1899.04.03

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 20

Τῆς 3 Ἀπριλίου 1899.

(Σάββατον).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 4 καὶ 25′ μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀφοῦ ἐνεκαινίσθη ἀπὸ τῆς χθές, καὶ μάλιστα πολυτελῶς, τὸ δικαίωμα τῶν ἐπερωτήσεων, ἀπευθύνω καὶ ἐγὼ ἐπερώτησιν, ἢ μᾶλλον σύστασιν, πρὸς τὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ὑπουργόν. Ἡ σύστασίς μου δὲν ἀφορᾷ εἰς τὰ ἀνώτερα συμφέροντα τοῦ στρατοῦ, διότι ὁμολογῶ ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παρίστανται πολὺ ἱκανώτεροι καὶ πολὺ εἰδικώτεροι ἄνδρες, ἵνα συζητήσωσι περὶ τοῦ θέματος τούτου, ἀλλὰ τινὰ τοῦ στρατοῦ ἔν τε τῷ τύπῳ, τῇ γενικῇ συζητήσει καὶ ἐν τοῖς Στρατοδικείοις μετὰ τὴν ἀτυχῆ ἔκβασιν τοῦ πολέμου παρηκολούθησα, καὶ εἶδον που φωτεινάς τινας γραμμὰς, ἀλλὰ εἶδον καὶ τὴν εἰδεχθῆ εἰκόνα τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ, ὅστις ὑπέστη τόσα παθήματα κατὰ τὸν πόλεμον, ἀλλὰ κατὰ τὴν κοινὴν ἀντίληψιν καὶ ὁμολογίαν ὑπέστη πολὺ δεινότερα παθήματα μετὰ τὸν πόλεμον. Ἡ ἐντύπωσις ἡ ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης τοῦ στρατοῦ ἦτο βαθεῖα· ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐξήγειρε τὴν φρίκην καὶ τὴν ἀγανάκτησιν. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ἐξήγειρεν ὁμοίαν πρὸς τὴν φρίκην καὶ τὴν ἀγανάκτησιν τῆς ἐκθέσεως τοῦ ἐξελεγκτικοῦ τμήματος τῆς Βουλῆς περὶ τῆς ἐκλογῆς Καλαβρύτων, ἀλλ’ ἱκανὴν, ὥστε νὰ ἐπισπάσῃ ἐπιτακτικῶς τὴν αὐστηρὰν μέριμναν τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ὑπουργοῦ, ὅστις ἐν τοῖς Στρατοδικείοις πολλάκις παρέστη θλιβερὸς παρατηρητής. Πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσωμεν, ὅτι τὸ ὑψηλὸν σημεῖον, τὸ μέγα θέμα εἶναι ὁ στρατὸς, εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τοῦ ὁποίου προσβλέπει σήμερον ὁλόκληρος ἡ ἐθνικὴ συνείδησις, ὁ δὲ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ὑπουργὸς θὰ μερισθῇ ἐκ τῆς ἐθνικῆς εὐγνωμοσύνης ἱκανὴν μερίδα, ἐὰν ἀντάξιος φανῇ τῶν προσδοκιῶν καὶ μεγάλων ἀξιώσεων τοῦ Κράτους· ἂς ἦναι δὲ βέβαιος, ὅτι ἐν ταῖς ἀποθήκαις τοῦ ὑλικοῦ τῆς ἐθνικῆς εὐγνωμοσύνης, καίτοι ἀφειδὴς χρῆσις τοῦ προϊόντος τούτου ἐγένετο εἰς οὐχὶ παλαιὰν ἐποχὴν διὰ τηλεγραφημάτων καὶ ἐγγράφων, οὐχ ἧττον ὑπάρχει ἱκανὸν ὑλικὸν, ἵνα μερισθῇ τούτου καὶ ὁ νῦν Ὑπουργός. Ἡ σύστασίς μου πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν εἶναι παράκλησις μᾶλλον, ἵνα ἐνεργήσῃ καὶ διανεμηθῇ εἰς τοὺς κ. Βουλευτὰς, — διότι οἱ πλεῖστοι τῶν ἐν τῇ Βουλῇ εἶναι νέοι καὶ δὲν ἔσχον γνῶσιν, — τὸ τεῦχος τῆς ἐκθέσεως τοῦ πολέμου, τῆς συνταχθείσης καὶ ἐκδοθείσης ὑπὸ τοῦ Διαδόχου· ἑπομένως ἔργον ὀρθὸν θὰ ἔπραττεν, ἐὰν ἐμερίμνα περὶ τούτου ὁ κ. Ὑπουργός, διότι μόνον μετὰ τὴν διανομὴν καὶ τὴν ἐπισταμένην ἀνάγνωσιν τῆς ἐκθέσεως πρέπει νὰ ἄρξηται συζήτησις, καὶ εὐρεῖα συζήτησις, ἐπὶ τῆς καταστάσεως ταύτης, καὶ νὰ ἀναζητηθῶσιν αἱ εὐθῦναι, μεγάλαι καὶ μικραί, ὅπου ἄν εὑρίσκωνται, ὑψηλὰ ἢ χαμηλὰ, καὶ ἀκουσθῇ ἐλευθεροστόμως ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν πεπραγμένων. Νομίζω δὲ, ὅτι ὑπηρεσίαν θὰ παράσχῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, τοιαῦτα συνιστῶσα καὶ τοιαῦτα ἀπεκδεχομένη παρ’ αὐτοῦ. Εἶναι κοινὴ προσδοκία καὶ κοινὴ ἀξίωσις, ἵνα τὰ τοῦ στρατοῦ διαρρυθμισθῶσι κατὰ τρόπον ἱκανοποιοῦντα τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν, τὴν ἐν ἐξεγέρσει διατελοῦσαν κατόπιν τῶν τόσων παθημάτων, ὁ δὲ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ὑπουργὸς ὑποθέτω ὅτι τῆς κοινῆς ταύτης προσδοκίας θέλει φανῆ ἄξιος, μὴ περιοριζόμενος διὰ τὴν ἀνόρθωσιν τοῦ στρατοῦ εἰς τὸν θόρυβον τῶν τυμπάνων, ὅστις μόνος ἀπελείφθη ἐκ τῆς θρυληθείσης ἀναμορφώσεως τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ καὶ πραγματοποιῶν τὴν ἀνόρθωσιν τούτου δι’ ἔργων σοβαρωτέρων. Καὶ αὕτη μὲν ἡ σύστασις, ἥτις εἶναι ἢ μᾶλλον σημαίνει τὸ προανάκρουσμα τῆς μακρᾶς συζητήσεως, ἥτις ὀφείλει νὰ γένηται ὑπὸ τῆς Βουλῆς ταύτης, τῆς ἐχούσης ἰδιαιτάτην ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἀποστολήν. Ἑτέρα, συνδεομένη ὅμως πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ, καίτοι ἀφορῶσα εἰς ταπεινὸν ἄτομον, εἶναι ἐπερώτησις, τὴν ὁποίαν ἀπευθύνω πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ὑπάρχει κληρωτός τις ἐκ τοῦ δήμου Σαλαμῖνος, Μιχαὴλ Νάνος καλούμενος. Τὸ ἐπώνυμόν του δὲν ἤρκει, ὅπως ἐξαιρεθῇ οὗτος· ὑπῆρχεν ἕτερος σπουδαῖος λόγος, ἦτο ἐκ γενετῆς κωφὸς καὶ ἄλαλος. Ὁ κληρωτὸς οὗτος παρεπέμφθη εἰς τὴν ἀνωτάτην ὑγειονομικὴν ἐπιτροπὴν, ἡ ὁποία δὲν εὗρεν ὅτι εἶχε τὰ στοιχεῖα τῆς ἀνικανότητος ταύτης. Ἴσως διὰ τὴν ἐπιπόλαιον ταύτην γνωμοδότησιν τῆς ἀνωτάτης ἐπιτροπῆς δὲν εἶναι αὐτὴ μόνον ὑπεύθυνος, διότι ὁ κληρωτὸς οὗτος παρεπέμφθη εἰς εἰδικὸν ἐπιστήμονα. Ἐν τούτοις ἡ γνωμοδότησις αὕτη τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι ἀκούει, ὅτι ὁμιλεῖ, δὲν ἀπέδωκεν εἰς αὐτὸν οὐδὲ τὴν ἀκοὴν, οὐδὲ τὴν λαλιάν, ἐγένετο ὅμως ἀντικείμενον χλεύης εἰς τὰς πλατείας τοῦ Αʹ συντάγματος, ὅπου ἄχρηστος διημερεύει ὁ κληρωτὸς οὗτος. Ὑπεβλήθη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν — καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι οὐδεμίαν γνῶσιν ἔσχεν ὁ πρώην Ὑπουργὸς — ὑπεβλήθη ἐπίσημον πιστοποιητικὸν τοῦ δημάρχου Σαλαμῖνος, ὑπογραφέντων πάντων τῶν αὐτόθι ἱερέων, ὅτι ἐγεννήθη κωφάλαλος· ἐν τούτοις ἡ οἰκτρὰ κατάστασις τοῦ στρατιώτου τούτου δὲν διωρθώθη. Θὰ ὑποβάλω καὶ ἔγγραφον σημείωμα εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τούτου πέπεισμαι, ὅτι θέλει διατάξει τὴν ἀναθεώρησιν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ εἰρημένου στρατιώτου, ἵνα δοθῇ πέρας εἰς τὴν χλεύην ταύτην τῆς λειτουργίας τῶν νόμων.

§2Γ. ΚΟΡΠΑΣ. Ὁμολογῶ ὅτι οὐδεμίαν γνῶσιν ἔχω τοῦ θέματος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρὸ ὀλίγου ἐλάλησεν ὁ ἐκ Μεγαρίδος κ. Βουλευτής· πρώτην φορὰν ἀκούω, ὅτι ὁ κληρωτὸς οὗτος παρεπέμφθη ἐνώπιον τῆς ἀνωτάτης ἐπιτροπῆς, οὔτε εἶναι δυνατὸν ὁ Ὑπουργὸς νὰ γνωρίζῃ τίνες παραπέμπονται καὶ τίνες δὲν παραπέμπονται ἐνώπιον τῆς ἀνωτάτης ἐπιτροπῆς. Ἀλλὰ λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ γνωρίσω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐξ ὁμοίας περιστάσεως λαβὼν ἀφορμὴν ἐποιησάμην ἐργασίαν περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ πασιφανῆ καὶ ἀνίατα νοσήματα ἐξαιροῦνται διὰ τρόπου ὅλως διαφόρου ἐκείνου, ὁ ὁποῖος σήμερον ὑπάρχει ἐν τῷ ἰσχύοντι νόμῳ. Τὴν ἐργασίαν ταύτην θέλω παραδώσει εἰς τὸν διάδοχόν μου, διότι νομίζω ὅτι εἶναι ἔργον κοινόν. Ὁ στρατὸς δὲν ἀνήκει εἰς κόμμα, ἀλλ’ εἰς τὸ ἔθνος, κατὰ συνέπειαν πᾶσα ἐργασία ἀφορῶσα εἰς τὸν στρατὸν πρέπει νὰ ψηφίζηται ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἀδιαφόρως ὑπὸ τίνος κατηρτίσθη, ἀρκεῖ νὰ ἀφορᾷ τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν διανομὴν τῆς ἐκθέσεως τοῦ Διαδόχου, πρὶν ἢ ἀποχωρήσω τοῦ Ὑπουργείου εἶχον δώσει διαταγὴν νὰ ἀποσταλῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν σώματα τόσα, ὅσοι εἶναι οἱ Βουλευταί.

§3Δ. ΚΑΤΣΑΝΟΣ. Ἐν τῇ περιφερείᾳ τοῦ δήμου Θέρμου ὑπάρχει ἐκκλησιαστικὸν λιβάδιον τῆς διαλελυμένης Μονῆς Βλοχοῦ, ὑπὸ τὸ ὄνομα Σαρακίνα, τὸ ὁποῖον, πολυετῶς ἐνοικιαζόμενον, ἀποφέρει εἰς τὸ Δημόσιον ἱκανὸν ποσὸν, ἀλλὰ πλὴν αὐτοῦ ἀποβαίνει χρησιμώτατον καὶ εἰς τὴν συντήρησιν τῶν πέριξ κατοίκων, ὅσον ἀφορᾷ τὴν κτηνοτροφίαν. Πρό τινος χρόνου ἐν τῷ κέντρῳ τοῦ λιβαδίου τούτου τινὲς, θέλοντες νὰ σφετερισθῶσι μέρος αὐτοῦ, αὐθαιρέτως ἐγκατεστάθησαν καὶ ἐπεχείρησαν τὴν κατάληψιν αὐτοῦ, ἀρχικῶς μὲν διὰ καλλιεργείας ἐπὶ μικρᾶς ἐκτάσεως αὐτοῦ, ἀλλὰ βαθμηδὸν ἐπεκτείνοντες ταύτην διὰ τῆς ἐκχερσώσεως καὶ καταστροφῆς τοῦ συνεχομένου δάσους, ὥστε τὸ προκείμενον λιβάδιον κινδυνεύει νὰ καταστῇ ἄχρηστον. Τὴν ὑπόθεσιν ταύτην ἡ Δημαρχία Θέρμου ἐγνώρισεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, τὸ ὁποῖον διέταξε τὴν διοικητικὴν ἀποβολὴν τῶν σφετεριστῶν τούτων, ἥτις καὶ ἐγένετο. Ἀλλ’ οἱ σφετερισταὶ οὗτοι κατέφυγον εἰς ἀγωγὴν περὶ προσωρινῶν μέτρων κατὰ τοῦ Δημοσίου, ὁ δὲ εἰρηνοδίκης, δὲν ἠξεύρω διὰ τίνας λόγους, ἐνόμισε καλὸν νὰ ἐπιδικάσῃ τὴν νομὴν εἰς αὐτούς. Ἀλλ’ ὁ δικαστικὸς σύμβουλος διέταξε νὰ ἐφεσιβληθῇ ἡ ἀπόφασις αὕτη ἐνώπιον τοῦ Πρωτοδικείου Μεσολογγίου· καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ μετὰ γνωμοδότησιν τοῦ παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν νομικοῦ συμβούλου τὸ Δημόσιον ἤγειρε καὶ ἀγωγὴν τακτικὴν ἐνώπιον τῶν ἐν Μεσολογγίῳ Πρωτοδικῶν. Ἀλλὰ καίτοι τόσος χρόνος παρῆλθεν, ἐν τούτοις ἡ προκειμένη τόσον σπουδαία ὑπόθεσις διατελεῖ ἐν ἀκατανοήτῳ ἀφανείᾳ, ἐντεῦθεν δὲ θρασυνθέντες καὶ ἕτεροι, ἐπεχείρησαν ἐν διαφόροις σημείοις τοῦ εἰρημένου λιβαδίου τὴν ὁλοσχερῆ αὐτοῦ κατάληψιν, ἐπὶ μεγίστῃ βλάβῃ τοῦ Δημοσίου καὶ τῶν περιοίκων, οἵτινες πληρώνουσι μὲν εἰς τὸ Δημόσιον, ἀλλὰ διατηροῦσι καὶ τὴν κτηνοτροφίαν των, καταστρεφομένην ἄνευ αὐτοῦ. Παρακαλῶ ἑπομένως τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα διατάξῃ τὴν ταχεῖαν περάτωσιν τῆς ὑποθέσεως ταύτης, πρὸς πρόληψιν τῆς περαιτέρω καταστροφῆς. Περὶ τούτου δὲ καταθέτω καὶ ἔγγραφον σημείωσιν.

§4ΗΛ. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Λαμβάνω ἀφορμὴν ἐκ τῆς ὁμιλίας τοῦ ἐκ Κέας ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ καὶ πρώην Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, εἰπόντος ὅτι θέλει παραδώσει εἰς τὸν διάδοχόν του τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον παρεσκεύασε καὶ διὰ τοῦ ὁποίου τροποποιεῖται ὁ στρατολογικὸς νόμος ὡς πρὸς τοὺς ἐξαιρετέους λόγῳ ἀσθενείας ἢ τοὺς δι’ ἄλλους λόγους ἀπαλλακτέους, καὶ παρατηρῶ ὅτι τὸ γινόμενον, — ὅπερ ἐβεβαίωσεν ἡ δήλωσις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος — τοῦ νὰ παραλαμβάνωσιν οἱ Ὑπουργοί, ἐγκαταλείποντες τὴν ἀρχὴν, ὡς ἰδίαν ἰδιοκτησίαν τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα παρεσκεύασαν καθ’ ὃν χρόνον ἦσαν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Κράτους, εἶναι συνήθεια κακή, προερχομένη ἐξ ἀντιλήψεως ἐσφαλμένης τῶν Ὑπουργῶν, καὶ ἔφερε τὸ κακὸν ἀποτέλεσμα, ὅτι ἐν τοῖς Ὑπουργείοις δὲν σώζεται ἀρχεῖον νομοπαρασκευῆς ἢ νομοσχεδίων. Διὸ καὶ πολλάκις περὶ ἑνὸς θεσμοῦ ἀπὸ μνήμης ἀναζητοῦσι τὸν Ὑπουργὸν ἢ τὸν τμηματάρχην, οἵτινες εἶχόν ποτε ἐργασθῆ καὶ εἶχον παρασκευάσει ποτὲ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον παρέλαβον μεθ’ ἑαυτῶν, ἀποχωρήσαντες τοῦ Ὑπουργείου. Οἱ Ὑπουργοὶ εἶναι ὑπάλληλοι τοῦ Κράτους, καὶ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὡς τοιοῦτοι παρεσκεύασαν, μετ’ ἐπιτροπῶν μάλιστα ἐργασθέντες, εἶναι περιουσία τοῦ Δημοσίου, τὴν ὁποίαν ὀφείλουσι ν’ ἀφήνωσιν ἐν τοῖς Ὑπουργείοις. Διὰ τοῦτο συνιστῶ εἰς τοὺς κ. κ. Ὑπουργοὺς νὰ καταρτίσωσιν ἐν ἑκάστῳ Ὑπουργείῳ ἀρχεῖον, ἐν ᾧ νὰ φυλάσσωνται οἱ παρασκευασθέντες ὑπὸ τῶν Ὑπουργῶν νόμοι, ὅπως οἱ Ὑπουργοὶ δύνωνται νὰ γνωρίζωσι ποίαν ἐργασίαν παρεσκεύασαν οἱ προκάτοχοι αὐτῶν.

§5Γ. ΚΟΡΠΑΣ. Δὲν γνωρίζω τί ἐγένετο ἐπὶ προκατόχων Ὑπουργῶν, γνωρίζω μόνον, ὅτι πᾶσα ἡ ἐργασία, ἡ ὁποία παρεσκευάσθη ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, παρεδόθη εἰς χεῖρας τοῦ κ. Κουμουνδούρου, εἶπον δὲ πρὸς αὐτὸν, ὅτι καὶ ἄλλη ἐργασία ὑπάρχει παρεσκευασμένη, ἡ ὁποία εἶναι παραδεδομένη εἰς τοὺς οἰκείους τμηματάρχας, οἵτινες ἔχουσι τὸ καθῆκον νὰ παραδώσωσι ταύτην πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἑπομένως παρακαλῶ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Ναυπλίας νὰ μὴ γενικεύῃ τὸ ζήτημα.

§6ΗΛ. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Δὲν τὸ ἐγενίκευσα· εἶπον ὅτι ἔλαβον ἀφορμὴν ἐκ τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Βουλευτοῦ, εἶπον δὲ ὅσα εἶπον, διότι ἀνέγνωσα, ὅτι ἄλλοι πρώην Ὑπουργοὶ ἐδήλωσαν εἰς δημοσιογράφους, ὅτι θέλουν νὰ παραδώσωσιν εἰς τοὺς διαδόχους των τὰ νομοσχέδια, ὅσα εἰς τὸ Ὑπουργεῖόν των παρεσκευάσθησαν, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ ψηφίσωσιν αὐτὰ οἱ διάδοχοι αὐτῶν. (Διακοπαί).

§7Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Καὶ ἐγὼ ἄλλοτε, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, παρέδωκα εἰς τὸν διάδοχόν μου πάντα τὰ παρασκευασθέντα ἐν τῷ Ὑπουργείῳ νομοσχέδια.

§8Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Μετὰ τὴν δημοσίευσιν τῆς ἐκθέσεως τοῦ Διαδόχου, ὡς ἀρχηγοῦ τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ, ἐπιβάλλεται καὶ ἡ δημοσίευσις τῆς ἐκθέσεως τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐν Ἠπείρῳ στρατοῦ· διὰ νὰ ἔχῃ δὲ ἡ Βουλὴ ἐνώπιόν της τὸ σύνολον, πρέπει νὰ δημοσιευθῶσι καὶ αἱ ἐκθέσεις τῶν ἀρχηγῶν τῆς Ἀνατολικῆς καὶ Δυτικῆς μοίρας τοῦ Ναυτικοῦ. Οὕτω δὲ ἡ Βουλὴ, ἔχουσα τὸ σύνολον, δύναται νὰ ἐλέγξῃ καὶ κρίνῃ τὰ πεπραγμένα.

§9Γ. ΚΟΡΠΑΣ. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς ναυτικὰς ἐκθέσεις, δὲν γνωρίζω, καθ’ ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐν Ἠπείρῳ στρατοῦ, διαβεβαιῶ ὅτι αὕτη εὑρίσκεται ὑπὸ τὰ πιεστήρια.

§10Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Παρακαλῶ ἐπίσης νὰ κατατεθῇ καὶ ἡ ἔκθεσις τοῦ συνταγματάρχου κ. Ἀνδρέου Στράτου, ὅστις κατ’ ἐντολὴν τοῦ Ὑπουργείου μετέβη εἰς Ἤπειρον καὶ ἐνήργησεν ἀνακρίσεις.

§11ΑΘ. ΜΠΑΣΙΑΣ. Νὰ κατατεθῇ ἐπίσης καὶ ἡ ἔκθεσις τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐν Κρήτῃ στρατοῦ.

§12Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος κ. πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, μεριμνῶν περὶ τῆς ἐμπορικῆς ναυτιλίας, εἶχε διορίσει ἐπιτροπὴν, ὅπως ἐπεξεργασθῇ καὶ ἐξεύρῃ τὰ αἴτια τῆς οὐχὶ εὐαρέστου καταστάσεως αὐτῆς καὶ σκεφθῇ περὶ τῶν μέσων τῆς βελτιώσεώς της. Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη, ἐργασθεῖσα κατὰ τὴν δοθεῖσαν αὐτῇ ἐντολὴν, ὑπέβαλε τὴν σχετικὴν ἔκθεσίν της, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ εὐαρεστηθῇ καὶ τὴν καταθέσῃ. Ἐὰν δὲ ἦναι τετυπωμένη, παρακαλῶ νὰ διανεμηθῇ εἰς τοὺς κ. κ. Βουλευτάς. Συνάμα παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ὑποβάλῃ πίνακα τῆς καταστάσεως τῆς ἐμπορικῆς ἡμῶν ναυτιλίας, τῆς τε ἱστιοφόρου καὶ τῆς δι’ ἀτμοῦ, τῶν τελευταίων πέντε ἐτῶν, ἐν τῷ ὁποίῳ νὰ ὁρίζηται κατ’ ἔτος ὁ ἀριθμὸς τῶν πλοίων καὶ τῶν τόννων, χωριστὰ τῶν ἀτμοπλοίων καὶ χωριστὰ τῶν ἱστιοφόρων, καὶ προσέτι κατάλογον τῶν κατὰ τὴν αὐτὴν πενταετίαν κατασκευασθέντων πλοίων, συμφώνως μὲ τὴν ἔγγραφον ἐπερώτησίν μου, διότι ταῦτα θὰ μᾶς χρησιμεύσωσιν, ὅταν ἡ Βουλὴ ἐπιληφθῇ τοῦ θέματος τούτου, ὡς ἐλπίζω.

§13Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω διὰ τοῦ Προεδρείου εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἀπόφασιν τοῦ εἰρηνοδίκου Αὐλῶνος, ἐν ᾗ ὁ πεῖραν μακρὰν ἔχων κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης θέλει ἰδεῖ, ὅτι ἐκεῖ ὑπάρχει εἰρηνοδίκης, ὅστις διὰ τῆς διαγωγῆς του διεσάλευσε τέλεον τὸ κῦρος τῆς Δικαιοσύνης· θέλει ἰδεῖ, ὅτι ἐκεῖ ὑπῆρχε μεταξὺ δύο κοινοτήτων τῆς περιφερείας διαφορά τις, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη εἰς συζήτησιν τὴν 13 Αὐγούστου π. ἔ, καὶ ἐνῷ ὁ κ. εἰρηνοδίκης ἀπέφευγεν ἐπὶ ἕξ μῆνας περίπου ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς διαφορᾶς ταύτης, ἀπεφάνθη κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν, καὶ μετὰ διαπραγματεύσεις πρὸς ἀμφοτέρας τὰς κοινότητας ἐξέδωκε τὴν ἀπόφασίν του ὑπὲρ τῆς ἑτέρας τούτων, ἥτις διαβεβαίωσεν ἐνόρκως, ὅτι θέλει ψηφίσει ὑπὲρ τῆς μερίδος, ὑπὲρ ἧς ἐτάσσετο καὶ ὁ κ. εἰρηνοδίκης. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὑπομιμνήσκων εἰς αὐτὸν τὰς ἀρχὰς, τὰς ὁποίας ἀνέπτυξεν ἀπὸ τοῦ βήματος ἐκείνου, νὰ λάβῃ πληροφορίας περὶ τοῦ εἰρηνοδίκου Αὐλῶνος, νὰ ζητήσῃ δὲ, ἂν ὑπάρχωσι κατ’ αὐτοῦ μηνύσεις, ὑποβληθεῖσαι εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν τῆς Χαλκίδος, καὶ λάβῃ τὰ προσήκοντα μέτρα, διότι πρέπει νὰ παύσῃ ἡ Δικαιοσύνη οὖσα ὄργανον φατριαστικόν.

§14ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πῶς ὀνομάζεται;

§15ΔΟΥΝΗΣ. Φραγκάκος Ἀντώνιος. Ἐπίσης παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ ζητήσῃ πληροφορίας περὶ τοῦ εἰρηνοδίκου Κύμης, εἰς τὸν ὁποῖον παρεδόθησαν δύο φονεῖς τοῦ Ἀθανασίου Βρούχα, φονευθέντος τὴν 13 Μαρτίου, καὶ ὅστις εἰρηνοδίκης ἀπέλυσεν αὐτοὺς, καὶ ἔγειναν φυγόδικοι. Τὸ τοιοῦτον εἶναι ὀδυνηρότατον, διότι οἱ φονεῖς συνελήφθησαν ὑπὸ πολιτῶν καὶ παρεδόθησαν εἰς τὸν εἰρηνοδίκην, αὐτὸς δὲ τοὺς ἀπέλυσε! Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ζητηθῇ λόγος τῆς πράξεώς του ταύτης. Ἑτέραν παράκλησιν ἔχω νὰ ὑποβάλω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Γνωρίζετε ὅτι πολλαὶ οἰκογένειαι καὶ δὴ χῆραι καὶ ὀρφανὰ τῶν φονευθέντων κατὰ τὸν πόλεμον ἐγκατελείφθησαν, οὐδεμία δὲ μέριμνα ἐλήφθη περὶ ἀπονομῆς συντάξεως εἰς αὐτάς. Μία δυστυχὴς χήρα ὑποδεκανέως Δημητρίου Πέσσα, φονευθέντος ἐν Βελεστίνῳ, ἐγκαταλειφθεῖσα μεθ’ ἑνὸς τέκνου καὶ ἄνευ οὐδενὸς πόρου ζωῆς, ὑπέβαλεν ἐπανειλημμένας αἰτήσεις εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπως ἀπονεμηθῇ εἰς αὐτὴν ἡ κατὰ νόμον σύνταξις, ἀλλ’ οὐδὲν ἐγένετο. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς δυστυχοῦς ταύτης, ἥτις, ὡς εἶπον, στερεῖται τῶν μέσων πρὸς συντήρησιν καὶ αὐτοῦ τοῦ δυσμοίρου τέκνου της.

§16Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὸν ἀτυχῆ πόλεμον εὑρέθησαν καί τινες αἰσθανόμενοι ῥέον εἰς τὰς φλέβας αὐτῶν αἷμα Ἑλληνικὸν (θόρυβος), πολλοὶ δὲ τούτων ἐφονεύθησαν καὶ ἐγκατέλιπον δυστυχεῖς χήρας καὶ τέκνα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἄξια προστασίας. Παρακαλῶ νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ αὐτῶν τῶν ὀρφανῶν, εἰς τὰ ὁποῖα οὐδεμία ἐδόθη σύνταξις. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐπαναλάβω πρὸς τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν παράκλησιν ἔγγραφον, τὴν ὁποίαν καὶ ἄλλοτε ἀπηύθυνα (ἀναγινώσκει): «Παρακαλῶ νὰ προσαχθῶσιν ὑπὸ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ αἱ πληροφορίαι, ἃς ᾐτησάμην κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς τῆς 10 Μαρτίου ἐ. ἔ. «Πρὸς δὲ νὰ προσαχθῶσιν ἅπαντα τὰ ἔγγραφα τὰ ἀφορῶντα τὴν ἐκλογὴν καὶ τὸν διορισμὸν ἀγροφυλάκων Ἁγεωργιτίκων τοῦ δήμου Κορυθίου, εὑρισκόμενα παρὰ τῷ νομάρχῃ Ἀρκαδίας. «Νὰ προσαχθῶσι τὰ ἔγγραφα τὰ ἀφορῶντα τὴν μετάθεσιν τοῦ Βʹ ἐκλογικοῦ τμήματος Κορυθίου ἐκ Στενοῦ εἰς Νεοχώριον, μὲ τὴν πληροφορίαν, ἐὰν ὑπάρχῃ σχολεῖον ἢ ἐκκλησία ἐντὸς τοῦ χωρίου Νεοχωρίου.»

§17Α. ΜΟΜΦΕΡΡΑΤΟΣ. Ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν εὔγλωττον καὶ ἀξιότιμον ἐκ Ναυπλίου Βουλευτήν, διότι καὶ ἐγὼ ἀποχωρῶν τοῦ Ὑπουργείου ἐγκατέλιπον νομοθετικὴν ἐργασίαν. Τὸ ἄτοπον, τὸ ὁποῖον, ὡς λέγει, συνειθίζετο πρότερον, ὅταν δηλαδὴ ἀπεχώρει τις Ὑπουργὸς τῆς ἀρχῆς, νὰ μὴ ἐγκαταλείπῃ οὐδεμίαν ἐργασίαν εἰς τὸν διάδοχον αὐτοῦ, δὲν διεπράξαμεν. Ἐγὼ ἐγκατέλιπον νομοθετικὴν ἐργασίαν καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας, δὲν ἠρνήθην δὲ νὰ παραδώσω ταύτην εἰς τὸν διάδοχόν μου. Πρέπει ὅμως νὰ διακρίνωμεν δύο εἰδῶν ἐργασίας· ἡ μία εἶναι ἡ γινομένη διὰ τῶν ἐπιτροπῶν, καὶ αὕτη εἶναι ἰδιοκτησία τοῦ Ὑπουργείου, ἡ ἑτέρα εἶναι ἀτομικὴ τοῦ Ὑπουργοῦ. Πρόκειται π. χ. περὶ ἑνὸς νομοσχεδίου περὶ ἐκτελέσεως, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε συνέταξα μετὰ τοῦ ἐπαξίως κατέχοντος τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν κ. Σιμοπούλου. Ὅταν ἀνέλαβον τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, ἔφερα τροποποιήσεις, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ μελετηθῶσιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, δηλῶ δέ, ὅτι δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ παραδώσω καὶ τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἀφορᾶ εἰς τὴν μεταρρύθμισιν τῆς Πολιτικῆς Δικονομίας ὁλοκλήρου τοῦ τμήματος περὶ ἐκτελέσεως, ἀλλ’ ἐξέφρασα τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὴν εὐχὴν νὰ υἱοθετήσῃ τοῦτο ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς. Ὥστε, ἂν ὁ κ. Ποταμιάνος ἐνόει ἐμέ, δηλῶ ὅτι δὲν ἔχω κἀμμίαν δυσκολίαν νὰ παραδώσω καὶ τὴν ἀτομικήν μου ταύτην ἐργασίαν. Τοῦτο δὲ πρέπει πάντοτε νὰ γίνεται, διότι ἄλλως οὐδὲν πρακτικὸν ἀποτέλεσμα ἐπέρχεται, ὅταν ἕκαστος Ὑπουργὸς ἐπιχειρῇ ἀπ’ ἀρχῆς τὴν μεταρρύθμισιν τῆς νομοθεσίας.

§18ΗΛ. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἐγὼ δὲν ὡμίλησα περὶ ὡρισμένων προσώπων, ἀπορῶ δὲ διατὶ ὁ προλαλήσας ἐμνήσθη τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκτελέσεως, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη ἄλλοτε εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τοῦ ὁποίου ἡ τύχη εἶναι γνωστή. Ὡμίλησα περὶ τῶν νομοσχεδίων τῶν Ὑπουργῶν, τὰ ὁποῖα οὗτοι, ὡς τοιοῦτοι, μετὰ ἐπιτροπῶν, πολλάκις ἐπὶ ἀμοιβῇ ἐργασθεισῶν, παρεσκεύασαν, καὶ εἶπον ὅτι ταῦτα πρέπει νὰ μένωσιν εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ Ὑπουργείου.

§19Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Δηλαδὴ τὰ νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα καταρτίζει τις ὡς Ὑπουργός, καὶ οὐχὶ ὡς δικηγόρος.

§20Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφ’ ὅσον πρόκειται περὶ ἐργασίας μὴ ἐκδηλωθείσης, ἔχει δίκαιον ὁ κ. Βουλευτὴς Κραναίας· ἀλλὰ προκειμένου περὶ νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἐμνημονεύθησαν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, δὲν πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀμφιβολία, ὅτι οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ εἶναι ὑπόχρεοι νὰ τὰ παραδίδωσιν εἰς τοὺς διαδόχους αὑτῶν, χωρὶς νὰ ᾖναι ἀνάγκη νὰ προσφέρωνται ταῦτα· εἶναι νόμιμος ἡ ὑποχρέωσις τῆς παραδόσεώς των, διότι διὰ τοῦ Βασιλικοῦ Λόγου περιεβλήθησαν τὸν χαρακτῆρα δημοσίων ἐγγράφων.

§21ΑΡ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ ζητήσῃ πληροφορίας τηλεγραφικῶς παρὰ τοῦ Εἰσαγγελέως Παρνασσίδος, ἐὰν ὑπάρχωσιν ἐκκρεμεῖς κατηγορίαι κατὰ τοῦ Ἡγουμένου τῆς Μονῆς Βαρνακόβης τῆς Δωρίδος καὶ περὶ τοῦ εἴδους τῆς κατηγορίας, καθότι ὁ Ἡγούμενος, καίτοι ὑποπεσὼν εἰς παραπτώματα ἥκιστα τιμῶντα αὐτόν, ἐν τούτοις ἐλευθέρως περιφέρεται εἰς τὰ χωρία, ἔχει δὲ καὶ τὸν ἐγωισμόν, ὅπως οἱ συνδυασμοὶ οἱ ἐν Δωρίδι καταρτίζωνται τῇ συναινέσει αὐτοῦ. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ προσκομίσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τὰς πληροφορίας ταύτας εἰς τὴν Βουλὴν μεθ’ ὃ ἐπιφυλάσσομαι νὰ κάμω ἐκτενῆ λόγον περὶ τῆς συμπεριφορᾶς τοῦ Ἡγουμένου τούτου.

§22Γ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, ὁμιλῶν περὶ ἀπονομῆς συντάξεως εἴς τινα χήραν καὶ ὀρφανὰ πεσόντος ἐν τῷ ἀγῶνι, εἶπεν ἐπὶ λέξει, ὅτι «κατὰ τὸν διεξαχθέντα ἀγῶνα ὑπῆρξαν καί τινες, ἐν ταῖς φλεψὶ τῶν ὁποίων ἔρρεεν αἷμα ἑλληνικὸν, δυστυχῶς δὲ ἅπαντες ἐκεῖνοι ἐφονεύθησαν, μεταξὺ δ’ αὐτῶν ἦτο καί τις, ὅστις ἐγκατέλειψε χήραν καὶ ὀρφανὰ, πρὸς ἃ οὐδεμία ἀπενεμήθη σύνταξις.» Ἐν τούτῳ ὑπολανθάνει, ὅτι δὲν ἔρρεε μεταξὺ τῶν ἐπιζησάντων αἷμα ἑλληνικὸν ἐν ταῖς φλεψὶν αὐτῶν. Τοῦτο εἶναι ὕβρις κατὰ τοῦ στρατεύματος, κύριε Πρόεδρε, καὶ παρακαλῶ νὰ τὴν ἀνακαλέσῃ ὁ ἐκφράσας αὐτὴν, ὕβρις ἐξενεχθεῖσα μάλιστα ἀπὸ τὴν πτέρυγα ἐκείνην, ἡ ὁποία θεωρεῖται ὡς ἡ πλειότερον ὑπεύθυνος διὰ τὰ ἀτυχήματα τοῦ πολέμου (Θόρυβος ἐν τῇ ἀριστερᾷ). Ἀντὶ νὰ δώσωσι λόγον εἰς τὸ στράτευμα διὰ τὴν ὕβριν, τὴν ὁποίαν τῷ ἔκαμον, καὶ διὰ τὴν παγκόσμιον διαπόμπευσιν, εἰς τὴν ὁποίαν τὸ ἐξέθηκαν, μᾶς ὑβρίζουσι! Διὰ τοῦτο παρακαλῶ νὰ προσκληθῇ ὁ κ. προλαλήσας νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν ὕβριν.

§23Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν βλέπω ποῦ ἀνεῦρε τὴν ὕβριν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτής. Βεβαίως καιρὸς εὐθυνῶν, καιρὸς ὅπως ἐξετάσωμεν, τίς εὐθύνεται διὰ τὰ παρῳχημένα, δὲν εἶναι τώρα. Δὲν δύναται ὅμως νὰ ἀρνηθῇ οὔτε ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς οὔτε κανεὶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἢ ἐν τῷ Ἑλληνισμῷ, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐφονεύθησαν, βεβαίως ἔφερον αἷμα ἑλληνικὸν ἐν ταῖς φλεψὶν αὐτῶν· μὲ τοῦτο ὅμως δὲν ἕπεται ὅτι τὰ λοιπὰ μέλη τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἶναι ἀνάξια νὰ φέρωσι τὸ ὄνομα τοῦ Ἕλληνος. Οἱ φονευθέντες εἰς ὅλους τοὺς πολέμους ἀπὸ συστάσεως τοῦ κόσμου ἐξυμνήθησαν καὶ ὑπὸ τῆς ἱστορίας καὶ ἐν γένει ὑπὸ τῶν ποιητῶν. Τοῦτο λοιπὸν ἐνόουν ἐγὼ, ὅτι οἱ φονευθέντες ἔφερον αἷμα ἑλληνικὸν ἐν ταῖς φλεψὶν αὑτῶν, χωρὶς νὰ ἀρνηθῶ, ὅτι καὶ οἱ ἐπιζήσαντες φέρουσιν αἷμα ἑλληνικόν. Τίς φονευθεὶς διὰ πατριωτικὸν λόγον δὲν ἐξυμνήθη καὶ ἀπὸ τοὺς ἱστορικοὺς καὶ ἀπὸ τοὺς ποιητάς; Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ καιρὸς, τότε θὰ ἴδωμεν τίς πταίει διότι ἦλθον οἱ Τοῦρκοι εἰς τὴν Λαμίαν.

§24Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψωσιν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι οἱ ἐρίζοντες νὰ ποιήσωμαι μίαν συμβουλὴν πρός τε τοὺς ἀξιοτίμους Βουλευτὰς, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὸ καθῆκον καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ σκεφθῶσι πῶς θὰ διορθωθῶσι τὰ τῆς Πολιτείας καὶ τοῦ στρατοῦ, ἵνα μὴ εὑρισκώμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διαπληκτιζώμεθα περὶ τοῦ τίς ἐπολέμησε καὶ τίς δὲν ἐπολέμησε, καὶ πρὸς τοὺς στρατιωτικοὺς ἰδίως, νὰ φροντίσωσι νὰ διορθωθῶσι τὰ τοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ μὴ ὑποστῶμεν καὶ ἄλλοτε ὅ,τι ὑπέστημεν κατὰ τὸν παρελθόντα πόλεμον καὶ εὑρεθῶμεν πάλιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ λέγωμεν, ὅτι οἱ μὲν εἶναι γενναῖοι, οἱ δὲ ὄχι. Νομίζω ὅτι πολλοὶ θὰ συμμερισθῶσι τὴν γνώμην ταύτην.

§25Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Τὰ χωρία τῆς Φθιώτιδος Κούρνεβον, Δερβὲν–Καρυὰ καὶ Παλαιοχώριον κεῖνται, κύριε Πρόεδρε, ὡς ἴσως γνωρίζετε, ἐπὶ τῆς παλαιᾶς ὁροθετικῆς γραμμῆς ἀκριβῶς. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁλόκληρος ὁ Φθιωτικὸς πληθυσμὸς ἐγκατέλιπε τὰς ἑστίας του, καὶ τὰ χωρία ταῦτα, καταληφθέντα ὑπὸ τουρκικοῦ στρατοῦ, ἐγκατελείφθησαν ὑπὸ τῶν κατοίκων, οἱ ὁποῖοι προσέφυγον εἰς διάφορα τῆς Ἑλλάδος μέρη, ὅπου καὶ διέμενον ἐπὶ πολύ. Οἱ κάτοικοι τῶν χωρίων, ἰδίως ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὑποβάλλουσι τὰς ἀνὰ χεῖράς μου ἀναφορὰς, ἀπώλεσαν τὸ πᾶν. Ἐστερήθησαν τοῦ εἰσοδήματος τοῦ ἔτους ἐκείνου, δὲν ἠδυνήθησαν νὰ καλλιεργήσωσι διὰ τὸ ἑπόμενον ἔτος καὶ διατελοῦσιν ἀκόμη ἐν πενίᾳ ἀπεριγράπτῳ, καὶ συνεπῶς ἐν καταστάσει, ἡ ὁποία κινεῖ τὸν οἶκτον παντὸς παρατηρητοῦ. Ἐν τοιαύτῃ λοιπὸν καταστάσει διατελοῦντες οὗτοι, μοὶ ἀπέστειλαν ἀναφορὰς, ἀπευθυνομένας πρὸς ὑμᾶς καὶ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, διὰ τῶν ὁποίων ζητοῦσιν, ὅπως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εὐαρεστηθῇ καὶ λάβῃ μέτρα τινὰ, οὐχὶ πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεώς των, ἀλλὰ πρὸς πρόληψιν δεινοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπειλεῖ αὐτούς. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι δὲν εἶμαι ἁρμόδιος νὰ κρίνω περὶ τοῦ ποιοῦ καὶ τοῦ ποσοῦ τῆς πρὸς αὐτοὺς ὀφειλομένης περιθάλψεως, ἰδίως δὲ τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ ἀποσιωπῶ, διότι ἔχων πεῖραν ἐκ τοῦ παρελθόντος φοβοῦμαι μήπως κινήσω τὴν ὄρεξιν Βουλευτῶν τινων ἄλλων ἐπαρχιῶν, οἱ ὁποῖοι ἴσως θὰ σπεύσωσιν, ὡς καὶ ἄλλοτε, νὰ ζητήσωσιν ὁμοίαν περίθαλψιν καὶ διὰ τοὺς κατοίκους τῶν ἐπαρχιῶν αὐτῶν, καίτοι αὗται κεῖνται παρὰ τὸ Ταίναρον. Ὅτι ὁ Φθιωτικὸς λαὸς ὑπέστη τὰ πάνδεινα καὶ κατ’ οὐδὲν ὑστέρησεν εἰς τὰ παθήματα τοῦ δυστυχοῦς Θεσσαλικοῦ λαοῦ, τοῦτο εἶναι πλέον ἢ βέβαιον· ἀλλὰ περὶ τούτου ἄλλοτε. Σήμερον περιορίζομαι εἰς τὸ ἑξῆς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ πλείστας ὅσας ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Φθιώτιδος ἔχων προσωπικὰς σχέσεις, δύναται κάλλιον παντὸς ἄλλου νὰ γινώσκῃ τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν περιέστησαν οἱ κάτοικοι τῆς Φθιώτιδος, ἰδίως δὲ τῶν ἀναφερομένων χωρίων, καὶ ὑποθέτω ὅτι αὐτὸς πρῶτος μετὰ ὅσον τὸ δυνατὸν μεγαλειτέρου ζήλου θέλει μεριμνήσει βεβαίως περὶ τῆς βελτιώσεως τῆς καταστάσεώς των. Εἶπον ἀποφεύγω νὰ συστήσω τί πρέπει νὰ γείνῃ περὶ αὐτῶν, ἐν τούτοις ὅμως πρὸς πρόληψιν τοῦ κινδύνου, ὁ ὁποῖος ἀπειλεῖ τοὺς δυστυχεῖς αὐτοὺς χωρικούς, παρακαλῶ αὐτὸν νὰ λάβῃ τὸ ἑξῆς μέτρον. Ἐτάχθη προθεσμία πρὸς πληρωμὴν τῶν φόρων ἐν Φθιώτιδι μέχρι τέλους παρελθόντος Μαρτίου, οἱ εἰσπράκτορες δὲ ἀπὸ τῆς λήξεως τοῦ μηνὸς αὐτοῦ ἤρξαντο καταδιώκοντες τοὺς ὀφειλέτας τοῦ Δημοσίου, οὓς συλλαμβάνοντες ὁδηγοῦσιν εἰς τὰς πολιτικὰς φυλακὰς, διὰ μόνον τὸν λόγον, ὅτι αὐτοὶ, στερούμενοι καὶ τοῦ δεκαλέπτου, δὲν δύνανται νὰ πληρώσωσι τοὺς φόρους. Καλὸν λοιπὸν ἤθελεν εἶσθαι, κατὰ τὴν γνώμην μου, ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ ἐλάμβανε πρόνοιαν, καὶ διὰ τηλεγραφήματος, εἰ δυνατὸν, νὰ διατάξῃ τὸν ἐκεῖ ταμίαν νὰ ἀναστείλῃ τὴν εἴσπραξιν τῶν φόρων ἐπί τινα χρόνον, μέχρις οὗ ἐρχομένης τῆς νέας ἐσοδείας δυνηθῶσιν οἱ ἄνθρωποι νὰ οἰκονομήσωσι τὰ ποσὰ ἐκεῖνα, διὰ τὰ ὁποῖα καταδιώκονται. Βεβαίως τοιοῦτόν τι πρέπει νὰ γείνῃ, διὰ νόμου, ἀλλὰ καὶ ὁ νόμος αὐτὸς δύναται νὰ συνταχθῇ καὶ ψηφισθῇ. Δὲν ζητεῖ ἡ Φθιῶτις πρὸς τὸ παρὸν νὰ τῇ χαρισθῇ τι, δὲν ζητεῖ νὰ τῇ δοθῇ, εἴτε λόγῳ δανείου, εἴτε λόγῳ περιθάλψεως, χρηματικὸν ποσόν. Ζητεῖ μόνον νὰ ἀφεθῇ ἐλευθέρα μέχρι τῆς συγκομιδῆς τῶν καρπῶν κατὰ τὸ ἐρχόμενον θέρος, καὶ τότε εἶναι πρόθυμος νὰ πληρώσῃ τοὺς ὀφειλομένους φόρους. Ἐλπίζω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, πρὸς τὸν ὁποῖον θὰ εὐαρεστηθῆτε, κύριε Πρόεδρε, νὰ διαβιβάσητε τὰς ἀναφορὰς τῶν δυστυχῶν αὐτῶν ἀνθρώπων ταχέως, δὲν θέλει ἀρνηθῆ τὴν μικρὰν ταύτην εὐκολίαν εἰς τὸν ἀναξιοπαθοῦντα λαὸν τῆς Φθιώτιδος.

§26ΜΠΑΣΙΑΣ. Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω ἀναφορὰν τῶν ἐπιλαχόντων ἐν τῷ διαγωνισμῷ ἐμμίσθων παρέδρων περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ περὶ τούτων νόμου.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Πρῶτον ἀντικείμενον εἶναι ἡ συζήτησις τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς.

§28Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Δὲν διενεμήθη.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διενεμήθη ἀπὸ χθές.

§30ΔΟΥΝΗΣ. Εἰς ἐμὲ τοὐλάχιστον δὲν ἐστάλη, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλους ἐπίσης. Νὰ παραγγείλητε δὲ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἦναι τακτικωτέρα.

§31ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἐννοοῦμεν νὰ ἐμποδίσωμεν τὴν ψήφισιν.

§32Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ διανέμωνται κατ’ οἶκον τὰ ἔντυπα, διότι οἱ κλητῆρες τὰ διανέμουσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ, πολλοὶ δὲ τῶν κ.κ. Βουλευτῶν ἀπουσιάζουσι καὶ δὲν λαμβάνουσι γνῶσιν τῶν οὕτω διανεμομένων ἐντύπων.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ λάβω πρόνοιαν, ὅπως διανέμωνται ἐγκαίρως κατ’ οἶκον. Κεφάλαιον Αʹ. (Ἀναγινώσκεται).

§34Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ προϋπολογισμὸς ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον. Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν ἑκάστου ἄρθρου ἐρωτᾶται ἡ Βουλή, ποίαν ἔχει γνώμην. Παρακαλῶ τὸν κ. Γραμματέα νὰ ἀναγνώσῃ κατ’ ἄρθρον.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ κατ’ ἄρθρον τὰ κεφάλαια Αʹ καὶ Βʹ).

§36ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ἔχω ἐνώπιόν μου τὸν Κανονισμὸν τῆς Βουλῆς, ὑποθέτω ὅμως, ὅτι εἶναι σύμφωνος ὁ προϋπολογισμὸς πρὸς τὸ ἐν τῷ Κανονισμῷ ἀναγραφόμενον μισθολόγιον.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς συνετάχθη ὁ προϋπολογισμός. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ κατ’ ἄρθρον τὰ κεφάλαια Γʹ καὶ Δʹ καὶ τὸ σύνολον τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τῆς Βουλῆς τῆς ἐνεστώσης Συνόδου ἐκ δρ. 537,290).

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ καταλόγων τῶν ἐνόρκων διὰ τὸ ἔτος 1899 διὰ τὰ Κακουργιοδικεῖα Λαρίσης, Τρικκάλων, Βόλου καὶ Καρδίτσης. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι.) Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται).

§39Ν. ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικοιοσύνης). Παρακαλῶ νὰ ἀπαλειφθῶσιν αἱ λέξεις «κατὰ τὸ ἔτος 1896» ἐν τῷ ἕκτῳ στίχῳ, διότι τῷ ὄντι κατὰ τὸ ἔτος 1896 ἐκυρώθησαν οἱ κατάλογοι τοῦ νομοῦ Λαρίσης τοῦ 1897.

§40Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Ὥστε εἴχομεν δίκαιον ἡμεῖς. Ἡ ὑπηρεσία εἶχεν ἐσφαλμένας πληροφορίας.

§41ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ὄχι· εἶναι ἄσχετον αὐτό. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 1, ὡς ἐτροποποιήθη. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 2, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς βʹ συζήτησιν).

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον.

§43Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Χθές, ὅτε ἀνηγγέλθη ἡ συζήτησις τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, εἷς τῶν συναδέλφων ἐπρόβαλε τὴν παρατήρησιν, ὅτι αὐτός, καίτοι ὢν μέλος τῆς ἐπιτροπῆς, δὲν προσεκλήθη διὰ νὰ συνεργασθῇ μετὰ τῶν ἄλλων μελῶν. Μήπως τυχὸν ὑπάρχει ἐν τῷ τμήματι μειονοψηφία; μήπως ἡ μειονοψηφία ἔχει σχέδιον ἴδιον νὰ ὑποβάλῃ; Τοῦτο ἐπεθύμουν νὰ πληροφορηθῶ.

§44Σ. ΚΡΟΚΙΔΑΣ. Ἐγὼ εἶμαι ὁ παρατηρήσας, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει καμμία ἀντίρρησις.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς;

§46Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Αἱ συνταγματικαὶ θεωρίαι περὶ τῶν λόγων, οἵτινες ἀπαγγέλλονται ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν τῶν Κρατῶν κατὰ τὴν ἔναρξιν τῶν Βουλῶν, εἶναι γνωσταὶ εἰς ὅλα τὰ μέλη τῆς Βουλῆς· ἑπομένως ἤθελον πράξει τι μὴ ἀναγκαῖον, ἀλλὰ περιττόν, ἐὰν ἀνέβαινον ἐπὶ τὸ βῆμα, ἵνα ἐκθέσω αὐτάς. Ἔχω ὅμως ἀνάγκην νὰ ἀναμνήσω αὐτὰς εἰς τοὺς κ. κ. Βουλευτάς, διότι ἐπιθυμῶ νὰ ἀποφύγω πᾶσαν παρεξήγησιν κατὰ τὰς κρίσεις, τὰς ὁποίας σκοπῶ νὰ ἐκφέρω ἐπὶ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου καὶ διὰ τὰ ἐν αὐτῷ ἀναγεγραμμένα καὶ διὰ τὴν ὑπὸ τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως ἀνακήρυξιν τῆς ἐνάρξεως τῆς Βουλῆς. Ἐὰν οἱ Βασιλικοὶ λόγοι ἦναι ἔργον τῶν Ὑπουργῶν, οἵτινες εἶναι οἱ σύμβουλοι τοῦ Στέμματος καὶ τὰ ὄργανα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, καὶ ἀπαγγέλλωνται εἰς τὴν Βουλὴν τὴν συνερχομένην, ἵνα καταστήσωσι γνωστὰ εἰς αὐτὴν τὰ κυβερνητικὰ σχέδια ἢ τὰ διοικητικὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα οἱ κυβερνῶντες σκοποῦσι νὰ ὑποβάλωσιν εἰς αὐτὴν, δὲν ἠδυνήθην ὅμως νὰ ἐννοήσω ποῖα κυβερνητικὰ σχέδια ἐσκόπουν ν’ ἀναγγείλωσιν εἰς τὴν Βουλήν, συνερχομένην, καὶ ποῖα μέτρα διοικητικὰ οἱ συγκαλέσαντες τὴν Βουλὴν Ὑπουργοὶ, ἀφοῦ εἶχον μάθει ἤδη ἐκ τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐγίνωσκον σαφῶς, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐκλογῶν δὲν εἶχον δηλώσει ὅτι οἱ ἐκλογεῖς εἶχον μεταδώσει εἰς αὐτοὺς τὴν ἐμπιστοσύνην των. Ἐγὼ ὑπέθετον, ὅτι, ἀντὶ Βασιλικοῦ λόγου, οὗτοι ἤθελον σπεύσει νὰ καταθέσωσιν εἰς τοὺς πόδας τοῦ Θρόνου τὰς παραιτήσεις αὑτῶν, διότι ἀναγγελία μέτρων παρὰ Ὑπουργῶν, οἵτινες δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωσι νὰ κυβερνῶσιν, ἦτο, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, καὶ πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, τὸν ὁποῖον παρεκάλεσαν ἵνα ἀπαγγείλῃ τὸν λόγον τοῦτον, ἔλλειψις εὐλαβείας, καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν περιφρόνησις. Ἡ ὑπουργικὴ μεταβολὴ μὲ ἀπαλλάσσει τῆς ἀνάγκης νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της ἐπὶ ἑκάστου τῶν μέτρων, ἅτινα διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου ἀνηγγέλλετο πρὸς αὐτὴν ὅτι ἤθελον εἰσαγάγει. Μεγάλη συμφορὰ ἐπισκήψασα ἐπὶ τὴν πατρίδα, ἠνέῳξε δυστυχῶς ἣν δὲν θέλω νὰ εἴπω δημοκοπίας, ἀλλ’ ἀληθοῦς ἀγυρτίας. Ἐὰν ἡ ἧττα, ἣν ὑπέστημεν, ἦτο ἀποτέλεσμα ἐλλείψεώς τινος, εἴτε τῶν κυβερνώντων περὶ τὴν παρασκευὴν τοῦ στρατοῦ, εἴτε τῶν ἀγωνισαμένων στρατιῶν, ἡ ἧττα ἔπρεπε νὰ μᾶς διδάξῃ, ὅτι πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ ἐξεύρωμεν τὰς ἐλλείψεις ταύτας, νὰ θεραπεύσωμεν αὐτάς, ὥστε ἐν μέλλοντι προσεχεῖ ἢ ἀπωτέρῳ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀμυνθῶμεν ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων τῆς πατρίδος μας ἐπαρκέστερον καὶ ἐπιτυχέστερον. Ἀλλ’ ἡ συναλλαγή, ἡ καταγγελλομένη ὡς αἰτία τῆς ἥττης, νομίζω ὅτι εἶναι ἀποπλάνησις τοῦ δημοσίου φρονήματος, ἐκεῖνοι δέ, οἱ ὁποῖοι ἀποπλανῶσι τὸ δημόσιον φρόνημα, δὲν εἶναι σπουδαῖοι ἄνδρες, οὐδὲ δύναται νὰ κρίνῃ τις αὐτοὺς ὡς λυσιτελῶς ὑπηρετοῦντας τὰ κοινά. Ὁ Βασιλικὸς Λόγος ἔχει μίαν μακρὰν παράγραφον διὰ νὰ μᾶς ἀναγγείλῃ, ὅτι πρόκειται νὰ κανονισθῇ ὁ τρόπος τοῦ διορισμοῦ τῶν ὑπαλλήλων καὶ ὁ τρόπος τῆς μεταθέσεως καὶ ὁ τρόπος τῆς προαγωγῆς αὐτῶν, καὶ μυρίαι ἄλλαι λεπτομέρειαι τῆς διοικήσεως, αἵτινες, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ὅσον καὶ ἂν αὗται ἦσαν μέχρι τοῦδε πλημμελεῖς καὶ σφαλεραί, ἥκιστα ὅμως παρεσκεύασαν τὴν συμφοράν, ἡ ὁποία ἐπέσκηψεν ἐπὶ τὴν πατρίδα ἡμῶν. Ἀλλ’ εἶπον ὅτι ἡ ὑπουργικὴ μεταβολὴ μὲ ἀπαλλάσσει τῆς ἀνάγκης νὰ ἐμμείνω εἰς τὴν ἔρευναν τῶν ἐπαγγελιῶν τοῦ παραιτηθέντος Ὑπουργείου. Εἶμαι ὅμως ὑποχρεωμένος νὰ μὴ παραλείψω μίαν παράγραφον τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, διὰ τῆς ὁποίας δὲν ἐννοῶ κατὰ τίνα τρόπον ἐπειράθησαν νὰ μνημονεύσωσι συμβεβηκότος σπουδαιοτάτου διὰ τὴν κοινοβουλευτικὴν ἱστορίαν τοῦ τόπου, συμβεβηκότος, τὸ ὁποῖον, ὅσον καὶ ἂν ἤθελέ τις κρίνει ἐπιεικῶς, ἤθελε πεισθῆ, ὅτι ἐπέφερε τὴν ἀναστολὴν τῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος, διότι κατεδίκασεν εἰς ἀργίαν τὴν Βουλήν, ἄνευ τῆς ὁποίας ἦτο ἀδύνατον νὰ διαταχθῶσιν ὅσα μέτρα ἀπαιτοῦσι τὴν συνδρομὴν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας (ἀναγινώσκει): «Κατὰ τὸ διάστημα τῆς ὑμετέρας ἀπουσίας ἡ Κυβέρνησίς μου, ἐλλείψει διατάξεων νομοθετικῶν, καὶ ὅπως μὴ ζημιωθῶσιν ἐθνικὰ ἢ δημόσια συμφέροντα, προέβη εἰς λῆψιν μέτρων τινῶν, πεποιθυῖα εἰς τὴν παρὰ τῆς Βουλῆς κύρωσιν αὐτῶν.» Ἀλλὰ τὰ μέτρα, εἰς τὰ ὁποῖα προέβησαν οἱ τότε Ὑπουργοί, ἠναγκάσθησαν νὰ τὰ λάβωσι διότι δὲν ὑπῆρχον νομοθετικαὶ διατάξεις, αἵτινες θὰ ἐπέτρεπον αὐτοῖς νὰ προβαίνωσιν εἰς τοιαῦτα μέτρα; Τῇ ἀληθείᾳ, ἐὰν τοιαύτην ἔννοιαν ἤθελε συναγάγει τις ἐκ τοῦ ἀναγνωσθέντος κειμένου, ἤθελε περιέλθει εἰς ἐσχάτην ἔκπληξιν. Οὐδὲ δύναμαι νὰ ὑποθέσω, ὅτι τοιαύτην ἔννοιαν εἶχον οἱ συντάξαντες τὴν εἰρημένην παράγραφον. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσι νομοθετικαὶ διατάξεις ἐπιτρέπουσαι εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς νὰ νομοθετῶσι; Διότι δὲ δὲν ὑπῆρχον νομοθετικαὶ διατάξεις τοιαῦται, ἠναγκάσθησαν νὰ νομοθετήσωσι παραβαίνοντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Βεβαίως τοιαύτην ἔννοιαν δὲν ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν οἱ συντάξαντες τὸν Βασιλικὸν λόγον. Ἀλλ’ ἐσκόπουν τάχα νὰ μνησθῶσι τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκηρύχθη ἡ λῆξις τῆς τρίτης Συνόδου τῆς παρελθούσης Βουλευτικῆς Περιόδου; προῃροῦντο νὰ θίξωσι σημεῖον κυβερνητικῆς ἐνεργείας τὰ μάλα σκοτεινὸν—ἵνα μὴ δώσω εἰς αὐτὸ βαρύτερον χαρακτηρισμὸν—νὰ μνησθῶσι πράξεων, αἵτινες κατεδίκασαν τὴν Βουλὴν εἰς ἀργίαν; Καὶ δὲν κατεδίκασαν μόνον τὴν Βουλὴν εἰς ἀργίαν, ἀλλ’ ἀνέστειλαν τὴν λειτουργίαν παντὸς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Κύριοι, γνωρίζετε ἐκ τῆς ἱστορίας, ὅτι αἱ συνταγματικαὶ ἐλευθερίαι διεσκευάσθησαν ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας τῆς ἀποφυγῆς ματαίων δαπανῶν, εἰς τὰς ὁποίας προέβαινον οἱ Ἡγεμόνες, καὶ τῆς ὑπὲρ τὸ μέτρον ἐπιβαρύνσεως τῶν λαῶν, ἐσκόπουν δὲ νὰ ἀναγκάσωσι τοὺς κυβερνῶντας νὰ καλῶσι τὴν χώραν, ὅπως καὶ αὕτη σκέπτηται περὶ τῶν μέσων, τὰ ὁποῖά εἰσιν ἀναγκαῖα διὰ νὰ κυβερνᾶται ἡ χώρα, ὅπως καὶ αὕτη μελετᾷ καὶ πείθηται περὶ τῆς ἀνάγκης τῶν δαπανῶν, εἰς τὰς ὁποίας ἤθελον διατεθῆ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἔμελλον νὰ ζητήσωσιν ἀπὸ τὸν τόπον. Ἀλλὰ ποίαν ἔννοιαν ἐμφαίνει ἡ πορεία τῆς πρώτης Συνόδου τῆς διαλυθείσης Βουλῆς; Ποίαν εἰκόνα παριστᾷ; Πρέπει νὰ καλύψητε αὐτήν, ἵνα μή ποτε ἀποκαλυφθῇ, ὅπως οὐδεὶς εἰς τὸ μέλλον διανοηθῇ ν’ ἀντιγράψῃ αὐτὴν ἢ νὰ ἐπαναλάβῃ τὴν γραφὴν τοιαύτης εἰκόνος. Ἡ Γʹ Σύνοδος τῆς διαλυθείσης Βουλῆς συνεκλήθη τὴν 30 Ὀκτωβρίου 1897, συνῆλθεν εἰς 38 συνεδριάσεις, ἀπὸ τῆς 30 Ὀκτωβρίου 1897 μέχρι τῆς 23 Μαρτίου 1898, δηλαδὴ εἰργάσθη ἡμέρας 38, ἔμεινε δὲ ἐν ἀργίᾳ ἐπὶ ἡμέρας 106. Αὐταὶ αἱ ἡμέραι, τὰς ὁποίας ἠνάγκασαν τὴν Βουλὴν νὰ διέλθῃ ἐν ἀργίᾳ, δὲν ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσι; Δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Βουλὴ νὰ ἐπιδοθῇ κατ’ αὐτὰς εἰς νομοθετικὰς ἐργασίας πρὸς πλήρωσιν κενῶν, ἢ πρὸς κανονισμὸν σχέσεων, αἵτινες προέκυψαν ἕνεκα τοῦ πολέμου, ἢ πρὸς ἐξέτασιν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους καὶ ἔρευναν τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων; Οὐδεὶς λόγος ἐδικαιολόγει τὴν ἀργίαν ἐκείνην, ἀφοῦ ἄλλως ἦτο ἤδη γνωστόν, ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς ἐκείνης εἶχε κηρύξει, ὅτι, ἐνόσῳ οἱ ἐχθροὶ ἦσαν ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τῆς πατρίδος, ἐνόσῳ ἐκράτουν ἔτι αἱ ἀνώμαλοι περιστάσεις, εἰς τὰς ὁποίας τὸ Κράτος εἶχε περιαχθῆ, ἤθελε παράσχει τὴν συνδρομήν της εἰς πᾶσαν Κυβέρνησιν, ἔστω καὶ ἂν τὰ μέλη αὐτῆς ὡδηγοῦντο ὑπὸ ἰδεῶν ἢ πολιτικῶν γνωμῶν ὅλως ἀντιθέτων πρὸς ἐκείνας, ἃς ἡ πλειονοψηφία ἐκείνη εἶχε καταδηλώσει καὶ ἐφαρμόσει. Ἐφρόνει ἡ πλειονοψηφία ἐκείνη, ὅτι τὴν θυσίαν ταύτην ὤφειλεν, ὅπως οὐδεμίαν παρεμβάλῃ δυσκολίαν εἰς τὴν πολιτειακὴν κίνησιν, ὅπως μὴ παραστήσῃ τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ ἔθνους διισταμένην πρὸς τὸ Στέμμα, ὅπως συντελέσῃ νὰ διατηρηθῇ ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς δυστυχοῦς Πατρίδος ὡς Κράτους, ὅπως τέλος διευκολύνῃ τὴν λύσιν τῶν δυσχερειῶν ἐκείνων, αἵτινες ἐπῆλθον μετὰ τὴν τοιαύτην ἔκβασιν τοῦ πολεμικοῦ δράματος. Ἀφοῦ λοιπὸν ἦτο βέβαιον, ὅτι ἡ πλειονοψηφία ἐκείνη δὲν ἐσκόπει νὰ ταράξῃ τοὺς κύκλους Οὐδενός, διατὶ οἱ παραιτηθέντες Ὑπουργοὶ κατεδίκασαν τὴν Βουλὴν εἰς ἀργίαν; Διατὶ δὲν ἐζήτουν τὴν συνδρομὴν αὐτῆς, ὡς νομοθετικοῦ σώματος, ἱκανοῦ ἵνα συμπράξῃ εἰς τὴν κανονικὴν καὶ ὁμαλὴν λύσιν τῶν δυσχερειῶν, εἰς τὰς ὁποίας εἶχον περιαχθῆ; Διατὶ δὲν συνεμορφοῦντο πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ὡς Ὑπουργοὶ Κράτους κυβερνωμένου κατὰ θεσμοὺς κοινοβουλευτικούς; Ἀλλ’ ἡ στάσις αὕτη τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς ἐκείνης ἀπεφασίσθη ὑπ’ αὐτῆς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς συμφορᾶς, ἑπομένως ἔμελλε νὰ ἔχῃ ἓν τέλος. Πᾶσαι αἱ ἐπιχειρήσεις ἔχουσιν ἀρχήν, ἔχουσι καὶ τέλος. Τὸ τέλος θὰ ἦτο ἡ πάροδος τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, αἵτινες ὑπηγόρευσαν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τὴν στάσιν ταύτην. Εὐτυχῶς, χάρις εἰς τὴν εὐεργέτιδα ἀρωγὴν τῶν τριῶν εὐεργετίδων τῆς Ἑλλάδος Δυνάμεων, παρεσχέθησαν αἱ ἀναγκαῖαι εὐκολίαι, καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὸν χρόνον, κατὰ τὸν ὁποῖον καὶ ἡ συνθήκη περὶ τῆς εἰρήνης συνωμολογήθη, καὶ αἱ Δυνάμεις παρέσχον τὴν ἐγγύησίν των διὰ τὸ δάνειον, οὗ εἴχομεν ἀνάγκην, ὅπως πληρώσωμεν τὴν πολεμικὴν ἀποζημίωσιν, καὶ ὁ διεθνὴς ἔλεγχος ἐνομοθετήθη, καὶ οὐδὲν ὑπελείπετο πλέον πρὸς ἄρσιν τῶν δυσχερειῶν, αἱ ὁποῖαι εἶχον ἐκ τῆς ἥττης ἡμῶν προκύψει. Τότε ἐπήρχετο πλέον καὶ τὸ τέρμα τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ πλειονοψηφία, ἀλλὰ τότε εἶχε καθῆκον ἡ πλειονοψηφία νὰ μὴ ἐξακολουθήσῃ πλέον τὴν αὐτὴν πολεμικὴν, διότι ἤθελεν ὑποληφθῆ, ὅτι παρῃτεῖτο ἀπὸ τὰ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος κεχορηγημένα εἰς αὐτὴν δικαιώματα τοῦ κυβερνητικοῦ ἐλέγχου, οὐδεμία δὲ πλειονοψηφία εἶχε τὴν ἐξουσίαν νὰ ποιήσηται τοιαύτην παραίτησιν. Διὰ τοῦτο ἐγὼ, ὡς εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας ἐκείνης, παρέστην ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ ἐποιησάμην τὴν δήλωσιν, ὅτι ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἠθέλομεν ἐνασκεῖ πάντα τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα ἀπονέμει εἰς τὴν Βουλὴν τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους. Ἀλλὰ ἡ ἀπάντησις εἰς τὴν δήλωσίν μου ταύτην ἦτο ἡ λῆξις ἀμέσως τῆς συνεδριάσεως, κατὰ δὲ τὴν ἐπιοῦσαν ἡ ἔκδοσις τοῦ διατάγματος τῆς λήξεως τῆς Συνόδου. Διὰ τοῦ διατάγματος τῆς λήξεως τῆς Συνόδου ἀπήντησαν οἱ παραιτηθέντες Ὑπουργοὶ εἰς τὴν Βουλὴν, ἀπαγορεύσαντες εἰς αὐτὴν πλέον νὰ ἐργασθῇ. Καὶ δὲν ἐπέτρεψαν πλέον εἰς αὐτὴν νὰ ἐργασθῇ, ἂν καὶ δὲν εἶχε ψηφισθῆ ὁ προϋπολογισμὸς, ἂν καὶ δὲν εἶχον ψηφισθῆ αἱ ἀπαιτούμεναι πιστώσεις, ἂν καὶ δὲν εἶχον νόμον ἐπιτρέποντα εἰς αὐτοὺς νὰ εἰσπράττωσι τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους. Ἑπομένως διὰ τοῦ διατάγματος τῆς λήξεως τῆς Συνόδου ἀνέλαβον νὰ κυβερνῶσιν αὐταρχικῶς τὴν χώραν, καὶ ἀνέστειλαν τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Ἐὰν δὲν ὑπέθετον, ὅτι ἐνδεχόμενον ἦτο νὰ ἐμποιήσω εἰς ὑμᾶς τὸν κάματον, ἤθελον σᾶς δώσει εἰκόνα τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως τῶν ἐτῶν 1897, 1898 καὶ τοῦ ἀρχομένου 1899, εἰμὶ δὲ βέβαιος, ὅτι, ἐὰν προσεβλέπετε πρὸς τὴν εἰκόνα ταύτην καὶ ἐξητάζετε καλῶς αὐτὴν, πάντες ὑμεῖς, οἱουδήποτε φρονήματος καὶ ἂν ἦσθε καὶ εἰς οἱασδήποτε τάξεις καὶ ἂν ἐτάχθητε, ἠθέλετε πάντως ἐκφέρει τὴν αὐτὴν εὐχὴν, ἵνα ἡ πατρὶς ἡμῶν μὴ διέλθῃ πλέον τοιαύτην περίοδον χρόνου, οἵα ἦτο ἡ τελευταία. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1897 ἐψηφίσθη τυπικῶς τὴν τελευταίαν ὥραν μετὰ μεγάλης σπουδῆς, ἕνεκα τῶν ἀνωμάλων περιστάσεων. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1898 δὲν ἐψηφίσθη παντάπασιν, εἰσήχθη κατὰ τύπους, καὶ καθ’ ἕκαστον μῆνα ἐπανελαμβάνοντο διατάγματα, δι’ ὧν παρείχοντο εἰς τὴν διάθεσιν τῶν Ὑπουργῶν οὐχὶ τὸ δωδεκατημόριον, ἀλλ’ ὡρισμένα ποσὰ χρημάτων. Διὰ τοὺς δύο μῆνας τοῦ 1898 παραχωρήθησαν εἰς τὴν διάθεσιν τῶν Ὑπουργῶν 15,917,903.44, διὰ τὰ ἔξοδα τοῦ Μαρτίου καὶ Ἀπριλίου 18,319,608.44, διὰ τὰ ἔξοδα τοῦ Μαΐου 9,748,829.72, διὰ τὰ τοῦ Ἰουνίου 12,154,875.72, καὶ οὕτω καθεξῆς, ποσὸν ὡρισμένον διὰ τὰ ἔξοδα ἑκάστου τῶν ἄλλων μηνῶν· συνεκεφαλαιώθησαν δὲ εἰς 105,853,373.24 πάντα τὰ διὰ τῶν διαφόρων Β. Δ. χορηγηθέντα διὰ τὰ ἔξοδα τῶν δώδεκα μηνῶν τοῦ 1898. Οὐδὲ ἐξήτασέ τις, πῶς τὰ χρήματα ταῦτα ἤθελον εἰσπραχθῆ, οὐδὲ εἰς ποίας ἀνάγκας ἤθελον δαπανηθῆ. Καὶ οὕτως ἐφθάσαμεν εἰς τὸ τέλος τοῦ 1898. Ἀλλὰ πρὶν ἢ ἐπέλθῃ ὁ τελευταῖος μὴν τοῦ 1898, ἐνεδεικνύετο ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ὁ Νοέμβριος μὴν, κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν τοῦ ὁποίου ἡ Βουλὴ ἔμελλε νὰ συνέλθῃ αὐτοδικαίως, ἐὰν δὲν ἤθελε συγκληθῆ πρότερον. Τὴν παραμονὴν ὅμως τῆς πρώτης Νοεμβρίου διάταγμα Βασιλικὸν ἀνέβαλε τὴν ἔναρξιν τῆς Βουλῆς, καὶ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας νέον διάταγμα παρέτεινε τὴν ἀναβολὴν τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν, οὕτω δ’ ἐπὶ τέλους ἐφθάσαμεν εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι, ὁσάκις ἀναγινώσκω διάταγμα περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς, αἰσθάνομαι αἴσθημά τι εὐφροσύνης, διότι ἡ ἐνάσκησις τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς ἀναγγέλλει τὴν ὕπαρξιν τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν. Διὰ τῆς ἐνασκήσεως τοῦ δικαιώματος τούτου καλεῖται ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ν’ ἀποφανθῇ γνώμην· ὁσάκις δ’ ὁ λαὸς καλῆται ν’ ἀποφήνηται γνώμην, πρέπει πάντες νὰ αἰσθάνωνται αἴσθημα εὐφροσύνης, διότι ἡ γνώμη τοῦ λαοῦ πρέπει νὰ κανονίζῃ τὴν τύχην τῶν κοινῶν πραγμάτων, ἀφοῦ κατὰ τὸ Σύνταγμα ἐκ τοῦ ἔθνους ἐκπορεύονται πᾶσαι αἱ πολιτειακαὶ ἐξουσίαι. Ἀλλ’ ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, γενομένη τελευταῖον, ἡ ὁποία τῷ ὄντι δύναται νὰ παραβληθῇ πρὸς τὴν ἀνατολὴν τῆς συνταγματικῆς ἡμέρας, ἐξετελέσθη κατὰ τρόπον ὑβριστικόν. Διότι μετὰ τὴν ἐσπευσμένην καὶ σπασμωδικὴν λῆξιν τῆς Συνόδου κατὰ τὴν 23 τοῦ Μαρτίου, ἐπῆλθεν ἀργία μέχρι τοῦ Νοεμβρίου, ὅτε δὲ αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἀπῄτουν τὴν ἐμφάνισιν τῆς Βουλῆς, ἀπεβλήθη αὕτη διὰ τῶν διαταγμάτων τῆς ἀναβολῆς, καὶ ἐπὶ τέλους ἐλακτίσθη διὰ τοῦ διατάγματος τῆς διαλύσεως. Ἡ λυπηρὰ αὕτη ἱστορία μὲ ἔπεισεν, ὅτι τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, τὸν ὁποῖον συνέταξεν ἡ πλειονοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς, δὲν εἶναι πλῆρες, ἤ, διὰ νὰ εἴπω φράσιν ὀλιγώτερον κεχρωματισμένην, περιέχει ἐννοίας τὰ μάλιστα ὠχράς, δὲν ἥρμοζε δὲ τοιοῦτον χρῶμα εἰς τὴν ζωηρότητα τῶν χρωμάτων τῶν πράξεων, αἵτινες ἐνησκήθησαν, ὅπως καταδικασθῇ εἰς ἀργίαν ἡ Βουλή. Διὰ τοῦτο ἠναγκάσθην νὰ λάβω τὸν λόγον. Διήλθομεν κατὰ τὸ 1898 ἐννέα ὁλοκλήρους μῆνας ἄνευ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου, ἄνευ τῆς παρουσίας τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἐνομοθέτουν δὲ οἱ Ὑπουργοί, τὰ ὄργανα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Καὶ μήπως ἐνομοθέτουν μόνον, ὅταν ὑπῆρχεν ἀνυπέρβλητος ἀνάγκη, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ σώσωσι συμφέροντα τοῦ Κράτους ὑπέροχα, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ διατηρηθῶσι δικαιώματα τῆς Πολιτείας, τὰ ὁποῖα εἶχον τεθῇ τάχα ἐν ἀμφιβόλῳ; Ἐνομοθέτουν ἄνευ ἀνάγκης, ἀλλὰ πρὸς θεραπείαν μικρῶν, ἐνίοτε δὲ καὶ ταπεινῶν συμφερόντων, ὡς ἂν εἶχον ὑπολάβει, ὅτι ἐνήσκουν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἐνέκειτο ἐν τῇ φύσει τοῦ ἀξιώματος αὐτῶν, ἵνα μὴ εἴπω δικαίωμα, τὸ ὁποῖον εἶχε μεταδοθῆ εἰς αὐτοὺς ἐκ κληρονομίας πατρικῆς. Ὁ νόμος περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν ἄρθρῳ 76 ῥητῶς διατάσσει, ὅτι δημοτικὰ σχολεῖα θέλουσιν οἰκοδομηθῆ πρῶτον ἐν τοῖς δήμοις τρίτης τάξεως, εἶτα δὲ νὰ ἐπιχειρηθῶσιν οἰκοδομαὶ ἐν δήμοις δευτέρας τάξεως καὶ πρώτης τάξεως. Ἀφοῦ δ’ οὕτως ἀπεφασίσθη ὑπὸ τοῦ νόμου, ὅτι πρέπει νὰ οἰκοδομηθῶσι διδακτήρια ἐν τοῖς δήμοις τρίτης τάξεως, ἂν μὲ καλέσητε νὰ ἐξηγήσω τὴν θεωρίαν, ἡ ὁποία ὑπηγόρευσε τὴν διάταξιν αὐτήν, σᾶς ὁμολογῶ ὅτι ὑπέταξα τὴν ἐμὴν γνώμην, ὡς Πρωθυπουργὸς, εἰς τὴν διάθεσιν τῆς μειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, καὶ ὑπέταξα αὐτὴν ἄνευ δυσφορίας, διότι ἐν τῇ ἀποφάσει ἐκείνῃ ἀνεύρισκον ἰσχυροὺς λόγους πείθοντας ὑπὲρ αὐτῆς. Ἀλλὰ προχθὲς ἠκούσατε, ὅτι ᾠκοδομοῦντο δημοτικὰ σχολεῖα ἐν πᾶσι τοῖς δήμοις ἀνεξαιρέτως. Κατὰ τὴν ἐξέλεγξιν τῆς ἐκλογῆς ἐκείνης δὲν εἶχον καθῆκον νὰ λάβω τὸν λόγον, ὄχι διότι ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου δὲν εἶχον καθῆκον νὰ ἔχω γνώμην περὶ τοῦ κύρους τῆς ἐκλογῆς ἐκείνης, ἀλλὰ διότι ἄλλα μέλη, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀσχοληθῆ εἰδικώτερον ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς ἐκείνης, ἀνεζήτησαν ἐν πάσῃ κινήσει, ἐν πάσῃ πράξει ἢ παραλείψει, νὰ σχηματίσωσι γνώμην περὶ τῆς γνησιότητος τῆς ἐκλογῆς, καὶ πρὸ ἐμοῦ κατεδήλωσαν μετὰ θερμότητος καὶ ζήλου τὴν γνώμην αὐτῶν. Καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν εἶμαι ἔτι τοσοῦτον πεπεισμένος, ὅπως εἴπω, ὅτι ἡ γνώμη των ἦτο ὀρθή, ἀλλ’ ἤλπιζον ὅτι ἤθελον καὶ ἐγὼ διαφωτισθῆ, ἐὰν παρετείνετο ἡ συζήτησις. Ἀλλ’ ὅταν ἡ πλειονοψηφία ἔκρινεν ἄλλως, ὑπέλαβον ὅτι ἤθελον παρεξηγηθῆ, ἐὰν ἔσπευδον νὰ λάβω τὸν λόγον, ἵνα ἐκφέρω γνώμην ἐπὶ τῆς ἐκλογῆς. Ἔχω ὅμως τὸ δικαίωμα νὰ κρίνω τὰς πράξεις, αἵτινες κατηγγέλθησαν, οὐχὶ ἵνα ἐπιζητήσω πολιτικὴν εὐθύνην κατὰ τῶν κατεργασαμένων αὐτὰς, διότι ἡ πολιτικὴ εὐθύνη ἀπετίθη παρ’ αὐτῶν διὰ τῆς ἀποχωρήσεώς των ἀπὸ τῆς ἀρχῆς, οὐδὲ κἂν νὰ ἐπιζητήσω ποινικὴν εὐθύνην κατ’ αὐτῶν, ὡς παραβάντων τὸν νόμον, διότι τῷ ὄντι, κατὰ τὸν νόμον περὶ εὐθύνης Ὑπουργῶν, αἱ πράξεις αὐτῶν αὗται τιμωροῦνται· ἀλλ’ ἐμνημόνευσα αὐτῶν διὰ νὰ καταγγείλω τὸ θάρρος, μὲ τὸ ὁποῖον προέβαινον καὶ ἐνομοθέτουν, ὡς ἂν ἔδιδον διαταγὰς εἰς ἀκτοφύλακας, ἵνα φρουρῶσι τὰς ἀκτὰς τῆς χώρας. Ἡ ἀφέλεια, μὲ τὴν ὁποίαν ἐξηγήθη χθὲς ὑπὸ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ τροποποίησίς τις τοῦ νόμου περὶ καυσοξύλων, κατέδειξεν ὅτι τοιαύτη ἀφέλεια ἦτο ἡ συνήθης καὶ αὕτη ὡδήγει τὰς πράξεις τοῦ παραιτηθέντος Ὑπουργείου. Καὶ ἐν τούτοις εἰσήλθομεν εἰς τὸ 1899 καὶ διηνύσαμεν τοὺς τρεῖς πρώτους μῆνας τοῦ ἐνιαυτοῦ, καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὸν τέταρτον. Ἀνατρέχων δ’ εἰς τὸ παρελθόν, ἐνθυμοῦμαι ὅτι πρὸ εἴκοσι πέντε ἐνιαυτῶν ἐγὼ αὐτὸς κατέθηκα εἰς τὴν Βουλὴν πρότασιν περὶ συστάσεως ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς κατὰ Ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ προβλέψῃ ἐγκαίρως, ὅπως ψηφισθῇ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1874 πρὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ ἔτους, ἀλλὰ δὲν προέβλεψε, διὰ νὰ παρατείνῃ τὸν βίον του καὶ διεξαγάγῃ τὰς δημοτικὰς ἐκλογάς. Ἀφῆκε τὸ 1874 ἔκθετον, καὶ εἰσεπράττοντο οἱ φόροι κατὰ τὸν μῆνα Ἰανουάριον καὶ κατὰ τὸν Φεβρουάριον καὶ κατὰ τὸν Μάρτιον ἄνευ οὐδεμιᾶς συναινέσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Ἐφρόνουν δ’ ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ ἐξετάσῃ ἐκτενέστερον τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Ἐγὼ δέ, ὁ ὁποῖος τοιαύτην εἶχον τότε γνώμην καὶ εἰς τοιαύτην σοβαρὰν προέβην τότε πρᾶξιν, ἀναγκάζομαι νῦν νὰ ἀρκεσθῶ μόνον, ἵνα σᾶς παρακαλέσω νὰ μνημονεύσητε κατά τι ζωηρότερον τῆς περὶ ἧς εἴρηται ἐκτρόπου πολιτείας τοῦ παραιτηθέντος Ὑπουργείου, ἥτις ἐγένετο αἰτία νὰ περιέλθωμεν εἰς τοιαύτην ἀνωμαλίαν πολιτικὴν καὶ οἰκονομικήν. Τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἔχει οὕτω. § 1ον: «Τὰ ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς ληφθέντα ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως μέτρα ἐξετασθήσονται ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους ἐν πνεύματι δικαιοσύνης καὶ νομιμότητος.» Τί ἐννοοῦσιν οἱ γράψαντες τὴν περίοδον ταύτην τῆς παραγράφου 1ης τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως; Ἐνόουν ὅτι ἕκαστον τῶν μέτρων τούτων θέλει ἐξετασθῆ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, καὶ ἐὰν εὑρεθῇ ὅτι ἦτο ἀναγκαῖον, θέλει κυρωθῆ, ἐὰν δὲ μή, θέλει ἀκυρωθῆ; Ἡ ἔποψις αὕτη μοὶ φαίνεται πρακτικωτέρα, ἐὰν μὴ λυσιτελεστέρα· ἀλλ’ αὐτῆς τῆς ἐπόψεως προηγεῖται ἄλλη: αὐτὰ τὰ μέτρα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, διότι περιῆλθεν εἰς ἀνυπέρβλητον καὶ ἐσχάτην ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνατο νὰ ἀποφύγῃ; Ἡ ἐξέτασις αὕτη νομίζω ὅτι ἁρμόζει εἰς Κοινοβούλιον Κράτους, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ζήσῃ κοινοβουλευτικὸν βίον, ἁρμόζει δ’ ὄντως εἰς αὐτὸ, ἵνα σταματήσῃ τὸ θάρρος τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἵτινες, εἴτε ὑπὸ μὴ πλήρους συνειδήσεως τῶν καθηκόντων αὑτῶν, εἴτε ὑπὸ φιλαρχίας ἢ φιλοδοξίας οἰστρηλατούμενοι, λησμονοῦσιν ὅτι εἶναι ὑπεύθυνοι Ὑπουργοὶ καὶ ὅτι πρώτιστον καθῆκον ἔχουσι νὰ ὑποτάσσωνται αὐτοὶ εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Μεταξὺ τῆς σφοδρότητος τῶν λόγων μου καὶ τοῦ κειμένου τῆς τροπολογίας μου θέλετε εὕρει ἀντίθεσιν, ἀλλ’ ἐπεθύμησα νὰ ἀφαιρέσω πᾶν ὅ,τι ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ἐξάψῃ τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν, ἢ νὰ παρεμβάλῃ προσκόμματα εἰς τὴν πορείαν τῆς Βουλῆς· διὰ τοῦτο ἠρκέσθην νὰ ποιήσωμαι τὴν μνείαν τοῦ γεγονότος, ἀλλὰ μνείαν οὐχὶ ἀναφερομένην εἰς τὴν οὐσίαν ἑκάστης πράξεως, μᾶλλον δὲ ἀναγομένην εἰς τὴν ὑπερβασίαν, εἰς τὴν ὁποίαν περιέπεσαν οἱ Ὑπουργοί, οἵτινες ἀπὸ ὀργάνων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας μετεβλήθησαν εἰς νομοθέτας τῆς Ἑλλάδος. Ἡ τροπολογία μου ἔχει οὕτω: «Ἡ πρόωρος λῆξις τῶν ἐργασιῶν τῆς Γʹ Συνόδου τῆς παρελθούσης Βουλευτικῆς Περιόδου, δι’ ἧς ἀνεστάλη ἡ λειτουργία τοῦ πολιτεύματος καὶ περιήχθη ἐν ἀργίᾳ καὶ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἐστέρησεν ὄντως τῆς συνδρομῆς αὐτῆς τὴν νομοτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἥτις προέβη εἰς νομοθετικὰ μέτρα, ἵνα ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς γνωστὰς καὶ συνήθεις κυβερνητικὰς ἀνάγκας. Ἀλλὰ τὰ περὶ τούτου θέλουσι πάντως ἐξετασθῆ ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, οὐ μόνον ὅπως μὴ παραβλαφθῶσι τὰ δημόσια συμφέροντα, ἀλλὰ καὶ ὅπως ἐν ἀνωμολογημένῃ μόνον ἀνάγκῃ ἐπιφανῇ ἐπὶ τὸ μέλλον ἡ τοιαύτη τῶν πολιτειακῶν ἐξουσιῶν σύγχυσις.»

§47Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς μέμφεται τοῦ κ. Α. Ζαΐμη, ὅτι διέλυσε τὴν Βουλήν, ἐνῷ ἄλλη μερὶς εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν. Ἀλλ’ ὁ κ. Ζαΐμης δὲν διέλυσε τὴν Βουλήν, ἀλλ’ ἰδὼν ἀληθῶς, ὅτι ἄλλος εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, πεπεισμένος δέ, ὅτι ἡ ὑπουργία του δὲν ἦτο πλέον ἀναγκαία εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀφοῦ εἶχον κανονισθῇ τὰ πάντα, ὡς βεβαιοῖ αὐτὸς ὁ ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτής, κατέθεσε τὴν ἐντολήν, ἣν εἶχε λάβει παρὰ τοῦ Βασιλέως. Ἀλλὰ διατί διελύθη ἡ Βουλή; Διότι τὸ Στέμμα ἐπείσθη ὅτι ἡ πλειονοψηφία δὲν εἶχε πλέον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ ἔθνους, καὶ προσεκάλεσε νέαν Κυβέρνησιν, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ κ. Ζαΐμη, μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν. Τοῦτο ἦτο ἀπόλυτον δικαίωμα τοῦ Στέμματος. Ὅτι δὲ ὀρθῶς ἐσκέφθη, τοῦτο ἀποδεικνύει ἡ ἄφιξις ἐν τῇ Βουλῇ νέας πλειονοψηφίας ἰσχυρᾶς, εἰς ἣν καὶ ἀνετέθη ἡ Κυβέρνησις. Ἅπαντα ταῦτα εἶναι καὶ νόμιμα καὶ συνταγματικά. Τὰ δὲ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔλαβεν ἡ τέως Κυβέρνησις καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐζήτησε διὰ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου τὴν ἔγκρισιν τῆς Βουλῆς, ἦσαν ἄμεσος συνέπεια τῆς διαλύσεως. Δὲν ἠδύνατο ν’ ἀφήσῃ τὸν στρατὸν ἄνευ τῶν μέσων τῆς διατροφῆς, τοὺς ὑπαλλήλους ἄνευ μισθῶν, καὶ ἐξεδόθησαν τὰ περὶ τούτου διατάγματα, ἅτινα θὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν ἔγκρισιν τῆς Βουλῆς. Πᾶσα ἄλλη Κυβέρνησις, συναισθανομένη τὰς ὑποχρεώσεις αὑτῆς πρὸς τὸ ἔθνος, θὰ ἔπραττεν ὅ,τι ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις Ζαΐμη. Καὶ μ’ ὅλον τοῦτο ἐτόλμησεν ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ν’ ἀποκαλέσῃ ἀγύρτας τοὺς ἐκτελέσαντας τὸ καθῆκόν των καὶ μόνον τὸ καθῆκόν των! Ἐτόλμησε νὰ σᾶς εἴπῃ, ὅτι ὑπῆρξεν ὑπέρβασις τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὡς νὰ μὴ ἐγνώριζεν ὅτι μετεφέρθη διὰ νόμου ἡ ἐξ ὀκτὼ ἑκατομμυρίων πίστωσις, ἡ προωρισμένη εἰς συνδρομὴν τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ παθόντων, ἐκ τῶν ἐξόδων τῆς χρήσεως τοῦ 1897 εἰς τὰ ἔξοδα τῆς χρήσεως τοῦ 1898, ὅτι ἕνεκα τῆς ἀναβολῆς τῆς καταλήψεως τῆς Θεσσαλίας διετηρήθησαν ἐν τῷ στρατῷ ἡλικίαι μὴ προϋπολογισθεῖσαι, δι’ ἃς ἐζητήθη νέα πίστωσις διὰ Β. Διαταγμάτων, ὅτι δὲ οἱ πρόσφυγες παρέμειναν ἐν Ἑλλάδι ἐπίσης πολὺ περισσότερον ἢ ὅσον προσεδοκᾶτο, καὶ ἠναγκάσθη ἡ Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ πίστωσιν νέαν πρὸς διατροφὴν αὐτῶν. Ἂν καλῶς ἢ κακῶς διηύθυνεν ἡ Κυβέρνησις Ζαΐμη τὰ κοινά, ταχέως θέλει ἀποδείξει ἡ μελέτη τοῦ ἀπολογισμοῦ τοῦ 1898. Θὰ παραστῶμεν εἰς τὸ φαινόμενον τὸ ἀπροσδόκητον, νὰ ἴδωμεν τὰ τακτικὰ ἔξοδα τοῦ Κράτους ὑπερβαίνοντα τὰ μέχρι τοῦδε εἰσπραττόμενα κατὰ τὰ προηγούμενα ἔτη κατὰ 12 ἕως 14 ἑκατομμύρια, καὶ τοῦτο, ἂν καὶ ἔλειψαν ἐκ τῆς Θεσσαλίας ἅπαντες οἱ ἄμεσοι φόροι καὶ τὸ ἥμισυ τῶν ἐμμέσων. Μετὰ ταῦτα τὰ μέλη τῆς τέως Κυβερνήσεως ἀναμένουν μεθ’ ἡσυχίας τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς πολιτείας αὐτῶν, καὶ βεβαίως, ἂν ἡ Βουλὴ παραδεχθῇ, ὅτι οὐδὲν ἔπραξαν, ὅπερ δὲν ὤφειλον, θὰ ἦναι δι’ αὐτοὺς ἱκανοποίησις μεγίστη· ἂν τοὐναντίον, θὰ ὑποστῶμεν οἱανδήποτε ποινὴν ἐπιβάλῃ ἡμῖν τὸ ἔθνος, μὲ τὴν συνείδησιν ἐπαναπαυμένην, ὅτι εἰργάσθημεν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων αὐτοῦ.

§48Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Εἶμαι ἠναγκασμένος, ὡς πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, νὰ δώσω ἐξηγήσεις ἐπὶ τῆς παραγράφου, ἥτις ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος νὰ ὁμιλήσῃ καὶ παραστήσῃ αὐτὴν ὡς περιέχουσαν ἐννοίας ὠχρὰς ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὴν περὶ τῶν ἐν ἐλλείψει τῆς Βουλῆς ληφθέντων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως μέτρων περίοδον τοῦ Βασιλικοῦ λόγου. Οὐδ’ ἦτο ἀναγκαῖον νὰ ὁμιλήσῃ ὁ προλαλήσας κ. πρώην Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις ἀνέλαβε τὸ βαρὺ ἔργον νὰ ὑπεραμυνθῇ τῶν δικαιωμάτων τῶν συναδέλφων αὐτοῦ, διὰ νὰ καταδείξῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ὁποῖα φρονήματα εἶχεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη καὶ κατὰ τίνα τρόπον ἠθέλησε νὰ ἐνασκήσῃ τὰ δικαιώματα τὰ εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν παρεχόμενα ὑπὸ τοῦ Συντάγματος, διότι εἰς πάντας ἡμᾶς εἶναι γνωστὴ καὶ ἡ προέλευσις καὶ ἡ δρᾶσις τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης. Οὐδεμία πρέπει νὰ μείνῃ ἀμφιβολία, ὅτι ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον συνετάχθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς ἐν τῷ πνεύματι ἐκείνῳ, ὅπερ διηρμήνευσεν ὡς πρὸς τὴν χρῆσιν τῶν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος χορηγουμένων τῇ ἐκτελεστικῇ ἐξουσίᾳ δικαιωμάτων καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐνασκήσεως τούτων ὁ προλαλήσας κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος. Δὲν ὑπῆρχεν ἴσως ἀνάγκη ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον νὰ περιληφθῶσιν αἱ λεπτομέρειαι, τὰς ὁποίας ἐκδηλοῖ ἐν τῇ τροπολογίᾳ αὐτοῦ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, διότι ἡ ἐπιτροπὴ θεωρεῖ, ὅτι ἡ φράσις, ᾗ ἐχρήσατο, περιλαμβάνει πληρέστατα τὴν ἔννοιαν, ὅτι ἔκνομος καὶ ἀντισυνταγματικὴ καὶ ἀντικοινοβουλευτικὴ ὑπῆρξεν ἡ ἐνέργεια τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, ἥτις δι’ ἐπανειλημμένων διακοπῶν τῆς λειτουργίας τοῦ νομοθετικοῦ σώματος κατέληξεν εἰς λάκτισμα τῆς ἀντιπροσωπείας τοῦ ἔθνους, διὰ νὰ ἐνασκῇ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν αὐταρχικῶς. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο συνετάχθη ἡ ἀπάντησις, περιλαμβάνεται δὲ, κατὰ τὴν πεποίθησιν τῆς ἐπιτροπῆς, τελείως τὸ φρόνημα τῶν ἀντιπροσώπων ἐν τῷ πνεύματι τούτῳ. Διότι, ὅταν ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἡ ἐπιτροπὴ δηλοῖ, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει κρίνει τὰ μέτρα ἐν πνεύματι δικαιοσύνης καὶ νομιμότητος, πρόδηλον καθιστᾷ τὸ φρόνημα τῆς Βουλῆς, καὶ καταδεικνύει ὅτι σκοπὸν ἔχει ἡ Βουλὴ, ὅπως καὶ ἐν τῷ συνόλῳ καὶ ἐν τοῖς καθέκαστα τὴν πορείαν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως καὶ τὰ ὑπ’ αὐτῆς ληφθέντα μέτρα κατὰ τὴν ἐνάσκησιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἐξετάσῃ, καὶ ἀποδώσῃ αὐτῇ τὸ δίκαιον, ἂν ἀνευρίσκῃ ὅτι ἐν τοῖς ἔργοις αὐτῆς ἢ ἔν τισι τῶν ἔργων αὐτῆς ἐν δικαίῳ εἰργάσθη, ἐφαρμόσῃ δὲ τὸν νόμον, ἐὰν ἀνεύρῃ ὅτι παρεβιάσθη τυχὸν ὑπ’ αὐτῆς ὁ νόμος. Ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, δὲν γνωρίζω διὰ τίνα λόγον, προεξόφλησεν ἐν τούτῳ τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, ἀποδεχόμενος ὅτι ἐντὸς ὀλίγου πρόκειται νὰ καθειρχθῶσιν εἰς τὰς εἱρκτὰς οἱ πρώην Ὑπουργοί. Τοιαύτην γνώμην δὲν ἐξεδήλωσεν ἡ Βουλὴ, ἀλλ’ ἂν ἦναι ἀνάγκη πρὸς ἀναστήλωσιν τῶν δικαιωμάτων τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας νὰ καταφύγῃ καὶ εἰς τὸ ἔσχατον τοῦτο μέτρον, ἂς βεβαιωθῇ ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει κρίνει ἴσως αὐτοὺς ἐπιεικῶς, ἀλλὰ πάντως θέλει κρίνει αὐτοὺς δικαίως. Αὐτὸ εἶναι τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἐκράτησεν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον. Μετὰ τὴν δήλωσιν δὲ ταύτην, ὑποθέτω ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ μεταβληθῇ τι ἐκ τοῦ κειμένου τῆς ἀπαντήσεως, διότι ἐν τῇ συντομίᾳ τῆς φράσεως περιλαμβάνεται πᾶν ὅ,τι πάντες ἡμεῖς ἀπὸ κοινοῦ αἰσθήματος φρονοῦμεν, προκειμένου περὶ τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν.

§49Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Ἐνόμιζον, Κύριοι, ὅτι ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον θὰ ἦτο ἐντελῶς τυπική, διότι τοῦτο πάντοτε συνέβη σχεδὸν ἀπαρεγκλίτως, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, ἐν τῇ ἡμετέρᾳ Βουλῇ, ὁσάκις μετὰ τὴν ἀπαγγελίαν Βασιλικοῦ λόγου ἐπηκολούθησε μεταβολὴ κυβερνητική. Διότι τί ἄλλο εἶναι ὁ Βασιλικὸς λόγος, καὶ μάλιστα ὁ κατὰ τὴν Σύνοδον ταύτην ἀπαγγελθείς, ἢ περίληψις τῶν ἐπαγγελιῶν, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ στόματος τοῦ Ἄνακτος πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ ἐπηγγείλατο; τί ἄλλο ἢ ἀπαρίθμησις τῶν νομοθετικῶν ἔργων, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις διενοεῖτο νὰ εἰσαγάγῃ εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς ψήφισιν; Μετὰ τὴν ἐπελθοῦσαν ὅμως ψηφοφορίαν ἐν τῷ ζητήματι τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς ἡ ἀπάντησις ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς ἐδόθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, μὴ τυχοῦσα τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς, ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν της. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ ἀπάντησις εἶναι ἐντελῶς τυπική. Ἀλλ’ ἐπωφελήθη τῆς στιγμῆς ταύτης, ἵνα μεταβάλῃ αὐτὴν εἰς οὐσιαστικὴν καὶ ἐπιρρίψῃ εἰς ἄλλους εὐθύνας, ποῖος; Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος πρῶτος ὤφειλε νὰ δώσῃ εὐθύνας, ὁ ὁποῖος ἐδημιούργησε τὴν δεινὴν κατάστασιν τῆς χώρας! Ἡμεῖς εἴχομεν τὸ θάρρος νὰ εἴπωμεν, ὅτι διωκήσαμεν τὸ Κράτος ἄνευ προϋπολογισμοῦ, καὶ ὡς συνταγματικοὶ καὶ κοινοβουλευτικοὶ Ὑπουργοὶ ἐζητήσαμεν ψῆφον ἀφέσεως παρὰ τῆς Βουλῆς, διότι ὑπείκοντες εἰς τὴν ὑπερτάτην ἀνάγκην προέβημεν εἰς ὅ,τι προέβημεν. Δὲν ἦτο λοιπὸν ἡ στιγμὴ αὐτὴ κατάλληλος διὰ νὰ ἐξετασθῇ ἡ εὐθύνη ἡμῶν. Θ’ ἀποδειχθῇ ἐν καταλλήλῳ χρόνῳ, ὅτι, ὅταν ἐφωνάσκουν οἱ δημαγωγοί, ὅτι οἱ θεσμοὶ κινδυνεύουν, ἦσαν οὗτοι εἴπερ ποτὲ ἀσφαλέστατοι, παρ’ οὐδενὸς ἐπιβουλευόμενοι. Οὐδεὶς ἐπιβουλεύει τοὺς θεσμούς, ἀλλ’ οἱ θεσμοὶ φθείρονται μᾶλλον ἐκ τῶν συνηγόρων των. Διατί σπεύδετε νὰ ζητήσητε παρ’ ἡμῶν εὐθύνας; Θὰ τὰς δώσωμεν, καὶ μετὰ θάρρους μάλιστα· ὀφείλομεν ὅμως νὰ τηρήσωμεν τάξιν περὶ τὴν δόσιν τῶν εὐθυνῶν. Πρῶτος θὰ δώσητε ὑμεῖς, ἀξιότιμε Βουλευτὰ ἐκ Γόρτυνος, εὐθύνας, διότι σεῖς εἶσθε ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐπεχείρησε τὸν πόλεμον, — τὰ λοιπὰ εἶναι ἐπακόλουθα τοῦ πολέμου, — εἶτα ἄλλη Κυβέρνησις, καὶ τελευταῖον ἡ Κυβέρνησις ἡ ὑπὸ τὸν κ. Ζαΐμην κατὰ τὰς δύο αὐτῆς μορφάς, καὶ τότε θὰ συζητήσωμεν τὰ ζητήματα ταῦτα ἐν πλάτει, ἐν ἀνέσει καὶ δικαιοσύνῃ, εἰς ἕκαστον δὲ θ’ ἀποδοθῇ τὸ προσῆκον. Δὲν ἦτο ἡ στιγμὴ κατάλληλος, ἐπαναλέγω, νὰ ζητηθῶσιν εὐθῦναι παρ’ ἡμῶν· ἀλλ’ εἴμεθα πρόθυμοι νὰ δώσωμεν ταύτας καὶ ἀπὸ τοῦδε. Τὸ ὅλον τῆς καθ’ ἡμῶν κατηγορίας εἰς τοῦτο συνίσταται, ὅτι ἡμεῖς διενοήθημεν νὰ καταπατήσωμεν τοὺς θεσμοὺς τῆς χώρας. Ἀλλὰ τούτου ὄντος ἐπιχειρήματος δημαγωγικοῦ, εἰς ἄλλο ἔπρεπε νὰ στραφῇ ἡ ἔρευνα, ἂν τὰ πράγματα τουτέστιν, ὡς ἐγένοντο, ἦσαν ἀποτέλεσμα ἀπολύτου ἀνάγκης. Καὶ εἶπεν εἰς ἡμᾶς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ὅτι παρέσχε τὴν ὑποστήριξίν του εἰς τὴν Κυβέρνησιν μέχρις οὗ ἐνόμισεν, ὅτι αἱ περιστάσεις τῆς πατρίδος αἱ ἔκτακτοι παρῆλθον. Ἀλλὰ πάντες ἐνθυμεῖσθε, ὅτι τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις τῆς χώρας ἐθεώρησε ληξάσας περὶ τὰ μέσα Μαρτίου τοῦ 1898, ἐνῷ ἡ ἀνάκτησις τῆς Θεσσαλικῆς γῆς μόλις συνετελέσθη τὸν Ἰούνιον. Ἔσπευδε, κεκτημένος τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν ἀρχήν· ἀλλ’ ἀκριβῶς τὴν στιγμὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν τοιαύτην ἄκαιρον ἐπιθυμίαν ἐξεδήλωσεν, ὁ Βασιλεὺς, ἔχων ἐκ τοῦ Συντάγματος τὸ δικαίωμα νὰ λήγῃ τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, ἔληξε ταύτας, χειροκροτούσης, ὡς ἐνθυμεῖσθε, αὐτῆς τῆς Βουλῆς. Ναί! ἐχειροκρότησεν ἡ Βουλὴ καὶ ἐπεκρότησεν ὁλόκληρος ἡ κοινωνία, διότι ἐθεωρήθη, ἵνα μὴ εἴπω βαρύτερόν τι, ὅτι ἦτο ἀπρεπὲς τὴν στιγμὴν ἐκείνην νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν οἱ διενεργήσαντες τὸν πόλεμον, ἀφοῦ τὰ ἐκ τοῦ πολέμου δεινὰ δὲν εἶχον ἀκόμη κανονισθῆ. Ἐθεωρήθη λυσιτελὲς νὰ μὴ ἀνοιχθῶσιν αἱ πύλαι πρὸς συζήτησιν περὶ τῶν πεπραγμένων, ἐν οἷς αἱ ἐμπάθειαι καὶ αἱ προσωπικαὶ ἀντεγκλήσεις θὰ ἐκυριάρχουν καὶ ὧν τὰ πρωτόλεια ἐδρέψαμεν σήμερον.

§50ΚΥΡ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Οἱ χειροκροτήσαντες μετεμελήθησαν πικρῶς.

§51Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Λοιπὸν ἐὰν ταῦτα οὕτως ἐγένοντο, τί ἔπρεπε νὰ πράξῃ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη; Ἡ Κυβέρνησις, ἀποβλέπουσα εἰς ὕψιστα τοῦ ἔθνους συμφέροντα, ἀνέλαβε μετὰ θάρρους νὰ κυβερνήσῃ τὸν τόπον ἄνευ προϋπολογισμοῦ. Αὐτὴ εἶναι ὁλόκληρος ἡ εὐθύνη, καὶ δι’ αὐτὴν τὴν εὐθύνην ζητοῦμεν ψῆφον ἀφέσεως παρὰ τῆς Βουλῆς, πειθόμενοι εἰς τοὺς νόμους, καὶ διὰ τοῦτο μετὰ παρρησίας ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ περιελάβομεν παράγραφον οὕτως ἔχουσαν: «Κατὰ τὸ διάστημα τῆς Ὑμετέρας ἀπουσίας ἡ Κυβέρνησίς μου, ἐλλείψει διατάξεων νομοθετικῶν καὶ ὅπως μὴ ζημιωθῶσιν ἐθνικὰ ἢ δημόσια συμφέροντα, προέβη εἰς λῆψιν μέτρων τινῶν, πεποιθυῖα εἰς τὴν παρὰ τῆς Βουλῆς κύρωσιν αὐτῶν.» Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος λέγει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἐναντίαν ἔχουσα γνώμην πρὸς τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας, ὤφειλε (χάριν τῶν θεσμῶν βεβαίως) νὰ διαλύσῃ ἀμέσως τὴν Βουλήν. Νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν, κύριε Βουλευτὰ ἐκ Γόρτυνος, καθ’ ἣν ἐποχὴν τὸ ἓν τρίτον τῆς χώρας κατείχετο ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ; Τοῦτο ἐθεωρήθη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἄτοπον, ἐπιβλαβὲς, ἀλλὰ καὶ ἀδύνατον. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἡ ἀνάγκη ἦτο ἐπιτακτική, καὶ οἱ ἀναλαβόντες τὴν εὐθύνην νὰ διοικήσωσιν ἔπραξαν ἔργον ὑψίστου πατριωτισμοῦ. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη καὶ ἄλλως διαφέρει τὴν γνώμην· εἶχε τὴν γνώμην, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν τὸ Κράτος ν’ ἀσχοληθῇ εἰς ἐκλογὰς προτοῦ διευθετηθῶσιν ἐκ τῶν ἐνόντων τὰ τῆς Κρήτης πράγματα, δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον πρὸ τούτου εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀσχολῆται μὲ ζητήματα ἐκλογῶν ἐντὸς τοῦ Κράτους· καὶ ταύτην τὴν πολιτείαν ἐτήρησε μέχρι τέλους, καὶ διὰ τοῦτο, ὅτε ἡ Βουλὴ αὐτοδικαίως συνήρχετο τῇ 1 Νοεμβρίου, ἡ Κυβέρνησις, τὴν αὐτὴν τηροῦσα πολιτείαν, προέβη εἰς ἀναβολὴν τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς, οὐχὶ πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ καταπατήσῃ τὰ δικαιώματα αὐτῆς, ἀλλ’ ἀκριβῶς διότι ἀνεχώρει ἀπὸ τὴν ἀρχὴν, ὅτι ἔπρεπε νὰ διευθετηθῶσι τὰ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος πρὶν ἢ ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις περὶ τῶν πεπραγμένων κατὰ τὸν πόλεμον. Οὕτως ἡ Κυβέρνησις Ζαΐμη ἐπολιτεύθη ἀπέναντι τῆς Βουλῆς. Μόλις δὲ διηυθετήθησαν τὰ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἡ Κυβέρνησις διέλυσε τὴν Βουλὴν καὶ ἐκάλεσε τὸν λαὸν νὰ στείλῃ ἀντιπροσώπους, καὶ ἔστειλεν ἡμᾶς ἐνταῦθα, πάντας γνησίους, ὡς ἀπεδείχθη ἐκ τῆς ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ ἡμέρᾳ ῥαγδαίας ἐπικυρώσεως τῶν ἐκλογῶν. Ταύτας τὰς ἐξηγήσεις εἶχον καθῆκον, ὡς μέλος τῆς παραιτηθείσης Κυβερνήσεως, νὰ δώσω εἰς τὴν Βουλήν. Ἀπεκδεχόμεθα δὲ μετὰ θάρρους πᾶσαν συζήτησιν, ἡ ὁποία ὅμως νομίζω, ὅτι θὰ γείνῃ κατὰ τάξιν προτεραιότητος.

§52Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὀφείλω νὰ δώσω ἀπάντησιν εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς καὶ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μαντινείας. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐπρόβαλε συνταγματικὴν θεωρίαν, ἥτις εἶναι ἄγνωστος μέχρι τοῦδε, τὴν ὁποίαν δὲν βοηθεῖ, ἀλλ’ ἀποκρούει καὶ ἀπαγορεύει διάταξις ῥητὴ τοῦ Συντάγματος. Ῥητὴ διάταξις τοῦ Συντάγματος ἀναγράφει, ὅτι οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασιλέως ἰσχύει ἄνευ τῆς προσυπογραφῆς τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, ὅστις δι’ αὐτῆς ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην αὐτῆς. Ὁ Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, δεινὸς μεταλλειολόγος, κακὸς ὅμως δημοσιολόγος (ἱλαρότης), ἐκρύβη ὑπὸ τὴν ἁλουργίδα τοῦ Βασιλέως, καὶ ἔλεγεν ὅτι ἡ βασιλικὴ ἐξουσία ἤθελε τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, καὶ ἤλεγχεν ἡμᾶς, διότι ὁμιλοῦμεν περὶ τούτου. Ὅταν ἡ βασιλικὴ ἐξουσία ἐνασκῇ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον τὸ Σύνταγμα ἀνέθηκεν εἰς αὐτήν, νὰ κηρύττῃ τὴν λῆξιν τῆς Βουλῆς ἢ τὴν διακοπὴν ἢ τὴν ἀναβολὴν τῶν συνεδριάσεων αὐτῆς, ἢ τὴν διάλυσιν αὐτῆς, πράττει τοῦτο πάντοτε ἐπὶ τῇ συμβουλῇ τῇ ὑποτιθεμένῃ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, καὶ δὲν κρύπτεται ὁ Ὑπουργὸς ὑπὸ τὴν ἁλουργίδα τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ἡ ὑπογραφὴ τοῦ Βασιλέως ἔχει ἀσπίδα τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Ὑπουργοῦ. Ἂν δὲ ὁ Ὑπουργὸς δὲν στέργῃ εἰς τὴν πρᾶξιν, ἔχει δικαίωμα νὰ πάρῃ τὸν πῖλόν του καὶ νὰ ἀπέλθῃ, δὲν ἔχει δὲ ὑποχρέωσιν νὰ ἀκούῃ τὴν γνώμην τοῦ ἡγεμόνος, ὅταν καὶ αὐτὸς δὲν ἀποδέχηται αὐτήν. Ἡμεῖς δὲν ἐζητήσαμεν ποινικὴν εὐθύνην παρ’ οὐδενὸς τῶν Ὑπουργῶν, ἵνα ὁμιλήσητε περὶ εἱρκτῶν· ἀλλ’ ἂν ἤθελέ ποτε ζητηθῆ ποινικὴ εὐθύνη ἀπὸ ὑμᾶς, διότι ὑπόκεισθε εἰς τοιαύτην κατὰ τὸν νόμον περὶ εὐθύνης Ὑπουργῶν, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι ἡ βασιλικὴ ἁλουργὶς δὲν θέλει σᾶς καλύψει. Ὡμίλησε Βουλευτὴς ἕτερος περὶ εὐθύνης ἐπὶ τῷ πολέμῳ, καὶ ἀνέγραψε χρονολογικῶς προηγουμένην τὴν ἐμὴν εὐθύνην. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι, ὅτε συνεζητεῖτο ἡ πρότασις τοῦ τέως βουλευτοῦ ἐκ Καλαβρύτων κ. Λεωνίδα Πετιμεζᾶ περὶ συστάσεως ἐξεταστικῆς τῶν πραγμάτων ἐπιτροπῆς, πρότασις ἡ ὁποία οὐδὲν ἄλλο ἐσκόπει, εἰμὴ τὴν ἀναζήτησιν ποινικῆς εὐθύνης διὰ τὰ πρὸ τοῦ πολέμου καὶ κατὰ τὸν πόλεμον, ὁ Βουλευτὴς Μαντινείας ἀπέστεργε νὰ ψηφίσῃ τὴν σύστασιν τῆς ἐπιτροπῆς. Μήπως εἶπε πρὸ μικροῦ ὅσα εἶπεν, ὑπολαβὼν ὅτι ὑπάρχει τις δειλιῶν πρὸ τῆς ποινικῆς εὐθύνης; Ἡμεῖς οὐδέποτε ἐδειλιάσαμεν νὰ δώσωμεν λόγον διὰ τὰς πράξεις ἡμῶν. Ἐπεθυμοῦμεν μάλιστα νὰ ζητηθῇ ποινικὴ εὐθύνη, ἵνα ἐξετασθῶσι τὰ κατὰ τὸν πόλεμον, διότι θέλει διδαχθῇ ὁ λαὸς πολλὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀγνοεῖ. Ἀλλ’ ὅταν ἀποφασισθῇ νὰ ζητηθῇ ἡ τοιαύτη εὐθύνη, πολλοὶ ἄλλοι θέλουσι μετανοήσει, οὐχὶ δὲ ἡμεῖς.

§53ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἐγώ, κύριε Πρόεδρε, ἔκρινα ἄχρουν τὸ σχέδιον τὸ συνταχθὲν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς εἰς ἀπάντησιν τοῦ Βασιλικοῦ λόγου, ἐπὶ πάντων τῶν ἄλλων θεμάτων, πλὴν μόνον ἐκείνου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησεν εἰδικῶς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λεβαδείας, διότι ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ μέρους τούτου καὶ ἐγὼ ἀπεκόμισα τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἔχει τὴν εὐρυτέραν ἔννοιαν, ἣν ἀπέδωκεν εἰς αὐτὸ ἡ ἑρμηνεία σήμερον. Καὶ ἐγὼ συμφωνῶ μετὰ τῶν προλαλησάντων, ὅτι οὐδεμία δικαιολογία εἶναι δυνατὸν νὰ καλύψῃ τὴν ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς, εἴτε ἡ Βουλὴ ἐκείνη ἦτο δυνατὸν νὰ συνεργασθῇ μετὰ τοῦ Ὑπουργείου τοῦ ὑφισταμένου ὑπὸ τὴν ἀνοχὴν αὐτῆς, εἴτε, ληξάσης τῆς ἀνοχῆς, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ συνεργασθῇ. Οἱ κυβερνῆται οἱ τότε εὑρίσκοντο ὑπὸ τὸ δίλημμα, ἢ νὰ διαλύσωσι τὴν Βουλήν, ἢ νὰ συνεργασθῶσι μετὰ τῆς Βουλῆς. Δὲν δικαιολογεῖ αὐτοὺς ἡ παῦσις τῶν ἐργασιῶν, ἡ γενομένη κατὰ Μάρτιον, ἥτις ἐστηρίχθη ἐπὶ τῶν τότε ἐκκρεμῶν ἔτι περιστάσεων, διότι κατὰ τὰ τέλη Μαΐου αἱ περιστάσεις αἱ ἔκτακτοι εἶχον λήξει καὶ ἡ Θεσσαλία ἦτο ἐλευθέρα, καὶ οἱ Θεσσαλοὶ ἠδύναντο νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς αὐτήν, καὶ ἐπανῆλθον ὄντως εἰς αὐτὴν οἱ πρόσφυγες ἀπὸ τοῦ Μαΐου. Ἀπὸ τοῦ Μαΐου, τότε, ἐγεννήθησαν εὐθῦναι εἰς τοὺς κυβερνήτας μέγισται, διότι ἐκυβέρνων ἄνευ νόμων, παρὰ τὸν θεμελιώδη νόμον, ἄνευ προϋπολογισμοῦ, ἐν ᾧ αἱ περιστάσεις αἱ προκαλέσασαι τὴν τοιαύτην πολιτείαν εἶχον λήξει, καὶ ἀπὸ τῆς ὥρας ἐκείνης πρώτιστον καθῆκον τῆς τότε Κυβερνήσεως ἦτο ἡ μετὰ τῆς Βουλῆς συνεργασία· ἢ, ἂν ἐφρόνει ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκείνη δὲν ἀντιπροσώπευε τὸ ἀληθὲς τότε φρόνημα τῆς χώρας, ὤφειλε κατὰ Ἰούνιον νὰ διαλύσῃ αὐτὴν, ὡς ἦτο δυνατὸν, ὅπως κατὰ τὰ τέλη Αὐγούστου τὸ βραδύτερον ἐνεργηθῶσιν αἱ ἐκλογαὶ, οὕτω δὲ κατὰ Ὀκτώβριον συνεδρίαζῃ ἡ νέα Βουλή. Ἂν οὕτως ἐπράττετο, ἀντὶ ν’ ἀρχώμεθα μόλις σήμερον τῶν ἔργων, ἠθέλομεν εὑρίσκεσθαι εἰς τὸ πέρας αὐτῶν. Οὐδεμία δικαιολογία δύναται νὰ καλύψῃ τὰς εὐθύνας τῶν τότε κυβερνησάντων· καὶ τοῦτο βεβαίως ἔπρεπε νὰ καταδειχθῇ ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ὅσον καὶ ἂν ἡ ἀπάντησις αὕτη ἐγένετο τυπικὴ ὑπὸ τῶν μελῶν τῆς πλειονοψηφίας, κατεχομένων ὑπὸ τῆς ἰδέας, ὅτι δὲν εἶχον πλέον ἐνώπιον αὐτῶν τοὺς ὑπευθύνους διὰ τὰ ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ περιεχόμενα. Ἐφρόνουν ὅμως, ὅτι ἐν τῇ σημερινῇ ταύτῃ περιστάσει (καὶ κατὰ τοῦτο διαφωνῶ πρὸς τὸν ἔντιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν) δὲν ἐπετρέπετο ἀπάντησις καθαρῶς τυπικὴ, διότι καὶ σήμερον, ὡς καὶ ἄλλοτε ἐξ ἄλλων λόγων, ἐν ἔτει 1875, συνέβη, τὰ προγεγονότα ἀπετέλεσαν ἐν τῷ πολιτικῷ βίῳ τῆς χώρας σταθμὸν, ὡς τότε δὲ, οὕτω καὶ σήμερον ἐτέθησαν εἰς λύσιν θέματα, ἐφ’ ὧν καθῆκον ἔχει νὰ ὁμιλήσῃ ἡ Βουλή. Βεβαίως περὶ ὅλων ἐκείνων τῶν νομοσχεδίων, τῶν σπουδαίων καὶ τῶν μὴ σπουδαίων, περὶ ὧν ἐγένετο μνεία ἐν τῷ ἐναρκτηρίῳ λόγῳ, τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀντισεισμικῶν οἰκοδομῶν, ὅπως καὶ περὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἱδρύσεως ἀνωτάτου ἐποπτικοῦ συμβουλίου, δὲν ὑπάρχει πλέον ἀφορμὴ, ὅπως γένηται ἐνταῦθα λόγος. Ἀλλ’ εἶναι δυνατόν ποτε νὰ μὴ λεχθῇ τι περὶ ἀναγγελιῶν πρώτης σημασίας, ὡς ἐκεῖναι, αἵτινες ἐνδεικνύουσι τὰς προθέσεις τῶν ἀπελθόντων ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ τύπου;

§54ΛΑΜΠΡΥΝΙΔΗΣ...

§55ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον βεβαίως δὲν ὑπεβλήθη· ἀλλ’ ἡ ἐπὶ ἓν ἥμισυ ἔτος πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν τύπον ἀρκούντως ἔδειξεν, ὅτι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην αὐτοῦ, ὅπως εἰκάσωμεν ἀσφαλῶς τὰς προθέσεις ἐκείνων περὶ πολυτίμων ἐλευθεριῶν, τὰς ὁποίας μετὰ πάσης θερμότητος ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ περιέπωμεν. Εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ δοθῇ περὶ τούτων νύξις τις ἐν τῇ ἀπαντήσει; Ἐν τούτῳ νομίζω ὅτι ἔσφαλεν ἡ ἐπιτροπὴ, ἡ οὕτω συντάξασα τὸ σχέδιον. Ἂν δὲ εἶχον τὴν τιμὴν νὰ μετέχω τῶν ἔργων αὐτῆς, ἤθελον βεβαίως προκαλέσει τὴν προσοχὴν αὐτῆς ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Ὑπάρχει καὶ ἄλλο κεφάλαιον, ἐφ’ οὗ νομίζω, ὅτι ἔπρεπε νὰ δοθῇ ἀπάντησις ὑπὸ τῆς παρούσης μάλιστα πλειονοψηφίας, καὶ τὸ θέμα τοῦτο ἦτο τὸ ἀναγόμενον εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ἐργαζομένους μὲν ἐν τῇ Βουλῇ, ἔχοντας δὲ καὶ δικαιώματα καὶ καθήκοντα ἐν τῷ στρατῷ. Ὄχι διότι εἶναι δυνατὸν καὶ κατ’ ἐλάχιστον νὰ θιχθῇ τὸ δικαίωμα τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ νὰ μετέχωσι τῶν ἔργων τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ διότι ἀκριβῶς τὰ τελευταῖα γεγονότα ἀπέδειξαν, ὅτι πρέπει ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ παραμονῆς τῶν ἀξιωματικῶν νὰ ἐπιστήσωμεν ἐνταῦθα πολλὴν τὴν προσοχήν. Καὶ οὐχὶ μόνον ἐκείνην, ὅσην ἐπέστησεν ἡ τέως Κυβέρνησις, μνημονεύουσα τοῦ θέματος ἐν τῷ ἐναρκτηρίῳ λόγῳ, ἀλλὰ μέριμναν, ἥτις ἤθελε πείσει τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ἐκτρεπομένους τῶν κυριωτάτων αὐτῶν καθηκόντων, ὅπως πολιτευθῶσι, νὰ ἐπιδίδωνται μᾶλλον εἰς τὴν ἐν τῷ στρατῷ καὶ ἐν στρατοπέδοις παίδευσιν, ἐξερχόμενοι σταθερῶς τῶν κυρίων ἔργων. Ἕτερον θέμα, ἐφ’ οὗ ἐφρόνουν ὡσαύτως, ὅτι ἤθελον ὁμιλήσει σαφέστερον ἡ παροῦσα πλειονοψηφία, εἶναι τὸ ἀναγόμενον εἰς τὰ τῶν προσόντων καὶ τῆς μονιμότητος τῶν δημοσίων καὶ τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων. Λέγω ἁπλῶς μόνον ταῦτα, ἵνα παρατηρήσω, ὅτι ἐπὶ τοιούτου ζητήματος ἀρχῆς εἶναι ἐλλιπὴς ἡ εἰς τὸν ἐναρκτήριον λόγον ἀπάντησις τῆς πλειονοψηφίας. Ἀλλά, κύριε Πρόεδρε, τοιαῦτα φρονῶν, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ διατυπώσω θετικῶς τὴν γνώμην μου ἐν ἰδίῳ σχεδίῳ ἀπαντήσεως, ὅπερ θέλω καταθέσει εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως ληφθῇ καὶ τοῦτο ὑπ’ ὄψιν εἴτε κατὰ τὴν συζήτησιν, εἴτε καὶ μετέπειτα, ἐὰν σπεύδῃ νῦν ἡ Βουλὴ νὰ δώσῃ πέρας εἰς αὐτήν. Ἐν τῷ σχεδίῳ τούτῳ περιλαμβάνω καὶ ἐκεῖνα, περὶ ὧν εἶπόν τινα, καὶ ἐκεῖνα, ἐφ’ ὧν, ὡς μὴ ὤφελεν, ἐσίγησαν οἱ σύμβουλοι τοῦ Στέμματος. Καὶ περὶ μὲν τῆς λύσεως τῆς εὐτυχοῦς τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἐλέχθησάν τινα διὰ τοῦ Βασιλικοῦ στόματος ἐνταῦθα, εἶπε δὲ καὶ ὅσα ἐνόμισε πρόσφορα ἡ ἐπιτροπὴ ἐν τῇ σχεδιασθείσῃ ἀπαντήσει. Φρονῶ ὅμως, ὅτι καὶ ἐπὶ τούτου ἀλλοία ἔπρεπε νὰ ᾖναι ἡ διατύπωσις τῆς ἀπαντήσεως· καὶ ἵνα μὴ ἐκτείνω τὸν λόγον περισσότερον ἄνευ ἀνάγκης, παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ἀναγνώσω ἁπλῶς ἐκ τοῦ σχεδίου μου τὴν τροπολογίαν τῆς ἀντιστοίχου παραγράφου τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς (ἀναγινώσκει): «Εὐτύχημα ὑφ’ ὅλου τοῦ ἔθνους ἐλογίσθη, ὅτι, ἀναγνωρισθέντων ἐπὶ τέλους τῶν μακροχρονίων αἱματηρῶν ἀγώνων εὐγενοῦς λαοῦ, ἐδικαιώθη ἡ πρώτη αὐτοῦ ἀξίωσις καὶ ἠσφαλίσθη ἐλευθερία εἰς τοὺς κατοίκους τῆς Ἑλληνικῆς μεγαλονήσου διὰ παρεμβάσεως τῶν Μεγάλων τῆς Εὐρώπης Δυνάμεων, πρὸς ἃς θερμὴ ἐξεδηλώθη τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος ἡ εὐγνωμοσύνη. Οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ τῆς ἀνεξαρτήτου Ἑλλάδος, ὅστις δὲν ἔπαυσε πολυτρόπως νὰ παρέχῃ ἔκθυμον ἀντίληψιν εἰς τοὺς ὑπὲρ ὁσίων ἀγωνιζομένους καὶ δεινοπαθοῦντας Κρῆτας, εὔχονται καὶ αὐτοὶ εἰς τὸν Ὕψιστον, ὅπως ἡ διοίκησις τῆς Α. Β. Υ. τοῦ Ὑπάτου ἐν Κρήτῃ Ἁρμοστοῦ, ἀσφαλίζουσα εἰς τοὺς Ἕλληνας νησιώτας ἐν ἐλευθερίᾳ καὶ δικαιοσύνῃ εὐημερίαν, συντελέσῃ εἰς ἀκέραιον ἐν καιρῷ ἐκπλήρωσιν τῶν νομίμων αὐτῶν πόθων.» Ταῦτα δὲν εὑρίσκω εἰς τὴν ἀπάντησιν τῆς πλειονοψηφίας, καὶ διὰ τοῦτο ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλον νὰ μὴ παραλίπω τὴν διατύπωσιν ἀλλοίας τῆς ἀπαντήσεως, ὡς ἠκούσατε αὐτήν. Ὁ παρασταθεὶς κατὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ἐναρκτηρίου λόγου ἢ ὁ ἀναγνοὺς ἢ ἀναγινώσκων αὐτόν, βεβαίως, ἂν δὲν τύχῃ γνωρίζων ἐπαρκῶς τὰ πράγματα τῆς Ἑλλάδος, θέλει ἐκλάβει, ὅτι ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς ΙΔʹ Βουλευτικῆς Περιόδου μέχρι τῆς σημερινῆς ἡμέρας τῆς ΙΕʹ Περιόδου οὐδὲν ἔκρυθμον συνέβη εἰς τὴν χώραν· δὲν θέλει ἀντιληφθῆ, ὅτι μετὰ πόλεμον ἀτυχῆ, μετὰ καταστροφὰς παντοίας, ἡ Ἑλλὰς κατέπεσεν ἡττημένη καὶ ἐδεσμεύθη. Κατὰ Μάρτιον τοῦ 1898 ἔληξαν τὰ ἔργα τῆς Γʹ Συνόδου τῆς τότε Περιόδου· ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ὅτε ἔπαυσε νὰ συνεδριάζῃ, ἐγίνωσκε μόνον, ὡς ἐκ τῆς ἀνάγκης, εἰς ἣν εὑρέθη, νὰ ψηφίσῃ τοὺς νόμους, ὅτι ἐπεβάλλετο ξενικὸς ἔλεγχος εἰς τὸ Κράτος, ἀλλ’ ὅτι ἐπεβάλλετο κατὰ τρόπον, ὥστε ἡ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ νὰ μὴ προηγηθῇ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ δανείου τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως, ὅπερ προεβλέπετο ἐν τῷ νόμῳ. Τί συνέβη μετὰ τὴν λῆξιν τῆς Συνόδου ἐκείνης; Ἱδρύθη ὁ ἔλεγχος ἢ δὲν ἱδρύθη; Ἐκανονίσθησαν τὰ τῆς Ἑλλάδος ὁριστικῶς, οὕτως ὥστε νὰ παύσῃ αὕτη οὖσα τελείως αὐτοτελής, τελείως αὐτεξούσιος, ὅπως προτοῦ, ἢ διηυθετήθησαν κατὰ τρόπον μὴ ἐλαττοῦντα τὰ πρότερα αὐτῆς δικαιώματα; Ποῖος εἶπέ τι περὶ τούτων εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους; Κατὰ τὴν 28 Ἀπριλίου 1898 ἐγένετο ἡ ἔκδοσις τοῦ δανείου τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως· κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἐνιδρύετο ὁ ἔλεγχος ἐν Ἑλλάδι. Ἐτελεῖτο τότε σπουδαιότατον, ἀλλὰ καὶ δυστυχέστατον γεγονὸς διὰ τὰς τύχας τῆς Ἑλλάδος· καὶ τοῦ γεγονότος τούτου ἐξήγησίν τινα—δὲν λέγω τὴν ἀνακοίνωσιν—δὲν ὤφειλον νὰ δώσωσιν εἰς ἡμᾶς οἱ κυβερνῆται, οἵτινες ἔθεσαν εἰς τὸ στόμα τοῦ Βασιλέως τὴν ἀναγγελίαν περὶ ἀντισεισμικῶν νομοσχεδίων, ἅτινα ἐσκόπουν νὰ ὑποβάλωσιν εἰς τὴν Βουλήν; Ὁμιλοῦσι περὶ φιλίων σχέσεων πρὸς τὰς ξένας Κυβερνήσεις κατὰ τρόπον, ὅστις εἰς ἐμὲ τοὐλάχιστον ἐφάνη δεικνύων ἢ μεγάλην ἀφέλειαν, ἢ—ἐπιτρέψατε τὴν λέξιν—ἀναισθησίαν. Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ ὁμιλῇ περὶ φιλίων σχέσεων πρὸς τὰς ξένας Δυνάμεις, ὅτε αἱ λέξεις αὗται οὕτως ἁπλῶς ἁρμόζουσι μόνον εἰς τὰ Κράτη τὰ ἔχοντα ἀκεραίαν τὴν θέσιν αὐτῶν, τὰ Κράτη τὰ μὴ ἠλαττωμένα κατὰ τὴν πολιτικὴν αὐτῶν κατάστασιν; Ἠδύναντο βεβαίως νὰ ὁμιλήσωσι περὶ φιλίων σχέσεων, ἀλλὰ νὰ ὑπομνήσωσιν αὐτὰς, ἵνα παραστήσωσιν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὰς φιλίας ταύτας σχέσεις διεχειρίσθησαν οὕτως, ὥστε νὰ χρησιμοποιηθῶσιν ἐπωφελῶς ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Καὶ ὑπῆρχον εἰς τὸ ἐξωτερικὸν συμφέροντα ἐθνικὰ ἐκκρεμῆ, τὸ μέγιστον μέρος τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων. Περὶ τούτων οὐδεὶς λόγος ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ! Τρεῖς μῆνες παρεχωρήθησαν ὑπὸ τῆς Προκαταρκτικῆς συνθήκης καὶ ἐπὶ ταύτῃ ὑπὸ τῆς Ὁριστικῆς εἰς τὰ συμβαλλόμενα μέρη μετὰ τὴν εἰρήνην, ὅπως προβῶσιν εἰς τὴν συνομολόγησιν τῶν συμβάσεων τῶν ἄλλων καὶ ἰδίως τῆς προξενικῆς, ἀρχὴν λαβόντες ἀπὸ τῆς 4 Δεκεμβρίου 1897, νομίζω. Καὶ εὑρισκόμεθα εἰς τὸν Ἀπρίλιον τοῦ 1899· ἐξαπλασιάσθη σχεδὸν ἡ διάρκεια τῆς προθεσμίας, ἀλλ’ οὐδὲν ἐλέχθη πρὸς ἡμᾶς περὶ τῶν ἐκκρεμῶν ἡμῶν συμφερόντων, περὶ τῆς ζωῆς ἡμῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ, διότι ἡ ζωὴ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, οὐχὶ γενικώτερον ἡ ἐθνική, ἀλλ’ ὑπὸ στενωτέραν ὄψιν ἡ Ἑλληνικὴ, τὸ μέγα μέρος τῶν συμφερόντων τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν εὑρίσκεται ὅλον ἐν Τουρκίᾳ ἐκτεθειμένον. Ἀλλ’ οὐδὲν ἐλέχθη περὶ διαπραγματεύσεων. Ταύτην τὴν ὥραν δὲν ἐπιτρέπεται βεβαίως ν’ ἀποτείνωμεν ἐρωτήσεις εἰς τοὺς νῦν Ὑπουργούς. Πολλαὶ ἡμέραι πρέπει νὰ παρέλθωσι πρὶν ἢ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν δυνηθῇ νὰ κατασταθῇ ἐνήμερος εἰς τὰς περιπλόκους διαπραγματεύσεις τῆς ἐκκρεμοῦς ὑποθέσεως. Ἀλλὰ γεγονὸς εἶναι, ὅτι τὸ ἡμέτερον ζήτημα μένει ἔτι ἐκκρεμές. Ἀντὶ νὰ ἀρνηθῶσιν ἀπάντησιν, ὅτε προεβάλλοντο εἰς αὐτοὺς ὅροι ἀντικείμενοι εἰς τοὺς ὅρους τῆς Συνθήκης, ἡ ἀπώλεια τῶν ἐθνικῶν προνομίων, συζητοῦσι καὶ πάλιν συζητοῦσι, καὶ παρασκευάζουσιν ἐπιχειρήματα καὶ ἀποκαλύπτουσι τὰ ἐπιχειρήματα αὐτῶν εἰς τοὺς Ὀθωμανούς, κάλλιον παρεσκευασμένους· δὲν λέγω οἱ ἀντιπρόσωποι οἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει, λέγω οἱ κυβερνῆται οἱ ἐν Ἀθήναις.

§56ΡΙΚΑΚΗΣ....

§57ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Περὶ τοῦ ἔργου τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει πληρεξουσίων οὐδὲν δύναμαι νὰ εἴπω. Διαπραγματεύονται κατὰ τὰς ὁδηγίας τῆς Κυβερνήσεως. Οἱ κυβερνῆται διευθύνουσι τὸ ἔργον, καὶ αὐτοὺς βαρύνει ἡ εὐθύνη. Ἐν τῷ διαστήματι τῶν 16 μηνῶν γνωρίζετε τί ἐγένετο ἐν Τουρκίᾳ; Ἐπὶ τρεῖς μῆνας ἡ Εὐρώπη, ἡ μεσολαβήσασα καὶ χρέη ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ διαιτητοῦ ἐκτελοῦσα, ἐνόμισεν ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸ ἀπειθῆσαν τέκνον, τὴν Ἑλλάδα, τὴν ποινὴν προσωρινῆς ἀπωλείας τῶν προνομίων, καὶ ἐπὶ τρεῖς μῆνας διέταξε νὰ μείνωσι νεκρὰ τὰ προνόμια ἡμῶν, ὑπαγαγοῦσα ἡμᾶς ὑπὸ τοὺς ὅρους τῆς Τουρκοσερβικῆς Συνθήκης. Νομίζω δὲ, ὅτι οἱ τρεῖς μῆνες ἦτο δυνατὸν νὰ ἀρκέσωσιν, ὅπως διεξαχθῇ ἡ διαπραγμάτευσις. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο ἔδει νὰ αἰσθανθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὸ κέντρον, ἐπιβληθὲν αὐτῇ διὰ τοῦ ὅρου τῆς προσωρινῆς ἀργίας τῶν προνομίων. Διότι ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῶν τριῶν μηνῶν τὰ προνόμια τῶν Ἑλλήνων ἦσαν νεκρὰ, καὶ οἱ πολῖται καὶ τὸ ἐμπόριον καὶ ἡ ναυτιλία ὑπήγοντο εἰς ζημίας καὶ ἐξευτελισμούς. Ἀλλὰ οἱ τρεῖς μῆνες ἐγένοντο σχεδὸν 17, καθ’ οὓς ἀργοῦσι τελείως τὰ προνόμια. Ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο δὲν ἠρκέσθη νὰ παρασπονδήσῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀμνηστείας, δὲν ἠρκέσθη εἰς τὸ νὰ μὴ ἀναγνωρίζῃ τοὺς μασπατάδες, οὓς ἐξέδωκαν οἱ στρατιωτικοὶ αὐτῆς ἀρχηγοὶ ἐν Θεσσαλίᾳ, δὲν ἠρκέσθη νὰ ἀρνῆται ἐπισήμους ὑπογραφὰς, ἃς δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα, κατὰ τὰ διεθνῆ νόμιμα, νὰ ἀρνῆται, ἀλλ’ ἡ Ὑψηλὴ Πύλη ἥρπασε πάσας τὰς ὑποθέσεις τῶν πτωχεύσεων ἀπὸ τῶν Ἑλληνικῶν Προξενείων καὶ εἰσήγαγεν αὐτὰς εἰς τὰ κοινὰ δικαστήρια, κατεπάτησε συστηματικῶς τὰ δικαιώματα τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν ἐπὶ ποινικῶν ὑποθέσεων καὶ ὑπήγαγεν αὐτοὺς ἀδιακρίτως εἰς τὰ ποινικὰ αὐτῆς δικαστήρια· ὑπεχρέωσεν ἀδιακρίτως εἰς πληρωμὴν ἐπιτηδευματικοῦ φόρου τοὺς ἡμετέρους. Ἡ ἱστιοφόρος ναυτιλία, ἡ μικρὰ ἰδίως, ἥτις ἔχει μεγίστην ἔκτασιν ἐργασιῶν εἰς τὰς τουρκικὰς ἀκτὰς, ὑφίσταται καταδρομὴν, ἥτις, ὀλίγον ἔτι ἐὰν παραταθῇ, θέλει φέρει αὐτὴν εἰς ἀπώλειαν. Τοιαύτη ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ἡμῶν ἐν τῇ γείτονι χώρᾳ, καὶ τῆς τοιαύτης καταστάσεως ἐνομίσθη, ὅτι δὲν εἶναι ἀρκετὴ ἡ σπουδαιότης, ὥστε νὰ γείνῃ μνεία τις τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν ὑποθέσεων ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ. Κύριοι, σκοπὸν εἶχον νὰ εἴπω περισσότερα, ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ὀρθὸν νὰ παραταθῇ ἡ συζήτησις, ἀφοῦ ἐδείχθη, ὅτι ἐξ ἀνάγκης αἱ κυβερνητικαὶ σκέψεις περὶ ἄλλα στρέφονται. Τὰ ὀλίγα ταῦτα εἶπον, ἵνα δικαιολογήσω τὸ σχέδιον, ὅπερ καταθέτω. Τοῦτο δὲν ἀποτελεῖ ἐπίκρισιν οὐδενὸς ἑτέρου σχεδίου, ἀλλὰ συνετάχθη οὕτω, ὡς ἀφορμὴ πρὸς ἐκδήλωσιν πόνου, τοῦ πόνου ὃν ᾐσθάνθην, βλέπων οὕτως ἐπ’ ἐσχάτων πραγματευομένας τὰς ἐθνικὰς ἡμῶν ὑποθέσεις.

§58Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Ἄν ἀποφασισθῇ νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ πρότασις τοῦ κ. Δραγούμη, τότε πρέπει νὰ ἀναβάλωμεν δι’ αὔριον.

§59Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Πρέπει νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπιθυμεῖ ἡ Βουλὴ νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ, ἢ μόνον ν’ ἀναγνωσθῇ;

§61ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ ἀναγνωσθῇ.

§62ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ τὴν ἔδωκα, ὅπως τυπωθῇ. Δὲν ἐννοῶ δὲ νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις.

§63ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Δύναται νὰ δημοσιευθῇ εἰς τὰ πρακτικὰ τῆς αὔριον.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Δραγούμη, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη ὡς σχέδιον ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἔχει ὡς ἑξῆς.

§65ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Βασιλεῦ! Εὐαρέστως οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους εἶδον ἐν μέσῳ τῆς Βουλῆς τὸν Ἡγεμόνα αὑτῶν. Ἡ Βουλὴ πέποιθεν, ὅτι δι’ ἔμφρονος καὶ σταθερᾶς κυβερνητικῆς ἐργασίας εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπωφεληθῇ ἡ Ἑλλὰς ἐκ τῶν κατὰ τὴν Βασιλικὴν βεβαίωσιν ὑφισταμένων φιλίων πρὸς τὰ ξένα Κράτη σχέσεων, πρὸς ταχυτέραν διευθέτησιν τῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ χρονισασῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων, πρὸς τελεσφόρον ὑποστήριξιν τῶν ἔστιν ὅπου ἀμφισβητουμένων δικαίων τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν καὶ πρὸς διεθνῆ ἀνάπτυξιν τῶν ἐμπορικῶν συμφερόντων τῆς χώρας. Εὐτύχημα ὑφ’ ὅλου τοῦ ἔθνους ἐλογίσθη, ὅτι, ἀναγνωρισθέντων ἐπὶ τέλους τῶν μακροχρονίων αἱματηρῶν ἀγώνων εὐγενοῦς λαοῦ, ἐδικαιώθη ἡ πρώτη αὐτοῦ ἀξίωσις καὶ ἠσφαλίσθη ἐλευθερία εἰς τοὺς κατοίκους τῆς Ἑλληνικῆς μεγαλονήσου διὰ παρεμβάσεως τῶν Μεγάλων τῆς Εὐρώπης Δυνάμεων, πρὸς ἃς θερμὴ ἐξεδηλώθη τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος ἡ εὐγνωμοσύνη. Οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ τῆς Ἀνεξαρτήτου Ἑλλάδος, ὅστις δὲν ἔπαυσε πολυτρόπως νὰ παρέχῃ ἔνθυμον ἀντίληψιν εἰς τοὺς ὑπὲρ ὁσίων ἀγωνιζομένους καὶ δεινοπαθοῦντας Κρῆτας, εὔχονται καὶ αὐτοὶ εἰς τὸν Ὕψιστον, ὅπως ἡ διοίκησις τῆς Α. Β. Υ. τοῦ Ὑπάτου ἐν Κρήτῃ Ἁρμοστοῦ, ἀσφαλίζουσα εἰς τοὺς Ἕλληνας νησιώτας ἐν ἐλευθερίᾳ καὶ δικαιοσύνῃ εὐημερίαν, συντελέσῃ εἰς ἀκέραιον ἐν καιρῷ ἐκπλήρωσιν τῶν νομίμων αὐτῶν πόθων. Μεγαλειότατε! Ἡ Βουλὴ μετ’ ἐπιμελείας, ἐν πνεύματι δικαιοσύνης, θέλει ἐπιληφθῆ τῆς ἐξετάσεως τῶν δεομένων νομοθετικῆς κυρώσεως πράξεων, εἰς ἃς, ἐν τῇ ὑπερμέτρως παραταθείσῃ ἀπουσίᾳ τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, ἠναγκάσθη νὰ προέλθῃ μόνη ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, φόβῳ ζημίας ἐθνικῶν ἢ δημοσίων συμφερόντων. Χαίρουσα ἀναγράφει ἡ Βουλὴ τὴν ἐπαγγελλομένην πρόνοιαν περὶ ῥυθμίσεως τῶν κατὰ τὰ προσόντα, τὴν μονιμότητα, τὴν προαγωγὴν καὶ τὴν μετάθεσιν τῶν δημοσίων λειτουργῶν. Ἀναλαμβάνεται οὕτως ἐπ’ ἀγαθῷ καὶ συνεχίζεται κατὰ τὰς συνταγματικὰς ὑπαγορεύσεις ἔργον ἄξιον σταθερᾶς ὑποστηρίξεως καὶ διαρκείας. Ἡ Βουλὴ προθύμως θέλει ἐπιληφθῆ τῆς ἐξετάσεως τῶν κυβερνητικῶν προτάσεων περὶ κρείττονος κατά τε ξηρὰν καὶ θάλασσαν συντάξεως τῆς χώρας, μὴ ἀμφιβάλλουσα ὅτι τὰ ὑποβληθησόμενα σχέδια ἔσονται ἀνάλογα πρὸς τὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους. Εἰδικώτερον δὲ θέλει ἀσχοληθῆ καὶ εἰς τὴν ἐπαγγελλομένην τροποποίησιν τῶν ἰσχυουσῶν διατάξεων περὶ μὴ προσμετρήσεως εἰς τὴν ἀρχαιότητα τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ἐν ὡρισμένῃ διαθεσιμότητι χρόνου, ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὁδηγουμένη ὑπὸ τῶν διδαγμάτων προσφάτου ἀτυχοῦς πείρας, θέλει δεχθῇ νὰ περιλάβῃ ἐν τῷ σχεδίῳ αὐτῆς καὶ τροποποίησιν, καθιεροῦσαν ἀνάλογον διάκρισιν καὶ ἐπὶ ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας. Εὐαρέστως ἤκουσεν ἡ Βουλὴ τὴν βεβαίωσιν περὶ σχετικῆς βελτιώσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους. Τῆς ἐν τοιαύτῃ βελτιώσει προόδου σταθερῶς ἐπιμελούμενοι, δυνάμεθα μετὰ λόγου νὰ προσδοκῶμεν ἐκ τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ προσεχοῦς μέλλοντος τὴν ἀναγκαίαν ἐπικουρίαν καὶ πρὸς τελειοτέραν ἀνάπτυξιν τῶν ὑφισταμένων ἱδρυμάτων καὶ ὑπηρεσιῶν καὶ πρὸς νέας ὀργανώσεις, μάλιστα δὲ πρὸς ἐπιτάχυνσιν τῆς λύσεως τοῦ δεσμεύοντος τὴν Ἑλλάδα ἀρχαίου εἰς χρυσὸν χρέους. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ παρόντος ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν πρὸ ὀφθαλμῶν, ὅτι ἡ μελέτη τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων τῆς χώρας, ἣν προὐκάλεσεν ἡ ἀνάγκη ἐξευρέσεως τοῦ διὰ τὴν πολεμικὴν ἀποζημίωσιν δανείου, καὶ καταρτίσεως τοῦ ὑπὸ τῆς προκαταρκτικῆς συνθήκης προβλεφθέντος συμβιβασμοῦ, ἀπέδειξεν ἐπισήμως, ὅτι, μετὰ τὴν ἐκ τῶν προσόδων παρακράτησιν ὑπὲρ τοῦ δημοσίου χρέους τῶν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ ἀναγκαίων ἑκατομμυρίων, αἱ ὑπολειπόμεναι ἡμῖν πρόσοδοι οὐ μόνον ἀπαγορεύουσι σκέψεις περὶ ἐκτάκτων δαπανῶν, ἀλλὰ καὶ εἰς κάλυψιν αὐτῶν τῶν συνήθων ἐκρίθησαν ἐπὶ πενταετίαν ὅλην ἀνεπαρκεῖς. Ταῦτα ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ἡ Βουλὴ καὶ ἐπιθυμοῦσα ὡς οἷόν τε ἐλαχίστη νὰ ὑπάρξῃ ἡ προσφυγὴ τοῦ Κράτους εἰς χρῆσιν τοῦ διὰ τὰ πιθανὰ ἐλλείμματα προβλεφθέντος ξενικοῦ δανείου, φρονεῖ ὅτι, ἐκτὸς τῆς περιστολῆς τῶν δαπανῶν καὶ τῆς διὰ καταλλήλου διαρρυθμίσεως τῶν τῆς εἰσπράξεως καὶ τῆς κειμένης φορολογίας, μεγάλη μὲν ἐπιβάλλεται περίσκεψις, προκειμένου περὶ ἀντικαταστάσεως ὑφεστώτων φόρων, ἐπείγουσα δὲ καὶ ἀπαραίτητος εἶναι ἡ φροντὶς περὶ εὑρέσεως νέων πόρων. Ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῶν περὶ τύπου συνταγματικῶν ὁρισμῶν, ἄλλη οὐσιώδης περὶ αὐτοῦ νομοθετικὴ πρόνοια δὲν ἐνδείκνυται ὑπὸ τῆς κεκτημένης μακρᾶς πείρας ἢ μόνη ἡ σκοπὸν ἔχουσα νὰ καθάρῃ τὸν κείμενον ἀρχαῖον νόμον ἀπὸ τῶν ἀσυμβιβάστων πρὸς τὰ συνταγματικὰ κελεύσματα διατάξεων, νὰ ἐξαλείψῃ ὄρους ἀντικειμένους εἰς τὰς ἐλευθερίους ἰδέας καὶ τὴν σημερινὴν τῆς δημοσιογραφίας ἀνάπτυξιν, νὰ περιστείλῃ τὰς ἐκ τῆς ἀντινομίας καὶ τῆς ἀσαφείας παραγομένας αὐθαιρέτους ἑρμηνείας καὶ τελεσφορώτερον νὰ προασπίσῃ τὸν ἰδιωτικὸν βίον κατὰ τῶν δημοσιογραφικῶν παρεκτροπῶν. Νομοθέτημα, τοιοῦτον περιβεβλημένον χαρακτῆρα, προθύμως ἡ Βουλὴ θέλει συζητήσει, ἂν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως κριθῇ ἐπίκαιρον νὰ ὑποβληθῇ εἰς αὐτήν. Ὁ Ὕψιστος διαφυλάττοι τὸν Βασιλέα μετὰ τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς Ἑλλάδος.»

§66Λ. ΜΕΛΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀλίγας λέξεις θὰ προσθέσω, διότι συμφωνῶ ἐν πᾶσι μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς. Ὁ Βασιλικὸς λόγος καὶ τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς αὐτὸν ἐξαίρουσι τὸ μέγα ἐθνικὸν γεγονὸς τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς Κρήτης καὶ τῆς διοικήσεως αὐτῆς ὑπὸ τὸν βασιλόπαιδα Γεώργιον ὡς μέγαν ἁρμοστήν. Δικαίως ἐξαίρεται τὸ γεγονὸς τοῦτο. Ἀλλ’ ἐν τῇ ἀπαντήσει γίνεται καὶ λόγος περὶ τῶν δοκιμασιῶν τῶν Κρητῶν, νομίζω ὅμως, ὅτι ἠδύνατο νὰ γείνῃ λόγος καὶ περὶ τῶν δοκιμασιῶν τῶν Ἑλλήνων κατοίκων τοῦ Βασιλείου, ἕνεκα τοῦ ἀτυχοῦς πολέμου, ὅστις προεκλήθη ἐκ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Δὲν θέλω νὰ γείνω κατήγορος κανενός, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι τὰ περὶ τούτου ἔπρεπε νὰ μνημονευθῶσι δεόντως, διότι σήμερον ὑπάρχουσιν ἐνταῦθα πλεῖστοι νέοι Βουλευταί, τὸ πρῶτον ἐρχόμενοι εἰς τὴν Βουλήν, οἵτινες, καθ’ ὅσον ἠδυνήθην νὰ κρίνω ἐκ τῶν συνδιαλέξεών μου μετὰ πολλῶν ἐξ αὐτῶν, θέλουσι μὲ ζῆλον νὰ ἐργασθῶσιν, ὅπως συντελέσωσιν εἰς τὸ κοινὸν ἀγαθόν. Πρέπει ἄρα ἡμεῖς οἱ πρεσβύτεροι νὰ συντελέσωμεν, ὅπως οὗτοι φωτισθῶσι περὶ πάντων καὶ διαπαιδαγωγηθῶσιν. Ὥστε ἔπρεπε νὰ γείνῃ λόγος τις περὶ τούτου καὶ ἀπονεμηθῇ ἑκάστῳ τὸ δίκαιον, πρὸς διδασκαλίαν καὶ τῆς παρούσης γενεᾶς καὶ τῆς τοῦ μέλλοντος. Ἀλλ’ ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ ὑπάρχει, καθὼς καὶ ἐν τῇ ἀπαντήσει, καὶ ἄλλο θέμα, ἐφ’ οὗ νομίζω ὅτι ἔπρεπε νὰ γείνῃ μεγαλειτέρα ἀνάπτυξις, καὶ περὶ οὗ ὁμιλεῖ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος ἐν τῷ σχεδίῳ του. Εἶναι δὲ τοῦτο τὸ τῆς περιστολῆς τῶν δαπανῶν, ἢ μᾶλλον τῆς ἄκρας περὶ τὰς δαπάνας οἰκονομίας, ὡς ἐπιβαλλομένης ὑπὸ τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ τοῦ Κράτους καὶ τῆς λύσεως τῶν ἄλλων ζητημάτων, τὰ ὁποῖα προβάλλει ὁ Βασιλικὸς λόγος, διότι οὗτος περιέχει πολλὰ καὶ διάφορα περὶ βελτιώσεως διαφόρων ὑπηρεσίας κλάδων, περὶ ἀνασυντάξεως τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, περὶ δημοσίων ἔργων κλπ. Οὐδεὶς περισσότερον ἐμοῦ εἶναι θιασώτης τῆς τοιαύτης βελτιώσεως, ἰδίως δὲ τῆς συγκροτήσεως ἀξιομάχου στρατοῦ καὶ στόλου. Δι’ ὃ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς πᾶσαν θυσίαν, ἵνα καταρτίσωμεν στρατὸν καὶ στόλον, ἱκανὸν καὶ πρὸς ἄμυναν τῆς χώρας ἐν καιρῷ τῷ δέοντι καὶ πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν μεγάλων ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἀλλὰ τὰς δαπάνας ταύτας δὲν δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν ἐκεῖ, ὅπου ἄλλοτε τὰς ἐζητοῦμεν, εἰς τὰ δάνεια καὶ τοὺς φόρους. Ἡ πηγὴ τῶν δανείων ἐστείρευσε, καθὼς καὶ ἡ πηγὴ τῶν φόρων, διότι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν δύναται νὰ πληρώσῃ μεγαλειτέρους φόρους, καὶ ἑπομένως οὗτοι δὲν πρέπει οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ αὐξηθῶσιν, ἀλλὰ μόνον νὰ τροποποιηθῶσιν. Ἔπρεπε λοιπὸν ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον νὰ θίξῃ τὸ ζήτημα τῶν οἰκονομιῶν, αἵτινες πρέπει νὰ ᾖναι τοιαῦται, ὥστε νὰ μὴ παρακωλύωσι τὴν διοίκησιν τῆς χώρας, ἀλλὰ νὰ ᾖναι οὐχ ἧττον μεγάλαι καὶ ὅσον τὸ δυνατὸν γενναῖαι εἰς πάντας τοὺς κλάδους, μὴ ἐξαιρουμένου καὶ αὐτοῦ τοῦ στρατιωτικοῦ· διότι, ἐὰν πρέπῃ νὰ δαπανηθῶσι πολλὰ πρὸς ἀνασύνταξιν τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου, δὲν ἕπεται ὅτι πρέπει νὰ παραλειφθῇ ἡ φειδὼ καὶ ἡ οἰκονομία ἐν ἀμφοτέροις τοῖς κλάδοις τούτοις ἐκεῖ, ὅπου εἶναι δυνατὸν νὰ συνυπάρξωσι.

§67Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἄν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς συνταξάσης τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἐπιτροπῆς ἐδήλωσεν, ὅτι τὸ κείμενον τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως περιελάμβανε πάσας τὰς ἐννοίας, τὰς ὁποίας προῃρέθην νὰ δηλώσω διὰ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινα, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ ψηφοφορήσῃ εἰδικῶς ἐπὶ τῆς τροπολογίας μου· διότι μοὶ φαίνεται, ὅτι τὸ κείμενον τῆς ἀπαντήσεως, κεχωρισμένον τῶν πρακτικῶν τῆς Βουλῆς, δὲν θέλει πείσει τὸν ἀναγνώστην, ὅτι τοιαύτην ἔννοιαν εἶχον οἱ γράψαντες τὴν ἀπάντησιν. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασίς μου, ἡ ὁποία ἀντικαθιστᾷ τὴν τρίτην παράγραφον τοῦ σχεδίου.

§68ΗΛ. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἀφοῦ ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς προκαλεῖ ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως αὑτοῦ, ἀπορῶ διατὶ νὰ μὴ γείνῃ τοῦτο καὶ διὰ τὴν πρότασιν τοῦ ἐξ Ἀττικῆς κ. Βουλευτοῦ. Ζητῶν ὁ ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτὴς ψηφοφορίαν, ἐνδεικνύει ὅτι ἀποδίδει πολιτικὴν σημασίαν εἰς τε τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως, ὅπερ ἡ πλειονοψηφία, ἤτοι τὸ Ὑπουργεῖον, ὑπέβαλε, καὶ εἰς τὴν τροποποίησιν, ἣν αὐτὸς ὑποβάλλει. Ἀλλ’ οἱ πλείονες Βουλευταί, ἰδόντες τὴν σύντομον ἀπάντησιν τῆς πλειονοψηφίας, ἐξέλαβον ὅτι οὐδεμίαν ἡ Κυβέρνησις ἀποδίδει εἰς τὸ σχέδιον αὐτῆς πολιτικὴν ἔννοιαν, ἀλλὰ προτείνει αὐτὸ πρὸς πλήρωσιν ἁπλῆς κοινοβουλευτικῆς ἐθιμοταξίας. Διὰ τοῦτο δέ, θεωρήσαντες ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ γείνῃ ἔδαφος πολιτικῆς συζητήσεως ἡ ἀπάντησις, ἀπέσχον πάσης περὶ αὐτῆς κρίσεως. Ἄν ὅμως ἡ πλειονοψηφία, δεχομένη τὴν πρότασιν τοῦ ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτοῦ ὡς πρόκλησιν πολιτικὴν, θέλῃ νὰ δείξῃ, ὅτι τὴν ἰδικήν της ἀπάντησιν ἀντιτάσσει ὡς πολιτικὸν ζήτημα, τότε ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ παραπονεθῶσιν οἱ Βουλευταί, ὅσοι οὔτε τὴν πρότασιν τοῦ Ὑπουργείου οὔτε τὴν τροπολογίαν τοῦ ἐκ Γόρτυνος κ. Βουλευτοῦ ἐγκρίνουσι, διότι διεξήχθη ἡ συζήτησις κατὰ τρόπον περιορίσαντα αὐτοὺς λανθανόντως καὶ ἐμποδίσαντα, ἵνα καὶ τὰς κρίσεις αὑτῶν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως φέρωσι καὶ τροπολογίας ἰδίας προτείνωσιν. Ὁ λαὸς ἀναμένει παρὰ τῆς παρούσης Βουλῆς διαφορὰν πρὸς τὸ παρελθὸν καὶ κατὰ τὸν τρόπον τῆς ἐργασίας ἡμῶν καὶ κατὰ τὸν τρόπον τῆς πρὸς ἄλληλα πολιτείας τῶν κομμάτων. Ἡ Βουλὴ, ἥτις ἦλθε μετὰ πόλεμον, ὅστις οὐ μόνον τὴν τιμὴν τοῦ ἔθνους καιρίως ἔτρωσεν, ἀλλὰ καὶ τὴν αὐτοτέλειαν αὐτοῦ ἠλάττωσεν οὐσιωδῶς, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ συζητῇ κατὰ τὰς μεθόδους, καθ’ ἃς συνεζήτουν αἱ πρὸ τοῦ Μαρτίου τοῦ 1897 Βουλαί. Τὸ νῦν Ὑπουργεῖον, ἐκτὸς τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον ὁ Πρόεδρος αὐτοῦ ἐξέδοτο πρὸ τῆς ἐκλογῆς, οὐδὲν ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον μᾶς λέγει περὶ τῆς πορείας, τὴν ὁποίαν θέλει διανύσει ἡ Βουλὴ, καὶ ἐδικαιοῦντο διὰ τοῦτο οἱ Βουλευταὶ νὰ ἐρωτήσωσι: διὰ τῆς ἀπαντήσεως, ἣν προτείνετε, ἐννοεῖτε νὰ δηλώσητε ὅτι ἡ Βουλὴ θ’ ἀσχοληθῇ μόνον περὶ τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα ὁ Βασιλικὸς λόγος ἀνήγγειλε καὶ δὴ καὶ περὶ τῶν ἀντισεισμικῶν οἰκιῶν; Ἐὰν δὲ περὶ τούτου προεκαλεῖτο συζήτησις, ἔπρεπεν αὕτη νὰ γείνῃ εὐρυτέρα, καὶ ἡ σπουδὴ, τὴν ὁποίαν δεικνύει ἡ Κυβέρνησις, νὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασίς της, καὶ ἡ ἀποφυγὴ πάσης συζητήσεως, δὲν προσήκει πολλαχῶς. Μόνον ἐὰν τὸ Ὑπουργεῖον ἀφαιρέσῃ ἀπὸ τοῦ σχεδίου του πᾶσαν ἔννοιαν πολιτικὴν καὶ θεωρήσῃ τὴν ἀπάντησιν τυπικὸν ἔργον τῆς Βουλῆς....

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐκηρύχθη περατωμένη ἡ συζήτησις, καὶ ἔχετε τὸν λόγον ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος.

§70ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Σχετίζονται ὅσα λέγω μὲ τὸ ζήτημα τοῦ τί θὰ ψηφίσωμεν. Μόνον ἐὰν εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι εἰς τὴν ἀπάντησιν δίδει τὴν ἔννοιαν τυπικῆς ἀπαντήσεως καὶ ὅτι σπεύδει νὰ ἔλθῃ εἰς τὰ ἔργα τὰ πρακτικὰ, ἐν οἷς θὰ φανῇ τὸ πρόγραμμα αὐτῆς, τότε μόνον δύναται νὰ δικαιολογηθῇ ἡ τόσον σύντομος συζήτησις. Προκαλῶ λοιπὸν ἐπὶ τούτου σαφῆ ἐξήγησιν.

§71Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός.). Ἡ Κυβέρνησις ἀποδίδει ἁπλῶς τυπικὴν ἔννοιαν εἰς τὴν ἀπάντησιν. Ἄλλη ἔννοια ἦτο ἀδύνατον νὰ δοθῇ εἰς τὴν ἀπάντησιν ταύτην. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἀγορεύων ὡμολόγησεν ὅτι τοιαύτην ἔννοιαν ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἡ ἀπάντησις, καὶ δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἄλλην ἔννοιαν, μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς συντάξασα τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἡ ὁποία φέρει τὴν εὐθύνην ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ, δὲν ὑπάρχει πλέον. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ συζητήσωμεν ἀπέναντι παραιτηθείσης Κυβερνήσεως; Εἶναι δυνατὸν ἄλλοτε νὰ παρουσιασθῇ περίστασις, κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ θέματα, περὶ τῶν ὁποίων ὁ Βασιλικὸς λόγος ἀσχολεῖται, ν’ ἀποτελέσωσιν ἀντικείμενον συζητήσεως. Ἀλλὰ δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι κανονικὸν, ὅπως ἐν ἐκτάσει καὶ οὐσιαστικῶς συζητήσωμεν περὶ τῶν θεμάτων τούτων κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς Βασιλικὸν λόγον συνταχθέντα παρὰ Κυβερνήσεως παραιτηθείσης ἤδη.

§72Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὴν αὐτὴν εἶχον γνώμην. Ἐπειδὴ δὲν πρόκειται νὰ συζητήσωμεν πρόγραμμα τοῦ ἐνεστῶτος Ὑπουργείου, ἀλλὰ πρόκειται νὰ συζητήσωμεν πρόγραμμα Ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον κατέλιπε τὴν ἀρχὴν, δὲν εἶναι εὔλογον νὰ ἐμμείνωμεν εἰς τὴν ἔρευναν τῶν ἐπαγγελιῶν αὐτοῦ. Μόνον τὸ ἱστορικὸν μέρος ἐζήτησα νὰ διορθωθῇ κατὰ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν προέτεινα εἰς τὴν Βουλὴν.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ἀνάγνωσις τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως τῆς ἐπιτροπῆς. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκταὶ ἡ πρώτη καὶ ἡ δευτέρα παράγραφος τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον).

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τώρα νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ πρῶτον μέρος τῆς τρίτης παραγράφου.

§75Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Παρακαλῶ, ἐὰν ὑπάρχωσι δεκαπέντε οἱ αἰτοῦντες, νὰ γένηται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποθέτω ὅτι ὑπάρχουσιν. (Ἐγείρονται πλείονες τῶν 15).

§77Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ προηγουμένως ἡ τροπολογία.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ πρῶτον τὸ κείμενον καὶ ἀκολούθως ἡ τροπολογία.

§79Ι. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἅμα γείνῃ δεκτὸν τὸ κείμενον, εἶναι περιττὴ ἡ τροπολογία.

§80Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία, καὶ ἐὰν ἀπορριφθῇ, τότε μένει τὸ κείμενον.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂς ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία.

§82Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Καλέσατε τοὺς Βουλευτάς, κύριε Πρόεδρε.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους Βουλευτὰς νὰ καταλάβωσι τὰς θέσεις των. Θ’ ἀρχίσῃ ἡ ψηφοφορία.

§84Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος δύο λέξεις, ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Ἐπὶ ἐγγράφων καὶ ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς, οἵα ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, νομίζω ὅτι πρέπει ἡ ἔννοια αὐτῶν νὰ ᾖναι πλήρης καὶ ὅσον οἷόν τε τελεία. Ἡ ἔννοια δὲ, ὅπως ἐκτίθεται ἐν τῷ σχεδίῳ τῷ κατατεθειμένῳ, βεβαίως εἶναι ἀτελής. Ἀπόδειξις δὲ, ὅτι διάφοροι συνάδελφοι, καὶ μεταξὺ τούτων καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, δὲν ἀπέδωκαν εἰς αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν δίδει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς συνταξάσης τὴν ἀπάντησιν ἐπιτροπῆς. Νομίζω ἑπομένως, ὅτι χάριν τῆς ἀκριβείας τῆς ἐννοίας πρέπει νὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασις, οἵαν ὑπέβαλεν ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Ἕνεκα δὲ τούτου καὶ ἐγὼ θὰ ψηφίσω ταύτην, ὅπως καθαρώτερον ἐκφράζηται ἡ ἰδέα, ἣν παραδέχεται καὶ ἡ πλειονοψηφία καὶ ἡ μειονοψηφία τῆς Βουλῆς.

§85ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι οὐσιῶδες ν’ ἀκούσωμεν μετὰ προσοχῆς καλῶς ἀναγινωσκομένην τὴν τροπολογίαν, καὶ νὰ ἀκούσωμεν καὶ τὸ σχετικὸν μέρος τοῦ σχεδίου τῆς πλειονοψηφίας, διὰ νὰ τὴν παραβάλωμεν.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἂς ἀναγνωσθῇ τὸ κείμενον πρῶτον.

§87Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἤκουσα μετὰ πάσης προσοχῆς τοῦ ἀξιοτίμου εἰσηγητοῦ τῆς τροπολογίας ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, καὶ προσεπάθησα νὰ κατανοήσω τὸν πρακτικὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει ἡ πρότασις αὕτη. Δυστυχῶς αὐτὸ δὲν τὸ κατώρθωσα. Δὲν τὸ κατώρθωσα μάλιστα μετὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐχαρακτήρισεν ὡς καθαρῶς τυπικὴν τὴν ἀπάντησιν, οὕτω δὲ καθορίσας τὸν χαρακτῆρα τῆς ἀπαντήσεως ταύτης, ἀπεξεδύθη πᾶσαν εὐθύνην δι’ ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀνέγραψεν ὁ Βασιλικὸς λόγος. Καὶ τότε ὁ Βασιλικὸς λόγος εὐθύνει τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, παρὰ τῆς ὁποίας ἐγράφη, παρὰ τῆς ὁποίας ὑπηγορεύθη. Ἀλλ’ ἀκριβῶς διότι οὕτω ὁ Βασιλικὸς λόγος εὐθύνει τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἥτις δὲν εἶναι πλέον εἰς τὴν ἀρχὴν, δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἠθέλησε ν’ ἀποδώσῃ διὰ τῆς τροπολογίας του ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Ὅσον νεαρὸς καὶ ἂν ᾖναί τις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, γνωρίζει ὅτι κατὰ τὸ πολίτευμα ἡμῶν ἡ εὐθύνη εἶναι ἢ πολιτικὴ, ἢ ποινικὴ, ἢ ἀστική. Ἡ πολιτικὴ εὐθύνη ἐκτίνεται διὰ τῆς ψήφου τῆς πλειονοψηφίας. Ἡ ποινικὴ εὐθύνη ἐκτίνεται ἐνώπιον τοῦ εἰδικοῦ δικαστηρίου, αὐτόθι δὲ καὶ ἡ ἀστική. Τί ἐπιδιώκεται διὰ τῆς προτάσεως τοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ; Βεβαίως δὲν ἐπιδιώκεται ἡ ἀστικὴ εὐθύνη, δὲν ἐπιδιώκεται ἡ ποινικὴ εὐθύνη, ἐπιδιώκεται πολιτικὴ εὐθύνη. Ἀλλὰ φρονεῖ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, ὅτι τὴν εὐθύνην ταύτην δὲν ἀπέτισεν ἤδη ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις συνέταξε τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἀκριβῶς διὰ τῆς ψηφοφορίας κατὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου; Κατ’ ἐμὴν γνώμην, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἀπέτισεν ἤδη τὴν πολιτικὴν εὐθύνην ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, καὶ τὸ μόνον ζήτημα, ὅπερ ἐντεῦθεν ὑπολείπεται νὰ ἐξετασθῇ, εἶναι κατὰ πόσον δὲν θὰ ὑπάρξῃ περίπτωσις, ὅπως ἐξετάσῃ ἡ Βουλή, ἐὰν δὲν ὑπόκειται ἡ πρώην Κυβέρνησις καὶ εἰς εὐθύνας ποινικὰς διὰ τὰς πράξεις ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἐμνημόνευσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, εἰσηγούμενος τὴν τροπολογίαν του εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον. Φοβοῦμαι ἐντεῦθεν, ὅτι θέλει καὶ παρεξηγηθῆ ἡ τροπολογία, ἣν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ὡς ἀποβλέπουσα εἰς τὸ νὰ διδάξῃ ἐκείνους, οἵτινες δὲν δύνανται νὰ συρθῶσιν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, διότι αὐτοὺς κατέστησεν ἀνευθύνους τὸ πολίτευμα ἡμῶν, ὅπερ ἡμεῖς καλούμεθα νὰ ἐφαρμόσωμεν. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου θέλει μειώσει τὴν εὐθύνην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀληθῶς διὰ τῶν ἀλλεπαλλήλων πράξεων, ἃς μετῆλθον, ἀνέστειλαν τὸ πολίτευμα ἡμῶν. Οὕτως ἐκτιμῶν τὴν τροπολογίαν, δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, μάλιστα μετὰ τὴν γενομένην δήλωσιν παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καθ’ ἣν ἐννοεῖ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἀπάντησιν ταύτην εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ὡς καθαρῶς τυπικὴν, καὶ ὅτι ἐντεῦθεν ἀφίεται ἐλεύθερον τὸ στάδιον τῆς ἐκζητήσεως τῆς εὐθύνης τῆς ποινικῆς, ἀφοῦ ἀπετίθη ἤδη ἡ πολιτικὴ εὐθύνη δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διέπραξαν ὅσα ἀτυχῶς καταγγέλλουσιν αὐτοὺς ὅτι διέπραξαν.

§88Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πρὸ τῆς ψηφοφορίας ἐπιθυμῶ καὶ ἐγὼ νὰ ἐξηγήσω τοὺς λόγους, δι’ οὓς δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής. Ἀφοῦ ἑκατέρωθεν ὡμολογήθη, ὅτι ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον εἶναι τυπικὴ, δὲν ἐννοῶ διὰ τί παρεκτρεπόμεθα, καὶ ζητοῦμεν νὰ παρενείρωμεν ἐν τῇ τυπικῇ αὐτῇ ἀπαντήσει ἔκφρασιν μομφῆς, ἡ ὁποία βεβαίως ἐνέχει πολιτικὴν σημασίαν. Ἀλλ’ εἶναι καὶ πρόωρος. Ἡ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν ἡ πλειονοψηφία ὑπέβαλε καὶ εἰς τὴν ὁποίαν καὶ ἡ μειονοψηφία μετέσχε διά τινος τῶν μελῶν αὑτῆς, λέγει: «Τὰ ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς ληφθέντα ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως μέτρα ἐξετασθήσονται ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους ἐν πνεύματι δικαιοσύνης καὶ νομιμότητος.» Μολονότι εἶναι τυπικὴ ἡ ἀπάντησις, ἱκανοποιεῖ ὅμως ἐντελῶς τὰ αἰσθήματα καὶ τὰς διαθέσεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι δύνανται ἀπὸ σήμερον νὰ ἔχωσιν ἐσχηματισμένην γνώμην — καὶ δύνανται νὰ ἔχωσι καὶ ὀφείλουσι νὰ ἔχωσιν ἐσχηματισμένην γνώμην — περὶ τῶν μέτρων αὐτῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἀπάντησις δὲν ἀποφαίνεται γνώμην περὶ αὐτῶν, ἀλλὰ ἀναβάλλει, ὅπως ἐν καιρῷ, ὅταν ὑποβληθῶσι τὰ διατάγματα ταῦτα, περὶ ὧν ποιεῖται μνείαν ὁ Βασιλικὸς λόγος, ἀποφανθῇ ἡ Βουλή. Ὅταν ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ λέγωμεν ὅτι θ’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ ἐν πνεύματι νομιμότητος καὶ δικαιοσύνης, ἐννοεῖται, ὅτι περιλαμβάνομεν καὶ τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι — ὡς ὁ ἐκ Γόρτυνος ἔντιμος Βουλευτὴς — θεωροῦσι ταῦτα ὡς ἄξια μομφῆς καὶ ἐννοοῦσι νὰ κατακριθῶσιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἡ σπουδὴ εἰς κατάκρισιν σήμερον εἶναι πρόωρος. Ἄλλως ὅμως θὰ ἦτο καὶ ἀτελὲς ἔργον ἡ καταδίκη σήμερον τῶν μέτρων ἐκείνων τῆς πρώην Κυβερνήσεως, γενομένη ἔστω καὶ παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἐσχηματισμένην πεποίθησιν, διότι γίνεται ἐν συζητήσει, ἡ ὁποία διεξήχθη πρὸ μικροῦ, ὅλως διόλου ἀνεπαρκεῖ καὶ ἀτελεῖ, ἧς πρῶτος ὑπεύθυνος — ἐὰν ὑπάρχῃ εὐθύνη ἐξ αὐτῶν τῶν πράξεων—εἶναι ὁ Πρωθυπουργός, ἀλλ’ οὗτος δὲν παρίσταται κατὰ τὴν συζήτησιν, διεξάγονται δὲ αἱ συζητήσεις ἐπὶ τῇ ὑποθέσει, ὅτι κατὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν, ἥτις εἶναι ἡ ἑπομένη συνεδρίασις, ἡ Βουλὴ θὰ θελήσῃ νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας της. Εἶναι ὅμως δυνατὸν περὶ τοιούτων πράξεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι τοσοῦτον σοβαραί, ἔχουσαι τοσαύτας συνεπείας, ὅλως ἐπιτροχάδην νὰ ἐξετασθῶσιν αἱ εὐθῦναι καὶ ἀμέσως ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή;—Καὶ ἀπόφανσις βεβαίως εἶναι νὰ παρενείρῃ αὕτη ἐν τῇ ἀπαντήσει εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον σήμερον τὴν πρότασιν τοῦ ἐκ Γόρτυνος ἐντίμου Βουλευτοῦ. Νομίζω ὅτι τοῦτο θὰ ἦτο ἄτοπον. Προκειμένου περὶ ἐκτιμήσεως τῶν ἀναγκῶν, αἵτινες ὑπηγόρευσαν τὴν λῆψιν τῶν μέτρων ἐκείνων καὶ ὑφ’ ἃς εὑρέθη ἡ Κυβέρνησις, ἧς προήδρευεν ὁ κ. Ἀλέξανδρος Ζαΐμης, πρέπει νὰ ἀκούσωμεν ἐν πλάτει τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἔπεισαν αὐτόν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προβῇ εἰς τὰς ἐπανειλημμένας ἀναβολὰς καὶ εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Διότι ἀνάγκη βεβαίως καὶ οὐχὶ ἄλλο τι τὰς ὑπηγόρευσαν. Περὶ τούτων ὅμως οὐδὲν σχεδὸν ἠκούσαμεν. Ὁ κ. πρώην Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς ἐλάχιστα ἠρκέσθη, ὁ δὲ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπίσης δὲν εἰσῆλθεν εἰς τὰ θέματα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἁπλῶς ὑπηνίχθη. Ἀτελὴς λοιπὸν ἡ συζήτησις. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, καὶ ἂν δεχθῶμεν ὅτι εἶναι μεγάλαι αἱ παραβάσεις, διότι εἶναι τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ λογιστικοῦ νόμου, ὡς πιστεύεται, ἀπαγορεύουσαι ὅπως προβαίνῃ Κυβέρνησίς τις ἄνευ προϋπολογισμοῦ, ἄνευ συγκαταθέσεως τῆς Βουλῆς τῶν ἀντιπροσώπων εἰς τὴν ἔκδοσιν διαταγμάτων, δι’ ὧν εἰσπράττονται φόροι καὶ διατάσσονται δαπάναι, ἐν τούτοις ὑπάρχουσι πλεῖσται ἐλλείψεις καὶ τῶν κειμένων νόμων καὶ τοῦ Συντάγματος, αἱ ὁποῖαι, ἂν δὲν δικαιολογοῦν τὰς παραβάσεις, δὲν καθιστῶσιν ὅμως αὐτὰς ἀναμφισβητήτους παραβιάσεις τοῦ Συντάγματος, ὡς θεωροῦνται. Εἶμαι σύμφωνος, ὅτι καὶ ἐν τῷ πνεύματι τοῦ Συντάγματος καὶ ἐν τῷ πνεύματι τοῦ λογιστικοῦ νόμου ἀπαγορεύονται ὅλα τὰ διατάγματα, τὰ ὁποῖα καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἄνευ προϋπολογισμοῦ ἐξεδόθησαν. Οὐχ ἧττον παρατηρῶ, ὅτι παρ’ ἡμῖν δὲν ὑπάρχει οὕτω ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς, ὅπως ἀλλαχοῦ, ἀναγεγραμμένη ἐν τοῖς νόμοις, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Συντάγματι, ἡ πρέπουσα διάταξις, ὅπως μὴ ἐπαναλαμβάνωνται αἱ παρεκτροπαί, τὰς ὁποίας δυστυχῶς βλέπομεν ἀπὸ τριακονταετίας καὶ πλέον ἐπαναλαμβανομένας ἐν τῇ οἰκονομικῇ διοικήσει τοῦ Κράτους· εἰσπράξεις δηλαδὴ καὶ δαπάνας ἄνευ προϋπολογισμῶν. Τοῦτο λέγω οὐχὶ ὅπως ἐλαττώσω τὴν εὐθύνην τῆς πρώην Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ὅπως ἐνδείξω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία σήμερον προΐσταται τῆς πλειονοψηφίας, ὅτι ἀναγκαῖον εἶναι ν’ ἀναγραφῶσιν ἐν τοῖς νόμοις ἡμῶν σαφέστεραι διατάξεις, ἂν θέλωμεν νὰ ἐκλίπωσι τὰ διατάγματα, τὰ ἄνευ προϋπολογισμοῦ, ἄνευ δηλ. τῆς συγκαταθέσεως τῆς Βουλῆς, διατάσσοντα εἰσπράξεις καὶ δαπάνας, καὶ συμπεραίνω ὅτι, προκειμένου περὶ εὐθυνῶν τόσῳ βαρειῶν, ἔχομεν ἀνάγκην διατάξεων ῥητῶν καὶ σαφῶν. Αἱ ὑπάρχουσαι νομίζομεν ὅτι ἀπαγορεύουσι πολλὰ ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα καθ’ ἡμέραν τελοῦνται, ἀλλὰ δὲν τὰ ἀπαγορεύουσι. Βεβαίως, Κύριοι, νομίζετε ὅτι ἀπαγορεύεται ἡ εἴσπραξις φόρων ἄνευ ἐψηφισμένου προϋπολογισμοῦ; Οὐδόλως. Ἐν τούτοις δὲν θὰ εὕρητε ἴσως ἕνα πολιτευόμενον, ἕνα δημοσιογράφον, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ βεβαιοῖ, ὅτι εἶναι παράνομος ἡ εἴσπραξις φόρων ἄνευ προϋπολογισμοῦ. Δυνατὸν νὰ ᾖναι ἀληθές, ἀλλὰ δὲν προκύπτει σαφές, ὡς ὤφειλε. Τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα, καίτοι εἶχεν ὑπ’ ὄψει τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα, ἐξ οὗ τὰ πλεῖστα ἄρθρα παρέλαβε καὶ ὅπερ ῥητῶς ἀναγράφει ὅτι οἱ φόροι δι’ ἓν μόνον ἔτος ψηφίζονται, καὶ ὅτι δὲν εἰσπράττονται, ἂν μὴ κατ’ ἔτος ἐπιτραπῇ δι’ ἀδείας τῆς Βουλῆς ἡ εἴσπραξις αὐτῶν, τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα, λέγω, τὴν διάταξιν ταύτην δὲν τὴν παρέλαβεν. Οὕτως ἄνευ συναινέσεως τῆς Βουλῆς κατ’ ἔτος φόροι ὑπὲρ τοῦ Κράτους δὲν εἰσπράττονται ἐν Βελγίῳ. Καὶ ἐν Γαλλίᾳ τὰ Συντάγματα δὲν ἐπέτρεπον ἢ δι’ ἓν ἔτος μόνον τὴν εἴσπραξιν τοῦ ἐγγείου φόρου. Παρ’ ἡμῖν ἁπλῶς ἀναγράφεται ἐν τῷ Συντάγματι, ὅτι ἀπαιτεῖται νόμος διὰ νὰ ἐπιβληθῇ καὶ εἰσπραχθῇ φόρος τις, οὐχὶ ὅμως, ὅτι ἐτησίως πρέπει νὰ ἐπιτρέπηται ἡ εἴσπραξις αὐτοῦ ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἐκτὸς τούτου, ἐνῷ ὁ λογιστικὸς νόμος τῆς Γαλλίας, ἐξ οὗ ἀντεγράψαμεν τὸν ἡμέτερον, ῥητῶς ἀναγράφει, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ἡ πρᾶξις, διὰ τῆς ὁποίας ἐπιτρέπεται ἡ εἴσπραξις τῶν φόρων καὶ ἡ δαπάνη δι’ ἑκάστην ὑπηρεσίαν τῆς χρήσεως, ἡμεῖς παρελείψαμεν τοῦτο. Εἴπομεν ὅτι δι’ αὐτοῦ προσδιορίζονται τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα ἁπλῶς. Δηλαδὴ ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι μία λογιστικὴ πρᾶξις, εἷς λογιστικὸς πίναξ, ὁ ὁποῖος ἀναγράφει τὰ ἔσοδα καὶ τὰ ἔξοδα τῆς χρήσεως, ἐνῷ ὁ Γαλλικός, ἀπὸ τὸν ὁποῖον παρελάβομεν τὸν λογιστικὸν ἡμῶν νόμον, ῥητῶς λέγει, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς εἶναι ὁ τίτλος, δυνάμει τοῦ ὁποίου εἰσπράττονται τὰ ἔσοδα καὶ δαπανῶνται τὰ ἔξοδα. Ἔτι μᾶλλον σαφὴς εἶναι ὁ νεώτερος λογιστικὸς νόμος τῆς Γαλλίας. Ἐκτὸς τούτου, ἐνῷ εἰς τὸν αὐτὸν λογιστικὸν νόμον ὑπάρχει ἄρθρον, καθ’ ὃ οἱ ἔγγειοι φόροι δὲν εἰσπράττονται παρὰ ἐὰν κατ’ ἔτος ἐπιτραπῇ ἡ εἴσπραξις αὐτῶν παρὰ τῆς Βουλῆς, ἡμεῖς τὸ διεγράψαμεν καὶ τοῦτο. Οὕτω βλέπομεν ὅτι, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἔχομεν Συντάγματα ξένα, τὰ ὁποῖα ἀναγράφουσι διάταξιν περὶ τοῦ ἐνιαυσίου τῆς εἰσπράξεως τῶν φόρων, ἀφ’ ἑτέρου δ’ ἔχομεν λογιστικὸν νόμον, ὁ ὁποῖος περιέλαβεν ἄρθρα, διατάσσοντα ὅτι διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους πρέπει κατ’ ἔτος νὰ ἐπιτρέπωνται τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα, ὅπως γίνωνται εἰσπράξεις αὐτῶν καὶ δαπάναι, ἡμεῖς οὐδέτερον τούτων ἐποιήσαμεν. Καὶ παρελίπομεν τὰς διατάξεις αὐτὰς, ἐνῷ εἴχομεν περισσοτέραν ἀνάγκην αὐτῶν. Διότι ἐν τῷ Συντάγματι ἡμῶν ὑπάρχουσι διατάξεις, αἱ ὁποῖαι δι’ ἄλλους λόγους δὲν διευκολύνουσι τὸ ἐνήμερον τῆς ψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Τοῦτο ἀποδεικνύει μακρὰ πεῖρα. Σπανίως εἰσήλθομεν εἰς τὸ νέον ἔτος μὲ τὸν προϋπολογισμὸν ἐψηφισμένον. Τὸ πρᾶγμα, φαίνεται, δὲν εἶναι εὔκολον. Δὲν ἀγνοεῖτε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι παρ’ ἡμῖν ἡ Βουλὴ συνέρχεται αὐτοδικαίως τὴν 1 Νοεμβρίου, ἐντὸς τῶν δύο δὲ πρώτων μηνῶν, δηλ. τοῦ Νοεμβρίου καὶ Δεκεμβρίου, πρέπει νὰ ὑποβληθῇ ὁ προϋπολογισμὸς εἰς τὴν Βουλήν. Ἂν οὕτω τὰ πράγματα λάβωσι χώραν, δὲν μένει καιρὸς, ὅπως πρὸ τῆς πρώτης Ἰανουαρίου προεξελεγχθῇ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ὁ προϋπολογισμός· διὰ τοῦτο τακτικῶς εἰσερχόμεθα εἰς τὸ ἑπόμενον ἔτος ἄνευ προϋπολογισμοῦ ἐψηφισμένου καὶ κεκυρωμένου. Πρόδηλον ὅθεν, ὅτι τὰ τῆς ψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ κανονίζονται ἀτελῶς ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι, καὶ σπανίως εἴμεθα ἐνήμεροι· ἐκτὸς δὲ τούτου, τοὐλάχιστον δὲν ἀνεγράφησαν ἐν τῷ Συντάγματι, ἢ ἐν τῷ λογιστικῷ νόμῳ, αἱ προσήκουσαι διατάξεις, ὅπως παρεμποδίζηται δι’ αὐτῶν ἡ μετὰ τόσης εὐκολίας καὶ ἀφοβίας περὶ τὴν μὴ ἔγκαιρον ἐπιψήφισιν τῶν προϋπολογισμῶν παρατηρουμένη κατάχρησις ἐκ μέρους τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Ταῦτα εἶπον, κύριε Πρόεδρε, οὐχὶ διότι ἠθέλησα νὰ ὑπερασπίσω τὰ μέτρα τῆς προηγηθείσης Κυβερνήσεως, περὶ ὧν ὁ Βασιλικὸς λόγος καὶ ἡ ἀπάντησις πραγματεύονται. Ἐν αὐτοῖς ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη βεβαίως ὑπερέβη καὶ τὴν ἐκ τῶν ἀναγκῶν καὶ τὴν ἐξ ἄλλων πολιτικῶν λόγων ἀνάγκην, καὶ προέβη μέχρι σημείου, μέχρι τοῦ ὁποίου δὲν δύναταί τις, ὅσον ἐπιεικὴς καὶ ἂν ἦναι, νὰ παρακολουθήσῃ αὐτὴν μετ’ εὐμενείας. Ἀλλ’ ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ παρενείρω ταῦτα ἐν τῇ συζητήσει ὡς γεγονότα πολὺ ὀλιγώτερον ἢ ὅσον πιστεύεται ὑπὸ τῶν νόμων παρακωλυόμενα, ὅπως προκαλέσω τὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα μεριμνήσωσιν, ὁπότε ἤθελε κριθῆ εὔλογον, ὅπως αἱ διατάξεις αἱ κείμεναι ἐν τῷ λογιστικῷ νόμῳ διατυπωθῶσι σαφέστερον καὶ σκοπιμώτερον, ἀφοῦ τὰ τοῦ Συντάγματος δὲν δύνανται νὰ μεταβληθῶσι, καὶ οὕτως ὑπάρχῃ χαλινὸς ἀσφαλέστερος εἰς χεῖρας τῆς Βουλῆς κατὰ τῶν παρεκτροπῶν τῶν Κυβερνήσεων. Ἐπανερχόμενος εἰς τὸ ζήτημα, παρατηρῶ καὶ πάλιν, ὅτι, ἀφοῦ ἡ ἀπάντησις εἶναι καθαρῶς τυπική, — καὶ τοιαύτη ἐξ ἀνάγκης θεωρεῖται καὶ παρὰ τῆς μιᾶς πλευρᾶς καὶ παρὰ τῆς ἄλλης — δὲν εἶναι πρέπον, ἀντὶ τῆς μετὰ δικαιοσύνης καὶ νομιμότητος ἐξετάσεως τῶν ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς ληφθέντων μέτρων ὑπὸ τοῦ πρώην Ὑπουργείου, ἣν ὑπόσχεται τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς, νὰ παρενείρωμεν ἀπὸ τοῦδε ἔκφρασιν μομφῆς οὐχὶ βεβαίως πρὸς τὸ Στέμμα, ἀλλὰ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία διεχειρίζετο τὴν ἐξουσίαν τοῦ Στέμματος. Διὰ τοῦτο ἐγὼ δὲν θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς τροποποιήσεως τοῦ ἐντίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ.

§89ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπειδὴ ἀφορμὴν εἰς τὴν συζήτησιν αὐτὴν ἔδωκαν, νομίζω, αἱ ὀλίγαι λέξεις, τὰς ὁποίας εἶπον πρὸς δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου, θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ προσθέσω ὀλίγα τινὰ πρὸς ἐπεξήγησιν τῆς γνώμης μου. Τὴν συζήτησιν ὑπὸ τὴν τυπικὴν αὐτῆς σημασίαν θεωρῶ καθαρῶς φιλολογικὴν, διότι τὰ ἀναπτυχθέντα παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος οὐδεμίαν ἀντίρρησιν ἔσχον κατ’ οὐσίαν. Πρῶτος δὲ ὁ πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς τῆς συνταξάσης τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἐπεδοκίμασεν αὐτὰ, συνταυτίσας τὴν ἔννοιαν, ἣν ἔδιδεν εἰς τὴν ὑπάρχουσαν φράσιν ἐν τῇ ἀπαντήσει τῆς ἐπιτροπῆς, μὲ τὴν ἔννοιαν, ἣν ἔδωκεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος. Ἐὰν ἐπρόκειτο σήμερον νὰ συζητήσωμεν οὐσιαστικῶς τὸ ζήτημα κατὰ πόσον ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις φέρει εὐθύνην ἐπὶ ὡρισμέναις πράξεσιν αὐτῆς, βεβαίως ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν, δὲν ἤθελεν εἶσθαι ἀρκετὴ, ὅπως πείσῃ εἴτε ἐμὲ, εἴτε ἄλλον τινὰ, ἵνα ἐκφέρῃ ψῆφον καταδικαστικὴν ἢ ἀθωωτικήν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἡ ἀπάντησις τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ἡ τροποποίησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος τὸ ἀφίνει καθ’ ὁλοκληρίαν ἄθικτον. Ὅσον δὲ καὶ ἂν θελήσωμεν νὰ χαρακτηρίσωμεν τυπικὴν τὴν ἀπάντησιν τῆς Βουλῆς πρὸς τὸ Στέμμα, ἡ ἀπάντησις αὕτη δὲν δύναται νὰ ἦναι ξηρὰ καὶ ἐντελῶς τυπικὴ, ἁπλῶς ὅπως παρατάξῃ φράσεις ἄνευ ἐννοίας καὶ σημασίας. Ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Β. λόγον ἐνέχει γνώμην, τὴν ὁποίαν εἴτε ἡ Βουλὴ ὁλόκληρος, εἴτε ἡ πλειονοψηφία αὐτῆς ἀσπάζεται. Ἡ γνώμη δὲ αὕτη σήμερον, ὅπως ἔχει ἡ ἀπάντησις ἡ συνταχθεῖσα παρὰ τῆς ἐπιτροπῆς, συμπίπτει μὲ τὸν Β. λόγον. Ἐὰν δὲν ἀναφέρωνται εἰς τὴν ἀπάντησιν αὐτῆς εἰδικῶς τὰ θέματα, τὰ ὁποῖα θίγει ὁ Β. λόγος, βεβαίως ὅμως ἐμπεριλαμβάνει αὐτὰ ἐν τῇ γενικότητι τῶν ἐκφράσεων αὐτῆς, διότι καὶ τὸ θέμα τῆς διοικήσεως καὶ τὸ τῶν ὑπαλλήλων καὶ τὸ τοῦ στρατοῦ καὶ τὸ τῆς δικαιοσύνης καὶ τὸ τῶν οἰκονομικῶν ἀναφέρονται ἐν τῇ ἀπαντήσει τῆς ἐπιτροπῆς, θίγονται δὲ ἐν τῇ γενικωτέρᾳ αὐτῶν ἐννοίᾳ. Δὲν εἶναι ἑπομένως τυπικὴ ἡ ἀπάντησις ἡμῶν, ἀλλ’ ἔχει καὶ οὐσιαστικὴν ἔννοιαν. Ἡ οὐσιαστικὴ δ’ αὕτη ἔννοια εἶναι, ὅτι ἐπιβάλλεται ἡ ὑποβολὴ νομοσχεδίων βελτιούντων καὶ μεταρρυθμιζόντων διαφόρους κλάδους τῆς ἐν γένει διοικήσεως. Ἐὰν δ’ ἐν ταῖς λεπτομερείαις θίγωνται διὰ τοῦ Β. λόγου ὡρισμένα θέματα, τὰ ὁποῖα δὲν θίγονται ἐν τῇ ἀπαντήσει, δὲν ἕπεται ὅτι ταῦτα ἀποδοκιμάζονται ἢ ἀποκλείονται δι’ αὐτῆς. Ἔχει ἑπομένως καὶ τὴν οὐσιαστικὴν αὐτῆς ἔννοιαν ἡ ἀπάντησις ἡμῶν εἰς τὸ Στέμμα. Ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὸ θέμα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ, τὸ θέμα τῆς τρίτης παραγράφου, τοῦτο, ὡς εἶπον ἤδη, ἐξετάζομεν ὑπὸ φιλολογικὴν ἔποψιν. Πρέπει δὲ νὰ ἦναι καθαρώτερον. Ἀφοῦ ἐν τῇ ἀπαντήσει τῆς ἐπιτροπῆς ὑπάρχει τι τὸ σκοτεινὸν, τὸ ὁποῖον δὲν δίδει πλήρη τὴν ἀντίληψιν τῆς ἐννοίας, ἣν ἡ Βουλὴ θέλει νὰ ἐκφράσῃ, ἐν τῇ τροποποιήσει δὲ τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ ὑπάρχει ἡ ἀκριβὴς ἔννοια, ἣν παρεδέχθη καὶ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λεβαδείας, ὅστις, ὡς πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς, ἀντιπροσωπεύει τὴν πλειονοψηφίαν, δὲν ἐννοῶ διατὶ ἡ Βουλὴ δὲν θὰ προτιμήσῃ τὴν ἀκριβεστέραν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν παραδέχονται οἱ πλεῖστοι ἐκ τῶν δύο πτερύγων, ἀλλὰ θὰ προτιμήσῃ τὴν φράσιν τὴν μᾶλλον σκοτεινὴν, δικαιολογουμένη ἐκ τοῦ λόγου μόνον, ὅτι τυπικὴ ἁπλῶς εἶναι ἡ ἀπάντησις τῆς Βουλῆς εἰς τὸ Στέμμα.

§90Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐπίσης πρὸς δικαιολογίαν τῆς ψήφου μου θὰ εἴπω δύο λέξεις. Νομίζω, ὅτι τὸ ζήτημα τίθεται οὕτως: Ἢ πρόκειται ἡ ἀπάντησις εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον νὰ καταδικάσῃ πολιτικὴν παρελθοῦσαν σαφῶς καὶ ῥητῶς, καὶ τότε νομίζω, ὅτι διὰ τῆς γενομένης συζητήσεως δὲν δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα, διότι δὲν ἠκούσαμεν τὴν ἀπολογίαν ἐκείνων, τοὺς ὁποίους πρόκειται νὰ μεμφθῶμεν, ἢ πρόκειται ἁπλῶς καὶ καθαρῶς νὰ ἐκφρασθῶσιν αἱ γνῶμαι τῆς Βουλῆς σχετικῶς πρὸς τὰς παραγράφους τοῦ Βασιλικοῦ λόγου. Ἐπειδὴ δ’ ἑκατέρωθεν ἐξηγήθη ἡ γνώμη, ὅτι κατὰ τὴν προκειμένην συζήτησιν, μὴ ὑπαρχούσης τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἀπήγγειλε τὸν Βασιλικὸν λόγον, δὲν εἶναι ἡ στιγμὴ κατάλληλος, ἵνα ἀσχοληθῇ σπουδαίως ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν λόγων, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευσαν τὴν παρελθοῦσαν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης, νομίζω ὅτι ὀρθότερον εἶναι ν’ ἀφήσωμεν τὴν ἀπάντησιν μὲ γενικὰς λέξεις, χωρὶς νὰ εἰσέλθωμεν εἰς λεπτομερείας, καθόσον παρετήρησα, ὅτι, ἐνῷ ἡ τροπολογία καταδικάζει καὶ ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ λῆξις τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἐγένετο παραίτιος τῆς μὴ λειτουργίας τῶν κοινοβουλευτικῶν θεσμῶν, ἐπιφυλάσσεται τὴν ἐν τῷ μέλλοντι ἐξέτασιν. Διὰ τοὺς λόγους τούτους θέλω καταψηφίσει τῆς τροπολογίας.

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προτοῦ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, θ’ ἀναγνωσθῇ τὸ κείμενον τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως μέχρι τοῦ σημείου, τοῦ ὁποίου ζητεῖται ἡ μεταβολὴ διὰ τῆς τροπολογίας, καὶ κατόπιν θὰ ἀναγνωσθῇ ἡ τροπολογία, καὶ ἐπὶ τῆς τροπολογίας θὰ γείνῃ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. (Ἀναγινώσκεται ἡ γʹ παράγραφος τοῦ κειμένου τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως, καὶ εἶτα ἡ τροπολογία τοῦ κ. Θ. Π. Δηλιγιάννη).

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῆς τροπολογίας αὐτῆς θὰ γείνῃ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν κ. κ. Ἰωάν. Γ. Λάππα καὶ Ἀθαν. Τυπάλδου Μπασιᾶ, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 171. Ἐκ τούτων 26 εἶπον Ναὶ καὶ 145 Ὄχι. Ἑπομένως ἡ τροπολογία τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος ἀπερρίφθη. (Γίνεται δεκτὴ ἡ τρίτη παράγραφος τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν καὶ τὸ ὑπόλοιπον μέρος τοῦ κειμένου τῆς ἀπαντήσεως ταύτης, ὡς ἔχει).

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἕτερον ἀντικείμενον ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει δὲν ἔχομεν διὰ σήμερον. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 8 μ.μ.)