1893.11.26

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 21.

τῆς 26 Νοεμβρίου 1893

(Παρασκευή).

Ὥρα 5 καὶ 30′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς κ. Παπαμιχαλόπουλος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ΣΑʹ νόμου τῆς 9 Ἰουνίου 1852», ἔχουσαν οὕτω (ἀναγινώσκει): «Ἀνὰ πᾶν ἔτος οἱ σύνεδροι ἐπανέρχονται εἰς τὰς ἐπαρχίας των». Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 21).

§2ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Πληροφοροῦμαι ὅτι οἱ ἅγιοι Συνοδικοὶ ἐκήρυξαν ἀπεργίαν εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον· διότι παρῆλθεν εἷς μὴν, καὶ οὐδεμία συνεδρίασις ἐγένετο ἐν τῇ Ἱερᾷ Συνόδῳ, ὑπάρχουσι δὲ πολλαὶ ἐκκρεμεῖς ὑποθέσεις ἐνώπιον τῶν Συνοδικῶν, καὶ πολλοὶ ἐνδιαφερόμενοι μένουσιν εἰς τὰς Ἀθήνας, ἀναμένοντες τὴν ἔκβασιν τῶν ὑποθέσεών των, καὶ ὑποφέρουσι πολλὰς στερήσεις. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν νὰ ὑπομνήσῃ εἰς τοὺς ἁγίους Συνοδικοὺς τὰ καθήκοντά των, τουτέστι νὰ συνέρχωνται τακτικῶς καὶ νὰ ἐπιληφθῶσι τῶν ἐκκρεμῶν ὑποθέσεων, ἀποφασίζοντες περὶ αὐτῶν· ἐὰν δὲ μεταξύ των ὑπάρχωσι προσωπικὰ ζητήματα, αὐτὰ δύνανται νὰ τὰ λύσωσιν ἀλλαχοῦ, καὶ ὄχι ἐκεῖ, ὅπου ἄλλα καθήκοντα ἔχουν.

§3ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Προτίθεμαι νὰ ζητήσω ἐξηγήσεις τινὰς ἀπὸ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Πληροφοροῦμαι, ὅτι ἐξεδόθη διαταγὴ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, κατὰ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ παρευρεθῶσιν εἰς τὴν ἐν Κερκύρᾳ Σχολὴν τῶν ἐφέδρων οἱ κατὰ τὸν νόμον περὶ στρατολογίας ὑπόχρεοι νὰ φοιτήσωσιν ἐν αὐτῇ κληρωτοὶ τῆς ἐφετεινῆς ἀπογραφῆς, ὅσοι δηλ. ἐξ αὐτῶν εἶναι τελειόφοιτοι τῶν Γυμνασίων καὶ φοιτηταὶ, καὶ ὅτι εἰς τὴν διαταγὴν ταύτην περιλαμβάνεται καὶ ὅρος, κατὰ τὸν ὁποῖον οἱ μὴ μεταβάντες ἐντὸς τῆς προθεσμίας, τουτέστι μέχρι τῆς 1 Δεκεμβρίου, ἀποκλείονται τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν, ἐὰν ἦναι ἀληθὴς ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν ἔλαβον, περὶ τοῦ ὅρου τῆς μὴ παραδοχῆς των ἐν τῇ Σχολῇ, καθ’ ἣν περίπτωσιν δὲν παρουσιασθῶσι μέχρι τέλους Νοεμβρίου. Ἐπιθυμῶ δὲ νὰ λάβω σήμερον τὴν πληροφορίαν ταύτην, διότι αὔριον ἀναχωροῦσιν οἱ κληρωτοί.

§4ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Σήμερον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παράσχω τὴν ζητουμένην πληροφορίαν. Πρέπει νὰ ἐξετάσω περὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτῆς, διότι δὲν ἐνθυμοῦμαι.

§5ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Εἶναι τόσῳ σοβαρὸν τὸ ἀντικείμενον, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἐνθυμῆται ὁ κ. Ὑπουργός. Αὔριον δὲ, κύριε Πρόεδρε, ἀναχωροῦσιν οἱ κληρωτοὶ, οἱ ὑποχρεωμένοι νὰ παρευρεθῶσιν εἰς Κέρκυραν, καὶ ἐὰν ἦναι ἀληθὴς ὁ ὅρος, τὸν ὁποῖον ἀνέφερον ὅτι διαλαμβάνει ἡ διαταγὴ, τότε ὅσοι τῶν κληρωτῶν δὲν ἐπιθυμοῦσι νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὴν ὑποχρέωσιν αὐτήν...

§6ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κἀνεὶς δὲν ἐπιθυμεῖ.

§7ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. .. αὐτοὶ ὅλοι οἱ κληρωτοὶ θὰ προσποιηθῶσιν ἀσθένειαν, καὶ ἂν δὲν ἔχουν τοιαύτην πραγματικὴν, ἄλλοι δὲ δὲν θὰ μεταβῶσιν, ἀλλὰ θὰ λιποτακτήσωσι, διότι λιποταξία δὲν λογίζεται ἡ ἀπουσία ἀπὸ τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἐπὶ ἕνα μῆνα, ἀλλὰ τιμωρεῖται πειθαρχικῶς· ἑπομένως, ὡς εἶπεν ὁ ἐξ Ἐπιδαύρου τῆς Λιμηρᾶς κ. Βουλευτὴς, κἀνεὶς δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ ἐκπληρώσῃ αὐτὴν τὴν ὑποχρέωσιν, καὶ ἡ διαταγὴ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ θὰ διευκολύνῃ τὴν πρόθεσιν αὐτῶν ταύτην. Διὰ τοῦτο τὸν παρακαλῶ νὰ λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ στείλῃ ἀμέσως εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπως πληροφορηθῇ ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν, ἐὰν ἦναι ἀληθὴς ὁ ὅρος αὐτός.

§8ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Βεβαιῶ τὸν κ. Βουλευτὴν, ὅτι οὐδὲν παράνομον καὶ ἀντικείμενον εἰς τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας δύναται νὰ περιλαμβάνῃ ἡ ἐγκύκλιος.

§9ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς δὲν ἐννοεῖ, ὅτι περιέχεταί τι παράνομον.

§10ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Βεβαίως τοῦτο ἐννοεῖ· διότι, ὡς παριστᾷ τὴν διαταγὴν, τὴν καθιστᾷ καὶ γελοίαν, λέγων ὅτι ὅλοι θὰ λιποτακτήσουν. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι καὶ νὰ ἐνθυμηθῶ, τί περιέχει ἡ ἐγκύκλιος, καὶ θὰ ἔχῃ τὴν καλωσύνην ὁ κ. Βουλευτὴς νὰ περιμένῃ νὰ καταθέσω αὐτὴν αὔριον.

§11ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Οὐδέποτε ἐνόησα, ὅτι δύναται ὁ κ. Ὑπουργὸς, καὶ μάλιστα ὁ κ. Τσαμαδὸς, νὰ ἐκδώσῃ παράνομον ἐγκύκλιον, ἐπειδὴ ὅμως, ἐὰν ὑπάρχῃ τοιοῦτος ὅρος, ἐπιτρεπόμενος ἐκ τοῦ νόμου, θὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα ἀνέφερον, καὶ ἔχω ψηλαφητὰς ἀποδείξεις, ὅτι ἤρχισεν ἤδη ἡ παράβασις αὕτη, τὴν ὁποίαν ἀνέφερον, τουτέστι τινὲς κληρωτοὶ προσποιοῦνται ἀσθένειαν μέχρι τέλους Νοεμβρίου, ὁπότε πλέον δὲν θὰ ἦναι δεκτοὶ εἰς τὸ Σχολεῖον, διὰ τοῦτο, ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς εὐαρεστῆται νὰ δώσῃ συγκεκριμένας ἐξηγήσεις, θέλει ἀπαλλαγῆ ἀπὸ ἐνοχλήσεις, εἰς τὰς ὁποίας θὰ εὑρεθῇ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας.

§12Κ. ΦΛΕΣΣΑΣ. Πρὸ 15 ἡμερῶν ὑπέβαλον ἐπερώτησιν, δι’ ἧς παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν, ἐὰν ἐπιτρέπηται τηλεγραφικοὶ ὑπάλληλοι νὰ τοποθετῶνται ἐν τῷ τόπῳ τῆς καταγωγῆς των· ἀλλὰ μέχρι σήμερον ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν εὐηρεστήθη νὰ δώσῃ ἀπάντησιν.

§13ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Βεβαιῶ τὸν κ. Βουλευτὴν, ὅτι οὐδεμίαν ἐπερώτησιν ἔλαβον· θέλω δώσει δὲ τὴν ἀπάντησιν, ὅταν περιέλθῃ ἡ ἐπερώτησίς του εἰς χεῖράς μου.

§14ΦΛΕΣΣΑΣ. Ἐγὼ τὴν ὑπέβαλον καὶ ἐδημοσιεύθη ἐν τοῖς πρακτικοῖς. Ἐπίσης ἠρώτησα τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἐὰν ἐκοινοποιήθησαν αἱ παύσεις δημοδιδασκάλων πολλῶν καὶ αἱ μεταθέσεις καθηγητῶν, οἱ ὁποῖοι μετετέθησαν ἐκ Καλαμῶν διὰ λόγους ἀσυμβιβάστους πρὸς τὴν θέσιν των.

§15ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ὑποδείξω ἓν ἄτοπον, τὸ ὁποῖον αἱ ἀρχαὶ πράττουσιν ἐν Ἀθήναις. Ὁ πρῶτος ὑποταμίας τῶν Ἀθηνῶν καλεῖ τοὺς ὀφείλοντας φόρον οἰκοδομῶν τοῦ ἔτους 1893 νὰ πληρώσωσιν, ἐπὶ ἀπειλῇ φυλακίσεως, ἐὰν δὲν πληρώσωσιν. Ἐρωτῶ τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν, δὲν ὑπάρχει νόμος, ὁ ὁποῖος παρέχει τὴν εὐκολίαν εἰς τοὺς ὀφειλέτας τοιούτων φόρων νὰ πληρώσωσι τὴν 31 Ἰανουαρίου ἑπομένου ἔτους; Παρακαλῶ, τὸ ἄτοπον τοῦτο νὰ διορθωθῇ. Καὶ ἕτερον ἄτοπον ὑποδεικνύω. Εἰς τὴν Οἰκονομικὴν Ἐφορίαν Ἀττικῆς ὑπάρχουν πρὸ χρόνου ἀποφάσεις τῆς ἐπιτροπῆς, δι’ ὧν ἀπαλλάσσονται πολλοὶ φορολογούμενοι, ὡς ἀδίκως περιληφθέντες εἰς τοὺς φορολογικοὺς καταλόγους, τὰς ἀποφάσεις δὲ ταύτας οὔτε ὁ προκάτοχος ἔφορος οὔτε ὁ νῦν θέλουν νὰ ἐκτελέσουν, οἱ δὲ ὀφειλέται κρατοῦνται ἐν ταῖς φυλακαῖς. Μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι ἄδικον τοῦτο, καὶ πιστεύω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ διατάξῃ τὴν διόρθωσίν του.

§16Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ νὰ κατατίθηνται ἐγγράφως αἱ ἐπερωτήσεις, ὅπως δύνωμαι νὰ δίδω ἀκριβεῖς πληροφορίας ἐπὶ τῶν πραγματικῶν ζητημάτων.

§17ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Χθὲς ἀνεκοινώθη εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰ φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, παραπονουμένων διὰ τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἐσχάτως ἔλαβεν ἡ Πρυτανεία καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον ἐκλείσθη ἡ Ἐθνικὴ Βιβλιοθήκη κατὰ τὰς ἑσπερινὰς ὥρας. Ἀπὸ χθὲς ἤδη, ὅτε ἀνεκοινώθη ἡ ἀναφορὰ αὕτη, ἤθελον νὰ ἀπευθύνω πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως τὴν αὐτὴν παράκλησιν καὶ σύστασιν, τὴν ὁποίαν καὶ πρό τινων ἡμερῶν τῷ εἶχον ἀπευθύνει, ἀλλὰ ὁ κ. Ὑπουργὸς κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν ἀπουσίαζεν. Ἐπωφελούμενος τῆς σημερινῆς αὐτοῦ παρουσίας, ὑπομιμνήσκω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τὴν παράκλησίν μου ἐκείνην. Τότε ὁ κ. Ὑπουργὸς ὑπεσχέθη, ὅτι ἤθελεν ἔλθει εἰς συνεννόησιν μετὰ τοῦ Πρυτάνεως τοῦ Πανεπιστημίου καὶ ἤθελεν ἀπὸ κοινοῦ μετ’ αὐτοῦ κανονίσει τὸ ἀντικείμενον τοῦτο, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ παραβλάπτωνται τὰ συμφέροντα τῶν ἐκπαιδευομένων νέων, ἐπὶ τῷ τέλει τουτέστιν, ὅπως καὶ πάλιν ἡ Βιβλιοθήκη ἦναι ἀνοικτὴ εἰς τοὺς ἔχοντας ἀνάγκην νὰ προστρέχωσι πρὸς αὐτήν. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ δηλώσῃ εἰς τὴν Βουλήν, ἐὰν προέβη εἰς κἀνὲν διάβημα παρὰ τῷ Πρυτάνει, καὶ ἐὰν ἐπετεύχθη τὸ προσδοκώμενον ἀποτέλεσμα.

§18Δ. Μ. ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Κατόπιν τῆς συστάσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ τοῦ προαγορεύσαντος, μετέβην ἐγὼ αὐτὸς εἰς τὸ Πανεπιστήμιον καὶ ἠρώτησα τὸν Πρύτανιν, διατὶ ἐκλείσθη ἡ Βιβλιοθήκη· ὁ κ. Πρύτανις μοὶ ἀνέφερε ζητήματα διαφωνίας μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ Ἐφόρου τῆς Βιβλιοθήκης· τὸν παρεκάλεσα νὰ λυθῶσι ταχέως τὰ ζητήματα ταῦτα, διὰ νὰ λειτουργῇ ἡ Βιβλιοθήκη, καὶ μοὶ ὑπεσχέθη νὰ τὸ πράξῃ. Ἐπειδὴ μέχρι τοῦδε οὐδὲν ἐγένετο, ἐκάλεσα τὸν Πρύτανιν καὶ τὸν Ἔφορον τῆς Βιβλιοθήκης νὰ ἔλθωσιν αὔριον ἐνώπιόν μου, ὅπως λάβῃ πέρας ἡ ὑπόθεσις αὕτη.

§19ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐλπίζετε, ὅτι θὰ ἦναι εὐχάριστον τὸ πέρας τῆς ὑποθέσεως;

§20ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἐλπίζω. Ὑπάρχει διαφωνία περὶ χρήματος· ὁ μὲν Ἔφορος τῆς Βιβλιοθήκης ζητεῖ τὴν δαπάνην τοῦ φωτισμοῦ παρὰ τοῦ Πρυτάνεως, ὁ δὲ Πρύτανις ἰσχυρίζεται, ὅτι ἡ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ πίστωσις εἶναι ἀρκοῦσα.

§21ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόκειται περὶ 800 μόνον δραχμῶν, καὶ ἐλπίζω, ὅτι θὰ συμβιβάσητε τὸ ζήτημα.

§22ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς κ. Κορομάντζος ἐζήτησε τὴν αἴτησιν δημοδιδασκάλου τινὸς, δυνάμει τῆς ὁποίας ἐγένετο ἀποδεκτὴ ἡ παραίτησις αὐτοῦ. Τὴν αἴτησιν ταύτην προσάγω ἐνταῦθα. Δὲν προεκάλεσα μὲν τηλεγράφημα κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἀλλ’ ἔλαβον τοιοῦτον προχθές, εἰς τὸ ὁποῖον λέγει ὁ περὶ οὗ πρόκειται δημοδιδάσκαλος (ἀναγινώσκει): «Εἶδον μετ’ ἀπορίας ἀποδοχὴν παραιτήσεώς μου, ἐνῷ τοιαύτην δὲν ὑπέβαλον». Ἤδη ἐσκόπουν νὰ διαβιβάσω τὰ ἔγγραφα ταῦτα εἰς τὸν Νομάρχην, ἵνα ζητηθῶσι πληροφορίαι, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει εἶναι ἀληθῆ τὰ ἐν τῷ τηλεγραφήματι ἐκτιθέμενα, νὰ ἐπανορθωθῇ τὸ ἀδίκημα, τὸ ὁποῖον ἐγένετο.

§23ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Πρέπει νὰ γείνῃ ποινικὴ καταδίωξις.

§24ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Τὸ ἐσκέφθην, ἀλλὰ κατὰ τίνος νὰ γείνῃ ἡ ποινικὴ καταδίωξις; Τοῦτ’ αὐτὸ ἐγένετο καὶ ἐπὶ τοῦ προκατόχου μου, ὅστις μετέθεσε τὴν δημοδιδάσκαλον Ὄλγαν Κωνσταντίνου τῇ αἰτήσει της, ἐνῷ τοιαύτην αἴτησιν δὲν ὑπέβαλεν αὕτη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ὡς ἐκθέτει δι’ ἀναφορᾶς της πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ ἀπορεῖ, διατὶ μετετέθη. Πολλάκις ἀτυχῶς συνέβησαν τοιαῦτα. Ὁ ἐξ Οἰτύλου κ. Βουλευτὴς ἐζήτησε νὰ διορισθῇ διδάσκαλος εἰς τὸν δῆμον Ἀβίας. Πληροφορῶ τὸν ἀξιότιμον Βουλευτήν, ὅτι προσεχῶς διορισθήσεται τοιοῦτος. Ἐπίσης ὁ ἐκ Τριχωνίας βουλευτὴς κ. Μάνεσης ἠρώτησε, τί ἐγένετο διὰ τὴν ἐπισκευὴν τῶν διδακτηρίων Ἀγρινίου. Τὸν πληροφορῶ, ὅτι δι’ ἐγγράφου τοῦ Νομάρχου παρεστάθη ἡ ἀνάγκη τῆς ἐπισκευῆς τῶν διδακτηρίων αὐτῶν. Ὁ προκάτοχός μου ἐζήτησε τὸν προϋπολογισμὸν τῆς δαπάνης. Ὁ προϋπολογισμὸς οὗτος, καταρτισθεὶς ὑπὸ τοῦ μηχανικοῦ, ἀπεστάλη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ διεβιβάσθη πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν πρὸς θεώρησιν καὶ ὅπως ἐνεργηθῇ ἡ δέουσα δημοπρασία, ἡ ὁποία νομίζω, ὅτι καὶ διετάχθη χθές.

§25ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Ἔκαμα καὶ ἐγὼ μίαν ἐπερώτησιν πρὸς ὑμᾶς, κύριε Ὑπουργέ.

§26ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Διὰ νὰ καταθέσω τοὺς πίνακας, τοὺς ὁποίους ἐζητήσατε.

§27ΟΡΙΓΩΝΗΣ. Ἐλάβετε τὰς πληροφορίας;

§28ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Ἡ ἐργασία εἶναι ἑτοίμη, καὶ προσεχῶς θὰ καταθέσω τοὺς πίνακας εἰς τὴν Βουλήν.

§29ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἠθέλησα νὰ ἀποδώσω αἰτίασιν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν, διότι πᾶς τις δύναται νὰ ἐξαπατηθῇ. Ἡ ὑπηρεσία τῷ ὑπέβαλε μίαν ἀναφοράν, καὶ τὴν ἀπεδέχθη. Διὰ τοῦτο εἰς τὴν προσεχῆ συνεδρίασιν θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον νὰ παραπέμψῃ ὅλας αὐτὰς τὰς ἀναφορὰς εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν, ὅπως αὕτη ἐνεργήσῃ τὰ κατὰ νόμον.

§30ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν μήπως ἔλαβεν ἀκριβεστέρας πληροφορίας περὶ τοῦ ἂν συνετάχθη συμβόλαιον μισθώσεως τῆς οἰκίας Βλασσοπούλου δι’ Ἀρχηγεῖον τῆς Χωροφυλακῆς;

§31ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Μάλιστα, συνετάχθη. Σήμερον ἐπληροφορήθην τοῦτο.

§32ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ δὲν ἔχομεν ἀπάντησιν;

§33ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ποίαν ἀπάντησιν; Εἶπον ὅτι συνετάχθη συμβόλαιον.

§34ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸς πόσον;

§35ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Πρὸς 500 δραχμὰς κατὰ μῆνα.

§36ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ πόσα ἔτη;

§37ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Διὰ 4 ἔτη, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν αἵρεσιν τοῦ νὰ διαλύηται ἡ μίσθωσις, ὅταν ἡ Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ διαλύσῃ ταύτην, ὅπως γίνεται ἐπὶ ὅλων τῶν μισθώσεων τῶν δημοσίων καταστημάτων.

§38ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἡ μίσθωσις δὲν ἐγένετο κατὰ διαταγὴν τοῦ Ὑπουργείου;

§39ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Μάλιστα.

§40ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπομιμνήσκω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ πρᾶξις αὕτη τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἶναι ἐντελῶς παράνομος, καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν γνώμην αὐτοῦ, ἣν ἐξέφρασε δι’ ἐγγράφου του τὸν Μάϊον τοῦ 1892. Τὸ 1892, ὅτε ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν ὁ κ. Τρικούπης, εὗρε μεμισθωμένας ἁμάξας ἐπὶ δύο ἔτη, καὶ δι’ ἐγγράφου του, ὅπερ συνεμερίσθησαν καὶ τὰ λοιπὰ Ὑπουργεῖα, ἀπεφήνατο ἄκυρον τὴν μίσθωσιν πλέον τοῦ ἔτους τοῦ λογιστικοῦ, καὶ ἠκύρωσε τὴν μίσθωσιν τῶν ἁμαξῶν’ ἐνθυμοῦμαι δ’ ὅτι ἁμαξηλάτης τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ὁ Μαλαθάζης, ὁ ὁποῖος προσέφυγεν εἰς τὰ δικαστήρια, ἀλλὰ καὶ τὸ Πρωτοδικεῖον καὶ τὸ Ἐφετεῖον καὶ ὁ Ἄρειος Πάγος εἶπον, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶχε πολὺ δίκαιον. Προδήλως λοιπὸν καὶ ἐκ τοῦ νόμου καὶ ἐκ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ ὁμοίου ζητήματος, ἡ πρᾶξις αὕτη δὲν στηρίζεται εἰς τὸν νόμον. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι εἶναι ἀκυρωτέα καὶ ὀφείλει καὶ κατ’ οὐσίαν νὰ τὴν ἀκυρώσῃ, διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Ὡς Ἀρχηγεῖον τοῦ στρατοῦ ἦτο μεμισθωμένον τὸ κτίριον τοῦ Μετοχικοῦ ταμείου, τὸ κείμενον ὄπισθεν τοῦ Βουλευτηρίου, καὶ ὁ Διάδοχος, ὡς ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, ἐζήτησε τὴν μετάθεσιν αὐτοῦ, καὶ τὸ ἐγκατέλιπε, μετετέθη δὲ τὸ Ἀρχηγεῖον στρατοῦ εἰς τὴν ὁδὸν Σταδίου μὲ μίσθωμα δρ. 300 κατὰ μῆνα, οὕτω δὲ τὸ κατάστημα αὐτὸ, ἤτοι τὸ κτίριον τοῦ Μετοχικοῦ ταμείου, μένει κενόν. Εἶναι δὲ τὸ κατάστημα τοῦτο πολὺ καλλίτερον, τοῦ μισθωθέντος διὰ τὸ Ἀρχηγεῖον τῆς Χωροφυλακῆς· ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν ἦτο, ἔπρεπε νὰ τὸ δεχθῶσιν ὡς καλλίτερον, διότι ἐκ τοῦ μισθώματος, ὅπερ εἶναι ὀλιγώτερον κατὰ 200 δραχμὰς, ἤθελεν ὠφεληθῆ τὸ Δημόσιον καὶ τὸ Μετοχικὸν ταμεῖον, ὥστε ἀφ’ ἑνὸς θὰ ἦτο συμφέρον ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου καὶ ἀφ’ ἑτέρου συμφέρον ὑπὲρ τοῦ Μετοχικοῦ ταμείου, ἀφοῦ μάλιστα δι’ οἰκονομιῶν σήμερον ζητοῦμεν νὰ θεραπεύσωμεν τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Τὴν πρᾶξιν αὐτὴν συνιστῶ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς ἄρσιν παρεξηγήσεων.

§41ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Πρὸ ὀλίγου ἔλαβον τηλεγράφημα ἐκ Καρδίτσης, διὰ τοῦ ὁποίου μοὶ λέγουσιν, ὅτι ἡ Γεωργικὴ Σχολὴ Ἀϊδινίου ἀργεῖ, ἕνεκα ἐλλείψεως καθηγητῶν, καὶ ὅτι οἱ μαθηταὶ αὐτῆς θ’ ἀναγκασθῶσι νὰ ἀπέλθωσι καὶ ἐγκαταλείψωσι τὰς σπουδὰς των. Πάντοτε, ἰδίᾳ δὲ σήμερον, καθῆκον ἐπιβάλλεται εἰς πᾶσαν Κυβέρνησιν ἡ ἐνίσχυσις τῆς γεωργίας. Δὲν πιστεύω νὰ ἔχῃ ἐναντίαν γνώμην ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ τὸν παρακαλῶ νὰ γνωρίσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, διατὶ ἀφίνει τὴν Σχολὴν νὰ ἀργῇ καὶ τί προτίθεται νὰ πράξῃ, ὅπως διορθώσῃ τὸ ἄτοπον τοῦτο.

§42ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὅτε ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπελήφθην τῆς ὑποθέσεως ταύτης. Εὗρον τὴν Γεωργικὴν Σχολὴν Ἀϊδινίου ἀληθῶς σχολάζουσαν, διότι ὁ διευθυντὴς αὐτῆς εἶχεν ἀσθενήσει καὶ εἶχε λάβει ἄδειαν, ἣν ἠναγκάσθην ἐγὼ αὐτὸς νὰ παρατείνω, διότι πραγματικῶς ὁ ἄνθρωπος ἔπασχε σοβαρῶς. Ἤδη καταγίνομαι νὰ τακτοποιήσω τὰ τῆς Σχολῆς ταύτης, τοποθετῶν ἐκεῖ ἀναλόγους καθηγητάς. Νομίζω δ’ ὅτι θὰ ἐξομαλυνθῇ τὸ πρᾶγμα καὶ θὰ λειτουργήσῃ ἡ Σχολή.

§43ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν διὰ τὰς πληροφορίας, τὸν παρακαλῶ ὅμως νὰ ταχύνῃ, διότι μένουν οἱ μαθηταὶ ἀργοῦντες.

§44ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸ διάταγμα περὶ ἐξετάσεως τῶν μαθητῶν, τὸ ὁποῖον ἀντίκειται εἰς ἄλλο προηγούμενον διάταγμα, ἐπέχον θέσιν νόμου, καὶ τὸ ὁποῖον δυστυχῶς ἐξετελέσθη καὶ ἐκτελεῖται, συνάμα δὲ νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του καὶ τὸ ἑξῆς. Ἐν τῷ φακέλλῳ ὑπάρχει γνωμοδότησις τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, δι’ ἧς ἀποφαίνεται τὸ Συμβούλιον, ὅτι τὸ διάταγμα, τὸ ὁποῖον ἐξεδόθη καὶ κανονίζει τὰ τῶν ἐξετάσεων, ἀντίκειται εἰς τὸν νόμον. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν δὲν ὑπῆρχε τοῦτο, καὶ ἐὰν συνῇδε πρὸς τοὺς νόμους, τὸ διάταγμα αὐτὸ στερεῖται, ἂν ὄχι ἄλλου, τοὐλάχιστον λογιστικῆς βάσεως, καὶ ὀφείλει ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ τὸ ἀνατρέψῃ, διότι δὲν περιποιεῖ τιμὴν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι δὲ τὸ ἑξῆς κακὸν, τὸ ὁποῖον προξενεῖται. Διὰ τοῦ διατάγματος αὐτοῦ ἀπαγορεύεται ἡ περαιτέρω ἐξέτασις τοῦ μαθητοῦ, ἐὰν ἀποτύχῃ εἰς ἓν μάθημα. Καὶ ἐὰν κατ’ ἔτος ἀποτυγχάνῃ ὁ αὐτὸς μαθητὴς εἰς ἓν μάθημα, θὰ μένῃ αἰωνίως εἰς τὴν αὐτὴν τάξιν; Νομίζω, ὅτι τοῦτο ἀντίκειται εἰς τοὺς νόμους τῆς φύσεως καὶ τῆς λογικῆς. Ὑποθέσατε ὅτι ἐγὼ δὲν προκόπτω εἰς ἓν μάθημα, δὲν θέλω ἢ δὲν δύναμαι νὰ μάθω λατινικά· δι’ αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ σπουδάσω; δὲν πρέπει νὰ μάθω ἄλλα γράμματα; Ὅθεν παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του τὰ γεγονότα ταῦτα καὶ νὰ ἐπιφέρῃ διόρθωσιν.

§45Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ν’ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλήν, ἐὰν ἔλαβε μέτρα, καὶ τίνα, πρὸς περιστολὴν τῆς νόσου εὐφλογίας, ἥτις ἐπέσκηψεν ἐν τῷ δήμῳ Βερβαίνων τῆς ἐπαρχίας Κυνουρίας. Καθ’ ἃ μοὶ γράφουσιν ἐκεῖθεν, πεντήκοντα περίπου οἰκογένειαι μαστίζονται ὑπὸ τῆς νόσου· ἀλλὰ μοὶ γράφουσι καὶ ἐκ τοῦ παρακειμένου δήμου Θυρέας, ὅτι οἱ κάτοικοί εἰσι τεταραγμένοι καὶ κατεπτοήθησαν ὑπὸ μέτρου τινός, τὸ ὁποῖον δὲν γνωρίζω πῶς ἐλήφθη, τοῦ μέτρου τῆς μεταφορᾶς τῶν εὐφλογιώντων εἰς τὸν δῆμον Θυρέας. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν εὐαρεστηθῇ νὰ δώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν πληροφορίας τινὰς, θέλει μὲ ὑποχρεώσει.

§46ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἔλαβον ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, εἰσὶν αἱ ἑξῆς: Πρὸ πολλοῦ καιροῦ εἰς τὸν δῆμον Βερβαίνων προσεβλήθησαν ἄτομά τινα ἐξ εὐφλογίας, πρὶν ἢ δὲ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀνέλθῃ ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, εἶχον ληφθῆ τὰ κατάλληλα μέτρα πρὸς ἐξάλειψιν τῆς νόσου. Ὅτε ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου, ἐπληροφορήθην, ὅτι ἡ νόσος ἐξέλιπεν, ὅτι ὁ ἰατρὸς, ὅστις εἶχε μεταβῆ, ὅπως ἐμβολιάσῃ τοὺς κατοίκους, ἐξετέλεσε τὸ καθῆκόν του, καὶ ὅτι οἱ προσβληθέντες ἰάθησαν. Ἐπρόκειτο τότε νὰ μεταβῶσιν εἰς τὸν δῆμον Θυρέας ἐκ Βερβαίνων, διότι ἐκεῖ παραχειμάζουσιν οἱ δημόται τῶν Βερβαίνων, ἀλλ’ οἱ κάτοικοι τοῦ δήμου Θυρέας ἐξανέστησαν, μὴ θέλοντες νὰ δεχθῶσιν αὐτοὺς ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ, διότι, ἀφοῦ ἅπαξ οἱ Βερβαινιῶται προσεβλήθησαν ὑπὸ τῆς νόσου εὐφλογίας, ἐφοβοῦντο οἱ τῆς Θυρέας μήπως μεταδοθῇ αὕτη καὶ εἰς αὐτούς· ἐζητήθησαν πληροφορίαι ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, καὶ αἱ ἁρμόδιαι ἀρχαὶ ἐβεβαίωσαν, ὅτι δὲν ὑπῆρχε πλέον κίνδυνος, τὸ δὲ Ὑπουργεῖον διέταξε τὰς ἀρχὰς νὰ προστατεύσωσι τοὺς θέλοντας νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰ κτήματά των Βερβαινιώτας. Ἐπανειλημμένως ἐπὶ τούτου ἀντηλλάγησαν τηλεγραφήματα, καὶ αἱ τελευταῖαι πληροφορίαι εἶναι, ὅτι δὲν ὑπάρχει πλέον νόσος ἐκεῖ· νομίζω δὲ, ὅτι οἱ δημόται Βερβαίνων μετέβησαν ἤδη εἰς τὸν δῆμον Θυρέας, καὶ ἀποκατέστη ἡ τάξις.

§47Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ ἐγὼ ὑποθέτω, ὅτι δὲν θέλει διατρέξει κίνδυνον ἡ τάξις, εἶναι ὅμως ἐνδεχόμενον νὰ μεταδοθῇ ἡ νόσος καὶ εἰς τοὺς ἄλλους δήμους τῆς Κυνουρίας, ἐὰν ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ Διοίκησις, ὅτι ἡ νόσος ἐξέλιπε, δὲν εἶναι ἀκριβής· διατείνονται δέ τινες, καθ’ ἃ μοὶ γράφουσιν, ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβὴς τῷ ὄντι ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ Διοίκησις. Ἡ Διοίκησις ἀπέστειλεν ἰατρὸν εἰς τὸν τόπον, ἀλλ’ ὁ ἰατρὸς δὲν ἐγνώριζε τὰ πρόσωπα, διατείνονται δέ, ὅτι δημοτικός τις ὑπάλληλος ἐβεβαίωσε ψευδῶς τὴν ταυτότητα τῶν προσελθόντων, καὶ ἐνεφανίσθησαν εἰς τὸν ἰατρὸν ἄνδρες ὑγιεῖς ἀντὶ τῶν νοσούντων. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ ἐπαναλάβῃ τὴν ἔρευναν, ἐὰν ἰάθησαν, μὴ τυχὸν διαδοθῇ ἡ νόσος εἰς τὴν πλευρὰν ἐκείνην τῆς Πελοποννήσου.

§48ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἕνεκα τοιαύτης ὑπονοίας ἐγὼ διέταξα ἵνα μεταβῇ καὶ μετέβῃ καὶ ἕτερος ἰατρὸς, καὶ οὗτος δὲ, ὡς ὁ πρῶτος, μὲ διεβεβαίωσεν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἡ νόσος. Ἐν τούτοις θὰ ἐξετάσω, ἐὰν συμβαίνῃ τοιαύτη ἀπάτη.

§49ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀπηυθύνθη πρὸ ὀλίγου ἐπερώτησις, ἀφορῶσα εἰς τὸ περὶ ἐξετάσεων διάταγμα τῆς 12 Ἰανουαρίου 1893. Τὸ διάταγμα τοῦτο ἐφηρμόσθη τὸ πρῶτον καθ’ ὃν χρόνον διηύθυνα ἐγὼ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας. Ἐπειδὴ δὲ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι ἐγὼ ἐξέδωκα τὸ διάταγμα τοῦτο, πληροφορῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι τοῦ διατάγματος τούτου δὲν ὑπῆρξα ἐγὼ εἰσηγητὴς, εἶχον δὲ μόνον τὴν ἀτυχίαν νὰ τὸ ἐκτελέσω ἐγὼ, ὡς Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι, εὐθὺς ὡς μοὶ ἐγένοντο παραστάσεις παρὰ πολλῶν γονέων καὶ κηδεμόνων μαθητῶν τῶν Γυμνασίων καὶ Ἑλληνικῶν Σχολείων, ἐμελέτησα τὸ ζήτημα, καὶ εἶδον, ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος διατάγματος, αἱ ἀφορῶσαι εἰς τὰς ἐξετάσεις καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀποβολῆς τῶν μαθητῶν, ἀντίκειται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ τόπον νόμου ἐπέχοντος διατάγματος τοῦ 1836. Ἐζήτησα τότε νὰ μάθω, πῶς ὁ προκάτοχός μου προέβη εἰς τὴν σύνταξιν καὶ ὑποβολὴν πρὸς ὑπογραφὴν διατάγματος, τὸ ὁποῖον ἀντέκειτο εἰς ἕνα νόμον, ἔλαβον δὲ τὴν ἀπάντησιν, ὅτι ἡ ὑπηρεσία καὶ ὁ προκάτοχός μου, ἔχοντες τὴν γνώμην, ὅτι τὸ διάταγμα τοῦ 1836 δὲν περιεῖχε μόνον νομοθετικὰς, ἀλλὰ καὶ διοικητικὰς διατάξεις, ἐνόμισαν, ὅτι ἐδικαιοῦντο νὰ προβῶσιν εἰς τροποποιήσεις αὐτοῦ, ἀναγομένας εἰς τὴν διοικητικὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ. Ἐγὼ, μολονότι εἶχον ἀντίθετον γνώμην, ὅτι δηλαδὴ τὰ διατάγματα αὐτὰ εἶναι ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους, ἤτοι καθ’ ὅλας τὰς διατάξεις των, νομοθετικὰ, ἠθέλησα ἐν τούτοις νὰ ὑποβάλω τὸ ζήτημα εἰς τὸ Νομικὸν Συμβούλιον. Δυστυχῶς τὸ Νομικὸν Συμβούλιον ἐβράδυνε ν’ ἀπαντήσῃ, καὶ τότε δ’ ἐγνωμάτευσε κατὰ πλειονοψηφίαν, ὅτι τὸ διάταγμα τοῦ 1836 ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους περιέχει νομοθετικὰς διατάξεις, τὰς ὁποίας δὲν ἦτο δυνατὸν οὔτε νὰ ἀνατρέψῃ οὔτε νὰ τροποποιήσῃ τις νῦν διὰ διατάγματος. Ἐπὶ τῇ βάσει τῆς γνωμοδοτήσεως ταύτης συνέταξα διάταγμα, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλα πρὸς ὑπογραφὴν εἰς τὸν Βασιλέα, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ἀνεκάλουν τὰς διατάξεις ἐκείνας τοῦ διατάγματος τῆς 12 Ἰανουαρίου, αἵτινες ἀντέκειντο εἰς τὸ ὀργανικὸν διάταγμα τοῦ 1836. Δυστυχῶς ὅμως παρῆλθε τόσος χρόνος ἐν τῷ μεταξὺ, ὥστε, ἐὰν ἤθελον δημοσιεύσει καὶ ἐφαρμόσει τὸ νέον διάταγμα, θὰ ἐπήρχετο ἀληθὴς ἀναστάτωσις εἰς τὰ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Πρὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ ἐκάλεσα πάντας τοὺς γυμνασιάρχας τῶν ἐνταῦθα Γυμνασίων καὶ ἄλλους καθηγητὰς, καὶ τοὺς ἠρώτησα, ἐὰν ἦτο ἔτι καιρὸς νὰ προβῶ εἰς τὴν δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν τοῦ διατάγματος, πάντες δὲ οὗτοι διεμαρτυρήθησαν ἀπὸ κοινοῦ, λέγοντες ὅτι θὰ ἐπήρχετο ἀναστάτωσις εἰς τὰ Γυμνάσια, ἐὰν ἐγίνετο τοῦτο περὶ τὰ τέλη Σεπτεμβρίου, διότι τότε μοὶ ἐπεστράφη αὐτὸ, συγχρόνως δὲ μοὶ ἐδήλωσαν, ὅτι αὐτοὶ κατ’ ἀρχὴν εἶναι ὑπὲρ τῶν ἐνεργηθεισῶν μεταῤῥυθμίσεων, ὅτι τὸ διάταγμα, ὡς ἐλειτούργει, ἐλειτούργει ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως καὶ τῆς μαθητιώσης νεολαίας. Ἐγὼ ἐνόμισα καλὸν νὰ μὴ προβῶ εἰς δημοσίευσιν τοῦ νέου διατάγματος, διότι ἐσκέφθην, ὅτι ἠδυνάμην διὰ νομοσχεδίου, μεταῤῥυθμίζοντος καὶ τὰ κατὰ ταῦτα διατάγματα καὶ τὸ πρῶτον διάταγμα, νὰ κανονίσω καθόλου τὰ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Νομίζω ὅτι μετὰ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας οὐδεὶς θὰ ἀποδώσῃ εἰς ἐμὲ παράβασιν καθήκοντος διὰ τὰ γενόμενα.

§50ΣΤΑΗΣ. Ἀληθῶς τὸ διάταγμα, περὶ οὗ πρόκειται, εἶχε δημοσιευθῆ ἐπὶ τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ κ. Κοσσονάκου ἀλλὰ τὸ διάταγμα τοῦτο ὁ προλαλήσας ἠκύρωσε δι’ ἁπλῆς τηλεγραφικῆς διαταγῆς, τὸ ἀληθῶς ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν ἄριστον, καὶ νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται ἡ διατήρησις αὐτοῦ διὰ πολλοὺς λόγους, ἀλλὰ πρὸ παντὸς διὰ τὴν κακὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρίσκεται σήμερον ἡ ἐκπαίδευσις.

§51ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἶναι παράνομον.

§52ΣΤΑΗΣ. Τῆς γνωμοδοτήσεως τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, περὶ ἧς λόγον ἐποιήσατο ὁ προλαλήσας, δὲν ἔλαβον γνῶσιν, ἀνέγνωσα ὅμως τὴν τηλεγραφικὴν ἐγκύκλιον, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε πρὸς τοὺς γυμνασιάρχας καὶ σχολάρχας ὁ τέως Ὑπουργὸς καὶ διὰ τῆς ὁποίας ἠκύρωσε τὸ 15 ἄρθρον τοῦ διατάγματος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἀκριβῶς ἄρθρου ἔγκειται ὅλη ἡ ἔννοια τοῦ διατάγματος καὶ ὅλη ἡ αὐστηρότης αὐτοῦ καὶ ἡ ἀντίδρασις κατὰ τῆς πιέσεως, τὴν ὁποίαν ὑφίστανται οἱ καθηγηταὶ ὑπὸ τῶν ὁπωσδήποτε ἐνδιαφερομένων, καὶ ἐντεῦθεν ἡ ἐπερώτησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, τοῦ ἀμέσως ἐνδιαφερομένου ὑπὲρ ἀκυρώσεως τοῦ διατάγματος. Διὸ τὸ διάταγμα πρέπει νὰ μένῃ ὡς ἔχει.

§53ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί λέγει τὸ ἄρθρον 15;

§54ΣΤΑΗΣ. Λέγει, ὅτι μαθητής, μὴ λαβὼν τοὐλάχιστον ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς τὸν βαθμὸν καλῶς, καὶ ἐν τοῖς Μαθηματικοῖς καὶ Λατινικοῖς τὸν σχεδὸν καλῶς ἐν τῇ γραπτῇ ἐξετάσει, μένει ἐν τῇ αὐτῇ τάξει. Διὰ τοῦτο ἔλεγεν ὁ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, ὅτι «πιθανὸν εἷς μαθητὴς νὰ μὴ θέλῃ νὰ μάθῃ Λατινικὰ, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἀποῤῥιφθῇ;» Ἡ πίεσις, ἡ ἐξασκουμένη ἐπὶ τῶν καθηγητῶν ὑπὸ τῶν ἀμέσως ἐνδιαφερομένων πρὸς ἀπονομὴν τῶν ἐλαχίστων τούτων βαθμῶν, εἶναι ἀπερίγραπτος, καὶ ἀνατρέπει ἄρδην καὶ νόμους καὶ καλὴν προαίρεσιν καθηγητῶν καὶ προϊσταμένων ὁπωσδήποτε. Τὸ διάταγμα τοῦτο ἀληθῶς πάντα ταῦτα κατέστρεψε, καὶ ἐθεράπευσε μυρία ὅσα ἄτοπα, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ νομιμοποιηθῇ, ἐὰν ὑπάρχωσι διατάξεις αὐτοῦ ἀντικείμεναι εἰς τὸ ὀργανικὸν διάταγμα τοῦ 1836. Ἐπὶ τοῦ διατάγματος τούτου ἐλπίζω ὅτι θὰ γείνῃ λόγος καὶ πάλιν, διότι ἡ διὰ τηλεγραφικῆς ἐγκυκλίου τοῦ τέως Ὑπουργοῦ ἀκύρωσις αὐτοῦ ἔφερε πολλὰ ἄτοπα.

§55ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δυστυχῶς δὲν προέβην εἰς τὴν ἀκύρωσιν τοῦ διατάγματος τῆς 12 Ἰανουαρίου διὰ τηλεγραφικῆς ἐγκυκλίου, διότι ἐπεθύμουν νὰ ἔχω προηγουμένως τὴν γνωμοδότησιν τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου. Διὰ τῆς μνημονευθείσης τηλεγραφικῆς ἐγκυκλίου ἔπραξα μόνον τὸ ἑξῆς· ἡρμήνευσα μίαν διάταξιν τοῦ διατάγματος, ἀσαφῆ ἴσως εἰς πολλά. Κατὰ τὸ ἄρθρον 15 αὐτοῦ, προκειμένου περὶ βαθμολογίας τῶν γραπτῶν, ἀνατίθεται αὕτη εἰς τὸν ἁρμόδιον καθηγητήν· ἐπειδὴ δὲ δὲν ἀναγράφεται ἐν αὐτῷ, ὅτι ὁ ἁρμόδιος καθηγητὴς πρέπει συγχρόνως νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν ἐτησίαν πρόοδον τῶν μαθητῶν, πολλοὶ καθηγηταί, ἀποβλέποντες εἰς μόνα τὰ γραπτὰ τῶν μαθητῶν, ἐβαθμολόγουν, καὶ εἴτε ἐπέτρεπον τὴν ἐξακολούθησιν τῶν ἐξετάσεων, εἴτε τοὺς ἀπέκλειον. Τὸ πρᾶγμα μοὶ ἐφάνη ἀτοπώτατον, νομίζω δὲ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ στηριχθῇ τις εἰς μόνην γραπτὴν ἐξέτασιν ἑνὸς μαθητοῦ, διότι οὕτω δύναται νὰ προαχθῇ ὁ κάκιστος καὶ ν’ ἀποῤῥιφθῇ ὁ ἄριστος. Πιθανὸν δηλαδὴ πρὸς στιγμὴν νὰ εὑρεθῇ ἐν συστολῇ καὶ νὰ ὑποπέσῃ τις εἰς λάθη, καίτοι ἔχων ἀρίστους βαθμοὺς καθ’ ὅλον τὸ ἔτος, καὶ οὕτω νὰ ἀποκλεισθῇ, ἐνῷ τοὐναντίον πιθανὸν ὁ κάκιστος τῶν μαθητῶν, ἀντιγράφων ἀπὸ τὸν παρακείμενον ἄριστον μαθητὴν, νὰ παρουσιάσῃ ἄριστα γραπτὰ, ἐνῷ ἔχει κακίστους βαθμοὺς καθ’ ὅλον τὸ ἔτος. Ἐνόμισα ὅτι δὲν ἦτο τοῦτο τὸ πνεῦμα τοῦ διατάγματος, καθ’ ἣν δὲ στιγμὴν οἱ πατέρες τῶν μαθητῶν μοὶ ἀπηύθυνον σωρείαν τηλεγραφημάτων καὶ ἀναφορῶν, καθ’ ἣν στιγμὴν εἷς μαθητὴς ἐν Βόλῳ ηὐτοκτόνει διὰ τοιαύτην παρερμηνείαν τοῦ διατάγματος, ἐνόμισα καλὸν νὰ ἀπευθύνω ἑρμηνευτικὴν ἐγκύκλιον, δι’ ἧς ἔλεγον, ὅτι δὲν πρέπει νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψει μόνον τὰ γραπτὰ, ἀλλὰ νὰ σχετίζωνται ταῦτα καὶ πρὸς τὴν ἐτησίαν πρόοδον τῶν μαθητῶν καὶ οὕτω νὰ κρίνωνται προβιβάσιμοι ἢ ἀποῤῥιπτέοι οὗτοι. Παρακαλῶ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὴν τηλεγραφικήν μου ἐκείνην ἐγκύκλιον καὶ τὴν γνωμοδότησιν τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου καὶ τὰς πληροφορίας τὰς σχετικὰς, τὰς ὁποίας θὰ τῷ δώσῃ ἡ ὑπηρεσία ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου.

§56ΣΤΑΗΣ. Ποίαν ἰδέαν ἔχει ὁ τέως Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως περὶ τῆς βαθμολογίας τῶν μαθητῶν, εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον δὲν ἐνδιαφέρει ἡμᾶς· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὅμως ἐνδιαφέρει, εἶναι, ἂν ἠθέλησε νὰ ἑρμηνεύσῃ ἀσαφῆ διάταξιν τοῦ διατάγματος, ἢ ἠθέλησε νὰ παρερμηνεύσῃ ταύτην. Εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον, ὅτι τὸ 15 ἄρθρον εἶναι σαφέστατον, λέγον τάδε ἐπὶ λέξει (ἀναγινώσκει). «Ἐὰν μαθητὴς ἀποτύχῃ ἐν τῇ γραπτῇ ἐξετάσει, δὲν τύχῃ τουτέστι τοῦ βαθμοῦ καλῶς ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς καὶ σχεδὸν καλῶς ἐν τοῖς Μαθηματικοῖς καὶ Λατινικοῖς, μένει ἐν τῇ αὐτῇ τάξει». Ἐν τοιαύτῃ σαφεῖ ῥήσει τοῦ 15 ἄρθρου οὐδεμία ἐπιτρέπεται ἑρμηνεία. Τί δὲ ἔπραξεν ὁ τέως Ὑπουργός; Ἀκριβῶς παρηρμήνευσε τὸ ἄρθρον καὶ διέταξε πᾶν ὅ,τι τῷ ἐπέβαλον οἱ γονεῖς, οἱ ὁποῖοι δι’ ἀναφορῶν καὶ φωνῶν καὶ παραπόνων, ὡς εἶπε, κατέκλυσαν τὸ Ὑπουργεῖον. Πόσα δὲ ἄτοπα ἔφερεν ἡ τηλεγραφικὴ ἐκείνη ἐγκύκλιος, τὸ γνωρίζει κάλλιστα ὁ ἐκ Δαδίου κ. Βουλευτής. Ἐὰν δὲ ὑπέχῃ τις ἠθικὴν εὐθύνην ἐπὶ τῇ μνημονευθείσῃ αὐτοχειρίᾳ τοῦ μαθητοῦ, τὴν εὐθύνην ταύτην ἔχει ὁ ἐκδοὺς τὴν τηλεγραφικὴν ἐκείνην ἐγκύκλιον, τὴν ἀκυρώσασαν τὸ 15 ἄρθρον τοῦ διατάγματος.

§57ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπέφερε μίαν αὐτοκτονίαν τὸ διάταγμα, ἀλλὰ πολλάς· ἐκτὸς τούτου κατέστησεν ἐγκληματίας τοὐλάχιστον 300 μαθητάς, ἐξ ὧν περὶ τοὺς ἑκατὸν ὑπερησπίσθην ἐγὼ ἐν τῷ δικαστηρίῳ, ὡς δικηγόρος, διότι οὗτοι ἀδίκως ἐπετέθησαν κατὰ τῶν διδασκάλων, καὶ κατεδικάσθησαν· ἐκτὸς τούτων περὶ τοὺς 300 μαθηταὶ ἀπογοητευθέντες ἀπεσύρθησαν ἀπὸ τὸ σχολεῖον καὶ εἶναι ἤδη ἀγυιόπαιδες. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου· ἀλλὰ ἐρωτῶ: ἐπετρέπετο νὰ ἐκδοθῇ τοιοῦτον διάταγμα, ἀφοῦ ἀντίκειται εἰς νόμον; Τίνα ἀνάγκην εἶχε νὰ ζητήσῃ τὴν γνώμην τῶν νομικῶν συμβούλων ὁ πρώην Ὑπουργός, καὶ νὰ κάμῃ αὐτὴν τὴν διάκρισιν νομοθετικοῦ καὶ διοικητικοῦ μέρους τοῦ διατάγματος; Ὤφειλεν, ἅμα τῷ ἐγένοντο παράπονα καὶ ἐπείσθη, ὡς Ὑπουργὸς, ὅτι τὸ διάταγμα ἀντίκειται εἰς νόμον, νὰ διατάξῃ τοὺς γυμνασιάρχας, ἄνευ ἐγκυκλίου, νὰ ἐφαρμόζωσι τὸν προϋπάρχοντα νόμον, καὶ ἂν δὲν τὸ ἐξετέλουν, νὰ τοὺς ἀπολύσῃ. Κατὰ τοῦτο ἔσφαλε καὶ κατὰ τοῦτο συνετέλεσεν εἰς τὴν αὐτοκτονίαν.

§58ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἀπορῶ, πῶς δευτερολογῶν ὁ κ. Στάης ἐπιμένει εἰς τὴν κατηγορίαν, τὴν ὁποίαν ἀπευθύνει κατὰ τοῦ τέως Ὑπουργοῦ, ὅτι τουτέστι διὰ τῆς τηλεγραφικῆς ἐγκυκλίου κατήργησε σαφῆ διάταξιν τοῦ διατάγματος τοῦ κανονίζοντος τὸν τρόπον τῆς ἐξετάσεως τῶν μαθητῶν, ἀφοῦ ὑπάρχει γνωμοδότησις τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, καθ’ ἣν τὸ διάταγμα ἐκεῖνο τῶν ἐξετάσεων ἀντίκειται εἰς τὸ διάταγμα τοῦ 1836, τὸ ὁποῖον μόνον διὰ νόμου ἠδύνατο νὰ τροποποιηθῇ. Ἀλλὰ καὶ ἂν προέβη ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως εἰς τὴν μεταῤῥύθμισιν τοῦ διατάγματος τοῦ νεωτέρου δι’ ἐγκυκλίου τηλεγραφικῆς, εἶχε πλῆρες τὸ δικαίωμα ἐξ αὐτῶν τῶν καταστατικῶν τῆς Πολιτείας νόμων νὰ προβῇ εἰς τοιαύτην τροποποίησιν, διότι ἐπρόκειτο περὶ διατάγματος ἀντικειμένου εἰς προγενέστερον νομοθετικὸν διάταγμα.

§59ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας.

§60ΣΠ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μετὰ προσοχῆς μεγίστης ἠκροασάμην τῶν παρελθόντων ἐπὶ τὸ βῆμα ἀξιοτίμων συναδέλφων ἡμῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τοῦ τὰ μάλα θίγοντος τὴν περαιτέρω λειτουργίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἡμῶν, καὶ μάλιστα ἄν, ὃ μὴ γένοιτο, ἐπικρατήσωσιν αἱ περὶ ἐξουσιῶν καὶ ἐνεργείας αὐτῶν θεωρίαι τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Πρωθυπουργοῦ· διότι τότε ἀληθῶς τίς τῶν κινδύνων πολιτεύματός τινος μεγαλείτερος εἶναι τοῦ προερχομένου ἐκ τῆς ἀναμίξεως τῆς μιᾶς ἐξουσίας εἰς τὴν λειτουργίαν τῶν ἑτέρων ἐξ αὐτῶν; Καὶ ἐπὶ τίνος ζητήματος ἐταστικώτερον βλέμμα πρέπει νὰ ῥίψωμεν ἢ ἐπὶ ζητήματος ἐκ βάθρων τὴν πολιτικὴν ἡμῶν ὕπαρξιν σείοντος; Ἡ δὲ πολιτικὴ ἡμῶν ὕπαρξις δὲν ἐκλείπει τέλεον διὰ τῆς νοθεύσεως καὶ ἀσεβοῦς χρήσεως τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν χάρτου; Τούτου δὲ γενομένου, τίνα ἐγγύησιν περὶ τοῦ μέλλοντος τῆς πατρίδος ἡμῶν δέον νὰ ἔχωμεν, καὶ τίνα φαεινὴν ἐλπίδα εἰς τοὺς ἐκτὸς τῆς ἐπικρατείας βιοῦντας, ἀλλὰ μοιραίως μεθ’ ἡμῶν συνδεθέντας, δυνάμεθα νὰ δώσωμεν; Ἰδοὺ ὁ Γόρδιος δεσμὸς, ὃν ὀφείλομεν σήμερον νὰ ἐπιλύσωμεν, καὶ τοῦτο οὐ μόνον χάριν τῆς τιμῆς, ἀλλὰ κυρίως χάριν τῆς ὑπάρξεως τῆς πατρίδος ἡμῶν. Καὶ πρὸς εὐτυχῆ διέξοδον ἐκ τῆς δυσχεροῦς ταύτης θέσεως, ὀφείλομεν νὰ ἐπιζητήσωμεν οὐχὶ ἐν τῇ διαπάλη τῶν κομμάτων, ἀλλ’ ἐν τῇ λεπτομερεῖ ἐξετάσει τῶν ζητημάτων τοῦ τόπου τοὺς ὑπευθύνους τῆς καταστάσεως ταύτης, καὶ νὰ μὴ θελήσωμεν ἀορίστως κἂν νὰ ἐπιῤῥίψωμεν τὴν εὐθύνην ἀλλήλοις· διότι οὕτως ἀνομολογοῦμεν τὴν ἄγνοιαν τῶν ὁρίων τῶν καθηκόντων ἑκάστου ἡμῶν, καὶ ἐν τῇ ἀγνοίᾳ ταύτη Κύριοι, ἔγκειται τὸ μέγα τοῦ τόπου ἡμῶν κακόν. Ὅθεν, ὑπόχρεοι νὰ ἐπαναφέρωμεν τὴν λειτουργίαν τῶν νόμων ἐν τῇ κανονικῇ τροχιᾷ αὐτῶν, πρέπει τὰς σκέψεις καὶ ἀποφάσεις ἡμῶν νὰ διευθύνῃ ἱερὰ πρὸς τὴν πατρίδα ἀφοσίωσις καὶ τυφλὴ πρὸς τοὺς νόμους ὑπακοὴ, διότι οὕτω μόνον δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν τὴν ἀλήθειαν καὶ μόνον ἡ ἀλήθεια πάντοτε σώζει. Ἔχομεν ἑπομένως ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὸν νόμον ͵ΒΡΙΕʹ κεκυρωμένον καὶ δεδημοσιευμένον, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἐγκύκλιον διαταγὴν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ, δι’ ἧς ἀναστέλλεται καὶ τίθεται εἰς ἀργίαν ὁ νόμος οὗτος. Ἴδωμεν δὲ τί τῶν δύο τούτων ἔννομον εἶναι. Κατὰ τὰς γενικὰς ἀρχὰς τοῦ Συνταγματικοῦ δικαίου καὶ τὰς διατάξεις τῆς ἡμετέρας νομοθεσίας, ἡ σύστασις καὶ ἡ ἑρμηνεία ἔτι τοῦ νόμου ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἀνήκει. Ἐκδηλοῦται δ’ αὕτη, κατὰ τὸ ἄρθρον 22 τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος, οὐχὶ ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Βασιλέως ἢ τῆς Βουλῆς, ἢ ἀμφοτέρων, ἀλλ’ ἐν τῇ κοινῇ συνεργασίᾳ καὶ συναποφάσει αὐτῶν, καὶ τοῦτο πάνυ ὀρθῶς ἐγένετο, ἵνα δοθῇ μεγαλείτερον κῦρος εἰς τὰς πράξεις τοῦ θεσμοῦ τούτου, ὡς ἐκπροσωποῦντος τὴν γενικὴν καὶ πάνδημον θέλησιν τῶν τε ἀρχόντων καὶ ἀρχομένων ἐν συνόλῳ ὑπὲρ τῆς εὐημερίας καὶ προόδου αὐτῶν ἐν τοῖς καθέκαστα. Καὶ τὴν σύστασιν ταύτην τοῦ νόμου ὡς καὶ τὴν μορφὴν αὐτοῦ ἔχομεν τελείαν, εὐθὺς ὡς ἔχομεν τὴν θέλησιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Καὶ ἡ μὲν τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως ἐκδηλοῦται, ἡ δὲ τοῦ Βασιλέως διὰ τῆς κυρώσεως ἐξωτερικεύεται. Καὶ τὴν θέλησιν ταύτην τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ὑποχρεοῦνται νὰ ἐκτελῶσιν αἱ λοιπαὶ ἐξουσίαι τοῦ Κράτους, ὡς θέλησιν ἐξουσίας αὐτοτελοῦς καὶ κυριάρχου ἐν τῇ σφαίρᾳ τῆς δικαιοδοσίας αὐτῆς καὶ μὴ ὑπαγομένης ἱεραρχικῶς εἰς ἑτέραν τινὰ τούτων. Μὴ ἐκτελοῦσαι δὲ ταύτην, ἀνατρέπουσιν ἄρδην τὸ 35 ἄρθρον τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος, ὅπερ καὶ μόνον σκοπεῖ τὴν μὴ ἀνάμιξιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἀρχῆς εἰς τὰ ἀπόλυτα καὶ ἐντελῶς ἀνεξάρτητα τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας καθήκοντα. Καὶ τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην ἀναγνωρίζουσα ἡ ἐκτελεστική ἐξουσία ἐν τῇ συγκεκριμένῃ ταύτῃ περιπτώσει, διέταξεν, ὡς καθῆκον πλέον αὐτῆς, τὴν δημοσίευσιν διὰ τῆς ῥήσεως, «δημοσιευθήτω ὁ παρὼν νόμος», καὶ ὑπεγράφη ὁ νόμος τὴν 22 Δεκεμβρίου 1892 καὶ ἐτέθη αὐθημερὸν ἡ μεγάλη τοῦ Κράτους σφραγὶς, καὶ ἀνέλαβε τὴν εὐθύνην τῆς ἐκδόσεως ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς, συνυπογράψας καὶ βεβαιώσας οὕτω ὑπευθύνως τήν τε θέλησιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας καὶ τὴν πρὸς δημοσίευσιν διαταγὴν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἐκτελεστικῆς ἀρχῆς. Καὶ οὕτως ἐγένετο νόμος τοῦ Κράτους, καὶ ἐτέθη ὡς τοιοῦτος διὰ πρωτοκόλλου ἐν τοῖς ἀρχείοις αὐτοῦ. Ἡ κύρωσις ἑπομένως, κύριε Πρωθυπουργὲ, καὶ ἡ δημοσίευσις νόμου τινὸς δὲν εἶναι μία πρᾶξις, ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ προσώπου, ἀλλὰ δύο πράξεις ἐντελῶς διαφόρου φύσεως, δύο διακεκριμένων ἀλλήλαις ἐξουσιῶν. Πᾶσα περαιτέρω ἐνέργεια δὲν ἀφορᾷ οὔτε τὴν σύστασιν οὔτε τὸ κῦρος τοῦ νόμου, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα εὐθύνης τῶν ὀργάνων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο, τὸ ἐντελῶς λελυμένον καὶ ἐν τῇ θεωρίᾳ καὶ ἐν τῇ πράξει, παρ’ ἐλπίδα ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Βασιλείῳ τίθεται ὑπὸ ἀμφισβήτησιν καὶ γεννᾷ σκάνδαλα πραγματικὰ, διὸ τίθησι τὴν νομικὴν τοῦ Κράτους καὶ τῶν νόμων αὐτοῦ ὕπαρξιν ἐν τῷ λαβυρίνθῳ τῆς ἀβεβαιότητος, ὡς ἐκ τῆς ἀμφισβητήσεως τοῦ κύρους τῶν ἐξουσιῶν αὐτοῦ. Καὶ εἶναι ἀληθὲς, Κύριοι, ὅτι ἐπὶ τοιούτου ζητήματος οὔτε στιγμὴν χρόνου πρὸς συζήτησιν ὤφειλε νὰ χάνῃ τὸ νομοθετικὸν ἡμῶν σῶμα, ἀλλὰ διὰ λακτισμάτων ν’ ἀπομακρύνῃ, κατὰ τὴν φράσιν τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Πρωθυπουργοῦ, πάντα τὰ σκάνδαλα, τὰ ῥιπτόμενα ἐν τῇ ὁδῷ τῆς προόδου τῆς πατρίδος ἡμῶν, ὡς καὶ τοὺς ῥίπτοντας αὐτὰ, κύριε Πρωθυπουργέ. Τεθέντος ὅμως ἅπαξ τοῦ ζητήματος τούτου ὑπὸ συζήτησιν, νομίζω ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ διϋλίσωμεν καὶ τὰς ἐλαχίστας καὶ τὰς πλέον ἀσήμους καὶ πλέον παραλόγους φάσεις αὐτοῦ, ἵνα κρατήσωμεν ἀκέραιον τὸ κῦρος τοῦ πολιτικοῦ ἡμῶν Εὐαγγελίου. Ὅθεν ἔχομεν, κύριοι Βουλευταὶ, δύο ζητήματα νὰ ἐξετάσωμεν, ἀναγόμενα πλέον οὐχὶ περὶ τὴν φύσιν καὶ τὸ κῦρος τοῦ νόμου, ἀλλὰ περὶ τὴν ὑποχρέωσιν τῶν ὀργάνων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας πρὸς ἐκτέλεσιν καὶ ἐνέργειαν αὐτοῦ. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον αὐτῶν εἶναι «ἂν δύναται Ὑπουργός τις νὰ μὴ ἐκτελέσῃ τὴν διαταγὴν πρὸς δημοσίευσιν νόμου τινὸς, ἐμπεριέχοντος πάντα τὰ στοιχεῖα τῆς συστάσεως αὐτοῦ, καὶ τίς ὁ ὑπεύθυνος πρὸς ταύτην τὴν δημοσίευσιν εἶναι»· τὸ δὲ δεύτερον «ἂν, δημοσιευθέντος νόμου τινὸς, ἐμπεριέχοντος τὰ στοιχεῖα τῆς συστάσεως αὐτοῦ, δύναται Ὑπουργός τις νὰ ἀναστείλῃ τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ ἐν γένει, ἰδίᾳ δὲ δι’ ἁπλῆς ἐγκυκλίου ὑπουργικῆς διαταγῆς, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι οἱ ἐν αὐτῷ προσυπογεγραμμένοι ὡς Ὑπουργοὶ δὲν εἶναι τὰ πρόσωπα τὰ ἐκτελοῦντα χρέη Ὑπουργῶν κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἐκτελέσεως τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου, ἀλλὰ τὰ ἐκτελοῦντα τοιαῦτα κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ψηφίσεως, κυρώσεως καὶ ἐκδόσεως τοῦ νόμου». Πρὸς ἐξέτασιν, Κύριοι, τοῦ πρώτου ζητήματος, ἐπιτραπήτω μοι νὰ ὑπομνήσω ὑμᾶς κεφαλαιωδῶς τὰ καθήκοντα τῶν Ὑπουργῶν, ἅτινα, ὡς καλῶς γνωρίζετε, διφυῆ, κατὰ τὴν ὑμετέραν νομοθεσίαν, εἰσί· διότι ἀφ’ ἑνὸς ὁ Ὑπουργὸς εἶναι ἄμεσον ὄργανον τοῦ Βασιλέως πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς κυβερνητικῆς αὐτοῦ δικαιοδοσίας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νόμιμος αὐτοῦ ἀντιπρόσωπος ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ διοικητικοῦ μέρους τῆς ἐκτελεστικῆς αὐτοῦ ἐξουσίας, καὶ διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ κατὰ τὴν πρώτην περίστασιν ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως καὶ κατ’ ἐντολὴν αὐτοῦ ἐνεργεῖ τὰ τῆς κυβερνητικῆς αὐτοῦ δικαιοδοσίας, ἀνεγνώρισε τὸ Σύνταγμα τῷ Βασιλεῖ ἀπόλυτον μὲν τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν καὶ παύειν τοὺς Ὑπουργοὺς, ὡς ἔχοντι ἀνάγκην ὀργάνων ἐμπίστων καὶ ὁμογνωμούντων αὐτῷ, κατέστησεν ὅμως αὐτοὺς ὑπευθύνους διὰ τὴν μὴ τήρησιν τῶν νομίμων τύπων κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς θελήσεως τοῦ Βασιλέως καὶ διὰ τὴν μὴ πιστὴν ἔκφρασιν αὐτῆς. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου, ἐπειδὴ ἐξασκεῖ ὁ Ὑπουργὸς τὰ καθήκοντα τῆς διοικητικῆς τοῦ Βασιλέως ἐξουσίας, ὡς νόμιμος ἀντιπρόσωπος αὐτοῦ δυνάμει θεσπισμάτων καὶ νόμων, αὐτοβούλως καὶ ἀνεξαρτήτως, περιώρισε τὴν κακὴν χρῆσιν αὐτῆς διὰ τῆς νομικῆς εὐθύνης αὐτοῦ, καὶ οὕτω ὑπὸ κυβερνητικὴν μὲν ἔποψιν ἡ εὐθύνη καὶ ἡ ἐνέργεια τῶν Ὑπουργῶν ὑφίσταται πρὸς βεβαίωσιν τῆς θελήσεως τοῦ Βασιλέως, ὑπὸ διοικητικὴν ὅμως ἔποψιν ἡ ἐνέργεια αὕτη εἶναι αὐτοτελής, ἀνθύπαρκτος καὶ ἀνεξάρτητος πάσης ἄλλης θελήσεως, καὶ διὰ τοῦτο ὑπέχει οὐσιαστικὴν εὐθύνην τῶν πράξεων αὐτοῦ, προερχομένην ἐξ αὐτῶν τούτων. Ὅθεν, τούτων οὕτως ἐχόντων, ἡ ἐκτέλεσις τῆς διαταγῆς πρὸς δημοσίευσιν ὑπάγεται εἰς τὴν κυβερνητικὴν δικαιοδοσίαν, ἢ εἰς τὴν διοικητικὴν ἐξουσίαν. Καὶ εἰ μὲν ὑπάγεται εἰς τὴν πρώτην τούτων, ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς ὀφείλει νὰ ἐκτελέσῃ τὴν διαταγὴν τοῦ ὑφ’ ὃ ἐτάχθη, διότι εἰς τοῦτο συνίσταται ἡ νομικὴ εὐθύνη αὐτοῦ· εἰ δὲ εἰς τὴν δευτέραν, ὑπεισέρχεται τότε αὕτη εἰς ἀλλότρια καθήκοντα, προϊσταμένης μάλιστα ἐξουσίας, ὁπότε ἡ εὐθύνη καὶ πλήρης καὶ βαρυτέρα εἶναι. Ἡ ἐκτέλεσις λοιπὸν τῆς διαταγῆς πρὸς δημοσίευσιν νόμου τινὸς εἶναι ἐπιβλητικὴ καὶ ἡ εὐθύνη ἀκεραία. Ἀλλὰ τίς ὁ ἁρμόδιος πρὸς τοῦτο Ὑπουργός; Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου δὲν θὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ πολὺ τὴν Βουλὴν, διότι ὁ νόμος ΒΡΞϚʹ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου, ἐν ἄρθρῳ 13, ἐντελῶς καθορίζει τὸ ζήτημα τοῦτο, ἄνευ ἀνάγκης τινὸς νὰ προστρέξωμεν εἰς τοὺς προγενεστέρους περὶ δημοσιεύσεως νόμους. «Ἡ ἄδεια τῆς δημοσιεύσεως, διατάσσει ὁ νόμος, δίδοται τῷ Διευθυντῇ ἑκάστοτε παρὰ τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἴτε ἀπ’ εὐθείας, εἴτε διά τινος ὑπαλλήλου τοῦ Ὑπουργείου, ὅπερ διευθύνει». Ὑπεύθυνον ἄρα οὐδένα ἕτερον ἔχομεν ἢ αὐτὸν τὸν Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τὸν καὶ διὰ ζώσης τὴν δημοσίευσιν δυνάμενον νὰ ἐντέλληται. Καὶ τοῦτο, Κύριοι, ἐβεβαίωσεν αὐτὸς οὗτος ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς, ὅτε ἀνέγνω ὑμῖν περικοπὴν τῆς ὁμιλίας του ἐπὶ τῆς συζητήσεως τοῦ μνημονευθέντος νόμου. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι συνάδελφοι, ἐν παρόδῳ νὰ γνωρίσω ὑμῖν, ὅτι ἡ περικοπὴ ἐκείνη μοὶ προὐξένησεν ἰδίαν εὐχαρίστησιν, καθόσον δι’ αὐτῆς, τὴν ἐπιπολαιότητα, τὴν τόσον σκαιῶς καθ’ ἡμῶν ῥιφθεῖσαν, ἰδίαις χερσὶν ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρωθυπουργὸς αὐτοστιγμεὶ ἐνεδύθη. Τούτου δ’ ἤδη δεδομένου, ἴδωμεν τὸ δεύτερον ζήτημα τούτων· τουτέστιν, «ἂν, δημοσιευθέντος νόμου τινὸς, ἐμπεριέχοντος πάντα τὰ στοιχεῖα τῆς συστάσεως αὐτοῦ, δύναται Ὑπουργός τις νὰ ἀναστείλῃ τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ, λόγῳ ὅτι ἐν τούτῳ δὲν προσυπέγραψεν ὡς ὑπεύθυνος Ὑπουργὸς τὸ πρόσωπον, ὅπερ ἐξετέλει τὰ καθήκοντα τούτου κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἐκτελέσεως τῆς δημοσιεύσεως, ἀλλ’ ἐκεῖνο, ὅπερ ἦτο τοιοῦτον κατὰ τὸν χρόνον τῆς ψηφίσεως, κυρώσεως καὶ ἐκδόσεως τοῦ νόμου». Πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ ζητήματος τούτου ἔχομεν ἀνάγκην νὰ καταφύγωμεν εἰς τὰς διατάξεις τοῦ δημοσίου δικαίου, αἵτινες καὶ τοῦ ἡμετέρου καὶ τοῦ τῶν λοιπῶν εὐνομουμένων Κρατῶν ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν. Κατὰ τὰς διατάξεις αὐτὰς, πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι, ἐν τῇ ἐνεργείᾳ αὐτῶν ἑκάστη, εἰσὶν ἑνιαῖαι, καὶ μόνον ἐπὶ τῆς ἑνότητος ταύτης δύναται νὰ στηριχθῇ τὸ κῦρος τῶν ἀποφάσεων αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ ἑνότης ἦναι ἀπαιτητὴ διὰ τὰς ἀποφάσεις τῶν διαφόρων ἐξουσιῶν, ἐπιβάλλεται αὕτη τῇ ἐκτελεστικῇ ἐξουσίᾳ οὐχὶ μόνον χάριν τῆς ἰσχυροποιήσεως αὐτῆς ἐν τῇ ἐπιτελέσει τῶν καθηκόντων της, ἀλλὰ κυρίως χάριν τῆς κυριαρχικῆς τῆς Πολιτείας ἐξουσίας· διότι ἡ κυριαρχία τῆς Πολιτείας ἐκπροσωπεῖται διὰ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Εἰ ἑπομένως ἡ ἑνότης εἶναι ἀπαιτητὴ δι’ ἐκείνας, ἐπιβλητέα ἐστὶ τῇ ἐκτελεστικῇ ἐξουσίᾳ. Ἡ ἔλλειψις ἄρα τῆς ἑνότητος ἐν τῇ ἐκτελεστικῇ ἐξουσίᾳ παραλύει τὴν ἐσωτερικὴν αὐτῆς δρᾶσιν, ἀντιστρατεύεται εἰς τὴν κυριαρχίαν τῆς Πολιτείας, καταστρέφει τὴν βάσιν τοῦ Κράτους. Ὅθεν ἡ ἑνότης ὑπάρχει ἐν τόπῳ καὶ χρόνῳ, καὶ ἡ εὐθύνη ἐπιπίπτει ἀκεραία ἐφ’ ὅλων τῶν ὀργάνων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας μέχρι τῆς στιγμῆς τῆς ἐκτελέσεως τῆς δοθείσης διαταγῆς, καὶ οὕτως ἐκλείπει ἡ διάκρισις τῶν προσώπων. Πᾶσα δὲ δημοσίευσις, γενομένη μετὰ τὴν ἔκδοσιν, εἶναι ἔγκυρος καὶ ἀνεπηρέαστος ἐκ τοῦ χρόνου τῆς ἐκτελέσεως αὐτῆς. Καλῶς ἑπομένως ἐγένετο ἡ δημοσίευσις τοῦ νόμου ͵ΒΡΙΕʹ καὶ λόγῳ τύπων καὶ λόγῳ εὐθύνης. Τὸ δὲ ὑποδειχθὲν ὑπό τινων ἀξιοτίμων συναδέλφων περὶ πλέον, δι’ οὗ ἐσκοπεῖτο ἡ ἔκδοσις νέου πρὸς δημοσίευσιν τοῦ νόμου διατάγματος, ἐντελῶς σόλοικον νομικῶς εἶναι, διότι πρόῤῥιζα ἀνατρέπει τὴν θεωρίαν τῆς ἑνότητος, ἐφ’ ἧς καὶ μόνης στηρίζεται ὁ θεσμὸς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Ἀλλὰ δημοσιευθέντος νόμου τινὸς, ἐμπεριέχοντος πάντα τὰ στοιχεῖα τῆς συστάσεως αὐτοῦ, δύναται νὰ ἀνασταλῇ ἡ ἐνέργεια τούτου καὶ μάλιστα δι’ ἐγκυκλίου ὑπουργικῆς διαταγῆς; Τὴν μὴ ἀναστολὴν ἐνεργείας νόμου τινὸς ἐπιτάσσει καὶ αὐτῷ τῷ ἄνακτι τὸ Σύνταγμα ἐν ἄρθρῳ 35. Ἡ δ’ ἐπιταγὴ εἶναι τόσον γενικὴ, ὥστε ἀδιστάκτως δύναται νὰ συμπεριληφθῇ εἰς αὐτὴν καὶ δημοσίευσις νόμου ἔστω καὶ μὴ ἐντελῶς κατὰ τύπους γενομένου. Καὶ τὴν ἑρμηνείαν ταύτην, Κύριοι, ἔδωκε τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα ἡμῶν κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1875, τῇ εἰσηγήσει μάλιστα αὐτοῦ τούτου τοῦ κυρίου νῦν Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλ’ ἄν τὴν ἀναστολὴν τῆς ἐνεργείας νόμου τινὸς ἀπαγορεύῃ τὸ Σύνταγμα καὶ εἰς αὐτὸν τὸν ἀνώτατον τῆς Πολιτείας ἄρχοντα, νομίζετε ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς Ὑπουργὸν δι’ ἁπλῆς ἐγκυκλίου διαταγῆς νὰ σταματᾷ τὴν ἐνέργειαν τῶν νόμων καὶ νὰ ξεσχίζῃ τὰς διαταγὰς τοῦ ἄνακτος αὐτοῦ; Τούτου δὲ γενομένου, δὲν νομίζετε ὅτι ἀποδεικνύεται τρανότατα ἡ ἄγνοια τῶν ὁρίων τῶν καθηκόντων ἑκάστου ἡμῶν; Καὶ τούτου ἐπιτρεπομένου, εἴπατέ μοι, τί κῦρος δύνανται νὰ ἔχωσι πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι τῆς Πολιτείας πρὸ τῆς δυνάμεως τῆς ἀνατρεπούσης πρόῤῥιζα τὰς ἀποφάσεις καὶ διαταγὰς αὐτῶν; Καὶ νομίζετε ὅτι οὕτω δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἡ Ἑλλὰς ὡς κυρίαρχον Κράτος; Σταματήσατε ἐν τῇ Πολιτείᾳ πᾶσαν παράνομον δρᾶσιν τῶν ἐξουσιῶν αὐτῆς. Σταματήσατε δ’ αὐτήν, ἂν θέλητε τὴν πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν τῆς πατρίδος ἡμῶν ὕπαρξιν. Ἀποπέμψατε δὲ δι’ οὗ τρόπου ὑπέδειξεν ἡμῖν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς πάντα δυνάμενον νὰ φαντασθῇ, ὅτι δύναται διὰ τῆς ἰδίας αὑτοῦ βουλήσεως νὰ ἀναπληρώσῃ τὴν θέλησιν τῶν νόμων καὶ τοῦ ἔθνους, ἂν πονῆτε ἀληθῶς τὸν τόπον ἡμῶν, καὶ δείξατε, ὅτι οὐδ’ ἐν κινδύνῳ κἂν ἐννοεῖτε νὰ κοιμηθῶσιν οἱ νόμοι, ἂν δὲν θέλητε νὰ ποδοπατήσωσι ξένοι τοὺς τάφους τῶν πατέρων ἡμῶν.

§61ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ἤθελον λάβει τὸν λόγον, Κύριοι, ἐὰν τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἔφερον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς αἱ ἐπερωτήσεις τῶν ἀξιοτίμων ἐξ Αἰγιαλείας καὶ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτῶν, εἶχε περιορισθῆ ἐντὸς τῶν νομικῶν ὁρίων. Τὸ ζήτημα ὑπὸ τὴν νομικὴν αὐτοῦ ἔποψιν νομίζω ὅτι ἀρκούντως ἀνεπτύχθη ἐν τῇ Βουλῇ, ἐλάχιστα δὲ δύναταί τις νὰ προσθέσῃ. Ἀλλ’ ἡ συζήτησις ἐξῆλθε τῶν καθαρῶς νομικῶν ὁρίων. Ἐξητάσθη δὲ τὸ πρῶτον ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀκολούθως δὲ καὶ ὑπὸ ἄλλων προαγορευσάντων, καὶ ὑπὸ οὐσιαστικὴν ἔποψιν, ὑπὸ τὴν τῆς χρησιμότητος δηλ. τοῦ νόμου περὶ εἰσπράξεως τελῶν τινων εἰς χρυσὸν καὶ ὑπὸ τὴν τοῦ ἐπωφελοῦς τῆς δι’ ὑπουργικῆς ἐγκυκλίου ἀναστολῆς αὐτοῦ. Αἱ ὑπὸ τὰς ἐπόψεις δὲ ταύτας ἰδίως ἀναπτυχθεῖσαι ἰδέαι μὲ ἀναγκάζουσι νὰ λάβω τὸν λόγον καὶ ἐκφράσω τὴν γνώμην μου. Οὐδεμίαν ἡμεῖς αἰσθανόμεθα συμπάθειαν πρὸς τὸν νόμον, οὗτινος ἀνεβλήθη ἡ ἐκτέλεσις. Καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν σύνοδον τῆς Βουλῆς ἀπροκαλύπτως ἀντετάχθημεν κατὰ τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ. Ἀνεπτύξαμεν τότε τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους ἐθεωροῦμεν τὸν νόμον ἐπιβλαβῆ. Εἴπομεν ὅτι ὁ σκοπός, τὸν ὁποῖον ἐπεδίωκεν ἡ εἰς τὴν Βουλὴν εἰσαγαγοῦσα αὐτὸν Κυβέρνησις, τῆς διὰ τῆς φορολογίας εἰσπράξεως χρυσοῦ, οὗτινος τὸ Δημόσιον εἶχεν ἀνάγκην, ἤθελεν ἀπολήξει εἰς ἀντίθετα τῶν ἐπιδιωκομένων ἀποτελέσματα. Δὲν συντελεῖ οὗτος εἰς τὴν αὔξησιν μήτε κατὰ μίαν δραχμὴν τῶν ἐν τῷ τόπῳ εἰς χρυσὸν ἀξιῶν, ἀλλ’ ἁπλῶς μεταβάλλει τὸν τρόπον τῆς παρὰ τοῦ Δημοσίου εὑρέσεως χρυσοῦ. Οὗτος δὲ εἶναι ὁ κύριος λόγος τοῦ νόμου, ἡ ratio legis, δευτερεύων δ’ εἶναι ὁ σκοπὸς τοῦ νὰ δοθῇ ἡ ἐξ αὐτοῦ πρόσοδος ὡς ἐγγύησις πρὸς συνομολόγησιν δανείου, δι’ ὃν προώριζεν αὐτὸν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Μεταβιβάζων τὴν προμήθειαν χρυσοῦ παρὰ τοῦ Δημοσίου ἀπὸ τῆς ἀμέσου φροντίδος τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τοὺς ἐμπόρους καὶ τοὺς παραγωγούς, δὲν ἐστάθμισε καλῶς τὰ ἀποτελέσματα τοῦ τοιούτου μέτρου καὶ τὴν ἐπίτασιν, ἣν ἤθελε φέρει εἰς τὰς νομισματικὰς ἡμῶν δυσχερείας ἡ παρὰ πολλῶν καὶ ἀθρόα ζήτησις χρυσοῦ καὶ ἡ ἐξ αὐτῆς ὑπερτίμησις αὐτοῦ. Ἐπίστευσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι διὰ τῆς φορολογίας ἠδύνατο εὐκόλως νὰ εἰσπράξῃ χρυσὸν, καὶ τὴν γνώμην του ταύτην ἐφήρμοσε καὶ διὰ τοῦ νόμου τούτου καὶ δι’ ἄλλων, ὡς π. χ. τοῦ νόμου περὶ βιομηχανικῶν καὶ ἐμπορικῶν σημάτων, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπέβαλεν εἰς χρυσὸν τὰ ἐξ αὐτῶν εἰσπραττόμενα τέλη. Τὸν νόμον περὶ ἐπιβολῆς τελῶν τινων εἰς χρυσὸν ἐψήφισεν ἡ Βουλὴ καὶ ἐκύρωσεν ὁ Βασιλεύς, ἐγένετο δὲ καὶ ἡ παρὰ τοῦ Συντάγματος ἀπαιτουμένη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως δημοσίευσις, ἡ promulgation, διὰ τῆς κατὰ τὴν κύρωσιν αὐτοῦ περιληφθείσης διαταγῆς «δημοσιευθήτω καὶ ἐκτελεσθήτω ὡς νόμος τοῦ Κράτους». Οὕτω δ’ ἀπετελέσθη πλήρης ἡ κατὰ τὸ Σύνταγμα κατάρτισις αὐτοῦ. Ὅπως ὅμως ὁ οὕτω τελείως καταρτισθεὶς νόμος ἐφαρμοσθῇ, ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ περιέλθῃ εἰς γνῶσιν ἐκείνων, οἵτινες διετάσσοντο νὰ ὑπακούσωσιν εἰς αὐτόν. Ἔπρεπε νὰ γείνῃ καὶ ἡ γνωστοποίησις αὐτοῦ εἰς τὸ κοινὸν, ἡ publication, ἥτις εἶναι ἁπλῆ ἐκτελεστικὴ ἐνέργεια καὶ, οὕτως εἰπεῖν, μηχανικὴ ἐργασία, οὐδεμίαν ἔχουσα κυριαρχικὴν σημασίαν. Αὕτη εἶναι ἡ πρώτη πρᾶξις τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἡ ἀναγκαία διὰ τὴν ἐκτέλεσιν παντὸς νόμου, καὶ ἥτις ἐνεργεῖται καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζει ὁ νόμος περὶ δημοσιεύσεως τῶν νόμων, καὶ τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦσι καὶ ἕτεραι, ὡς π. χ. αἱ δι’ ἐγκυκλίων διδόμεναι εἰς τὰς ἁρμοδίας ἀρχὰς διαταγαὶ καὶ ὁδηγίαι. Τὴν πρᾶξιν ταύτην ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἀνύψωσεν εἰς βαθμὸν πλέον ἢ ὑπερβολικὸν, δύναται δὲ νὰ εἴπῃ τις, ὅτι ἀνέπτυξε τερατώδη θεωρίαν, διὰ τῆς ὁποίας παρέστησεν, ὅτι ὁ νόμος, τελείως καταρτισθεὶς κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, εἶναί τι μὴ ἔχον ὑπόστασιν, καὶ ὅτι μόνον διὰ τῆς πρὸς ἐκτέλεσιν δημοσιεύσεώς του λαμβάνει τὴν ὑπόστασίν του. Κατὰ τὴν προηγουμένην σύνοδον, συζητοῦντες τὸ νομοσχέδιον περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου, εὕρομεν ἐν αὐτῷ διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας ἡ διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ἔκδοσις πασῶν τῶν κυβερνητικῶν πράξεων, αἵτινες, ὅπως ἐκτελεσθῶσι, πρέπει νὰ δημοσιευθῶσι δι’ αὐτῆς, ὑποβάλλονται εἰς τὴν προηγουμένην ἔγκρισιν τοῦ ἑκάστοτε Πρωθυπουργοῦ. Ἀντέστημεν κατὰ τῆς διατάξεως ταύτης, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τὴν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν δι’ αὐτῆς τίθενται οἱ Ὑπουργοὶ τοῦ Κράτους. Εἴπομεν ὅτι ἡ διάταξις αὕτη, ἥτις ἀπαγορεύει εἰς πάντα Ὑπουργὸν τὴν ἄνευ τῆς ἀδείας τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἐκτέλεσιν τῶν ἀποφάσεών του καὶ πράξεών του, καὶ ἐκείνων ἀκόμη, αἵτινες περιβάλλονται διὰ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Βασιλέως, καθιστᾷ τοὺς Ὑπουργοὺς ὑπαλλήλους ὑποτεταγμένους εἰς τὸν ἑκάστοτε Πρωθυπουργὸν, ἐκμηδενίζει τὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ τὴν εὐθύνην αὐτῶν, καὶ ἀναιρεῖ τὴν ὕπαρξιν ἀληθοῦς κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τὴν διάταξιν ἐκείνην ἐχαρακτήρισε τότε ὡς ἀναθέτουσαν εἰς τὸν Πρωθυπουργὸν ἁπλοῦν ἔργον διεκπεραιωτοῦ πρὸς ἐπιτήρησιν τῆς καλῆς συντάξεως καὶ κατατάξεως τῆς ὕλης τῆς ἐφημερίδος. Οὐδέποτε ἐφαντάσθημεν, πολεμοῦντες τὴν διάταξιν ταύτην, χάριν τῆς ἀνεξαρτησίας τῶν Ὑπουργῶν, ὅτι ἐπρόκειτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἀνυψώσῃ ἐπὶ τοσούτῳ τὴν σημασίαν αὐτῆς, ὥστε νὰ θελήσῃ δι’ αὐτῆς νὰ ὑποτάξῃ εἰς τὴν θέλησιν αὐτοῦ καὶ τὰς κυριαρχικὰς ἐξουσίας τοῦ Κράτους, παριστῶν τὰς πράξεις καὶ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Βασιλέως ὡς ἔργα προπαρασκευαστικὰ, τῶν ὁποίων ἡ ὑπόστασις καὶ ἡ ἐκτέλεσις ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἀποφάσεως αὐτοῦ. Τοιαύτη ἐξουσία, Κύριοι, ἀλλοιοῖ τὰς βάσεις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ ἐγκαθιδρύει ἀληθῆ δικτατορίαν, συγκεντροῦσαν πάσας τὰς ἐξουσίας εἰς χεῖρας τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ὅστις δύναται νὰ εἴπῃ ὅ,τι εἶπεν ἄλλοτε ὁ Λουδοβῖκος ΙΔʹ: «ἐγὼ εἰμὶ τὸ Κράτος» («L’ état c'est moi»). Τοιαύτην ἰδέαν ἔχει περὶ τῆς λειτουργίας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ καὶ συνταγματικοῦ πολιτεύματος παρ’ ἡμῖν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἄν ἔχῃ ἰδέαν περὶ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, δικαίως εἶπε προχθές, ὅτι ἀποκρούει τὴν γνώμην, ἣν εἶχον ἐκφράσει περὶ αὐτοῦ, ὁμιλῶν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον. Ἐὰν παραδέχηται, ὅτι Πρωθυπουργὸς, ὑποστηριζόμενος ὑπὸ πλειοψηφίας ἐξ 102 ἢ καὶ 120 Βουλευτῶν, ἣν παριστᾷ ὡς ἀναμάρτητον καὶ παντοδύναμον, δικαιοῦται νὰ ὑποτάξῃ εἰς τὴν θέλησιν αὐτοῦ πάσας τὰς ἐξουσίας τοῦ Κράτους, βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ συμφωνήσωμεν περὶ τῆς ὑπάρξεως παρ’ ἡμῖν πολιτεύματος τοιούτου ἀκράτου κοινοβουλευτισμοῦ. Ἐὰν ὅμως ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἐνόει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἦναι ἐν ἁρμονίᾳ μετὰ τῆς Βουλῆς, διότι ἄνευ ταύτης δὲν δύναται νὰ λάβῃ τὰ ἀναγκαῖα νομοθετήματα πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ προορισμοῦ αὐτῆς, τῆς διοικήσεως δηλαδὴ τοῦ τόπου, καὶ ὅτι ἡ Βουλὴ, ὡς πολιτικὸν σῶμα, δικαιοῦται νὰ ἐλέγχῃ καὶ ζητῇ εὐθύνας παρὰ πάσης Κυβερνήσεως, παραβιαζούσης τοὺς νόμους, ἢ κακῶς καὶ ἐπιβλαβῶς διὰ τὴν χώραν πολιτευομένης, ἐπὶ τῶν ἐννοιῶν τούτων οὐδεμία δύναται νὰ ὑπάρξῃ διαφωνία, ὡς καὶ ἐπὶ τῆς ἐννοίας, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, διαφωνοῦσα ἐπὶ οὐσιωδῶν ζητημάτων πρὸς τὴν Βουλὴν, ὀφείλει ν’ ἀποχωρήσῃ. Ἐκφράσας ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου γνώμην, δὲν ἐνόησα ποτὲ, ὅτι τὸ πολίτευμα ἡμῶν εἶναι ὅμοιον μὲ τὰ πολιτεύματα τῶν συγκεκερασμένων αὐτοκρατοριῶν, ἐν αἷς ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία εἶναι ἁπλῶς νομοθετικὸν σῶμα, καὶ ὅπου οἱ Ὑπουργοὶ ὀφείλουσιν εὐθύνας μόνον πρὸς τὸν Ἡγεμόνα. Ἐνόουν, ὅτι τὸ πολίτευμα ἡμῶν εἶναι κοινοβουλευτικὸν καὶ συνταγματικὸν, οὐχὶ ὅμως ἀκράτως κοινοβουλευτικόν. Ἄκρατον κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἔχουσι τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, ὡς π. χ. ἡ Ἀγγλία, ἐν οἷς αἱ Βουλαὶ ἐξασκοῦσιν ὁλόκληρον τὴν εἰς τὸ ἔθνος ἀνήκουσαν ἐξουσίαν, ἀποτελοῦσαι διαρκῆ Ἐθνοσυνέλευσιν, ἥτις δύνανται τὰ πάντα νὰ μεταβάλῃ καὶ διευθετήσῃ, ὡς αὕτη κρίνει συμφερώτερον διὰ τὸ ἔθνος, καὶ ὀφείλουσα μόνον νὰ σεβασθῇ τὰς συμβάσεις τὰς ἀπὸ αἰώνων ὑπαρχούσας μεταξὺ τοῦ ἔθνους καὶ τῆς Βασιλείας. Παρ’ ἡμῖν ὅμως ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἡ Βουλὴ, ἐξασκεῖ ὡρισμένον μέρος, μέγα ἴσως μέρος, ἀλλ’ οὐχὶ τὸ ὅλον τῆς ἐξουσίας, ἥτις ἀνήκει εἰς τὸ ἔθνος, καὶ τῆς ὁποίας ἡ πλήρης ἐξάσκησις ἀνήκει μόνον εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Τὴν τοιαύτην δ’ ἔννοιαν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν παραβιάζει ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἡ ὑποστηρίζουσα αὐτὸν κοινοβουλευτικὴ πλειοψηφία, παραδεχομένη ὅτι αἱ πράξεις καὶ αἱ ἀποφάσεις τῶν κυριαρχικῶν ἐξουσιῶν, εἰς ἃς ὀφείλει ὑποταγὴν ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, πρέπει νὰ ὑποτάσσωνται εἰς τὴν θέλησιν καὶ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ εὐθύνη, ἣν ἡ Κυβέρνησις φέρει διὰ τὴν ἐκτέλεσιν παντὸς νόμου, δίδει εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα νὰ μὴ ὑποβάλλῃ αὐτὸν εἰς τὴν βασιλικὴν κύρωσιν, ἐφ’ ὅσον νομίζει, ὅτι τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους δὲν ἀπαιτοῦσι τοῦτο. Ἀλλ’ ἅμα ὁ νόμος ἐκυρώθη καὶ περιεβλήθη τὴν βασιλικὴν διαταγὴν τῆς δημοσιεύσεώς του, δὲν πρέπει ν’ ἀναβληθῇ ἡ δημοσίευσίς του, εἰμὴ μόνον κατὰ τὸ χρονικὸν διάστημα, τὸ ἀναγκαῖον διὰ τὴν προπαρασκευὴν τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ. Ἄν δὲ δι’ οἱονδήποτε λόγον παρίσταται ἀναγκαία καὶ περαιτέρω ἀναβολὴ τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ, ἡ ἀναβολὴ αὕτη τότε μόνον ἔσεται κανονικὴ, ὅταν γείνῃ τῇ προηγουμένῃ συγκαταθέσει τῆς κυρωσάσης τὸν νόμον κυριαρχικῆς ἐξουσίας, δηλαδὴ τοῦ Βασιλέως. Δὲν δύναταί τις ὅμως νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι παρ’ ἡμῖν ἐπεκράτησεν ἔθιμον οὐχὶ καθ’ ὅλα σύμφωνον πρὸς τὴν ὀφειλομένην εὐλάβειαν τῆς ἐκτελεστικῆς πρὸς τὰς κυριάρχους ἐξουσίας, καὶ κατὰ τὸ ὁποῖον οἱ Ὑπουργοὶ, ὡς εἶπε προχθὲς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, θέτουσιν εἰς τὰ συρτάριά των καὶ νόμους καὶ διατάγματα, ἀναβάλλοντες τὴν δημοσίευσιν αὐτῶν καὶ ἐπὶ χρόνον πολὺ μακρότερον ἐκείνου, ὅστις ἀπαιτεῖται διὰ τὰς πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῶν ἀπαιτουμένας προπαρασκευαστικὰς ἐργασίας. Ἡ ἐπικράτησις ὅμως τοιούτου ἐθίμου κατ’ οὐδὲν μεταβάλλει τὴν πληρότητα τῆς συγκροτήσεως τοῦ νόμου, διὰ τὸν λόγον ὅτι οὗτος μένει ἐν τῷ γραφείῳ τοῦ Ὑπουργοῦ.

§62ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καθ’ ὑμᾶς ὑπάρχει νόμος περὶ Ὑπουργείου Συγκοινωνίας ἤδη, καὶ δυνάμεθα νὰ τὸν δημοσιεύσωμεν;

§63ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ νόμος οὗτος δὲν ἐδημοσιεύθη ἐντὸς τῆς διμήνου προθεσμίας, ἣν ὁρίζει τὸ Σύνταγμα διὰ τὴν κύρωσιν τῶν νόμων, δὲν ὑπάγεται ἑπομένως εἰς τὴν περίπτωσιν, ἣν συζητοῦμεν. Καθιερώθη δ’ ὡσαύτως παρ’ ἡμῖν καὶ ἕτερον ἔθιμον, καθ’ ὃ νόμοι καὶ διατάγματα ὑπογεγραμμένα ὑπὸ προκατόχων Ὑπουργῶν δημοσιεύονται καὶ ἐκτελοῦνται ὑπὸ τῶν διαδόχων αὐτῶν. Πλεῖστα δὲ παραδείγματα τοιούτων δημοσιεύσεων καὶ ἐκτελέσεων ἐμνημονεύθησαν ὑπὸ τῶν προλαλησάντων. Ἂν τοῦτο δὲν ἦναι ἀκριβές, ἡ ἐν τῇ Βουλῇ παρουσία τῶν Ἑπτανησίων Βουλευτῶν ἀπὸ τοῦ 1865, καὶ διάφοροι ἄλλαι διατάξεις, σχετιζόμεναι μὲ τὴν ἕνωσιν τῆς Ἑπτανήσου, δὲν θὰ ἦσαν νόμιμοι, διότι ὁ νόμος περὶ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου μὲ τὴν Ἑλλάδα ἐκυρώθη διὰ τῆς ὑπογραφῆς Ὑπουργοῦ ἀπὸ πολλοῦ ἀντικατασταθέντος ὑπὸ ἄλλου, ὅτε οὗτος ἐδημοσιεύθη καὶ ἐφηρμόσθη. Ἡ δικαιολογία δὲ, ἣν ἔφερεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ὁ νόμος οὗτος, ὡς καὶ οἱ ἄλλοι, οἱ μνημονευθέντες παρὰ τῶν προλαλησάντων, ἐδημοσιεύθησαν πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ νόμου τοῦ 1882, τοῦ κανονίζοντος τὰ τῆς ἐκδόσεως τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν εἶναι σοβαρὰ, διότι ἡ δημοσίευσις τῶν νόμων καὶ πρὸ καὶ μετὰ τὸ 1882 ἦτο οὐσιαστικῶς ἡ αὐτὴ, καὶ μόνον τὸν τρόπον τῆς πραγματοποιήσεως αὐτῆς ἐτροποποίησεν ὁ νόμος τοῦ 1882. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὸ 1882 ἐδημοσιεύθησαν νόμοι, φέροντες τὴν ὑπογραφὴν προκατόχου Ὑπουργοῦ, καὶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ παρ’ ἄλλων Ὑπουργῶν. Ὁ τέως Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ κ. Σωτηρόπουλος, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ δημοσιεύσῃ καὶ ἐκτελέσῃ τὸν καθ’ ὅλα κατηρτισμένον νόμον περὶ εἰσπράξεως τελῶν τινων εἰς χρυσόν. Ἐγνώριζε τὰ καθιερωθέντα ἔθιμα, δημοσιεύσας δ’ αὐτὸν, ἀνεδέχθη ἀναμφισβητήτως τὴν εὐθύνην τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ, ἧς τὸ βάρος ᾐσθάνθη ὀλίγον μετὰ τὴν ἐφαρμογήν του. Ἀλλὰ καὶ οἱ προκάτοχοι αὐτοῦ ἔφερον τὴν εὐθύνην, ἥτις πράγματι ἀνῆκεν εἰς αὐτοὺς, τὴν εὐθύνην τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ νόμου εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ, μ’ ὅλας τὰς γενομένας τότε παρατηρήσεις περὶ τῶν ἐπιβλαβῶν αὐτοῦ ἀποτελεσμάτων καὶ τὴν εὐθύνην τῆς κυρώσεως καὶ τῆς ἐκδόσεως αὐτοῦ. Ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἀνέβαλλον τὴν δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν αὐτοῦ, ἡ πρόθεσίς των δηλ. νὰ δώσωσιν ὡς ἐγγύησιν δανείου τὰς ἐξ αὐτοῦ προσόδους, δὲν ἦτο ὁ λόγος τοῦ νόμου, ἡ ratio legis, ἧς ἐκλιπούσης, ἤθελεν ἐκλείψει καὶ ἡ σκοπιμότης τῆς ἐκτελέσεώς του, ἀλλὰ σκοπὸς δευτερεύων, τὸν ὁποῖον ἐπεδίωκε μὲν ὁ προκάτοχος Ὑπουργὸς, οὗτινος ὅμως ἡ ἔλλειψις δὲν καθίστα τὸν νόμον ἄσκοπον, διότι τὸ Δημόσιον εἶχε πάντοτε ἀνάγκην μεταλλικοῦ νομίσματος, οὗτινος τὴν προμήθειαν ἐπεδίωκεν ὁ νόμος. Ἐὰν δ’ οἱ προκάτοχοι Ὑπουργοὶ, οἱ προσυπογράψαντες τὸν νόμον τοῦτον, δὲν ἤθελον νὰ φέρωσι τὴν εὐθύνην αὐτοῦ, ἔπρεπε, πρὶν ἐξέλθωσι τοῦ Ὑπουργείου, νὰ ζητήσωσι παρὰ τοῦ Βασιλέως ν’ ἀπαλλάξῃ αὐτοὺς τῆς εὐθύνης ταύτης, ἀνακαλῶν τὴν διὰ τῆς ὑπογραφῆς των κύρωσιν καὶ ἔκδοσιν αὐτοῦ. Ὁ τέως Πρωθυπουργὸς, χωρὶς νὰ δώσῃ προσοχὴν εἰς τὰς γνώμας τὰς ὁποίας οἱ συνάδελφοι αὐτοῦ ἐν τῇ Βουλῇ ἐξέφερον περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ νόμου τούτου, ἐδημοσίευσε καὶ ἐξετέλεσεν αὐτὸν, ὅπως συνομολογήσῃ δι’ αὐτοῦ τὸ δῆθεν δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως. Διὰ τῆς ἐκτελέσεως δ’ αὐτοῦ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀντιστάσεως ἢ διαμαρτυρίας, μήτε παρὰ τῶν ἐκτελεσάντων αὐτὸν ὑπαλλήλων, μήτε παρὰ τῶν δι’ αὐτοῦ φορολογηθέντων, μήτε παρ’ ἄλλου τινὸς, ὁ νόμος ἔλαβε νέον κῦρος. Ἠσθάνθη δὲ τὸ βάρος τῆς εὐθύνης ἣν διὰ τῆς ἐκτελέσεώς του ἀνεδέχθη ὁ κ. Σωτηρόπουλος, ὅταν μετά τινα καιρὸν εἶδε ποίαν νομισματικὴν διατάραξιν καὶ ποίας ζημίας ἤθελε φέρει ἡ πλήρης αὐτοῦ ἐκτέλεσις ἐκ τῆς ζητήσεως χρυσοῦ παρὰ τῶν σταφιδεμπόρων καὶ σταφιδοπαραγωγῶν, οὓς κυριώτερον ἐβάρυνεν ὁ νόμος οὗτος, καὶ ἐκ τῆς ὑψώσεως τῆς τιμῆς τοῦ συναλλάγματος. Ὅπως προλάβῃ δὲ τὸ τοιοῦτον ἀποτέλεσμα, ἠναγκάσθη νὰ παραβιάσῃ τὸν νόμον, περιγράψας αὐτὸν καὶ διατάξας τὴν προπώλησιν τοῦ χρυσοῦ, οὗ τὴν προμήθειαν ἐπεδίωκεν ὁ νόμος καὶ οὗτινος τὸ Δημόσιον εἶχε πάντοτε ἀνάγκην διὰ τὴν ἐκτέλεσιν ληξιπροθέσμων ἢ μετ’ ὀλίγον ἀπαιτητῶν ὑποχρεώσεων αὐτοῦ. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ διαταγὴ, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ κ. πρώην Πρωθυπουργὸς εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, δὲν ἔλεγεν ὅτι πρέπει νὰ προπωλήσῃ τὸν χρυσὸν πρὶν ἔτι εἰσπράξῃ αὐτὸν, ἐπὶ τῇ ὁριζομένῃ τιμῇ τῶν δραχμῶν 1,65 κατὰ φράγκον, ἀλλ’ ἐξ ὅλης τῆς ἐνεργείας τῆς γενομένης παρὰ τῆς Τραπέζης, ἐν γνώσει βεβαίως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, ἀποδεικνύεται ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος, πιεζόμενος ὑπὸ τῶν πραγμάτων, μετέβαλε τὴν εἰς χρυσὸν εἴσπραξιν εἰς εἴσπραξιν τραπεζικῶν γραμματίων. Εἰς ἀνάλογον ἀνάγκην ἤθελε βεβαίως εὑρεθῆ καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἂν ὄχι ἀμέσως, ἀλλὰ μετὰ παρέλευσιν χρόνου τινὸς, ἐὰν ἤθελεν ἐφαρμόσει τὸν νόμον καθ’ ὃν τρόπον αὐτὸς ἐσκόπει, ἐὰν ἤθελε δηλ. συνομολογήσει τὸ δάνειον καὶ ἀναθέσει τὴν εἴσπραξιν τῶν εἰς χρυσὸν τελῶν εἰς ἐπιτροπὴν ἐκ ξένων συγκεκροτημένην καὶ ἐνασκοῦσαν ἐξωτερικὸν ἔλεγχον. Ἡ διὰ τοῦ δανείου προμήθεια χρυσοῦ ἤθελεν ἐμποδίσει κατ’ ἀρχὰς τὴν ἄμεσον ἐμφάνισιν τῶν ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου ἀποτελεσμάτων, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἐξάντλησιν τοῦ χρυσοῦ τούτου τ’ ἀποτελέσματα ταῦτα ἤθελον παρουσιασθῆ πολὺ βαρύτερα καὶ τοσούτῳ μᾶλλον ὀλεθριώτερα, καθόσον ἠθέλομεν εὑρεθῆ ἀπέναντι τῆς ἀδυναμίας νὰ μεταῤῥυθμίσωμεν ἢ καταργήσωμεν τὸν νόμον τὸν ἐφαρμοζόμενον ὑπὸ τὴν ἄμεσον διαχείρισιν καὶ ἐπίβλεψιν τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐλέγχου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀναλαβὼν τὴν ἀρχὴν, εὑρέθη ἀπέναντι διλήμματος, ἢ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον πιστῶς καὶ ἐπιφέρῃ σπουδαίαν ὕψωσιν τοῦ χρυσοῦ καὶ τὰς ἐξ αὐτῆς ὀλεθρίας διὰ τὸν τόπον συνεπείας, ἢ νὰ ἐξακολουθήσῃ περιγράφων αὐτὸν, ὡς καὶ ὁ προκάτοχός του. Ἡ ὑπερβολικὴ ὅμως αὐτοῦ φιλονομία τὸν ἠμπόδιζε νὰ περιγράψῃ τὸν νόμον, τὸ κῆδος δ’ αὐτοῦ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς κοινωνίας δὲν τῷ ἐπέτρεπε νὰ τὸν ἐφαρμόσῃ πιστῶς καὶ κατὰ γράμμα. Εὗρεν ἑπομένως ἁπλούστερον νὰ χαρακτηρίσῃ αὐτὸν ὡς παρανόμως δημοσιευθέντα, νὰ τὸν θεωρήσῃ ὡς ἀπ’ ἀρχῆς ἄκυρον καὶ ἀνύπαρκτον, καὶ ν’ ἀναστείλῃ τὴν ἐφαρμογήν του. Ἐδικαιολόγησε δὲ τὴν πρᾶξίν του, ἐπιπροσθέτως ἰσχυρισθεὶς, ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος, παραβιάσας τὸν νόμον, ἔδωκεν εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα νὰ τὸν θεωρήσῃ ἄκυρον καὶ ἀναστείλῃ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ. Ἀλλὰ δὲν περιωρίσθη μόνον εἰς τὰς δικανικὰς ταύτας δικαιολογίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως· ἰσχυρίσθη ἐπίσης, ὅτι οὐσιαστικὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἐπέβαλον αὐτῷ τὴν τοιαύτην πορείαν, διότι ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ καθαρίσῃ τὸ ἔδαφος ἐκ τῶν ἀκανθῶν καὶ τῶν τριβόλων, οὓς ἔῤῥιψεν ἐπ’ αὐτοῦ ἡ συνομολόγησις τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, διὰ νὰ δυνηθῇ εὐκολώτερον νὰ ἐφαρμόσῃ τὰ οἰκονομικὰ αὐτοῦ μέτρα. Ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν πράγματι ὑπάρχῃ ἐν τῇ φροντίδι περὶ τῶν γενικῶν συμφερόντων βάσιμός τις δικαιολογία τῆς πράξεως, ἥτις ὑπὸ νομικὴν ἔποψιν ἀπεδείχθη ὡς ὅλως ἀδικαιολόγητος. Ἔπρεπε βεβαίως νὰ καθαρισθῇ τὸ ἔδαφος ἐκ τῶν δυσχερειῶν, ἃς προσέθηκεν εἰς τὴν κατάστασιν ἡμῶν τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως. Ἀλλ’ ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπεδίωξε τὴν ἄρσιν τῶν δυσχερειῶν τούτων ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δὲν εἶναι μήτε ὁ καταλληλότερος, μήτε ὁ ἐπωφελέστερος. Ἀπ’ ἐναντίας δὲ εἰς τὰς ὑπαρχούσας πολλὰς δυσχερείας προσέθηκε καὶ ἑτέρας. Τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, ὀπωσδήποτε καὶ ἂν τὸ κρίνωμεν καὶ ὅσην καὶ ἂν ἐπροξένησε βλάβην εἰς τὴν ὑπόληψιν καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, παρήγαγε δικαιώματα πραγματικὰ τρίτων καὶ ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους, τὰς ὁποίας ἔχομεν καθῆκον νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν σήμερον τίνες εἰσὶν αἱ ὑποχρεώσεις καὶ τὰ δικαιώματα ταῦτα, καὶ τίνα ἔχουσιν ὑπόστασιν καὶ ἰσχύν. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ἡ Βουλὴ, διὰ νὰ δείξω τίνος εἴδους δικαιώματα νομίζουσιν ὅτι ἀπέκτησαν οἱ συμβληθέντες μετὰ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως Χάμπρο καὶ υἱὸς, νὰ ἀναγνώσω, μεταφράζων ἐκ τοῦ ἀγγλικοῦ, ἀπόσπασμα τοῦ ἐγγράφου, ὅπερ ἐν εἴδει διαμαρτυρήσεως ἀπηύθυναν οὗτοι πρὸς τὸ διὰ τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 30 Μαΐου σχηματισθὲν εἰδικὸν ταμεῖον τοῦ δανείου, πρὶν ἢ ἀκόμη λάβωσι γνῶσιν ἐπισήμως τῆς ὑπουργικῆς ἐγκυκλίου, διὰ τῆς ὁποίας ἀνεστέλλετο ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου περὶ εἰσπράξεως τελῶν τινων εἰς χρυσόν. Τὸ ἔγγραφον τοῦτο εὑρίσκεται μεταξὺ τῶν κατατεθέντων ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ φέρει χρονολογίαν 4/16 Νοεμβρίου. Περιέχει δὲ πρὸς τοῖς ἄλλοις τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἔχομεν καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῶμεν διὰ τοῦ ἰσχυροτέρου τρόπου κατὰ πάσης πράξεως τῆς Κυβερνήσεως, ἢ οἱουδήποτε Ὑπουργοῦ, σκοπούσης νὰ παρέμβῃ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων τοῦ ταμείου, ἢ νὰ ἀλλοιώσῃ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, τοῦ ὁρίζοντος, ὅπως οἱ ὑπέγγυοι φόροι πληρώνωνται εἰς χρυσὸν, ἐφ’ ὅσον ὑφίστανται ὁμολογίαι τοῦ δανείου 5% τοῦ 1893. «Σᾶς προσκαλοῦμεν νὰ λάβητε πᾶν νόμιμον μέτρον καὶ ἐπιμείνητε, ἵνα καταστῶσι σεβαστὰ τὰ εἰς ἡμᾶς ἐκχωρηθέντα δικαιώματα διὰ Β. Διατάγματος· ἰδίως δὲ πρέπει νὰ ζητήσητε τὴν ἐφαρμογὴν τῶν διατάξεων τοῦ ἄρθρου 7 κατὰ παντὸς ὑπαλλήλου, ὅστις, συμμορφούμενος μὲ τὴν ἐγκύκλιον τοῦ κ. Τρικούπη, ἤθελεν ἐνεργήσει ἐναντίον τοῦ καταστατικοῦ νόμου τῆς Ἑλλάδος.» Δὲν ἐννοῶ, ὡς εἶπον, νὰ ἐκφέρω οὐδεμίαν γνώμην περὶ τῶν ἰσχυρισμῶν τῶν κ. κ. Χάμπρο καὶ υἱοῦ καὶ τοῦ βασίμου ἢ μὴ αὐτῶν. Δεικνύω μόνον τοὺς ἰσχυρισμοὺς τούτους, ὅπως ἐξετάσω, ἂν πράγματι τὰ παραχθέντα δικαιώματα διὰ τοῦ διατάγματος τῆς 30 Μαΐου μειοῦνται κατά τι, ἢ καὶ ἐξαλείφωνται, διὰ τοῦ τρόπου, δι’ οὗ ἐπεδιώχθη ἡ ἀκύρωσις τοῦ νόμου περὶ εἰσπράξεως τελῶν τινων εἰς χρυσὸν καὶ ἡ ἀφαίρεσις τῆς βάσεως τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Εὑρίσκω δὲ, ὅτι τὰ δικαιώματα ταῦτα, ἀντὶ νὰ μειωθῶσιν, ἀπ’ ἐναντίας ἐνισχύονται ἐκ τῆς καταργήσεως νόμου οὐχὶ ὑπὸ τῆς κυριάρχου ἐξουσίας, τῆς δικαιουμένης νὰ πράξῃ τοῦτο, ἀλλ’ ἐκρύθμως καὶ ὑπὸ ἐξουσίας μὴ ἐχούσης τοιοῦτο δικαίωμα, καὶ τῆς ὁποίας ἡ τοιαύτη ἐνέργεια γεννᾷ ἀμέσως τὴν προκατάληψιν καὶ τὴν ὑπόνοιαν τῆς ἐλλείψεως νομιμότητος καὶ τῆς αὐθαιρεσίας. Πρὸς ἀπόδειξιν τούτου, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ καταφύγω καὶ πάλιν εἰς ἔγγραφον αὐτῶν τῶν κ. κ. Χάμπρο καὶ υἱοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπηύθυναν πρὸς τὸν ἐν Λονδίνῳ ἐπιτετραμμένον τῆς Ἑλλάδος τὴν 12/24 Νοεμβρίου, μετὰ τὴν πρὸς αὐτοὺς γενομένην ἐπίσημον ἀνακοίνωσιν τῆς ἀναστολῆς τοῦ νόμου περὶ εἰσπράξεως εἰς χρυσὸν τελῶν τινων. Ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ ἐκθέτουσιν οὗτοι, ὅτι κατὰ τὸ ἄρθρον 12 τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 30 Μαΐου πρέπει νὰ εἰδοποιηθῶσι πρὸ ἑνὸς μηνὸς, ὅτι θὰ πληρωθῶσιν εἰς χρυσὸν τὰ τοκομερίδια τῶν ἐν αὐτῷ ὁριζομένων δανείων, διὰ νὰ ἀπαγορευθῇ εἰς αὐτοὺς ἡ ἔκδοσις νέων ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως, καὶ ὅτι ναὶ μὲν ἡ § αʹ τοῦ ἄρθρου 12 τοῦ διατάγματος ὑπάγεται εἰς τὴν κύρωσιν τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ δὲν περιῆλθεν εἰς γνῶσίν των ἀπόφασις αὐτῆς, ἀκυροῦσα τὴν § ταύτην, προσθέτουσι δὲ κατὰ λέξιν τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἑπομένως κατὰ τὸ γράμμα τοῦ διατάγματος εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ ἐκδώσωμεν ὁμολογίας τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως διὰ τὰ τοκομερίδια καὶ τὰς κληρωθησομένας ὁμολογίας τῆς 15 προσεχοῦς μηνός. «Ἐλάβομεν διὰ τῆς ἐξοχότητός σας ἀντίγραφον τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δίδοντος ὁδηγίας, ὅπως παύσῃ πᾶσα περαιτέρω ἔκδοσις ὁμολογιῶν τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως. Ἐπειδὴ ὅμως αἱ ὑποχρεώσεις ἡμῶν, ὡς πρακτόρων διὰ τὸ δάνειον τοῦτο, καθορίζονται διὰ Β. Διατάγματος, τακτικῶς δημοσιευθέντος ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως καὶ στηριζομένου ἐπὶ ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἴμεθα βέβαιοι, ὅτι ἡ Α. Ἐξ. ὁ Πρόεδρος τοῦ Συμβουλίου θέλει κατανοήσει, ὅτι εἶναι ὀρθὸν, ἵνα πᾶσα μεταβολὴ ἢ ἐγκατάλειψις τοῦ σχεδίου τῆς κεφαλαιώσεως ἐπιδιωχθῇ καὶ ἀνακοινωθῇ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον. «Οἱ κάτοχοι ὁμολογιῶν προμνησθέντων δανείων διὰ τῆς γενομένης ἐκδόσεως τῶν ὁμολογιῶν τῆς κεφαλαιώσεως ἐγνώρισαν ἤδη τὰς διατάξεις τοῦ Β. Διατάγματος. Νομίζομεν ἑπομένως, ὅτι ἡ ἐγκατάλειψις τῆς πολιτικῆς τοῦ διατάγματος πρέπει νὰ ἐπιδιωχθῇ διὰ τῆς αὐτῆς νομίμου ὁδοῦ καὶ νὰ γνωστοποιηθῇ ῥητῶς καὶ καθαρῶς.» Καὶ οἱ συμβληθέντες μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὡς καὶ πᾶς, ὅστις ἐπισταμένως ἤθελεν ἐξετάσει τὸ ζήτημα, δὲν ἐννοοῦσιν, ὅτι δι’ ἐκρύθμου πράξεως δύναται νὰ ἐπέλθῃ ἐλάττωσις ἢ ἐξασθένησις τῶν δικαιωμάτων, ἅτινα μόνον νόμιμος καὶ τακτικὴ ἐνέργεια δύναται νὰ θέσῃ ὑπὸ ἀμφισβήτησιν. Ἂν δι’ ἐκρύθμου πράξεως, δι’ ἀκυρώσεως νόμου δι’ ἐγκυκλίου, προκύπτῃ ἐπήρειά τις ἐπὶ τῶν δικαιωμάτων τούτων, ἡ ἐπήρεια αὕτη δὲν φέρει βεβαίως τὴν ἐξασθένησιν αὐτῶν, ἀλλ’ ἀπεναντίας τὴν ἐνίσχυσίν των διὰ τῆς προκαταλήψεως, ἣν ἡ τοιαύτη ἔκρυθμος πρᾶξις δύναται νὰ γεννήσῃ εἰς πάντα, ὅτι δὲν ἦτο εὔκολος ἡ διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ καταπολέμησις αὐτῶν. Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς παρέστησε προσέτι ὡς ἀναγκαίαν τὴν ἐγκύκλιον καὶ τὴν διὰ λακτίσματος μάλιστα ἀναστολὴν καὶ ἀκύρωσιν τοῦ νόμου καὶ τοῦ μετ’ αὐτοῦ συνδεομένου διατάγματος τῆς 30 Μαΐου, ὅπως χαρακτηρισθῶσι ταῦτα ὡς ἀπ’ ἀρχῆς ἄκυρα καὶ ἀνύπαρκτα. Ἐφοβεῖτο μήπως τὰ εἰς χρυσὸν τέλη, ἅτινα ἐδόθησαν ὡς ἐγγύησις εἰς τὸ δάνειον τῆς κεφαλαιώσεως, χαρακτηρισθῶσιν ὡς ὑποτεταγμένα εἰς αὐτὸ, καὶ μήπως ἐπέλθῃ οὕτως ἐμπόδιον εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν οἰκονομικῶν αὐτοῦ μέτρων; Ἤθελον ἐννοήσει τὴν δικαιολογίαν ταύτην, καὶ ἂν ἀκόμη δὲν εἶχε νομικὴν ἢ οὐσιαστικὴν βάσιν, ἀλλ’ ἦτο ἁπλῆ ἐπιθυμία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐὰν πράγματι τὰ οἰκονομικὰ αὐτοῦ μέτρα ἐστηρίζοντο ἐπὶ τῆς μὴ θίξεως τῶν ὑποχρεώσεων τοῦ Κράτους καὶ εἰς τὴν μὴ ἀκύρωσιν ἰσχυόντων νόμων. Ἀλλ’ ἐξ ὅσων γνωρίζομεν περὶ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐπιδιώκει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἴτε ἐκ τῶν ἐπισήμως παρ’ αὐτοῦ ἀνακοινωθέντων εἰς τὴν Βουλὴν, εἴτε ἐκ τῶν ἄνευ ἐπισημότητος δημοσιευθέντων, δὲν πρόκειται δυστυχῶς περὶ τοιούτων μέτρων. Ἀπ’ ἐναντίας καὶ αἱ ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους πρόκειται νὰ θιγῶσι καὶ οἱ νόμοι, ἐφ’ ὧν αὗται στηρίζονται, νὰ μεταβληθῶσιν, εἴτε μονομερῶς, εἴτε καὶ διὰ συγκαταθέσεως τῶν δανειστῶν ἡμῶν, διὰ ψυχολογικῆς βίας ἐπιτυγχανομένης. Μεταξὺ δὲ τῶν τοιούτων μέτρων ἠδύνατο νὰ συμπεριληφθῇ καὶ ὁ νόμιμος διακανονισμὸς τῶν ἐκ τοῦ δανείου τῆς κεφαλαιώσεως παραχθεισῶν ὑποχρεώσεων, χωρὶς νὰ προστεθῇ εἰς τὰς ὑφισταμένας δυσχερείας καὶ ἡ ἐκ τῆς ἐρύθμου ἀκυρώσεως νόμου δι’ ἐγκυκλίου νέα δυσχέρεια, καὶ τοῦτο ὅλως δωρεάν; Δὲν νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἀφορμὴ τοῦ μέτρου, εἰς ὃ προέβη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἦτο ἡ ὑπερβολικὴ αὐτοῦ φιλονομία, ἢ ἡ πεποίθησις ὅτι δι’ αὐτοῦ ἐξυπηρετοῦντο ἀσφαλέστερον τὰ συμφέροντα τοῦ Δημοσίου. Ἡ ἀφορμὴ αὐτοῦ, ὡς εἶπον καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον, ἦτο ψυχικὴ ὁρμή, ἥτις ἠνάγκασεν αὐτὸν νὰ λακτίσῃ ἀντὶ νὰ ἀκυρώσῃ νομίμως τὰ γενόμενα, διὰ νὰ ἐπιδείξῃ τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ εἰς τοὺς φίλους του Hambro καὶ Ἰωνίδην, καὶ λακτίζων τὰς πράξεις αὐτῶν νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν κατ’ αὐτῶν καὶ τῶν μετ’ αὐτῶν συμπραξάντων ὀργήν του. Ἀλλ’ ἱκανοποιῶν οὕτω τὰ ἴδια αὐτοῦ αἰσθήματα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, οὐδεμίαν ἔδωκε προσοχὴν εἰς τὴν βλάβην, ἣν ἐπροξένει εἰς τὴν Ἑλλάδα, προσθέτων εἰς τὰς δυσχερείας, ἐν αἷς ἐξ ἀνάγκης εὑρισκόμεθα σήμερον, καὶ ἑτέραν τοιαύτην, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης. Ἐὰν δὲν δυνάμεθα νὰ ἐκπληρώσωμεν τὰς χρηματικὰς ὑποχρεώσεις ἡμῶν, ἔχομεν τοὐλάχιστον τὴν πικρὰν δικαιολογίαν τῆς οἰκονομικῆς ἀνεπαρκείας, εἰς ἣν μᾶς ἔφερεν ἡ ἐφαρμοσθεῖσα ἀπερίσκεπτος οἰκονομικὴ πολιτική. Ἀλλὰ ποίαν δικαιολογίαν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν, μὴ σεβόμενοι τοὺς νόμους καὶ τὸ πολίτευμα ἡμῶν; Διατὶ θέλομεν νὰ παραστήσωμεν τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ὡς ἀκατάρτιστον καὶ μὴ εὐνομούμενον, ὡς μὴ δυνάμενον νὰ ἐνοήσῃ τί εἶναι νόμος, πῶς συγκροτεῖται καὶ ἐκτελεῖται καὶ πῶς ἀκυροῦται οὗτος; Τὴν τοιαύτην μομφὴν κατὰ τοῦ Κράτους ἡμῶν καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς ἐπιπρόσθετον δυσχέρειαν πρέπει ν’ ἀποφύγωμεν διὰ μόνης τῆς καλῆς ἡμῶν θελήσεως. Ἡ Βουλὴ, ἐκφράζουσα τὴν λύπην αὐτῆς διὰ τὴν ἔκρυθμον πρᾶξιν τῆς ἀναστολῆς νόμου δι’ ἐγκυκλίου καὶ ἀποδοκιμάζουσα αὐτὴν, αἴρει τὴν δυσχέρειαν ταύτην. Ἀλλ’ ἐλπίδα τοιαύτης ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, ὡς ἔχει αὕτη σήμερον, δὲν δυνάμεθα νὰ μορφώσωμεν. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ἔχει καθῆκον αὐτὸς ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἄρῃ αὐτὸς τὴν δυσχέρειαν ταύτην καὶ τὴν μομφὴν, ἥτις ἐπιῤῥίπτεται ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος. Δύναται δὲ νὰ πράξῃ τοῦτο, ἀναγνωρίζων ὁ ἴδιος ὅτι ἔσφαλε, διότι, ἀντὶ νὰ ὑποβάλῃ νόμον εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ζητήσῃ τὴν νόμιμον ἀκύρωσιν τῶν χρῃζόντων τοιαύτης, προέβη εἰς τὴν ἀκύρωσιν αὐτῶν δι’ ἁπλῆς ἐγκυκλίου. Ὀφείλει νὰ πράξῃ τοῦτο καὶ χάριν ἑαυτοῦ καὶ χάριν τοῦ τόπου, ὅπως ἄρῃ τὴν κατὰ τούτου μομφὴν καὶ ὅπως μὴ καθιερωθῇ προηγούμενον, ὅπερ, οἱανδήποτε καὶ ἂν ἔχῃ ἀξίαν, θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν μείωσιν τοῦ σεβασμοῦ καὶ τῆς εὐλαβείας, ἥτις ὀφείλεται πρὸς τοὺς νόμους ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὴν βλάβην δὲ τῆς ἰδέας, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι εὐνομούμενον καὶ πεπολιτισμένον Κράτος καὶ εἰς τὴν ἐξ αὐτῆς μείωσιν τῆς πρὸς τὴν Ἑλλάδα ὑπολήψεως τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, τῆς ὁποίας καὶ σήμερον καὶ πάντοτε μεγάλην ἔχομεν ἀνάγκην, ὅπως ἐξυπηρετήσωμεν τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους ἡμῶν.

§64ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἡ Βουλὴ καὶ ἐκορέσθη βεβαίως καὶ ἐκουράσθη ἐκ τῆς συζητήσεως, ἥτις ἐπὶ πέντε ἤδη ἡμέρας ἀπασχολεῖ αὐτήν· ἀλλὰ τὸ ζήτημα, περὶ τὸ ὁποῖον ἡ συζήτησις αὕτη στρέφεται, εἶναι ὁμολογουμένως ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων ὅσα ποτὲ ἀπησχόλησαν τὴν Βουλήν, καὶ ὡς τοιοῦτο δικαιοῖ καὶ ἐμὲ καὶ τοὺς μετ’ ἐμὲ ἴσως ἀγορεύσοντας νὰ παρακαλέσωμεν αὐτὴν νὰ παράσχῃ ἡμῖν ἐπὶ μικρὸν ἔτι τὴν προσοχὴν αὐτῆς. Πρόκειται, Κύριοι, νὰ ἴδωμεν, ἐὰν οἱ νόμοι, ὧν τὸ ἀκλόνητον Κράτος καὶ ἡ εὐλαβὴς παρὰ πάντων τήρησις ἀποτελεῖ τὸ μόνον στεῤῥὸν τῆς Πολιτείας ἔρεισμα καὶ θεμέλιον, ἐπιτρέπηται νὰ μεταβάλλωνται εἰς ἀθύρματα παιδικά, δυνάμενα ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ ἐξαρθρῶνται καὶ καταστρέφωνται ἐν ταῖς χερσὶ τῶν ἑκάστοτε Ὑπουργῶν. Ἐγκύκλιος ὑπουργικὴ διέταξε τὴν ἀναστολὴν τῆς ἐκτελέσεως νόμου, ψηφισθέντος νομίμως παρὰ τῆς Βουλῆς, κυρωθέντος ἐμπροθέσμως παρὰ τοῦ Βασιλέως, προσυπογραψάντων τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν, καὶ δημοσιευθέντος εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως· διέταξε δὲ τὴν ἀναστολὴν τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ ἁπλῆ ὑπουργικὴ ἐγκύκλιος, ἐπὶ τῷ πρωτακούστῳ ἰσχυρισμῷ, ὅτι δῆθεν ὁ νόμος εἶναι ἄκυρος, ὡς μὴ δημοσιευθεὶς ἐγκύρως ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, διότι οἱ μὲν προσυπογράψαντες κατὰ τὴν κύρωσιν καὶ τὴν πρὸς δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν αὐτοῦ δοθεῖσαν ἐντολὴν Ὑπουργοὶ ἀπεχώρησαν τῆς ἀρχῆς πρὶν ἢ ὁ νόμος καταχωρισθῇ εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, οἱ δὲ διαδεξάμενοι αὐτοὺς καὶ παραγγείλαντες τὴν εἰς τὴν ἐφημερίδα καταχώρισιν τοῦ νόμου δὲν ὑπέγραψαν οὐδὲ ἐδημοσίευσαν εἰδικὸν βασιλικὸν διάταγμα περὶ τῆς παραγγελίας των ταύτης πρὸς καταχώρισιν τοῦ νόμου ἐν τῇ ἐφημερίδι. Ὑπεστήριξαν δὲ διὰ μακρῶν καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης καὶ ἄλλοι ὁμόφρονες αὐτοῖς, ὅτι ἡ τοιαύτη δημοσίευσις καθιστᾷ τὸν νόμον ἐντελῶς ἄκυρον, καθιστᾷ αὐτὸν μὴ ὄντα, ὥστε ἁπλοῦν μέτρον διοικήσεως νὰ δύναται νὰ ἄρῃ αὐτὸν ἐκ μέσου καὶ ν’ ἀνακόψῃ τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη παρεμβάσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας πρὸς ἀκύρωσιν ἢ πρὸς ἀναστολὴν τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ. Τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα, ὡς εἶπον, ζήτημα ἐκ τῶν σπουδαιοτάτων ὅσα ποτὲ ἀπησχόλησαν τὴν Βουλήν. Οἱ ἀποπειραθέντες νὰ δικαιολογήσωσι τὴν τοιαύτην τοῦ κυρίου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ ἐνέργειαν ἐθεώρησαν πρωτίστως ἀναγκαῖον νὰ παραστήσωσι πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ πρὸς τὸ ἔθνος, ὅτι τὸν νόμον ἀποτελεῖ κυρίως ἡ δημοσίευσις, καὶ ὅτι ἡ παρὰ τῆς Βουλῆς κατὰ τοὺς νομίμους τρόπους ψήφισις αὐτοῦ, τουτέστιν ἐν ἀπαρτίᾳ καὶ δημοσίᾳ συνεδριαζούσης καὶ κατὰ τρεῖς διαφόρους συνεδριάσεις ψηφιζούσης αὐτὸν κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ὡς καὶ ἡ παρὰ τοῦ Βασιλέως ἐντὸς τῆς τεταγμένης ὑπὸ τοῦ Συντάγματος προθεσμίας κύρωσις αὐτοῦ, προσυπογραψάντων τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν, πάντα ταῦτα ἀποτελοῦσι προπαρασκευαστικὰς μόνον πράξεις πρὸς κατασκευὴν νόμου. Εἰς τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον πολὺ ἐπέμειναν, θεωροῦντες ἀπαραίτητον τὴν δι’ ἐπιμόνου ὑποστηρίξεως αὐτοῦ προπαρασκευὴν εἰς τὸ νὰ μὴ θεωρηθῶσιν ἐντελῶς αὐθαίρετα καὶ παράτολμα λέγοντες, ὅτε θὰ ὑπεστήριζον ὡς συμπέρασμα τὸ ἐντελῶς ἄκυρον τοῦ περὶ οὗ πρόκειται νόμου. Τὰ περὶ τούτου λεχθέντα ἐχαρακτήρισα ὡς ἁπλοῦς ἰσχυρισμούς, διότι τοιοῦτοι βεβαίως εἶναι, μὴ ἀξιωθέντες, ἐφ’ ὅσον ἐγὼ γνωρίζω μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, νὰ ἀνέλθωσιν εἰς περιωπὴν θεωρίας. Εἶναι ἰσχυρισμοὶ ἁπλοῖ, διότι οὐδεμία θεωρία ἀρνεῖται, ὅτι ἡ ψήφισις ἡ νόμιμος καὶ ἡ κύρωσις ἡ νόμιμος τελειοῦσι τὸν νόμον, ἡ δὲ δημοσίευσις καθιστᾷ μόνον αὐτὸν ὑποχρεωτικόν, προσδίδει εἰς αὐτὸν τὴν ἰσχύν, τὸ ἐκτελεστόν. Ὅτι τὸν νόμον τελειοῦσιν, ἀναμφισβητήτως, ἡ ψήφισις ἡ νόμιμος παρὰ τῆς Βουλῆς καὶ ἡ κύρωσις ἡ νόμιμος παρὰ τοῦ Βασιλέως, ὑποστηρίζεται ὁμοφώνως παρὰ πάντων τῶν πολιτειολόγων καὶ νομοδιδασκάλων. Ὁ νόμος τελειοῦται ἐντελῶς διὰ τῆς κυρώσεως, διότι δι’ αὐτῆς συμπίπτουσι καὶ ἐξαντλοῦνται οἱ παράγοντες ἐκεῖνοι, εἰς τοὺς ὁποίους τὸ Σύνταγμα ἀποκλειστικῶς καὶ ὁλοκλήρως ἀνέθετο τῶν νόμων τὴν κατασκευὴν, ἡ βούλησις δηλονότι τῆς Βουλῆς, ἐν τῇ ψηφίσει καὶ ἡ βούλησις τοῦ Βασιλέως ἐν τῇ κυρώσει. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ νομοθεσία ἡμῶν ἁπανταχοῦ, ὅπου δίδεται ἀφορμὴ νὰ δώσῃ ὄνομα εἰς τὸ κατασκεύασμα, περιέχον μὲν τὴν νόμιμον ἔκφρασιν τοῦ βουλήσεως τῆς Βουλῆς καὶ τὴν νόμιμον ἔκφρασιν τῆς βουλήσεως τοῦ Βασιλέως, μήπω δὲ δημοσιευθὲν, ἀποκαλεῖ αὐτὸ «νόμον». Τὸ αὐτὸ δὲ ἔργον μετὰ τὴν νόμιμον ὑπὸ μόνης τῆς Βουλῆς κατὰ τρεῖς διαφόρους συνεδριάσεις ψήφισίν του καὶ τὴν πρὸς τὸν Βασιλέα ὑπὸ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ ὑποβολήν του θεωρεῖται καὶ εἶναι καὶ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀποκαλεῖται νομοσχέδιον μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ὁ Βασιλεὺς περιβάλλει αὐτὸ διὰ τῆς κυρώσεως. Τὴν ἀλήθειαν ταύτην κηρύσσει σαφῶς τὸ ἄρθρον 36 τοῦ Συντάγματος, ὁρίζον ὅτι «νομοσχέδιον ἐπιψηφισθὲν ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ μὴ κυρωθὲν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως ἐντὸς δύο μηνῶν ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς συνόδου, λογίζεται ἀκυρωθέν». Μετὰ τὴν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως ὅμως κύρωσιν αὐτοῦ, ἡ νομοθεσία ἡμῶν ἀποκαλεῖ αὐτὸ πάντοτε καὶ πανταχοῦ νόμον καὶ πρὸ τῆς ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως δημοσιεύσεως αὐτοῦ. Οὕτως αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ διάταγμα, τὸ βεβαιοῦν τὴν κύρωσιν, ἀποκαλεῖ ἀμέσως τὸ κυρωθὲν «νόμον». Τὸ διάταγμα τοῦτο ἔχει, ὡς γνωστὸν, ὡρισμένην διατύπωσιν, βεβαιοῦσαν, ὅτι καὶ ὁ Βασιλεὺς, ὡς δεύτερος καὶ τελευταῖος συνταγματικὸς παράγων τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἐψήφισεν ἐπίσης τὸ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἤδη ψηφισθὲν νομοσχέδιον, ὅπερ, ἵνα μεταβληθῇ εἰς νόμον, πρέπει νὰ φέρῃ οὐχὶ τρεῖς, ἀλλὰ τέσσαρας ψηφίσεις, τρεῖς μὲν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, μίαν δὲ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως. Καὶ ἐν ἀρχῇ μὲν τὸ βεβαιοῦν τὴν κύρωσιν διάταγμα διαλαμβάνει ταῦτα: «Ψηφισάμενοι ὁμοφώνως μετὰ τῆς Βουλῆς, ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάσσομεν»· διὰ τῶν λέξεων δὲ τούτων πιστοποιεῖται ἡ καὶ παρὰ τοῦ Βασιλέως ψήφισις, τουτέστιν ἡ κύρωσις, καὶ ἑπομένως ἡ πλήρης συντέλεσις τοῦ νόμου, ὅστις μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἦτο νομοσχέδιον. Ἔχομεν λοιπὸν οὕτω συντετελεσμένον τὸν νόμον, καὶ διὰ τοῦτο τὸ διάταγμα περατοῦται διὰ τῶν ἑξῆς: «Ὁ παρὼν νόμος, ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθεὶς καὶ παρ’ ἡμῶν σήμερον κυρωθεὶς, (οὐχὶ κυρούμενος, διότι ἐγένετο ἤδη, ὡς ἄνω, ἡ κύρωσις,) δημοσιευθήτω διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκτελεσθήτω ὡς νόμος τοῦ Κράτους». Οὕτω καὶ ὁ ἀστικὸς ἡμῶν νόμος ἐν τῷ τροποποιηθέντι κατὰ τὸ 1882 πρώτῳ αὐτοῦ ἄρθρῳ ὁρίζει ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Ὁ νόμος ἔχει ὑποχρεωτικὴν ἰσχὺν καθ’ ὅλον τὸ Κράτος μετὰ παρέλευσιν δέκα ἡμερῶν, ἀφ’ ἧς δημοσιευθῇ, πλὴν ἂν ὡρίσθη ἄλλως ἐν αὐτῷ. Ἡ δημοσίευσις λογίζεται γενομένη ἀπὸ τῆς χρονολογίας τοῦ περιέχοντος τὸν νόμον φύλλου τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως». Ἀναγνωρίζει δηλαδὴ καὶ οὗτος καὶ ἀποκαλεῖ τὸ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθὲν καὶ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως κυρωθὲν νόμον καὶ πρὸ τῆς δημοσιεύσεώς του, ἥτις προσδίδωσι μόνον αὐτῷ τὴν ὑποχρεωτικὴν ἰσχύν. Ἐπὶ μόνῃ δὲ τῇ κυρώσει καὶ πρὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ περιβάλλεται μὲν ὁ νόμος τὴν μεγάλην σφραγῖδα τοῦ Κράτους τὴν ὁποίαν οὐδὲν νομοσχέδιον περιβάλλεται, καταχωρίζεται δὲ ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων τοῦ Κράτους, ἐν τῷ ὁποίῳ μόνον νόμοι τέλειοι καταχωρίζονται, ἀπὸ τῆς καταχωρίσεως δὲ αὐτοῦ, οὐχὶ ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως, λαμβάνει τὸ ὄνομα αὐτοῦ, βαπτιζόμενος, οὕτως εἰπεῖν, καὶ ὀνομάζεται Α, Β, Γ, Δ, Ε, καὶ οὕτω καθεξῆς, ἀφοῦ πρότερον ἀπὸ τῆς στιγμῆς τῆς κυρώσεως, καὶ ἄρα πρὸ τῆς δημοσιεύσεως, εἶχε καθορισθῆ ἐπισήμως ἡ γέννησίς του, ἀφ’ ἧς ἄρχεται ὑπολογιζομένη καὶ μετρουμένη ἡ ἡλικία αὐτοῦ, τῆς ὁποίας ἡλικίας τὸ ζήτημα ἔχει πολλάκις σπουδαίας οὐσιαστικὰς συνεπείας. Τῶν λόγων τούτων τὴν ἔννοιαν παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιτρέψῃ νὰ καταστήσω σαφῆ καὶ πασίδηλον, ἐν παραδείγματι λαμβάνων ὡς τοιοῦτον αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν νόμον, περὶ οὗ ἤδη ἀσχολούμεθα καὶ περὶ τοῦ κύρους τοῦ ὁποίου ἐπὶ τόσας ἡμέρας μελετῶμεν. Ὁ νόμος ͵ΒΡΙΕ, ἐκυρώθη, νομίζω, τῇ 24 Δεκεμβρίου 1892...

§65ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὴν 22 Δεκεμβρίου.

§66ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Τῇ 22 Δεκεμβρίου μηνός... ἐσφραγίσθη αὐθημερὸν, ἐδημοσιεύθη δὲ περὶ λήγοντα Μάϊον τοῦ 1893.

§67ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὴν 30 Μαΐου.

§68ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ὁ νόμος οὗτος χαρακτηρίζεται παρὰ τῶν κυρίων Ὑπουργῶν καὶ τῶν ὁμοφρόνων αὐτοῖς ὡς ἄκυρος καὶ μὴ ὤν, διότι δῆθεν ἡ δημοσίευσις αὐτοῦ ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις κυρίως κατ’ αὐτοὺς ἀποτελεῖ τὸν νόμον, ἐγένετο ἀκύρως καὶ ἀντισυνταγματικῶς. Ἐγένετο δὲ ἀντισυνταγματικῶς κατ’ αὐτοὺς καὶ ἀκύρως ἡ δημοσίευσις, διότι ἐνηργήθη αὕτη οὐχὶ παρὰ τῶν προσυπογραψάντων εἰς τὴν κύρωσιν καὶ τὴν πρὸς δημοσίευσίν του παραγγελίαν Ὑπουργῶν, ἀλλὰ παρὰ Ὑπουργῶν ἄλλων, οἵτινες διεδέχθησαν αὐτοὺς, ἀποχωρήσαντας τῆς ἀρχῆς. Ὁμολογεῖται δὲ παρ’ αὐτῶν, ὅτι ἡ δημοσίευσις θὰ ἦτο ἔγκυρος, ἑπομένως καὶ ὁ νόμος θὰ ἦτο ἔγκυρος, ἐὰν περὶ τῆς δημοσιεύσεως ἐξεδίδετο εἰδικὸν διάταγμα, φέρον τὰς ὑπογραφὰς τῶν διαδόχων αὐτῶν, οἵτινες ἦσαν Ὑπουργοὶ κατὰ τὴν δημοσίευσιν. Ἡ θεωρία αὐτῶν αὕτη καὶ τὸ τοιοῦτον εἰδικὸν διάταγμα εἶναι ἀληθῶς πρωτοφανῆ καὶ πρωτάκουστα, διότι οὐδαμοῦ ἤκουσα ἢ ἀνέγνων, ὅτι πρὸς ἔγκυρον δημοσίευσιν νόμου, περιέχοντος ἤδη τὴν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως διδομένην ἐντολὴν περὶ δημοσιεύσεως αὐτοῦ, ἀπαιτεῖται νέον πρὸς δημοσίευσιν διάταγμα, ἐὰν μετὰ τὴν κύρωσιν καὶ τὴν πρὸς δημοσίευσιν ἐντολὴν ἐπέλθῃ πρὸ τῆς δημοσιεύσεως κυβερνητικὴ μεταβολή. Ἀλλὰ περὶ τούτου κυρίως δὲν πρόκειται ἤδη. Κατὰ τὴν γνώμην λοιπὸν τῶν κυρίων Ὑπουργῶν καὶ τῶν συνηγόρων αὐτῶν, ἐὰν εἶχε πρὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου ὑπογραφῆ καὶ δημοσιευθῆ παρὰ τῶν διαδόχων αὐτῶν εἰδικὸν περὶ τῆς δημοσιεύσεως διάταγμα, ὁ νόμος θὰ ἦτο ἐντελῶς ἔγκυρος. Περὶ τῶν διατασσομένων διὰ τοῦ ἀκύρου αὐτοῦ νόμου ὑπεβλήθη ἤδη τῇ Βουλῇ νομοσχέδιόν τι, διὰ τοῦ ὁποίου ταῦτα κανονίζονται κατ’ ἐντελῶς ἄλλον τρόπον καὶ ὅπερ νομοσχέδιον, συμφώνως πρὸς τὰς ἰδέας, ὑφ’ ὧν κατέχεται ὁ συντάκτης αὐτοῦ, θεωρεῖ μὴ ὑπάρχοντα τὸν νόμον ͵ΒΡΙΕʹ, οὐδὲ καταργεῖ οὐδ’ ἀναφέρει κἂν αὐτὸν, ἀλλὰ κανονίζει τὴν οὐσίαν τῶν διατάξεων αὐτοῦ κατὰ τρόπον ἐντελῶς διαφορετικόν. Παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ ὑποθέσητε, ὅτι αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ῥυθμίζον τὰ τῶν διατάξεων τοῦ δῆθεν ἀκύρου ἐκείνου νόμου κατὰ τρόπον ἐντελῶς ἀντίθετον, μὴ ἀκυροῦν δὲ τὸν νόμον ἐκεῖνον, διότι θεωρεῖ ὅτι δὲν ὑπάρχει νόμος, ἵνα ἀκυρωθῇ, ὑποθέσατε ὅτι τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ψηφίζεται καὶ κυροῦται καὶ γίνεται νόμος τοῦ Κράτους καὶ δημοσιεύεται ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως ἐγκύρως παρὰ τῆς κυρωσάσης αὐτὸ Κυβερνήσεως, ὅτι δὲ μετὰ τοῦτο ἐπέρχεται μεταβολὴ ὑπουργική, ἡ δὲ διάδοχος τῆς παρούσης Κυβερνήσεως πείθεται, ὅτι ὑφίσταται ἀνάγκη, ἵνα χρησιμοποιήσῃ τὸν νόμον ἐκεῖνον ͵ΒΡΙΕʹ, γινώσκουσα καλῶς διὰ τίνα λόγον ἐθεωρήθη ἡ δημοσίευσις αὐτοῦ ἄκυρος, ἂν θέλητε μάλιστα, καὶ συμμεριζομένη τὴν περὶ τούτου γνώμην τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν ἐκείνη ἐκδίδει διάταγμα, διατάσσον τὴν δημοσίευσιν τοῦ νόμου ͵ΒΡΙΕʹ, καὶ καταχωρίζεται οὗτος εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως ἐγκύρως πλέον καὶ ὑποχρεωτικῶς καὶ κατ’ αὐτὰς τῆς νῦν Κυβερνήσεως τὰς ἰδέας, ἀλλ’ ἡ τοιαύτη δημοσίευσις γίνεται δύο π. χ. μῆνας μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ νῦν ψηφισθησομένου νόμου, τοῦ κανονίζοντος κατὰ τρόπον ἀντίθετον τὰ αὐτὰ ἀντικείμενα. Ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸν, τίς ἐκ τῶν δύο τούτων νόμων, τῶν ἀντιθέτως τὰ αὐτὰ ζητήματα κανονιζόντων, θέλει ἰσχύσει;

§69ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ Σύνταγμα τὸ λέγει. Μετὰ δύο μῆνας ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς Συνόδου, ἐὰν δὲν κυρωθῇ καὶ δημοσιευθῇ ὁ νόμος, δὲν ἰσχύει.

§70ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Τὸ Σύνταγμα βεβαίως δὲν τὸ λέγει αὐτὸ, ἀλλ’ αὐτὸ ἀποτελεῖ ἀναμφισβητήτως τὴν ὀρθὴν τοῦ Συντάγματος ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν, καίπερ μὴ πάντοτε ἰσχύουσαν, ἐγὼ πάντοτε ἐπρέσβευσα, δὲν εἶμαι ὅμως βέβαιος, ὅτι ἀσπάζεται αὐτὴν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§71ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ταύτην ἀσπάζεται ἀπὸ τοῦ ἔτους 1873.

§72ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ὅτι μετὰ δύο μῆνας ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς Συνόδου δὲν ἐπιτρέπεται δημοσίευσις νόμου κατ’ αὐτὴν ψηφισθέντος;

§73ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Βεβαίως.

§74ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Χαίρω. Τοῦ ἐπιχειρήματος ὅμως ἡ ἰσχὺς καὶ ἡ ἔννοια ἐκ τῆς ἐξηγήσεως ταύτης οὐδόλως μεταβάλλεται· μετάθεσίς τις μόνον τῶν διαφόρων σταδίων τῆς ἐργασίας ταύτης εἶναι ἀνάγκη νὰ γείνῃ. Ὁ νόμος ͵ΒΡΙΕʹ, ψηφισθεὶς κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς παρελθούσης Βʹ Συνόδου, ἐκυρώθη τὴν 22 Δεκεμβρίου 1892· ὑποθέσατε ὅτι τὸ ἐν τῇ ἡμερησίᾳ νῦν διατάξει ἀναγεγραμμένον νομοσχέδιον, τὸ κανονίζον ἄλλως τὰ διὰ τοῦ ͵ΒΡΙΕʹ νόμου κανονιζόμενα, ἐψηφίζετο, ἐκυροῦτο καὶ ἐδημοσιεύετο κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1893, τὸν δὲ Φεβρουάριον ἐπήρχετο μεταβολὴ Κυβερνήσεως, καὶ ἡ νέα Κυβέρνησις, ἐκδίδουσα τὸ καθ’ ὑμᾶς ἀναγκαιοῦν εἰδικὸν διάταγμα περὶ δημοσιεύσεως τοῦ νόμου ͵ΒΡΙΕʹ, κατεχώριζεν αὐτὸν ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως κατὰ Μάρτιον τοῦ 1893, ὅτε διήρκει ἀκόμη ἡ Βʹ τῆς Βουλῆς Σύνοδος. Ἀμφότεροι οἱ νόμοι οὗτοι ἤθελον εἶσθαι ἀναμφισβητήτως ἔγκυροι καὶ ὑποχρεωτικοί. Ἐρωτῶ νῦν ὑμᾶς, καὶ ἰδίᾳ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, τίς ἐκ τῶν δύο τούτων νόμων, ὧν ὁ μὲν ἐδημοσιεύθη ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1892, ὁ δὲ τὸν Μάρτιον τοῦ 1893, θὰ κατισχύσῃ;

§75ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ νεώτερος.

§76ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Τίς δὲ εἶναι ὁ νεώτερος;

§77ΣΤΕΦΑΝΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Αἱ διατάξεις τῶν δύο νόμων εἶναι ἀσυμβίβαστοι, ἑπομένως θὰ κατισχύσῃ ὁ ψηφιζόμενος νῦν.

§78ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἀλλ’ αὐτὸς θὰ ἦναι δημοσιευμένος τρεῖς μῆνας πρὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ ἄλλου. Ἂν λοιπὸν κατὰ τὰς ἰδέας σας ἡ δημοσίευσις ἦναι ἡ ἀποτελοῦσα τὸν νόμον, πῶς θὰ ἦναι νεώτερος ὁ προηγουμένως δημοσιευθείς, ἀρχαιότερος δὲ ὁ μεταγενέστερον δημοσιευθείς;

§79ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Διότι εἶναι ἡ τελευταία θέλησις τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ θέσητε τὸ ζήτημα οὕτως, ἐνῷ ἔχετε τελευταίαν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, τελευταῖον κυρωθεῖσαν...

§80ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τί λέγει ἡ ἀπόφασις αὕτη;

§81ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. τελευταῖον κυρωθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ἥτις δημοσιευθεῖσα ἀνέτρεψε πᾶν ὅ,τι προϋπῆρξε;

§82ΡΑΛΛΗΣ. «Ἀνέτρεψε» λέγετε.

§83ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἡ ἀπάντησις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ δὲν γεννᾷ ἀπορίαν εἰς ἐμὲ κἀμμίαν. Ἐγὼ ἐγίνωσκον τίς θὰ ἦτο ἡ ἀπάντησις αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο τὴν προεκάλεσα, ἵνα τὸν ἀναγκάσω ν’ ἀνακαλέσῃ δι’ αὐτῆς πάνθ’ ὅσα προχθὲς εἶπεν, ὅτι δηλαδὴ τὸν νόμον ἀποτελεῖ κυρίως ἡ δημοσίευσις, ὅτι ἡ ψήφισις ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ἡ κύρωσις ὑπὸ τοῦ Βασιλέως εἶναι ἁπλῶς προπαρασκευαστικαὶ πράξεις καὶ ὅτι πρὸ τῆς δημοσιεύσεως νόμος δὲν ὑφίσταται, ἀλλ’ ἔμβρυον κυοφορούμενον καὶ μαιευόμενον. Χαίρω δὲ, ὅτι σήμερον ἀπαρνεῖται πάντα ταῦτα ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἀνομολογῶν μεθ’ ἡμῶν, ὅτι τοῦ νόμου τὴν γέννησιν καὶ ὕπαρξιν ἀποτελεῖ ἡ κύρωσις ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, διότι τοῦτο ἀνομολογεῖ, λέγων ὅτι νόμος πρὸ τριῶν μηνῶν δημοσιευθεὶς εἶναι νεώτερος ἄλλου νόμου, σήμερον δημοσιευομένου, ἐὰν ὁ πρὸ τριῶν μηνῶν δημοσιευθεὶς ἐκυρώθη μετὰ τὴν κύρωσιν τοῦ σήμερον δημοσιευομένου.

§84ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἶπον τοῦτο ἐγώ.

§85ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἐὰν ἡ δημοσίευσις συντελῇ τῳόντι τὸν νόμον, διατὶ εἶναι νεώτερος ὁ νόμος ὁ δημοσιευθεὶς τῇ 22 Δεκεμβρίου 1892 τοῦ νόμου τοῦ δημοσιευθέντος τῇ 27 Μαρτίου 1893;

§86ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν ἐλέχθη τοιοῦτόν τι.

§87ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Εἶναι λοιπὸν σαθρὰ καὶ ἀνυπόστατα πάντα τὰ λεχθέντα, ὅτι μέχρι τῆς δημοσιεύσεώς του ὁ νόμος κυοφορεῖται, ὅτι μαιεύεται, ὅτι δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο ὑφίσταται, καὶ ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς ἀπαντήσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅτι εἶναι ἄρτιος, πλήρης, ἀπὸ τῆς κυρώσεως, διότι ἀπ’ αὐτῆς ἐτέχθη καὶ ζῇ καὶ ἀριθμεῖ τὴν ἡλικίαν αὐτοῦ. (Εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§88ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τώρα τὸ ἐνοήσαμεν.

§89ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἡ ὁμολογία εἶναι πλήρης καὶ τελεία, καὶ δι’ αὐτῆς καταῤῥέουσι πάνθ’ ὅσα περὶ τοῦ ἐναντίου ἐλέχθησαν. (Εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§90ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Στηρίζεσθε ἐπὶ ὁμολογίας, ἡ ὁποία δὲν ἐγένετο.

§91ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἀρνεῖσθε πάλιν, ὅτι εἶναι νεώτερος ὁ νόμος ὁ τώρα ψηφισθησόμενος καὶ κυρωθησόμενος, κ. Στεφάνου; Ἐὰν τοῦτα ἀρνηθῆτε, τότε ἰσχυρίζεσθε, ὅτι θὰ κατισχύσῃ ὁ κατὰ δημοσίευσιν νεώτερος· ἀλλὰ τότε δημιουργεῖτε ἀληθῶς ψηλαφητὴν ἀναρχίαν καὶ ἐπανάστασιν καὶ χάος, διότι τότε δίδετε τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ θέτῃ εἰς ἐνέργειαν καὶ νὰ ἐκτελῇ νόμον ἀρχαιότερον, περιέχοντα διατάξεις ἐναντίας νόμου μεταγενεστέρου, ἀποτελοῦντος τὴν τελευταίαν θέλησιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ὡς εἶπε πρὸ μικροῦ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεγαρίδος. Λοιπὸν ἀναμφισβήτητον εἶναι, ὅτι ὁ νόμος τελειοῦται καὶ γεννᾶται καὶ ζῇ ἀπὸ τῆς στιγμῆς τῆς κυρώσεως, καθίσταται δὲ μόνον ὑποχρεωτικὸς καὶ ἐκτελεστὸς διὰ τῆς δημοσιεύσεως.

§92ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Τὰς θεωρίας ταύτας κἀνεὶς δὲν ἠμφισβήτησε.

§93ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Τοῦτο λέγοντες, ἰσχυρίζεσθε, ὅτι ἡ Βουλὴ καὶ τὰ ἀκροατήρια καὶ ἐγὼ δὲν σᾶς ἠκούομεν ἀγορεύοντα, ἡ δὲ ἐφημερὶς ἡ δημοσιεύσασα τὴν ἀγόρευσίν σας, ἣν ἔχω ἐδῶ, ἠλλοίωσε καὶ παρεποίησε τοὺς λόγους σας. Σεῖς ἐλέγετε σαφῶς καὶ κατ’ ἐπανάληψιν, ὅτι ἡ ψήφισις καὶ ἡ κύρωσις εἶναι προπαρασκευαστικαὶ πράξεις, ὅτι ὁ νόμος πρὸ τῆς δημοσιεύσεως, κυοφορεῖται, εἶναι ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ ἐγελᾶτε μὲ τοὺς ὑποστηρίζοντας τὴν ἐναντίαν ἰδέαν, φροντίζοντες ὅμως νὰ μὴ ἀναφέρητε κἀνένα συγγραφέα, διότι οἱ ἰσχυρισμοί σας ἐκεῖνοι δὲν ἠξιώθησαν τῆς τιμῆς, νὰ ἀνέλθωσι μέχρι θεωρίας.

§94ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Ἐπεκαλέσθην τὴν θεωρίαν τοῦ Rönne.

§95ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Τὴν θεωρίαν τοῦ Rönne τὴν ἐπικαλέσθητε οὐχὶ διὰ τοῦτο, ἀλλ’ ἵνα ὑποστηρίξητε τὸ δικαίωμα τῆς ἀνακλήσεως καὶ κυρώσεως. Ἔχω τὴν ἀγόρευσίν σας ἐνταῦθα. Ἐὰν ἰσχυρίσθητε, ὅτι ὁ Rönne ὑποστηρίζει, ὅτι δὲν γεννᾶται ὁ νόμος διὰ τῆς κυρώσεως, σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀναγνώσητε τὸ σχετικὸν μέρος.

§96ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Εἰς τὴν ἀγόρευσίν μου, τὴν ὁποίαν ἔχετε ἐκεῖ, θὰ ἴδητε, ὅτι ὁ νόμος ὁ κυρωθεὶς εἶναι πλήρης, περιέχων τὸ σπέρμα τῆς ἰσχύος.

§97ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Δὲν εἴπετε, ὅτι ἡ ψήφισις ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ἡ κύρωσις ὑπὸ τοῦ Βασιλέως εἶναι προπαρασκευαστικαὶ πράξεις;

§98ΣΤΕΦΑΝΟΥ. Τὸ λέγει ὁ Rönne· καὶ μήπως τὸ μέλλον καὶ ἕτοιμον νὰ γεννηθῇ δὲν εἶναι τέλειος ἄνθρωπος; (γέλωτες).

§99ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Θὰ μοὶ ἀναπτύξητε ἴσως τώρα καὶ θεωρίαν περὶ ἐμβρυωροῦ τῶν νόμων! Ἀλλ’ αἰσθανόμενοι ὅτι ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου θὰ ἡττῶντο, θὰ κατίσχυε δὲ ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ ἡ μόνη ἀληθὴς καὶ ὀρθὴ θεωρία τῆς τελειώσεως τοῦ νόμου διὰ τῆς κυρώσεως, ἠγωνίσθησαν κρατερῶς νὰ ὑποστηρίξωσιν ὡς δεύτερον ἀμυντικὸν ὀχύρωμα, τὸ μετακλητὸν τῆς κυρώσεως, ὡς δυναμένης ἐν πάσῃ στιγμῇ ν’ ἀνακληθῇ, μέχρι τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν θέλει ἐπέλθει ἡ δημοσίευσις, ἡ ὁποία καὶ μόνη κατ’ αὐτοὺς ἀπαγορεύει τῆς κυρώσεως τὴν ἀνάκλησιν. Τί ἐκ τούτου ἠθέλησαν νὰ ἐξαγάγωσιν ὡς πρὸς τὴν δημοσίευσιν νόμου, τοῦ ὁποίου ἡ κύρωσις δὲν ἀνεκλήθη, δὲν ἐνόησα· ἀλλὰ τὸ θέμα αὐτὸ τοῦ μετακλητοῦ τοῦ νόμου εἶναι βεβαίως ἄξιον πλείονος ἐρεύνης. Περὶ ἀνακλήσεως κυρώσεως τὸ Σύνταγμα ἡμῶν οὐδαμοῦ λέγει τι, οὐδὲ ἄλλο Σύνταγμα γνωρίζω, τὸ ὁποῖον νὰ καθιεροῖ δικαίωμα ἀνακλήσεως τῆς κυρώσεως. Ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν οὐδέποτε ὑπῆρξεν ἀμφισβήτησις περὶ τοῦ ἀμετακλήτου τῆς κυρώσεως, περὶ τοῦ ὅτι ὁ Βασιλεύς, κυρῶν νόμον τινὰ, ἐξαντλεῖ ὁλοκλήρως καὶ ἀπεκδύεται τὴν νομοθετικὴν αὑτοῦ ἐξουσίαν. Ἐάν τις συμβουλευθῇ τὰ πρακτικὰ τῆς Συνελεύσεως, ψηφιζούσης τὸ ἄρθρον 36, καθ’ ὃ «ὁ Βασιλεὺς κυρόνει καὶ δημοσιεύει τοὺς νόμους», δὲν θὰ εὕρῃ συζήτησιν, διότι δὲν ἐθεωρήθη, φαίνεται, ἀμφισβητήσεως δεκτικὴ ἡ ἔννοια τῆς διατάξεως. Ἔχομεν ὅμως ῥητὴν καὶ σαφῆ περὶ τοῦ ἀμετακλήτου τῆς κυρώσεως τὴν γνώμην τοῦ νομοδιδασκάλου, ὅστις ὑπῆρξε καὶ εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως τῆς προεξεργασθείσης τὸ Σύνταγμα, τοῦ ὁποίου ὑπῆρξεν ἐπίσης ὁ κυριώτερος ἴσως συντάκτης. Ἐν τῷ Αʹ τόμῳ τοῦ συνταγματικοῦ αὑτοῦ δικαίου, ἐν παραγράφοις 306 καὶ 307, ὁ ἀείμνηστος καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου Σαρίπολος, ὁ καὶ εἰσηγητὴς τῆς ἐπιτροπῆς τῆς συνταξάσης τὸ Σύνταγμα, γράφει ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Ὁ Βασιλεὺς, τῇ νομοθετικῇ αὑτοῦ ἐξουσίᾳ τὸν νόμον κυρώσας, δημοσιεύει αὐτὸν, ὡς ἐκ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ὁ πρῶτος ἄρχων. Καὶ ὁ μὲν κυρωθεὶς νόμος ἐστὶ πλήρης, κἂν μὴ δημοσιευθῇ, ἅτε τελειοποιηθεὶς μετὰ τὴν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως γενομένην κύρωσιν, ἐξεπλήρωσε γὰρ ἑκάτερον τῶν νομοθετικῶν τμημάτων τὰ καθ’ ἑαυτὸ, οὐχ ὑποχρεοῖ ὅμως τοὺς πολίτας, οὐδὲ τάξιν ἐν τοῖς νόμοις τοῦ Κράτους λαμβάνει, ἐὰν μὴ δημοσιευθῇ, τοῦτο δὲ διὰ τὸ νομικὸν ἀξίωμα, ὅτι νόμος μὴ δεδημοσιευμένος οὐχ ὑποχρεοῖ· τί γὰρ παραλογώτερον τοῦ ὀφείλειν ὑπακοὴν εἰς πρόσταγμα ἄγνωστον;» «Καὶ ὅμως οὔτε τὸ Σύνταγμα, οὔτε ἄλλος τις νόμος προσδιορίζει τὸν χρόνον, ἐν ᾧ μετὰ τὴν κύρωσιν δεῖ δημοσιευθῆναι τὸν νόμον. Τοῦτο κατακρίνομεν, διότι ναὶ μὲν ὁ Βασιλεύς, ἐν τῷ ἀπολύτῳ τῆς ἀρνησικυρίας αὐτοῦ δικαιώματι, κύριός ἐστι κυρῶσαι ἢ μὴ κυρῶσαι τὸ νομοθέτημα, τοῦτο γὰρ ἔχει ὡς νομοθέτης· ἅμα ὅμως τῷ βασιλείῳ κύρει περιέβαλεν αὐτό, ἡ ἐκτελεστικὴ ἀρχή, ἤτοι τὸ Ὑπουργεῖον, ὀφείλει ἐπὶ τῇ ἑαυτῆς εὐθύνῃ ἐπιμεληθῆναι τὴν δημοσίευσιν. «Οὕτως ἔχει μὲν ὁ Βασιλεύς, πρὶν ἢ τὸν νόμον κυρώσῃ, ἀπεριόριστον ἐξουσίαν, ἵνα εἴτε ζωοποιήσει αὐτὸν δι’ ἧς παρέχει αὐτῷ κυρώσεως, εἴτε σιωπῶν ἀφήσει αὐτὸν σχολάζειν· ἅμα ὅμως τῷ ἑαυτοῦ κύρει περιέβαλεν αὐτὸν, ἀδυνατεῖ τοῦ λοιποῦ μόνος ἀνακαλέσαι ἢ ἀναστεῖλαι τὴν ἐνέργειαν, ἢ ἐξαιρέσαι τινὰ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ νόμου (ἄρθρον 35). Ὁ κυρωθεὶς νόμος ἰσχύει ὡς θεσμὸς τοῦ Κράτους, μέχρις οὗ διὰ νεωτέρου ἄλλου νόμου, τὴν νενομισμένην προεξεργασίαν διελθόντος, ἀκυρωθῇ.» Ἐκ τῆς ὡς ἀνωτέρω δὲ παραθέσεως τοῦ ἄρθρου 35 τοῦ Συντάγματος, καθ’ ὃ «οὐδέποτε ὁ Βασιλεὺς δύναται ν’ ἀναστείλῃ τὴν ἐνέργειαν, οὐδὲ νὰ ἐξαιρέσῃ τινὰ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ νόμου», δείκνυσιν ὁ νομοδιδάσκαλος, ὅτι θεωρεῖ διὰ τῆς ἀνωτέρω ἀπαγορεύσεως καὶ ῥητῶς ἀπαγορευομένην τὴν ἀνάκλησιν τῆς κυρώσεως, ταὐτίζων αὐτὴν ἐντελῶς πρὸς ἀναστολὴν ἐνεργείας νόμου, ἀφοῦ ἐν ἀρχῇ τὸν κυρωθέντα νόμον κηρύττει πλήρη, κἂν μὴ δημοσιευθῇ. Εἴπομεν ἤδη, ὅτι διάταξις καθιεροῦσα ἢ ἐνδεικνύουσα τὸ μετακλητὸν τῆς κυρώσεως οὔτε ἐν τῷ ἡμετέρῳ οὔτε ἐν ἄλλῳ τινὶ τῶν γνωστῶν Συνταγμάτων εὕρηται· ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ ἐπιστήμῃ εἷς μόνον, ἐφ’ ὅσον γνωρίζομεν, ὁ Rönne, τοῦ ὁποίου καὶ πρότερον ἐμνήσθημεν, ἐν τῷ συγγράμματι αὐτοῦ περὶ δημοσίου δικαίου τῆς Πρωσσίας ἐξέθηκε γνώμην περὶ τοῦ μετακλητοῦ τῆς κυρώσεως, ἀλλ’ οὐχὶ ἀπολύτως. Τῆς γνώμης ταύτης ἐποιήσατο χρῆσιν ὁ ἀείμνηστος Προβελέγγιος ἐν γνωμοδοτήσει τινὶ, καὶ διὰ τῆς ἀναγνώσεως τῆς γνωμοδοτήσεως ἐκείνης μετήγαγε τὴν γνώμην τοῦ Rönne καὶ εἰς τὴν Βουλὴν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης. Ἀλλ’ ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας, ὅστις πρῶτος ἐπεκαλέσθη ὑπὲρ τῆς ἀντιθέτου γνώμης ἐκ τοῦ Rönne ἐπιχειρήματα, ἐξήγησε σαφῶς, ὅτι δὲν προεβλήθη εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τῆς γνωμοδοτήσεως τοῦ Προβελεγγίου πλήρης ἡ γνώμη τοῦ Rönne, ὅστις ἐν τούτοις σχολιάζει καὶ ἑρμηνεύει διάφορον τοῦ ἡμετέρου Σύνταγμα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον οὐδεὶς ὑπάρχει περιορισμὸς ὡς πρὸς τὸν χρόνον τῆς κυρώσεως, θεωρεῖ δὲ ὡς κεχωρισμένην τὴν κύρωσιν ἀπὸ τῆς ἐντολῆς τοῦ Βασιλέως περὶ δημοσιεύσεως τοῦ νόμου. Πολλὰ ἠκούσατε περὶ τοῦ παρ’ ἄλλοις πολιτεύμασιν ἰσχύοντος χωρισμοῦ τῆς κυρώσεως ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως καὶ τῆς δημοσιεύσεως, ὅστις παρ’ ἡμῖν δὲν ὑφίσταται, διότι τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα ἀναγνωρίζει κύρωσιν μόνον καὶ δημοσίευσιν νόμου, αἵτινες ἀμφότεραι ἐκτελοῦνται συγχρόνως, τοῦ Βασιλέως διὰ τοῦ αὐτοῦ διατάγματος κυροῦντος τὸν νόμον καὶ διατάσσοντος τὴν δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν αὐτοῦ. Ἡ τοιαύτη τοῦ Βασιλέως ὑπογραφὴ εἶναι κυρίως διφυὴς, τὸ μὲν ὡς παράγοντος τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, τὸ δὲ ὡς ἀρχηγοῦ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Ἑπομένως καὶ τὸ διάταγμα εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, διπλοῦν, τὸ μὲν βεβαιοῦν τὴν νομοθετικὴν πρᾶξιν τῆς κυρώσεως τοῦ νόμου, τὸ δὲ περιέχον τὴν παραγγελίαν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας πρὸς δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν αὐτοῦ. Ὁ Rönne λοιπὸν ἐκφέρει μὲν τὴν γνώμην, ὅτι ὁ Βασιλεὺς μετὰ τὴν κύρωσιν τοῦ νόμου ἔχει πλῆρες καὶ ἀποκλειστικὸν δικαίωμα νὰ διατάξῃ, ἐὰν καὶ ὅταν θέλῃ, τὴν δημοσίευσιν αὐτοῦ, συνάγει δ’ ἐκ τούτου, ὅτι ἀπὸ τῆς κυρώσεως μέχρι τῆς περὶ δημοσιεύσεως διαταγῆς ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς ἀνακλήσεως τῆς κυρώσεως. Ἐπάγεται δ’ ὡς ἀναμφισβήτητον, ὅτι, ἂν ὁ Βασιλεὺς, κυρώσας τὸν νόμον, διατάξῃ τὴν δημοσίευσιν αὐτοῦ, τότε ὑφίσταται ὑποχρέωσις τοῦ Ὑπουργείου νὰ μὴ ἀναβάλῃ τὴν δημοσίευσιν, χωρὶς νὰ δικαιοῦται οὐδόλως νὰ ἐπωφεληθῇ τοῦ ἀπεριορίστου τῆς διὰ τὴν δημοσίευσιν προθεσμίας, ὅπερ ἀπεριόριστον ἀνήκει εἰς τὴν ἔκδοσιν τῆς πρὸς δημοσίευσιν παραγγελίας. Ὥστε καὶ κατὰ τοῦ Rönne τὴν γνώμην δὲν δύναται νὰ νοηθῇ τὸ μετακλητὸν τῆς κυρώσεως παρ’ ἡμῖν, ἐφ’ ὅσον παρ’ ἡμῖν δὲν μεσολαβεῖ χρονικὸν διάστημα μεταξὺ κυρώσεως νόμου καὶ παραγγελίας πρὸς δημοσίευσιν αὐτοῦ.

§100ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ θεωρεῖται ὁ ἀδοκιμώτατος τῶν πολιτειολόγων ἐν Γερμανίᾳ.

§101ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Τοιαύτη εἶναι ἡ περὶ τοῦ ἀνακλητοῦ τῆς κυρώσεως γνώμη τοῦ Rönne, παρ’ οὐδενὸς ἄλλου συγγραφέως ἀσπαστὴ γενομένη· ἔμεινεν ὡς ἀποκλειστικὴ αὐτοῦ γνώμη, περιορίζουσα τὸ ἀνακλητὸν ἀπὸ τῆς κυρώσεως μέχρι τῆς πρὸς δημοσίευσιν διαταγῆς, καὶ ἑπομένως μηδὲν παρέχουσα ἐπιχείρημα εἰς τοὺς ἐνταῦθα ἀντιφρονοῦντας ἡμῖν. Μένουσι λοιπὸν οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ καὶ οἱ ὁμοφρονοῦντες αὐτοῖς ἐντελῶς ἐστερημένοι διατάξεως νόμου ἐπιτρεπούσης ἢ ἐνδεικνυούσης δικαίωμα ἀνακλήσεως τῆς κυρώσεως, ἐντελῶς δὲ ἐστερημένοι γνώμης πολιτειολόγου ἢ νομοδιδασκάλου ὑποστηρίζοντος τοιοῦτο δικαίωμα. Ὁ Βασιλεὺς, εἴπομεν, κυρῶν τὸν νόμον, ἐξαντλεῖ τὴν νομοθετικὴν αὐτοῦ ἐξουσίαν. Πῶς δὲ εἶναι καὶ δυνατὸν, ἔχοντες δύο ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ἀνεγνωρισμένους παράγοντα τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, τὸν Βασιλέα καὶ τὴν Βουλὴν, ν’ ἀναγνωρίσωμεν τὸ δικαίωμα τῆς ἀνακλήσεως τῆς ψήφου πρὸς τὸν ἕνα, χωρὶς νὰ δυνάμεθα ν’ ἀναγνωρίσωμεν αὐτὸ καὶ πρὸς τὸν ἕτερον; Ὁ Βασιλεὺς, ψηφίσας, λέγετε ὑμεῖς, δύναται ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν ψῆφον αὐτοῦ· κατὰ τί ὑποδεεστέρα οὖσα ἡ Βουλὴ δὲν δύναται καὶ αὐτὴ ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν ψῆφον αὐτῆς; Ἠκούσατε δὲ, ἢ ἀνέγνωτέ ποτε, ὅτι ἐκλήθη ἡ Βουλὴ ὑπὸ Κυβερνήσεως ἢ ὑπὸ Βουλευτῶν ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν ψῆφον αὐτῆς περὶ νόμου ψηφισθέντος μὲν, μήπω δὲ κυρωθέντος, ἢ καὶ μετὰ τὴν κύρωσιν αὐτοῦ; Οὐδέποτε οὐδαμοῦ συνέβη τοιοῦτό τι, οὐδ’ ὑπάρχει τις τοιαύτην ὑποστηρίζων γνώμην. Τί δὲ τοὐναντίον συνέβη; Ὑπῆρξαν, πολλάκις νομίζω, περιστάσεις, καθ’ ἃς συνέπεσεν ἐξ ἀπροσεξίας τῶν ἁρμοδίων νὰ ψηφισθῇ ἐσφαλμένη διάταξις, ἢ καὶ νὰ διατυπωθῇ κακῶς ἐν τοῖς ἐπικυρωθεῖσι πρακτικοῖς τῆς τρίτης ψηφίσεως νόμος τις, ἢ ἄρθρον νόμου, ν’ ἀνακαλυφθῇ δὲ τοῦτο πρὸ τῆς κυρώσεως αὐτοῦ, ἀλλ’ εἰς οὐδένα ἐγεννήθη ποτὲ ἡ ἰδέα, ὅτι ἐπετρέπετο νὰ προκαλέσῃ τὴν Βουλὴν, ἵνα ἀνακαλέσῃ τὴν ψῆφον αὐτῆς, οὐδ’ ἵνα διορθώσῃ τὸ παρεισφρῆσαν λάθος· διότι ψηφίσασα εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν ἐξήντλησε τὸ νομοθετικὸν αὐτῆς δικαίωμα. Τί δὲ ἐγένετο; ἐκυρώθη μὲν καὶ ἐδημοσιεύθη ὁ νόμος, προετάθη δ’ ὕστερον ἄλλο νομοθέτημα.

§102ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἓν ἄλλο νομοσχέδιον.

§103ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἄλλο νομοσχέδιον, διορθοῦν τὸ λάθος, καὶ διὰ τριπλῆς ψηφίσεως καὶ διὰ κυρώσεως καὶ δημοσιεύσεως αὐτοῦ, τουτέστι διὰ νόμου νεωτέρου, ἐγένετο ἡ διόρθωσις τοῦ λάθους, οὐχὶ δὲ δι’ ἀνακλήσεως τῆς ψήφου. Πόθεν λοιπὸν ἀντλεῖτε τὸ δικαίωμα νὰ ποιῆσθε τοιαύτην διάκρισιν μεταξὺ τῶν δύο νομοθετικῶν ψήφων, καὶ τὴν μὲν νὰ θεωρῆτε ὡς ἀμετάκλητον καὶ μόνον διὰ νόμου δυναμένην νὰ μεταβληθῇ, τὴν δὲ ὡς ἐν πάσῃ στιγμῇ μετακλητήν; Βλέπετε εἰς ποῖα καὶ πόσα καταλήγετε ἄτοπα, τοιαύτας ὑποστηρίζοντες γνώμας καὶ ἀγωνιζόμενοι δι’ αὐθαιρέτων καὶ παρατόλμων συλλογισμῶν ν’ ἀνατρέψητε τοὺς νόμους; Ἡ παραδοχὴ τοῦ ἀπολύτου δικαιώματος τῆς ἀνακλήσεως τῆς κυρώσεως ἤθελε μεταβάλει τὸ νομοθετεῖν εἰς αὐτοσχεδιάζειν καὶ παίζειν καὶ καταδολιεύεσθαι ἐνίοτε τοῦ Συντάγματος τὰς διατάξεις, ὅπερ βεβαίως ἠδύνατο νὰ συμβῇ, καθ’ ὃν χρόνον δὲν ἐθεωρεῖτο ἡ πρὸς κύρωσιν δίμηνος ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς Συνόδου προθεσμία καὶ ὡς προθεσμία ἀνατρεπτικὴ διὰ τὴν δημοσίευσιν. Τότε θὰ ἦτο δυνατὸν, κατὰ τοὺς παραδεχομένους τὸ μετακλητὸν τῆς κυρώσεως, ἑπομένως καὶ τῆς μὴ κυρώσεως, νὰ ἐπέρχηται καὶ μετὰ τὸ δίμηνον ἡ κύρωσις, προχρονολογουμένη, τοῦθ’ ὅπερ θὰ ἦτο εἰδεχθὴς τοῦ Συντάγματος καταδολίευσις.

§104Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός.). Ἀπὸ τοῦ 1873 οὐδεμία ἐγένετο δημοσίευσις νόμου μετὰ παρέλευσιν τῶν δύο μηνῶν ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς Συνόδου, καθ’ ἣν ἐψηφίσθη.

§105ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Πρὸ τούτου ὅμως;

§106ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν πιστεύω, διότι οὐδεὶς ἐπεκαλέσθη τοιοῦτο προηγούμενον κατὰ τὴν ἐν τῇ Βουλῇ συζήτησιν περὶ τοῦ θέματος ἐν ἔτει 1873. Θὰ ἐγίνετο δὲ πιθανῶς μνεία τοῦ προηγουμένου, ἂν ὑπῆρχε.

§107ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἐπειδὴ δὲ ἐξ οὐδενὸς μὲν τῶν Συνταγμάτων ἠδυνήθησαν νὰ ἀρυσθῶσιν ἐπιχειρήματα πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ἰδεῶν αὐτῶν, οὐδενὸς δὲ τῶν συγγραφέων νὰ προσκομίσωσιν ἐνταῦθα γνώμας, διότι καὶ τοῦ Rönne ἡ μεμονωμένη γνώμη εἶναι ἀνωφελὴς ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἐφ’ ὅσον περιορίζει τὸ πρὸς ἀνάκλησιν τῆς κυρώσεως δικαίωμα μέχρι τῆς ἀνυπάρκτου promulgation, ἐν τοιαύτῃ ἐλλείψει παντὸς ἄλλου καταφυγίου ἠκούσατε θεωρίας γηγενεῖς ἐντεῦθεν καὶ περιέργους ὀλίγον· τίνα π. χ.; ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ κωλύσῃ τὴν ἀνάκλησιν τῆς κυρώσεως πράξεως μὴ δημοσιευομένης, ἀλλ’ ἐν τῷ ἀφανεῖ γινομένης; Τοῦ ἐπιχειρήματος τούτου δὶς ἐποιήσατο χρῆσιν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης· ἀναγινώσκω δὲ τὰς σχετικὰς περικοπὰς ἐκ τῆς δημοσιευθείσης ἀγορεύσεώς του: «Καὶ τίς δύναται, Κύριοι, εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ν’ ἀμφισβητήσῃ εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἐν ὅσῳ δὲν προβαίνει εἰς τὴν πρᾶξιν τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου, τὸ δικαίωμα τοῦ ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν γενομένην ἤδη ἐν τῷ ἀφανεῖ κύρωσιν καὶ ἔκδοσιν τοῦ νόμου;» Καὶ περαιτέρω πάλιν: «Ἀλλ’ ἡ κύρωσις ἡ ἤδη γενομένη ἐν τῷ ἀφανεῖ, ἀφοῦ δὲν ἔλαβεν ὕπαρξιν, ἀφοῦ δὲν ἐξωτερικεύθη διὰ τῆς δημοσιεύσεως, τῆς μόνης διδούσης τὸ φύσημα τῆς ζωῆς εἰς τὸν νόμον, ἦτο δεκτικὴ ἀνακλήσεως. Δὲν γνωρίζω, ἂν ἐπιτρέπηται δι’ ἄλλων κανόνων νὰ ῥυθμίζηται τὸ πρέπον καὶ νὰ ἑρμηνεύωνται οἱ νόμοι ἐν τῷ ἀφανεῖ, γνωρίζω ὅμως καὶ βεβαιῶ, ὅτι τὸ στάδιον τὸ ἀπὸ τῆς κυρώσεως τοῦ νόμου μέχρι τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ δὲν εἶναι στάδιον ἐν τῷ ἀφανεῖ ὁλόκληρον διατελοῦν.» Περὶ τούτου διακόψας ὁ ἐκ Ναυπλίας κ. Βουλευτὴς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ταῦτα λέγοντα, ἠρώτησεν, ὡς ἀναγινώσκω ἐν τῇ ἀγορεύσει τοῦ κ. Ὑπουργοῦ: «Μὲ συγχωρεῖτε μίαν ἐρώτησιν; Ἡ ἀνάκλησις αὕτη δύναται νὰ γείνῃ σιωπηρῶς;» Ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἀπήντησε: «Τὸ Ὑπουργεῖον ἐπιστρέφει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως». Ὁ κ. Ποταμιάνος ἐπανέλαβεν: «Καὶ ἀφοῦ κατεχωρίσθη εἰς τὸν κώδικα τῶν νόμων, καὶ ἀφοῦ ἀπετελειώθη ἥ τε κύρωσις καὶ ἡ promulgatio;» «Κύριε Βουλευτὰ, γνωρίζετε πολὺ καλὰ, ὅτι, ἐν ὅσῳ ὁ νόμος δὲν δημοσιεύεται, μένει εἰς τὸ συρτάρι τοῦ Ὑπουργοῦ.» Ὁ κ. Ποταμιάνος ἐπεῖπε: «Κακῶς μένει». Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπήντησε: «Νὰ τὰ μεταβάλητε ὑμεῖς, ὅταν ἔλθητε Ὑπουργός». Ταῦτα, Κύριοι, δὲν εἶναι ἀκριβῆ. Ἀπὸ τῆς κυρώσεως ὁ νόμος μέχρι τῆς δημοσιεύσεως δὲν μένει διαρκῶς εἰς τὸ συρτάριον» τοῦ Ὑπουργοῦ μεταξὺ τῆς κυρώσεως καὶ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου μεσολαβεῖ καὶ ἄλλη τις πρᾶξις, θέτουσα τέρμα εἰς τὸ ἀφανές, μεσολαβεῖ ἡ σφράγισις τοῦ νόμου διὰ τῆς μεγάλης σφραγῖδος τοῦ Κράτους καὶ ἡ καταχώρισις αὐτοῦ ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων, ἐν τῷ ὁποίῳ μόνον κεκυρωμένοι καὶ τέλειοι νόμοι καταχωρίζονται, οὕτω δὲ τίθεται, ὡς εἶπον, τέρμα ὁριστικὸν εἰς τὸ ἀφανὲς, καὶ προάγεται ὁ νόμος εἰς τὸ ἐμφανές. Τοῦ νόμου τὸ πρωτότυπον, τὸ φέρον τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως, ἀφ’ ἧς στιγμῆς σταλῆ παρὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης καὶ τεθῇ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ μεγάλη σφραγὶς τοῦ Κράτους καὶ λάβῃ ὁ νόμος τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καταχωριζόμενος ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων, δὲν περιέρχεται πλέον εἰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ, ὅστις εἰσηγήσατο τὴν ψήφισιν καὶ προσυπέγραψε τὴν κύρωσιν αὐτοῦ· ἔφυγεν ἀπὸ τῶν χειρῶν ἐκείνου, καὶ κατετέθη ἐν τῷ ἀρχείῳ, ἐν ᾧ φυλάττονται ἀσφαλῶς πάντες ἀνεξαιρέτως οἱ κυρωθέντες νόμοι τοῦ Κράτους, ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης, ἵνα ᾖ οὕτω δυνατὸν καὶ μετὰ ἔτη πολλὰ καὶ μετὰ αἰῶνας νὰ εὑρίσκηται τὸ πρωτότυπον τοῦ νόμου καὶ νὰ γίνηται πρὸς αὐτὸ παραβολὴ παντὸς λελανθασμένου ἢ παραπεποιημένου δημοσιεύματος αὐτοῦ. Ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης φυλάσσονται ὅλων τῶν νόμων τὰ πρωτότυπα, ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι, ὅτε κατὰ τὸ 1875 ἡ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς, ἡ ὀφείλουσα νὰ γνωμοδοτήσῃ περὶ τῆς ἀκυρώσεως τῶν ψευδῶν νόμων, τῶν ἐπὶ τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη ἐκδοθέντων, ἔσχεν ἀνάγκην τῶν πρωτοτύπων τῶν νόμων, διὰ νὰ ποιήσηται χρῆσιν αὐτῶν καὶ ἐν τῷ δικαστηρίῳ, παρ’ ᾧ εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω τὴν Βουλὴν, ἐζήτησεν αὐτὰ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, ὅπερ, διὰ νὰ ἐμπιστευθῇ εἰς τὴν ἀντιπροσωπείαν τῆς Βουλῆς τὰ πρωτότυπα τῶν νόμων, ἀπῄτησε καὶ ἐγένοντο πρωτόκολλα περὶ τῆς παραλαβῆς αὐτῶν, ὑπογεγραμμένα ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, προσαρτηθέντα δὲ εἰς τὸν Κώδικα τῶν νόμων, διὰ νὰ δικαιολογήσωσιν ἡμέραν τινὰ, ἂν τυχὸν παρέπιπτον οἱ νόμοι ἐκεῖνοι, τὴν ἔλλειψιν αὐτῶν. Ἀφ’ ἧς λοιπὸν στιγμῆς στέλλεται πρὸς σφράγισιν καὶ καταχώρισιν ἐν τῷ Κώδικι ὁ νόμος, ἐξέρχεται πλέον τοῦ ἀφανοῦς, διότι καθίσταται γνωστὸς οὐ μόνον τοῖς ὑπαλλήλοις τοῦ Ὑπουργείου τοῦ ἁρμοδίου καὶ τοῖς τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ ὁπωσδήποτε λαμβάνοντι γνῶσιν τοῦ Κώδικος τῶν νόμων, ὅστις βεβαίως δὲν εἶναι βιβλίον ἀπόκρυφον καὶ ὅστις θέλει βεβαιοῖ πάντοτε ἐπισήμως, ὅτι ἐψηφίσθη καὶ ἐκυρώθη καθ’ ὡρισμένην ἡμέραν νόμος φέρων ὄνομα ἐξ ὡρισμένων στοιχείων, ὑπὸ τὰ ὁποῖα οὐδεὶς πλέον ἄλλος νόμος δύναται νὰ καταχωρισθῇ. Ἐν τῇ σειρᾷ τῶν νόμων, ἐν τῷ Κώδικι, θέλει εὑρίσκεσθαι πάντοτε καταγεγραμμένος ὁ νόμος ͵ΒΡΙΕʹ τῆς 22 Δεκεμβρίου 1893, τὸν ὁποῖον, ἐὰν μετὰ τὴν τοιαύτην καταχώρισιν ἐπετρέπετο ἡ ἀνάκλησις τῆς κυρώσεως αὐτοῦ, μάτην ἤθελον ζητεῖ οἱ μεταγενέστεροι μεταξὺ τῶν νόμων τοῦ Κράτους ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως. Ἤθελεν οὕτω δημιουργηθῆ ἀκατανόητος κατηγορία νόμων ἀγνώστου διαμονῆς, νόμων ἀφάντων, ἐψηφισμένων μὲν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, κυρωθέντων δὲ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, σφραγισθέντων μετὰ τὴν κύρωσιν καὶ καταχωρισθέντων ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων, ἐκμηδενισθέντων δὲ ἄνευ τῆς μεσολαβήσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας καὶ οὐδαμοῦ εὑρισκομένων. Δὲν ὑπάρχει εὐτυχῶς μέχρι σήμερον τοιοῦτον παράδειγμα· δὲν συνέβη ποτὲ αὐτὸ, διότι ποτὲ δὲν ἐγεννήθη εἴς τινος τὸν νοῦν ἡ ἰδέα, ὅτι δύναται νὰ ζητήσῃ ἀνάκλησιν κυρώσεως νόμου μετὰ τὴν σφράγισιν τοὐλάχιστον καὶ τὴν ἐν τῷ Κώδικι καταχώρισιν αὐτοῦ. Ἂν παραβάλητε ὁλόκληρον τὸν Κώδικα τῶν νόμων πρὸς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, θέλετε εὕρει ἐν αὐτῇ πάντας ἀνεξαιρέτως τοὺς ἐν τῷ Κώδικι κατακεχωρισμένους νόμους, οὐχὶ ὅμως καὶ τὸν περὶ συστάσεως ὀγδόου Ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου ἐμνήσθη χθὲς ὁ ἐκ Μεγαρίδος φίλος συνάδελφος.

§108ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οὗτος δὲν ἐσφραγίσθη.

§109ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἀκριβῶς διότι δὲν ἐσφραγίσθη καὶ δὲν κατεχωρίσθη ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων. Δὲν εἶναι ἑπομένως ἄρτιον τὸ ἐξ αὐτοῦ ἐπιχείρημά σας, διότι ὁ νόμος ὁ περὶ ὀγδόου Ὑπουργείου εὑρέθη ἐν τῷ σταδίῳ ἐκείνῳ τῷ ἀφανεῖ, περὶ οὗ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὡμίλησε, κυρωθεὶς μὲν, ὡς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς βεβαιοῖ, μὴ σφραγισθεὶς δὲ, μηδὲ καταχωρισθεὶς ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων, ἐνῷ ὁ περὶ οὗ πρόκειται νόμος ͵ΒΡΙΕʹ καὶ ἐσφραγίσθη καὶ κατεχωρίσθη. Σημειωτέον δὲ, ὅτι ὡς πρὸς τὸν νόμον ͵ΒΡΙΕʹ τὸ ἐν τῷ ἀφανεῖ στάδιον οὐδόλως ὑπῆρξε, διότι οὗτος αὐθημερὸν ἐκυρώθη καὶ ἐσφραγίσθη καὶ κατεχωρίσθη ἐν τῷ Κώδικι. Δὲν εἶναι λοιπὸν πρόσφορον τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεγαρίδος συνάδελφος μετεχειρίσθη, πειραθεὶς νὰ ἀντλήσῃ ἐκ τῆς νομολογίας δικαιολογίαν, ἀφοῦ τοιαύτην δὲν εὕρισκεν ἐν τῇ ἐπιστήμῃ, οὐδ’ ἐν τῷ Συντάγματι. Ὀφείλω δὲ νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὁ κ. Δραγούμης, προσεκτικὸς καὶ λεπτολογῶν πάντοτε περὶ πάντα καὶ περὶ τὰς λέξεις, καθ’ ὃν τρόπον προχθὲς ἠγόρευσεν, ἐνεδείκνυε διὰ τῆς λεπτῆς του ἐκείνης προσοχῆς ὅτι δὲν ὑπεστήριζε πορίσματα ἐκ τῆς ἐπιστήμης, ἀλλ’ ἐζήτει παραδείγματα ἐκ τῆς παρ’ ἡμῖν συνταγματικῆς, οὕτως εἰπεῖν, νομολογίας, ἣν δὲν ἐχαρακτήρισε πάλιν ὡς ἀναγνωρίζουσαν ἀπολύτως τὸ ἀνακλητὸν τῆς κυρώσεως, ἀλλὰ περὶ ἧς ἁπλῶς εἶπεν, ὅτι ἐπικρατεῖ ἡ γνώμη περὶ τοῦ μετακλητοῦ.

§110ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρ’ ἡμῖν.

§111ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Αὐτὸ ἀκριβῶς εἶπον· δὲν μοὶ διέφυγε τὴν προσοχήν.

§112ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀπέβλεψα εἰς τὰ παρ’ ἡμῖν.

§113ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἡ λέξις ἔδωκε πρὸς ἐμὲ τὸ μέτρον τῆς ἐκτιμήσεως τῶν γνωμῶν, τὰς ὁποίας ἐπειράθητε νὰ ὑποστηρίξητε ὡς οὐχὶ ἀλλοτρίας τῆς παρ’ ἡμῖν συνταγματικῆς νομολογίας, ἀλλ’ ὡς προερχομένας ἐξ ἐπιστημονικῆς μελέτης τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ἢ ἐκ μελέτης συγγραφέων σχολιασάντων αὐτό.

§114ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἔδωκα τὰς πηγάς μου.

§115ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Δὲν ἐδώκατε αὐτάς· ἐνεδείξατε ὅμως, ὅτι ἐκ τῆς νομολογίας τῆς συνταγματικῆς τῆς παρ’ ἡμῖν ἀντλεῖτε τὰ ἐπιχειρήματα.

§116ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ ὁποία βεβαίως, ἐστηρίζετο εἰς μελέτας.

§117ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι τὸ πιστεύετε, ἀλλὰ καὶ ἂν δὲν τὸ πιστεύητε, δικαιοῦσθε νὰ τὸ ἐπικαλεσθῆτε.

§118ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀρκεῖ ὅτι ἀναφέρει τις τὸν Προβελέγγιον, ὅστις, οὐδεὶς δύναται νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι δὲν ἐμελέτησε.

§119ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἀλλὰ μὴ λησμονεῖτε, ὅτι ἐμνήσθημεν τοῦ ὀνόματος καὶ διασήμου καθηγητοῦ, τοὐναντίον μετὰ πολλῶν ἄλλων διδάσκοντος. Πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης του ὁ κ. Δραγούμης ἐπεκαλέσθη καὶ ἐπιχείρημα ἄλλο ἐξ ἀντιδιαστολῆς. Εἶπεν ὁ κ. ἐκ Μεγαρίδος Βουλευτὴς, ὅτι πλὴν τοῦ ἐκ τῆς νομολογίας τούτου ἐπιχειρήματος εὑρίσκει ὅτι βεβαίως δὲν ἐνόησε τὸ Σύνταγμα ν’ ἀπαγορεύσῃ τὴν ἀνάκλησιν τῆς κυρώσεως, διότι οὐδαμοῦ ἀπαγγέλλει τὴν ἀπαγόρευσιν ταύτην· ὅπου δὲ, εἶπεν ὁ ἐκ Μεγαρίδος κ. Βουλευτής, τὸ Σύνταγμα ἠθέλησε νὰ ἀπαγγείλῃ ἀπαγόρευσιν, τὴν ἀπήγγειλε ῥητῶς, καθὼς ἐν τῷ ἄρθρῳ διὰ τοῦ ὁποίου ἀπηγόρευσε τὴν ἀναστολὴν τῆς ἐκτελέσεως νόμου. Καλῶς ἀντελήφθην τοῦ ἐπιχειρήματός σας;

§120ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα.

§121ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Οὐδ’ αὐτὸ ὅμως τὸ ἐπιχείρημα εὑρίσκω ἰσχυρότερον τοῦ ἄλλου. Ὅ,τι δὲν ἐπιτρέπει τὸ Σύνταγμα, καὶ δὲν τὸ ἀπαγορεύει πάντοτε ῥητῶς. Τὸ Σύνταγμα ἀναγράφει κατὰ κανόνα τί ἐπιτρέπει, τί δύναται κατ’ αὐτὸ νὰ γίνεται. Ἐὰν ἀνέγραφε ῥητῶς καὶ τὴν ἄπειρον ποικιλίαν τῶν δι’ αὐτοῦ μὴ ἐπιτρεπομένων, θ’ ἀπετελεῖτο τὸ Σύνταγμα ἀπὸ τόμους ἴσως ὁλοκλήρους. Ἐὰν δὲ παραδεχθῆτε ὡς ὀρθὴν τὴν βάσιν τοῦ ἐξ ἀντιδιαστολῆς τούτου ἐπιχειρήματός σας, ὅτι δηλ. ἐπιτρέπεται πᾶν ὅ,τι ῥητῶς δὲν ἀπαγορεύεται, τότε διὰ τοῦ ἰδίου συλλογισμοῦ ὀφείλετε νὰ κύψητε ὑπὸ τὴν δύναμιν ὁμοίου καὶ ἰσοδυνάμου ἐπιχειρήματος περὶ τοῦ ὅτι τὸ Σύνταγμα, μὴ ἀπαγορεῦον ῥητῶς τὴν ἄνευ ἐκδόσεως εἰδικοῦ διατάγματος δημοσίευσιν νόμου παρὰ Κυβερνήσεως διαδεχθείσης τὴν προσυπογράψασαν κατὰ τὴν κύρωσιν αὐτοῦ, ἄρα ἐπιτρέπει ταύτην. Τοιοῦτον ἐπιχείρημα ἐγὼ μὲν δὲν ἐπεκαλέσθην, διότι δὲν θεωρῶ αὐτὸ ὀρθὸν, ὑμεῖς δὲ βεβαίως δὲν ἀποδέχεσθε, διότι τοῦτο ἀποδεχόμενοι ὁμολογεῖτε ὅτι παρεβιάσατε τὸ Σύνταγμα, ἀναστείλαντες δι’ ἐγκυκλίου τὴν ἐκτέλεσιν νόμου, ὅπερ ἀναγνωρίζετε μὲν δι’ ἄλλους λόγους ἐνδομύχως, δὲν εἶσθε ὅμως διατεθειμένοι νὰ ὁμολογήσητε. Διάταξις ἀπαγορεύουσα τὴν τοιαύτην δημοσίευσιν βεβαίως δὲν ὑφίσταται.

§122ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Θὰ σᾶς τὴν ὑποδείξωμεν κατόπιν· ἴσως τὴν λησμονεῖτε.

§123ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐπιτρέπεται νὰ διατάξῃ καὶ ἐκτελέσῃ τὴν δημοσίευσιν Ὑπουργὸς, ὅστις δὲν ἔχει προσυπογράψει τὴν κύρωσιν;

§124ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἴπομεν ἡμεῖς τοῦτο.

§125ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἀφήσατε λοιπὸν κατόπιν νὰ μοὶ ἐξηγήσητε τί εἴπετε. Ὡμίλησα ἴσως μακρότερον τοῦ πρέποντος ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἀνακλήσεως τῆς κυρώσεως, διότι ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι αὕτη συνταγματικῶς δὲν δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ. Καὶ εἶναι μὲν ἴσως δυνατὸν νὰ θεωρηθῶσιν ὡς εὐλογοφανές τινες ἀνάγκης ἀνεχόμενοι οἱ θεωροῦντες τὴν ἀνάκλησιν ὡς δυναμένην νὰ ἐπιτραπῇ δι’ ἐξαιρετικοὺς λόγους πολὺ σπουδαίους, ἐφ’ ὅσον ὁ νόμος δὲν καταχωρίζεται ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ὅμως τῆς ἐν τῷ Κώδικι καταχωρίσεώς του καὶ περαιτέρω, βεβαίως περὶ ἀνακλήσεως τῆς κυρώσεως δὲν δύναται νὰ γένηται λόγος. Ἀλλ’ οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦναι τοῦ ζητήματος αὐτοῦ ἡ λύσις, καὶ ἐὰν παραδεχθῇ τις τὴν ἀνάκλησιν ἐπιτρεπομένην καὶ μετὰ τὴν καταχώρισιν τοῦ νόμου ἐν τῷ Κώδικι, εἰς τί τοῦτο ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὠφελεῖ; Ἐγένετο ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀνάκλησις τῆς κυρώσεως; Ἰσχυρίζεταί τις, ὅτι ὑπῆρξε πρᾶξίς τις περὶ ἀνακλήσεως τοιαύτης, ἢ ἔγγραφόν τι, ἢ ἔστω καὶ ἁπλοῦν σημείωμα, ἐνδεικνύον ἔστω καὶ ἁπλῆν πρόθεσιν ἀνακλήσεως τῆς κυρώσεως; Οὐδαμῶς. Οἱ διαδεχθέντες τοὺς προσυπογράψαντας εἰς τὴν κύρωσιν καὶ τὴν ἐντολὴν πρὸς δημοσίευσιν τοῦ νόμου, ΒΡΙΕʹ εὗρον τὸ ἀντιπεφωνημένον ἀντίγραφον αὐτοῦ, νόμου δηλαδὴ ἐγκύρως ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντος, ἐντὸς τῆς προθεσμίας τῆς συνταγματικῆς κυρωθέντος, φέροντος τὴν νενομισμένην ἐντολὴν πρὸς δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν, σφραγισθέντος καὶ καταχωρισθέντος ἐν τῷ Κώδικι τῶν νόμων, ἑτοίμου δὲ πρὸς δημοσίευσιν καὶ μὴ περιέχοντος οὐδὲν σημεῖον, δυνάμενον νὰ ἐνδείξῃ, ὅτι ἐγένετο ἀνάκλησις τῆς κυρώσεως αὐτοῦ, καὶ ἐνθυμηθέντες ὅτι ὑπέχουσιν εὐθύνην ἐπὶ τῇ μὴ δημοσιεύσει καὶ ἐκτελέσει τῶν νόμων, ἔστειλαν αὐτὸ πρὸς δημοσίευσιν. Πρὸς τί λοιπὸν ὁ τοιοῦτος ἀγὼν πρὸς ὑποστήριξιν καὶ δικαιολογίαν τοῦ ἀνακλητοῦ τῆς κυρώσεως, ἀφοῦ ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν ἔχομεν ἀνάκλησιν; Ἐκ τοῦ ὅτι δὲ ὁ Βασιλεὺς ἐπέτρεψε καὶ ἀπεδέχθη τὴν δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου ἐκείνου, ἐναργῶς ἀποδεικνύεται, ὅτι οὔτε ἀνάκλησις κυρώσεως οὔτε σκέψις τοιαύτη ἐγένετο. Ἀλλὰ τί λοιπὸν ἐνδεικνύει, ἐρωτῶσιν, αὐτὴ ἡ ἐπὶ τετράμηνον παρακράτησις τοῦ νόμου, κυρωθέντος ἤδη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως; Ἀπαντῶ, ὅτι αὕτη προδήλως ἐνδείκνυσιν ἀνοχὴν ἢ καὶ συναίνεσιν τοῦ Βασιλέως εἰς ἀναβολὴν τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ, ἀφοῦ ἡ πρὸς τοῦτο συνταγματικὴ προθεσμία τοῦ διμήνου ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς Συνόδου ὑφίστατο πάντοτε, ἔληγε δὲ, νομίζω, κατὰ μῆνα Ἰούνιον. Ἐξέδραμον ὅμως οἱ ἀντιφρονοῦντες καὶ ἐπὶ τὴν ἱστορίαν τοῦ νόμου καὶ ἐπὶ τὴν οὐσιαστικὴν ἐκτίμησιν τῶν διατάξεων αὐτοῦ, καὶ ὑπέμνησαν ἡμῖν, ὅτι ὁ νόμος ἐκεῖνος προὐτάθη καὶ ἐψηφίσθη, ἵνα χρησιμεύσῃ πρὸς πραγματοποίησιν τοῦ ἀποτυχόντος πολυθρυλήτου ἐκείνου δανείου. Ἀγνοῶ πρὸς τί ἡ ἐπὶ ταῦτα ἐκδρομὴ ἐγένετο, ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὅτι καὶ οἱ δημοσιεύσαντες αὐτὸν διάδοχοι τῶν πρὸς πραγματοποίησιν ἐπίσης δανείου ἐχρησιμοποίησαν αὐτὸν καὶ τὰς ἐξ αὐτοῦ προσόδους. Ἀλλ’ ἀρνεῖσθε, ἐρωτῶσιν ἡμᾶς, ὅτι πολλάκις ψηφίζονται νόμοι πρὸς ὡρισμένον σκοπὸν, ἢ πρὸς διαῤῥύθμισιν ὡρισμένης καταστάσεως, καὶ ὅτι, τοῦ σκοποῦ ἐκείνου ματαιωθέντος, ἢ τῆς καταστάσεως ἐκείνης ἐκλειψάσης, ἐπιβάλλεται ἡ μὴ ἐκτέλεσις τῶν νόμων, ἥτις πολλάκις δύναται καὶ ἐπιβλαβεῖς συνεπείας νὰ ἔχῃ; Βεβαίως δὲν δύναμαι νὰ ἀρνηθῶ, ὅτι πολλάκις ψηφίζονται νόμοι ἕνεκα τοιούτων λόγων καὶ πρὸς τοιούτους σκοποὺς, οὐδ’ ὅτι τῶν λόγων ἐκλιπόντων καὶ τῶν σκοπῶν ματαιωθέντων εἶναι δυνατὸν ἐνίοτε τῶν τοιούτων νόμων ἡ ἐκτέλεσις ν’ ἀποβῇ ἐπιβλαβής. Ἀλλὰ ὁμολογῶν ταῦτα, οὐδόλως ἐννοῶ, ὅτι ἐπιτρέπεται διὰ τοῦτο ἡ αὐθαίρετος καταστροφὴ τῶν νόμων καὶ ἡ παραβίασις τοῦ Συντάγματος. Ὁσάκις ὑπάρχουσι λόγοι, ἐπιβάλλοντες τὴν μὴ ἔναρξιν τῆς ἐκτελέσεως τοιούτων νόμων πρὸ τῆς ἐπελεύσεως ὡρισμένων γεγονότων ἢ περιστάσεων, ἡ στοιχειώδης κυβερνητικὴ πρόνοια ἐξασφαλίζει τὴν τοιαύτην ἀνάγκην, περιλαμβάνουσα ἐν τῷ νόμῳ διάταξιν, καθ’ ἣν ἡ ἡμέρα τῆς ἐνάρξεως τῆς ἰσχύος αὐτοῦ θέλει ὁρισθῆ κατόπιν διὰ Βασιλικοῦ διατάγματος. Τοιαῦται στοιχειώδους κυβερνητικῆς προνοίας διατάξεις πλειστάκις περιελήφθησαν εἰς νόμους παραπλησίας φύσεως. Καὶ αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος οὕτως ἐτηρήθησαν, καὶ οἱ νόμοι ἐκεῖνοι ἐγκύρως καὶ ἐγκαίρως ἐδημοσιεύθησαν, καὶ ἡ ἰσχὺς καὶ ἐκτέλεσις αὐτῶν ἐκανονίσθη συμφώνως πρὸς τοὺς σκοποὺς, δι’ οὓς ἐψηφίσθησαν, καὶ προελήφθη πᾶσα ἀκοσμία καὶ πᾶσα σπασμωδικὴ κατὰ τῶν νόμων καὶ κατὰ τῆς λογικῆς ἔφοδος, οἵαν μαρτυρεῖ ἡ ἐγκύκλιος, περὶ ἧς συζητοῦμεν, καὶ τὰ ἐπιχειρήματα, ἅπερ πρὸς δικαιολόγησιν αὐτῆς ἀκούομεν. Δὲν εἶναι λοιπὸν αἱ περιστάσεις καὶ ὁ λόγος τοῦ νόμου δικαιολογία εὐπρόσωπος καὶ λογικὴ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ὁ νόμος ἐτέθη ἐκ μέσου, διότι, ἐπαναλαμβάνω, πρόνοια κοινὴ καὶ συνήθης ἠδύνατο νὰ προλάβῃ πάντα ταῦτα. Τὸ πταῖσμα δὲ καὶ ἡ παράλειψις τοῦ καθήκοντος τῶν κυρίων Ὑπουργῶν οὐδόλως συντελεῖ εἰς ἑρμηνείαν τῶν νόμων, οὐδὲ δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν παραβίασιν αὐτῶν. Εἴπομεν ἤδη, ὅτι ὁ νόμος ͵ΒΡΙΕʹ ἐδημοσιεύθη ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὀρθῶς ἐδημοσιεύθη. Τὴν δημοσίευσιν ταύτην πειρῶνται νὰ χαρακτηρίσωσιν ἄκυρον, διότι οἱ ὑπογεγραμμένοι ἐν τῷ νόμῳ Ὑπουργοὶ δὲν ἦσαν Ὑπουργοὶ κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς δημοσιεύσεως, καὶ ἑπομένως δὲν ὑπάρχει ὁ ὑπεύθυνος. Δὲν ὑπάρχει ὁ ὑπεύθυνος ἐπὶ τῇ κυρώσει καὶ ἐπὶ τῇ ἐντολῇ πρὸς δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν; Βεβαίως ὑπάρχει, διότι αἱ ὑπογραφαὶ, αἱ παρὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως, τὴν κυροῦσαν καὶ δίδουσαν τὴν ἐντολὴν τῆς δημοσιεύσεως καὶ τῆς ἐκτελέσεως, εἶναι ἀναμφισβητήτως ὑπογραφαὶ Ὑπουργῶν, ὄντων τοιούτων καθ’ ἣν ἡμέραν ὑπέγραφον. Λοιπὸν ἔχομεν τὸν ὑπεύθυνον, ἐὰν ὑπάρχῃ εὐθύνη, ἐπὶ τῇ κυρώσει, ἔχομεν τὸν ὑπεύθυνον ἐπὶ τῇ ἐντολῇ πρὸς δημοσίευσιν καὶ ἐκτέλεσιν· ἰσχυρίζονται ὅμως καὶ ὅτι δὲν εἶναι ἔγκυρος ὁ νόμος, διότι ἐλλείπει ὁ ὑπεύθυνος ἐπὶ τῇ ἐκτελέσει τῆς πράξεως τῆς δημοσιεύσεως, ἐπὶ τῇ καταχωρίσει ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐπὶ τῇ ἐντολῇ πρὸς δημοσίευσιν ἀναμφισβητήτως ὑπάρχει, ὡς εἴπομεν, ὁ ὑπεύθυνος· οὐδὲ ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω τοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης κ. Ὑπουργοῦ τοὺς ἰσχυρισμοὺς, ὅτι τὸ «δημοσιευθήτω» δὲν ἀποτελεῖ ἐντολὴν πρὸς δημοσίευσιν, ἀλλ’ ἀποτελεῖ πίστωσιν τοῦ ὅτι ὁ νόμος κατηρτίσθη διὰ τῆς κυρώσεως. Ὑπάρχοντος λοιπὸν ἀναντιῤῥήτως τοῦ ὑπευθύνου ἐπὶ τῇ πρὸς δημοσίευσιν διδομένῃ βασιλικῇ ἐντολῇ, δὲν λείπεται ἄλλο ἢ τὸ γεγονὸς τῆς πρὸς τὸ τυπογραφεῖον ἀποστολῆς, τῆς στοιχειοθετήσεως καὶ τῆς καταχωρίσεως. Θέλουσι καὶ ἐπὶ ταύταις ταῖς πράξεσιν ὑπευθύνους Ὑπουργούς; Ἐὰν ὑπάρχωσι καὶ ἐπὶ ταύταις εὐθῦναι, βαρύνουσιν ἀναμφισβητήτως τοὺς διαδόχους αὐτῶν Ὑπουργοὺς, οἵτινες καὶ ἀπέστειλαν τὸν νόμον πρὸς δημοσίευσιν καὶ ἐνέκριναν τὴν γενομένην ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως δημοσίευσίν του. Ἀλλ’ ἐρωτῶσι: «ποῦ εἰσιν αἱ ὑπογραφαὶ τῶν διαδόχων ἡμῶν, ἵνα ἔχωμεν αὐτοὺς ὑπευθύνους διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς δημοσιεύσεως;» Πρὸς ὑποστήριξιν δὲ τῶν τοιούτων ἰσχυρισμῶν των ἐγένετο πολλὴ καὶ σφαλερὰ χρῆσις τοῦ ἄρθρου 30 τοῦ Συντάγματος, τοῦ ὁρίζοντος ὅτι οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασιλέως ἰσχύει, οὐδ’ ἐκτελεῖται, ἂν δὲν ἦναι προσυπογεγραμμένη παρὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, ὅστις διὰ μόνης τῆς ὑπογραφῆς του καθίσταται ὑπεύθυνος. Τὸ ἄρθρον 30 τοῦ Συντάγματος δὲν κανονίζει βεβαίως τὰ τῆς εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν, εἰμὴ ἐφ’ ὅσον προσυπογράφουσι παρὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως. Θὰ ἦσαν εὐτυχεῖς οἱ Ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες εἶναι προωρισμένοι νὰ ἐπισύρωσί ποτε ἐφ’ ἑαυτοὺς εὐθύνας, ἐὰν τὰς εὐθύνας αὐτῶν πάσας καθώριζεν αὐτὸ τὸ ἄρθρον, ἐὰν δηλονότι αἱ εὐθῦναι αὐτῶν περιωρίζοντο μόνον εἰς ὅσα διὰ τῆς ὑπογραφῆς αὐτῶν ὑπὸ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως ἀπεφάσισαν ἢ διέταξαν. Τὸ ἄρθρον αὐτὸ δὲν περιέχεται κἂν εἰς τὸ περὶ Ὑπουργῶν κεφάλαιον τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ εἰς τὸ περὶ Βασιλέως, ἑπόμενον δ’ ἀμέσως τῷ ἄρθρῳ 29, τῷ κηρύσσοντι τὸ ἀνεύθυνον τοῦ Βασιλέως, καθορίζει τὰ περὶ κύρους τῶν πράξεων τοῦ Βασιλέως καὶ τὰς συνεπείας τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀνευθύνου τοῦ Βασιλέως, ἐπιβάλλον τὴν ἀνάγκην τῆς προσυπογραφῆς τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, καθισταμένου διὰ μόνης τῆς ὑπογραφῆς αὐτοῦ ὑπευθύνου. Ἀλλὰ τὸν Ὑπουργὸν δὲν καθιστᾷ μόνη ἡ ὑπογραφὴ αὐτοῦ ὑπεύθυνον· ὁ Ὑπουργὸς εἶναι ὑπεύθυνος διὰ μυριάδας πράξεων, περὶ τῶν ὁποίων οὐδόλως ἀπαιτεῖται ὑπογραφὴ αὐτοῦ. Ὁ Ὑπουργὸς εἶναι ὑπεύθυνος διὰ παραλείψεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐνίοτε ἐπιβλαβέστεραι τῶν πράξεων καὶ περὶ τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ ὑπογραφὴ αὐτοῦ. Ἐὰν λοιπὸν καὶ ἐπὶ τῇ καταχωρίσει εἰς τὴν ἐφημερίδα ὑφίσταται εὐθύνη, ταύτην βεβαίως ὑπέχουσιν οἱ Ὑπουργοί, οἱ ἀποστείλαντες τὸν νόμον πρὸς καταχώρισιν καὶ ἐγκρίναντες αὐτήν· ὀφείλω δὲ νὰ ὁμολογήσω, ὅτι οὐδὲ ἤκουσά τινα αὐτῶν ἀγωνιζόμενον ἐνταῦθα ν’ ἀποκρούσῃ ἀφ’ ἑαυτοῦ τοιαύτην εὐθύνην. Νομίζω μάλιστα, ὅτι, ὀφείλων ἑκάστῳ τὸ οἰκεῖον νέμειν, ἔχω καθῆκον νὰ παρατηρήσω, ὅτι δὲν εὗρον ἐκ τῶν πραγμάτων δικαιολογουμένην τὴν κατάκρισιν, ἣν ὁ ἐκ Μεγαρίδος ἀξιότιμος συνάδελφος ἐποιήσατο κατὰ τῶν προκατόχων Ὑπουργῶν περὶ τοῦ ὅτι, πολιτευθέντες ὡς ἐπολιτεύθησαν, ἐφρόντισαν νὰ ἐπωφεληθῶσι μὲν τῶν ὠφελημάτων τῶν ἐκ τοῦ νόμου, ν’ ἀποφύγωσι δὲ πᾶσαν ἐξ αὐτοῦ εὐθύνην. Τὴν κατάκρισιν ταύτην ἤθελον θεωρήσει δικαιολογημένην, ἐὰν ἤκουον ἐνταῦθα τοὺς δυναμένους καὶ ὀφείλοντας ν’ ἀντιπροσωπεύσωσι τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν οὐδένα ἀπολύτως ἔχω λόγον νὰ ὑπερασπίσω, πᾶν ὅ,τι δὲ λέγω τὸ λέγω ἑκάστῳ τὸ οἰκεῖον νέμων, ἐὰν, ἐπαναλαμβάνω, ἤκουόν τινα ἐξ ἐκείνων ἀγωνιζόμενον ν’ ἀποκρούσῃ τὴν εὐθύνην ταύτην· ἀλλὰ τοὐναντίον συμβαίνει. Τοὺς δυναμένους νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἀντιπροσωπεύοντες τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἐγὼ ἀκούω κοπτομένους ὑπὲρ τοῦ κύρους τοῦ νόμου, τοῦ ἐπιβάλλοντος εἰς αὐτοὺς εὐθύνας. Ἤκουσα ἐντεῦθεν λεγόμενον, ὅτι εἶναι ἐκεῖνοι εὐτυχεῖς, διότι ἀποδεικνύεται ἄκυρος ὁ νόμος, καὶ ἐν τούτοις βλέπω αὐτοὺς ἀγωνιζομένους καὶ ἱκετεύοντας, ἵνα κηρύξητε αὐτὸν ἔγκυρον. Λοιπὸν, ἐὰν ὑπάρχῃ τις εὐθύνη, ταύτην δὲν ματαιοῖ βεβαίως ἡ ἔλλειψις τῆς ὑπογραφῆς, οὐδ’ εἶναι ἡ προσυπογραφὴ ὑπὸ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως ὁ μόνος τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον ὁ Ὑπουργὸς ἀναλαμβάνει εὐθύνην. Ὁ νόμος ἄρα εἶναι ἔγκυρος καὶ ἐγκύρως ἐδημοσιεύθη, οὐδ’ ἀλλοιοῖ τὸ κῦρος τοῦ νόμου ἡ ἐπελθοῦσα ἐν τῷ μεταξὺ κυβερνητικὴ μεταβολή. Ἡ ἐναντία θεωρία εἶναι μὲν ἀνυποστήρικτος, εἰς πολλὰ δὲ ἄγει ἄτοπα. Εἶναι δυνατὸν νὰ συμπέσῃ ν’ ἀποστείλῃ Κυβέρνησίς τις εἰς τὸ τυπογραφεῖον πρὸς δημοσίευσιν νόμον παρ’ αὐτῆς ἐν τῇ κυρώσει προσυπογεγραμμένον, ν’ ἀποχωρήσῃ δὲ αὕτη τῆς ἀρχῆς τὴν παραμονὴν τῆς ἐν τῇ ἐφημερίδι καταχωρίσεως τοῦ νόμου, νὰ γένηται δ’ αὕτη μετὰ τὴν ὅρκισιν τοῦ νέου Ὑπουργείου. Πρέπει τάχα ἐν τῇ συμπτώσει ταύτῃ νὰ ἐνεργηθῇ ἀνάκρισις, ἵνα ἐξακριβωθῇ, τίς καὶ τίνα ὥραν τῆς ἡμέρας ἔστειλε τὸ ἀντίγραφον τοῦ νόμου εἰς τὸ τυπογραφεῖον, ἵνα κρίνωμεν ἄν ὁ νόμος ἦναι ἔγκυρος ἢ ἄκυρος; Πολὺς ἐγένετο λόγος καὶ περὶ προηγουμένων πολλῶν, κατὰ δεκάδας ἀριθμηθέντων, εἰς ἑκατοντάδα δ’ ἴσως ἀνελθόντων νόμων καὶ διαταγμάτων, κυρωθέντων μὲν παρὰ Κυβερνήσεων προκατόχων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δημοσιευθέντων δὲ παρ’ αὐτοῦ ὡς διαδόχου τῶν κυρωσάντων, ἄνευ προκλήσεως εἰδικοῦ περὶ τῆς δημοσιεύσεως διατάγματος, καὶ ἤκουσα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δηλοῦντος πρὸς τὸν ἀριθμήσαντα τοιαῦτα προηγούμενα κ. βουλευτὴν ἐκ Ναυπλίας, ὅτι ὡς πρὸς πλεῖστα μὲν τῶν νομοθετημάτων ἐκείνων δὲν ὑπάρχει ἀκυρότης, διότι φέρουσιν ὑπογραφὴν τοῦ σφραγίσαντος ταῦτα Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης τῆς διαδόχου Κυβερνήσεως, ὡς πρός τινα δὲ, ἐπὶ τῶν ὁποίων δὲν συμπίπτει τοῦτο, ὅτι θέλει ληφθῆ νομοθετικὴ πρόνοια, τὴν ὁποίαν δὲν εἶδον μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης. Ἀλλὰ καὶ τὸ ἐπιχείρημα τὸ ἐκ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ σφραγίσαντος τοὺς νόμους ἐκείνους Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἐξηρτήθησαν ὡς ἀπὸ σανίδος σωτηρίας, ἵνα δυνηθῶσι νὰ χαρακτηρίσωσιν αὐτοὺς ἐγκύρους...

§126ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δύο εἶναι οἱ νόμοι.

§127ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Δύο εἶναι οἱ μὴ φέροντες ὑπογραφὴν Ὑπουργοῦ Δικαιοσύνης τῆς διαδόχου Κυβερνήσεως, περὶ αὐτῶν δὲ τῶν δύο ὑπεσχέθητε νὰ λάβητε νομοθετικὴν πρόνοιαν, ἣν ἀκόμη δὲν ἐλάβετε. Ἤδη ὁμιλῶ περὶ τῶν ἄλλων, τῶν πολλῶν, περὶ ὧν ἰσχυρίσθητε, ὅτι δὲν εἶναι ἄκυροι, διότι ἐδημοσιεύθησαν μὲν παρ’ ἄλλων Κυβερνήσεων, ἀλλὰ πρὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτῶν ἐγένετο ἡ σφράγισις ὑπὸ τοῦ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργοῦ τῆς διαδόχου Κυβερνήσεως, παραδεχθέντες οὕτω, ὅτι ἡ σφράγισις αὕτη ἐδημιούργει εὐθύνην τοῦ σφραγίσαντος Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῇ δημοσιεύσει τοῦ νόμου. Τοῦτο θεωρῶ παράδοξον καὶ παράλογον. Ὁ Ὑπουργὸς ὁ σφραγίζων εἶναι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, διότι αὐτὸς εἶναι ὁ φύλαξ τῆς μεγάλης τοῦ Κράτους σφραγῖδος καὶ τοῦ Κώδικος τῶν νόμων, αὐτὸς δὲ σφραγίζει τοὺς νόμους πάντων τῶν ἄλλων Ὑπουργείων. Πῶς δύνασθε νὰ ὑποστηρίξητε, ὅτι, διότι ἁπλῶς οὗτος ἐπιτίθησι τὴν σφραγῖδα καὶ βεβαιοῖ διὰ τῆς ὑπογραφῆς του τῆς σφραγῖδος τὴν ἐπίθεσιν, καθίσταται διὰ τούτου καὶ ὑπεύθυνος ἐπὶ τῇ δημοσιεύσει; Μὴ τάχα προσυπογράφει οὗτος παρὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως ἐπὶ τῇ κυρώσει καὶ τῇ πρὸς δημοσίευσιν ἐντολῇ; Οὐδαμῶς· διότι τοῦτο καὶ ῥητῶς ἀπαγορεύει τὸ Σύνταγμα, ἀπαιτοῦν τὴν προσυπογραφὴν οὐχὶ παντὸς Ὑπουργοῦ, ἀλλὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ. Ἡ πρᾶξις δὲ τῆς σφραγίσεως δὲν εἶναι πρᾶξις βασιλική, ἀλλ’ ἁπλῶς ὑπουργική, οὐδόλως σχετιζομένη πρὸς τὴν κύρωσιν καὶ δημοσίευσιν, ἀλλ’ ὅλως αὐθύπαρκτος, τελουμένη ἐν ἄλλῳ τόπῳ καὶ κατ’ ἄλλον χρόνον. Ἔχετε νόμον, ἢ ἔστω καὶ ἁπλοῦν κανονισμόν, σχετίζοντα ὁπωσδήποτε τὴν ὅλως τυπικὴν ἐνέργειαν τῆς σφραγίσεως πρὸς τὴν δημοσίευσιν; Οὐδένα. Πῶς λοιπὸν καὶ πόθεν ἀντλεῖτε τὸ θάῤῥος νὰ δημιουργῆτε αὐθαιρέτως τοιαύτην συσχέτισιν καὶ τοιαύτην εὐθύνην; Ἀλλ’ οὕτως ἓν μόνον ἐπιτυγχάνετε, ν’ ἀποδείξητε πασιφανῶς τὴν ἐντελῆ ἔλλειψιν παντὸς λογικοῦ ἢ τοὐλάχιστον εὐπροσώπου ἐπιχειρήματος πρὸς δικαιολόγησιν τῆς ἐκνόμου ὑμῶν ἐνεργείας. Τίνα δύναται λογικῶς νὰ ἔχῃ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης εὐθύνην ἐπὶ τῇ δημοσιεύσει νόμων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, τῶν Στρατιωτικῶν, τῶν Οἰκονομικῶν, διότι ἁπλῶς ἐπέθηκεν ἐπ’ αὐτῶν, κεκυρωμένων ἤδη ὄντων, τὴν μεγάλην τοῦ Κράτους σφραγῖδα; Ἐλάβετέ ποτε τὸν κόπον νὰ ἐρευνήσητε πότε καὶ πῶς καὶ πρὸς τίνα σκοπὸν ἐκανονίσθησαν τὰ τῆς ἐπιθέσεως τῆς μεγάλης τοῦ Κράτους σφραγῖδος; Ἐγὼ ἐρευνήσας εὗρον τὰ ἑξῆς μόνον: Βασιλικόν τι διάταγμα, ἐκδοθὲν τὴν ἐπιοῦσαν τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ὁ Βασιλεὺς Ὄθων ἀπέβη εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὴν 26 δηλαδὴ Ἰανουαρίου 1833, ἐκανόνιζε τὰ τοῦ τύπου τῶν σφραγίδων καὶ διασήμων. Ἕτερον δὲ διάταγμα τῆς 20 Μαΐου 1835 κανονίζει πως τὸ ζήτημα τῆς σφραγῖδος τῆς μεγάλης τοῦ Κράτους. Τὸ ἄρθρον 9 τοῦ βασιλικοῦ τούτου διατάγματος διαλαμβάνει ταῦτα (ἀναγινώσκει: «Ὁ ἀρχιγραμματεὺς τῆς Ἐπικρατείας φυλάττει τὴν μεγάλην τοῦ Βασιλείου σφραγῖδα, φροντίζει νὰ μὴ ἐπιτίθηται αὕτη, εἰμὴ εἰς ἐκεῖνα μόνον τὰ ἔγγραφα, ὅσα καθ’ ἡμετέραν βασιλικὴν θέλησιν συνετέθησαν καὶ παρ’ ἡμῶν αὐτοχείρως ὑπεγράφησαν· ἐπαγρυπνεῖ ὥστε νὰ μὴ γείνῃ παρὰ τρίτου τινὸς κατάχρησις τῆς σφραγῖδος τοῦ Βασιλείου, καὶ ἕνεκα τούτου προσεπιθέτει τὸ ὄνομά του εἰς πᾶσαν αὐτῆς ἐκτύπωσιν, καὶ προσυπογράφει ἑπομένως τὰ παρ’ ἡμῶν ἐγκεκριμένα ἔγγραφα. Ἐκτὸς τοῦ ἀρχιγραμματέως τῆς Ἐπικρατείας προσυπογράφουσι τὰ ἔγγραφα καὶ οἱ ἁρμόδιοι γραμματεῖς τῆς Ἐπικρατείας, οἵτινες ἀναλαμβάνουσιν οὕτω τὴν τοῦ περιεχομένου καὶ τῆς ἐκτελέσεως εὐθύνην».

§128ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἴσχυε τότε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844;

§129ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Οὐχὶ βεβαίως· ἀλλὰ διὰ τίνος νόμου τὰ περὶ σφραγῖδος μετεβλήθησαν;

§130ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μετεβλήθησαν ἄνευ ἀναγραφῆς τῆς μεταβολῆς ἐν τῷ νόμῳ· μετεβλήθησαν ἐκ τοῦ Συντάγματος.

§131ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἐκ τοῦ διατάγματος, ὅπερ ἀνέγνων, ἠθέλησα νὰ δείξω ἱστορικῶς τὰ τῆς ἱδρύσεως τῆς σφραγῖδος, τοῦ κανονισμοῦ τῆς χρήσεως αὐτῆς, καὶ τοῦ σκοποῦ, πρὸς ὃν διετάχθη τότε ἡ ὑπ’ αὐτὴν ὑπογραφὴ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης. Ἀφοῦ οὐδένα περὶ τούτων πάντων ἔχομεν ἀπὸ τοῦ 1844 καὶ ἐντεῦθεν νόμον ἢ κανονισμόν, ἐφ’ ὅσον ἐγὼ γνωρίζω, ἐπιθυμῶ νὰ διδαχθῶ παρ’ ὑμῶν, τίς εἶναι ἡ ἀπὸ τοῦ 1844 καὶ ἐντεῦθεν ἔννοια τῆς σφραγῖδος καὶ τῆς ὑπ’ αὐτὴν ὑπογραφῆς τοῦ Ὑπουργοῦ.

§132ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ σκοπὸς τῆς προσυπογραφῆς τοῦ Ὑπουργοῦ εἶναι πάντοτε ἡ εὐθύνη, μετὰ τὸ 1844.

§133ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ἀλλὰ ποία εὐθύνη;

§134ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ περὶ ἧς ὁμιλοῦμεν τώρα καὶ ἧς ἡ ἔλλειψις καθιστᾷ τὸν νόμον μὴ ὑπάρχοντα.

§135ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Αὔριον θὰ ἦναι ἴσως ἄλλη, ἐὰν ἄλλης λάβητε ἀνάγκην. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς: ἐὰν πρὸς ἔγκυρον δημοσίευσιν τοῦ καθ’ ὑμᾶς ἀκύρως δημοσιευθέντος νόμου ͵ΒΡΙΕʹ ἐξεδίδετο τὸ εἰδικὸν ἐκεῖνο πρωτοφανὲς διάταγμα, ὅπερ ὑμεῖς ἀπαιτεῖτε, ἤρκει νὰ ὑπογράψῃ αὐτὸ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ἢ ἔπρεπε νὰ ὑπογράψῃ αὐτὸ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὁ ἁρμόδιος;

§136ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πᾶς Ὑπουργὸς προσυπογράφων ὑπογράφει ὑπευθύνως. Εὐθὺς δὲ, ὡς ἔχετε ἐπὶ τῇ δημοσιεύσει τὸν ὑπεύθυνον προσυπογράφοντα παρὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως, ἔχετε νόμον πλήρη.

§137ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Εἶναι θεωρία ἀκατανόητος. Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης νὰ προσυπογράφῃ ἐγκύρως τὴν κύρωσιν νόμου ἀφορῶντος τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν! Εἶναι κἄτι τι, τὸ ὁποῖον πρώτην φορὰν ἀκούομεν· ἡ μόνη ἀξία αὐτοῦ εἶναι, ὅτι ἐξαγγέλλεται ἐκ τοῦ στόματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἐγὼ δὲ τολμῶ νὰ δηλώσω, ὅτι ἐπιφυλάττομαι ἐν ὥραις σχολῆς νὰ σκεφθῶ περὶ τοῦ πράγματος, ἂν ὄχι ἄλλο τι (ἱλαρότης ἐν τῇ ἀριστερᾷ). Ἐξήγησα λοιπὸν ἱστορικῶς τὴν αἰτίαν, δι’ ἣν ἐδημιουργήθη ἡ σφραγὶς, μὴ εὑρίσκων ἀπὸ τοῦ Συντάγματος καὶ ἐντεῦθεν οὐδὲν ἄλλο...

§138ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἰμὴ μόνον τὸ Σύνταγμα.

§139ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Εἰμὴ μόνον τὸ Σύνταγμα καὶ τὴν ἀρχήν σας, καθ’ ἣν καθίσταται ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὑπεύθυνος διὰ τὴν ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως καταχώρισιν νόμων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ἐπέθηκεν ἐπ’ αὐτοὺς τὴν σφραγῖδα τοῦ Κράτους.

§140ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Τὸ Σύνταγμα λέγει «ἁρμόδιος Ὑπουργός».

§141ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς θεωρῶ, ὅτι ἐγκύρως ἐδημοσιεύθη ὁ νόμος, ὅτι ἄρα ἐκθέσμως καὶ παρανόμως διετάχθη δι’ ἐγκυκλίου ἡ ἀναστολὴ τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀκύρως ἐδημοσιεύετο, ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἠδύνατο δι’ ἐγκυκλίου ν’ ἀνασταλῇ ἡ ἐκτέλεσις νόμου, διότι τὸ δημοσιευθὲν φέρει ὅλα ἐν γένει τὰ ἐξωτερικὰ τοῦ νόμου στοιχεῖα, τῶν ὁποίων ἡ ὕπαρξις ἀπαγορεύει πάντα ἄλλον τρόπον ἀκυρώσεως ἢ ἀναστολῆς τῆς ἐκτελέσεως, πλὴν τοῦ διὰ τῆς πρὸς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν καταφυγῆς. Ἤκουσα ὅτι πρὸς δικαιολόγησιν τῆς ἐκθέσμως γενομένης δι’ ἐγκυκλίου καταργήσεως νόμου, ὅτε ἀντετάσσετο τὸ γενόμενον ἐπὶ καταργήσεως ἄλλων νόμων ψευδῶν πράγματι καὶ ἀκύρων, ἐλέχθη ὅτι δι’ ἐκείνους μὲν οὕτως ἔπρεπε νὰ γείνῃ, διὰ τοῦτον ὅμως δὲν ἔπρεπε νὰ γείνῃ οὕτω, διότι ἐκεῖνοι εἶχον ἐσωτερικὰς ἀτελείας, οὗτος δὲ ἔχει ἔλλειψιν ἐξωτερικῶν στοιχείων. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβὲς, οὐδὲ ὀρθόν. Ὁ νόμος ͵ΒΡΙΕʹ ἔχει πλήρη καὶ ἄρτια τὰ ἐξωτερικὰ αὐτοῦ στοιχεῖα καὶ γνωρίσματα, ἅπερ εἰσὶν ἡ βεβαίωσις ὅτι ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ ἐκυρώθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως νομίμως, ὅτι φέρει τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν καὶ ὅτι ἐδημοσιεύθη ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις δημοσίευσις ἀποτελεῖ νόμιμον τεκμήριον περὶ τοῦ ὅτι ἐτηρήθησαν πάντα τὰ πρὸς κατασκευὴν τοῦ νόμου ἀπαιτούμενα. Ἐὰν δὲ ἦτο ἀληθὲς καὶ ὀρθὸν, ὅτι πρὸς ἔγκυρον δημοσίευσιν νόμου ἀνάγκη νὰ ὑπάρχῃ πάντως ὑπογραφὴ Ὑπουργοῦ τῆς Κυβερνήσεως, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐκτελεῖται ἡ ἐν τῇ ἐφημερίδι καταχώρισις, τότε, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψει ὅτι τοῦτο δύναται νὰ ἐξετασθῇ καὶ ὡς πρὸς νόμους πρὸ ἐτῶν δημοσιευθέντας, θὰ ἦτο ἀνάγκη πάντες οἱ ἀπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου τελωνοφύλακος, εἰς οὓς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνεγνώρισε τὸ δικαίωμα τοῦ κρίνειν περὶ τοῦ ἐγκύρου ἢ ἀκύρου τῶν νόμων, νὰ ὦσιν ἐφωδιασμένοι δι’ ἐγκολπίων, βεβαιούντων ἐν ἀκριβείᾳ πάσας τὰς ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως τοῦ βασιλείου ὑπουργικὰς μεταβολὰς καὶ τροποποιήσεις καὶ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν αὗται ἐγένοντο. Μόνον οὕτω θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ κρίνωσι περὶ τοῦ κύρους τῶν νόμων οἱ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου δημοσίου ὑπαλλήλου ἢ ὑπηρέτου, κατὰ τὴν παράδοξον γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἀλήθεια ὅμως εἶναι μία καὶ ἀναμφισβήτητος, ὅτι μόνον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία καὶ οὐδεὶς ἄλλος δύναται νὰ καταργήσῃ νόμον τινὰ, ἐὰν κρίνῃ καὶ πεισθῇ, ὅτι περὶ τὴν κατάρτισιν αὐτοῦ δὲν ἐτηρήθησαν οἱ νόμοι ἢ παρεισέφρησαν παρατυπίαι. Καὶ αὐτὴ δὲ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πρέπει κυρίως νὰ καταργῇ τὸν τοιοῦτον νόμον, οὐχὶ δὲ νὰ ἀκυροῖ, διότι καὶ ὁ κατὰ τύπους ἀντισυνταγματικὸς νόμος, ἐφ’ ὅσον φέρει τὰ ἐξωτερικὰ τῶν νόμων στοιχεῖα, ὑπάρχει νομικῶς. Τοῦτο διδάσκουσιν οἱ διασημότεροι τῶν νομοδιδασκάλων. Τὸ ζήτημα, Κύριοι, ὁμολογουμένως καὶ ἐμελετήθη καὶ διεφωτίσθη ὑπὸ πάσας αὐτοῦ τὰς ἐπόψεις. Ἐκ τῆς μακρᾶς ταύτης συζητήσεως ἀπεδείχθη ἐναργῶς καὶ ἀριδήλως, ὅτι διὰ τῆς ὑπὸ συζήτησιν ἐγκυκλίου ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν παρέβη μὲν τὸ καθῆκόν του, ὑπερέβη δὲ τὰ δικαιώματά του, ἀντιποιηθεὶς ἔργα νομοθετικῆς ἐξουσίας. Οὐδὲ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης αἱ θεωρίαι αἱ παράτολμοι, οὐδὲ τῶν ἄλλων συνηγορησάντων ὑπὲρ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας τὰ ἐπιχειρήματα, οὐδὲ τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ ἡ εὑρεσιλογία καὶ ἡ διαλεκτικὴ δεινότης, ἐφ’ ᾗ πάντοτε διεκρίθη, ἴσχυσαν νὰ συγκαλύψωσιν, οὐδὲ ν’ ἀμαυρώσωσιν ἐπ’ ἐλάχιστον, τὴν ἐνάργειαν τῆς τελεσθείσης παρανομίας, εἰς τὴν ὁποίαν, κατ’ ἐμὴν πεποίθησιν, δὲν ἀπεπλάνησε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἄγνοια τῶν νόμων, διότι θεωρῶ αὐτὸν ἀνώτερον τοιαύτης, ἀλλὰ παρέσυρεν αὐτὸν πεῖσμα καὶ θυμὸς κρείσσων πολλάκις τῶν αὐτοῦ βουλευμάτων. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§142ΜΠΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥΣ. Ἂν καὶ ἡ κατάστασις τῆς ὑγείας μου δὲν μοὶ ἐπέτρεπε νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τῆς προκειμένης συζητήσεως, μ’ ὅλα ταῦτα ἀπεφάσισα νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις, τὸ μὲν διότι φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐξετράπη τοῦ προορισμοῦ αὐτῆς, τὸ δὲ διότι ἐχύθη τόσον φῶς ἑκατέρωθεν, ὥστε φοβοῦμαι, ὅτι τὸ πολὺ φῶς ἐσκότισε τὴν διάνοιαν ἡμῶν. Καὶ συγγραφεῖς ἐκομίσθησαν, καὶ γνῶμαι σοφῶν ἀνδρῶν ἐξηνέχθησαν, διὰ νὰ λύσωμεν συνταγματικὰ ζητήματα, ἀναφυέντα ἐκ τοῦ καταράτου αὐτοῦ νόμου, τοῦ βολαπουκιστὶ καλουμένου ͵ΒΡΙΕʹ. Ἕκαστος τῶν προλαλησάντων ῥητόρων ἔκ τε τῆς ἰδίας αὐτοῦ πήρας καὶ ἐκ τῆς βιβλιοθήκης αὐτοῦ ἐκόμισεν ἡμῖν λαμπτῆρας, ἄπλετον ἐπιχέοντας φῶς πρὸς λύσιν τοῦ ζητήματος· τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ὅμως, εὑρίσκομαι εἰς δεινὴν θέσιν· ἑκάστου ῥήτορος, καταβαίνοντος ἀπὸ τοῦ βήματος, νομίζω ὅτι ἀσπάζομαι τὴν γνώμην, ἀναβαίνοντος δ’ ἑτέρου καὶ ἀντιλέγοντος, κλονοῦμαι, καὶ φρονῶ, ὅτι ἡ πρώτη πεποίθησις εἶναι σφαλερά· τοῦτο δὲ ἐξ ὑπαμοιβῆς συμβαίνει κατὰ τὴν κατάβασιν ἑκάστου ῥήτορος καὶ τὴν ἀνάβασιν ἑτέρου. Διατὶ τοῦτο; Διότι, τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, ἐνετάλην νὰ ἔλθω καὶ συνεργασθῶ μεθ’ ὑμῶν, οὐχὶ διὰ νὰ λύω ζητήματα ἁπλῶς θεωρητικὰ τῆς ἐπιστήμης, πρὸς τὰ ὁποῖα εἶμαι ἥκιστα ἁρμόδιος, ἀλλὰ διὰ νὰ κήδωμαι περὶ τῆς πρακτικῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων, καὶ νὰ ἐπιβλέπω, νὰ ἐλέγχω τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἂν νομίζω, ὅτι αὕτη ἀντιστρατεύεται πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Πολιτείας. Ἀλλὰ παραδόξως οἱ ἀνελθόντες ἐπὶ τοῦ βήματος, ἢ μᾶλλον ὁ ἐξ Αἰγιαλείας ἔντιμος Βουλευτὴς, ὁ ῥίψας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸ μῆλον τῆς ἔριδος, προσπαθοῦσι νὰ μὲ ἀποτρέψωσι τοῦ σκοποῦ, προσπαθοῦσι νὰ μὲ ἐπασχολήσωσιν εἰς τὴν λύσιν θεωρητικῶν ζητημάτων, καὶ τὸ χειρότερον εἶναι, ὅτι ἕκαστος τῶν ῥητόρων μετὰ τοσαύτης πεποιθήσεως ὁμιλεῖ περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ὑπ’ αὐτοῦ διδομένης λύσεως καὶ περὶ τῆς μηδαμινότητος τῶν ἀντιτασσομένων αὐτῷ ἐπιχειρημάτων, ὥστε νομίζει τις, ὅτι δὲν ἔπρεπε κἂν νὰ γεννηθῇ τὸ ζήτημα. Ἡ ἑρμηνεία, Κύριοι, τῶν νόμων καὶ τῶν θεσμῶν εἶναι ὑπέρτατον καθῆκον τῶν ἐφαρμοζόντων τὸν νόμον καὶ ἐπιτηρούντων τῶν θεσμῶν τὴν ἐφαρμογὴν, ἀλλ’ ἡ ἑρμηνεία, μεθ’ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν, μεθ’ ὅλα τὰ φῶτα τῶν ἐντεταλμένων νὰ ἐφαρμόσωσι τὸν νόμον, κινδυνεύει πολλάκις νὰ περιπέσῃ εἰς πλάνην, κινδυνεύει ἡ ἑρμηνεία νὰ καταλήξῃ εἰς παρερμηνείαν, καὶ τοῦτο ὄχι μόνον παρὰ τῇ Κυβερνήσει, ἀλλὰ καὶ παρ’ αὐτῇ τῇ νομοθετικῇ ἐξουσίᾳ. Δὲν εἶναι δύσκολον νὰ ἀνεύρῃ τις νόμους ψηφισθέντας καὶ ἀντικειμένους πρὸς τὸ Σύνταγμα, ὄχι διότι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία προετίθετο νὰ ψηφίσῃ νόμον παρὰ τὸν καταστατικὸν θεσμὸν, ἀλλὰ διότι ἐκ πλάνης ἡρμήνευσεν αὐτὸν ἄλλως παρ’ ὅπως ἔδει νὰ ἑρμηνευθῇ. Τὸ ἀτύχημα τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐν τῇ δικαιοσύνῃ· κατὰ τὴν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης ὁ δικαστὴς, μεθ’ ὅλην τὴν εὐσυνειδησίαν αὐτοῦ, μεθ’ ὅλα τὰ φῶτα, τὰ ὁποῖα διὰ σπουδῆς μεγάλης ἀπέκτησε, πολλάκις καταλήγει εἰς παρερμηνείαν τῶν νόμων καὶ τῶν θεσμῶν. Δὲν εἶναι ἀπίθανον καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ ἡρμήνευσε καλῶς τὸν νόμον, τὸν θεσμὸν, ἀξιοῦσα ὅτι ἡ πρᾶξις ἐκείνη, ἡ δημοσιευθεῖσα ὡς νόμος ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, ἔδει νὰ φέρῃ τὰς ὑπογραφὰς τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν, τῶν ἐπιδιωξάντων τὴν δημοσίευσιν· πιθανὸν, λέγω, ἡ ἀξίωσις αὕτη νὰ μὴ στηρίζηται εἰς τὸν νόμον, ἂν καὶ ἰσχυρότατα ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς γνώμης ταύτης ἀντετάχθησαν κατὰ τῆς ἀντιθέτου γνώμης. Ἀλλὰ ἐγὼ πρὸς στιγμὴν λαμβάνω ὡς βέβαιον καὶ δεδομένον, ὅτι ἡ ἑρμηνεία ἐκείνη ἦτο ἐσφαλμένη· ἆρά γε ἡ Βουλὴ ἐπὶ τούτου καλεῖται νὰ ἀποφανθῇ, ἂν ἀκόμη ἡ παρερμηνεία ἐκείνη καλῇ τῇ πίστει ἐξηνέχθη; καὶ ἂν ἀκόμη οὐδεμία ζημία εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα ἐπηνέχθη; Νομίζω ὄχι· καὶ τὴν γνώμην μου ταύτην στηρίζω εἰς αὐτὸν τὸν περὶ εὐθύνης Ὑπουργῶν νόμον. Ὁ νόμος ἀπειλεῖ ποινὰς κατὰ μόνου τοῦ Ὑπουργοῦ τοῦ ἐκ προθέσεως παραβαίνοντος τὸν θεσμὸν ἢ τοὺς νόμους, δὲν ἔρχεται βαρὺς μὲ τὸν πέλεκυν ἀνὰ χεῖρας, διὰ νὰ κόψῃ τὴν κεφαλὴν τοῦ τυχὸν καλῇ τῇ πίστει μὴ ἑρμηνεύσαντος ὀρθῶς τὸν νόμον. Τοιαύτη ἀπειλὴ ἤθελε δέσει τὰς χεῖρας πάσης Κυβερνήσεως, φοβουμένης πλέον ν’ ἀποτολμήσῃ τὴν ἑρμηνείαν τῶν νόμων, τῶν ὁποίων τὴν ἐφαρμογὴν κέκληται νὰ πραγματοποιήσῃ. Τοῦτο δὲν θὰ ἦτο συμφέρον τῇ Πολιτείᾳ, τοῦτο θὰ ἔβλαπτε τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας. Ἐλευθερίαν λοιπὸν ἀπόλυτον κέκτηται πᾶς ὁ ἐντεταλμένος νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον, ἐλευθερίαν ἀπόλυτον εἰς τὸ νὰ ἑρμηνεύσῃ αὐτὸν ἐν τῇ συνειδήσει του, κατὰ τὰ φῶτα, τὰ ὁποῖα ἡ πεῖρα αὐτοῦ καὶ εὐσυνείδητος μελέτῃ τῷ παρέσχον. Πιθανὸν νὰ σφάλλῃ ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ, ἀλλ’ ὁ νόμος δὲν ἐπεμβαίνει καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, δὲν ἀπειλεῖ νὰ τιμωρήσῃ τὸν καλῇ τῇ πίστει ἑρμηνεύοντα τὸν νόμον, ἔστω καὶ ἐσφαλμένως, διότι, ἐπαναλαμβάνω, τοῦτο ἤθελε καταλήξει εἰς ζημίαν τῆς Πολιτείας, ὑπὲρ ἧς ἐτάχθη ὁ νόμος ἐκεῖνος· ἐκ τῆς παραλόγου ἀπειλῆς ἤθελεν ἐπέλθει ἡ ἀδράνεια ἐκεῖ, ἔνθα ἀπαιτεῖται δρᾶσις, ἓν καὶ μόνον σκοποῦσα, τὸ συμφέρον καὶ τὴν σωτηρίαν τῆς Πολιτείας. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ἐπιῤῥίπτεται μομφὴ παρανομίας κατὰ τῶν θεωρησάντων τὸν νόμον ἐκεῖνον ὡς μὴ νομίμως δημοσιευθέντα, ἀλλ’ ἀμύνονται ἐκ τῆς ἄλλης πτέρυγος, ἰσχυριζόμενοι ὅτι διάταξις συνταγματικὴ ἐπέβαλλε τὴν προσυπογραφὴν τῶν Ὑπουργῶν, τῶν προβάντων εἰς τὴν δημοσίευσιν. Καὶ ἡ μία καὶ ἡ ἄλλη πτέρυξ ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος συζητοῦσιν, ὑπὲρ τοῦ Συντάγματος ἀμύνονται, ἀμφότεραι ἐπικαλοῦνται, προστατεύουσι τὸν καταστατικὸν θεσμὸν, ἀμοιβαίως ἐπιῤῥίπτουσι κατ’ ἀλλήλων τὴν μομφὴν, ἣν ἀμοιβαίως πάλιν ἀποκρούουσιν ἀφ’ ἑαυτῶν. Ἐν τῇ συγκρούσει ταύτῃ τῶν πρωταγωνιστῶν τί θέλετε νὰ πράξῃ ἡ Βουλή; Ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι κεκλημένη νὰ λύσῃ θεωρητικὰ συνταγματικὰ ζητήματα, οὐδὲ ἀποτελεῖ Σχολὴν τῶν πολιτικῶν ἐπιστημῶν· εἶναι ἐντεταλμένη νὰ παρατηρῇ, μὴ τυχὸν ἡ παρανομία, ἡ τυχὸν γενομένη, ἐγένετο σκοπίμως, δολίως ἢ πρὸς ζημίαν τῶν δημοσίων συμφερόντων, καὶ τότε βαρὺν τὸν πέλεκυν νὰ ὑψώσῃ κατὰ τῆς κεφαλῆς τῶν παραβατῶν. Ἂν νομίζητε, ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται ἀσφαλῶς νὰ λύῃ συνταγματικὰ ζητήματα, νὰ ἀνελίσσῃ θεωρίας καὶ ἐκλέγῃ ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν γνώμην, πλανᾶσθε. Δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν ἡ Βουλὴ ἐν τῇ συγκρούσει τῶν κομμάτων νὰ ἀνεύρῃ τὸ ἀληθὲς, προκειμένου περὶ ἐπιστήμης καὶ θεωριῶν συνταγματικῶν· ἐπιχειροῦσα τοῦτο, θὰ περιπέσῃ εἰς σφάλματα ὀδυνηρά. Τοῦτο κέκληται μόνον νὰ ἐξετάσῃ: καλῇ τῇ πίστει ἡρμηνεύθη ὁ νόμος; ναὶ ἢ ὄχι; σκοπίμως, πρὸς παραβίασιν τῶν θεσμῶν ἐγένετο ἡ ἑρμηνεία; τότε νὰ ἐκφέρῃ τὴν μομφὴν, νὰ προχωρήσῃ περαιτέρω, νὰ προκαλέσῃ τὴν σύστασιν εἰδικοῦ δικαστηρίου. Ἂν ὑποθέτῃ, ὅτι ἡ ἑρμηνεία αὕτη, ἔστω καὶ λανθασμένη, προέρχεται ἐκ καλῆς πίστεως, πρέπει νὰ σταματήσῃ, ἢ προχωροῦσα νὰ ἐξετάσῃ μόνον τὴν ἑτέραν περίπτωσιν, καθ’ ἣν τυχὸν ἡ λανθασμένη ἑρμηνεία ἔβλαψε τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἂν τοιαύτην μομφὴν ἀποδίδῃ ἡ Βουλὴ, τότε δικαιοῦται νὰ ἐκφέρῃ ψῆφον καταδικαστικὴν κατὰ τῆς βλαβερᾶς ἐκείνης πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους ἑρμηνείας, καὶ νὰ ἄρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς ἀπὸ τῶν ὑπαιτίων τῆς ζημίας. Ἀλλὰ καίτοι μετὰ πολλῆς προσοχῆς ἤκουσα πάντας τοὺς ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν ῥήτορας, δὲν ἤκουσα κἀνένα νὰ ἐκφέρῃ τὴν μομφὴν, ὅτι σκοπίμως ἐγένετο ἡ παρανομία, οὐδὲ τοὐλάχιστον ἀπέδειξαν τὴν μομφὴν, ἂν τυχὸν τὴν εἶχον ἐν τῷ νῷ· δὲν ἀπέδειξαν ὅτι σκοπίμως ἐγένετο ἡ παρερμηνεία, δὲν ἤκουσα κἀνένα τῶν ῥητόρων ἰσχυρισθέντα ὅτι ἡ ἑρμηνεία ἐκείνη ἔβλαψε τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἀληθῶς ὁμιλῶν ὁ ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, ἂν καλῶς ἀντελήφθην, ὑπέβαλε τοιαύτην τινὰ περὶ βλάβης ἰδέαν, νομίζω ὅμως, ὅτι καὶ ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν ἡ διάθεσις τῆς Βουλῆς εἶναι νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐπιβλαβὴς ὑπὸ τὰς παρούσας περιστάσεις εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας καὶ τῶν ἰδιωτῶν ὁ νόμος ἐκεῖνος, ὁ ἐγκύρως ἢ ἀκύρως δημοσιευθείς. Ἂν λοιπὸν τοιαύτη ἐστὶν ἡ ὀρθὴ θέσις τοῦ ζητήματος, καὶ ταύτην ἐκθύμως ὑποστηρίζω, δὲν βλέπω τὸν λόγον τῆς παρατάσεως τῆς συζητήσεως, ἐκτὸς ἐὰν ᾖναι ἐκεῖνος τοῦ νὰ δώσωμεν ἀφορμὴν εἰς τοὺς μετὰ τόσης σοβαρότητος ἐπὶ τόσας ἡμέρας καταλαβόντες τὸ βῆμα νὰ ἐξακολουθήσωσι καὶ πάλιν ἀνελίσσοντες τὰς περὶ Συντάγματος θεωρίας των. Καὶ οἱ περὶ τοῦ Συντάγματος ἀσχοληθέντες μήπως κἄν συνεφώνησαν εἰς τὴν ἑρμηνείαν τῶν θεσμῶν; Ἐννοῶ δὲ τοὺς ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως.

§143ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πάντες.

§144ΜΠΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥΣ. Τώρα θὰ σᾶς ἀποδείξω ἂν πάντες. Ἔρχεται εἷς λέγων: ὁ νόμος, ἅμα κυρωθῇ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, εἶναι τετελεσμένος. Ἔρχεται ἕτερος, πολύπειρος πολιτευτής, σεβαστὸς πολιτευτής, ὁ ἐκ Γόρτυνος ἀξιότιμος Βουλευτής, καὶ λέγει, ἂν δὲν πλανῶμαι περὶ τὴν ἀντίληψιν τῶν λόγων του, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ ὤφειλον, ἂν δὲν ἤθελον νὰ δημοσιευθῇ ὑπὸ τῶν διαδόχων αὐτῶν τὸ κατασκεύασμα ἐκεῖνο, νὰ παραλάβωσιν αὐτὸ, ἀποχωροῦντες τῆς ἐξουσίας, ἢ νὰ τὸ ἀποδώσωσι τῷ Βασιλεῖ. Αὐτὸ τοῦτο εἶπε καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἄρτης Βουλευτής. Οὕτω δὲ δὲν θὰ ὑπῆρχε τίποτε πρὸς δημοσίευσιν. Ἀλλ’ οἱ ταῦτα λέγοντες εὑρίσκονται εἰς προφανῆ ἀντίθεσιν πρὸς τὸν ὑποστηρίζοντα τὴν γνώμην, ὅτι ὁ νόμος ἐτελέσθη, ἅμα ἐκυρώθη ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, καὶ ἑπομένως εἶναι ἀνεπίδεκτος ἀνακλήσεως ἄλλως, εἰμὴ διὰ νεωτέρου νόμου. Ἔρχεται ἕτερος λέγων: ὁ κεκλημένος νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον δὲν δικαιοῦται νὰ ἀρνηθῇ τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ. Τοῦτο ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας Βουλευτής, ἰσχυρισθεὶς ὅτι, ἂν Ὑπουργός τις ἀποφανθῇ, ὅτι ὁ νόμος δὲν ὑπάρχει, ἕτερος δέ τις Ὑπουργὸς καταλήγῃ εἰς ἀντίθετον συμπέρασμα, ἤθελεν ἐπέλθει ἐκ τούτου σύγχυσις καὶ τύρβη ἐν τῇ Πολιτείᾳ. Ἀλλὰ τὴν γνώμην ταύτην δὲν πιστεύω νὰ ἀσπάζωνται οἱ ἄλλοι ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ῥήτορες· διότι, ἂν τὸ στάδιον τῆς ἑρμηνείας νόμου τινὸς ἄρχηται ἀπὸ τῆς ἐξετάσεως τοῦ ἂν ὑπάρχῃ ἢ μὴ ὁ νόμος αὐτὸς, ἀρνούμενοι τὸ δικαίωμα τῆς ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος τούτου, ἀρνεῖσθε αὐτὸ τοῦτο τὸ δικαίωμα τῆς ἐργασίας τοῦ νόμου. Σύγχυσις καὶ ἀληθὴς τύρβη ἐπέρχεται, ὅταν ἀφαιρέσητε τὸ δικαίωμα τῆς ἑρμηνείας τῶν νόμων ἀπὸ τοῦ ἐντεταλμένου τὴν ἐφαρμογὴν, τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ. Ἄλλο ζήτημα ἀνεκινήθη ἐπίσης ἐν πλήρει διχογνωμίᾳ. Δύναται ὁ Βασιλεὺς νὰ ἀνακαλέσῃ τὸν κυρωθέντα παρ’ αὐτοῦ νόμον; Ὄχι λέγουν οἱ μὲν, ναὶ λέγουν οἱ ἄλλοι, διότι εἶναι ἀπόκρυφον τὸ ἔγγραφον, εἶναι μυστικόν, τὸ πᾶν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸ σχίσιμον ἑνὸς χαρτιοῦ, ἀγνώστου εἰσέτι τῷ κοινῷ. Ἀλλ’ ὁ πρὸ ὀλίγου ἐντεῦθεν λαλήσας ἀνέπτυξε καὶ ἑτέραν μεγάλην θεωρίαν περὶ τῆς μεγάλης σφραγῖδος τοῦ Κράτους, τῆς τιθεμένης ἐπὶ τῶν νόμων, ἐκ τούτου δὲ ἐξήγαγε πολλαπλᾶ συμπεράσματα. Ἀλλὰ ποῦ εὗρε τὸν νόμον τὸν κανονίζοντα τὰ περὶ ἐπιθέσεως τῆς μεγάλης σφραγῖδος; Οὐδαμοῦ. Θὰ τὸν παρακαλέσω νὰ μοῦ ἐπιδείξῃ τὸν νόμον ἐκεῖνον, ἐφ’ οὗ στηρίζονται αἱ μεγάλαι θεωρίαι περὶ τῆς μεγάλης σφραγῖδος τοῦ Κράτους.

§145ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Οὐδὲ λέξιν εἶπον, ἐνδεικνύουσαν ὅτι ἡ ἐπίθεσις τῆς σφραγῖδος ἔχει σχέσιν πρὸς τὸ κῦρος τοῦ νόμου. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν περιέρχεται νόμος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης καὶ ἐπιτίθεται ἡ μεγάλη σφραγὶς καὶ καταχωρίζεται εἰς τὸν Κώδικα τῶν νόμων, ὁ νόμος οὗτος δὲν μένει πλέον ἐν τῷ ἀφανεῖ, διότι ὁ Κῶδιξ, ἐν τῷ ὁποίῳ εἶναι ἐγγεγραμμένος, δὲν εἶναι βιβλίον ἀπόκρυφον, ἀλλὰ δημόσιον καὶ προσιτὸν τοῖς πᾶσι.

§146ΜΠΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥΣ. Δηλαδὴ τὸ γνωρίζει ὁ Ὑπουργὸς καὶ ὁ Βασιλεύς. Αὐτὸ εἶναι ἡ δημοσιότης;

§147ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Καὶ οἱ ὑπάλληλοι καὶ πᾶς ὁπωσδήποτε λαβὼν γνῶσιν τοῦ Κώδικος τῶν νόμων.

§148ΜΠΟΓΙΑΤΖΟΓΛΟΥΣ. Ἆ! καὶ οἱ ὑπάλληλοι! Αὐτὸ λέγεται δημοσιότης! Σᾶς συγχαίρω! Ὅταν τὸ Σύνταγμα λέγῃ, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δημοσιεύει τοὺς νόμους, ἀρκεῖ νὰ ἀνακοινώσῃ τούτους εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς καὶ τοὺς ὑπαλλήλους, καὶ ἰδοὺ ἡ δημοσιότης πλήρης! Καὶ μεθ’ ὅλας ταύτας τὰς ἀντιφατικὰς πρὸς ἀλλήλας γνώμας τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως περὶ τῆς ἐννοίας τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, καλοῦσιν οὗτοι ἡμᾶς ν’ ἀποφανθῶμεν περὶ τῆς δοθείσης ὑπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ψευδοῦς δῆθεν ἑρμηνείας τῶν θεσμῶν! Ἄφετε κατὰ μέρος τὰς σοφὰς θεωρίας περὶ ἑρμηνείας τοῦ νόμου. Δὲν εἴμεθα οἱ πρὸς τοῦτο κατάλληλοι· καὶ ἂν ἤμεθα, δὲν εὑρισκόμεθα ἐν ψυχολογικῇ στιγμῇ, δυναμένῃ νὰ μᾶς ἐπιτρέψῃ τὴν ἀσφαλῆ ἑρμηνείαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἔνθα βεβαίως δὲν ἐπικρατεῖ ἡ ἀναγκαία πρὸς ἐπιστημονικὴν ἐργασίαν ψυχραιμία. Ἔχετε νὰ μεμφθῆτε τὸ Ὑπουργεῖον ἐπὶ σκοπίμῳ, ἐπὶ δολίᾳ παραβιάσει τοῦ νόμου; πράξατέ το, ἵνα ἀπολογηθῇ καὶ ἐκεῖνο, καὶ μετὰ τὴν ἀπολογίαν θὰ κανονίσῃ ἡ Βουλὴ τὴν ἀπόφασίν της. Ἔχετε νὰ μεμφθῆτε, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον ἔβλαψε τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας; πράξατέ το, ἵνα ἀπολογηθῇ ὁ Ὑπουργὸς καὶ φωτισθῇ ἡ περὶ αὐτὸν μερίς. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον πάντες, καὶ ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν, νομίζετε ὅτι ὁ κατηραμένος ἐκεῖνος νόμος εἶναι ἐπιβλαβὴς εἰς τὴν κοινωνίαν, ἐφ’ ὅσον οὐδεὶς τολμᾷ νὰ καταγγείλῃ ἐπὶ δολίᾳ προαιρέσει τοὺς ἐργάτας τῆς ἐγκυκλίου, νομίζω ὅτι πᾶς περαιτέρω λόγος καθίσταται περιττός. Μετεβάλατε τὸ Κοινοβούλιον, τὸ ἐντεταλμένον ἄλλα καθήκοντα, εἰς ἀκαδημίαν τῶν πολιτικῶν ἐπιστημῶν, νομίζω δὲ, ὅτι κατεχράσθητε τῆς ὑπομονῆς συμπάσης τῆς Βουλῆς, ἐπιῤῥίψαντες τόσα φῶτα, ὥστε νομίζω, ὅτι καὶ μετὰ τὸ πέρας τῆς συζητήσεως θὰ μείνωμεν ἐν τῇ αὐτῇ ἀμαθείᾳ, ἐνῷ ἄλλων πολλῷ πρακτικωτέρων ζητημάτων ἡ λύσις βαρύνει ἡμᾶς.

§149ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Θὰ ἦμαι σύντομος, διότι πάντες οἱ προλαλήσαντες ἐφώτισαν ἀρκούντως τὴν Βουλὴν, καὶ τὸ ἔθνος δ’ ὁλόκληρον ἐπείσθη, ὅτι παρανομία πλήρης καὶ τελεία ἐτελέσθη. Τὸ ἔθνος προσεχῶς θέλει ἀποδείξει, ὅτι ἐφωτίσθη, καὶ πρῶτοι, οἵτινες θέλουσιν αἰσθανθῆ τὸ φῶς, τὸ ὁποῖον ἠσθάνθη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, θέλουσιν εἶσθαι οἱ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιάν). Δὲν εἶναι ἀνάγκη οὔτε εἰς θεωρίας νὰ προβῶ, οὔτε εἰς ἀποδείξεις, ὅτι νόμος τοῦ Κράτους, ψηφισθεὶς καὶ κυρωθεὶς καὶ δημοσιευθεὶς νομίμως, ὡς ἔκπαλαι ἐδημοσιεύοντο οἱ νόμοι, ἠκυρώθη διὰ μιᾶς τηλεγραφικῆς ἐγκυκλίου τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν. Λυποῦμαι, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προέβη εἰς τοιοῦτο μέτρον παράνομον, ἐνῷ εἶναι γνωστὸν, ὅτι καὶ τοὺς νόμους γνωρίζει καὶ μέχρι τοῦδε ἀπεδείκνυεν, ὅτι σέβεται αὐτοὺς καὶ τὸ Σῶμα, τὸ ὁποῖον τοὺς ψηφίζει μετὰ τοῦ Βασιλέως. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, θὰ ἐνθυμεῖσθε, πῶς ἐκόπτετο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τοὺς θεσμοὺς, διὰ τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον κατεπατεῖτο, καὶ ἠγόρευεν ἀπὸ τοῦ ἐξώστου του ὑπὲρ τῶν νόμων καὶ τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον ἐκινδύνευεν, ἀπειλούμενον ἀπὸ ἄγνωστον, ἀόρατον ἐχθρὸν. Μόλις ὅμως μετὰ τρεῖς ἡμέρας εἰσέβαλεν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν, ἔλαβε τὴν γραφίδα καὶ τηλεγραφικῶς κατεπάτησε καὶ νόμους καὶ Συντάγματα! Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὑπῆρξεν ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νόμου τούτου. Πάντες ἐνθυμεῖσθε τὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον διεξηγάγομεν, ὅπως πείσωμεν καὶ αὐτὸν καὶ τὴν πλειονοψηφίαν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ψηφισθῇ τόσον ἄδικος, τόσον ἄνισος, τόσον ἀόριστος, τόσον ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ συμφέροντα καὶ τοῦ ἐμπορίου καὶ τῆς Πολιτείας νόμος. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπέμενε, μὲ τὴν ἐπιμονὴν, τὴν ὁποίαν πάντες γνωρίζετε, καὶ σᾶς ἔπεισε, διότι ἠθέλετε ν’ ἀποδείξητε, ὅτι ἐπιθυμεῖτε διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἀποφύγῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος τὴν χρεωκοπίαν, συμφώνως πρὸς τὴν ψῆφον τοῦ λαοῦ, ἥτις σᾶς ἀνέδειξε Βουλευτάς· τοὐλάχιστον οὕτως ἐδικαιολογεῖσθε τότε. Ἠκολουθήσατε αὐτὸν, καὶ ἐψηφίσθη νομίμως ὁ νόμος ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ὁ Βασιλεὺς νομίμως ἐκύρωσεν αὐτὸν, καὶ νομίμως ἐδημοσιεύθη οὗτος ἐν τῇ Ἐφημ. τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ νόμος συνετελέσθη πλήρης καὶ ἄρτιος, κατὰ τὴν γνώμην πάντων τῶν συνταγματολόγων, πάντων τῶν ἐννοούντων τί ἐστὶ νόμος καὶ πῶς συντελεῖται οὗτος, οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐναντία γνώμη· αἴφνης δὲ, διότι δὲν ἦτο τῆς ἀρεσκείας αὐτοῦ τὸ σχηματισθὲν Ὑπουργεῖον, ὅπερ ἤθελεν ἄχρουν, καὶ διότι ἡ διάδοχος Κυβέρνησις τοῦ κ. Σωτηροπούλου δὲν ἔπεσεν εἰς τὴν προετοιμασθεῖσαν πλεκτάνην, τὴν στηθεῖσαν παγίδα, τοῦ νὰ ὑπογράψῃ δηλαδὴ τὴν σύμβασιν ἐκείνην τὴν περίφημον, τὴν ἀθώαν καὶ λευκὴν ὡς ἡ περιστερὰ, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἕτοιμον καὶ ἀθώως πως καὶ μετ’ ἀδιαφορίας διεβίβασε τῷ κ. Σωτηροπούλῳ διὰ τοῦ κ. Φλώρου, νομίζω, πρὸς ὑπογραφὴν, ἀλλ’ ὁ νέος Πρωθυπουργὸς ὑπέγραψεν ἄλλην σύμβασιν, ἐθυμώθη καὶ ἠγανάκτησεν. Ὁ κ. Τρικούπης ᾐσθάνθη δύο αἰσθήματα, ἅμα εἶδε τὸν νόμον δημοσιευθέντα ἐν τῇ Ἐφημ. τῆς Κυβερνήσεως μετὰ τοῦ δανείου Φαῖντιγγ· πρῶτον νὰ ἐκδικηθῇ ἐκείνους, οἵτινες συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ ἐξαγάγωσι τῆς δυσχερείας—κακῶς, κατ’ ἐμὴν γνώμην, ἀλλ’ ἀδιάφορον,—τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ἐκείνους μετὰ τῶν ὁποίων ἐδιεπραγματεύετο αὐτὸς οὗτος, τοὺς Χάμβρον καὶ υἱὸν, ἀφαιρῶν τὴν κυρίαν βάσιν τῆς συμβάσεως, τὴν ὁποίαν εἶχον ὑπογράψει οὗτοι, δηλαδὴ τὴν εἴσπραξιν τῶν τελῶν εἰς χρυσόν. Δεύτερον, ἐπειδὴ εἶδε τὰς φοβερὰς συνεπείας τοῦ νόμου τούτου, τὰς ὁποίας προεῖδε καὶ προεῖπεν ἡ Ἀντιπολίτευσις, καὶ εἶδε τὸ ὄνομα ἑαυτοῦ ὡς ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ ἐν τῷ νόμῳ, ἠθέλησε ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι αὐτὸς δὲν ἐσκόπει νὰ ἐφαρμόσῃ αὐτὸν, καὶ ὅτι αὐτὸς μόνος ἠδύνατο νὰ ἄρῃ τὸν νόμον, ὅστις ἐπέφερε τοιαῦτα ἐπιβλαβῆ ἀποτελέσματα· ἠθέλησε νὰ δημοκοπήσῃ πρὸς τὸν πληθυσμὸν ἐκεῖνον, ὅστις ᾐσθάνθη βαρύτατα τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ἐπιβλαβοῦς ἐκείνου νόμου, καὶ προέβη εἰς τὴν κατάργησιν ταύτην ἐγωϊστικῶς καὶ παρανόμως· ἄφησε κατὰ μέρος, ἐκτεθειμένους ὡς ἐργάτας ἀντιδημοτικωτάτου νόμου, καὶ Βασιλέα καὶ Βουλὴν, καὶ μὲ μόνην τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ἀνέτρεψεν ὅ,τι μετ’ ἄλλων εἶχεν ἱδρύσει. Διατὶ νὰ πράξῃ τοῦτο; Ἠδύνατο νὰ προβῇ νομίμως εἰς τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου· εἶχε πληρέστατα τὸ δικαίωμα καὶ τὰ μέσα πρὸς τοῦτο, ἀλλὰ δὲν ἠθέλησεν· ἤθελε νὰ δείξῃ, ὅτι δύναται νὰ παραβαίνῃ τοὺς νόμους, ὅτι αὐτὸς μόνος δύναται δι’ ἑνὸς τηλεγραφήματος νὰ ἀκυροῖ καὶ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς καὶ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως. Τοιοῦτόν τι δὲν πρέπει νὰ καθιερωθῇ· τοιαύτην αὐθαίρετον καὶ αὐτοκρατορικὴν θέλησιν δὲν ἀναγνωρίζω, οὔτε εὔχομαι, οὔτε συμφέρει νὰ ἐπικρατήσῃ ἐν τῇ πατρίδι μας τοιαύτη παντοκρατορία ἑνὸς προσώπου (εὖγε! εὖγε! ἐξ ἀριστερῶν). Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεγαρίδος χθὲς ἠθέλησε ν’ ἀμφισβητήσῃ, ὅτι οἱ νόμοι, οἵτινες ἐκύρωσαν τὸ εὐτυχὲς γεγονὸς τῆς ἑνώσεως τῆς ποθεινοτάτης Ἑπτανήσου μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὑπάγονται εἰς τὸ ἐλάττωμα, ὅπερ διατείνεται ἡ Κυβέρνησις, ὅτι εἶχεν ὁ νόμος περὶ τελῶν εἰς χρυσόν. Ὁ κ. Δραγούμης μᾶς ἐβεβαίωσε χθὲς, ὅτι πρῶτον μὲν παρέμεινεν Ὑπουργὸς ὁ κ. Βάλβης, οὗ φέρει τὴν ὑπογραφὴν ὁ νόμος περὶ ἑνώσεως, δεύτερον δὲ, ὅτι, μὴ ὑπάρχοντος Συντάγματος κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἀλλ’ Ἐθνοσυνελεύσεως κυριάρχου, δὲν ἴσχυον τὰ περὶ κυρώσεως καὶ δημοσιεύσεως τῶν νόμων. Κατέφυγον εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, καὶ εὗρον, ὅτι δὲν ἔχει δίκαιον ὁ κ. Δραγούμης.

§150ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ ὡμίλησα περὶ τῶν νόμων τοῦ 1866 καὶ ἑπομένων, ἀλλὰ προκειμένου περὶ τοῦ νόμου τοῦ κυρώσαντος τὴν σύμβασιν περὶ προσαρτήσεως τῶν Ἰονίων νήσων, εἶπον ὅτι ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως μεταξὺ τῶν δύο Συνταγμάτων τοῦ 1844 καὶ τοῦ 1864.

§151ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Χαίρω ὅτι ἀναιρεῖ τὸ πρῶτον.

§152ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν τὸ εἶπον.

§153ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Τὸ εἴπατε, διότι τὸ ἐσημείωσα· ἀλλ’ ἀφοῦ τὸ ἀνακαλεῖτε, δὲν ἔχω λόγον νὰ ἐπιμείνω, ἀφοῦ ἀναγνωρίζετε, ὅτι ὑπογραφὴ Βάλβη δὲν ὑπάρχει εἰς τὸν νόμον. Μένει ὁ δεύτερος λόγος τοῦ κ. Δραγούμη, ἡ παρουσία τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἐν ἀνυπαρξίᾳ Συντάγματος οἱουδήποτε. Τὸν νόμον ἔχουν ὑπογράψει ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος, ὡς Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, καὶ ὁ σεβαστὸς τὰς γνώμας, μάλιστα ἐπὶ τοιούτων θεμάτων, κ. Θεόδωρος Δηλιγιάννης· εἶναι ὁ νόμος Νʹ τοῦ 1864, ὁ κυρῶν τὴν συνθήκην τῆς Ἑλλάδος μετὰ τῶν τριῶν εὐεργετίδων Δυνάμεων περὶ ἑνώσεως τῆς ἀγαπητῆς Ἑπτανήσου. Τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο παρῆλθε, καὶ ἦλθον ὁ μακαρίτης Βάλβης, καὶ ὁ Καλλιγᾶς, ὅστις γνωρίζει τοὺς νόμους καὶ τὰς συνταγματικὰς διατάξεις καὶ τὰς θεωρίας ἁπάσας περὶ κυρώσεως καὶ δημοσιεύσεως τῶν νόμων, καὶ ὁ μακαρίτης Παπαζαφειρόπουλος, ὡς Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης· αὐτοὶ ἐδημοσίευσαν τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον εἶχον κυρώσει ἄλλοι Ὑπουργοί. Ἡ ἔρευνα αὕτη ἐνδιαφέρει τοὺς Βουλευτὰς τῆς Ἑπτανήσου καὶ δι’ ἄλλον λόγον, διότι δὲν πρόκειται μόνον περὶ τῆς ἑνώσεως, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν συντάξεων τῶν Ἑπτανησίων. Ὁ κ. Βουλευτὴς Μεγαρίδος πρὸς δικαιολογίαν ἐφεῦρε προχείρως καὶ λέγει: Τότε ἦτο ἡ Συνέλευσις σῶμα κυρίαρχον μεταξὺ δύο πολιτευμάτων, ἑπομένως δὲν ἔχει σημασίαν, ἐὰν οἱ δημοσιεύσαντες Ὑπουργοὶ δὲν φαίνωνται ὑπογεγραμμένοι ὑπὸ τὸν νόμον, ἀλλὰ μόνοι οἱ κυρώσαντες πρὸ μηνῶν. Πλανᾶσθε, κύριε συνάδελφε· ἔλαθε τὴν μνήμην ὑμῶν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος ἦτο ἐν Ἀθήναις, καὶ ὑπέγραψε τὸν νόμον τοῦτον ἐν πλήρει τῇ ἀσκήσει τῶν βασιλικῶν προνομίων τῆς κυρώσεως καὶ τῆς δημοσιεύσεως· ἂν θέλητε, εἶχε λάβει ὅρκον προσωρινόν, ὁρισθέντα ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως, καὶ συγχρόνως ἀνέλαβε νὰ ἐκτελέσῃ πλήρη τὰ ἡγεμονικὰ αὑτοῦ καθήκοντα καὶ δικαιώματα, συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἴσχυε πρὸ τοῦ 1862. Ἀκούσατε, τὸ περὶ τούτου ψήφισμα τῆς Συνελεύσεως τῆς 10ης Ὀκτωβρίου 1863 (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βʹ τῶν Ἑλλήνων Συνέλευσις ψηφίζει: «Ἄρθρον 1ον. Ὁ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων Γεώργιος Αʹ, ἀφοῦ δώσῃ ἐνώπιον τῆς Ἐθν. Συνελεύσεως τὸν ἑξῆς ὅρκον (ἔπεται ὁ ὅρκος) ἀναλαμβάνει τὰ ἡγεμονικὰ δικαιώματα καὶ πλήρη τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν κατὰ τοὺς ὁρισμοὺς τοῦ πρὸ τῆς 12 Ὀκτωβρίου 1862 ἰσχύοντος Συντάγματος... «Ἄρθρον 2ον. Ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς κυρώσεως τῶν νομοθετημάτων τῆς Συνελεύσεως, πλὴν τοῦ Συντάγματος... «Ἄρθρον 3ον. Ἡ ἰσχὺς τοῦ παρόντος ψηφίσματος παύει μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ συνταχθησομένου πολιτεύματος καὶ τὸν ἐπὶ τούτου ὅρκον τοῦ Βασιλέως... Μέχρι δὲ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἰσχύουσιν, ἐκτὸς τῶν ἐν τῷ ἀνωτέρω ἄρθρῳ 1 ἀναφερομένων, καὶ οἱ λοιποὶ ὁρισμοὶ τοῦ πρὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου 1862 Συντάγματος...» Εἶχε μεριμνήσει τὸ ἰσχύον, κατὰ τὰ ἄνω ῥητὰ καὶ ἀναμφισβήτητα, Σύνταγμα τῆς Ἑλλάδος περὶ κυρώσεως καὶ δημοσιεύσεως τῶν νόμων; Ἀκριβῶς ἡ αὐτὴ διάταξις ὑπῆρχεν ἐν αὐτῷ, πλὴν μιᾶς λεπτομερείας ὀρθῆς, ὀρθοτάτης. Τὸ ἄρθρον 29 τοῦ Συντάγματος ἐκείνου εἶχεν ὡς ἑξῆς: «Ὁ Βασιλεὺς κυρόνει καὶ δημοσιεύει τοὺς νόμους». Εἰς τὸ νεώτερον Σύνταγμα προσετέθη ἡ δίμηνος μετὰ τὴν λῆξιν τῆς συνόδου ἀνατρεπτικὴ προθεσμία τῆς κυρώσεως· περιωρίσθη δηλ. χρονολογικῶς τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως, ὅπερ ἄλλοτε ἦτο ἀόριστον, καὶ πολλὰ ἄτοπα συνέβαινον, ὡς μᾶς ἐξέθηκεν ὁ κ. Δηλιγιάννης. Καὶ δυνάμει τοῦ ψηφίσματος τούτου ὑπέγραψε, κυρώσας τὸν νόμον τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου, ὁ Βασιλεὺς, καὶ ἐδημοσίευσαν αὐτὸν ἄλλοι παρὰ τοὺς ὑπευθύνους Ὑπουργοὺς μετὰ μῆνας. Ἄκυρος λοιπὸν εἶναι ἡ ἕνωσις; ἄκυροι αἱ συντάξεις τῶν Ἑπτανησίων; Τὸ ζήτημα εἶναι σοβαρώτατον, ἐλπίζω δ’ ὅτι οἱ ἀγαπητοὶ συνάδελφοι Ἑπτανήσιοι θέλουσι σκεφθῆ σοβαρῶς περὶ τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν θὰ δώσωσι. Θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα, καθ’ ἣν οἱ ἀγαπητοὶ ἀδελφοὶ Ἑπτανήσιοι θὰ μετανοήσωσι πικρῶς, ἂν δώσωσι ψῆφον ἀλλοίαν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν τὸ καθῆκον καὶ ἡ συνείδησις τοῖς ὑπαγορεύουν. Ἀλλ’ εἴδατε, πῶς εὐφυῶς ἐξέφυγε τὸ ζήτημα τοῦ νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ θέματος ὁ ἐμβριθεὶς καὶ νομομαθὴς συνάδελφος κ. Μπογιατζόγλους; Ἴσως πολλοὶ δὲν γνωρίζετε τὸν ἄνδρα, ὅσον ἐγὼ, ὅστις ἀπὸ παιδικῆς ἡλικίας συνείθισα νὰ τὸν ὑπολήπτωμαι καὶ διὰ τὴν κρίσιν του καὶ διὰ τὴν πολυμάθειάν του· εἴδατε, ὅτι ἐδήλωσε πονήρως, ὅτι τὸ πολὺ φῶς τὸν ἐσκότισε καὶ δὲν ἠδύνατο, εἶπε, νὰ ἴδῃ, ποῦ ἀκριβῶς ἔγκειται ἡ ἀλήθεια· ἀλλ’ εἴδατε ἐκ τῆς ὁμιλίας του, ὅτι γνωρίζει κάλλιστα ποῦ ἔγκειται ἡ ἀλήθεια, καὶ διὰ τοῦτο ἐρχόμενος ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἴσως, σχεδὸν ἐζήτει συγγνώμην ὑπὲρ αὐτοῦ, διότι πιθανὸν, εἶπε, νὰ συνέβη καὶ ἓν λάθος, ἄνθρωποι εἴμεθα, διατὶ κατηγορεῖτε, ἀφοῦ δὲν ὑπῆρχε προαίρεσις κακὴ, οὔτε δολία κατάργησις τοῦ νόμου, οὔτε ἐβλάβη τις ἐκ τῆς πράξεως ταύτης; Αὐτὸ μᾶς ἀρκεῖ, ἀξιότιμε συνάδελφε. Εἶσθε ὁ πολυτιμότερος συνήγορος τῆς γνώμης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Δὲν πρόκειται, οὐδὲ συζητοῦμεν ἐνταῦθα ἐπὶ τόσας ἡμέρας, ἂν ὑπῆρχε δολία προαίρεσις ἢ ὄχι, πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι ἐτελέσθη παρανομία πασιφανὴς, ἀσύγγνωστος, ἡ ὁποία δὲν πρέπει νὰ ἐπαναληφθῇ, διότι δὲν πρέπει νὰ ἐπιτραπῇ εἰς οἱονδήποτε Ὑπουργὸν, νομάρχην ἢ τελωνοφύλακα, νὰ ἔρχηται νὰ ἑρμηνεύῃ ἂν εἷς νόμος ἦναι ἔγκυρος ἢ ὄχι, καὶ νὰ τὸν ἐκτελῇ ἢ ν’ ἀναστέλλῃ τὴν ἐκτέλεσίν του. Ἀλλὰ δὲν ἔβλαψεν ἡ πρᾶξις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ; Ἔβλαψεν ἀτυχῶς. Ὁ νόμος βεβαίως ἦτο κακὸς, καὶ ἡμεῖς ἀντετάχθημεν κατὰ τῆς ψηφίσεως αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐγένετο νομίμως νόμος τοῦ Κράτους, καὶ ἡ πρᾶξις τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἡ αὐθαίρετος ἐκλόνισε τὴν πεποίθησιν πάντων τῶν μετὰ τῆς Ἑλλάδος συναλλαττομένων· ἤρχισαν νὰ ὑποπτεύωσιν, ἢ μᾶλλον νὰ βλέπωσιν ὀφθαλμοφανῶς, ὅτι, ἄν τις κεφαλαιοῦχος τύχῃ νὰ προσέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ διαπραγματευθῇ μετ’ αὐτῆς δι’ οἱανδήποτε πρᾶξιν δανειστικὴν πρὸς συντέλεσιν ἔργων ἢ ἐξόφλησιν χρεῶν, πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἢ ἄλλων, πρέπει νὰ προσέχῃ, διότι αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις ἀπατῶσι τοὺς μετ’ αὐτῶν συναλλαττομένους, αἱ Ἑλλην. Κυβερνήσεις, αὐτὸς ὁ Βασιλεὺς ἔρχονται εἰς συνεννοήσεις, συνάπτουσι συμβάσεις στηριζομένας ἐπὶ νόμων καὶ βασιλικῶν διαταγμάτων, λαμβάνουσι τὰ χρήματα πρὸς ἐξοικονόμισιν τῶν ἐπειγουσῶν ἀναγκῶν των, ἀλλὰ μετ’ ὀλίγον, ἐπειδὴ ὁ νόμος ἢ ἡ σύμβασις τοὺς στενοχωρεῖ, ἀλλάσσουσιν οἱ Ἕλληνες τὴν Κυβέρνησίν των, ἥτις ἀμέσως, προσποιουμένη καὶ ἱερὰν ἀγανάκτησιν, κηρύσσει ἀκύρους τὰς πράξεις τῆς προκατόχου. Κακῶς ἐπράξατε, λέγει εἰς τοὺς δανειστάς μας, νὰ βασισθῆτε εἰς νόμον τοῦ Κράτους, ὁ ὁποῖος δὲν ὑπάρχει. Τόσην κακὴν ἐντύπωσιν ἐνεποίησεν εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἡ πρᾶξις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὥστε ἐπὶ τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἔχω ἐνώπιόν μου, βλέπω, ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ τελῶν χρέη πρέσβεως τῆς Ἑλλάδος, ὅτε ἐλάμβανεν αἰφνιδίως τὴν διαμαρτύρησιν τοῦ Χάμβρο καὶ υἱοῦ, δὲν ἤξευρε τί ν’ ἀπαντήσῃ· αἰσχυνόμενος δὲ διὰ τὸ γεγονὸς, καὶ θέλων νὰ ἐξεύρῃ δικαιολογίαν τινὰ εὐπρόσωπον, ἐρωτᾷ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἐὰν ἐν τῇ πρὸς τοὺς δανειστὰς ἀπαντήσει τῷ ἐπιτρέπῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ προφασισθῇ, ὅτι τὰ ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως τελεσθέντα δὲν ἐκυρώθησαν ὑπὸ τῆς συνελθούσης Βουλῆς τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους!! Οἱ δανεισταὶ διαμαρτύρονται ἐπισήμως, καὶ ἐκφράζουσιν ἔκπληξιν ἐπὶ τῇ καταργήσει νόμου τοῦ Κράτους καὶ βασιλικῶν διαταγμάτων, φερόντων τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος καὶ στηριζομένων ἐπὶ ἀποφάσεων ὁλοκλήρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. «Φρονοῦμεν, λέγουσιν οἱ διαμαρτυρόμενοι δανεισταὶ, ὅτι ἐπισήμως ἔπρεπε νὰ γνωστοποιηθῇ ἡ διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ ἀνατροπὴ τῶν γενομένων». Στενοχωρεῖται ὁ δυστυχὴς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος. Τηλεγραφεῖ εἰς τὸν Ὑπουργόν· δὲν δύναται νὰ εὕρῃ δικαιολογίαν, δὲν δύναται νὰ ἐννοήσῃ τέλος πάντων τί τρέχει, διατὶ καὶ διὰ τίνος μεθόδου κατηργήθη αὐτὸς ὁ νόμος, καὶ ἐρωτᾷ; «νὰ εἴπω ὅτι δὲν ἐκυρώθη εἰς τὴν Βουλὴν ὁ νόμος;» Διότι δὲν ἐγνώριζε τί νὰ εἴπῃ εὐπρόσωπον, ἔχον ἔστω καὶ μόνον τὸν ἐξωτερικὸν τύπον τῆς νομιμότητος. Νόμος ψηφισθεὶς, κυρωθεὶς καὶ δημοσιευθεὶς μὲ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Βασιλέως, μὲ τὴν προσυπογραφὴν τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, σύμβασις δανείου ἐπὶ τοῦ νόμου τούτου βασιζομένη, χρήματα εἰλημμένα περὶ τὰ 6,000,000 πραγματικὰ εἰς ἀγγλικὰς λίρας στερλίνας δυνάμει αὐτῆς τῆς συμβάσεως, καὶ ἀπέναντι ὅλων αὐτῶν οἱ δανεισταί μας βλέπουσι μίαν πρωΐαν εἰς τοὺς «Καιροὺς» τοῦ Λονδίνου ἓν τηλεγράφημα τοῦ Reuter. Ὁ κ. Τρικούπης διέταξε τοὺς τελώνας νὰ μὴ εἰσπράττωσι πλέον εἰς χρυσὸν, ἀλλ’ εἰς τραπεζογραμμάτια!! Αἱ διαμαρτυρίαι τῶν δανειστῶν, περίληψιν τῶν ὁποίων ἠκούσατε ἀναγνωσθεῖσαν παρὰ τοῦ κ. Καραπάνου, ἀποδεικνύουσι τὸ αἴσθημα τῆς ἀγανακτήσεως καὶ περιφρονήσεως, τὸ ὁποῖον κατέλαβε τοὺς συναλλαχθέντας μετὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου καὶ ἅπαντα ἐν γένει τὸν χρηματιστικὸν κόσμον τῆς Εὐρώπης διὰ τὴν κακόπιστον διὰ παρανομίας ἐνέργειαν τοῦ Ἕλληνος Πρωθυπουργοῦ. Αἱ ἐκπτώσεις, αἱ σήμερον γινόμεναι, τῶν ἑλληνικῶν χρεωγράφων, ὁ κίνδυνος τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῶν ἑλληνικῶν χρεωγράφων ἀπὸ τῶν χρηματιστηρίων τῶν εὐρωπαϊκῶν ἀποδεικνύουσιν ὅτι, καὶ ἂν ὑπῆρχεν ἔτι πίστις τῆς Ἑλλάδος μικρὰ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, ἀπὸ τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν Ὑπουργὸς τοῦ Κράτους τούτου ἀνέτρεψε διὰ μιᾶς ἐγκυκλίου νόμον ἐπίσημον τοῦ Κράτους, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐστηρίζετο σύμβασις περὶ δανείου, ἡ πίστις αὕτη ἐξέλιπε τέλεον, καὶ τοῦτο εἶναι μεγίστη ζημία διὰ τὰ Κράτη. Διότι, Κύριοι, τὰ Κράτη, ὅπως καὶ τὸ ἄτομον, καὶ πολὺ περισσότερον ταῦτα, πρέπει νὰ μεριμνῶσι περὶ τῆς πίστεως αὐτῶν καὶ τῆς πεποιθήσεως πάντων, ὅτι οἱαδήποτε Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ καὶ ὁ Βασιλεύς, συμβαλλόμενοι πρὸς οἱουσδήποτε κεφαλαιούχους, θὰ σεβασθῶσι τὴν ὑπογραφήν των πάντοτε καὶ ἐς ἀεὶ, καὶ ὅ,τι πράττουσι θὰ τὸ πράττωσι νομίμως. Ἐλπίζω ὅτι δὲν θέλετε ἐγκρίνει πρᾶξιν, ἡ ὁποία θέλει δώσει τὸ δικαίωμα εἰς μὲν τοὺς Εὐρωπαίους νὰ ἀμφιβάλλωσι περὶ τῆς καλῆς πίστεως τῆς πλειονοψηφίας, καὶ ἄλλους δὲ κυβερνήτας εἰς τὸ μέλλον δυνατὸν νὰ ἐνθαῤῥύνῃ νὰ πράξωσι τὴν αὐτὴν παρανομίαν, πρὸς μεγάλην βλάβην τοῦ ἔθνους ἡμῶν. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§154ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐὰν, Κύριοι, τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα ἐθεωρήθη πρόσφορον εἰς πολλὰ τῶν ἀξιοτίμων μελῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἵνα ἐπιδείξωσι τὴν φιλοπονίαν καὶ τὰς γνώσεις αὐτῶν τὰς θεωρητικὰς περὶ τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, δὲν εὑρίσκω ὅτι πρόσφορον ἦτο τὸ θέμα, ὅπως ἐξεγείρῃ τὴν πατριωτικὴν ἀγανάκτησιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἀπαγγείλωσι καθ’ ἡμῶν Φιλιππικοὺς, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι διὰ τῆς ἐγκυκλίου τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν μονονουχὶ κατεστρέψαμεν τὴν πίστιν τοῦ Κράτους. Καὶ ἂν ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν καὶ κρίνωμεν περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ἐγκυκλίου, περὶ ἧς πρόκειται, δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ἤθελε καταστῆ καταφανὲς, ἂν μὴ τοῦτο ἐνυπάρχῃ ἐν τῇ συνειδήσει πάντων ὑμῶν, ὅτι πᾶν ἄλλο ἀποτέλεσμα ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἡ τοιαύτη ἐγκύκλιος ἢ τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπερ ἐπεζήτησαν νὰ παραστήσωσιν οἱ κύριοι Βουλευταὶ ἐξ Ἀττικῆς καὶ ἐξ Ἄρτης. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἤδη ἀρκετὰς ἡμέρας βασανιζόμεθα συζητοῦντες ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, θεωρῶ ἄκαιρον νὰ ἐπεκτείνω τὴν συζήτησιν ὡς πρὸς τοῦτο, καὶ θέλω περιορισθῆ ἁπλῶς, ἵνα καταδείξω, ὅτι, ἐὰν εἰς πάντας ἡμᾶς, τοὺς ἀκροωμένους ἐπὶ τόσας ἡμέρας τοσούτων θεωριῶν παραδόξων, ἐπῆλθεν ὡς ἀποτέλεσμα τῶν συζητήσεων τὸ πάθημα, ὅπερ ὑπέδειξεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Σύρου, ἀναμφισβητήτως ὅμως τὸ πάθημα τοῦτο ἔπαθον πολλοὶ ἐκ τῶν ἀσχοληθέντων κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας εἰς τὴν μελέτην τῶν συνταγματικῶν θεωριῶν. Διὰ τοῦτο ἠκούσαμεν τὸν ἕνα μετὰ τὸν ἄλλον ἀνερχομένους ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ ἀναπτύσσοντας θεωρίας ἀντιφασκούσας πρὸς ὅσα αὐτοὶ οἱ ἴδιοι μετ’ ὀλίγον ὑπεστήριζον καὶ πρὸς ὅσα εἷς ἕκαστος ἐξ αὐτῶν ἀπὸ τοῦ βήματος ἔλεγεν. Εἰς ἓν μόνον συνεφώνουν· ἐνησμένιζον ν’ ἀποδέχωνται, ὅτι ἡ ἐγκύκλιος ἦτο παράνομος, καὶ ἵν’ ἀποδείξωσι τοῦτο, ἐλάμβανον ὡς δεδομένον, ὅτι διὰ τῆς ἐγκυκλίου ἐπεζητήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἡ κατάργησις νόμου, ψηφισθέντος νομίμως, κυρωθέντος νομίμως καὶ δημοσιευθέντος νομίμως. Διὰ τοῦτο ἠκούσαμεν χθὲς μὲν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Ναυπλίας, σήμερον δὲ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Εὐρυτανίας μετὰ περισσῆς εὐγλωττίας νὰ κατακλύσωσιν ἡμᾶς διὰ συλλογισμῶν, τοὺς ὁποίους ἄς μοὶ ἐπιτρέψωσι νὰ μὴ χαρακτηρίσω. Καὶ ἠκούσαμεν νὰ ὑποστηρίζωσιν, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι δύο γνῶμαι περὶ τοῦ ὅτι νομοσχέδιον ψηφισθὲν μὲν παρὰ τῆς Βουλῆς, κυρωθὲν δὲ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, μὴ δημοσιευθὲν ὅμως διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα ἰσχύσῃ ὡς νόμος τοῦ Κράτους, εἶναι νόμος ἀμετάκλητος. Εἶναι νόμος, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Εὐρυτανίας, ἐκτελέσιμος, εἶναι νόμος, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Ναυπλίας, οὐχὶ ἐκτελέσιμος, ἀλλὰ ἐκτελεστός· εἶναι νόμος, κατὰ τὴν ἐπίσημον βεβαίωσιν τοῦ δυναμένου νὰ δίδῃ κῦρος εἰς τὴν λύσιν τοιούτων ζητημάτων κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Μαντινείας, δυνάμενος μὲν ν’ ἀνακληθῇ, ἑπομένως οὔτε ἐκτελέσιμος οὔτε ἐκτελεστὸς, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος ὑποχρεοῖ τοὺς ὑπογράψαντας αὐτὸν Ὑπουργοὺς νὰ προβῶσιν εἰς τὴν ἐκτέλεσίν του. Ἰδοὺ, Κύριοι, διαύγεια ἐννοιῶν καὶ φῶς χυνόμενον ἐν μέσῳ ἡμῶν!! Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας μᾶς ἐδίδασκε σήμερον, ἀναπτύσσων τὰς μελέτας αὐτοῦ ἐπὶ τῶν συνταγματικῶν θεωριῶν, ὅτι δὲν ὑπάρχει συγγραφεὺς ὑποστηρίζων τὴν γνώμην, καθ’ ἣν ὁ νόμος καὶ μετὰ τὴν κύρωσιν αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως δύναται πρὸ τῆς ἐπισήμου αὐτοῦ δημοσιεύσεως ν’ ἀνακληθῇ, ἐνῷ παραδόξως αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας εὐθὺς ἀμέσως, λησμονήσας ὅ,τι ἐν ἀρχῇ ἔλεγεν, ὑπεστήριζεν ὅτι ὁ νόμος, καίτοι κυρωθεὶς ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ἀνακαλεῖται σιωπηρῶς, ὅταν δὲν ἐπέλθῃ ἡ δημοσίευσις αὐτοῦ ἐντὸς τοῦ χρονικοῦ διαστήματος, ὅπερ ὁρίζει τὸ Σύνταγμα ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς βουλευτικῆς συνόδου, καθ’ ἣν ἐψηφίσθη. Εἶναι τῇ ἀληθείᾳ ἄπορον, πῶς κατορθοῦται νὰ διατυπῶται τοιαύτη σκέψις. Ὁ νόμος, σᾶς λέγει, εἶναι ἐκτελέσιμος, ἑπομένως δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ συμβουλεύσῃ τὸν Βασιλέα, ὅπως ἀνακαλέσῃ αὐτόν, ἀλλ’ ὅμως ἀνακαλεῖται, σᾶς βεβαιοῖ πάλιν ὁ αὐτὸς κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας, ἀνακαλεῖται εὐθὺς ὡς δὲν δημοσιευθῇ, κατὰ τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, ἐντὸς δύο μηνῶν μετὰ τὴν λῆξιν τῆς συνόδου, καθ’ ἣν ἐψηφίσθη. Τοῦτο, Κύριοι, λέγεται συλλογισμὸς λογικός, ἀποῤῥέων ἐκ τῶν ἀρχῶν τῆς ἐπιστήμης καὶ διὰ τοῦ ὁποίου ἀξιοῦσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τοιοῦτον συλλογισμὸν προβάλλουσιν ἡμῖν, νὰ πείσωσι τὴν Βουλὴν, ὅπως ἀποδεχθῇ, ὅτι ἡ ἐγκύκλιος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν εἶναι προφανὴς παραβίασις τῶν θεσμῶν τῆς χώρας.

§155ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Κύριε Ὑπουργὲ, δὲν δύνασθε νὰ ταὐτίσητε τὴν ἀκύρωσιν νομοσχεδίου, τὴν προερχομένην ἐκ τῆς μάτην παρερχομένης διμήνου προθεσμίας, πρὸς τὴν ἀνάκλησιν τῆς κυρώσεως. Σεῖς συγχέετε τὰ δύο αὐτά.

§156ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐγὼ εὐτυχῶς, κύριε Βουλευτὰ ἐξ Εὐρυτανίας, δὲν ἠσχολήθην κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας εἰς σοβαρὰς μελέτας, ὥστε νὰ τρέχω τὸν κίνδυνον νὰ ἔχω ἰδέας συγκεχυμένας ἐκ τῆς παρανοήσεως τῶν διαφόρων ἐννοιῶν. Ἐγὼ ἤκουσα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λέγετε, γνωρίζω ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναται σιωπηρῶς ν’ ἀνακληθῇ, δύναται νὰ ἀνακληθῇ καὶ ῥητῶς, ἐκεῖνο δὲ, ὅπερ εἶναι ὑποχρεωτικὸν, εἶναι ὑποχρεωτικὸν πάντοτε. Τοῦτο δὲ λέγω, στηριζόμενος εἰς τὴν ὑψίστην τῶν ἐπιστημῶν, ἡ ὁποία εἶναι ἡ λογικὴ, κύριε Βουλευτὰ ἐξ Εὐρυτανίας. Ἐπεζήτησε διὰ μακρῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας, ἵνα μᾶς πείσῃ, ὅτι ὁ νόμος καταρτίζεται ἀκριβῶς, καθ’ ἣν στιγμὴν θέσῃ ὁ Βασιλεὺς τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ, καὶ εἶναι ἀπορίας ἄξιον, ἔλεγε, διαμαρτυρόμενος ἐν ὀνόματι πάντοτε τῆς ἐπιστήμης, ὅτι εὑρίσκονται ἄνθρωποι ν’ ἀμφισβητήσωσι τοιαύτην θεωρίαν, ἐνῷ ὁ νόμος οὗτος εἶναι τέλειος, εἶναι ἄλλως νόμος ἐκτελέσιμος, ὅστις καθίσταται ὑποχρεωτικὸς, προσθέτει ὁ κ. Βουλευτὴς, ὅταν δημοσιευθῇ διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως, διότι γνωρίζει, ὅτι καὶ παρ’ ἡμῖν καὶ παρ’ ὅλοις τοῖς Κράτεσιν ὑπάρχει νόμος, κανονίζων τὸν τρόπον τῆς δημοσιεύσεως τῶν νόμων. Μεταξὺ τοῦ ἐκτελέσιμος καὶ τοῦ ὑποχρεωτικὸς εἶναί τις διαφορά, ἀλλὰ τὴν διαφορὰν ταύτην ἐν τῇ περιεσκεμμένῃ μελέτῃ τῶν θεωριῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐστάθη ἀδύνατον νὰ ἀνεύρῃ. Πότε ἐπέρχεται τὸ ὑποχρεωτικὸν ἀποτέλεσμα τῆς ψηφίσεως καὶ κυρώσεως τοῦ νόμου; τὸ γνωρίζομεν πάντες, ἀλλὰ μᾶς τὸ εἶπε πρὸ ὀλίγου καὶ αὐτὸς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας ἐν τῇ ἀναπτύξει τῶν θεωριῶν του, ὑποστηρίξας ὅτι μόνον ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως καθίσταται ὁ νόμος ὑποχρεωτικός. Ἀλλ’ ἐλησμόνησα, χθὲς, ἀγορεύοντος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Ναυπλίας, ἤκουσα καὶ ἄλλην ὑποχρεωτικὴν ἰσχὺν τῶν νόμων· ἤκουσα τοῦ κ. Βουλευτοῦ ὑποστηρίζοντος ὅτι νόμος, κυρωθεὶς παρὰ τοῦ Βασιλέως, ὑποχρεοῖ πάντας, πλὴν τοῦ Βασιλέως· ἤκουσα μάλιστα αὐτὸν νὰ ἰσχυρίζηται, ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀνώτερος τῶν νόμων, καὶ νὰ λησμονῇ παραδόξως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Ναυπλίας, ὅτι οὐδείς ἐστὶν ἀνώτερος τῶν νόμων, ὅτι ὁ Βασιλεύς, ὁρκισθεὶς ἵνα τηρήσῃ τὸ Σύνταγμα, ὡρκίσθη νὰ τηρήσῃ ἐν ταὐτῷ τοὺς νόμους καὶ τὰ ψηφίσματα τοῦ Κράτους.

§157ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ρητῶς καὶ ἐκπεφρασμένως.

§158ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ρητῶς καὶ ἐκπεφρασμένως, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ ἀξιοτίμου φίλου μου κ. Παπαμιχαλοπούλου. Καὶ ἦτο ἑπόμενον νὰ ὑποπέσωσιν εἰς τοιοῦτον—ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ ἔκφρασις—παραλογισμόν, διότι ὁ ἐπιζητῶν νὰ ὑποστηρίξῃ θέμα, ὅπερ προδήλως εἶναι ἀνεπίδεκτον ὑποστηρίξεως, εἶναι ἑπόμενον ὅτι θέλει ὑποπέσει εἰς παραλογισμούς, ὡς ὑπέπεσεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Ναυπλίας, καὶ ὡς μικροῦ δεῖν ὑπέπιπτεν, ἐὰν δὲν προεφυλάσσετο ὑπὸ τῶν διακοπῶν, καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρὸ πάντων ἐθαύμασα τοῦ κ. Βουλευτοῦ εἶναι ἡ λεπτὴ διάκρισις, τὴν ὁποίαν ἐποιήσατο, τῶν σταδίων τῆς δημιουργίας τοῦ νόμου· διότι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ἤκουσα μαθήματα ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ, δὲν εἶχον ἀκούσει τοιαύτην διδασκαλίαν. Ἤδη γνωρίζω, ὅτι νόμος ἐστὶν ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ὑποχρεοῖ πάντας. Πρᾶξις δὲ, ἥτις, ὅσον καὶ ἂν ᾖ ἐπίσημος, οὐδένα ὑποχρεοῖ, δὲν δύναται νὰ ἦναι νόμος. Καταρτίζεται, σᾶς λέγει ὁ κ. Βουλευτής, διὰ τῆς κυρώσεως ὁ νόμος, διότι τὸ διάταγμα πρὸς δημοσίευσιν ποιεῖται χρῆσιν τῆς φράσεως «ὁ παρὼν νόμος κυρωθεὶς δημοσιευθήτω διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως». Εἶναι τὸ ἐπιχείρημα ἀληθῶς ἄξιον θαυμασμοῦ. Ἐπειδὴ ἐν τῇ ἐντολῇ πρὸς δημοσίευσιν ἀναφέρεται ἡ λέξις νόμος, τοῦτο ἀρκεῖ, κατὰ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Εὐρυτανίας, νὰ ἦναι ὑποχρεωτικὸς ὁ νόμος οὗτος καὶ νὰ μὴ δύναται νὰ ἀνακληθῇ πρὸ τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ. Δὲν γνωρίζω κατὰ τίνα τρόπον ἠξίου ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας ν’ ἀναγραφῇ ἡ ἐντολή, κατὰ τίνα φράσιν ἠδύνατο νὰ καταχωρισθῇ. Πρόκειται περὶ νόμου, ὁ ὁποῖος διὰ τῆς δημοσιεύσεως θὰ καταστῇ ὑποχρεωτικὸς καὶ θὰ ἐκτελεσθῇ παρ’ ὅλων. Διὰ τῆς δημοσιεύσεως ἐπέρχεται τὸ κῦρος καὶ ἡ ἰσχὺς τῆς τε ψηφίσεως καὶ τῆς κυρώσεως τοῦ νόμου· ὑπὸ τὴν αἵρεσιν λοιπὸν τῆς δημοσιεύσεως ἀποκαλεῖται ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ἐν τῇ πρὸς δημοσίευσιν ἐντολῇ τὸ ψηφισθὲν καὶ κυρωθὲν «νόμος». Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτής, ὁμιλῶν ἐν ὀνόματι τῆς ἐπιστήμης, ἀνεφώνει ἐντεῦθεν, ὅτι δὲν γνωρίζει συγγραφέα ἀποδεχόμενον τοιαύτην γνώμην. Καὶ εἶναι ἀληθές, ἔλεγεν, ὅτι ἀνέφερεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μαντινείας τὸν Rönne, ἀλλὰ δὲν ἀνέγνωσε καλῶς καὶ ὁλόκληρον τὴν γνώμην αὐτοῦ. Ἐγὼ ἀναγινώσκω ἐν τῇ γνωμοδοτήσει τοῦ κ. Προβελεγγίου μετάφρασιν τῆς γνώμης τοῦ Rönne τοσοῦτον σαφῆ, ὥστε δὲν δύναμαι νὰ ἐξηγήσω τὴν βεβαίωσιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ἂν μὴ ἀποδώσω καὶ ταύτην εἰς τὴν καταλαβοῦσαν αὐτὸν σύγχυσιν. Ἰδοὺ τί λέγει αὐταῖς λέξεσιν ὁ Rönne ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου σαφῶς καὶ δογματικῶς (ἀναγινώσκει): «Ἡ κύρωσις λαμβάνει ἐξωτερικὴν νομικὴν ὕπαρξιν μόνον ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου, ἀποτελοῦσα μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης καθαρὰν ἐσωτερικὴν πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν ὁ Βασιλεὺς δύναται ν’ ἀνακαλέσῃ». Τί σαφέστερον τούτου! Ὁμιλοῦσιν ἐν ὀνόματι τῆς ἐπιστήμης, ἵνα ὑποστηρίξωσι γνώμας, τὰς ὁποίας αὐτὴ ἡ ἐπιστήμη καταδικάζει, καὶ ἀξιοῦσι νὰ μᾶς πείσωσιν, ὅτι ὁ ἀγὼν περὶ θεσμῶν καὶ δικαίου πρόκειται! Ταῦτα πάντα ἀνέπτυξα, Κύριοι, ἵνα καταδείξω διὰ τίνων μέσων ἐπιζητοῦσι νὰ δικαιολογήσωσι τὴν καθ’ ἡμῶν ἐπίθεσιν· διότι τὸ ζήτημα, εἰς ὃ κυρίως ἔδει ν’ ἀσχοληθῶμεν, δὲν εἶναι τοῦτο. Οὐδαμῶς εἰς τὴν κρίσιν περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ἐγκυκλίου συμβάλλει ἡ τοιαύτη ἢ τοιαύτη λύσις τοῦ ζητήματος περὶ τοῦ μετακλητοῦ ἢ μὴ τῆς κυρώσεως. Δεχθῆτε ὁποίας δήποτε θέλετε θεωρίας, δεχθῆτε εἴτε τὸ μετακλητὸν εἴτε τὸ ἀμετάκλητον τῶν νόμων μέχρι τοῦ χρόνου τῆς δημοσιεύσεως αὐτῶν· τὸ ζήτημα ἔγκειται ἀλλαχοῦ. Τὸ ζήτημα εἶναι: ὑπάρχει δημοσίευσις τοῦ νόμου καθ’ ὃν τρόπον ἐγένετο αὕτη, ναὶ ἢ οὔ; διότι, κατὰ τὴν ὁμόφωνον γνώμην, μόνη ἡ δημοσίευσις καθιστᾷ τὸν νόμον ὑποχρεωτικόν. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας ἔλεγε πρὸ ὀλίγου, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν δημοσιεύει τοὺς νόμους, διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι δὲν ἀπαιτεῖται εὐθύνη πρὸς δημοσίευσιν τοῦ νόμου, διότι ἐγνώριζε πολὺ καλὰ ὁ κ. Βουλευτής, ὁ ὁποῖος κατέγεινεν εἰς τὴν μελέτην τοῦ Συντάγματος, ὅτι ῥητὴ, ῥητοτάτη διάταξις τοῦ Συντάγματος ὁρίζει, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δημοσιεύει τοὺς νόμους. Κατὰ τίνα τρόπον ὅμως δημοσιεύει ὁ Βασιλεὺς τοὺς νόμους; Νὰ ἀναπτύξω συνταγματικὰς θεωρίας περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ὁ Βασιλεὺς δημοσιεύει τοὺς νόμους, εἶναι, νομίζω, περιττὸν, διότι πάντες γνωρίζομεν, ὅτι ὑπάρχει ἄλλη διάταξις ἐν τῷ Συντάγματι, κατὰ τὴν ὁποίαν οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασιλέως, οὐδ’ αὐτὴ κατὰ συνέπειαν ἡ δημοσίευσις τῶν νόμων, ἡ παρ’ αὐτοῦ γενομένη, ἰσχύει ἄνευ τῆς προσυπογραφῆς τοῦ Ὑπουργοῦ. Τὸ ζήτημα τῆς εὐθύνης, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, εἶναι τὸ σπουδαιότατον τῶν ζητημάτων, ὅπερ πρέπει νὰ βαρύνῃ εἰς τὰς σκέψεις ἡμῶν ἐπὶ τοῦ προκειμένου θέματος, τὸ παρέτρεξαν τελείως οἱ πρὸ ἡμῶν ἀγορεύσαντες. Ἔλεγεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς προχθές: «δὲν γνωρίζω ἐὰν ὑπέχῃ εὐθύνην ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῇ δημοσιεύσει τῶν νόμων», καὶ ἀνεγίνωσκε τὸν νόμον περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὴν γνώμην του, λησμονῶν ὅτι, ὅταν ὁμιλῇ περὶ Ὑπουργῶν καὶ περὶ εὐθύνης Ὑπουργῶν, πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν του, ὅτι ὑπερτάτη τῶν εὐθυνῶν εἶναι ἡ πολιτικὴ καὶ ἡ ἠθικὴ εὐθύνη τῶν Ὑπουργῶν· ἀλλοίμονον δὲ εἰς τὸ Κράτος ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον οἱ πολῖται ἀξιοῦσιν, ὅπως οἱ Ὑπουργοὶ ἐν τῇ διαπράξει τῶν κοινῶν ἔχωσιν ὑπ’ ὄψει τὴν ἐκ τοῦ νόμου περὶ εὐθύνης Ὑπουργῶν ἐπιβαλλομένην αὐτοῖς εὐθύνην! Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῇ τις, Κύριοι, ὅτι δύναται νὰ ἦναι Ὑπουργὸς ἄξιος τῆς ἀποστολῆς καὶ τῆς θέσεως αὐτοῦ ἐκεῖνος, ὅστις ἐν τῇ διαπράξει τῶν κοινῶν ἀποβλέπει εἰς τὴν εὐθύνην ταύτην. Ὑπέχει δὲ πολιτικὴν εὐθύνην ὁ Ὑπουργὸς διὰ πάσας αὐτοῦ τὰς πράξεις, ἀλλὰ πρὸ πάντων διὰ τὴν δημοσίευσιν τῶν νόμων, διότι διὰ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου, καθισταμένου τούτου ὑποχρεωτικοῦ, ἐπιβάλλονται βάρη καὶ ὑποχρεώσεις καὶ γεννῶνται δικαιώματα εἰς τοὺς πολίτας, ἕνεκα τῶν ὁποίων ὀφείλει νὰ ὑπέχῃ εὐθύνην ὁ Ὑπουργός. Ἀλλ’ ἐὰν ὀφείλῃ νὰ ὑπέχῃ τοιαύτην ὁ Ὑπουργὸς καὶ ἂν ἡ Ἀντιπροσωπεία τοῦ ἔθνους δικαιοῦται τοιαύτην εὐθύνην νὰ ἐπιζητῇ παρὰ τῶν Ὑπουργῶν, πῶς δύνασθε νὰ λέγητε, ὅτι Ὑπουργοί, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ νόμου δὲν ἦσαν Ὑπουργοί, ὑπέχουσιν εὐθύνην διὰ τὴν δημοσίευσιν ταύτην; Ἡ εὐθύνη εἶναί τι, (τὸ ὁποῖον μέλλει νὰ συζητηθῇ πολλάκις μεταξὺ τοῦ Στέμματος καὶ τῶν Ὑπουργῶν, καὶ χάριν τῆς τοιαύτης εὐθύνης δυνατὸν ν’ ἀποχωρήσῃ ἡ Κυβέρνησις· θέλετε δὲ σεῖς νὰ στερήσητε τοὺς Ὑπουργοὺς τοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ προβάλλωσιν εἰς τὸ Στέμμα τὴν ἰδίαν αὐτῶν εὐθύνην, ὅταν νομίζωσιν ὅτι τοῦτο ἐπιβάλλει αὐτοῖς τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος! Ὑποθέσατε πρὸς στιγμὴν, ὅτι αἱ περιστάσεις ἐπιβάλλουσι νὰ ψηφισθῇ νόμος περιλαμβάνων δρακοντείας διατάξεις. Ψηφίζεται ὁ νόμος οὗτος καὶ κυροῦται, πρὶν δὲ δημοσιευθῇ, ἐκλείπουσιν οἱ λόγοι, ἕνεκα τῶν ὁποίων προὐτάθη εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐψηφίσθη· συμβουλεύουσιν οἱ Ὑπουργοί, οἵτινες ἔχουσιν ἤδη συνυπογράψει εἰς τὴν ἔκδοσιν αὐτοῦ, συμβουλεύουσιν εἰς τὸ Στέμμα, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς δὲ πρέπει νὰ δημοσιευθῇ, διότι ἡ ἐκτέλεσις αὐτοῦ θέλει εἶσθαι ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Τὸ Στέμμα, ὑποθέσατε, ὅτι διαφωνεῖ καὶ ἰσχυρίζεται, ὅτι ὁ νόμος πρέπει νὰ δημοσιευθῇ, καθόσον θὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἐντεῦθεν ἐπέρχεται διαφωνία μεταξὺ Στέμματος καὶ Κυβερνήσεως· τὸ Στέμμα αἴρει τὴν ἐμπιστοσύνην του ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐπιμένει εἰς τὴν δημοσίευσιν καὶ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου. Ποῖον θὰ ἦναι τὸ ἀποτέλεσμα; Ἡ Κυβέρνησις θ’ ἀποχωρήσῃ, θὰ ἔλθῃ νέα Κυβέρνησις, ἥτις θὰ ἔχῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Στέμματος καὶ ἥτις θὰ φρονῇ, συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Στέμματος, ὅτι ἡ δημοσίευσις τοῦ νόμου εἶναι ἐπωφελὴς εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Κατὰ τίνα τρόπον θὰ δημοσιευθῇ τότε ὁ νόμος; θὰ δοθῇ εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως, φέρων τὰς ὑπογραφὰς τῶν Ὑπουργῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀκριβῶς ἀπεχώρησαν, διότι δὲν ἤθελον ν’ ἀναλάβωσι τὴν εὐθύνην τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου τούτου;

§159ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἀνέλαβον ἤδη τὴν εὐθύνην.

§160ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Δὲν τὴν ἀνέλαβον, διότι ὁ νόμος δὲν εἶχε καταστῆ ὑποχρεωτικός, ἦτο ἐκτελέσιμος μόνον, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Εὐρυτανίας. Ἡ εὐθύνη βαρύνει ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος διὰ πράξεως αὐτοῦ ἐπιβάλλει ὑποχρεώσεις καὶ γεννᾷ δικαιώματα. Τίνα εὐθύνην θέλετε νὰ ἔχῃ ὁ Ὑπουργός, ὁ ὁποῖος ὑπέβαλε μὲν τὸν νόμον εἰς κύρωσιν, ἀπεχώρησε δὲ τῆς ἀρχῆς πρὶν ἢ ὁ νόμος διὰ τῆς δημοσιεύσεως καταστῇ ὑποχρεωτικός; Εὑρίσκετε σύμφωνον μὲ τὴν ἐπιστήμην νὰ δημοσιευθῇ ὁ νόμος ἐκεῖνος μὲ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ἀποχωρήσαντος Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος, ἀκριβῶς διότι δὲν ἐνέκρινε τὴν δημοσίευσιν, ἀπεχώρησε;

§161ΡΑΛΛΗΣ. Πρὸ ὀλίγου ἐκάματε τὴν διάκρισιν μεταξὺ ποινικῆς καὶ πολιτικῆς εὐθύνης, ἀλλ’ ἤδη συγχέετε τὴν πολιτικὴν εὐθύνην πρὸς τὴν ποινικήν. Τὴν πολιτικὴν εὐθύνην ἡμεῖς συνεκομίσαμεν ὁλόκληρον, δημοσιεύσαντες τὸν νόμον ἐκεῖνον, τὴν πολιτικὴν δ’ εὐθύνην οὐδεμία δύναμις δύναται νὰ διαγράψῃ ἀπὸ τὰς δέλτους τῆς ἱστορίας.

§162ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Κατὰ τίνα τρόπον τὴν συνεκομίσατε;

§163ΡΑΛΛΗΣ. Διὰ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς, ἥτις μᾶς ἔῤῥιψε.

§164ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Τὸ Σύνταγμα ἕνα μόνον τρόπον εὐθύνης ὁρίζει, τὴν ὑπογραφήν. Ἐὰν λοιπὸν ἀποχωρήσῃ Κυβέρνησις ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις, κατὰ τίνα τρόπον θέλει προκληθῆ ἡ δημοσίευσις τοῦ νόμου ὑπὸ τῆς νέας Κυβερνήσεως; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας δὲν ἠδυνήθη νὰ κατανοήσῃ αὐτὰ τὰ πολλὰ διατάγματα τῆς δημοσιεύσεως· ἐὰν ὅμως εὑρίσκετο εἰς τὴν θέσιν νὰ διαδεχθῇ Κυβέρνησιν ἀποχωροῦσαν ἀκριβῶς διότι διεφώνησεν ὡς πρὸς τὴν δημοσίευσιν τοῦ νόμου, θὰ εὕρισκε τὸν τρόπον, ὅπως συντάξῃ νέον διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἀναλάμβανεν αὐτὸς τὴν εὐθύνην τῆς δημοσιεύσεως, τουτέστι τοῦ κύρους καὶ τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου. Ἤδη ἔχομεν νόμον, δημοσιευθέντα διὰ μόνης τῆς ὑπογραφῆς τοῦ Βασιλέως, διότι αἱ ὑπογραφαὶ τῶν Ὑπουργῶν, οἱ ὁποῖοι παρῃτήθησαν, οὐδεμίαν ἰσχὺν δύνανται νὰ δώσωσιν εἰς τὴν δημοσίευσιν, διότι οὐδεμίαν φέρουσιν οὗτοι διὰ ταύτην εὐθύνην. Ἀλλὰ τὸ Σύνταγμα ὁρίζει, ὅτι οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Βασιλέως ἰσχύει ἄνευ τῆς ὑπογραφῆς τῶν Ὑπουργῶν. Κατὰ τίνα τρόπον δύνασθε νὰ ὑποστηρίξητε, ὅτι τοιαύτη δημοσίευσις δύναται νὰ προσδώσῃ κῦρος εἰς τὴν πρᾶξιν ταύτην; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Ναυπλίας ὡς καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Εὐρυτανίας ἐπεθύμουν νὰ ἐπιῤῥίψωσι τὴν εὐθύνην εἰς τοὺς Ὑπουργούς, τοὺς ὁπωσδήποτε εἰσαγαγόντας πρὸς κύρωσιν τὸν νόμον, ἰσχυριζόμενοι ὅτι ὁ νόμος καθίσταται τελειωτικὸς κατὰ τὸν χρόνον τῆς κυρώσεως αὐτοῦ, καὶ οὕτω νὰ ἀποδώσωσιν εὐθύνην εἰς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας των εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀναλάβωσιν οἱανδήποτε εὐθύνην, μὴ ὑπαρχούσης ἐνεργείας, δυναμένης νὰ προκαλέσῃ τὴν εὐθύνην ταύτην. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, μετ’ ἀπορίας ἀληθοῦς ἤκουσα τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν τῆς πτέρυγος ταύτης ὑποστηριζόντων τὸ παράνομον τῆς ἐγκυκλίου, καίτοι πάντων σχεδὸν παραδεχομένων, ὅτι ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἤδη εὑρισκόμεθα, ἡ μὴ ἀναγνώρισις τοῦ κύρους τοῦ οὕτω πως παρανόμως δημοσιευθέντος νόμου ἤθελεν εἶσθαι ἐπωφελὴς εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου· ἤκουσα, λέγω, μετ’ ἀπορίας, διότι θλιβερὰν παριστᾷ εἰκόνα ἀληθῶς ἡ Βουλὴ, ἐν ᾗ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐπιζητεῖ, ὅπως ἐπιτύχῃ ὑπὲρ ἑαυτῆς ψῆφον ἐπὶ θέματος, εἰς τὸ ὁποῖον οὐ μόνον κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπιστήμης καταφανῶς ἔχει ἄδικον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν ἀληθῆ ἐκτίμησιν τῶν συμφερόντων τῆς χώρας· διότι εἶναι ἤδη ἀποδεδειγμένον, ὅτι διὰ τῆς κατηγορουμένης ἐγκυκλίου ἐσπεύσαμεν, ὅπως προλάβωμεν ἐπιβλαβεῖς συνεπείας εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Κόπτεται, καὶ δικαίως, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας περὶ τῶν σταφιδοπαραγωγῶν, ὅπως πάντες οἱ ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης (δεικνύει τὴν δεξιὰν) συσκέπτονται πρὸς ἐξεύρεσιν τῶν μέσων, δι’ ὧν νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀνακουφίσωμεν τοὺς σταφιδοπαραγωγοὺς, καὶ ὅμως τὴν πρώτην πρᾶξιν, διὰ τῆς ὁποίας ἀνεκουφίσθησαν οἱ σταφιδοπαραγωγοί... (Θόρυβος).

§165ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐν οὐ δέοντι δημοκοπεῖτε (Θόρυβος).

§166ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. .. καὶ τὴν πρώτην πρᾶξιν, ἥτις ἐνηργήθη πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἔρχονται νὰ ἐκμεταλλευθῶσιν ἀντιπολιτευτικῶς, ἵνα καταδείξωσιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρηνόμησεν. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπὸ τοιαύτην ὄψιν ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα, δὲν γνωρίζω, κύριε Βουλευτὰ ἐξ Αἰγιαλείας, τίνα θέλετε δώσει λόγον εἰς τοὺς ἐκλογεῖς ὑμῶν (Θόρυβος).

§167ΣΑΚΚΗΣ. Τὸν λόγον ὅτι ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη πολεμοῦμεν τὴν φορολογικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως.

§168ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ὁ Βουλευτὴς Αἰγιαλείας ἤθελε νὰ καταδειχθῇ, ὅτι ἀδίκως καὶ παραλόγως καὶ πρὸς μεγάλην ζημίαν καὶ καταστροφὴν τῶν σταφιδοπαραγωγῶν ἐπεβάλετε πέρυσιν εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου τούτου, καὶ ὅτι ἡ Βουλὴ, ἡ ὁποία ἐψήφισε τὸν νόμον, ἔπρεπε νὰ καταργήσῃ αὐτὸν, καὶ οὐχὶ νὰ καταργηθῇ οὗτος διὰ παρανόμου καὶ σατραπικῆς διαταγῆς τοῦ Ὑπουργοῦ.

§169ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἐξεγείρεται ἡ πατριωτικὴ καρδία τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας, διότι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας, εἴτε ἐκ προκαταλήψεως, εἴτε ἐκ πνεύματος ἀντιδράσεως πρὸς πρὸς πᾶν ἔργον τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, θεωρεῖ ὅτι διὰ τῆς ἐγκυκλίου, περὶ τῆς ὁποίας πρόκειται, ἠκυρώθη νόμος τοῦ Κράτους, ἐνῷ τοὐναντίον ἀπεδείχθη καταφανῶς, ὅτι ἡ παραβίασις τοῦ δῆθεν ἐγκύρου τούτου νόμου ἐγένετο παρ’ ἄλλης Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία διέταξε νὰ ἐκτελεσθῇ οὗτος κατὰ τρόπον ἀκριβῶς ἀντίθετον ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ὁ νόμος ἐνόει. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα οἱ Κύριοι, θεωροῦσιν ἀδιάφορα· ἐπροτίμων νὰ ἴδωσι τὴν Βουλὴν καταψηφίζουσαν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, καὶ ἀδιαφοροῦσιν, ἐὰν ἡ πρᾶξις τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ἔτεινε πρὸς ἀνόρθωσιν τῶν θεσμῶν, οἵτινες παρεβιάσθησαν ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἥτις ἐπεθύμει νὰ ἔχῃ δημοσιευμένον τὸν νόμον, ἀλλὰ δὲν εἶχε καὶ τὸ θάῤῥος νὰ ἀναλάβῃ καὶ τὴν εὐθύνην τῆς δημοσιεύσεως αὐτοῦ. Ὅταν δὲ ἐδημοσίευε τὸν νόμον, μηδεμίαν ἀναλαβοῦσα διὰ τὴν δημοσίευσιν ταύτην εὐθύνην, ἐνόει νὰ τὸν ἐφαρμόσῃ καθ’ ὃν τρόπον ἐσύμφερεν αὐτῇ, παραβιάζουσα προφανῶς καὶ τὸ γράμμα καὶ τὸ πνεῦμα αὐτοῦ. Ἐλέχθη ἐντεῦθεν, ὅτι εὐτυχῶς διὰ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ὁ νόμος δὲν ὑπῆρχε, διότι δὲν εἶχε νομικὴν ὕπαρξιν καὶ ἑπομένως πραγματικὴν ἰσχύν. Ἀληθῶς τοῦτο ἦτο εὐτύχημα διὰ τοὺς προκατόχους. Ἐὰν ὑπῆρχε, δὲν γνωρίζω ἂν οἱ συνάδελφοι, οἱ ἀποτελοῦντες μέρος τῆς παρελθούσης Κυβερνήσεως, δὲν ἤθελον μελετήσει σπουδαίως τὰς θεωρίας περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν, ἃς ἐντεῦθεν ἀνέπτυξαν. Εἶπον, Κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα ἔγκειται εἰς τοῦτο ἀκριβῶς: ἐὰν ὁ δημοσιευθεὶς νόμος ἐδημοσιεύθη συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος καὶ ἐντεῦθεν ἦναι νόμος ἰσχύων καὶ ὑποχρεωτικός. Ἀπέδειξα, νομίζω, ὅτι ἡ γενομένη δημοσίευσις αὐτοῦ δὲν ἐγένετο κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, διότι δὲν ἐγένετο ὑπὸ ὑπευθύνων Ὑπουργῶν. Ἐὰν τοῦτο ἦναι, ὡς εἶναι, ἀναμφισβήτητον, δικαιούμεθα νὰ λέγωμεν, ὅτι ἡμεῖς διὰ τῆς ἐγκυκλίου ἡμῶν ἐσκοποῦμεν ἀληθῶς, ὅπως δώσωμεν κῦρος καὶ ἰσχὺν εἰς τοὺς θεσμοὺς τοῦ τόπου, ἄλλοι δ’ ἐπιζητοῦσι, διαστρέφοντες τὰ πραγματικὰ γεγονότα, ἀνατρέποντες τὰς θεωρίας τῆς ἐπιστήμης, ν’ ἀποδώσωσιν εἰς ἡμᾶς τὴν προαίρεσιν, τὴν ὁποίαν θέλει ν’ ἀποδώσῃ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας διὰ τῆς ὑποβληθείσης παρ’ αὐτοῦ ἐπερωτήσεως. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος εἶναι ἐγγεγραμμένος. Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις.

§171ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐντολῇ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὑποβάλλω ὡς πόρισμα τῆς παρατεταμένης καὶ λίαν λυπηρᾶς συζητήσεως, τῆς προκληθείσης ὑπὸ πράξεως ἀντισυνταγματικῆς τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἑπομένην πρότασιν, ὑπὸ πνεῦμα λίαν ἐπιεικὲς (ἱλαρότης ἐν τῇ δεξιᾷ): «Ἡ Βουλὴ λυπεῖται, ὅτι ἐκηρύχθη ἄκυρος δι’ ὑπουργικῆς διαταγῆς νόμος τοῦ Κράτους, καταρτισθεὶς καθ’ ὅλους τοὺς συνταγματικοὺς τύπους.»

§172ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι τόσαι πολυήμεροι συζητήσεις, τοσαύτην λαβοῦσαι ἔκτασιν καὶ τοιοῦτον χαρακτῆρα πολιτικόν, πρέπει νὰ λήξωσι δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς...

§173ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βεβαίως.

§174ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. .. Ἡ ἀπόφασις δ’ αὕτη νὰ μὴ ἦναι μόνον ψῆφος ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ νὰ ἐνέχῃ ἐν ἑαυτῇ καὶ τὴν ἰδέαν τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς, ὅτι ἀποκρούει τὰς θεωρίας, αἱ ὁποῖαι ἐξηνέχθησαν εἰς ὑποστήριξιν τῆς προτάσεως τοῦ κ. ἐξ Αἰγιαλείας Βουλευτοῦ περὶ τοῦ ἀκύρου τῆς ἐγκυκλίου. Τὸ ζήτημα ἐξηντλήθη βεβαίως μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεγάρων καὶ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς. Πᾶσαι αἱ ἄλλαι θεωρίαι, αἵτινες ἐξηνέχθησαν, ὄχι μόνον δὲν προσέθηκαν τίποτε εἰς τὸ ζήτημα, ἀλλὰ καὶ παρήγαγον τὴν ὑποχρέωσιν τῆς Βουλῆς νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀπόφασιν, διὰ τὴν ὁποίαν εἶπον ἀνωτέρω, διότι ἐξηνέχθησαν θεωρίαι ἐπικίνδυνοι περὶ τοῦ ἀνευθύνου κατὰ τὴν δημοσίευσιν τῶν νόμων, καὶ ἄλλαι περὶ βασιλικῆς ἐξουσίας, αἱ ὁποῖαι πρώτην φορὰν βεβαίως ἠκούσθησαν ἀπὸ πολλῶν αἰώνων ἐν τῷ Ἑλληνισμῷ καὶ ἐν τοῖς νομοθετικοῖς αὐτοῦ κύκλοις (θόρυβος).

§175ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Συζητοῦμεν τὸ ζήτημα!

§176ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αἰῶνες βεβαίως παρῆλθον, ἀφ’ ὅτου ἐν τῷ Βυζαντίῳ ἠξίουν, ὅτι ἡ θέλησις τοῦ Βασιλέως εἶναι ὑπεράνω τῶν νόμων... (θόρυβος).

§177ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος τὰ εἶπεν αὐτά;

§178ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Ὑπερβαίνει τὰ ὅρια τῆς ὑποβολῆς προτάσεως.

§179ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπανερχόμεθα εἰς τὴν συζήτησιν, κύριε Πρόεδρε.

§180ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπανέρχομαι, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ προβῇ εἰς ἀπόφασιν, οἵαν εἶπον, ἵνα μὴ ἐκληφθῇ, ὅτι, ὡς εἶπέ τις, οἱ ἐνταῦθα συνελθόντες ἀντιπρόσωποι ἐλευθέρου λαοῦ ἐργάζονται ἀνελευθέρως, ἵνα μὴ ἐκληφθῇ, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι φρενοκομεῖον, ὡς ἐλέχθη παρ’ ἄλλου. Ἐπιβάλλεται ἐκ τούτων ἀπόφασις, ἡ ὁποία νὰ ἐνέχῃ τὴν ἔννοιαν, ὅτι δὲν εἶπον τὰ συμφέροντα, οὐδὲ τὰ ἀληθῆ, οἱ ὑποστηρίξαντες τοιαύτας ἰδέας (θόρυβος) Ἑπομένως ὑποβάλλω τὴν ἑξῆς πρότασιν (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλή, κρίνουσα νόμιμον τὴν ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§181ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Αὐτὸ ἦτο μόνον; (ἱλαρότης).

§182ΡΑΛΛΗΣ. Εὐτυχῶς, κύριε Πρόεδρε, ὁ συντάξας τὴν πρότασιν δὲν εἶχε τὰς αὐτὰς ἰδέας περὶ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος μὲ τὸν εἰσαγαγόντα αὐτήν· διότι ἀλλοίμονον εἰς τὴν Βουλήν, ἂν ἤρχετο ἕκαστος δι’ οἱασδήποτε προτάσεως νὰ διατυποῖ ἰδέας, οἷαι αἱ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Σύρου. Ἀληθῶς θὰ ἐγίνετο ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Γόρτυνος, θὰ καθίστα τὴν Βουλὴν τοιαύτη πρότασις φρενοκομεῖον· διότι ἡ Βουλὴ θὰ ἤρχετο νὰ διαψεύδῃ διὰ προτάσεων θεωρίας ἀναπτυχθείσας καθ’ οἱανδήποτε συζήτησιν καὶ παρ’ οἱωνδήποτε ἐκ τῶν λαβόντων μέρος εἰς τὴν συζήτησιν· διότι ἡ Βουλὴ θὰ ἠδύνατο νὰ πράξῃ διὰ μιᾶς τοιαύτης προτάσεως καὶ διὰ τῆς ψήφου τοῦ κ. Βουλευτοῦ Σύρου ὅ,τι δὲν δύναται νὰ πράξῃ διὰ νόμου, διὰ νομοσχεδίου τρὶς ψηφιζομένου· διότι ἡ Βουλὴ θὰ ἠδύνατο νὰ καταργήσῃ τοὺς νομοδιδασκάλους, θὰ ἠδύνατο νὰ καταργήσῃ καὶ τὰ συγγράμματα, θὰ ἠδύνατο νὰ καταργήσῃ τὰ πάντα, καὶ ἀληθῶς νὰ μᾶς φέρῃ εἰς τὴν ἐποχὴν τοῦ Βυζαντίου. Εὐτυχῶς ὅμως, εἶπον, ὁ συντάξας τὴν πρότασιν δὲν ἐνεφορεῖτο ἀπὸ τὰς αὐτὰς κοινοβουλευτικὰς ἰδέας, ἀπὸ τὰς ὁποίας ἐμφορεῖται ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Σύρου.

§183ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ συντάξας τὴν πρότασιν εἶμαι ἐγώ.

§184ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δὲν τὸ πιστεύομεν.

§185ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ συντάξας τὴν πρότασιν εἶναι ὁ ὑπάλληλος τῆς Βουλῆς κ. Ἀναστασόπουλος. Ἐὰν ὑμεῖς συνετάσσετε τὴν πρότασιν, βεβαίως ἔπρεπε νὰ συμμορφωθῆτε μὲ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀναγράφει ἡ πρότασίς σας· ἀλλὰ σεῖς ἐνομίσατε, ὅτι ἠδύνασθε εἰς τὴν πρότασιν ταύτην νὰ θέσῃτε περικεφαλαίαν, νὰ βάλητε οὐράν, νὰ βάλητε πτερά... (ἱλαρότης). Καὶ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός σας ἐκ Σύρου γελᾷ, διότι δὲν δύναται παρὰ νὰ γελᾷ πᾶς τις...

§186ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἴσως γελᾷ μὲ σᾶς.

§187ΡΑΛΛΗΣ. .. διὰ τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν ἐδόσατε εἰς τὴν πρότασίν σας. Τὸ μόνον ζήτημα, τὸ ὁποῖον τίθεται, Κύριοι, κατόπιν τῆς καταθέσεως τῶν δύο προτάσεων, εἶναι, τίς ἡ ἀπωτέρω πρότασις, καὶ δὲν ὑπάρχει κἀμμία ἀμφιβολία, ὅτι ἡ πρότασις ἡ ἀπωτέρω εἶναι ἡ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Αἰγιαλείας, διότι αὕτη ἐνέχει μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ αὕτη πρέπει πρώτη νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν.

§188Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρότασις ἀπωτέρα ἀναντιῤῥήτως εἶναι ἡ τροπολογοῦσα τὴν κυρίαν, ἥτις εἶναι ἡ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας. Τοῦτο δὲν δύναται ν’ ἀμφισβητηθῇ. Ἐὰν ὅμως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐπιμένῃ, ἐγείρεται ζήτημα δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§189ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡ λύσις ζητημάτων, τὰ ὁποῖα εἶναι λελυμένα παρὰ τῆς λογικῆς, δὲν λαμβάνεται διὰ τῆς πλειοψηφίας. Ἀπωτέρα πρότασις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία δὲν ἀποκλείει τὴν ἄλλην. Ἡ πρότασις δὲ, ἡ ὁποία δὲν ἀποκλείει τὴν ἄλλην, δηλ. τὴν ἔκφρασιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ἡ πρότασις ἡ ὑποβληθεῖσα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Αἰγιαλείας Βουλευτοῦ. Ἐὰν ἡ πρότασις αὕτη δὲν ψηφισθῇ, ἀλλὰ γείνῃ ψηφοφορία ἐπὶ τῆς ἄλλης, δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς πλέον νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Αἰγιαλείας. Μᾶς ἀφαιρεῖται δὲ τοιουτοτρόπως τὸ δικαίωμα νὰ ψηφίσωμεν τὴν πρότασιν, ἣν ἡμεῖς θέλομεν νὰ ὑποβάλωμεν. Ἡ λογικὴ, ἡ πανταχοῦ ἐφαρμοσθεῖσα, τοῦτο ἐπιβάλλει· ἐὰν δὲ ἡ λογικὴ αὕτη πρόκηται καὶ κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην, χάριν ἁπλοῦ πείσματος, νὰ ἀνατραπῇ, καὶ νὰ ἔλθῃ ἡ πλειοψηφία νὰ ἐπιβάλῃ τὴν μὴ λογικὴν, δύναται καὶ τοῦτο νὰ πράξῃ, ἀλλὰ βεβαίως δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ χαρακτηρίσητε ὡς ἀπωτέραν πρότασιν τὴν πρότασιν, ἡ ὁποία ἀποκλείει τὴν ἄλλην.

§190Χ. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχομεν δύο προτάσεις· ἡ πρώτη ἀποκλείει τὴν δευτέραν, καὶ ἡ δευτέρα τὴν πρώτην.

§191ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὄχι.

§192Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔδωκε τὸν ἑξῆς ὁρισμὸν τῆς ἀπωτέρας καὶ ἐγγυτέρας προτάσεως. Εἶπεν ὅτι, ἐπειδὴ ἡ πρώτη πρότασις προετάθη ὑπὸ τοῦ Βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας, τοῦ εἰσαγαγόντος τὴν ἐπερώτησιν, μετ’ αὐτὴν δὲ προετάθη δευτέρα ἡ ὑπὸ τοῦ Βουλευτοῦ Σύρου, ἄρα ἡ κυρία πρότασις εἶναι ἡ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας, ἡ δὲ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Σύρου ἡ τροπολογία. Μοὶ φαίνεται, ὅτι οἱ κανόνες, οἱ ὁποῖοι ὡδήγησαν τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰς τὴν γνώμην ταύτην, εἶναι οὐ μόνον πρωτοφανεῖς, ἀλλὰ καὶ ἐντελῶς πλημμελεῖς. Εἰς ψηφοφορίαν τίθενται πάντοτε τὰ πορίσματα τῶν συζητήσεων. Ἡ πλειοψηφία καὶ ὁ εἰσηγητὴς αὐτῆς φρονεῖ, ὅτι ὡς πόρισμα τῆς συζητήσεως συνήχθη, ὅτι ἐκ τῆς γενομένης ἐξετάσεως ἀπεδείχθη, ὅτι οὐδὲν ἐγένετο πλημμελὲς, καὶ ὅτι τὰ πάντα ἐγένοντο καλῶς, οὐδεμίαν δ’ ἔχει ἀφορμὴν ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφήνηταί τι ἐπ’ αὐτῶν, ἀλλὰ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τοῦτο κατὰ τὴν πλειοψηφίαν καὶ τὸν εἰσηγητὴν αὐτῆς εἶναι τὸ πόρισμα τῆς συζητήσεως. Αὕτη εἶναι ἡ κυρία πρότασις, πρότασις δὲ τροποποιοῦσα τὴν κυρίαν εἶναι ἡ πρότασις ἐκείνη, εἰς τὴν ὁποίαν συνοψίζεται ἡ γνώμη τῶν ἀντιλεγόντων καὶ ἐπερωτησάντων, δηλαδὴ ἡ γνώμη, ὅτι παρήχθη ὡς πόρισμα, ὅτι ἐτελέσθη παρανομία, ὅτι ἀνηρέθη νόμος νομίμως κατηρτισμένος, ἑπομένως προτείνει ἡ μειοψηφία, ἵνα ἡ Βουλὴ ἐκφράσῃ τὴν λύπην της ἐπὶ τῇ παρανομίᾳ ταύτῃ. Ἡ ἀπωτέρα λοιπὸν πρότασις, κατὰ τοὺς κανόνας, εἶναι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν εἰσήγαγεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Αἰγιαλείας, ἡ ἐγγυτέρα δὲ ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Σύρου. Τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μετέρχεται, δὲν μετῆλθε πρώτην φορὰν τὴν ἑσπέραν ταύτην ταύτην μετῆλθε πολλάκις, ἤ, ἵνα εἴπω ἀκριβέστερον, μετῆλθε πάντοτε, ὁσάκις ἡ Βουλὴ προέκειτο νὰ προκληθῇ εἰς ψηφοφορίαν συνεπείᾳ ἐπερωτήσεως καὶ συζητήσεως γενομένης ἐπ’ αὐτῆς. Καθ’ ὅλην τὴν παρελθοῦσαν τετραετίαν, ἢ μᾶλλον καθ’ ὅλην τὴν παρελθοῦσαν δεκαετίαν, τὴν αὐτὴν μετῆλθε τακτικὴν, προκαλέσας ψηφοφορίαν, καθ’ ἣν ἡ πλειοψηφία ἀπεφαίνετο πρὸς χάριν αὐτοῦ, καὶ ἐτίθετο εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας. Ἡ τακτικὴ αὕτη εἶναι πλημμελής, ἐπαναλαμβάνω. Καὶ σήμερον λοιπὸν θέλει ἐπιβάλει εἰς ἡμᾶς ἡ πλειοψηφία νὰ ψηφίσωμεν πρότερον τὴν πρότασιν τὴν ὑπὸ μέλους αὐτῆς ὑποβληθεῖσαν. Καὶ θέλομεν μὲν τὸ πράξει, ἀλλὰ διαμαρτυρόμεθα κατὰ τοῦ πλημμελοῦς τῆς τακτικῆς ταύτης.

§193ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος ἀποδεικνύουσι τρανῶς, ὅτι δὲν ἐπῆλθε τελεία συνεννόησις μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τοῦ ὑποβαλόντος τὴν πρότασιν ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Αἰγιαλείας, εἰς τὸν ὁποῖον ἀποφάσει συμπάσης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὡς πρὸ ὀλίγου οὗτος εἶπεν, ἀνετέθη ἡ ὑποβολὴ τῆς προτάσεως.

§194ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τοῦτο δὲν σᾶς ἀφορᾷ.

§195ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μὲ ἀφορᾷ κατὰ τοῦτο, ὅτι ἀπεδείχθη δημοσίᾳ ἐνταῦθα, ὅτι ὁ λαβὼν τὴν πληρεξουσιότητα Βουλευτὴς ἐπέμεινεν αὐτὸς νὰ λάβῃ τὸν λόγον πρῶτος, αὐτὸς νὰ ὑποβάλῃ τὴν πρότασιν πρῶτος, λέγων ὅτι αὐτὸς εἶναι ὁ προκαλέσας τὴν συζήτησιν, καὶ ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει τὸ δικαίωμα δι’ αὐτοῦ νὰ θέσῃ τὴν κυρίαν πρότασιν. Ὅτε δὲ ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν κυρίαν πρότασιν, κατ’ αὐτὸν τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Αἰγιαλείας, τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν οὗτος ὑπέβαλε, φυσικώτατα ἡ πρότασις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Σύρου εἶναι τροπολογία. Καὶ τούτου οὕτως ἔχοντος, μὴ ὄντος δὲ δυνατοῦ, εἴτε αὕτη εἴτε ἐκείνη προταχθῇ, ἡ μία πρότασις νὰ μὴ ἀποκλείσῃ τὴν ἑτέραν, εἶναι καταφανὲς, ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Σύρου, ὡς τροπολογία, εἶναι ἡ ψηφιστέα πρώτη. Κατακρίνει ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος τὴν ἡμετέραν τακτικὴν, ὡς τηρουμένην ἀπὸ δεκαετίας καὶ πάντοτε εἰς τὸ αὐτὸ ἀπολήγουσαν. Ἀλλὰ θὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος, ἐλησμόνησεν ὅτι, ὅτε αὐτὸς εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, αὐτὰ ταῦτα ἔπραττε, καὶ αὐτὰ ταῦτα προτείνων ἀπέκλειε τὴν ψήφισιν τῶν προτάσεων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, αἵτινες ἐξέφραζον μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεώς του;

§196Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διαβεβαιῶ, ὅτι οὐδέποτε ἠκολούθησα τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν μετέρχεται ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ τὴν ὁποίαν μετῆλθε καθ’ ὅλον τὸ παρελθὸν χρονικὸν διάστημα. Ὁσάκις ἐπὶ ἐπερωτήσεως ἐγένετο συζήτησις καὶ ἐπερατοῦτο αὕτη, ἐψηφίζετο κατὰ πρῶτον ἡ πρότασις τοῦ ὑποβαλόντος τὴν ἐπερώτησιν, ἡ ὁποία εἶναι πρότασις σύνθετος, ἡ δὲ ἁπλῆ πρότασις, ἡ πρότασις τῆς πλειονοψηφίας, εἶναι πάντοτε κυρία καὶ ἐψηφίζετο μετ’ αὐτήν.

§197ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ἠξεύρω μὲ ποίους κανόνας λογικῆς κρίνει τὰ ζητήματα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Κατὰ τεκμήριον, ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖται ὅτι πράττει νομίμως· κατὰ τοῦ τεκμηρίου τούτου ἐπιτρέπεται ἡ ἀνταπόδειξις· διατείνομαι λοιπὸν, ὅτι σὺ ὁ ἀθῶος ἄνθρωπος, σὺ ἡ ἀθώα Κυβέρνησις, διέπραξας ἀδίκημα. Προκαλῶ λοιπὸν τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς· ἔπραξας τὸ ἀδίκημα ἢ ὄχι; Δὲν δικαιοῦσθε ὑμεῖς νὰ εἴπητε, ὅτι δὲν τὸ ἐπράξατε· ἐγὼ σᾶς κατηγορῶ, ὅτι σεῖς ἐπράξατε ἀδίκημα, δι’ ἐγκυκλίου ἀναιρέσαντες νόμον. Λοιπὸν ἡ Βουλὴ θὰ ἀποφανθῇ: εἶναι ἔνοχοι οἱ Ὑπουργοὶ, ὅτι παρεβίασαν τὸν νόμον; Οὗτοι εἶναι οἱ κανόνες τῆς λογικῆς, οἱ ὁποῖοι διέπουσι τὰς συζητήσεις.

§198ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸ δικαίωμα τοῦ κανονίζειν τὴν συζήτησιν εἶναι βεβαίως δικαίωμα τῆς πλειοψηφίας. Ἀλλὰ μετὰ πᾶσαν συζήτησιν ἐπὶ πολιτικοῦ ζητήματος ἡ πλειοψηφία ἔχει ὡς πρότασιν: «Ἡ Βουλὴ, ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Αὕτη εἶναι ἡ πρότασις, ἡ ἀείποτε προτεινομένη εἰς τὰ Κοινοβούλια, μετὰ πολιτικὴν συζήτησιν, ὑπὸ τῆς Συμπολιτεύσεως, ἥτις ὑποτίθεται, ὅτι ὑποστηρίζει τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ δὲ πρότασις, ἡ ὁποία ἐπέρχεται μετὰ τὴν πρότασιν τῆς πλειοψηφίας, πρότασις ἀπωτέρα, εἶναι βεβαίως ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν προτείνει ἡ Ἀντιπολίτευσις, λέγουσα: «ἐνίσταμαι κατὰ τῆς προτάσεως τῆς πλειοψηφίας· δὲν ἀρκοῦμαι εἰς τὰ λεχθέντα, ἀλλὰ ζητῶ νὰ γείνῃ γνωστόν, ὅτι ἐγὼ διαμαρτύρομαι κατὰ τῶν λεχθέντων καὶ κατὰ τῆς καταστάσεως τῶν πραγμάτων, περὶ ἧς ἐλέχθησαν ὅσα ἐλέχθησαν». Ὥστε ἀπωτέρα πρότασις ἐπὶ πάσης συζητήσεως, ἡ ὁποία γίνεται ἐπὶ πολιτικοῦ ζητήματος, εἶναι ἡ πρότασις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, οὐδέποτε δὲ ἡ πρότασις τῆς Συμπολιτεύσεως.

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, διαφωνίας ὑπαρχούσης, θ’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή, κατὰ τὸ ἄρθρον 41 τοῦ Κανονισμοῦ.

§200ΡΑΛΛΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Ἡ ἑρμηνεία τοιούτων ζητημάτων δὲν ἀφίεται εἰς τὰς πλειοψηφίας, καὶ πολλάκις τὸ ὑπεστήριξα. Ὅταν πρόκηται περὶ τοιούτων ζητημάτων, ὁποία εἶναι ἡ ψηφοφορητέα πρότασις, ἀποφασίζεται τοῦτο παρὰ τοῦ Κανονισμοῦ καὶ ὑπὸ τοῦ Προέδρου. Ὁ Πρόεδρος εἶναι ὁ φύλαξ τοῦ Κανονισμοῦ· ὁ Κανονισμὸς δὲ εἶναι ὁ χαλινός, τὸν ὁποῖον ἔθηκεν εἰς ἑαυτὴν ἡ Βουλή, πρὶν ἢ διαιρεθῇ εἰς πλειοψηφίαν καὶ εἰς μειοψηφίαν. Ἐὰν πάντα τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἀναφύονται ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, λύωνται διὰ τοῦ ὄγκου τῆς πλειοψηφίας, εἰς τί χρησιμεύει ὁ Κανονισμός; Ξεσχίσατέ τον καὶ καταργήσατέ τον. Ὁ Κανονισμὸς δὲν εἶναι χαλινὸς ἐπὶ τὸ στόμα τῆς μειοψηφίας, εἶναι χαλινὸς ἀκριβῶς ἐπὶ τὸ στόμα τῆς πλειοψηφίας, διότι ἡ μειοψηφία οὐδὲν δύναται νὰ πράξῃ, ἐνῷ ἡ πλειοψηφία εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐπιβάλῃ τὸν νόμον. Δὲν εἶναι λοιπὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον γεννᾶται, ἵνα τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν· τὸ ζήτημα εἶναι, τίς ἡ ἀπωτέρω πρότασις· τὸ ζήτημα τοῦτο ἀκριβῶς λύεται παρὰ τοῦ Κανονισμοῦ καὶ παρὰ τῶν κανόνων τῆς λογικῆς, ὁ Κανονισμὸς δὲ ὁρίζει, τίς εἶναι ἡ ἀπωτέρω πρότασις. Ἀπωτέρω πρότασις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία δὲν ἀποκλείει τὴν ἑτέραν. (Ἐνταῦθα προσέρχεται εἷς ἱερεὺς παρὰ τὸ βῆμα, ὅπως ὁρκίσῃ τὸν μήπω ὁρκισθέντα βουλευτὴν Δομοκοῦ Μ. Φωτιάδην).

§201ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τί εἶναι αὐτά! Τί ζητεῖ ὁ ἱερεύς;

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ὁρκισθῇ Βουλευτής.

§203ΚΟΡΟΜΑΝΤΖΟΣ. Ἐν τῷ μέσῳ τῆς συζητήσεως! Αὐτὰ εἶναι ἀπρέπεια! (Θόρυβος).

§204ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζετε ὅτι δύνασθε νὰ ἐμποδίσητε τὸν συνάδελφόν σας τοῦ νὰ ὁρκισθῇ; (Θόρυβος).

§205ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ ἀπωτέρω πρότασις... (Θόρυβος).

§206ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κάμετε ἡσυχίαν, Κύριοι, σᾶς παρακαλῶ.

§207ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἐν περιπτώσει, κατὰ τὴν ὁποίαν θέλει ψηφοφορηθῆ ἡ παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Σύρου ὑποβληθεῖσα πρότασις, ἡ πρότασις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Αἰγιαλείας θέλει ἀποκλεισθῆ, καὶ τότε εἰς τί χρησιμεύει ὁ Κανονισμός; Παρακαλῶ, λάβετε ὑπ’ ὄψιν τὸν Κανονισμόν, καὶ λύσατε τὸ ζήτημα, ἀνεξαρτήτως τῆς γνώμης τῆς πλειοψηφίας.

§208ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν δύνασθε ν’ ἀποκλείσητε τὴν Ἀντιπολίτευσιν τοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ θέσωμεν ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἂν ψηφισθῇ ἡ πρότασις τῆς Συμπολιτεύσεως, τότε δὲν δύναται νὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασις ἡ ἰδική μας. Πρέπει λοιπὸν νὰ προταχθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον προβάλλομεν εἰς τὴν Βουλὴν διὰ τῆς προτάσεώς μας. (Ἐνταῦθα προσέρχεται παρὰ τὸ βῆμα ὁ βουλευτὴς Μιχ. Φωτιάδης, ὅπως ὁρκισθῇ. Τοῦτο ἐγείρει σφοδρὰς διαμαρτυρίας καὶ θόρυβον μέγαν ἐν τῇ ἀριστερᾷ).

§209ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί θέλετε; Σᾶς παρακαλῶ, μὴ ταράττεσθε (φωναὶ καὶ διαμαρτυρίαι ἑκατέρωθεν). Κύριοι Βουλευταὶ, κύριε Ράλλη, σᾶς παρακαλῶ, καθίσατε κάτω.

§210ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Εἶναι αἶσχος!

§211ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθίσατε κάτω! (ζωηραὶ φωναὶ καὶ διαμαρτυρίαι). Κύριε Ράλλη, ἀμφισβητεῖτε τὸ δικαίωμα τοῦ Βουλευτοῦ τοῦ νὰ ὁρκισθῇ οἱανδήποτε ὥραν θέλῃ; (θόρυβος παρατεταμένος).

§212ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὑποβάλλομεν ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας (θόρυβος καὶ φωναὶ πανταχόθεν).

§213ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὸν κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν, ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ Βουλευτὴς εἰς πᾶσαν ὥραν προσερχόμενος νὰ ὁρκισθῇ; Αὐτὸ ἐρωτῶ. (Φωναὶ καὶ διαμαρτυρίαι ἐγείρονται πάντες οἱ Βουλευταὶ ἑκατέρωθεν ἀπειλητικοὶ καὶ ἐγκαλοῦντες οἱ μὲν τοὺς δέ).

§214ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι Βουλευταὶ, καθίσατε κάτω (σάλος ζωηρὸς ἐν τῇ αἰθούσῃ.) Κύριε Ράλλη, κύριοι Βουλευταὶ, ἠμπορεῖτε νὰ ἀρνηθῆτε εἰς τὸν συνάδελφόν σας νὰ ὁρκισθῇ; Αὐτὸ εἶναι πρωτοφανές! (θόρυβος ἐν τῇ ἀριστερᾷ καὶ σφοδρὰ κωδωνοκρουσία ἐκ μέρους τοῦ Προέδρου).

§215ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγεννήθη ἐν παρεμπίπτον’ συνάδελφοι ἐνίστανται κατὰ τῆς ὁρκοδοσίας τοῦ κ. Φωτιάδου... (φωναὶ ἐκ τῆς δεξιᾶς καὶ θόρυβος μέγας ἐν τῇ αἰθούσῃ).

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ, Κύριοι, ἡσυχάσατε.

§217ΡΑΛΛΗΣ. Καθῆκον ἔχει ἡ Βουλὴ ν’ ἀκούσῃ τοὺς ἐνισταμένους, πρὶν ἢ προβῇ. Διείδομεν ἀκριβῶς, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ κλεισθῇ τὸ στόμα ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐνίστανται...

§218ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι’ ὁρίστε.

§219ΡΑΛΛΗΣ. .. κατὰ τῆς ὁρκοδοσίας, καὶ εἴδομεν τὸν κ. Βουλευτὴν προβάντα παρὰ τὸ βῆμα....

§220ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ἐγὼ τὸν ἐσταμάτησα, κύριε Βουλευτά.

§221ΡΑΛΛΗΣ. .. ἐναντίον τῶν ἐνστάσεων, ἐναντίον τῶν ἀντιῤῥήσεων...

§222ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτὰ, μὴ εἶσθε ἄδικος’ ἐγὼ τὸν ἐσταμάτησα κατὰ πρῶτον (θόρυβος).

§223ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Δὲν κακίζομεν ὑμᾶς, κύριε Πρόεδρε.

§224ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς εὐχαριστοῦμεν, ἀλλὰ δὲν εἴδομεν τὸ ἴδιον ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὡς εἰσηγητοῦ τῆς πλειοψηφίας (φωναὶ ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§225ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, Κύριοι, καθήσατε κάτω.

§226ΡΑΛΛΗΣ. Ἤδη τίθεται τὸ ζήτημα... (θόρυβος παρατεταμένος).

§227ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. .... (Φωναὶ καὶ διαμαρτυρίαι· ὅλοι οἱ Βουλευταὶ εἶναι ὄρθιοι καὶ φωνάζουσι).

§228Γ. Ν. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶσαι ταραξίας, κύριε Μεσσηνέζη! (Θόρυβος παρατεταμένος).

§229ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Ράλλη... Κάμετε ἡσυχίαν, παρακαλῶ, Κύριοι.

§230ΡΑΛΛΗΣ. Ἤδη ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἐτέθη παρὰ τῶν συναδέλφων, θὰ παρακαλέσω αὐτοὺς νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψει, ὅτι πᾶς Βουλευτὴς, ἀναγνωρισθεὶς ὑπὸ τῆς Βουλῆς καθ’ οἱανδήποτε στιγμὴν καὶ ἂν ἔλθῃ, καὶ ἐν τῷ μέσῳ τῆς συνεδριάσεως καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ψηφοφορίας αὐτῆς, ὡς εὑρισκόμεθα ἤδη ἡμεῖς, δύναται νὰ δώσῃ τὸν ὅρκον. Δὲν δυνάμεθα σήμερον νὰ ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τῶν ἐψηφισμένων ὑπὸ τῆς Βουλῆς, παριστάμενον δὲ ἐδῶ, ἀκριβῶς καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται ἡ Βουλὴ νὰ ἐκτελέσῃ τὸ ὑπέρτατον αὐτῆς καθῆκον, δηλ. νὰ ἐκφέρῃ ψῆφον, δὲν εἶναι δυνατόν, παρὰ νὰ ἀναγνωρίσωμεν εἰς τὸν συνάδελφον, τὸν ἀναγνωρισθέντα ἤδη δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, νὰ τῷ ἀναγνωρίσωμεν τὸ δικαίωμα νὰ δώσῃ τὸν ὅρκον, ὅπως ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του. (Ἐνταῦθα προσελθὼν ὀμνύει ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου τὸν νενομισμένον ὅρκον ὁ βουλευτὴς Δομοκοῦ Μιχαὴλ Φωτιάδης).

§231ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, καθίσατε εἰς τὰς θέσεις σας, θὰ γείνῃ ψηφοφορία. Κύριοι, τὸ Προεδρεῖον ἔχει γνώμην, ὅτι ἡ πρότασις ἡ ὑποβληθεῖσα παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐκ Σύρου εἶναι τροπολογία τῆς προτάσεως τῆς ὑποβληθείσης παρὰ τοῦ κ. ἐξ Αἰγιαλείας Βουλευτοῦ· κατὰ συνέπειαν τὸ Προεδρεῖον φρονεῖ, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κ. Βοκοτοπούλου πρέπει νὰ ψηφισθῇ. Ἐπειδὴ ὅμως ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, ἡ Βουλὴ θὰ λύσῃ τὸ ζήτημα.

§232ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ ἤμεθα σύμφωνοι πρὸς τὸν Κανονισμόν. Ἀφοῦ ὁ Πρόεδρος ἀποφαίνεται, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη προέχει, ἂς ψηφισθῇ αὕτη. Ὁ Πρόεδρος εἶναι ἁρμόδιος νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα κατὰ τὸν Κανονισμόν, χωρὶς νὰ προηγηθῇ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς.

§233ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις ἐναντίον τῆς ἀποφάσεως τοῦ Προεδρείου, ἡ Βουλὴ θὰ λύσῃ τὸ ζήτημα. Ἂν δὲν ὑπάρχῃ, προβαίνομεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Σύρου.

§234ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἀντίῤῥησιν εἰς τὸ νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα ὅπως θέλετε, διότι πρόκειται περὶ θελήσεως, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται ὄχι συμφώνως τῷ νόμῳ πλέον, ἀλλὰ δυνάμει τῶν πλειόνων, ἡμεῖς δὲ θεωροῦμεν, ὅτι ἡ ψῆφος ἡμῶν ἐκφράζει ἀκριβῶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐκφράζει ἡ πρότασις τοῦ κ. ἐξ Αἰγιαλείας Βουλευτοῦ.

§235ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπόν, Κύριοι, ἠκούσατε τὴν πρότασιν τὴν ὑποβληθεῖσαν παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Σύρου.

§236Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Παρακαλῶ, ἀναγνώσατέ την.

§237ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄνευ τῶν σκέψεων (γέλως).

§238ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἡ Βουλὴ, κρίνουσα νόμιμον τὴν ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι.

§239ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Εἴμεθα συμφωνότατοι. Ἀλλὰ, παρακαλῶ, τί ψῆφον θὰ δώσῃ ὁ δυστυχὴς κ. Φωτιάδης; (γέλωτες ἐν τῇ ἀριστερᾷ, φωναὶ καὶ διαμαρτυρίαι ἐν τῇ δεξιᾷ).

§240ΦΩΤΗΛΑΣ. Δὲν ἐπιτρέπεται τοιαῦτα πράγματα νὰ λέγωνται ἐναντίον τῶν ἄλλων Βουλευτῶν (θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§241ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριοι Βουλευταὶ, ἡσυχάσατε τέλος πάντων, ν’ ἀρχίσῃ ἡ ψηφοφορία. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Ν. Καλογεροπούλου καὶ Κ. Χατζηπέτρου, ὡς ψηφολεκτῶν, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§242ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 188. Ἐκ τούτων 103 εἶπον Ναὶ, 79 εἶπον Ὄχι, καὶ 6, οἱ Ὑπουργοὶ, ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως ἡ πρότασις τοῦ κ. Βοκοτοπούλου ἐγένετο δεκτή. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 11 καὶ 45′ μ. μ.