1896.11.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 9

Τῆς 19 Νοεμβρίου 1896.

(Τρίτη)

Ὥρα 4 καὶ 15′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλήν: Ἔγγραφον τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργοῦ περὶ μεταβολῶν ἐπιγενομένων ἐπὶ τοῦ διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος ἐγκεκριμένου προϋπολογισμοῦ τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Ὀλυμπίων καὶ κληροδοτημάτων. Ἔντυπον αἴτησιν ἐργολάβων, λατόμων, μαρμαρογλυπτῶν, τεχνιτῶν καὶ ἐργατῶν, παρακαλούντων, ὅπως ἡ Βουλὴ συνηγορήσῃ ὑπὲρ τῆς πολυετοῦς ἐνοικιάσεως τῶν ἐπὶ τοῦ Πεντελικοῦ λατομείων. Ὁμοίαν περὶ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου ἑτέρων λατόμων καὶ μαρμαρογλυπτῶν. Ἐπερώτησιν τοῦ ἐκ Τριφυλίας βουλευτοῦ κ. Ε. Κοκκέβη, ἔχουσαν οὕτω: «Παρακαλεῖται ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν σημείωσιν τῶν ὀφειλομένων εἰς τὸ ταμεῖον Τριφυλίας ἀπὸ χαρτόσημον δοθὲν ἐπὶ πιστώσει εἰς πιστωσίμους ἀρχάς».

§2Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίαν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Μαυρομαρᾶς ἐποιήσατο λόγον περὶ τοῦ λιμενικοῦ ταμείου Τήνου, ἐν τῇ ῥύμῃ δὲ τοῦ λόγου του ἀνέφερεν, ὅτι εἰς τὸν εἰρηνοδίκην, ἀντιπροσωπεύοντα τὸ Δημόσιον, δίδεται ἐπίδομα 100 δραχμῶν μηνιαίως. Ἐπεθύμουν χθὲς νὰ ζητήσω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τούτου, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἤμην βέβαιος, ἀνέβαλον διὰ σήμερον, ἵνα ἀπευθύνω ἐπερώτησιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῷ ὑπομνήσω, ὅτι κατὰ τὸν νόμον ΡΚΘʹ τῆς 29 Δεκεμβρίου 1865 ἐκανονίσθησαν τὰ τῶν λιμενικῶν ταμείων, συνεπείᾳ δὲ τούτου κατὰ τὸ 1868, τὴν 10 Ὀκτωβρίου, ἐξεδόθη τὸ νομοτελεστικὸν διάταγμα, τὸ κανονίζον τὰς σχέσεις τῶν λιμενικῶν ἀρχῶν μετὰ τοῦ Ὑπουργείου καὶ τὰς ἄλλας ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας τὰ λιμενικὰ ταμεῖα ἔχουσι πρὸς τὰ ἔργα. Εἰς τὸ ἄρθρον 14 ὁρίζεται ὡρισμένως, ὅτι τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ὑπηρετοῦσιν ἀμισθὶ, ἄνευ οὐδεμιᾶς δηλ. ἀμοιβῆς· δυστυχῶς ὅμως ἐκ πολλῶν λιμενικῶν ταμείων δίδεται οὐ μόνον ἀμοιβὴ εἰς τοὺς εἰρηνοδίκας, ἀλλ’ ἐπὶ πλέον καὶ ἐνοίκια καὶ γραφικὰ ἔξοδα, διότι ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ Δημοσίου προεδρεύουσι τῆς λιμενικῆς ἐπιτροπῆς. Ἐννοεῖται, ὅτι τὸ τοιοῦτον εἶναι ἐντελῶς παράνομον, καὶ ἀπορῶ, πῶς μέχρι τοῦδε τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ἐνέκρινε τὰς τοιαύτας παραχωρήσεις. Ἑπομένως θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅπως, λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν, ὅτι τὰ ἔξοδα τῶν λιμενικῶν ταμείων ηὔξησαν οὐκ ὀλίγον, διατάξῃ, ἵνα οἱ κατ’ ἔτος ὑπὸ τῶν λιμενικῶν ταμείων συντασσόμενοι προϋπολογισμοὶ οὐ μόνον ὑποβάλλονται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀλλὰ καὶ ταὐτοχρόνως δημοσιεύωνται διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως· διότι, ἐὰν τὸ τοιοῦτον ἐγίνετο μέχρι τοῦδε, ἠθέλομεν γνωρίζει ἀπὸ τοῦ πρώτου ἔτους τὴν παρανομίαν ταύτην. Ἐγὼ αὐτὸς ἔλαβον γνῶσιν, ἐπ’ ἐσχάτων μόνον, τῶν γενομένων ἐν τῷ λιμενικῷ ταμείῳ Βόλου, ἐπεφυλασσόμην δὲ, ἕνεκα ἀσθενείας, νὰ λάβω πληροφορίας παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Ἤδη ὅμως πείθομαι ἀδιστάκτως, ὅτι ἡ παρανομία αὕτη ἐτελεῖτο, ἢ μᾶλλον εἶχε καθιερωθῆ. Ἑπομένως θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἀντίγραφα τῶν προϋπολογισμῶν ὅλων τῶν λιμενικῶν ταμείων τοῦ Κράτους, τὰ ὁποῖα, κατὰ τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ 21 ἄρθρου τοῦ νομοτελεστικοῦ διατάγματος, ὑπέβαλον αἱ λιμενικαὶ ἐπιτροπαὶ, καὶ συνάμα θὰ παρακαλέσω ἰδιαιτέρως, ἵνα ὑποβάλῃ καὶ ἀπολογισμοὺς τοῦ λιμενικοῦ ταμείου Βόλου ἀπὸ τοῦ 1890, καὶ εἰς τοὺς ἀπολογισμοὺς τούτους νὰ ἐμφαίνωνται τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἔλαβον διάφορα ποσά. Τοιουτοτρόπως θὰ ἦμαι εἰς θέσιν νὰ κρίνω λεπτομερῶς τὰ τῆς ἐμῆς πατρίδος. Καταθέτω καὶ ἐγγράφως τὴν ἐπερώτησίν μου ταύτην.

§3ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ὑπέβαλον νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ οἴνου, τὸ ὁποῖον ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη, ἀλλὰ παρετήρησα σήμερον, ὅτι δὲν ἔχει ἀναγραφῆ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, ἂν καὶ ἐν αὐτῇ ἔχουσιν ἀναγραφῆ περὶ τὰ τριάκοντα νομοσχέδια.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ διατάξω νὰ ἐγγραφῇ.

§5ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Μεταξὺ τῶν πρώτων παρακαλῶ νὰ ἐγγραφῇ, διότι σήμερον συζητεῖται ὁ προϋπολογισμὸς ἐν τῷ τμήματι τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ εἶναι ἀνάγκη, ὅπως ἡ Βουλὴ ἀποφανθῇ προηγουμένως περὶ τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου τοῦ οἴνου, ἢ μὴ, ὥστε ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασίς σας θέλει ἐγγραφῆ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, ὅταν δ’ ἐγγραφῇ, τότε δύνασθε νὰ ζητήσητε νὰ προταχθῇ ὡς πρῶτον, ἢ ἐκ τῶν πρώτων, καὶ ἡ Βουλὴ θ’ ἀποφασίσῃ. Ἐγὼ δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ διατάξω νὰ ἐγγραφῇ ὡς πρῶτον.

§7ΔΡΟΣΟΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, σχετικῶς πρὸς τὰς ὀλίγας λέξεις, τὰς ὁποίας εἶπον χθὲς, ἀπαντῶν εἰς τὸν συνάδελφόν μου κ. Μαυρομαρᾶν, ὑποβάλλω ἐπερώτησιν, ζητῶν πληροφορίας τινὰς παρὰ τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν, διότι δὲν ἐννοῶ νὰ λέγωμεν λόγους μόνον ἀπὸ τοῦ βήματος, καὶ νὰ μὴ ἐρχώμεθα καὶ εἰς τὰ πράγματα. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς ἀνακρίσεις, αἱ ὁποῖαι διεξήχθησαν κατὰ τοῦ εἰρηνοδίκου Τήνου κ. Τζανῆ, καὶ τὴν ἐπ’ αὐτῶν γνωμοδότησιν τοῦ διεξαγαγόντος ταύτας Εἰσαγγελέως τῶν ἐν Σύρῳ Πρωτοδικῶν, συνεπείᾳ καταγγελίας, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐναντίον τοῦ εἰρηνοδίκου αὐτοῦ κατὰ Ἰούλιον ἢ Αὔγουστον, νομίζω, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, καὶ τῆς ὁποίας ὁ μὲν μηνυτὴς ἀπεδείχθη ἀνύπαρκτος, ὁ δὲ ἐγχειριστὴς ἄγνωστος, τὸ ἀποτέλεσμα δ’ ὑπῆρξε νὰ ἀποδειχθῇ, ὅτι ἡ καταγγελία ἦτο ἀκατονόμαστος συκοφαντία. Ὡς πρὸς δὲ τὰ λιμενικὰ ἔργα, θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ διατάξῃ αὐστηρὰν ἐξέλεγξιν ὅλης τῆς διαχειρίσεως τοῦ λιμενικοῦ ταμείου Τήνου, ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ὁ Τζανῆς μετέβη εἰς Τῆνον ὡς εἰρηνοδίκης, καὶ συνεπῶς ὡς πρόεδρος τῆς λιμενικῆς ἐπιτροπῆς, πρὸ ἑνὸς δηλαδὴ ἔτους, καὶ διεχειρίσθη κατὰ τὸ διάστημα τοῦ διαλείμματος αὐτοῦ ἐπὶ δύο μῆνας καὶ μετὰ τὴν ἐπάνοδον μέχρι σήμερον· προσέτι δὲ νὰ διατάξῃ τὴν ὑπὸ ἁρμοδίου προσώπου ἐπιθεώρησιν τῆς γενομένης ἐργασίας τῆς ἐπεκτάσεως τοῦ κυματοθραύστου Τήνου ἀπὸ τοῦ Ἰουλίου ἐ. ἔ., ὅτε ἤρχισεν, ἰδίως δὲ νὰ ἐξετάσῃ κατὰ πόσον ὁ ἐργολάβος τηρεῖ τὰς ἀναληφθείσας παρ’ αὐτοῦ ὑποχρεώσεις καὶ κατὰ πόσον προσεπάθησε νὰ τὰς ὑπεκφύγῃ ἐν συνεννοήσει μετὰ τοῦ προϊσταμένου τῆς λιμενικῆς ὑπηρεσίας ἐργοδηγοῦ, διατὶ διεμαρτυρήθη τὸ κατώτερον προσωπικὸν ἐναντίον του, καὶ διατὶ ἡ λιμενικὴ ἐπιτροπὴ ἠρνήθη ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τῆς τελευταίας πιστοποιήσεως τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου, ἢ ἀφῆκεν ἐπὶ τέλους τὴν ἀπόφασιν περὶ αὐτοῦ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Τὸν Τζανῆν δὲν τὸν ἐγνώριζον· ἐζήτησε νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Τῆνον διὰ λόγους οἰκογενειακούς, μετὰ δισταγμοῦ δὲ ἐδέχθην, διότι ἠγνόουν αὐτὸν ἐντελῶς. Παρεκινήθην νὰ συναινέσω παρὰ τοῦ συναδέλφου μας κ. Ι. Κανάρη, καὶ ἦλθεν ἐκεῖ ὁ κ. Τζανῆς, εἶδον τὴν ἐργασίαν του, ἰδίως ὡς πρὸς τὴν λιμενικὴν ὑπηρεσίαν, ἀνεγνώρισα δ’ αὐτὸν ὡς ἐμπειρότατον καὶ χρηστότατον· διότι ὅσον ἀφορᾷ τὴν διαχείρισιν τῆς δικαιοσύνης, κατ’ ἀρχὴν δὲν ἀναμιγνύομαι παντάπασιν εἰς αὐτήν· ἡ ὑπηρεσία αὕτη ἄλλως τε δὲν ἔχει παρὰ 25 πολιτικὰς ἀποφάσεις καθ’ ἑξάμηνον, ἐλάχιστα δὲ ἢ ἰσάριθμα πταίσματα.

§8ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐξηρτᾶτο ἀπὸ ὑμᾶς διὰ νὰ ἔλθῃ;

§9ΔΡΟΣΟΣ. Δὲ ἐξηρτᾶτο ἀπὸ ἐμὲ οὔτε νὰ ἔλθῃ, ὡς δὲν ἐξαρτᾶται παρ’ ἐμοῦ νὰ μένῃ ἐν Τήνῳ. Ἐὰν δὲ μετατεθῇ, ἐγὼ θὰ λυπηθῶ, διότι ἀμφιβάλλω ἐὰν ὁ ἀντικαταστήσων αὐτὸν θὰ συνενοῖ τοσαῦτα προσόντα, πρὸ πάντων ἐὰν θὰ ἔχῃ τὴν ἐμπειρίαν καὶ τὴν ἐπιμέλειαν τοῦ κ. Τζανῆ, ὥστε νὰ ἐπιβλέπῃ τὴν ὑπηρεσίαν τὴν λιμενικὴν τόσον ἐπιτυχῶς, ὡς αὐτός. Θὰ παρακαλέσω δὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ἐξετάσῃ εἰς τὸ ἁρμόδιον Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, ἰδίως εἰς τὸ τελωνειακὸν καὶ δικαστικὸν τμῆμα, ἐὰν ὁ Τζανῆς, ὑπηρετῶν ἐν προγενεστέρᾳ ἐποχῇ εἰς ἄλλας ἐπαρχίας, κατεδίωξε λαθρεμπόρια καὶ συνέλαβε τοιαῦτα, ἐὰν ἐδέχθη συγχαρητήρια ἐκ τῶν ἀρχῶν καὶ ἐὰν ἀναμένῃ νομίμως ἀμοιβὰς ἐκ τῆς συλλήψεως τῶν λαθρεμπορίων. Ταῦτα, διὰ νὰ ἴδωμεν ἐκ τῶν πραγμάτων κατὰ πόσον ἡ κατ’ αὐτοῦ ἐκτοξευθεῖσα χθὲς ὑπὸ τοῦ συναδέλφου μου κατηγορία εἶναι ἀληθὴς ἢ πεπλανημένη.

§10ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Χθὲς ἐπηρώτησα τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ἐὰν ὑπάρχῃ ἔκθεσις τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὁποίας ὑπήγαγε τοὺς ἀξιωματικούς, τοὺς μεταβάντας εἰς τὴν Κρήτην, εἰς διαθεσιμότητα δι’ ἀπολύσεως, ἀλλὰ δὲν μοὶ ἀπήντησε. Παρακαλῶ καὶ πάλιν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τοῦτο, ἐὰν δηλ. προηγήθη τοιαύτη ἔκθεσις τοῦ ἀρχηγοῦ, καὶ ἂν συνεπείᾳ ταύτης ὑπήγαγε τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς ἀργίαν. Ἂν δ’ ὑπάρχῃ τοιαύτη ἔκθεσις, παρακαλῶ νὰ καταθέσῃ αὐτήν.

§11Ν. ΣΜΟΛΕΝΙΤΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι συμφέρον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ νὰ δίδω πληροφορίας περὶ τῆς πειθαρχικῆς ἐξουσίας μου.

§12ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ. Δὲν γνωρίζω, Κύριοι, τοὺς λόγους, οὓς ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως μὴ καταθέσῃ τὴν ἔκθεσιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης ἐζήτησεν, ἐὰν ἔχῃ τοιαύτην· Θὰ εἴπω μόνον ὀλίγα τινὰ, ἵνα πεισθῇ ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ἐὰν δὲν ἔχῃ τοιαύτην ἔκθεσιν, ὅ,τι ἔπραξε, τὸ ἔπραξεν ἐντὸς τοῦ νόμου, διότι ὑποθέτω, ὅτι ἡ ἐπερώτησις του αὕτη θέλει νὰ ῥίψῃ τὴν ἰδέαν ἐν τῇ Βουλῇ, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν προέβη εἰς τὴν ποινὴν τῆς ἀργίας, διὰ τῆς ὁποίας ἐτιμώρησε τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους, ἄνευ ἐκθέσεως τοῦ Ἀρχηγείου, καὶ συνεπῶς νὰ ἀποδώσῃ μομφὴν εἰς τὴν ἐνέργειαν ταύτην τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Εἰς τοῦτο πλανᾶται ὁ κ. Βουλευτής, διότι δὲν ὑπάρχει, Κύριοι, ἀνάγκη τοιαύτης ἐκθέσεως, ὅπως τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐν δεδομένῃ περιστάσει προβῇ εἰς τοιαύτην τιμωρίαν, εἰς ἣν προέβη διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς μεταβάντας εἰς Κρήτην. Εἶναι πλάνη, Κύριοι, ἥτις ἐπεκράτησε καὶ ἐπικρατεῖ καὶ ἐν τῷ στρατῷ ἀκόμη μεταξὺ πολλῶν ἀξιωματικῶν, ὅτι δηλαδὴ, ἵνα ἐπιβληθῇ ἡ ποινὴ τῆς ἀργίας διὰ προσκαίρου παύσεως εἰς ἀξιωματικόν τινα, ἀπαιτεῖται ἔκθεσις τοῦ ἀρχηγοῦ. Ὁ νόμος τοῦ 1851, Κύριοι, ὁ πρῶτος περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν, ὅστις πράγματι ἐξησφάλισε τοὺς ἀξιωματικοὺς ἀπὸ τὴν ἀμφίβολον ἐκείνην θέσιν, εἰς ἣν εὑρίσκοντο πρὸ τοῦ νόμου ἐκείνου, παρηκολουθήθη, ὡς εἶναι ἀναγκαῖον πάντοτε διὰ τὴν ὑπηρεσίαν καὶ τὰ σώματα, παρ’ ἑνὸς διατάγματος, τὸ ὁποῖον ἐξεδόθη κατὰ τὸ 1852. Κατὰ τὸ 1882 ἐτροποποιήθησαν ἄρθρα τινὰ τοῦ νόμου ἐκείνου, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρόσκαιρον ἀργίαν καὶ τὴν δι’ ἀπολύσεως ἀπὸ τῆς θέσεως· ἐτροποποιήθη δὲ καὶ τὸ σχετικὸν Β. Διάταγμα κατὰ τὸ 1861, ὅσον ἀφορᾷ τὰς διατάξεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἀφεώρων τὰ τῆς ἀργίας διὰ προσκαίρου παύσεως ἢ δι’ ἀπολύσεως. Δύο εἶναι αἱ κατηγορίαι, Κύριοι, τῶν ποινῶν τῆς ἀργίας· σᾶς παρακαλῶ δὲ νὰ δώσητε προσοχὴν εἰς τοῦτο. Ἡ μία εἶναι ἡ διὰ προσκαίρου παύσεως καὶ ἡ ἑτέρα ἡ δι’ ἀπολύσεως. Κατὰ τὴν πρώτην περίπτωσιν ἀπαιτεῖται, ἵνα ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὑποβάλῃ πρότασιν εἰς τὸν Βασιλέα ἐπὶ τῇ βάσει ἐκθέσεως τῆς ἁρμοδίας στρατιωτικῆς ἀρχῆς· ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν περίπτωσιν τῆς ἀργίας δι’ ἀπολύσεως, ἀπαιτεῖται γνωμοδότησις ἑνὸς ἀνακριτικοῦ Συμβουλίου.

§13ΚΟΡΠΑΣ. Καὶ ἄνευ ἐκθέσεως δύναται ὁ Ὑπουργὸς νὰ προβῇ.

§14ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ. Λοιπὸν κατὰ τὴν πρώτην περίπτωσιν, δηλ. τῆς ποινῆς τῆς προσκαίρου παύσεως, τὴν ὁποίαν ἐπέβαλε τὸ Ὑπουργεῖον εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὤφειλεν ἢ νὰ ἔχῃ μίαν ἔκθεσιν τῆς ἁρμοδίας στρατιωτικῆς ἀρχῆς, ἢ νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ φύλλον ποιότητος τοῦ ἀξιωματικοῦ, ἢ ἔκθεσιν ἑνὸς τακτικοῦ ἀνακριτοῦ, ἢ ἔκθεσιν, ὡς διαγράφει τὸ Β. Διάταγμα τοῦ 1861, ἑνὸς ἐκτάκτου εἰσηγητοῦ. Ἐπὶ τῆς προκειμένης λοιπὸν ὑποθέσεως, καὶ ἐὰν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἔχῃ ἔκθεσιν τοῦ ἀρχηγοῦ, πιθανῶς ἔχει ἄλλας ἐκθέσεις. Ἐνηργήθησαν βεβαίως ἀνακρίσεις, ἵνα παραπεμφθῶσιν οἱ ἀξιωματικοὶ εἰς τὸ Στρατοδικεῖον· διετάχθη ἔκτακτος ἀνακριτὴς, ἵνα ἐνεργήσῃ ἀνακρίσεις, ὡς ἤκουσα, ὁ ἀντισυνταγματάρχης Ὄφμαν, ἐπὶ τῶν ἐκθέσεων δὲ τοῦ ἀνακριτοῦ τούτου στηριζόμενος ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἠδύνατο νὰ προτείνῃ εἰς τὴν Α. Μ. τὸν Βασιλέα καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν εἰς ἀργίαν μετάθεσιν τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος ἀξιωματικῶν. Ἰδοὺ, Κύριοι, ἡ πλάνη, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονταί τινες, φρονοῦντες ὅτι, διὰ νὰ μετατεθῇ ἀξιωματικός τις ἀπὸ τὴν κατάστασιν τῆς ἐνεργείας εἰς τὴν κατάστασιν τῆς ἀργίας διὰ προσκαίρου παύσεως, ἀπαιτεῖται ἔκθεσις τοῦ ἀρχηγοῦ. Οὐδεμία, ἐπαναλαμβάνω, ἔκθεσις ἀπαιτεῖται· ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, βασιζόμενος ἐπὶ ἐγγράφων, ἅτινα ἀνέφερα, καὶ ἅτινα διαγράφει τὸ Β. Διάταγμα, τὸ κανονιστικὸν τοῦ νόμου ἐκείνου τοῦ 1851, ὡς καὶ ἐπὶ τοῦ μεταγενεστέρου νόμου τοῦ 1882, διὰ τοῦ ὁποίου ἐτροποποιήθησάν τινες τῶν διατάξεων τοῦ πρώτου νόμου, δύναται νὰ προβῇ εἰς τὴν μετάθεσιν εἰς ἀργίαν διὰ προσκαίρου παύσεως. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἕτερον ζήτημα, πῶς δηλ. οἱ ἀξιωματικοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες ἠθωώθησαν παρὰ τῶν Στρατοδικείων, ἐτιμωρήθησαν διὰ τῆς ποινῆς τῆς ἀργίας διοικητικῶς παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τοῦτο εἶναι, Κύριοι, ζήτημα λελυμένον εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν. Ἡ μία ποινὴ εἶναι ἀνεξάρτητος τῆς ἑτέρας. Ἡ ποινικὴ καταδίωξις εἶναι ἐντελῶς ἀνεξάρτητος τῆς διοικητικῆς καταδιώξεως, καὶ δύναται νὰ προηγηθῇ ἡ μία τῆς ἄλλης ἀνεξαρτήτως. Δύναται π. χ. ἡ ὑπηρεσία νὰ τιμωρήσῃ ἀξιωματικὸν διὰ διμήνου φυλακίσεως ἢ τῆς ποινῆς τῆς ἀργίας, καὶ μετὰ τοῦτο νὰ τὸν παραπέμψῃ καὶ εἰς τὸ Στρατοδικεῖον, ἢ καὶ τοὐναντίον. Καὶ δὲν εἶναι σήμερον ἡ πρώτη περίπτωσις, καθ’ ἣν ἐφηρμόσθησαν αἱ τοιαῦται διατάξεις.

§15ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. ἐκ Λοκρίδος συνάδελφος ἀνέλαβε τὴν ὑπεράσπισιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀρνεῖται νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα, καὶ μάλιστα τὴν ἔκθεσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, ὅπως φωτισθῶμεν καὶ συζητήσωμεν ἐπ’ αὐτῶν.

§16ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Δὲν ὑπάρχει ἔκθεσις.

§17ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπήντησεν ἀρνητικῶς, ὅτι δὲν καταθέτει τὰ ἔγγραφα, ἑπομένως ἀγνοοῦμεν ἂν ὑπάρχῃ ἢ δὲν ὑπάρχῃ τοιαύτη ἔκθεσις. Ὁ κ. ἐκ Λοκρίδος συνάδελφος εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ προηγηθῇ τοιαύτη ἔκθεσις, ἐγὼ δὲ φρονῶ, ὅτι προαπαιτεῖται τοιαύτη ἔκθεσις τοῦ ἀρχηγοῦ, κατὰ τὸ ἄρθρον 13 τοῦ νόμου τοῦ 1851 καὶ 7 τοῦ νόμου τοῦ 1882 περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, ἵνα προβῇ τὸ Ὑπουργεῖον εἰς τοιαύτην ἀργίαν· ἄλλως δὲ μετὰ τὴν ἀθώωσιν δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ θέσῃ αὐτοὺς εἰς ἀργίαν. Ἐὰν ὁ κ. ἐκ Λοκρίδος συνάδελφος ἔχῃ ἐναντίαν γνώμην, ὅταν κατατεθῶσι τὰ ἔγγραφα καὶ ἡ ἔκθεσις, θέλομεν πείσει αὐτόν. Ἀλλὰ ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀρνεῖται τὴν κατάθεσιν αὐτῶν, φρονῶ, ὅτι εἶναι περιττὴ πᾶσα συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, καὶ διὰ τοῦτο δὲν προβαίνω εἰς περαιτέρω συζήτησιν, καθόσον καὶ ἡ Βουλὴ καὶ τὸ κοινὸν βεβαίως ἐπείσθη, ὅτι τοιαύτη ἔκθεσις τοῦ ἀρχηγοῦ δὲν προηγήθη, καὶ συνεπῶς προβὰς εἰς τοιαύτην πρᾶξιν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν παρέβη τὸν νόμον.

§18ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ. Κακῶς ἡρμήνευσεν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας τὰς ὀλίγας λέξεις, ἃς εἶπον. Δὲν προετιθέμην ποσῶς νὰ ὑπερασπίσω τὰς πράξεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Δὲν εἶμαι ὁ ἁρμόδιος. Πιστεύει ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἔκθεσις, πιστεύει ἐπίσης, ὅτι, ἀπῃτεῖτο τοιαύτη. Ἠθέλησα λοιπὸν νὰ τὸν διαφωτίσω, ὅτι, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ὑπάρχει ἔκθεσις, δὲν ἦτο ἀναγκαία τοιαύτη εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ ἐὰν ἔχῃ πρόχειρον τὸ ἄρθρον 13, ὡς εἶπε, τοῦ νόμου, ὅπερ δὲν ἐνθυμοῦμαι, ἂς τὸ ἀναγνώσῃ, ἵνα πεισθῇ τόσον αὐτὸς ὡς καὶ ἡ Βουλὴ, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη τοιαύτης ἐκθέσεως.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ οἱ κύριοι Βαλσαμάκης καὶ Παναγιωτόπουλος, μέλη τῆς ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπῆς, ἐδήλωσαν ὅτι δὲν δύνανται νὰ παραστῶσιν εἰς τὰς ἐργασίας τῆς προεξελέγξεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους, θέλω παρακαλέσει, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 55 τοῦ Κανονισμοῦ, τοὺς κ. κ. Ν. Βασιλάκην καὶ Ἀθ. Μουτσόπουλον, μέλη τῆς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπιτροπῆς, ν’ ἀντικαταστήσωσι τοὺς ῥηθέντας συναδέλφους. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως περὶ τῆς Κρήτης. Ὁ κ. Καΐρης ἔχει τὸν λόγον.

§20Δ. ΚΑΙΡΗΣ. Εὐλόγως, κύριοι Βουλευταὶ, ἡ σοβαρὰ ὑπόθεσις τῆς Κρήτης, λαβοῦσα πέρας κατὰ τὴν ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς, δίδει ἀφορμὴν εἰς τὴν προκειμένην συζήτησιν· οὐδ’ ἦτο δυνατὸν νὰ διέλθῃ ἀνεξέλεγκτος παρὰ τῆς Βουλῆς ἡ πολιτεία τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς σοβαρωτάτης αὐτῆς ὑποθέσεως, διότι τοῦτο ἤθελεν εἶναι ἄτοπον διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον καὶ ἀσεβὲς διὰ τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης. Καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, εἰσηγούμενος πρὸς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Δευτέραν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ ἐπιόντος ἔτους, κατὰ τὸ πέρας τῆς εἰσηγήσεως ἐμνήσθη καὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος τῆς Κρήτης. «Ἡ Κυβέρνησις, εἶπε, συμμεριζομένη τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Εὐρώπης, ποθούσης τὴν τήρησιν τῆς εἰρήνης ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ὤφειλε λελογισμένως νὰ κρίνῃ τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην, ἥτις συνέπιπτε καὶ πρὸς τὴν εἰρηνικὴν πολιτικήν της, τὴν ὁποίαν τῇ ἐπέβαλλεν ἡ γενικὴ κατάστασις τῶν πραγμάτων καὶ τὸ ἀπαράσκευον τῆς χώρας. Ἐν τῇ συμπτώσει ταύτῃ τῇ ἐπεβάλλετο, εἶπε, νὰ συστείλῃ τὴν ὁρμὴν τῶν πατριωτικῶν αἰσθημάτων της καὶ τὴν συγκίνησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν ὁποίαν ἐγέννα καὶ ἐθέρμαινεν ὁ ἐθνικὸς ἀγὼν τῆς Κρήτης, ἵνα μὴ ἡ ὑπέρμετρος συγκίνησις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ προκαλέσῃ περιπλοκὰς, ἀναιρούσας τὴν εἰρηνικὴν πολιτικήν της ἐπὶ βλάβῃ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ὤφειλεν, εἶπεν, ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀφεθῇ εἰς αἰσιώτερον μέλλον, τὸ ὁποῖον ἐγγυᾶται αὐτὴ ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων τῆς Ἀνατολῆς καὶ ἡ μέλλουσα παρασκευὴ τῆς χώρας.» Καὶ μολονότι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔσπευσε κατὰ τὴν αὐτὴν ἑσπέραν νὰ ζητήσῃ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τὴν κατάθεσιν ὅλων τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων, ἅτινα αὕτη ἀντήλλαξε μετὰ τῶν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἀντιπροσώπων της καὶ μετὰ τῶν Κυβερνήσεων τῶν ξένων Δυνάμεων ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τῆς Κρήτης, ὅπως ἡ Βουλὴ μελετήσῃ ταῦτα καὶ δυνηθῇ νὰ κρίνῃ τὸ εὔλογον ἢ μὴ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως, ἡ Κυβέρνησις ἠρνήθη ἀπολύτως τὴν τοιαύτην κατάθεσιν, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἡ ὑπόθεσις τῆς Κρήτης εἶναι ἐκκρεμὴς εἰσέτι εἰς τὸ στάδιον τῆς ἐφαρμογῆς τῶν χορηγηθέντων προνομίων, κατὰ τὴν ῥητὴν δήλωσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Τοῖς πᾶσιν ὅμως εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡ ὑπόθεσις τῆς Κρήτης ἔληξεν ἀκριβῶς κατὰ τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κρητικὴ Συνέλευσις ἀπεδέχθη τὸ φιρμάνιον τοῦ Σουλτάνου, τὸ κυροῦν τὰ προνόμια, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸν ὀργανικὸν νόμον τῆς Κρήτης· καὶ μέχρι τοῦ σημείου τούτου ἐξικνεῖτο ἡ πρότασις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως περὶ τῆς καταθέσεως τῶν ἐγγράφων, ἀλλὰ καὶ μέχρι τοῦ σημείου τούτου ἠρνήθη ἡ Κυβέρνησις τὴν κατάθεσιν αὐτῶν. Ἡ ἀδικαιολόγητος, κατ’ ἐμὴν γνώμην, ἄρνησις τῆς καταθέσεως τῶν ζητηθέντων ἐγγράφων κρατύνει τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κρήτης παρεγνώρισεν ἐντελῶς τὴν ἀξίαν τῶν περιστάσεων καὶ ἐπλανήθη εἰς τὴν ἐκτίμησιν αὐτῶν ἐκ τῆς ἄκρας, φαίνεται, ἐπιθυμίας, ὅπως μὴ διαταραχθῇ ἡ κυβερνητική της ἡσυχία, συμπίπτουσα καὶ πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν τῶν φίλων αὐτῇ Δυνάμεων. Καίτοι ἐστερημένης τῆς Βουλῆς τῶν φώτων τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων ἐπὶ τῆς τετελεσμένης αὐτῆς ὑποθέσεως, προβαίνω εἰς τὸν ἔλεγχον τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως, ὁδηγούμενος ἐκ τῶν γνωστῶν γεγονότων. Ἐὰν αἱ κρίσεις ἦναι αὐστηραί, ἡ εὐθύνη ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, μὴ θελήσασαν νὰ καταθέσῃ τὰ ζητηθέντα ἔγγραφα· διότι, ἐὰν ἐκ τῶν ἐγγράφων πρόκειται νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῆς Κρήτης ἐπολιτεύθη ἀψόγως καὶ ἐθνικῶς, οὐδὲν ἔχει νὰ βλαβῇ, τοὐναντίον ἔχει νὰ ὠφεληθῇ. Ἐὰν ὅμως προκύπτῃ τοὐναντίον, ἡ ἄρνησις τῆς καταθέσεως τῶν ἐγγράφων οὐδόλως ὠφελεῖ τὴν Κυβέρνησιν. Ὁπωσδήποτε, ἐπαναλέγω, ἡ εὐθύνη ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ οὐχὶ εἰς τοὺς ἐλέγχοντας τὴν πολιτείαν αὐτῆς. Ἡ μεγαλόνησος καὶ πολυπαθὴς Κρήτη, τῶν παθημάτων τῆς ὁποίας συντόμως, ἀλλ’ εὐγλώττως, ἐμνήσθη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Δευτέραν, ὀγδόην ἤδη φορὰν ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ καὶ ἐνδόξου ἀγῶνος τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν παλιγγενεσίας ἐξηγέρθη ἔνοπλος κατὰ τῆς πιεζούσης αὐτῆς τυραννίας, διαμαρτυρομένη ἑκάστοτε κατὰ τῆς μεγίστης ἀδικίας, ἥτις τῇ ἐγένετο διὰ τοῦ ἀποχωρισμοῦ της ἐκ τοῦ ἐλευθέρου Κράτους. Καὶ ἐὰν μέχρι τῆς χθὲς διεθνεῖς πολιτικαὶ περιστάσεις, ὑπέρτεροι τῆς φυσικῆς θέσεως τῶν πραγμάτων, καὶ δύναμις τῆς κυριάρχου ἐξουσίας ἐν ἄλλοις καιροῖς ἀνωτέρα ἐπέβαλλον τὴν ὑποταγήν της εἰς τὸ κρατοῦν καὶ ἤδη ἀφόρητον καθεστώς, αἱ σημεριναὶ ὅμως εὐμενεῖς πολιτικαὶ περιστάσεις, ἡ καθολικὴ ἐξέγερσις τοῦ δημοσίου φρονήματος τῆς Εὐρώπης πρὸ τῆς κρατούσης κακοδιοικήσεως, τῶν σφαγῶν, τῶν δῃώσεων, τῶν ἀτιμώσεων κατὰ τῶν χριστιανικῶν ὑποδούλων λαῶν καὶ ἡ κατὰ θάλασσαν σημερινὴ ὑπεροχὴ ἡμῶν ἀλλοίαν ἢ ἣν ἔσχεν ὁ ἀγὼν τῆς Κρήτης ἐπέβαλλον λύσιν, καὶ ἡ ἐθνικὴ ἀποκατάστασις τῆς μεγαλοννήσου ἴσως δὲν θὰ ἦτο πλήρης, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἰσοφαρίζουσα πρὸς πλήρη αὐτονομίαν, ἄν εἰς τὴν διευθύνουσαν νῦν τὰ κοινὰ τῆς Ἑλλάδος Κυβέρνησιν ἐπεκράτει πνεῦμα σταθερότητος, εὐτολμία ἐνεργείας, ὀρθὴ καὶ καθαρὰ ἀντίληψις τῶν περὶ ἡμᾶς περιστάσεων. Τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης πρὸ πολλοῦ ἦτο ἐν τῇ πορείᾳ του, καὶ ἐνεδεικνύετο ἐκ τῆς ἀκρατήτου φορᾶς τῶν πραγμάτων, ὅτι ἔμελλε ν’ ἀπολήξῃ εἰς τὴν ἀνατροπὴν τῆς τάξεως καὶ εἰς τὴν ῥῆξιν, νὰ ἐπακολουθήσωσι δὲ, ὡς πάντοτε, ὅλα τὰ δεινὰ τῆς ἐμπολέμου καταστάσεως, οὐ μόνον ἀπὸ τὸ ἀλλόθρησκον ἰθαγενὲς στοιχεῖον, ἀλλὰ καὶ ἀπ’ αὐτὴν τὴν δημοσίαν δύναμιν τῆς κυριάρχου ἐξουσίας. Τὸ προηγηθὲν κίνημα τῶν Ἀρμενίων, τὸ προκαλέσαν τὰς ἀθρόας σφαγὰς ἀθώων καὶ ἐνόχων, ὤφειλε νὰ διδάξῃ τὴν Κυβέρνησιν, τί ἔμελλε νὰ προσδοκᾷ περὶ τῆς Κρήτης ἐκ τῶν εὐμενῶν καὶ φιλανθρώπων αἰσθημάτων τοῦ Σουλτάνου. Ἡ καθολική, ὡς προεῖπον, ἐξέγερσις τοῦ δημοσίου φρονήματος τῆς Εὐρώπης κατὰ τοῦ κρατοῦντος κυβερνητικοῦ καθεστῶτος πρὸ τῶν κατ’ ἐπανάληψιν γενομένων σφαγῶν τῶν Χριστιανῶν καὶ ἡ δυσμενὴς γνώμη τῶν Δυνάμεων, ἀλλ’ ἰδίως τῆς Ἀγγλίας, ἥτις καὶ μόνη ἤρκει, ὤφειλον νὰ ἐμπνεύσωσι τὴν πεποίθησιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, ἡ ἐνδιαφερομένη ὑπὲρ πᾶσαν ἄλλην Δύναμιν διὰ τὰ τελούμενα ἐν Κρήτῃ, τολμῶσα γενναῖον βῆμα διὰ τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων της εἰς Κρήτην, ἐπιτυχίας εἶχε νὰ καρπωθῇ καὶ ὄχι ἀτυχήματα καὶ συμφοράς. Ἡ Ἑλλὰς οὐδένα κίνδυνον κηρύξεως πολέμου ἢ ἀνταδικημάτων εἶχε σοβαρῶς νὰ φοβηθῇ ἐκ τῆς Τουρκίας διὰ τὴν εἰρηνικὴν ἀποστολὴν τῶν πλοίων της, ὡς δὲν ἐφοβήθη διὰ πολὺ μεγαλείτερον τόλμημα ἡ Βουλγαρία, καταλαβοῦσα ἐν βαθυτάτῃ εἰρήνῃ τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν. Τοὐναντίον ἡ Τουρκία, ὑπολογίζουσα πόσον ἦτο ἐκτεθειμένη καὶ ἕνεκα τῶν σφαγῶν τῶν Ἀρμενίων καὶ ἕνεκα τῶν σφαγῶν τῆς Κρήτης εἰς τὸ ἐξεγηγερμένον κοινὸν φρόνημα τῆς Εὐρώπης καὶ εἰς τὸ φρόνημα αὐτῶν τῶν Δυνάμεων, ὑπολογίζουσα εἰς ὁποῖον ἐπίφοβον ἀριθμὸν ὁμοφύλων καὶ ὁμοθρήσκων, ὑπάρχοντα εἰς τοὺς κόλπους της καὶ εἰς τὰς κεντρικωτάτας τῶν πόλεών της, εἶχε νὰ δυσπιστῇ, καὶ ἐὰν ἤθελε νὰ παρεξηγήσῃ τὸν κύριον σκοπὸν τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων, θὰ προέβαινεν ἴσως εἰς ἀβλαβεῖς διπλωματικὰς παραστάσεις, οὐδέποτε ὅμως θὰ ἐτόλμα εἰσβολήν, διότι κέρδος μὲν οὐδὲν θὰ προσεπόριζεν εἰς ἑαυτὴν, τοὐναντίον δὲ, ὡς μᾶς διδάσκει ἡ ἱστορία τοῦ λήγοντος αἰῶνος, ἡ Τουρκία, καὶ νικῶσα καὶ ἡττωμένη, συμφορὰν καὶ ἀκρωτηριασμὸν ὑπέστη πάντοτε καὶ θὰ ὑφίσταται ἐφεξῆς. Ἦτο κατάλληλος ἡ ψυχολογικὴ στιγμή, εὐθὺς ὡς πρώτη ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε γνῶσιν τῶν ἐν Χανίοις σφαγῶν, ὅτε καὶ ὑπάλληλος τοῦ Ἑλληνικοῦ Προξενείου ἐσφάγη, νὰ πέμψῃ τὰ ἐν Φαλήρῳ σταθμεύοντα πλοῖά της εἰς Κρήτην. Ἡ παρουσία τῶν πλοίων θὰ ἔθετεν ἐν ἀσφαλεῖ σκέπῃ τοὺς πολυπληθεῖς ὑπηκόους μας, καὶ θὰ προελάμβανε τὰ λαβόντα χώραν κατόπιν ἀνοσιουργήματα. Οὐδεὶς κίνδυνος ἐκτοπισμοῦ τῶν πλοίων ἐκεῖθεν καὶ ταπεινώσεως τῆς σημαίας μας, ὡς ὑπετέθη, ἐπέκειτο· διότι μὲ οἷον δικαίωμα τὰ πλοῖα τῶν ξένων Δυνάμεων ἐπέμποντο ἐσπευσμένως εἰς Κρήτην, μὲ τὸ αὐτὸ καὶ μεγαλείτερον δικαίωμα θὰ παρίστατο ἡ Ἑλλὰς προστάτις τῶν πολυπληθῶν ὑπηκόων της καὶ τῶν ἔτι πολυπληθεστέρων ὁμοφύλων της. Οὐδὲ ὤφειλε νὰ λησμονῇ ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἰδίως ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος αὐτῆς, ἐκεῖνο, διὰ τὸ ὁποῖον κατηγόρει ἄλλοτε τὸν ἀείμνηστον προκάτοχόν του Τρικούπην. Καὶ ἔλεγε κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 2 Νοεμβρίου 1889, ὅτε καὶ πάλιν συνεζητεῖτο εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης καὶ ἐπεκρίνετο ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀδύνατα ἐπεζήτει ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς ἀπὸ 5 Αὐγούστου διακοινώσεώς της, ὅπως ἡ Εὐρώπη ἐπέμβῃ ἐν Κρήτῃ καὶ διὰ κοινῶν στρατευμάτων καταλάβῃ αὐτήν· καὶ ἔλεγεν, ὅτι ἕκαστον μειράκιον τοῦ πρώτου δημοτικοῦ σχολείου, ἐρωτώμενον ἄν ἦτο δυνατὴ ἡ τοιαύτη ὁμοφωνία, θὰ ἐγέλα καὶ θὰ ἀπήντα ὄχι. Πῶς λοιπὸν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐλησμόνησεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἔλεγε, καὶ πῶς ἐπίστευσεν, ὅτι σήμερον ἦτο δυνατὴ ἡ ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων πρὸς ἐκτοπισμὸν τῶν πλοίων ἡμῶν, ἢ ὅτι καὶ μία ἐξ αὐτῶν ἤθελε προβῆ εἰς τοιοῦτον ἐχθρικὸν διάβημα, ἀφοῦ αὐταὶ αἱ Δυνάμεις διὰ τῆς ἀποστολῆς τῶν πλοίων των ἐκεῖ πρὸς προστασίαν τῶν ὑπηκόων των ἀνεγνώριζον εἰς ἑκάστην Δύναμιν, ἔχουσαν νὰ προστατεύσῃ ὑπηκόους, τὸ δικαίωμα τῆς ἀποστολῆς πλοίων; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, πιστεύσας εἰς τὰ ἀδύνατα καὶ ἀποσχὼν ἐγκαίρως τῶν πρεπόντων, ὑστέρησεν ἐν τῇ προνοίᾳ του καὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐπεκαλεῖτο ἄλλοτε, ὡς γνώστης τῶν τοιούτων θεμάτων. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν (ὅπερ, ἐπαναλέγω, ἀδύνατον) ἡ ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων, ἢ καὶ ἡ πλειονοψηφία αὐτῶν, ἤθελε προβῆ εἰς τὸ ἐχθρικὸν τοῦτο διάβημα, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἔκυπτεν ὑποχωροῦσα, ἀλλὰ θὰ ἔσωζε τὴν τιμήν της, θὰ ἐκραταίου τὸ φρόνημα τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων καὶ θὰ ἐταπείνου, δύναμαι νὰ εἴπω, τὴν ἰσχὺν τῆς βίας. Καὶ ἡ παρουσία τῶν πλοίων ἡμῶν ἐν Κρήτῃ θὰ παρεῖχε τὸ μέγα πολιτικὸν πλεονέκτημα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι θὰ καθίστα αὐτὴν κυρίαν τοῦ πεδίου τῆς Κρητικῆς ὑποθέσεως, διότι οὐ μόνον θὰ ἐνεθάῤῥυνε καὶ θὰ ἀνύψου τὸ φρόνημα τῶν Κρητῶν, ἀλλὰ καὶ θὰ ἐκράτει αὐτοὺς ἐν τῇ ὁδῷ τῆς τάξεως, χάριν τῆς ἰδέας τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως, καὶ θὰ περιεστέλλετο ἡ θρασύτης καὶ ἡ ἀταξία τοῦ ἀλλοθρήσκου ἰθαγενοῦς στοιχείου· εἶναι δὲ ζήτημα, ἐὰν ἡ Τουρκία θὰ ἀπεφάσιζε τὴν ἀποστολὴν στρατευμάτων μηδένα ἐχόντων σκοπὸν νὰ ἐκπληρώσωσι, διότι τὴν μὲν τάξιν ἐν ταῖς πόλεσιν ἠγγυᾶτο, ὡς ἀπεδείχθη, ἡ παρουσία τῶν πολεμικῶν πλοίων τῶν Δυνάμεων, τὴν δὲ τάξιν καθ’ ἅπασαν τὴν νῆσον θὰ ἠγγυᾶτο αὐτὸ τὸ φιλότιμον καὶ φιλελεύθερον φρόνημα τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, καθοδηγούμενον παρὰ τῆς ἐπισήμου Ἑλλάδος. Καὶ ἐκαυχήθη πολλάκις ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ σεμνύνεται μάλιστα διὰ τὴν ὡραίαν ἐποχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ βίου τῶν ἐτῶν 1885 καὶ 1886, ὅτε ἡ Ἑλλὰς δι’ ὅσων τότε ἐκέκτητο δυνάμεων ἠδυνήθη νὰ θέσῃ εἰς δύσκολον θέσιν τὴν ὅμορον αὐτοκρατορίαν, ἐκ τῆς ὁποίας μόνον ἡ συνησπισμένη δύναμις τῆς Εὐρώπης τὴν ἐξήγαγε. Πόσον πράγματι θὰ ἐσεμνύνετο σήμερον, ἐὰν εἰς τὴν τόσον κατάλληλον αὐτὴν περίστασιν ἐχρησιμοποίει καὶ τὰ νέα πλοῖα, τὰ ὁποῖα ἡ πρόνοια τοῦ ἀοιδίμου ἀνδρὸς ἐπρομήθευσεν ἀκριβῶς διὰ τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἀφοῦ μάλιστα, καὶ κατὰ τὴν ἐπίσημον βεβαίωσιν τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν, τὰ τοῦ στόλου ἡμῶν ἦσαν πλήρη, ἡ δὲ ἄμυνα τῆς χώρας ἀσφαλεστάτη! Εἰς πόσον δυσχερεστάτην θέσιν θὰ ἔφερε σήμερον τὴν Τουρκίαν, περισπωμένην καὶ ἀπὸ τὰς ταραχὰς τῶν Ἀρμενίων καὶ ἀπὸ τὰ ἐπαναστατικὰ κινήματα τῶν Δρούσων! Βεβαίως τὴν φορὰν ταύτην ἡ ἠγανακτημένη Εὐρώπη δὲν θὰ ἔσπευδε νὰ τὴν ἐξαγάγῃ καὶ ἐκ δευτέρου ἐκ τῆς δυσκόλου θέσεως αὑτῆς, οὐδὲ θὰ ἔσπευδεν ἡ Τουρκία νὰ ἀποστείλῃ στρατεύματα εἰς Κρήτην, ἵνα ἀπελευθερώσῃ τὸν πολιορκούμενον ἐν Βάμῳ στρατόν της, ἀλλὰ θὰ ἔσπευδε διὰ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῆς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως παρὰ τοῖς Κρησὶν εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τοῦ στρατοῦ της, καὶ θὰ ἐκανονίζετο τὸ ζήτημα τῇ συνδρομῇ καὶ τῶν Δυνάμεων, οὐχὶ κατὰ τὴν λύσιν, τὴν ὁποίαν ἔκρινεν ὁ ἰραδὲς τοῦ Σουλτάνου, ἀλλὰ κατὰ τὰ πραγματικὰ συμφέροντα τῶν Κρητῶν, πρωτοστατούσης τῆς Ἑλλάδος. Μέγα πολιτικὸν σφάλμα διέπραξεν ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας, μὴ παρεμβᾶσα ἐν Κρήτῃ, ὡς εἶχε καθῆκον καὶ δικαίωμα, ἀλλ’ ἀφεθεῖσα εἰς τὴν φιλικὴν ἐνέργειαν τῶν δύο Δυνάμεων καὶ εἰς τὸ φιλοδίκαιον τοῦ Σουλτάνου. Ἡ Ἑλλάς, παρισταμένη ἐν Κρήτῃ διὰ τῶν πλοίων της, θὰ ἐδέσποζε τῆς μεγαλονήσου διὰ τοῦ ἑλληνικωτάτου πληθυσμοῦ της, καί, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ἤθελεν εἶσθαι ζήτημα, ἂν θὰ ἐπετρέπετο καὶ παρ’ αὐτῶν τῶν Δυνάμεων ἡ ἀποστολὴ τοῦ Ἀβδουλλάχ, ἀφοῦ τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης εἶχε περιέλθει εἰς τὰς χεῖρας τῶν Δυνάμεων καὶ δὲν ἐπρόκειτο ἢ πῶς νὰ ἐξευρεθῇ ὁ τρόπος τῆς εἰρηνεύσεως τῆς νήσου. Ἡ Ἑλλὰς, παρισταμένη ἐκεῖ, θὰ ἦτο δρῶν πρόσωπον ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσι μεταξὺ τῶν Δυνάμεων καὶ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ καὶ θὰ ἦτο ὁ ἐπίσημος ὁδηγὸς τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ὅπως εἶναι καὶ ἡ πραγματικὴ Κυβέρνησις αὐτοῦ, καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως τῆς Κρήτης, τὸ ὁποῖον πολλάκις ἤχθη ἐπὶ τοῦ τάπητος τῶν διπλωματικῶν διασκέψεων τῶν Δυνάμεων, καὶ τὸ ὁποῖον ἀπεκάλεσεν ὁ νῦν Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας πληγὴν ἀνίατον τῆς νοτιοανατολικῆς Εὐρώπης, ἡ πληγὴ αὕτη ἤθελε θεραπευθῆ καὶ διὰ τὴν ἡσυχίαν καὶ διὰ τὴν εἰρήνην αὐτῆς τῆς Εὐρώπης κατὰ τοὺς πόθους τῶν Κρητῶν· διότι τὸ Κρητικὸν ζήτημα εἶναι ζήτημα ἐντελῶς διακεκριμένον τοῦ μεγάλου λεγομένου Ἀνατολικοῦ ζητήματος καὶ δὲν γεννᾷ τὰς δυσχερείας ἐκείνας, τὰς ὁποίας γεννῶσιν αἱ ἀντικρουόμενοι ἀντίζηλοι ἀξιώσεις καὶ ἄλλων λαῶν ἐπὶ ἄλλων ὑποδούλων μερῶν. Ἀλλὰ καὶ ἄν, κύριοι Βουλευταί, μέχρι τοῦ σημείου τούτου δὲν ἔφθανεν ἡ ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης, βεβαίως τὸ ζήτημα τῆς εἰρηνεύσεως τῆς νήσου ἤθελεν ἀπολήξει εἰς κύκλον προνομιῶν πολὺ μεγαλείτερον ἐκείνου, τὸν ὁποῖον διέγραψεν ὁ ἰραδὲς τοῦ Σουλτάνου, ὡς ἐδείκνυον τὰ πράγματα καὶ ὡς ἐδείκνυεν ἡ γνώμη τῶν ἐπισημοτέρων ἐν δράσει πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Εὐρώπης. Ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν πλέον δυσμενῆ ἔποψιν τῆς ἀναβιώσεως τῆς Χαλέπας μὲ τὸν ἔλεγχον τῆς εὐρωπαϊκῆς ἐποπτείας, βεβαίως ἡ Ἑλλὰς δὲν θ’ ἀπεκλείετο τοῦ ἐλέγχου, οὕτω δὲ θὰ εἶχε τὴν χεῖρά της τεταμένην διαρκῶς ἐπὶ τῶν πραγμάτων τῆς Κρήτης. Μέγιστον πολιτικὸν λάθος, ἐπαναλέγω, καὶ τόσον μέγα, ὥστε δὲν δύναμαι νὰ τὸ χαρακτηρίσω, ἦτο, ὅτι ἀφῆκεν ἡ Κυβέρνησις νὰ χαθῇ τόσον κατάλληλος καὶ εὐνοϊκὴ περίστασις, ἡ ὁποία σπανίως δύναται νὰ παρουσιασθῇ μὲ τὰς τόσας εὐνοϊκὰς περιστάσεις, ὅσαι συνέπεσον τὴν φορὰν ταύτην. Εὔτολμος δὲ καὶ δεξιὰ διαχείρισις τοῦ ζητήματος θὰ ἀπεδείκνυεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς κέκτηται καὶ τὴν θέλησιν καὶ τὴν ἱκανότητα νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὰ τῆς Κρήτης, καὶ δὲν θὰ ἤκουεν ἐκ τοῦ στόματος τοῦ κυρίου ὑφυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας τὴν πικροτάτην ἀληθῶς ἐπιτίμησιν, ἥτις ἐξηνέχθη ποτὲ εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται οὐδὲ εἶναι κἂν διατεθειμένη νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς προσαρτήσεως τῆς νήσου. Ἡ καταγγελία αὕτη, παρὰ τόσον ἐπισήμου πολιτικοῦ προσώπου γινομένη καὶ εἰς τόσον ἐπίσημον τόπον, ὡς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον, εἶναι βαρυτάτη κατηγορία διὰ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἀποδεικνύει ὅτι αὐτὴ αὕτη ἡ Κυβέρνησις τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος διὰ τῆς πολιτείας της παρέσχεν ἀφορμὴν εἰς τὸ νὰ ἀκουσθῇ ἡ καταγγελία αὕτη· διότι εἶναι ἀδύνατον Ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ἐπισήμως ἐπερωτώμενος, νὰ ἀπαντήσῃ ὡς ἀπήντησεν, ἂν δὲν εἶχεν ἀσφαλῆ, ἀσφαλέστατα διδόμενα περὶ τούτου. Καὶ δὲν θαυμάζω διὰ τὴν σιωπήν, τὴν ὁποίαν ἐτήρησε καὶ τηρεῖ ἡ Κυβέρνησις πρὸ τῆς κατηγορίας ταύτης, ὅσον ἐκπλήσσομαι ἀληθῶς διὰ τὴν ἀδιαφορίαν τῶν ἐμπιστευομένων αὐτήν. Ἰδοὺ, Κύριοι, ὁ ἀληθὴς, ὁ κύριος λόγος ὁ ἐξηγῶν τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Κρήτης. Λοιπὸν μὴ παραξενευώμεθα, διατὶ ἡ Κυβέρνησις ἅμα τῇ γνώσει τῶν σφαγῶν δὲν ἔπεμψε τὰ πλοῖά της εἰς Κρήτην, διατὶ ἐπέβαλεν ἐκ παντὸς τρόπου εἰς τὴν Κρητικὴν Συνέλευσιν νὰ ἀπόσχῃ τῆς ἀνακηρύξεως τῆς ἑνώσεως, ἥτις ἦτο ὁ κύριος σκοπός της, καὶ νὰ ἀρκεσθῇ διὰ τῶν αἰτημάτων της εἰς τὴν ἀναβίωσιν τῆς Χαλέπας ἐπὶ τὸ ἐλευθεριώτερον, διατὶ ἐδυσχέραινε τὴν ἀποστολὴν πολεμεφοδίων, τὰ ὁποῖα ἡ ἰδιωτικὴ πρωτοβουλία ἐπρομήθευε, διατὶ ἐσχημάτιζε παραλίας στρατιωτικὰς ζώνας, ἵνα ἐμποδίσῃ τὴν ἀναχώρησιν τῶν ἐθελοντῶν, διατὶ ἐξέπεμπε πολεμικὰ πλοῖα μὲ στρατιωτικὴν ἀποστολὴν πρὸς σύλληψιν αὐτῶν, διατὶ ἐν μέσαις Ἀθήναις διέλυε βιαίως καὶ παρανόμως τὰς λαϊκὰς συναθροίσεις πρὸς ἔκφρασιν τῶν αἰσθημάτων των, διατὶ τέλος μετῆλθεν ὅλην αὐτὴν τὴν φιλειρηνικωτάτην πολιτικὴν,—ἂς τὴν ὀνομάσω οὕτω. Ὄχι βεβαίως διὰ νὰ ἀκούσῃ καὶ παρ’ αὐτῆς τῆς Τουρκίας τὴν κολακευτικὴν φρασεολογίαν, ὅτι ἐπολιτεύθη ἀψόγως καὶ εἰλικρινῶς. Ὄχι! Ἀλλὰ διότι ᾐσθάνετο ἑαυτὴν, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ ὑφυπουργοῦ τῆς Ἀγγλίας, ἄτολμον καὶ ἀνίκανον νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὰ τῆς Κρήτης. Καὶ τίς σᾶς ἔδωκε τὸ δικαίωμα, κύριοι Ὑπουργοὶ τῆς Ἑλλάδος, διὰ τῆς πολιτείας σας νὰ δώσητε ἀφορμὴν νὰ ἀκουσθῇ ἡ καταγγελία αὕτη; Ἐὰν νομίζητε, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὄντως εἶναι τοιαύτη, πῶς θέλετε νὰ ἦσθε κυβερνῆται αὐτῆς; Καὶ ἐὰν νομίζητε, ὅτι ἡ ἀδυναμία καὶ ἡ ἀνικανότης ἐνυπάρχει εἰς ὑμᾶς αὐτοὺς, πῶς σᾶς ἐπιτρέπεται νὰ παραμένητε ἀκόμη εἰς τὰς θέσεις σας; Πῶς δὲν σκέπτεσθε ὅτι τοιαύτη καταγγελία ἀποτελεῖ τὴν πολιτικὴν καταδίκην τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ἀπελπίζει τὸν ὑπόδουλον Ἑλληνισμόν, ὁ ὁποῖος παρὰ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος ἀναμένει τὴν λύτρωσίν του; Λοιπὸν ὁ προορισμὸς τῶν Κυβερνήσεων τῆς Ἑλλάδος εἶναι μόνον νὰ παύουν, νὰ διορίζουν, νὰ μεταθέτουν ἀδιακόπως τοὺς δημοσίους λειτουργοὺς, καὶ πρὸς βλάβην τοῦ δημοσίου ταμείου; Εἶναι μόνον πῶς νὰ πλουτῶσιν οἱ ἐργολάβοι τῶν προμηθειῶν τοῦ Δημοσίου; Εἶναι μόνον πῶς νὰ σπαταλᾶται τὸ δημόσιον χρῆμα εἰς δημόσια ἔργα ἀμφιβόλου χρησιμότητος καὶ διὰ τὰ κατ’ εὐφημισμὸν μέσα τῆς συγκοινωνίας χάριν ἑταιρικῶν συμφερόντων; Μόνον συναλλαγή; Τίποτε ὑγιέστερον, τίποτε ὑψηλότερον, τίποτε ἐθνικώτερον; Ἆ! ὄχι. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἀνέστη ἐκ τοῦ τάφου τῆς δουλείας διὰ νὰ φυτοζωῇ, εἰς ἣν εὑρίσκεται σήμερον κατάστασιν, καὶ νὰ φθίνῃ ἐν τῇ συναλλακτικῇ παλαίστρᾳ τῆς μικροπολιτικῆς ταπεινοφροσύνης καὶ ἰδιοτελείας, ὄχι! Ἡ ἀνάστασίς της ἔχει σκοπὸν ὑψηλότερον, εὐγενέστερον, ἐθνικώτερον. Ὁ κύριος καὶ θεμελιώδης σκοπὸς ἑκάστης Κυβερνήσεως πρέπει νὰ ἦναι, πῶς κατὰ τὰς ἑκάστοτε παρουσιαζομένας εὐνοϊκὰς πολιτικὰς περιστάσεις νὰ δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ συμπληροῖ τὴν ἐθνικὴν ἑνότητά της. Βεβαίως ἡ Ἑλλὰς, ὡς ἐκ τῶν οἰκονομικῶν πόρων της, δὲν δύναται νὰ συγκροτήσῃ μεγάλους στρατοὺς, οὐδὲ δύναται νὰ συγκροτήσῃ ὀγκώδεις στόλους, οὐδὲ δύναται νὰ συντηρῇ ὑπερμέτρους δυνάμεις. Ἀλλὰ δύναται ἀξιολογώτατα ἐκ τῶν πόρων αὐτοῦ τοῦ προϋπολογισμοῦ της, ἄλλως ὅμως καταρτιζομένου, νὰ συντάξῃ καὶ νὰ μορφώσῃ τὰς καθοριζομένας ἐθνικὰς δυνάμεις της διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν μεγάλων ἐθνικῶν βλέψεών της, ἀρκεῖ μόνον νὰ ὑπάρχῃ θέλησις, ναὶ, θέλησις καὶ πάλιν θέλησις. Ὁ κύριος προορισμὸς τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων πρέπει νὰ ἦναι ὄχι ἡ ἀνάληψις δουλικῶν ὑπηρεσιῶν, ὄχι ἡ ἐκτέλεσις ἀλλοτρίων καθηκόντων, ὄχι ἡ ἀνάμιξις εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ ἡ ἐξυπηρέτησις ἰδίων συμφερόντων. Ὄχι! Ὁ κύριος σκοπός των πρέπει νὰ ἦναι ἡ διαρκὴς μόρφωσις καὶ ἡ ἐσκεμμένη σύνταξις, ὅπως ὦσιν ἱκαναὶ ἐν τῇ ἀριθμητικῇ αὐτῶν ἀναλογίᾳ νὰ σημαίνουν ἀληθῶς, πραγματικῶς, τὸ «ἐν τῷ εὖ τὸ πολὺ», καὶ νὰ δύνανται ἐν τῇ καταλλήλῳ στιγμῇ νὰ ἐξυπηρετῶσι τὰ ὕψιστα ἐθνικὰ συμφέροντα. Οὕτω συντεταγμένη ἡ Ἑλλάς, θὰ ἦναι παράγων χρήσιμος καὶ περιζήτητος, ὅτε καὶ μόνον θὰ δύναται ἐλευθέρως νὰ κανονίζῃ τὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς της κατὰ τὰ ἀληθῆ συμφέροντα τοῦ ἔθνους. Ἐχάσαμεν καὶ χθὲς πάλιν τὴν Κρήτην· θὰ χάσωμεν αὔριον καταλληλοτάτην ἄλλην εὐκαιρίαν, ἕνεκα τῆς ἀδιαφορίας ἡμῶν, καὶ θὰ μείνωμεν ἀργολογοῦντες, ὡς πάντοτε, καὶ παραπονούμενοι διὰ τὴν ἀδιαφορίαν τῶν ἰσχυρῶν, καὶ θὰ ἐγκαλῶμεν ἀλλήλους. Τὸ ἔθνος δὲν ζητεῖ παρὰ τῆς Κυβερνήσεώς του τὰ ἀδύνατα, ζητεῖ τὰ δυνατὰ, ζητεῖ τὸ χρῆμα, τὸ ὁποῖον εἰσφέρει μετὰ στενοχωρίας, ἀλλὰ καὶ ἀγογγύστως, νὰ μὴ δαπανᾶται ἀσκόπως καὶ ἰδιοτελῶς, ἀλλὰ νὰ δαπανᾶται διὰ τὴν ἀληθῆ πρόοδόν του, διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ μεγάλου ἐθνικοῦ προορισμοῦ του. Αὕτη εἶναι ἡ θέλησις τοῦ ἔθνους. Τὴν θέλησιν ταύτην πολλάκις κατεδηλώσαμεν ἐκ τοῦ βήματος τούτου. Τοῦτο πράττομεν καὶ σήμερον. Εἴθε τὴν φορὰν ταύτην νὰ ὑπάρξωμεν εὐτυχέστεροι, ἀλλὰ ὁ ὑποβληθεὶς προϋπολογισμὸς ἐλαχίστας παρέχει ἐλπίδας, ἵνα μὴ εἴπω κἀμμίαν. Πιστεύω ὅμως, ὅτι θὰ κρατήσῃ ἐπὶ τέλους ἡ θέλησις τοῦ ἔθνους, διότι οἱ καιροὶ σπεύδουσι πολὺ καὶ δὲν μᾶς περιμένουσιν. Δὲν γνωρίζω, κύριοι Βουλευταὶ, ἐὰν εἰς τὸν διαῤῥεύσαντα μέχρι σήμερον βίον τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ὑπῆρξε Κυβέρνησις, ἥτις διὰ τῆς πολιτείας της νὰ ἔδωκεν ἀφορμὴν ἢ νύξιν, ὅπως ὑποτεθῇ ἡ ἀδυναμία τῆς χώρας, ὅταν ἐπρόκειτο τμήματα τοῦ ὑποδούλου Ἑλληνισμοῦ νὰ προστεθῶσιν εἰς τὸ ἐλεύθερον Κράτος. Γνωρίζω μόνον, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐπικρίνων ἐν τῇ Βουλῇ, ὡς προεῖπον, τὴν κατὰ τὸ 1889 Κυβέρνησιν, ἥτις διὰ τῆς ἀπὸ 5 Αὐγούστου διακοινώσεώς της ἐπεκαλεῖτο ἐν ὀνόματι τῆς φιλανθρωπίας τὴν Εὐρώπην, ὅπως παρέμβῃ εἰς Κρήτην καὶ θέσῃ τέρμα εἰς τὰς ἐκεῖ τελουμένας φρικτὰς ἀνθρωποθυσίας, διότι ἄλλως θὰ ἠναγκάζετο ἡ Ἑλλὰς ἐπὶ ἰδίῳ κινδύνῳ νὰ παρέμβῃ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπεκάλεσε τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην μωρὰν, ἄφρονα, ἀντεθνικὴν, διότι ἔδωκεν ἀφορμὴν διὰ τῆς διακοινώσεώς της εἰς τὴν Πύλην νὰ παρέμβῃ διὰ στρατευμάτων ὑπὸ τὸν Σακὴρ πασσᾶν καὶ νὰ πνίξῃ τὴν ἐπανάστασιν ἐν τῷ αἵματι, καὶ νὰ στερήσῃ τὴν μεγαλόνησον τῶν ἐλεεινῶν προνομίων, τὰ ὁποῖα ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας καθώριζε. Καὶ ἔλεγε ταῦτα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς ἐποχὴν, καθ’ ἣν τὸ κοινὸν φρόνημα τῆς Εὐρώπης ἦτο ἠρεμώτατον πρὸ τοῦ ἀγῶνος τῆς Κρήτης, ὅτε ἡ ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων ἦτο πράγματι συνησπισμένη κατὰ τοῦ ἀγῶνος, ὅτε ἡ Ἑλλὰς ἦτο ἔρημος ναυτικῆς δυνάμεως ἀξίας λόγου. Ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἦτο σήμερον ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει καὶ ἐπρόκειτο νὰ ἐπικρίνῃ παρομοίαν πρὸς τὴν ἰδικήν του πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, μὲ ὁποίαν πύρινον εὐγλωττίαν, ἐκπηγάζουσαν ἐκ τῶν ἐν τῇ καρδίᾳ του κοχλαζόντων πατριωτικῶν αἰσθημάτων, ἤθελε κατακεραυνώσει τὴν ἀληθῶς μωρὰν, ἄφρονα, ἀντεθνικὴν αὐτὴν Κυβέρνησιν, ἥτις, μὲ ὁσονδήποτε ἀριθμὸν Βουλευτῶν καὶ ἂν περιστοιχίζηται, ἤθελε μείνει γυμνὴ τῆς ἐμπιστοσύνης των πρὸ τοιαύτης ἄφρονος καὶ ἀντεθνικῆς πολιτείας. Δὲν ἐξετάζω ἐὰν ἡ ἐπελθοῦσα λύσις εἰς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης ᾖναι ἡ προσήκουσα καὶ ἐὰν ᾖναι ἐπαρκὴς διὰ τὴν ὁριστικὴν εἰρήνευσιν τῆς νήσου· οὐδὲ δύναμαι νὰ ψέξω τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν λύσιν, διότι ἡ Κυβέρνησις ἀπέσχεν ἀπ’ ἀρχῆς τοῦ ζητήματος καὶ οὔτε κἂν γνῶσιν εἶχε τῶν λεπτομερειῶν τῶν διεξαχθεισῶν διαπραγματεύσεων ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ λύσει. Οἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀντιπρόσωποι τῶν Δυνάμεων, κατόπιν τῶν γνωστῶν αἰτημάτων τῶν Κρητῶν ἐξεπόνησαν τὸ νέον πολίτευμα, ὑπὸ τύπον μὲν νέον, πράγματι δὲ ἀνέστησαν τὴν Χαλέπαν μὲ τὸν ἔλεγχον τῆς ἐποπτείας τῶν Δυνάμεων. Τὸ νέον μεταῤῥυθμιστικὸν πνεῦμα τοῦ Σουλτάνου, κύπτον μᾶλλον ὑπὸ τὴν πίεσιν τῶν κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας τελουμένων ἐν Κωνσταντινουπόλει σφαγῶν τῶν Ἀρμενίων, ἔλαβε τὴν ψαλίδα καὶ ἐψαλίδισε τὰ κατ’ αὐτὸν περιττὰ καὶ ἐνέκρινε τὰ μένοντα διὰ τοῦ αὐτοκρατορικοῦ αὐτοῦ ἰραδέ. Τὴν λύσιν ταύτην ἐδέχθη ἡ Εὐρώπη, τὴν λύσιν ταύτην, θέλουσα καὶ μὴ, ἀπεδέχθη ἡ Κρητικὴ Συνέλευσις, ἀφοῦ τοιαύτην λύσιν ἐπόθησε καὶ ἡ Ἑλλάς. Ποῖος λοιπὸν ἔλεγχος εἶναι δυνατὸς ἐκ τοιαύτης ἐνεργείας; Δὲν γνωρίζω, κύριοι Βουλευταὶ, ἐὰν ὁ νέος διοικητικὸς ὀργανισμὸς τῆς Κρήτης, ὁ κριθεὶς ἐπαρκὴς καὶ κυρωθεὶς, θὰ δυνηθῇ νὰ λειτουργήσῃ ὁμαλῶς ἐν Κρήτῃ καὶ ἐὰν θὰ προαγάγῃ τὰ ἠθικὰ καὶ ὑλικὰ συμφέροντα τῶν Κρητῶν εἰς τὸ ζηλευτὸν σημεῖον τῆς εὐτυχίας καὶ τῆς ἀσφαλοῦς τάξεως. Οὐδὲ δύναμαι νὰ προΐδω, ἐὰν ὑπὸ τὸν δημιουργηθέντα εὐρωπαϊκὸν ἔλεγχον τῆς ἐποπτείας τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νέου διοικητικοῦ ὀργανισμοῦ πρόκειται νὰ κρατυνθῶσιν οἱ ἐθνικοὶ δεσμοὶ, οἱ συνδέοντες τὴν δούλην Κρήτην πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα. Τὸ εὔχομαι, τὸ εὔχομαι, Θεέ μου, ὁλοψύχως! Ἂν ὅμως πέπρωται τὸ νέον πολίτευμα, ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τῆς ἐποπτείας τῶν Δυνάμεων, νὰ ἀποκλείσῃ τὴν Ἑλλάδα πάσης ἐποπτείας καὶ ἀναμίξεως εἰς τὰ πράγματα τῆς Κρήτης, νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν χαλάρωσιν τῶν ὑπαρχόντων ἐθνικῶν θεσμῶν ἢ εἰς τὴν ἐντελῆ διάῤῥηξιν αὐτῶν, ἐγὼ οὐδὲν λέγω, ἡ ἱστορία ὅμως θὰ εἴπῃ, ὅτι οἱ ἐθνικοὶ δεσμοὶ, οἱ συνδέοντες τὴν δούλην μεγαλόνησον πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα, ἐλύθησαν ἐν ἔτει σωτηρίῳ 1896, πρωθυπουργοῦντος τῆς Ἑλλάδος τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γορτυνίας βουλευτοῦ κ. Θεοδώρου Π. Δηλιγιάννη. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§21ΑΘΩΣ ΡΩΜΑΝΟΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, Κύριοι, ὅτι, ὁσάκις ζητήματα τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς προβάλλονται ἐν τῇ Βουλῇ, τὰ ζητήματα ταῦτα δέον νὰ συζητῶνται μετὰ πολλῆς περισκέψεως καὶ ὅτι αἱ συζητήσεις δέον νὰ βασίζωνται ἐπὶ ἐπισήμων ἐγγράφων, ἀνακοινουμένων παρὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ. Τοῦτο συμβαίνει εἰς πάντα τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη, ἐξ ὧν ἠρύσθημεν τοὺς ἡμετέρους θεσμούς. Ὁσάκις εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα Βουλευτὴς ζητήσῃ πληροφορίας διὰ καταθέσεως ἐγγράφων παρὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, ὁ Ὑπουργὸς φρονεῖ ὅτι τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα ὑπαγορεύουν εἰς αὐτὸν νὰ φωτίσῃ τὴν Βουλὴν διὰ τῆς καταθέσεως τῶν ζητουμένων ἐγγράφων. Καὶ ἐν τῷ σχετικῷ φακέλλῳ βεβαίως δύνανται νὰ εὑρεθῶσιν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀνακοινωθῶσιν, ἔγγραφα ἀπολύτως ἐμπιστευτικά. Τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα ὁ Ὑπουργὸς βεβαίως δύναται νὰ τ’ ἀφαιρέσῃ ἐκ τοῦ σχετικοῦ φακέλλου, ἀφοῦ ἐνδέχεται καὶ ἕνεκα εἰδικῶν λόγων ἡ δημοσίευσίς των ν’ ἀπαγορεύηται, καὶ τὰ συμφέροντα τῆς ἐπικρατείας νὰ παραβλάψῃ ἡ δημοσίευσίς των. Τοῦτο ἔδει νὰ πράξῃ καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός, προκαλούμενος παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ. Ἀλλὰ δὲν ἔστερξε νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα, δὲν ἔσπευσεν οὐδὲ κἄν νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα, ἅπερ ἀφορῶσιν εἰς τὴν ἐθνικὴν τῆς Κρήτης ὑπόθεσιν, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀνεφύη τὸ ζήτημα, κατὰ τὸν Σεπτέμβριον τοῦ παρελθόντος ἔτους, μέχρι τῆς 15 Αὐγούστου τρέχοντος ἔτους, ὅτε ἐξεδόθη ὁ σουλτανικὸς ἰραδές. Ἡ φύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος ἐν τούτοις εἶναι τοιαύτη, ὥστε καὶ ἄνευ ἐγγράφων δυνάμεθα νὰ ὦμεν πεπεισμένοι, ὅτι θὰ συζητήσωμεν ἐπὶ ἀκριβεστάτων πληροφοριῶν. Ἄλλα ζητήματα, ἀναγόμενα εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως περιορίζονται βεβαίως εἰς ἐνεργείας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν παρὰ ταῖς ἐν Ἀθήναις ξέναις Πρεσβείαις, εἰς διαταγὰς πρὸς τὰς ἐν τῷ ἐξωτερικῷ Ἑλληνικὰς Πρεσβείας, εἰς ἀνακοινώσεις, ἃς οἱ ἐν ταῖς ξέναις πόλεσιν ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος δέον νὰ ἀπευθύνωσι πρὸς τὰ ξένα ἀνακτοβούλια, καὶ εἰς διαταγὰς πρὸς τὰς ἐν Τουρκίᾳ προξενικὰς ἀρχάς. Τοῦτο δὲν συμβαίνει ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι δὲν περιορίζεται ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰς μετὰ τῶν ξένων Πρεσβειῶν καὶ τῶν ξένων ἐπικρατειῶν σχέσεις της. Ἡ ἐνέργεια τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐκδηλοῦται πρὸ πάντων ἐν Κρήτῃ, ὅπου ὁ πρόξενος ἀναγκάζεται ν’ ἀνακοινώσῃ πρὸς τοὺς πρωτοστατοῦντας τῶν ἐν Κρήτῃ ἐθνικῶν ὑποθέσεων τὰς προτροπὰς καὶ τὰς συμβουλὰς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Πᾶσαι αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἐλάβομεν ἐκ Κρήτης πάντες ὅσοι ἐνδιαφερόμεθα περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, μᾶς πείθουσιν, ὅτι εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρενόησεν, ὑπετίμησε τὴν σπουδαιότητα τοῦ ζητήματος. Τὴν τρίτην Σεπτεμβρίου παρελθόντος ἔτους ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως ἀπηύθυνε πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις ὑπόμνημα, δι’ οὗ ἐζήτησε τὸν διορισμὸν χριστιανοῦ διοικητοῦ καὶ Διοικητικοῦ Συμβουλίου, συγκειμένου ἐκ πλειονοψηφίας χριστιανῶν, τὸν περιορισμὸν τῆς ἐν Κρήτῃ δυνάμεως τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, τὴν οἰκονομικὴν καὶ δικαστικὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ ἄλλας μεταῤῥυθμίσεις. Τί ἔπραξεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατόπιν τοῦ ὑπομνήματος τούτου τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως; Οὐδέν. Καὶ οὐ μόνον οὐδὲν ἔπραξεν, ἀλλὰ καὶ προσεπάθησε παντὶ σθένει νὰ ἐπιτύχῃ τὴν διάλυσιν τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ ἐν Κρήτῃ καὶ ἐν Ἀθήναις. Συνέστησεν εἰς τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως νὰ διαλυθῶσι, καὶ ὑπεσχέθη καὶ παροχὰς εἰς τὰ μέλη αὐτῆς, ἐὰν ἤθελον πεισθῇ νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν Κρήτην, νὰ ἐγκαταλείψωσι τὸν ἀγῶνα. Τὸ μόνον πρᾶγμα, ὑπὲρ οὗ ἐνδιεφέρετο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἦτο νὰ μὴ ταραχθῶσιν οἱ κύκλοι της. Ἐπῆλθον αἱ νῖκαι τῶν Κρητῶν ἐν Κάμποις καὶ Βρύσαις, ἀλλ’ εἰς οὐδεμίαν ἐνέργειαν ἐνόμισε πρέπον νὰ προβῇ ἡ Κυβέρνησις, εἰμὴ εἰς τὸ νὰ συστήσῃ εἰς τὰς ξένας Κυβερνήσεις νὰ ζητήσωσιν ὑπὲρ τῶν Κρητῶν τὴν ἀμνηστείαν, ὅπως καταπαύσῃ ὁ Κρητικὸς ἀγών. Ἀλλ’ οἱ Κρῆτες ὑπερηφάνως ἀπέκρουσαν τὴν ἀμνηστείαν. Αἱ προσπάθειαί των ἐστέφθησαν δι’ ἐπιτυχίας· ἐν Ἐπισκοπῇ καὶ Σελίνοις ἤραντο περιφανεῖς νίκας, κατετρόπωσαν τοὺς ἐχθροὺς, καὶ προσέθηκαν νέας σελίδας δόξης εἰς τὸ μαρτυρολόγιον τῆς ἡρωϊκῆς μεγαλονήσου. Κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ Μαΐου ἤρξατο ἡ πολιορκία τοῦ Βάμου. Ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἦτο διατεθειμένη νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν πολιορκίαν ἐκείνην δι’ ἀποστολῆς πολεμεφοδίων καὶ ὅπλων, ἡ πολιορκία ἐκείνη θὰ εἶχε βεβαίως ἄλλην ἔκβασιν. Ἐρχόμεθα εἰς τὰς σφαγὰς τῆς 12 Μαΐου. Σύμπας ὁ πεπολιτισμένος κόσμος ἐταράχθη, καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶχεν ἐστραμμένα τὰ βλέμματά του πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἀναμένων παρ’ αὐτῆς πατριωτικήν τινα καὶ γενναίαν ἀπόφασιν. Περιττὸν εἶναι νὰ ἐπεκταθῶμεν ἐπὶ τῶν ὀλεθρίων συνεπειῶν, ἃς ἔσχεν ἡ ἀποχὴ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν περίστασιν ἐκείνην. Πάντες γνωρίζομεν, ὅτι ἐξ ἀτολμίας καὶ τυφλότητος παρέλειψεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις στοιχειῶδες καθῆκον πρὸς τοὺς σφαζομένους Κρῆτας, ὅτι ἀπώλεσε περίστασιν μοναδικὴν τῆς ἐκπληρώσεως τῶν πόθων τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ. Τίνες ὅμως εἰσὶν οἱ λόγοι, οἵτινες ὑπηγόρευσαν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐγκολπωθῇ τὴν πολιτικὴν τῆς ἀποχῆς, ἐὰν δὲν ὑποθέσωμεν ὅτι τοῦτο ἐγένετο ἁπλῶς ἐξ ἀτολμίας καὶ ἐκ τῆς ἀβουλίας τῶν ἀποτελούντων τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν; Ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐφρόντισε νὰ μᾶς φωτίσῃ περὶ τούτου ἐν τῷ εἰσηγητηρίῳ λόγῳ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897. Μᾶς εἶπεν ἐν τῷ λόγῳ ἐκείνῳ, ὅτι κατὰ τὸ 1896 ἔκρινε καθῆκον νὰ ὑποτάξῃ τοὺς πόθους του εἰς τὴν γνώμην τῶν Δυνάμεων, ἐνῷ κατὰ τὸ 1886 ἔκρινεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ὑποτάξῃ τὴν γνώμην του εἰς τὰς βουλήσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἀληθῶς, Κύριοι, μετ’ ἐκπλήξεως ἤκουσα τῶν λόγων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἐνόμιζον ὅτι οὐδὲν συμφέρον εἶχε νὰ ἐπικαλεσθῇ τὴν ἐποχὴν τοῦ 1886, ὅτι συμφέρον εἶχε νὰ λησμονήσωμεν τὴν ἐποχὴν τοῦ 1886, ἀφοῦ τὴν ἐλησμόνησεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς τὴν δεκάτην ἕκτην Ἀπριλίου, ὅτε περιέβαλε τὸν Πρωθυπουργὸν διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης του. Ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι, ἐνῷ κατὰ τὸ 1886 τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπηγόρευον νὰ ὑποτάξῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὴν γνώμην της εἰς τὰς γνώμας τῆς συνησπισμένης Εὐρώπης, κατὰ τὸ 1896 τὸ συμφέρον ἀπῄτει, ἵνα μὴ ὑποτάξῃ τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἰς τὰς βουλήσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, τοὐλάχιστον τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐκείνων, ὧν τὰ συμφέροντα ἦσαν ἀντίθετα πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ αἵτινες ἕνεκεν ἀπωτέρων λόγων ἐπεθύμουν τὴν διατήρησιν τοῦ ἐν Τουρκίᾳ οἰκτροῦ καθεστῶτος. Γνωρίζομεν, Κύριοι, τίνες εἰσὶν αἱ Δυνάμεις, ὧν Ὑπουργοὶ ἐκηρύχθησαν ὑπὲρ τοῦ ἀκρωτηριασμοῦ τῆς Τουρκίας. Τῶν Δυνάμεων ἐκείνων τὴν πολιτείαν ὤφειλε νὰ ἀσπασθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ οὐχὶ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, ὧν τὰ συμφέροντα ἦσαν ἀντίθετα πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἀφοῦ παρέλειψε τὰ στοιχειώδη καθήκοντά της ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατὰ τὴν 12 Μαΐου, ἀφοῦ τὴν 19 Μαΐου ὁ Ἀβδουλλὰχ εἰσῆλθεν εἰς τὸν Βάμον, τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις; ἀπετάθη πρὸς τὰς Δυνάμεις καὶ ἐζήτησε τὴν σύμβασιν τῆς Χαλέπας! ἐζήτησεν, ἵνα δοθῶσιν εἰς τὴν Κρήτην τὰ προνόμια, τὰ ὁποῖα ἐδόθησαν αὐτῇ πρὸ 18 ἐτῶν! Εἰς μάτην οἱ Κρῆτες, μεθ’ ὧν ἤρχετο εἰς συνεννόησιν ἡ Κυβέρνησις, ἐβεβαίουν ὅτι διὰ τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ εὐημερία τῆς νήσου, ἔλεγον ὅτι ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας εἶχεν ὡς συνέπειαν τὸ 1889 καὶ τὸ 1896. Ὁ Πρωθυπουργὸς ἔλεγε πρὸς τοὺς Κρῆτας, ἐρχομένους ὅπως ἐπικαλεσθῶσι τὴν συνδρομὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως: «ἀρκεσθῆτε εἰς τὴν σύμβασιν τῆς Χαλέπας· ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας εἶναι ἡ πρώτη βαθμὶς τῆς κλίμακος τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ», καὶ ὁ γενικὸς πρόξενος ἐν Χανίοις προέτρεπε τοὺς Κρῆτας, ἵνα ἀρκεσθῶσιν εἰς τὴν σύμβασιν τῆς Χαλέπας καὶ ἔλεγε πρὸς αὐτούς: «ἡσυχάσατε! δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχητε περισσότερα· πάρετε ὅ,τι σᾶς δίδουν». Ἀλλ’ οἱ Κρῆτες εὐτυχῶς δὲν ὑπήκουσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, διετύπωσαν τὰ αἰτήματά των, τὰ ὁποῖα ἔλαβον ὑπ’ ὄψει μέχρι τινὸς αἱ ξέναι Δυνάμεις, καὶ μετ’ ἐκπλήξεως ἔμαθεν ἡμέραν τινὰ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν δίδεται εἰς τοὺς Κρῆτας μόνον ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας, ἀλλὰ περισσότερα προνόμια, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἥτις οὐδὲν εἶχε πράξει, εἰς οὐδεμίαν ἐνέργειαν εἶχε προβῆ, ὅπως δοθῶσιν εἰς τοὺς Κρῆτας περισσότερα προνόμια ἢ ὅσα ἐμπεριείχοντο εἰς τὴν σύμβασιν τῆς Χαλέπας. Καὶ νομίζομεν ὅτι ἡ δοθεῖσα λύσις εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα δὲν εἶναι τόσον οἰκτρά, ὅσον φαίνεται, ἀφοῦ τόσον οἰκτρῶς διεξήχθη τὸ ζήτημα ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἂν ὅμως ἐδόθη ἡ λύσις αὕτη εἰς τὴν Κρητικὴν ὑπόθεσιν, τοῦτο βεβαίως ὀφείλεται εἰς τὴν καρτερίαν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ· ὀφείλεται εἰς τὴν μετάβασιν τῶν γενναίων ἀξιωματικῶν εἰς Κρήτην, ἥτις ἐτάραξε τὴν Εὐρώπην, ἐπειδὴ αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις ὑπέθετον, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θὰ ἦτο ἠναγκασμένη, κατόπιν τῆς μεταβάσεως τῶν ἀξιωματικῶν, νὰ τραπῇ εἰς γενναιοτέραν πολιτικήν· ὀφείλεται εἰς τὰ ἐν Μακεδονίᾳ κινήματα, ὀφείλεται εἰς τὸν ἀναβρασμὸν τῶν πνευμάτων ἐν Ἀθήναις, ἀλλὰ βεβαίως ὄχι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Ἡ Κυβέρνησις, Κύριοι, εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς παρενόησε τὴν σπουδαιότητα τοῦ κινήματος· ἡ Κυβέρνησις καθυστέρησεν εἰς τὰς πρὸς τὸ ἔθνος ὑποχρεώσεις της, μὴ ὑποβοηθήσασα τὸν ἀγῶνα· ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐτέθη εἰς τὰς ἀνακοινώσεις της πρὸς τὰς ξένας Δυνάμεις ἐπὶ τοῦ ἐδάφους, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἔδει νὰ τεθῇ. Οὔτε Χαλέπαν, οὔτε αὐτονομίαν ἔδει νὰ ζητήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἀλλὰ τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ γνωρίζομεν ὅτι ὑπῆρχον Δυνάμεις, αἵτινες ἀπέτρεπον τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τοῦ νὰ ζητήσῃ τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Εἰς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας ἠδύνατο ν’ ἀπαντήσῃ διὰ τῶν αὐτῶν ἐπιχειρημάτων, δι’ ὧν πρὸ τριακονταετίας ὁ ἰθύνων τότε τὴν πολιτικὴν τῆς Ρωσσίας ἐφρόντιζεν ἵνα συστήσῃ πρὸς τὰς ξένας Κυβερνήσεις τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω περικοπὴν ἐγγράφου τοῦ πρίγκηπος Γορτζακώφ, ὅπερ ἀπηύθυνεν οὗτος κατὰ τὸ 1866 πρὸς τὸν πρέσβυν τῆς Ρωσσίας ἐν Παρισίοις. Τὴν 16 Νοεμβρίου 1866 ὁ Ρῶσσος καγκελλάριος ἔγραφε πρὸς τὸν βαρῶνον Budberg περὶ Κρήτης τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἂν αἱ Δυνάμεις θελήσωσι νὰ ἐξέλθωσιν ἐκ τῆς ὁδοῦ τῶν προσωρινῶν μέτρων καὶ ἐμβαλωμάτων, ἅτινα μέχρι τοῦδε ἔχον ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ἐπιβαρύνωσι τὸ μέλλον διὰ τῶν δυσχερειῶν τοῦ παρελθόντος, δὲν βλέπομεν ἄλλην δυνατὴν λύσιν, εἰμὴ τὴν προσάρτησιν τῆς Κρήτης εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον». «Ἡ Κρήτη ἔλαβε τὸ αὐτὸ ἐνεργὸν μέρος εἰς τὸν ὑπὲρ τῆς Ἑλληνικῆς ἀνεξαρτησίας ἀγῶνα, ὅπερ ἔλαβεν ἡ λοιπὴ Ἑλλὰς. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τ’ ἀνακτοβούλια ἠρνήθησαν τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Τοῦτο ἔπραξαν ἐκ μικροψυχίας, ἥτις ἀπεδείχθη ἐκ τῶν γεγονότων ὡς ἐσφαλμένος ὑπολογισμός. «Ἐπανορθοῦσαι αἱ Δυνάμεις σήμερον τὸ λάθος ἐκεῖνο, ἤθελον στερεώσει τὸ ἔργον των καὶ κρατύνει ἐν Ἑλλάδι τὴν μοναρχίαν καὶ τὴν ἰσχὺν τοῦ Βασιλέως Γεωργίου. Ἤθελον ἀναχαιτίσει, τοὐλάχιστον ἐπὶ τοῦ παρόντος, τὴν ῥοπὴν τῶν Ἑλλήνων πρὸς τὴν Μεγάλην Ἰδέαν, καὶ τοιουτοτρόπως ἤθελον κατορθώσει νὰ ἐκλείψῃ εἷς ἐκ τῶν μᾶλλον ἐπικειμένων κινδύνων τῶν συγκρούσεων, ἃς ἐπιθυμοῦσι νὰ παρεμποδίσωσι.» Τρεῖς μῆνας δὲ κατόπιν, τὴν 18 Φεβρουαρίου 1867, ὁ πρίγκηψ Γορτσακὼφ ἀπηύθυνεν ἔγγραφον πρὸς τὸν πρέσβυν τῆς Ῥωσσίας ἐν Βερολίνῳ, ἀνακοινῶν συνέντευξιν, ἣν ἔσχε μετὰ τοῦ ἐν Πετρουπόλει Τούρκου ἐπιτετραμμένου ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Τοῦ ἐγγράφου δὲ τούτου ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐπίσης περικοπήν. Ἰδοὺ ἡ γλῶσσα, ἣν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ Ῥωσικὴ Κυβέρνησις ἐτήρησε πρὸς τὸν ἀντιπρόσωπον τοῦ Σουλτάνου (ἀναγινώσκει): «Μὴ πλανᾶσθε! Ἡ Κρήτη ἀπωλέσθη δι’ ὑμᾶς! Μετὰ τὴν μανιώδη πάλην, ἥτις διήρκεσεν ἤδη ἐπὶ ἓξ μῆνας, ἡ συνδιαλλαγὴ καθίσταται ἀδύνατος! Ἀλλὰ καὶ ἂν παραδεχθῇ τις ὅτι θὰ κατορθώσητε διά τινα χρόνον νὰ ἐπαναφέρητε ἐν Κρήτῃ τὴν ἐξουσίαν τοῦ Σουλτάνου, τοῦτο θὰ κατορθώσητε μόνον ἐπὶ σωρῶν ἐρειπίων καὶ νεκρῶν. Ὁ Τάκιτος πρὸ πολλοῦ εἶπε πόσον πρόσκαιρον εἶναι τὸ βασίλειον ἐκεῖνο τῆς σιγῆς, ὅπερ διαδέχεται τὴν ἐρήμωσιν. Solitudinem faciunt, pacem appellant. «Τὴν ἐρήμωσιν καλοῦσιν εἰρήνην.» Παραχωρήσατε λοιπὸν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν νῆσον, ἣν δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ διατηρήσητε.» Τὴν γλῶσσαν, Κύριοι, ἣν πρὸ τριακονταετίας ὁ Ῥῶσσος Ὑπουργὸς ἐτήρησε πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, τὴν γλῶσσαν ἐκείνην ἔπρεπε πρὸ ὀλίγων μηνῶν νὰ τηρήσῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις· διότι, ἂν ἐπιτρέπηται εἰς ξένας Δυνάμεις νὰ μεταβάλλωσι τὴν πολιτικήν των, προκειμένου περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ μεταβάλλῃ τὴν πολιτικήν της, ἡ δὲ πολιτικὴ ἣν πάντοτε πρέπει ν’ ἀκολουθῇ ἡ Ἑλλὰς ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἕτερος τὸν λόγον;

§23ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§25ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Λόγος γίνεται περὶ Κρήτης, Κύριοι, καὶ φυσικὸν ἦτο νὰ γένηται λόγος περὶ Κρήτης ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τῷ Ἑλληνικῷ, καθόσον ἅπαντα τὰ συμβαίνοντα ἐν Κρήτῃ ἐνδιαφέρουσι τὴν Ἑλλάδα, ὡσεὶ τὰ γεγονότα ταῦτα ἐλάμβανον χώραν ἐν τῷ ἐλευθέρῳ Βασιλείῳ. Ὁσάκις ταράσσηται ἡ Κρήτη, ἡ Ἑλλὰς ταράσσεται· ὁσάκις ἡ Κρήτη ἐπαναστατῇ, αἱ συμπάθειαι τῶν Ἑλλήνων παρακολουθοῦσι τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα, καὶ ἐπιβάλλουσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα, διερμηνεύουσα τοὺς πόθους τῶν Ἑλλήνων, πᾶν τὸ ἐφ’ ἑαυτῇ πράξῃ, ὅπως συντελέσῃ εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν πόθων τῶν Κρητῶν. Ὁσάκις ἡ Κρήτη ἐπαναστατῆ, ἀκολουθοῦμεν μετ’ ἀγωνίας τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης, διότι ἐκ τοῦ ἀγῶνος ἐκείνου περιμένομεν τὴν μεταβολὴν τῆς ἐν Κρήτῃ καταστάσεως, τὴν ὁποίαν οἱ Κρῆτες ἐπιζητοῦσι καὶ ἄνευ τῆς ὁποίας εἶναι ἀδύνατον νὰ καταπαύσῃ ἡ ἐκεῖ ἀνώμαλος κατάστασις. Ἡ διαρκὴς τῆς Κρήτης ἐπανάστασις οὐδὲν ἕτερον εἶναι ἢ διαρκὴς διαμαρτυρία κατὰ τῆς βίας, ἥτις ἐμποδίζει αὐτὴν, ἵνα ἀποτελέσῃ μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, πρὸς ἵδρυσιν τοῦ ὁποίου τοσούτους κατέβαλεν ἀγῶνας καὶ ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἀδίκως ἀπεχωρίσθη. Ἀλλ’ ἐπετέλεσεν ἆρά γε ἡ Κυβέρνησις τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον εἶχεν; Ἐπετέλεσεν ὡς ὤφειλε τὸ καθῆκον τοῦτο; Ἰδοὺ τὸ θέμα τῆς προκειμένης συζητήσεως. Ἡ ἐξέτασις τοῦ ζητήματος, Κύριοι, ἀναγκαίως δέον νὰ λάβῃ γενικώτερον χαρακτῆρα, καθόσον τὸ ζήτημα στενῶς σχετίζεται πρὸς τὴν ἐν γένει πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ κατ’ ἀνάγκην ἄγεταί τις εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν αἰτίων, τὰ ὁποῖα ἐπέβαλον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα τηρήσῃ τὴν στάσιν, ἣν ἐτήρησε κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἀγῶνος, καὶ τῶν αἰτίων, ἅτινα συνετέλεσαν εἰς τὴν στάσιν αὐτῆς ἀπέναντι τῆς νέας καταστάσεως, ἥτις ἐν Κρήτῃ ἐδημιουργήθη καὶ ἡ ἐκκρεμότης τῆς ὁποίας προεβλήθη ὑπὸ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ πρὸς δικαιολογίαν τῆς ἀρνήσεως τῆς καταθέσεως τῶν ἐγγράφων, τῶν ἐπιμόνως ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ζητηθέντων. Ἡ μὴ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, Κύριοι, θέτει εἰς δύσκολον θέσιν τὴν Ἀντιπολίτευσιν, διότι εἶναι ἠναγκασμένη νὰ ἀρυσθῇ τὰ φῶτα τὰ ἀναγκαῖα, ὅπως κρίνῃ τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ ἐξ ἐπισήμων ἐγγράφων, ἀλλ’ ἐκ πληροφοριῶν μὴ φερουσῶν τὸν χαρακτῆρα τοῦτον. Ἀλλ’ αἱ πληροφορίαι αὗται, προερχόμεναι παρ’ ἐκείνων, οἵτινες ὡς ἐκ τῆς θέσεώς των παρηκολούθουν τὰς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τοὺς ὁποίους ἀναγκαίως αἱ ἐνέργειαι αὗται ἀνεκοινοῦντο, αἱ πιστοποιούμεναι ἐκ τῶν δηλώσεων, τὰς ὁποίας ἐν τοῖς εὐρωπαϊκοῖς Κοινοβουλίοις οἱ ἁρμόδιοι ἐποιήσαντο, καὶ ὑπὸ τῶν πραγμάτων δυστυχῶς κυρωθεῖσαι, παρέχουσιν ἔδαφος ἀσφαλὲς, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐρειδόμενοι δυνάμεθα, νομίζω, ἵνα τὰς κρίσεις ἡμῶν φέρωμεν ἐπὶ τῆς πολιτείας, τὴν ὁποίαν ἐν τῷ ζητήματι ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθησεν. Ἡ πρώτη συνεδρίασις τῶν Κρητῶν, Κύριοι, ἐγένετο κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ ἔτους 1895. Κατ’ αὐτὴν προέβησαν εἰς τὸν σχηματισμὸν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἥτις μετά τινας ἡμέρας ἀπὸ τοῦ καταρτισμοῦ αὐτῆς προέβη εἰς τὴν σύνταξιν ὑπομνήματος, ἀπευθυνθέντος εἰς τοὺς προξένους τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, δι’ οὗ ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη ἐζήτει τὴν αὐτονομίαν τῆς Κρήτης. Ὁποία ὑπῆρξε, Κύριοι, κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο ἡ πορεία τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Πᾶν μέσον μετῆλθεν, ἵνα ἐπιτύχῃ τὴν διάλυσιν τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τὴν διὰ ταύτης ματαίωσιν τοῦ ἀγῶνος. Εἰς οὐδὲν ἕτερον κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἀπέβλεπεν ἢ εἰς τὸ νὰ ἀποφύγῃ τὸν ἀγῶνα· ἐνήργει πρὸς ἀμνηστείαν τῶν μελῶν τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἐπ’ ἐλπίδι ὅτι ἡ ἀμνηστεία αὕτη ἠδύνατο νὰ πείσῃ αὐτὰ, ἵνα τὸν ἀγῶνα ἐγκαταλείψωσιν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν κατώρθωσε· τὸ μόνον ἀποτέλεσμα τῆς ἐνεργείας ταύτης ὑπῆρξε μείωσις τοῦ γοήτρου τῆς Ἑλλάδος, ἐγκατάλειψις τῶν ἰδεῶν, τὰς ὁποίας ἄλλοτε μετ’ ἐθνικῆς ὑπερηφανείας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ τότε ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, νῦν δὲ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὑπεστήριξε καὶ ἡ διὰ τῆς ἐγκαταλείψεως ταύτης μείωσις τῆς πεποιθήσεως τῶν Κρητῶν εἰς τὴν εἰλικρίνειαν τῶν ἐν Ἑλλάδι πολιτευομένων. Δὲν ἴσχυσαν αἱ ἐνέργειαι τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως παρεμποδίσωσι τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως· ὁ λαὸς ἠγέρθη σύσσωμος, καὶ τὰ χριστιανικὰ ὅπλα κατήγαγον νίκας, αἱ ὁποῖαι ἠδύναντο νὰ πείσωσι τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι καλὸν δὲν ἦτο νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὸ ἔργον, εἰς τὸ ὁποῖον ἅπασαν τὴν προσοχὴν αὑτῆς εἶχε στρέψει, εἰς τὴν ματαίωσιν δηλαδὴ τοῦ ἀγῶνος. Ἀλλὰ καὶ αἱ νίκαι αὗται οὐδὲν κατώρθωσαν. Ἐπιτροπαὶ ἐστάλησαν ὑπὸ τοῦ ἐν Χανίοις προξένου πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἵνα πείσουν αὐτήν, ὅπως ἐγκαταλείψῃ τὸν ἀγῶνα· προσφοραὶ γενναίων συνδρομῶν ἐγένοντο εἰς τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς ταύτης, ἵνα ἐγκαταλείψωσι τὸν ἀγῶνα, ἀλλ’ αἱ προτάσεις αὗται μετὰ περιφρονήσεως ἀπεῤῥίφθησαν. Ταῦτα ἐγένοντο κατὰ τὰ τέλη Μαρτίου παρόντος ἔτους. Ἐν τούτοις περὶ τὰ μέσα Ἀπριλίου ἐξεδόθη ἰραδὲς, δι’ οὗ ἐκλείοντο αἱ θύραι τοῦ Βουλευτηρίου τῆς Κρήτης καὶ ἀνεβάλλοντο αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς ἕνεκα τῶν ἀνωμάλων περιστάσεων. Εἰς τὸ μέτρον τοῦτο τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὸν ἰραδὲν ἐκεῖνον, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ Τουρκία ἐσκόπει πᾶν δικαίωμα τῆς Κρήτης νὰ καταστρέψῃ, ἀπήντησαν οἱ Κρῆτες διὰ τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου, καὶ ἐνῷ ἡ πολιορκία ἐξηκολούθει, καὶ πάλιν ἑτέρα ἐπιτροπή, τῇ συναινέσει τῆς Κυβερνήσεως, πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐστάλη, ὅπως πείσῃ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἵνα ἐν συνεννοήσει πρὸς τὴν Βουλὴν τῆς Κρήτης ἐργασθῇ, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ἐπάνοδον εἰς τὸ καθεστώς, τὸ διὰ τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας καθιερωθέν. Ἀπέτυχεν ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη εἰς τὴν ἐντολὴν αὐτῆς, διότι ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἐνῷ παρεδέχετο τὴν συνεννόησιν, ἀπέκρουεν ἀπολύτως τὴν βάσιν τῆς συνεννοήσεως, δηλ. τὸ καθεστὼς τὸ ὑπὸ τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας καθιερωθέν, καὶ ἐπέμενεν εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἐπαναστάσεως πρὸς ἐπιτυχίαν τῆς αὐτονομίας τῆς νήσου. Δὲν εἶχον ἐπιστρέψει, Κύριοι, τὰ μέλη τῆς σταλείσης ἐπιτροπῆς εἰς τὰ Χανία, ὅτε ἐγένοντο αἱ γνωσταὶ σφαγαί. Αἱ σφαγαὶ αὗται ἐξήγειραν τὴν ἀγανάκτησιν τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου· ἀπέχθεια ἐξεδηλώθη πανταχόθεν κατὰ τῶν σφαζόντων, συμπάθειαι δὲ ὑπὲρ τῶν καταδυναστευομένων. Ἅπαντες ἐπερίμενον, ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἐκτελέσει τὸ ἑαυτῆς καθῆκον, ἤθελε τουτέστι δράμει εἰς βοήθειαν σφαζομένων ἀδελφῶν, ἤθελε σπεύσει εἰς προστασίαν τῶν ὑπηκόων αὑτῆς. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις περιωρίσθη εἰς τὸ κάπνισμα τῶν θωρηκτῶν, ὡς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐλέχθη, ἀλλὰ τὸν καπνὸν τῶν θωρηκτῶν ταχέως διέλυσαν αἱ συμβουλαὶ φίλων Δυνάμεων, αἵτινες εὕρισκον, ὅτι τὸ Κράτος, τὸ κυρίως ἐνδιαφερόμενον ἐν Κρήτῃ, μόνον ἐκεῖνο ὤφειλε νὰ μείνῃ ἀπαθὴς θεατὴς τῶν κατὰ τῶν ὁμοφύλων τελουμένων ἀνοσιουργημάτων καὶ τοῦ φόνου τῶν ὑπηκόων αὑτοῦ. Καὶ παρῆλθεν ἐν ἀπραξίᾳ ἡ στιγμὴ, τὴν ὁποίαν ἡ τύχη ἐδώρησε πρὸς ἡμᾶς καὶ τῆς ὁποίας τὴν σημασίαν τυφλώττοντες δὲν εἴδετε· παρῆλθεν ἡ στιγμή, τὴν ὁποίαν ἡ τύχη εὔνους ὑμῖν ἐδώρησεν, ὅπως χρυσοῖς γράμμασι τὰ ὀνόματα ὑμῶν ἀναγράψητε ἐν τοῖς δέλτοις τῆς ἱστορίας τῆς πατρίδος, ὅπως συντελέσητε διὰ γενναίων ἀποφάσεων εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς Κρήτης. Καὶ ἀντὶ νὰ πράξητε τοῦτο, κατεδικάσατε ἡμᾶς εἰς πλήρη ἀποχὴν, ἐπὶ βλάβῃ οὐ μόνον ἡμῶν, ἀλλ’ ἐπὶ καταστροφῇ τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως, ἐπὶ καταστροφῇ τῆς Κρήτης, ἐπὶ καταστροφῇ τοῦ μεγαλείου τῆς Πατρίδος. Καὶ ὅτι τοιαύτην σημασίαν εἶχεν ἡ στιγμὴ ἐκείνη, ὅτι ἐκ γενναίας, ὡς εἶπον, ἀποφάσεως ἠδύνατο νὰ προέλθῃ ἡ ἐλευθερία τῆς Κρήτης, σᾶς τὸ εἶπον καὶ μιᾷ φωνῇ φίλοι καὶ ἀντίπαλοι, σᾶς τὸ εἶπεν ὁ τύπος τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, σᾶς τὸ εἶπον καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη, τῶν ὁποίων τὰς συμβουλὰς ἠκούσατε καὶ οἵτινες τὴν ἐκτίμησιν αὐτῶν διὰ τὴν πρὸς αὐτοὺς ἐπιδειχθεῖσαν εὐπείθειαν ὑμῶν ἐξεδήλωσαν, ὁμολογήσαντες ἐν τῇ ἐπισήμῳ αὐτῶν ἐφημερίδι, ὅτι ἡ στιγμὴ τῆς ἐνεργείας διὰ τὴν Ἑλλάδα παρῆλθε. Καὶ παρῆλθεν ἀτυχῶς ἡ κατάλληλος στιγμή, ἀλλ’ αἱ σφαγαὶ ἐπέφερον τὴν λύσιν τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου, ἕνεκα τῆς ἀραιώσεως τῶν ἐπαναστατικῶν δυνάμεων. Ἕνεκα τῶν σφαγῶν πολλοὶ τῶν ἐνόπλων ἠναγκάσθησαν νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας αὑτῶν πρὸς προστασίαν τῶν οἰκογενειῶν αὑτῶν· τῆς ἀραιώσεως ταύτης τῶν ἐπαναστατῶν ὁ Ἀβδουλλὰχ πασσᾶς ἐπωφελήθη, καὶ ἔλυσε τὴν πολιορκίαν τοῦ Βάμου, πυρπολήσας ἅπαντα τὰ παρ’ αὐτοῦ συναντώμενα χριστιανικὰ χωρία. Ἡ στάσις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἔλλειψις βοηθειῶν, ἡ ἀθυμία, ἥτις κατέλαβε τὸν Κρητικὸν λαὸν ἐκ τῆς λύσεως τῆς πολιορκίας, συνετέλεσαν, ὅπως τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος μειωθῇ· καὶ πάντα ταῦτα ἐξηγοῦσι τὴν στάσιν, ἣν ἔλαβον οἱ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εἰς τὸ χωρίον Στῦλον συναθροισθέντες. Περὶ ταύτης περιορίζομαι νὰ εἴπω, ὅτι πρώτην φορὰν ἐξεδηλώθη ἀπελπισία καὶ ἐγεννήθησαν σκέψεις, ἐκ τῆς ἀπελπισίας ταύτης ὑπαγορευόμεναι. Ταύτας εὐτυχῶς διεσκέδασεν ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, ζητήσασα ἀναβολὴν πάσης ἀποφάσεως ἐπί τινας ἡμέρας. Ἐν τούτοις ἡ ἀνάμιξις τῆς Εὐρώπης ἔσχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἀνάκλησιν τοῦ Τουρχὰν πασσᾶ, τὸν διορισμὸν τοῦ Βέροβιτς καὶ τὴν ἔκδοσιν ἰραδὲ, διὰ τοῦ ὁποίου παρεχωρεῖτο τὸ καθεστὼς, τὸ ὑπὸ τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας καθοριζόμενον. Ἀλλ’ ἡ δυσαρέσκεια, ἡ ἐν Κρήτῃ ὑπάρχουσα, ἡ πεποίθησις ὅτι ὁ ἀγὼν ὁ Κρητικὸς δὲν ἠδύνατο νὰ παύσῃ διὰ μόνης τῆς παραχωρήσεως τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας, ἡ πεποίθησις τῶν Δυνάμεων, ὅτι, ἐὰν δὲν ἱκανοποιοῦντο οἱ πόθοι τῶν Κρητῶν, ἦτο ἀδύνατον νὰ παύσῃ ἡ ἐπανάστασις, ἥτις ἠπείλει γενικὴν πυρκαϊὰν ἐν Τουρκίᾳ, ἠνάγκασαν τὰς Δυνάμεις εἰς ὡριμωτέρας ἐπὶ τοῦ θέματος σκέψεις, καὶ ἐκ τῶν σκέψεων αὐτῶν, καὶ ἐκ τῆς ἀνάγκης κυρίως, ἐν ᾗ εὑρέθησαν, πρὸς διατήρησιν τῆς εἰρήνης, νὰ προβῶσιν εἰς μεγαλειτέρας παραχωρήσεις, ἐπῆλθε τὸ ἀποτέλεσμα τὸ γνωστὸν, ἡ ἀναγνώρισις τουτέστι τῶν πλείστων τῶν αἰτημάτων τῶν Κρητῶν, καὶ ἐδημιουργήθη ἡ κατάστασις, ἥτις σήμερον ἐν Κρήτῃ κρατεῖ. Ποῖα ἔσονται, Κύριοι, τὰ ἀποτελέσματα τῆς λύσεως ταύτης; Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐν τῇ εἰσηγητηρίῳ αὑτοῦ ἀγορεύσει ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰς κρίσεις αὑτοῦ ἐπὶ τῆς ἐπιτευχθείσης λύσεως καὶ εἶπε: «Τὸ τοιοῦτον πολίτευμα θέλει εἰσαχθῆ ἀμέσως ἐν τῇ νήσῳ, καὶ θέλει οὕτω κατασταθῆ βεβαία ἡ ἀσφάλεια τῶν προσώπων καὶ τῶν ἰδιοκτησιῶν, βεβαία δὲ καὶ ἡ διατήρησις τῶν ἀστικῶν καὶ πολιτικῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ». Ταῦτα ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ προσέθηκεν: «Ἂς εὐχηθῶμεν εἰς τὸν Κρητικὸν λαὸν νὰ εὕρῃ προσωρινῶς ὑπὸ τὸ νέον πολίτευμα τὴν ποθητὴν ἄνεσιν καὶ τὰ δυνατὰ μέσα πρὸς ἀνάπτυξιν καὶ βελτίωσιν καὶ τῆς ὑλικῆς καὶ τῆς πολιτικῆς καταστάσεως αὐτοῦ.» Πολλὰς ἔχω ἀμφιβολίας, Κύριοι, περὶ τοῦ βασίμου τῶν ἐλπίδων, τὰς ὁποίας ἔχει ὁ κ. Πρωθυπουργός· πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι καὶ ἡ λύσις αὕτη οὐδὲν ἕτερον θ’ ἀποτελέσῃ ἢ προσωρινὴν ἀνάπαυσιν, τὴν ὁποίαν θέλει καὶ ἄλλη ἐπανάστασις ἀκολουθήσει, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι, προκειμένου περὶ Κρήτης, μία μόνη λύσις εἶναι δυνατὴ, ἡ λύσις τουτέστι, τῆς ὁποίας οἱ Κρῆτες διὰ τοσούτων ἀγώνων ἐζήτησαν τὴν πραγματοποίησιν, ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Πᾶσα ἄλλη λύσις οὐδὲ ἕτερον ἀποτελεῖ ἢ προσωρινόν τι καὶ πρόσκαιρον, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιβαρύνῃ τὸ μέλλον διὰ τῶν δυσχερειῶν τοῦ παρόντος. Ἤλπιζον, Κύριοι, καὶ ἡ Βουλὴ ἅπασα νομίζω, τὴν αὐτὴν ἐλπίδα εἶχεν, ἤλπιζον, λέγω, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελεν ἀνακοινώσει εἰς ἡμᾶς τοὺς λόγους, οἵτινες ἔπεισαν αὐτὸν, ἵνα τοιαύτην ἀκολουθήσῃ πολιτικήν. Ὅλοι ἐνομίζομεν, ὅτι μετὰ τὰ τελεσθέντα γεγονότα καθῆκον εἶχεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀναγγείλῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι, οἵτινες ἔπεισαν αὐτὴν, ὅπως ἀκολουθήσῃ πολιτικὴν, τῆς ὁποίας τὸ ἀποτέλεσμα δὲν ἦτο βεβαίως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προσεδόκα ὁ Ἑλληνισμός. Ἀλλ’ ὅτε ἐν τῇ εἰσηγητηρίῳ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ἀγορεύσει ἠσχολήθη περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, μετὰ εὐγλώττους φράσεις ὑπὲρ τῶν Κρητῶν, ὑπὲρ τῶν πολλῶν ἀγώνων αὐτῶν, ὑπὲρ τῶν θυσιῶν αὐτῶν, ἀνήγγειλεν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι οἱ λόγοι, οἵτινες ἔπεισαν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἵνα τοιαύτην μετέλθῃ πολιτικήν, ἦσαν δύο: ἡ ὁμοφωνία ἀφ’ ἑνὸς τῶν Δυνάμεων καὶ ἡ ἐπιθυμία ἀφ’ ἑτέρου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἵνα διατηρηθῇ ἡ εἰρήνη, ἐπιθυμία, ἥτις συνέπιπτε πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν τῶν Δυνάμεων. Ἀλλ’ ὑπῆρξεν ἆρά γε, Κύριοι, ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι; Εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι ὑπῆρχον Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι, ὑπηρετοῦσαι τὴν πολιτικὴν αὐτῶν, ὑπηρετοῦσαι τὰ συμφέροντα αὐτῶν, εἶχον ὡς δόγμα τῆς ἐν τῇ Ἀνατολῇ πολιτικῆς των τὴν διατήρησιν τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας. Εἶναι τοῖς πᾶσι γνωστόν, ὅτι μεταξὺ τῶν Δυνάμεων τούτων ἰδιαιτέραν ἐξήσκει ἐπιῤῥοὴν ἡ Δύναμις ἐκείνη, ἥτις ἄλλοτε ὑπὲρ τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης τοσοῦτον σθεναρῶς εἶχεν ἐνεργήσει. Ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης γνωστὸν εἰς ὅλους, ὅτι ὑπῆρχον καὶ ἄλλαι Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι τοιαύτην ἀρχὴν δὲν ἐπρέσβευον. Εἶναι ἐπίσης γνωστὸν εἰς ὅλους, ὅτι ὑπῆρχε κυρίως μία Δύναμις, ἥτις οὐδόλως διετίθετο νὰ φανῇ ὑπέρμαχος τοῦ δόγματος τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας. Ἐπὶ πολλὰ ἔτη τὸ δόγμα τοῦτο ἀπετέλεσε τὴν βάσιν τῆς πολιτικῆς τῆς Μεγάλης ταύτης Δυνάμεως, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι κατὰ τοὺς τελευταίους καιροὺς τὸ δόγμα τοῦτο ἐγκατελείφθη, καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Μεγάλης ταύτης Δυνάμεως ἐξέφρασε τὴν ἐγκατάλειψιν τοῦ δόγματος τούτου κατὰ τρόπον λίαν ἐκφραστικόν, διότι ἐμνήσθη ἰατρικῆς ἐγχειρίσεως πρὸς ἀποκοπὴν γαγγραινώδους μέρους. Ποῦ λοιπόν, Κύριοι, ἡ ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων; Καὶ μήπως ἡ διαφωνία ἀπεναντίας δὲν ἐξεδηλώθη, καὶ διὰ πραγμάτων μάλιστα δὲν ἐπιστοποιήθη; Μήπως δὲν γνωρίζομεν ὅλοι, ὅτι ἡ ἄρνησις μιᾶς τῶν Δυνάμεων κατώρθωσεν, ἵνα μὴ πραγματοποιηθῇ ὁ παρὰ τῶν ἄλλων προταθεὶς ἀποκλεισμὸς τῆς Κρήτης; Δὲν ὑπῆρχε λοιπόν, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὁμοφωνία τῶν Δυνάμεων, ἀλλὰ δυστυχῶς τὰ βλέμματά της ἡ Κυβέρνησις εἶχε πάντοτε ἐστραμμένα πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἐνόμιζον ὅτι ἐξυπηρετοῦσι τὰ συμφέροντα καὶ τὴν πολιτικὴν αὐτῶν, παλαίουσαι ὑπὲρ τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας. Δὲν ἐστράφητε ὀλίγον πρὸς τὰς ἄλλας Δυνάμεις, παρ’ ὧν βεβαίως ἠθέλετε εὕρει ὑποστήριξιν εἰς τολμηροτέραν πολιτικήν. Τοιαύτην μετελθοῦσα πολιτικὴν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ μὴ ἐπωφεληθεῖσα τῆς διαφωνίας, μεγάλως συνετέλεσεν εἰς τὴν ἄρσιν αὐτῆς καὶ εἰς τὴν ἐπικράτησιν γνωμῶν, αἵτινες καθιέρωσαν λύσιν, ἥτις οὐδόλως ἱκανοποιεῖ τοὺς ἐθνικοὺς πόθους καὶ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἡ πρόσφατος αὕτη ἱστορία διδάσκει ἡμᾶς, ὅτι τὰ μικρὰ Κράτη ὀφείλουν νὰ μετέρχωνται πολιτικὴν ἐθνικὴν καὶ ἀνεξάρτητον, καὶ ὅτι αἱ Κυβερνήσεις τῶν μικρῶν Κρατῶν εἶναι ὑποχρεωμέναι μετὰ προσοχῆς νὰ παρακολουθῶσι τὰ σημεῖα τῶν καιρῶν, κανονίζουσαι τὴν πολιτικὴν αὐτῶν κατὰ τὰς περιστάσεις, καὶ μηδέποτε λησμονοῦσαι, ὅτι ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἕνεκα τῶν ἐν αὐτῇ συγκρουομένων συμφερόντων, ὁ φίλος τῆς χθὲς δύναται νὰ μὴ ἦναι φίλος τῆς σήμερον, καὶ τἀνάπαλιν. Ἀλλ’ ἐὰν, Κύριοι, ἐκ τῆς ἐκτυλίξεως τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος τοιοῦτον βεβαίως προκύπτῃ μάθημα, καὶ ἄλλα πικρὰ μαθήματα ὀφείλομεν νὰ διδαχθῶμεν. Κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἀγῶνος τούτου πολὺς ἐγένετο περὶ Ἑλλάδος λόγος· αἱ ἐξενεχθεῖσαι περὶ αὐτῆς κρίσεις, ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ὑπῆρξαν δυσμενεῖς. Ἐπεκρίθημεν ἐπὶ οἰκονομικῇ ἀδυναμίᾳ, ἐπεκρίθημεν ἐπὶ διοικητικῇ παραλυσίᾳ, ἐπεκρίθημεν διὰ τὴν ἐλαττωματικὴν σύνταξιν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Αἱ κρίσεις αὗται ἐπὶ τοσοῦτον ὑπῆρξαν δυσμενεῖς, ὥστε Ὑπουργὸς Μεγάλης Δυνάμεως ἐξέφρασε τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ δεχθῇ καὶ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς ἐπέκτασιν ὁρίων. Ἡ καταδίκη αὕτη ἐγέννησεν ἀθυμίαν παρὰ τῷ λαῷ· ἀπελπισία κατέλαβεν αὐτόν. Ἡ ἀθυμία καὶ ἡ ἀπελπισία αὕτη δεδικαιολογημέναι ἦσαν, καθόσον ἅπαντες συνῃσθανόμεθα ἀτυχῶς, ὅτι καὶ τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν ἐν ἀνωμαλίᾳ εὑρίσκονται, καὶ τὰ τῆς διοικήσεως ἡμῶν ἐν παραλυσίᾳ εἶναι, καὶ ἡ σύνταξις ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ τῆς χώρας ἡμῶν πολὺ ὑστερεῖ. Ὁποία ὑπῆρξεν ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὰ οἰκονομικὰ τῆς χώρας, δὲν θέλω κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἐξετάσει, δὲν δύναμαι ὅμως νὰ παραλείψω, καθόσον τοῦτο σχετίζεται πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, δὲν δύναμαι νὰ παραλείψω, ὅτι αἱ ἐνέργειαι αὐτῆς πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ συμβιβασμοῦ μετὰ τῶν δανειστῶν τῆς Ἑλλάδος δίδουσι χώραν εἰς ἐπικρίσεις, αἱ ὁποῖαι διὰ μακρῶν θέλουν ἀναπτυχθῆ, ὅταν ἔλθῃ ἡ στιγμή, ἵνα περὶ τοῦ θέματος τούτου ἀσχοληθῶμεν. Οὐδεὶς ὁ ἀμφιβάλλων, ὅτι οἱ λαοὶ, οἵτινες ἔχουσιν ὡς προορισμὸν τὴν πραγματοποίησιν ἐθνικῶν πόθων, εἶναι ἀδύνατον νὰ διατελῶσιν ὑπὸ τὸ στίγμα τῆς χρεωκοπίας, ἥτις βεβαίως ἀποτελεῖ μείωσιν αὐτῶν. Οἱαδήποτε Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καθῆκον ἔχει, ἵνα πᾶσαν καταβάλῃ προσπάθειαν, ὅπως φθάσῃ εἰς τὸν συμβιβασμὸν μετὰ τῶν δανειστῶν τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ ἡ ὑποχρέωσις αὕτη ἐπεβάλλετο κυρίως εἰς ὑμᾶς, οἵτινες ὡς πρόγραμμα εἴχετε τὸν συμβιβασμὸν καὶ οἱ ὁποῖοι κυρίως χάριν αὐτοῦ ἤλθετε εἰς τὴν ἀρχήν. Ἐπεβάλλετο εἰς ὑμᾶς, οἵτινες ἀνελθόντες εἰς τὴν ἐξουσίαν ὑπὸ τῶν γεγονότων εἰδοποιήθητε ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1895, ὅτι θέλετε εὑρεθῆ ἀντιμέτωποι ἐθνικοῦ ζητήματος, πρὸς αἰσίαν τοῦ ὁποίου λύσιν ἔπρεπε νὰ ἔχητε συντετελεσμένον τὸν συμβιβασμόν. Περὶ τῆς καταστάσεως τῆς διοικήσεως δὲν ἀσχολοῦμαι ἐπὶ τοῦ παρόντος· ἡ ἐξέτασις τοῦ ζητήματος τούτου θὰ ἔλθῃ ἀναγκαίως, καθ’ ἣν στιγμὴν θέλομεν ἐξετάσει τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπείγει εἶναι ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ σύνταξις τῆς χώρας. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου δύο δὲν δύνανται νὰ ὑπάρχωσι γνῶμαι, δύο γνῶμαι δὲν ὑπάρχουν. Ὁ λαὸς ἐκ πικρᾶς πείρας ἐδιδάχθη, ὅτι ἡ σημερινὴ κατάστασις δὲν δύναται νὰ παραταθῇ ἄνευ βλάβης, ἄνευ καταστροφῆς ἴσως τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, καὶ ἀπαιτεῖ ταχεῖαν τὴν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Καὶ ναὶ μὲν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ εἰσηγητηρίῳ αὐτοῦ λόγῳ ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ ὡμίλησε περὶ τῆς συντάξεως ταύτης καὶ εἶπεν ὅτι «τὰ καθήκοντα τῆς ἀμύνης οὐδέποτε θέλομεν παραλείψει, ἂν δὲ ἤθελον ἀποτύχει αἱ προσπάθειαι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ὑμεῖς θέλομεν εὑρεθῆ εἰς τὰς θέσεις ἡμῶν, ἕτοιμοι πρὸς τὸ ἔργον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ μεσολαβοῦν διάστημα προσπαθοῦντες, ἐφ’ ὅσον αἱ περιστάσεις τοῦ Κράτους μᾶς ἐπιτρέπωσι, νὰ καταστήσωμεν ἡμᾶς ἐπαρκεστέρους πρὸς τὴν εἰρημένην ἄμυναν». Δυστυχῶς ὅμως, Κύριοι, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὄπισθεν τῶν ὡραίων αὐτῶν φράσεων οὐδὲν ὑπάρχει· εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ὁμολογήσω, ὅτι, καίτοι τὰ διδάγματα τῆς Κρήτης ὤφειλον νὰ πείσωσιν ἡμᾶς, ὅτι ἀναβολὴ πλέον δὲν ἐπιτρέπεται, εἰς τὰς φράσεις ταύτας δὲν βλέπω ἢ κενὰς ὑποσχέσεις, μὴ προωρισμένας, νὰ πραγματοποιηθῶσιν. Εἶναι ἀναντίῤῥητον Κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ δὲν λύεται μόνον διὰ τῆς χορηγίας πλειοτέρων χρηματικῶν μέσων εἰς τὰ δύο στρατιωτικὰ Ὑπουργεῖα· εἶναι ἐκτὸς πάσης ἀμφισβητήσεως, ὅτι ὁ ἀσχολούμενος περὶ τὴν σύνταξιν τοῦ στρατοῦ καθῆκον ἔχει νὰ μεριμνήσῃ κατὰ πρῶτον περὶ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ τῆς ἀναθέσεως αὐτῆς ἐν ὥρᾳ εἰρήνης εἰς ἐκείνους, οἵτινες θὰ κληθῶσι νὰ διοικήσωσιν αὐτὸν ἐν ὥρᾳ πολέμου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον τῇ ὁμολογίᾳ πάντων δὲν συμβαίνει σήμερον. Εἶναι ἀναντίῤῥητον, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρχῃ στρατός, ἐνόσῳ ἐν αὐτῷ ὑπάρχωσιν ἀνίκανα στοιχεῖα, ἐμποδίζοντα διὰ τῆς διαγωγῆς αὐτῶν ἐν τῷ στρατῷ τὴν προαγωγὴν ἐκείνων, οἵτινες δύνανται νὰ φανῶσιν ὠφέλιμοι, καὶ μαραίνοντα τὸν ζῆλον αὐτῶν. Εἶναι ἀναντίῤῥητον ὅτι, ἐνόσῳ δὲν ἀπαλλάσσωμεν τὸν στρατὸν ἀπὸ τὰς ὑπηρεσίας ἐκείνας, αἵτινες οὐδὲν κοινὸν ἔχουσι μὲ τὸν προορισμὸν αὐτοῦ, ἐνόσῳ δὲν καταρτίσωμεν χωροφυλακήν, δυναμένην τὰς ὑπηρεσίας ταύτας νὰ ἀναλάβῃ καὶ ἱκανήν, ἵνα ταύτας ἐκτελέσῃ, δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ἔχομεν στρατόν. Ἀλλὰ παρὰ ταῦτα καὶ ἄλλα πολλά, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι τῆς παρούσης στιγμῆς νὰ ἀναφέρω, οὐδεὶς ὁ ἀμφιβάλλων, ὅτι σύνταξις στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ τῆς χώρας δὲν δύναται νὰ ἐκτελεσθῇ ἄνευ χρηματικῶν θυσιῶν. Ἐν ὅσῳ τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν εἶναι καταδεδικασμένα νὰ ἔχωσιν εἰς τὴν διάθεσιν αὐτῶν ποσὰ μὴ ἐπιτρέποντα τὴν λειτουργίαν τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, δὲν θὰ ἔχωμεν οὔτε στρατὸν οὔτε ναυτικόν. Ἔφθασε δὲ ἡ στιγμή, καθ’ ἣν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει νὰ μάθῃ, ἐὰν θὰ ἐξακολουθήσωμεν δαπανῶντες 16 ἑκατομμύρια διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν καὶ 6 ἢ 7 διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, χωρὶς νὰ κατορθώσωμεν νὰ ἔχωμεν στρατὸν καὶ ναυτικόν. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει νὰ μάθῃ, ἐὰν θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις αὕτη, ἡ ἀναγκάζουσα τὴν Ἑλλάδα ν’ ἀφήσῃ νὰ παρέρχωνται ὅλαι αἱ εὐκαιρίαι, αἱ κατὰ καιροὺς παρουσιαζόμεναι, χωρὶς νὰ δυνηθῇ νὰ ὠφεληθῇ ἐξ αὐτῶν. Εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τέλους νὰ ἐννοηθῇ, ὅτι ἢ πρέπει ν’ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τοὺς προϋπολογισμοὺς τοῦ Κράτους τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἀσκόπως δαπανῶνται, ἢ πρέπει νὰ εὑρεθῶσι τὰ ποσὰ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα καταλλήλως δαπανώμενα δύνανται καὶ στρατὸν νὰ μᾶς δώσωσι καὶ ναυτικὸν ἀντάξιον τοῦ προορισμοῦ του. Ὅταν δὲ ὄπισθεν τῶν φράσεων, διὰ τῶν ὁποίων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνήγγειλεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀσχολεῖται περὶ στρατοῦ καὶ ναυτικοῦ, ἐξετάζων τὸν παρ’ αὐτοῦ ὑποβληθέντα προϋπολογισμόν, οὐδεμίαν εὑρίσκω διαφορὰν μεταξὺ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ παρόντος ἔτους καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ 1897, δικαιοῦμαι νὰ εἴπω... Φράσεις, εἴπατε, κ. Πρωθυπουργέ, ἀλλ’ ὁ καιρὸς τῶν φράσεων παρῆλθε, καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἀρκεῖται πλέον εἰς φράσεις. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, Κύριοι, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐξέλθωμεν ἐκ τῶν δυσχερειῶν· ἔχω ἀκράδαντον πεποίθησιν, ὅτι ὁ προϋπολογισμός, ἄλλως διασκευαζόμενος, δύναται νὰ δώσῃ τὰ μέσα, ὅπως ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τῶν Ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν. Γνωστὸν εἶναι, ὅτι αἱ δαπάναι αὗται πρέπει ν’ αὐξήσωσιν ὡς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ 8,000,000 δρ., κατὰ 2 δὲ ἑκατομμύρια αἱ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Πρόκειται λοιπὸν νὰ εὕρωμεν τὰ 10,000,000 ἐν τοῖς τακτικοῖς τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐσόδοις. Τὸ πρᾶγμα δὲν μοὶ φαίνεται ἀδύνατον, καὶ ἡ σύγκρισις τοῦ ἀπολογισμοῦ τοῦ 1894, ἢ μᾶλλον τῆς προσωρινῆς καταστάσεως τῆς χρήσεως τοῦ 1894 πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ τοῦ 1897 ἐπιτρέπει νὰ ἐλπίσωμεν, ὅτι τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι ἀδύνατον. Τί ἐξάγεται ἐκ τῆς προσωρινῆς καταστάσεως τῆς χρήσεως τοῦ 1894; ὅτι ἡ χρῆσις ἐκείνη ἀφῆκε περίσσευμα 17,000,000. Ἀφαιρέσατε ἐκ τούτων τὰ ἔκτακτα ἔσοδα... Μειδιᾷ ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργός! ἀλλὰ πρόκειται τώρα οὐχὶ περὶ προϋπολογισμοῦ, ὅπου αἱ κρίσεις εἶναι εὔκολοι καὶ αἱ ἐπικρίσεις εὐκολώτεραι· πρόκειται περὶ ἀπολογισμοῦ. Δύνασθε ν’ ἀναιρέσητε ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1894 ἀφῆκε τὸ περίσσευμα, ὅπερ ἀνέφερα; Βεβαίως ἐκ τοῦ ποσοῦ ἐκείνου πολλὰ ἔκτακτα ἔσοδα πρέπει ν’ ἀφαιρεθῶσιν, ἀλλὰ καὶ τούτων ἀφαιρουμένων, πάντοτε μένει ποσὸν, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ἀνάγκας, τὰς ὁποίας ἐπιβάλλει ἡ ὕπαρξις ἡμῶν ὡς Κράτους. Ἀλλ’ ἂν, Κύριοι, τὸ περίσσευμα τοῦτο δὲν ἦτο ἀρκετὸν, ἐρωτῶ ὑμᾶς, νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωμεν δαπανῶντες ὅσα δαπανῶμεν διὰ τὴν ὁδοποιΐαν, διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, διὰ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, καὶ νὰ μὴ φροντίσωμεν περὶ τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς συντάξεως τῆς χώρας; Εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσωμεν οὕτω πολιτευόμενοι; Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐρωτώμενος θέλει ἀπαντήσει ὅτι δὲν εἶναι δυνατόν. Ἡ κατάστασις τῆς Ἀνατολῆς εἶναι τοιαύτη, ὥστε δὲν δύναται ν’ ἀναβληθῇ ἐπὶ πολὺ ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ σύνταξις τῆς χώρας· εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς θυσίας, νὰ περιορίσωμεν ὅλας τὰς ἄλλας δαπάνας, ὅσον σεβασταὶ καὶ ἂν ἦναι αὗται, καὶ ἐπί τινα ἔτη νὰ περιστείλωμεν τὰς πιστώσεις τῶν διαφόρων Ὑπουργείων, χάριν τῶν δύο Ὑπουργείων, τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν. Καὶ ἂς μὴ εἴπωσιν ὅτι τὰ μέτρα ταῦτα δὲν δύνανται νὰ ληφθῶσι πρὶν συντελεσθῇ ὁ συμβιβασμός. Εἶπον πρὶν καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι κατ’ ἐμὲ ὁ συμβιβασμὸς ἐπιβάλλεται, ὅπως ἀπαλλάξωμεν τὸ Κράτος τοῦ στίγματος τῆς χρεωκοπίας, εἰς ἣν ἀνήγαγον ἡμᾶς ἀτυχεῖς περιστάσεις, ὅπως ἀποδείξωμεν ὅτι αἱ ἀτυχεῖς αὗται περιστάσεις δὲν ἀπαλλάσσουσιν ἡμᾶς τοῦ καθήκοντος νὰ δώσωμεν εἰς τοὺς δανειστάς μας ὅσα δυνάμεθα, ἀφοῦ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους καὶ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις τὰς ἐπιβαλλομένας εἰς πᾶν ἀνεξάρτητον Κράτος, τὸ ὁποῖον πρὸ παντὸς ἄλλου ὀφείλει νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ὕπαρξιν αὑτοῦ. Ἀλλὰ ἐνῷ δὲν δυνάμεθα νὰ ἐγγίσωμεν τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα θέλομεν παραχωρήσει εἰς τοὺς δανειστὰς ἡμῶν, οὐδὲ τὰς προσόδους, τὰς ὁποίας θέλομεν δώσει πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν ποσῶν τούτων, καὶ ἐν τῷ μέτρῳ τῶν ποσῶν τούτων νομίζω ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ἐπέμβῃ εἰς τὴν διάθεσιν, τὴν ὁποίαν θέλομεν κάμει τῶν προσόδων ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι θέλουσιν ἀνήκει εἰς τὸ Κράτος, ὅπως ἐπαρκέσῃ εἰς τὰς ὑποχρεώσεις αὑτοῦ· μεταξὺ δὲ τῶν ὑποχρεώσεων τούτων ἡ σπουδαιοτέρα εἶναι ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις τῆς χώρας. Ἀπόδειξις δὲ τῶν λόγων μου εἶναι αὐτὴ ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως· διότι τί ἔπραξε, προκειμένου περὶ τῆς συμπληρώσεως τοῦ ἐξοπλισμοῦ τῶν θωρηκτῶν; Προέβη εἰς ταύτην, διαθέτουσα μέρος τῶν προσόδων τούτων. Τί μᾶς ἐπισείουσι λοιπὸν τὸν συμβιβασμὸν καὶ μᾶς λέγουσιν ὅτι, ἐν ὅσῳ οὗτος δὲν συντελεσθῇ, οὐδὲν δύναται νὰ γείνῃ καὶ δὲν δυνάμεθα οὐδὲ εἰς τὴν μεταῤῥύθμισιν τῆς φορολογίας νὰ προβῶμεν; Ὀφείλω νὰ ἐκφράσω τὴν λύπην μου, ὅτι τὰ διδάγματα, τὰ ἐκ τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος προκύψαντα, καὶ αἱ κρίσεις αἱ τόσον λυπηραὶ, αἱ ἐξενεχθεῖσαι ὑπὸ τῶν ξένων κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐνῷ ἐτάραξαν τὴν Ἑλλάδα ὅλην, τὴν Κυβέρνησιν μόνον ἀφῆκαν ἐντελῶς ἀτάραχον. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι μετὰ λύπης εἶδον τὴν Κυβέρνησιν οὐδεμίαν λαμβάνουσαν πρόνοιαν, πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ἀναγκῶν, τὰς ὁποίας ὑπέδειξα, καὶ νομίζουσαν ὅτι ἱκανοποιεῖ τὰ πάντα, ἐπικαλουμένη τὴν θείαν ἀντίληψιν, εἰς ἣν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τοὺς Κρῆτας παρέπεμψε. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι οὐδὲν μέγα ἱστορικὸν γεγονὸς συντελεῖται ἄνευ τῆς βοηθείας τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τὴν βοήθειαν ταύτην δὲν δύνανται νὰ ἐπικαλεσθῶσιν ἢ ἐκεῖνοι, οἵτινες, ἐκτελοῦντες τὰ ἑαυτῶν καθήκοντα, καθίστανται ἄξιοι τῆς θείας ταύτης ἀντιλήψεως. Εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων τούτων καλούμεθα· ἀξία δὲ μομφῆς εἶναι ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἀπέδειξεν, ὅτι δὲν ἠδυνήθη νὰ προασπίσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ ἥτις μόνον ἐν Ἑλλάδι ἀρνεῖται νὰ ὠφεληθῇ τῶν πικρῶν διδαγμάτων, ἅτινα προκύπτουσιν ἐκ τῆς λυπηρᾶς λύσεως, ἣν ἔλαβε τὸ Κρητικὸν ζήτημα.

§26ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας εἶπεν, ὅτι τὰ 16 ἑκατομμύρια, τὰ ἀναγραφόμενα εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, θεωρεῖ ἀνεπαρκῆ. Τοῦτο βεβαίως δὲν ἐπιδέχεται συζήτησιν. Ἀλλὰ θὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Βουλευτὴν, τὰ 16 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἀναγράφονται ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, δαπανῶνται διὰ τὸν στρατόν; Τοῦτο θὰ ἐξετάσωμεν, ὅταν ἔλθῃ ὁ κατάλληλος χρόνος, καὶ θέλομεν ἀποδείξει, ὅτι ταῦτα δαπανῶνται διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἄλλων Ὑπουργείων, ὁ δὲ στρατὸς δὲν δαπανᾷ οὐδὲ τὰ 10 ἑκατομμύρια.

§27ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριοι, ὅλοι οἱ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐρχόμενοι, ἐρχόμεθα νὰ ἐκτελέσωμεν τὸ καθῆκόν μας, καὶ ὅλοι νομίζομεν ὅτι τὸ ἐκτελοῦμεν· ἡ διαφορὰ μεταξὺ ὑμῶν καὶ ἡμῶν ἔγκειται ἐν τούτῳ, ὅτι ἄλλως ἀντιλαμβάνεται ἕκαστος ἐξ ἡμῶν τὸ τί εἶναι τὸ καθῆκόν του καὶ πῶς πρέπει νὰ ἐκτελῇ αὐτό. Ἐγὼ δὲν θὰ προβῶ εἰς ἀποκαλύψεις διπλωματικάς, δὲν θὰ καταθέσω ἔγγραφα, διότι νομίζω ὅτι τοιοῦτον εἶναι τὸ καθῆκόν μου, διότι φρονῶ ὅτι, ἂν ἄλλως ἔπραττον καὶ παρεσυρόμην ἀπὸ τὰς ἀκαίρους ἀπαιτήσεις νὰ καταθέσω ἔγγραφα, ἤθελον παραβῆ τὸ καθῆκόν μου, καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν ἤθελον καταδικάσει, ὡς μὴ δικαιούμενος νὰ χαίρω τὴν ἐμπιστοσύνην, ἧς ἕνεκα ἐκλήθην καὶ μετέχω τῆς διευθύνσεως τῶν κοινῶν. Ὅλαι αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας εἴχομεν ἐξ ὅλων τῶν μερῶν καὶ ἐξ ὅλων τῶν πηγῶν, ἔπεισαν ἡμᾶς, ὅτι αἱ διαθέσεις τῶν Δυνάμεων, αἵτινες ἐν πλείοσι περιστάσεσι πρὸ καιροῦ καὶ ἐσχάτως ὑπεδείχθησαν, ἔπεισαν, λέγω, ἡμᾶς, ὅτι αἱ Δυνάμεις δὲν ἤθελον συντελέσει πράξεις, οὐδὲ ἤθελον ἀφήσει νὰ συντελεσθῶσι πράξεις τοιαῦται, αἵτινες νὰ τείνωσιν εἰς τὴν διασάλευσιν τοῦ καθεστῶτος ἐν τῇ Ἀνατολῇ, περὶ τοῦ ὁποίου ὅλαι ἐφάνησαν ἐν ὁμοφωνίᾳ. Ἀφοῦ τοιαύτας ἔχομεν πληροφορίας, ἀφοῦ τοιαύτην ἐμορφώσαμεν πεποίθησιν, ἐνομίσαμεν ὅτι καθῆκον, καὶ καθῆκον ἐθνικὸν δι’ ἡμᾶς ἦτο, νὰ μὴ προβῶμεν εἰς πράξεις δυναμένας νὰ διακινδυνεύσωσι καὶ ἐκθέσωσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἀλλὰ νὰ ἐνεργήσωμεν οὕτως, ὥστε νὰ ἐπιτευχθῶσιν ὑπὲρ τῶν Κρητῶν προνόμια τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα, ἐνῷ ἀσφαλίζουσι πρὸς τὸ παρὸν ἀνεκτὴν πολιτικὴν κατάστασιν, νὰ προλειάνωσι τὴν εἰς τὸ μέλλον ἐπίτευξιν τῶν πόθων τῶν Κρητῶν. Αὕτη ἦτο, Κύριοι, ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἄλλος τις τὸν λόγον;... Οὐδεὶς εἶναι ἐγγεγραμμένος.

§29ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νὰ διακόψωμεν ἐπὶ 5 λεπτά.

§30ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἂς ἀναβληθῇ δι’ αὔριον.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἡ συνήθης ὥρα τῆς διακοπῆς.

§32ΚΑΡΑΤΖΑΣ. Νὰ ἀναβληθῇ δι’ αὔριον ἡ περαιτέρω συζήτησις.

§33ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὄχι! ὄχι!

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ζητεῖ τις τὸν λόγον; Ἐὰν δὲν ζητεῖ τις τὸν λόγον, θὰ κηρύξω τὴν συζήτησιν περατωμένην.

§35ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὄχι δά!

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δύναμαι καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα. Ὁ Κανονισμὸς ὁρίζει, ὅτι, ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν εἶναι ἄλλος τις ἐγγεγραμμένος, ὁ Πρόεδρος κηρύσσει περατωμένην τὴν συζήτησιν. Ἐρωτῶ λοιπὸν, ζητεῖ τις τὸν λόγον; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ. Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις). Παρακαλῶ νὰ παύσουν αἱ ἀντεγκλήσεις.

§37ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἔσπευσα, Κύριοι, νὰ λάβω τὸν λόγον ἀμέσως μετὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι ἐπίστευον, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελεν ἐπὶ τέλους ἀναγνωρίσει τὴν ἀνεπάρκειαν τοῦ συναδέλφου του. Καὶ ἦτο καιρὸς νὰ τὴν ἀναγνωρίσῃ, μεθ’ ὅσα ἐλέχθησαν παρὰ τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν Ἄνδρου, Κεφαλληνίας καὶ Κερκύρας, ἅτινα ἀπετέλεσαν ἀληθὲς κατηγορητήριον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἀκατανόητον ὀλιγωρίαν, ἣν ἀπέδειξε καθ’ ὅλην τὴν δίοδον τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Αὐτοὶ οἱ λόγοι τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, οἱ πρὸ ὀλίγου ἐξενεχθέντες ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, σᾶς πείθουσι, Κύριοι, εἰς τίνος χεῖρας ἐνεπιστεύθησαν αἱ τύχαι τοῦ δυσμοίρου τούτου τόπου, καὶ εἰς τίνος τὴν περίνοιαν ἐνεπιστεύθη τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ! Τὸ καθῆκον, καὶ τοῦ καθήκοντος ἡ κατ’ αὐτὸν ἀντίληψις, καὶ ὅμοια μπαλώματα ἐπέδρασαν ἐπὶ τὸ πνεῦμα τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπὶ τὰς τύχας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ οὕτω δὲν διεσαλεύθη ἡ εἰρήνη τῆς Εὐρώπης παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν! (ἱλαρότης). Ἀλλ’ εἶναι ἄσκοπον, Κύριοι, ν’ ἀπασχολῶ ὑμᾶς, ἐφιστῶν τὴν προσοχήν σας ἐφ’ ὅσων ἐλέχθησαν παρ’ ἐκείνου. Νομίζω ὅτι συνήλθομεν ἐδῶ, ὅπως σπουδαιότερον συζητήσωμεν, ἐὰν δὲ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις φέρει τὴν ὅλην εὐθύνην τῶν πράξεων αὐτῆς, φρονῇ, ὅτι διὰ τῶν δηλώσεων τοῦ συναδέλφου του καὶ κατ’ ἐλάχιστον ἐλαφρύνεται ἡ θέσις του, θλίβομαι καὶ διὰ λογαριασμόν του. Οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι παρεπονέθησαν καὶ πάλιν σήμερον διὰ τὴν μὴ κατάθεσιν τῶν ἐγγράφων τῶν ἀφορώντων εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα, τῶν δικαιολογούντων τὴν λύσιν, τὴν ἐπιτευχθεῖσαν δῆθεν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως· θαυμάζω δὲ, ὅτι καὶ οἱ τρεῖς ἀξιότιμοι συνάδελφοι, οἱ τόσην ἀποδείξαντες δύναμιν λόγου καὶ τόσην πεῖραν καὶ τέχνην, κατέγειναν νὰ δικαιολογηθῶσι διότι ἐπιλαμβάνονται τῆς ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος, τοιούτου ζητήματος, ἄνευ τῆς καταθέσεως τῶν σχετικῶν ἐγγράφων παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Κατάθεσιν ἐγγράφων παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ζητεῖτε! Καὶ πρὸς τί; Μὴ ὑπάρχῃ λεπτομέρειά τις ἐκ τοῦ ὅλου Κρητικοῦ ζητήματος, ἡ ὁποία διέφυγεν ὑμᾶς, ἡ ὁποία διέφυγε τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, τὴν ὅλην Εὐρώπην, καὶ δὲν ἐκρίθη παρὰ τοῦ δημοσίου φρονήματος; Μὴ αἱ δηλώσεις αἱ ἐπανειλημμέναι τῶν Ὑπουργῶν τῶν Ἐξωτερικῶν ὅλων τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, αἱ συζητήσεις ἐν τοῖς Κοινοβουλίοις δὲν ἐφώτισαν ἱκανῶς καὶ τὰ σκιερώτερα μέρη τῆς πολιτείας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Τί θέλετε νὰ σᾶς φέρῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἢ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; τὴν ἰδίαν των καταδίκην; νὰ προσκομίσωσι τὸ ἔγγραφον τοῦ γενικοῦ προξένου ἐν Χανίοις, διὰ τοῦ ὁποίου ἐζητεῖτο, ὅπως ἀφυπνισθῇ ἡ Ἑλλὰς νὰ δράσῃ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῶν ὑπερτάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ; ἠθέλατε νὰ σᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι τὰ πάντα παρέτρεξεν, οὐδὲν ἐνόησεν, ὅτι δὲ ἀπέδειξεν ἀνάλογον πρόνοιαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος πρὸς τὴν περίνοιαν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν; Τοῦτο ἐπιθυμεῖτε; Ἀλλ’ αὐτὸ δὲν δύνασθε νὰ τὸ ἐπιτύχητε. Τοσαύτην νοημοσύνην δὲν δύνασθε νὰ ἀρνηθῆτε εἰς τοὺς Ὑπουργούς. Οἱ Ὑπουργοὶ εἶχον ἄλλως καὶ ἕτερον συμφέρον, ὅπως μὴ καταθέσωσι τὰ ἔγγραφα. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς δῆθεν λύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος παρῆλθον ἤδη μῆνες τρεῖς, ἀπὸ τῆς ἐποχῆς δὲ τῆς ἐνάρξεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος παρῆλθον μῆνες 14. Ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1895 μέχρι τῆς 24 Αὐγούστου τοῦ 1896 οὐδεμία παρῆλθεν ἡμέρα, χωρὶς νὰ σημειωθῇ δι’ ἑνὸς σφάλματος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, δι’ ἑνὸς στραβοπατήματος· καὶ εἴχετε τὴν ἁπλότητα, ἀξιότιμοι συνάδελφοι, νὰ ζητήσητε παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἀναπολήσῃ εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν, εἰς τὴν μνήμην τοῦ ὅλου Ἑλληνικοῦ, ἐπισημοποιοῦσα τὰ σφάλματα ἐκεῖνα τὰ καθημερινὰ, τὰ λησμονηθέντα ἤδη! Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω καὶ πάλιν, ὅτι ἀρνεῖσθε καὶ τὴν κοινοτέραν νοημοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τοιαῦτα ἀπαιτοῦντες παρ’ αὐτῆς. Ὅ,τι ὅμως δὲν ἠδύνατο νὰ πράξῃ αὕτη, ἐπιτρέψατε νὰ πράξω ἐγώ, σκιαγραφῶν ἀμυδρῶς τὰ συμβάντα. Ὄτε τὴν 13 Μαΐου ὡς κεραυνὸς ἐνέσκηψε καθ’ ὅλον τὸ Ἑλληνικὸν ἡ εἴδησις τῶν σφαγῶν τῶν Χανίων, ἐκοινολογεῖτο δὲ συγχρόνως ἐπισημοποιουμένη ἡ πολιορκία τοῦ Βάμου, ἡ πολιορκία τῶν ἐν Βάμῳ ἐγκλεισθέντων 1500 Τούρκων στρατιωτῶν, μία ὑπῆρξε γνώμη, μία ἐν τῷ ἔσω Ἑλληνισμῷ, καὶ μία ἐν τῷ ἔξω Ἑλληνισμῷ, καὶ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐφάνη ἔχουσα καὶ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις σύμφωνον τότε, φαινομένην σύμφωνον πρὸς τὰ αἰσθήματα καὶ τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἡ πολιτεία τῆς Ἑλλάδος ἦτο ἐνδεδειγμένη ἐκ τῶν περιστάσεων, ὑφ’ ἃς εὑρίσκετο ἡ μεγαλόνησος, ἦτο ἐνδεδειγμένη ἐκ τῆς θέσεως, εἰς ἣν εὑρίσκεται ἡ Κυβέρνησις τοῦ Σουλτάνου καὶ ἡ ἐπικράτεια ἡ Τουρκική, ἦτο ἐνδεδειγμένη ἐκ τῆς στάσεως τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. Ἡ μεγαλόνησος ἦτο ἕρμαιον τελείας ἀναρχίας· ἡ κυριαρχία τοῦ Σουλτάνου, διασαλευθεῖσα ἀπὸ τῆς 20 Σεπτεμβρίου τοῦ 1895, ἐκλονίσθη ἐκ βάθρων τὴν 13 Μαΐου· σκιὰ ἐξουσίας δὲν ὑπῆρχε πλέον ἐν Κρήτῃ, καὶ τελεία ἐβασίλευεν ἡ ἀναρχία. Ἐκ τῶν 3,500 Ὀθωμανῶν στρατιωτῶν οἱ 1500 ἦσαν ἐγκεκλεισμένοι ἐν Βάμῳ, μὴ γνωρίζοντες, ἐὰν τὴν ἐπιοῦσαν θὰ ἠδύναντο νὰ ἐξέλθωσιν ἐκεῖθεν ζῶντες, καὶ ἀνησυχία ἐξεδηλοῦτο πανταχόθεν διὰ τὴν ἀναμένουσαν αὐτοὺς τύχην. Ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως ἦτο ἡ Κυβέρνησις τῆς μεγαλονήσου, καὶ καταῤῥίψασα τὴν τουρκικὴν κυριαρχίαν, ἀντικαθίστα τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Σουλτάνου, τὴν Γενικὴν Διοίκησιν. Αὕτη ὑπηγόρευε τὸν νόμον, καὶ ὅτι αὕτη ὑπηγόρευε τὸν νόμον καὶ πολὺ πρότερον, ἀλλὰ τότε ἰδίᾳ, ἀποδεικνύει ἡ ὅλη ἱστορία τῶν γεγονότων καὶ αἱ πρὸς αὐτὴν προσλιπαρήσεις. Ὡς οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι πρὸ ὀλίγου ἐξέθηκαν, προσεπάθησε διὰ παντὸς τρόπου ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις νὰ διαλύσῃ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, καὶ πρὸς τοῦτο οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον ὑστέρησεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἰς τὰς προσπαθείας τῆς Τουρκικῆς· καὶ ὑπέσχετο, δὲν γνωρίζω τι, ὑπὲρ τῆς Κρήτης, τὸ ὁποῖον ἤθελε φιλοδωρήσει ὁ φίλος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ὁ Χαμήτ, ἐγγυωμένη ὑπὲρ αὐτοῦ, ἀλλὰ ὑπέσχετο καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠδύνατο καὶ συνείθισε νὰ παρέχῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸς τοὺς φίλους της, ὑπέσχετο μισθοὺς καὶ παροχὰς, διότι ὑπελάμβανε τοὺς Κρῆτας, τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὡς δυνάμενα νὰ ἀνταλλάξουν τὴν σημαίαν τὴν ἐθνικὴν, τὴν ὁποίαν ὕψωσαν, τὴν ὁποίαν ἐνεπιστεύθησαν αὐτοῖς οἱ συμπολῖταί των, πρὸς εὐτελὲς μισθάριον, τὸ ὁποῖον ὑπέσχετο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Αἱ προτάσεις ἐκεῖναι καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Τουρκικῆς ἀπεῤῥίφθησαν, ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, μεθ’ ὅλα τὰ ἐμπόδια, τὰ ὁποῖα ἐδημιούργει καθ’ ἡμέραν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸ τῶν ποδῶν αὐτῆς, ἐβάδιζε πρὸς τὸν σκοπὸν, τὴν δὲ 13 Μαΐου ἀνελάμβανεν ὁριστικῶς τὴν κυβέρνησιν τῆς μεγαλονήσου, καταργοῦσα τὴν κυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου. Τοιαύτη ἦτο ἡ θέσις τῆς Κρήτης κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, κατὰ τὴν 13 Μαΐου. Τίς ἦτο ἡ θέσις τῆς Τουρκίας; Ἐν μὲν τῇ Κρήτῃ εἶχεν, ὡς εἶπον, 3,500 στρατιώτας, ἐὰν δὲ ἐν Ἑλλάδι ὑπῆρχεν Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, οὐδὲ ἕνα περιπλέον θὰ ἠδύνατο ἡ Τουρκία ν’ ἀποβιβάσῃ στρατιώτην ἐν Χανίοις. Ἀλλὰ μὴ ἦτο εἰς θέσιν ἡ Τουρκία νὰ μετέλθῃ ἀλλαχοῦ πολιτικὴν ἐπιθετικὴν ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον τῆς 13 Μαΐου; καὶ διὰ τίνων μέσων καὶ διὰ τίνος στρατοῦ; Καὶ ἐὰν δ’ εἶχε πάντα τὰ μέσα εἰς χεῖρας αὐτῆς, καὶ ἐὰν διέθετε τότε πάντας τοὺς στρατοὺς, τοὺς ὁποίους διέθετε κατὰ τὸν Ρωσσοτουρκικὸν πόλεμον, μὴ ἐτόλμα νὰ κινήσῃ καὶ ἓν μόνον σύνταγμα καὶ ἓν μόνον τάγμα ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως; Μὴ δὲν εἶχε συμφέρον νὰ περιορίσῃ (localiser) τὸ ζήτημα; Μὴ δὲν ἐγνώριζεν ὅτι, ἐὰν τότε ἐλάμβανε θέσιν ἐπιθετικὴν ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος, ὁλόκληρον τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα ἤθελεν ἐκτυλιχθῆ, καὶ ὁ φίλος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἤθελεν ἀναγκασθῆ νὰ διαβῇ εἰς τὴν Ἀσιατικὴν ὄχθην; Πάντα ταῦτα ἐγνώριζεν ἐπακριβῶς ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, καί, ὡς ἐγνώσθη ἀμέσως κατόπιν, κατὰ τὴν ἀκμὴν τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου ἡ ἀντίστασις αὐτῆς εἶχε παραλύσει, σκέψις δὲ ἐγίνετο νὰ ἐγκαταλειφθῇ ἡ Κρήτη, ἡ τόσα κοστίσασα καὶ τοσούτους κινδύνους συνεπαγομένη. Ἐγνώριζεν ἡ Πύλη τὰς διαθέσεις τῆς Εὐρώπης. Ἡ Εὐρώπη ἔχει ἀπὸ μακροῦ χρόνου κουρασθῆ ἐκ τῆς κακοδιοικήσεως τῆς τουρκικῆς καὶ τῶν ἐντεῦθεν κινδύνων. Ἡ Εὐρώπη μετὰ δέους προσβλέπει εἰς τὴν ἀπειλουμένην γενικὴν σύῤῥαξιν ἐν τῇ χερσονήσῳ τοῦ Αἵμου, τῆς τουρκικῆς κληρονομίας ἀποτελούσης τὸ μῆλον τῆς ἔριδος, ποθοῦσα δὲ νὰ σβεσθῇ πᾶσα ἑστία ταραχῶν, οὐδόλως ἐμερίμνα, ἐὰν ἤθελεν ἀποσπασθῆ ἡ Κρήτη ἀπὸ τῆς Τουρκίας, ἀποδιδομένη εἰς τὴν Ἑλλάδα. Αἱ διαθέσεις τῆς Εὐρώπης ἦσαν γνωσταὶ, καὶ καθ’ ἡμέραν ἐξεδηλοῦντο ἐν τῷ εὐρωπαϊκῷ τύπῳ. Κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἡ μὲν Ἀγγλία εἶχεν ἀναπεπταμένην τὴν σημαίαν τῆς καταλύσεως τῆς τουρκικῆς κακοδιοικήσεως, ἀναχρονισμὸν δ’ ἔπλαττεν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, βεβαιῶν τὴν ὁμοφωνίαν τῶν Δυνάμεων. Αὕτη ἐπῆλθεν, ὅτε ἀπεδείχθη ἡ ἀνικανότης σας. Εἰς τὴν Γαλλίαν ἀπεδόθη, ὅτι ἠθέλησε νὰ ἀπειλήσῃ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὁ πρέσβυς τῆς Γαλλίας ἔσπευσε νὰ διαψεύσῃ τὸ διαφημισθὲν, ὑπολαβὼν τοῦτο ὡς σκαιὰν ὕβριν κατὰ τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας. Ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον τὸ Ἀγγλικὸν ἤχει ἐκ τῶν διαμαρτυριῶν τῶν ἐπιφανεστάτων πολιτευομένων τῆς Ἀγγλίας ὑπὲρ τῆς Κρήτης, ὑπὲρ τῶν δυναστευομένων λαῶν καὶ κατὰ τῆς τουρκικῆς κακοδιοικήσεως, κατὰ τῆς τουρκικῆς κατακτήσεως, ἐὰν ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, ὁ Σώλσβαρυ, ἀπὸ τῆς ὑψηλῆς περιωπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται, ἐκάλει τοὺς συμπολίτας του, ὅπως συνδράμωσι τὰ θύματα τῆς τουρκικῆς θηριωδίας, ἀπὸ τοῦ Ἀδρίου καὶ ἀπὸ ὅλων τῶν κόλπων αὐτοῦ σφοδρὸς ἔπνεεν ὁ φιλελληνισμός. Τοιαύτη ἦτο ἡ στάσις τῆς Εὐρώπης κατὰ τὴν 13 Μαΐου, τοιαύτη ἡ ὁμοφωνία τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Καὶ λέγω ὁμοφωνία, διότι ἡ Μεγάλη ἐκείνη Αὐτοκρατορία, ἧς δὲν ἐμνημόνευσα μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, ἡ Ρωσσία, δὲν εἶχεν ἀκόμη τολμήσει νὰ ἀναλάβῃ τὴν προστασίαν τῆς τουρκικῆς κακοδιοικήσεως, φοβουμένη μὴ ἐξεγείρῃ τὴν δυσμένειαν τῶν Χριστιανικῶν πληθυσμῶν. Ἐὰν ἔπραξε τοῦτο κατόπιν, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν συνδρομὴν, τὴν ὁποίαν παρέσχεν εἰς τὴν κακοδιοίκησιν τὴν τουρκικὴν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις· ἡ Ρωσσικὴ Κυβέρνησις οὐδὲν ἕτερον ἔπραξεν ἢ νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ παράδειγμα τῆς Ἑλληνικῆς. Τοιαύτη, Κύριοι, ἡ θέσις τῆς Εὐρώπης, τοιαύτη ἡ κατάστασις τῆς Τουρκικῆς ἐπικρατείας, τοιαύτη καὶ ἡ θέσις τῆς μεγαλονήσου κατὰ τὰ μέσα Μαΐου. Ἀπὸ ἄκρου ἕως ἄκρου συνεκινεῖτο ὁ Ἑλληνισμός, καὶ ἐζήτει τὸν Βασιλέα του, ὅπως ἐπανερχόμενος τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ ἔθνους. Καὶ ἔσπευδεν ἐκεῖνος νὰ ἐπανέλθῃ, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἀπεδείκνυε διὰ τῶν πράξεών της, ὅτι συνεμερίζετο τὰς συγκινήσεις τοῦ δημοσίου φρονήματος, ὅτι υἱοθέτει τὴν πολιτείαν, τὴν ὁποίαν ἐνεδείκνυον πρὸς αὐτὴν τὸ ἔθνος καὶ αἱ περιστάσεις. Ἐρωτήσατέ τους: διατὶ τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν μετεστάθμευσαν ἀπὸ τῆς Σαλαμῖνος εἰς τὸ Νέον Φάληρον; διατὶ ἐπὶ τοσαύτας ἡμέρας εὑρίσκοντο ὑπὸ ἀτμόν;

§38Γ. Ν. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Παρέλαβον τὰ πυρομαχικά.

§39ΡΑΛΛΗΣ. Διότι παρέλαβον, ὡς λέγει ἀξιότιμος συνάδελφος ναυτικός, τὰ πυρομαχικά; Τὸ δίλημμα εἶναι δεινὸν διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Ἓν ἐκ τῶν δύο· ἢ ἐνέπαιζε τοὺς πόθους τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἤτοι ἐνέπαιζε τὰ ἁγιώτερα, ἢ ἠσπάζετο τὴν πολιτείαν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἦτο ἐνδεδειγμένη ἐκ τῶν περιστάσεων τῆς Κρήτης, ἐκ τῶν περιστάσεων τῆς Τουρκίας, ἐκ τῶν περιστάσεων τῆς Εὐρώπης. Ἐγράφη ὅτι νύκτα τινὰ συνελήφθη ἐπ’ αὐτοφώρῳ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰσορμῶν εἰς τὸ μέγαρον τῆς Τουρκικῆς Πρεσβείας, ἀκριβῶς κατὰ τὰς ἡμέρας, κατὰ τὰς ὁποίας ἤκμαζεν ἡ πολιορκία τοῦ ἐν Βάμῳ τουρκικοῦ στρατοῦ. Δὲν πιστεύω ὅτι ἔφθασε μέχρι τοῦ σημείου τούτου, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶναι βέβαιον, εἶναι ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ παρέσχε πάντα τὰ μέσα πρὸς τὴν Τουρκικὴν, ὅπως κατορθώσῃ νὰ ἀνακτήσῃ τὴν καταλυθεῖσαν κυριαρχίαν της ἐπὶ τῆς νήσου Κρήτης. Καὶ ἐνῷ ἐνέπαιζε διὰ τοῦ καπνίσματος τῶν θωρηκτῶν τὸ ἔθνος, ἀνέγραφε τὸ ἡμιεπίσημον ὄργανον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καθ’ ἡμέραν τὸν ἀριθμὸν τῶν ταγμάτων καὶ τῶν συνταγμάτων τῶν τουρκικῶν, τὰ ὁποῖα ἀπεβιβάζοντο ἐν Χανίοις ἢ ἀλλαχοῦ τῆς Κρήτης, μεταφερόμενα πότε ἐκ Σμύρνης καὶ πότε ἐκ Θεσσαλονίκης καὶ πότε ἀλλαχόθεν, τὴν δὲ 19 Μαΐου, ὅτε κατόπιν τῆς ἐπιδρομῆς τοῦ Ἀβδουλὰχ μετὰ τῶν 2,500 νέων στρατιωτῶν ἐλυτρώθησαν οἱ ἐν Βάμῳ, ἀνέπνευσεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Τὰ γεγονότα ταῦτα, ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ἠθέλετε νὰ σᾶς ἀναμνήσῃ ἡ Κυβέρνησις, καταθέτουσα τὰ ἔγγραφα; Ἐκείνη ἐνόμισεν ὅτι ἐλησμονήθησαν, καὶ ὀλίγον ἔλειψε νὰ ἐγκαλέσῃ ἡμᾶς ἐπὶ προδοσίᾳ! Μᾶς ἐνεκάλεσεν ἐπὶ προδοσίᾳ, μᾶς ἐνεκάλεσεν, ἀποδίδουσα ἡμῖν τὸν χαρακτηρισμὸν, τὸν ὁποῖον ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπέδιδεν εἰς τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἔπεσεν ὁ Βάμος, καὶ ἀνεθάῤῥησεν ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ἀνεθάῤῥησε καὶ ἡ Ἑλληνική. Ἀλλὰ δὲν ἀπεθαῤῥύνθησαν οἱ μαχηταὶ τῆς Κρήτης. Μετὰ τὴν 19 Μαΐου ἀντὶ καὶ αὐτῆς τῆς Χαλέπας ὁ Ἀβδουλὰχ προσεκάλει τοὺς ἐπαναστάτας νὰ καταθέσωσι τὰ ὅπλα, ὑποσχόμενος αὐτοῖς ἀμνηστείαν, ὡσανεὶ αὐτοὶ εἶχον σφάξει, ὡσανεὶ αὐτοὶ εἶχον λεηλατήσει, ἐμπρήσει, δῃώσει τὸ ἥμισυ τῆς Κρήτης. Καὶ κατὰ τὸ στάδιον αὐτὸ εὗρε πάλιν πρόχειρον ἀντιλήπτορα ἡ τουρκικὴ κακοδιοίκησις τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Ἐπίσημοι ἀνακοινώσεις τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἀπαντήσεις καὶ διαμαρτυρίαι αὐτῆς, ἀποδεικνύουσι τίνα μετῆλθε πολιτείαν καὶ κατὰ τὸ νέον στάδιον ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Προσεκάλει τοὺς Κρῆτας νὰ καταθέσωσι τὰ ὅπλα, νὰ προσέλθωσιν εἰς τὸ ἔλεος τοῦ Ἀβδουλὰχ καὶ εἰς τὸ ἔλεος τοῦ Σουλτάνου, καὶ νὰ πεισθῶσιν, ὅτι χάρις εἰς τὰς ἐκλιπαρήσεις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐδίδετο τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας. Ἔκτοτε, Κύριοι, ἡ ἱστορία τῆς Κρήτης εἶναι τὸ μαρτυρολόγιον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πάντες ἀνατριχιάζοντες ἀνεγινώσκομεν ἐπὶ μῆνας τρεῖς. Ἑκατοντάδες χωρίων ἐπυρπολήθησαν, καὶ χιλιάδες Χριστιανῶν ἔμειναν ἄστεγοι ἐκ τῶν διασωθέντων ἐκ τῶν σφαγῶν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ. Ἠκούσθη δὲ τότε καὶ φρικώδης βλασφημία· ἐκεῖνος ὅστις πρὸ ὀλίγου ἐβεβαίου ὑμᾶς, ὅτι ἐξετέλεσε τὸ καθῆκόν του, ἔλεγε πρὸς τοὺς Κρῆτας: «καλὰ νὰ πάθητε! διότι σᾶς ἐσυμβούλευσα νὰ διαλύσητε τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, καὶ δὲν ἠκούσατε.» Ἐὰν δέ τις τολμήσῃ νὰ διαψεύσῃ τοῦτο, θὰ ὑπάρξωσιν 20 ἢ 30 Κρῆτες ἐκ τῶν ἐπισημοτάτων, οἱ ὁποῖοι θὰ τὸ πιστοποιήσωσι. Καὶ μετὰ τὴν μακρὰν ἐκείνην αἱμόφυρτον ἱστορίαν τῶν μηνῶν Ἰουνίου, καὶ Ἰουλίου, καὶ μετὰ διαπραγματεύσεις μακρὰς τῶν πρεσβευτῶν τῶν Μ. Δυνάμεων, διαπραγματεύσεις, πρὸς τὰς ὁποίας ἐδείχθη ἐντελῶς ἀλλοτρία καὶ ξένη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, συμβουλεύουσα τὴν Χαλέπαν, ὅταν δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ Χαλέπας, μετὰ μακρὰς, λέγω, διαπραγματεύσεις, ἐπῆλθεν ἡ συμφωνία μεταξὺ τῶν προξένων καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως τῶν Κρητῶν. Ἀλλὰ καὶ ἡ συμφωνία αὕτη δὲν ἤθελε κυρωθῆ, ἂν δὲν παρενέπιπτον αἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει σφαγαὶ τῶν Ἀρμενίων. Εἰς τὸν θόρυβον τὸν προξενηθέντα ἐκ τῶν σφαγῶν ἐκείνων καὶ εἰς τὴν γενικὴν ἐξέγερσιν τοῦ δημοσίου φρονήματος τῆς Εὐρώπης κατὰ τοῦ ἐστεμμένου δολοφόνου, ὡς τὸν ἀπεκάλεσεν ὁ μέγας γέρων τῆς Ἀγγλίας, ὀφείλεται ἡ ἔκδοσις τοῦ Ἰραδὲ, ὀφείλεται ἡ ἐπικύρωσις τῶν προτάσεων τῶν πρέσβεων. Καὶ ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν ἐκείνην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ χειρός του ἔγραφεν ἐν τῷ ἡμιεπισήμῳ ὀργάνῳ του, βλασφημῶν κατὰ λαοῦ ἔχοντος ἐπίσης τὸ δικαίωμα νὰ διεκδικήσῃ τὴν ἐλευθερίαν του, νὰ διεκδικήσῃ τουλάχιστον τὰ δικαιώματα τοῦ ἀνθρώπου, τὰ ὁποῖα οὐδεὶς κέκτηται ὑπὸ τὴν τουρκικὴν κυριαρχίαν. Τὴν πολιτείαν των τὴν γνωρίζετε, Κύριοι. Ἀνεπόλησα ἀμυδρῶς εἰς τὴν μνήμην ὑμῶν πάνθ’ ὅσα διέπραξαν, οὔτε θέλω νὰ ἀναφέρω, ὅτι μὴ τολμῶντες νὰ διεκδικήσωσιν ὑπὲρ ἑαυτῶν τὸν θρίαμβον τῆς 24 Αὐγούστου, διωργάνωσαν διαδήλωσιν ὑπὲρ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες, συναινούσης καὶ ἐπικροτούσης τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἐκ τοῦ Συμβουλίου τῶν προξένων, τοῦ ἐπιτηροῦντος τὴν ἐφαρμογὴν τῶν μεταῤῥυθμίσεων, ἀπέκλεισαν τὸν Ἕλληνα πρόξενον! Μέχρι τῆς 24 Αὐγούστου ὑπὲρ τὸν Διοικητὴν τῆς Κρήτης, ὑπὲρ τὴν κυρίαρχον ἐπικράτειαν, ὑπὲρ τὴν Πύλην, μείζονα ἐκέκτητο καὶ μείζονα διέθετε δύναμιν ὁ πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις, διὰ δὲ τοῦ κατορθώματος, τὸ ὁποῖον τόσον ἐξῆρεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ πρόξενος οὗτος τίθεται ἐκτὸς τῆς θύρας τοῦ Συμβουλίου, τοῦ ἐπιτηροῦντος τὴν ἐφαρμογὴν τῶν μεταῤῥυθμίσεων, ἐγείρεται δὲ Σινικὸν τεῖχος μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος τῆς ἐλευθέρας καὶ τῆς δούλης Κρήτης!

§40Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ποτὲ δὲν θὰ γείνῃ τοῦτο.

§41ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν θὰ γείνῃ ποτὲ τοῦτο, διότι δὲν ἐξαρτᾶται μήτε ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, μήτε ἐξ ὑμῶν, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζετε αὐτήν· διότι ὁ Ἑλληνισμὸς ἀντέσχε κατὰ προδοσιῶν, αἵτινες ἐστιγματίσθησαν ἐν τῇ ἀρχαιότητι, αἵτινες ἐπί τινα χρόνον ἐπεσκότισαν τὸ κλέος καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἀλλὰ χωρὶς νὰ δυνηθῶσι νὰ διασαλεύσωσι τὸ κῦρος καὶ τὴν δύναμιν τὴν ἐκπολιτιστικὴν καὶ τὴν ἑνότητά του. Δὲν ἐξαρτᾶται, καὶ ἂν τὸ θέλητε, ἐξ ὑμῶν νὰ συντρίψητε τὴν ἑνότητα ταύτην τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Θὰ ὑπάρξῃ, καὶ ἐναντίον τῆς θελήσεως ὑμῶν καὶ ἐναντίον τῆς ψήφου ὑμῶν· καὶ περὶ τούτου, θέλει πείσει ὑμᾶς ἐντὸς ὀλίγου αὐτὴ ἡ Κρήτη (γέλως ἐν τῇ δεξιᾷ). Καὶ θὰ πεισθῇ καὶ ἐκεῖνος, ὅστις γελᾷ.

§42Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ πεισθῆτε καὶ ὑμεῖς.

§43ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μὴ διακόπτετε.

§44ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ εἶμαι πεπεισμένος, ἀξιότιμε συμπολῖτα, θέλω ὅμως νὰ πείσω καὶ ὑμᾶς καὶ τοὺς φίλους ὑμῶν, ὅτι εἰς μάτην προσπαθοῦσι νὰ διαῤῥήξωσι τὴν ἑνότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Αὕτη θὰ ὑπάρχῃ, εἴτε θέλετε, εἴτε δὲν θέλετε (θόρυβος ἐν τῇ δεξιᾷ.)

§45ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τίς εἶναι αὐτὸς, ὁ ὁποῖος προσπαθεῖ νὰ διαῤῥήξῃ τὴν ἑνότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ;

§46ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Μὴ κάμνετε κατάχρησιν τῶν φράσεων.

§47ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐτόλμησε νὰ πανηγυρίσῃ τὸν θρίαμβον τῆς 24 Αὐγούστου ἐν ταῖς ἀγυιαῖς, πρωτοστατοῦντος τοῦ διευθυντοῦ τῆς ἀστυνομίας—διότι ἡ διαδήλωσις ἐκείνη ἔγεινε καὶ τῇ συμπράξει καὶ τῇ ἀδείᾳ τοῦ διευθυντοῦ τῆς ἀστυνομίας (avec l’ autorisation de Monsieur le préfet de police)...

§48Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Καὶ δαπάνῃ τῆς Κεντρικῆς ἐπιτροπῆς.

§49ΡΑΛΛΗΣ. Πῶς ἐδαπανήθησαν τὰ χρήματα παρὰ τῆς Κεντρικῆς ἐπιτροπῆς θὰ ἔλθῃ ἡμέρα, ἀξιότιμε συνάδελφε, κατὰ τὴν ὁποίαν θά ἐρευνηθῇ...

§50ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Μὴ ἀπαντᾶτε εἰς τὰς διακοπάς.

§51ΡΑΛΛΗΣ. .. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θέλω νὰ βεβαιώσω, εἶναι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐτόλμησε νὰ πανηγυρίσῃ τὸν θρίαμβον τῆς 24 Αὐγούστου ἐν ταῖς ἀγυιαῖς τῶν Ἀθηνῶν, δὲν ἐτόλμησε νὰ τὸ πράξῃ ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου καὶ ἐνώπιον ὑμῶν, καίτοι περιστοιχουμένη παρὰ τοιαύτης πλειοψηφίας, καὶ μετὰ πολλοὺς ἑλιγμοὺς ὡμολόγησεν ἡμῖν, ὅτι, ἐὰν ἐδέχθη τοιαύτην λύσιν, τοῦτο ὀφείλεται εἰς δύο τινά· εἰς τὴν πρόνοιαν αὐτῆς, ὅπως μὴ διαταραχθῇ ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη, καὶ εἰς τὴν ὁμοφωνίαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Περὶ τῆς ὁμοφωνίας τῶν Μ. Δυνάμεων ἐξέθηκα ὑμῖν ἱκανὰ, καὶ ἐπείσθητε τίνα ἀναχρονισμὸν πρὸς σωτηρίαν αὐτοῦ διέπραξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ εἶπον ἤδη, ὅτι ἐπῆλθεν ἡ ὁμοφωνία τῶν Μ. Δυνάμεων, ὅταν ἐπιστοποιήθη ἀπὸ τοῦ ὑψηλοῦ βήματος τοῦ Ἀγγλικοῦ Κοινοβουλίου ἡ ἀνικανότης ὑμῶν πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν δικαίων τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλ’ ὑπῆρχε καὶ ἄλλος σκοπὸς ἐν τῇ πολιτείᾳ τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ καθήκοντος τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, νὰ μὴ διαταραχθῇ, πρὸς Θεοῦ, νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ Εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη! Ἐὰν ἔλεγε ταῦτα μόνον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν θὰ παρεξενευόμην· ἀλλὰ παραδόξως τὰ ἐξήνεγκεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μεθ’ ὅλης τῆς σοβαρότητος, τὴν ὁποίαν μετέρχεται, λαλῶν ἀπὸ τοῦ βήματος. Ἀκούεται καθ’ ἡμέραν αὐτὴ ἡ φωνή: πρὸς Θεοῦ! νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη! Καὶ δὲν ἀκούεται μόνον ἐνταῦθα, ἀλλὰ ἀκούεται καθ’ ὅλην τὴν Εὐρώπην. Νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη, κραυγάζει ἡ Ῥωσσικὴ Κυβέρνησις, νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη, κραυγάζει ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις, νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη, κραυγάζει ἡ Γερμανικὴ Κυβέρνησις. Καὶ ἐρωτήσατέ τας· τίνα ἔννοιαν ἔχει δι’ ἑκάστην αὐτῶν ἡ φράσις «νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη»; Τί εἶναι αὐτὴ ἡ εἰρήνη, ἡ ὁποία δὲν πρέπει νὰ διαταραχθῇ; Καμμία οἰκογενειακὴ εἰρήνη; Καθεὶς δὲν θέλει νὰ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη ἡ εὐρωπαϊκὴ, εἰμὴ διὰ τοὺς ἰδίους σκοποὺς καὶ διὰ τὰς ἰδίας βλέψεις. Καὶ ἡ μὲν Γαλλία δὲν ἐννοεῖ νὰ διαταραχθῇ ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη ἢ καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ δυνηθῇ νὰ ἐκδικήσῃ τὰς ἥττας τοῦ 1870 καὶ νὰ ἀνακτήσῃ τὴν Ἀλσατίαν καὶ τὴν Λωῤῥαίνην. Καὶ ἀπέδειξεν ἡ Γαλλία κατὰ τὰς τελευταίας πανηγύρεις διὰ τὴν ὑποδοχὴν τοῦ αὐτοκρατορικοῦ ζεύγους τῆς Ῥωσσικῆς Αὐτοκρατορίας, τίνα ἔννοιαν ἀποδίδει εἰς τὴν ἔκφρασιν «νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη». Τὸ μνημεῖον τοῦ Στρασβούργου ἦτο κεκαλυμμένον διὰ μαύρου πέπλου, καὶ οἱ ζωηρότεροι μεταξὺ τῶν Γάλλων δημοσιογράφων, ἀπευθυνόμενοι πρὸς τὸν αὐτοκράτορα τῆς Ῥωσσίας, ἔλεγον: «Μεγαλειότατε, ἡ Γαλλία εἶναι ἑτοίμη». Τοιαύτην ἔχει ἔννοιαν ἡ ἔκφρασις «νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη ἡ εὐρωπαϊκή» διὰ τὴν Γαλλίαν. Τίνα δὲ ἔχει ἔννοιαν ἡ ἔκφρασις αὕτη διὰ τὴν Γερμανίαν; Ἀκριβῶς τὴν ἀντίθετον. Πᾶσα περιπλοκὴ εὐρωπαϊκὴ θὰ ἠδύνατο νὰ θέσῃ πάλιν τὸ ζήτημα τῆς Ἀλσατίας καὶ τῆς Λωῤῥαίνης, καὶ ἴσως ἡ μόνη Δύναμις, ἡ ὁποία εἰλικρινῶς κήδεται τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, εἶναι ἡ Γερμανία, καὶ αὕτη, διότι κατέχει. Τί δὲ δηλοῖ εἰς τὸ στόμα τοῦ ἀρχικαγκελαρίου τῆς Ρωσσίας ἡ ἔκφρασις «νὰ μὴ διαταραχθῇ ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη». Δηλοῖ ὅτι μὲ τὸν χρόνον ἡ Εὐρώπη θὰ γείνῃ Κοζακικὴ, ὅτι ἡ κολοσσιαία ἐκείνη Δύναμις δὲν ἔχει ἀνάγκην πολέμου, δὲν ἔχει ἢ νὰ ἀναμένῃ, ἵνα κατακτήσῃ ὅ,τι καθεὶς ἐξ ἡμῶν θεωρεῖ ὡς ἑλληνικόν. Τὴν τοιοῦτον σκοπὸν ἔχουσαν εἰρήνην, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠθέλησε νὰ μὴ διαταράξῃ, καὶ ὡς λόγον, δι’ ὃν μετῆλθε τὴν πολιτείαν, ἣν ἐξιστόρησα ὑμῖν, προέβαλλεν ἐντεῦθεν τὴν εὐρωπαϊκὴν εἰρήνην. Ἀλλὰ δὲν γνωρίζει ἢ δὲν ἐννοεῖ, ὅτι ἡ παράτασις τῆς εὐρωπαϊκῆς ταύτης εἰρήνης εἶναι ἡ καταδίκη τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Δὲν ἐννοεῖ ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἰς χεῖράς του θὰ καταστῇ μετ’ ὀλίγον Κυβερνεῖον Ρωσσικόν; Δὲν ἐννοεῖ ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ σπεύσῃ, ἵνα προλάβῃ τὸ μοιραῖον τέλος τῆς Ἰλλυρικῆς χερσονήσου; Θὰ παρασκευασθῇ ἡ Ἑλλὰς ἐν τῷ μεταξὺ! Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1897 εἶναι πρὸ ὑμῶν. Ἡ ἀνάῤῥωσις ἤρξατο, καὶ ἡ ἀνάῤῥωσις θὰ ἐξακολουθήσῃ δι’ αὐτοῦ, ὅταν δὲ τὸ στάδιον τῆς ἀναῤῥώσεως περατωθῇ εὐτυχῶς καὶ θὰ ἤμεθα ἐν τελείᾳ ὑγείᾳ, θὰ ἐννοήσωμεν ὅτι θὰ ἤμεθα ἀσθενέστεροι παρά ποτε, ἀσθενέστεροι παρὰ τὴν ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα εἰς ἀνάῤῥωσιν, ἀσθενέστεροι παρὰ τὴν ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἤμεθα ἀσθενεῖς· διότι, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἀναῤῥωνύουσα θὰ ἠδύνατο νὰ παρατάξῃ τὰς 15,000 στρατοῦ, οὗτος εἰς οὐδὲν θὰ τῇ χρησιμεύσῃ, οὐδὲ θὰ δυνηθῇ νὰ κινηθῇ. Ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως συνεχίζει τὴν ἀρνητικὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν μετῆλθε δυστυχῶς ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν ἡ Ἑλλάς. Ἡ ἀρνητικὴ πολιτικὴ συνίσταται εἰς τοῦτο· λέγομεν πρὸς τοὺς ὑποδούλους, λέγομεν πρὸς τοὺς εὑρισκομένους ὑπὸ τὴν μάστιγα καὶ ὑπὸ τὴν μάχαιραν τὴν τουρκικήν: «Ὑπομείνατε χάριν πατριωτισμοῦ· μὴ ἀποβλέψητε εἰς διοίκησιν καλλιτέραν, ἔτι δὲ ὀλιγώτερον εἰς τὴν ἕνωσιν. Ἀναμείνατε νὰ ἀναῤῥώσῃ ἡ Ἑλλὰς, καὶ ὅταν ἀναῤῥώσῃ, θὰ δυνηθῇ νὰ διεκδικήσῃ τὰ δικαιώματα αὐτῆς ἐφ’ ὑμᾶς.» Ἀλλὰ τοιαύτην μετερχομένη πολιτικὴν ἡ Ἑλλὰς, ὑστέρησεν ἐν τῷ συναγωνισμῷ πρὸς τοὺς ἄλλους λαοὺς τῆς Ἰλλυρικῆς χερσονήσου. Καὶ ἐνῷ ἡ Βουλγαρία δι’ ἑνὸς στρατιωτικοῦ περιπάτου, ἐπὶ κεφαλῆς ὅμως τοῦ ὁποίου ἦτο ὁ ἡγεμὼν αὐτῆς, κατέκτησε τὴν Ρωμυλίαν, κατὰ τὸ πλεῖστον Ἑλληνικὴν, ἐνῷ ἐν μέσαις Ἀθήναις παρὰ ἐπισήμου στόματος ἐκφράζεται ἡ βλασφημία, ὅτι ἡ Κωνσταντινούπολις ἀνήκει εἰς τὴν Ρωσσίαν, ἐνῷ μᾶς παρηγορεῖ ἡ διπλωματία ἡ Αὐστριακή, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ διεκδικήσῃ ἀμέσως τὴν Θεσσαλονίκην, ἡμεῖς τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξεγείρεται ἐν Βάμῳ ὁ Ἑλληνισμὸς διὰ τῶν γιγάντων Κρητῶν μαχητῶν, οὐδ’ ἀπειλεῖται ποσῶς ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη, δὲν ἔχομεν τὸ σθένος νὰ προφέρωμεν τὰς λέξεις «ζήτω ἡ ἕνωσις»! Καὶ προσπαθεῖ ἡ ἐπίσημος Ἑλλὰς διὰ παντὸς τρόπου νὰ πείσῃ τοὺς μαχητὰς Κρῆτας, ὅπως μὴ τὴν βλασφημίαν ταύτην ἐξαγάγωσιν ἐκ τοῦ στόματός των! Καὶ καλούμενος ὁ Βασιλεὺς ἐπανέρχεται νύκτωρ, ὅπως μὴ ἀκούσῃ φωνὴν «ζήτω ἡ Κρήτη», διὰ τῆς ὁποίας ἀκινδύνως ἡ Ἑλλὰς θὰ καθίστατο κύριος παράγων τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Τοιαύτη, Κύριοι, εἶναι ἡ πολιτεία ἡμῶν ἡ διεθνής! Ποῖον τὸ μέλλον, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀναμένει, εἶναι εὔκολον νὰ τὸ προμαντεύσητε. Ἐν ὅσῳ δὲν παύσῃ ἡ Ἑλλὰς οὖσα πρακτορεῖον Ρωσσικὸν, ἐν ὅσῳ δὲν πεισθῶμεν ὅτι ἐκεῖθεν δὲν δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν ἢ τὴν κατάκτησιν τὴν Πανσλαβιστικὴν, ἧς τὴν σημαίαν κρατοῦσιν ἀναπεπταμένην, ἐν ὅσῳ ἡ Ἑλλὰς δὲν θέλει νὰ χειραφετηθῇ ἀπὸ τὰς ἐπιῤῥοὰς ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι τὴν ἐχειραγώγησαν κατὰ τὴν ἐξέλιξιν τοῦ ζητήματος τοῦ Κρητικοῦ, εἴτε δαπανήσητε μόνα τὰ 14,000,000, τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, εἴτε προσθέσητε εἰς ταῦτα ἕτερα 8,000,000, ὅσα ἐζήτησεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κερκύρας, καὶ ἕτερα 2 ἑκατομμύρια ἢ 3 ἑκατομμύρια εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, οὐδὲν ἐπράξατε· θὰ χρησιμεύσωσιν ἀληθῶς τὰ πρόσθετα ταῦτα ἑκατομμύρια εἰς παροχὰς ὑπὲρ εὐνοουμένων, ἀλλ’ οὐδέποτε θὰ χρησιμεύσωσιν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὑπὲρ τοῦ σκοποῦ, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ὀφείλει νὰ ὑπάρξῃ ἡ Ἑλλὰς καὶ χάριν τοῦ ὁποίου μόνον δύναται νὰ ὑπάρξῃ. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§52Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἐξετελέσαμεν ἀληθῶς τὸ καθῆκον ἡμῶν. Τὸ ἐξετελέσαμεν ὄχι ἐν τῇ διοικήσει, ἐκτελοῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, ἀλλὰ τὸ ἐξετελέσαμεν ἐν τῇ πολιτικῇ, καὶ ἐξετελέσαμεν αὐτὸ, ὡς ἡμεῖς ἀντελαμβανόμεθα τῶν πραγμάτων, καὶ ὡς ἡμεῖς ἐκρίνομεν περὶ τῶν καθηκόντων ἡμῶν, δὲν τὸ ἐξετελέσαμεν δὲ ὡς κρίνουσιν οἱ Κύριοι, οἵτινες ἠγόρευσαν μέχρι τοῦδε. Τὰ καθήκοντα ἐν τῇ πολιτικῇ δὲν ἐκτελοῦνται καθ’ ὃν τρόπον ἐνθουσιώδεις νέοι, ἐστερημένοι πάσης πείρας, καὶ μηδαμῶς γνωρίζοντες τὴν πολιτικὴν κατάστασιν τῆς Εὐρώπης, ἢ ἄλλοι, ἑρμηνεύοντες τὰς ἑαυτῶν γνώμας, νομίζουσιν ὅτι ἐκτελοῦνται τὰ καθήκοντα. Τὰ ἐξετελέσαμεν ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων, ἐν γνώσει τῆς πολιτικῆς καταστάσεως τῆς Εὐρώπης, ἐν γνώσει τοῦ μέλλοντος, τὸ ὁποῖον προσδοκῶμεν καὶ ἐπιθυμοῦμεν καὶ ὀφείλομεν, ἐν ὅσῳ εἴμεθα ἐν τῇ ἀρχῇ, νὰ ἐξυπηρετήσωμεν. Ὡμίλησαν περὶ ἐγγράφων, ὅτι ἡμεῖς δὲν κατεθήκαμεν τὰ ἔγγραφα, ὅτι ἡμεῖς ἀρνούμεθα νὰ δώσωμεν φῶτα, διότι δὲν ἔχουσιν ἀληθῶς φῶτα. Ποῖα εἶναι τὰ φῶτα, τὰ ὁποῖα σᾶς ἔφεραν ἐνταῦθα, διὰ τῶν ὁποίων φωτιζόμενοι ἐσχηματίσατε τὰς ἰδίας ὑμῶν γνώμας, καὶ ἐπειράθητε νὰ μεταδώσητε αὐτὰς εἰς ἡμᾶς; Τὰ ὑμέτερα φῶτά εἰσι τὰ ἀκούσματα τῶν ὁδῶν, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν προσέφυγεν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ πρέσβεως τῆς Τουρκίας, τὰ ὑμέτερα φῶτά εἰσιν αἱ διαδόσεις τῶν ἀγυιῶν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἦλθε νύκτωρ, ἵνα ἀποφύγῃ ν’ ἀκούσῃ τὸ Ζήτω ἡ Κρήτη, ἢ ὅτι ἐπίσημόν τι πρόσωπον εἶπεν, ὅτι ἡ Κωνσταντινούπολις ἀνήκει εἰς τὴν Ρωσσίαν. Ταῦτα ἔπρεπε νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς ὁδηγοὶ τῶν Κυβερνήσεων, αἵτινες ὀφείλουσι νὰ ἀγωνίζωνται καὶ νὰ ἀμύνωνται ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους καὶ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους; Ποῖα ἔγγραφα νὰ καταθέσωμεν; Τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰσὶν ἔγγραφα, ἐν οἷς ἐκτίθενται αἱ ἐνέργειαι, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις μετῆλθεν ἐν Κρήτῃ καὶ ἐν Εὐρώπῃ. Ταῦτα τὰ ἔγγραφα δὲν λέγουσιν ἄλλο τι ἢ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον βεβαιοῦμεν ἡμεῖς. Ἐὰν ὑπάρχωσιν ἐν αὐτοῖς λεπτομέρειαι τοιαῦται ἢ τοιαῦται, αἱ λεπτομέρειαι αὗται ἐσκόπουν, προετίθεντο οὐδὲν ἄλλο ἢ τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς δημοσίᾳ ὁμολογοῦμεν ὅτι εἴχομεν, σκοπὸν δὲ ὡμολογήσαμεν, καὶ ἐπαναλαμβάνομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι δὲν εἴχομεν νὰ προβῶμεν μέχρι πολέμου πρὸς τὴν Τουρκίαν, οὐδὲ νὰ ὠθήσωμεν τὰ πράγματα ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης, αἱ ἐλπίδες ἡμῶν καὶ οἱ πόθοι ἡμῶν νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς ἀφορμή, ἵνα διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη τῆς Εὐρώπης. Καὶ παρέστημεν εἰς συζητήσεις, κατὰ τὰς ὁποίας, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἄλλοτε μὲν μεγάλοι καὶ ὀγκώδεις λίθοι ἐπετίθεντο ἐπὶ τῶν στέρνων μου, πιέζοντες τὴν πνοήν μου, ἄλλοτε δὲ μὲ ἐφαίδρυνον μὲ τὰς ἐλπίδας, τὰς ὁποίας μοὶ ἔδωκεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας, περὶ τοῦ μεγάλου μέλλοντος, τὸ ὁποῖον παρασκευάζει ἑαυτῷ ἐν τῇ διπλωματικῇ ὑπηρεσίᾳ. Ἡμεῖς πολιτικὴν εἴχομεν μέχρι τοῦ χρόνου, κατὰ τὸν ὁποῖον διεπράχθησαν αἱ σφαγαὶ ἐν Χανίοις, πολιτικὴν εἴχομεν νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνωμεν τὸν Κρητικὸν λαὸν, ἵνα προβῇ μέχρι τῆς ἐπαναστάσεως, γνωρίζοντες μάλιστα, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως δὲν εἶχε γενῆ ἀποδεκτὴ ὑπὸ παντὸς τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, προσεπαθοῦμεν δὲ νὰ διατελῶμεν ἐν συνεννοήσει καὶ μετ’ αὐτῆς καὶ μετὰ τῶν ἄλλων Κρητῶν, τῶν ὁποίων ἡ γνώμη ἔχει κῦρος, ἡ δὲ πολιτικὴ δύναμις εἶναι αἰσθητὴ ἐν τῇ νήσῳ. Ἀλλὰ μετὰ τὴν διάπραξιν τῶν σφαγῶν μετεβάλομεν θέσιν, ἐπιθυμοῦντες καὶ προσπαθοῦντες, ἐπειδὴ ἐβλέπομεν ὅτι δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ ἐκπλήρωσις τῶν πόθων τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τῶν πόθων τῶν Κρητῶν, ἐπιθυμοῦντες καὶ προσπαθοῦντες, λέγω, νὰ συντελέσωμεν, ἵνα ὁ Κρητικὸς λαὸς ἀποκτήσῃ ὅσον οἷόν τε περισσότερα δικαιώματα καὶ προνόμια, ὅπως ταῦτα συντελέσωσιν εἰς τὴν πολιτικὴν ἀνατροφὴν τῆς χώρας, ἐντείνωσι τὴν ὑλικὴν αὐτῆς δύναμιν, καὶ προσπορίσωσιν εἰς αὐτὴν τὰ μέσα, τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην, ἵνα διαδραματίσῃ τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἡ ἱστορία προώρισεν εἰς τὸν Κρητικὸν λαόν. Καὶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι, ὁμιλῶν πρός τινα περιβεβλημμένον ἐπίσημον χαρακτῆρα, ὅστις μοὶ ὡμίλει περὶ τοῦ πολιτεύματος τῆς Χαλέπας, ἔλεγον πρὸς αὐτόν, ὅτι, ἐὰν στέρξῃ ὁ Κρητικὸς λαὸς τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας, θὰ τὸ στέρξῃ ἵνα θέσῃ τὸν πόδα του ἐπὶ ἐδάφους, καὶ δυνηθῇ ἀπὸ τοῦ ἐδάφους ἐκείνου νὰ ἀναῤῥιχηθῇ μέχρι τῆς ἀνωτάτης κορυφῆς τῆς κλίμακος, ἤτοι μέχρι τῆς αὐτονομίας αὐτοῦ. Καὶ τί ἄλλο ἠδυνάμην νὰ ἐλπίζω, ὅταν ἤμην πεπεισμένος ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἀποκτήσωμεν τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν πόθων καὶ τῶν Κρητῶν καὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων, ἢ τὴν αὐτονομίαν; Δὲν εἶναι δὲ τὸ φρόνημά μου τοῦτο φρόνημα σημερινὸν, δὲν εἶναι γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐσχημάτισα σήμερον. Κατὰ τὸ 1867, κατὰ μῆνα Δεκέμβριον, ἐτύγχανον πρέσβυς τῆς Ἑλλάδος ἐν Παρισίοις, καὶ καθ’ ὡρισμένην ἡμέραν εὑρέθην παρὰ τῷ Αὐτοκράτορι Ναπολέοντι Γʹ. Ὁ Αὐτοκράτωρ μοὶ ἔλεγεν, ὅτι δὲν ἐγένετο αὐτῷ δυνατὸν νὰ πράξῃ τι ὑπὲρ τῆς Κρήτης, διότι μεγάλην εὕρισκεν ἀντίδρασιν παρ’ ἄλλαις Δυνάμεσι τῆς Εὐρώπης, ἀλλ’ ὅτι, ἐὰν ἡμεῖς ἐστέργομεν τὴν αὐτονομίαν τῆς Κρήτης, ἠδύνατο νὰ ἀναλάβῃ τὸ ἔργον τοῦτο, ὅπως πείσῃ καὶ πάσας τὰς ἄλλας Δυνάμεις νὰ πιέσωσι πᾶσαι τὴν Πύλην, ἵνα παραχωρηθῇ εἰς τὴν Κρήτην ἡ αὐτονομία. Ἐτηλεγράφουν καὶ ἔγραφον ταῦτα εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐν Ἀθήναις, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἔπιπτε κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας, καὶ ἐσχηματίζετο Ὑπουργεῖον ἄλλο, τὸ ὁποῖον διετέλει ἐν ἀγνοίᾳ τῶν πραγμάτων, μὲ ἠνάγκαζε δὲ νὰ παραιτηθῶ ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ πρέσβεως ἡ ἐμφάνισις αὐτοῦ. Ἡ γνώμη μου λοιπὸν, ὅτι ἡ αὐτονομία τῆς Κρήτης ἦτο πολίτευμα λυσιτελὲς διὰ τὴν νῆσον καὶ τὸν λαὸν αὐτῆς, ἐφ’ ὅσον δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ ἕνωσις, ἡ γνώμη μου αὕτη εἶναι γνώμη ἀρχαία. Ἐὰν κατὰ τὸ 1868 ἡ Κρήτη ἀπελάμβανε πολίτευμα, τὸ ὁποῖον παρεῖχεν εἰς αὐτὴν τὴν αὐτονομίαν, βεβαίως οὐχὶ κατὰ τὸ 1896, ἀλλὰ πολλῷ πρὸ τοῦ 1896 ἤθελεν ἀποτελεῖ μέλος ὁλοκληρωτικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπικρατείας. Δὲν γνωρίζω ποῖαι διαδόσεις ἢ ποῖα ἀκούσματα ἔπεισαν τὸν προαγορεύσαντα κ. Βουλευτὴν Ἀττικῆς, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρασκευάζει τὴν Ἑλλάδα, ἵνα γένηται Κυβερνεῖον Ρωσσικόν. Καὶ ἄλλος πρὸ αὐτοῦ ἀγορεύσας ἐπανέλαβε φράσιν τινὰ, τὴν ὁποίαν εἶπε πρὸς τὴν Βουλὴν τῶν Λόρδων ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ, ἐπανερχόμενος ἐκ τοῦ Συνεδρίου κατὰ τὰ 1878. Ἔλεγε τότε ὁ λόρδος, ὅτι ἡμεῖς, οἱ ἐν τῷ Συνεδρίῳ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, εἴχομεν στρέψει τὰ βλέμματά μας πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν, καὶ ἔλεγε ταῦτα διὰ νὰ χλευάσῃ ἡμᾶς, διὰ νὰ παραστήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Λόρδων, ὅτι ἡμεῖς ἐζητοῦμεν τοσαῦτα πράγματα παρὰ τοῦ Συνεδρίου, ὥστε ἡ στάσις, τὴν ὁποίαν ἐλάμβανον οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Συνεδρίῳ, ἦτο στάσις ὑπαγορευομένη ἀπὸ τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Εὐρώπης, ὅταν δὲ ἡμεῖς προεβάλομεν εἰς τὸ Συνέδριον ἀξιώσεις τοσοῦτον ὑπερόγκους, βεβαίως οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἀγγλίας δὲν ἠδύναντο νὰ ἐνισχύσωσιν ἡμᾶς εἰς τοιαύτας. Τὴν φράσιν ταύτην τοῦ λόρδου Βήκονσφηλδ ἥρπασαν ἐν Ἑλλάδι τινὲς, καὶ εἰς τὴν Βουλὴν ἐλθόντες μὲ κατηγόρησαν, παριστῶντες ὅτι ἡ φράσις τοῦ λόρδου Βήκονσφηλδ ἐνόει, ὅτι ἀπέβλεπον εἰς τὴν Πετρούπολιν, καὶ ἐπὶ τούτου ἐδημιούργησαν ἔδαφος, πειραθέντες ἵνα παραστήσωσιν, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Συνεδρίῳ ἐπρόδωκα τὴν Ἑλλάδα, διότι ἐζήτησα ἐπέκτασιν τοῦ ἐδάφους αὐτῆς, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ζητήσω παρὰ τοῦ Συνεδρίου τὴν ἡγεμονίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Οἱ ἰσχυρισμοὶ ἐκεῖνοι ὑποθέτω, ὅτι ἀπὸ τὴν ἱστορίαν θέλουσι χαρακτηρισθῇ ὡς γελοῖοι, διότι μικρὸν Κράτος, ὡς ἡ Ἑλλὰς, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει τὴν δύναμιν, ἵνα ἀντιμετωπίσῃ οὔτε συλλήβδην οὔτε ἑκάστην ἰδίᾳ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἤθελε χαρακτηρισθῆ, ἐὰν ἤθελε ζητεῖ τὴν ἡγεμονίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὡς γελοῖον. Ἡγεμονίαν ἀναλαμβάνουσι τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχουσι τὴν δύναμιν νὰ ἐνασκήσωσι τὴν ἡγεμονίαν. Ἐλπίζω, ὅτι μετά τινα ἔτη τὴν κρίσιν, τὴν ὁποίαν φέρει ἡ ἱστορία νῦν ἐπὶ τῶν ἰσχυρισμῶν καὶ τῶν γνωμῶν ἐκείνων, θέλει φέρει ἐντελῶς ὁμοίαν καὶ ἐπὶ τῶν γνωμῶν, τὰς ὁποίας οἱ κύριοι ἀντιπολιτευόμενοι ἀπήγγειλαν εἰς τὴν Βουλὴν πρὸ μικροῦ. Ἀλλὰ διατὶ δὲν ἐπέμψατε τὰ πλοῖά σας εἰς τὴν Κρήτην; Λυποῦμαι, διότι δὲν δύναμαι νὰ ἀπαντήσω· διότι, ἂν ἀναγκασθῶ νὰ ἀπαντήσω, θέλω βλάψει τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ποῖα πλοῖα νὰ στείλωμεν εἰς τὴν Κρήτην; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄνδρου εὑρίσκει, ὅτι ἤρκει ἡ ἐμφάνισις τῶν πλοίων, διὰ νὰ καταλάβωμεν τὴν νῆσον· διατὶ λοιπὸν ἡμεῖς νὰ ἀρνηθῶμεν νὰ διαδραματίσωμεν τὸ πρόσωπον, τὸ ὁποῖον διεδραμάτισεν ὁ Ἀλέξανδρος Βάττεμβεργ; πῶς ἐκεῖνος κατέλαβε τὴν Φιλιππούπολιν καὶ τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν, καὶ ἡμεῖς ἀρνούμεθα νὰ καταλάβωμεν τὴν Κρήτην;—συμβεβηκὸς, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ἔλεγεν, ὅτι ἡ ἱστορία ἤθελεν ἀναγράψει τὰ ὀνόματα ἡμῶν χρυσοῖς γράμμασι. Πολὺ ποθοῦμεν τοιοῦτον εὐτύχημα. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ἦναι πολὺ μεγάλα τὰ ἀναστήματα ὑμῶν, διὰ νὰ ἀξιώσητε νὰ γένησθε δημιουργοὶ τοιούτου εὐτυχήματος. Ἔχομεν ὅμως καὶ ἡμεῖς συνείδησιν τοῦ ὕψους τῶν ἀναστημάτων ἡμῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ὁ ὁποῖος ἐπὶ δέκα ὅλα ἔτη ὑπεστήριζε σύστημα κυβερνητικὸν ἐν Ἑλλάδι, — ἀποφεύγω τὰς ἀντεγκλήσεις, ἀναγκάζομαι ὅμως νὰ ἀθετήσω τὴν ἐπιθυμίαν μου ταύτην, — ὁμιλεῖ ὅτι δὲν συνετάξαμεν τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν, καὶ ἀπορεῖ, πῶς ἀνεχόμεθα νὰ μένωμεν ὑπὸ τὸ στίγμα τῆς πτωχεύσεως. Ταῦτα εἶναι λόγοι, τοὺς ὁποίους δύναται νὰ λέγῃ τις ἐν αἰθούσαις συλλόγων, ἀλλ’ ἄνδρες, οἵτινες μετέσχον εἰς Ἑλληνικὰς Κυβερνήσεις, καὶ οἱ ὁποῖοι ἀξιοῦσι, καὶ ἴσως οὐχὶ παραλόγως, νὰ μετάσχωσιν ἐν τῷ μέλλοντι καὶ νὰ κυβερνήσωσι, δὲν λέγουσι τοιούτους μύθους. Εἰς ποίαν κατάστασιν ἦτο ὁ στρατὸς τῆς Ἑλλάδος, ὅταν ἡμεῖς ἀνελάβομεν τὴν Κυβέρνησιν; Καὶ ἠξίου ἐντὸς δέκα μηνῶν νὰ συγκροτήσωμεν τὸν στόλον μας! καὶ διὰ τίνων μέσων; Ὁ στόλος, τοῦ ὁποίου ἡ μεγαλειτέρα δύναμις ἦσαν τὰ τρία θωρηκτὰ, εἶχεν ἐλλείψεις, αἱ ὁποῖαι καθίστων καὶ ταῦτα οὐχὶ δύναμιν, οἵαν προσδοκᾷ ὁ Θεώμενος αὐτά· καὶ τὰ πλοῖα τοῦ στόλου δὲν γνωρίζω ἂν ἠδύναντο νὰ διανύσωσι πλέοντα πέντε μίλια, καὶ αὐτὰ κατὰ τὴν γνώμην τῶν διοικούντων ἔτρεχον τὸν ἔσχατον κίνδυνον. Ὅταν δυστύχημα μὲ ἠνάγκασε νὰ ζητήσω ἀπὸ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν, οὐχὶ πλοῖον πολεμικὸν, ἀλλὰ πλοῖον ταχύπλουν, διὰ νὰ μεταβῶ εἰς τὴν πόλιν, ἐν ᾗ συνέβη μοι οἰκογενειακὴ συμφορὰ, ὁ κυβερνήτης τοῦ πλοίου μοὶ ἔλεγεν, ὅτι πρέπει νὰ ἦναι προσεκτικὸς, ἵνα μὴ πάθωμεν δυστύχημα, διότι οἱ λέβητες δὲν εἶχον ἀρτίους αὐλούς. Ἀλλ’ ὁμιλοῦσιν ἴσως, ὡς ἂν παραδίδωσι μαθήματα. Μαθημάτων οὐδεὶς ἔχει ἀνάγκην, διότι καὶ πεῖραν εὐτυχῶς ἔχομεν μείζονα ὑμῶν καὶ μακροτέραν, καὶ τὸν τόπον ἡμῶν γνωρίζομεν κάλλιον, καὶ τοὺς πόθους αὐτοῦ γνωρίζομεν. Ὡραῖον μάθημα εἶναι, ὅτι πρέπει νὰ κάμωμεν τὸν συμβιβασμόν. Ἀλλὰ τοῦτο πάντες ἐπιθυμοῦμεν καὶ τὸ γνωρίζομεν. Τὸ θέμα ὅμως κεῖται ἀλλαχοῦ: ὑπὸ ποίους ὅρους θέλομεν καταρτίσει τὸν συμβιβασμόν. Λοιπὸν τί ἔρχεσθε νὰ μᾶς διδάξητε; Θέλετε νὰ δείξητε εἰς τοὺς ἐνδιαφερομένους, ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία πιέζει τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅπως quand même συνομολογήσῃ συμβιβασμόν; Δὲν ὑπολογίζετε τὴν συνέπειαν τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους ἐντεῦθεν ἀπαγγέλλετε! (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος καὶ τῶν ἀκροατηρίων). Καὶ ἀνεγίνωσκεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας, διὰ νὰ μᾶς δείξῃ τὴν διπλωματικὴν αὑτοῦ ἱκανότητα, διακοίνωσιν τοῦ πρίγκηπος Γκορτζακώφ, γραφεῖσαν κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1867. Διατί δὲν ἀναγινώσκετε ἑτέραν διακοίνωσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἦτο ὑπογεγραμμένος καὶ ὁ πρίγκηψ Γκορτζακὼρ καὶ μετ’ αὐτοῦ οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Ἐξωτερικῶν τριῶν ἄλλων Μεγάλων Δυνάμεων, γεγραμμένην κατὰ Αὔγουστον τοῦ 1867; Τί ἔγραφε πρὸς τὴν Ὑψ. Πύλην διὰ τῆς ἀνακοινώσεως τοῦ Αὐγούστου ὁ πρίγκηψ Γκορτζακώφ; Ἀφοῦ δὲν μᾶς ἀκούετε, ἔλεγε, διὰ νὰ παραχωρήσητε τὴν Κρήτην εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅπως εἰρηνεύσητε αὐτὴν, καὶ ἡμεῖς ἀποσυρόμεθα καὶ σᾶς ἀφήνομεν ὑπευθύνους διὰ τὸ μέλλον. Τί ἄλλο ἐπεθύμει ἡ Τουρκία, παρὰ νὰ ἀφήσωσιν αὐτὴν ἥσυχον αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, διὰ νὰ ὑποτάξῃ τὴν Κρήτην; Τοῦτο ἔπραξε κατὰ τὸ 1868, καὶ ἡ ἐπανάστασις τῆς Κρήτης κατέπεσε. Δὲν θέλω ν’ ἀμφισβητήσω, ὅτι ἡ Ῥωσσία κατὰ Φεβρουάριον καὶ Μάρτιον ἐπεθύμει νὰ κατορθωθῇ ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, οὔτε ἀμφισβητῶ, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ Αὐτοκρατορία ἡ Γαλλικὴ διὰ διακοινώσεως τοῦ Μαρτίου τοῦ 1867 προέτεινεν εἰς τὰς ἄλλας Δυνάμεις τὴν παραχώρησιν τῆς Κρήτης εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ δὲν ἤρκει οὔτε ἡ θέλησις τῆς Ῥωσσίας μόνης, οὔτε ἡ θέλησις τῆς Γαλλίας, διὰ νὰ φέρῃ τὸ ἀποτέλεσμα, ὁ δὲ Μονάρχης τῆς ὁμόρου ἐπικρατείας ἔχει ἀρκετὴν νοημοσύνην, διὰ νὰ διαγινώσκῃ ὅτι, ὅταν ἡ Εὐρώπη, ὅταν αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις δὲν ἦναι σύμφωνοι, αὐτὸς ἠμπορεῖ νὰ μένῃ ἀνενόχλητος. Ἀλλὰ πάντες οἱ λόγοι, οἱ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπαγγελθέντες, δὲν εἶχον τὴν αὐτὴν ἔννοιαν. Τινὲς μὲν ἀπὸ ἄκρον σωβινισμὸν ἐπειρῶντο νὰ παραστήσωσιν ἡμᾶς ὡς τοὺς μόνους αἰτίους τῆς διατηρήσεως τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης· διότι, ἐὰν ἡμεῖς δὲν ἐφηρμόζομεν ἣν ἐφηρμόσαμεν πολιτικὴν, βεβαίως ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη ἤθελε διαταραχθῆ, καὶ βεβαίως εὐρωπαϊκὸς πόλεμος ἤθελε κηρυχθῆ· καὶ ὁ ταῦτα λέγων ἔκρινεν, ὅτι τὸ μόνον συμφέρον, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἡ Ἑλλὰς, ἦτο νὰ ἐκραγῇ τώρα εὐρωπαϊκὸς πόλεμος. Ἄλλος ἐμυκτήριζεν ἡμᾶς, διότι δι’ ὧν εἴπομεν ἐδηλώσαμεν, ὅτι ἠξιοῦμεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ συντελέσωμεν εἴτε εἰς τὴν διατήρησιν τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, εἴτε εἰς τὴν διατάραξιν αὐτῆς. Καὶ ἤρχετο ὁ εὔγλωττος ῥήτωρ μὲ πιστοποιητικὰ εἰς χεῖρας, ἵνα ἀποδείξῃ τὸν ἰσχυρισμόν του. Ἀνέγνωτε τί εἶπεν ὁ ὑφυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας ἐν τῷ Ἀγγλικῷ Κοινοβουλίῳ περὶ Ἑλλάδος; μᾶς ἠρώτα ὁ εὔγλωττος ῥήτωρ. Εἶπεν ὅτι δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν ἡ Ἑλλὰς νὰ διαχειρισθῇ νέας χώρας, ἐὰν ἤθελον προστεθῆ εἰς τὸ Βασίλειον. Βεβαίως, ἐὰν εἶπε τοῦτο ὁ ὑφυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, πρέπει νὰ θλιβῶμεν πάντες, διότι τοιαύτη ὑπὸ τῆς κραταιοτάτης ἐκείνης Δυνάμεως ἐξηνέχθη περὶ ἡμῶν γνώμη Κολακεύομαι ὅμως νὰ ἐλπίσω, ὅτι, ὅ,τι καὶ ἂν εἶπεν ὁ ὑφυπουργὸς τῆς Ἀγγλίας ἐν τῷ Ἀγγλικῷ Κοινοβουλίῳ, δὲν εἶναι ἡ ἀληθὴς γνώμη, τὴν ὁποίαν ἔχει περὶ ἡμῶν, καὶ ὅτι οὐχὶ μόνον ἡ Μεγάλη Βρεττανία, ἀλλὰ καὶ ἑκάστη τῶν Μεγάλων Δυνάμεων δὲν ἔχει τοιαύτην γνώμην· οὐδ’ εἶναι ἡ κρίσις ἡμῶν αὕτη αὐθαίρετος, κρίσις ἀτόμων, εἴτε ἰδιωτῶν εἴτε Ὑπουργῶν, ἀλλ’ εἶναι ἡ ἀληθὴς παράστασις τῶν πραγμάτων. Ἐνόσῳ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον πιστεύεται καὶ κρίνεται, ὅτι δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ ἓξ ἢ ἑπτὰ ἑκατομμύρια ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς χερσονήσου καὶ ἐκτὸς αὐτῆς, βεβαίως οὐδεὶς σοβαρῶς σκεπτόμενος δύναται νὰ ὁμιλήσῃ μετὰ περιφρονήσεως ἢ μυκτηρισμοῦ περὶ τοῦ Κράτους τούτου. Καὶ ὄντως τοιαύτη γνώμη δὲν ὑπάρχει οὔτε ἐν τῇ Μεγάλῃ Βρεττανίᾳ οὔτε ἐν τῇ χώρᾳ ἄλλης τινὸς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Οὐδ’ ἡμεῖς, εἰπόντες ὅτι ἐνομίσαμεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν διατάραξιν τῆς εἰρήνης, ἐνοοῦμεν νὰ παραστήσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς ἀξιοῦντας, ὅτι ἀπὸ ἡμᾶς ἐξαρτᾶται νὰ διαταράξωμεν ἢ νὰ διασώσωμεν τὴν γενικὴν εἰρήνην. Ἀληθῶς, ὅτε τὸ πρῶτον ἐπεφάνησαν τὰ Ἀρμενικὰ πράγματα ἐν Τουρκίᾳ, κατενοήθη ὅτι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις δὲν ἀντελαμβάνοντο τῶν πραγμάτων κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, οὐδ’ ὅτι εἶχον τὴν αὐτὴν γνώμην κατὰ πᾶσαν τὴν σταδιοδρομίαν τῆς Ἀρμενικῆς κρίσεως. Ἀλλ’ αἱ γνῶμαι, αἵτινες ἐν ἀρχῇ ἐξεδηλώθησαν, δὲν ἦσαν αἱ αὐταὶ μέχρι τέλους τῆς εἰρημένης κρίσεως. Καὶ ὅταν ἐπῆλθε τὸ τέλος τῆς κρίσεως κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1895, αἱ Δυνάμεις εἶχον καταντήσει εἰς συμφωνίαν ἐπὶ τῇ διατηρήσει τοῦ καθεστῶτος. Γνωστὸν λοιπὸν ἦτο, ὅτι ἡ διατήρησις τοῦ καθεστῶτος συνέδεε τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, καὶ ὅτι ἡ μὴ διατήρησις τοῦ καθεστῶτος καὶ ἡ οἱαδήποτε διατάραξις αὐτοῦ ἠπείλει ὅτι ἤθελε προαγάγει τὴν διαφωνίαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἡ δὲ διαφωνία δυνατὸν ἦτο νὰ ἀγάγῃ αὐτὰς εἰς πόλεμον. Ἀλλ’ ἔλεγέ τις τῶν προαγορευσάντων, ὅτι αἱ Δυνάμεις φροντίζουσι διὰ τὰ ἴδια αὐτῶν συμφέροντα. Καὶ τίς εἶπε τὸ ἐναντίον; Σεῖς δύνασθε νὰ ὑποθέσητε, ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ διαφωνία τοιαύτη, δυναμένη νὰ ὠθήσῃ ἓν Κράτος εἰς πόλεμον, ἐὰν δὲν πρόκειται περὶ τῶν ἰδίων αὐτοῦ συμφερόντων, εἴτε τῶν ἀμέσων εἴτε τῶν ἐμμέσων; Βεβαίως ἡ Γαλλία ἔχει πόθους ἐθνικοὺς, καὶ ἐπιθυμεῖ νὰ παρουσιασθῇ εὐκαιρία, ἵνα πληρώσῃ τοὺς πόθους της τούτους, καὶ ἴδῃ ἀρτίαν τὴν μεγάλην αὐτῆς ἐπικράτειαν. Βεβαίως ἡ Γερμανία ἔχει ἰδίους πόθους· βεβαίως ἡ Ἀγγλία ἔχει ἰδίους πόθους, εἰς ἑκάστην δὲ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ὁ πόθος ἡμῶν εἶναι πόθος δευτερεύων, δὲν εἶναι πόθος πρωτεύων. Ἐὰν ἡμεῖς ἐπέμπομεν τὰ θωρηκτά μας εἰς Κρήτην, ἐὰν τῶν θωρηκτῶν ἡ ἐμφάνισις ἐθέρμαινε τὸν ἐνθουσιασμὸν τῶν ἐν ὅπλοις τότε Κρητῶν, ἐὰν ἡ κατάστασις τῆς Κρήτης ἀπέβαινεν ἀνοικονόμητος, ἐὰν μεταξὺ τῶν Δυνάμεων ἤθελε παρασταθῇ μία, δύο ἢ τρεῖς, κρίνουσαι ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀφαιρεθῇ οὐδὲ εἷς λίθος ἀπὸ τὸ οἰκοδόμημα τοῦ καθεστῶτος, ἵνα μὴ χαλαρωθῇ ἡ συνοχὴ τῶν λίθων αὐτοῦ, καὶ κατασταθῇ ἑτοιμόῤῥοπον, εἰς ποίαν ἠθέλομεν εὑρεθῇ θέσιν, ἂν μετὰ πάσης εὐγενείας ἤθελον μᾶς συμβουλεύσει νὰ δώσωμεν διαταγὴν εἰς τὰ ἡμέτερα πλοῖα νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς Φάληρον; Βεβαίως εὐθύνην τοιούτου συμβεβηκότος ἦτο δύσκολον νὰ ἀναλάβῃ τις, διότι, ὅσῳ ἁπλοῦν καὶ ἀσήμαντον ἦτο κατ’ οὐσίαν τὸ συμβεβηκός, μεγάλην ἤθελεν ἀσκήσει ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ πάντων τῶν Ἑλλήνων, καὶ ἐπὶ τῶν Ἑλλήνων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι βιοῦσιν ἐν χώραις πεπολιτισμέναις καὶ ὑπὸ πολιτεύματα ἐλεύθερα, καὶ ἐπὶ τῶν Ἑλλήνων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι βιοῦσιν οὐχὶ ἐν χώραις τοιαύταις. Τὰ αἰσθήματα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅπου γῆς καὶ ἂν εὑρίσκηται, τὰ θερμαίνει ἡ ἐλπὶς, ἡ δὲ ἐλπὶς, ἥτις θερμαίνει αὐτὰ, προκύπτει ἐκ τοῦ πόθου εἴτε ὅτι ἡμεῖς θέλομεν δυνηθῆ νὰ ἀγωνισθῶμεν μίαν ἡμέραν μετ’ αὐτῶν καὶ ὑπὲρ αὐτῶν καὶ νὰ ἐπιζητήσωμεν τὴν ἕνωσιν τῆς φυλῆς, εἴτε ὅτι Μεγάλαι Δυνάμεις θέλουσιν εὑρεθῆ νὰ προστατεύσωσιν ἡμᾶς. Αὐτὸ λοιπὸν τὸ μικρὸν φαινόμενον ἤθελε βεβαίως τὴν θερμότητα ταύτην μειώσει ἐπαισθητῶς καὶ ἀφαιρέσει τὴν ὑπὸ ταύτης θερμαινομένην ἐλπίδα, ὅτι ἡ Εὐρώπη διάκειται συμπαθῶς πρὸς ἡμᾶς. Εἶναι ὄντως μάταιον νὰ εἰσέλθῃ τις εἰς λεπτομερείας τῆς ἱστορίας τοῦ Κρητικοῦ δράματος. Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι δὲν εἴμεθα εἰς συνάφειαν μετὰ μιᾶς μόνον Μεγάλης Δυνάμεως, ἥτις μάλιστα κατὰ περίοδον χρόνου παρεληλυθυῖαν μᾶς εἶχεν ἀφαιρέσει τὸ θάῤῥος νὰ προσβλέπωμεν πρὸς αὐτήν, ἡμεῖς, λέγω, οἱ ὁποῖοι εἴμεθα ἐν συναφείᾳ μετὰ πασῶν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, δυνάμεθα νὰ βεβαιώσωμεν, ὅτι οὐδαμόθεν ἠντλήσαμεν εἴτε προτροπὴν καὶ συναίνεσιν, εἴτε ἔνδειξίν τινα, ἐνθαῤῥύνουσαν ἡμᾶς εἰς μέτρα παράτολμα. Ἂν δὲ συνέβαινεν ἐκ μέτρων ἡμῶν τοιούτων νὰ ἐνταθῇ ἡ διαφωνία τῶν Μεγάλων Δυνάμεων πρὸς ἀλλήλας, νὰ διαταραχθῇ ἡ γενικὴ εἰρήνη καὶ νὰ ἐπέλθῃ πόλεμος, ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἔχω τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς. Ἂν ἐκεῖνος κρίνῃ εὐτυχὲς τὸ συμβεβηκὸς διὰ τὰς τύχας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐγὼ ὁμολογῶ ὅτι κρίνω ἀπαίσιον τὸ συμβεβηκὸς αὐτὸ διὰ τὰς τύχας τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Καὶ ἂν καὶ ἐμὲ θερμαίνῃ τὸ ἐθνικὸν αἴσθημα, ἄν μὲ κατέχῃ εὐλάβεια πρὸς τὰς παραδόσεις τοῦ τόπου τούτου, δύναμαι, ὅταν ἦμαι μόνος ἐν τῷ γραφείῳ μου, νὰ βαυκαλίζωμαι μὲ ὄνειρα καὶ νὰ διέρχωμαι στιγμὰς εὐθύμους, ἀλλ’ ὅταν ἔχω εὐθύνην ἀπέναντι τοῦ τόπου καὶ τῆς ἱστορίας, δὲν μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ διακινδυνεύσω τὴν τύχην ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ (εὖγε! εὖγε!). Φαντάσθητε, Κύριοι, τὴν Εὐρώπην ἐν πολέμῳ, καὶ φαντάσθητε ἡμᾶς εἰς τὴν ἄκραν ταύτην τῆς χερσονήσου, προσβλέποντας ἀλληλοδιαδόχως εἰς τὴν μίαν καὶ τὴν ἄλλην τῶν Δυνάμεων, καὶ εὐχομένους ἵνα ἀναλογισθῶσιν ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν χρησιμότητα, καὶ νὰ δεχθῶσι νὰ συμπράξωμεν μετ’ αὐτῶν ἐν συμμαχίᾳ· φαντάσθητε ἡμᾶς, ἂν ἡ εὐχὴ καὶ ἡ ἐλπὶς ἡμῶν αὕτη ἠλαττοῦτο, διότι ἐκρινόμεθα ὅτι δὲν ἠθέλομεν ἔχει τοσαύτην χρησιμότητα, ὅσης εἶχον ἀνάγκην! Ἢ φαντάσθητε, ἂν ἔῤῥιπτον πρὸς ἡμᾶς, ἐν τοιαύτῃ καταστάσει εὑρισκομένους, τεμάχιον ὀστοῦ, καὶ ἡρπάζομεν αὐτὸ, ἐν ᾧ τὰς ἄλλας Ἑλληνικὰς ἐπαρχίας ἤθελον διαρπάζει οἱ ἰσχυροί! Ὑποθέτετε ὅτι ἠδύνατο νὰ ὑπάρξῃ Ἕλλην, ὁ ὁποῖος ἠδύνατο νὰ κλείσῃ τὰ βλέφαρά του ὑπὸ τὴν ἀπειλὴν τοιαύτης μεγίστης εὐθύνης, εὐθύνης οὐχὶ ἐν τῷ παρόντι, ἀλλ’ εὐθύνης καθ’ ὅλας τὰς μελλούσας γενεάς; Δι’ αὐτὴν τὴν συνείδησιν τῆς τοιαύτης εὐθύνης εὑρέθη Βουλευτὴς νὰ ἀναμνησθῇ συμβεβηκότος κατὰ τὴν ἀρχαιότητα, καὶ νὰ μεταποιήσῃ εἰς ἐπίθετον ἡμῶν τὸ ὄνομα ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ἡ ἱστορία ἔκτοτε ἐστιγμάτισε! Δὲν θέλω νὰ παραστήσω, ὅτι ὄχι μόνον κατ’ οὐσίαν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν ἱστορικὴν ἔρευναν, τὸ παράδειγμα ἦτο ἐντελῶς ἀκατάλληλον, διότι τὸ ἔγκλημα τοῦ Ἀνταλκίδου, καὶ ἂν ἡμεῖς ἐπράττομεν τὸ ἔγκλημα, ὅπερ μᾶς ἀποδίδουσι, δὲν δύναται νὰ παραβληθῇ πρὸς τοῦτο. Δυστυχῶς συμβαίνουσι καὶ λάθη ἱστορικά. Ἀλλὰ ἄλλο μέγα πλημμέλημα διεπράξαμεν, ὄχι μόνον ἀνεχόμενοι, ἀλλὰ καὶ ὑπαγορεύσαντες, τὸ πλημμέλημα νὰ δεχθῶμεν νὰ μείνῃ ὁ πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐκτὸς τοῦ συμβουλίου τῶν προξένων, οἵτινες ἐντολῇ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει Πρεσβειῶν ἐνασκοῦσιν ἐπιτήρησιν ἐν Κρήτῃ! Αὐτὸ ἀπορῶ πῶς ἐκρίθη ὡς πλημμέλημα. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἔλαβόν ποτε τηλεγραφικὴν ἐντολήν, τυγχάνων ἐν τῇ διπλωματικῇ ὑπηρεσίᾳ, ἵνα ζητήσω παρὰ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῆς αὐτοκρατορίας Ναπολέοντος τοῦ τρίτου, νὰ καλέσωσι τὴν Ἑλλάδα εἰς Συνέδριον, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ συγκροτηθῇ τότε διὰ νὰ κανονίσῃ τὴν τύχην τοῦ Μεγάλου δουκάτου τοῦ Λουξεβούργου. Παρέστησα εἰς τὸν ἐντελλόμενον ταῦτα νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ μὴ ἐκτελέσω τὴν ἐντολήν του, διότι οὐδὲν εἴχομεν δικαίωμα νὰ ἀξιώσωμεν νὰ κληθῶμεν, ἵνα συμμετάσχωμεν τῶν συσκέψεων τοῦ περὶ τοῦ Λουξεμβούργου Συνεδρίου. Νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ γίνηται ὅ,τι ἐπιθυμοῦμεν; Ἐπιθυμοῦμεν ὁ πρόξενος τῆς Ἑλλάδος νὰ ἦναι ἐν πᾶσι τοῖς συνεδρίοις τῶν Εὐρωπαίων προξένων ἐν Κρήτῃ, ἐπιθυμοῦμεν ὁ πρόξενος ἡμῶν νὰ συμπράττῃ μετὰ τῶν προξένων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, νὰ ἔχῃ ὄχι μόνον γνώμην, ὄχι μόνον δικαίωμα νὰ ποιῆται παραστάσεις, ἀλλὰ νὰ ἔχῃ καὶ ψῆφον, ὡς καὶ οἱ ἄλλοι. Ἀλλὰ τὴν ἐπιθυμίαν ἡμῶν δὲν δυνάμεθα νὰ διατυπώσωμεν, διότι αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι συσκέπτονται ἐν Κωνσταντινουπόλει, αὐτοὶ εἶναι ἀντιπρόσωποι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, οἱ ὁποῖοι ὑπέγραψαν τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου, εἶναι Κράτη, τὰ ὁποῖα ἔλαβον τὸ δικαίωμα νὰ μεριμνῶσι περὶ τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας, ἑπομένως οἱ πρόξενοι αὐτῶν ἔχουσι δικαίωμα νὰ ἐνασκῶσι τὴν ἐπιτήρησιν. Ἀλλὰ τίνι δικαιώματι ὁ πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἤθελε ζητήσει νὰ εἰσαχθῇ καὶ αὐτὸς εἰς τὰς διασκέψεις ταύτας; Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι, ἂν δὲν ἔχῃ ἐπίσημον θέσιν ἐν ταῖς διασκέψεσι τῶν προξένων ἐν Κρήτῃ, ἔχει ὅμως περιφανῆ θέσιν ὁ πρόξενος τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἡ γνώμη αὐτοῦ ζητεῖται καὶ ὑπὸ τῶν προξένων τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ζητεῖται καὶ ὑπὸ τῶν διοικούντων τὴν νῆσον. Μὴ λησμονῶμεν δ’ ὅτι, ὅταν τις ζητῇ ὅ,τι δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ζητήσῃ, ὅ,τι δὲν ἁρμόζει νὰ ζητῇ, ἐκπίπτει ἀπὸ τῆς θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται. Καὶ ὅταν τις ἦναι ἰσχυρὸς καὶ μέγας, ἠμπορεῖ νὰ περιπίπτῃ καὶ εἰς λάθη, καὶ τὰ λάθη αὐτοῦ καλύπτει ἡ ἰσχὺς τοῦ ἔθνους, τοῦ ὁποίου εἶναι κυβερνήτης, τὸ Κράτος καὶ ὁ πλοῦτος αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες μετέχουσι τῆς Κυβερνήσεως μικρῶν Κρατῶν, πρέπει νὰ προσέχωσι πολὺ, ἵνα μὴ περιπίπτωσιν εἰς σφάλματα, τὰ ὁποῖα οὐδὲν δύναται νὰ καλύψῃ, ἐξ ἐναντίας θέλουσι χρησιμεύσει εἰς χεῖρας μὴ φιλικὰς, ἵνα διαχειρισθῶσιν αὐτὰ ἐπὶ μειώσει τῆς θέσεως τοῦ Κράτους καὶ ἴσως ἐπὶ περιυβρίσει τῆς τιμῆς αὐτοῦ. Νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει Ἕλλην, ὅστις δὲν κατανοεῖ, ὅτι κατὰ τὰ τελευταῖα ταῦτα ἔτη, κατ’ αὐτὸ τὸ ἔτος, τὸ ὁποῖον παρῆλθε πρὸ δέκα μηνῶν, κατ’ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον διανύομεν καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὁποῖον περιμένομεν, τὰ πράγματα τῆς Ἀνατολῆς δὲν εἶναι πλέον οἷα ἦσαν κατὰ τὸ παρελθόν. Δὲν βλάπτει μὲν νὰ τὸ ἀκούωμεν, καὶ δὲν ἐπικρίνω ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ μεταδώσουν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἄγγελμα τοῦτο, βεβαιῶ ὅμως αὐτοὺς, ὅτι δὲν ὑπάρχει Ἕλλην, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ κατανοῇ τὸ κρίσιμον τῶν καιρῶν. Καὶ δὲν ἠξεύρω, ἂν ἡ ἐμπιστοσύνη τῆς Βουλῆς καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Ἡγεμόνος ἐκάλει εἰς τὰ συμβούλια τοῦ Στέμματος τὸν Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, ὅπερ εὔχομαι μὲ τὸν καιρὸν νὰ γένηται...

§53ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μὲ τὸν καιρόν!

§54Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἂν θέλετε, καὶ αὔριον (ἱλαρότης)... Ἀλλ’ ὅμως δὲν γνωρίζω, ἂν εἰς τοιοῦτον ὕψος ἀναβιβαζόμενος ἤθελεν ἔχει τὸ θάῤῥος καὶ τὴν δύναμιν νὰ ἐκτελέσῃ τὸ πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἐντεῦθεν ἀπήγγειλε. Γνωρίζω ὅτι ἔχει ὑψηλὸν ἀνάστημα, ἀμφιβάλλω ὅμως, ἂν ὁ βραχίων αὐτοῦ ἦναι τοσοῦτον στιβαρὸς (ἱλαρότης). Τιθεμένου ὅτι εἰς 67 ἑκατομμύρια ἠλαττώθησαν τὰ ἔξοδα τῆς διοικήσεως, προκαλῶ πάντα, ὁ ὁποῖος ἤθελε δυνηθῆ νὰ φέρῃ ἐλάττωσιν 10 εἰσέτι ἑκατομμυρίων, καὶ νὰ περιορίσῃ ταῦτα εἰς 57 ἑκατομμύρια, καὶ ἀφοῦ ἐλαττώσῃ οὕτω τὰ ἔξοδα κατὰ 10 ἑκατομμύρια, θέλει δυνηθῆ νὰ βεβαιώσῃ ἢ νὰ εἰσπράξῃ ὅσα εἰσπράττομεν σήμερον, καὶ ἂν θέλῃ δυνηθῆ νὰ συγκρατήσῃ διοίκησιν, διοίκησιν διὰ τὴν ὁποίαν ὑμεῖς μὲν μᾶς ἐγκαλεῖτε ὅτι παρελύσαμεν, ἡμεῖς δὲ σεμνυνόμεθα δι’ αὐτὴν, φρονοῦντες ὅτι ἐγενόμεθα ἐπὶ ταύτῃ ἄξιοι ἐπαίνων, καὶ ἂν περιεκόπτομεν τὰ ἔξοδα περισσότερον ἀπὸ ὅσον περιεκόψαμεν αὐτὰ, δὲν ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς ὁποίας ἐξεπληρώσαμεν κατὰ τοὺς 17 αὐτοὺς μῆνας, κατὰ τοὺς ὁποίους ἐσμὲν ἐν τῇ κυβερνήσει. Ἀλλ’ ἡ κατάρα τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄνδρου εἶναι πολὺ βαρεῖα. Ἀναλογίζομαι ποῖαι θέλουσιν εἶσθαι περὶ ἐμοῦ γνῶμαι μετὰ πεντήκοντα ἔτη, ὅταν θ’ ἀναγραφῇ, ὅτι ἐμοῦ τυγχάνοντος Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, παρέλυσαν οἱ δεσμοὶ οἱ συγκρατοῦντες τὴν Ἑλληνικὴν φυλήν. Ἐγὼ γνωρίζω πόσον εἶναι φιλόπολις καὶ φιλόπατρις ὁ ἐξ Ἄνδρου Βουλευτὴς, γνωρίζω δὲ, ὅτι ἔχει εὔλογον, ἀλλὰ θερμοτάτην φιλοδοξίαν, καὶ ὅταν ἀναβαίνῃ τὸ βῆμα, σᾶς βεβαιῶ, τὸν καμαρόνω διὰ τὴν παρασκευὴν τοῦ λόγου, τὸν ὁποῖον ἀπαγγέλλει· ἀλλὰ τὸν παρακαλῶ νὰ ἐλπίσῃ, ὅτι καὶ ἡμεῖς οἱ ἄλλοι, ὅσον ὑποδεέστεροι αὐτοῦ καὶ ἂν ἤμεθα κατὰ τὴν εὐγένειαν τοῦ αἰσθήματος καὶ τοῦ φρονήματος, βεβαίως δὲν ἀνεχόμεθα νὰ περιπέσωμεν εἰς τὸ μέγα δυστύχημα, τὸ ὁποῖον προηγγείλατο ἡμῖν ὁ εὔγλωττος Βουλευτής. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι, ἀφοῦ ἡ Κρήτη δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἑνωθῇ μετὰ τῆς Ἑλλάδος, μεγάλην προσεφέρομεν ὑπηρεσίαν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν, τῆς ὁποίας θέλει ποιήσηται μνείαν ἡ ἱστορία, ἂν ἐπετυγχάνομεν ν’ ἀπονεμηθῶσιν εἰς τὴν Κρήτην τὰ δικαιώματα καὶ τὰ προνόμια, τὰ ὁποῖα ἀπενεμήθησαν εἰς αὐτήν. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι, ἂν ἀντὶ τῶν Ἀλβανῶν ἢ Μουσουλμάνων, οἵτινες ἐνήσκουν τὴν ἀστυνομίαν ἐν Κρήτῃ καὶ ἐφρούρουν τὰ πρόσωπα καὶ τὰ κτήματα τῶν Κρητῶν, ἂν οἱ ἴδιοι Κρῆτες φρουρῶσιν ἑαυτοὺς, ἂν ἀντὶ νὰ πίπτωσι θύματα δολοφονιῶν, καὶ οὐδεὶς νὰ ὑπάρχῃ ὁ καταδιώκων καὶ ὁ τιμωρῶν, εὑρίσκωνται πρὸ δικαιοσύνης ἀρτίας καὶ ἀληθοῦς, ἂν, ἀντὶ νὰ ἐπιτηρῶνται καὶ καταθλίβωνται, ἔχωσι πᾶσαν τὴν ἐλευθερίαν καὶ ἑαυτοὺς νὰ προστατεύωσι καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν νὰ ἀνατρέφωσιν ὡς θέλουσι, καὶ τὰ χρήματά των νὰ διαχειρίζωνται καὶ πρὸς προμήθειαν ὅπλων καὶ πολεμεφοδίων καὶ πρὸς βελτίωσιν τῶν ἄλλων μέσων τοῦ βίου, νομίζομεν ὅτι, ἐν ὅσῳ δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Κρήτη ν’ ἀποτελέσῃ μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, εἶναι εὐτύχημα εἰς αὐτὴν καὶ εἰς ἡμᾶς νὰ διατελέσῃ ὑπὸ τοιοῦτον πολίτευμα. Εὔχομαι τὸ πολίτευμα τοῦτο νὰ μὴ ζήσῃ πολλὰ ἔτη, ἵνα ἐν χρόνῳ προσεχεῖ ἡ Κρήτη ἀποδοθῇ εἰς τὴν μητέρα καὶ τὴν ἀδελφὴν αὐτῆς. Εἶμαι ὅμως βέβαιος, ὅτι οὐδὲν συμβεβηκὸς δύναται νὰ παραλύσῃ τοὺς δεσμοὺς τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος (εὖγε!). Ἐν ὅσῳ ἡ Κρήτη θὰ εὑρίσκηται καὶ θ’ ἀποτελῇ μέγα καὶ αἰσθητὸν σημεῖον ἐν τῇ Μεσογείῳ, καὶ ἐν ὅσῳ ἡ Ἑλλὰς θὰ μένῃ Κράτος ἀνεξάρτητον, ἡ Κρήτη θὰ στενάζῃ διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ ἡ Ἑλλὰς διὰ τὴν Κρήτην. Ἐγὼ, ταῦτα λέγων, δὲν ποιοῦμαι ὑποθέσεις αὐθαιρέτως καὶ ἀλογίστως, προσβλέπω πρὸς ἄλλην νῆσον, ἥτις πρὸ ἑξήκοντα ἐνιαυτῶν καὶ πλέον ζῇ αὐτόνομος. Καὶ γνωρίζω τὸν βίον αὐτῆς καὶ τὸν βίον τῶν κατοίκων αὐτῆς, καὶ γνωρίζω ὅτι οἱ πόθοι αὐτῆς ἐξακολουθοῦσι νὰ ἦναι πάντοτε ἀμείωτοι. Καὶ τὸ γνωρίζω καλλίτερον ἢ ὅπως γνωρίζει αὐτὸ ὁ κ. Δεληγιάννης, ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης, (ἱλαρότης) ὁ ὁποῖος αὐτὴν τὴν στιγμὴν μὲ ἀποδοκιμάζει. Λέγω ὅτι τὸ γνωρίζω, διότι ἐν τῷ ἰδιαιτέρῳ γραφείῳ μου ὑπάρχουσιν ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα μοὶ τὸ βεβαιοῦσι. Κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς συζητήσεως, τινὲς τῶν ἀγορευσάντων κ. Βουλευτῶν ἐνέκρινον, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐκδράμωσι μακρὰν καὶ ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως τοῦ συμβιβασμοῦ. Τὴν ἐκδρομὴν ταύτην ἐποιήσαντο μετ’ ὀργῆς, καὶ ἡ ὀργή των κατέστησεν αὐτοὺς ἀπειλητικούς, καὶ μᾶς προδιέθετον ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως ταύτης θέλει τῷ ὄντι εἶσθαι ἀξία νὰ ἐμποιήσῃ εἰς ἡμᾶς τρόμον. Ἡμεῖς, ἐν ὅσῳ εἴμεθα Ὑπουργοὶ, ὀφείλομεν νὰ ὑποκύπτωμεν καὶ εἰς τὰς ἀπειλὰς καὶ εἰς τὸν αὐστηρὸν ἔλεγχον τοῦ Κοινοβουλίου, ἑπομένως βεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι, ὅταν ἐπιλάβηται τῆς συζητήσεως, θέλει εὕρει ἡμᾶς ἐπ’ αὐτῶν τούτων τῶν ἑδωλίων, ἐπὶ τῶν ὁποίων μᾶς εὗρε καὶ σήμερον. Ὀφείλω ὅμως νὰ μὴ παραλίπω νὰ δώσω καὶ ἐγὼ ἓν δίδαγμα, ἐὰν ὄχι διπλωματικὸν, ἀλλὰ πολιτικὸν, εἰς τὸν νεαρὸν Βουλευτὴν ἐκ Κραναίας, ὀφείλω νὰ δώσω εἰς αὐτὸν τὸ δίδαγμα, ὅτι κακὴν ἔδωκεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διδασκαλίαν, ἀγορεύσας ὡς ἠγόρευσε περὶ τῶν εὐαρίθμων ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, οἵτινες ἀπῆλθον εἰς τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης. Ὀφείλω νὰ τὸν βεβαιώσω, ὅτι ἦτο ἀτυχὴς ἡ ἐπίκρισις, ἣν μᾶς ἀπηύθυνε, ὅτι δὲν προσεπαθήσαμεν νὰ ἐνθαῤῥύνωμεν τὴν τάσιν ταύτην εἰς τὰ στέρνα παντὸς τοῦ στρατοῦ, ὅτι μετήλθομεν μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ἡμεῖς προσεπαθήσαμεν ἵνα μὴ μεταδοθῇ τὸ αἴσθημα τοῦτο καὶ εἰς πάντας τοὺς κ. κ. ἀξιωματικούς, εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ καὶ εἰς τὰς τάξεις τῆς κοινωνίας. Καὶ πράττομεν τοῦτο ἐν πλήρει συνειδήσει τοῦ καθήκοντος ἡμῶν καὶ ἐν μεγίστῃ εὐλαβείᾳ πρὸς τὸν στρατὸν τῆς Πατρίδος. Ἡ Κρήτη δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἀνδρῶν μαχητῶν, ἑπομένως ἦτο σπατάλη ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἐπιφανῆ θέσιν ἐν τῷ στρατῷ καὶ ἐπὶ τοὺς ὁποίους συγκεντροῦνται αἱ ἐλπίδες τοῦ ἔθνους, νὰ μεταβῶσιν εἰς Κρήτην καὶ νὰ διακινδυνεύσωσιν, ἐνῷ ἡ Κρήτη δὲν εἶχεν ἀνάγκην τῆς παρουσίας ἐθελοντῶν. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ προσθέσω, ὅτι, ἐὰν τὸ αἴσθημα τοῦ πατριωτισμοῦ, τὸ ὁποῖον βεβαίως ἐθέρμαινε τὰ στήθη των, μετεδίδετο εἰς τὰς τάξεις ὅλου τοῦ στρατοῦ,—καὶ διατὶ νὰ ὑποθέσω, ὅτι καὶ οἱ ἄλλοι δὲν ἔχουσι τὸ αὐτὸ αἴσθημα;— ἀντὶ δὲ πέντε μετέβαινον εἰς Κρήτην χίλιοι, πᾶς κατανοεῖ, ἐὰν τοῦτο ἤθελε γενῆ πρὸς ὠφέλειαν ἢ πρὸς ζημίαν τοῦ στρατοῦ τῆς Ἑλλάδος. Ἐγὼ, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω εἰς τὸν στρατὸν, τὰς ἐλπίδας μου περὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Πατρίδος ἀντλῶ προσβλέπων εἰς τοὺς ἄνδρας τοῦ στρατοῦ· ἡ στρατιωτικὴ ἀξία αὐτῶν μὲ κάμνει νὰ λησμονῶ τὰς ἀηδίας τῆς διοικήσεως, τὰς ὁποίας πάντως γευόμεθα, αὐτῶν τὸ παράστημα μὲ θαῤῥύνει, ὅτι μίαν ἡμέραν ἡ Ἑλλὰς θέλει ἀποδείξει εἰς τὸν κόσμον, ὅτι εἶναι στρατιωτικὸς παράγων ἐκ τῶν μεγίστων ἐν τῇ χερσονήσῳ τῇ Ἑλληνικῇ. Ἐγὼ δὲ ἴσως ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἔδειξα πόσον θάῤῥος καὶ πόσην πεποίθησιν ἔχω ἐπὶ τοῦ στρατοῦ τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἂν ποτὲ ἐλέχθησαν φράσεις ἢ λέξεις μειοῦσαι τὴν πεποίθησιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ τότε ἤκουσα αὐτὰς μετὰ θλίψεως καὶ ὀδύνης. Ἐπιθυμῶ ὁ στρατὸς τῆς Πατρίδος νὰ ὁμοιάζῃ πρὸς παρθένον ἄψογον καὶ νὰ διαλάμπῃ ἐν τῷ στρατιωτικῷ παραστήματι, ἐν τῇ πειθαρχίᾳ καὶ τῇ τάξει, καὶ νὰ δακτυλοδεικτῆται μεταξὺ τῶν στρατῶν τῆς Ἀνατολῆς, ὡς εἷς τῶν διαπρεπῶν στρατῶν. Τοῦ στρατοῦ τῆς πατρίδος ἡ ὑπόληψις εἶναι ἡ δύναμις τῆς Ἑλλάδος, αὐτοῦ ἡ ἀξία θέλει κινήσει τὰς Μεγάλας Δυνάμεις νὰ προσβλέψωσιν πρὸς ἡμᾶς, καὶ θέλομεν εὐτυχήσει ἐν τῇ πεπρωμένῃ ὥρᾳ νὰ συνταυτίσωμεν τὰ συμφέροντα ἡμῶν μετὰ τῶν συμφερόντων ἐκείνων. Ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ τούτου σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ ἦσθε πάντοτε διατεθειμένοι ἵνα προβῆτε εἰς πᾶσαν θυσίαν, διότι μὴ λησμονεῖτε, καὶ μάλιστα κατὰ τελευταῖα ταῦτα ἔτη ὑποθέτω ὅτι ἐδιδάχθητε, ὅτι δὲν πρέπει νὰ λησμονῆτε, ὅτι μόνον ἡ προκοπὴ καὶ ἡ ἀποκατάστασις τοῦ στρατοῦ, αὐτὴ μόνη θέλει βοηθήσει τὸν Ἑλληνισμὸν, ἵνα ἐκπληρώσῃ τὴν ἀποστολὴν, ἣν ἡ ἱστορία μετέδωκεν εἰς ἡμᾶς, καὶ ὁ Θεὸς προώρισε δι’ ἡμᾶς. (Ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς καὶ ἐκ τῶν θεωρείων).

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φιλάρετος ἔχει τὸν λόγον.

§56ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Αὔριον, κύριε Πρόεδρε.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φιλάρετος ἔχει τὸν λόγον.

§58ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Αὔριον, αὔριον.

§59Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν θέλητε αὔριον, ἂς ἀναβληθῇ δι’ αὔριον.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 8 καὶ 30′ μ. μ.