1897.02.17

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 53

τῆς 17 Φεβρουαρίου 1897.

(Δευτέρα)

Ὥρᾳ 4 καὶ 15′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως)

§1Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ εἰσαγάγω δήλωσιν εἰς τὴν Βουλήν, διὰ τῆς ὁποίας παρακαλοῦμεν αὐτήν, ἵνα ἐπιτρέψῃ νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν τοῦ ἔτους 1897 προσθήκη πιστώσεως δραχ. 400,000 μὲν εἰς τὸ ἄρθρον τῶν τροφῶν τοῦ στρατοῦ, 150,000 εἰς τὸ ἄρθρον τῶν ἐξόδων μετακομίσεως, 200,000 εἰς τὸ ἄρθρον τῶν ἐξόδων προσελεύσεως στρατευσίμων καὶ 50,000 εἰς τὸ ἄρθρον τῶν ἀποζημιώσεων ὁδοιπορούντων ἀξιωματικῶν. Τὸ ὅλον 800,000.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 540). Ὁ κ. Σκουλούδης ἔχει ζητήσει τὸν λόγον. Δὲν γνωρίζω ἂν ἐπιθυμῇ νὰ ὁμιλήσῃ.

§3ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς παρελθούσης Δευτέρας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχεν ὑποσχεθῆ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι μετὰ μίαν ἢ δύο ἡμέρας, ἀφοῦ ἤθελε λάβει πληροφορίας τινὰς, τὰς ὁποίας ἀνέμενεν, ἤθελεν ἀνακοινώσει εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς πέντε ὅρους, οἵτινες περιλαμβάνονται εἰς τὰς ἀποφάσεις, τὰς ὁποίας οἱ ἐν Κρήτῃ ναύαρχοι τῶν ξένων στόλων εἶχον ἀνακοινώσει πρὸς τὸν μοίραρχον κ. Ράϊνεκ. Ἐλπίζω ὅτι αἱ ἀναμενόμεναι πληροφορίαι αὗται ἐλήφθησαν ἤδη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ φέρῃ εἰς γνῶσιν τῆς Βουλῆς ὁποῖαι εἶναι αἱ ἀποφάσεις τῶν ναυάρχων, τὰς ὁποίας κατ’ εὐφημισμόν, ὑποθέτω, ἐχαρακτήρισεν ὡς ἐπιθυμίας· διότι πράγματι πρωτοφανεῖς ἐπιθυμίαι εἶναι αἱ ἐκφραζόμεναι διὰ τοῦ στόματος τηλεβόλων, ἐξερευγομένων πῦρ καὶ θάνατον κατὰ τῶν Χριστιανῶν.

§4Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀληθῶς κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν τῆς Δευτέρας, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἶχον ἀνακοινώσει εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐπεριμένομεν πληροφορίας τινὰς, ἵνα φωτισθῶμεν περὶ τοῦ ὀρθοῦ ἢ βασίμου δύο ὅρων ἐκ τῶν πέντε, τοὺς ὁποίους οἱ ναύαρχοι τῶν ἡνωμένων στόλων εἶχον προβάλει εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς ναυτικῆς μοίρας τῆς Ἑλλάδος ἐν Κρήτῃ. Ἡ συμπλήρωσις τῶν πληροφοριῶν τούτων μοὶ φαίνεται ὅτι ἦτο ἀναγκαία, ὅπως, ὅταν ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἐκφέρει γνώμην ἐπὶ τῶν γενομένων, διατελῇ ἐν πλήρει γνώσει τῶν πραγμάτων καὶ ἑπομένως ἡ γνώμη αὐτῆς ᾖ ἐπαρκὴς ἐπὶ τῶν συμβεβηκότων. Συνέπεσεν ὅμως κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν πρότασις ὑπὸ ἑνὸς τῶν συναδέλφων, διὰ τῆς ὁποίας προεκαλεῖτο ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῶν γενομένων, καὶ ἡ Βουλὴ ἐπελάβετο τῆς προτάσεως ταύτης πρὶν ἢ ἡμεῖς εἰσαγάγωμεν τὰς πληροφορίας τὰς ἀναγομένας εἰς τοὺς δύο ὅρους· ἡ Βουλὴ ἐπελάβετο καὶ ἀπεδέχθη τροποποιημένον τὸ κείμενον τῆς προτάσεως τοῦ κ. συναδέλφου, καὶ ἐξήνεγκεν ἀπόφασιν ἐπὶ τῶν κανονιοβολισμῶν τῶν γενομένων ἐν Χανίοις ὑπὸ τῶν ἡνωμένων στόλων. Διὰ τοῦτο ἐνόμιζον, ὅτι πλέον δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ ἀναφέρω εἰς τὴν Βουλὴν τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἐζητήσαμεν καὶ ἐπορίσθημεν ἐπὶ τῶν δύο τελευταίων ὅρων. Εὐτυχῶς αἱ πληροφορίαι ἐδικαίωσαν τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, διότι ἐξ αὐτῶν καταδεικνύεται, ὅτι δὲν ἦσαν οἱ Χριστιανοὶ Κρῆτες, οἵτινες ἤρξαντο τῶν πυροβολισμῶν, ἀλλ’ οἱ Τοῦρκοι Κρῆτες καὶ οἱ Τοῦρκοι στρατιῶται, καὶ προσέτι ὅτι δὲν ἦτο τὸ ὀχυρὸν τῶν Φρουδίων ἐντὸς τῆς ζώνης, ἀλλ’ ἐκτὸς τῆς ζώνης. Ἑπομένως ἡ ἀπόφανσις τῆς Βουλῆς ἦτο εὔλογος καὶ ὀρθή. Ὡς πρὸς τοὺς ὅρους ὅμως τοὺς πέντε, τῶν ὁποίων ἐμνήσθη ὁ κ. συνάδελφος, οὐδεμίαν ἔχομεν δυσκολίαν, ἵνα ἀνακοινώσωμεν αὐτοὺς εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ὑποθέτω ὅτι εἷς τῶν συναδέλφων μου, ὁ ἁρμόδιος, θέλει ἀνακοινώσει αὐτούς.

§5Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Οἱ ὅροι, Κύριοι, οἵτινες ἀνεκοινώθησαν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἐν Κρήτῃ θωρηκτῆς Ἑλληνικῆς μοίρας εἶναι οἱ ἑξῆς, κατὰ τηλεγράφημα τοῦ ἀρχηγοῦ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, προσυπογεγραμμένον καὶ παρὰ τοῦ τότε γεν. προξένου κ. Γεννάδη.

§6ΣΤΑΗΣ. Ποίας ἡμερομηνίας, παρακαλῶ;

§7Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Τῆς 6 Φεβρουαρίου 1897, ὥρᾳ 10 καὶ 40′ μ. μ. (ἀναγινώσκει): «Ναύαρχοι ἀνεκοίνωσαν ἡμῖν, ὅτι ἀντιτάξονται διὰ βίας εἰς τὰ ἑξῆς: 1) Βομβαρδισμὸν πόλεων· 2) ἀποβίβασιν στρατοῦ, ὅπλων καὶ πολεμεφοδίων παρὰ πολεμικῶν ἑλληνικῶν· 3) ἀποβίβασιν τακτικοῦ ἑλλην. στρατοῦ μὲ πλοῖα ἐκτός (;)· 4) εἰς τὴν ἐπίθεσιν ἑλληνικῶν πολεμικῶν κατὰ τουρκικῶν ἐμπορικῶν ἢ πολεμικῶν· καὶ 5) εἰς πᾶσαν νέαν κίνησιν στρατοῦ. «Εἰς ταῦτα ἀπηντήσαμεν, ὅτι ζητήσωμεν τὰς διαταγὰς τῆς Κυβερνήσεως, πρὸς ἃς καὶ μόνας συμμορφωθῶμεν.» «Ράϊνεκ, Γεννάδης.»

§8ΡΑΛΛΗΣ. Παρακαλῶ νὰ κατατεθῇ.

§9Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Θέλετε νὰ καταθέσω τὸ πρωτότυπον;

§10ΡΑΛΛΗΣ. Ἔστω καὶ τὸ ἀντίγραφον.

§11Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Μάλιστα, τὸ καταθέτω.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ραζέλος ἔχει τὸν λόγον.

§13ΡΑΖΕΛΟΣ. Ἐπανελθὼν, κύριοι συνάδελφοι, ἐκ Κρήτης χθὲς, ὅπου πρό τινων ἡμερῶν εἶχον μεταβῆ, θεωρῶ καθῆκον νὰ ἀνακοινώσω πρὸς ὑμᾶς τὰς ἐντυπώσεις, ἃς ἔσχον ἐκ τῆς ἐκεῖ μεταβάσεώς μου, ὡς καὶ τὰς σκέψεις μου περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς λήψεως μέτρων τινῶν πρὸς βελτίωσίν τινων ὄχι καλῶς κειμένων ἐκεῖ. Δὲν θέλω καταστήσει γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν, διότι τοῦτο νομίζω ὅτι εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὸ ἠθικὸν καὶ τῶν ἐκεῖ ἐπαναστατῶν καὶ τοῦ στρατοῦ διατελεῖ εἰς ἀρίστην κατάστασιν, οὔτε ὅτι οἱ Χριστιανοὶ ἐπαναστάται καὶ ὁ στρατὸς ἡμῶν διατελοῦσι κύριοι ὅλης τῆς ὑπαιθρίου χώρας, πλὴν τῶν φρουρίων, ἐν οἷς εἶναι κεκλεισμένοι οἱ Τοῦρκοι· θὰ ἐπιστήσω ὅμως τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ ἀντικειμένου τινὸς, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι δύναται νὰ ἔχῃ σοβαρὰς συνεπείας διὰ τὸ μέλλον, καὶ τὸ σημεῖον τοῦτο εἶναι ἡ διοίκησις τῶν ναυτικῶν ἡμῶν πραγμάτων...

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μοὶ δίδετε τὴν ἄδειαν νὰ σᾶς διακόψω;

§15ΡΑΖΕΛΟΣ. Μάλιστα.

§16Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐστὲ βέβαιος, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔλαβεν ἤδη μέτρα.

§17ΡΑΖΕΛΟΣ. Νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι μετὰ τὴν δήλωσιν καὶ τὴν διαβεβαίωσιν ταύτην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, μοὶ ἐπιβάλλεται νὰ μὴ ἐξακολουθήσω περαιτέρω, διότι χάριν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων δὲν προσήκει ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης νὰ ἐκτεθῶσιν ὅσα ἐσκόπουν νὰ ἐκθέσω, διὰ νὰ προκαλέσω τὴν διόρθωσιν, καὶ ἑπομένως παύω. (Εὖγε! εὖγε!).

§18ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, ἔσχον τὴν εὐτυχίαν νὰ ἐπισκεφθῶ τὴν μεγαλομάρτυρα ἀληθῶς καὶ ἡρωϊκὴν νῆσον Κρήτην, ἀγωνιζομένην διὰ πολλοστὴν, δι’ εἰκοστὴν ἴσως ταύτην φορὰν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας της. Ἐν διαστήματι ἑξαημέρου ταξειδίου καὶ διαμονῆς εἰς τὰ Κρητικὰ ὕδατα ἔσχον τὴν εὐκαιρίαν ν’ ἀποβιβασθῶ εἰς τέσσαρα διάφορα μέρη τῆς νήσου καὶ νὰ ἀντιληφθῶ, ὅσον ἦτο δυνατὸν ἀκριβέστερον ἐν τόσῳ βραχεῖ διαστήματι, τὰ τῆς καταστάσεως καὶ τὰ τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης. Ὁ παραδοξότερος τῶν ἀγώνων, κύριοι συνάδελφοι, συμβαίνει κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἐν τῇ μεγαλονήσῳ. Οἱ Τοῦρκοι εἶναι οἱ ἐπαναστάται, οἱ Τοῦρκοι εἶναι οἱ ἀντάρται κατὰ τῆς ἐννόμου τάξεως, οἱ Τοῦρκοι εἶναι οἱ ἐπιχειρήσαντες πᾶν εἶδος βιοπραγίας καὶ βανδαλισμοῦ καὶ κακουργίας πρὸς παρεμπόδισιν πάσης γενομένης ἐνεργείας πρὸς ἐμπέδωσιν τάξεώς τινος ἀνεκτῆς ἔν τινι βαθμῷ. Εἰμὶ ἐκ τῶν κατακρινάντων τὴν δοθεῖσαν εἰς τοὺς ἀγῶνας τῶν Κρητῶν κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος δῆθεν ἱκανοποίησιν, οὐδ’ ἐθεώρησα αὐτὴν ἐπαρκῆ διὰ τοὺς Κρῆτας καὶ διὰ τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἡ θέλησις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἡ ἐπιβληθεῖσα διὰ τῆς πιέσεως αὐτῶν εἰς τὸν Σουλτάνον ἐν τοῖς χορηγηθεῖσιν ὑπὸ τὸ γνωστὸν ὄνομα αἰτήμασιν εἰς τοὺς Κρῆτας, ἔπρεπε νὰ ἐκτελεσθῇ. Καὶ ἐπελήφθησαν τῶν τῆς ἐκτελέσεως αὐταὶ αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις δι’ ἀντιπροσώπων αὑτῶν, τῶν ἐκεῖ, ἐν Κρήτῃ, ὑπαρχόντων τέως προξένων, προαχθέντων εἰς γενικοὺς προξένους, καὶ δι’ ἐκτάκτων ἀπεσταλμένων πρὸς ὀργάνωσιν τῆς χωροφυλακῆς, τῆς δικαιοσύνης καὶ ἄλλων ὑπηρεσιῶν. Οἱ Τοῦρκοι, οἱ Μωαμεθανοὶ τὸ θρήσκευμα κάτοικοι τῆς Κρήτης, οἱ ἀποτελοῦντες μόλις τὸ ἓν ἕκτον τοῦ πληθυσμοῦ τῆς νήσου, ἀντέστησαν κατὰ τρόπον πρωτοφανῆ, κατὰ τρόπον τοῦ ὁποίου περιγραφὴν δὲν δύναται νὰ δώσῃ τις καὶ ἂν ἔχῃ τὴν γραφίδα τοῦ Δάντου, ἢ τὸν λόγον τοῦ Καστελλάρ. Ἐὰν ἔβλεπέ τις ὅσα εἶδον ἐγὼ κατὰ τὴν πρωΐαν τῆς παρελθούσης Παρασκευῆς, τὴν φρικώδη εἰκόνα, τὴν ὁποίαν παριστῶσιν αἱ ὁδοὶ τῶν Χανίων, ὁδοὶ ὁλόκληροι, τετράγωνα τῆς πόλεως ὁλόκληρα, τμήματα τῆς πόλεως ὁλόκληρα, ἤθελε φρίξει, ὅτι ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ καὶ εἰς δεκάδων μόλις μιλίων ἀπόστασιν ἀπὸ τῆς πεπολιτισμένης Εὐρώπης ἐτελέσθησαν, ὑπὸ τὴν ἀνοχὴν δυστυχῶς αὐτῆς, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, τοιαῦται σκηναί, ὁποῖαι ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας εἶδον...

§19ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Ὑπὸ τὴν προστασίαν αὐτῆς.

§20ΤΟΜΑΝ. Καὶ τὴν συμμετοχὴν αὐτῆς ἀκόμη.

§21ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως.... Οἱ Τοῦρκοι, ἐπαναλαμβάνω, ἐπανέστησαν· οἱ Χριστιανοὶ ἠμύνθησαν, ἀλλὰ καὶ ταχέως εἶδον ἑαυτοὺς τεθέντας ὑπὸ τὸ πῦρ καὶ τοῦ στρατοῦ, τοῦ ἐπισήμου, τοῦ αὐτοκρατορικοῦ στρατοῦ, καὶ τοῦ ἐντοπίου στοιχείου, τὸ ὁποῖον, γενναῖον καὶ πολεμοχαρὲς ὂν ἀληθῶς, ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ ἐξίχθη μέχρις ἀγριότητος καὶ μανίας ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν, ἐναντίον τῆς τάξεως, ἐναντίον παντὸς, ὅ,τι δὲν συνέβαλλε καὶ δὲν συνέτρεχεν εἰς τὴν ὑπεροχὴν αὐτοῦ καὶ εἰς τὴν ἐξάσκησιν τῆς βίας καὶ τῆς δουλείας ἐπὶ τῶν Χριστιανῶν. Οἱ Χριστιανοὶ ἠμύνθησαν, καὶ μόνον ἠμύνθησαν, δὲν ἠδυνήθησαν ὅμως νὰ ἀμυνθῶσι τελεσφόρως, διότι ἡ ἐπίθεσις ἐγένετο κατὰ σατανικὸν τρόπον, καὶ τὸ πῦρ ἠμπόδισε καὶ τὴν σωτηρίαν τῆς ζωῆς αὐτῶν ἀκόμη. Ἔκτοτε τὰ πράγματα εἶναι τόσον γνωστὰ εἰς ὅλους, ὥστε θεωρῶ περιττὸν νὰ εἴπω τι ἢ δώσω πληροφορίας περὶ αὐτῶν. Εἶμαι ὅμως ὑποχρεωμένος νὰ ὑψώσω ἐντεῦθεν, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, φωνήν, καὶ νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ δύο μεγίστων κακῶν, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο εἰς τοὺς Κρῆτας, τοῦ κακοῦ τῆς συκοφαντίας, τῆς διαδοθείσης καὶ μονονουχὶ παρ’ ὁλοκλήρου τοῦ κόσμου πιστευθείσης, ὅτι αὐτοὶ ὑπῆρξαν ἡ αἰτία, ἡ ἀφορμὴ τῶν τελευταίων ἀπαισίων σκηνῶν ἐν Κρήτῃ, τοῦ δὲ, ὅτι αὐτοὶ ὑπῆρξαν τὰ θύματα πράξεως τῆς Εὐρώπης, ἡ ὁποία ὁμολογουμένως θὰ χαραχθῇ διὰ μελανωτάτων γραμμάτων ἐν ταῖς σελίσι τῆς ἱστορίας τοῦ δεκάτου ἐννάτου αἰῶνος. Ἐστρατοπεδευμένοι ἐν Ἀκρωτηρίῳ, δηλαδὴ ἐπὶ τῆς γλώσσης ἐκείνης τῆς ξηρᾶς, ἥτις συνενοῖ τὸν κόλπον τῶν Χανίων μετὰ τοῦ κόλπου τῆς Σούδας, οἱ Χριστιανοὶ, 700 τὸν ἀριθμὸν, ἠμύνοντο ἐκεῖ, ἀποσχόντες καὶ αὐτῆς τῆς κατοχῆς τῆς Χαλέπας, ἥτις ἀπέχει ἐκεῖθεν ὀλιγώτερον βολῆς Γκρᾶ, ὅταν αἱ Δυνάμεις ἠξίωσαν τοῦτο· ἐπεῖχον δὲ αἱ προφυλακαὶ αὐτῶν ἀπὸ τῆς Χαλέπας, ὡς καὶ νῦν ἐπέχουσιν αὗται, κρατοῦσι δὲ μόνον τὰς θέσεις των. Κατὰ τὴν προπαρελθοῦσαν ὅμως Κυριακὴν, ἤτοι τὴν 9ην Φεβρουαρίου, οἱ Τοῦρκοι ἐπετέθησαν κατὰ τῶν Χριστιανῶν κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος δὲν ἐξητάσθη, καὶ περὶ τοῦ ὁποίου εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ προσκομίσω ὑμῖν πληροφορίαν τινὰ, ἐλπίζων ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου θὰ ἀκουσθῇ καὶ περαιτέρω, ἵνα μὴ ἀδικῶνται οἱ Κρῆτες, συκοφαντούμενοι ὅτι αὐτοὶ ἤρξαντο χειρῶν ἀδίκων, ἀφοῦ αὐτοὶ ὑπέστησαν ὕστερον τὴν ἐπίθεσιν ἐκείνην, τὴν μιαρὰν καὶ δολίαν, περὶ τῆς ὁποίας θὰ εἴπω ὑμῖν. Τὴν 8ην Φεβρουαρίου ὁ στρατιωτικὸς διοικητὴς τῆς νήσου Κρήτης ἐπεσκέφθη διὰ πρώτην τότε φορὰν τοὺς εὐρωπαϊκοὺς στόλους, τοὺς ἐν τῷ λιμένι Χανίων ἠγκυροβολημένους, καὶ συνωμίλησε καὶ συνενοήθη μετὰ τῶν ναυάρχων, — τὴν 8 Φεβρουαρίου, ἐπαναλαμβάνω. Τὴν 9ην δὲ Φεβρουαρίου, ἡμέραν Κυριακὴν, περὶ ὥραν 4ην μ. μ. οἱ Τοῦρκοι προεκάλεσαν τοὺς Χριστιανούς, ἐπιτεθέντες κατ’ αὐτῶν, ἐνῷ δὲν ἐπρόκειτο κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν περὶ μάχης ἢ περὶ συμπλοκῆς κἄν. Ἡ συνεννόησις τοῦ Τούρκου στρατιωτικοῦ διοικητοῦ τῶν Χανίων μετὰ τῶν ξένων, δύναταί τις κατὰ μεγίστην πιθανότητα, κατὰ βεβαιότητα προσεγγίζουσαν πρὸς τὴν ἀλήθειαν 99%, νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἀφεώρα εἰς τὴν πρόκλησιν τῶν Χριστιανῶν πρὸς μάχην, διὰ νὰ δικαιολογηθῇ ἡ προσβολὴ τῶν εὐρωπαϊκῶν τηλεβόλων κατ’ αὐτῶν.

§22Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἀπὸ τίνος σημείου ἤρξαντο οἱ Τοῦρκοι; ἐντὸς τῆς ζώνης ἢ ἐκτός;

§23ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκτὸς τῆς ζώνης, ἀπὸ τῆς θέσεως Ἅγιος Ματθαῖος καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως Μόρτε–Βάρδια, αἵτινες ἀμφότεραι κεῖνται ἐκτὸς τῆς ζώνης τῶν Χανίων, ἐκτὸς τῆς Χαλέπας, περὶ τὰ 2,000 μέτρα μακρὰν αὐτῆς· ἀπεῖχον δὲ αἱ προφυλακαὶ τῶν Τούρκων ἀπὸ τὰς προφυλακὰς τῶν χριστιανῶν μέτρα περὶ τὰ 400...

§24ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡ ζώνη ἔχει ὁρισθῆ ἀναμφισβητήτως;

§25ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναμφισβητήτως καὶ ὡρισμένως ὄχι· ὅπου ὅμως ἐστρατοπέδευσαν καὶ στρατοπεδεύουσιν οἱ Χριστιανοί, τὸ μέρος ἐκεῖνο ἦτο καὶ εἶναι ἐκτὸς τῆς ζώνης ἀναμφισβητήτως... Ἅμα τῇ ἐνάρξει τῆς προσβολῆς ἐκ μέρους τῶν Τούρκων, ἀμέσως, ἀνελπίστως, ἀπροσδοκήτως, ἀπιστεύτως ἀκόμη, καὶ ἐνῷ τὸ πρᾶγμα ἐφαίνετο διὰ τῶν ὀφθαλμῶν καὶ ἠκούετο διὰ τῶν ὤτων καὶ ἐγίνετο καταληπτὸν δι’ ὅλων τῶν αἰσθήσεων, ἀπιστεύτως ἐκσφενδονίζεται ὀβὶς ἐκ τοῦ τηλεβόλου τοῦ γερμανικοῦ θωρηκτοῦ «Αὐγούστας» κατὰ τοῦ προχώματος τῶν Ἑλλήνων, τοῦ εὑρισκομένου ἐν τῇ θέσει «Προφήτης Ἠλίας». Ὡς ἐκ τῆς θέσεως, ἐν ᾗ εὑρίσκετο τὸ γερμανικὸν πλοῖον, τὸ κανονιοβολῆσαν πρῶτον, σχετικῶς πρὸς τὸ ἡμέτερον θωρηκτὸν, ἐπιστεύθη, εἰ καὶ δὲν ἐφαίνετο τοῦτο σαφέστερον κατ’ ἀρχὰς, ὅτι τὸ ἡμέτερον θωρηκτὸν ἐκανονιοβόλησε κατὰ τῶν Τούρκων, ἀλλ’ εἰς τὸν πρῶτον μύδρον τοῦ γερμανικοῦ πλοίου, ὅστις τοσοῦτον ἀπέτυχε τοῦ σκοποῦ, ὥστε πεσὼν 2,000 μέτρα πρὸ τοῦ σκοποῦ, παρ’ ὀλίγον νὰ βυθίσῃ τὸν ἡμέτερον «Ἀλφειὸν», εἰς τὸν πρῶτον ἐκεῖνον μύδρον ἐπακολουθεῖ δεύτερος, τρίτος, βροχὴ κανονιοβολισμῶν ἐξ ὅλων σχεδὸν τῶν πλοίων, ὡς ἐφαίνετο, τῶν ἐν τῷ λιμένι τῶν Χανίων ἠγκυροβολημένων. Ἡ κατάπληξις, κύριοι συνάδελφοι, ὑπῆρξεν ἀπερίγραπτος! Οἱ Εὐρωπαϊκοὶ στόλοι, οἱ καταπλεύσαντες ἐκεῖ, δὲν εἴχομεν τὴν ἀξίωσιν πρὸς προστασίαν τῶν Χριστιανῶν, ἀλλὰ πρὸς φρούρησιν τῆς τάξεως, οἱ Εὐρωπαϊκοὶ στόλοι, οἱ φέροντες ἕκαστος ἐπὶ τῆς σημαίας αὑτοῦ καὶ ἔχοντες ὡς σύνθημα τὸν σταυρὸν τῆς θρησκείας τοῦ Χριστοῦ, νὰ κανονιοβολήσωσι κατὰ Χριστιανῶν ἀγωνιζομένων ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας αὑτῶν, νὰ κανονιοβολῶσι πρὸς ἀνατροπὴν τῆς σημαίας τῆς φερούσης εἴ περ τις καὶ ἄλλη ὡς βάσιν αὐτῆς τὸν σταυρὸν, τῆς σημαίας τῆς ἀποτελούσης τὸ λάβαρον τῶν ὑπὲρ πίστεως καὶ ἐλευθερίας ἀγωνιζομένων ἐκεῖ! Οἱοσδήποτε ἐξ ἡμῶν ἐὰν εὑρίσκετο εἰς τὴν θέσιν τῶν γενναίων, τῶν ἀτρομήτων, τῶν ἀρηΐων ἐκείνων Κρητῶν, μετὰ δυσκολίας θὰ ἔπειθεν ἑαυτὸν, ὅτι οἱ μύδροι ἐκεῖνοι ἐξεσφενδονίζοντο κατὰ τῶν Χριστιανῶν. Ἀλλ’ ἐδέησε νὰ πεισθῶσιν, ὅτι ἐξεσφενδονίσθησαν κατ’ αὐτῶν μετ’ ἀπιστεύτου θηριωδίας αἱ λεγόμεναι βολιδοφόροι ὀβίδες, ὧν ἑκάστη, κανονιζομένη, ὡς γνωρίζετε, κατὰ τὴν θέλησιν τοῦ πυροβολοῦντος ἐκρήγνυται ἄνωθεν τοῦ σημείου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θέλει ὁ πυροβολῶν νὰ ἐκραγῇ· ὅταν ἐπλήρου ἑκάστη τούτων, περιέχουσα ἀνὰ 100 ἢ 200 βολὰς ἐντὸς αὐτῆς, ὁλόκληρον τὴν ἀτμόσφαιραν, ὅταν ἑκάστη ἐξ αὐτῶν ἐκάλυπτε διὰ φοβερᾶς ποσότητος βολίδων ἔκτασιν πολλῶν στρεμμάτων, ὅταν βράχοι ὁλόκληροι ἐξεῤῥιζοῦντο, τρέμοντες καὶ ἀποσπώμενοι καὶ ταρταρίως ἐκσφενδονιζόμενοι ὑπὸ τὴν ὤθησιν τῶν τεραστίων ἐκείνων τηλεβόλων, ὅταν τοῖχοι ὁλόκληροι διετρυπῶντο, κατεῤῥίπτοντο, ὅταν ἀγροὶ ὁλόκληροι ἀνεσκάπτοντο, ὅταν δένδρα ἐξεῤῥιζοῦντο, τότε ἀπέμειναν ἐμβρόντητοι καὶ κατάπληκτοι! Ἀλλ’ ἔμενον—σπεύδω νὰ βεβαιώσω ὑμᾶς καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης—ἔμενον γενναῖοι καὶ ἀκλόνητοι εἰς τὰς θέσεις των, βλέποντες μετ’ ἀγανακτήσεως, ἀλλὰ καὶ μετὰ περιφρονήσεως, τὴν ἀπίστευτον ταύτην καὶ δολίαν ἐπίθεσιν τῶν ὀπαδῶν τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν τροφίμων τοῦ πολιτισμοῦ κατ’ αὐτῶν, διότι ἐμάχοντο πρὸς τοὺς ἀντιχρίστους καὶ τοὺς δημίους πάσης ἐλευθερίας. Ἔρχεται ὅμως, Κύριοι, καὶ θὰ κηρυχθῇ καὶ τοῦτο ἐντεῦθεν, σφαῖρα ἐκσφενδονισθεῖσα ἀπὸ τοῦ ῥωσσικοῦ πλοίου, σφαῖρα ἐκσφενδονισθεῖσα ἀπὸ πλοίου ὁμοδόξου Δυνάμεως, τῆς Δυνάμεως ἐκείνης, ἡ ὁποία ἐδιδάχθη τὸν χριστιανισμὸν παρὰ τῶν Ἑλλήνων, ἡ ὁποία ἔλαβε τὸν σταυρὸν ὡς λάβαρον φωτὸς καὶ σωτηρίας παρ’ ἡμῶν, σφαῖρα ἐκσφενδονισθεῖσα ἐκ τοῦ ῥωσσικοῦ πλοίου «Μπελίκη», καὶ ἀνατρέπει τὴν ἡμετέραν σημαίαν, καταῤῥίψασα τὸν τοῖχον, ἐφ’ οὗ αὕτη ἐστηρίζετο, καὶ ῥίψασα αὐτὴν κατὰ γῆς! Ἡ στιγμὴ ὑπῆρξεν ἀπαισία, ἀλλὰ καὶ ἀξία καταφρονήσεως. Δὲν ἔλειψεν ὅμως οὐδὲ τὸ θάῤῥος οὔτε ἡ τόλμη ἀπὸ τοὺς ἀνδρείους ἐκείνους πολεμιστάς. Ὁ Δημήτριος Καλοῤῥίζικος, ἀτρόμητος ὁπλαρχηγὸς, ἔχων περὶ ἑαυτὸν τοὺς εἰς αὐτὸν ἀνήκοντας 30 πολεμοχάρμας πολεμιστὰς, ἥρπασε τὴν σημαίαν καὶ παρορμῶν τοὺς γενναίους ὀπαδούς του: «Ἐμπρὸς παιδιὰ, λέγει ἐν τῷ κρητικῷ ἰδιώματι τῆς γλώσσης, ἐμπρὸς, παιδιὰ, νὰ ντῶν τήνε στήσωμε ἄλλη μιὰ φορὰ τῶν Φράγκωνε τὴ σημαία μας!» Καὶ ἀνορθοῦται ἐν ἀλαλαγμοῖς καὶ παλμοῖς, ὑπὸ βροχὴν ὀβίδων καὶ βολίδων, ἀνορθοῦται ὁ κοντὸς τῆς σημαίας, στηρίζεται διὰ λίθων, καὶ ἡ κυανόλευκος κυματίζει πάλιν ὑπερήφανος εἰς τὴν θέσιν της!... Ἱερὰ συγκίνησις πληροῖ τὰ στήθη τῶν πολεμιστῶν καὶ τῶν πληρωμάτων τῶν ὑπὸ τὸν λόφον ἐκείνων ἠγκυροβολημένων πέντε Ἑλληνικῶν πλοίων τοῦ στόλου μας, καὶ τῶν ἐν Χανίοις καὶ τοῖς πέριξ εὑρισκομένων Ἑλλήνων. Φρενητιώδεις αὐτόχρημα ζητωκραυγαὶ ἀποκρίνονται εἰς τοὺς πλαταγισμοὺς τῆς Ἑλληνικῆς σημαίας. Ἀλλ’ ὁ ἐνθουσιασμὸς ἐκορυφώθη, κατέστη ἀπερίγραπτος, ὅτε εἷς τῶν κυβερνητῶν τῶν ἡμετέρων πλοίων, ἀξιωματικὸς φέρων ἐπαξίως τὸ ἔνδοξον ὄνομα τῆς οἰκογενείας του, ὁ πλωτάρχης Παῦλος Κουντουριώτης, κυβερνήτης τοῦ «Ἀλφειοῦ», ἀνύψωσεν ἐπὶ τοῦ ἱστοῦ τοῦ πλοίου του τὸ συγχαρητήριον σῆμα... (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς αἰθούσης, χειροκροτήματα ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων καὶ τῶν ἀκροατηρίων) καὶ συνεχάρη καὶ ἐνεκαρδίωσε τοὺς γενναίους μαχητὰς τοῦ Ἀκρωτηρίου. Ἀλλὰ τὸ σῆμα ἐκεῖνο, κύριοι συνάδελφοι, ὑπῆρξε καὶ σῆμα περιφρονήσεως καὶ εἰρωνείας κατ’ ἐκείνων, οἵτινες δὲν ᾐσχύνθησαν νὰ καταῤῥίψωσι τὴν σημαίαν τοῦ Σταυροῦ, διὰ νὰ ὑπερασπίσωσι τοὺς ἀγρίους ὀπαδοὺς τῆς ἡμισελήνου. Εὖγε! ἀληθῶς εἰς τὸν ἐνθουσιώδη πατριώτην! Καὶ ὅμως καὶ μετὰ τοῦτο οἱ ὁμόδοξοι ἡμῶν δὲν συνῃσθάνθησαν τὸ ἀνοσιούργημα. Ἀλλ’ ὁ μὲν κυβερνήτης τοῦ πλοίου ἐβράβευσε διὰ δύο χρυσῶν νομισμάτων τὸν σκοπευτὴν ἐκεῖνον, ὡς ἔμαθον ἀσφαλῶς μετὰ δύο ἡμέρας ἀποβιβασθεὶς εἰς Χανία, οἱ δὲ ἀποβιβαζόμενοι εἰς τὴν πόλιν Ῥῶσσοι ἐκαυχῶντο παντοῦ, ἐπαναλαμβάνοντες: «Ἡμεῖς ἐῤῥίψαμεν τὴν σημαίαν τῶν Ἑλλήνων!»

§26ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Οἱ Ρῶσσοι!

§27ΡΑΛΛΗΣ. Οἱ Σκύθαι!

§28ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Νομίζω ὅτι παραπονεῖσθε κατὰ τῶν πλοίων τῶν ξένων Δυνάμεων. Αὐτὰ ἔκαμον τὸ καθῆκόν των. Μήπως καὶ ὁ Ἑλληνικὸς στόλος ἐπυροβόλησε κατὰ τῶν Ὀθωμανῶν; (ψιθυρισμοί).

§29ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ χορηγήσω ὑμῖν καὶ τὰς ἑξῆς πληροφορίας, τὴν πληροφορίαν ὅτι δὲν ἔπαυσεν ὁ κανονιοβολισμὸς τῶν Εὐρωπαίων, διότι δῆθεν οἱ Ἕλληνες κατεβίβασαν τὴν σημαίαν των, ὑπακούσαντες, ὡς διεδόθη καὶ ἐγράφη καὶ ἐτηλεγραφήθη εἰς Εὐρωπαϊκὰ φύλλα· τὴν σημαίαν κατεβίβασεν, ἀνέτρεψεν, ὁ ῥωσσικὸς μύδρος, οἱ δὲ Ἕλληνες ἀνεστήλωσαν αὐτὴν ἀμέσως. Τὸ πῦρ ἔπαυσεν, οὐχὶ διότι κατεβιβάσθη ἡ σημαία, ἡ ὁποία ἐῤῥίφθη, ἐπαναλαμβάνω, ἐκ τρίτου, καὶ ἀνεστηλώθη πάλιν ὑπὸ τῶν Χριστιανῶν, ἀλλὰ τὸ πῦρ ἔπαυσε, διότι ἔδωκε τὸ σημεῖον ἐκ τῆς ναυαρχίδος του ὁ Ἰταλὸς ναύαρχος· ἔπαυσε δὲ, ἀφοῦ ἐξεσφενδονίσθησαν, κατ’ ἐπίσημον πληροφορίαν καὶ πραγματικήν, παρὰ μὲν τοῦ ῥωσσικοῦ πλοίου μύδροι ἑπτά,—εἶναι δὲ αὐτοὶ οἱ μέγιστοι, τῶν 24 ἑκατοστομέτρων διαμέτρου καὶ 70 ἑκατοστομέτρων μήκους,—ἔῤῥιψαν δὲ καὶ οἱ Γερμανοὶ μύδρους ἑπτά, ἔῤῥιψαν οἱ Αὐστριακοὶ μύδρους τρεῖς, ἔῤῥιψαν οἱ Ἄγγλοι ἐκ τεσσάρων πλοίων μύδρους εἴκοσιν (ἐκ τοῦ ἑνὸς τρεῖς, ἐκ τοῦ ἑτέρου τρεῖς, ἐκ τοῦ ἑτέρου ἑπτὰ καὶ ἐκ τοῦ ἑτέρου ἑπτά). Δὲν ἔῤῥιψε μύδρους κατὰ τῶν Χριστιανῶν τὸ ἰταλικὸν πλοῖον, εἰπόντος τοῦ Ἰταλοῦ ναυάρχου, ὅτι ὡς ἐκ τῆς θέσεως, ἐν ᾗ ἦτο ἠγκυροβολημένον τὸ πλοῖον, δὲν ἠδύνατο νὰ πυροβολήσῃ ἄνευ κινδύνου τῶν πρὸ αὐτοῦ ἠγκυροβολημένων εὐρωπαϊκῶν πλοίων, δὲν ἔῤῥιψε δὲ καὶ ὁ Γάλλος, εἰπὼν ὅτι ἡ θέσις του ἀπεῖχε πολὺ τῆς θέσεως τοῦ πυροβολουμένου σημείου, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐπυροβόλησεν, ἔδωκεν ὅμως—καὶ πρέπει νὰ λεχθῇ τοῦτο πρὸς τιμὴν τοῦ Γαλλικοῦ ἔθνους— τὴν ἐξήγησιν, ὅτι δὲν ἐπυροβόλησε μὲν διότι ἦτο μακρὰν, καὶ πλησίον ὅμως ἐὰν ἦτο καὶ ἐπυροβόλει, θὰ ἐπυροβόλει en blanc, θὰ ἐπυροβόλει ἀσφαίρως. Εἶμαι τῆς ἰδέας, ὅτι ὤφειλεν ὁ Ἑλληνικὸς στόλος, κύριε συνάδελφε ἐξ Ἄρτης, νὰ ἀνοίξῃ τὰ πυροβόλα αὐτοῦ καὶ νὰ πυροβολήσῃ καὶ ἐκεῖνος κατὰ τῶν Τούρκων, διότι θὰ ἐξετέλει καθῆκον πρὸς τοὺς ἀγωνιζομένους ἐκεῖ, παρὰ τὸ πλευρόν του, ἀδελφούς μας, ἀλλὰ θὰ ἐξετέλει καὶ καθῆκον πρὸς τὴν καθόλου ἰδέαν καὶ τὸν καθόλου πολιτισμόν, προσπαθῶν αὐτὸς νὰ καταῤῥίψῃ τὴν ἡμισέληνον, τὴν ἡμισέληνον τὴν μόλις που ἱσταμένην ἀκόμη καὶ μετὰ βίας στηριζομένην ἐπὶ σεσαθρωμένου κονταρίου, τῇ συνδρομῇ καὶ τῇ βοηθείᾳ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων! Δυστυχῶς δὲν ἔπραξε τοῦτο. Ἐλπίζω ὅτι πρὸς τοιαύτας πράξεις γενναίας, περὶ Ἑλληνικοῦ στόλου προκειμένου, δὲν εἶναι ἀργὰ, ὅτι δὲ ταχέως θὰ παρουσιασθῶσιν αἱ περιστάσεις, ἵνα πράξῃ τὸ καθῆκόν του ὡς πρέπει καὶ ὡς προσήκει εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στόλον καὶ εἰς τὰς παραδόσεις αὐτοῦ. Ἔπρεπε, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ὑψωθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου φωνὴ,—εἶδον δὲ τὴν προσοχὴν, μετὰ τῆς ὁποίας ἠκούσατε τὴν ὠχρὰν διήγησίν μου, — φωνὴ διαμαρτυρίας κατὰ τῆς παρανόμου, κατὰ τῆς ἐκθέσμου, κατὰ τῆς βαρβάρου, ἵνα μή τι ἄλλο βαρύτερον καὶ δριμύτερον εἴπω, πράξεως τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων κατὰ Χριστιανῶν ἀγωνιζομένων καὶ ἀμυνομένων ὑπὲρ τοῦ σταυροῦ καὶ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας αὑτῶν, τῆς δικαίας, τῆς δικαιοτάτης, ἐν τῷ κόσμῳ. Περὶ ἄλλων, τὰ ὁποῖα ἀντελήφθην, ἐξετάσας ἐν Κρήτῃ, δὲν κρίνω καλὸν νὰ φέρω τὸν λόγον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐλπίζω ὅτι θὰ μοὶ δοθῇ ἡ εὐκαιρία νὰ λάβω τὴν τιμὴν καὶ τὴν εὐχαρίστησιν νὰ ἀνακοινώσω αὐτὰ ἰδιαιτέρως ὅπου δεῖ, ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι προσφέρω ὑπηρεσίαν εἰς τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα, ὡς ὁ ἐλάχιστος τῶν Ἑλλήνων, παρακολουθῶν αὐτὸν μετὰ πόνου καὶ ἐνθουσιασμοῦ. (Φωναὶ ἐπιδοκιμαστικαὶ πανταχόθεν.)

§30ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ μοὶ δώσῃ πληροφορίαν τινά· ἐὰν ὑπάρχωσι γυναικόπαιδα ἀκόμη εἰς τὴν Κρήτην καὶ ἐὰν ὑπάρχωσι Ἕλληνες ὑπήκοοι, διὰ τοὺς ὁποίους ὁ στόλος ἡμῶν εἶχε μίαν ἀποστολήν, νὰ μεταφέρῃ τὰ γυναικόπαιδα καὶ νὰ προστατεύσῃ τοὺς ὑπηκόους. Ἐὰν γυναικόπαιδα δὲν ὑπάρχωσι καὶ ταῦτα μετεφέρθησαν διὰ τῶν εὐρωπαϊκῶν πλοίων, καὶ ἐὰν δὲν ὑπάρχωσι καὶ ὑπήκοοι Ἕλληνες, νομίζω—ἐνδέχεται νὰ ἦμαι καὶ ἠπατημένος—ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος, νὰ μένῃ ἐν Κρήτῃ ὁ στόλος ὁ Ἑλληνικὸς, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου νὰ κανονιοβολῶνται οἱ Χριστιανοί, νὰ καταβιβάζηται ἡ Ἑλληνικὴ σημαία, νὰ ἐξέρχωνται οἱ ἰδικοί μας ἐκ τῶν πλοίων μὲ λευκὴν σημαίαν, νὰ μὴ ἐπιτρέπηται ἡ ἀπόβασις ἡμετέρων ἀγημάτων κτλ.

§31Γ. Ν. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Καὶ νὰ αἰχμαλωτίζωνται οἱ ἀξιωματικοί!

§32ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Νομίζω ὅτι καταλληλοτέρα θέσις διὰ τὸν στόλον ἡμῶν εἶναι ἡ Μῆλος, διὰ νὰ εὑρίσκηται μακρὰν τῆς τραγῳδίας ἢ τῆς κωμῳδίας ἐκείνης· διότι ἐφρόνουν καὶ φρονῶ, ὅτι ὁ στόλος ἡμῶν ἔχει ἀποστολὴν νὰ βαδίσῃ παραλλήλως μὲ τὸν στρατὸν, καὶ ὅταν ὁ στρατὸς κινητοποιῆται, ὑπέθετον ὅτι ὁ στόλος ἤθελεν ἀκολουθήσει τὴν αὐτὴν παράλληλον καὶ τὴν αὐτὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν ὁ στρατὸς ἀκολουθεῖ. Δὲν γνωρίζω τὰ καθέκαστα, δὲν γνωρίζω τὰς διαταγὰς, οὐδὲ θέλω νὰ εἴπω τι, ἀλλὰ σκέψις ἁπλῆ ἰδική μου εἶναι, ὅτι χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Ἑλλάδος πάντη περιττὸν εἶναι νὰ μένῃ πλέον ὁ στόλος ἡμῶν ἐν Κρήτῃ. Ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς. Εἶπεν ὅτι ἔπρεπε τὰ πλοῖα νὰ πυροβολήσουν. Δὲν ἐκφράζω τὴν ἰδέαν μου, διότι ἴσως θεωρηθῇ τολμηρὰ, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος δὲν γνωρίζει τὴν ἀποστολὴν τῶν ἡμετέρων πλοίων, δὲν γνωρίζει τὸν προορισμὸν αὐτῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἀπετόλμησε νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην αὐτοῦ τὴν τολμηράν. Τὰ πλοῖα ἡμῶν ἴσως ἔχουσιν ἀποστολὴν νὰ βομβαρδίσουν τὴν Κετίγνην τοῦ Μαυροβουνίου ἀπὸ τὸν Ἀδριατικὸν κόλπον, ἠμπορεῖ νὰ ἔχουν ἀποστολὴν νὰ ἀποκλείσουν τὸ Βελιγράδιον ἀπὸ τὸν Δούναβιν, ἢ τὴν Σόφιαν ἀπὸ τὴν Μαύρην Θάλασσαν, καὶ δὲν ἦτο ἀνάγκη τώρα νὰ τὰ χάσωμεν. Διὰ τοῦτο, ὑποθέτω, τὰ πλοῖα ἡμῶν δὲν ἐκανονιοβόλησαν.

§33ΤΟΠΑΛΗΣ. Καὶ μετὰ τὴν εὔγλωττον ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς Βουλευτοῦ νομίζω ὅτι πρέπει, Κύριοι, νὰ λεχθῶσιν ὀλίγα τινὰ ἐπὶ τῆς τελευταίας ταύτης περιστάσεως καὶ ἐπὶ τῆς τροπῆς τῆς ἀπαισίας, ἣν ἔλαβον τὰ πράγματα ἐν Κρήτῃ, ἰδίως δὲ ἐπὶ τοῦ ἀνηκούστου βομβαρδισμοῦ τῆς 9 Φεβρουαρίου. Εὑρέθημεν, Κύριοι, πρὸ καταστάσεως ὅλως ἀπροόπτου, μεταβάντες ἐκεῖ. Ἡ νῆσος καὶ ἦτο ἀποκεκλεισμένη καὶ δὲν ἦτο ἀποκεκλεισμένη· πλοῖά τινα ἀποβιβάζοντα τροφὰς συνελαμβάνοντο, ἕτερα ὅμως ἀφήνοντο ἐλεύθερα, καὶ τὴν ἀβεβαιότητα ταύτην ἐπηκολούθησεν ἀπροόπτως τὸ φρικτὸν γεγονὸς τῆς 9 Φεβρουαρίου. Χωρὶς κανεὶς νὰ τὸ ἀναμένῃ, ἐξετελέσθη τὸ παγκόσμιον τοῦτο αἶσχος ὑπὸ τῆς πεπολιτισμένης Εὐρώπης κατὰ τῶν ἀτυχῶν ἐπαναστατῶν τῆς Κρήτης, τῶν μαχομένων ἐκεῖ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας αὑτῶν καὶ τῆς παραβιασθείσης ὑπὸ τῶν Ὀθωμανῶν τάξεως. Καὶ ἐξετελέσθη, Κύριοι, κατὰ ἐπαναστατῶν, οἵτινες ἐμάχοντο πρὸ ὀλίγων ἔτι ἡμερῶν ὑπὲρ τῶν σημαιῶν καὶ τῶν Προξενείων τῶν Κρατῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα μετὰ μικρὸν χρονικὸν διάστημα τοὺς ἐβομβάρδισαν· διότι ἐν Χαλέπᾳ ἦσαν αὐτοὶ οἱ ἴδιοι ἐπαναστάται, οἱ ὁποῖοι ἠμύνθησαν κατὰ τῶν Βεγγαζίων, ἵνα σώσωσι τὴν ζωὴν τῶν Εὐρωπαίων προξένων, ἠναγκάσθησαν δὲ εἶτα, ὑπείκοντες εἰς τὴν ἰσχυροτέραν δύναμιν, νὰ ἀποσυρθῶσιν ἐπὶ τοῦ Ἀκρωτηρίου, καὶ ἐκεῖ ἀνάνδρως ἐβομβαρδίσθησαν, κατὰ δολοφονικὸν ὅλως τρόπον, ὑπὸ τῶν στόλων τῶν 6 Μεγάλων Δυνάμεων. Διότι, ὅπως ἀντελήφθημεν καὶ ἐξ ἐγγράφων, ὅπως ἐσχηματίσαμεν τὴν πεποίθησιν καὶ ἐκ τῶν λόγων αὐτοῦ τοῦ ναυάρχου Κανεβάρο, τοῦ προϊσταμένου ὅλων τῶν ἐν Κρήτῃ ναυάρχων, δὲν εἶχον ὑπὸ τὴν κατοχήν των οἱ Εὐρωπαῖοι, εἰμὴ τὸ φρούριον τῶν Χανίων καὶ μίαν μικρὰν περιοχὴν, ἡ ὁποία ἔπαυε μὲ τὸ τέλος τῆς Χαλέπας, τὸ Ἀκρωτῆρι δὲ καὶ ἡ θέσις «Προφήτης Ἠλίας», ἐπὶ τῆς ὁποίας διέμενον οἱ ἐπαναστάται, ἀπέχει πλεῖστα μέτρα πέραν τοῦ τελευταίου ὁρίου καὶ ὑπὲρ τὸν κόλπον τῶν Χανίων. Ἑπομένως οὔτε δικαιολογοῦνται οἱ ναύαρχοι ὑπὸ τῆς προφάσεως ὅτι ἦσαν οἱ ἐπαναστάται ἐν τῇ οὐδετέρᾳ δῆθεν ζώνῃ, καὶ ἔδει νὰ ἀναμένωσι τὴν τοιαύτην ἐπίθεσιν· διότι τὸ ἔγγραφον τοῦ ναυάρχου Κανεβάρο ἐξ ὀνόματος καὶ τῶν ἄλλων ναυάρχων, τὸ ὁποῖον ἔθετεν ὑπὸ τὴν κατοχήν των τὸν κόλπον τῆς Σούδας, τὸν κόλπον τῶν Χανίων καὶ τὴν πεδιάδα τὴν συνδέουσαν τοὺς δύο τούτου κόλπους, ἐκοινοποιήθη εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ ἡμετέρου στόλου τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην, ἑνδεκάτην ἡμέραν τοῦ τρέχοντος μηνὸς, δύο ἡμέρας δηλαδὴ μετὰ τὸν βομβαρδισμόν, λαβόντα μάλιστα χώραν ἀναμφισβητήτως μετὰ προσβολὴν πρώτων τῶν Τούρκων. Δὲν θὰ προσέθετον μετὰ τὴν λεπτομερῆ, ὡς εἶπον, ἀγόρευσιν τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου οὐδὲν εἰς τὰ ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντα, ὅπως περιγράψω τὴν κατάστασιν ταύτην, ἀλλὰ εἶναι τόσον ἀνιαρὰ ἡ ἐντύπωσίς μας, τόσον ἀπαισία, ὥστε θέλει μείνῃ ἐσαεὶ ἐγκεχαραγμένη εἰς τὴν μνήμην μας, οὐχὶ μόνον ἐκ τῶν ἀφηγήσεων τῶν ἐπαναστατῶν, οὐχὶ μόνον ἐκ τῶν παραστάσεων ἄλλων θεατῶν, ἀλλ’ ἰδίως ἀπὸ τὰς διηγήσεις τῶν ἡμετέρων τοῦ ἐκεῖ στόλου πληρωμάτων, ἅτινα ἀπὸ τῶν πλοίων, ἀπὸ τοῦ ἀσφαλοῦς,—καὶ πᾶν ἄλλο ἐπεθύμουν ἢ τοῦτο—ἐθεῶντο τὸν βομβαρδισμὸν τῶν ὁμοδόξων καὶ ὁμοφύλων ἀδελφῶν μας Κρητῶν. «Ἕν ἄ! ἀπογνώσεως ἐξῆλθεν ἐξ ὅλων τῶν στομάτων», μᾶς ἔλεγον οἱ ἀξιωματικοὶ τῶν ἐν Χανίοις σταθμευόντων πλοίων μας, «τὰ χείλη μας ἔτρεμον, αἱ χεῖρές μας ἔμειναν συνεσπασμέναι, καὶ μόλις συνεκρατούμεθα πρὸ τοῦ ἀκατονομάστου τούτου γεγονότος!» Καὶ σᾶς βεβαιοῦμεν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι, μεθ’ ὅλην τὴν φρικώδη ἀφήγησιν, τὴν ὁποίαν μᾶς ἔκαμον οἱ ἐπαναστάται, μεθ’ ὅλον τὸν τρομερὸν κατ’ ἐκεῖνον βομβαρδισμόν, μεθ’ ὅλους τοὺς θανάτους, οἱ ὁποῖοι ἔλαβον ἐκεῖ χώραν, ἐλυπήθημεν πλειότερον τὸν ἀτυχῆ μας στόλον, ὁ ὁποῖος παρέστη μάρτυς τοῦ θεάματος τούτου, ἢ τοὺς δυστυχεῖς ἐπαναστάτας, οἱ ὁποῖοι ἐβομβαρδίσθησαν εἰς τὸ Ἀκρωτῆρι. Δὲν θ’ ἀποπειραθῶ νὰ συμβουλεύσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου σήμερον τί ἔπρεπε νὰ πράξῃ ὁ στόλος κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην, ἢ τί πρέπει νὰ πράξῃ νῦν ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διότι ἐποιησάμην τὰς παραστάσεις μου ἰδιαιτέρως. Ἤθελον μόνον νὰ ἀκουσθῇ ὡς φωνὴ διαμαρτυρίας καὶ ἡ ἰδική μου ἀσθενὴς φωνὴ ἀπὸ τοῦ ἐθνικοῦ βήματος τῆς Ἑλλάδος, νὰ ἐγερθῇ, λέγω, ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Βουλῇ μία εἰσέτι φωνὴ διαμαρτυρίας αὐτόπτου μάρτυρος κατὰ τοῦ αἴσχους τούτου τῆς πεπολιτισμένης Εὐρώπης, τὸ ὁποῖον συνετελέσθη ἐν φθίνοντι ΙΘʹ αἰῶνι! Τὰ ἐπίλοιπα, Κύριοι, ἐπὶ τῆς καταστάσεως ἐν Κρήτῃ ἐξέθεσα ἤδη ἰδιαιτέρως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ θέλω πράξει τοῦτο καὶ ὅπου ἀλλαχοῦ πρέπει, συντείνων κατὰ τὸ δυνατὸν εἰς τὴν αἰσίαν λύσιν τοῦ ἐθνικοῦ μας τούτου ζητήματος, ὅπερ ἐπασχολεῖ σήμερον εὐλόγως ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνισμόν.

§34ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ δηλώσω, ὅτι, διὰ νὰ μείνῃ ἡ πρᾶξις αὕτη ἐσαεὶ καταφανὴς εἰς τὰ ὄμματα ὅλου τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους, τοῦ ἐπισκεπτομένου τὴν πρωτεύουσαν, ἐκόμισα ἐκ τοῦ στρατοπέδου τῶν ἐν Ἀκρωτηρίῳ ἐπαναστατῶν, δοθείσας μοι κατὰ παράκλησίν μου παρὰ τῶν ἀρχηγῶν, ἕξ τεθραυσμένας ἐκ τῶν ὀβίδων, αἱ ὁποῖαι ἐῤῥίφθησαν κατ’ αὐτῶν, τέσσαρας ἀκεραίας, ὁλοκλήρους, βολιδοφόρους ὀβίδας τῶν ἀγγλικῶν πλοίων, διαμετρήματος τῶν δώδεκα ἑκατοστομέτρων καὶ μήκους τῶν τεσσαράκοντα, μίαν δὲ, παμμεγίστην, ῥωσσικὴν, 24 ἑκατοστομέτρων διαμετρήματος καὶ 70 ἑκατοστομέτρων μήκους, τὰς ὁποίας μετὰ πλείστων συντριμμάτων καὶ βολίδων θὰ καταθέσω μετὰ τῆς προσηκούσης ἐπιγραφῆς εἰς τὸ Μουσεῖον τῆς Ἱστορικῆς καὶ Ἐθνολογικῆς Ἑταιρίας, ἵνα ἴδῃ αὐτὰς ὁ κόσμος, ἵνα βλέπῃ αὐτὰς ἐσαεὶ ὁ Ἑλληνισμὸς, ἵνα κἂν δώσῃ αὐτὸ ἀφορμὴν εἰς τοὺς Εὐρωπαίους, εἰς τοὺς τολμήσαντας τὴν στυγερὰν ταύτην πρᾶξιν, νὰ δήξωσι τὸ χεῖλος καὶ μεταμεληθῶσι καὶ νὰ συναισθανθῶσιν εἰς τὸ μέλλον καὶ ἀποτραπῶσιν, εἰ δυνατόν, ἀπὸ παρομοίων ἐγχειρημάτων.

§35ΤΟΠΑΛΗΣ. Ἐπεθύμουν νὰ προσθέσω ὀλίγα τινὰ ἐπὶ τοῦ φρονήματος τοῦ πατριωτικοῦ, τὸ ὁποῖον παρετηρήσαμεν ἐν Κρήτῃ. Καίτοι τοῦτο, μετὰ τὰς δηλώσεις τὰς ἐπισήμους, θεωρῶ ὅτι οὐδόλως εἶναι ἀναγκαῖον, οὐχ ἧττον ὅμως, ὅπως διασκεδασθῶσι μερικαὶ συκοφαντίαι, αἱ ὁποῖαι ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος ἰδίως ἐγένοντο, προσπαθοῦσαι νὰ ἐπισκοτίσωσι τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης, ὀφείλω νὰ ἐξάρω τὸ φρόνημα τὸ ἀκμαῖον, τὸ πατριωτικὸν, τὸ ὁποῖον παρετηρήσαμεν καθ’ ὅλην τὴν νῆσον, ἀπὸ τοῦ πολεμάρχου μέχρι τοῦ τελευταίου πολεμιστοῦ, οἱ ὁποῖοι μετὰ δακρύων σχεδὸν ἤρχοντο πρὸς ἡμᾶς, διερμηνεύοντες τὸ φρόνημα τὸ πατριωτικὸν ὁλοκλήρου τῆς νήσου καὶ τὸν διακαῆ αὐτῶν πόθον πρὸς ἕνωσιν μετὰ τῆς Ἑλλάδος.

§36ΣΤΑΗΣ. Δὲν ἐσκόπουν νὰ λάβω τὸ λόγον σήμερον, κύριοι συνάδελφοι, ἐὰν δὲν ἤκουον τὰς ἀφηγήσεις τῶν τριῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, τῶν ἄρτι ἐκ Κρήτης ἐπανακαμψάντων. Ἔκπληξιν προὐξένησαν καὶ εἰς ἐμὲ τὰ παρὰ τῶν τριῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων λεχθέντα καὶ δι’ ἄλλους μὲν λόγους, ἀλλὰ καὶ διότι οἱ ἀξιότιμοι καὶ διακεκριμένοι συνάδελφοι διεμαρτυρήθησαν κατὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων! Ἐγὼ νομίζω, καὶ διὰ τοῦτο ἔλαβον τὸν λόγον, ὅτι δὲν ἐναπόκειται εἰς ἡμᾶς νὰ κρίνωμεν τὴν διαγωγὴν τῶν Μ. Δυνάμεων, ἀλλ’ ἐναπόκειται εἰς τὴν ἱστορίαν. Εἰς ἡμᾶς ἁρμόζει καὶ ἐπιβάλλεται νὰ κρίνωμεν τὰς ἰδίας ἡμῶν πράξεις, καὶ περὶ αὐτοῦ πρέπει νὰ φέρωμεν τὸν λόγον. Πρέπει νὰ κρίνωμεν ὁποία τις ὑπῆρξεν ἡ πολιτεία ἡμῶν ἁπάντων, καὶ τῶν ἀξιοτίμων μελῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων τῶν ὑποστηριζόντων τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἡμῶν τῶν ἑτέρων, τῶν μὴ ἀσπαζομένων καθόλου τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως. Περὶ αὐτοῦ κυρίως φρονῶ ὅτι πρέπει ν’ ἀσχοληθῶμεν. Ἀλλ’ ἵνα ἀσχοληθῇ τις περὶ τοῦ θέματος τούτου, δὲν εἶναι εὐχερὲς σήμερον, καὶ ἴσως εἶναι καὶ ἀνώτερον τῶν ἐμῶν δυνάμεων, διότι ἐν οἵᾳ στιγμῇ καὶ καταστάσει εὑρίσκεται ὁ ὁρίζων καὶ ἡ ἀτμόσφαιρα, πεπληρωμένος καὶ ὁ ὁρίζων, πεπληρωμένη καὶ ἐκείνη κονιορτοῦ καὶ καπνοῦ, τὰ ὁποῖα θολοῦσιν ὄχι μόνον τὸν ὁρίζοντα, ἀλλὰ καὶ τὴν διάνοιαν, βεβαίως ἀπαιτεῖται δεξιότης ἐξαιρετικὴ, ἵνα μὴ διαπραγματευθῇ τις καὶ θίξῃ θέματα, τὰ ὁποῖα σήμερον δὲν ὀφείλει ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης νὰ ἐξετάσῃ. Θὰ προσπαθήσω, ὅση μοι δύναμις, νὰ ἀποφύγω τὰ θέματα ταῦτα. Ἀλλὰ ἐν τούτοις παρακαλῶ πάντας νὰ μὴ παρεξηγήσωσι τὰ παρ’ ἐμοῦ λεχθησόμενα, διότι ἡ ἐπίκρισις ἡμῶν δὲν ἔχει οἵας βλέψεις καὶ σκοποὺς καὶ τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ πλειοψηφία, καὶ ὁ διερμηνεύων τὰ φρονήματα αὐτῆς τύπος ἠθέλησαν ν’ ἀποδώσωσιν. Ἐὰν ἐπικρίνωμεν πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι, καθ’ ἡμᾶς, δὲν ἄγουσιν εὐθὺ πρὸς τὸν σκοπὸν, πρὸς ὃν σύμπαν τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἀποβλέπει, δὲν κατακρίνομεν, λέγω, ταύτας, ἵνα ἐπιδιώξωμεν ἰδίους πολιτικοὺς σκοποὺς, ἀλλ’ ἵνα ὑποδείξωμεν ὁποία ὤφειλε νὰ ᾖναι ἡ πορεία καὶ ἡ δρᾶσις τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι πολὺ πρόσφατα τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὴν ἐνέργειαν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἐν συμπράξει ἀληθῶς μετὰ τοῦ Στέμματος πλήρει, ἵνα μὴ ἔχητε ἀνάγκην, ὅπως ἀνακαλέσω αὐτὰ εἰς τὴν μνήμην σας. Εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι αἱ ἐργασίαι τοῦ Κοινοβουλίου ἐπανελήφθησαν κατὰ τὴν τελευταίαν ἑβδομάδα τοῦ λήξαντος μηνὸς Ἰανουαρίου. Ἐνθυμοῦνται, πιστεύω, πάντες, ὅτι κατὰ τὴν πρώτην ἐκείνην συνεδρίασιν πρῶτος ἐγὼ ἔλαβον τὸν λόγον, καὶ ἐπηρώτησα τὴν Κυβέρνησιν περὶ τῶν ἐν Κρήτῃ λαμβανόντων χώραν, καὶ πάλιν κατὰ τὴν δευτέραν συνεδρίασιν πρῶτος ἐγὼ ἔλαβον τὸν λόγον, ἐπερωτήσας τὴν Κυβέρνησιν περὶ τῶν διαδιδομένων ἐν Χανίοις ταραχῶν, ἃς σχεδὸν ἠρνήθη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Μετὰ δὲ τὴν ἀπάντησιν ταύτην καὶ ἕτεροι ἀξιότιμοι συνάδελφοι ὡμίλησαν περὶ τοῦ Κρητικοῦ θέματος καὶ εἶτα ἐπὶ ἄλλων θεμάτων, οὕτω δὲ ἐπρόκειτο νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν κατὰ τὴν ἑσπέραν ἐκείνην, τὴν 24 Ἰανουαρίου, ἡμέραν Παρασκευὴν, ὅτε τηλεγράφημα τοῦ Ἐθνικοῦ Πρακτορείου διενεμήθη εἰς τὴν Βουλήν, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐγένοντο γνωστὰ τὰ ἐν Χανίοις λυπηρὰ συμβάντα. Τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο προὐκάλεσε σφοδροτάτην συζήτησιν, τὸ τηλεγράφημα ἐκεῖνο ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ τῆς μυστικῆς συνεδριάσεως, τὴν ὁποίαν πάντες ἐνθυμοῦνται, συνεπείᾳ δὲ τῆς συζητήσεως ἐκείνης ἡ Κυβέρνησις, ἐξαναγκασθεῖσα ὑπὸ τῆς προτάσεως τῆς ὑποβληθείσης ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς κ. Ράλλη, ἐξαναγκασθεῖσα, λέγω, ἡ Κυβέρνησις ἐν τῷ τέλει τῆς συνεδριάσεως ἐκείνης ὡμολόγησεν, ὅτι ἀπεφάσισε τὴν ἀποστολὴν δύο πολεμικῶν πλοίων εἰς τὰ Κρητικὰ ὕδατα. Κατὰ τίνα τρόπον ἐξεβιάσθη ἡ ἀποστολὴ τῶν πλοίων ἐκείνων, δύναται πᾶς τις νὰ ἐννοήσῃ, ἀρκεῖ νὰ ἀναγνώσῃ τὰ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως λεχθέντα ἐνώπιον ἡμῶν κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 24 Ἰανουαρίου. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην εἶπε ταῦτα: «Ἀλλὰ χθὲς εἰς τὴν Βουλὴν δὲν ἀνήγγειλα ὅτι ἐφαρμόζομεν πολιτικὴν ἀποχῆς· ἐγὼ ἐξέθηκα εἰς τὴν Βουλὴν μόνον τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον σκέπτεται ἡ Κυβέρνησις, ἐξέθηκα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι καθ’ ὅλον τὸ στάδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον αἱ Δυνάμεις ἀσχολοῦνται, ἵνα ἐγκαταστήσωσι τοὺς νέους θεσμοὺς καὶ καταστήσωσιν εὔκολον τὴν ἔναρξιν τῆς ἐφαρμογῆς, ἡμεῖς φρονοῦμεν ὅτι πρέπει νὰ μένωμεν μακρόθεν θεωροὶ καὶ ἐπισκοποῦντες.» Κατὰ δὲ τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν, πρὸ τῆς καταθέσεως τουτέστι τῆς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, συνεπείᾳ τῆς ὁποίας, ὡς ἤδη εἶπον, ἠναγκάσθη ἡ Κυβέρνησις νὰ δηλώσῃ, ὅτι ἀποστέλλει τὰ πλοῖα εἰς Κρήτην, ἔλεγεν ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν ἀρχῇ τῆς συνεδριάσεως: «Εἶναι ἐνδεχόμενον ν’ ἀποκαταστῶσιν ἐν βραχεῖ πάντες οἱ ἀπαιτούμενοι ὀργανισμοί, καὶ νὰ λειτουργήσωσιν οἱ θεσμοὶ, εἶναι ἐνδεχόμενον δὲ οἱ θεσμοὶ ν’ ἀποβῶσιν εἴτε πρὸς ὄφελος εἴτε πρὸς ζημίαν τῆς νήσου· ἀλλὰ ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ προβάλῃ τὰ δικαιώματά της, βεβαίως δὲν εἶναι αὕτη, πλὴν ἐὰν φρονῆτε, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει συμφέρον νὰ ὑποληφθῇ, ὅτι ἀντιπράττει εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν θεσμῶν καὶ ὅτι ἐμφορεῖται εἴτε ὑπὸ τῶν αὐτῶν φρονημάτων, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐμφορεῖται τὸ Μουλσουμανικὸν στοιχεῖον, εἴτε ὑπὸ φρονημάτων ἐντελῶς ἐκκεντρικῶν, τῶν ὁποίων ἡ ἐκδήλωσις ἤθελεν εὐκολύνει τὸ Μουσουλμανικὸν στοιχεῖον εἰς τὴν ἐπιχείρησιν αὐτοῦ». Ταῦτα ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν 23 καὶ τὴν 24 Ἰανουαρίου 1897, ὀλίγας δὲ στιγμὰς κατόπιν ὡμολόγει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι ἀπὸ τῆς πρωΐας τῆς ἡμέρας ἐκείνης εἶχε λάβει τὸ μέτρον τῆς ἀποστολῆς τῶν δύο πλοίων εἰς τὰ Κρητικὰ πελάγη, ἐνῷ εἶναι τοῖς πᾶσι γνωστὸν, ὅτι ἡ διαταγή, ὅπως ἐκπλεύσωσι τὰ πλοῖα εἰς Κρήτην, ἐδόθη τὴν ἕκτην μετὰ μεσημβρίαν, ἤτοι μετὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς Βουλῆς. Εἶναι γεγονὸς τοῖς πᾶσι γνωστὸν, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ μέλλοντος τότε ν’ ἀποπλεύσῃ θωρηκτοῦ «Ὕδρας» εὑρίσκοντο ἐν ἀδείᾳ, εἶναι γνωστὸν, ὅτι ὁ ἀξιωματικός, ὁ ἐν ὑπηρεσίᾳ κατὰ τὴν 24ην Ἰανουαρίου, παρέδωκε τὴν ὑπηρεσίαν μετὰ μεσημβρίαν, χωρὶς νὰ λάβῃ γνῶσιν τῆς διαταγῆς, διότι τοιαύτη διαταγὴ δὲν εἶχε δοθῆ! Κατὰ τίνα δὲ τρόπον ἐξεβιάσθη ἡ ἀποστολὴ τῶν πλοίων, δὲν δύναμαι τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ἐκθέσω πλήρως πρὸς ὑμᾶς· ἐλπίζω ὅτι θέλει ἔλθει ἡ στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ μοὶ ἐπιτραπῆ νὰ ἐκθέσω πάντα τὰ γεγονότα, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐξηναγκάσθη ἡ ἀποστολὴ τῶν δύο πλοίων εἰς Κρήτην. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὑπῆρξε διστακτικὴ καὶ ἀμφίβολος. Καὶ ὑποθέτετε ὅτι τοιαύτη ἦτο ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως μόνον κατὰ τὴν 24ην Ἰανουαρίου; Ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως ἦτο τοιαύτη καθ’ ὅλον τὸ διάστημα ἐκεῖνο, κατὰ τὸ ὁποῖον σύσσωμος ἡ Ἀντιπολίτευσις, μὴ ἐξαιρουμένου δὲ μηδ’ αὐτοῦ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος, ἐβόα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν: «σπεύσατε νὰ παρασκευάσητε τὴν χώραν στρατιωτικῶς». Εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι τὴν 22 Νοεμβρίου 1896 ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεὺς ἔγραφεν ἐπιστολὴν πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, δημοσιευθεῖσαν ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 140 φύλλῳ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ὑπὸ ἡμερομηνίαν 22 Νοεμβρίου 1896, διὰ τῆς ὁποίας ἐπιστολῆς ἔλεγε πρὸς τὴν Πρωθυπουργὸν, καὶ δι’ αὐτοῦ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸ Κράτος, ὅτι «ὁ στρατὸς πρέπει νὰ ἐπιδοθῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν στρατιωτικῶν ἔργων καὶ μεγάλων γυμνασίων, ἀφοσιούμενος ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν στρατιωτικὴν αὐτοῦ ἐκπαίδευσιν». Πρὸς τοῦτο δὲ ἐθεώρει ἀπαραίτητον «νὰ συμπληρωθῶσι πᾶσαι αἱ ἀνάγκαι τῶν ἐφίππων σωμάτων.» Πότε δ’ ἔλεγε ταῦτα ὁ ἀνώτατος ἡμῶν ἄρχων πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν αὑτοῦ; Πρὸ τριῶν ἤδη μηνῶν! Δὲν ἠξεύρω ἐὰν εἶναι ἢ δὲν εἶναι κατάλληλος ἡ στιγμὴ, ἵνα ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, τί ἔπραξε κατὰ τὸ μακρὸν τοῦτο χρονικὸν διάστημα, ἵνα ἐπιτελέσῃ τὰς διαταγὰς τοῦ ἄνακτος ἡμῶν. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἐπιτρέπεται νὰ εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας καὶ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον εἶχε καὶ πρὸς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ πρὸς τὸ Κράτος καὶ πρὸς ὁλόκληρον τὸ ἔθνος. Μὴ λησμονήσητε, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι ἀπὸ τοῦ μηνὸς ἐκείνου ἔσπευσεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις, τὰς ὁποίας ἡ Βουλὴ λίαν προθύμως ἐχορήγησε κατὰ δεκάδας χιλιάδων, ἵνα μὴ εἴπω ἑκατοντάδας χιλιάδων, ὅπως παρασκευάσῃ τὴν χώραν στρατιωτικῶς. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις καὶ τότε ἐδίσταζεν, ὅπως καὶ σήμερον, καὶ ἴσως καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. Δυστυχῶς, Κύριοι, τὴν αὐτὴν διστακτικὴν πολιτικὴν παρατηροῦμεν καὶ μετὰ τὰς σφαγὰς καὶ τοὺς ἐμπρησμοὺς τῶν Χανίων καὶ μετὰ τὸ γεγονὸς τῆς 25 Ἰανουαρίου 1897, τῆς ἀποστολῆς τουτέστι τῶν δύο πλοίων εἰς τὰ Κρητικὰ πελάγη. Ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ ὁπωσδήποτε εὐθυνόμενοι ἐπὶ τῇ πράξει ἐκείνῃ, ταραχθέντες ἐκ τῆς ἐπιβολῆς, ἡ ὁποία, πανταχόθεν καταπιέζουσα αὐτοὺς, τοὺς ἐξηνάγκασε νὰ ἀποστείλωσι τὰ δύο πλοῖα, ἀπώλεσαν τὴν ψυχραιμίαν αὑτῶν, καὶ ἐν παραζάλῃ ἀπιστεύτῳ ἐζήτησαν νὰ ἐκτελέσωσι πράξεις, τῶν ὁποίων ἡ πρωτοβουλία δὲν ἀνήκει εἰς αὐτούς. Τὰ δὲ λυπηρὰ ἀποτελέσματα τῆς κακῆς ἐκτελέσεως τῶν πράξεων ἐκείνων ἠκούσατε πρὸ μικροῦ παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐκ Βόλου κ. Τοπάλη, καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἄρτι ἐκ Κρήτης ἐλθόντων. Ἐπὶ τοῦ μελανοῦ τούτου σημείου ἐγὼ δὲν θὰ ἐπανέλθω, ἀφοῦ μάλιστα ἡ Κυβέρνησις ὑπέδειξεν, ὅτι ἀνεγνώρισε τὰς ἐλλείψεις ταύτας καὶ ἔσπευσεν εἰς τὴν θεραπείαν αὐτῶν. Ἀλλὰ μετὰ τὴν 25 Ἰανουαρίου 1897 ἆρά γε ἡ Κυβέρνησις, ἔστω καὶ ἀποφασίσασα τὴν ἐκτέλεσιν σχεδίων, ὧν ἡ πρωτοβουλία ἀνήκει εἰς ἄλλους, ἐξηκολούθησε τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων αὑτῆς, ἢ ἀποστείλασα τὰ πλοῖα εἰς Κρήτην, ἐγκατέλιπε ταῦτα ἕρμαιον εἰς τὴν τύχην αὐτῶν; Ἢ μήπως ἔχει λησμονήσει οἵας ἀνέλαβεν ὑποχρεώσεις καὶ ὑποθήκας; Δυστυχῶς πάντα ταῦτα εἶχε λησμονήσει ἡ Κυβέρνησις, καὶ περὶ οὐδενὸς ἄλλου ἠσχολεῖτο ἢ κατὰ τίνα τρόπον νὰ καθησυχάσῃ τὴν κοινὴν γνώμην, ἧς ἔσπευδε νὰ προμανθάνῃ τὰς ἐπιθυμίας, ἵνα ἐπιχειρῇ προκαταβολικῶς δῆθεν τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῶν! Εἶναι γνωστὰ τὰ γεγονότα, τὰ προκαλέσαντα καὶ ἐξαναγκάσαντα τὴν εἰς τὰ Κρητικὰ ὕδατα ἀναχώρησιν κατὰ τὴν 29 πρὸς τὴν 30 Ἰανουαρίου τοῦ τορπιλλικοῦ ἡμῶν στόλου. Ποῖα εἶναι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα ἐξασφαλίσῃ τὴν ἀποστολὴν ταύτην, δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται σήμερον νὰ ἐκθέσω. Ἀλλ’ ἡ πίεσις καὶ ἡ ἐπιβολὴ ἐξηκολούθησεν, οὕτω δὲ ἀπεφασίσθη, μὴ συναινούσης ἴσως τῆς Κυβερνήσεως, μὴ ἐπιθυμούντων ἴσως καὶ ἄλλων προσώπων, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ ἐπηρεάσωσι τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ἀποστολὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἰς Κρήτην. Ἀλλ’ ἐγκαταλείφθη καὶ ὁ στρατὸς ἕρμαιον εἰς τὴν τύχην του, ὡς εἶχον ἀφεθῆ καὶ τὰ πολεμικὰ ἡμῶν πλοῖα, καὶ ἀληθῶς ὀφείλεται μέγας ἔπαινος εἰς τὴν ἀπαράμιλλον ἀνδρείαν τοῦ ἐν Κρήτῃ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, εἰς ἣν καὶ μόνην ὀφείλεται ἡ μὴ καταστροφὴ αὐτοῦ, διότι ἄνδρες, οἷοι οἱ ἀπαρτίζοντες τὸ Ἑλληνικὸν στράτευμα, δύνανται νὰ ὑποφέρωσι πάσας τὰς στερήσεις. Καὶ ἀληθῶς ἀπέδειξαν ἀντοχὴν, ὁμοίαν τῆς ὁποίας σπανίως εὑρίσκομεν εἰς στρατοὺς πεπολιτισμένων ἐθνῶν. Ἀλλὰ τὰ τρία ταῦτα γεγονότα, ἡ ἀποστολὴ τῶν θωρηκτῶν, τοῦ τορπιλλικοῦ στόλου καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, εἶναι ἄξιον ἀπορίας, πῶς δὲν ἔπεισαν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἔχει ἀναλάβει ὑποχρεώσεις βαρυτάτας, ὅτι ἔχει ἀναλάβει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διεξαγάγῃ τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα! Ἔχει ἆρά γε ἡ Κυβέρνησις ὑπ’ ὄψιν αὑτῆς τὸ βαρυσήμαντον ἔγγραφον, τὸ δημοσιευθὲν ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, τὴν διαταγὴν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ σώματος τῆς κατοχῆς τῆς Κρήτης συνταγματάρχην τοῦ πεζικοῦ κ. Βάσσον Τιμολέοντα; Ἔχει ἡ Κυβέρνησις ἆρά γε ὑπ’ ὄψιν αὑτῆς τὴν προκήρυξιν πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν τοῦ συνταγματάρχου κ. Βάσσου; ἔχει ἀναμετρήσει ἡ Κυβέρνησις ὁποίαν ὑπόσχεσιν καὶ βεβαίωσιν ἔχει δώσει ὁ ἀνώτατος ἡμῶν ἄρχων πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν σύμπαντα; ἔχει ἀναμετρήσει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ Βασιλεὺς νὰ ἀνακαλέσῃ τὸν λόγον αὐτοῦ, ὡς δὲν εἶναι δυνατὸν ὁλόκληρον τὸ ἔθνος νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβε διὰ τοῦ Βασιλέως αὐτοῦ; Δυστυχῶς αἱ πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, πράξεις καταδηλοῦσαι μηδεμίαν ἀπόφασιν, μηδεμίαν μελέτην, μηδένα σκοπὸν, ἀπελπίζουσι πάντα Ἕλληνα. Προχθὲς ἔτι ἐκλήθησαν δύο ἡλικίαι ἐφέδρων, διότι συνῆλθεν ἡ Ἀντιπολίτευσις καὶ κατήγγειλε πρὸς τὸν Βασιλέα τὴν πολιτικὴν τῶν ἀναβολῶν καὶ ἐνδοιασμῶν τῆς Κυβερνήσεως! Δύναται δὲ πᾶς τις νὰ ἀμφιβάλλῃ, ἐὰν ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε γεγενημένων οὐδὲν ὀφείλεται εἰς τὴν πρωτοβουλίαν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναται ὅμως νὰ ἀμφιβάλλῃ, ὅτι πᾶν ὅ,τι ἐγένετο, ἐγένετο εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε. Καὶ ἐνῷ ταῦτα οὕτω λαμβάνουσι χώραν, πρόκειται δ’ ἴσως μετ’ ὀλίγον νὰ ἴδωμεν τὴν καταστροφὴν ὅλου τοῦ ἔθνους, νομίζετε ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ μένωμεν θεωροὶ καὶ ἐπισκοποῦντες μὲ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας καὶ κεκλεισμένον στόμα; Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἠθέλησε νὰ κλείσῃ τὸ στόμα ἡμῶν διὰ τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς, καὶ ἂς μὴ θέλῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἢ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ἢ οἱ συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἀποδέχονται μετὰ μυκτηρισμοῦ τὰ λεγόμενα ὑπ’ ἐμοῦ, ἂς μὴ θέλωσι νὰ λέγωσιν ὅτι ἐπρόκειτο νὰ συνέλθῃ ἡ Βουλὴ σήμερον ἢ αὔριον, διότι εὑρίσκονται συνάδελφοι μεταξὺ ὑμῶν, τοὺς ὁποίους βλέπω καὶ οἱ ὁποῖοι εἶναι ἕτοιμοι νὰ διαβεβαιώσωσιν, ὅτι δὲν εἴχετε πρόθεσιν νὰ ἀνοίξητε τὴν Βουλὴν ἢ μετὰ δέκα ἡμέρας (θόρυβος). Ὑπάρχουσι πολλοὶ συνάδελφοι μεταξὺ ὑμῶν, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ παρελθὸν Σάββατον ἠρώτησαν τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν κατὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν θὰ γείνῃ συνεδρίασις τῆς Βουλῆς· ἔλαβον δὲ τὴν ἀπάντησιν, ὅτι ἠδύναντο νὰ ἀπέλθωσι — καὶ ἀπῆλθον, ἀλλ’ ἐπανῆλθον, — εἰς τὰς ἰδιαιτέρας αὑτῶν πατρίδας, διότι αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς θὰ ἐπαναληφθῶσι μετὰ τὸ πέρας τῆς ἑβδομάδος ταύτης. Καὶ ἐνῷ τοιαῦτα γεγονότα διαδραματίζονται ἐνώπιον ἡμῶν, ὑμεῖς ἀπαιτεῖτε νὰ μένωμεν ἀκίνητοι, ἢ ἄλλως χαρακτηρίζετε τὰς πράξεις ἡμῶν ὡς ἰδιοτελεῖς πολιτικοὺς σκοποὺς ἐχούσας! Εἶσθε κύριοι νὰ κρίνητε τὰ πράγματα ὅπως ὑμεῖς θέλετε, διότι ἕκαστος κρίνει ἐκ τῶν ἰδίων αὑτοῦ βλέψεων. Ἀλλ’ ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς βλέπομεν τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, πράξεις αἱ ὁποῖαι, ὡς εἶπον καὶ πρὸ μικροῦ, ἀλλαχοῦ ἔχουσι τὴν ἀρχικὴν αὑτῶν πρωτοβουλίαν, ἀφ’ ἑτέρου μετὰ λύπης διαβλέπομεν, ὅτι Κυβέρνησις κοινοβουλευτικὴ δὲν ὑφίσταται σήμερον. Καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει Κυβέρνησις, διὰ πολλῶν καὶ ἀκαταμαχήτων ἐπιχειρημάτων δύναται πᾶς τις νὰ βεβαιώσῃ, ἀλλὰ καὶ τὰ καθ’ ἡμέραν δημοσιευόμενα κατὰ διαταγὴν ὑψηλῶν προσώπων καὶ αἱ διαταγαὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸ κοινὸν εἰδήσεις καὶ αἱ διαταγαὶ αἱ παρ’ ὑψηλῶν προσώπων καὶ κατ’ ἐντολὴν αὐτῶν δημοσιευόμεναι εἰς ἐφημερίδας, τί ἄλλο σημαίνουσιν ἢ ὅτι οἱ ἐν τοῖς πράγμασι σήμερον δὲν ἔχουσι γνῶσιν, δὲν ἔχουσι συνείδησιν τῶν πράξεων, ἃς ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν διενεργοῦσι; Καὶ τίς ἀγνοεῖ, ὅτι σήμερον λαμβάνουσι χώραν ἐν τοῖς διαφόροις Ὑπουργείοις πράξεις, αἱ ὁποῖαι ἔχουσι καταργήσει τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα; Καὶ τίς ἀγνοεῖ, ὅτι αἱ διαταγαὶ δὲν ἐκδίδονται παρὰ τῶν οἰκείων τμημάτων καὶ γραφείων, ἀλλ’ ἐκδίδονται παρ’ ἄλλων, τῶν ὁποίων δὲν γινώσκω ἂν αἱ διαταγαὶ ἔπρεπε νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψει; Καὶ ἐνῷ βλέπομεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἔχει πρωτοβουλίαν, ἀφ’ ἑτέρου βλέπομεν, ὅτι καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν ἐκτέλεσιν ἐτέθη ἐκποδών. Τί ἄλλο σημαίνει, Κύριοι, τοῦτο ἢ ὅτι δὲν ὑπάρχει Κυβέρνησις; Καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαχθῇ τοιοῦτος ἀγὼν περὶ τῶν ὅλων, ὡς διεξάγεται καὶ πρόκειται νὰ διεξαχθῇ, μὲ σκιὰν Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὸ σθένος νὰ ἀναλάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν καὶ νὰ ἐπιτάξῃ εἰς ἕκαστον νὰ λάβῃ τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν τὸ πολίτευμα ἡμῶν ἔδωκεν εἰς αὐτόν; Εἶναι γεγονότα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἀπελπίζουσιν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κήδονται περὶ τῆς κανονικῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Κατὰ τὴν τελευταίαν καὶ προτελευταίαν συνεδρίασιν, Κύριοι, κατάπληξιν μοὶ ἐπροξένησαν τὰ παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως λεχθέντα ἐνώπιον ἡμῶν. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπαντῶν πρὸς τὸν ἔντιμον συνάδελφον ἐκ Θηβῶν κ. Σκουλούδην, ἔλεγεν ὅτι δὲν ἔχει ἐπαρκεῖς πληροφορίας, ἵνα ὁμιλήσῃ περὶ τῶν πέντε ἐπιθυμιῶν τῶν στολαρχῶν, τὰς ὁποίας ἐχαρακτήρισεν ἄριστα σήμερον ὁ ἔντιμος ἐκ Θηβῶν συνάδελφος. Καὶ ἐνῷ διεβεβαίου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν εἶχε πλήρη γνῶσιν τῶν πέντε ἐπιθυμιῶν ἐκείνων, καὶ ὅτι εἶχεν ἀνάγκην πληροφοριῶν, τὴν αὐτὴν στιγμὴν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς κατέθηκε πάσας τὰς πληροφορίας ταύτας. Καὶ δὲν ἠδυνήθημεν τὴν ἑσπέραν ἐκείνην νὰ ἐκφράσωμεν τὸν θαυμασμὸν ἡμῶν διὰ τὴν ἀντίφασιν τῶν λεγομένων μεταξὺ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τοῦ Ναυτικῶν, διότι, ὡς ἐνθυμεῖσθε πάντες, διεκόπη ἡ συνεδρίασις διὰ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον λίαν τεχνηέντως ἔφερεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀκριβῶς ἵνα μὴ ἐπιτρέψῃ νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν λεπτομερειῶν ἐκείνων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἀνέγνωσεν ἡμῖν τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα τοῦ ἀρχηγοῦ Ράϊνεκ κατὰ τὴν προτελευταίαν συνεδρίαν τῆς Βουλῆς: «Ναύαρχοι μοὶ εἶπον, ὅτι Βάσσος δέον νὰ μένῃ ἀκίνητος εἰς ἃς θέσεις κατέχει, ὅτι πᾶσα νέα ἐπίθεσις αὐτοῦ κατὰ στρατοῦ ἔξω, ἢ κατὰ προφυλακῶν Χανίων, ἀναγκάσει αὐτοὺς νὰ κανονιοβολήσωσι. Συνελήφθη χθὲς «Λαύριον». Συγκοινωνία ἡμῶν μετὰ στρατοῦ δι’ ἀποστολὴν ἀλληλογραφίας ἐκτελεῖται μόνον ἐγκρίσει ναυάρχων.» Καὶ κατωτέρω: «Σήμερον εἰς Ἀκρωτῆρι οἱ Τοῦρκοι ἤρχισαν ἐπίθεσιν κατὰ τῶν ἐπαναστατῶν. Ξένα πολεμικὰ πλοῖα ἐκανονιοβόλησαν Χριστιανούς, οὐχὶ ἁπλῶς πρὸς εἰδοποίησιν, ἀλλὰ ἐπὶ συνεχῆ ὥραν, πρὸς πλήρη ἐξολόθρευσιν τῶν ἐκεῖ Χριστιανῶν, συνεξακολουθούντων καὶ τῶν Τούρκων.» Καὶ ἐνῷ ταῦτα ἐπισήμως διεβεβαίου ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγεν, ὅτι δὲν ἔχουν πληροφορίας ἐπισήμους! Καὶ παρὰ τίνος ἄλλου ἆρά γε θὰ ἐλάμβανε ταύτας, ἐὰν μὴ παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ναυτικῆς μοίρας; καὶ ὑπῆρχεν ἄλλη ἀρχὴ σπουδαιοτέρα ταύτης, ἵνα βεβαιώσῃ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν λεπτομερειῶν τοῦ γεγονότος ἐκείνου, τοῦ κανονιοβολισμοῦ τῶν Χριστιανῶν; Ἀλλ’ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐδίστασε καὶ πρὸς τὰ πλήθη τὴν αὐτὴν διαβεβαίωσιν νὰ δώσῃ, τὰ πλήθη τὰ ὁποῖα διήρχοντο ὑπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν (ἀναγινώσκει): «Ἂν ἐρωτήσητε τίνες ἐπυροβόλησαν, οἱ τὸ ὀχυρὸν κατέχοντες Χριστιανοὶ Κρῆτες ἢ οἱ κατὰ τοῦ ὀχυροῦ ἐπιτιθέμενοι στρατιῶται τῆς Τουρκίας καὶ Κρήτης Μουσουλμάνοι, οὐδεμίαν περὶ τούτου μᾶς παρέχουσι πληροφορίαν αἱ εἰδήσεις, τὰς ὁποίας μέχρι τοῦδε ἐλάβομεν.» Καὶ ὅμως αἱ εἰδήσεις ἐκεῖναι ἐβεβαίουν τὸ γεγονός. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἔλεγεν ἆρά γε τὰ ἀληθῆ; Ἄπαγε! διότι πάντοτε μόνην τὴν ἀλήθειαν λέγει ἀλλ’ ἡ κατάπληξις ἡ ἐκ τῶν γεγονότων ἦτο τοιαύτη, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ κρατήσῃ εἰς τὴν μνήμην αὐτοῦ τὰ σπουδαῖα ταῦτα γεγονότα. Καὶ ἔλεγεν εἰς τὰ πλήθη: «Εὐτυχῶς οἱ κανονιοβολισμοὶ τῶν ἡνωμένων στόλων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων δὲν ἐπήνεγκον τοσοῦτον ὄλεθρον, ὅση ἦτο ἡ κατάπληξις, ἥτις κατέλαβεν ἡμᾶς! Πρέπει νὰ ἐρευνήσωμεν τὰς λεπτομερείας τῶν διατρεξάντων, ὅπως κρίνωμεν ἂν δύναται νὰ προταθῇ λόγος τις, ὅπως παραστήσῃ τὴν πρᾶξιν εὔλογον ἢ δικαίαν»! Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἠρκέσθη νὰ ἀναγγείλῃ τὸ φοβερὸν γεγονὸς εἰς τὰ πλήθη, ἀλλὰ ἠθέλησε νὰ ἐλαττώσῃ καὶ τὴν ἐντύπωσιν, ἣν προὐξένησεν εἰς σύμπαντα τὸν χριστιανικὸν κόσμον! Παρ’ ὀλίγον δ’ εὕρισκεν, ὅτι ἡ ἀπαισία ἐκείνη πρᾶξις δύναται νὰ ἦναι «εὔλογος καὶ δικαία»! οὕτω δ’ ἐχορήγει ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος ἐπιχειρήματα εἰς τὰς Κυβερνήσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἵνα δικαιολογήσωσι τὴν μυαρὰν αὐτῶν πρᾶξιν! Θαυμασία πολιτεία, τὴν ὁποίαν γινώσκει νὰ διαχειρίζηται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ὁποίας τ’ ἀποτελέσματα πάντες γινώσκομεν! Ἂν τις ἐπισταμένως μελετήσῃ πάντα ταῦτα, ἀδιστάκτως φρονῶ, ὅτι καὶ αὐτοῦ τοῦ βομβαρδισμοῦ τοῦ ὀχυροῦ τῶν Φρουδίων παραίτιον θέλει καταλογίσει τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας ἡ ἀνικανότης καὶ ἡ ἀτολμία ὑπερέβησαν πᾶν ὅριον. Διότι, Κύριοι, ἂν ἐξετάσητε τὸ τηλεγράφημα, τὸ ὁποῖον σήμερον ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλήν, θὰ ἴδητε, ὅτι τὴν 6 Φεβρουαρίου, δηλ. 4 ὅλας ἡμέρας προτοῦ λάβῃ χώραν ὁ βομβαρδισμὸς ἐκεῖνος, ἐγίνωσκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τίνες ἦσαν αἱ πέντε ἐπιθυμίαι, αἱ 5 αὐστηραὶ διαταγαὶ, αἱ 5 ὕβρεις κατὰ παντὸς ἀνθρωπίνου δικαίου, τὰς ὁποίας ἀπηύθυναν οἱ ναύαρχοι τῶν ἡνωμένων στόλων πρὸς τὴν Ἑλλην. Κυβέρνησιν. Καὶ ἐνῷ ἐγίνωσκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον τὰς 5 ἐκείνας ἀποφάσεις, ἐν τούτοις αὐτὸς οὗτος προεκάλεσε τὸ λυπηρὸν γεγονὸς τῆς καταστροφῆς καὶ τοῦ βομβαρδισμοῦ (γέλως ἐν τῇ δεξιᾷ). Βεβαίως ἡ Κυβέρνησις προὐκάλεσε τὸν βομβαρδισμὸν αὐτὸν, διότι, ἐνῷ ἐγίνωσκεν ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ λάβῃ χώραν, δὲν εἶχε διατάξει τὸν στρατὸν καὶ τὸν στόλον νὰ ἐπιτελέσωσι τὸ καθῆκον αὑτῶν, ἢ νὰ μὴ προκαλέσωσι τὸν βομβαρδισμὸν, ὑποχωροῦντες.

§37ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ποτὲ ὑποχώρησιν! Τὴν θέλετε τὴν ὑποχώρησιν, ἀλλ’ ὁ Δηλιγιάννης δὲν θὰ κάμῃ ποτὲ τὴν ὑποχώρησιν.

§38ΣΤΑΗΣ. Ἐὰν κατὰ τὸ 1886 ἐπέτρεψεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τὴν ὑποχώρησιν, κατὰ τὸ 1897 δὲν θὰ τὴν ἐπιτρέψῃ· ἐὰν κατὰ τὸ 1886 ἐκόπησαν χεῖρες καὶ ἐφαγώθησαν λάχανα, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι κατὰ τὸ 1897 ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ἀποφασισμένος νὰ σαρώσῃ τὰ πάντα, ἂν ἡ Κρήτη δὲν προσαρτηθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Λυποῦμαι διότι ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους δὲν ἀντιλαμβάνονται τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος ἀπὸ τῆς ὑψηλῆς αὑτοῦ ἀπόψεως. Λυποῦμαι διότι φρονοῦσί τινες, ὅτι πρέπει νὰ κατασταλῇ τὸ αἴσθημα τὸ ἐθνικὸν, ὅτι πρέπει νὰ ἐμποδισθῶσι τὰ συλλαλητήρια, ὅτι πρέπει νὰ κλεισθῇ τὸ Βῆμα τὸ ἐθνικὸν, ἐνῷ τοὐναντίον ἔπρεπε νὰ συμβῇ. Ἔπρεπεν οἱ ἐν τοῖς πράγμασι νὰ ἐπιζητῶσι πάντα ταῦτα. Εἶναι ἀξιοθρήνητον τὸ θέαμα, νὰ βλέπωμεν ὑψηλῶν προσώπων δημοσιεύματα, τὰ ὁποῖα νὰ προτρέπωσι τὴν ἑλληνικὴν Βουλὴν καὶ τὸ Πανελλήνιον, ἵνα καταστείλῃ τὸ αἴσθημα αὑτοῦ, ἐνῷ τοὐναντίον ἔπρεπε πάντες νὰ συντελῶμεν εἰς τὸ νὰ ἐξεγείρωμεν καὶ νὰ ἀνυψῶμεν τὸ ἐθνικὸν φρόνημα.

§39ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅλοι ἐμπνεόμεθα ὑπὸ τῶν αὐτῶν αἰσθημάτων, ἔχομεν τὸν αὐτὸν πατριωτισμὸν, καὶ αἰσθανόμεθα τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων.

§40ΣΤΑΗΣ. Δὲν ἀρκεῖ ἅπαξ νὰ ἐκδηλωθῇ καὶ δὶς καὶ τρὶς, ἀλλὰ πρέπει συνεχῶς, ἀνὰ πᾶσαν νοητὴν στιγμὴν, νὰ καταδηλῶται καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης καὶ διὰ τῶν ἐφημερίδων καὶ ἀπὸ τῶν διαφόρων πόλεων τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην ἐξέγερσιν, ὥστε τὰ πάντα θὰ κατασυντρίψῃ, καὶ θ’ ἀναφλέξῃ τὴν Ἀνατολὴν, ἂν τολμήσωσι νὰ μᾶς ἐπιβάλωσιν ὑποχώρησιν. Ἐνῷ ἔπρεπε νὰ βλέπητε μετ’ εὐχαριστήσεως τὸν ἐνθουσιασμὸν τοῦτον, σεῖς ἔρχεσθε νὰ διακόψητε τὸ νῆμα τὸ συνδέον σύμπαντα τὸν Ἑλληνισμὸν, καὶ θέλετε νὰ καταδείξητε ὅτι δὲν ὑπάρχει τοιαύτη ἐξέγερσις. Δύνανται νὰ μᾶς ἀποκλείσουν, ἀλλὰ δὲν δύνανται νὰ μᾶς ἐπιβάλλουν, ἵνα μὴ ἐξακολουθήσωμεν τὸν ἀγῶνα ἐκεῖ, ὅπου δὲν ἐξικνοῦνται τῶν θαλασσίων αὐτῶν κολοσσῶν τὰ τηλεβόλα. Πρὸ πάντων προσπαθήσατε νὰ ἐμψυχώσητε σεῖς τὴν Κυβέρνησίν σας· μὴ ἀπευθύνεσθε δὲ πρὸς ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἔσχομεν τὸ θάῤῥος νὰ εἴπωμεν πρὸ ἡμερῶν ἐν τῷ προαυλίῳ τῆς Βουλῆς πρὸς τὸν λαόν: «ἀφήσατε τὴν Κυβέρνησιν ἥσυχον καὶ ἔχετε πεποίθησιν εἰς τὰς ἐνεργείας αὐτῆς»...

§41ΛΑΜΠΡΥΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄλλα ἐλέγετε καὶ ἄλλα ἐφρονεῖτε.

§42ΣΤΑΗΣ. Ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων ὁ ἄλλα λέγων καὶ ἄλλα φρονῶν δὲν εἶναι Ἕλλην. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἓν ζητοῦμεν νὰ δείξωμεν, ὅτι τὸ ἔθνος μίαν καὶ μόνην ἔχει γνώμην, καὶ μίαν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ὁ ἐπὶ κεφαλῆς ἄρχων ἐδήλωσε.

§43ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δείξατέ το λοιπόν!

§44ΣΤΑΗΣ. Τὸ ἐδείξαμεν, ἀλλὰ σεῖς νομίζετε, ὅτι ἐπιθυμοῦμεν τὴν ἀρχήν.

§45Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ἐπιθυμοῦμεν νὰ μάθωμεν τοῦτο· εἶναι ἀποφασισμένη ἡ Βουλὴ νὰ συζητήσῃ; Ἐὰν ναί, παρακαλοῦμεν νὰ γείνῃ ἡσυχία, διὰ νὰ ἀγορεύσῃ ὁ ῥήτωρ· ἄλλως, ἂν ἦναι σκόπιμον νὰ γίνωνται αἱ διακοπαί, διαλύσατε τὴν συνεδρίασιν.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἀκούσῃ ἐν ἠρεμίᾳ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κυθήρων.

§47ΣΤΑΗΣ. Ἐξανιστάμεθα, Κύριοι, διότι βλέπομεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὁμιλοῦντα πρὸς τὰ πλήθη καὶ προσπαθοῦντα νὰ κατευνάσῃ τὸν ἐνθουσιασμὸν αὐτῶν, καὶ ἐπὶ τέλους ἀνατείνοντα τὰς χεῖρας πρὸς τὸν οὐρανὸν, καὶ λέγοντα: «ἂς ἀνατείνωμεν τὰς χεῖρας πρὸς τὸν Θεὸν καὶ ἂς ἐπικαλεσθῶμεν τὴν ἀντίληψιν Αὐτοῦ». Δὲν εἶναι στιγμαὶ πρὸς τοιαύτας ἐκδηλώσεις, ἀλλὰ στιγμαὶ νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὴν ἀντίληψιν τῶν ἰδίων ἡμῶν δυνάμεων, ἔχει δὲ δυνάμεις τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, τὰς ὁποίας δυστυχῶς δὲν δύνασθε νὰ ἐκμεταλλευθῆτε, καὶ πρώτη εἶναι ἡ δύναμις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὴν ὁποίαν δὲν ἐννοεῖτε νὰ ἐκμεταλλευθῆτε. Δύναμις ἦτο καὶ ἡ πρότασις τοῦ ἐκ Καλαμπάκας κ. συναδέλφου, τὴν ὁποίαν δὲν ἠθελήσατε νὰ ἐκμεταλλευθῆτε, καίτοι «παρώτρυνε καὶ τὸν Βασιλέα καὶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐμμείνωσιν εἰς τὴν ἐγκαινισθεῖσαν γενναίαν ἐθνικὴν δρᾶσιν, ἀντιμετωπίζοντες μετὰ θάῤῥους καὶ ἀντὶ πάσης θυσίας πᾶσαν περιπέτειαν». Καὶ ἐν τῇ πατριωτικωτάτῃ ταύτῃ προτάσει εὕρετε σεῖς ἀσέβειαν τῆς πλειοψηφίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν! Ποία εἶναι ἡ ἀσέβεια; ὅτι παρώτρυνεν ἡ Βουλὴ σύσσωμος τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀντιμετωπίσῃ ἀντὶ πάσης θυσίας πᾶσαν περιπέτειαν; Καὶ ὅταν βλέπωμεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐρχόμενον καὶ ὑβρίζοντα σύσσωμον τὴν Βουλήν, τοιαύτην προτείνουσαν πρότασιν, θέλετε νὰ μὴ ἐξεγερθῶμεν; Διότι τί ἄλλο ἦτο, παρὰ ὕβρις, ἡ ἀντίστασις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τῆς ἀποφάσεως τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἀποφάσεως μάλιστα διὰ χειροκροτημάτων γενομένης δεκτῆς; Καὶ θέλετε νὰ μὴ ἀμφιβάλλωμεν περὶ τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν βλέπωμεν τὸν κ. Πρόεδρον αὐτῆς ἀποκρούοντα τοιαύτην πατριωτικὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν σύμπαν τὸ Ἑλληνικὸν σήμερον ἔχει ἀσπασθῆ; Καὶ θέλετε νὰ μὴ ἀπελπισθῶμεν, ὅταν βλέπωμεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως προσπαθοῦντα ἵνα τὴν ἡσυχίαν αὐτοῦ μεταδώσῃ οὐ μόνον εἰς τὰ πλήθη, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν στρατὸν, τὸν ἀγωνιζόμενον ἐν Κρήτῃ; Ἰδοὺ οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι μᾶς ἀναγκάζουν νὰ ζητήσωμεν τὴν συνέχισιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς. Ἐπιθυμοῦμεν νὰ σᾶς προσδίδωμεν συνεχῶς τὸ θάῤῥος ἡμῶν· ἐπιθυμοῦμεν νὰ ἐνισχύωμεν τὴν ἐνέργειαν ὑμῶν, ἐὰν θέλετε νὰ ἐνεργήσητε. Οὐδέποτε δ’ ἐζητήσαμεν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως νὰ γνωρίσῃ ἡμῖν πράξεις, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ βλάψωσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἐπιθυμοῦμεν τὴν παρουσίαν τῆς Βουλῆς, ἵνα ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν σύσσωμος διακηρύττῃ, ὅτι ἀπόφασιν ἔχει νὰ ἐξακολουθήσῃ μέχρι πέρατος τὸν ἀγῶνα. Ἐὰν ἡ Βουλή, τοιαῦτα κηρύττουσα, φρονῆτε ὅτι μετεβλήθη εἰς φρενοκομεῖον, ὡς ἐγράφη, τότε ἐπιτρέψατέ μοι νὰ παύσω ὁμιλῶν πρὸς ὑμᾶς.

§48Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον πρὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων, ὑπεχώρησα δὲ, μὴ γνωρίζων περὶ τίνος ἤθελεν ὁμιλήσει· ὑπέθετον ὅμως, ὅτι δὲν ἤθελε διακοπῆ τόσον ἐνωρὶς τὸ στάδιον τῆς παροχῆς πληροφοριῶν σπουδαίων. Ἀλλὰ ὁ προαγορεύσας ἐθεώρησεν, ὡς εἶπε, περιττὴν τὴν συζήτησιν τῶν τριῶν λαλησάντων πρὸ αὐτοῦ, οἱ ὁποῖοι ὅμως εἶχον τὴν καλωσύνην νὰ προσφέρωσιν εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις σπουδαίαν κατ’ ἐμὲ ὑπηρεσίαν, ἐθεώρουν δὲ, ὅτι ἔπρεπε νὰ προηγηθῇ ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία ἤρξατο. Δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος στιγμή, ἵνα εἴπω τὴν ἐμὴν γνώμην ἐπὶ τῆς συζητήσεως ταύτης, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἐξ ὑπερβολικῆς σπουδῆς διεκόπη τὸ στάδιον τῶν πληροφοριῶν, καὶ δύναται ὁ κ. Βουλευτὴς Κυθήρων ἐν συνειδήσει νὰ δίδῃ μεγάλην σημασίαν εἰς τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξε καὶ ἡ ὁποία ἔχει καὶ ἀξίαν, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν στερεῖται τοιαύτης καὶ ἡ γνώμη, ὅτι ἄλλοι στηρίζουσι τὰς μεγίστας ἐλπίδας εἰς τὴν δύναμιν καὶ τὴν σταθερὰν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον περὶ τοῦ ἀγῶνος, ἀλλ’ ἐπίσης εἰς τὴν ἀγάπην τῶν ἁπανταχοῦ λαῶν, καὶ πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι οἱ ἁπανταχοῦ λαοὶ ἀκόμη δὲν ἔμαθον ἀκριβῶς, πῶς ἔλαβον χώραν τὰ γεγονότα, ἀφοῦ ἡμεῖς αὐτοὶ ἐνταῦθα μόλις πρὸ μικροῦ ἐπισήμως ἐμάθομεν σπουδαῖα γεγονότα, τὰ ὁποῖα συνέβησαν πρὸ ἐννέα ἡμερῶν. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, διότι ἀποδίδω εἰς τοῦτο μεγάλην σημασίαν, νὰ παρακαλέσω τοὺς κ. Ὑπουργοὺς νὰ συμπληρώσωσι τὰς πληροφορίας των, τὰς ὁποίας εὕρομεν ἀτελεῖς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν εὐηρεστήθη νὰ γνωρίσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς πέντε ἐπιθυμίας τῶν ναυάρχων, αἱ ὁποῖαι εἶναι: αʹ) ἡ ἀπαγόρευσις τοῦ βομβαρδισμοῦ τῶν πόλεων· βʹ) ἡ ἀπαγόρευσις ἀποβιβάσεως στρατοῦ καὶ πολεμοφοδίων· γʹ) ἡ ἀπαγόρευσις ἀποβιβάσεως Ἑλληνικοῦ στρατοῦ μὲ πλοῖα πολεμικὰ καὶ ἐμπορικά· δʹ) ἡ ἐπίθεσις Ἑλληνικῶν πλοίων κατὰ τουρκικῶν καὶ εʹ) ἡ ἀπαγόρευσις πάσης κινήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Καὶ ναὶ μὲν εὐηρεστήθη μετὰ μακρὰν σιωπὴν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς πέντε ταύτας ἐπιθυμίας, ἀλλὰ δὲν εὐηρεστήθη νὰ πληροφορήσῃ αὐτὴν καὶ ὁποίαν ἔδωκεν ἀπάντησιν εἰς αὐτοὺς καὶ εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκονται αἱ διαπραγματεύσεις περὶ τῶν πέντε τούτων ἀπαιτητικῶν ἐπιθυμιῶν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου γινώσκομεν ἐκ τῶν ἐφημερίδων,—καὶ ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν μεγάλας χάριτας εἰς τὸν τύπον, ὅστις ἀπεδείχθη τόσον ἐνήμερος,—γινώσκομεν τὴν λαμπρὰν μάχην τῶν Λειβαδίων, ἀλλ’ ἐν τῇ Βουλῇ περὶ αὐτῆς οὐδεὶς ἐγένετο λόγος· νομίζω δὲ, ὅτι ἐδικαιοῦτο ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία νὰ ἀκούσῃ τὴν ἐπίσημον ἔκθεσιν τῶν ἁρμοδίων, διότι μετὰ τῆς μάχης ἐκείνης συνδέεται καὶ τὸ γεγονὸς τῆς ἐξόδου τοῦ ὀθωμανικοῦ στρατοῦ ἐκ τοῦ φρουρίου τῶν Χανίων, τοῦ εὑρισκομένου ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν 6 Μεγάλων Δυνάμεων, τῆς ἐξόδου τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, ὅστις κατατροπωθεὶς ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ κατέφυγεν ὑπὸ τὰς πτυχὰς τῶν 6 χριστιανικῶν σημαιῶν· καὶ πρέπει νὰ μάθωμεν, μέχρι τίνος σημείου προχωρεῖ ἡ τοιαύτη συμπεριφορὰ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι λέγονται διπλωμάται καὶ οἵτινες ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς παγκοσμίου εἰρήνης δολοφονοῦσιν ἀνθρώπους,—δὲν λέγω Χριστιανούς,—διότι δὲν περιμένετε ἀπὸ ἐμὲ νὰ μάθητε μετὰ τὴν ἔκθεσιν τῶν τελεσθέντων, τὴν γενομένην ὑπὸ τῶν τριῶν κ. συναδέλφων, ὅτι οὐδὲν ἄλλο δύναται νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν πρᾶξιν ἢ ὅτι τὴν 9ην Φεβρουαρίου ἐξετελέσθη δολοφονία. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, γινώσκομεν ἐκ τῶν ἐφημερίδων,—διότι ὁ κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀπαντῶν εἰς ἐμὲ, εἶπεν, ὅτι καὶ ἐκεῖνος ἐκ τῶν ἐφημερίδων μανθάνει,—ὅτι καὶ ὑπάρχει καὶ δὲν ὑπάρχει ἀποκλεισμός, καὶ ἐν τούτοις μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς δὲν γνωρίζομεν ἂν ὑπάρχει ἢ δὲν ὑπάρχει ἀποκλεισμός, καὶ ὑπὸ τίνας περιστάσεις ἐγένετο. Γνωρίζομεν ὅτι κατακρατεῖται τὸ «Λαύριον», ὅτι κατεδιώχθη ἡ «Θεσσαλία», ὅτι ἠχμαλωτίσθη ὁ «Θησεὺς», γνωρίζομεν ὅτι ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ ἀποκλεισμὸς εἰρηνικός, ἀλλ’ ὅσον καὶ ἂν θεωρηθῇ οὗτος μετημφιεσμένος πόλεμος, στηριζόμενος οὐχὶ εἰς τὸ διεθνὲς δίκαιον, ἀλλ’ εἰς προηγούμενα, ἀπαιτεῖται κατὰ ταῦτα προκήρυξίς τις, καὶ ἄνευ τοιαύτης προειδοποιήσεως δικαίως χαρακτηρίζεται πειρατικὴ πρᾶξις, καὶ θέλω νὰ μάθω, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχεν εἰδοποίησιν πρὶν ἢ κρατηθῇ τὸ «Λαύριον»; Διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγε τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην, ὅτι δὲν εἶχεν εἴδησιν, καὶ πρέπει νὰ διασαλπισθῇ ἐντεῦθεν εἰς ὅλα τὰ Κοινοβούλια, ὅτι αἱ πράξεις αὗται, κατὰ τὸ διεθνὲς δίκαιον, εἶναι πειρατικαί. Αἱ Κυβερνήσεις, αἵτινες τὰς διέταξαν, πρέπει νὰ ἔχωσι τὴν τόλμην καὶ τὸ θάῤῥος νὰ μὴ καλύπτωσι τὴν ἀλήθειαν ἀπὸ τοὺς λαούς των, οἵτινες βεβαίως ἀποτροπιάζονται τοιαύτας βανδαλικὰς πράξεις. Γνωρίζετε, Κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν 28 Ἰανουαρίου ἀπὸ τοῦ ὑψηλοῦ βήματος τῆς Ἀγγλίας ὁ ὑφυπουργὸς κύριος Κούρζων ἔλεγε πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν Ἄγγλων ψευδῆ τὰ δημοσιευθέντα εἰς τὰς ἐφημερίδας, καὶ ὅτι οὐδεὶς ἐφονεύθη Χριστιανὸς, ἐνῷ κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἠκούετε ἀπὸ τὸ στόμα τῶν ἡμετέρων Ὑπουργῶν, ὅτι αὐτὸς ὁ ὀθωμανικὸς στρατὸς, λαβὼν τὸ σύνθημα ἐκ Κωνσταντινουπόλεως, ἔσφαξεν, ἐπυρπόλησε, καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅτι τὴν 30 Ἰανουαρίου ὁ αὐτὸς κ. Κούρζων προανήγγειλεν, ὅτι αἱ ἐργασίαι ἐν Χανίοις ἐπαναλαμβάνονται, καὶ δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι ἐτόλμησαν μέχρι τοῦ σημείου ἐκείνου νὰ εἴπωσιν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Ἀγγλίας, ἐν τῇ ἐπισημότητι τῆς ἀρχῆς των, ὅτι οἱ Χριστιανοὶ ἦσαν οἱ ἐπιτεθέντες! Καὶ δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἐν τῷ Γαλλικῷ Κοινοβουλίῳ ὡς πρὸς τὸν βομβαρδισμὸν κατήντησε νὰ εἴπῃ, ἵνα καλύψῃ τὴν κατάπληξιν, ἣν προὐκάλεσεν ὁ βομβαρδισμὸς, ὅτι οὗτος ἐγένετο πρὸς προστασίαν τῶν κινδυνευόντων ναυτικῶν ἀγημάτων! Δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αἰσθάνεται τὴν βαρεῖαν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει, καὶ ὅτι θὰ ἔπραξε τὸ καθῆκόν της καὶ θὰ διεφώτισε τοὺς διπλωμάτας· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἡ Κυβέρνησις τῶν ἁπανταχοῦ Ἑλλήνων εἶχε καὶ ἕτερον καθῆκον, νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν καὶ τοὺς ἁπανταχοῦ λαοὺς περὶ τῶν γεγονότων, καὶ ἐν τῇ ἐπισημότητι τῆς ἀρχῆς νὰ διαψεύσῃ τὰ φοβερὰ ψεύδη, τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν ἐν ἄλλοις Κοινοβουλίοις· καὶ τοῦτο τὸ καθῆκον δὲν τὸ ἔπραξεν. Ἀλλ’ εἶχε καὶ ἕτερον καθῆκον· ἔπρεπε διὰ πάσης θυσίας νὰ δημοσιεύσῃ εἰς τὸν ἁπανταχοῦ τύπον τῆς Εὐρώπης καὶ Ἀμερικῆς τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων, ἵνα γείνωσι γνωστὰ τὰ λαβόντα χώραν, διότι ἐκ τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐφημερίδων μανθάνομεν, ὅτι δὲν γνωρίζουσιν ἀκόμη καλῶς τὸ μέγεθος τοῦ ἐγκλήματος, τὸ ὁποῖον ἔπραξαν αἱ Κυβερνήσεις. Διὰ τοῦτο ζητῶ τὴν ἄδειαν ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Κυθήρων νὰ παρακαλέσω τοὺς κ. Ὑπουργοὺς νὰ συμπληρώσωσι τὰς πληροφορίας των, ὅπως πρῶτον μὲν ἁπανταχοῦ γείνωσι γνωστὰ τὰ συμβάντα, καὶ δεύτερον, ὅπως ἐκτιμηθῇ ἡ πορεία τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν νομίζω, ὅτι δι’ ἐμὲ ἦλθεν ἡ στιγμὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐφ’ ὅσον πρὸ μικροῦ ἐλέχθησαν, ὡς πρὸς τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως. Διότι δὲν θέλω νὰ περιπέσω εἰς τὰ σκοντάμματα τοῦ προαγορεύσαντος, ὅστις πρὸ μικροῦ σᾶς ἔλεγε «τοῦτο δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται θὰ τὸ εἴπω, τὸ ἄλλο μοὶ ἐπιτρέπεται»· καὶ θέλω νὰ ἀκούσω προηγουμένως τοὺς ἄλλους συναδέλφους, ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας ἡ ἀρξαμένη συζήτησις. Ἓν γινώσκω, ὅτι πάντες οἱ Ἕλληνες, ἄνευ διακρίσεως ἀξιώματος, μίαν ἔχουσι γνώμην, ἀπὸ τοῦ Βασιλέως μέχρι τοῦ τελευταίου πολίτου, ἄνευ διακρίσεως πτερύγων καὶ κομμάτων, τὴν γνώμην ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς δράσεως (εὖγε! εὖγε!). Ἓν μόνον γνωρίζω, ὅτι εὐγενὴς συναγωνισμὸς γίνεται, τίς νὰ ἐκπληρώσῃ πλειότερον τὸ καθῆκόν του, καὶ τοῦτο εἶναι ἓν τῶν μεγαλειτέρων κεφαλαίων τοῦ Ἕλληνος κατὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν, καὶ ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ στιγμὴ, καθ’ ἣν ἀπαιτεῖται ἡ ὁμόφωνος γνώμη Βασιλέως, Κυβερνήσεως καὶ Βουλῆς, εἶναι ἡ στιγμὴ αὕτη· ἀλλὰ τοῦτο οὐδόλως ἀποκλείει καὶ τὰς καταλλήλους παρατηρήσεις, ἐφ’ ὅσον δι’ αὐτῶν δὲν βλάπτονται τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Δὲν θέλω νὰ μηκύνω τὸν λόγον· τοῦτο μόνον θέλω νὰ προσθέσω· ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς διακοπῆς τῶν βουλευτικῶν ἐργασιῶν δὲν εἶμαι ἐκεῖνος, ὅστις φρονῶ, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία δὲν προσήνεγκε μεγάλας ὑπηρεσίας, καὶ μάλιστα ἡ Ἀντιπολίτευσις κατὰ τὴν παροῦσαν περίοδον· ἀλλὰ τοῦτο δὲν μ’ ἐμποδίζει νὰ παραδεχθῶ, ὅτι, ἐὰν ὡς ἐκ τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων ἡ Κυβέρνησις ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ἡσυχίας, ἵνα ἐργασθῇ, θὰ εὕρισκεν ὅλην τὴν Βουλὴν πρόθυμον εἰς τοῦτο καὶ συναινοῦσαν, ὅπως διακόψῃ τὰς ἐργασίας της. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν προέβη εἰς τοιαύτην πρότασιν. Ὁσάκις ὑπέδειξεν ὅτι πρέπει νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις ἐνωρὶς, οὐδεὶς ἔφερεν ἀντίῤῥησιν. Πρέπει δὲ νὰ προσθέσωμεν, ἵνα ἤμεθα ἐν τῇ ἀκριβείᾳ, ὅτι διεκόπησαν αἱ συνεδριάσεις ἀπὸ τῆς παρελθούσης Τρίτης κατὰ τρόπον ἀντικανονικὸν, διότι ῥητὴ διάταξις τοῦ Κανονισμοῦ, ἡ τοῦ ἄρθρου 16, λέγει ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς εἰς τὸ τέλος ἑκάστης συνεδριάσεως ἀναγγέλλει τῇ ἐπινεύσει τοῦ Σώματος τὰ τῆς προσεχοῦς συνεδριάσεως· καὶ τοιαύτη εἶναι ἡ τελευταία νομολογία τοῦ Κοινοβουλίου διὰ τὰς διακοπὰς τοῦ Δεκεμβρίου τοῦ 1896. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι τοιαύτη παρατήρησις ἔπρεπε νὰ γείνῃ δι’ ἀναφορᾶς πρὸς τὸ Στέμμα, διότι ἐπὶ ἄλλων περιστάσεων νομίζω ὅτι δύναται νὰ ἐνασκηθῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο τοῦ ἀναφέρεσθαι· οἱ Βουλευταὶ, ὡς μέλη τοῦ νομοθετικοῦ σώματος, συγκοινωνοῦσι μετὰ τοῦ Στέμματος διὰ τῶν ἀγορεύσεων ἀπὸ τοῦ βήματος. Ἀλλ’ ἐὰν ἀνυπέρβλητα προσκόμματα ὑπῆρχον, ἐμποδίζοντα τὸν ἐκ τοῦ βήματος λόγον, ὑπάρχουσι τὰ συλλαλητήρια, συνταγματικώτατα τὴν καταγωγήν· ἀλλὰ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἀνάγκη καὶ ἡ ἀπόφασις καὶ τὸ πρόγραμμα. Διὰ τοῦτο ἀπευθύνω καὶ τὴν ἐμὴν διαμαρτυρίαν διὰ τὴν διακοπὴν τῶν συνεδριάσεων, ὡς ἀντικανονικῶς γενομένην, ἀλλὰ προβαίνω εἰς αὐτὴν κανονικῶς, οὐχὶ δ’ ἐκρύθμως, δι’ ἀναφορᾶς πρὸς τὸν Βασιλέα, ὡς ἄλλοι. Ἕνεκεν τῶν ὅσων ἀρχόμενος τοῦ λόγου εἶπον, θὰ παρακαλέσω τοὺς κ. κ. Ὑπουργοὺς νὰ εὐαρεστηθῶσι νὰ συμπληρώσωσι πάσας τὰς ζητηθείσας πληροφορίας, θὰ παρακαλέσω δὲ, ὅπως διατυμπανίσωσιν ἀνὰ πᾶσαν τὴν ὑφήλιον, ὅτι οἱ Κρῆτες δὲν εἶναι οἱ ἐπιτιθέμενοι, ἀλλ’ οἱ καταδυναστευόμενοι, ὅτι αὐτοὶ δὲν ἤρξαντο χειρῶν ἀδίκων, ἀλλ’ εἶναι τὰ θύματα, καὶ ὅτι αἱ Δυνάμεις συμμαχοῦσι μετὰ τῶν δολοφόνων, καὶ ὅτι ὁ ἀποκλεισμὸς ὁ γενόμενος δὲν στηρίζεται εἰς τὸ διεθνὲς δίκαιον, οὐδὲν κἄν ἔστω καὶ ἐν τῇ αὐθαιρεσίᾳ του ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐν προηγουμένοις ἀποκλεισμοῖς ἰσχυσάντων, ἀλλ’ ἐν ἄκρᾳ, ἐν ἀκροτάτῃ αὐθαιρεσίᾳ, ἐξισούσῃ τὰς πράξεις τῶν ναυάρχων πρὸς λῃστρικὰς, κατὰ τὴν γνώμην τῶν δημοσιολόγων.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀφείλω νὰ δώσω ἐξηγήσεις ἐπὶ τῶν λεχθέντων περὶ τῶν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἑβδομάδα γενομένων. Σήμερον εἶναι ἡ 17 Φεβρουαρίου, ἡ τελευταία δὲ συνεδρίασις τῆς Βουλῆς ἔλαβε χώραν κατὰ τὴν 11ην· ἐξαιρουμένης τῆς Κυριακῆς, ἀπέμενον ἄρα 4 ἡμέραι, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Βουλὴ ἠδύνατο νὰ συνεδριάσῃ. Τὴν 12ην Φεβρουαρίου συνήλθομεν, καὶ ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου δὲν εὑρέθη ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ, δὲν ἐγένετο ἑπομένως τι τὸ μὴ κανονικόν· τὴν 13ην συνήλθομεν καὶ πάλιν ὀλιγώτεροι, δὲν ἐγένετο δὲ συνεδρίασις, καὶ τότε οὐδὲν συνέβη τὸ μὴ κανονικὸν, ἀφοῦ οἱ κύριοι Βουλευταὶ προσεκλήθησαν εἰς συνεδρίαν διὰ τῆς ἀποστολῆς εἰς τὰς οἰκίας των τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Τὴν 14ην καὶ 15ην ὅμως ἐγένετό τι τὸ μὴ κανονικὸν, καὶ τὴν εὐθύνην τούτου ἀναφέρω ἀκεραίαν, διότι τῇ ἐμῇ διαταγῇ δὲν ἀπεστάλη εἰς τοὺς κ. Βουλευτὰς ἡ ἡμερησία διάταξις, ἑπομένως ἐδηλώθη εἰς αὐτοὺς οὕτω, ὅτι τὴν ἡμέραν ἐκείνην δὲν ἤθελε συνεδριάσει ἡ Βουλὴ· τοῦτο ὅμως ἔπραξα οὐχὶ ἀσεβῶν ἢ μὴ ἀναγνωρίζων τὰ δικαιώματα τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλὰ διότι πλεῖστοι κατὰ τὴν 13ην Φεβρουαρίου ἐκ τῶν κ. συναδέλφων μοὶ παρετήρησαν ὅτι δὲν πρέπει νὰ πέμπηται εἰς αὐτοὺς ἡ ἡμερησία διάταξις, ἀφοῦ ἐγνώριζον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἕνεκα κατεπειγούσης ἐργασίας, δὲν ἠδύνατο νὰ προσέρχηται. Τὸ αὐτὸ συνέβη καὶ διὰ τὴν ἑπομένην ἡμέραν, ἦτο δὲ περιττὸν νὰ ἀποστείλω εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἀφοῦ εἶχεν ἐκδηλωθῆ ἡ ἐπιθυμία τῆς Βουλῆς νὰ μὴ προβῶμεν εἰς τὰ ἀντικείμενα τῆς ἡμερησίας διατάξεως εἰς τοιαύτας περιστάσεις. Εἶπον ὅτι ἀναλαμβάνω ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην, καὶ ἀπεκδέχομαι τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς διαγωγῆς μου.

§50Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Ἐγὼ, Κύριοι, οὐδαμῶς ἀμφιβάλλω, ὅτι ἐν οὕτω κρισίμοις στιγμαῖς τοῦ ἔθνους πάντες ἐμπνεόμεθα ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἐλπίδων, οὐδὲ εἶναι ποτὲ δυνατὸν, ἄνδρες ἐπὶ πολλὰ ἔτη παρακαθήσαντες ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ νὰ καταβιβασθῶσι μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε νὰ ὑποθέσωσιν, ὅτι βουληφόροι ἄνδρες, τὰ πρῶτα φέροντες ἐν τῇ Πολιτείᾳ, εἴτε κάθηνται ἐν τῇ πτέρυγι ταύτῃ, εἴτε ἐν ἐκείνῃ, εἶναι δυνατὸν ἐν οὕτω κρισίμοις στιγμαῖς νὰ ἐμπνέωνται ὑπὸ ἄλλων ἰδεῶν ἢ ὑπὸ ἐκείνων, αἵτινες, αὐτὸ τοῦτο, θέλουσι συντελέσει εἰς τὴν σωτηρίαν τῆς Πατρίδος. Καὶ ἐὰν ὁ ἀνταγωνισμὸς, ὅστις φαίνεται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ᾖναι ζωηρὸς καὶ φθάνῃ μέχρι σημείου ἐνίοτε ἐρεθισμοῦ, τυγχάνει ὂν τοῦτο ἡ ἐγγύησις ὑπὲρ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἥτις ἔσωσε καὶ σώζει καὶ θέλει σώσει τοὺς λαοὺς καὶ τὰς Κυβερνήσεις. Βεβαίως, ἐὰν οἱ διευθύνοντες τὰ κοινὰ σήμερον δὲν ᾖναι δυνατὸν νὰ ἀνασύρωσι τὴν αὐλαίαν καὶ νὰ δείξωσιν εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς ὅλην τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν, τί σκέπτονται καί τί πράττουσι, νομίζω ὅτι ἔπαινος μᾶλλον ὀφείλεται αὐτοῖς ἢ καταδίκη. Ὅσα ἐδυνήθημεν, προσεπαθήσαμεν ν’ ἀνακοινώσωμεν. Ὁσάκις ἐζητήθησαν παρ’ ἡμῶν ἐν τῇ εἰδικῇ ταύτῃ περιπτώσει ὡρισμέναι χρονολογίαι καὶ ὡρισμένα ἔγγραφα, κατεθέσαμεν τὰ περὶ αὐτῶν. Ἴσως πρεπωδέστερον καὶ κοινοβουλευτικώτερον καὶ συντελεστικώτερον ἅμα εἰς τὴν προκειμένην συζήτησιν ἤθελεν εἶσθαι, ἐὰν ἐγγράφως οἱ ἐπερωτῶντες, ἢ οἱ ἀμφιβάλλοντες, ἐζήτουν παρὰ τῶν Ὑπουργῶν ὡρισμένα ἔγγραφα καὶ ὡρισμένας πληροφορίας, καὶ ἀφοῦ ταῦτα κατετίθεντο, νομίζω ὅτι ἐλευθέρα ἤθελεν εἶσθαι τότε ἡ συζήτησις. Ἐν τούτοις, ἐξ ὅσων ἠκούσαμεν, νομίζω ὅτι ἐδυνάμεθα νὰ ἐννοήσωμεν τί ἐζήτησαν ἀξιότιμοί τινες Κύριοι ἐκ τῶν ἐν τῇ πτέρυγι ταύτῃ (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) παρακαθημένων, καὶ εἰς ταῦτα ὀφείλω ἀμέσως ν’ ἀπαντήσω. Ἐὰν βεβαίως ᾖναι πληροφορίαι, ἢ ἔγγραφα, αἵτινες δύνανται νὰ μὴ ἐκθέτωσι τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπικρατείας καὶ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς ἐν γένει, τὸ παρελθὸν τῆς Κυβερνήσεως ταύτης καὶ τὸ παρελθὸν τοῦ κόμματος, οὗτινος καὶ ἡμεῖς ἐσμὲν μέλη, εἶναι ἐγγύησις πρὸς ὑμᾶς, ὅτι οὐδὲν θέλομεν ἀρνηθῆ, ἀρκεῖ νὰ μὴ διακυβεύωνται τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἠκούσαμεν ἀληθῶς ἀφηγήσεις τινῶν κυρίων συναδέλφων, μεταβάντων ἀρτίως εἰς Κρήτην, καὶ συναδέλφων μὴ μεταβάντων, περὶ τῶν ἐν Κρήτῃ λαβόντων χώραν. Γενικῶς λέγομεν, ὅτι αἱ πληροφορίαι ἐκεῖναι εἶναι σχεδὸν πᾶσαι ἀκριβεῖς. Ἐπειδὴ ὅμως ἐκ τῶν πληροφοριῶν τῶν συναδέλφων καὶ ἐκ τῶν πληροφοριῶν, ἃς πρὸ ἡμερῶν ἀνεκοινώσαμεν πρὸς τὴν Βουλὴν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σχηματισθῇ ἀκριβὴς γνῶσις τῶν λαβόντων χώραν, ἡμεῖς ἐγκαίρως προεκαλέσαμεν ἔκθεσιν λεπτομερῆ καὶ ἐμπεριστατωμένην τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς ἐκεῖ Ἑλληνικῆς θωρηκτῆς μοίρας, ἧς θέλω ἀναγνώσει τὰ τεμάχια ἐκεῖνα, ὅσα εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναγνωσθῶσι, καὶ ὅσα δὲν φέρουσιν ἐμπιστευτικὸν χαρακτῆρα, διότι ὅσα φέρουσι χαρακτῆρα τοιοῦτον, νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἐπιτρέψει νὰ μὴ ἀναφέρω ποσῶς. Ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου τὴν ὑπ’ ἀριθ. 261 τῆς 11 Φεβρουαρίου ἐ. ἔ. ἐξ ὅρμου Χανίων ἔκθεσιν τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς θωρηκτῆς μοίρας, ἥτις ἐκτίθησι λεπτομερῶς τὰ λαβόντα χώραν κατὰ τὸν βομβαρδισμὸν ὑπὸ τῶν ξένων πλοίων (ἀναγινώσκει): «... Τηλεγραφικῶς ἀνηγγείλαμεν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τὸ ἀπαίσιον συμβὰν, ὅπερ ἐξετυλίχθη τὴν 9 Φεβρουαρίου ἐν τῷ κόλπῳ τῶν Χανίων. Ἐξιστοροῦμεν ἤδη τοῦτο ἐν συνόψει. Οἱ χριστιανοὶ τοῦ Ἀκρωτηρίου κατέχουσι τὴν ὑπὲρ τὴν Χαλέπαν κορυφὴν τοῦ Προφήτου Ἠλιοῦ, καὶ ἐκεῖ ἔχουσι στήσει τὴν Ἑλληνικὴν σημαίαν. Κατὰ τῆς θέσεως ταύτης ἤρχισεν ἐκ τῶν τουρκικῶν θέσεων πυροβολισμὸς, εἰς ὃν οἱ ἡμέτεροι ἀνταπεκρίθησαν. Ὁ ἀγὼν ἐγενικεύθη, τῶν τε τουρκικῶν πυροβολείων τῶν πέριξ λόφων καὶ τῶν ἐν Σούδᾳ τουρκικῶν πολεμικῶν πυροβολούντων κατὰ τῶν Χριστιανῶν. Αἴφνης ἀκούομεν ἐν τῷ λιμένι πυροβολισμὸν βαρέος πυροβόλου, ὃν διαδέχεται πυκνὸν πῦρ βαρέος πυροβολικοῦ κατὰ τῶν ἐπὶ τοῦ λόφου ἐπαναστατῶν, διευθυνόμενον ἐκ τῶν Εὐρωπαϊκῶν πλοίων. Ὁ ἀπὸ τούτων πυροβολισμὸς ἐξηκολούθει μετὰ πείσματος, σκοπουμένου, φαίνεται, οὐχὶ τοῦ ἐκφοβισμοῦ τῶν Χριστιανῶν, ἀλλὰ τοῦ παντελοῦς αὐτῶν ὀλέθρου. Ἐνῷ δὲ ἔβαλλον οἱ Εὐρωπαῖοι, ἐξηκολούθουν καὶ οἱ Τοῦρκοι ἀπό τε τῶν προφυλακῶν καὶ τῶν πυροβολείων, καὶ τῶν ἐν Σούδᾳ πλοίων αὐτῶν, ἐνῷ, ἐννοεῖται, οἱ Χριστιανοὶ κατάπληκτοι ἔπαυσαν πᾶσαν ἄμυναν. Ὁ Ἰταλὸς ἀντιναύαρχος ἐσήμανε τὴν παῦσιν τοῦ πυρὸς μόνον ἀφοῦ ἐῤῥίφθησαν πλέον τῶν 100 ὀβίδων συνήθων καὶ βολιδοθηκῶν, διαμετρήματος τῶν 17 ὑφεκατ. καὶ ἄνω, ἤτοι ὅλου τοῦ βαρέος αὐτῶν πυροβολικοῦ (διαμετρ. 21, 27, 32), ὅτε ὀβὶς Ρωσσικὴ κατέῤῥιψε τὴν Ἑλληνικὴν σημαίαν. Ὀφείλομεν νὰ ἐξάρωμεν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τὸ ἀδάμαστον θάῤῥος τῶν ὑπερασπιστῶν τοῦ Ἀκρωτηρίου, ἀναστηλωσάντων καὶ πάλιν ἀμέσως τὴν Ἑλληνικὴν σημαίαν, ἀπέναντι τῶν Πανευρωπαίων ἐχθρῶν. Αἱ λεπτομέρειαι τοῦ βομβαρδισμοῦ τῶν Χριστιανῶν ὑπὸ τῶν στόλων εἶναι αἱ ἑξῆς: Πρῶτον ἔῤῥιψε τὸ Γερμανικὸν, μόλις καταπλεῦσαν. Ἐν γένει δὲ ἐξηκολούθησαν τὰ ἑξῆς πλοῖα. (Ἐνταῦθα ἀναφέρονται τὰ ξένα πλοῖα). Τὸ Γαλλικὸν καὶ τὸ Ἰταλικὸν δὲν ἔβαλον, διότι, καθὰ λέγουσι, τὰ πυρὰ αὐτῶν ἠμποδίζοντο ὑπὸ τῶν ἑτέρων πλοίων. Ὁ βομβαρδισμὸς ἐγένετο ἐκ 2,115 μέτρων. Σημειοῦμεν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τὸ ἀξιοπαρατήρητον, ὅτι τοῦ βομβαρδισμοῦ τούτου προηγήθη ἐπίσκεψις τοῦ Τούρκου Στρατιωτικοῦ Διοικητοῦ πρὸς τοὺς ναυάρχους, πρᾶγμα μὴ σύνηθες ἐνταῦθα καὶ μὴ λαβὸν χώραν καθ’ ὅλην τὴν ἐνταῦθα διαμονὴν ἡμῶν. Ἐκ τούτου πειθόμεθα, ὅτι ὑπῆρξε συνεννόησις πρὸς διενέργειαν τοῦ πράγματος.....»

§51ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐπετράπη ἡ παραλαβὴ τῶν πολεμεφοδίων;

§52Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν τὸ λέγει ἡ ἔκθεσις. Ἐκ τῆς ἐκθέσεως ταύτης σημαντικὰ γεγονότα εἶναι τὰ ἑξῆς, ὅτι πρῶτοι ἤρξαντο τοῦ πυροβολισμοῦ οἱ Τοῦρκοι, ὅτι εἰς τὸν πυροβολισμὸν ἀνταπεκρίθησαν οἱ Κρῆτες, ὅτι μετέσχον τοῦ βομβαρδισμοῦ καὶ δύο τουρκικὰ πλοῖα, προκύπτει δὲ ὁ ἀριθμὸς τῶν βλημάτων καὶ τὰ πλοῖα, ἐξ ὧν ταῦτα ἐξεσφενδονίσθησαν. Ἐκεῖνο ὅμως, ὅπερ ἴσως δὲν εἶναι γνωστὸν, ὅπερ δὲ μοὶ φαίνεται, ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν πρῶτον γνωστοποιεῖται, εἶναι, κατὰ τὴν ἔκθεσιν, τὸ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Τὴν ἐπαύριον τοῦ γεγονότος τούτου οἱ Τοῦρκοι, ἐνθαρρυνθέντες, ἤρχισαν ἐκ νέου νὰ πυροβολῶσι κατὰ τῶν Χριστιανῶν ἔκ τε τῶν χαρακωμάτων καὶ διὰ τῶν πυροβόλων τῶν πέριξ ὀχυρωμάτων καὶ ἀπὸ τῶν ἐν τῇ Σούδᾳ πολεμικῶν πλοίων, ἐλπίζοντες, ὅτι δὲν θὰ ἐδύναντο οἱ Χριστιανοὶ νὰ μὴ ἀπαντήσωσι, καὶ οὕτω θὰ ἐπροκαλεῖτο μάχη, εἰς ἣν θὰ ἐπηκολούθει ὁ αὐτὸς ἀνόσιος βομβαρδισμὸς ἐκ μέρους τῶν Εὐρωπαίων. Οἱ Χριστιανοὶ ὅμως δὲν ἀπαντῶσι μέχρις ὥρας εἰς τὸ πῦρ αὐτῶν, καὶ ἀποσοβεῖται ἕως τώρα τὸ καταχθόνιον σχέδιον. Διὰ τὴν διαγωγὴν ταύτην καὶ μεροληψίαν τῶν ναυάρχων, ἣν τολμῶμεν νὰ χαρακτηρίσωμεν ὡς ἀρχὴν συμμαχίας μετὰ τῆς Τουρκίας κατὰ τῶν Χριστιανῶν, ἐπέμψαμεν αὐτοῖς διαμαρτύρησιν ἡμῶν τε καὶ τῶν ἐπαναστατῶν, ὧν (διαμαρτυρήσεων) ἐσωκλείομεν ἀντίγραφον...» Νομίζω, ὅτι οὐδὲν ἄλλο δύναμαι ν’ ἀνακοινώσω περὶ τοῦ ἐν λόγῳ ἐπεισοδίου. Ἐπειδὴ δὲ ἐπερωτήθην καὶ περὶ ἄλλων ὡρισμένων γεγονότων παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βόλου συναδέλφου, τοῦ ἄρτι καταπαύσαντος τὸν λόγον, ὁποία δηλαδὴ ἦτο ἡ ἀπάντησις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὰ πέντε τεθέντα ζητήματα παρὰ τῶν ναυάρχων τῶν Μ. Δυνάμεων, νομίζω ὅτι δύναμαι ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἔγγραφον, ὅπερ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν διεβίβασε πρὸς τὸν ἐν Κρήτῃ ἀρχηγὸν τῆς θωρηκτῆς μοίρας ἡμῶν, ὅμοιον ἐκείνου περίπου, ὅπερ διεβιβάσθη καὶ παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Ἑλλάδος παρὰ ταῖς Μεγάλαις Δυνάμεσιν (ἀναγινώσκει): «7 Φεβρουαρίου 1897.—Ἀριθ. 37 ἐμπιστευτικοῦ πρωτοκόλλου. «Ἀρχηγὸν Θωρηκτῆς Μοίρας. Μῆλον. Ἀπαντῶμεν εἰς τὸ κρυπτογραφικὸν τηλεγράφημα ἐκ Χανίων, τὸ φέρον τὰς ὑπογραφὰς ὑμῶν τε καὶ τοῦ κ. Γεννάδη, τῆς 6 ἱσταμένου. Εἰς τὴν ἀνακοίνωσιν τῶν ναυάρχων θέλετε ἀπαντήσει ἐν καιρῷ ὡς ἑξῆς, κατ’ ἀπόφασιν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἣν ἀνακοινῶ ὑμῖν, θέλετε δὲ ἀνακοινώσει αὐτὴν καὶ τῷ κ. Γεννάδῃ. Ἀφ’ ἧς οἱ στόλοι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων κατέλαβον τὰ φρούρια τῆς Κρήτης, οὐδέποτε ἐσκέφθημεν νὰ προβῶμεν εἰς βομβαρδισμὸν αὐτῶν. Ὁ βομβαρδισμὸς καὶ ἡ ἐκπόρθησις ἤθελε δικαιολογεῖσθαι καὶ ἐπεβάλλετο μάλιστα, ἐφ’ ὅσον ταῦτα ἐχρησίμευον ὡς ὁρμητήριον τῶν Τούρκων στρατιωτῶν, ἑνουμένων μετὰ ὄχλου ἀγρίου καὶ φανατικοῦ, δῃούντων δὲ τὴν χώραν καὶ διαπραττόντων βαρβαρότητας καὶ βδελυγμίας ἀνηκούστους. Ἀλλ’ ἀφοῦ αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἀνεγνώρισαν, ὅτι δικαίως ἐποιήσαμεθα κατοχὴν τῆς Νήσου, τὸ μὲν ὅπως ἀντικαταστήσωμεν τὴν ἀνύπαρκτον τουρκικὴν κυριαρχίαν καὶ τὴν ἀνύπαρκτον τουρκικὴν διοίκησιν, τὸ δὲ, ὅπως προστατεύσωμεν τὴν ζωὴν, τὴν τιμὴν καὶ τὴν περιουσίαν τῶν ὑπηκόων ἡμῶν καὶ τῶν κατοίκων ἐν γένει, πάσης φυλῆς καὶ παντὸς θρησκεύματος, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῶμεν τὴν ἐξακολούθησιν μεταφορᾶς τουρκικῶν στρατευμάτων εἰς Κρήτην, τοῦθ’ ὅπερ ἤθελεν ἀναμφισβητήτως συντελέσει εἰς τὴν ἐξακολούθησιν ἅμα τῶν σφαγῶν, τῶν δῃώσεων καὶ τῶν ἀτιμώσεων; Τοιουτοτρόπως δέον νὰ δηλώσητε τοῖς ναυάρχοις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῶμεν τὴν μεταφορὰν τουρκικῶν στρατευμάτων εἰς Κρήτην, ὅτι δὲ ἀπόφασιν ἀμετάτρεπτον ἔχομεν νὰ παρακωλύσωμεν αὐτὴν πάσῃ δυνάμει, ἀφοῦ εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ μεταφορὰ στρατευμάτων τουρκικῶν εἰς Κρήτην θέλει συντελέσει εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἐκρύθμου ἐκεῖ καταστάσεως, ἀναιρέσει δὲ τὸν σκοπὸν, οὗτινος χάριν ὁ στρατὸς ἡμῶν ἐξεπέμφθη εἰς Κρήτην. Ἐπίσης δέον νὰ δηλώσητε, ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν, ὅπως ὁ στρατὸς ἡμῶν ἐκεῖ μὴ κινῆται ἐλευθέρως, διότι τότε πάλιν ἀναιρεῖται ὁ σκοπὸς, δι’ ὃν ἐξεπέμφθη. Βεβαίως ὅμως θέλομεν προσπαθήσει ν’ ἀποφύγωμεν τὴν ἀποστολὴν καὶ ἄλλου στρατοῦ, ἐνόσῳ ἔχομεν διαβεβαίωσιν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ὅτι δὲν θέλουσιν ἐπιτρέψει τὴν ἀποβίβασιν εἰς Κρήτην τουρκικοῦ στρατοῦ. Ἐκ τῶν ἀνωτέρω ἕπεται, ὅτι δὲν θέλομεν ἐπιτεθῆ κατὰ ἐμπορικῶν ἢ πολεμικῶν πλοίων τουρκικῶν, ἐφ’ ὅσον δὲν μεταφέρουσι στρατὸν εἰς Κρήτην. Τοῦτο δὲ, διότι, ἄλλως πράττοντες, ἠθέλομεν συντελέσει εἰς τὴν ἐπίτασιν καταστάσεως ἐν Κρήτῃ ἀφορήτου.» «Ὁ Ὑπουργὸς «Ν. Δ. Λεβίδης.»

§53ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εὖγε! εὖγε!

§54Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐὰν βεβαίως οἱ κύριοι συνάδελφοι ζητήσωσι νὰ μάθωσι καὶ ἄλλας πληροφορίας, δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, ὅστις θέλω κατηγορήσει τὸ ἐνδιαφέρον αὐτῶν, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη αἱ πληροφορίαι νὰ ζητῶνται σαφῶς καὶ ὡρισμένως, ἐὰν δὲ ζητῶνται ἔγγραφα, νὰ ζητῶνται ἐπίσης σαφῶς καὶ ὡρισμένως, ἡμεῖς δὲ θέλομεν σπεύσει νὰ καταθέσωμεν καὶ ν’ ἀνακοινώσωμεν εἰς τὴν Βουλὴν ἐκεῖνα, ἅτινα οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον δύνανται νὰ θίξωσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα.

§55ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Ποία εἶναι ἡ ἀπάντησις τῶν Δυνάμεων ἐπὶ τῶν παραστάσεων τῆς Κυβερνήσεως;

§56Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἐγὼ εἰς τοῦτο δὲν ἔχω ἁρμοδιότητα.

§57ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ. Παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ μᾶς εἴπῃ, ἐὰν γινώσκῃ, ὁποίαν ὑποδοχὴν ἔλαβεν ἡ ἀπάντησις αὐτῆς εἰς τὰ ζητήματα, ἅτινα ἀπηύθυνον οἱ κυβερνῆται τῶν ξένων στόλων, καὶ ἰδίως τὸ δεύτερον μέρος τῆς ἀπαντήσεως, ὅτι δὲν δύναται ν’ ἀποδεχθῇ τὴν ἀπόφασιν τῶν ξένων κυβερνητῶν, ὅτι δέον ν’ ἀκινητῇ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἐν Κρήτῃ. Ἐπίσης παρακαλῶ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ μᾶς πληροφορήσῃ, ἐὰν ἦναι ἀληθὲς τὸ ἀναγραφὲν εἰς τινας ἐφημερίδας, ὅτι μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἀπῆλθεν ἐκ τοῦ στρατοπέδου Πλατανιᾶς καὶ μετέβη εἰς τὴν θέσιν Ἀλικιανοῦ.

§58Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδεμίαν ἐπίσημον πληροφορίαν ἔχομεν περὶ τῆς τελευταίας ἐρωτήσεως ὑμῶν.

§59ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ. Ὡς πρὸς τὴν πρώτην;

§60ΣΚΟΥΖΕΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Διατυπώσατε, παρακαλῶ, τὴν ἐπερώτησίν σας ἐγγράφως.

§61ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ ἠρώτησα πρὶν, ἐὰν ἐλήφθη ἀπάντησις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως τῆς Κυβερνήσεως.

§62ΣΚΟΥΖΕΣ. Διατυπώσατε ἐγγράφως, ὡρισμένως τί ζητεῖτε.

§63ΡΑΛΛΗΣ. Ἐκ τῆς ἐγγράφου ἀπαντήσεως, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, προκύπτει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐτήρησε δύο ἐκ τῶν κηρυγμάτων τῶν ἀρχηγῶν τῶν ξένων ἀποστολῶν ἐν Κρήτῃ· πρῶτον τὴν ἀκινησίαν τοῦ στρατοῦ, καὶ δεύτερον τὴν μὴ παρεμπόδισιν τῆς ἀποστολῆς νέων τουρκικῶν στρατευμάτων. Βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν, παρὰ νὰ συγχαρῇ τις τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔλαβε, καὶ διὰ τὴν ἀπάντησιν. Τὸ ζήτημα ὅμως εἶναι, κατὰ πόσον αἱ δίκαιαι παραστάσεις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰσηκούσθησαν παρὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ ἐπὶ τούτου παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ἀπαντήσῃ.

§64Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Νομίζω, Κύριοι, ὅτι σαφῶς ἐξήγησα, τίς εἶναι ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μοὶ φαίνεται, ὅτι ἐλαττοῦμεν τὴν σοβαρότητα τῆς συζητήσεως, ἐὰν τμηματίζωμεν αὐτὴν, καὶ ἐξακολουθῶμεν ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας, ἢ ἐπὶ πολλὰς ὥρας, ἐπερωτώμενοι καὶ ἀπαντῶντες μικρὸν καὶ κατ’ ὀλίγον εἰς εὐρείας ἢ εἰς μὴ εὐρείας ἐρωτήσεις. Πιστεύω καὶ πέποιθα, ὅτι καὶ οἱ ἐκ τῆς ἀντιθέτου πτέρυγος θέλουσι συναινέσει εἰς τὸ νὰ καταθέσῃ εἷς ἕκαστος ἐγγράφως, ἀφοῦ προηγουμένως ἀναπτύξῃ καὶ προφορικῶς, ἂν θέλῃ, τὰ ἀπορήματα, ἅτινα ἔχει, ἵνα λάβῃ ἡ Κυβέρνησις πάντα ταῦτα ὑπ’ ὄψει, καταφύγῃ εἰς τὰ ἔγγραφα, ἅτινα ἀντηλλάγησαν, καὶ τεθῇ εἰς τὴν θέσιν, ἵνα δώσῃ περὶ πάντων σαφεστάτας πληροφορίας.

§65ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἤθελον ἐννοήσει τοὺς δισταγμοὺς τῆς Κυβερνήσεως νὰ δώσῃ ἀπάντησιν εἰς τὸ τεθὲν ἐρώτημα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πυλίας Βουλευτοῦ. Βεβαίως τὸ ζήτημα καὶ λεπτὸν εἶναι καὶ σημαντικόν. Καὶ δὲν νομίζω ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ τις ἐν τῇ Βουλῇ, ὁ ὁποῖος νὰ θέλῃ νὰ ἐπιμένῃ, ὅπως ἡ Κυβέρνησις δώσῃ ἀπάντησιν, ἂν αὕτη νομίζῃ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀπαντήσῃ· διότι βεβαίως τὸ ζήτημα εἶναι ἐκκρεμὲς, βεβαίως ἐννοοῦμεν κάλλιστα, ὅτι ὑπάρχουσι διάφοροι καὶ ποικίλαι διαπραγματεύσεις. Ἀλλὰ τὴν ἰδέαν νὰ κατατεθῶσιν ἐγγράφως αἱ ἐρωτήσεις, ἐνῷ εἶναι ἐρωτήσεις ἁπλούσταται, ἐὰν ἔλαβεν ἀπάντησιν ἡ Ἑλλην. Κυβέρνησις, τὴν ἰδέαν, λέγω, ταύτην δὲν τὴν ἐννοῶ. Δὲν ὑπάρχει λόγος τις, ὁ ὁποῖος νὰ καταστήσῃ εὐληπτοτέραν τὴν ἐρώτησιν, ἡ ὁποία εἶναι ὅ,τι ἁπλουστάτη, ἐὰν αὕτη κατατεθῇ ἐγγράφως ἢ ἂν διατυπωθῇ προφορικῶς. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις θέλῃ νὰ ἀπαντήσῃ ἀργότερον, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀπαντήσῃ σήμερον, νομίζω ὅτι οὐδεὶς ἔχει ἀντίῤῥησιν, ἀλλὰ τὸ νὰ κατατεθῇ ἐγγράφως ἐρώτησις τόσον ἁπλῆ, νομίζω ὅτι δὲν ἔχει τι τὸ πρακτικὸν καὶ τὸ θετικόν.

§66Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι ἡ ἀντίῤῥησις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης προβάλλει, δὲν ἔχει ἔννοιαν· διότι οἱ συνάδελφοί μου, ἐκδηλώσαντες τὴν ἐπιθυμίαν, ἵνα αἱ ἐπερωτήσεις διατυπῶνται ἐγγράφως, δὲν προῃροῦντο νὰ περιορίσωσι τὸ δικαίωμα τῆς ἐπερωτήσεως, ἀλλὰ νὰ πληροφορῶνται κατὰ τίνα τρόπον διατυποῦται ἑκάστη ἐρώτησις, μετὰ τοῦ σκοποῦ νὰ μελετηθῇ ἑκάστη ἐν Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, ἵνα κρίνωμεν κατόπιν, ἂν τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἐπιτρέπωσι νὰ δώσωμεν τὰς δεούσας πληροφορίας.

§67ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Πολὺ καλά. Δὲν ἔχομεν ἀντίῤῥησιν.

§68ΡΑΖΕΛΟΣ. Μεταξὺ τῶν ὅρων, κ. Πρόεδρε, οἱ ὁποῖοι, ὡς ἤκουσα, περιλαμβάνονται ἐν τῇ διακοινώσει τῶν ξένων στολαρχῶν, περιλαμβάνεται καὶ ἡ ἀπαγόρευσις τῆς μετακινήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐντὸς τῆς νήσου. Τὴν ἀπαγόρευσιν ὅμως ταύτην οἱ ξένοι ναύαρχοι δὲν ἐφαρμόζουσι καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν κίνησιν τουρκικῶν στρατευμάτων.

§69Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Δὲν ἀπεδέχθημεν τὴν αἴτησιν ταύτην.

§70ΡΑΖΕΛΟΣ. Εἶπον ὅτι τὴν ἀπαίτησιν ταύτην διετύπωσαν οἱ ξένοι στόλαρχοι. Διαβεβαιῶ ὅμως ἐγὼ ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως, καὶ δύναται νὰ διαβεβαιώσῃ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βόλου συνάδελφος, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠρώτησα τὴν Κυβέρνησιν, ἂν ὑπέβαλεν εἰς τοὺς ξένους ναυάρχους καὶ ἂν διεμαρτυρήθη, ἐπὶ τῷ ὅτι ὑπὸ τὰς ὄψεις αὐτῶν ἐνηργοῦντο μετακινήσεις ἀπὸ τοῦ ἑνὸς φρουρίου εἰς τὸ ἕτερον. Ἐγὼ αὐτὸς ἰδίοις ὄμμασι μετὰ τοῦ ἐκ Βόλου συναδέλφου κ. Τοπάλη εἴδομεν τὸ πολεμικὸν τουρκικὸν ἀτμόπλοιον «Φουὰτ» ἀποβιβάζον στρατὸν εἰς τὸ φρούριον «Καστέλλι», τὸ ὁποῖον πολιορκεῖται ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων Χριστιανῶν. Μίαν λέμβον μάλιστα τούτου οἱ Κρῆτες πυροβολοῦντες ἠνάγκασαν νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸ πλοῖον. Τοῦτο δ’ ἐγένετο μόλις παρῆλθε τέταρτον τῆς ὥρας μετὰ τὴν κατάσχεσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐμπορικοῦ ἀτμοπλοίου «Θησέως» ὑπὸ Ἰταλικοῦ τορπιλλοβόλου. Νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ διαμαρτυρηθῇ κατὰ τῆς ἐνεργείας ταύτης τῶν ξένων ναυάρχων, ἐπιτραπέντων ἢ μᾶλλον ἐπιβοηθούντων τὴν μετακίνησιν τῶν τουρκικῶν στρατευμάτων, ἡ ὁποία βεβαίως συντελεῖ καὶ εἰς τὴν ἐπιδείνωσιν τῆς καταστάσεως καὶ εἰς τὴν γέννησιν κινδύνου διὰ τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν. Ἐπίσης παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀπαντήσῃ καὶ εἰς τὴν ἐπερώτησιν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βόλου συνάδελφος κ. Φιλάρετος, ἄν διεμαρτυρήθη διὰ τὴν κατάσχεσιν τοῦ «Λαυρίου», καὶ ἂν ἐπίσης, προσθέτω ἐγὼ, ἐγένετο παρατήρησις διὰ τὴν κράτησιν τοῦ «Θησέως», ὁ ὁποῖος κρατεῖται ἐν Σούδᾳ καὶ τοῦ ὁποίου αἱ ἀποθῆκαι, περιέχουσαι τρόφιμα, ἐσφραγίσθησαν.

§71Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὑποθέτω ὅτι οὐδεὶς ἐκ τῶν κυρίων Βουλευτῶν θὰ θελήσῃ νὰ στενοχωρήσῃ τὴν Κυβέρνησιν νὰ εἴπῃ πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν δύναται νὰ εἴπῃ. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὑπάρχουσι καί τινα, περὶ τῶν ὁποίων δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ διπλῆ γνώμη. Μεταξὺ τῶν ἐρωτημάτων, τὰ ὁποῖα πρὸ μικροῦ ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω—πρέπει νὰ γίνηται πάντοτε διάκρισις μεταξὺ ἐρωτήσεων καὶ ἐπερωτήσεων —ἦτο καὶ τοῦτο. Παρεκάλουν νὰ γείνῃ μία ἔκθεσις τῆς μάχης τῶν Λειβαδίων. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ὑπάρχωσι πρόχειρα τὰ μέσα τῆς τοιαύτης ἐκθέσεως, τοὐλάχιστον πρέπει νὰ μάθωμεν, ἐξῆλθε τουρκικὸς στρατὸς ἐκ Χανίων, ἵνα λάβῃ μέρος εἰς τὴν μάχην, καὶ κατατροπωθεὶς ἐπανῆλθεν εἰς τὸ φρούριον; Ὑποθέτω ὅτι διὰ τοιοῦτον ἐρώτημα δὲν χρειάζεται ἔγγραφος διατύπωσις. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἀπευθύνω πρὸ μικροῦ καὶ ἄλλην ἐρώτησιν. Δὲν γνωρίζομεν ἀκόμη, ἂν ὑπάρχῃ ἢ ὄχι εἰρηνικὸς ἀποκλεισμὸς, καὶ ὑπὸ ποίας συνθήκας, ἐὰν ἦναι ἐν γνώσει αὐτοῦ αἱ Κυβερνήσεις, καὶ ἐν τίνι δικαιώματι συνελήφθη τὸ «Λαύριον», τὸ ὁποῖον εἶχε φάρμακα. Περὶ τούτων οὐδὲν γινώσκομεν. Καὶ διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ δώσῃ πληροφορίας· διότι δὲν ὑφίσταται, νομίζω, ἀνάγκη ἐγγράφου διατυπώσεως.

§72Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἐρώτημα τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Βόλου ἔχει ἀληθῶς σημασίαν καὶ εἶναι ἄξιον μελέτης. Ἐάν τις ἤθελεν ἀναδράμει εἰς τοὺς κανόνας τοῦ διεθνοῦς δικαίου, ἤθελε πολλαχοῦ προσκόψει, διότι ἤθελεν εὑρεθῇ ἐν ἀπορίᾳ, ἂν τὰ ἐν Κρήτῃ διαδραματιζόμενα ἀποτελοῦσιν ἐνάσκησιν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα τὸ διεθνὲς δίκαιον ἔχει ἀναγνωρίσει ὡς ὑπάρχοντα. Ὡμίλησεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Βόλου περὶ ἀποκλεισμῶν εἰρηνικῶν. Τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦτον ἔδωκαν εἰς ἀποκλεισμοὺς γενομένους κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη, ἀλλὰ τὸ διεθνὲς δίκαιον δὲν ἀναγνωρίζει εἰρηνικοὺς ἀποκλεισμούς, καὶ ἐνόσῳ οἱ κανόνες τοῦ διεθνοῦς δικαίου δὲν ἀναγνωρίζουσι τοιαῦτα δικαιώματα, οἱ εἰρηνικοὶ ἀποκλεισμοί εἰσι πάντοτε πράξεις βίας, τὴν ὁποίαν οἱ ἰσχυρότεροι μετέρχονται κατὰ τῶν ἀσθενεστέρων. Ἐὰν μὲ ἐρωτήσητε δυνάμει τίνος κανόνος οἱ ναύαρχοι τῶν ἡνωμένων στόλων τῆς Εὐρώπης κατέπλευσαν εἰς τὴν νῆσον, πρέπει νὰ ἀναδράμω εἰς τοὺς γενικοὺς κανόνας τῆς φιλανθρωπίας, ἢ πρέπει νὰ ἀναδράμω εἰς τὸ γενικὸν εὐρωπαϊκὸν συμφέρον τῆς προλήψεως ἀφορμῶν, δυναμένων νὰ διαταράξωσι τὴν παγκόσμιον εἰρήνην· διότι ἄλλως δὲν δύναται νὰ κριθῇ ὁμαλὴ πρᾶξις ἡ κάθοδος ἐνόπλων δυνάμεων εἰς χώραν, καθ’ ἧς δὲν ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος, καὶ εἰς χώραν, ἥτις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ κυβερνᾷ αὐτὴ ἑαυτήν. Ἡμεῖς ἐν τῇ ἐρεύνη ταύτῃ, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι, ὅταν τὸ πρῶτον ἐμάθομεν ὅτι πλοῖα τῶν ἡνωμένων στόλων κατέπλευσαν εἰς τὴν Κρήτην, ηὐλογήσαμεν τὸν σκοπὸν, διότι ἐφρονοῦμεν, ὅτι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, διδαχθεῖσαι ἐκ τοῦ παρελθόντος περὶ τῶν ἐν Κρήτῃ συμβαινόντων, καὶ γνωρίζουσαι τὰς τάσεις τοῦ ἐν Κρήτῃ στρατοῦ τῆς Ὀθωμανικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἐν Κρήτῃ Μωαμεθανικῶν πληθυσμῶν, ἔσπευδον ἐκεῖ, ἵνα σώσωσι τὸ Χριστιανικὸν πλήρωμα ἀπὸ κακώσεων καὶ βιαιοπραγιῶν, ἀπὸ δηώσεων καὶ λεηλασιῶν. Εὕρισκόν τινες ἀνεξήγητον τὴν πορείαν ἡμῶν, ὅταν ἐδικαιολόγουν αὐτὴν, λέγων πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐμμένομεν ἐπισκοποῦντες, διότι τοιαύτην εἴχομεν προσδοκίαν. Ἀλλ’ ὅταν, τῶν πλοίων τῶν ξένων στόλων ἐλιμενισμένων ἐν τῷ λιμένι Χανίων, ὁ Μωαμεθανικὸς πληθυσμὸς, ἐπίκουρον ἔχων τὴν δύναμιν τῆς Ὀθωμανικῆς Κυβερνήσεως, κατέκαιε τὴν πόλιν τῶν Χανίων, καὶ ἐλεητάτει αὐτὴν, καὶ ἐφόνευε θύματα ἀθῶα, καὶ ἐβλέπομεν ὅτι ἡ παρουσία τῶν πλοίων εἰς οὐδὲν συνετέλει, ἵνα προλάβῃ τοιαῦτα ἀνόσια ἔργα, ἐσπεύσαμεν νὰ ἀποστείλωμεν δύο πλοῖα τοῦ στόλου ἡμῶν, ἵνα προσφέρωσι κἂν ταῦτα συνδρομὴν καὶ ἐπικουρίαν εἰς τοὺς ἀτυχεῖς ἐκείνους, τῶν ὁποίων ἡ ὕπαρξις ἐξηρτᾶτο ἀπὸ τὴν σπάθην φανατικοῦ ὄχλου ἢ ἀγρίων ὀρδῶν, ἡ δὲ περιουσία ἦτο ὑπὸ λεηλασίαν καὶ ὑπὸ ἐμπρησμόν. Ἀλλὰ τίνι δικαιώματι οἱ ναύαρχοι τῶν ἡνωμένων στόλων ἐξέδιδον κανονισμοὺς καὶ ἐκοινοποίησαν αὐτοὺς εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς θωρηκτῆς μοίρας ἢ εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ; Ἀφοῦ τὴν παρουσίαν τῶν στόλων δὲν δύναμαι νὰ δικαιολογήσω ἢ ἀνατρέχων εἰς τὰς γενικὰς ἀρχὰς τῆς φιλανθρωπίας καὶ εἰς τὸ καθῆκον τῆς προλήψεως πράξεων, αἵτινες ἤθελον διακινδυνεύσει τὴν εὐρωπαϊκὴν εἰρήνην, πρέπει εἰς τοὺς λόγους τούτους νὰ ἀναγάγω τὸ δικαίωμα τὸ ὁποῖον ἐζήτησαν οἱ στόλαρχοι νὰ ἐνασκήσωσιν, ἐφ’ ὅσον αἱ πράξεις αὐτῶν ἐξυπηρέτουν εἴτε τὸν ἕνα εἴτε τὸν ἄλλον τῶν εἰρημένων σκοπῶν. Οἱ στόλαρχοι ἀληθῶς ἀνεκοίνωσαν, ἂν δὲν σφάλλωμαι,—διότι δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει ῥητὰ ἔγγραφα, ἡ δὲ μνήμη μου δὲν εἶναι πλέον τόσον ζωηρὰ καὶ ἀκμαία,— ἀνεκοίνωσαν ὅτι θεωροῦσιν ἐν ἀποκλεισμῷ τὸν κόλπον τῶν Χανίων. Εἶναι δικαίωμα ἐκ τοῦ διεθνοῦς δικαίου παραγόμενον; Οὐδαμοῦ εὑρίσκω τοῦτο, διότι δὲν εἶχε κηρυχθῆ πόλεμος κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ἔπραττον βεβαίως τοῦτο, διότι ὑπέλαβον, ὅτι ἐξυπηρέτουν τὸν ἕτερον ἢ καὶ τοὺς δύο τῶν εἰρημένων σκοπῶν, ὅτι προελάμβανον τὰς συγκρούσεις ἐν τῇ περιφερείᾳ τοῦ κόλπου τῶν Χανίων, τὰς αἱματοχυσίας, τὰς συγκρούσεις, αἵτινες ἠδύναντο νὰ ἐπιφέρωσι τὸν πόλεμον μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν, τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας, ἢ διότι ὑπελάμβανον ὅτι ἔπραττον πρᾶξιν φιλανθρωπίας, προλαμβάνοντες ἢ παρακωλύοντες τὰς ἐχθροπραξίας. Ἡμεῖς δικαίωμα εἴχομεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶς ἔδιδεν ἡ καταγωγὴ ἡμῶν, τὸ ὁμόφυλον, τὸ ὁμόθρησκον, καὶ προσέτι καὶ τὸ συμφέρον τοῦ προορισμοῦ τοῦ μικροῦ τούτου Κράτους. Καὶ ἀληθῶς δὲν δύναταί τις ν’ ἀμφισβητήσῃ ἢ νὰ ἐπικρίνῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συμβαίνει ἐν τῷ ἐλευθέρῳ Ἑλληνικῷ βασιλείῳ, οὐδ’ ἰσχυρίσθην ὅτι τοῦτο εἶναί τι ἔκτροπον ἢ παρατράγῳδον. Καὶ πάντες γνωρίζετε τί συμβαίνει ὅταν ἀκούηται μία φωνὴ ἐπὶ τῆς δυστυχοῦς ἐκείνης νήσου. Συγκινεῖται ἅπαν τὸ Ἑλληνικὸν, ὅταν δὲ αἱ συγκινήσεις αὗται ἐπέρχωνται, —καὶ ἐπέρχονται κατὰ τριμηνίαν, ἢ καθ’ ἑξαμηνίαν,—ὁμοιάζουσι πρὸς τοὺς παροξυσμοὺς τῆς ἐπιληψίας, οἵτινες ἐνσκήπτουσιν εἰς σώματα ἀνθρώπινα· καὶ ἂν μὲν τὰ σώματα τὰ ἀνθρώπινα ἦναι ἀκμαῖα καὶ ἰσχυρὰ, ταῦτα ἀντέχουσιν εἰς τοὺς κλονισμοὺς τούτους, ἐὰν ὅμως ἦναι ἀσθενῆ ἢ καχεκτικά, ταῦτα ἀποστέλλονται εἰς τὸν Ἅδην. Τίς ἀγνοεῖ, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ὅσην καὶ ἂν ἔχῃ ἀκμαίαν ζωὴν, ὅσην καὶ ἂν ἔχῃ εὐρωστίαν ἤθους καὶ φρονήματος, εἶναι Κράτος μικρὸν, εἶναι Κράτος περιαχθὲν εἰς λίαν δυσαρέστους οἰκονομικὰς περιστάσεις, ὀφεῖλον δὲ νὰ μεριμνᾷ, ἵνα τὰ μέσα αὐτοῦ διατίθενται οὕτως, ὥστε νὰ μὴ εὑρεθῇ μίαν ἡμέραν στερούμενον τοὺς ὅρους τῆς ἰδίας αὐτοῦ ὑπάρξεως; Λοιπὸν δικαίωμα εἴχομεν καὶ καθῆκον νὰ παραστήσωμεν εἰς τοὺς ναυάρχους τῶν ἡνωμένων στόλων, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα μᾶς ἀνήγγελλον, ἀναιροῦσι τὸν σκοπὸν, διὰ τὸν ὁποῖον παρέστημεν εἰς τὴν Κρήτην. Δὲν ἐνθυμοῦμαι, ἢ δὲν γνωρίζω, τί οἱ ναύαρχοι ἀπήντησαν. Ἀλλὰ δικαίωμα εἴχομεν νὰ παραστήσωμεν, ὅτι τὰ μέτρα τῶν ἀποκλεισμῶν δὲν ἔπρεπε νὰ παρακωλύωσι τὴν ἐλευθέραν κίνησιν τοῦ ἐν Κρήτῃ Ἑλληνικοῦ στρατιωτικοῦ σώματος, ὅπερ ἀπεστάλη εἰς τὴν μεγαλόνησον, ἵνα ἐκπληρώσῃ σκοπὸν εὐγενῆ ἄλλως καὶ ὑπὸ τοῦ δικαίου ἐνδεδειγμένον ἡμῖν. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Βόλου, ὅτε τὸ πρῶτον ἠγόρευσεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐδήλωσε τὴν ἐπιθυμίαν νὰ μάθῃ, τί ἐπράξαμεν ἡμεῖς, ὅταν περιῆλθεν εἰς γνῶσιν ἡμῶν ἡ εἴδησις τοῦ ἀπαισίου δράματος τοῦ βομβαρδισμοῦ τοῦ ὀχυροῦ «Φρούδια»! Ἔλεγον εἰς τὴν Βουλὴν, ὅταν ἀνήγγειλα τὸ δρᾶμα τοῦτο, ὅτι εἴχομεν ἀνάγκην νὰ μάθωμεν, καὶ ἐν περιπτώσει κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα οἱ ναύαρχοι ἔμελλον νὰ λάβωσιν ἐπὶ τοῦ κόλπου τῶν Χανίων, καὶ ἐν περιπτώσει, λέγω, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχον δικαίωμα νὰ λάβωσι τὰ μέτρα ἐκεῖνα, νὰ μάθωμεν ἐὰν τὰ μέτρα ταῦτα ὑπεδεικνύοντο ἀπὸ τὴν στάσιν τῶν Χριστιανῶν, οἵτινες ἐμάχοντο ἀμυνόμενοι κατὰ τῶν Τούρκων, ἐπιτιθεμένων κατὰ τῶν κατεχόντων τὸ ὀχυρὸν Χριστιανῶν, καὶ διὰ τοῦτο ἤμην ἐν πλήρει ἐπιφυλάξει, οὔτε προέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν γνώμην. Παρεκάλεσα μάλιστα αὐτὴν νὰ στέρξῃ, ἵνα λυθῇ ἡ συνεδρίασις. Εἶπον τότε, ὅτι εἴχομεν δύο ἀπορίας, δηλ. ἐὰν τῷ ὄντι οἱ Χριστιανοὶ προσέβαλον δι’ ὅπλων τοὺς Τούρκους, ἢ ἂν πρῶτοι οἱ Ὀθωμανοὶ ἤρξαντο τῆς ἐπιθέσεως τῆς πολεμικῆς ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν. Εἴχομεν ἀμφιβολίας νὰ μάθωμεν, ἐὰν ὑπῆρχε περίπτωσις, δικαιολογοῦσα τὰ μέτρα τῶν ναυάρχων ὅτε ἤθελε κριθῆ ὅτι ἔσφαλον οἱ Χριστιανοὶ, καὶ ὅτε ἐδικαιολογεῖτο ἐπίθεσις, ἔστω καὶ ἀγρία, κατ’ αὐτῶν, ἢ ἐὰν οἱ Χριστιανοὶ δὲν ἔσφαλον, ὅτε ἡ ἐπίθεσις δὲν ἦτο μόνον ἀγρία, δὲν ἦτο μόνον ἀνόσιος, ἀλλ’ ἦτο καὶ ἄδικος. Πόθεν ἠθέλομεν λάβει τὴν πληροφορίαν; Περιεμένομεν τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ναυτικῆς μοίρας, διότι αὐτὸς, διοικῶν τὴν ναυτικὴν μοῖραν, τὴν θωρηκτὴν, τὴν ἀποσταλεῖσαν εἰς Κρήτην, ἱστάμενος ἐπὶ τοῦ καταστρώματος τοῦ πλοίου, ἐφ’ οὗ ἐπέβαινεν, ἐπισκοπῶν καὶ ἀντιλαμβανόμενος πάντων τῶν γινομένων, καθῆκον εἶχε νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν λεπτομερῆ ἔκθεσιν τῶν λαβόντων χώραν. Ὅταν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Καλαμπάκας προέβαλε τὴν πρότασιν αὐτοῦ, διὰ τῆς ὁποίας προὐκάλει τὴν Βουλὴν, ἵνα ἀποφήνηται γνώμην ἐπὶ τοῦ βομβαρδισμοῦ, κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν ἀνέστην τότε καὶ παρετήρησα, ὅτι καλὸν ἦτο νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἐπιψήφισις τῆς προτάσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ, διότι δὲν εἴχομεν ἔτι τότε τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς θωρηκτῆς μοίρας. Ἀλλὰ δὲν ἀντέστην, ἵνα ψηφοφορηθῇ· διότι, ἂν καὶ δὲν εἴχομεν τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς θωρηκτῆς μοίρας, ὑπέθετον ὅμως, ὅτι πολὺ πιθανὸν ἦτο νὰ μὴ εἶχον ἀρχίσει τὴν ἐπίθεσιν οἱ Χριστιανοί, ἀλλ’ οἱ Τοῦρκοι, καὶ τὸ ὀχυρὸν, πιθανὸν ἦτο, νὰ ἦναι ἐκτὸς τῆς ζώνης· ἐστηριζόμην δὲ εἰς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἔχων ὑπ’ ὄψει μου τὸν χάρτην τῆς Κρήτης, καὶ ἀσχολούμενος νὰ μετρήσω τὰ διάφορα διαστήματα. Ὅταν ὅμως ἐλάβομεν τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς θωρηκτῆς μοίρας, βεβαίως δὲν ἐσταυρώσαμεν τὰς χεῖρας. Δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι τὴν στιγμὴν ἐκείνην ὠφείλομεν νὰ ὁμιλήσωμεν καὶ ὡς Κράτος ἐλεύθερον καὶ ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἑλληνισμοῦ (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς αἰθούσης). Ἡ πρᾶξις δὲν ἦτο μόνον ἀνόσιος, διότι χριστιανικαὶ βολαὶ κατέπιπτον κατὰ Χριστιανῶν, ὅπως ὑπερασπίσωσι τοὺς Μωαμεθανοὺς, οἵτινες ἐτυράννουν· δὲν ἦτο μόνον ἀγρία, διότι καθ’ ὁμάδος μαχίμων μαχητῶν ἔστρεφον παγκρατεῖς καὶ πανίσχυροι στόλοι τὰ τηλεβόλα των καὶ ἔῤῥιπτον 100 καὶ πλέον ὀβίδας, ἵνα ἐξολοθρεύσωσιν αὐτοὺς, ἀλλ’ ἦτο καὶ πρᾶξις ἄδικος. Δὲν ὑπῆρχε δικαίωμα, ἔστω καὶ ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους οἱ κύριοι ναύαρχοι τῶν ἡνωμένων στόλων ἐνόμιζον ὅτι ἐνήργουν ἐν τῷ λιμένι τῶν Χανίων, δὲν ὑπῆρχε δικαίωμα, ἵνα βομβαρδίσωσι τὸ ὀχυρὸν τῶν Φρουδίων. Διὰ τοῦτο ἐσπεύσαμεν νὰ παρακαλέσωμεν τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Βασιλέως ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν μεγάλων Κρατῶν νὰ δηλώσωσι τὸ ἀληθὲς φρόνημα ἡμῶν, καὶ τὸ ἀληθὲς φρόνημα ἡμῶν ἦτο, ὅτι ᾐσθανόμεθα τὴν θλίψιν, διότι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν εἶναι μικρὸν (εὖγε! εὖγε! καὶ ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων). Παρακαλέσαμεν τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Βασιλέως νὰ εἴπωσι πρὸς τοὺς κ. Ὑπουργοὺς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι, ἂν καὶ ἐλπίζομεν, ὅτι οἱ κύριοι ναύαρχοι τῶν ἡνωμένων στόλων ἐνήργουν ἄνευ ὁδηγιῶν τῶν Κυβερνήσεων αὐτῶν, ὀφείλομεν νὰ μὴ κρύψωμεν, ὅτι λυπούμεθα διότι δὲν εἴχομεν τὴν δύναμιν νὰ ἐμποδίσωμεν ἢ νὰ καταστείλωμεν τὴν ἀπαισίαν ἐκείνην πρᾶξιν (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς αἰθούσης). Καὶ ἐπειδὴ, ὡς ἔλεγον, δὲν ὡμιλοῦμεν ἐν ὀνόματι μόνον τοῦ ἐλευθέρου Βασιλείου, ἀλλ’ ὡμιλοῦμεν καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δὲν ἐδιστάσαμεν νὰ παρακαλέσωμεν τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Βασιλέως νὰ διαμαρτυρηθῶσι κατὰ τῆς τοιαύτης πράξεως, ἡ ὁποία τοσοῦτον ἄντικρυς ἀντιτίθεται εἰς τὰς ἀρχὰς τῆς φιλανθρωπίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ, τὰς ὁποίας ὀφείλει νὰ ἐξυπηρετῇ ἡ πολιτικὴ τῆς Εὐρώπης. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐκ τε τῆς αἰθούσης καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἕτερός τις νὰ ἀγορεύσῃ;

§74ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Νομίζω, ὅτι ἐπιβάλλεται μετὰ τὰ λεχθέντα νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§75Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατὰ τὸ διάστημα τῶν ὀλίγων ἡμερῶν, αἱ ὁποῖαι διέῤῥευσαν ἀπὸ τῆς τελευταίας συνεδριάσεως, ἀνηγγέλθησαν ὡς λαβόντα χώραν γεγονότα, τῶν ὁποίων τινὰ μὲν περιῆλθον εἰς γνῶσίν μου ἐπισήμως, τινὰ δὲ δὲν περιῆλθον εἰς γνῶσίν μου ἐπισήμως. Ἐὰν ὁ ἐκ Κυθήρων κ. Βουλευτὴς ἔχῃ τὸ θάῤῥος νὰ προλέγῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐν ταύτῃ ἢ ἐν ἐκείνῃ τῇ περιπτώσει ὁ λαὸς θέλει μᾶς σαρώσει, δὲν παραπονοῦμαι διὰ τὸ θάῤῥος αὐτοῦ, ἀλλ’ ἔχω τὴν εὔλογον ἐπιθυμίαν νὰ μανθάνω πάντοτε, ἐὰν ἡμεῖς ὑπάρχωμεν νομίμως καὶ ἐὰν δυνάμεθα νομίμως νὰ ἐνεργῶμεν, διότι οὐδέποτε στέργομεν νὰ κηρυχθῶμεν ἐπιβάται τῆς ἀρχῆς. Πρὸ μικροῦ ἀνηγγέλλετο ὑπουργικὴ κρίσις, καὶ αἱ πεποιθήσεις τοῦ κόσμου ἐκλονίζοντο, καὶ δὲν γνωρίζω ποίας οἱ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις ἐλάμβανον πληροφορίας, ἢ ποίαν δύνανται νὰ ἔχωσι γνώμην περὶ τῆς καταστάσεως τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὁμιλῶ περὶ τοῦ λαοῦ τῶν ἐπαρχιῶν. Τί νὰ εἴπω περὶ τοῦ λαοῦ τοῦ ἐκτὸς τοῦ Κράτους βιοῦντος Ἑλληνικοῦ; ἢ τί νὰ εἴπω περὶ τῶν ἐν ταῖς μεγάλαις πρωτευούσαις διατριβόντων; Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἔχομεν δικαίωμα νὰ παρακαλέσωμεν τὴν Βουλὴν νὰ δώσῃ εὐσυνείδητον ψῆφον, ἐὰν στέργῃ νὰ μᾶς δίδῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς, ἵνα ἐνεργῶμεν μετὰ πάσης πεποιθήσεως, ἢ ἐὰν διστάζῃ νὰ μᾶς δώσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς, ὅπως τέλος πάντων ὁδηγηθῇ καὶ τὸ Στέμμα, ἵνα καταστήσῃ Κυβέρνησιν καὶ διέλθῃ τὰς δυσχερεῖς ταύτας καὶ κρισίμους περιστάσεις.

§76ΠΕΤΟΥΣΗΣ. Κατὰ τὰς ἐν τῇ Βουλῇ συζητήσεις περὶ τῶν γεγενημένων καὶ τῶν μελλόντων γενέσθαι ὑπὲρ τῆς ἡρωϊκῶς ἀγωνιζομένης Κρήτης, ἠκολούθησα πάντοτε τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς συνειδήσεώς μου, καὶ ὁμολογῶ, κύριοι Βουλευταί, ὅτι κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας μεγίστην ἠσθανόμην ἀνησυχίαν διὰ τὴν ἀπεργίαν τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τὴν σιωπὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ὅμως ἔβλεπον ζωηρὰν τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ταχεῖαν εἰς ἔργα ἀνάλογα τῶν περιστάσεων, ὁμολογῶ ὅτι τὴν ἀργίαν τῆς Βουλῆς ἤθελον θεωρήσει ὡς ἐπιβεβλημένην ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ ἀντίληψίς μου ἦτο, ὅτι τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἦσαν σύμφωνα πρὸς τὸ μέγεθος καὶ τὸ κατεπεῖγον τοῦ ἀγῶνος, ὃν ἀγωνιζόμεθα, καὶ ἤμην συγκεκινημένος. Ἡ γενναία τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους στάσις συνεκίνησε τοὺς λαοὺς τῶν ἐθνῶν· ἔξοχοι δημοσιογράφοι καὶ εὐφραδεῖς ῥήτορες τῶν Κοινοβουλίων ἀνέλαβον τὸν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἀγῶνα, ἄνδρες ἐξέχοντες εἰς τὸν στρατὸν, προσφέρουσι τοὺς βραχίονας αὐτῶν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, οἱ σοφοὶ τῶν ἐθνῶν, καθηγηταὶ καὶ πρυτάνεις, ἐνθαῤῥύνουσι τὴν νεολαίαν τῶν Πανεπιστημίων τῆς Εὐρώπης εἰς διαδηλώσεις πολυπληθεῖς, καὶ σπεύδουσιν εἰς τοὺς ἀγῶνας τῆς Κρήτης ἐθελονταὶ ἀνθηρότατοι, ἀνήκοντες εἰς λαμπρὰς οἰκογενείας. Εἰς στιγμὰς κατὰ τὰς ὁποίας ἡ συγκίνησις τῶν λαῶν συνεκλόνισε τὰς Κυβερνήσεις τῆς Εὐρώπης, πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ συγκινηθῶμεν ἡμεῖς, τοὺς ὁποίους ἀμέσως ἀφορᾷ ἡ ἱερὰ ὑπόθεσις τῆς Κρήτης; Ἐν τοιαύτῃ συγκινήσει εὑρισκόμενος, ἔσπευσα εἰς τὸ Βουλευτήριον, διὰ νὰ μάθω, ἐὰν εἴχομεν συνεδρίασιν, καὶ ἐρωτήσας ἔμαθον παρά τινος τῶν κλητήρων τῆς Βουλῆς, ὅτι συνεδρίασις δὲν θὰ γείνῃ. Ἠρώτησα ἂν ἦλθον ἄλλοι Βουλευταὶ ἐδῶ, καὶ ἔμαθον ὅτι εἰς τὸ δωμάτιον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως παραμένουσί τινες ἐκ τῶν κυρίων Βουλευτῶν. Δι’ ἐμὲ, κύριοι Βουλευταί, ποῖοι μένουσιν εἰς ταῦτα τὰ δωμάτια καὶ ποῖοι εἰς ἐκεῖνα, δὲν ἔχει καμμίαν ἀξίαν, ποῖα εἶναι τὰ πρόσωπα, καὶ ποία ὑστεροβουλία ὑπάρχει εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῶν, (ἂν δύναται νὰ ὑπάρξῃ τοιαύτη κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτης) εἶναι ἔρευνα δι’ ἐμὲ περιττή· ἐνδιαφέρει ἐμὲ πᾶσα συνάντησις καὶ πᾶσα συνομιλία καὶ συζήτησις μετὰ παντὸς Βουλευτοῦ κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας ἐπὶ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα πρόκεινται ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν. Εἰσῆλθον εἰς ἓν δωμάτιον, εἰς τὸ ὁποῖον συνεδρίαζον ἄνδρες ἀνήκοντες εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ τοῦτο ἦτο ἀρκετὸν, διετέλουν δὲ ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ, τίνες καὶ πόσοι ἦσαν, καὶ εἶπον ἀμέσως πρὸς τοὺς Κυρίους, οἱ ὁποῖοι μὲ παρεκάλεσαν νὰ λάβω μίαν θέσιν: «Αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ σᾶς ἐξηγήσω, πῶς εὑρέθην ἐν τῷ μέσῳ ὑμῶν. Ἦλθον εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα πληροφορηθῶ, ἐὰν θὰ γείνῃ συνεδρίασις, καὶ πληροφορηθεὶς ὅτι δὲν θὰ γείνῃ, ἔμαθον συγχρόνως, ὅτι εὑρίσκοντό τινες τῶν κυρίων Βουλευτῶν εἰς τὸ δωμάτιον τοῦτο. Ὁμολογῶ ὅτι κατέχομαι ὑπὸ συγκινήσεως, καὶ οὐδεμίαν ἔχω ἀμφιβολίαν, ὅτι πάντας ὑμᾶς κατέχει ἡ αὐτὴ συγκίνησις. Τὴν συγκίνησιν ταύτην αἰσθάνομαι, ἕνεκα τῆς ἀργίας τῆς Βουλῆς καὶ ἕνεκα τῆς ἀπραξίας τῆς Κυβερνήσεως εἰς ἔργα δραστήρια καὶ κατεπείγοντα. Καὶ εἶναι γνωστὸν εἰς ὑμᾶς, (εἶπον πρὸς τοὺς συνεδρεύοντας εἰς τὸ δωμάτιον κυρίους Βουλευτὰς) ὅτι, ἐνῷ ἡ Βουλὴ ἅπασα συνεζήτει κατὰ τὴν 11 Φεβρουαρίου ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ ἐκ Καλαμπάκας κ. Βουλευτοῦ, τὴν ὁποίαν ἔμελλε νὰ ἀποστείλῃ εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Κυβερνήσεις, ἐκφράζουσα τὸ ἄλγος αὐτῆς διὰ τὸν βομβαρδισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοπέδου ὑπὸ τοῦ στόλου τῶν Δυνάμεων, ἐγὼ, λαβὼν τὸν λόγον, εἶπον, ὅτι δὲν εἶμαι οὔτε ὑπὲρ οὔτε κατὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς. Δι’ ἐμὲ ἡ πρότασις αὕτη εἶναι ἀδιάφορος, μολονότι φέρεται ὑπὸ πολυτίμου καὶ ἀγαπητοῦ φίλου καὶ συμμαθητοῦ. Ἀντὶ πάσης ἄλλης προτάσεως ταύτην νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀπευθύνωμεν τὴν ἐρώτησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους, μετὰ τὴν ἀπαισίαν τοῦ βομβαρδισμοῦ πρᾶξιν κατὰ τοῦ Ἑλλην. στρατοπέδου ἐν Κρήτῃ: ποῖα μέτρα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις εἰς ἀπάντησιν τῶν ναυάρχων καὶ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Εὐρώπης περὶ τῆς ἀποφάσεως, ἣν ἔλαβεν ἡ Ἑλλάς; Ἐκάλεσε τάξεις τινὰς τῶν ἐφέδρων εἰς τὸν στρατόν; ἐκήρυξε τὸ Κράτος, εἰς ἐπιστράτευσιν; ἐκάλεσε τοὺς ἁρμοδίους διοικητὰς τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν δυνάμεων τῆς χώρας, καὶ διέταξεν αὐτοὺς νὰ ἀναλάβωσι τὴν διοίκησιν τῶν σωμάτων τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν πολεμικῶν πλοίων; Αἱ λέξεις αὗται, ἰδίως αὗται, εἶχον δι’ ἐμὲ βαθεῖαν ἔννοιαν, διότι πάντες γνωρίζετε, τί δύνανται νὰ πράξωσιν ἄνδρες σεβόμενοι τὸ ὄνομά των, τὸ ὁποῖον διὰ μεγάλων θυσιῶν καὶ πολλῶν αἱμάτων οἱ πατέρες αὐτῶν παρέδωκαν ἀθάνατον καὶ ἔνδοξον. Συνεκρότησεν ἐπιτελεῖον στρατοῦ; ἔκαμε σχέδιον πολέμου;» Πάντα ταῦτα ἔλεγον, καὶ ἄλλα, τὰ ὁποῖα παραλείπω, πρὸς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους τῆς πλευρᾶς ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστεράν). Ὅταν δὲ ὑπεδείχθη πρὸς ἐμὲ ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον ἦτο ὑπὸ συζήτησιν, καὶ παρετήρησα ὅτι ἐν τῷ ἐγγράφῳ αὐτῷ ὑπεστηρίζοντο ὅσα ἐγὼ ἀπὸ τῆς 11 Φεβρουαρίου ἐντεῦθεν ἔλεγον, παροτρύνων τὴν Κυβέρνησιν πρὸς ἐνέργειαν, τὸ ὑπέγραψα, μὲ πλήρη τὴν συνείδησιν, ὅτι ἐπιτελῶ τὸ καθῆκόν μου. Ἐννοεῖται, ὅτι ἐν τῇ συζητήσει, ἥτις ἐγένετο, διεγράφησάν τινα μέρη, καὶ ἐκρίθη ἀρκετὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζετε ἤδη. Δὲν καταγίνομαι πολὺ εἰς τὸν προσδιορισμὸν τῶν λέξεων, ἀλλ’ εἰς τὴν ἔκφρασιν τῶν ἐννοιῶν. Δὲν γνωρίζω, ἂν εἶχέ τι τὸ πικρὸν, γνωρίζω ὅμως, ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ ἐγγράφου ἦτο ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἐνόουν, ὅτε ὡμίλουν ἐν τῇ Βουλῇ. Χαίρω δ’ ὅτι ὁ ἰθύνων τὴν Κυβέρνησιν, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξέθεσε τὰ μέχρι τοῦδε γεγενημένα διὰ διπλωματικῶν διακοινώσεων πρὸς τὰς Δυνάμεις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Θὰ εὐχηθῶ δὲ, θέλων νὰ ἐλπίζω εἰς τὴν διοίκησιν αὐτοῦ, (καὶ ἀπεύχομαι τοὐναντίον) τὰς διπλωματικὰς διακοινώσεις ν’ ἀκολουθήσωσι τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἦναι ἄξια τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς· διότι διὰ μόνον τῶν διπλωματικῶν διακοινώσεων δὲν θὰ πείσωμεν οὔτε τὴν Ἑλλάδα οὔτε τὴν Εὐρώπην, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπετέλεσε τὸ καθῆκον αὐτῆς· τὰ ἔργα πρέπει νὰ ἦναι ἀνάλογα τῶν λόγων καὶ τῶν ἐγγράφων διακοινώσεων, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλλὰς κάμνει τὴν ὥραν ταύτην. Καὶ ἂς μὴ λησμονήσῃ οὔτε μίαν στιγμὴν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον ὁλόκληρον τὸ ἔθνος ἔθεσεν εἰς προσοχὴν, διὰ τὸ ὁποῖον ἐγείρονται οἱ ἐλεύθεροι λαοὶ τῆς Εὐρώπης, διὰ τὸ ὁποῖον ἵπτανται οἱ χαιρετισμοὶ ἐξόχων ἀνδρῶν πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα, καὶ τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Κρήτης, καὶ εἰς τὴν ἕνωσιν αὐτῆς μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι δύναταί τις νὰ παρεκκλίνῃ ἐκ τῆς γραμμῆς, τὴν ὁποίαν ἐχάραξε τὸ ἔθνος. Κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας θὰ λάβητε διακοινώσεις, θ’ ἀκούσητε μεγάλους λόγους ὑπὸ Μεγάλων Δυνάμεων· ἀπαιτοῦνται, κύριοι Ὑπουργοὶ, ἰσχυρὰ νεῦρα, καὶ μεγάλαι ἀποφάσεις. Ἐλπίζω ὅτι τὸ θάῤῥος, τὸ ὁποῖον ἀντλεῖτε ἐκ τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου, δὲν θὰ σᾶς ἐγκαταλείψῃ, ἐλπίζω δὲ πρὸ πάντων, ὅτι γνωρίζετε, ὅτι ὑπὸ τὸ ἔδαφος τῆς ἐλευθέρας καὶ τῆς δούλης Ἑλλάδος ἐγκυμονεῖ ἡφαίστειον, τὸ ὁποῖον θὰ ἐκραγῇ· δὲν εἶναι δυνατὸν καμμία δύναμις νὰ τὸ κρατήσῃ. Καὶ διὰ τοῦτο νομίζω ἀναγκαῖον νὰ κάμητε γνωστὸν εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις, ὅτι, ἐὰν αἱ ἀποφάσεις αὐτῶν αἱ μέλλουσαι ἀφορῶσιν εἰς τὸ νὰ δεσμεύσωσι τὰς χεῖρας τῶν ἐλευθέρων Ἑλλήνων, αἵτινες τείνουσιν εἰς ὑπεράσπισιν τῶν Κρητῶν, πρὸς ἀπελευθέρωσιν αὐτῶν, τὸ ἔθνος εἶναι ἕτοιμον εἰς ἄλλην γραμμὴν νὰ φέρῃ τὸν ἀγῶνα, χωρὶς νὰ ἐρωτήσῃ οὔτε Κυβέρνησιν, οὔτε Βασιλέα, εἰμὴ μόνον τοὺς ἱεροὺς πόθους αὐτοῦ. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς αἰθούσης, ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§77ΤΟΜΑΝ. Μεγάλα ἔργα, μεγάλαι ἀποφάσεις καὶ τόλμη, ἀνέκραξε πρὸ μικροῦ ὁ κατερχόμενος τοῦ βήματος τούτου ῥήτωρ· ἀλλὰ καὶ πλήρης πεποίθησις (προσθέτω ἐγὼ) εἰς τοὺς δρῶντας κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην ἐκ μέρους ὅλου τοῦ ἔθνους ὀφείλεται, διότι ἡ πεποίθησις αὕτη θέλει αὐξήσει τὸν ἐνθουσιασμὸν, διότι ἡ πεποίθησις αὕτη θέλει ἐμψυχώσει τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ ἔθνους καὶ θέλει προκαλέσει τὰς θυσίας καὶ τὰ ἔργα. Ὀρθῶς συνεπῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μετὰ τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ ἐντίμου συναδέλφου μου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων καὶ μετὰ τὰ θρυληθέντα κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας, προέβαλεν ἡμῖν καὶ ἐζήτησε ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἐπειδὴ πολλὰ ἀληθῶς κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας ἐλέχθησαν, ἐν τῷ ὑπερβολικῷ δὲ ζήλῳ τινῶν, ἀπὸ χρηστοῦ πάντοτε τοῦ συνειδότος, —διότι εἰς οὐδένα ἄλλην σκέψιν, ἄλλην ἀπόφασιν, ἄλλην πρόθεσιν ἀποδίδω κατὰ τὰς ἐπισήμους ταύτας στιγμὰς— διασαλεύοντα ἴσως τὴν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνην, ἐνόμισα ὅτι ἔχω καθῆκον, ἔχων ἐντολὴν καὶ ἐκ μέρους ὁμάδος φίλων μου, περὶ τοὺς εἴκοσιν, ὅπως ποιήσωμαι εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἑξῆς δήλωσιν, διασαφηνίζων ὅτι ἡ ὁμὰς αὕτη τῶν φίλων μου, ἧς ἐλάχιστον μέρος ἀποτελῶ, καὶ φίλων τῆς Κυβερνήσεως, ἐκ πνεύματος πατριωτικοῦ ὁρμωμένη, προέβη ὅλως ἰδίᾳ εἰς σύσκεψιν καὶ, οὕτως εἰπεῖν, ἀνακοίνωσιν ἁπλῶς ἰδεῶν. Τῆς ὁμάδος ταύτης τὸν σκοπὸν διερμηνεύων καὶ τὸ φρόνημα, δηλῶ ὑμῖν, ὅτι πειθόμενοι ἐκ τῶν ἀνακοινώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τῶν ἐν τῇ Βουλῇ καὶ τῶν κατ’ ἰδίαν γενομένων πρὸς συναδέλφους, ὅτι ἐμμένει οὗτος εὐσταθῶς εἰς τὴν παρ’ ὅλου τοῦ ἔθνους διαχαραχθεῖσαν ἐθνικὴν πολιτικὴν, θέλομεν, ὡς φίλοι, ἀνήκοντες εἰς τὴν μερίδα ταύτην, ἀλλὰ πρωτίστως ὡς Ἕλληνες, ἀνήκοντες εἰς τὸ ἔθνος, θέλομεν δώσει πλήρη καὶ ἀκεραίαν τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς, χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τζανετάκης, βουλευτὴς Γυθείου, κατέθηκε τὴν ἑξῆς πρότασιν: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, πλήρη ἔχουσα πεποίθησιν ἐπὶ τὴν ἐθικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐκδηλοῖ καὶ αὖθις τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην της.»

§79ΣΤΑΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§81ΣΤΑΗΣ. Βεβαίως, κύριε Πρόεδρε, δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ἁρμόδιος, ἵνα ὑποδείξω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἦτο ἡ κατάλληλος στιγμή, ἵνα ζητήσῃ καὶ πάλιν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν...

§82ΜΥΚΩΝΙΟΣ. Σεῖς τὰ θέλετε. Σὺ εἶπες ὅτι δὲν ὑπάρχει Κυβέρνησις.

§83ΣΤΑΗΣ. .. Εἶναι δικαίωμα τοῦ ἡγουμένου τῆς πλειοψηφίας, ἵνα κανονίζῃ τὰ τοιαῦτα ζητήματα· ἀλλ’ ὀφείλω, ἐπειδὴ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῶν ἐμῶν στηριχθεὶς παρατηρήσεων, ἐζήτησε ψῆφον ἐμπιστοσύνης, νὰ εἴπω ὀλίγας τινὰς λέξεις, αἱ ὁποῖαι θέλουσι δηλώσει κατὰ τίνα τρόπον καὶ ἐγὼ ἀντελήφθην τὰ παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως λεχθέντα. Καίτοι μετὰ προσοχῆς ἠκολούθησα ἀγορεύοντα τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, δυστυχῶς δὲν ἠδυνήθην νὰ διΐδω ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ τὰς ἀποφάσεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἐνέπνευσαν τὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν ἐκ Σύρου κ. συνάδελφον, τὴν ἐμπιστοσύνην ἐκείνην, ἡ ὁποία ἤρκεσεν, ἵνα μετατρέψῃ καὶ ἀποδιώξῃ τοὺς φόβους, οἱ ὁποῖοι μέχρι τῆς χθὲς καὶ προχθὲς εἶχον καταλάβει αὐτὸν καὶ ἑτέρους εἴκοσι πέντε συναδέλφους τῆς πλειοψηφίας. Ἐγὼ, κύριε Πρόεδρε, μίαν καὶ μόνην ἰδέαν ἤκουσα, περὶ τὴν ὁποίαν περιεστρέφετο ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἡ ὁποία, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, κατάπληξιν μοὶ ἐπροξένησε. Τὴν ἰδέαν ταύτην ἐτόνισε καὶ διὰ μακρῶν ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Τὴν ἰδέαν ταύτην καὶ τὰ ἀκροατήρια καὶ ἡ Βουλὴ διὰ χειροκροτημάτων ἐπεδοκίμασαν· ἀλλ’ ἡ ἰδέα αὕτη δὲν εἶναι ἐπαρκής, ἵνα ζητήσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς ὁ κ. Πρωθυπουργός. Μία ἦτο ἡ ἰδέα, ἡ ὁποία ἐκυριάρχει ἐν τῇ ὁμιλίᾳ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐλυπήθη, διότι ἡ Ἑλλὰς εἶναι μικρὰ καὶ δὲν δύναται νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν ἐν Κρήτῃ βομβαρδισμὸν τῶν Χριστιανῶν ὑπὸ τῶν εὐρωπαϊκῶν στόλων. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι διὰ τὴν ἰδέαν ταύτην θὰ δώσητε ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ἡ ὁποία θὰ περιέχῃ τὸν θάνατον τῆς Κρήτης.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἕτερός τις τὸν λόγον;

§85ΡΑΛΛΗΣ. Μετὰ πολλῆς, Κύριοι, δεξιότητος κοινοβουλευτικῆς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠθέλησε νὰ ἐπωφεληθῇ τῆς ψυχολογικῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ, πιεζομένη ἐκ τῆς ἀδικίας, ἥτις προσεγένετο εἰς ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, ἐπεκρότησεν εἰς τὴν διαμαρτυρίαν, ἣν ἐντεῦθεν διετύπωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειοψηφίας. Ἐὰν ψῆφον ἐμπιστοσύνης ζητῇ διὰ τὴν διαμαρτυρίαν ταύτην, οὐδεὶς βεβαίως θέλει τῷ ἀρνηθῇ ταύτην· ἐὰν ὅμως ψῆφον ἐμπιστοσύνης ζητῇ δι’ ὅλα, ὅσα μέχρι σήμερον ἔπραξεν ἢ δὲν ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν δύναται ἢ νὰ τῷ ἀρνηθῇ ταύτην. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σᾶς ἀνεκοίνωσε τὴν ἀπάντησιν, ἥτις ἐνεθουσίασε τὴν Βουλήν, τὴν ἀπάντησιν, ἣν τὴν 7 Φεβρουαρίου ἔδωκεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸς τὰ κελεύσματα τῆς Εὐρώπης. Καὶ ἀνεμένομεν πάντες νὰ πληροφορηθῶμεν, τίς ὑπῆρξεν ἡ ἀνταπάντησις ἐκ μέρους τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, τῶν διατυπωσασῶν τὰ πέντε κελεύσματα· ἀλλὰ κατὰ συνήθη τακτικὴν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἀνταπάντησιν ταύτην ἠθέλησε ν’ ἀποκρύψῃ· ὑπεσχέθη ὅτι θὰ δώσῃ πληροφορίας εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῆς ἀνταπαντήσεως, οὐδ’ ἠρνήθη ὅτι ἔχει ταύτην, ἀλλὰ δὲν ἀνεκοίνωσεν ἡμῖν αὐτήν· καὶ ἐν τούτοις αὕτη ἀποτελεῖ τὴν κλεῖδα τῆς καλῆς ἢ κακῆς διεξαγωγῆς τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος, καὶ ἐντεῦθεν καὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον ἔθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§86ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ ἀνταπάντησις;

§87ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ ἀνταπάντησις τῶν Δυνάμεων, μάλιστα. Διότι μετὰ τὴν ἀπάντησιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, δὲν πρέπει νὰ λησμονῆτε, Κύριοι, ὅτι ἐπῆλθε μία ἄλλη ἀπάντησις, ἡ ἀπάντησις τῶν τηλεβόλων τοῦ διεθνοῦς στόλου. Καὶ ἀπήντησε μὲν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὴν 7 Φεβρουαρίου, ἀλλὰ τὴν 9 Φεβρουαρίου ἐβομβαρδίζετο τὸ Ἀκρωτῆρι καὶ οἱ ἐν αὐτῷ ἐπαναστάται. Καὶ ὑπὸ τίνας ὅρους; ὑπὸ τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξέθηκεν ἐνώπιον ἡμῶν, οὐχὶ πλέον κατὰ παράβασιν ὅλων τῶν διεθνῶν νομίμων, ἀλλὰ κατὰ παράβασιν καὶ αὐτῶν τῶν ὅρων, τοὺς ὁποίους ἐπέβαλεν ἡ ἀνωτέρα βία τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος· διότι μεταξὺ τῶν πέντε ὅρων, τῶν χαρακτηρισθέντων παραδόξως ὡς ἐπιθυμιῶν, δὲν δύναταί τις νὰ ἀνεύρῃ ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος δικαιολογεῖ τὸν βομβαρδισμὸν τῆς 9 Φεβρουαρίου. Ἐὰν δὲ ἐπιστώθη, ὡς ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι οἱ βομβαρδισθέντες ἦσαν ἐκτὸς τῆς ζώνης τοῦ φρουρίου τῶν Χανίων καὶ τῆς πόλεως τῶν Χανίων, οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον εἶναι δυνατὸν νὰ δικαιολογήσῃ τις τὴν πρᾶξιν ἐκείνην. Ἀλλ’ ὡς μόνον τρόπον διαμαρτυρίας κατὰ τῆς ἀδίκου καὶ ἐκθέσμου ἐκείνης πράξεως, ὡς τὴν ἐχαρακτήρισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εὗρε παρὰ ἕνα καὶ μόνον, τὴν δήλωσιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι μικρὰ, ὅπως τὴν ἀδικίαν τὴν γενομένην αὐτῇ διεκδικήσῃ. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι παραδείγματα ἐν τῇ ἱστορίᾳ, ὄχι τῇ ἀρχαιοτάτῃ, ὄχι τῇ ἀρχαίᾳ, ἀλλὰ τῇ νεωτάτῃ, περὶ τοῦ τρόπου, μὲ τὸν ὁποῖον καὶ τὰ μικρὰ ἔθνη διεκδικοῦσι τὴν τιμὴν τῆς σημαίας αὑτῶν, διεκδικοῦσι τὴν ἀνεξαρτησίαν αὐτῶν. Εὑρέθη καὶ ἡ Δανία πρὸ μιᾶς ἀνυποστόλου ἀδικίας, τὴν ὁποίαν ἠθέλησαν νὰ ἐπιβάλωσιν αὐτῇ ἡ ἀδικοῦσα ἡμᾶς Γερμανία καὶ ἡ Αὐστρία, ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη, ὅπως περιορίζεσθε ὑμεῖς σήμερον, εἰς λόγους κενούς. Οἱ μαχηταὶ οἱ Δανοὶ ἔμειναν μέχρις ἑνὸς ἐπὶ τῶν χαρακωμάτων αὐτῶν, καὶ ὅτε ἐξωντώθησαν μέχρις ἑνὸς, τότε ἡ Πρωσσία καὶ ἡ Αὐστρία ἠδυνήθησαν νὰ καταλάβωσι τὸ Σλέσβιχ–Ὁλστάϊν. Ἀλλὰ σεῖς περιορίζεσθε εἰς πλατωνικὰς ἐκδηλώσεις καὶ εἰς πλατωνικοὺς στεναγμούς· ἐὰν δὲ σᾶς ἐρωτήσῃ τις, ἂν κατεστήσατε ἀξιόμαχον τὸν στόλον ἡμῶν, θὰ καλέσητε τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Οἰτύλου, διὰ νὰ τῷ εἴπητε μυστικόν τι εἰς τὸ οὖς· ἐὰν σᾶς ἐρωτήσῃ τις—καὶ σᾶς τὸ ἐρωτᾷ ἡ «Πρωΐα», ὄχι ἡ ἰδική σας, ἀλλ’ ἡ «Πρωΐα» τῶν Παρισίων,—τί ἔπραξεν ὁ βασιλόπαις Γεώργιος ἀπέναντι τῆς τοιαύτης ἀδικίας, ὡς τὴν ἐχαρακτηρίσατε ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, τί θέλετε ἀπαντήσει; Καὶ ἀπέναντι τοιαύτης πολιτείας ἔρχονται, μὲ τὸ θάῤῥος, τὸ ὁποῖον προσδίδουσιν εἰς αὐτοὺς οἱ ἀριθμοὶ, νὰ ζητήσωσι τί; Ψῆφον ἐμπιστοσύνης!

§88ΡΩΜΑΣ. Οἱ πατριῶται.

§89ΡΑΛΛΗΣ. Ψῆφον ἐμπιστοσύνης περὶ τίνος; Ἐπὶ τίνων πράξεων; Ἐπὶ πασῶν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι ἐπανειλημμένως διετραγῳδήθησαν ἐντεῦθεν; Ἐπὶ τοῦ τρόπου τῆς διευθύνσεως τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος; Γνωρίζετε ὅτι εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ κλείσωμεν τὸ στόμα ἡμῶν, καὶ τοῦτο καὶ μόνον σᾶς καθιστᾷ τόσον τολμηροὺς, ὥστε ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκεται ὁ τόπος ἕνεκα τῆς ἀνικανότητος ὑμῶν, ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκεται ὁ στρατὸς ἡμῶν ἕνεκα τῆς ἀνικανότητος ὑμῶν, ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκεται ὁ στόλος ἡμῶν (διακοπαὶ), τοῦ ὁποίου καταβιβάζουσι τὴν σημαίαν, νὰ ζητῆτε ψῆφον ἐμπιστοσύνης! Ἡ ψῆφος αὕτη ἐμπιστοσύνης δὲν θὰ σᾶς σώσῃ (εἰρωνικαὶ ἀναφωνήσεις ἐκ τῆς δεξιᾶς), ὡς καμμία ψῆφος ἐμπιστοσύνης δὲν ἔσωσε Κυβέρνησιν κακῶς πολιτευθεῖσαν. Βεβαίως παρ’ ἡμῶν δὲν δύνασθε νὰ τὴν λάβητε, ἀλλὰ δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα κἂν νὰ τὴν ζητήσητε, ἐν ὅσῳ δὲν ἀπαντήσητε εἰς τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα πρὸ ὀλίγου ἐτέθησαν ὑμῖν, ἐν ὅσῳ δὲν εἴπετε ἡμῖν ποῖον ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τῶν διαπραγματεύσεων ἐπὶ τῶν πέντε κελευσμάτων τῶν Δυνάμεων.

§90ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀδιάφορον.

§91ΡΑΛΛΗΣ. Ἀδιάφορον δι’ ὑμᾶς.

§92ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μὴ ἀπαντᾶτε.

§93ΡΑΛΛΗΣ. Διότι δὲν ἠξεύρω εἰς τί ἀποβλέπετε σεῖς ἕτερον, παρὰ εἰς τὴν συντήρησιν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν συντήρησιν τῆς θέσεώς σας... (θόρυβος).

§94ΣΑΚΚΗΣ. Σεῖς εἰς τὴν κατάληψιν τῆς ἐξουσίας.

§95ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Προστατεύσατε τὸν ἀγορεύοντα, κύριε Πρόεδρε.

§96ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἔχω ἀνάγκην προστασίας... Δὲν ἀποβλέπομεν ὅμως εἰς τοῦτο ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι φρονοῦμεν, ὅτι τὰ πάντα δέον νὰ θυσιάσωμεν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους.

§97ΣΑΚΚΗΣ. Τὸ δεικνύει τὸ παρελθόν.

§98ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ παρελθὸν τὸ γνωρίζετε. Δὲν εἶναι τὸ παρελθὸν τοῦ 1885–1886, δὲν εἶναι τὸ παρελθὸν τοῦ 1890 (Θόρυβος).

§99ΣΑΚΚΗΣ. Εἶναι τὸ παρελθὸν 15 ἐτῶν.

§100ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Κύριε Πρόεδρε, δὲν θὰ παύσουν διακόπτοντες;

§101ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι τὸ παρελθὸν τῆς ἐντίμου πολιτείας. Ἀλλὰ ἐρωτήσατε περὶ τῆς πολιτείας ὑμῶν, τί ὑπὸ τὰς σημερινὰς περιστάσεις λέγουσι περὶ αὐτῆς πάντες. Ἐν ὥρᾳ ἐξάψεως διὰ τὴν ἀδικίαν τὴν προσγενομένην ἡμῖν θέλετε νὰ ὑφαρπάσητε μίαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Λάβετέ την. Εἰς οὐδὲν θὰ σᾶς ὠφελήσῃ. Ἐλάβετε τοιαύτην προχθές, λιποψυχήσαντες, (εἰρωνικὰ μειδιάματα) λιποψυχήσαντες ναί, καὶ θαυμάζω ὅτι ὁ Βουλευτὴς Καλαμπάκας μειδιᾷ, ἐνῷ ἀκριβῶς ἀπεκόπη ἐκ τῆς προτάσεώς του ἐκεῖνο τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐμμείνῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν διαγραφεῖσαν παρ’ αὐτῆς πολιτείαν.

§102ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§103ΡΑΛΛΗΣ. Ζητεῖτε σήμερον ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἐπὶ τίνων πράξεων ὑμῶν καὶ τίνων ἄθλων ὑμῶν; Διότι ἐπὶ ἡμέρας δέκα ἀπεκρύψατε τὰ κελεύσματα τῆς Εὐρώπης, οὐδ’ ἀπεδείχθητε ἱκανοὶ νὰ σταθμήσητε αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἐχαρακτηρίσατε ὡς ἐπιθυμίας; Διότι ἐξεθέσατε διὰ τῆς πολιτείας ὑμῶν τοὺς δυστυχεῖς ἐκείνους Χριστιανοὺς εἰς τὸν βομβαρδισμὸν τοῦ διεθνοῦς στόλου; Διότι ἔχετε αἰχμάλωτον τὸν στρατὸν ἡμῶν ὑπὸ τὰ τηλεβόλα τοῦ διεθνοῦς στόλου; Διότι εἶσθε ἠναγκασμένοι σήμερον νὰ ἀπολύσητε τὸν μοίραρχον τοῦ στόλου; ἢ διότι ὁ τορπιλλικὸς ἡμῶν στόλος εὑρίσκεται ἐν Μήλῳ; Αὐτὰ εἶναι τὰ ἄθλα ὑμῶν! Ἐὰν ἐζητεῖτε ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ὡς εἶπον, λόγῳ τῆς διαμαρτυρίας τῆς ἐντεῦθεν κατὰ τῆς ἀδικίας τῆς γενομένης ἀπέναντι τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ ἔθνους ἡμῶν, κατὰ τῆς ἀδικίας τῆς γενομένης πρὸς τοὺς ὁμαίμονας ἡμῶν, βεβαίως τοιαύτην ψῆφον θὰ ἤμεθα πρόθυμοι νὰ σᾶς δώσωμεν· ἀλλ’ ὅταν ζητῆτε ψῆφον ἐμπιστοσύνης δι’ ὅσα παρελείψατε νὰ πράξητε ὑπὲρ τοῦ ἀγῶνος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δι’ ὅσα κακῶς ἐπράξατε κατ’ αὐτοῦ, ὀφείλωμεν ἡμεῖς νὰ ἀρνηθῶμεν ὑμῖν αὐτήν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§104Γ. ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, μετὰ τὴν πανηγυρικὴν ἐκδήλωσιν τῶν πατριωτικῶν ἀληθῶς αἰσθημάτων, δι’ ὧν ἡ Ἀντιπολίτευσις, πρὸ ὀλίγων ἔτι ἡμερῶν, ἐχαιρέτα τὴν ἐπίσημον ἐκείνην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δήλωσιν, ὅτι πλοῖα τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν στόλου εἶχον ἤδη ἐκπεμφθῆ ἐκεῖ, ὅπου καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ Κράτους καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ ἔθνους ἐκάλουν αὐτὰ, μετὰ τὰς ἐνθουσιώδεις ἀνευφημίας καὶ τὰ ῥαγδαῖα χειροκροτήματα, δι’ ὧν ὑπεδέξατο τὴν δήλωσιν ταύτην καὶ ὑπὸ τὰ ὁποῖα συνετελέσθη ἡ πατριωτικὴ ἐκείνη τῶν κομμάτων ἀδελφοποίησις, ἣν ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον ἐχειροκρότησεν, ἀνευφημοῦσα, ἐπίστευον ἀδιστάκτως, ὅτι ἐν μέσῳ τῶν μεγάλων καὶ κρισίμων τούτων ἐθνικῶν περιστάσεων, ὁ κομματισμὸς παρ’ ἡμῖν εἶχεν ἐντελῶς καταπνιγῆ, ὅτι αἱ βίαιαι αὐτοῦ παραφοραὶ εἶχον κατασιγάσει, καὶ ὅτι ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ τούτου τῆς ἐθνικῆς μυσταγωγίας θυσιαστηρίου μία θ’ ἀνεπέμπετο εὐχὴ, εἷς θὰ ἐξεδηλοῦτο πόθος, ἡ ἐνίσχυσις τῆς Κυβερνήσεως, τῆς Κυβερνήσεως οὐχὶ τοῦ Δηλιγιάννη, ἀλλὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐνίσχυσις εὐοδοῦσα τὸ μέγα ἔργον καὶ τὸν μέγαν σκοπὸν, πρὸς ὃν πάντες μετὰ τόσων ἀποβλέπομεν παλμῶν. Καὶ ὅμως δὲν εἶχεν ἔτι σβεσθῆ τῶν ἀνευφημιῶν καὶ τῶν χειροκροτημάτων ἐκείνων ἡ ἀπήχησις, ὁ ἀπὸ τῆς πατριωτικῆς ἐκείνης τῶν κομμάτων ἀδελφοποιήσεως ἐκραγεὶς ὑπὸ τοὺς θόλους τούτους ἀκράτητος ἐνθουσιασμὸς δὲν εἶχεν ἔτι ἀνακόψει τὴν ὁρμὴν αὐτοῦ, ἠλεκτρίζουσαν τὰ πλήθη, καὶ ἡ ἐριννὺς τοῦ κομματισμοῦ ἀνεφάνη καὶ πάλιν ἐν μέσῳ ἡμῶν, κρατοῦσα τὸν δαυλὸν τῆς διαιρέσεως, καθ’ ἣν στιγμὴν εἷς μόνος δαυλὸς ἔπρεπε νὰ σκορπᾷ περὶ ἡμᾶς τὴν λάμψιν του, φωταγωγοῦσαν καὶ τὸν νοῦν καὶ τὴν καρδίαν ἡμῶν, ὁ δαυλὸς τοῦ Κανάρη (ἐπευφημίαι). Καὶ ἐπανελήφθησαν αἱ ἐμπαθεῖς ἀντεγκλήσεις, ὧν μετὰ μυχίου πόνου παρέστημεν καὶ παριστάμεθα μάρτυρες ἐν τοιαύταις στιγμαῖς, ὁ βίαιος κομματισμὸς κατέκτησε καὶ τὸ βῆμα καὶ τὰ ἑδώλια ἐκεῖνα, πρὸς τὸν Βασιλέα ἀπευθύνονται ὑπομνήματα, ἀδεξίως συγκαλύπτοντα ὑπὸ τὴν ἀνωμαλίαν ἀλλοκότου ἀληθῶς κοινοβουλευτικῆς δράσεως τὴν ἔνοχον ὁρμὴν ἀχαλινώτου φιλαρχίας, καὶ ἡ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος, ἥτις ταύτην κατ’ ἐξοχὴν τὴν στιγμὴν ὤφειλε ν’ ἀποδειχθῇ ἡ ἀκοίμητος ἑστία τοῦ ἱεροῦ τῆς φιλοπατρίας πυρὸς, μετεβλήθη δυστυχῶς εἰς φλέγοντα κομματικῆς φιλοπρωτίας κρατῆρα (εὖγε! εὖγε!) Μάτην ἀγωνίζονται οἱ ἀξιότιμοι ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει συνάδελφοι νὰ συγκαλύψωσι καὶ τὰ ἐλατήρια καὶ τοὺς σκοποὺς τῆς λυπηρᾶς καὶ ἀπροσδοκήτου ταύτης μεταβολῆς τῆς πολιτείας αὐτῶν, ἀποδίδοντες ταύτην εἰς ἔλλειψιν δῆθεν πεποιθήσεως ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν, εἰς ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς αὐτήν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, Κύριοι, ἀπὸ τῆς ἡμέρας καθ’ ἣν χειροκροτοῦντες καὶ ἀνευφημοῦντες προεπέμπετε τὸν Πρωθυπουργὸν μέχρι τῶν προπυλαίων τοῦ Βουλευτηρίου, ἀνεπιφύλακτον καταδεικνύοντες οὕτω τὴν πρὸς αὐτὸν ἐμπιστοσύνην καὶ πεποίθησιν, ποῖον ἐπῆλθε γεγονός, ποία προέκυψεν εἰς τὸ μέσον περιπέτεια, ῥίπτουσα τὸν δισταγμὸν εἰς τὴν συνείδησιν ὑμῶν καὶ δικαιολογοῦσα τὴν ἀπότομον ταύτην τῶν αἰσθημάτων καὶ τῶν ἰδεῶν ὑμῶν μεταστροφήν; Ἀξιοῦτε νὰ μάθητε παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τίς ἔσται ἡ κυβερνητικὴ ἐνέργεια ἐν τῷ μόλις ἀρξαμένῳ δράματι, οὗτινος ἡ ἐξέλιξις τίς οἶδε τίνας ἐπιφυλάσσει ἡμῖν πλοκὰς ἐθνικῆς δράσεως. Ἀλλ’ ὅταν, Κύριοι, ὁ Πρωθυπουργὸς, ἀντιπροσωπεύων διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος τὰς ἰδέας καὶ τὰς γνώμας αὐτοῦ, ἀντιπροσωπεύων διὰ τῆς κοινοβουλευτικῆς πλειονοψηφίας τὰς ἰδέας καὶ τὰς γνώμας τοῦ ἔθνους, ἀπαντᾷ ὑμῖν, ὅτι τῆς κυβερνητικῆς ἐνεργείας γνώμων ἔσται τὸ καθῆκον, ὅταν τοῦ καθήκοντος τούτου πρόδρομος ἐκπέμπεται ὁ ἐθνικὸς ἡμῶν στόλος, συναποφέρων τὸν υἱὸν τοῦ Βασιλέως καὶ τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος, ὅταν ἡ Ἑλληνικὴ σημαία κυματίζῃ ἐπὶ τῆς μαρτυρικῆς μεγαλονήσου ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων, φρουρουμένη ὑπὸ τοῦ ἐθνικοῦ στρατοῦ, ὅταν 50,000 μαχητῶν, κληθεῖσαι ὑπὸ τὰ ὅπλα, ἀναμένουσι τὸ πρόσταγμα τῆς Πατρίδος καὶ τοῦ Βασιλέως, ὅπως ἀντιμετωπίσωσι θαῤῥαλέοι τὰς περιπετείας καὶ τοὺς κινδύνους τῆς πολεμικῆς δράσεως, συνεχίζοντες τὰ τρόπαια τῶν πατέρων αὐτῶν, ὅταν ἡ ἔξοχος ἀληθῶς φιλοπατρία τοῦ μεγάλου ἐκείνου γέροντος, (δεικνύει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν) ὅστις ἐκεῖ ἀταράχως δέχεται τὰ βέλη σας, τοσαύτην ἐπεδείξατο θαυμαστὴν καὶ ἐπίκαιρον πρόνοιαν, ὅπως ἐν μέσῳ τῶν φοβερῶν τοῦ ἔθνους οἰκονομικῶν δυσχερειῶν δύναται νὰ ἐπαρκῇ εἰς τὰς μυρίας καὶ πολλαπλᾶς ἀνάγκας τῆς ἐθνικῆς δράσεως, ἣν ἔκτοτε ἀκριβῶς προέβλεπε, ζητεῖτε ἀκόμη ἐξηγήσεις περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ καθήκοντος, καὶ ἀρνεῖσθε τὴν ἐμπιστοσύνην ὑμῶν πρὸς τοιοῦτον Πρωθυπουργόν! (ἐπευφημίαι). Μετὰ τοιαύτην ἐμφανῆ τῶν κυβερνητικῶν ἰδεῶν καὶ ἀποφάσεων ἐκδήλωσιν, μετὰ τοιαύτην ἐπισημοτάτην καὶ κατάφωρον τῆς παρασκευαζομένης ἐθνικῆς δράσεως μαρτυρίαν, κυρουμένην ὑπὸ τῆς ὑψηλῆς καὶ τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ ἔθνους ἐπινεύσεως, ἐπιμένετε ἀκόμη ἀρνούμενοι τὴν ἐμπιστοσύνην ὑμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ζητεῖτε νὰ διαῤῥήξητε τὴν πατριωτικὴν ἀλληλεγγύην, ἣν ἐν στιγμαῖς γενναίας πατριωτικῆς ἐξάρσεως συνωμολογήσητε πρὸς αὐτήν! (εὖγε! εὖγε!). Ἔστω· ἡ πλειονοψηφία, ἀσάλευτος ἐν τῇ πεποιθήσει καὶ τῇ ἐμπιστοσύνῃ αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ἑτοίμη ν’ ἀντιμετωπίσῃ ὑμᾶς καὶ ἐν τῇ νέᾳ ταύτῃ τοῦ ἀνυπομόνου πατριωτισμοῦ σας ἐκδηλώσει. Γνωρίζω, ὅτι καὶ ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, καὶ σήμερον ἀκόμη, ἐξηνέχθησαν κατὰ τῆς πλειονοψηφίας ὑπαινιγμοὶ καὶ μομφαὶ, ἥκιστα εὐπρεπεῖς διὰ τὴν ἀκλόνητον αὐτῆς ἐπὶ τὸν ἀρχηγὸν πίστιν, ἣν ἄλλοι μὲν εὐαρεστοῦνται νὰ χαρακτηρίζωσιν ὡς προσωπολατρείαν, ἄλλοι δὲ ὡς ταπεινῆς κομματικῆς συναλλαγῆς ἐλατήριον, λησμονοῦντες ὅτι διὰ τῶν εὐτελῶν τούτων χαρακτηρισμῶν ὑποτιμῶσι καὶ ἐξευτελίζουσι τὸ ἀξίωμα, ὅπερ αὐτοὶ οὗτοι φέρουσιν. Ἀλλ’ οὔτε αἱ ἄδικοι καὶ βαρεῖαι αὗται καθ’ ἡμῶν μομφαί, οὔτε αἱ θερμαὶ καὶ ἐνθουσιώδεις πρὸς τὴν φιλοπατρίαν ἡμῶν ἐπικλήσεις, οὔτε αἱ βίαιαι ῥητορικαὶ ἀποστροφαὶ, αἵτινες τοσάκις μᾶς παρέπεμψαν νὰ θραύσωμεν τὰς κεφαλὰς ἡμῶν κατὰ τῶν τοίχων διὰ τὴν ἔνοχον ἡμῶν πρὸς τὰς συμφορὰς τῆς πατρίδος ἀναλγησίαν, θὰ δυνηθῶσι νὰ ἐκτρέψωσιν ἡμᾶς τῆς ὁδοῦ τοῦ καθήκοντος, ἣν ὑποδεικνύουσιν ἡμῖν καὶ ἡ καρδία καὶ ἡ συνείδησις (Εὖγε! εὖγε!). Ἡμεῖς εἰς οὐδένα τῶν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἀξιοτίμων συναδέλφων ἀξιοῦμεν νὰ διδάξωμεν τὸ καθῆκον αὐτοῦ· ἀλλ’ ἂς ἐπιτρέψωσιν ἡμῖν ἐπίσης νὰ διαβεβαιώσωμεν αὐτοὺς, ὅτι, καὶ ἐὰν ἡ πλειονοψηφία τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς εἶχε τυχὸν ἀνάγκην νὰ διδαχθῇ τὸ καθῆκον αὐτῆς ἐν μέσῳ ἐθνικῶν περιστάσεων, αἵτινες οὕτως ἀδυσώπητον καὶ ἐπιτακτικὸν διαγράφουσιν αὐτὸ, ἡ ἐκλογὴ τοῦ διδασκάλου δὲν θὰ ἦτο δι’ ἡμᾶς δύσκολος μεταξὺ τοῦ ἐπιφανοῦς ἡγέτου τῆς πλειονοψηφίας καὶ τῶν πολυωνύμων ἀρχηγῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. (Ἐπιδοκιμασίαι καὶ χειροκροτήματα).

§105Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἀκριβῶς διότι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἡμῶν εὑρίσκεται ὑπὸ τὰ τηλεβόλα τῶν ξένων Δυνάμεων, ἀκριβῶς διότι ὁ στόλος ἡμῶν εὑρίσκεται αἰχμάλωτος τῆς αὐθαιρεσίας τῶν ἰσχυρῶν τῆς σήμερον, ἀκριβῶς διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος στιγμὴ, ὅπως γείνῃ συζήτησις περὶ κυβερνητικῆς ἀνεπαρκείας. Ὑπῆρξε πραγματικῶς ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ κρημνισθῇ ἡ Κυβέρνησις, διότι ἐγκαίρως δὲν προενόησε δι’ ὅσα ὤφειλε, τοὐλάχιστον ἀπὸ τῆς 23 Νοεμβρίου 1896, ὅτε ἐκαλεῖτο ἡ Βουλὴ διὰ τῆς ἀκολούθου προτάσεως, ὤφειλε νὰ πράξῃ τοῦτο: «Ἡ Βουλὴ ἀποδοκιμάζει τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῆς Κρήτης, καὶ ἀποφαίνεται, ὅτι αἱ ἐξωτερικαὶ περιστάσεις ἐπιβάλλουσι ταχεῖαν καὶ σύντονον παρασκευὴν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας». Ἀλλὰ τότε καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ φίλοι αὐτῆς οὐδεμίαν ἔδωκαν προσοχὴν πρὸς ὅσα τοῖς ἐλέγομεν. Ὑπῆρξε καὶ βραδύτερον ἀκόμη ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ λάβῃ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία τὰ μέτρα αὐτῆς, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ δεόντως τὰς περιστάσεις, ἀλλὰ καὶ τότε δὲν ἐδόθη ἡ προσήκουσα προσοχὴ, καὶ εὑρέθημεν πρὸ τῶν κινδύνων, καὶ ἤδη εὑρισκόμεθα ἐν τῷ κινδύνῳ. Δὲν ὑπῆρξα οὐδ’ ἐπὶ μίαν στιγμὴν ἐνθουσιώδης ὑπὲρ τῶν κυβερνητικῶν μέτρων, ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ὑπῆρξα ἐνθουσιώδης, δὲν πρέπει καὶ νὰ παραγνωρίζω τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, διότι εἶμαι εἰς πλήρη ἀδυναμίαν νὰ συζητήσω περὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης καὶ ψηφοφορήσω, διότι δὲν δύναμαι νὰ εἴπω ποῖα μέτρα ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ, καὶ πρέπει νὰ λάβῃ, καθόσον θὰ σκοντάψω ἀνὰ πᾶσαν πρότασίν μου, ἐκ φόβου μὴ ζημιώσω ἀντὶ νὰ ὠφελήσω τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Διὰ τοῦτο καὶ κατὰ τὴν πρότασιν τὴν ὑποβληθεῖσαν ἐκ τῆς ὑπουργικῆς πτέρυγος τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην δὲν συμμετέσχον τῆς ψηφοφορίας. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ὁ λόγος οὗτος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου διατελῶ εἰς πλήρη ἀδυναμίαν καὶ νὰ συζητήσω καὶ νὰ ψηφοφορήσω κατὰ τὴν παροῦσαν κρισιμωτάτην ἀληθῶς στιγμὴν· εἶναι καὶ ἡ μεγάλη ἀμφιβολία μου, ἵνα μὴ εἴπω ἡ πεποίθησίς μου ἡ λυπηρὰ, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἔχει ἱκανὴν εὐρωστίαν, ἵνα διαδεχθῇ ταχέως καὶ ἐπιτυχῶς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως πράξῃ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀξιοῦμεν νὰ πράξῃ ἡ νῦν Κυβέρνησις. Καὶ ἂν δὲν εἶχον ἄπειρον ἐμπιστοσύνην εἰς τὰ μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ ἂν δὲν εἶχον πληρεστάτην πεποίθησιν, ὅτι εἷς μόνος διαρκὴς πόθος πληροῖ τὰς ψυχάς των, ὁ πόθος τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος, ἤθελον παρεξηγηθῆ. Θέλω νὰ παραδεχθῶ, ὅτι πάντες ἀνεξαιρέτως ἐμπνέονται ὑπὸ τοῦ πόθου νὰ πράξωσι τὰ ἄριστα, καὶ θέλουσι νὰ συναγωνισθῶσιν ἐν τῷ καθήκοντι· ἀλλ’ ὑπάρχει ὁ ἀπαιτούμενος χρόνος πρὸς κυβερνητικὴν μεταβολήν; Ἔχω δισταγμούς. Διὰ τοὺς δύο τούτους λόγους, κύριοι Βουλευταὶ, μολονότι εἶμαι κατ’ ἀρχὴν ἐναντίος τῆς ἀρνήσεως ψήφου, ἀναγκάζομαι νὰ δηλώσω, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ μετάσχω εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ψηφοφορίαν ταύτην, ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας γιγνομένην.

§106ΙΣΧΟΜΑΧΟΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, ἀναγκάζομαι νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι οἱ λόγοι τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ παλαιοῦ μου φίλου μὲ ἐπλήγωσαν σήμερον. Σᾶς εἶπον καὶ ἄλλοτε (στρέφεται πρὸς τὴν ἀριστερὰν) ὁμιλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δὲν ἔχετε τὸ μονοπώλιον τοῦ πατριωτισμοῦ. Εἴμεθα ἐπίσης πατριῶται, ὡς ὑμεῖς, σᾶς λέγω δὲ, ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐν τῷ παρόντι οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν καὶ ἀντιμετωπίσῃ τὰς περιστάσεις. Ἡ ὑποστήριξις τῆς Κυβερνήσεως σήμερον εἶναι πρᾶξις πατριωτικὴ, καὶ πρέπει νὰ ὑποστηριχθῇ. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐπετέλεσε καὶ θὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον αὑτῆς· ἐκτὸς τούτου, μὴ λησμονεῖτε, ὅτι τὴν πρωτοβουλίαν ἐν τῷ ἐθνικῷ καὶ πατριωτικῷ ἡμῶν ζητήματι ἀνέλαβεν ἡ Α. Μ. ὁ Βασιλεύς. Εἶναι δὲ ἀναμφισβήτητον, ὅτι Βασιλεὺς καὶ Κυβέρνησις εἶναι ἐντελῶς σύμφωνοι ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ. Προσοχὴ, Κύριοι! διότι ἔχομεν μέχρι τοῦδε ἀπέναντι ἡμῶν τὴν ἐπίσημον Εὐρώπην συνησπισμένην, ὅπως ὑπερασπισθῇ τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα ἐπὶ τῆς Κρήτης τοῦ ὡς πρὸς τὸν χριστιανισμὸν ἐκτελεστοῦ τῶν ὑψηλῶν ἔργων ἢ θελήσεων τοῦ Μωάμεθ. Διὸ πρέπει νὰ ἤμεθα ἐντελῶς σύμφωνοι, δὲν πρέπει δὲ νὰ ὑπάρχῃ σήμερον Συμπολίτευσις καὶ Ἀντιπολίτευσις, πρέπει σύμπασα ἡ Ἑλλὰς ὁμοθύμως νὰ ἀντιταχθῇ ἀπέναντι τῆς Εὐρώπης. Οὗτος δὲ θὰ ἦναι ὁ μόνος τρόπος, διὰ νὰ γείνῃ σεβαστὴ καὶ δυνηθῇ νὰ διασπάσῃ τὴν ὁμοφωνίαν αὐτῆς, κατορθοῦσα τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Εἷς τῶν παρακαθημένων ἐνταῦθα ἐκ τῶν διακεκριμένων μελῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, πρὸς τὸν ὁποῖον οὐδένα ἔχω λόγον ἰδιαιτέρας συμπαθείας, ἀλλὰ τὸν ὁποῖον πολὺ ἐκτιμῶ καὶ ὑπολήπτομαι, ἐν προχθεσινῇ μετ’ ἐμοῦ συνδιαλέξει κατέκρινε πρᾶξίν τινα, περὶ ἧς ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ποιήσωμαι μνείαν· ἐν τούτοις ὁ Κύριος οὗτος, ὅστις ἔδωκεν εἰς ἐμὲ συμβουλὰς ἐν τῷ πνεύματι τούτῳ, προέβη εἰς ἄλλην πρᾶξιν, ἴσως πλέον ἀνώμαλον τῆς ἰδικῆς μου... Λοιπὸν σᾶς λέγω, Κύριοι, ἀποτεινόμενος πρὸς ὑμᾶς (τῆς ἀριστερᾶς)...

§107ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποῖος εἶναι;

§108ΙΣΧΟΜΑΧΟΣ. Ἐπεθύμουν νὰ μὴ τὸν ὀνομάσω, ἀλλ’ ἀφοῦ ἐπιμένετε, δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ τὸ πράξω. Εἶναι ὁ ἐκ Μεσολογγίου ἀξιότιμος βουλευτὴς κ. Δεληγεώργης... Λοιπὸν ἐπαναλαμβάνω (ἀναγκαζόμενος νὰ ἐπαναλάβω, ἀφοῦ μὲ διακόπτετε), ὅτι πρέπει νὰ πάρετε τὴν ἀπόφασίν σας (ἰλαρότης), καὶ νὰ ὑποστηρίξητε εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις τὴν Κυβέρνησιν τῆς πατρίδος μας, ἥτις θὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν της,—σᾶς τὸ ὑπόσχομαι ἐγώ. Σᾶς εἶπον καὶ προχθὲς, ὅτι, ἂν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διακρίνῃ, ὅτι δὲν δύναται ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὰς περιστάσεις, βεβαίως θέλει παραιτηθῆ. Λοιπὸν ἐστὲ πατριῶται. Ὑποστηρίξατε τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι θὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν της. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§109Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀπαντῶν εἰς τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα, θέλω λάβει τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐξηγήσω καὶ τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ δώσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον ἔθεσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Πρὸ τριῶν ἡμερῶν συνήντησα καθ’ ὁδὸν τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα καὶ συνωμίλησα ὑπὸ τὸ κράτος τῆς διαδόσεως, ὅτι μερίς τις τῆς Συμπολιτεύσεως, καὶ ὡρισμένως 17 Βουλευταὶ αὐτῆς, φοβούμενοι ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ὑποχωρήσῃ, ἀποδεχομένη τὴν προταθεῖσαν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος διὰ τῆς αὐτονομίας τῆς Κρήτης, ἠθέλησαν νὰ ἐνισχύσωσι τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιμονῆς, εἰς τὴν ἰδέαν τῆς ἑνώσεως. Ἐλέχθη, ὡς γινώσκετε, ὅτι οὗτοι, συνελθόντες καὶ συντάξαντες πρακτικὸν, μετέβησαν ὅπως παρακαλέσωσιν αὐτὸν νὰ δεχθῇ τὴν γνώμην των, ἀπειλοῦντες ὅτι, ἐν ᾗ περιπτώσει αὕτη δὲν ἤθελε γείνῃ δεκτὴ, ἤθελον παύσει ὑποστηρίζοντες τὴν Κυβέρνησιν. Ὁμιλῶν ἐπ’ αὐτῶν τῶν διαδόσεων μετὰ τοῦ ἐντίμου προλαλήσαντος, παρετήρησα αὐτῷ, ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ πιστευθῇ καὶ διαδοθῇ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, καὶ δὴ ἡ σημερινὴ, ἡ ἀντιπροσωπεύουσα τὴν πλειοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ἀπόφασιν ἔχει ἢ δεικνύει τάσεις, ὅπως ὑποχωρήσῃ εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἑνώσεως, διότι ἡ ὑποχώρησις τῆς Κυβερνήσεως ἤθελεν εἶσθαι ζημία τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, διότι ἤθελεν ἐνθαῤῥύνει τὰς Κυβερνήσεις, αἵτινες ἀγωνίζονται νὰ ἐπιβάλωσι τὴν αὐτονομίαν καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅπως μετέλθωσι περισσότερα πρὸς τοῦτο μέσα καὶ ἐπιμονώτερον, παρὰ ἂν ἔβλεπον ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, καὶ Κυβέρνησιν καὶ Ἀντιπολίτευσιν ὑποστηριζούσας ὁμοθύμως τὴν αὐτὴν πολιτικήν. Παρετήρησα εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν, ὅτι συμφέρον εἶχον, καὶ ἂν ᾐσθάνοντο τὴν ἀνάγκην νὰ ἐνισχύσωσι τὴν Κυβέρνησιν, νὰ μὴ πράξωσι τοιοῦτόν τι, οὕτως ὥστε νὰ πιστευθῇ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἤθελε νὰ ὑποχωρήσῃ. Τοῦτο δὲ ἔλεγον, οὐχὶ ἵνα τοὺς ἀποτρέψω ἀπὸ τοῦ νὰ ἐνισχύσωσι τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἵνα τὴν ἐνισχύσωσι κατὰ τρόπον μὴ καταγγέλλοντα τὴν Κυβέρνησιν ὡς θέλουσαν νὰ ὑποχωρήσῃ. Τοῦτο ὑπεστήριξα οὐ μόνον πρὸς τὸν ἔντιμον προλαλήσαντα τῆς Συμπολιτεύσεως, ἀλλὰ καὶ ἐν συνεδριάσει τῶν Βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀποτέλεσμα τῆς ὁποίας ὑπῆρξεν ἡ γνωστὴ δήλωσις, ἡ δημοσιευθεῖσα ἐν ταῖς ἐφημερίσιν. Ἐν τῇ συνεδριάσει ἐκείνῃ ὑπέθετον ὅτι οὐδεὶς ὑπῆρχεν ἐκ τῶν ὑπογραψάντων, ὅστις ἐπίστευσεν ἢ ὑπεστήριξεν ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις ἀνειλικρινῶς νὰ διαχειρίζηται τὸ ζήτημα. Ὅλοι ὑπήρξαμεν σύμφωνοι, ὅτι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ἡ Κυβέρνησις τῇ ἐπιδοκιμασίᾳ καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τῇ πρωτοβουλίᾳ τοῦ Βασιλέως, ἡ πολιτικὴ ἡ ἐθνικὴ, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ὅλον τὸ ἔθνος, εἶναι ἐν ἐνεργείᾳ. Δισταγμοὶ ἐγεννήθησαν περὶ τῆς δραστηριότητος, περὶ τῆς σπουδῆς, περὶ τῆς θερμότητος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ παρασκευῇ πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος καὶ ἀντιμετώπισιν ὅλων τῶν περιστάσεων, τὰς ὁποίας τὸ ζήτημα ἠδύνατο νὰ προκαλέσῃ. Καὶ περὶ μὲν τῆς παραμελήσεως τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ πολλῶν ἀναγκῶν καὶ μέτρων πολλάκις ἐγένετο λόγος ἐν τῇ Βουλῇ καὶ πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν τελευταίων ἡμερῶν. Ὀφείλω ὅμως νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δύο γεγονότα, λαβόντα χώραν κατὰ τὰς ἡμέρας αὐτὰς, συνετέλεσαν, ὅπως οὐ μόνον ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, οὐ μόνον ἐν τῷ τόπῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Συμπολιτεύσει διεγείρωσι φόβους περὶ μὴ ἐπαρκοῦς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ ἐθνικῇ πολιτικῇ, τὴν ὁποίαν φαίνεται ὅτι προείλετο. Μολονότι εἶναι δύσκολον νὰ εἰσέλθῃ τις εἰς συζήτησιν περὶ τῶν παραλείψεων, αἱ ὁποῖαι συνετέλεσαν νὰ μορφωθῇ ἡ γνώμη αὕτη καὶ ὁ ἐνδοιασμὸς, οὐχ ἧττον ὑπάρχουσί τινα γεγονότα, τὰ ὁποῖα πολὺ ἐπηρέασαν εἰς μόρφωσιν αὐτῆς. Δὲν δύναμαι νὰ βεβαιώσω τὸ ἀληθὲς ἢ μὴ τῶν διαδοθέντων περὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ τὴν διάδοσιν, διότι καὶ ἐδημοσιεύθη εἰς ἐφημερίδας, ὅτι δηλαδὴ οὗτος ὑπέβαλε τὴν παραίτησιν αὐτοῦ, καὶ ἄλλος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔμελλε νὰ τὸν διαδεχθῇ. Ὅτι ἡ μεταβολὴ αὕτη εἶχεν ἀφορμὴν, διότι ἐγένετο μετὰ σύγκρουσιν, περὶ τῆς ὁποίας δὲν δύναμαι νὰ φέρω τὸν λόγον, καὶ ὅτι ἐσχετίζετο μὲ τὴν διοίκησιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἠκούσατε βεβαίως. Οὐδὲν ἐκ τούτων γνωρίζομεν ἐπισήμως, ἀλλ’ ὁμιλῶ περὶ τῶν ἐντυπώσεων, αἵτινες διηγέρθησαν μεταξὺ πολλῶν ἐκ τῶν διαδόσεων αὐτῶν, καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος, ὅπως δικαιολογήσω τὴν ἰδέαν, ἣν ἐμόρφωσα, νὰ ἀναφέρω αὐτὸ τὸ γεγονὸς ὡς ἓν τῶν σπουδαιοτέρων, διότι οὐδὲν Ὑπουργεῖον ἔχει εἰς χεῖράς του τὰς τύχας τοῦ ζητήματος, ὅσον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐνῷ αὐτὰ διεδίδοντο καὶ ἦσαν ἀντικείμενον τῶν ἰδιαιτέρων συζητήσεων, οἱ 17 Βουλευταὶ καὶ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι, φαίνεται, ἄφησαν ἐκείνους νὰ προηγηθῶσι, συνῆλθον καὶ συνέταξαν πρωτόκολλον, τὸ ὁποῖον ἐδημοσίευσαν, καὶ ἐποιήσαντο διαβήματα παρὰ τῷ κ. Προέδρῳ τῆς Κυβερνήσεως, τῷ ἀρχηγῷ τῆς πλειοψηφίας, συνιστῶντες αὐτῷ δραστηριωτέραν πολιτικὴν, ἀνταξίαν τοῦ ἀγῶνος, τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀναλάβει. Τὰ δύο ταῦτα γεγονότα δὲν ἦτο δυνατὸν, προκειμένου περὶ τοιούτων ζητημάτων, νὰ μὴ ἐμβάλωσι καὶ ἡμᾶς εἰς σκέψεις. Ἀλλ’ ἐν ᾧ ταῦτα συνέβαινον καὶ τοιαῦται ἐντυπώσεις ἐμορφοῦντο ἐν τῷ κοινῷ καὶ μεταξὺ τῶν Βουλευτῶν, ἡ Βουλὴ δὲν συνεδρίαζεν. Ἡ παῦσις τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ σύνηθές τι, οὔτε δικαιολογεῖται ἐκ τοῦ ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ἀπησχολοῦντο μὲ τὴν διεξαγωγὴν ἄλλων σοβαρωτέρων ὑποθέσεων, μὴ ἐπιτρεπουσῶν νὰ παρευρίσκωνται ἐν τῇ Βουλῇ· διότι τὸ ἴδιον ζήτημα, αἱ ἴδιαι ἀνάγκαι καὶ ὁ κίνδυνος καὶ πρὸ τῆς διακοπῆς περιεστοίχουν τοὺς Ὑπουργοὺς, καὶ ὅμως προσήρχοντο εἰς τὴν Βουλὴν καὶ συνειργάζοντο μετ’ αὐτῆς, καὶ θὰ εἰργάζοντο ἴσως καὶ μέχρι τῆς πρωΐας, ἐὰν ἡ Βουλὴ τὸ ἐπεθύμει. Διατὶ κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας, καθ’ ἃς ὑπῆρχε καὶ ὁ πρῶτος κίνδυνος, ἐπέμενον οἱ κ. Ὑπουργοὶ νὰ προσέρχωνται, δὲν προσήρχοντο δὲ ὅτε ἐγεννήθησαν οἱ δισταγμοὶ, ὑπῆρχον δὲ καὶ ἐκκρεμεῖς ἀπαντήσεις, ἃς ἔπρεπε νὰ φέρωσιν εἰς τὴν Βουλήν; Ὅλα ταῦτα ἦτο λίαν φυσικὸν νὰ γεννήσωσιν εἴς τινας σπουδαιοτέρους φόβους περὶ τῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους ἠπείλει ἡ ἔλλειψις δραστηριωτέρας ἐνεργείας ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν θέλω πολλὰ ἄλλα νὰ ἀναφέρω, ἀποδεικνύοντα ὅτι δὲν γίνεται πραγματικὴ καὶ μετὰ τῆς προσηκούσης ταχύτητος ἡ παρασκευὴ στρατιωτικῶς τῶν δυνάμεων τοῦ Κράτους. Ἡ ἀμέλεια αὕτη εἶναι ἐπικίνδυνος. Διότι ναὶ μὲν μέχρι πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἡ Εὐρώπη παρεμβαίνουσα ἀνέστελλε τὴν Τουρκίαν, ὅπως μετέλθῃ καθ’ ἡμῶν βίαια μέτρα, οὐδεμίαν ὅμως βεβαιότητα ἔχομεν, ὅτι αὔριον ἡ Εὐρώπη, μὴ θέλουσα νὰ μετέλθῃ βίαν, δὲν θὰ εἴπῃ τῇ Ἑλλάδι: «ἀφοῦ δὲν πείθεσαι εἰς αὐτὰ, τὰ ὁποῖα συμβουλεύω, οὐδεμίαν δυσκολίαν ἔχω νὰ σὲ ἀφήσω μετὰ τῆς ὁμόρου Δυνάμεως νὰ διαλύσῃς μόνη τοὺς λογαριασμούς σου». Ἰδοὺ ὅτι θὰ εὑρεθῶμεν αἴφνης τότε εἰς τὴν ἀνάγκην, ἢ νὰ ὑποστῶμεν ἡμεῖς ἢ νὰ ἐπιχειρήσωμεν τὴν ἐπίθεσιν. Κύριος δὲ οἶδεν, ἂν καὶ αὐτὴ ἡ παρέμβασις τῶν Κυβερνήσεων τῶν Μεγάλων Κρατῶν, ὅπως παρατείνεται ὁ περὶ Κρήτης ἀγών, δὲν χρησιμεύῃ κυρίως, ὅπως δίδωται καιρὸς νὰ παρασκευάζηται τελείως καθ’ ἡμῶν ἡ Τουρκία. Διὰ τοῦτο πρὸς πᾶν ἐνδεχόμενον πρέπει νὰ σπεύσωμεν νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι. Δὲν ἐννοῶ προετοιμασίαν ἀνωτέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν μᾶς ἐπιτρέπει ὁ Χρόνος, ὁ ὁποῖος μᾶς δίδεται. Ἀλλ’ αὐτὰς τὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν καὶ δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν, πρέπει νὰ δυνάμεθα νὰ τὰς χρησιμοποιήσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ἐπωφελέστερον, παρασκευάζοντες ὅσον τὸ δυνατὸν πληρέστερον. Ἀπαιτεῖται μεγάλη δραστηριότης καὶ ἐργασία πρὸς τοῦτο. Πρὸ χρόνων οὐδεμία γίνεται πολεμικὴ ἐργασία καὶ παρασκευή. Διότι οὐδὲν ἔχομεν λειτουργοῦν κανονικῶς. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν δὲν δύνανται, πιέζοντες τὸ ἠλεκτρικὸν κομβίον ἀπὸ τοῦ γραφείου των, νὰ κινῶσι στόλους καὶ στρατούς. Πρέπει τὰ πάντα ἤδη νὰ ἐξευρεθῶσι καὶ πλασθῶσιν· ὁ μηχανισμὸς ὁ στρατιωτικὸς καὶ ὁ ναυτικὸς εἶναι ἐσκωριασμένος· ἂν ζητήσητε νὰ μάθητε, ἂν ὑπάρχει ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία, θὰ μάθητε ὅτι δὲν ὑπάρχει.

§110Ν. ΣΜΟΛΕΝΙΤΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Πῶς τὸ γνωρίζετε; Λέγετε ἀόριστα πράγματα καὶ ἐπιζήμια. Ἐγὼ γνωρίζω, ὅτι ὑπάρχει ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία εἰς τὰ σώματα καὶ παντοῦ.

§111ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ ἐπαινῶ τὴν δραστηριότητα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν· ὁμολογῶ ὅτι ἀνέπτυξε, καίτοι μὴ ναυτικός, οὐ μικρὰν ἱκανότητα, ἀλλ’ ὑπάρχει ἐπιτελεῖόν τι τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ, παρασκευάζον καὶ διευθύνον τὰ ναυτικὰ ἡμῶν πράγματα; Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ναυτικῶν σήμερον οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ δυνάμενος νὰ βοηθήσῃ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν εἰς τὸ ἔργον τῆς ναυτικῆς παρασκευῆς. Οἱ ἀρχηγοὶ τῶν σωμάτων σήμερον εἶναι προσωρινοί, καὶ ἐν ὥρᾳ πολέμου ἄλλοι θὰ ἦναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ὁδηγήσωσι τὸν στρατόν. Δὲν ὑπάρχει ἐν τῇ διοικήσει τοῦ στρατοῦ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ σπουδαιότερον πλεονέκτημα ἢ τοῦτο, ὅπως δηλονότι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἔχει ἐν καιρῷ εἰρήνης τὴν διοίκησιν ἑνὸς σώματος, μιᾶς μονάδος, αὐτὸς νὰ ἦναι ὁ μέλλων νὰ ὁδηγήσῃ αὐτὴν ἐν ὥρᾳ πολέμου καὶ ἐναντίον τοῦ ἐχθροῦ. Οὐδὲν τοιοῦτον ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν. Ἀλλὰ τίποτε δὲν ἔχει γείνῃ καὶ διὰ τοὺς ἵππους· οὗτοι ἀκόμη δὲν ἔφθασαν, ἀλλὰ μόνον ἓν μέρος. Τὰ αὐτὰ συμβαίνουν καὶ διὰ τὰ ἄλλα ὑλικά. Ἐγὼ ἐξέθεσα ταῦτα, καίτοι γνωρίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ λέγωνται δημοσίᾳ, διότι ἐνόμισα ὅτι μεγαλειτέραν βλάβην καὶ ζημίαν φέρει ἡ ἀποσιώπησις τῶν κακῶν. Οὐδὲν φοβοῦμαι, ἀποκαλύπτων αὐτά, διότι τὰ καθ’ ἡμᾶς γνωρίζουσι καὶ οἱ γείτονες καὶ γινώσκουσι καλλίτερον ἡμῶν. Ἀλλ’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶναι κακὰ καὶ ἀποκαλύπτομεν, εἶναι τουλάχιστον ἐλπὶς ὅτι θὰ θεραπευθῶσι, καὶ ἡ ἀποκάλυψις αὐτῶν ὠφελεῖ βεβαίως. Αὐτὰ ἔχοντες ἐν τῷ νῷ, αὐτὰ φοβούμενοι οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει, ἐξεδηλώσαμεν τὴν ἀνησυχίαν καὶ τοὺς φόβους ἡμῶν.

§112ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Πρός τίνα;

§113ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἦτο παροῦσα, ἠθέλομεν τὰ καταγγείλει ἀπὸ τοῦ βήματος.

§114ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἴχετε τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς.

§115ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς τὴν πρώτην πράγματι ἡμέραν ἐξετέλεσε τὸ καθῆκόν του, ἐκάλεσε δὶς τὴν Βουλήν, ἀλλ’ ἐπὶ δύο ἡμέρας δὲν ἔπραξε τοῦτο. Ἀλλὰ καὶ ἂν τὸ ἔπραττεν, ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ προσήρχετο εἰς τὴν Βουλήν, καὶ ἡ συνεδρίασις θὰ ἐματαιοῦτο. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι οἱ Βουλευταὶ ἠδύναντο τοὺς λόγους τούτους νὰ ἐκθέσωσι καὶ πρὸς τὸν Βασιλέα. Νομίζω ὅτι, ὡς πᾶς Βουλευτής, οὕτω καὶ μερὶς Βουλευτῶν, ὅταν δὲν συνεδριάζῃ ἡ Βουλή, ἢ ὅταν συνεδριάζῃ καὶ πρόκειται περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ λεχθῶσιν ἐν τῇ Βουλῇ, δύναται νὰ μεταβῇ παρὰ τῷ Βασιλεῖ καὶ τὰ ἐκθέσῃ. Δὲν βλέπω λοιπὸν ποίαν παραβίασιν τοῦ Συντάγματος ἢ τῶν ἐθίμων ἔπραξεν ἡ ὁμάς, κύριε Πετσάλη, ὥστε νὰ μὴ δύνασθε, ἐὰν θέλετε, νὰ μεταβῆτε παρὰ τῷ Βασιλεῖ καὶ ἐκθέσητε αὐτῷ τὰς γνώμας σας.

§116ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§117ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νομίζω ὅτι ἐξ αὐτῆς τῆς πράξεως, εἰς τὴν ὁποίαν προέβη μία μερὶς τῆς Βουλῆς, δὲν δύναταί τις νὰ ἐξαγάγῃ συμπεράσματα. Δὲν ἀξιῶ δὲ νὰ κάμω λόγον περὶ τοῦ σκοποῦ δῆθεν, ὁ ὁποῖος ἀπεδόθη· ἐνόησα μόνον νὰ δικαιολογήσω τὴν πρᾶξιν ἐκείνην, δικαιολογῶν συγχρόνως καὶ τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν θέλω δώσει μετ’ ὀλίγον. Ἔπραξα δὲ ὅ,τι πᾶς Βουλευτὴς ἔχει δικαίωμα νὰ πράξῃ, ὅπως δικαιολογήσῃ τὴν ψῆφόν του, μολονότι οὔτε ὅταν προχθὲς ὑπέγραψα, οὔτε σήμερον, ὅταν θὰ δώσω ψῆφον μέλαιναν, νομίζω ὅτι βλάπτω τὸν τόπον. Σήμερον τὸ ζήτημα θὰ μείνῃ ὅπως ἦτο καὶ πρίν. Σήμερον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νομίζει, ὅτι πρέπει νὰ πιστοποιήσῃ, ὅτι τοὺς ἰδίους φίλους τῆς πολιτικῆς του, τοὺς ὁποίους εἶχε προχθές, τοὺς κρατεῖ ἀκόμη. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ ἡμᾶς, ἡμεῖς κατὰ τὴν προηγουμένην ψηφοφορίαν περὶ ἐμπιστοσύνης ἐπροτιμήσαμεν νὰ μὴ δώσωμεν ψῆφον, καίτοι ὑπῆρχον πολλὰ τὰ μὴ ἐμπνέοντα εἰς ἡμᾶς ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ μετὰ τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἔκτοτε ἔλαβον χώραν, νομίζω ὅτι προσετέθη στοιχεῖόν τι, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀνησυχεῖ περισσότερον, καὶ δὲν ἠμπορεῖ ἡ ψῆφος, τὴν ὁποίαν θὰ δώσωμεν, νὰ ἦναι παρὰ ψῆφος μὴ ἐμπιστοσύνης.

§118ΙΣΧΟΜΑΧΟΣ. Ὁμολογῶ, ὅτι ἀκριβῶς ἐξέθεσε τὰ γεγονότα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Ἐγὼ προκληθεὶς παρὰ τοῦ κ. Ράλλη, καὶ διὰ νὰ μὴ μείνῃ οὐδεὶς δισταγμὸς, ὅτι ἔλεγον τὴν ἀλήθειαν, ἠναγκάσθην νὰ ὁμιλήσω. Ἀφοῦ ὅμως εἶδον ὅτι ἐδόθη ὅλως διάφορος ἔννοια, ἠκολούθησα κατόπιν ἄλλην ὁδόν.

§119ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐγνώρισεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι διέταξε τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Ἑλλάδος, ἵνα εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἀγρίου δράματος, τοῦ διαδραματισθέντος ἐνώπιον τῶν Χανίων, ἀνακοινώσωσιν εἰς τὰς Κυβερνήσεις, παρ’ αἷς εἶναι διαπεπιστευμένοι, τὴν θλῖψιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι μικρά. Νομίζω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ὤφειλε νὰ περιορισθῇ ἐκεῖ. Ὤφειλε νὰ προσθέσῃ, ὅτι ἡ μικρὰ Ἑλλὰς ἀνέλαβε μέγα ἔργον, καὶ ὅταν Κράτη μικρὰ ἀναλαμβάνωσι τοιοῦτον ἔργον, εἶναι πρόθυμα ἵνα τὰ πάντα ὑποστῶσιν, ὅπως τὸ ἔργον αὐτὸ ἐπιτύχῃ, διότι ἄλλως οὐδεμίαν δικαιολογίαν ἔχουσι μικρὰ Κράτη, ἀναλαμβάνοντα τὴν ἐπιτέλεσιν μεγάλων ἔργων. Καθ’ ἣν στιγμὴν ἐστείλατε τὸν στόλον εἰς Κρήτην, καὶ διετάξατε τὸν στρατὸν ν’ ἀποβιβασθῇ, καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως ἐλάβετε κατοχὴν τῆς Κρήτης, ἔπρεπε ν’ ἀναλογισθῆτε, πλέον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶναι μικρὰ, ἀλλ’ εἶναι μεγάλη, διότι μέγα ἔργον ἀνελάμβανεν. Ἔπρεπε ν’ ἀναλογισθῆτε, ὅτι τὰ μεγάλα αὐτὰ ἔργα διὰ τῶν συνήθων μέσων δὲν κατορθοῦνται, ὅτι δὲ μικρὸν Κράτος, τὸ ὁποῖον ἐτόλμησε νὰ ἀντιπαραταχθῇ οὐ μόνον πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ καὶ πρὸς ὅλην τὴν Εὐρώπην ν’ ἀντισταθῇ, κατὰ μυρίων δυσχερειῶν ἔχει νὰ παλαίσῃ, καὶ ὅτι, ὅπως ταύτας ἀντιμετωπίσῃ, τρέχει κίνδυνον πλήρους καταστροφῆς. Τολμηρὰ ἡ πολιτικὴ ὑμῶν, ἀλλ’ ἐπράξατε ὅ,τι καθῆκον εἴχετε νὰ πράξητε πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῆς πολιτικῆς ταύτης. Βεβαίως τὸ στόμα ἡμῶν φράττει τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον· βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅ,τι βλέπομεν, ὅ,τι πάντες ἀντιλαμβανόμεθα.

§120Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Νὰ τὸ εἴπητε.

§121ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Δὲν τὸ εἶπον καὶ δὲν θὰ τὸ εἴπω, ἀλλὰ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι δὲν τὸ ἀντιλαμβανόμεθα μόνοι ἡμεῖς, οἱ εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην καθήμενοι, ἀλλὰ καὶ πολλοὶ ἐκ τῶν ἐκεῖθεν καθημένων, καὶ τοῦτο γινώσκετε κάλλιστα. Εἶναι ὅμως τινὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅλων ὑποπίπτουν· εἶναι γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐκ τῶν ἀναγνωσθέντων σήμερον παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν ἐγγράφων προκύπτουσι. Τί ἀνεκοινώσατε, παρακαλῶ, εἰς τὴν Βουλὴν, κύριε Ὑπουργέ; Εἴπετε ὅτι εἰς τὰς Δυνάμεις ἀπηντήσατε ἀρνητικῶς εἰς ἕνα τῶν ὅρων, τῶν παρὰ τῶν ναυάρχων τῶν ξένων στόλων ἐπιβληθέντων, εἰς τὸν ὅρον περὶ μὴ ἐνεργείας τοῦ στόλου ἐν περιπτώσει μεταφορᾶς τουρκικοῦ στρατοῦ· καὶ μ’ ὅλα ταῦτα τί μᾶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος κ. Ραζέλος; Ὅτι ἰδίοις ὄμμασιν εἶδε μεταφερόμενον στρατὸν παρὰ πλοίων τουρκικῶν! καὶ μ’ ὅλα ταῦτα οὐδὲν ὁ στόλος ἡμῶν ἔπραξεν, ὅπως ἐμποδίσῃ τὴν μεταφορὰν τούτου καὶ ἐκτελέσῃ τὰς διαταγὰς, ἃς συμφώνως πρὸς τὰς δηλώσεις ὑμῶν βεβαίως ἐδώσατε. Καὶ τί ἕτερον προκύπτει ἐκ τῶν ἀνακοινώσεων ὑμῶν, κύριε Ὑπουργέ; Ὅτι, ἐνῷ ἐδηλώσατε ὅτι δὲν θέλετε ἐπιτρέψει ἐνέργειαν ἐκ μέρους τοῦ τουρκικοῦ στόλου, προκύπτει ἀπεναντίας ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ μοιράρχου, ὅτι ὁ τουρκικὸς στόλος ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου ἔλαβεν ἐνεργὸν μέρος εἰς τὴν κατὰ τῶν Χριστιανῶν ἐπίθεσιν. Ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπυροβόλουν τὰ ξένα πλοῖα, ἐπυροβόλουν καὶ τὰ τουρκικὰ πλοῖα κατὰ τῶν Χριστιανῶν, τῶν μετὰ τὴν κατάληψιν τῆς Κρήτης ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ὑπηκόων τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως. Διατὶ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τῆς ἐπιθέσεως τῶν τουρκικῶν πλοίων τὰ Ἑλληνικὰ πλοῖα δὲν ἐπυροβόλησαν κατὰ τῶν τουρκικῶν; Ἀπαντήσατε, ἐὰν δύνασθε, εἰς ταῦτα· δικαιολογήσατε, ἐὰν δύνασθε, τὴν ἀδράνειαν τοῦ στόλου ἡμῶν. Ὁ στόλος ἔπρεπε νὰ ἐνεργήσῃ. Ἰδοὺ τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ συντελέσητε. Ἐὰν συνέπεια τῶν ἔργων τούτων θὰ ἦτο ἡ καταστροφὴ τῶν πλοίων τῶν Ἑλληνικῶν, ἐκ τῆς καταστροφῆς ἐκείνης ἤθελε βεβαίως ἐπέλθει ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἢ μᾶλλον ἡ ἀναγνώρισις τῆς ἑνώσεως, διότι ἡ ἕνωσις συνετελέσθη διὰ τῆς κατοχῆς ἐκ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, διὰ τῆς προκηρύξεως τοῦ Βασιλέως. Ὅταν συνδυάζωμεν τὴν στάσιν ὑμῶν ταύτην πρὸς τὴν πορείαν τὴν ἄλλην ὑμῶν, πρὸς τὸ ἀναποφάσιστον τῶν μέτρων, τῶν παρ’ ὑμῶν ληφθέντων· ὅταν βλέπωμεν ὅτι ἡμέραν τινὰ στέλλεται ὁ στόλος, ὅτι πολλαὶ παρέρχονται ἡμέραι πρὶν σταλῇ ὁ τορπιλλικὸς στόλος, ὅτι ἡμέραι πάλιν παρέρχονται πρὶν ἢ σταλῇ ὁ στρατὸς, ὅτι ἀποτέλεσμα τῆς βραδύτητος καὶ τῆς ἀναβολῆς εἶναι ἡ ἀκινησία τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου, ἡ ἀπραξία, δικαιούμεθα νὰ ἔχωμεν φόβους καὶ νὰ διατελῶμεν ἐν ἀνησυχίᾳ, καὶ ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν τῶν φόβων καὶ τῶν ἀνησυχιῶν εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ σπρώχνωμεν ἑκάστοτε ὑμᾶς πρὸς ἐπιτέλεσιν τῶν καθηκόντων ὑμῶν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀποδεικνύει ὅτι διαφωνοῦμεν ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν τὸ ἔθνος πρέπει ν’ ἀκολουθήσῃ. Περὶ τούτου πάντες τὰ αὐτὰ φρονοῦσι, διαφωνοῦμεν δὲ μόνον ὡς πρὸς τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ μετέλθωμεν, ἵνα τὴν πολιτικὴν ταύτην, τὴν πλήρη κινδύνων, ἡ ὁποία ὅμως παρέχει ἐλπίδα ἐπιτυχίας, φέρωμεν εἰς πέρας. Διαφωνοῦμεν διότι δὲν βλέπομεν ἀναπτυσσομένην παρ’ ὑμῶν τὴν δραστηριότητα, τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ βλέπωμεν· φοβούμεθα τ’ ἀποτελέσματα τῆς χαλαρᾶς ὑμῶν ἐνεργείας, καὶ τοὺς φόβους τούτους ἐκδηλοῦμεν, καὶ ὅταν προσκαλῆτε ἡμᾶς νὰ δώσωμεν εἰς ὑμᾶς ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ὑπὸ τῶν φόβων τούτων κατεχόμενοι, δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ἄλλο ἢ ὅτι ἀρνούμεθα ψῆφον ἐμπιστοσύνης.

§122Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ἡμεῖς δὲν ἀμφιβάλλομεν, ὅτι οἱ κύριοι Βουλευταὶ οἱ ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει δὲν διαφωνοῦσιν ἐπὶ τῆς οὐσίας τοῦ ζητήματος πρὸς ἡμᾶς. Καὶ οὗτοί εἰσιν Ἕλληνες, ὡς Ἕλληνές ἐσμεν καὶ ἡμεῖς, ἑπομένως δὲν πρέπει νὰ ἀδικήσω τινὰ ἐξ αὐτῶν. Συμβαίνει ὅμως πάντοτε, ἰδίως πρὸς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, νὰ διαφωνῶμεν εἰς τὰς λεπτομερείας, ἐνῷ ἐν τῇ οὐσίᾳ εἴμεθα σύμφωνοι. Μήπως εἰς τὰ 1886 δὲν διεφωνοῦμεν εἰς τὰς λεπτομερείας; Καὶ τότε ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας δὲν διεφώνει πρὸς ἡμᾶς, ὅτι διὰ τῆς ἀναιρέσεως τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, ἣν ἓν ἀπὸ τὰ Κράτη τῆς Ἑλληνικῆς Χερσονήσου διέπραξεν, ἁρπάσαν μίαν ἐπαρχίαν, τὴν ὁποίαν τὸ Συνέδριον εἶχε καταστήσει αὐτόνομον, καὶ εἶχε δημιουργήσει ὡς πρόχωμα κατ’ ἐπιδρομῶν ἄλλων, ὅτι, λέγω, κατεστρέφετο τὸ πρόχωμα τοῦτο, καὶ ἐζημιοῦντο τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ· ἀλλὰ διεφώνει, διότι ἰσχυρίζετο, ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν ἦτο ἀνίκανος, διότι ἔλεγεν, ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν ἦτο ἀγέλη!

§123ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ποτὲ δὲν τὸ εἶπον.

§124Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ διατὶ ἔλεγε ταῦτα περὶ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας; Τί ἠξίου; Ἠξίου, στρατὸς ἐξ 80,000 ἀνδρῶν νὰ ἔχῃ τόσα στελέχη, ὅσα ἔχουσιν οἱ εὐρωπαϊκοὶ στρατοί, ὅταν συνίστανται ἐξ 80,000 ἀνδρῶν. Ἀλλὰ τίς ἠγνόει, ὅτι ἐν Ἑλλάδι δὲν ὑπῆρχον στελέχη διὰ 80 χιλιάδας ἀνδρῶν, ἀλλὰ μόνον διὰ 20,000 ἀνδρῶν; Καὶ ὅταν ἐπεστρατεύομεν, τίς ἠγνόει τοῦτο; Καὶ ὅμως ἐν γνώσει τούτου ἐπεστρατεύομεν. Λοιπὸν καθ’ ὃν χρόνον ἡμεῖς ἐπεστρατεύομεν, πάντες οἱ φίλοι τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας ἐγνώριζον, ὅτι ἤθελε σχηματισθῆ στρατὸς πολυάριθμος, μὴ ἔχων στελέχη ἀνάλογα πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀνδρῶν αὑτοῦ, καὶ ἐν γνώσει τούτου ἔστεργον καὶ ἐπεκρότουν ὅτι ἐπεστρατεύομεν· ἀλλ’ ὅταν ἦλθεν ἡ στιγμή, τότε ἡ ἔλλειψις τῶν ἀναγκαίων στελεχῶν παρεκώλυε τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ ἔργον, καὶ ἤλεγχεν ἡμᾶς, ὅτι δὲν παρεσκευάσαμεν τὸν στρατὸν προσηκόντως. Καὶ τώρα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἔχει τοὺς αὐτοὺς σκοπούς, τοὺς αὐτοὺς πόθους, τὰ αὐτὰ αἰσθήματα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν καὶ ἡμεῖς, ἀλλὰ θεωρεῖ, ὅτι ἡ ἐργασία ἡμῶν εἶναι ἀδρανής, βλέπει ὅτι δὲν ἐνεργοῦμεν μετὰ δραστηριότητος, καὶ ὑποπτεύει ὅτι ἐνδέχεται νὰ ἔλθῃ ἡμέρα, καθ’ ἣν νὰ μὴ ἤμεθα ἐπαρκῶς παρασκευασμένοι στρατιωτικῶς. Ἀλλὰ πῶς δύναται νὰ γνωρίζῃ ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὅτι δὲν ἐνεργοῦμεν ἐγκαίρως, ἀλλὰ βραδέως; Ποῖον εἴχομεν σκοπὸν, ὅταν συνεκαλοῦμεν τὸ πρῶτον τὰς δύο ἡλικίας καὶ ἐζητοῦμεν δι’ αὐτῶν νὰ κρατύνωμεν τὸν ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἠπείρῳ στρατόν; Σκοπὸν εἴχομεν νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας; Ὄχι. Σκοπὸν εἴχομεν νὰ περιφρουρήσωμεν ἀσφαλέστερον τὴν μεθόριον γραμμὴν, διότι οἱ γείτονες ἡμῶν ἠσχολοῦντο νὰ ἐνισχύσωσιν ὡσαύτως τὰς ἐπὶ τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς φρουράς των. Ἀλλ’ ὅταν νεώτεραι πληροφορίαι μᾶς ἀνήγγειλαν, ὅτι ἡ Τουρκία διέτασσε μεγαλειτέρας μετακινήσεις στρατοῦ, καὶ ὅτι παρεσκεύαζεν ἔτι μεγαλειτέραν ἐνίσχυσιν τῶν φρουρῶν τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς, ἐσπεύσαμεν τὴν αὐτὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν συνεκεντροῦμεν τὰς πληροφορίας ταύτας, νὰ καλέσωμεν τὰς δύο ἄλλας ἡλικίας. Ἐὰν εἴχομεν σκοπὸν ἀπ’ ἀρχῆς νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, εἶχε δικαίωμα ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας νὰ μᾶς ἐλέγξῃ, διότι παρασκευαζόμενοι νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον δὲν παρασκευάζομεν ἀναλόγως τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον. Προετιθέμεθα νὰ προλάβωμεν ἐπιδρομὰς ἀκηρύκτους, τὰς ὁποίας αἱ στρατιωτικαὶ κινήσεις τοῦ ὁμόρου Κράτους μᾶς κατήγγελλον ὡς λίαν πιθανὰς. Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν αἱ κινήσεις αἱ στρατιωτικαὶ ἐν τῇ ὁμόρῳ χώρᾳ ἐγίνοντο πρὸς τὴν μεθόριον γραμμὴν τῆς Ἑλλάδος, ἐπὶ τοσοῦτον ἐφροντίζομεν νὰ κρατύνωμεν τὰς ἡμετέρας φρουράς. Ποῦ ὑπάρχει ἡ διαφωνία; Μήπως ἠξίουν νὰ μετερχώμεθα πολιτικὴν ἐπιδεικτικήν; Ἀλλὰ πρέπει ἕκαστος νὰ γνωρίζῃ, ὅτι αἱ ἐπιδείξεις ἔχουσιν ἐνίοτε τὸν χαρακτῆρα ἀπειλῆς, τότε δὲ πρέπει πάντοτε καλῶς νὰ σταθμίζωνται καὶ μετὰ μεγάλην μελέτην νὰ γίνωνται ἀποδεκταί. Δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει ν’ ἀναμιχθῶ εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, οὐχὶ διότι ἐγὼ δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν καὶ δὲν μελετῶ μετ’ ἐμβριθείας τοὺς λόγους τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσολογγίου, τὸν ὁποῖον τιμῶ καὶ διὰ τὴν μάθησιν αὐτοῦ καὶ διὰ τὴν βουλευτικὴν αὐτοῦ ἱκανότητα, ἀλλὰ διότι μοὶ ἐφάνη ὅτι οἱ λόγοι αὐτοῦ ἦσαν μᾶλλον δικαιολογία τῶν ἰδίων αὐτοῦ πράξεων, ἵνα μὴ μεταχειρισθῶ τὴν λέξιν ἀπολογία. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ἐξετασθῇ τὸ γράμμα, τὸ ὁποῖον ἐστάλη πρὸς τὸν Ἡγεμόνα ὑπὸ τῶν κυρίων ἀντιπολιτευομένων Βουλευτῶν, ὑπὸ τοὺς κανόνας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ δικαίου ἢ τῶν κοινοβουλευτικῶν παραδόσεων καὶ ἐθίμων, δὲν ἤθελον μετάσχει τῆς ἐρεύνης ταύτης, κατὰ τὴν ὥραν μάλιστα ταύτην. Ἀλλὰ τίς ἠμφισβήτησε τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι; Διὰ τοῦτο δὲν ἐπικρίνω τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου, οὔτε τοὺς ὑπογράψαντας τὴν ἀναφοράν των ταύτην, ἀφοῦ πάντες οἱ Ἕλληνες ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι κατὰ Σύνταγμα. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἐκρατύνθη ἔτι μᾶλλον εἰς τοὺς δισταγμοὺς αὐτοῦ, ὡς εἶπε, περὶ τῆς πολιτείας ἡμῶν ἐκ τῶν ἐνεργειῶν ἡμῶν, δὲν ἀμφισβητῶ ὅτι εἶναι κύριος νὰ σταθμίσῃ αὐτὰς κατὰ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ ἐκτίμησιν. Πρέπει ὅμως νὰ μὴ ἀφήσω ἄνευ παρατηρήσεως τὸ λεχθὲν ὑπ’ αὐτοῦ, ὅτι ἡ ἔλλειψις συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς ἐπὶ τέσσαρας ἢ πέντε ἡμέρας τῆς ληξάσης ἑβδομάδος ηὔξησε τοὺς δισταγμοὺς αὐτοῦ, διότι κατὰ τὴν ἀπαίτησιν, ἣν φαίνεται ὅτι εἶχεν, ἡμεῖς δὲν προσηρχόμεθα κατὰ πάσας τὰς ἡμέρας ἐκείνας εἰς τὴν Βουλήν. Τί ἤθελε νὰ πράξωμεν εἰς τὴν Βουλήν; Νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας εἴχομεν ὑποσχεθῆ ὅτι θέλομεν ἀνακοινώσει εἰς αὐτὴν περὶ τῶν δύο συμβεβηκότων, τὰ ὁποῖα συνδέονται μετὰ τοῦ βομβαρδισμοῦ; Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ εἶχε προλάβει καὶ εἶχεν ἐκφέρει γνώμην, ἀποδεξαμένη τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Καλαμπάκας, ὡς ἐτροποποιήσαμεν αὐτήν. Νὰ ποιήσωμεν ἄλλας ἀνακοινώσεις εἰς τὴν Βουλήν; Δὲν εἴχομεν τοιαύτας· ἀλλὰ καὶ ἂν εἴχομεν πληροφορίας οἱασδήποτε, ἡ γνώμη ἡμῶν ἦτο, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ προβῶμεν εἰς ἀνακοίνωσιν αὐτῶν. Ἑπομένως δὲν ἔμενον, εἰμὴ τὰ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει ἀναγεγραμμένα ἀντικείμενα, εἰς τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἐνομίζομεν, ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ προβῶμεν. Λοιπὸν ἔπρεπε νὰ ἔλθωμεν εἰς τὴν Βουλήν, μηδὲν ἔχοντες νὰ πράξωμεν καὶ καταναλίσκοντες χρόνον, τὸν ὁποῖον ἔπρεπε κατὰ πρῶτον λόγον νὰ καταναλώσωμεν εἰς ὑποθέσεις σπουδαιοτάτας, τὰς ὁποίας δὲν ἐπετρέπετο ἡμῖν νὰ ἀναβάλωμεν. Διὰ τοῦτο δὲν προσήλθομεν κατὰ τὰς εἰρημένας ἡμέρας νὰ συνεδριάσωμεν μετὰ τῆς Βουλῆς. Καὶ σήμερον, κ. Πρόεδρε,—καὶ παρακαλῶ τοὺς λόγους τούτους νὰ τοὺς θεωρήσητε ὡς γνώμην καὶ νὰ ὑποβάλητε τὴν γνώμην ταύτην εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς,— καὶ σήμερον, λέγω, ἐὰν μετὰ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας γνωσθῇ, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει ἐμπιστοσύνην πρὸς ἡμᾶς, θὰ παρακαλέσω νὰ μὴ παύσῃ μὲν ἐργαζομένη ἡ Βουλή, ἀλλ’ οἱ κ. κ. Βουλευταὶ νὰ μὴ συνέρχωνται πρὸς συνεδρίασιν, εἰμὴ ὁσάκις ὁ Πρόεδρος ἤθελεν εἰδοποιήσει αὐτούς, διότι δυστυχῶς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐρχώμεθα ἡμεῖς καθ’ ἑκάστην, ὁσάκις ἀνυπέρβλητοι καὶ κατεπείγουσαι ὑποθέσεις ἀπασχολοῦσιν ἡμᾶς.

§125ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μετὰ λύπης ἤκουσα τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐπανερχόμενον εἰς τὰς συζητήσεις τοῦ 1886. Τότε διεφώνουν ἐγὼ πρὸς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως οὐχὶ εἰς τὰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας ἀνέφερεν, ἀλλ’ ἐπὶ οὐσιώδους ζητήματος. Ἐνόμιζε τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παρέρχηται χρόνος εἰς μάτην, διότι ἡ πάροδος τοῦ χρόνου ὡδήγει ἀφεύκτως τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ἀδυναμίαν νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ ἔργον, δι’ ὃ τόσας ὑπέστη θυσίας. Προέβλεπε τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὅτι ἡ ἀνάμιξις τῶν Δυνάμεων ἤθελε καταστήσει τὴν ἐνέργειαν τῆς Ἑλλάδος ἀδύνατον, ὅτι παρήρχετο χρόνος ἀνωφελῶς, καὶ ὅτι παρερχομένου τοῦ χρόνου θὰ ἤρχετο στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ θέλησις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἤθελεν ἐπιβληθῆ ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος. Λυποῦμαι ὅτι ἀνέφερε τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο, διότι βεβαίως θὰ ἦτο ὀλέθριον, ἐὰν τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο ἐπρόκειτο σήμερον νὰ ἐπαναληφθῇ. Ἀκριβῶς ἔχων τὸ μάθημα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, συνιστῶ εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ταχύτητα εἰς τὴν ἐνέργειαν, δραστηριότητα εἰς τὴν ἐνέργειαν, τόλμην εἰς τὴν ἐνέργειαν. Καὶ δὲν μὲ πείθουσιν οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ἀνέφερεν, ὅπως δικαιολογήσῃ τὴν βραδύτητα καὶ τὰς ἀναβολάς. Εἶπεν ὅτι, ἐπειδὴ δὲν πρόκειται περὶ ἐπιθέσεως, δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐπιταχύνωμεν τὴν σύγκλησιν τῶν ἐφέδρων. Τὸ τόλμημα, τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐν Κρήτῃ, βεβαίως ἔπρεπε νὰ γεννήσῃ ἀνησυχίας ὡς πρὸς τοὺς κινδύνους, οἵτινες ἠδύναντο νὰ παρουσιασθῶσιν εἰς τὴν ὁροθετικὴν γραμμήν, καὶ τὰς ἀνησυχίας ταύτας ἔπρεπε νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἡ Κυβέρνησις, καὶ νὰ μὴ περιμένῃ τὴν τελευταίαν στιγμήν, ἵνα καλέσῃ τὰς ἐφεδρείας. Ἀκριβῶς διὰ τοῦτο κατηγορῶ τὴν Κυβέρνησιν. Κατηγορῶ αὐτήν, διότι δὲν ἀνεγνώρισε τὴν ἀνάγκην τῆς ταχείας τῶν ἐφέδρων συγκλήσεως. Θέλω παρ’ αὐτῆς ἐνέργειαν, καὶ ἂς μὴ ἀμφιβάλλῃ, ὅτι, ἂν ἴδωμεν αὐτὴν τοιαύτην μετερχομένην πολιτικήν, οὐδεὶς θὰ ὑπάρξῃ ὁ διστάζων, ὅπως ὑποστηρίξῃ αὐτήν.

§126Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ἡ ὑπόμνησις τῆς ἐποχῆς τοῦ 1886 μοὶ ἀναπολεῖ εἰς τὴν μνήμην μίαν λίαν σοβαρὰν περίστασιν καὶ πολὺ σχετιζομένην μὲ τὸ ζήτημα τὸ Κρητικόν. Ἐνθυμεῖται βεβαίως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι κατὰ τὴν γέννησιν τοῦ ζητήματος τῆς Ἀνατολικῆς Ῥωμυλίας, ὅτε ἀπεφάσισε νὰ ἐπιστρατεύσῃ τὸ Κράτος, συνεζήτησε μετὰ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ἀντωνίου Μαυρομιχάλη καί τινων ἄλλων ἀξιωματικῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ ἀδελφὸς τοῦ κ. Μαυρομιχάλη, ὁ κ. Γ. Μαυρομιχάλης, ὁ συνταγματάρχης, καὶ ἀπεφάσισε, πεισθεὶς ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὁ τότε καὶ νῦν, νὰ ἐνεργήσῃ τάχιστα εἰς τὴν Μακεδονίαν, διότι εἶχε πληροφορηθῆ, ὅτι ἡ γραμμὴ ἡ ὁροθετικὴ κατείχετο ὑπὸ 6,000 μόνον τουρκικοῦ στρατοῦ, ἀπὸ Ἰωαννίνων μέχρι Θεσσαλονίκης, καὶ ἐγένοντο ἐνέργειαί τινες πρὸς τοῦτο· ἀλλὰ δὲν γνωρίζω, πῶς μετ’ ὀλίγον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μετέβαλε γνώμην, καὶ δὲν ἐσκέπτετο ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐνεργήσῃ, ἵνα εἰσβάλῃ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς εἰς τὴν Μακεδονίαν, ἐξηκολούθει δὲ προετοιμαζόμενος καὶ ἀπὸ ἀναβολῆς εἰς ἀναβολὴν περιπίπτων, μέχρις ὅτου ἐνδυναμωθέντες οἱ Τοῦρκοι εἰς τὴν μεθόριον γραμμήν, ἔδωσαν αὐτοὶ τὴν ἀφορμήν, διότι ἡμεῖς τοὺς ἐδώσαμεν τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐνδυναμωθῶσι καὶ ἀπαλλαχθῶσιν ἀπὸ ὅλας τὰς ἄλλας ἀνησυχίας, τὰς ὁποίας ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς εἶχεν ἡ Τουρκία τότε. Βλέπων λοιπὸν καὶ νῦν τὰς ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἀναβολὰς τῶν προετοιμασιῶν τοῦ Κράτους κατά τε τὴν ξηρὰν καὶ τὴν θάλασσαν, φοβοῦμαι ὅτι θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὰ αὐτὰ ἀποτελέσματα τοῦ 1886. Δὲν δύναται δὲ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ πείσῃ κανένα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐνεργεῖ, ὡς δηλοῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, σοβαρῶς καὶ ταχέως, διότι τὰ πράγματα δὲν μαρτυροῦσι τοῦτο. Δὲν ἐπιτρέπεται ἀληθῶς νὰ κατέλθῃ τις εἰς λεπτομερείας καὶ νὰ ἐκθέσῃ ὁποῖαι εἶναι αἱ λεπτομέρειαι αὗται, αἵτινες ἐμβάλλουσιν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τοὺς φόβους αὐτούς. Ἐν τούτοις διὰ γενικῶν γραμμῶν ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς νὰ ἐκθέσωμεν δημοσίᾳ τὴν γνώμην μας, οὐ μόνον τὴν ψῆφόν μας δικαιολογοῦντες, ἀλλὰ καὶ τὸν κίνδυνον ὑποδεικνύοντες· διότι δὲν ἀρκεῖ, κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὸ ἀτυχὲς — ἄν τοιοῦτον ἦναι, ὅπερ ἀπεύχομαι, — ἀποτέλεσμα τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, νὰ ζητήσωμεν εὐθύνην ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, διότι θὰ ἦναι κατόπιν ἑορτῆς· ὁ Ἑλληνισμὸς πλέον δὲν θὰ ἔχῃ καμίαν ἐλπίδα αὐξήσεως εἰς τὸ μέλλον. Διὰ τοῦτο συνιστῶμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὀφείλει αὕτη νὰ λάβῃ ὑπὸ σπουδαιοτάτην ἔποψιν τὴν περίστασιν ταύτην, ἵνα μὴ ματαίως παρέρχηται ὁ χρόνος.

§127ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, ὅπως δικαιολογήσω τὴν θέσιν μου. Παρουσιάζεται ἓν ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου οὐδεμία ὑπάρχει διαφωνία οὔτε ἐν τῇ Βουλῇ, οὔτε ἐν τῷ ἔθνει. Τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ παραδεχθῇ λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἐκ τῆς ὁποίας νὰ ἐπέλθῃ προσβολὴ εἰς τὸ γόητρον τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Οὐδεμία διαφωνία ὑπάρχει ἐπὶ τούτου, καὶ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ οἱαδήποτε Κυβέρνησις, ἥτις νὰ μὴ ἐκτελέσῃ πλῆρες καὶ τέλειον τὸ καθῆκον αὐτῆς πρὸς πραγματοποίησιν καὶ πρὸς ἐπιδίωξιν τοῦ κοινοῦ τούτου σκοποῦ τοῦ ἔθνους, τοῦ Στέμματος καὶ τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ παρουσιάζεται ἓν ἕτερον ζήτημα, τὸ ζήτημα τῆς προπαρασκευῆς τῆς χώρας. Ἡ προπαρασκευὴ τῆς χώρας ἀναμφισβητήτως εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς γενικῆς ὁμοφωνίας πρὸς τὴν ἐπιδίωξιν τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον πάντες ἐπιδιώκομεν εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης. Τὰ διδόμενα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν, αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἐπισήμως γνωρίζομεν, δὲν δίδουσιν εἰς ἡμᾶς τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσωμεν ἐκ τῶν προτέρων δυσπιστίαν καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἔχομεν ὅμως ἐπισήμως ἀρκετὰ διδόμενα καὶ ὅπως ἐκφράσωμεν πλήρη τὴν πεποίθησιν ἡμῶν καὶ ὅπως συμμετάσχωμεν τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν πλήρη καὶ ἀκεραίαν ἀνέλαβεν ἡ Κυβέρνησις. Παρουσιάζεται ὅμως καὶ τρίτον ζήτημα. Τὸ ζήτημα δὲ τοῦτο, κατ’ ἐμὲ, εἶναι τὸ σπουδαιότερον. Εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἐπιδείξεως πλήρους καὶ τελείας ὁμοφωνίας καὶ ἑνότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους ἀπέναντι τοῦ ξένου κόσμου. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι τὰ μέσα καὶ αἱ δυνάμεις, τὰς ὁποίας δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν, μετὰ πάσης δραστηριότητος ἐνεργοῦντες εἴτε κατὰ θάλασσαν, εἴτε κατὰ ξηρὰν, ἐὰν πρόκειται αὗται νὰ ἀντιστῶσι κατὰ τῶν ἡνωμένων δυνάμεων τῆς Εὐρώπης, δὲν δύνανται νὰ παράσχωσιν εἰς ἡμᾶς πεποίθησιν ἐπιτυχοῦς λύσεως τοῦ ζητήματος. Δὲν πράττομεν ἑπομένως ἔργον φρονήσεως, ἂν νομίζωμεν ὅτι πρέπει νὰ ἐπιδιώξωμεν οἱανδήποτε ἐνέργειαν διὰ τῶν δυνάμεων ἡμῶν κατὰ τῆς ἡνωμένης Εὐρώπης. Μόνον δι’ ἑνὸς μέσου δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Κυβερνήσεις. Τοῦτο δὲ εἶναι ἡ ἀπόδειξις πλήρους καὶ ἀναμφισβητήτου ἑνότητος καὶ ἐνεργείας τῆς φυλῆς ἡμῶν. Πρέπει νὰ ἐννοηθῇ παρὰ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, ὅτι ὁλόκληρος ἡ φυλὴ ἡμῶν μίαν ἔχει ἐπιθυμίαν, μίαν ἔχει γνώμην, μίαν ἔχει ἀπόφασιν, νὰ μὴ δεχθῇ τι, τὸ ὁποῖον θίγει τὸ γόητρον αὐτῆς, τὸ μέλλον αὐτῆς, τὸν προορισμὸν αὐτῆς. Τοῦτο θὰ δείξωμεν, ἀποδεικνύοντες τρανῶς, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι παρ’ ἡμῖν δύο γνῶμαι, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ οὐ μόνον καμμία Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἀλλὰ οὔτε εἷς Ἕλλην, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ πράξῃ πλῆρες τὸ καθῆκον αὐτοῦ πρὸς προάσπισιν τοῦ γοήτρου τοῦ Ἑλληνικοῦ Στέμματος καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ τῶν συμφερόντων τῆς φυλῆς ἡμῶν. Τοιαύτη πεποίθησις τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου θὰ ἐξασφαλίσῃ εἰς ἡμᾶς τὴν γνώμην τῆς Εὐρώπης, θὰ πείσῃ αὐτὴν, ὅτι ἂν δὲν δυνάμεθα ν’ ἀντιταχθῶμεν εἰς τοὺς ἰσχυροὺς αὐτῆς στρατοὺς, δυνάμεθα ὅμως νὰ κρατήσωμεν ὁλόκληρον τὴν Εὐρώπην ὑπὸ τὸν φόβον τῆς διαταράξεως τῆς εἰρήνης, ὅστις κυρίως ἐπηρεάζει καὶ πιέζει αὐτήν. Μόνον ὅταν ὡς ἔθνος ὁλόκληρον παριστάμεθα ἡνωμένοι, δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν τοιοῦτον ἀποτέλεσμα. Διὰ τοῦτο λυπηρὰν θεωρῶ πᾶσαν διαίρεσιν εἴτε ἐν τῇ Βουλῇ εἴτε ἐν τῷ ἔθνει, ἥτις δύναται νὰ δώσῃ καὶ ἁπλῶς ὑπόνοιαν εἰς τὸν πεπολιτισμένον κόσμον, ὅτι δυνάμεθα περὶ ἄλλα νὰ τυρβάζωμεν καὶ περὶ ἄλλα νὰ ἀσχολώμεθα, ἢ ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν οἱανδήποτε ἄλλην γνώμην, παρὰ τὴν γνώμην τῆς αὐτοθυσίας καὶ τῆς δραστηρίας ἐνεργείας πρὸς προάσπισιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν συμφερόντων. Λυπηρὸν ἑπομένως θεωρῶ, διότι ἐπαρουσιάσθησαν ἀφορμαί, ἐγείρασαι ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ δύναται νὰ παρουσιασθῇ διῃρημένη. Διὰ τοῦτο δὲν δύναμαι νὰ μετάσχω τοιαύτης ψηφοφορίας. Δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, διότι οὐδεμίαν ἔχω ἀφορμὴν νὰ δυσπιστῶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τῆς πατρίδος μου εἰς τὴν παροῦσαν περίστασιν (ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς). Δὲν δύναμαι νὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, διότι δὲν εἶμαι ἀρκετὰ πληροφορημένος, δὲν ἔχω ἀρκετὰ φῶτα, ὥστε νὰ πιστεύσω, ὅτι ἐν ταῖς λεπτομερείαις ἔπραξε πάντα ὅσα ἠδύνατο καὶ ἔπρεπε νὰ πράξῃ. Δὲν ἀμφιβάλλω περὶ τούτου, ἀλλὰ ἐπὶ ἐξωδίκων πληροφοριῶν καὶ εἰκασιῶν δὲν δύναμαι νὰ στηρίξω ψῆφον δυναμένην νὰ ἔχῃ οἱανδήποτε ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν ζωτικωτέρων τῆς πατρίδος μου συμφερόντων. Μὴ συμμετέχων δὲ τῆς ψηφοφορίας, δηλῶ ὅτι οὐδεμίαν ἐννοῶ νὰ ἐκφράσω δυσπιστίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ψηφίσω ὑπὲρ αὐτῆς, διότι, ἀνήκων εἰς ἄλλην πτέρυγα, δὲν δύναμαι νὰ ἀναλάβω, ἐν ἀγνοίᾳ ὢν τῶν λεπτομερειῶν, τὴν εὐθύνην τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦτο θὰ ἀπόσχω τῆς ψηφοφορίας μετὰ τῶν φίλων, οἱ ὁποῖοι συμμερίζονται τὴν γνώμην μου.

§128ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ, δύο λέξεις.

§129ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Τζανετάκη ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, πλήρη ἔχουσα πεποίθησιν ἐπὶ τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐκδηλοῖ καὶ αὖθις τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην της.»

§131Χ. ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Ζητῶ τὸ λόγον, διότι βλέπω ὅτι σήμερον πρόκειται περὶ τῆς δικαιολογίας τῆς ψήφου ἑκάστου. Ὀφείλω καὶ ἐγὼ συνεπῶς νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν θὰ δώσω, καθόσον εἶμαι ἐκ τῶν Βουλευτῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὑπέγραψαν μίαν δήλωσιν πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως.

§132Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐλάβομεν τοιαύτην δήλωσιν.

§133ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Μίαν ἐπιστολήν.

§134Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οὐδ’ ἐπιστολήν.

§135ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Δι’ ἐπιτροπῆς...

§136Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μάλιστα, τρεῖς Βουλευταὶ ἦλθον πρὸς ἐμέ.

§137ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Ἡ ἀντιπροσωπεία ὁλόκληρος ἐξέφρασε τὴν γνώμην της, ὅτι τὸ ἔθνος πρέπει νὰ δράσῃ. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν οὐδὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν οὐδὲ εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν· ἀλλ’ ὡς στρατιώτης ὤφειλον νὰ παρατηρήσω μερικὰ πράγματα. Παρετήρησα τὸν στρατόν, ὁ ὁποῖος ἀνεχώρει ἐξ Ἀθηνῶν, καὶ ἐσχημάτισα ἐκ τῆς συνθέσεως τοῦ στρατοῦ καὶ ἐκ τῆς συντάξεως αὐτοῦ πλήρη τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κρήτη ἐπρόκειτο νὰ καταληφθῇ πανηγυρικῶς. Ἐζήλευσα τὴν θέσιν τῶν ἀναχωρούντων, διότι ἐκ τῆς συντάξεως τοῦ ἀναχωροῦντος στρατοῦ ἐσχημάτισα πεποίθησιν, ὡς στρατιώτης, ὅτι ὁ στρατὸς ἐκεῖνος ἀνεχώρει οὐχὶ δι’ ἐπιχείρησιν πολεμικήν, ἀλλὰ διὰ πανηγυρικὴν κατάληψιν. Καὶ πῶς τοῦτο ἐξήγαγον; Ἐκ τῶν ὀλίγων γνώσεων τῶν στρατιωτικῶν, τὰς ὁποίας ἀπέκτησα μελετῶν. Ἀλλ’ ἴσως αἱ γνώσεις αὗται μετεβλήθησαν σήμερον, καὶ ἴσως ἐγὼ αὐτὸς ἀγνοῶν ἤρχισα νὰ ἀμφιβάλλω περὶ τῆς πολεμικῆς δράσεως τοῦ ἔθνους.

§138Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπειδὴ ὡμιλήσατε περὶ πανηγυρικῆς καταλήψεως, ἡ μάχη τῶν Λειβαδίων ἀπαντᾷ εἰς τὴν ἰδέαν σας.

§139ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Συμφώνως μὲ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐμελέτησα καὶ ἔμαθον εἰς τὴν Στρατιωτικὴν Σχολὴν, γνωρίζω ἀσφαλῶς, ὅτι τὰ τμήματα στρατοῦ, τὰ μεταβαίνοντα πρὸς πολεμικὴν δρᾶσιν, διοικοῦνται μέχρι τῆς τελευταίας κρισίμου στιγμῆς ὑπὸ τῶν οἰκείων ἡγητόρων, καὶ τοῦτο, ἵνα ἐξασφαλίζηται ἡ διοίκησις. Οὐδέποτε ἐπιτρέπεται εἰς στράτευμα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ πολεμήσῃ, νὰ ἀλλάσσῃ τὴν τελευταίαν στιγμὴν τοὺς διοικητάς του· διότι ὑποτίθεται ὅτι οἱ νέοι διοικηταὶ, οἱ ἐρχόμενοι νὰ διοικήσωσιν αὐτὸ κατὰ τὴν δρᾶσιν, δὲν γνωρίζουσι τὸ ποιὸν, δὲν γνωρίζουσι τὰς ἰδιότητας, δὲν γνωρίζουσι τὸν χαρακτῆρα τῶν ἀνθρώπων, τοὺς ὁποίους διοικοῦσι.

§140Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὅμως τοὺς ἐδιοίκησαν πολὺ καλῶς.

§141ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Κύριε Ἀγγελόπουλε, σᾶς εἰδοποιῶ προκαταβολικῶς, ὅτι θὰ δώσω ψῆφον ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως (γέλωτες).

§142Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μοὶ εἶναι ἀδιάφορον ποίαν ψῆφον θὰ δώσητε.

§143ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Τότε διατὶ μὲ διακόπτετε; (Θόρυβος). Ἐὰν δὲν ἦναι ἐπιτετραμμένον νὰ ὁμιλήσω, τότε νὰ παύσω.

§144ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὁρίστε, ὁρίστε.

§145Γ. ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ ἀπαντᾶτε εἰς τὰς διακοπάς.

§146ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Ὑπέθεσα λοιπὸν, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ πολέμου. Τὰ περιστατικὰ, τὰ ὁποῖα ἐπαρουσιάσθησαν εἰς τὴν Κρήτην, τὰ ἔκτακτα, ἀπέδειξαν, ὅτι ὁ ἀποστελλόμενος στρατὸς εἶχε προορισμὸν νὰ πολεμήσῃ, καὶ ἐπολέμησεν ἀνδρειότατα. Γνωρίζω δὲ, ὅτι ξένοι ἀξιωματικοὶ δὲν ἐπίστευον ὅτι οἱ στρατιῶται αὐτοὶ εἶναι στρατιῶται τριῶν μηνῶν, οἱ ξένοι δ’ οὗτοι ἀξιωματικοὶ δὲν πιστεύω ὅτι ἐμερολήπτησαν εἰς τὰς κρίσεις των. Ὁ στρατὸς ὁ Ἑλληνικὸς ἐθαυμάσθη εὐτυχῶς ὑπὸ ὅλου τοῦ κόσμου. Ἐνόουν μόνον, ὅτι ἡ σύνταξις τοῦ στρατοῦ δὲν ἐπαρουσίαζε σκοπὸν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων. Μὲ διέψευσεν ὅμως αὐτὸς ὁ στρατὸς, διότι ἔκαμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ κάμῃ ἄλλος ἀρχαῖος καὶ παλαιὸς στρατός. Βλέπω τὴν κίνησιν τοῦ Ναυτικοῦ, καὶ ἔχω τὴν ἀνόητον ἰδέαν, ὅτι ὁ τορπιλλικὸς στόλος, προκειμένου νὰ ἐμποδίσῃ πλοῖα ἐρχόμενα ἐκ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καὶ προκειμένου νὰ ἀνατινάξῃ εἰς τὸν ἀέρα τὰ πλοῖα ἐκεῖνα, δὲν ὤφειλε νὰ ἔχῃ ὡς ἀφετηρίαν τῆς ἐργασίας του τὰ παράλια τῆς Κρήτης. Ἐπίστευον, ἴσως ἀνοήτως, ἴσως ἐσφαλμένως, ὅτι ἡ θέσις τοῦ τορπιλλικοῦ στόλου εἶναι ἀπὸ τοῦ Καφηρέως μέχρι τῆς Χίου, καὶ οὐχὶ εἰς τὰ παράλια τῆς Κρήτης, ἐνώπιον τῶν ναυάρχων τῶν ξένων Δυνάμεων. Βλέπω εἰς τὰς ἐφημερίδας τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργείου, τὰς διαταγὰς τῆς Κυβερνήσεως, τὰς διαταγὰς τοῦ Βασιλέως, καὶ ἀμέσως σκέπτομαι, ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ σοβαρὰ ἐργασία, ὅταν τὰ μυστικὰ μιᾶς ἐκστρατείας δίδωνται εἰς τὸν τύπον. Βλέπω, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῆς κατοχῆς ἔχει τὴν διαταγὴν νὰ καταλάβῃ τὴν νῆσον καὶ νὰ κυριεύσῃ τὰ φρούρια, καὶ ἡ διαταγὴ αὕτη δημοσιεύεται εἰς τὸν τύπον. Βλέπω εἰς τὸν τύπον, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ τορπιλλικοῦ στόλου ἔλαβε τὴν διαταγὴν νὰ ἀνατινάξῃ τὰ τουρκικὰ πλοῖα εἰς τὸν ἀέρα, βλέπω εἰς τὸν τύπον, ὅτι ὁ μὲν παροτρύνει τὸν δὲ, ἢ οὗτος τὸν ἄλλον, βλέπω, ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δράσῃ, καὶ ὅλα ταῦτα δὲν διαψεύδονται. Βλέπω, ὅτι μεταβαίνει ὁ στρατὸς εἰς τὴν Κρήτην, μάχεται, νικᾷ, καὶ ἐνῷ κατὰ ξηρὰν ὁμολογουμένως—καὶ ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω —εἶναι ὑποδεέστερος τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, ἐννοῶ ὡς στρατοῦ ὑπὸ ἔποψιν ποιοῦ, ποσοῦ καὶ ἀνωτέρας διοικήσεως, ὄχι ὡς στρατοῦ ἐνθουσιώδους, κατώρθωσεν ὁ στρατὸς ἡμῶν νὰ παρουσιασθῇ ὑπέρτερος τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, καὶ ἐνῷ κατὰ θάλασσαν ὁ στόλος ἡμῶν εἶναι ὁμολογουμένως ἀνώτερος τοῦ τουρκικοῦ στόλου, κατώρθωσεν ὁ στόλος ἡμῶν νὰ φανῇ πολὺ ὑποδεέστερος.

§147Ι. Δ. ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Διότι δὲν ἐνήργησε.

§148ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς μοὶ ἀπαντᾷ «διότι δὲν ἐνήργησεν.» Ὁ κ. Βουλευτὴς ἀναχωρεῖ ἀπὸ τὸ πνεῦμα τοῦ σώματος· ἂς μὴ ὑποθέτῃ ὁ κ. Βουλευτής, ὅτι ἐγὼ δὲν ἀγαπῶ, ὡς αὐτός, τὸ Ναυτικόν. Εἰς τὸ Ναυτικὸν ἔχω παραδόσεις, διότι εἶχον ἀδελφόν, ὁ ὁποῖος, ἐὰν ἔζη καὶ εἶχε τὴν τιμὴν σήμερον νὰ διοικῇ τὴ «Ὕδραν», ἴσως ὁ στόλος ἡμῶν ἤθελεν ἐνεργήσει... Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ συγχωρήσῃ τὸν ἐγωϊσμὸν αὐτόν.

§149Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἐγωϊσμός, δεικνύει ἄγνοιαν στρατιωτικῶν κανόνων.

§150ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Τοὺς ὁποίους κανόνας ἐγὼ ἐπὶ ἑπταετίαν ἐσπούδασα, ἐξελθὼν τρίτος ἐκ τῆς Στρατιωτικῆς Σχολῆς μεταξὺ 14 ἀξιωματικῶν, ἐθελουσίως δὲ καταταχθεὶς εἰς τὸ πεζικόν.

§151ΠΕΤΟΥΣΗΣ. Τὸ Ζαλόγκον καὶ ἡ Κιάφα τὰ λέγουν αὐτά. (Διακοπαί).

§152ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐμποδίσατε, κύριε Πρόεδρε, τὰς διακοπάς.

§153ΣΕΧΟΣ. Κύριε Πρόεδρε ἀναγκαζόμεθα ἡμεῖς νὰ ἐκτελῶμεν τὰ καθήκοντά σας!

§154ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἀγορεύων κατὰ τοῦτο πταίει, ὅτι ἀπαντᾷ εἰς τὰς διακοπάς.

§155ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Ὁ κύριος Ἀγγελόπουλος νομίζει, ὅτι ἐγὼ δὲν ἔμαθον τοὺς στρατιωτικοὺς κανονισμούς. Εἰδοποιῶ τὸν κ. Ἀγγελόπουλον, ὅτι καὶ τοὺς κανονισμοὺς ἔμαθον καὶ ἀκολουθῶ τὴν ἐπιστήμην, μελετῶν. Ἡ ἀποστολὴ λοιπὸν τοῦ στόλου καὶ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν ἐν Κρήτῃ, μὴ παραλλήλως βαινόντων, οὐδεμιᾶς ὑπαρχούσης συνοχῆς καὶ οὐδεμιᾶς συνδρομῆς πρὸς ἀλλήλους, μὲ ἔκαμε νὰ ὑποπτεύσω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν πρόκειται νὰ δράσῃ στρατιωτικῶς· ἰδίως δ’ ἐπίστευσα τοῦτο, ὅταν οἱ στόλοι τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων ἐκανονιοβόλουν τοὺς Κρῆτας, τοὺς ὁποίους μετ’ ἀπορίας ἀκούω ἐντὸς τῆς Βουλῆς ὀνομαζομένους ἀκόμη ἐπαναστάτας, ἐνῷ μετὰ τὴν κατάληψιν τὴν ἐπίσημον εἶναι ὑπήκοοι τοῦ Βασιλέως Γεωργίου, καὶ ὄχι ἐπαναστάται. Ὅταν λοιπὸν τὰ πλοῖα τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων ἐβομβάρδιζον τοὺς ὑπηκόους τοῦ Βασιλέως Γεωργίου, νομίζω ὅτι τὸ Ναυτικὸν ἡμῶν ἔπρεπε νὰ ὑπερασπισθῇ τοὺς ὑπηκόους του, διότι πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἐστάλη (εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Νομίζω δέ, ὅτι οἱ στόλαρχοι ὤφειλον νὰ προτιμήσουν νὰ πνιγοῦν εἰς τὰ αἱματωμένα νερὰ τῆς Κρήτης ἀπὸ τὸν Σεϊμοὺρ καὶ ἀπὸ τοὺς ἄλλους Εὐρωπαίους ναυάρχους, παρὰ ἀπὸ ἕνα Χασὰν–πασσᾶ ἢ Τεφὶκ–μπέην. Μεγαλειτέρα τιμὴ θὰ ἦτο δι’ αὐτοὺς νὰ ἀποθάνουν ἐκεῖ, ἀπὸ τὸ πυροβόλον τοῦ Σεϊμούρ, παρὰ ἀπὸ τὸ πυροβόλον τοῦ Τεφὶκ–μπέη. Καὶ τί ἐπερίμενε τὸ Ναυτικόν, ὅταν ἡ σημαία τοῦ Προξενείου καταβιβάζηται, ὅταν πλοῖα Ἑλληνικὰ συλλαμβάνωνται καὶ κατακρατῶνται, ὅταν πλοῖον τουρκικὸν ἀπὸ τὸ Ἡράκλειον μεταφέρῃ στρατὸν εἰς τὰ Χανιά, συνοδευόμενον δῆθεν ἀπὸ ἀγγλικὸν τορπιλλοβόλον; Ἡ μετάβασις τοῦ τουρκικοῦ πλοίου ἐκ τοῦ Ἡρακλείου εἰς τὰ Χανιὰ καὶ ἡ διαγωγὴ τοῦ στολάρχου ἡμῶν εἶναι ἐναντία τῆς διαταγῆς τοῦ Βασιλέως, διότι ὁ Βασιλεὺς διέταξε νὰ ἀνατιναχθοῦν εἰς τὸν ἀέρα ὅλα τὰ τουρκικὰ πλοῖα, τὰ ὁποῖα ἤθελον μεταφέρει στρατόν. Καὶ τίς λόγος ὑπῆρχεν ὁ Κανάρης νὰ ἦναι διαθέσιμος καὶ νὰ μὴ διοικῇ τὸν στόλον; Ὁ Κανάρης βεβαίως δὲν θὰ ἦτο ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἤθελε δεχθῇ μίαν τοιαύτην περιφρόνησιν τῆς σημαίας μας. Ὅλα ταῦτα μὲ ἔκαμαν νὰ πεισθῶ, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ πολεμικῆς δράσεως. Συνεννοήθημεν λοιπὸν ἐκ συμπτώσεως, ἐκ συναντήσεως ἰδεῶν, 15 ἕως 20 Βουλευταὶ, ἀπεστάλη μία ἐπιτροπὴ πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία τῷ ἀνεκοίνωσεν, ὅτι ἡμεῖς ἐννοοῦμεν δρᾶσιν μέχρις ἐσχάτων, ὁ δὲ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπήντησεν ὅτι θὰ δράσῃ. (Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς στρέφει πρὸς τὸν ἀγορεύοντα).

§156ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἶπεν, ὅτι δὲν ἐπῆλθε γεγονὸς, τὸ ὁποῖον νὰ μεταβάλῃ τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως.

§157ΒΟΤΣΑΡΗΣ. Διὰ τοῦτο δὲν ἔχω πλέον δικαίωμα νὰ ἀμφιβάλλω, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς κυβερνήτης, θὰ δράσῃ, καὶ διὰ τοῦτο θὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἄλλος τις τὸν λόγον; (Οὐδεὶς ἐγείρεται). Ἡ ὑποβληθεῖσα πρότασις ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει)· «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα, πλήρη ἔχουσα πεποίθησιν ἐπὶ τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἐκδηλοῖ καὶ αὖθις τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην της». Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης.

§159ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κύριε Πρόεδρε.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Γ. Ν. Μπούμπουλη καὶ Δ. Μυλωνᾶ, ὡς ψηφολεκτῶν, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 166. Ἐκ τούτων 125 εἶπον Ναὶ, 2 εἶπον Ὄχι, καὶ 39 ἠρνήθησαν ψῆφον. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν πρότασιν τοῦ κ. ἐκ Γυθείου Βουλευτοῦ. Θὰ ἐρωτήσω ἤδη τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἄν τουτέστιν ἡ Βουλὴ ἐπιθυμῇ νὰ μοὶ ἀναθέσῃ τὸ δικαίωμα νὰ προσκαλῶ αὐτὴν εἰς συνεδρίασιν, ὅταν κρίνω τοῦτο ἀναγκαῖον.

§162ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§163ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ τὸ ἔχετε.

§164ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον θὰ ἔχωμεν συνεδρίασιν;

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σᾶς εἰδοποιήσω. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 9 καὶ 15′ μ. μ.