, τὸ ὁποῖον ἀπομακρύνει τὴν πολιτικὴν ἀπὸ τὸν στρατόν; Ἐὰν οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ νομοσχέδιον φρονοῦσιν ὅτι ἀρκεῖ μόνη ἡ παρουσία τῆς Α. Ὑψηλότητος ν’ ἀπομακρύνῃ τὴν πολιτικὴν ἀπὸ τὸν στρατὸν, σφάλλονται, ἐν ὅσῳ τὸν στρατὸν ἀφίνουσι νὰ ἐκτελῇ ἄλλας ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους. Τί δύναται, καὶ ἂν θέλῃ, νὰ πράξῃ ἡ Α. Ὑψηλότης, ὅταν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅταν ἡ δημοσία ἀσφάλεια ἀπαιτῇ ἀπὸ τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατεύματος ἀξιωματικοὺς καὶ ὑπαξιωματικοὺς διὰ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτῆς; ποίους θὰ εὕρῃ ἡ Α. Ὑψηλότης νὰ μορφώσῃ; ποίους θὰ εὕρῃ νὰ ἀναπτύξῃ; ποίους θὰ εὕρῃ νὰ καταστήσῃ ἀξίους τοῦ ἀξιώματος, τὸ ὁποῖον ἡ Πολιτεία τοῖς ἀνέθηκε; Πῶς θὰ τοὺς καταστήσῃ τελείους καὶ ἱκανοὺς ν’ ἀντιμετωπίσωσιν ἀφόβως τὸν θάνατον; πῶς θὰ ἐμπνεύσῃ τὴν πεποίθησιν εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς, ὅτι ὁδηγοῦντες τὰ τέκνα τῆς Ἑλλάδος ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ, θὰ ὁδηγήσωσιν αὐτὰ ἐν πάσῃ τῇ ἐπιστημονικῇ ἀκριβείᾳ, καὶ ὅτι θὰ δυνηθῶσι τὰ τέκνα ἐκεῖνα ὑπὸ τοιούτους ἡγήτορας νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ ἑαυτῶν καθῆκον; Δὲν πιστεύω νὰ ἔχῃ τοιαύτην μαγικὴν δύναμιν ἡ Α. Ὑψηλότης, ὥστε εἰς τοὺς ἀξιωματικούς, ὑπαξιωματικοὺς καὶ ὁπλίτας, τοὺς διεσπαρμένους εἰς τὰς διαφόρους, ἐκτὸς τῆς στρατιωτικῆς, ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, μαγικῶς, οὕτως εἰπεῖν, νὰ ἐμφυσήσῃ, καὶ εἰσαγάγῃ εἰς τὸ πνεῦμα αὐτῶν τὴν ὅλην στρατιωτικὴν ἐπιστήμην, καὶ νὰ καταρτίσῃ αὐτοὺς τελείους καὶ ἱκανοὺς ν’ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς ἀνάγκας καὶ τὰς ἀπαιτήσεις τῆς χώρας ἡμῶν. Βλέπετε λοιπὸν, Κύριοι, ἄνευ περιστροφῶν, ἄνευ ἐπιχειρημάτων, μὲ αὐτὰ τὰ πράγματα ἀποδεδειγμένον τὸ ἀδύνατον κατὰ τοιοῦτον τρόπον τῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατεύματος. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον, ὅτι δίδετε διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου τὴν διοίκησιν τοῦ στρατεύματος, ἀλλὰ δίδετε εἰς τὴν Α. Ὑψηλότητα καὶ τὸ δικαίωμα τῆς ἐξετάσεως τῆς ἱκανότητος τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῆς ἀποφάσεως αὐτοῦ ἐπὶ τῆς ἐξετάσεως ταύτης. Καὶ τὸ δικαίωμα αὐτὸ τὸ δίδετε ἄνευ οὐδενὸς περιορισμοῦ, ἄνευ οὐδενὸς κανόνος! Καὶ πῶς θέλετε, ἡ Αὐτοῦ Ὑψηλότης δικαιοσύνην νὰ ἀπονείμῃ κατὰ τὴν τοιαύτην διαχείρισιν τῆς ἐξουσίας αὐτοῦ; Πῶς θὰ γνωρίζῃ ἡ Α. Ὑψ. τοὺς ἀξιωματικοὺς, διεσκορπισμένους καθ’ ἅπασαν τὴν Ἑλλάδα; καὶ πῶς οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ θὰ ἦναι πλήρεις, ἱκανοὶ, ἕτοιμοι εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ ἀξιώματος αὐτῶν, ὅταν ἀπασχολῶνται εἰς ξένας τοῦ καθήκοντος αὐτῶν ὑπηρεσίας; Διὰ ν’ ἀπαιτήσῃ ἡ Α. Ὑψ. πλήρη καὶ τελείαν τὴν μόρφωσιν τῶν ἀξιωματικῶν, διὰ ν’ ἀποφανθῇ δικαίως καὶ νὰ θέσῃ ἐκποδὼν τοὺς ἀνικάνους καὶ νὰ προαγάγῃ τοὺς ἱκανοὺς, ὀφείλει νὰ δώσῃ εἰς αὐτοὺς πρόγραμμα μορφώσεως, πρόγραμμα ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ εἰς ποίους νὰ δώσῃ τοῦτο; Ποῦ θὰ εὕρῃ τοὺς ἀξιωματικούς; ποῦ θὰ εὕρῃ τοὺς ὁπλίτας; Θὰ τοὺς ζητήσῃ εἰς τὰς ἀστυνομίας, θὰ τοὺς ζητήσῃ εἰς τὴν καταδίωξιν τῶν ληστοφυγοδίκων καὶ φυγοδίκων, θὰ τοὺς ἀκολουθήσῃ ὄπισθεν τῶν εἰσπρακτόρων! Ἀλλὰ πῶς θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τοὺς τοιαύτας ὑπηρεσίας ἐκτελοῦντας ἀξιωματικοὺς μόρφωσιν στρατιωτικὴν τελείαν, καὶ ἐν συνειδήσει ν’ ἀποφανθῇ ὑπὲρ ἢ κατ’ αὐτῶν; Βλέπετε, Κύριοι, ὅτι ἐχάσαμεν τόσας ἡμέρας, συζητοῦντες ἐπὶ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον δὲν πληροῖ τὰς συνθήκας, δι’ ἃς συνετάχθη. Ἐὰν ὁ στρατὸς παρέλυσεν, ἐὰν ὁ στρατὸς δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς ὑποχρεώσεις αὑτοῦ, ἐὰν τὸ κόμμα εἰσῆλθεν εἰς τὰ μυχιαίτατα τοῦ στρατεύματος καὶ διεσκόρπισεν αὐτὸ, δὲν πταίει ἡ ὑπουργικὴ διεύθυνσις, πταίουσιν οἱ νόμοι, οἱ ὁποῖοι διεσκόρπισαν τὸ στράτευμα εἰς ξένα τοῦ καθήκοντός του ἀντικείμενα· καὶ διὰ τοῦτο, ὄχι τὸν Διάδοχον, ἀλλὰ καὶ τὸν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐὰν φέρετε ἀρχηγὸν, δὲν θὰ ᾖναι δυνατὸν νὰ πράξῃ τι καλόν· θὰ ἀποτύχῃ. Τίνα ὑπηρεσίαν λοιπὸν προσφέρει ἡ Κυβέρνησις, ἀποτυγχάνοντος τοῦ Διαδόχου; τίνα ὑπηρεσίαν προσφέρει εἰς τὴν πατρίδα; τίνα ὑπηρεσίαν προσφέρει εἰς τὴν Δυναστείαν; Ποῖα τὰ ἀγαθὰ, τὰ ὁποῖα θὰ δώσῃ τὸ νομοθέτημα τοῦτο εἰς τὸν στρατόν; Ἐψηφίσατε νόμον περὶ ἀστυνομίας, ἐψηφίσατε νόμον περὶ χωροφυλακῆς, οὓς εἰσήγαγεν ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ πολύμητις Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ πατριάρχης τῶν Οἰκονομολόγων, δὲν ἐσκέφθη πῶς θὰ ἐξεύρῃ τοὺς πόρους, δι’ ὧν θὰ καλύψῃ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖται, ὅπως ἐφαρμοσθῶσιν οἱ νόμοι οὗτοι καὶ λειτουργήσωσιν, ἀπαλλαχθῇ δ’ οὕτω ὁ στρατὸς πάσης ἄλλης ὑπηρεσίας καὶ ἀσχοληθῇ εἰς τὰ κύρια ἔργα αὑτοῦ. Δὲν ἐσκέπτετο λοιπὸν σοβαρῶς ἡ Κυβέρνησις, ὅτε ὑπέβαλλε τὰ νομοσχέδια ἐκεῖνα, καὶ ἐζήτει παρ’ ἡμῶν τὴν ψήφισιν αὐτῶν. Ἀπομακρύνατε, Κύριοι, τὸν στρατὸν ἀπὸ τὰ ξένα καθήκοντα, καὶ τότε δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ θέσητε τὸν Διάδοχον ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ. Τότε πᾶς στρατιωτικὸς, ἀναλαμβάνων τὴν διοίκησιν αὐτοῦ, θὰ δυνηθῇ νὰ ἐκτελέσῃ ἐπακριβῶς τὸ καθῆκόν του, τὰ δὲ ἀποτελέσματα ἔσονται ὅμοια ἢ καὶ καλλίτερα ἴσως ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐλπίζομεν ἀπὸ τὴν Α. Ὑψηλότητα. Καὶ ἐξηγοῦμαι. Καλλίτερα θὰ ᾖναι τ’ ἀποτελέσματα, ἐὰν οὕτω πράξητε, διότι ὁ Ὑπουργὸς, διότι πᾶς ἀρχηγὸς ἄλλος, ἐκτὸς τοῦ Διαδόχου, ὑπέχουσιν εὐθύνην καὶ θὰ δώσωσιν εὐθύνας, ἐνῷ ἡ Ὑψηλότης του οὔτε ὑπέχει εὐθύνην, οὔτε θὰ δώσῃ εὐθύνας· ἐκτὸς δὲ τούτου, δὲν θὰ μένῃ καιρὸς εἰς τὴν Α. Ὑψηλότητα, ὡς ἐκ τῆς μεγάλης ὑπηρεσίας, ἡ ὁποία θὰ διεξάγηται ὑπ’ αὐτοῦ, νὰ ᾖναι ἕτοιμος εἰς πάντα τὰ ζητήματα, καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ Κλίκα, ἡ ὁποία ἔθηκε τὴν ὑπογραφήν του εἰς ἐκεῖνο τὸ ἐξάμβλωμα, θὰ ᾖναι δυνατὸν νὰ τὴν θέσῃ καὶ εἰς ἄλλα σοβαρώτερα καὶ ἐκτελεστικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα θὰ φέρωσιν ἀμέσως τὴν ἀταξίαν καὶ παραλυσίαν εἰς τὸν στρατὸν, καὶ κάτι σοβαρώτερον εἰς τὴν Βασιλικὴν Δυναστείαν. Φοβοῦμαι μάλιστα, ἐὰν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὡς ἔχει, γείνῃ νόμος, μήπως εἰς τὰ διατάγματα τὰ μέλλοντα νὰ ὑποβληθῶσι καὶ κανονίζοντα τὰ δικαιώματα τοῦ γενικοῦ ἀρχηγοῦ, περιληφθῶσι διατάξεις, αἵτινες θὰ ἔχωσιν ἐπιρροὴν ἐπὶ τῆς καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν· φοβοῦμαι μήπως εἰσέλθῃ ὁ Γεν. Διοικητὴς εἰς τὴν ὅλην διοίκησιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ οἱ φόβοι μου οὗτοι δὲν εἶναι ἀδικαιολόγητοι, ἂν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν, τί ἀναγράφει ἡ Μελέτη τῆς Αὐτοῦ Ὑψηλότητος καὶ τί τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Ἐξ αὐτῶν λοιπὸν κρίνων, δικαίως φοβοῦμαι ὅτι τὰ ἐκτελεστικὰ διατάγματα, ὅταν θὰ γείνωσι γνωστὰ, θ’ ἀνατριχιάσωσι τοὺς ἀναγνώστας αὐτῶν! Περὶ τούτου ὡμίλησα καὶ ἄλλοτε, πρὶν γείνωσι γνωστὰ τὰ περὶ ὧν ὁ λόγος ἔργα, ἐκ τῶν ὑστέρων δ’ ἀπεδείχθη ἡ ἀλήθεια τῶν λόγων μου. Ἀπεύχομαι ν’ ἀποδειχθῶσιν ἀληθῆ καὶ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα λέγω ταύτην τὴν στιγμήν. Δὲν ὀργανοῦτε διὰ τοῦ νομοσχεδίου σας τὸν στρατὸν, οὐδ’ εἰς τὴν Αὐτοῦ Ὑψηλότητα δίδετε τὰ πρὸς τοῦτο μέσα. Ἀλλὰ καὶ ἂν δεχθῶμεν ὅτι ὁ Διάδοχος θὰ λάβῃ ὡς συνεργάτας τοὺς μᾶλλον ἐκλεκτοὺς καὶ δι’ αὐτῶν θέλει ζητήσει νὰ ὀργανώσῃ τὸν στρατὸν, ἐρωτῶ, εὗρεν ἡ Κυβέρνησις τοὺς ἀναγκαίους πόρους, οὓς θ’ ἀπαιτήσῃ ἡ ὀργάνωσις αὕτη; ἠκούσατε παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, ὅτι ἔχει τὰ πάντα ἕτοιμα; Οὐδὲν ἠκούσατε. Ἡ ἀνάληψις λοιπὸν τῆς ἀρχῆς παρὰ τῆς Αὐτοῦ Ὑψηλότητος ἄλλον ἐνέχει σκοπὸν, καὶ τοῦτον ὑπέδειξα, τῶν δὲ ἀποτελεσμάτων αὐτοῦ θὰ λάβητε πικρὰν πεῖραν ὑμεῖς οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ νομοσχέδιον. Ἐν τῇ συνειδήσει σας ταύτην τὴν στιγμὴν ἀποδοκιμάζετε τὸ νομοσχέδιον, καὶ ἂν ἐτίθετο τὸ ζήτημα εἰς μυστικὴν ψηφοφορίαν, εἶμαι βέβαιος, ὅτι τὰ ¾ τῆς Βουλῆς ἤθελον καταψηφίσει αὐτὸ, διότι τὸ νομοσχέδιον δὲν πληροῖ τὰς ἀναγκαίας συνθήκας, καθιστῶσι δ’ αὐτὸ ἀνεφάρμοστον αἱ διατάξεις αὐτοῦ καὶ ἡ ἔλλειψις τῶν μέσων τῆς ἐφαρμογῆς. Συνιστῶ λοιπὸν καὶ ἐγὼ εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποσύρῃ τὸ νομοσχέδιον, ὅπως τὸ μελετήσῃ καλλίτερον καὶ φέρῃ τὰς δεούσας διορθώσεις. Ἀλλ’ ἔχω καὶ ἄλλο νὰ συστήσω εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, νὰ μὴ λησμονήσῃ τὰς συνταγματικὰς θεωρίας, τὰς ἐνταῦθα ἀναπτυχθείσας, νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι οἱ πρῶτοι ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ταύτῃ, οἱ καταγινόμενοι εἰς τὰ συνταγματικὰ, οἱ συντάξαντες τὸν συνταγματικὸν χάρτην, ἀπέδειξαν τὸ ἀντισυνταγματικὸν τοῦ νομοσχεδίου. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπαναλάβω ὅ,τι ἐκεῖνοι εἶπον ἐνταῦθα. Εἶναι ἔναυλοι εἰς τὰς ἀκοάς σας αἱ γνῶμαι τῶν διαφόρων ῥητόρων ἐπὶ τοῦ ζητήματος, καὶ νομίζω ἀπώλειαν χρόνου νὰ ἐπαναλάβω ὅσα ἐλέχθησαν τόσον πειστικῶς. Ἀφοῦ τὸ ἥμισυ τῆς Ἑλλάδος, ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἀναφανδὸν ἀποκρούει τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἀντιβαῖνον εἰς τὸ Σύνταγμα, ἡ Κυβέρνησις, χάριν τῆς πολιτικῆς της, δὲν πρέπει νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ψήφισιν αὐτοῦ, διότι εἶναι ὑποχρεωμένοι οἱ ἀντιφρονοῦντες νὰ τὸ ἀνατρέψωσιν, εὐθὺς ὡς ἀναλάβωσι τὴν ἀρχήν. Συμβουλεύω τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ θέσῃ ἐν ἐπαναστάσει τὸ Κράτος, ἐπιμένουσα εἰς τὴν ψήφισιν τοιούτου νομοσχεδίου. Ἐλπίζω δὲ, ὅτι, καὶ ἂν τοῦτο ψηφισθῇ, ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς, λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν τὸ ἀντισυνταγματικὸν τοῦ νομοσχεδίου καὶ τὰ ἄλλα ἐπιχειρήματα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, θὰ ἀρνηθῇ νὰ κυρώσῃ διὰ τῆς ὑπογραφῆς του νομοθέτημα, ὅπερ διὰ τῆς ἰδίας του ὑπογραφῆς εἰς ἄλλην ἐποχὴν θὰ πεισθῇ νὰ καταργήσῃ. Θεωρῶ λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον ἀπαράδεκτον, ὡς ἀντισυνταγματικὸν, καὶ ἀφίεμαι εἰς τὴν σύνεσιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν φιλοπατρίαν αὐτῆς, ὅπως ἀπαλλάξῃ καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὸν Βασιλέα ἀπὸ διάβημα οὐδὲν μέλλον νὰ ἔχῃ πρακτικὸν ἀποτέλεσμα.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσω περαιωμένην τὴν συζήτησιν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου...

§48ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Ὑπεβλήθη πρότασις ἀπαραδέκτου.

§49Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Μετὰ τὰς ἐπιμόνους, ἀλλ’ ἀποτυχούσας προσπαθείας τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως πεισθῇ ἡ Κυβέρνησις περὶ τῶν ὀλεθρίων συνεπειῶν τοῦ νομοσχεδίου, ἐν ἐπιβάλλεται αὐτῇ ἔτι καθῆκον καὶ ὑποχρέωσις, νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ Ἡγεμόνος ἐπὶ τῶν σκέψεων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, αἵτινες ἤγαγον αὐτὴν εἰς τὸ νὰ χαρακτηρίσῃ τὸ νομοσχέδιον ὡς ἀντισυνταγματικόν. Ἐντεῦθεν προβάλλω πρότασιν ἀπαραδέκτου.

§50ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρὶν ἢ δώσω ψῆφον ἐπὶ τῆς ὑποβληθείσης προτάσεως, δηλῶ ὅτι ὑποστηρίζω ἀπὸ τοῦδε αὐτήν. Ἡ ὁδὸς, ἣν ἐτράπη ἡ Κυβέρνησις, ὑποβαλοῦσα καὶ πεισμόνως ὑποστηρίξασα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, πλάττει νέαν κατάστασιν ἐν Ἑλλάδι. Εἰσήλθομεν πλησίστιοι εἰς μοναρχικὴν ὁδὸν, καὶ ὅσοι παρέλαβον παρὰ τῶν προγενεστέρων τὰς φιλελευθέρους παραδόσεις, καὶ ὅσοι ἔχουσι πίστιν εἰς τὸ πολίτευμα, καὶ ὅσοι εἶναι ἀποφασισμένοι νὰ ὑποστηρίξωσιν αὐτὸ, ὑποχρεοῦνται ἀπὸ τῆς σήμερον νὰ δώσωσι τὴν χεῖρα εἰς πάντας ἐκείνους, οἵτινες ἤθελον παράσχει τὴν ὑπόσχεσιν καὶ τὴν ἐγγύησιν, ὅτι θέλουσι συντελέσει εἰς κατάρριψιν ἐκείνου, ὅπερ ταύτην τὴν ἑσπέραν ψηφίζομεν. Ἱδρύεται νῦν πληρεστάτη μεταξὺ τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει φιλελευθέρων ἀλληλεγγύη κατὰ τῶν ἐκτρόπων πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τῆς ἀλληλεγγύης ταύτης, ἔχω πεποίθησιν, ὅτι πάντες συναισθανόμεθα πληρέστατα τὴν ἀξίαν. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀλληλεγγύης ταύτης πρέπει νὰ ἐπαναληφθῇ ἐνταῦθα, ὅτι θέλομεν ἐργασθῆ ἐν τῇ φιλελευθέρᾳ ὁδῷ, ὅπως πείσωμεν ἐκείνους, οἵτινες εἰσῆλθον εἰς τὴν ἀντίθετον ὁδὸν, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι πλέον ἀσαφῆ τὰ ὅρια τὰ διακρίνοντα τούτους ἀπὸ ἐκείνων. Καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ, ὅπου ὑπάρχουσι συντηρητικοὶ καὶ φιλελεύθεροι, τὰ ὅρια τὰ διακρίνοντα αὐτοὺς δὲν εἶναι εὐδιάκριτα· πάντες βαδίζουσι σήμερον τὴν ὁδὸν τὴν φιλελευθέραν, οὗτοι μὲν ταχύτερον, ἐκεῖνοι δὲ βραδύτερον προχωροῦντες. Ἀλλ’ ἐπέπρωτο ἐν Ἑλλάδι, ἐν ἀρχῇ τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνος, Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ, κληρονομήσασα παραδόσεις φιλελευθέρας, νὰ χαράξῃ ταῦτα τὰ ὅρια! Ἀπὸ τοῦδε εἴμεθα διῃρημένοι εἰς μοναρχικοὺς καὶ εἰς φιλελευθέρους συνταγματικοὺς.

§51ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὄχι, ὄχι.

§52ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀπὸ ταύτης τῆς στιγμῆς ἔχω τὴν συναίσθησιν, ὅτι εἶμαι τελείως ἀντίθετος πρὸς ἐκείνους, μεθ’ ὧν ἠδυνάμην νὰ εὑρίσκωμαι εἰς τὰς αὐτὰς τάξεις. Εἴμεθα διῃρημένοι διὰ βαθείας τάφρου· ἡμεῖς δὲ θέλομεν βαδίσει τὴν ὁδὸν ἐκείνην, ἥτις δὲν θέλει ἐπιτρέψει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ τοιαύτη πορεία. Ταῦτα εἶχον ἀνάγκην νὰ εἴπω.

§53Α. ΣΤΡΑΤΟΣ (ἐγειρόμενος). Ἐκ μέρους τίνος τὰ λέγετε;

§54ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὡς ἀντιπρόσωπος ἐμοῦ αὐτοῦ.

§55Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ καθῆκον ἔχω νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ. Δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῇ τὸ νομοσχέδιον, ἵνα μάθωμεν, ὅτι ἀλληλεγγύη μεταξὺ αὐτοῦ καὶ ἄλλων ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἀπὸ πολλοῦ ὑφίσταται. Ἀφ’ ἧς ἀνελάβαμεν τὴν ἀρχὴν, ἐγνωρίσαμεν ὅτι διὰ παντὸς τρόπου ἤθελον ἐπιδιώξει, ἵνα ἐπιτύχῃ τὴν ἀλληλεγγύην ταύτην. Δὲν πρόκειται διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου νὰ διαιρέσωμεν τὸ ἔθνος εἰς μοναρχικοὺς καὶ εἰς φιλελευθέρους. Ὑποστηρίζοντες τὸ νομοσχέδιον, βασιζόμεθα ἐπὶ τῶν φιλελευθέρων ἰδεῶν. Οὐδόλως θίγομεν τὸν συνταγματικὸν χάρτην. Σεῖς ὑπεστηρίξατε τὸ ἐναντίον. Ἡμεῖς ὅμως ὑπεστηρίξαμεν καὶ ἀπεδείξαμεν, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου δὲν ἀθετοῦμεν τὰς συνταγματικὰς ἀρχάς· ἡ εὐθύνη τοῦ Ὑπουργοῦ μένει ἀκεραία, καὶ τὴν εὐθύνην ταύτην ἐξασφαλίζει τὸ δικαίωμα τῆς παραιτήσεως. Ἐνόσῳ Ὑπουργὸς ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς παραιτήσεως, ἡ Βουλὴ δύναται νὰ ἔχῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὰ δικαιώματα αὑτοῦ θέλει ἐνασκήσει, διότι αὕτη καθιστᾷ αὐτὸν ἀνεξάρτητον πάσης ἐπιδράσεως, τεινούσης εἰς περιορισμὸν τῶν δικαιωμάτων του. Ὅταν κρύπτησθε ὑπὸ τοιαῦτα ἐπιχειρήματα, ἐπ’ ἐλπίδι ὅτι τὸ κόμμα τῶν τριῶν θὰ γείνῃ τὸ κόμμα τῶν ἑβδομήκοντα τριῶν, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω εἰς ὑμᾶς: ἐλπίσατε, ἐὰν θέλετε, ὅτι αἱ μονάδες θὰ γείνωσι δεκάδες, ἀλλὰ μὴ λέγετε ὅτι διαιροῦμεν τὸ ἔθνος εἰς ἀπολυταρχικοὺς καὶ εἰς φιλελευθέρους. Εἴμεθα φιλελεύθεροι ἐν τῇ καλῇ ἐννοίᾳ τῆς λέξεως, εἴμεθα ὀπαδοὶ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, εἴμεθα πιστοὶ εἰς τὸ Σύνταγμα, ἀλλὰ τὸ Κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα τὸ θέλομεν ὑπὸ τὴν ἔννοιαν, ἣν διετύπωσα χθές. Βλέπομεν τοὺς κινδύνους, οὓς διατρέχομεν· βλέπομεν ὅτι τὸ Κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα δὲν ἐφαρμόζεται, καὶ πρέπει νὰ καταβληθῇ προσπάθεια, ὅπως τὰ κακὰ, ἅτινα παρατηροῦμεν, ἀρθῶσιν, ἀλλ’ αἱ προσπάθειαι πρέπει νὰ γείνωσιν ἐν τῷ πεδίῳ τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν. Εἰς τὸ Σύνταγμα θὰ ἐξακολουθήσωμεν μένοντες πιστοὶ, ἡ δὲ φωνὴ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ δὲν εἶναι ἀρκούντως ἰσχυρὰ, ὅπως πείσῃ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἐπιδιώκεται ἡ διαίρεσις τῶν πολιτῶν εἰς ἀπολυταρχικοὺς καὶ εἰς φιλελευθέρους.

§56ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις εἶχε τὸ θάρρος χθὲς νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὡς παρετήρησεν ὁ πρό τινος ὥρας ἀγορεύσας ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς, καὶ ν’ ἀπαγγείλῃ ἐνταῦθα τὸ κατηγορητήριον τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ὁποίου προΐσταται ὡς ἀρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως, ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὅτε ἐπὶ τοιούτων κατηγοριῶν, ὡς ἐπὶ ἐπιχειρημάτων, ἐστήριξε τὰς προτάσεις αὑτοῦ περὶ παραδόσεως ἀνεξελέγκτου καὶ ἀμετακλήτου ἀρχῆς εἰς τὸν Διάδοχον τοῦ Θρόνου, ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔρχεται τὴν ἑσπέραν ταύτην νὰ διαμαρτυρηθῇ, ὅτι εἶναι συνταγματικὸς καὶ κοινοβουλευτικός! Συνταγματικὸς καὶ κοινοβουλευτικὸς αὐτὸς, ὅστις καὶ δι’ ὅσων εἶπε χθὲς ἀπέδειξεν, ὅτι οὐδεμίαν ἔχει πίστιν πρὸς τὸ εἶδος τοῦ πολιτεύματος, δι’ οὗ κυβερνώμεθα! Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἄνθρωπος μὴ κρύπτων συνήθως τὰς γνώμας αὑτοῦ, καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ὅτε εὑρίσκεται ἐλεύθερος, εἰλικρινῶς ἐκφράζει τὰς πεποιθήσεις αὑτοῦ. Γινώσκομεν δὲ καλῶς, ποία εἶναι ἡ δύναμις τῆς συνταγματικῆς αὑτοῦ πνοῆς, ὅτε εὑρίσκεται συζητῶν ἔξω τῆς Βουλῆς περὶ Συντάγματος καὶ Κοινοβουλίου. Γινώσκομεν ποῖαι αἱ ἰδέαι καὶ αἱ προτιμήσεις αὐτοῦ, αἵτινες, ἂν ἦτο ἐλεύθερος νὰ κινηθῇ, ἤθελον ἀγάγει αὐτὸν εὐθὺς εἰς τὴν ὁδὸν, ἣν βαθμηδὸν προσπαθεῖ νὰ ἀναγκάσῃ ἡμᾶς νὰ τραπῶμεν. Περίεργος φαίνεται τῷ Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἰδέα τῆς ἀλληλεγγύης, ἣν αἱ πράξεις αὐτοῦ γεννῶσι παρὰ τῇ Ἀντιπολιτεύσει, διότι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἁγνὸς ἀπὸ πάσης μολυντικῆς ἐπαφῆς, δὲν συνέπραξεν αὐτὸς μετ’ οὐδενὸς, ὅστις δὲν ἦτο ἀνέκαθεν καὶ ἀπὸ καταβολῆς κόσμου ὁμόφρων αὐτῷ. Καὶ λησμονεῖ, ὅτι ὁ ἀπὼν κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην Ὑπουργὸς ἦτο συμπάρεδρος αὐτοῦ μέχρι τῆς τελευταίας ὥρας, καὶ ὅτι τὴν ἰδίαν αὑτῶν ἀλληλεγγύην δὲν ἔπλασε βεβαίως ἡ ἐπιθυμία νὰ προστατευθῶσι δι’ αὐτῆς οἱ θεσμοὶ οἱ κινδυνεύοντες, ἀλλ’ ἡ ἀλληλεγγύη αὕτη ὀφείλεται ἀκριβῶς εἰς ἐκείνους τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἦλθε τὴν ἑσπέραν τῆς χθὲς νὰ κατηγορήσῃ τὸ Κοινοβούλιον ἐπὶ συναλλαγῇ καὶ κωλυσιεργίᾳ καὶ ἐπὶ ἐπιπολαιότητι ἐν τῇ καταρτίσει τῶν νόμων. Καὶ αὐτὸς, ὅστις ἐκ τοιούτων λόγων δίδει τὴν χεῖρα εἰς συνεργάτας προχείρως ἐκλεγομένους, ἔρχεται νὰ ὁμιλήσῃ ἀνευλαβῶς περὶ τῆς ἀποφάσεως παντὸς εἰλικρινοῦς καὶ φιλελευθέρου ἀντιπολιτευομένου, δίδοντος τὴν χεῖρα πρὸς πάντα ἄλλον καὶ παραβλέποντος τὰς λεπτομερείας, ἵνα συνδεδεμένοι διεξαγάγωμεν τοῦτον τὸν κοινὸν ἀγῶνα, ὅπως ἀνακόψωμεν τὴν πορείαν ἐκείνων, οἵτινες παρασύρουσι τὸ Στέμμα εἰς τὴν κατωφέρειαν! Πρὸς λύσιν τούτου τοῦ ζητήματος, τοιαύτην ἔχοντες πρόθεσιν, εἶναι ἀδιάφορον, ἂν εἴμεθα εἷς ἢ πολλοί. Οὐδεμίαν ἔχει τοῦτο ἀξίαν. Ἔχει ἀξίαν ὁ ἀριθμὸς, ἵνα στηριχθῶσιν ἐπ’ αὐτοῦ οἱ λαβόντες ἀξίνην καὶ καταφέροντες αὐτὴν κατὰ τοῦ θεμελίου τῆς Πολιτείας. Ἀλλὰ παρὰ τοῖς ἐργάταις τοῖς συντηρητικοῖς, πρὸς ἀνέγερσιν τῶν ὀχυρωμάτων, ἀφ’ ὧν θέλουσι καταπολεμήσει τὴν πρόοδον πάσης μοναρχικῆς ἐπεμβάσεως, ἀρκοῦσι καὶ δύο, ἀρκεῖ καὶ μία φωνή, καὶ θὰ κατορθωθῇ νὰ στήσωσι τὸ κακόν.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τίθεται εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις περὶ ἀπαραδέκτου. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι.

§58Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Θὰ ψηφίσω Ὄχι, μὲ τὴν δήλωσιν, ὅτι εἶμαι φιλελευθερώτερος παντὸς φιλελευθέρου.

§59Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Καὶ ἐγὼ Ὄχι, μὲ τὴν δήλωσιν, ὅτι δὲν συμφωνῶ μὲ τὴν γνώμην τῶν 16 ὑπὸ τοῦ κυρίου Δραγούμη καταγγελθέντων Τρικουπικῶν.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Κ. Χατζηπέτρου καὶ Θ. Βελλιανίτου, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 158, ἐξ ὧν 26 ὑπὲρ τῆς προτάσεως, 130 κατ’ αὐτῆς, καὶ 2 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως ἡ πρότασις περὶ ἀπαραδέκτου ἀπερρίφθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς τρίτην συζήτησιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§62Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσαν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι θὰ φέρωσι τροπολογίας.

§63Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Εἰς τὰ ἄρθρα.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται). Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κυρίου Στράτου.

§65Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Παρῃτήθη τῆς τροπολογίας ὁ κύριος Στράτος.

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 1, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 2 (ἀναγινώσκεται).

§67Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Νὰ τροποποιηθῇ ὡς ἑξῆς. Εἰς τὴν γʹ παράγραφον ν’ ἀντικατασταθῶσιν αἱ λέξεις «τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα» διὰ τῶν λέξεων «ἡ στρατολογικὴ ὑπηρεσία», νὰ διαγραφῇ ἡ ἐν τῷ πέμπτῳ αὐτῆς στίχῳ λέξις «καὶ», νὰ προστεθῶσι δὲ εἰς τὸ τέλος τῆς παραγράφου ταύτης αἱ λέξεις «καὶ ἡ χαρτογραφικὴ ὑπηρεσία».

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχουσι δύο τροπολογίαι, μία τοῦ κυρίου Κρίτσα καὶ ἑτέρα τοῦ κ. Στράτου. Ἡ τροπολογία τοῦ κυρίου Κρίτσα ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἐν τῷ δευτέρῳ ἐδαφίῳ τοῦ ἄρθρου 2, ἀντὶ τῆς λέξεως «ἀντιστρατήγου» τίθενται αἱ λέξεις «ὑποστρατήγου μὴ ἀνήκοντος εἰς τὴν Βασιλικὴν Οἰκογένειαν». Μετὰ δὲ τὰς λέξεις «διοικεῖ τὸν στρατὸν» προστίθενται αἱ λέξεις «ἐν εἰρήνῃ». Ὁ δὲ κ. Στράτος προτείνει, ὅπως τὸ δεύτερον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 2 τροποποιηθῇ ὡς ἑξῆς: «Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς εἶναι καὶ ἐπιθεωρητὴς τοῦ στρατοῦ».

§69Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι καὶ αἱ δύο τροπολογίαι ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 2 μεγάλην ἔχουσι τὴν σοβαρότητα. Ἐὰν ὑποτεθῇ, ὅτι αἱ τροπολογίαι αὗται γίνονται δεκταί, ὅλον τὸ νομοσχέδιον ἀνατρέπεται. Ἐπειδὴ δὲ τοιαύτην σοβαρότητα ἔχουσιν αὗται, φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι δά!

§71ΚΡΙΤΣΑΣ. Διατὶ ὄχι, κύριε Πρόεδρε; Ἐδῶ πρόκειται νὰ φανῇ, ποῖος νομίζει, ὅτι ὁ στρατὸς θὰ προοδεύσῃ ὑπὸ τὴν διοίκησιν τῶν Βασιλοπαίδων, καὶ ποῖος νομίζει, ὅτι, ἀρχηγοῦ ὄντος ἑνὸς ἐκ τῶν Βασιλοπαίδων, ἢ καὶ τοῦ Διαδόχου, ὁ στρατὸς δὲν θὰ προοδεύσῃ.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖτε ὀνομαστικὴν κλῆσιν;

§73ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἐγὼ τὴν ζητῶ, παρακαλῶν ὑμᾶς νὰ μὴ ἀποβλέψητε εἰς τοὺς τύπους.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶσθε 15. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κυρίου Κρίτσα παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κυρίου Στράτου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη.

§75Δ. ΤΕΡΤΙΠΗΣ. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη τροπολογία.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Ὑπάρχει τροπολογία τῶν κυρίων Τερτίπη, Ἀναγνωστοπούλου, Γιαννακίτσα καὶ Γ. Κυριαζῆ.

§77Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Αὐτὴ εἶναι εἰς τὸν πίνακα.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ πίναξ δὲν ψηφίζεται.

§79ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐγὼ ἔχω τροπολογίαν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ θέματος, ἀλλὰ δὲν τὴν ἔχω ἐπὶ τοῦ δευτέρου ἄρθρου, τὴν ἔχω εἰς τὰς προσωρινὰς διατάξεις.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά.

§81ΤΕΡΤΙΠΗΣ. Ἂς προστεθῇ, καὶ ἂς προστεθῇ ὅπου θέλετε.

§82ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἀκούσατε, πῶς τροποποιεῖται ἡ προσωρινὴ αὕτη διάταξις. Εἰς τὸ ἄρθρον 13 προστίθεται παράγραφος τρίτη, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Μέχρι τῆς ὁριστικῆς συμπληρώσεως τῶν θέσεων τῶν ὑποστρατήγων ταξιάρχων αἱ ταξιαρχίαι θέλουσι διοικεῖσθαι ὑπὸ τοῦ ἀρχαιοτέρου τῶν διοικητῶν τῶν συνταγμάτων ἑκάστης ταξιαρχίας.»

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη προσθήκη εἰς τὸν πίνακα Γʹ, προτεινομένη ὑπὸ τῶν κ. κ. Τερτίπη, Ἀναγνωστοπούλου κλπ. Μετὰ τὰς λέξεις «λοχαγὸς ἐπιτελὴς» νὰ προστεθῇ «τοῦ πεζικοῦ». Ἡ προσθήκη αὕτη θὰ ψηφισθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 8.

§84Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Κύριε Ὑπουργὲ, προχθὲς εἴχετε τὴν καλωσύνην νὰ δώσητε ἐξηγήσεις τινὰς περὶ τῶν στρατολογικῶν γραφείων, κατόπιν ἐπερωτήσεώς μου. Εἴπετε, νομίζω, ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἀξιωματικὸς τῶν τεχνικῶν ὅπλων δύναται νὰ μετατεθῇ εἰς τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα. Ἐπειδὴ ἐγίνετο θόρυβος ἐκείνην τὴν στιγμὴν, ἤθελον σᾶς παρακαλέσει νὰ διευκρινήσητε τοῦτο καλλίτερον.

§85Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Τὸ θέμα τοῦτο ἀνήκει εἰς ἄλλον νόμον, εἰς τὸν νόμον περὶ στρατολογίας, ὅστις καθορίζει τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα ὡς τὰ ἔμπεδα τοῦ πεζικοῦ. Ἑπομένως εἰς τὰ γραφεῖα ταῦτα διορίζονται ἀξιωματικοὶ τοῦ πεζικοῦ, καὶ μέχρι τοῦδε οὐδεὶς διωρίσθη ἐξ ἄλλου σώματος. Πάντες οἱ ἀποτελοῦντες τὸ προσωπικὸν τῶν Στρατολογικῶν Γραφείων λαμβάνονται ἐκ τοῦ πεζικοῦ.

§86Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Ἡ δήλωσις εἶναι ἀρκετὴ, ἀλλ’ ἐὰν δὲν τὸ νομίζετε περιττὸν, νὰ τὸ προσθέσωμεν.

§87ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἀπὸ τοῦ 1880, ὅτε τὸ πρῶτον ἐφηρμόσθη ὁ νόμος περὶ γενικῆς στρατολογίας, μέχρι σήμερον δὲν ἐγένετο ἄλλως.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 2, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 3 (ἀναγινώσκεται). Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κυρίου Στράτου.

§89Α. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριοι, ἀναγκάζομαι νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις ὡς πρὸς τὰς τροποποιήσεις, τὰς ὁποίας ἔχω ὑποβάλει. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διὰ τοῦ προκειμένου ἄρθρου ὁρίζει, ὅτι εἰς ἑκάστην μεραρχίαν προσκολλᾶται καὶ ἓν αὐθύπαρκτον τάγμα εὐζώνων. Ἐπειδὴ θὰ ἦναι τρεῖς αἱ μεραρχίαι, θὰ προσκολληθῶσι τρία τάγματα εὐζώνων. Μένουσι λοιπὸν πέντε τάγματα, τὰ ὁποῖα θὰ συγκροτήσωσι δύο συντάγματα εὐζώνων, ἐκ δύο ἢ τριῶν ταγμάτων ἕκαστον, ὑπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ ἀρχαιοτέρου τῶν διοικητῶν τῶν ἀποτελούντων τὰ συντάγματα ταγμάτων. Τὰ τάγματα ἐν γένει τῶν εὐζώνων εἰς ὅλον τὸν στρατιωτικὸν κόσμον εἶναι ἀνεξάρτητα, εἶναι τὰ ὀνομαζόμενα chasseurs à pied; μόνον εἰς τὴν Γαλλίαν τὰ τῶν Ζουάβων, ἐπίσης ἐκλεκτὰ, συγκροτοῦνται εἰς 4 συντάγματα, ὧν ἕκαστον περιέχει 3 τάγματα· εἰς τὴν Γερμανίαν, εἰς τὴν Ἰταλίαν καὶ εἰς τὰ λοιπὰ Κράτη τῆς Εὐρώπης εἰσὶν ἀνεξάρτητα, ὡς ἔχουσι νῦν τὰ ἡμέτερα εὐζωνικά. Νομίζω ὅθεν, ὅτι εἶναι συμφέρον καὶ διὰ τὴν Γενικὴν Ἀρχηγίαν καὶ πρὸ πάντων διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν, νὰ παραδεχθῇ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, διότι δὲν βλάπτει τοῦτο, ἀντὶ τῶν μεραρχιῶν, ἕκαστον τάγμα εὐζώνων νὰ προσκολληθῇ εἰς ἑκάστην ταξιαρχίαν. Ὅταν ἑκάστη ταξιαρχία ἔχῃ τὸ εὔζωνικόν της τάγμα, εἶναι πολὺ εὔκολον νὰ ἀποσπῶνται ἀπὸ τὴν ταξιαρχίαν εὔζωνοι πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ὑπηρεσίας τῆς δημοσίας ἀσφαλείας. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον διευκολύνεται ἡ ὑπηρεσία ἐν γένει τῆς δημοσίας τάξεως, καὶ συγχρόνως τὰ τάγματα μένουσιν ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν ταξιάρχων, οἱ ὁποῖοι ἀγρυπνοῦντες θὰ τὰ ἔχωσιν εἰς καλὴν κατάστασιν. Τώρα, ἐπειδὴ εἶναι 8 τάγματα καὶ ἔχομεν ἕξ ταξιαρχίας, τὰ δύο περισσεύοντα τάγματα θ’ ἀποτελέσωσι μίαν αὐτοτελῆ δύναμιν κατὰ τὴν μεθόριον γραμμήν, ἢ θὰ συγχωνευθῶσιν εἰς τὰ ἕξ. Καὶ λέγω τοῦτο διότι σήμερον ὑπάρχουσι πολλὰ κενὰ εἰς τὸν στρατὸν, καθόσον ὑπάρχει ἔλλειψις πολλῶν ἀξιωματικῶν, ἑπομένως, ἐὰν ἡ δύναμις τῶν εὐζώνων συγχωνευθῇ μετὰ τῶν ἕξ ταγμάτων, τότε ἡ δύναμις τῶν ταγμάτων αὐτῶν θὰ αὐξήσῃ ἔτι περισσότερον εἰς στρατιώτας, ἑπομένως θὰ δύνανται διὰ τὴν δημοσίαν τάξιν νὰ χρησιμεύσωσι περισσότερον, καὶ θὰ διευκολυνθῇ τὰ μέγιστα ἡ ὑπηρεσία, δὲν θὰ ἔχωμεν δὲ καὶ τὴν ἀνωμαλίαν, τάγματα εὐζώνων νὰ σχηματίζωσι συντάγματα ἀνὰ δύο καὶ ἀνὰ τρία. Διὰ τῶν τροπολογιῶν τούτων νομίζω ὅτι διευκολύνεται ἡ ὑπηρεσία, οὐδεμία δὲ δυσκολία φέρεται εἴτε εἰς τὴν οὐσίαν εἴτε εἰς τοὺς τύπους τοῦ νομοσχεδίου. Βεβαίως ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν σκεφθῇ περὶ τῶν μέτρων τούτων καλῶς, δὲν δύναται παρὰ νὰ δεχθῇ αὐτά. Λέγω ταῦτα μόνον πρὸς τὸ καλὸν τοῦ στρατοῦ.

§90Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐὰν πρόκειται μόνον περὶ τῶν συνταγμάτων τοῦ πεζικοῦ, ταῦτα ἀποτελοῦσι μόνον πέντε ταξιαρχίας, διότι εἶναι δέκα τὸν ἀριθμόν. Εἰς τὰς πέντε ταύτας ταξιαρχίας τοῦ πεζικοῦ προστίθεται καὶ ἡ εὐζωνικὴ ταξιαρχία, ἥτις ἀποτελεῖται ἐκ 5 ταγμάτων εὐζωνικῶν, ἀποτελούντων δύο συντάγματα εὐζώνων. Πλὴν τούτων εἰς ἑκάστην μεραρχίαν ἀνήκει ἓν τάγμα εὐζώνων. Πάντα ταῦτα ἐκανονίσθησαν ὑπὸ τύπον προσωρινὸν, μέχρις οὗ συνταχθῇ ὁ ὁριστικὸς ὀργανισμὸς, οὗτινος αἱ βάσεις θὰ στηρίζωνται ἐπὶ τῶν κανόνων τῆς τακτικῆς καὶ τῶν τοπικῶν περιστάσεων.

§91ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ μεταβολὴ οὐδεμίαν θὰ φέρῃ δυσκολίαν εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ ὀργανισμοῦ. Ἂν ἀποφασίσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ κοπιάσῃ ὀλίγον διὰ τὸ ἔργον, εὐκολίαν θὰ εὕρῃ εἰς τὴν μεταβολὴν πασιφανῶς.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κυρίου Στράτου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 4 (ἀναγινώσκεται). Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ὁ κ. Στράτος ἔχει δύο τροπολογίας. Ἐν παραγράφῳ πρώτῃ, ἀντὶ «ὀφείλουσι νὰ ἐπιθεωρῶσι» προτείνει νὰ τεθῇ «ἐπιθεωροῦσι»· ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ παραγράφῳ, ἀντὶ «ὑποβάλλεται ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ», νὰ τεθῇ «ὑποβάλλεται εἰς τὸν Ὑπουργὸν καὶ ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ».

§93ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐν τῇ δευτέρᾳ παραγράφῳ προσέθηκα ταῦτα, διότι εἶναι ὀρθὸν, τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ ἐλέγχου τῶν μεράρχων διοικητῶν νὰ ὑποβάλληται καὶ εἰς τὸν Ὑπουργὸν, διότι πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ οὗτος συγχρόνως μετὰ τῆς Αὐτοῦ Ὑψηλότητος τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐπιθεωρήσεως, ἵνα ἔχῃ τὸν καιρὸν νὰ σκεφθῇ, ὥστε, ὅταν ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ὑποβάλλῃ τῷ Ὑπουργῷ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐπιθεωρήσεως τῶν μεράρχων, οὗτος νὰ ἔχῃ πλήρη τὴν μελέτην.

§94ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐπειδὴ ὑπάρχουν εἰδικοὶ νόμοι περὶ ἐπιθεωρήσεων, οὓς δὲν ἔθιξα ποσῶς, ἀφῆκα τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει. Τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐπιθεωρήσεως τῶν γενικῶν ἐπιθεωρητῶν ὑποβάλλεται τῷ Ὑπουργῷ.

§95ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ λέξις, ἣν προσθέτω, δίδει βαρύτητα μεγαλειτέραν εἰς τὸν Ὑπουργὸν ἀπέναντι τῶν ὅσων ἐξετέθησαν κατ’ αὐτοῦ. (Τίθενται εἰς ψηφοφορίαν αἱ τροπολογίαι τοῦ κυρίου Στράτου, χωριστὰ ἑκατέρα, καὶ ἀπορρίπτονται δι’ ἀναστάσεως).

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 4, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 5 (ἀναγινώσκεται).

§97ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἰς τοῦτο, παρακαλῶ, ἐν τέλει νὰ προστεθῇ: «καὶ τοῦ δι’ εἰδικοῦ νόμου ἀναδιοργανισθησομένου σώματος τῶν Γενικῶν Ἐπιτελῶν, λειτουργοῦντος ἀνεξαρτήτως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν». Διότι ἄλλως οὐδέποτε θὰ ἔχωμεν σῶμα Γενικῶν Ἐπιτελῶν, ὅπερ ὁ ξένος ὀργανωτὴς θὰ ζητήσῃ πρῶτον παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, διότι τοῦ σώματος τούτου βεβαίως θὰ ἦναι ἀρχηγὸς αὐτὸς, ἔχων τὴν διεύθυνσιν τῆς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας. Διὰ τοῦτο προτείνω τὴν προσθήκην ταύτην.

§98Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Προκειμένου νὰ συνταχθῇ νέος ὀργανισμὸς τοῦ σώματος τῆς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας, οὐδὲν πρέπει νὰ προσθέσωμεν ἐδῶ, διότι τοῦτο θὰ προσκρούσῃ εἰς τὸν εἰδικὸν νόμον.

§99ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ Διευθυντὴς, ἀρχηγὸς τοῦ σώματος, θ’ ἀποκαταστήσῃ καὶ ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν ἀνεξάρτητον, κατὰ νόμον, ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει ν’ ἀφήσωμεν αὐτὴν μόνην· πρέπει νὰ ἀνεύρωμεν τὸ προσωπικόν...

§100ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Μὴ ὑπάρχοντος προσωπικοῦ; (Διάλογοι).

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κυρίου Στράτου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 5, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 6 (ἀναγινώσκεται).

§102ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ προτείνω, τὸ πρῶτον ἐδάφιον νὰ διαγραφῇ, τὸ δὲ δεύτερον ἐδάφιον νὰ τροποποιηθῇ οὕτω: «Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ὑποβάλλει εἰς τὴν ἀπόφασιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τὰς ἀναγκαίας προτάσεις περὶ μετακινήσεων καὶ τοποθετήσεων στρατοῦ καὶ δι’ ὅσας ἀπαιτεῖται ἔκδοσις Β. Διατάγματος».

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Στράτου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 6, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 7 (ἀναγινώσκεται). Καὶ ἐνταῦθα ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Στράτου (ἀναγινώσκεται). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Στράτου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 7, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 8 (ἀναγινώσκεται). Ἐνταῦθα θὰ ψηφισθῇ ἡ τροπολογία τῶν κ. κ. Τερτίπη, Ἀναγνωστοπούλου κλπ. περὶ προσθήκης ἐν τῷ πίνακι Γʹ μετὰ τὰς λέξεις «λοχαγὸς ἐπιτελὴς» τῶν λέξεων «τοῦ πεζικοῦ». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 8 μετὰ τῆς ἀνωτέρω προσθήκης ἐν τῷ πίνακι Γʹ. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 9 ἄνευ ἀντιρρήσεως).

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 10 (ἀναγινώσκεται). Καὶ ἐνταῦθα ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κυρίου Στράτου (ἀναγινώσκεται). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 10, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 11 (ἀναγινώσκεται).

§105Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Φθιώτιδος συνάδελφος κ. Κρίτσας ἔχει ὑποβάλει τροπολογίαν εἰς τὸ ἄρθρον 11, διὰ τῆς ὁποίας ζητεῖ νὰ προστεθῶσι μετὰ τὴν ἐν στίχῳ βʹ αὐτοῦ λέξιν «διατάγματος» αἱ λέξεις «ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων νόμων». Τοῦτο εἶχε παραδεχθῆ καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.

§106Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν τὸ εἶχον παραδεχθῆ ὁριστικῶς. Εἴπομεν μόνον, ὅτι θὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν εἰς τὴν τρίτην συζήτησιν. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι παρέλκει ἡ προσθήκη αὕτη, διότι βεβαίως ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων νόμων θὰ συνταχθῶσι τὰ κανονιστικὰ διατάγματα. Ὥστε εἶναι περιττὴ ἡ προσθήκη. Πάντοτε συμφώνως πρὸς τὸν νόμον συντάσσονται τὰ διατάγματα.

§107Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ αὐτό.

§108ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Εἶναι περιττόν.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κυρίου Κρίτσα παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη τροπολογία τοῦ κ. Στράτου (ἀναγινώσκεται). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 11, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 12 (ἀναγινώσκεται). Καὶ ἐνταῦθα ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Στράτου, προτείνοντος νὰ διαγραφῇ τὸ ἄρθρον τοῦτο. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν διαγραφὴν τοῦ ἄρθρου 12 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 12, ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 13 (ἀναγινώσκεται).

§110Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου παρακαλῶ νὰ προστεθῇ τρίτη παράγραφος, ἣν καὶ προηγουμένως ἀνέγνωσα, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Μέχρι τῆς ὁριστικῆς συμπληρώσεως τῶν θέσεων τῶν ὑποστρατήγων ταξιάρχων αἱ ταξιαρχίαι θέλουσι διοικεῖσθαι ὑπὸ τοῦ ἀρχαιοτέρου τῶν διοικητῶν τῶν συνταγμάτων ἑκάστης ταξιαρχίας.»

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 13, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς τρίτην συζήτησιν, μετὰ τοῦ προσηρτημένου πίνακος, ὡς ἐτροποποιήθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 1 μετὰ τὸ μεσονύκτιον).