1884.03.01

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 56

τῆς 1 Μαρτίου 1884.

(Πέμπτη)

(Ὥρᾳ 4 Μ. Μ.)

(Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§1ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ δημολογιστὴς Πατρῶν κ. Παναγιώτης Καραμεσίνης, ὑπηρετήσας ἐντίμως ἐπὶ τεσσαρακονταετίαν, ἔστειλεν ἐσχάτως ἔντυπον ἀναφορὰν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς καὶ τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπως φροντίσῃ περὶ τῆς συντάξεώς του. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως λάβῃ περὶ τούτου πρόνοιαν.

§2ΤΖΑΝΕΣ. Τῶν ἐπιτηδείων τὸ σύστημα εἶναι νὰ κύπτωσι τὸν αὐχένα ἐνώπιον τῶν Ὑπουργῶν καὶ ἐνώπιον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἵστανται εἰς τὰ ὕψιστα τῆς Πολιτείας ἀξιώματα. Τοιούτους ἐπιτηδείους πολλοὺς ἔχουσι τὰ Ὑπουργεῖα καὶ ἰδίως τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ἰδιαίτατα τὸ Τμῆμα τὸ τελωνειακόν. Δὲν ὑπέπεσε, φαίνεται, ὑπὸ τὰς αἰσθήσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργοῦ οὔτε ὁ θρασὺς τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον δέχεται ὁ προϊστάμενος τοῦ τμήματος ἐκείνου.

§3ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποῖος εἶναι;

§4ΤΖΑΝΕΣ. Θὰ σᾶς τὸν ὀνομάσω. Δὲν ἔχω τὴν ἀξίωσιν νὰ μὲ δέχεται ὡς βουλευτὴν αὐτὸς, ἀλλ’ ὡς πολίτην ἁπλοῦν καὶ νὰ μὲ ἀκούῃ. Πρὸ δύω μηνῶν διεβιβάσθη εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἀναφορὰ, ἥτις, ἀφοῦ ἔκαμε τὸν κύκλον αὐτῆς, κατήντησεν εἰς τὸ τελωνειακὸν Τμῆμα. Ἡ ἀναφορὰ αὕτη ἤγειρε παράπονα ἐκ μέρους τῶν οἰνοπνευματοπωλῶν τῶν Καλαμῶν, καὶ δι’ αὐτῆς ὑπεβάλλοντο εἰς τὴν Κυβέρνησιν σκέψεις περὶ τῆς βελτιώσεως τῆς κακῆς, κατὰ τὴν γνώμην τῶν ἀναφερομένων, φορολογίας ἐπὶ τῶν οἰνοπνευμάτων. Ἡ ἀναφορὰ μάλιστα αὕτη ἐπέμενεν εἰς τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει ἐπ’ αὐτῆς νὰ σκεφθῇ, διότι ἠδύναντο νὰ προκύψωσι ζημίαι εἰς τὸ Δημόσιον, συνάμα δὲ οἱ ἐργοστασιάρχαι Καλαμῶν παρεπονοῦντο, ὅτι φορολογοῦνται κακῶς, διότι τὸ ποσὸν τῆς ὀκάδος ἐξελαμβάνετο ἄλλως παρὰ τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τὴν ἀναφορὰν ταύτην δεκάκις ἀνῆλθον τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἤδη μάλιστα ἐν τῇ καταστάσει εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκομαι, μόλις πρὸ τριῶν ἡμερῶν ἐγερθεὶς ἀπὸ τῆς στρωμνῆς. Προσῆλθον εἰς ἕνα τῶν ὑπαλλήλων, ὁ ὁποῖος ἐργάζεται εἰς τὸ Τμῆμα τὸ εἰδικόν, καὶ αὐτὸς μοὶ εἶπεν ὅτι ἡ ἀναφορὰ θὰ σταλῇ εἰς ἐπιστημονικὴν Ἐπιτροπὴν, τοῦτο μοὶ εἶπε καὶ πρὸ ἡμερῶν ἀκόμη 20. Τέλος πάντων σήμερον λέγω, δὲν ὑποβάλλεται ἐκείνη ἡ ἀναφορὰ εἰς τὴν ἐπιστημονικὴν Ἐπιτροπήν, ἵνα ἴδωσι καὶ οἱ ἐργοστασιάρχαι ἐν Καλάμαις τί ὀφείλουσι νὰ πληρώσωσιν; ὁ ὑπάλληλος μετὰ ψυχρότητος μᾶς εἶπεν, ὅτι ἁρμόδιος εἶναι ὁ κ. Κάββας. Προσέρχομαι λοιπὸν ἐνώπιον ἐκείνου τοῦ Κορύβαντος, ὁ ὁποῖος ὅσῳ κλίνει τὸν αὐχένα ἐνώπιον τῶν Ὑπουργῶν, τόσῳ τὸν ὑψοῖ ἐνώπιον παντὸς πολίτου—διότι ὁ τρόπος οὗτος εἶναι ὁ τρόπος τῶν ἐπιτηδείων—καὶ μοὶ λέγει θὰ τὴν ἴδωμεν, πάσχει ὁ κ. Βουγιούκας καὶ τὸν μετέλαβον τῶν ἀχράντων μυστηρίων, καὶ ὡς ἂν ἤμουν παιδὶ ἐζήτει νὰ μὲ περιπαίξῃ. Εἶπον ὅτι πολὺ κακὰ κάμνετε νὰ μὴ ἐπισπεύδητε τὴν ἐνέργειαν ἐπὶ τοιαύτης ἀναφορᾶς, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπολανθάνουσι μεγάλαι τοῦ Δημοσίου ζημίαι, τίς οἶδε τί θέλουσιν εἴπει τὰ δικαστήρια, ἂν οἱ ἐργοστασιάρχαι Καλαμῶν, νομίζοντες ὅτι ἀδικοῦνται, εἰσαγάγωσιν ἀγωγάς· καὶ τὸ δίκαιον εἶναι ἀκοίμητον, καὶ ἂν νόμοι καὶ διατάγματα ἀντίκηνται εἰς αὐτὸ, τὸ δίκαιον δὲν ἀλλοιοῦται. Εἰς τὰς ἐπερωτήσεις εἶμαι φειδωλὸς, διότι θεωρῶ ἐγκλήσεις κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τὰς ἐπερωτήσεις· ἀλλὰ σήμερον εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ παρακαλέσω τὸν κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸν νὰ καλέσῃ τὸν κύριον ἐκεῖνον νὰ ὑποβάλῃ τὴν ἀναφορὰν εἰς τὴν ἐπιστημονικὴν Ἐπιτροπὴν, ἢ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἀνεύρῃ, ὅτι ἡ ἀναφορὰ αὕτη εἶναι ἀναξία νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, νὰ δώσῃ ἀπάντησιν πρὸς 25 ἐργοστασιάρχας ἐν Καλάμαις, καὶ πρὸς ξένους μάλιστα, διότι ὁ κ. Τζὰν, ὁ ὑπογεγραμμένος εἰς τὴν ἀναφορὰν, εἶναι Γερμανὸς ἐμπορευόμενος καὶ ζῶν ἐν Καλάμαις. Τὴν παράκλησιν ταύτην εἶχον νὰ ἀπευθύνω πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν, ὃν παρακαλῶ ἐπίσης νὰ συστήσῃ πρὸς τὸν ἄνθρωπον ἐκεῖνον, ὅστις πάντοτε οὐχὶ πρὸς βουλευτὰς— διότι ἐγὼ δὲν θέλω νὰ ὑπάρξῃ διάκρισις μεταξὺ βουλευτῶν καὶ μὴ—ἀλλὰ πρὸς πάντα πολίτην φέρεται ἀνοικείως· ὀφείλει νὰ δέχεται πάντας εὐπρεπῶς, διότι ἡ Πολιτεία τὸν τρέφει. Ὀφείλει νὰ δέχητε πάντα πολίτην εὐπρεπῶς καὶ νὰ δίδῃ τὰς ἀποχρώσας πληροφορίας, καὶ νὰ μὴ στρέφῃ τὸ πρόσωπον πρὸς τοὺς προσερχομένους, πρὸς τοὺς ὁποίους ὀφείλει σεβασμὸν καὶ ἐκτίμησιν ἐκ καθήκοντος κοινωνικοῦ καὶ ὑπηρεσιακοῦ.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἄρθρον 10 τοῦ Νομοσχεδίου. (Ἀναγινώσκεται.)

§6ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ ἄρθρον λέγει, ὅτι οἱ ἔφεδροι ἀπολαμβάνουν ἀπὸ τῆς προσελεύσεώς των τὰς εἰς τὸν στρατὸν ὡρισμένας ἀποζημιώσεις καὶ τὴν δι’ αὐτὸν κεκανονισμένην μισθοτροφοδοσίαν. Ἕτερον ἄρθρον τοῦ Νομοσχεδίου λέγει, ὅτι οἱ ἔφεδροι προσερχόμενοι κατατάσσονται εἰς τὰ σώματα εἰς τὰ ὁποῖα προϋπηρέτησαν ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ. Ἐρωτῶ, ἡ μισθοδοσία τῶν ἐφέδρων τῶν προσερχομένων δι’ ἀσκήσεις θὰ ἦναι ἡ τῶν διαφόρων σωμάτων εἰς ἃ κατατάσσονται, ἑπομένως οἱ εἰς τὰ εἰδικὰ σώματα κατατασσόμενοι ἔφεδροι θὰ ἀπολαμβάνωσι καὶ τὰς ἀμοιβὰς τὰς προσθέτους, οἱ δὲ κατατασσόμενοι εἰς τὰ εὐζωνικὰ σώματα, θ’ ἀπολαμβάνουν κατὰ τὸν χρόνον τῶν ἀσκήσεων τὸν μισθὸν, ὅστις ὁρίζεται ὑπὸ τοῦ νόμου διὰ τοὺς εὐζώνους; Παρακαλῶ πρὸς τούτοις τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἐξηγήσῃ ἡμῖν τί θὰ γίνεται περὶ τῶν ὁδοιπορικῶν ἐξόδων τῶν ἐφέδρων. Δυνάμει τοῦ νόμου περὶ ἐφεδρείας θὰ προσκαλῶνται εἰς ἀσκήσεις κατ’ ἔτος 10, καὶ 20 χιλιάδες ἐφέδρων, ἐκ τῶν ὁποίων πολλοὶ ἀπὸ τὰ ἀπώτατα σημεῖα τοῦ Κράτους, πρέπει δὲ νὰ προσέρχωνται ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, ἑπομένως διὰ τῶν ταχυτέρων μέσων τῆς συγκοινωνίας καὶ διὰ νὰ συγκεντρῶνται ταχέως καὶ διὰ νὰ συντομεύεται ὁ χρόνος τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῶν πολιτῶν. Ἐρωτῶ λοιπὸν, οἱ ἔφεδροι θὰ προσέρχωνται ἰδίᾳ δαπάνῃ εἰς τὰ διάφορα σημεῖα τῶν ἀσκήσεων; π. χ. ὁ Εὐρυτὰν προσκληθεὶς, ν’ ἀσκηθῇ, θὰ ὑποβληθῇ εἰς ὅλην τὴν δαπάνην τῆς μεταβάσεως ἀπὸ τῆς Εὐρυτανίας μέχρι Μεσολογγίου καὶ ἐκεῖθεν μέχρι Ἀθηνῶν διὰ τοῦ ἀτμοπλοίου; Διὰ τοὺς στρατιώτας τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ ὁ νόμος προεῖδεν, ἀλλ’ ἂν δὲν ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ τῶν ἐφέδρων διὰ τοῦ Νομοσχεδίου, ἐννοεῖται ὅτι δὲν θὰ ἰσχύῃ· πρέπει λοιπὸν νὰ μᾶς εἴπῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἂν θὰ βαρύνουν τὸ Δημόσιον αἱ δαπάναι ἐκεῖναι καὶ ἂν θὰ περιληφθῶσιν εἰς τὰς πιστώσεις, τὰς ἀναγραφείσας εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν διὰ τὴν ἐξάσκησιν τῆς ἐφεδρείας.

§7ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐρωτᾷ πρῶτον, ἂν οἱ ἔφεδροι θὰ λαμβάνωσιν ὁμοιόμορφόν τινα μισθὸν ἅπαντες, ἢ ἂν θὰ λαμβάνωσι τὰ χορηγήματα τοῦ σώματος ἢ τοῦ ὅπλου, εἰς ὃ κατετάχθησαν. Ἡ ἀπάντησις εἶναι, ὅτι θὰ λαμβάνωσι τὰ χορηγήματα τοῦ σώματος ἢ τοῦ ὅπλου, εἰς ὃ κατετάχθησαν. Ὡς πρὸς τὴν ἑτέραν ἐρώτησιν παρατηρῶ, ὅτι τὸ ἄρθρον 7 τοῦ Νομοσχεδίου ὁρίζει, ὅτι οἱ ἔφεδροι μεταβαίνουσιν εἰς τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα, παρ’ αὐτῶν δὲ ἀποστέλλονται εἰς τὰ σώματα. Ἑπομένως ἡ εἰς τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα μετάβασις βαρύνει αὐτούς· ἀπὸ τῆς ἐμφανίσεως ὅμως εἰς τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα θεωροῦνται κατατεταγμένοι, καὶ ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης πᾶν ἔξοδον ὁδοιπορικὸν βαρύνει τὸ Δημόσιον.

§8ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὅταν ἀπολύωνται;

§9ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ γίνηται ὅ,τι καὶ περὶ τῶν ἄλλων.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 10 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Κατόπιν ἡ Βουλὴ ἐδέχθη ἄνευ ἀντιῤῥήσεως καὶ τὸ ἄρθρον 11).

§11ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. Ἄρθρον 12 (ἀναγινώσκει).

§12ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Περὶ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου τούτου, ὡς καὶ τοῦ ἑπομένου,—διότι ἀμφότερα εἶναι συναφῆ,— ἐγένετο λόγος κατὰ τὴν βʹ συζήτησιν· ἰδίᾳ ἐξεφράσθησαν ἐνδοιασμοὶ ὡς πρὸς τὴν διάταξιν, καθ’ ἣν θέλουσιν ὁρισθῆ πιστοποιητικά. Ἐφοβήθησάν τινες μήπως τῶν πιστοποιητικῶν τούτων γείνῃ χρῆσις πρὸς πίεσιν μεροληπτικήν. Ἐπίσης ἐγένετο ἡ παρατήρησις, ὅτι ἡ διάκρισις τῶν ἐφέδρων εἰς εὐπόρους καὶ μὴ εὐπόρους ἔχει τι τὸ προσκροῦον εἰς τὴν ἰσότητα, καὶ ἕνεκα τούτου διάφοροι προτάσεις ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως μὴ ὑποχρεῶνται οἱ ἔφεδροι νὰ προμηθεύωνται ἐξ ἰδίων τὰ τῆς ἐνδυμασίας αὑτῶν, ἀλλ’ ἀφεθῇ εἰς τὴν διάκρισιν αὐτῶν, ἵνα ὅσοι θεωρῶσιν, ὅτι ἔχουσιν ἱκανὰ τὰ μέσα, προμηθεύωνται αὐτὰ ἰδίοις ἀναλώμασι, καίτοι κατὰ τὸν νόμον ἔχουσι δικαίωμα νὰ προμηθευθῶσιν αὐτὰ δωρεὰν ἐκ τῶν δημοσίων ἀποθηκῶν. Ταύτην τὴν λύσιν δὲν θεωρῶ ὀρθήν· διότι, ἂν ὁ νόμος ὁρίσῃ, ὅτι εἰς τὸν εὔπορον δίδεται ἡ στολή, οὗτος καὶ εὔπορος ὤν, ὀφείλει νὰ δεχθῇ αὐτήν, οὐδὲ εἶναι πρέπον νὰ τὴν προμηθευθῇ ἐξ ἰδίων, ὡσανεὶ ποιούμενος δωρεὰν εἰς τὸ Δημόσιον. Ἀντιθέτως πρέπει νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα· νὰ μείνῃ τὸ ἄρθρον 12 ὡς ἔχει, νὰ ἐπέλθῃ δὲ τροποποίησις εἰς τὸ ἑπόμενον, τουτέστιν ἕκαστος νὰ ἔχῃ τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀποκτᾷ τὴν στολὴν ἰδίαις δαπάναις, ἀλλ’ ἂν ὁ ἔφεδρος θεωρῇ, ὅτι τὰ μέσα του δὲν τῷ ἐπιτρέπουσι ν’ ἀποκτήσῃ αὐτὴν ἐξ ἰδίων, νὰ τὴν λαμβάνῃ δωρεὰν ἐκ τῆς ἀποθήκης τοῦ Δημοσίου ἐπὶ ἐπιστροφῇ· ἵν’ ἀπαλλαγῇ δὲ ἀπὸ τῆς ὑποχρεώσεως νὰ φέρῃ πιστοποιητικὸν, δυνάμεθα νὰ συντάξωμεν τὸ ἄρθρον ἄλλως, περιοριζόμενοι εἰς τὴν ἀπαίτησιν ὑποβολῆς ἐγγράφου αἰτήσεως παρ’ αὐτοῦ τοῦ ἐφέδρου. Κατὰ ταῦτα τὸ ἄρθρον 12 θὰ μείνῃ ὡς ἔχει, τὸ δὲ ἄρθρον 13 θὰ τροποποιηθῇ ὡς ἑξῆς· «Τὰ κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος ὁρισθησόμενα εἴδη ἱματισμοῦ χορηγοῦνται δωρεάν, ἀλλ’ ἐπὶ ἐπιστροφῇ κατὰ τὴν λῆξιν τῶν ἀσκήσεων, εἰς τοὺς ἐφέδρους, οἵτινες ἤθελον ὑποβάλει ἔγγραφον περὶ τούτου αἴτησιν».

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρ. 12 ὡς ἔχει, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρ. 13. (Ἀναγινώσκεται). «Τὰ κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος ὡρισθησόμενα εἴδη ἱματισμοῦ χορηγοῦνται δωρεάν, ἀλλ’ ἐπὶ ἐπιστροφῇ κατὰ τὴν λῆξιν τῶν ἀσκήσεων εἰς τοὺς ἐφέδρους, οἵτινες ἤθελον ὑποβάλει ἔγγραφον περὶ τούτου αἴτησιν ἐπὶ ἁπλοῦ χάρτου». Τὰ λοιπὰ τοῦ κειμένου ἀπαλείφονται.

§14Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ στρατιώτης δὲν δύναται νὰ κάμῃ ἀναφοράν.

§15ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶναι ἀκόμη στρατιώτης; τὸ ἐπιτρέπει ὁ νόμος ἐνταῦθα.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον, ὡς ἀνεγνώσθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Κατόπιν ἡ Βουλὴ παρεδέχθη καὶ τὸ 14 ἄρθρον).

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 15.

§18Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Πέρυσι, συζητουμένου τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ ἔτους 1883 καὶ ἐξηγῶν τὴν ἐμὴν ψῆφον, ἔλεγον τὴν 18 Φεβρουαρίου τὰ ἑξῆς: «Ἐνόσῳ δὲ ἔχουσιν, ὡς ἔχουσι, τὰ ἐν τῇ Βουλῇ, μὴ «θέλων νὰ καταταχθῶ στρατιώτης προσωπικοῦ κόμμα«τος, θὰ ἐξακολουθήσω ψηφοφορῶν ἀναλόγως τῶν ἑκά«στοτε παρουσιαζομένων ζητημάτων· καὶ διὰ τοῦτο, ψη«φοφορῶν κατὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ σήμερον, δὲν ἐννοῶ, «ὅτι δὲν θέλω δώσει τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ ἄλλων ὑπουρ«γικῶν νομοσχεδίων... εἴτε ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης, εἴτε ὑπὲρ τῆς ἐκπαιδεύσεως, εἴτε ὑπὲρ ἄλλων μέτρων, τὰ ὁ«ποῖα ἤθελον εὕρει καλά». Σᾶς ἀνέγνωσα ταῦτα ἐκ τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν μόνον καὶ μόνον ἵνα ἐξηγήσω εἰς τὴν Βουλὴν πῶς συμβιβάζεται ἡ ψῆφός μου, ἥτις ἦτον ὑπὲρ τῆς ἐκλογῆς Ἐπιτροπῆς, ὅπως ἐξετάσῃ τὰ δύω στρατιωτικὰ νομοσχέδια, ὡς ἐπρότεινεν ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἀλλ’ ἦτον ἐπίσης καὶ ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς τοῦ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου ὑποβληθέντος νομοσχεδίου τῆς ἐφεδρείας. Τοῦτο σημαίνει, ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἐφεδρείας καὶ ἐκ τῶν φρονούντων, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην ὀργανώσεως στρατοῦ, ἀλλὰ στρατοῦ ἀναλόγου τῶν μέσων καὶ τῶν δυνάμεων ἡμῶν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρὸ πολλοῦ ὡς ἓν τῶν κυριωτέρων μελημάτων αὑτοῦ ἔχει τὴν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν τοῦ Τόπου· ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθές, ὅτι εἴτε ἐκ πεποιθήσεως, εἴτε διότι καὶ εἰς τὸν λαὸν ἀρέσκει ταυτοχρόνως, ἐκηρύχθη ὑπὲρ τῆς μονοετοῦς θητείας, καὶ ἐμμένει εἰς αὐτήν. Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ἁρμόδιος νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τῆς θητείας· ἀλλ’ οἱ εἰδήμονες ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων ἐκηρύχθησαν ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ τῆς μακρᾶς θητείας, ὑπὲρ τῆς μακροτέρας ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἔχομεν. Τὸ μέλλον θὰ ἀποδείξῃ τίς ἔχει τὸ δίκαιον· ὁπωσδήποτε ἔχομεν ἀνάγκην στρατοῦ, διότι ὁ Ἑλληνισμὸς πανταχόθεν πολιορκεῖται ὑπὸ πολλῶν ἐχθρῶν. Ἀλλ’ ἂν ἀγωνιζώμεθα, ὅπως ἀπελευθερώσωμεν τοὺς ἄλλους ἀδελφοὺς ἡμῶν, ἀνάγκη νὰ προσέξωμεν μὴ ὑποδουλωθῶμεν ἡμεῖς αὐτοί· διότι, καὶ ἂν τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ἦσαν ὀρθὰ ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν, ἐνῷ ἄλλοι ἡμῶν κρείττονες ἀπέδειξαν ὅλως τὸ ἐναντίον, καὶ ἂν, λέγω, ἦσαν ὀρθὰ ταῦτα, δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ληφθῶσιν ἐφ’ ὅσον ἐξέρχονται τῶν ὁρίων τοῦ Πολιτεύματος. Δὲν πρόκειται ὅμως τὴν στιγμὴν ταύτην συζήτησις περὶ τοῦ ὅλου νομοσχεδίου. Μετὰ τὴν ψήφισιν τῶν 14 πρώτων ἄρθρων ἐσταματήσαμεν εἰς τὴν πέτραν τοῦ σκανδάλου, ἐσταματήσαμεν εἰς τὸ ἄρθρον 15, τὸ ὁποῖον ἐχαρακτηρίσθη ὡς ἀντισυνταγματικόν. Ἐγὼ δὲ ὁ ὑποβαλὼν τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, καίτοι αἰσθανόμενος, ὅτι ἀσθενεῖς εἶχον δυνάμεις νὰ διεξαγάγω τοιοῦτον ἀγῶνα, οὐχ ἧττον ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ λάβω πρῶτος τὸν λόγον, ὅπως ἐξηγήσω αὐτὴν συντόμως καὶ δώσω νύξιν εἰς τοὺς ἱκανωτέρους μου νὰ ἀναπτύξωσιν εὐρύτερον τὸ ζήτημα, διότι δὲν πρόκειται περὶ μικρῶν. Ποῖον εἶναι τὸ ἄρθρον 15; ἐπὶ λέξεσιν ἔχει οὕτω (ἀναγινώσκει). «Ἄρθρον 15.» Ὑφισταμένης ἐκτάκτου ἀνάγκης, ἐπιτρέπεται νὰ τηρῶνται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἐπὶ 3 μῆνας οἱ ἐξ αὐτοῦ ἀφυπηρετοῦντες καὶ μεταβαίνοντες εἰς τὴν ἐφεδρείαν ἄνδρες, καὶ μόνον ἐὰν τοῦτο διαταχθῇ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, προκαλουμένου ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ χρόνος οὗτος δύναται νὰ παραταθῇ ἐπὶ ἓν ἔτι τρίμηνον, δυνάμει ὁμοίου Βασιλικοῦ Διατάγματος. Ὡσαύτως ἐπιτρέπεται νὰ καλῶνται ὑπὸ τὰ ὅπλα ἐν τῇ αὐτῇ περιπτώσει καὶ ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους μία ἢ δύω σειραὶ ἐφέδρων ἐκ τῶν ἀγόντων τὴν μικροτέραν ἡλικίαν, ἢ ὁλόκληρος, ἢ μόνον ἡ μερὶς αὐτῶν, ἡ ὑπηρετήσασα εἰς τὰ εἰδικὰ σώματα (Πυροβολικὸν, Μηχανικὸν, Ἱππικὸν, καὶ Νοσοκόμους) ἢ εἰς τὸ Πεζικὸν καὶ τοὺς Εὐζώνους». Ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀμέσως πρέπει νὰ ἐξετασθῶσιν εἶναι ἡ ἔννοια τῶν λέξεων «ὑφισταμένης ἐκτάκτου ἀνάγκης». Ὅτι διὰ τῆς διατυπώσεως, ἣν ἔχει τὸ νομοσχέδιον, μένει εἰς τὴν ὅλως διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ ἐκτιμήσοντος τὴν ἔκτακτον ἀνάγκην, ἀφοῦ δὲν ὁρίζεται, νὰ λάβῃ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα τὸ ἄρθρον παρακατιὸν διατάσσει, εἶναι ἀναμφίβολον. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ ὡρισμένων περιπτώσεων, ἐξωτερικοῦ πολέμου ἢ παραμονῶν πολέμου μόνον, δὲν πρόκειται περὶ ἐπιστρατεύσεως ἢ πολέμου, δὲν πρόκειται οὐδὲ περὶ προπαρασκευῶν πρὸς ἐπιστράτευσιν, ἀλλὰ πρόκειται περὶ οἱασδήποτε ἀνάγκης, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις εἴτε ἕνεκα ἐσωτερικῶν, εἴτε ἕνεκα ἐξωτερικῶν λόγων ἤθελε κρίνει ὡς ἔκτακτον νὰ κρατήσῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοὺς ὑπηρετήσαντας τὴν ἐνιαύσιον θητείαν ἐπὶ τρεῖς ἢ καὶ ἐπὶ ἓξ ἔτι μῆνας. Εἶναι σαφὲς τὸ δεύτερον μέρος τοῦ πρώτου ἐδαφίου, ἐπιτρέπεται δηλαδὴ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, προκαλουμένου ὑπὸ μόνου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, νὰ κρατηθῶσιν οἱ ἀφυπηρετήσαντες διὰ τρεῖς μῆνας ἢ καὶ δι’ ἑτέρους τρεῖς μῆνας. Ταῦτα περιέχει τὸ 15 ἄρθρον. Ἀλλὰ τίνες αἱ συνέπειαι αὐτοῦ; Σᾶς ἀνέπτυξαν οἱ ταῦτα καλῶς εἰδότες, καὶ πολὺ πειστικῶς, ὅτι πρόκειται νὰ δοθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ ἀπεριόριστον καὶ ἀνεξέλεγκτον δικαίωμα, ὅπως ὑφίσταται ὁ Τόπος τὸν φόρον τοῦ αἵματος, ὄχι ὡς ὁ νόμος διατάσσει ἐπὶ ἓν ἔτος, ἀλλ’ ἐπὶ τρεῖς ἔτι μῆνας ἢ ἐπὶ ἑξάμηνον, κατὰ τὴν ἐκτίμησιν τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ μήπως πρόκηται περὶ ἑκατοστύων τινῶν στρατιωτῶν; οὐχί· πρόκειται περὶ δεκάδων χιλιάδων στρατιωτῶν. Μήπως πρόκηται περὶ δαπάνης χιλιάδων τινῶν δραχμῶν; οὐχί· πρόκειται περὶ δεκάδων ἑκατομμυρίων. Λοιπὸν ὁ νόμος δίδει τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα ἄνευ οὐδενὸς περιορισμοῦ, ἄνευ οὐδεμιᾶς συμμετοχῆς τῆς Βουλῆς, κρατῇ ἱκανὰς χιλιάδας πολιτῶν ἐπὶ τρεῖς ἢ ἓξ μῆνας, καὶ νὰ ὑφίσταται ὁ Τόπος βαρυτάτας δαπάνας. Ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προκληθεὶς ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ μετὰ μεγάλης ἀγανακτήσεως εἶπε· «καὶ τί θέλετε νὰ σᾶς ἀπαντήσωμεν, ὅταν λέγητε ἀντισυνταγματικὸν τὸ ἄρθρον 15, ἀφοῦ δὲν τὸ ἀποδεικνύετε;» Εἶχεν ἀνάγκην ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ λάβῃ μαθήματα Συνταγματικοῦ Δικαίου; Ὑπῆρχεν ἆρά γε ἀνάγκη νὰ τῷ ἑρμηνευθῇ τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος; οὐχί· διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς γινώσκει καὶ κάλλιον παντὸς ἄλλου τὸν Συνταγματικὸν ἡμῶν Χάρτην. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς γνωρίζῃ τὸ 60 ἄρθρον, ἀγνοῶ, πῶς ἐτόλμησε νὰ ὑποβάλῃ τοιοῦτον Νομοσχέδιον. Βεβαίως ὑπάρχουσι καί τινες ἐξ ἡμῶν, οἵτινες ἴσως δὲν ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐξετάσωσι τὸ ἄρθρον τοῦτο, διότι δὲν ἔχουσι τὰς εἰδικὰς τῆς Νομικῆς ἐπιστήμης γνώσεις, εἴτε διότι δὲν τοῖς ἐδόθη ἀφορμή· ἰδοὺ διατί ἐπιβάλλεται ἀνάγκη ὑψίστη εἰς τοὺς ὅπως δήποτε δυναμένους βουλευτὰς νὰ ἐξηγήσωσι σαφῶς περὶ τίνος πρόκειται. Τὸ ἄρθρον 60 λέγει ὅτι· «Κατ’ ἔτος ἡ Βουλὴ ψηφίζει τὸν προσδιορισμὸν τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως, τὴν στρατολογίαν, ναυτολογίαν καὶ τὸν Προϋπολογισμόν, καὶ ἀποφασίζει ἐπὶ τοῦ Ἀπολογισμοῦ». Ὅλα τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα τοῦ Κράτους πρέπει νὰ σημειῶνται εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν καὶ Ἀπολογισμὸν κτλ.». Λοιπὸν ῥητὴ διάταξις τοῦ θεμελιώδους ἡμῶν νόμου ἐπιβάλλει εἰς τὴν Βουλὴν δύω ὑποχρεώσεις· πρῶτον μὲν κατ’ ἔτος νὰ ψηφίζῃ τὸν προσδιορισμὸν τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως, τὴν στρατολογίαν καὶ ναυτολογίαν, κατ’ ἔτος δὲ νὰ ἀποφασίζῃ τά τε ἔσοδα καὶ τὰ ἔξοδα, καὶ τοῦτο νὰ πράττῃ κατὰ τὰς διατυπώσεις καὶ τοὺς τύπους, τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλει τὸ τελευταῖον μέρος τοῦ 60 ἄρθρου. Εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, νὰ ἐννοήσωμεν καλῶς τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, διότι ἡμεῖς οὐδὲν ἄλλο εἴμεθα, ἢ ἐντολοδόχοι τοῦ λαοῦ ἐντὸς ὡρισμένης ἐντολῆς· ἰδοὺ τὸ πληρεξούσιόν μας, τὸ Σύνταγμα. Ὡς δὲ καὶ εἰς τὸ Ἀστικὸν δίκαιον πᾶς πληρεξούσιος, ἐνεργῶν πέραν τῶν ὁρίων τῆς ἐντολῆς, ἐνεργεῖ πρᾶξιν ἄκυρον καὶ μὴ ὑποχρεωτικὴν διὰ τὸν ἐντολέα», οὕτω καὶ ἡμεῖς, ὑπερβαίνοντες τὰ ὅρια τῆς ἐντολῆς ἡμῶν, θέλομεν πράξει πρᾶξιν ἄκυρον, εἰς οὐδένα ὑποχρεωτικήν. Ἡμεῖς εἴμεθα οἱ ὑπηρέται, κύριος εἶναι ὁ λαός. Ἂν ἡμεῖς ὑπεισερχώμεθα εἰς τὰ δικαιώματα ἐκείνου, θέλομεν ἀναστρέψει τὰ πράγματα. Τώρα, κύριοι, ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἁπλῆ ἀντιπαραβολή, ἁπλῆ σύγκρισις τῶν δύω ἄρθρων, τοῦ 15 τοῦ Νομοσχεδίου καὶ τοῦ 60 τοῦ Συντάγματος, θέλει πείσει πάντα ἀνεξαιρέτως, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐξέρχεται τῶν ὁρίων τῆς δικαιοδοσίας, τῶν δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων αὐτῆς, ἂν ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐκτιμῶσαν τὴν ἔκτακτον ἀνάγκην, νὰ προσδιορίζῃ τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν, τὸν ἀριθμὸν δηλαδή, καὶ συνεπείᾳ τούτου προσδιορίζῃ αὐτὴ καὶ τὰ ἔξοδα,—τὸ δεύτερον εἶναι συνέπεια τοῦ πρώτου,— διότι, ἐὰν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ὑπάρχωσι 30,000 ἄνδρες καὶ τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον δι’ ἑνὸς Βασιλικοῦ Διατάγματος κρατήσῃ εἰς τὰς τάξεις 60 χιλ. βεβαίως δὲν πράττει τίποτε ἄλλο, παρὰ τὸ ἐναντίον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον διατάσσει τὸ Σύνταγμα· ἀφοῦ δὲ κρατήσῃ 60 χιλ. ἀπαραίτητος συνέπεια εἶναι, ὅτι θὰ προκαλέσῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν δαπάνας διπλασίας ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἡ Βουλὴ ἔχει ἤδη ψηφίσει· τότε τί γίνεται ἡ ἰσοῤῥοπία τοῦ Προϋπολογισμοῦ; καὶ τί τὰ ὑπὸ τοῦ 60 ἄρθρου διατασσόμενα; Ἡ Κυβέρνησις, ἔχουσα νόμον νὰ ἐκτελέσῃ, θὰ εὑρεθῇ ἐντὸς τῶν δικαιωμάτων της πλέον νὰ ἐκδώσῃ Διατάγματα ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων, ἐρχομένη δὲ κατόπιν ἑορτῆς, θὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ αὐτά. Ὑποθέσωμεν ὅτι τὴν ἐπιοῦσαν τῆς λήξεως τῶν ἐργασιῶν μιᾶς Συνόδου ἡ Κυβέρνησις, ἐκτιμῶσα, ὅτι ὑπάρχει αὐτὴ ἡ ἔκτακτος ἀνάγκη, αὐτοβούλως προβαίνει εἰς τοιοῦτον μέτρον, θὰ ἔλθωσιν ἀπαραιτήτως αἱ συνέπειαι, τὰς ὁποίας πρὸ μικροῦ εἶπον· αἱ δαπάναι θὰ γίνωσι· τί δύναται πλέον νὰ πράξῃ ἡ Βουλή, ἐρχομένη μετὰ 5 ἢ 6 μῆνας; οὐδέν. Μακρὰ, κύριοι, εἶναι ἡ ἱστορία τοῦ 60 ἄρθρου καὶ τῶν διατάξεων, αἵτινες ἐν αὐτῷ ἀναγράφονται. Τὸ Σύνταγμα τοῦτο εἶναι προϊὸν μακρῶν ἀγώνων, εἶναι ἔργον, δι’ ὃ ἐχύθησαν χείμαῤῥοι αἱμάτων, εἶναι ἔργον, τὸ ὁποῖον ἤρχισε πρὸ πολλῶν αἰώνων. Δὲν πρόκειται σήμερον νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν, ἵνα οἱονεὶ ἐξ ἕδρας Συνταγματικοῦ Δικαίου, καίτοι μὴ ἔχων τὰς εἰδικὰς πρὸς τοῦτο γνώσεις, ἀναπτύξω ἐν πλάτει τὸ ζήτημα. Ἀρκοῦμαι ὅμως νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω, ὅτι καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπῆρξεν Ἰάκωβος ὁ Βʹ, ὅστις δὲν ὠπισθοδρόμησεν ἀπέναντι μωρῶν τολμημάτων, ὡς εἷς συγγραφεὺς ὀνομάζει τὰς πράξεις του, κατὰ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Ἔθνους. Ἀλλ’ ὁ λαός, ὅστις βεβαίως δὲν δύναται νὰ ἦναι εἰς πᾶσαν στιγμὴν ἐν ἐπαναστάσει, ἐξύπνησε μίαν ἡμέραν, καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ὁ Ἰάκωβος Βʹ ἀνεχώρησεν ἐξ Ἀγγλίας σχεδὸν παράφρων, ἀνεχώρησε καὶ δὲν ἐπανῆλθεν. Εἷς ἐκ τῶν λόγων τῆς ἐπαναστάσεως ἐκείνης ἦτο καὶ τὸ ὅτι ἐπεβάλλετο στρατολογία ἄνευ τῆς συναινέσεως τοῦ Κοινοβουλίου, ἐνῷ ὑπῆρχε περὶ τούτου ἐναντίος νόμος. Ἐγένετο λοιπὸν ἐπὶ Γουλιέλμου Συνταγματικὴ Συνέλευσις καὶ ὑπ’ αὐτῆς ἡ «ἀνακήρυξις τῶν δικαίων», ὧν ὡς ἕκτον ἄρθρον ρητῶς ἀνεγράφη ὅτι «Οὐδεμία στρατολογία συγχωρεῖται ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τοῦ Κοινοβουλίου». Παρῆλθον ἔκτοτε 175 ἔτη, καὶ πρόκειται ἡμεῖς σήμερον νὰ ὀπισθοδρομήσωμεν, πρόκειται νὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς τὴν αὐθαιρεσίαν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἵνα ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τοῦ Κοινοβουλίου στρατολογῇ. Ἀρκεῖ, κύριοι, νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω, ὅτι καὶ ὁ Μοντεσκιοῦ ἐν τῷ συγγράμματί του «Esprit des lois» βιβλ. 11 κεφ. 6 λέγει, ὅτι «Ἔθνος, τὸ ὁποῖον δὲν ψηφίζει διὰ τῆς Βουλῆς τὸν ἀριθμὸν τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ του, Ἔθνος ὅπερ δὲν ψηφίζει ἐνιαυσίως τὰ ἔσοδα καὶ τὰ ἔξοδα αὐτοῦ, βεβαίως Ἔθνος τοιοῦτον τρέχει τὸν κίνδυνον τῶν ἐλευθεριῶν». Καὶ εἶναι ἀνάγκη, κύριοι, μετὰ πάροδον τόσων χρόνων, καθ’ οὓς ἐβεβαιώθη τὸ κῦρος τῆς μεγάλης ταύτης ἀληθείας, εἶναι ἀνάγκη, λέγω, νὰ ὀπισθοδρομήσωμεν καὶ αὖθις; Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν τὰς ἱστορικὰς ἐκδρομὰς, καὶ ἐξετάσωμεν τί συνέβη παρ’ ἡμῖν ἀπὸ τοῦ ἔτους 1864 καὶ ἐντεῦθεν, ἀφ’ ὅτου ἰσχύει τὸ ἄρθρον 60. Ὡς ὅλοι οἱ νόμοι ἡμῶν, κύριοι, οὕτω καὶ οἱ στρατιωτικοὶ εἶναι κυκεὼν καὶ βαβυλωνία. Δὲν ἀξιῶ λοιπὸν, ὅτι εἶμαι κάτοχος τῶν στρατιωτικῶν νόμων, διότι εἶναι εἰδικοὶ καὶ τοὺς ἐξετάζει τις, ὅταν παρουσιασθῇ ἀνάγκη· ἐρευνήσας ἐν τούτοις ἐπ’ ἐσχάτων, εὗρον ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου 4 νόμοι δύνανται νὰ ἐξετασθῶσιν, ὁ νόμος τοῦ 1877, ἕτερος νόμος τοῦ 1877, ὁ νόμος τοῦ 1880 καὶ ὁ νόμος τοῦ 1882.

§19ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἕξ νόμοι εἶναι.

§20ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, κατὰ τὸν Ρωσσοτουρκικὸν πόλεμον, ὅτε ὁ λαὸς μιᾷ φωνῇ ἐζήτησε τὴν συγκρότησιν Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐξ ὅλων τῶν ἐξοχοτήτων τῆς Βουλῆς δι’ ἕνα καὶ μόνον εἰδικὸν σκοπὸν, ἵνα ἀντιμετωπίσῃ τὸν ἐρχόμενον κίνδυνον, ἵνα ἐν ἀνάγκῃ πολεμήσῃ. Τί ἀπεδείχθη ἐκ τῶν ὑστέρων; Ἂν ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις εἶχε σκοπὸν νὰ κάμῃ πόλεμον, ἢ ἂν τὸ ἐναντίον, ἀπεδείχθη ἐκ τῶν ὑστέρων δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσωμεν τώρα, ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ἐνθυμηθῶμεν, ὅτι ὁ λαὸς ἐπέμενε καὶ διὰ διαδηλώσεως ἐκφραστικωτάτης ἐζήτει ὅ,τι προεῖπον· ἦλθε λοιπὸν τὸ Ὑπουργεῖον ἐκεῖνο μὲ εἰδικὴν ἐντολὴν, καὶ μολονότι συνεκροτεῖτο ἀπὸ τὰ ἐξοχώτατα μέλη τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Τόπου, καὶ μολονότι εἶχε τὴν εἰδικὴν ταύτην ἐντολὴν, καὶ μολονότι εὑρισκόμεθα τότε εἰς τὰς παραμονὰς πολέμου, οὕτως εἰπεῖν, ἐν τῷ νόμῳ ΧΚΕʹ τοῦ 1877 ὁ νομοθέτης, ἔχων ὑπ’ ὄψιν του τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος, δὲν ἐξῆλθε τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα διέγραψε τὸ ἄρθρον αὐτό· διότι ναὶ μὲν ἐν ἄρθρῳ 17 λέγει «ἐπιτρέπεται ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς νὰ μεταβληθῶσι διὰ Β. Διατάγματος αἱ διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου κτλ.» Τὰ Βασιλικὰ ταῦτα Διατάγματα θέλουσιν εἰσαχθῆ εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν πρώτην μετὰ τὴν ἔκδοσιν βουλευτικὴν Σύνοδον των.» Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον 19—καὶ ἐνταῦθα ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν ὑμῶν—λέγει «ὁ παρὼν νόμος, ἂν δὲν ἀνανεωθῇ ἐντὸς τῆς ἑπομένης τακτικῆς Συνόδου τῆς Βουλῆς, καταργεῖται αὐτοδικαίως ἅμα τῇ λήξει αὐτῆς. Ὁ νόμος οὗτος εἶναι ἐνιαύσιος.

§21ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὥστε δὲν εἶναι ἀντισυνταγματικός. Τὸ πολυετὲς εἶναι ἀντισυνταγματικόν;

§22ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Καὶ τὸ ἐνιαύσιον εἶναι ἀντισυνταγματικὸν, ἀλλ’ ὄχι τόσον, ὅσον τὸ πολυετές.

§23ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Κύριοι, ἐξηγοῦμαι σαφέστερον, μολονότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μὲ ἐννοεῖ, πιστεύω, πολὺ καλά.....

§24ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Διόλου δὲν σᾶς ἐννοῶ.

§25ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Λέγω ὅτι οὐδέποτε ἐπετράπη εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τῶν ἐτησίων ἐξόδων καὶ τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων, ὅτι τοῦτο τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς εἶναι ἀναφαίρετον. Πρόκειται τώρα περὶ τοῦ ἂν ἡ διάταξις αὕτη θέλῃ περιλαμβάνεσθαι κατ’ ἔτος, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἐν τῷ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ.

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ νόμος περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἀφοῦ ἀναγράφει τὸν ἀριθμὸν τῆς δυνάμεως, λέγει ὅτι εἰς τὸν ἀριθμὸν τοῦτον ἐπιτρέπεται προσθήκη μόνον ἐφ’ ὅσον ὁ νόμος περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἀναγράφει τοιαύτην καὶ κατὰ τὰ ἐν τῷ νόμῳ κεκανονισμένα· ἐννοεῖται ὅτι ἀφοῦ ψηφισθῇ καὶ ὁ νόμος οὗτος, διὰ νὰ δύναται νὰ ψηφισθῇ ἐνιαύσιος, πρέπει νὰ προστεθῇ καὶ ἡ διάταξις αὕτη, ὡς εἶναι προστεθειμένη καὶ ἡ διάταξις τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ.

§27ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὡς σᾶς προεῖπον, οὐδέποτε διὰ Διαταγμάτων δύναται νὰ γίνῃ προσδιορισμὸς στρατιωτικῆς δυνάμεως.

§28ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τοῦ 1877 τὸ ἐνιαύσιον δὲν εἶναι διὰ Διατάγματος;

§29ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Καὶ τοῦτο τὸ εὑρίσκω ἀντισυνταγματικόν· τοῦτο ὅμως εἶναι ὀλιγώτερον ἀντισυνταγματικόν...

§30ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἔχει ὀλιγώτερον καὶ περισσότερον ἀντισυνταγματικόν, προκειμένου περὶ ἀντισυνταγματικότητος.

§31ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Αὐτὸ τὸ ἐπροκάλεσεν ἔκτακτος ἀνάγκη, ἐνῷ τὸ σημερινὸν τὸ προκαλεῖ αὐθαίρετος ἰδιοτροπία σας.

§32ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Προκειμένου περὶ ἀντισυνταγματικότητος, ὀλιγώτερον καὶ περισσότερον δὲν ὑπάρχει· προκειμένου περὶ πιστώσεως βεβαίως ὑπάρχει τὸ ὀλιγώτερον καὶ περισσότερον ἀντισυνταγματικόν. Ἂν θεωρῆτε τὴν διάταξιν τοῦ παρ’ ἡμῶν ὑποβληθέντος Νομοσχεδίου ἀντισυνταγματικήν, εἶσθε ὑπόχρεως νὰ θεωρήσητε ἀντισυνταγματικὴν καὶ τὴν διάταξιν τοῦ νόμου ἐκείνου, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἀνεγνώσατε· τοῦτο ἠθέλησα νὰ εἴπω.

§33ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Εἰδοποιῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὅτι ὑποφέρω ἀπὸ τὸν λαιμὸν καὶ βεβαίως δὲν δύναμαι νὰ μονομαχήσω μὲ τὴν βροντώδη φωνήν του, διακοπτόμενος συχνά.—Λοιπὸν κατ’ ἀρχὴν καὶ ὑπὸ ἐπιστημονικὴν ἔποψιν δὲν εὑρίσκω ὀρθὸν καὶ τὸ ἐν τῷ νόμῳ τοῦ 1877, ἀλλὰ τοῦτο ὑπηγορεύθη ἐν παραμοναῖς, οἱονεὶ πολέμου. Δὲν ἐννοῶ νὰ δικαιολογήσω τὸν νόμον ἐκεῖνον, ἀλλ’ εἶπον ὅτι ὑπῆρχε ῥητὴ ἐντολὴ ἀπ’ εὐθείας ἀπὸ τὸν λαὸν, αὐτὴ ἡ περίπτωσις δύναται νὰ ἐκτιμηθῇ παρ’ ὑμῶν. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου. Ἐρχόμεθα εἰς ἕτερον νόμον τοῦ ΧΞΛʹ τοῦ 1877, τοῦ ἐκδοθέντος ὑπὸ τὰς αὐτὰς καὶ χείρονας περιστάσεις. Ὁ νόμος οὗτος φέρων ὡς τίτλον «Περὶ κυρώσεως τῆς ἰσχύος τοῦ ΧΚΕʹ νόμου τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ μέχρι τῆς λήξεως τῆς προσεχοῦς συνόδου τῆς Βουλῆς κτλ.» Ταῦτα δὲ ἀναγράφονται ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ αὐτοῦ. Ὑπὸ τὰς αὐτὰς λοιπὸν περιστάσεις ἐξεδόθη ὁ νόμος οὗτος καὶ ἀναγράφει τὰ αὐτὰ περίπου προσωρινῶς καὶ μὲ ἐνιαύσιον δύναμιν. Ὁ νόμος ΩΛΗʹ τοῦ 1880 ἐν ἄρθρῳ 15 λέγει...

§34ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ νόμος τοῦ 1878 τί λέγει; Θέλω νὰ ἦναι πλήρης ἡ ἔκθεσίς σας.

§35ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δὲν θὰ ὁμιλήσητε;

§36ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ τὸ καταστήσητε ἴσως περιττόν. Ἐν τῷ ἄρθρῳ 21 τί λέγει;

§37ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἀναγνώσατε λοιπὸν, παρακαλῶ, σεῖς· τί λέγει; (ἀναγινώσκει).

§38ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἰδοὺ τί λέγει (ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον).

§39Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἔχει δίκαιον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διότι ὁ Χόβαρτ εἶναι ἀπέξω (Θόρυβος).

§40Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Αὐτὸ τὸ διαλογικὸν σύστημα δὲν μᾶς ἐπιτρέπει ν’ ἀκούωμεν.

§41ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ νὰ μὲ διακόπτουν, καί τοι μὴ ὑμνοῦντα τὴν Κυβέρνησιν. Ἐπέτρεψα, κ. Δηλιγιάννη, εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ἐπιτρέπω δὲ καὶ εἰς τοὺς κ.κ. Ὑπουργοὺς διακοπὰς, διότι οὗτοι ὡς ὑπόδικοι εἰσαγωγῆς ἀντισυνταγματικοῦ νομοσχεδίου δικαιοῦνται ν’ ἀπολογῶνται, ἀλλὰ εἰς τοὺς λοιποὺς δὲν ἐπιτρέπω. Λοιπὸν, κύριοι, οὔτε ἐπὶ τοῦ Νόμου τοῦ 1878 οὔτε ἐν τῷ Νόμῳ τοῦ 1880 ἢ τοῦ 1882 περιέχεται τοιαύτη διάταξις· ἐν αὐτοῖς ἐνέγραψαν ὅτι ἐν ὥρᾳ ἐπιστρατείας ἢ πολέμου ἐπιτρέπεται μὲν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κρατῇ εἰς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ τοὺς συμπληρώσαντας τὴν θητείαν αὐτῶν διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, ἀλλὰ τὸ Βασιλικὸν αὐτὸ Διάταγμα ὀφείλει ν’ ἀνακοινοῦται, παρούσης μὲν τῆς Βουλῆς αὐθημερὸν, ἀπούσης δὲ νὰ ἐκδίδηται μετὰ προηγουμένην σύγκλησιν τῆς Βουλῆς. Ὅπως βλέπετε λοιπὸν εἰς τοὺς μνησθέντας νόμους αʹ) ἔχομεν ὡρισμένας τὰς περιπτώσεις, καθ’ ἃς ἐπιτρέπεται εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον νὰ κρατῇ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τοὺς συμπληρώσαντας τὴν θητείαν των, αὗται δὲ εἶναι ἡ ἐπιστρατεία ἢ ὁ πόλεμος, διότι ἐπιστρατεία εἶναι παραμονὴ πολέμου βʹ) δὲ ἐπιβάλλεται ἡ ὅσον οἷόν τε ταχύτερον συμμετοχὴ τῆς Βουλῆς. Καὶ κατ’ ἀκρίβειαν μὲν οὐδ’ ἐν αὐταῖς ταῖς περιπτώσεσιν εἶναι καθ’ ὅλα συνταγματικὸν νὰ προαποφασίζῃ ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ τοῦτο κολάζεται οὐ μόνον ἐκ τῆς ὅλως καὶ πράγματι ἐκτάκτου ἀνάγκης ἕνεκεν κινδύνων ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος, καθ’ ἣν ὁ Βασιλεὺς ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ κηρύττειν τὸν πόλεμον. Ταῦτα πάντα ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν, ὀφείλομεν νὰ σκεφθῶμεν καὶ νὰ ἐξετάσωμεν ἐὰν εἶναι ἢ ὄχι ἀντισυνταγματικὸν τὸ ἄρθρον 15 τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλ’ ἂς ὑποθέσωμεν πρὸς στιγμὴν, χάριν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι καὶ ἐν προγενεστέρᾳ ἐποχῇ ἐψηφίσθη νόμος ἀντισυνταγματικός· εἶναι τοῦτο ἆρά γε λόγος δικαιολογῶν καὶ ἐπιτρέπων ἡμῖν σήμερον τὴν ἐπανάληψιν ἐγκλήματος; Ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, πάντοτε, ὁσάκις παρουσιάζεται ὁμοία περίπτωσις, τὸ γνωμικὸν φιλοσόφου εἰπόντος, ὅτι «ὁ θέλων νὰ δικαιολογήσῃ τὰς κακὰς αὑτοῦ πράξεις, ἐπικαλούμενος ἄλλων κακὰς πράξεις, ὁμοιάζει πρὸς ἐκεῖνον, ὅστις καταγίνεται νὰ καθαρίσῃ τὴν ἐπὶ τοῦ προσώπου του κηλίδα διὰ βορβόρου». Ἂς ὑποθέσωμεν λοιπὸν πρὸς στιγμὴν, ὅτι ὑπάρχουσιν ἐν τῷ παρελθόντι χρόνῳ Νόμοι ἀντισυνταγματικοί. Τοῦτο ἆρά γε σώζει τὸ ζήτημα τοῦτο; ὄχι, κύριοι Ὑπουργοὶ, διότι ὀφείλετε νὰ μᾶς ἀποδείξητε ἐὰν εἶναι συνταγματικὸν ἢ ὄχι τὸ ὑποβαλλόμενον ἄρθρον, καὶ οὐχὶ ἐὰν ὑπάρχωσι καὶ ἄλλοι Νόμοι ἀντισυνταγματικοί· ἄλλως δὲ καὶ ἐὰν εἰς προγενεστέραν ἐποχὴν ἐγένετό τι τὸ ἄτοπον ἢ ἀντισυνταγματικὸν εἴτε λόγῳ τῶν ὅλως ἐκτάκτων περιστάσεων, εἴτε δι’ οἱονδήποτε ἄλλον λόγον, ἐπῆλθον οἱ Νόμοι τοῦ 1880 καὶ ὁ ἰσχύων τοῦ 1882, οἵτινες ἐπηνώρθωσαν τὸ ἄτοπον. Θέλετε λοιπὸν ἤδη ὀπισθοδρομοῦντες νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ παρελθὸν σεῖς οἱ ἀποκηρύξαντες αὐτό; Ὁρίσατε λοιπὸν τὴν ἔκτακτον ἀνάγκην εἰς τὴν ἐπιστρατείαν καὶ τὸν πόλεμον μόνον καὶ μὴ ἀπομακρυνθῆτε ἀπὸ τὴν συμμετοχὴν τῆς Βουλῆς, διότι αὕτη ἔχει μεγάλην σημασίαν. Καλουμένη ἡ Βουλὴ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, βεβαίως θέλει σπεύσει νὰ ἔλθῃ, ὡς βεβαιοῦται δὲ ὑπάρχει καὶ προηγούμενον, ὅτι συνῆλθεν ἐντὸς δώδεκα ἡμερῶν ἀπὸ τῆς συγκλήσεως.

§42ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Κατὰ τὸ 1879.

§43ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Κατὰ τὸ 1879, καθὼς λέγει ὁ κ. Δημητρακάκης. Ἡ Βουλὴ λοιπὸν ἐρχομένη, βεβαίως τὸ πρῶτον ζήτημα, τὸ ὁποῖον θὰ ἐξετάσῃ, εἶναι ἐὰν καλῶς ἢ κακῶς κρατῶνται συνεπείᾳ τοῦ Διατάγματος εἰς τὰς τάξεις οἱ ἀφυπηρετήσαντες ἄνδρες, καὶ εἰ μὲν καλῶς, τότε ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία, ἐνισχύουσα τὸ Κυβερνητικὸν μέτρον, θέλει παράσχει καὶ τὰς δεούσας πιστώσει, εἰδεμὴ θὰ κρατήσῃ τὴν χεῖρα τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχει λοιπὸν μεγάλην πρακτικὴν σημασίαν ἡ σύγκλησις τῆς Βουλῆς, ἣν ἀξιοῖ καὶ τὸ Σύνταγμα. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος ἐπὶ ἄλλων νομοσχεδίων πολλὰ λαλεῖ, ἐπὶ τοῦ σπουδαιοτάτου ἀληθῶς ζητήματος τούτου, ὑπὸ συνταγματικὴν ἔποψιν, ἐφάνη φειδωλότατος εἰς τοὺς λόγους του. Καὶ ὡμίλησε μὲν μὲ ὅλην τὴν ἰσχυρὰν φωνήν του καὶ τὴν ἀναμφισβήτητον εὐγλωττίαν, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς τῷ ἠρνήθη, ἀλλ’ ὡμίλησε, διὰ νὰ χαρακτηρίσῃ τὰς ἀντιῤῥήσεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὡς ἀναξίας καὶ ἀπαντήσεως. Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη τὸν τρόπον μεθ’ οὗ ἐκ τοῦ βήματος τούτου ἀποταθεὶς πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν εἶπε μετὰ περιφρονήσεως καὶ προσπεποιημένης ἀγανακτήσεως· «πῶς τολμᾶτε νὰ καλέσητε αὐτὸ τὸ ἄρθρον ἀντισυνταγματικόν; καὶ τί θέλετε νὰ σᾶς ἀπαντήσωμεν, ἔλεγεν, ὅταν τὸ βαπτίζητε ἀντισυνταγματικόν, ἀλλ’ οὐδὲν ἀποδεικνύετε;» Εἶχεν ἆράγε ἀνάγκην μαθήματος τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου ὁ ἐν Ἀγγλίᾳ σπουδάσας κ. Τρικούπης, ἢ προσεποιεῖτο; Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ φρονῶ, ὅτι ὁ ἐπιτήδειος παλαιστὴς ὡμίλει οὕτω, διότι ἐφοβήθη τὴν στενωπὸν, εἰς ἣν τὸν συνέλαβον ἐπ’ αὐτοφώρῳ τελοῦντα πρᾶξιν ἀντισυνταγματικὴν, καὶ διὰ τοῦτο ἠθέλησε ν’ ἀποφύγῃ τὴν συζήτησιν. Δὲν ὠφελήθη ὅμως, διότι ἰδοὺ τὸν προκαλοῦμεν. Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει μου ἀμφοτέρας τὰς ὁμιλίας του, ἀλλὰ μόνον ἐκείνην, ἥτις ἐδημοσιεύθη εἴς τινα ἐφημερίδα· διότι τὰ ἐστενογραφημένα πρακτικὰ ἕνεκεν δυσκολιῶν τοῦ τυπογραφείου δημοσιεύονται ὀλίγον βραδέως. Καὶ εἰς μὲν τὴν δημοσιευθεῖσαν ὁμιλίαν του ἐξηγῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν ἔννοιαν τῆς ἐκτάκτου ἀνάγκης, εἶπεν, ὅτι δι’ αὐτῆς ἐννοεῖ τὴν προπαρασκευὴν πρὸς ἐπιστράτευσιν, ἀλλ’ ἐκείνη, ἥτις δὲν ἐδημοσιεύθη καὶ ἣν κυρίως εἶχον ἐνδιαφέρον νὰ ἔχω ἐνώπιόν μου τὴν στιγμὴν ταύτην....

§44ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἰς τὸ γραφεῖον εἶναι, ἐγὼ δὲν τὴν εἶδον.

§45ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Δὲν εἶναι ἀτυχῶς, διότι τὴν ἐλάβετε. Ἀλλ’ ἐνθυμοῦμαι πολὺ καλὰ τὰς κυριωτέρας φράσεις σας.

§46ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ δὲν τὴν εἶδον ὅλως διόλου.

§47ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐνθυμοῦμαι, διότι μοὶ ἔκαμε μεγάλην ἐντύπωσιν. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι δύνασθε νὰ εἴπητε, ὅτι δὲν εἶναι πρέπον τὸ νομοσχέδιον, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ἀντισυνταγματικόν. Εἶναι λοιπὸν ἀπρεπὲς καὶ κατὰ τὴν ἰδίαν του ὁμολογίαν. Καὶ πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ ἀνατραφεὶς καὶ ἔτι παιδευθεὶς ἐν Ἀγγλίᾳ, ἀπεφάσισε νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἀπρεπὲς νομοσχέδιον; Ἐὰν εἶναι ἀπρεπὲς, διατί νὰ τὸ φέρῃ; Ἀλλ’ εἶπε καὶ ἄλλα ὁ κ. Πρωθυπουργός· «διατί ταράττεσθε»· «τὸ ὑφισταμένης ἀνάγκης» ἐννοεῖ ἐπιστρατείαν ἢ πόλεμον. Ἀλλ’ ἀφοῦ, κύριε Πρωθυπουργὲ, ἐννοεῖτε τοῦτο καὶ βλέπετε, ὅτι δὲν ἔχομεν καμμίαν δυσκολίαν νὰ τὸ δεχθῶμεν, διατί δὲν θέλετε νὰ τὸ ἀναγράψωμεν ῥητῶς ἐν τῷ νόμῳ; Καὶ ἐὰν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐννοῇ ἐκτὸς τῶν ἀνωτέρω καὶ τὴν προπαρασκευὴν πρὸς ἐπιστρατείαν, διατί δὲν προσθέτει μίαν οἱανδήποτε φράσιν ἔχουσαν τὴν ἔννοιαν προπαρασκευῆς πρὸς ἐπιστρατείαν;

§48ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θέσατε προπαρασκευὴν πρὸς ἐπιστρατείαν.

§49ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐγὼ δὲν δέχομαι τοῦτο, διότι καὶ τοῦτο θεωρῶ ἀόριστον, ἀλλὰ λέγω πρὸς ὑμᾶς, διατί ἀφίνετε τὴν θύραν ἀνοικτήν; Διατί θεωρεῖτε τὴν ἔκτακτον ἀνάγκην συνταγματικήν; Ἀφοῦ σεῖς ἄλλο ἐννοεῖτε, διατί δὲν τὸ θέτετε;

§50ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ αὐτὸ ἐννοῶ.

§51ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐγὼ πρῶτον δὲν ἐννοῶ προπαρασκευὴν πρὸς ἐπιστρατείαν, τὸν ὅρον αὐτὸν, ὃν τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας ἐδημιούργησεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπουργὸς, ἀλλ’ ὑποστηρίζω, ὅτι, ἀφοῦ σεῖς δίδοντες ἐξηγήσεις, ταῦτα λέγετε, διατί τοὐλάχιστον δὲν τὰ ὁρίζετε ἐν τῷ νόμῳ; Λυποῦμαι καὶ λυποῦμαι, κύριοι, πολὺ, διότι καὶ σήμερον παρουσιάζεται τὸ φαινόμενον, ὅπερ πολὺ συχνὰ ἀτυχῶς βλέπομεν, ὅτι οἱ ἐκτὸς μὲν τῆς Ἐξουσίας παρίστανται ἀποκεντρωτικοὶ, ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ δὲ ἐρχόμενοι καθίστανται λίαν συγκεντρωτικοί. Ἐὰν δὲ τοῦτο εἴδομεν πολλάκις, ἐξόχως παρουσιάζεται διὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὅστις ἀρχηγὸς μὲν τοῦ μικροῦ πέμπτου κόμματος εἶχεν ἰδέας λίαν ἀποκεντρωτικάς, τὰς ὁποίας κατώρθωσε νὰ διατηρήσῃ μέχρι τοῦ Μαρτίου τοῦ 1882. Τὸν ἐνθυμοῦμαι δὲ, ὡς καὶ ὑμεῖς πιστεύω, ὅταν, ἐκτυλίσσων τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως τὸν Μάρτιον τοῦ 1882 εἰς τὴν Βουλὴν, ἐξετόξευεν ὁρμητικῶς θανατηφόρα βέλη κατὰ «τῶν ὑπερβασιῶν». Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ἐπανέλαβε πλέον ἢ ἅπαξ καὶ μετ’ ἐμφάσεως τὴν λέξιν «ὑπερβασία», ἐνθυμεῖσθε δὲ καὶ τὴν ὀργήν του, ἥτις μᾶς ἔκαμε νὰ πιστεύσωμεν ὅτι θέλει θέσει τέρμα εἰς τὰς ἀφορήτους ὑπερβασίας, ἀλλ’ ἠπατήθημεν, καὶ ἰδοὺ σήμερον ἐρωτῶ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ πρὶν πέμπτου κόμματος, δὲν εἶνε ὑπερβασία τὸ 15ον ἄρθρον τοῦ ὑποβαλλομένου Νομοσχεδίου; Ὁ κ. Τρικούπης, πεπροικισμένος ὑπὸ τῆς φύσεως ὑπὸ πολλῶν ἐπιζήλων προσόντων, θυσιάζει τὰ πάντα εἰς τὸν φύσει συγκεντρωτικὸν αὐτοῦ χαρακτῆρα καὶ εἰς τὴν ἀνοικονόμητον ἰσχυρογνωμοσύνην του. Εἶνε τὰ δύω μεγάλα ἐλαττώματά του. Καὶ τὸν λέγω φύσει συγκεντρωτικὸν, διότι συγκέντρωσιν καὶ οὐδὲν ἄλλο μαρτυροῦσιν ἅπαντα τὰ ἔργα τῆς τελευταίας του πρωθυπουργίας, ὥστε ἤδη ἀπεκαλύφθη, ὅτι προσεποιεῖτο τὸν ἀποκεντρωτικὸν ὡς ἀντιπολιτευόμενος. Ἀλλ’ εἶνε καὶ ἰσχυρογνώμων. Λυποῦμαι, κύριοι, καὶ λυποῦμαι ἐγκαρδίως, δύναμαι νὰ εἴπω, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς μᾶς ὑπόσχεται, ὅτι θέλει παραδεχθῇ πᾶσαν βελτίωσιν ἐπὶ τοῦ Νομοσχεδίου, ἀφ’ ἑτέρου ἐπιμένει ἐφ’ ἃ μὴ δεῖ καὶ δὲν ἐννοεῖ νὰ ὀπισθοδρομήσῃ οὐδὲ βῆμα. Πρό τινων ἡμερῶν ἤκουσα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ λέγοντος: «Κατακριτέος εἶνε ὁ ἐπιμένων εἰς τὴν γνώμην αὑτοῦ «τὴν ἐσφαλμένην, καίτοι τὰ πράγματα ἀποδεικνύουσιν «αὐτὴν ἐσφαλμένην, ἐκ μωρᾶς φιλοτιμίας, ἵνα μὴ θεωρη«θῇ ἀνακόλουθος». Καὶ ἐχάρην τοῦτο ἀκούσας, διότι ἤλπιζα ὅτι λίαν ἀξιεπαίνως φερόμενος ἔπαυσε νὰ ᾖνε ἰσχυρογνώμων· ἀλλὰ λυποῦμαι, διότι, μολονότι μᾶς τὸ εἶπεν ὡς ἀξίωμα, δὲν τὸ ἐφαρμόζει. Καὶ φοβοῦμαι, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν φορὰν ταύτην ἐγένετο θῦμα τῆς ἀρχῆς, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξε τῆς μονοετοῦς θητείας καὶ φρονῶ ὅτι, θέλων ν’ ἀποφύγῃ πλαγίως τὴν μονοετῆ θητείαν, περιέπεσεν εἰς τὴν ἀντισυνταγματικὴν αὐτὴν διάταξιν. Εἴθε τὸ τέλος τῆς προκειμένης συζητήσεως νά με διαψεύσῃ. Ὑπὸ τοιαύτας, κύριοι, περιστάσεις εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην, νομίζων, ὅτι ἐκπληρῶ καθῆκον, νὰ ὑποβάλω τροπολογίαν τυπωθεῖσαν καὶ διανεμηθεῖσαν. Εἶνε ἀληθὲς ὅτι ὁμοία διάταξις ὑπάρχει εἰς τὸ 27ον ἄρθρον τοῦ ἐν ἰσχύϊ νόμου τοῦ 1882 καὶ δυνάμει αὐτῆς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον δύναται διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος νὰ κρατῇ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τοὺς ἀφυπηρετοῦντας, ἀλλ’ ἐν ὥρᾳ ἐπιστρατείας ἢ πολέμου καὶ δι’ οὓς ὅρους σᾶς ἐξέθηκα, δηλαδὴ τῆς ὅσον οἷόν τε ταχυτέρας συμμετοχῆς τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἐθεώρησα ἀσφαλέστερον νὰ ἐπαναλάβω τὴν διάταξιν ταύτην ῥητῶς ἐν τῷ συζητουμένῳ νόμῳ, διότι τὴν θεωρῶ ὡς ἐγγύησιν ἐπιβαλλομένην ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος. Ἰδοὺ ἡ παρ’ ἐμοῦ ὑποβαλλομένη τροπολογία (ἀναγινώσκει).

«ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ

ἐπὶ τοῦ πρώτου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 15ου τοῦ περὶ ἐφεδρείας τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ νομοσχεδίου. Ἄρθρον 15. «Ἐν ὥρᾳ ἐπιστρατείας ἢ πολέμου ἐπιτρέπεται νὰ τηρῶνται εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἐπὶ τρεῖς μῆνας οἱ ἐξ αὐτοῦ ἀφυπηρετοῦντες καὶ μεταβαίνοντες εἰς τὴν ἐφεδρείαν ἄνδρες, καὶ μόνον ἐὰν τοῦτο διαταχθῇ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, προκαλουμένου ὑπὸ τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ὁ χρόνος οὗτος δύναται νὰ παραταθῇ ἐπὶ ἓν ἔτι τρίμηνον δυνάμει ὁμοίου Βασιλικοῦ Διατάγματος. «Παρούσης τῆς Βουλῆς, τὸ Διάταγμα περὶ τῶν πρώτων τριῶν μηνῶν ἀνακοινοῦται εἰς αὐτὴν αὐθημερὸν, ἀπούσης δὲ τῆς Βουλῆς, ἐκδίδεται τὸ Διάταγμα μετὰ προηγουμένην σύγκλησιν αὐτῆς καὶ ἀνακοινοῦται εἰς αὐτὴν εὐθὺς, ὡς συνέλθῃ. Ἐν Ἀθήναις, τῇ 25 Φεβρουαρίου 1884.

Ὁ ἐκ Βώλου βουλευτὴς

Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ.

Τὸ βον ἐδάφιον μένει ὡς ἔχει. Εἶχον καθῆκον, κύριοι, νὰ ὑποβάλω τὴν τροπολογίαν ταύτην καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἐπαρχίας Βώλου, διότι ἡ Ἐπαρχία μου ἠγωνίσθη ἵνα ἀποκτήσῃ ἐλευθερίαν, ἵνα παύσῃ ὑποκειμένη εἰς τὰς αὐθαιρέτους ἰδιοτροπίας τοῦ Σερδὰρ Ἐκρὲμ καὶ νὰ μὴ βλέπῃ πλέον παιδομαζώματα διὰ βεζυρικῆς διαταγῆς. Ὀφείλομεν πάντες νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν πρέπει ν’ ἀπαλλοτριωθῇ τοῦ πολυτίμου δικαιώματος καὶ καθήκοντος, ὅπερ ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος, νὰ ψηφίζῃ αὕτη τὸν φόρον τοῦ αἵματος. Ἔχω καθῆκον, λέγω, διότι καὶ διὰ τοῦ προγράμματός μου αὐτοῦ ῥητῶς ὑπεσχέθην ὅτι ἐκλεγόμενος ἤθελον ὑποστηρίξει ὅτι ἡ Νομοθετικὴ Ἀρχὴ πρέπει νὰ περιορίζηται ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Συντάγματος. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ σκεφθῇ ἐμβριθῶς. Καὶ δὲν πρόκειται, κύριοι, περὶ μικροῦ. Τὸ λέγω ἐκ πεποιθήσεως καὶ προσέξατε πρὸ πάντων σεῖς οἱ συμπολιτευόμενοι, ὧν ἀφήρπασε πολλάκις ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν γνώμην, διότι ἐσχηματίσατε τοὐλάχιστον οἱ πλεῖστοι ἐξ ὑμῶν πεποίθησιν, ὅτι πᾶν ὅ,τι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς λέγει εἶνε συνταγματικόν, ἐθνικόν, ὀρθὸν καὶ πρέπον. Σέβομαι, κύριοι, πᾶσαν πεποίθησιν, σέβομαι καὶ τὰς ὑμετέρας πεποιθήσεις, ἀλλὰ τοιαύτη προκατάληψις καθιέρωσε κακόν, κάκιστον προηγούμενον καὶ θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς κάκιστα ἀποτελέσματα. Σήμερον δέχομαι ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργός, τὸν ὁποῖον καὶ σεῖς καὶ ἐγὼ ὑποληπτόμεθα, ὅτι δὲν ἔχει κακοὺς σκοποὺς ἢ μᾶλλον ὅτι θὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον αὐτὸν πρὸς ἐξωτερικοὺς καὶ ἐθνικοὺς σκοπούς. Ἀλλὰ μὴ νομίσητε, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ καὶ μάλιστα ἐν Ἑλλάδι εἰσὶν ἰσόβιοι· αὔριον θὰ ἔχητε ἄλλον Πρωθυπουργόν, ὅστις, ὁπλιζόμενος ὑπὸ τούτου τοῦ νόμου, δύναται νὰ προβῇ εἰς καταχρήσεις σπουδαίας. Πρέπει λοιπὸν, συμφώνως καὶ πρὸς τὸ Σύνταγμα, διὰ νόμου νὰ ἐξασφαλισθῇ τὸ Ἔθνος. Ἐγὼ λοιπὸν φρονῶ, ὅτι τὸ ἄρθρον 15 τοῦ Νομοσχεδίου, ψηφιζόμενον ὡς ἔχει, εἶνε ἀντισυνταγματικόν. Αὐτὰ δὲ τὰ ζητήματα ἠξεύρετε, ὅτι δὲν τὰ λύει μόνη ἡ ὑπουργικὴ πλειονοψηφία, ἀλλ’ ἡ ἐπιστήμη καὶ ὁ κυρίαρχος λαός, ὃν ἡμεῖς ἐκπροσωποῦμεν· πρέπει δὲ νὰ προσέξωμεν, διότι ὀφείλομεν νὰ δώσωμεν λόγον εἰς τοὺς ἐντολεῖς μας. Ἐὰν, κύριοι, πράγματι πεισθῶμεν, ὅτι εἶνε ἀντισυνταγματικόν, πρέπει νὰ πείσωμεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μὴ ἐμμένῃ, ἀλλὰ νὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν μου, δι’ ἧς κατ’ οὐδὲν παραβλάπτεται ὁ σκοπός, ὃν ἐπιδιώκει. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πρέπει νὰ ἐνδώσῃ, πειθόμενος ὅτι κατ’ οὐδὲν βλάπτει τὸν τόπον, ἐὰν δεχθῇ τοιαύτην τροπολογίαν ἢ ἄλλην ἀνάλογον. Ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν ὀφείλει νὰ μὴ μείνῃ ἄκαμπτος. Ὅλα τὰ πράγματα ἔχουσι τὸ ὅριόν των.—Φοβοῦμαι, κύριοι, ὅτι δι’ ἐπιμονῆς ἀδικαιολογήτου δύναται νὰ ὠθήσῃ τὰ πράγματα εἰς τὸ μὴ περαιτέρω. Ἂς τὸ σκεφθῶμεν καλῶς, ὅτι εἰς τὴν ἤδη οὐ σμικρὰν εὔφλεκτον ὕλην δὲν εἶνε συμφέρον, δὲν εἶνε συνετὸν νὰ σωρεύωμεν ἄλλην. Ἀντιπροσωπεύω τὰς πεποιθήσεις μου, τὴν ἀτομικήν μου γνώμην. Ἀγνοῶ τί θὰ πράξῃ ἡ συμπολίτευσις, τί ἡ Ἀντιπολίτευσις. Ἀλλ’ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ὀφείλει νὰ ἐπιμείνῃ, εὐρέως ἀναπτύσσουσα τὸ ζήτημα. Ἐὰν δὲ καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα ἡ Κυβέρνησις ἐπιμείνῃ, νομίζω, ὅτι ἡ πτέρυξ αὕτη (δεικνύει τὴν Ἀντιπολίτευσιν) ὀφείλει νὰ σκεφθῇ σπουδαιότερον ἢ μᾶλλον νὰ προβῇ εἰς συντονώτερα μέτρα. Ὀφείλομεν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ σκεφθῶμεν, μὴ τυχὸν ἀληθῶς ὑπάρχῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡ ἔκτακτος ἐκείνη περίστασις, καθ’ ἣν ἐπιβάλλεται ἡμῖν τὸ καθῆκον νὰ εἰδοποιήσωμεν τὸν λαόν, τοὺς ἐντολεῖς ἡμῶν, ὅτι σχίζεται θεμελιώδης διάταξις τοῦ Συντάγματος. Ἀλλ’ ὄχι, ἐλπίζω, ὅτι ἡ φωνὴ τοῦ δικαίου θὰ κατισχύσῃ. Ὀφείλομεν νὰ ἀφήσωμεν κατὰ μέρος τὰς προσωπικὰς ἀντεγκλήσεις καὶ νὰ μελετήσωμεν ξηρῶς καὶ στενῶς τὸ ὑπὸ συζήτησιν σπουδαῖον θέμα. Ἐὰν πεισθῶμεν, ὅτι εἶνε ἀντισυνταγματικὸν τὸ 15ον ἄρθρον, ὀφείλομεν νὰ μὴ τὸ παραδεχθῶμεν καὶ οὕτω νὰ ἀποφύγωμεν τὴν θύελλαν, ἥτις ἀναφαίνεται εἰς τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα.

§52Ν. ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, «Ὃς ἐκ τοῦ φόβου του γλῶσσαν ἐγκλείσας ἔχει, κάκιστος εἶναι νῦν τε καὶ πάλαι δοκεῖ». Σοφ. Ἀντιγ. 180–181. Διὰ νὰ δείξω ὅτι δὲν φοβοῦμαι, λέγω τὰ ἀκόλουθα, ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου 15 τοῦ Νομοσχεδίου περὶ ἐφεδρείας. Κύριοι, ἐπείσθην καὶ δὲν ἔχω τὸν παραμικρὸν ἐνδοιασμὸν, ὅτι τὸ ἄρθρον 15 τοῦ Νομοσχεδίου περὶ ἐφεδρείας οὐδόλως ἀντίκειται εἰς τὸ γράμμα καὶ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου 60 τοῦ Συντάγματος, καθόσον τὸ ἄρθρον 15 τοῦ Νομοσχεδίου τῆς ἐφεδρείας κανονίζει κατ’ ἀριθμὸν τὴν ποσότητα τοῦ στρατοῦ ἑκάστου ἔτους, καὶ χρείας τυχούσης, ἐκτάκτου ἀνάγκης, νὰ ἔχῃ τὴν ἄδειαν τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον νὰ προσκαλῇ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τοὺς ἐφέδρους κατὰ δύω σειρὰς ἡλικιῶν, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ Προϋπολογισμοῦ νὰ διαθρέψῃ καὶ συντηρήσῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ἐφ’ ὅσον ἡ ἀνάγκη τοῦ Κράτους ἐπιτρέπει. Ὅθεν ἡ Κυβέρνησις οὐδόλως ἀντιστρατεύεται εἰς τὸ Σύνταγμα διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ ἄρθρου 15, καθόσον ἐκ παντοίου τρόπου προσπαθεῖ ὅλαις δυνάμεσι νὰ προπαρασκευάσῃ τὸ Ἔθνος κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν· ὥστε οὐδόλως προσβάλλεται τὸ Σύνταγμα, ὅταν τὸ Ἔθνος ἦναι ἀκμαῖον ἀπέναντι πάσης ἐχθρικῆς προσβολῆς. Καὶ εἰς τί θὰ ὠφελήσῃ τὸ Σύνταγμα τὸ Κράτος, ὅταν ποικιλοτρόπως προσβάλλεται ἐχθρικῶς ὑπ’ ἄλλης ἀλλοτρίας δυνάμεως; Ἐνῷ εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἀπαιτοῦνται μεγάλαι θυσίαι, ὡς λέγει ὁ Αἰσχύλος, «χάλαζαν αἵματος πρὸ φίλας πάτρας ἀμύνεται»! Θεωρῶ λοιπὸν τὰς ἀπειλὰς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως μὴ ἐχούσας οὐδεμίαν ἀξίαν, καθ’ ὃ οὐδεὶς Ὑπουργὸς θέλει εὑρεθῆ νὰ προσκαλέσῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἄνδρας ἄνευ ἐκτάκτου ἀνάγκης καὶ ἐστερημένους ὡς ἐκ τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τὰ μέσα τῆς συντηρήσεως. Ἀλλ’ ὡς παρατηρῶ, ἡ Ἀντιπολίτευσις εὑρίσκει ὡς πρόφασιν δημοκοπίας τὴν παραβίασιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ κυρίως ἀποβλέπει νὰ καταλάβῃ τὴν Ἐξουσίαν, ὅπερ εἶναι ἀδύνατον νὰ κατορθώσῃ μὲ τοιαῦτα ἀτάσθαλα μηχανήματα. Μᾶς ἀπειλοῦν ὅτι θὰ ἀποχωρήσουν ἐκ τῆς Βουλῆς· ἔστω καὶ τοῦτο, ἂς γίνῃ· ἀλλ’ αἱ συνέπειαι τῆς ἀπειλῆς των μοὶ φαίνονται ὅμοιαι μὲ τὸ ἑξῆς ἀνέκδοτον. Ἐπὶ Τουρκοκρατίας ἀγᾶς τις Ὀθωμανὸς καθήμενος ἐπὶ ὄνου, προσῆλθεν εἴς τι χωρίον τῆς Πατρίδος μου, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀναχώρησίν του ἐκ τοῦ χωρίου δὲν εὗρε τὸν ὄνον του, εἰς ἣν θέσιν τὸν εἶχε δέσει· ἀπετάθη εἰς τοὺς δημογέροντας καὶ ἐξητήσατο νὰ τῷ ἀνεύρωσι τὸν ὄνον του, ἄλλως θὰ πράξῃ ὅ,τι πρὸ εἴκοσιν ἐτῶν ὁ πατήρ του ἔπραξεν εἰς ἄλλο χωρίον, ὅπου εἶχε χάσει τὸν γάδαρόν του. Φοβηθέντες οἱ δημογέροντες, εὗρον παραχρῆμα τὸν ὄνον τοῦ ἀγᾶ, ὅνπερ παρέδωκαν αὐτῷ. Κατόπιν τῆς παραδόσεως οἱ δημογέροντες πρὸς ὁδηγίαν των εἰς τὸ νὰ ὦσι προσεκτικώτεροι τοῦ λοιποῦ εἰς τὴν διατήρησιν τοῦ ὄνου τοῦ ἀγᾶ, ἂν τυχὸν ἤθελε πάλιν ἐπιστρέψει εἰς τὸ χωρίον των, τὸν παρεκάλεσαν νὰ τοῖς ἐξηγηθῇ τί κακὸν ἤθελε διαπράξει κατὰ τοῦ χωρίου των εἰς περίστασιν μὴ εὑρέσεως τοῦ ὄνου του; αὐτὸς δὲ τοῖς ἀπήντησεν, ὅτι ὁ πατήρ του, ἀφοῦ ἔχασε τὸν γάϊδαρόν του εἰς τὸ παρακείμενον χωρίον τῆς Ἐπαρχίας ταύτης, ἦλθεν εἰς τὸν οἶκόν μας πεζὸς, φέρων ἐπ’ ὤμων τὸ σαμάρι τοῦ γαϊδάρου του· αὐτὸ ἤθελον πράξει κἀγώ. Τότε οἱ δημογέροντες μετενόησαν εἰς τὴν εὕρεσιν τοῦ ὄνου, καὶ δὲν ἄφησαν τὸν ἀγᾶ νὰ ἀπέλθῃ εἰς τὸν οἶκόν του μὲ τὸ σαμάρι εἰς τοὺς ὤμους του. Τοιαύτην σημασίαν δύναται εὐστόχως τις νὰ δώσῃ εἰς τὰς ἀπειλὰς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καθ’ ὃν χρόνον ἀποφασίσει νὰ ἀποχωρήσῃ, ἀπερχομένη εἰς τὰς Ἐπαρχίας της, φέρουσα ἐπ’ ὤμων της ἀντὶ τοῦ σαμαρίου τὸν Συνταγματικὸν Χάρτην, ὡς δῆθεν παραβιαζόμενον διότι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς ἐπιψηφίζει νόμους περὶ προπαρασκευῆς τοῦ Ἔθνους κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν. Τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις θέλει μάθει τοὺς πόθους τοῦ Ἔθνους, τοὺς ὁποίους μέχρι τῆς σήμερον παρορᾷ ἕνεκα τῆς ἀρχομανίας της.

§53Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἑκατὸν ἑβδομήκοντα πέντε ἔτη παρῆλθον ἀπὸ Ἰακώβου τοῦ Βʹ καὶ ἔρχομαι ν’ ἀπορήσω πῶς ἄρθρον στηριζόμενον ἐφ’ ὁλοκλήρου τοῦ μέχρι τοῦδε καθεστῶτος, καὶ τοῦ ὁποίου τὸ περιεχόμενον ἀνεγράφη πλέον ἢ ἅπαξ ἐν τοῖς νόμοις τοῦ Κράτους, πῶς, λέγω, τοιοῦτον ἄρθρον, τοιοῦτον ἔχον περιεχόμενον, ἠδύνατο νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς τοιοῦτον σάλον. Κατ’ ἐμὲ, κύριοι, τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ ἔχομεν ὑπ’ ὄψει, ἐν τῷ ἄρθρῳ 15 καθιεροῖ διαθεσιμότητα ἀνάλογον πρὸς τὴν διαθεσιμότητα, ἣν καθιέρου ὁ Νόμος τοῦ 1878. Ὅπως οἱ κατὰ τὸν Νόμον τοῦ 1878 διαθέσιμοι ἐτηροῦντο ἢ ἐκαλοῦντο, ἵνα ὑπηρετήσωσιν ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ, τῇ ἁπλῇ διαταγῇ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, εἰς τοῦ ὁποίου τὴν διάθεσιν ἐτίθεντο, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ὁ διαθέσιμος τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν, καλεῖται ἵνα ὑπηρετήσῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἐν ἀνάγκῃ, τῇ διαταγῇ Βασιλικοῦ Διατάγματος, ἐκδιδομένου ἐπὶ τῇ βάσει ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Τίς ὀνομάζεται διαθέσιμος κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1878; διαθέσιμοι κατὰ τὸν νόμον τοῦτον ἦσαν οἱ ἀπαλλαγέντες τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας ἐν τῷ στρατῷ, εἴτε διότι ὑπήγοντο εἰς τὰς περὶ ἀπαλλαγῶν διατάξεις τῶν ἄρθρων 33 καὶ ἑπομένων τοῦ νόμου, εἴτε διότι ὑπηρετήσαντες ἑξάμηνον ἐν τῷ στρατῷ, κατέβαλον τὰς ἐν τῷ νόμῳ ὁριζομένας 100 δραχμάς. Τούτους ἅπαντας ὁ νόμος τοῦ 1878, ἀπηλλαγμένους τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας ἐν τῷ στρατῷ, ὑπεχρέου ἐπὶ 3 ἔτη τοὺς πρώτους, ἐπὶ 2½ τοὺς δευτέρους, νὰ ἦναι εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὁσάκις π. χ. κενὸν παρετηρεῖτο ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ, ὁ Ὑπουργὸς εἶχε δικαίωμα, δυνάμει τοῦ νόμου ἐκείνου νὰ καλέσῃ αὐτοὺς καὶ συμπληρώσῃ τὰ κενὰ ἐν τῷ στρατῷ, ὄχι ἐν ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ. Διαθέσιμοι δὲν ὀνομάζονται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ οἱ ἀνήκοντες εἰς τὰς ἡλικίας, εἰς ἃς ἀνῆκον οἱ διαθέσιμοι τοῦ 1878, ἀλλὰ διαθέσιμοι ἀκριβῶς εἶναι, διότι ὑπηρετήσαντες ἐπὶ ἓν ἢ δύω ἔτη, καθιεροῦται ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου νὰ μένωσιν εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ δύω ἔτη ἔτι μέχρι τῆς συμπληρώσεως τοῦ 24ου ἔτους τῆς ἡλικίας. Ἁπλῆ διαφορὰ ὀνόματος ὑπάρχει, κύριοι, ἐπὶ τοῦ προκειμένου διότι οἱ διαθέσιμοι τοῦ νόμου τοῦ 1878, καίπερ ἀπηλλαγμένοι τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας ἐν τῷ στρατῷ, ἐχαρακτηρίζοντο ὑπαγόμενοι εἰς αὐτόν· ὁ δὲ νόμος, ὀνομάζων διαθεσίμους ἐκείνους τοὺς ἄνδρας ἐκείνων τῶν κατηγοριῶν, καὶ τιθεὶς αὐτοὺς εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καθιέρου ἰδιόῤῥυθμόν τινα καὶ πρώτην τάξιν ἐφέδρων. Τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦτον τοῦ στρατολογικοῦ νόμου τοῦ 1878 καταργήσας ὁ στρατολογικὸς νόμος τοῦ 1882, τοὺς ἄνδρας τούτους ὀνομάζει ἐφέδρους· σήμερον δ’ ἔρχεται ἡ διάταξις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐφεδρείας καὶ τοὺς ἐφέδρους τούτους καθιστᾷ διαθεσίμους, θέτει αὐτοὺς εἰς τὴν διαταγὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ νόμος τοῦ 1878 ἔθεσε περιορισμοὺς εἰς τὸν Ὑπουργὸν τὸν μέλλοντα νὰ καλέσῃ πρὸς συμπλήρωσιν τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ τοὺς διαθεσίμους, διότι περιώρισε τὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τρεῖς ἡλικίας· ἐπὶ τῆς ἡλικίας τοῦ 21 ἔτους συμπεπληρωμένης, ὅταν πρόκηται περὶ τῶν ἀπηλλαγμένων δυνάμει τοῦ ἄρθρου 33 καὶ ἑπομένων, καὶ ἐπὶ μέρους τῆς ἡλικίας ἐκείνης, ὅταν πρόκηται περὶ τῶν ὑπηρετησάντων ἐπὶ τῆς ἡλικίας τοῦ 22 ἔτους καὶ τοῦ 23 συμπεπληρωμένης μέχρι τῆς ἡλικίας τοῦ 24 ἔτους. Κατὰ δὲ τὸ νομοσχέδιον, ἡ ἐξουσία, ἡ ἀπονεμομένη εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ἐκτείνεται ἐπὶ δύω μόνον ἡλικίας, τοῦ 22 καὶ 23 ἔτους, συμπεπληρωμένων. Ἀλλὰ κατεκρίθη τὸ νομοσχέδιον ὡς ἀντισυνταγματικὸν, διότι ἀσχέτως πρὸς τὸν Προϋπολογισμὸν, ἄνευ κοινοποιήσεως τοῦ Διατάγματος εἰς τὴν Βουλὴν, ἄνευ συγκλήσεως τῆς Βουλῆς, καθ’ ὃν χρόνον αὕτη δὲν συνεδριάζει, ἐπιτρέπει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπὶ τῇ ἀποφάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καὶ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, νὰ τηρήσῃ, ἢ καλέσῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὰς ἡλικίας ταύτας. Καὶ τί ἄλλο ἐγίνετο κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1878; Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, οὐχὶ ἡ Κυβέρνησις, οὐχὶ τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, οὐχὶ ὁλόκληρος ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία, ἠδύνατο, μὴ προβλέποντος τοῦ Προϋπολογισμοῦ, δι’ ἁπλῆς διαταγῆς νὰ καλέσῃ τοὺς διαθεσίμους εἰς τὰς τάξεις πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ στρατοῦ.

§54ΣΤΡΑΤΟΣ. Τοὺς διαθεσίμους.

§55ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα αὐτοὺς ἐκείνους, οὓς σήμερον ὀνομάζομεν ἐφέδρους, ἀλλ’ εἶναι ἀκριβῶς διαθέσιμοι.

§56Α. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶναι οἱ αὐτοί.

§57ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι οἱ αὐτοί.

§58ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν τὸ ἐννοεῖτε.

§59ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Λαμβάνονται λοιπὸν κατὰ τὸ Νομοσχέδιον αἱ αὐταὶ ἡλικίαι καὶ μία ὀλιγωτέρα· δὲν δύναμαι δὲ νὰ παραδεχθῶ, κύριοι, ὅτι θέλει ὑπάρξει τις, ὁ μέλλων εἰλικρινῶς ν’ ἀρνηθῇ εἰς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν, ἐν περιπτώσει ἐκτάκτου ἀνάγκης, νὰ καλέσῃ πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ στρατοῦ τὰς ἡλικίας ταύτας, τὰς ἀποτελούσας τὴν πρώτην σειρὰν τῆς ἐφεδρείας. Καὶ θέλω προβῇ ἔτι περισσότερον· θεωρῶ ὅτι εἶναι ἀναξία τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς χώρας, ἀναξία τοῦ ἀξιώματος, ὅπερ περιεβλήθη ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἐνώπιον ἐκτάκτου καὶ κρισίμου περιστάσεως ἤθελε διστάσει νὰ ποιήσηται χρῆσιν τῆς ἐξουσίας ταύτης. Καὶ ἐνταῦθα θέλει μοὶ ἐπιτραπῆ νὰ ἀπορήσω πῶς κατά τινα τῶν τελευταίων συνεδριάσεων ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς ἠθέλησε νὰ χαρακτηρίσῃ τὴν διάταξιν ταύτην ὡς ἀντισυνταγματικήν· ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς, ὅστις κάλλιον παντὸς ἄλλου γνωρίζει, ὅτι ἑξάκις, ἑπτάκις, δεκάκις ἴσως ἔθηκεν ὑπογραφὴν εἰς πολὺ βαρυτέραν διάταξιν, δὶς δὲ ἢ τρὶς ἔθηκεν ὑπογραφὴν εἰς τὴν διάταξιν ταύτην, ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς, τοῦ ὁποίου ἡ διάταξις αὕτη εἶναι γνήσιος ἀπόγονος. Ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς ἀπετέλει μέρος τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὀνομασθείσης Οἰκουμενικῆς, καὶ συνυπέγραψε πάντας τοὺς στρατολογικοὺς νόμους, τοὺς ὁποίους ἐξέδωκεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη· ἡ ὑπογραφὴ αὐτοῦ εὑρίσκεται κάτωθι τοῦ νόμου ΧΚΕʹ τοῦ 1877, καὶ σᾶς ἀνέγνωσεν ὁ κ. Φιλάρετος τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο τοῦ νόμου, τοῦ ὁποίου τὰς πρώτας φράσεις ἔπρεπεν ἰδίως ν’ ἀναγνώσῃ εὐκρινῶς ὁ ἔντιμος ἐκ Βώλου βουλευτής. Ἀκούσατε. «Ἐπιτρέπεται ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς νὰ μεταβληθῶσι διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος αἱ διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου»—νὰ μεταβληθῶσι διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος αἱ διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου— «ὡς ἐπιτρέπεται καὶ ἡ συγκρότησις πλειοτέρων τῶν ἐν τῷ παρόντι νόμῳ ὁριζομένων σωμάτων τῶν διαφόρων ὅπλων καὶ ἡ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος ὀργάνωσις αὐτῶν. Τὰ Βασιλικὰ ταῦτα Διατάγματα θέλουσιν εἰσαχθῆ εἰς τὴν Βουλήν». Θέλουσιν εἰσαχθῆ εἰς τὴν Βουλὴν πότε; «κατὰ τὴν πρώτην μετὰ τὴν ἔκδοσίν των βουλευτικὴν Σύνοδον». Μὲ ἠρωτήσατε ποῖοι εἶναι ὑπογεγραμμένοι ἐν τῷ νόμῳ τούτῳ. Ἡ πλειὰς τῶν Ἑλλήνων πολιτευτῶν. Εἶναι ὑπογεγραμμένος ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης, εἶναι ὑπογεγραμμένος ὁ μακαρίτης Κουμουνδοῦρος, ὁ Τρικούπης, εἶναι ὑπογεγραμμένος, ἐπὶ πᾶσιν, ὁ ἀοίδιμος ναύαρχος Κανάρης, καὶ δὲν ἐτόλμησεν οὐδεμία φωνὴ νὰ ἐγερθῇ τότε οὔτε ἐν τῇ Βουλῇ, οὔτε ἀλλαχοῦ κατὰ τῶν διατάξεων αὐτοῦ.

§60ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Τίνες περιστάσεις ἦσαν τότε; Τότε καὶ ὅλοι οἱ στρατιωτικοὶ βουλευταὶ ἐστέλλοντο εἰς τὰ τάγματά των.

§61Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τότε τὸ Ἔθνος ἦτον ἐν καταστάσει πολέμου.

§62ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλά, κύριοι βουλευταί, ὁ κ. ἐκ Γορτυνίας βουλευτὴς ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι ὑπάρχει καὶ ἄλλος νόμος, ὅστις δὲν εἶχε βάσιν κατάστασιν πολέμου, ὁ νόμος τοῦ 1877, ὁρίζων τὰ τῆς ἐθνοφυλακῆς. Καὶ παρακαλῶ νὰ μὲ ἀκούσητε μεθ’ ὑπομονῆς.

§63Ν. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐπὶ πόσον ἴσχυεν ὁ νόμος ἐκεῖνος;

§64ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶχεν ἰσχὺν διαρκῆ. Τὸ ἄρθρον 2 τοῦ νόμου τοῦ 1877, ὁ ὁποῖος διωργάνιζε τὴν ἐθνοφυλακὴν καὶ προέβλεπε τὰ περὶ αὐτῆς, ἔχων ὑπ’ ὄψιν ὅτι δὲν ὑπάρχει ὠργανωμένη ἐφεδρεία, λέγει «οἱ εἰς τὴν μεταβατικὴν ὑπηρεσίαν τῆς ἐθνοφυλακῆς διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος καλούμενοι ἄνδρες ὀργανίζονται κατὰ δήμους, ἐπαρχίας καὶ νομοὺς καὶ ἀποτελοῦσι μέρος τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, ὑπηρετοῦσι δὲ ἐν αὐτῷ ἐπὶ τρεῖς μῆνας κατ’ ἀνώτατον ὅρον»· ἀποτελοῦσι λοιπὸν μέρος τοῦ στρατοῦ, ἵνα ὑπηρετήσωσιν ἐν αὐτῷ κατ’ ἀνώτατον ὅρον ἐπὶ τρεῖς μῆνας· «πλὴν ἐὰν διὰ Β. Διατάγματος παραταθῇ ὁ χρόνος τῆς ὑπηρεσίας αὐτῶν ἐπ’ ἄπειρον, ἐπ’ ἀόριστον». Ἐπιτρέπεται λοιπὸν διὰ τοῦ ἄρθρου ἐκείνου τοῦ ὁριστικοῦ νόμου περὶ ἐθνοφυλακῆς ὁ χρόνος ὁ τρίμηνος νὰ παραταθῇ δι’ ἁπλοῦ Β. Διατάγματος ἐπ’ ἄπειρον, ἐὰν ὑπάρχῃ ἀνάγκη. Ἀλλὰ νομίζετε, κύριοι, ὅτι ὁ νομοθέτης ἐκεῖνος, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη καὶ ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἥτις τὴν ὑπεστήριξε, ἐσταμάτησεν εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο; Τὸ ἄρθρον 2ον περιέχει πολὺ δεινοτέραν διάταξιν, καὶ ἐκεῖ ἔπρεπε νὰ ἴδωμεν τὸν ἔντιμον ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴν ἐξεγειρόμενον καὶ ἀποχωροῦντα ἐκ τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ὁποίου ἀπετέλει μέρος. «Τὸν ἀριθμὸν ὡς καὶ τὰς ἐπαρχίας, ἐξ ὧν ληφθήσονται, ὁρίζει τὸ Β. Διάταγμα». Ἐπιτρέπει τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο οὐχὶ μόνον νὰ παρατείνῃ ἐπ’ ἄπειρον τὴν ὑπηρεσίαν, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐκλέξῃ τὰς ἐπαρχίας, ἐξ ὧν θὰ προσλάβῃ τοὺς ἐθνοφύλακας· ἐπιτρέπει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ παραλίπῃ τὴν Γορτυνίαν καὶ νὰ ἐκλέξῃ τὴν Ἀκαρνανίαν. Καὶ δὲν ἐσταμάτησεν ἕως ἐκεῖ. «Ἄρθρ. 4. Ὑπόχρεοι εἰς τὴν μεταβατικὴν ὑπηρεσίαν τῆς ἐθνοφυλακῆς εἰσιν οἱ κατὰ τὰ ὑπάρχοντα μητρῷα ἄγοντες ἡλικίαν ἀπὸ τοῦ 19 μέχρι τοῦ 35 ἔτους». Εἶναι ὑπόχρεοι πᾶσαι αἱ ἡλικίαι ὄχι μόνον αἱ δύω σημεριναί. Καὶ δὲν ἐσταμάτησεν ἕως ἐκεῖ. «Δύναται ὅμως ἡ Κυβέρνησις, ἐν περιπτώσει ἀνάγκης, νὰ καλέσῃ διὰ Β. Διατάγματος εἰς τὴν μεταβατικὴν ὑπηρεσίαν τούς τε ἄγοντας ἡλικίαν ἀπὸ τοῦ 36 μέχρι 40 ἐτῶν ἐκ τῶν ἐνεργῶν ἐθνοφυλάκων καὶ τοὺς εἰς τὴν διαθέσιμον ἐθνοφυλακὴν ἀνήκοντας»· ἐπέτρεψεν ἐν ἀνάγκῃ δι’ ἁπλοῦ Β. Διατάγματος νὰ καλέσῃ εἰς τὰ ὅπλα ὅλην τὴν Ἑλλάδα. Καὶ ἐκεῖ ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς ὑπέγραψε καὶ ὑπέβαλε τὸν νόμον εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ὁ ἔντιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως—διότι οὕτω δύναμαι σήμερον νὰ τὸν ὀνομάσω—ἐσταμάτησεν ἄρα ἕως ἐκεῖ; Ἀμέσως μετὰ τὴν διάλυσιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Ὑπουργείου, ὡς μέλος τοῦ Ὑπουργείου Κουμουνδούρου καὶ ὑπουργὸς τῶν τε Οἰκονομικῶν καὶ τῶν Ἐξωτερικῶν μετὰ τῆς ὑπογραφῆς αὑτοῦ ὑπέβαλε τρεῖς νόμους στρατιωτικοὺς εἰς τὴν Βουλὴν, τὸν νόμον τὸν στρατολογικὸν, τὸν νόμον ΨΙΖ, καὶ τὸν νόμον περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ΨΞΑ. Τί λέγει ὁ νόμος ὁ στρατολογικὸς, τοῦτο εἴδομεν πρὸ ὀλίγου· ἀφίησιν εἰς τὴν ἁπλῆν διάθεσιν τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν δι’ ἁπλῆς διαταγῆς νὰ καλέσῃ τοὺς διαθεσίμους εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ καὶ κρατήσῃ αὐτοὺς ἀπὸ 6 μηνῶν ἕως 2½ ἐτῶν καὶ 3, ἐν ἀνάγκῃ. Τί λέγει ὁ νόμος ΨΙΖ ἐν τῷ ἄρθρῳ 11ῳ; Ὅταν ἀκούσητε, θὰ ἴδητε ὅτι εἶχον δίκαιον νὰ εἴπω, ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον εἶναι ἀντιγραφὴ ἐκείνης τῆς διατάξεως, ἣν ὑπέγραψεν ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος βουλευτής. «Ἄρθρον 11. Οἱ καλούμενοι πρὸς ἄσκησιν κατατάσσονται ἐν ἀνάγκῃ εἰς τὸν στρατὸν πρὸς πλήρωσιν τῶν τάξεων αὐτοῦ, ἐπὶ τῇ βάσει Β. Διατάγματος, ἐκδιδομένου μετὰ προηγουμένην γνωμοδότησιν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.» Αὐτολεξεὶ, κύριοι, καὶ αὐτολεξεὶ βεβαίως, διότι ἡ αὐτὴ χεὶρ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ συνέταξε καὶ ἐκεῖνο τὸ ἄρθρον καὶ τοῦτο, ἡ χεὶρ τοῦ συνταγματάρχου Φουντουκλῆ. Λοιπὸν ἐν ἀνάγκῃ ἐπιτρέπει ὁ νόμος ΨΙΖ νὰ καλῶνται διὰ Β. Διατάγματος εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ οἱ μὴ ὑπόχρεοι νὰ ὑπηρετῶσιν ἐν αὐτῷ, ἀλλ’ ἁπλῶς ν’ ἀσκηθῶσι περὶ ὥραν, καὶ τὸ Β. Διάταγμα ἐκεῖνο ἔπρεπε νὰ στηρίζηται, ὡς καὶ σήμερον περιέχει τὸ νομοσχέδιον, ἐπὶ ἀποφάσεως τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Καὶ γνωρίζετε τί συνέβη τότε ἐν τῇ Βουλῇ; Ὁ νόμος ἐκεῖνος συνεζητήθη μὴ ἀντικρουόμενος μέχρι τέλους ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἡ Ἀντιπολίτευσις τότε, ἀποτελουμένη ἐκ τῆς μερίδος τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη, τῆς μερίδος τοῦ μακαρίτου Ζαΐμη καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων τῶν εὑρισκομένων ἐν αὐτῇ, κατ’ ἀρχὰς λόγῳ τῆς ἀνεπαρκοῦς διασκευῆς αὐτοῦ, λόγῳ τοῦ ὅτι τὸ νομοσχέδιον δὲν ὥριζε τὰς ὑποχρεώσεις σαφῶς, ἀντετάχθη εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου. Ἀφοῦ ὅμως ὁ Πρωθυπουργὸς ὁ τότε ὥρισεν ἐπὶ πόσους μῆνας θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ ὑποχρέωσις τῶν καλουμένων εἰς ἀσκήσεις, ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐψήφισεν ὑπὲρ τοῦ νόμου ἐκείνου καὶ ἔχομεν ὀνομαστικὴν ψηφοφορίαν, καθ’ ἣν βλέπομεν μεταξὺ ἄλλων εἰπόντων ναὶ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ. Γνωρίζετε τί συνέβη τότε; ἠγέρθη ὁ κ. Ρικάκης ἐκ τῆς μερίδος τοῦ μακαρίτου Ζαΐμη καὶ ἐζήτησεν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου νὰ προσθέσῃ εἰς τὴν λέξιν «ἀνάγκη» τὸ ἐπίθετον «ἐκτάκτῳ»· ἀλλ’ ἐπῆλθε κεραυνοβόλος ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς, καὶ ἠγανάκτησε κατ’ αὐτοῦ πῶς δὲν ἐμπιστεύεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅταν ὀνομάζῃ ἀνάγκην. Ἐψηφίσθη ὁ νόμος ἐκεῖνος ἄνευ ἀντιῤῥήσεως καὶ ὑπὸ τοῦ σημερινοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ ἀπεῤῥίφθη ἡ πρότασις τοῦ κ. Ρικάκη. Μετὰ τοῦτο ἦλθεν εἰς συζήτησιν τὸ ἕτερον νομοσχέδιον, ὁ νόμος περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐν τῷ ὁποίῳ ὑπῆρχε διάταξις, ἡ τοῦ ἄρθρου 19, ἣν βεβαίως οὐδέποτε ἔπρεπε νὰ ψηφίσῃ ἡ Βουλὴ· ὑπῆρχε διάταξις, ἣν σήμερον ὁ Πρωθυπουργὸς οὐδέποτε περιέλαβεν ἐν τοῖς νόμοις αὐτοῦ, διάταξις, ἣν ἀπέκρουσεν ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις, τὴν πρωτοβουλίαν σχόντος τοῦ νῦν Πρωθυπουργοῦ. Τὸ ἄρθρον 18 τοῦ νόμου ἐκείνου λέγει· «Οἱ καλούμενοι πρὸς καταρτισμὸν τῆς ἐν εἰρήνῃ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, τὰ διάφορα αὐτοῦ σώματα συμπληροῦσι διὰ τῆς κατατάξεως ά,—βʹ,—γʹ,—δʹ. Ἐν ἀνάγκῃ διὰ τῆς δυνάμει Β. Διατάγματος, ἐκδιδομένου ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τηρήσεως ὑπὸ τὰ ὅπλα τῶν τακτικῶν ἐφέδρων μέχρις ἐνιαυσίου ὑπηρεσίας ἐκ τῆς τριετοῦς ἐφέδρου ὑποχρεώσεως αὐτῶν». Ἐν ἁπλῇ λοιπὸν ἀνάγκῃ ἐπετρέπετο εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ Β. Διατάγματος, προκαλουμένου ἐπὶ ἀποφάσει τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, νὰ κρατήσῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὰς πρώτας ἡλικίας τῶν ἐφέδρων μέχρις ἐνιαυσίου ὑπηρεσίας. Ταῦτα ἐν εἰρήνῃ, καὶ ταῦτα δὲν ἀντεκρούσθησαν ὑπὸ τῆς τότε Ἀντιποτιτεύσεως. «Ἄρθρον 19. Ὁ στρατὸς ὁλόκληρος ἢ μέρος αὐτοῦ τίθεται εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν δυνάμει Β. Διατάγματος ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου». Ἐπὶ τῇ προτάσει μόνον τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐνταῦθα ἠγέρθη ἡ Ἀντιπολίτευσις καὶ ἐζήτησε παρὰ τῶν Ὑπουργῶν τῶν τότε νὰ τεθῇ εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο ἡ παράγραφος ἐκείνη, ἡ περιεχομένη ἐν τῷ προσωρινῷ ὀργανισμῷ τοῦ στρατοῦ τοῦ 1880 καὶ ἐν τῷ τοῦ 1882. Καὶ ἐνταῦθα ἠγέρθη ὁ τότε ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς, καὶ πάλιν μύδρους ἐξεσφενδόνισε κατὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, πῶς δὲν ἐμπιστεύεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἀπέκρουσε τὰς προτάσεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, αἵτινες οὕτω ἀπεῤῥίφθησαν καὶ ἐψηφίσθη ὁ νόμος, οἷον βλέπομεν αὐτόν. «Ἄρθρον 20. Ἡ ἐμπόλεμος δύναμις καὶ ἡ αὔξησις αὐτῆς κατὰ τὸ ἄρθρον 21 καταρτίζεται αʹ—βʹ διὰ τῶν τακτικῶν ἐφέδρων, ὑποχρεουμένων νὰ ὑπηρετήσωσι μέρος ἢ ὅλον τῆς τριετίας». Ἐνῷ κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον ἐν ὥρᾳ εἰρήνης, μόνον ἐπὶ ἓν ἔτος ἦσαν ὑπόχρεοι, ἐν ὥρᾳ ἐμπολέμου καταστάσεως τὸ ἓν ἔτος ἐγίνετο τρία διὰ Β. Διατάγματος ἄνευ συγκλήσεως τῆς Βουλῆς, γ) διὰ τῆς μεταβατικῆς ἐθνοφυλακῆς, δʹ) διὰ κλήσεως εἰς τὰς τάξεις τῶν ἐν ἀορίστῳ ἀδείᾳ ἐκτάκτων ἐφέδρων. Αἱ διατάξεις τῶν ἐδαφίων βʹ, γʹ, δʹ τίθενται εἰς ἐνέργειαν δυνάμει Β. Διατάγματος, ἐκδιδομένου τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου». Καὶ τέλος τὸ ἄρθρον 21ον. «Ἐπιτρέπεται ἐν ὥρᾳ πολέμου, ἐν ἀπουσίᾳ τῆς Βουλῆς, ἡ διὰ Β. Διατάγματος, ἐκδιδομένου ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, συγκρότησις πλειοτέρων τῶν ἐν τῷ παρόντι νόμῳ ὁριζομένων ταγμάτων πεζικοῦ, εὐζώνων κτλ. καὶ ὑπηρεσιῶν στρατοῦ κατὰ τὰς ἀνάγκας αὐτοῦ. Τὰ περὶ τούτου Β. Διατάγματα εἰσάγονται εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν πρώτην μετὰ τὴν ἔκδοσίν των Σύνοδον». Ταῦτα, κύριοι, ἐθεώρει τότε συνταγματικὰ ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς, ἴσως διότι ἐθεώρει ὅτι ἀρκοῦσα ἐγγύησις ὑπὲρ τῆς τηρήσεως τοῦ Συντάγματος ἦτον ἡ ἐν τοῖς Ὑπουργείοις ἐκείνοις παρουσία αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐὰν θελήσωμεν νὰ ἐφαρμόσωμεν εἰς τὰ νομοθετήματα τοῦ 1878 τὰ δόγματα, τὰ ὁποῖα ἐξήνεγκε σήμερον ὁ ἔντιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ οἱ ἄλλοι οἱ παρακολουθήσαντες αὐτῷ ἐπανέλαβον, θέλομεν ἴδει ὅτι λίαν πρωΐμως ὁ ἔντιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ πολὺ πρὶν ἢ ἔτι καταστῆ ἀρχηγὸς μερίδος, ὑπερηκόντισε τὸν κ. Πρωθυπουργὸν κατὰ τὴν ἀντισυνταγματικότητα· διότι τότε ἐθεώρει ἀπαραίτητον δι’ ἁπλοῦ Βασιλικοῦ Διατάγματος καὶ ἄνευ τῆς συγκλήσεως τῆς Βουλῆς νὰ καλῇ εἰς τὰ ὅπλα, καὶ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν ὥρᾳ ἐμπολέμου καταστάσεως, ὁλόκληρον τὴν ἐφεδρείαν τοῦ στρατοῦ (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§65ΔΗΜ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἄλλο τι, ἐὰν τὸ ζήτημα καθ’ ἑαυτὸ δὲν ἦτο ἱκανὸν νὰ ἐφελκύσῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὴν σύντονον ἡμῶν προσοχὴν, αἱ παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας πρὸ ὀλίγου ἐξήνεγκεν ἀπὸ τῆς θέσεώς του ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, νομίζω ὅτι δύνανται νὰ συντελέσωσιν εἰς τοῦτο. Ἀγορεύοντος τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Βώλου βουλευτοῦ περὶ τῆς ἀντισυνταγματικότητος τοῦ ἄρθρου, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξήνεγκε τὴν παρατήρησιν ὅτι προκειμένου περὶ ἀντισυνταγματικότητος τὸ μεῖζον ἢ τὸ ἔλασσον δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν. Τοῦτο ἀρκεῖ νὰ ἐφελκύσῃ πλειότερον τὴν προσοχὴν ἡμῶν, διότι ἀποδεικνύει ἐκ περισσοῦ, ὅτι ἤθελεν ἀρκεῖ νὰ ἀνοιχθῇ ἓν ῥῆγμα ὁσονδήποτε μικρὸν διὰ νὰ μὴ ἔχητε πλέον ἀσφαλεῖς τοὺς θεσμοὺς, τοὺς ὁποίους ἐκλήθητε νὰ ὑπερασπίζεσθε. Ἂν τυχὸν ἐπιτρέψητε, κατὰ τὴν ἰδέαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὴν ἐλαχίστην παραβίασιν τοῦ Συντάγματος, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης δὲν ἔχετε Πολίτευμα, διότι τὸ μεῖζον καὶ ἔλασσον δὲν ἔχει ἀξίαν. Καὶ εἶμαι πρόθυμος ν’ ἀποδεχθῶ τὴν ἰδέαν ταύτην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἰ καὶ μὴ συμφωνοῦσαν πρὸς ἑτέραν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἄλλοτε ἐξέφρασεν. Ἄλλοτε ἐποιεῖτο σημαντικὴν διάκρισιν μεταξὺ τῶν οὐσιωδῶν καὶ ἐπουσιωδῶν διατάξεων τῶν θεσμῶν ἡμῶν. Ἄλλοτε, ὅταν ἐπρόκειτο λόγου χάριν περὶ αὐτῆς τῆς συγκροτήσεως τοῦ Νομοθετικοῦ Σώματος περὶ τοῦ νομίμου τῆς ἐκλογῆς τῶν ἐκ Θεσσαλίας συναδέλφων, ἔλεγεν, ὅτι τὸ οὐσιῶδες ὑπῆρχεν ἐν τῇ θελήσει τοῦ λαοῦ καὶ οὐχὶ εἰς τὰς διατυπώσεις. (Ζητωκραυγαὶ, θόρυβος καὶ χειροκροτήματα εἰς τὰ ἀκροατήρια).

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρέπει νὰ ἐκκενωθῶσι τὰ ἀκροατήρια.

§67ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι. Ὄχι.

§68ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Δὲν δύνασθε νὰ τὰ ἐκκενώσητε ἄνευ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει ἡ Βουλὴ νὰ ἐκκενωθῶσι τὰ ἀκροατήρια; (Θόρυβος).

§70ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Θορυβώδεις συνδιαλέξεις μεταξὺ τῶν βουλευτῶν).

§71ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ πιστεύω ὅτι ἀκριβέστερον σήμερον ἀντεπροσώπευσε τὰς ἰδέας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ οὐχὶ ὁ ἀμέσως προαγορεύσας, ἀλλ’ ὁ πρὸ αὐτοῦ ὁ ἀξιότιμος κ. Στεφανίδης, ὅστις ἐν τῇ εἰλικρινείᾳ του καὶ τῇ ἀθωότητί του εἶπε· τί θέλετε τὸ Σύνταγμα, ὅταν πρόκηται περὶ ἀνάγκης τοῦ Κράτους; (Θόρυβος). Ὁ κ. Στεφανίδης, ὅστις ἡρμήνευε τὸ φρόνημα τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν περίστασιν ταύτην...

§72ΣΤΑΪΚΟΣ. Ἡρμήνευε τὸ φρόνημά του. (Ἐκκενοῦνται τὰ ἀκροατήρια).

§73ΧΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην τῆς ἀνάγκης ἐγὼ ἤθελον παρακαλέσει ἵνα τοὐλάχιστον μᾶς ἐκδηλωθῇ καὶ παρασταθῇ ἡ ἔκτακτος αὕτη ἀνάγκη, χάριν τῆς ὁποίας πρέπει νὰ παρεκκλίνωμεν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος· διότι ἅμα τοιαύτη ἔκτακτος ἀνάγκη ἤθελεν ἀποδειχθῇ, δὲν ἠθέλαμεν ἴσως ἀποκρούσει μίαν τοιαύτην παρέκκλισιν. Καὶ βεβαίως τὸ Πολίτευμα δὲν εἶναι ποτὲ ὁ τελικὸς σκοπὸς τῆς Πολιτείας, καὶ ἂν ἤθελεν ἐπέλθει στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ τήρησις αὐτοῦ ἤθελε συγκρουσθῆ πρὸς τὸ συμφέρον τῆς ὑπάρξεως τοῦ Κράτους, οὐδεὶς ἤθελε δώσει τὴν προτίμησιν εἰς τὴν τήρησιν τῶν διατυπώσεων. Εἰς ὅλα τὰ Συνταγματικὰ Κράτη ἠναγκάσθησαν ἐνίοτε ἀλλὰ μόνον χάριν πραγματικῶν ἐκτάκτων περιστάσεων ν’ ἀποδεχθῶσι τοιαύτας παρεκκλίσεις. Ἀλλὰ παράδοξον εἶναι νὰ προτείνηται ἤδη ἡ ἀξίωσις αὕτη καὶ ἐνῷ οὐδὲν ἀποδεικνύεται ἱκανὸν νὰ τὴν δικαιολογήσῃ (θόρυβος). Ὑπῆρξεν ἄλλοτε Σύνταγμα, ἐν τῷ ὁποίῳ ἠνοίγετο ἡ θύρα εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν, ἵνα διὰ Διατάγματος κανονίζῃ πολλάκις ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα ἔχρῃζον Νομοθετικῆς ἀποφάσεως. Ὑπῆρχε τὸ Σύνταγμα τοῦ 1814 εἰς τὴν Γαλλίαν, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ βασιλεὺς ἠδύνατο νὰ ἐκδίδῃ Διατάγματα οὐ μόνον πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν νόμων, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ Κράτους· ἀλλὰ παρετήρησαν ἐγκαίρως, ὅτι τοιαύτη διάταξις ἦτο λίαν ἐπικίνδυνος, διότι ὑπὸ τὴν πρόφασιν ταύτην τῆς ἀσφαλείας τοῦ Κράτους ὅλαι αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἠδύναντο νὰ ματαιῶνται. Καὶ κατόπιν εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1830 ἀπήλειψαν αὐτὴν καὶ εἰς τὴν φράσιν ὅτι «μόνον πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν νόμων ἐκδίδει ὁ βασιλεὺς τὰ ἀναγκαῖα Διατάγματα» προσέθηκαν, μάλιστα πρὸς ἐπίῤῥωσιν τῆς ἰδέας, ὅτι «οὐδέποτε δύναται ν’ ἀναστείλῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων ἢ ἀπαλλάξῃ τινὰ τῆς ἐκτελέσεως αὐτῶν.» Ἐὰν ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι ὑπῆρχεν ἡ διάταξις ἡ ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1814 τῆς Γαλλίας, ἠθέλαμεν σκεφθῆ, ἐὰν παρουσιάζετο ἀπαίτησις ὑψίστων συμφερόντων τοῦ Κράτους καὶ χορηγοῦντες πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐξουσιοδότησιν οἷα ἡ ζητουμένη, ἠθέλομεν ἀντλεῖ τὸ δικαίωμα ἐξ αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος· ἀλλὰ καὶ ἀσχέτως πρὸς τοιοῦτον δικαίωμα ἠδυνάμην νὰ παραδεχθῶ ὅτι, ἐὰν τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους ἤθελεν ἔχει μεγαλειτέραν σπουδαιότητα ἀπὸ τὰς συνταγματικὰς διατάξεις, ἐὰν ὕψιστόν τι συμφέρον ἤθελε σήμερον παρίστασθαι ἀναγκάζον νὰ παρεκκλίνωμεν ἀπὸ τοῦ Συντάγματος πρὸς πρόληψιν κινδύνου πραγματικοῦ, ἠδυνάμεθα καὶ ἐχρεωστοῦμεν βεβαίως νὰ σκεφθῶμεν· διότι, ὡς εἶπον, τὰ Πολιτεύματα εἶναι τὰ μέσα πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν τελικῶν σκοπῶν τῆς Πολιτείας καὶ οὐχὶ ὁ τελικὸς σκοπὸς οὗτος. Καὶ δὲν παραδέχομαι τὴν ἀπόλυτον ἐκείνην θεωρίαν, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ διακοπῆς ἠθέλησε νὰ ἐκφράσῃ ὅτι, προκειμένου περὶ ἀντισυνταγματικότητος, δὲν ὑπάρχει μεῖζον καὶ ἔλασσον, ὑπάρχει μεῖζον καὶ ἔλασσον ἐν τῇ πράξει, τὸ ὁποῖον θέλει ἐκτιμηθῆ ἀναλόγως τῶν περιστάσεων καὶ τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐδίστασαν νὰ παρεκκλίνουν, παρουσιαζομένων ἐκτάκτων περιστάσεων, ἀπὸ τῆς πλήρους τηρήσεως τοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματος καὶ ἀπὸ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ. Καὶ θὰ ἐνόουν σήμερον, κύριοι, ὅτι θὰ εἴχομεν ζήτημα, ἵνα σκεφθῶμεν ὁπωσδήποτε, ἐὰν εἴχομεν ἐκδεδηλωμένην μίαν γνώμην πολεμικὴν ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἠδυνάμην νὰ ἐννοήσω μίαν Κυβέρνησιν ζητοῦσαν ἔκτακτόν τι μέτρον ἐκτάκτου ἐξουσίας, ἂν ἤθελον ὑπονοήσει ἐκ τῶν λόγων αὐτῆς, ὅτι εἶναι Κυβέρνησις διανοουμένη νὰ προβῇ προσεχῶς εἰς δρᾶσιν τινὰ, χάριν τῆς ὁποίας ἔχει ἀνάγκην ἐκτάκτων μέτρων· ἀλλ’ ὅταν εὑρισκώμεθα ἀπέναντι Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία καὶ ἐξεδήλωσε μάλιστα πανηγυρικῶς ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι οὐ μόνον δὲν διανοεῖται τοιοῦτόν τι, ἀλλ’ οὔτε νὰ συμμετάσχῃ προτίθεται εἰς ἄλλων πρωτοβουλίαν ἐπὶ ἐνδεχομένης διαταράξεως τῆς τάξεως ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ κατόπιν τούτου ζητούσης ἔκτακτα μέτρα ἀντισυνταγματικὰ, περιπίπτομεν δικαίως εἰς ἀπορίαν. Καὶ εἶναι ἀντιφατικὸν καὶ παράδοξον νὰ ἐπικαλῶνται ὑπὲρ τῆς διατάξεως ταύτης προηγούμενα ἄλλων νομοθετημάτων, νομοθετηθέντων ὑπὸ πολιτικὴν ὅλως διάφορον, ὑπὸ περιστάσεις ὅλως ἐκτάκτους, ἐνῷ ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐδήλωσεν εἰς τὸ Κοινοβούλιον τί πρεσβεύει ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, νὰ παρουσιάζουν νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα ἐγένοντο ἐν ἐμπολέμῳ σχεδὸν καταστάσει πρὸς δικαιολόγησιν τῶν σημερινῶν ἀξιώσεών των! Δὲν ἐφανταζόμην ποτὲ ὅτι ἠδύνατο ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς νὰ ἐκφράσῃ—ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ ἔκφρασις, διότι δὲν εἶναι τοῦ χαρακτῆρός του—σχολαστικὰς θεωρίας, δὲν ὑποθέτω ποτὲ ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν αἰσθάνεται καὶ σήμερον τὴν διάθεσιν ταύτην τὴν ὁποίαν πολλάκις ἐξεδήλωσεν, ὅτι τὰ τοιαῦτα μέτρα κρίνονται κατ’ ἀνάγκην ἀναλόγως τῶν περιστάσεων καὶ ὅτι δύναται εἰς μίαν περίστασιν νὰ συγχωρηθῇ τι ἐναντίον κἄπως τοῦ Συντάγματος, ὅπερ εἰς μίαν ἄλλην νὰ μὴν ἔχῃ τὸν χαρακτῆρα τοῦτον, τοῦ συγγνωστοῦ. Καὶ ἠπόρησα, κύριοι, πῶς ὅταν ἐπροτάθη τὸ ἀντισυνταγματικὸν τῆς διατάξεως ταύτης, κατὰ τοῦ ὁποίου ἵνα ἀντιταχθῇ ἡ Κυβέρνησις αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην νὰ καταφύγῃ εἰς ἐπικλήσεις προηγουμένων, καὶ εἰς ἄλλα, τὰ ὁποῖα φέρουν τὸν χαρακτῆρα τοῦ σοφίσματος, πῶς ὅταν ἐπροτάθη ὑπὸ συσσώμου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τὸ ἀντισυνταγματικόν, ἔσχεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ σθένος νὰ προβῇ εἰς ἐκφράσεις περιφρονητικὰς διὰ τὴν Ἀντιπολίτευσιν καὶ νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ γνώμη αὕτη συσσώμου τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν εἶναι οὐδὲ ἀπαντήσεως ἀξία! Δὲν ἠξεύρω πόθεν ἤντλησε τὸ θάῤῥος τοῦτο ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, δὲν ἠξεύρω πόθεν ἐνόμισεν, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἡ σημερινὴ δὲν δύναται νὰ ἔχῃ γνώσεις τοῦ δημοσίου δικαίου, ὅτι αὗται περιωρίσθησαν μόνον εἰς ταύτην τὴν πτέρυγα καὶ ἑπομένως ὅτι ἡ ἰδέα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως περὶ ἀντισυνταγματικότητος τινὸς διατάξεως εἶναι ἀναξία ἀπαντήσεως, καὶ λέγω ἠπόρησα διὰ τοῦτο, διότι δὲν ὑποθέτω ὅτι σπουδαίως ἐξήνεγκε τὴν ἄλλην μομφὴν ὅτι τοιαύτη πρότασις προέρχεται ἐκ κακῆς πίστεως. Θὰ ἦτο παράδοξον νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις, διὰ νὰ κατηγορήσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἐσκέφθη νὰ παραστήσῃ ὅτι εἰς μίαν διάταξιν νομοσχεδίου ὑπάρχει τι τὸ ἀντισυνταγματικόν, καὶ νὰ κατηγορήσῃ τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ κακῇ διαγνώσει καὶ ἐκτιμήσει τοῦ ζητήματος τούτου, διότι ἐν ὅσῳ δὲν εἶναι μάλιστα περατωμένη ἡ συζήτησις, πρόκειται ἁπλῶς περὶ ἁπλῆς διαγνώσεως, ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἡ καταγγέλλουσα τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἐν τῇ ἐκτελέσει τῶν νόμων πολλάκις παρεβίασε τὸ Σύνταγμα καὶ τοὺς νόμους, δὲν ἔχει ἄλλην κατηγορίαν καὶ ἔφερεν αὐτὴν ἀπὸ τῆς ὁποίας ἄλλως εὐκόλως δύναται ν’ ἀπαλλαχθῇ ἡ Κυβέρνησις, δεχομένη τροπολογίαν τινὰ ἢ ἐγκαταλείπουσα τὸ ἄρθρον. Ἢ νομίζει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι εἶναι ζήτημα φιλοτιμίας νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ τροποποίησιν διατάξεως ἀντισυνταγματικῆς, τὴν ὁποίαν αὐτὴ ἔθηκεν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ; Τοιαύτην ἀξίωσιν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ὁ Πρωθυπουργός, ἀλλὰ τοιαύτη ἀξίωσις δὲν περιέχει μόνον παραβίασιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ πλήρη αὐτοῦ ἐξευτελισμόν. Ἀλλ’ ἠπόρησα ἔτι μᾶλλον, ὅτε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προβὰς εἴς τινας παρατηρήσεις ὅπως λύσῃ τὸ ζήτημα, ἔλυσε αὐτὸ καθ’ ἑαυτοῦ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τῆς λεγομένης delegation, διότι, εἶπε, καὶ ἂν ὑπῆρχεν ἐντολή, αὕτη δὲν θὰ ἦτον ἰσχυρὰ, προκειμένου περὶ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι εἰς τὴν σφαῖραν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας νὰ διαχειρισθῇ. Εἰς πολλοὺς νόμους τῳόντι ὑπάρχει τοιαύτη ἐντολὴ πρὸς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν· πολλάκις ἡ τοιαύτη ἐντολὴ περιλαμβάνει καὶ ἀντικείμενα νομοθετικὰ, ἀλλὰ δευτερευούσης ἀξίας, πάντοτε ὅμως εὑρισκόμενα εἰς συμφωνίαν μὲ τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Πολλάκις ἀνατίθεται εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν ὁ κανονισμὸς λεπτομερειῶν ἐγκειμένων ἐν τῇ οὐσίᾳ τοῦ νόμου, τὰς ὁποίας ὁ νομοθέτης δὲν ἔκρινεν ἐκ τῶν προτέρων κατάλληλον νὰ νομοθετήσῃ, ὁ δὲ Πρωθυπουργὸς λίαν δικαίως εἶπεν ὅτι ἂν ὑπῆρχεν ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐντολὴ, θὰ ἦτον ἀνίσχυρος· διότι συναισθάνεται πολὺ καλῶς ὅτι ἐνταῦθα δὲν πρόκειται περὶ ἐκτελέσεως νόμου, ἢ περὶ λεπτομερειῶν, ἀλλ’ ἀπ’ ἐναντίας περὶ τροποποιήσεως καὶ ἀνατροπῆς νόμου, καὶ τοῦτο ἀνατίθεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ πράξεως νομοθετικῆς. Ἡ τοιαύτη ἐξουσιοδότησις ἀντίκειται ἐντελῶς εἰς τὸ Σύνταγμα. Ὅ,τι ὑπάρχει εἰς τὴν ἐν γένει κυριαρχίαν, ὑπάρχει καὶ εἰς πᾶσαν Πολιτικὴν ἐξουσίαν καὶ ἰδίως τὴν Νομοθετικὴν τὸ ἀναπαλλοτρίωτον. Ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία δὲν δύναται νὰ μεταθέσῃ τὰ ἑαυτῆς δικαιώματα εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν, ἡ δὲ μετάθεσις τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν δὲν εἶναι ἁπλῶς παραβίασις διατάξεως τοῦ συντάγματος, εἶναι ἀνατροπὴ τοῦ Πολιτεύματος. Ἀλλὰ τί εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὸ περιλαμβανόμενον ἐν τῇ διατάξει, περὶ ἧς πρόκειται; Εἶπεν ὅτι ἐξουσιοδότησις δὲν ὑπάρχει, οὐδὲ ἠδύνατο νὰ ὑπάρχῃ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἀλλ’ ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ἀποφαίνεται αὐτὴ διὰ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου τούτου περὶ τοῦ χρόνου τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως, ὅταν δὲ ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ἔχῃ τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφαίνηται ἀπολύτως, ἔχει τὸ δικαίωμα βεβαίως ν’ ἀποφαίνηται καὶ ὑπὸ ὅρους. Καὶ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἡ ἀνάπτυξις τῆς ἰδέας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα ν’ αὐξήσητε τὴν θητείαν; βεβαίως, ναί· ἀφοῦ δὲ δύνασθε ν’ ἀποφασίσητε ἀπολύτως, δὲν δύνασθε ν’ ἀποφασίσητε καὶ ὑπὸ ὅρον; Καὶ ἰδοὺ τίθεται ὁ ὅρος τῆς ὑπάρξεως τῆς ἐκτάκτου ἀνάγκης καὶ τῆς ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καὶ ἐδῶ τῳόντι εἶναι τὸ ζήτημα. Παραδέχομαι ὅτι ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία δύναται ν’ ἀποφασίσῃ καὶ ὑπὸ ὅρους, ὁ ὅρος ὅμως πρέπει νὰ ᾖναι βεβαίως ἓν πραγματικὸν γεγονὸς, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ ἀπόκηται εἰς τὴν κρίσιν ἀπολύτως τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν ὡς ὅρον θέσητε τὴν κρίσιν τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, ὅρον πραγματικῶς δὲν ἔχετε, διότι συμβαίνει καὶ ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ ὅ,τι καὶ ἐν τῷ ἰδιωτικῷ Δικαίῳ. Ἐν αὐτῷ ὅρος ἀναρτώμενος ἐκ τῆς θελήσεως ἑνὸς τῶν συμβαλλομένων, θεωρεῖται μὴ ὑπάρχων ἢ μᾶλλον καθιστᾷ τὴν σύμβασιν ἄκυρον. Ἐὰν ἔλεγεν ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ὅτι παραδέχομαι αὔξησιν τῆς θητείας ἐν ᾗ περιστώσει συμβῇ τὸ ἑξῆς γεγονὸς, τότε ἐννοῶ ὅτι ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ἀπεφάσισε τὴν αὔξησιν τῆς θητείας. Ὅταν ὅμως εἴπητε, ὅτι παραδέχομαι ν’ αὐξήσῃ ἡ θητεία ἐν ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ, περὶ ἧς θ’ ἀποφασίσῃ ἡ Κυβέρνησις, οὐδὲν σπουδαῖον καὶ συνταγματικὸν διετάξατε, ἀλλὰ δίδετε ἐξουσίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κανονίσῃ νομοθετικὸν ἀντικείμενον· τὸ νὰ εἴπητε δὲ ἐν περιπτώσει ἐκτάκτου ἀνάγκης εἶναί τι χειρότερον, παρὰ ἐὰν ἀπηλείφατε καὶ τοὺς ὑποτιθεμένους τούτους περιορισμοὺς, ἐπὶ τῶν ὁποίων τὴν κρίσιν ἐξαρτᾶτε ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἦτο προτιμότερον νὰ μὴ εἴπητε «ἐν ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ», διότι δὲν θὰ ἐξεδηλοῦτε τοὐλάχιστον τότε τὴν ἀπόκρουσιν, τὴν ὁποίαν ἐκφράζετε πρὸς τὴν αὔξησιν τῆς θητείας, τοῦτ’ ἔστι τότε θὰ ἐξεδηλοῦτο ἡ ἰδέα τῆς Βουλῆς, ὅτι τὴν αὔξησιν τῆς θητείας τὴν ἔχει ἐν τῇ διανοίᾳ αὑτῆς. Ἀλλ’ ὅταν λέγητε μόνον ἐν ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ ἐπιτρέπεται ἡ αὔξησις, δηλοῖ συγχρόνως ἡ Βουλὴ ὅτι εἶναι κατὰ τῆς αὐξήσεως τῆς θητείας καὶ δὲν προσθέτει ὡσαύτως οὐδεμίαν ἐγγύησιν, διότι οὐδεὶς δύναται νὰ ζητήσῃ ποτὲ σπουδαίως καὶ ἀποτελεσματικῶς λόγον ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν πῶς ἐθεώρησεν ὑπάρξασαν ἔκτακτον ἀνάγκην· δύναται νὰ σᾶς λέγῃ ἐπὶ χρόνον μακρὸν ὅτι ὑπάρχουσι περιστάσεις ἐξωτερικαὶ, αἱ ὁποῖαι προὐκάλεσαν τὴν ἀνάγκην, καὶ τὰς ὁποίας δὲν δύναμαι ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ τέλος πάντων δύναται νὰ σᾶς εἴπῃ ὅτι συνέλαβεν ὑπόνοιαν, ὅτι δύναται νὰ παραστῇ μία τοιαύτη ἀνάγκη. Ἐπικαλοῦνται, κύριοι, τὰ προηγούμενα· ἀλλ’ ἀκριβῶς τὰ προηγούμενα καταδεικνύουσιν ὅτι ἐπὶ τοῦ προκειμένου εὑρισκόμεθα ἐν παραβάσει καὶ τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ Συντάγματος, διότι τὰ προηγούμενα εἶναι ὅλως ἀντίθετα τῶν σημερινῶν, καὶ εἶναι παράδοξον νὰ ἐπικαλῶνται τὰς διατάξεις ἐκείνας, αἵτινες ῥητῶς λέγουσιν «ἐν περιπτώσει πολέμου»· διότι ἄλλαι μὲν διατάξεις περιέχουσι ῥητῶς τὸ «ἐν ὥρᾳ πολέμου», ἄλλαι δὲ πάλιν διατάξεις, τὰς ὁποίας ἐπεκαλέσθησαν, ἀφορῶσι ῥητῶς εἰς ἄλλα ἀντικείμενα. Ἐπεκαλέσθησαν τὸ δικαίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ τὸ νὰ προσκαλῇ τοὺς διαθεσίμους, καὶ βεβαίως τὸ ἐπιχείρημα στρέφεται κατ’ αὐτῶν, διότι οἱ διαθέσιμοι ἐθεωροῦντο τελοῦντες τριετῆ θητείαν, καὶ βεβαίως δὲν ἀπαγορεύεται ἡ Βουλὴ νὰ εἴπῃ: «δὲν θέλω νὰ τηρήσω εἰς τὸν στρατὸν ἐν ἐνεργείᾳ ὅλους αὐτοὺς τοὺς ἄνδρας, ἀφίνω μερικοὺς ἐκτὸς τῆς ὑπηρεσίας· ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρξῃ ἀνάγκη, δύνανται νὰ κληθῶσιν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ, καὶ μάλιστα κατὰ τὴν διάταξιν τοῦ νόμου ἐκείνου «πρὸς συμπλήρωσιν τῶν κενῶν.» Ἐνταῦθα ἔχομεν ὅλως τὸ ἐναντίον· διότι, ἐνῷ τότε ἔλεγεν ἡ Βουλὴ ὅτι ὁ πολίτης πρέπει νὰ ὑπηρετήσῃ τρία ἔτη, σήμερον ἔχομεν τὴν μονοετῆ θητείαν. Καὶ δύναμαι, κύριοι, νὰ παραδεχθῶ τὴν ἀνάρτησιν τοιαύτης ἐξουσιοδοτήσεως ἀπὸ γεγονότος πραγματικοῦ, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ ὑπάρχῃ εἰς τὴν ἐξουσίαν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ γεγονότος πραγματικοῦ, τὸ ὁποῖον συνίσταται εἰς πρᾶξιν ἐκτελουμένην ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἀφεθεῖσαν εἰς αὐτὴν νὰ τὴν ἐκτελῇ ὑπὸ μεγάλην, ἔκτακτον καὶ βαρυτάτην βεβαίως εὐθύνην. Ὡς γεγονὸς τοιοῦτον πραγματικὸν θεωρῶ βεβαίως ἰδίως τὴν κατάστασιν τοῦ πολέμου, μολονότι τὸν πόλεμον ἡ Ἐκτελεστικὴ Ἐξουσία τὸν ἀποφασίζει, καὶ ἑπομένως δύναται νὰ μοῦ εἴπῃ τις τὸν ὅρον τοῦ πολέμου ὅτι τὸν ἐκτελεῖ ἡ Κυβέρνησις; ναί· ἀλλ’ ὅταν τοῦτο ἀνέθηκεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτὸ τὸ Σύνταγμα, εἶναι ἐν τῷ πνεύματι καὶ τῇ οὐσίᾳ τῆς ἀναθέσεως ταύτης, ὅτι ἀνέθηκε καὶ τὰ μέσα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ θεωρηθοῦν ἀπαραίτητα πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ὑψίστου τούτου καθήκοντος. Καὶ ἐγένετο μία ἐξομοίωσις εὐλογοφανὴς τῆς ἐπιστρατείας πρὸς τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν, καὶ εἶναι βεβαίως εὔλογος ἡ ἐξομοίωσις· ἀλλ’ ὅταν ἔχετε ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις τὴν ἐξουσιοδότησιν, δὲν ἐννοεῖται ὅτι ταῦτα ἀποδεικνύουν, ὅτι δὲν δύνασθε ἐκτὸς τῶν περιστάσεων τούτων νὰ ἐπεκτείνητε τοιαύτην ἐξουσιοδότησιν; Καὶ ἂν καθὼς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, προκειμένου περὶ ἀντισυνταγματικότητος, τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλασσον δὲν λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν, τότε τί ἐμποδίζει νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν πλειοψηφίαν, ἵνα αὐτὸς ἐν γένει κανονίζῃ πάντοτε τὸν χρόνον τῆς θητείας; ἢ τί ἐμποδίζει νὰ ζητήσῃ αὔριον ἀπὸ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς νὰ κανονίζουν αὐτοὶ τὰ ἔξοδα καὶ τὰ ἔσοδα; Θὰ μᾶς εἴπῃ καὶ τότε, ἰδοὺ σεῖς τὸ ἀπεφασίσατε, ἀνηρτήσατε τοῦτο ἀπὸ ἕναν ὅρον, ἀπὸ τὴν ὕπαρξιν τῆς ἀνάγκης, καὶ ἡμεῖς ἀναγνωρίσαντες τὴν ὕπαρξιν τοῦ ὅρου, ποιούμεθα χρῆσιν τῆς ἐξουσιοδοτήσεως, τὴν ὁποίαν μᾶς ἀνεθέσατε. Καὶ τότε πλέον ποῦ μένει, ποῦ ὑπάρχει τὸ Συνταγματικὸν Πολίτευμα; Δὲν μένει οὔτε τὸ γράμμα, οὔτε ὁ σκελετὸς αὐτοῦ, ὁ ὁποῖος κατέστη ἴσως περιφρονήσεως καὶ γέλωτος ἄξιος. Καὶ ἐνῷ δὲν ἔχομεν, κύριοι, οὐδαμόθεν τὴν ἔκτακτον ταύτην ἀνάγκην, οὐδὲ συγκεκριμένως, οὐδὲ κἂν ἐκ τῆς γενικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἔχομεν ἀπ’ ἐναντίας ἄλλα διδόμενα νὰ ὑποθέτωμεν, ὅτι πρόκειται ἡ παρέκκλισις ἀπὸ τοῦ Συντάγματος νὰ γείνῃ μόνον διὰ νὰ οἰκονομηθῇ ἡ ἀξίωσις τοῦ Πρωθυπουργοῦ τοῦ νὰ φαίνεται ἀλάνθαστος! Βεβαίως, δι’ ἐξευτελεστικώτερον λόγον παράβασις τοῦ Συντάγματος δὲν ἠδύνατο ποτὲ ν’ ἀπαιτηθῇ! Ἀνεκήρυξεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὅτι καλλιτέρα πολιτικὴ εἶναι ἡ πολιτικὴ τῶν πειραμάτων, καὶ εἶχε συμφέρον βεβαίως εἰς τὴν ἀνακήρυξιν τῆς ἰδέας ταύτης. Ἀληθῶς, ἂν ἡ καλλιτέρα πολιτικὴ ἦναι ἡ πολιτικὴ τῶν πειραμάτων, δὲν ἔχετε νὰ σκεφθῆτε περὶ καταλληλοτέρας Κυβερνήσεως, διότι ἡ πολιτικὴ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως παρέχει εὐρύτατον στάδιον γυμνασμάτων καὶ πειραμάτων. Ὁμοιάζει ἡ πολιτικὴ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως πρὸς τὰ βιβλιάρια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶναι προωρισμένα πρὸς ἐκμάθησιν ξένων γλωσσῶν, καὶ τὰ ὁποῖα ἐπίτηδες περιέχουσιν ἄπειρα λάθη, ὅπως, προβαλλόμενα ταῦτα εἰς τοὺς μαθητὰς πρὸς διόρθωσιν, συντελῶσι νὰ ἐκγυμνάζωνται οὗτοι. Καὶ ἂν ἀκόμη δὲν ἐζητήθη ῥητῶς ἢ ὡρισμένως ἡ διόρθωσις τῆς θητείας τοῦ ἑνὸς ἔτους, θὰ ζητηθῇ ἴσως κατόπιν καὶ τοῦτο, ἂν ὑποτεθῇ σφαλερῶς γενόμενον, περὶ οὗ δὲν δυνάμεθα ἴσως σήμερον ν’ ἀποφανθῶμεν, ὅπως θὰ ζητηθῇ καὶ ἄλλων προφανῶς ἐσφαλμένων νόμων ἡ διόρθωσις. Καὶ κατὰ τὴν θεωρίαν τῆς πειραματικῆς πολιτικῆς τὸ μόνον παράπονον, τὸ ὁποῖον δύνασθε ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ ἔχητε, θὰ ἦναι ὅτι ἐνῷ ἐνομίσατε, ὅτι εἶσθε ἀρκούντως προωδευμένοι καὶ ἔπρεπε νὰ σᾶς ὑποβάλλωνται πρὸς διόρθωσιν λάθη τουλάχιστον Συντακτικοῦ, σᾶς ὑποβάλλονται λάθη ἁπλῆς Γραμματικῆς καὶ τὸ μόνον παράπονον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἔχῃ ὁ λαὸς, θὰ ἦναι ὅτι δὲν πρέπει τις ν’ ἀξιοῖ νὰ σπουδάσωμεν τὴν τέχνην τοῦ κουρέως εἰς τὴν κεφαλὴν τοῦ λεπροῦ! Δὲν δύναμαι, κύριοι, ὑπὸ οὐδεμίαν ἄλλην ἔποψιν νὰ δικαιολογήσω τὴν διάταξιν, τὴν ὁποίαν καλούμεθα νὰ ψηφίσωμεν. Ἡ διάταξις καθαρὰ καθαρὰ περιέχει ἐξουσιοδότησιν εἰς τὴν Ἐκτελεστικὴν Ἐξουσίαν ν’ αὐξάνῃ τὸν χρόνον τῆς θητείας καὶ τίποτε πλειότερον, τίποτε ὀλιγώτερον ἐναντίον οὐχὶ μόνον ὑπάρχοντος νόμου, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἐπικρατοῦντος ἴσως ἐν τῇ Βουλῇ πνεύματος, ὅτι ἡ μονοετὴς θητεία εἶναι ἐκείνη εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλει ὁ πολίτης νὰ ὑπόκηται· δὲν δύναμαι ἄλλως νὰ ἐξηγήσω τὴν τοιαύτην ἀπόφασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅταν δὲν ἔχωμεν οὐδὲ ὑπόδειξιν τῆς ἐκτάκτου ἀνάγκης σήμερον. Εἴμεθα ἠναγκασμένοι ἑπομένως νὰ ὑποθέτωμεν ὅτι ἀντὶ νὰ ζητηθῇ ἡ διόρθωσις τοῦ πράγματος ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Συντάγματος, ἐπιζητεῖται ἡ διόρθωσις αὕτη διὰ παραβιάσεως τῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος. Ἀλλ’ ἂν ἡ Νομοθετικὴ Ἐξουσία ἠδύνατό ποτε μετ’ ὀδύνης νὰ ἀνεχθῇ παραβίασιν τοῦ Συντάγματος πρὸς διάσωσιν τῆς ἀσφαλείας τοῦ Κράτους, ἡ ἀξίωσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅπως παρεκκλίνωμεν ἀπὸ τοῦ Συντάγματος ὅπως μὴ εἰσέτι ἐξελεχθῇ ἡ περὶ τοῦ ἀλανθάστου αὐτοῦ ἰδέα τῆς πλειοψηφίας, δὲν εἶναι ἁπλῆ παραβίασις τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ καὶ ὁ ἔσχατος αὐτοῦ καὶ τοῦ Κοινοβουλίου ἐξευτελισμός.

§74ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν δὲν πρόκηται ἡ Κυβέρνησις νὰ διαφωτίσῃ τὴν Βουλὴν περαιτέρω περὶ τοῦ νομοθετήματός της, ἡμεῖς δὲν ἔχομεν οὐδεμίαν δυσκολίαν νὰ κλείσῃ ἡ συζήτησις. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει κάμνομεν δῆλον εἰς τὸ Προεδρεῖον, ὅτι πόρισμα τῶν μέχρι τοῦδε συζητήσεων, δυνάμενον νὰ προταθῇ εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, εἶναι πρῶτον ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ὁ ἐκ Βώλου βουλευτὴς προέβαλε, καὶ τὴν ὁποίαν θέλει ὑποστηρίξει ἡ Ἀντιπολίτευσις, διότι νομίζει ὅτι δι’ αὐτῆς μειώνει τὴν ἀντισυνταγματικότητα τοῦ ἄρθρου 15. Ἂν ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς δὲν ἤθελεν ἀποδεχθῇ τὴν τροπολογίαν ταύτην, τότε δεύτερον πόρισμα τῆς συζητήσεως θέλει εἶσθαι ἡ πρότασις τοῦ ἀπαραδέκτου, ἡ ὁποία περιέχεται ἐν ταῖς ἀγορεύσεσι τῶν βουλευτῶν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, δι’ οὗ παρέστησαν τὸ ἀντισυνταγματικὸν αὐτοῦ. Μετὰ τὴν δευτέραν ταύτην ψηφοφορίαν, ἐὰν δὲν πρόκηται νὰ παραταθῇ περαιτέρω ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ τρίτου ζητήματος τῆς παραδοχῆς τοῦ κειμένου τοῦ ἄρθρου τοῦ νομοσχεδίου, τότε θέλω ζητήσει τὸν λόγον καὶ ποιήσει δήλωσιν πρὸς τὴν Βουλήν.

§75ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ἐξηγήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς λόγους, οἵτινες ἔπεισαν αὐτὸν νὰ μεταβάλῃ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξε κατὰ τὸ ἔτος 1878 ἐν τῇ Βουλῇ, συζητουμένου τοῦ ἄρθρου 19 τοῦ νομοσχεδίου περὶ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ὅπερ ἔδιδε τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν δι’ ἁπλοῦ Διατάγματος νὰ συγκαλῇ τοὺς ἐφέδρους, χωρὶς νὰ ἀνακοινοῖ τοῦτο εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. Τρικούπης ἐξηγέρθη τότε μετὰ πολλῆς δυνάμεως ἐναντίον τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, ὡς ἀφαιροῦντος δικαιώματα τῆς Βουλῆς. Πρὸ τινων ἡμερῶν ἀπαντῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς ὅσα ἡμεῖς εἴπομεν περὶ τοῦ ἀντισυνταγματικοῦ τοῦ ἄρθρου 15, εἶπεν ὅτι, ὅσα εἴπομεν, ἦσαν ἄνευ σπουδαιότητος καὶ ἄνευ ἀξίας. Πιθανὸν ὅτι ὅσα αὐτὸς εἶπε, πολεμῶν κατὰ τὸ 1878 τὸ ἄρθρον 19, νὰ ἦναι πολὺ ἰσχυρότερα καὶ πειστικώτερα, παρ’ ἐκεῖνα ὅσα ἤδη ἐλέχθησαν ἐντὸς τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ τότε δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς ἔκτοτε μετέβαλε τὰς ἰδέας αὐτοῦ καὶ πῶς σήμερον, ὅτε δὲν πρόκειται περὶ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον τότε ἐκήρυττεν ὡς προνόμιον τοῦ Στέμματος, καὶ δὲν ἐπέτρεπεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ κανονίζῃ περὶ τοῦ προνομίου τοῦ κηρύττειν τὸν πόλεμον, οὗ τινος παρασκευὴ εἶναι ἡ ἐπιστρατεία, πῶς σήμερον, ἐνῷ δὲν πρόκειται οὔτε περὶ ἐπιστρατείας, οὔτε περὶ πολέμου, φρονεῖ ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ ἀπεριόριστον τὸ δικαίωμα τῆς προσκλήσεως τῶν ἐφέδρων εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἂν δὲν ἤθελον ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν, ἤθελον ζητήσει τὰ πρακτικὰ τοῦ 1878 καὶ ἀναγνώσει περικοπὰς τῶν λόγων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, αἵτινες οὐδεμίαν ἀφίνουν ἀμφιβολίαν ὅτι τοιαύτη ἰδιοποίησις τοῦ δικαιώματος ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως τοῦ προσκαλεῖν ἐφέδρους ἢ τοῦ διατηρεῖν εἰς τὰς τάξεις τοὺς μέλλοντας ν’ ἀφυπηρετήσωσιν ἄνευ οὐδεμιᾶς γνώσεως τῆς Βουλῆς, ἀντίκειται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Τότε ὑπεστήριξεν ὁ κ. Τρικούπης ὅτι τοιοῦτον δικαίωμα ἀντίκειται εἰς τὸ πνεῦμα μόνον τοῦ Συντάγματος, διότι οὐδεὶς ἐπεκαλέσθη τὸ ἄρθρον 60, ἀφοῦ πάντες εἶχον τὴν ἰδέαν ὅτι τὸ δικαίωμα τοῦ πολέμου ἢ τῆς ἐπιστρατείας ἀνήκει εἰς τὸν Ἡγεμόνα. Σήμερον ὅμως πρόκειται καὶ περὶ παραβάσεως τοῦ ἄρθρου 60, διότι διὰ τοῦ ἄρθρου 15 δίδεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα νὰ αὐξάνῃ τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ τὴν ἐτησίως προσδιοριζομένην ἀπὸ τὴν Βουλήν, χωρὶς νὰ πρόκηται περὶ περιπτώσεως πολέμου ἢ ἐπιστρατείας, οὐδεμία δὲ δικαιολόγησις ἀκούεται. Πρὶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξηγήσῃ τοὺς λόγους, δι’ οὓς μετέβαλε μὲν τὰς γνώμας ἐκείνας, ἐπιμένει δὲ σήμερον εἰς γνώμας ὅλως ἀντιθέτους ἐκείνων, νομίζω ὅτι δὲν δυνάμεθα οὔτε συζήτησιν πλήρη νὰ κάμωμεν, οὔτε νὰ προβῶμεν ἐν πλήρει γνώσει εἰς ψηφοφορίαν τοῦ ἄρθρου.

§76ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ ὁ κ. βουλευτὴς, ἐπικαλεσθεὶς τὰ πρακτικὰ τοῦ 1878, εἶπεν ὅτι δὲν τὰ εἶχε πρόχειρα, ἵνα τὰ παραθέσῃ...

§77ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἶπον ὅτι δὲν θέλω ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλήν.

§78ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἔστω, ἐγὼ εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ τὰ παραθέσω, ἵνα ἀποδείξω ὅτι, ὅσα περὶ αὐτῶν εἶπεν, εἶναι ἀνακριβῆ. Ὁ κ. βουλευτὴς θέλων νὰ δικαιολογήσῃ τὸν ἀρχηγὸν ἤδη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως διὰ τὴν ἀνακολουθίαν, ἐν ᾗ εὑρίσκεται, κηρύττων σήμερον ἀντισυνταγματικὸν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον αὐτὸς τότε ὑπεστήριζε πολλαπλάσιον ἢ ὅ,τι σήμερον παρουσιάζεται, εἶπεν ὅτι κατὰ τὸ 1878, ὅτε ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος ἐπολέμησε τὴν παρ’ ἐμοῦ γενομένην πρότασιν, τὸ πολεμηθὲν ἀφώρα εἰς τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ τὴν ἐν πολέμῳ καὶ εἰς τὸν πόλεμον. Ἀκριβῶς περὶ τοῦ ἐναντίου ἐπρόκειτο, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ὁ ἀξιότιμος βουλευτής, ὅταν ἀκούσῃ τὴν παράθεσιν ταύτην, θέλει ἀναγνωρίσει, ὅτι ἐπὶ ἐσφαλμένων δεδομένων ἐσχημάτισε τὰς πεποιθήσεις του, καὶ θέλει τὰς μεταβάλει ὁλοτελῶς. Ἰδοὺ ὁ κ. Δηλιγιάννης τί ἔλεγε κατὰ τὸ 1878, ἀποκρούων τὴν πρότασίν μου (ἀναγινώσκει). «Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ στρατὸς τίθεται εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν ὄχι μόνον, ὅταν πρόκηται νὰ κηρύξῃ τὸ Κράτος πόλεμον πρὸς ἄλλο Κράτος, ἀλλὰ καὶ ὅταν ἡ ἐκτέλεσις τῶν νόμων αὐτοῦ, ἢ ἡ προστασία ἄλλων συμφερόντων αὐτοῦ ἀπαιτῇ τοῦτο, χωρὶς νὰ ἦναι ἡ περίπτωσις, καθ’ ἣν πρόκειται νὰ κηρύξῃ πόλεμον πρὸς ἄλλο Κράτος, ἢ νὰ δεχθῇ τοιοῦτον. Εἰς τοιαύτην περίπτωσιν δὲν πρόκειται νὰ κηρυχθῇ πόλεμος, ἀλλὰ πρόκειται ν’ αὐξήσῃ τὸ Ἔθνος τὴν στρατιωτικήν του δύναμιν, ἢ νὰ καλέσῃ ἓν μέρος τοῦ στρατοῦ εἰς τὰ ὅπλα πρός τινα τῶν ἄλλων σκοπῶν, ὅτε βεβαίως δὲν εἶναι ἀνάγκη συμπράξεως τῆς Βουλῆς».

§79ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε, διὰ νὰ διαψεύσω τοῦτο.

§80ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐγγυῶμαι περὶ τῆς γνησιότητος τῶν πρακτικῶν. Ἀναγινώσκω τὰ πρακτικὰ ὡς τὰ εὗρον. Ἐνθυμοῦμαι καὶ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Δηλιγιάννη ἀπαράλλακτον ὡς εἶναι ἐν τοῖς πρακτικοῖς· ἀλλ’ ὁ κ. Δηλιγιάννης δύναται σήμερον νὰ ἔχῃ ἄλλην μνήμην τῶν πεποιθήσεων, τὰς ὁποίας εἶχε τότε. Ἡ συζήτησις ὅμως αὕτη περὶ τοῦ τί ἐφρόνει ὁ κ. Δηλιγιάννης, δύναται νὰ ἔχῃ ἀξίαν πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἀνεγνώρισαν αὐτὸν ὡς ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως· ἐν τῷ θέματι οὐδεμίαν ἔχει σπουδαιότητα, διότι τί σημαίνει, ἂν ὁ κ. Δηλιγιάννης, βλέπων σήμερον ὅτι ἔχει πολιτικὸν συμφέρον νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ ἐναντίον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὑπεστήριξε κατὰ τὸ 1878, πράττῃ τοῦτο· εἶναι ἁπλῶς νέα ἀνακολουθία πολιτευτοῦ. Ἐγὼ ὀφείλω νὰ ὑποστηρίξω τὰ παρ’ ἐμοῦ προτεινόμενα καθ’ ἑαυτὰ καὶ οὐχὶ σχετικῶς πρὸς τὴν γνώμην, τὴν τότε ἢ τὴν νῦν, τοῦ κ. βουλευτοῦ Γόρτυνος. Ὁ δὲ κ. βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου πολὺ ὀρθῶς μ’ ἐρωτᾷ, ἂν τὰ τότε ἀποῤῥιφθέντα μετὰ τὴν ἀντίῤῥησιν τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος ἔχωσι σχέσιν πρὸς τὰ νῦν παρ’ ἡμῶν προτεινόμενα, καὶ ἦναι ἐντελῶς σύμφωνα πρὸς αὐτὰ, καὶ ἐπὶ τούτου ὀφείλω νὰ δώσω ἐξήγησιν, ἥτις εἶναι ἁπλουστάτη. Κατὰ τὸ 1878 ἡ τότε Κυβέρνησις ἐπρότεινεν, ὅπως τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, τῆς ἐν εἰρήνῃ, ἐπιτρέπεται ἡ αὔξησις, εἴτε ἐν περιπτώσει πολέμου, εἴτε ἐν περιπτώσει ἐπιστρατεύσεως, ἄνευ τῆς συμπράξεως τῆς Βουλῆς. Τότε ἐδήλωσα, ὅτι τὸ δικαίωμα, ὅπερ ἔχει ἡ Κυβέρνησις, ὅπως καλῇ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τοὺς διαθεσίμους, εἶναι ἀποχρῶν, ὅτι δὲν εἶναι πρέπον πλὴν τοῦ δικαιώματος ἐκείνου νὰ δοθῇ καὶ ἄλλο εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ δοθῇ τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλῇ πάσας τὰς τάξεις τῶν δυναμένων νὰ φέρωσιν ὅπλα, πάντας τοὺς ἐφέδρους. Εἶπον ὅτι κατὰ τὸ Σύνταγμα θὰ ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ πράττῃ τοῦτο, ἂν ὁ νόμος τὸ ἐπέτρεπεν, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἦτο πρέπον νὰ ἐπιτρέψῃ τοῦτο ὁ νόμος, εἰμὴ παρεχομένης εἰς τὴν Βουλὴν τῆς εὐκαιρίας νὰ συζητήσῃ περὶ τοῦ μέτρου, ὅσον ἔνεστι ταχύτερον. Εἶπον ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κηρύττειν τὸν πόλεμον, ἢ τοῦ κηρύττειν τὸν στρατὸν εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, διαφέρουσιν ἐντελῶς, ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς Ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας τοῦ κηρύττειν τὸν πόλεμον εἶναι ἀπόλυτον, δὲν δύναται νὰ ὑπαχθῇ εἰς ἄλλον ὅρον εἰμὴ μόνον εἰς ἐκείνους, οὓς τὸ Σύνταγμα ἐκανόνισεν· ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κηρύττειν τὸν στρατὸν εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν δύναται νὰ ὑποβληθῇ εἰς ὅρους, ἀλλ’ ὁ ὅρος, ὁ τότε προταθεὶς, τῆς αὐτοδικαίου συγκλήσεως τῆς Βουλῆς, ἐχαρακτηρίσθη παρ’ ἡμῶν ὡς ἀντισυνταγματικὸς, διότι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ συνέλθῃ αὐτοδικαίως, εἰμὴ ἐν τῇ περιπτώσει, ἣν τὸ Σύνταγμα καθώρισεν, ἐν πάσῃ δ’ ἄλλῃ περιπτώσει ἡ Βουλὴ συγκαλεῖται παρὰ τοῦ Βασιλέως· ὥστε περιωρίσαμεν τὴν ἀπαίτησιν ἡμῶν εἰς τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς ὡς ὅρον τῆς ἐκδόσεως Διατάγματος περὶ ἐπιστρατεύσεως, ἢ περὶ μεταβάσεως τοῦ στρατοῦ εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν. Εἴπομεν ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κηρύξῃ τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν τοῦ στρατοῦ ἢ τὴν ἐπιστράτευσιν, εἰμὴ μόνον ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελεν ἐκδώσει προηγουμένως Βασιλικὸν Διάταγμα, συγκαλοῦν τὴν Βουλὴν, ἐὰν τυγχάνῃ ἀποῦσα. Τοῦτο ἐπολεμήθη παρὰ τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος εἶπεν, ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ ὁπωσδήποτε, τῆς κλήσεως πάντων τῶν ἐφέδρων, πρέπει ν’ ἀφήσωμεν ἀπόλυτον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν πρέπει νὰ ὑποχρεωθῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς πρὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ Διατάγματος περὶ ἐπιστρατεύσεως ἢ ἐμπολέμου καταστάσεως τοῦ στρατοῦ. Ἡμεῖς εἰς ταῦτα ἀντετάξαμεν, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ δοθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐξουσία κηρύξεως τοῦ στρατοῦ εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, ἐὰν συνάμα δὲν ἐλαμβάνετο καὶ πρόνοια, ὅπως εὐθὺς ἢ ταχέως μετὰ τὴν ἐνάσκησιν αὐτῆς ᾖ παροῦσα ἡ Βουλή, ἵνα δύνηται, μεταχειριζομένη τὰ δικαιώματα τὰ εἰς αὐτὴν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος χορηγούμενα, δι’ αὐτῶν νὰ ἐλέγχῃ ἢ νὰ περιστέλλῃ τὴν χρῆσιν τῆς ἐξουσίας ταύτης ἢ καὶ νὰ ἐξαναγκάζῃ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἀποσύρῃ τὸ μέτρον. Ἡ γνώμη ἡμῶν τότε ἀπεῤῥίφθη. Ἡμεῖς δὲν παρῃτήσαμεν τὴν γνώμην ἡμῶν, διότι ἀπεῤῥίφθη, ἀλλὰ καὶ δὲν ἀπεχωρήσαμεν· ἐξηκολουθήσαμεν παρέχοντες τὴν συνδρομὴν ἡμῶν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, συντελοῦντες διὰ τῆς παρουσίας ἡμῶν εἰς τὸν καταρτισμὸν τῶν συνεδριάσεων καὶ καταψηφίζοντες ὅσα κατεδικάζομεν, ψηφίζοντες δὲ ὑπὲρ τῶν ὑπουργικῶν προτάσεων, ὅσας ἐπεδοκιμάζομεν.

§81ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀκριβῶς ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἐψηφίσατε τὸ ἄρθρον, ὅπως τὸ ἔχομεν ἐδῶ.

§82ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Καὶ μεταξὺ αὐτῶν ἐψηφίσαμεν ἀκριβῶς τὴν διάταξιν τὴν ἐν τῷ ἄρθρῳ 15 τοῦ νομοσχεδίου. Κατὰ τί διαφέρει ὅ,τι τότε ἐψηφίσαμεν καὶ νῦν προτείνομεν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον τότε ἀπεκρούσαμεν καὶ ἐξηκολουθήσαμεν ἀποκρούοντες, ἐπετύχομεν δὲ ἵνα καθιερωθῇ ἐν νόμῳ, ὅτε ἀπὸ μειονοψηφίας ἐγείναμεν πλειονοψηφία; διότι ὅ,τι τότε ἀπεῤῥίφθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, κατόπιν τῶν παρατηρήσεων τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος, περιελήφθη ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ κατὰ τὸ 1881 καὶ τότε ἐψηφίσθη παρὰ τῆς Βουλῆς. Τότε ἐψηφίσθη παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις καὶ ἡ ἐμπόλεμος κατάστασις κηρύττεται μὲν διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ μετὰ προηγουμένην σύγκλησιν τῆς Βουλῆς. Ἐνῷ ἡμεῖς ἐπετύχομεν, ἵνα ψηφισθῇ ὅ,τι πρότερον εἶχεν ἀποῤῥιφθῆ, διετηρήσαμεν ἀκεραίαν καὶ τὴν γνώμην, ἣν πρότερον εἴχομεν, ὅτι δὲν ἔπρεπε πέραν τοῦ σημείου ἐκείνου νὰ προβῶμεν. Ὅπως κατὰ τὸ 1878 ἐθεωρήθη παρ’ ἡμῶν, ὅτι ἡ προηγουμένη σύγκλησις τῆς Βουλῆς εἶναι ἀναγκαία, μόνον προκειμένου περὶ ἐπιστρατείας καὶ ἐμπολέμου καταστάσεως, καὶ ὅτι δὲν εἶναι ἀναγκαία προκειμένου περὶ κλήσεως δύω ἢ τριῶν ἡλικιῶν, ὅπως τότε ἐδώκαμεν ψῆφον ὑπὲρ τῆς διατάξεως τῆς ἀφορώσης εἰς τὴν κλῆσιν τῶν ἡλικιῶν τούτων ἄνευ τῆς παρουσίας τῆς Βουλῆς, οὕτω καὶ σήμερον τὴν αὐτὴν διάταξιν περιελάβομεν ἐντὸς τοῦ νομοσχεδίου.

§83ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ποίων ἡλικιῶν;

§84ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τῶν ἡλικιῶν, αἵτινες κατὰ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι ὑπόχρεοι. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον δύνανται νὰ διατηρηθῶσι μὲν ἐν τῷ στρατῷ οἱ ἀφυπηρετοῦντες ἐκ τῆς στρατευσίμου ἡλικίας, νὰ κληθῶσι δὲ καὶ αἱ δύω πρῶται ἡλικίαι τῶν ἐφέδρων. Περὶ δικαιώματος κλήσεως τῶν αὐτῶν ἡλικιῶν ἐπρόκειτο τότε ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὑπὲρ οὗ ἐψηφίσαμεν, καίπερ ἀντιπολιτευόμενοι.

§85ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν γίνεται λόγος.

§86ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οἱ ἄγοντες ἡλικίαν 22, 23 καὶ 24 ἐτῶν.

§87ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αὐτὸ εἶναι εἰς τὸν προσωρινὸν ὀργανισμόν.

§88ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐν ἐκείνῳ διεφωνήσαμεν πρὸς τὴν τότε Κυβέρνησιν καὶ ἐζητήσαμεν νὰ προστεθῇ ὁ ὅρος «προηγουμένης συγκλήσεως τῆς Βουλῆς» ἐνῷ ἐψηφίσαμεν ὑπὲρ τοῦ ἄλλου νομοσχεδίου περὶ τῶν ἀγόντων ἡλικίαν 22, 23 καὶ 24 ἐτῶν, ἐπειδὴ ἐπρόκειτο περὶ ἡλικιῶν, δι’ ἃς ἐθεωρήσαμεν, ὅτι δὲν εἶναι ἀναγκαία ἡ παρουσία τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐπιτραπῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἡ κλῆσις αὐτῶν. Ἐν τῷ νόμῳ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ ἐπρόκειτο περὶ κλήσεως τῶν ἐφέδρων ἐν ἐπιστρατεύσει ἢ πολέμῳ, δὲν ἠδύνατο δὲ νὰ πρόκηται περὶ τῶν τριῶν πρώτων ἡλικιῶν, ἀφοῦ αὐταὶ κατὰ τὸν ἰσχύοντα νόμον ἀπετέλουν τὴν τάξιν τῶν διαθεσίμων, τούτους δὲ κατὰ τὸν νόμον τὸν στρατολογικόν, τὸν τότε ἰσχύοντα, ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις οὐχὶ διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος, τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐκδιδομένου, ἀλλὰ τῇ ἁπλῇ διαταγῇ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ καλέσῃ.

§89ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ νόμος ὁ στρατολογικὸς ἤρχισεν ἀπὸ τὸ 1880.

§90ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ νόμος εἶχε ψηφισθῆ καὶ κατελέγετο ἐν τοῖς κειμένοις νόμοις, ἐπὶ τῇ βάσει δ’ αὐτοῦ ψηφίζοντες, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν τοὺς διαθεσίμους περιλαμβανομένους εἰς τὰς περὶ ἐφέδρων διατάξεις.

§91ΖΗΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ νόμος αὐτὸς ἐπρόκειτο νὰ ἐφαρμοσθῇ μετὰ δύω ἔτη.

§92ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀλλ’ ἴσχυεν ὁ νόμος περὶ τῶν ἀγόντων ἡλικίαν 22, 23 καὶ 24 ἐτῶν, αὗται δ’ αἱ ἡλικίαι ἀπαρτίζουσι τοὺς διαθεσίμους, οἵτινες εἴτε δυνάμει τοῦ ἑνὸς νόμου, εἴτε δυνάμει τοῦ ἑτέρου, ἦσαν ὑπόχρεοι εἰς ὑπηρεσίαν ἄνευ κηρύξεως ἐπιστρατεύσεως· εἰς ταύτας τὰς ἡλικίας ἀφορᾷ καὶ ἡ ἐν τῷ Νομοσχεδίῳ διάταξις, δὲν ἀφορᾷ εἰς τὰς ἡλικίας, ἃς εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὸ 1878 προτείναντες, ὅπως ἡ κλῆσις αὐτῶν ὑποβληθῇ εἰς τὸν ὅρον τῆς προηγουμένης συγκλήσεως τῆς Βουλῆς. Ταῦτα ὡς πρὸς τὸ ἀνακόλουθον. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ εἰς ὑποστήριξιν τῆς διατάξεως ἡ ἀπόδειξις, ὅτι ἐν αὐτῇ δὲν ἐλεγχόμεθα ἀνακόλουθοι, ὅτι τοὐναντίον ἀποδεικνυόμεθα διατηρήσαντες ἀμεταβλήτους τὰς ἰδέας, ὑπὲρ ὧν ἀρχικῶς συνηγορήσαμεν, καὶ ἡ διάταξις, ἣν ἐν τῷ Νομοσχεδίῳ ἀνεγράψαμεν, εἶναι αὐτὴ ἐκείνη, ὑπὲρ ἧς κατὰ τὸ 1878 ὡς ἀντιπολιτευόμενοι ἐψηφίσαμεν. Ὀφείλομεν νὰ ἐξηγήσωμεν διατί ἡ διάταξις αὕτη ἐπροτάθη παρ’ ἡμῶν ἤδη. Ἐπροτάθη, διότι παρουσιάσθησαν περιστάσεις, ἐξ ὧν ἐπείσθημεν, ὅτι ἡ ἔλλειψις τῆς διατάξεως ταύτης εἶναι ἐπιβλαβὴς εἰς τὴν χώραν καὶ δύναται ν’ ἀποβῇ καταστρεπτική. Παρουσιάσθησαν περιστάσεις, καθ’ ἃς ἔπρεπε μὲν νὰ διατηρηθῶσιν ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ οἱ ἐξυπηρετοῦντες, ἔπρεπε νὰ κληθῶσι καὶ ἄλλοι τινὲς ἄνδρες, ἵνα συμπληρώσωσι τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ καὶ ἐπαυξήσωσι κατά τι τὰς τάξεις αὐτοῦ, ἀλλὰ δὲν ἔπρεπε νὰ συγκληθῇ ἡ Βουλή· διότι, ἐὰν ἐκαλεῖτο κατὰ τὰς στιγμὰς ἐκείνας, ἤθελον δοθῆ εἰς τὰ ζητήματα, ὧν ἕνεκα ἦτον ἀναγκαία ἡ αὔξησις τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, διαστάσεις, ἃς ἡ Πολιτεία εἶχε συμφέρον ν’ ἀποφύγῃ. Τοῦτο παρουσιάσθη δὶς ἐν βραχυτάτῳ χρονικῷ διαστήματι καὶ ἀνεγνωρίσαμεν τότε, ὅτι ἐν πρώτῃ εὐκαιρίᾳ ἔπρεπε νομοθετικῶς νὰ κανονισθῶσι τὰ δικαιώματα τῆς Κυβερνήσεως οὕτως, ὥστε νὰ μὴ ἀναγκάζηται αὕτη ἢ νὰ παραλείψῃ τὴν ὑπὲρ τοῦ Κράτους πρόσφορον ἐνέργειαν ἐν διεθνεῖ ζητήματι, ἢ νὰ παραβιάσῃ τὸ συνταγματικὸν αὐτῆς καθῆκον. Ἐὰν ἔφερον σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν τὸν φάκελλον, τὸν ἀφορῶντα εἰς τὴν ὑπόθεσιν τῶν συνόρων, θὰ ἐλαμβάνετε γνῶσιν τῶν ἐγγράφων τοῦ τότε ἀρχηγοῦ, οἰκτείροντος τὴν κατάστασιν, τὴν προερχομένην ἐκ τῆς ἀναχωρήσεως τῶν ἀνδρῶν τῶν διανυσάντων τὸν χρόνον τῆς ὑπηρεσίας αὐτῶν. Ἐζήτει ὁ ἀρχηγὸς παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα λάβῃ αὕτη ἔκτακτον μέτρον, ὅπως μὴ ἀποχωρῶσιν οἱ ἄνδρες. Ἡ Κυβέρνησις ἔπρεπεν, ἵνα πράξῃ τοῦτο, νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλήν, ἀλλ’ οὐδόλως συνεβάλλετο πρὸς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος ἐκείνου ἡ σύγκλησις τῆς Βουλῆς. Ὅ,τι τότε δὲν ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ πράξῃ, ἕνεκα διατάξεων τοῦ νόμου, ζητοῦμεν ἤδη ὅπως, τροποποιουμένων τῶν διατάξεων, καταστῇ ἐφικτὸν ἐν τῷ μέλλοντι. Ὅσον ὅμως καὶ ἂν ᾖ ἀναγκαία ἡ τροποποίησις, θὰ ἐδικαιολόγει ἡ ἀνάγκη αὕτη παράβασιν τοῦ Συντάγματος; βεβαίως ὄχι. Ἀλλ’ ἠκούσατε οἱουδήποτε ἀποδείξαντος, ὅτι ὑπάρχει ἐν τῇ διατάξει τοῦ νομοσχεδίου παράβασις τοῦ Συντάγματος; Περιωρίσθησαν οἱ περὶ τούτου ἀγορεύσαντες εἰς τὴν ἐπίκλησιν τῶν συνταγματικῶν ἀξιωμάτων, ὅτι ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ψηφίζεται ἐτησίως καὶ ὅτι ἄνευ πιστώσεως δὲν ἐπιτρέπεται δαπάνη. Καὶ τίς ἠμφισβήτησε ταῦτα; Πρόκειται σήμερον περὶ τῆς ἐτησίας δυνάμεως τοῦ στρατοῦ; Ἐὰν ἐν τῷ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ δὲν περιληφθῇ διάταξις ἐπιτρέπουσα τὴν καθ’ ὡρισμένον ἔτος ἐφαρμογὴν τῆς διατάξεως, ἣν ἀνεγράψαμεν ἐν τῷ νόμῳ, περὶ οὗ συζητοῦμεν, ἡ διάταξις αὕτη κοιμᾶται, εἶναι ἐστερημένη ἰσχύος κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο. Τὸ Σύνταγμα τρανώτατα περὶ τούτου ἐκφράζεται. Ἔχομεν νόμους παγίους καὶ νόμους ἐνιαυσίους· ὑπάρχουσι νόμοι πάγιοι ἔχοντες πλήρη ἰσχὺν, ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ νόμοι πάγιοι ἰσχύοντες μόνον ἐφ’ ὅσον συμπληροῦνται δι’ ἐνιαυσίων νόμων. Προκειμένου περὶ δαπανῶν καὶ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν νόμους παγίους, καὶ πρέπει νὰ ψηφίζωμεν νόμους παγίους, ἀλλ’ οὗτοι δὲν ἔχουσιν ἰσχὺν, ἐὰν εἰδικὸς νόμος ὑπὸ τοῦ Συντάγματος προβλεπόμενος μὴ μεταδώσῃ αὐτοῖς ταύτην ἐνιαυσίαν ἑκάστοτε. Δύναται ὁ ἐνιαύσιος νόμος νὰ περιλαμβάνῃ ἁπάσας τὰς περὶ τοῦ θέματος διατάξεις, ἀλλὰ προκριτώτερον αἱ διαρκεῖς διατάξεις ν’ ἀναγράφωνται ἐν παγίῳ νόμῳ προσκτωμένῳ τὴν ἰσχὺν διὰ διατάξεως τοῦ ἐνιαυσίου νόμου. Σήμερον περὶ τίνος πρόκειται; Πρόκειται περὶ τοῦ παγίου νόμου, καὶ οὐχὶ περὶ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ κατὰ τὸ 1884. Ἵνα ἐφαρμοσθῇ ἡ διάταξις τοῦ 15 ἄρθρου, πρέπει νὰ μνημονευθῇ ἐν τῷ ἐνιαυσίῳ νόμῳ περὶ τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ. Ὅπως ἡ ἐν τῷ νόμῳ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ διάταξις περὶ κηρύξεως τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ τῆς ἐμπολέμου καταστάσεως μνημονεύεται ἐν τῷ ἐνιαυσίῳ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἐπιτρέποντος αὔξησιν τῆς τακτικῆς δυνάμεως μόνον ἐν ταῖς περιστάσεσι ταῖς προβλεπομέναις ὑπὸ τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ κατὰ τὰ ὑπ’ αὐτοῦ κεκανονισμένα, οὕτως ἐὰν ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ὡς ἔχει, τουτέστι περιλαμβάνον καὶ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 15, θὰ προτείνωμεν ἐπὶ τῇ ψηφίσει τοῦ νομοσχεδίου περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ διὰ τὸ ἔτος 1884, ἵνα προστεθῇ εἰς τὴν ἄδειαν τῆς αὐξήσεως τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ ἡ ἄδεια τῆς αὐξήσεως αὐτῆς, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ ἐφεδρείας. Αὕτη εἶναι ἡ μία ἀντίῤῥησις. Ἡ ἑτέρα ἀντίῤῥησις εἶναι ἡ τῶν πιστώσεων. Ἐκ τῶν προτέρων λέγουσιν οἱ καταμεμφόμενοι τῆς διατάξεως, ὅτι πρόκειται νὰ δαπανήσωμεν ἄνευ πιστώσεως. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ ἔλλειψις πιστώσεων δὲν ἀποτελεῖ πάντοτε καὶ πρὸς πάντας περιορισμὸν ἀνυπέρβλητον· ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν πρόκειται σήμερον νὰ κανονίσωμεν τὰ τῶν πιστώσεων καὶ νὰ ἐξεύρωμεν τρόπους, ὅπως οἱ ἐξ αὐτῶν περιορισμοὶ καταστῶσι πραγματικώτεροι. Νομοθετοῦντες, ὀφείλομεν νὰ ὑποθέτωμεν τὸν νόμον σεβαστὸν καὶ ὅτι οὐδέποτε Κυβέρνησις δύναται νὰ πράξῃ τι ἀντικείμενον εἰς τὰ περὶ πιστώσεων διατεταγμένα· ἂν ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις πίστωσιν, δύναται νὰ καλέσῃ τοὺς ἄνδρας κατὰ τὸν νόμον περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἐὰν δὲν ἔχῃ πίστωσιν, δὲν τὴν ὠφελεῖ ἡ ἐκ τοῦ νόμου περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ἄδεια, διότι δὲν δύναται νὰ δαπανήσῃ πρὸς συντήρησιν τῶν ἀνδρῶν.

§93Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τότε εἶναι περιττὸς ὁ νόμος.

§94ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Μεσσήνης λέγει, ὅτι εἶναι περιττὸς ὁ νόμος· ἀλλὰ τότε εἶναι περιττοὶ καὶ πάντες οἱ πάγιοι νόμοι οἱ χρῄζοντες ἐνιαυσίου νομοθετικῆς κυρώσεως, τοιαύτης δὲ φύσεως δὲν εἶναι πρῶτος ὁ νόμος οὗτος. Ὁσάκις αἱ διατάξεις νόμων, δεομένων κατὰ τὸ Σύνταγμα ἐτησίου ἐπιψηφίσεως, εἶναι κατὰ πᾶν ἔτος αἱ αὐταὶ, προτιμότερον ἐθεωρήθη ν’ ἀναγράφωνται ἐφ’ ἅπαξ ἐν νόμῳ διαρκεῖ, εἰς ὃν δι’ ἁπλῆς μνείας μεταδίδει τὸ κῦρος ὁ ἐνιαύσιος νόμος. Ἡ συζήτησις τῶν ἐνιαυσίων νόμων δὲν δύναται νὰ γίνεται πάντοτε μετὰ τῆς ἐπιστασίας τῆς καταβαλλομένης εἰς τὴν ἐπεξεργασίαν τῶν διαρκεστέρων νόμων. Προκειμένου ἄρα περὶ νόμων χρηματολογικῶν ἢ περὶ νόμων ἀφορώντων εἰς τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ, ὁσάκις αἱ κανονιστικαὶ διατάξεις δὲν περιλαμβάνονται ἐν τῷ ἐνιαυσίῳ νόμῳ περὶ πιστώσεως ἢ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ἐν νόμῳ παγίῳ, ἀνυπόστατος εἶναι ἡ μομφὴ, ὅτι ἡ διὰ διαρκοῦς διατάξεως ψήφισις θεσμοῦ, δεομένου ἐνιαυσίου νομοθετικῆς κυρώσεως, ἀποτελεῖ παραβίασιν τοῦ Συντάγματος· ἂν τὸ ἐναντίον ἦτο ἀληθές, πάντες οἱ τοσαύτης φύσεως πάγιοι νόμοι θ’ ἀπετέλουν παραβιασμὸν τοῦ Συντάγματος. Τὸ μόνον ὀρθὸν εἶναι ὅτι αἱ χρήζουσαι ἐνιαυσίου νομοθετικῆς κυρώσεως διατάξεις, δὲν ἰσχύουσιν, ἂν ἦναι ἀναγεγραμμέναι μόνον ἐν παγίῳ νόμῳ. Ἡ ἐν τῷ προκειμένῳ ἄρα νομοσχεδίῳ ψήφισις τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 15 δὲν δύναται νὰ προκαλέσῃ ζήτημα συνταγματικότητος. Ἄν ψηφισθεῖσαν τὴν διάταξιν ταύτην θελήσῃ νὰ ἐφαρμόσῃ αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις, ἄνευ ἀναγραφῆς τῆς ἀντιστοίχου ἀδείας ἐν τῷ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, τότε ὑφίσταται παραβίασις Συντάγματος καὶ νόμων, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις, μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 15, βεβαίως δὲν θέλει παραλείψει νὰ προτείνῃ ὅπως ἀναγραφῇ ἐν τῷ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ὅ,τι ἀπαιτεῖται ἵνα ἰσχύσῃ συνταγματικῶς ἡ διάταξις αὕτη διὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος. Ὑπάρχουσιν οἱ φρονοῦντες, ὅτι δὲν πρέπει νὰ δοθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν δικαίωμα, οἷον τὸ ἐν ἄρθρῳ 15 ἀναγραφόμενον· κατάλληλον ὅμως εὐκαιρίαν πρὸς συζήτησιν τοῦ θέματος τούτου θὰ παράσχῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, ἢ ἡ πίστωσις πρὸς τοιοῦτον σκοπόν· ἐν πάσῃ δὲ περιπτώσει ἡ συζήτησις δὲν δύναται ν’ ἀφορᾷ εἰς παραβίασιν τοῦ Συντάγματος, διότι πάντες οἱ συνταγματικοὶ ὅροι τηροῦνται, ἀλλὰ θὰ περιστραφῇ εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ λυσιτελοῦς ἢ μὴ τῆς προτάσεως. Δὲν ἐννοῶ διὰ τῶν παρατηρήσεων τούτων νὰ συστήσω πρὸς ὑμᾶς ὅπως μὴ ἐπιληφθῆτε τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος ἤδη. Ἕκαστος δύναται νὰ ἐκλέξῃ, ὅταν θεωρῇ αὐτὸς καταλληλοτέραν εὐκαιρίαν, ὅπως ἐκθέσῃ τὴν περὶ τῆς διατάξεως γνώμην του καὶ ὑποβάλῃ οἵαν ἂν προαιρεῖται πρότασιν. Ἠθέλησα μόνον ν’ ἀποδείξω ὅτι τὰ ῥηθέντα περὶ ἀντισυνταγματικότητος τῆς διατάξεως, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἀπαλλάττεται ἡ Κυβέρνησις τῶν περιορισμῶν τῶν νόμων, περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ πιστώσεων εἶναι ὅλως ἄστοχα, ἀφοῦ ἡ διάταξις μόνον δυνάμει ἀδείας δοθησομένης ὑπὸ τοῦ νόμου περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ θέλει λάβει νόμιμον ἰσχύν, καὶ μόνον δυνάμει ψηφισθησομένης πιστώσεως θέλει λάβει πραγματικὴν ὑπόστασιν. Περὶ δὲ τῆς σκοπιμότητος τῆς διατάξεως, ἁρμόδιος χρόνος, ἵνα προκληθῇ ἔκφρασις γνώμης τῆς Βουλῆς, ἔσται κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς ὑποβληθησομένης προτάσεως ὅπως ἀναγραφῇ ἐν τῷ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ἄδεια αὐξήσεως αὐτῆς, συμφώνου πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 15 καὶ κατὰ τὴν ἐξέτασιν τῶν ζητηθησομένων χάριν τοιαύτης αὐξήσεως πιστώσεων.

§95Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Οἱ ῥήτορες τοῦ Ὑπουργείου ὅτε ἐκ Μεγαρίδος ἀξιότιμος βουλευτὴς καὶ αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἰσχυρίσθησαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι τὸ νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν, εἶναι αὐτὸ τοῦτο τὸ ὁποῖον ἄλλοτε ἡ Βουλὴ ἐψήφισεν, ἢ μᾶλλον εἶναι αὐτὸ τὸ πολιτικὸν καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἰσχύει ἐν Ἑλλάδι πρὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Μεγαρίδος ζητεῖ νὰ ἐπικαλεσθῇ πολιτικὸν καθεστὼς πρὸ τοῦ 1880 ὑπάρχον, ἐνῷ ἡ πρώτη νομοθεσία, ἥ τε περὶ στρατολογίας καὶ ἡ ὀργανωτικὴ τοῦ στρατοῦ χρονολογεῖται ἀπὸ τοῦ 1880. Πρὸ τοῦ 1880 δὲν ὑπῆρχεν ὀργανισμὸς τοῦ στρατοῦ, οὐδὲ σύστημα στρατολογικὸν ἄλλο ὑπῆρχεν, εἰμὴ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἴσχυεν ὑπὸ τὴν πρώτην Δυναστείαν, ὅπερ δὲν ἦτο τὸ σύστημα τῆς γενικῆς στρατολογίας. Πρὸ τοῦ 1880 ἐκανονίζοντο τὰ τοῦ στρατοῦ συμφώνως πρὸς τὰς ἑκάστοτε ἀνάγκας καὶ περιστάσεις τῆς χώρας· τὸ νὰ προσφεύγῃ τις ἑπομένως εἰς τοὺς νόμους τοῦ 1877, καὶ νὰ ἐπικαλῆται τὰ νομοθετήματα τοῦ ἔτους ἐκείνου ἢ τοῦ 1878 ὡς πολιτικὸν καθεστώς, πράττει ἁμάρτημα ὄχι μόνον πρὸς τὴν λογικὴν, ὄχι μόνον πρὸς τὴν πολιτικὴν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν ἠθικήν. Κατὰ τὰ 1877 ἡ Ἑλλὰς περιῆλθεν εἰς πολιτικὴν κατάστασιν λίαν ἀνώμαλον καὶ εἰς περιστάσεις λίαν κρισίμους, ἠναγκάσθη δὲ τὸ Ἔθνος νὰ ἐμπιστευθῇ τὰς τύχας του εἰς τὰς χεῖρας ὡρισμένων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Καὶ ὅταν ὁ ἀποβιώσας βουλευτὴς Μεσολογγίου, ὅστις ἀπετέλει μέρος τοῦ Ὑπουργείου τοῦ 1877, ἠρωτήθη ὑπό τινος τῶν βουλευτῶν, ποῖον εἶναι τὸ πρόγραμμα τοῦ Ὑπουργείου ἐκείνου, εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι τὸ πρόγραμμα τοῦ Ὑπουργείου οὔτε γράφεται, οὔτε λέγεται. Πράγματι δὲν ἦτο δυνατὸν οὔτε νὰ γραφῇ οὔτε νὰ λεχθῇ. Τὸ πρόγραμμα τοῦ Ὑπουργείου τοῦ 1877 συνετάσσετο ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πόθων, οἵτινες ἔφλεγον τὰς καρδίας τῶν ἁπανταχοῦ Ἑλλήνων, ἀπὸ τὸν πόθον, ὁ ὁποῖος ἐκράτει ὑπὲρ πᾶν ἄλλο εἰς τὰ στέρνα παντὸς Ἕλληνος, ἐκανονίζετο δὲ κατὰ πᾶσαν στιγμὴν ἀπὸ τὰς πολιτικὰς ἀνάγκας, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκετο ἡ Εὐρώπη, ἀπὸ τὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας προήγαγεν ὁ Ρωσσοτουρκικὸς πόλεμος, καὶ ἀπὸ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα διέθετεν ἡ Ἑλλάς. Ἡ Κυβέρνησις ἡ Οἰκουμενικὴ, ὁρμωμένη ἀπὸ τὴν ἀπεριόριστον ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν ἔδιδεν εἰς αὐτὴν τὸ Κοινοβούλιον, τὸ ὁποῖον ἀνέθηκεν εἰς αὐτὴν τὰς τύχας τῆς χώρας, δὲν εἶχεν ἀνάγκην οὔτε τῶν νόμων, τοὺς ὁποίους ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἡ Βουλὴ τοὺς ἐψήφισεν. Ἐὰν αἱ περιστάσεις καθίστων ἀναγκαίαν τὴν αὔξησιν τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐὰν ἐπέβαλον εἰς αὐτὴν κινήματα ἢ δαπάνας, ἡ Κυβέρνησις ἠδύνατο καὶ ἄνευ τῶν νόμων καὶ νὰ στρατολογήσῃ ἐν τῇ χώρᾳ καὶ νὰ ὁπλίσῃ τὸν λαὸν, καὶ νὰ δαπανήσῃ ὅσα ἂν εἶχεν ἢ ὅσα ἂν ἠδύνατο νὰ πορισθῇ χρήματα. Ἀλλ’ ἡ μεγάλη εὐλάβεια τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης πρὸς τοὺς νόμους, καὶ κατ’ οὐσίαν καὶ κατὰ τύπον ὑπηγόρευσεν εἰς αὐτὴν τὸ μέτρον νὰ προβάλῃ τὸν μνημονευθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Δραγούμη νόμον, καὶ νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Βουλὴν οὐχὶ Ἐξουσίαν διὰ νὰ κανονίσῃ λεπτομερείας στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, ἀλλὰ ἐξουσίαν ἀπεριόριστον· ἡ δὲ ἀπεριόριστος αὕτη ἐξουσία ἐχορηγήθη εἰς αὐτὴν διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1877, τὸν ὁποῖον ἐχαρακτήρισεν ὁ κ. Δραγούμης ὡς πολιτικὸν πραξικόπημα. Ἐν ἄλλαις χώραις, ἐν παραπλησίαις περιστάσεσι, τὰ ἔθνη περιβάλλουσι δι’ ἐξουσιῶν ὑπερβαινουσῶν πάντα τὰ ὅρια τῶν νόμων τοὺς κυβερνῶντας αὐτὰ, κοιμίζουσι πρὸς ὥραν καὶ αὐτὸ τὸ Σύνταγμα. Καὶ ἐὰν τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος περιέβαλε διὰ τοιαύτης ἀπεριορίστου ἐξουσίας τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, ζητεῖτε σεῖς νὰ μιμηθῆτε τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, καὶ ἀξιοῦτε ἀπὸ τὸ Κοινοβούλιον νὰ διατρανώσῃ καὶ ἐν τῇ σημερινῇ εἰρήνῃ πρὸς σᾶς τὴν αὐτὴν ἐμπιστοσύνην, καὶ παρουσιάζετε τὸν νόμον, τὸν ὁποῖον ἡ Βουλὴ ἐχορήγησε τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ὡς πολιτικὸν καθεστὼς, τὸ ὁποῖον θέλετε νὰ ἀναγράψητε ἐν πλήρει εἰρήνῃ! Παραλείπω τὴν νομοθεσίαν τοῦ 1877 καὶ μεταβαίνω εἰς τὴν νομοθεσίαν τοῦ 1878, ἣν ὡσαύτως ἐπεκαλέσθη ὁ κ. Δραγούμης καὶ εἰς ἣν προσέφυγεν ὁ κ. Πρωθυπουργός. Κατὰ τὸ 1878, ἀφοῦ ἀπῆλθεν ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις, ἐσχηματίσθη ὑπουργεῖον ἄλλο, τοῦ ὁποίου εἶχον τὴν τιμὴν ν’ ἀποτελῶ μέρος. Κατὰ τὸν μῆνα Ἰούλιον 1878 συνετελέσθη μέγα διπλωματικὸν συμβεβηκὸς, κατηρτίσθη ὁ τίτλος, τὸν ὁποῖον ἡρπάσαμεν μὲ τὰς δύω χεῖρας, καὶ εἰς τὸν ὁποῖον ἐνεβάλομεν τοὺς ὄνυχας ἡμῶν, καὶ προσεπαθοῦμεν νὰ μὴν ἀποχωρισθῶμεν ἀπ’ αὐτοῦ, ἵνα ἐπιτύχωμεν τὴν ἀπελευθέρωσιν δούλων ἀδελφῶν. Κατὰ τὸν Δεκέμβριον τοῦ 1878 ἡ Βουλὴ ἀπήρχετο, αἱ περὶ ἐκτελέσεως τοῦ πρωτοκόλλου 13ου διαπραγματεύσεις ἐν Πρεβέζῃ ἐξηκολούθουν, ἡ μεσολάβησις ἦτο τὸ σημεῖον, πρὸς τὸ ὁποῖον προσεβλέπομεν, προσδοκῶντες νὰ δυνηθῶμεν μίαν ἡμέραν νὰ ἁρπάσωμεν ἀπὸ τὰς χεῖρας τῆς Εὐρώπης τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς περὶ τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε ν’ ἀποκτήσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον. Δὲν ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις τοῦ χρόνου ἐκείνου νὰ γνωρίζῃ ποῖαι ἀνάγκαι ἤθελον προκύψει μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τῆς Βουλῆς. Ἤθελον τάχα προκύψει ἐκεῖναι αἱ συνήθεις ἀνάγκαι τῆς ἁπλῆς καταλήψεως τῆς χώρας, τὴν ὁποίαν ἡ Εὐρώπη ἤθελε προσδιορίσει ν’ ἀποκτήσωμεν, ἢ ἤθελον τάχα προκύψει ἀνάγκαι πολυπλοκώτεραι; Δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προΐδῃ οὐδὲ τὰς περιστάσεις, οὐδὲ τὰς ἀνάγκας. Εἶχεν ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη πολιτικὴν ὡρισμένην, οὐδὲ κωλύομαι πλέον νὰ ἀποκαλύψω αὐτὴν, διότι τὰ συμβεβηκότα τοῦ χρόνου ἐκείνου περιῆλθον πλέον εἰς τὴν ἱστορίαν, οὐδὲ προδίδω τὴν ἐχεμύθειαν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν ἀποκαλύψω τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη. Ἡ Κυβέρνησις, λέγω, ἐκείνη εἶχεν ἀποδεχθῆ καὶ ἐφήρμοζεν ὡρισμένην πολιτικὴν, κατὰ τὴν πολιτικὴν δὲ ταύτην περιέμενεν ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν, εὐθὺς ὡς ἡ Εὐρωπαϊκὴ μεσολάβησις προσδιορίσει τὴν νέαν ὁροθετικὴν γραμμὴν τοῦ Βασιλείου καὶ κοινοποιήσει τοῦτο εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀποστείλῃ Ἑλληνικὰ στρατεύματα νὰ καταλάβωσι τὰς χώρας, τὰς ὁποίας ἡ Εὐρώπη ἤθελε προσδιορίσει. Ἐν τούτοις ἡ Βουλὴ ἀπήρχετο κατὰ Δεκέμβριον μῆνα τοῦ 1878, ὀργανισμὸς δὲ στρατιωτικὸς μόνιμος καὶ πάγιος δὲν ὑπῆρχεν. Εἶχε ψηφισθῆ ἀληθῶς κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1878 προσωρινός τις στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς, ἀλλ’ ἦτον ἀτελὴς, οὐδὲ παρεῖχεν ἡμῖν τὰ ἀναγκαῖα μέσα· προεβάλομεν διὰ τοῦτο τὸν κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1878 συζητηθέντα καὶ ψηφισθέντα νόμον περὶ τροποποιήσεως τοῦ προσωρινοῦ ἐκείνου στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, καὶ ἐζητήσαμεν νὰ πορισθῶμεν δι’ αὐτοῦ τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ ἐφαρμόσωμεν τὴν πολιτικήν μας, καὶ νὰ ἐξυπηρετήσωμεν τὰ εἰς χεῖράς μας ἐμπεπιστευμένα μέγιστα ἐθνικὰ συμφέροντα. Προέτεινε λοιπὸν ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὸν προσωρινὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν, ὁ ὁποῖος ἐν ἄρθρῳ 19 διέταττεν, ὅτι «ὁ στρατὸς ὁλόκληρος ἢ μέρος αὐτοῦ «τίθεται εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν δυνάμει Βασιλικοῦ «Διατάγματος ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμ«βουλίου». Ὁ στρατὸς, τὸν ὁποῖον εἴχομεν ἐν ἐνεργείᾳ, συνίστατο ἐκ 19,000 ἀνδρῶν· ὁ στρατὸς, τὸν ὁποῖον ἠδυνάμεθα νὰ κινήσωμεν, ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ μεταβῶμεν εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, κατὰ τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν ἐκεῖνον, ἀνήρχετο μέχρι 35,000. Ἀπερχόμενοι λοιπὸν τῆς Βουλῆς, ἐζητήσαμεν παρ’ αὐτῆς τὴν ἄδειαν νὰ μᾶς ἐπιτρέψῃ, ἐὰν ἤθελε παρουσιασθῆ ἀνάγκη, τὰς 19 χιλ. ἀνδρῶν, τοὺς ὁποίους ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἐν εἰρήνῃ ὑπὸ τὰ ὅπλα, νὰ ἀναβιβάσωμεν μέχρι 35,000. Ἡ Ἀντιπολίτευσις τοῦ χρόνου ἐκείνου διῃρεῖτο εἰς διάφορα τμήματα. Ἕν τμῆμα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τοῦ ὁποίου ἡγεῖτο ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου καὶ νῦν πρωθυπουργός, ἀνέλαβε τὸν ἀγῶνα νὰ πολεμήσῃ τὴν πρότασιν ἡμῶν, καὶ ἐζήτησε νὰ μᾶς ὑποχρεώσῃ, μολονότι ἡ Βουλὴ ἀπήρχετο μετά τινας ἡμέρας, νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ θέσωμεν ἐν ἐνεργείᾳ πλειότερον τῶν 19,000 ἀνδρῶν, εἰμὴ ἀφοῦ συγκαλέσωμεν τὴν Βουλήν, νὰ ζητήσωμεν νέαν παρ’ αὐτῆς ἄδειαν. Τὸ αἴτημα τοῦ κ. Τρικούπη, ἐὰν ἐγίνετο δεκτὸν, ἤθελε δεσμεύσει τὰς χεῖρας ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠγωνίζοντο νὰ διασώσωσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀντετάχθημεν λοιπόν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς σᾶς ἀνέγνω μὲν πρὸ μικροῦ περικοπήν τινα ἐκ λόγου μου ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τὰς συζητήσεις ἐκείνας, παρέλειψεν ὅμως νὰ σᾶς ἀναγνώσῃ ἄλλην περικοπὴν αὐτοῦ, ἂν καὶ ἐπρόκειτο περὶ ὅσων εἶπον ἐν τῇ αὐτῇ συνεδριάσει, καὶ περὶ λόγων κατακεχωρισμένων ἐν τῇ αὐτῇ σελίδι τῶν στενογραφημένων πρακτικῶν τῆς Βουλῆς, εἰς τὴν ὁποίαν σελίδα εὑρίσκεται καὶ ἡ περικοπὴ τοῦ λόγου, τὴν ὁποίαν ἀνέγνω. Ὅσα σᾶς ἀνέγνω ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ἐγὼ εἶπον κατὰ τὸ 1878, εἶναι ἐκτεθειμένα ἐν τῇ σελίδι 845 τῶν πρακτικῶν. Μετ’ ἐμὲ εἰπόντα τότε ὅσα ἀνέγνω ὁ κ. Τρικούπης, ὁ κ. Μίλησης εἶπεν ὀλίγας λέξεις, μετ’ αὐτὸν ὁ κ. Τρικούπης εἶπεν ὀλίγας λέξεις, καὶ μετὰ τὸν κ. Τρικούπην ἔλαβον αὖθις τὸν λόγον καὶ εἶπον τὰ ἑξῆς· «Ἐννοεῖται, ὅτι τὸ Διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου καλεῖται ὁ στρατὸς εἰς τὰ ὅπλα, τὸ Διάταγμα αὐτὸ ἐκδίδεται συγχρόνως μὲ τὸ Διάταγμα, διὰ τοῦ ὁποίου συγκαλεῖται ἡ Βουλή». Καὶ ἐπειδὴ ἐξηκολούθησεν ἡ συζήτησις, καὶ προεκλήθην ἐκ δευτέρου νὰ ἀγορεύσω, ἠγόρευσα πάλιν, καὶ ὅσα ἐκ δευτέρου εἶπον, ἐκτίθενται οὐχὶ πλέον ἐν τῇ αὐτῇ σελίδι, ἀλλ’ ἐν τῇ ἑπομένῃ σελίδι 846· δι’ αὐτῶν δ’ ἐξήγησα ἐκτενέστερον τὰς ἐννοίας μου, καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. Τρικούπης, ὁ ὁποῖος ἀνεδίφησε τὰ πρακτικὰ τῆς Βουλῆς, δὲν εὗρε τοὺς λόγους μου ἐκείνους, διὰ νὰ σταματήσῃ καὶ νὰ μὴ τολμήσῃ νὰ μὲ καταγγείλῃ ὡς ἀνακόλουθον καὶ ἀσυνεπῆ. «Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἔχῃ χορηγήσει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, γρά«φουσι τὰ πρακτικὰ ἐν σελ. 845, ὅτι εἶπον τότε, ἐὰν ἡ «Βουλὴ ἔχῃ χορηγήσει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰς πιστώ«σεις, αἵτινες εἶναι ἀναγκαῖαι, διατί νὰ συγκληθῇ ἐκ «νέου ἡ Βουλή, ἀφ’ οὗ ἐπέτρεψεν ἤδη εἰς τὴν Κυβέρνη«σιν νὰ κάμῃ χρῆσιν αὐτῶν; Τότε εἶναι περιττὴ ἡ σύγ«κλησις τῆς Βουλῆς. Ἐν περιπτώσει ὅμως, καθ’ ἣν ἡ «Βουλὴ δὲν ἐπέτρεψε τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις, διὰ νὰ «καλέσῃ ἡ Κυβέρνησις μέρος ἢ τὸ ὅλον τοῦ στρατοῦ, ἤ«τοι διὰ νὰ ὑπερβῇ τὸν προσδιορισθέντα διὰ τοῦ Προϋ«πολογισμοῦ ἀριθμὸν τῶν 19,000 ἀνδρῶν, καὶ ἀναβι«βάσῃ αὐτὸν εἰς 35,000, τότε βεβαίως, συγχρόνως μὲ «τὸ Διάταγμα διὰ τοῦ ὁποίου θέλει καλέσει τὸν στρα«τὸν, θέλει συγκαλέσει καὶ τὴν Βουλήν, διὰ νὰ ζητήσῃ «τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις.» Ἀλλὰ μήπως νομίζετε, ὅτι μόνον δι’ αὐτῆς τῆς περικοπῆς, ἣν ἀνέγνων, ἡρμήνευσα τὸ φρόνημα τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοὺς συλλογισμούς, οἵτινες μᾶς ἔπειθον νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν ὑπεστήριζον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς; Ἀκούσατε, κύριοι, κατωτέρω ἄλλους λόγους ἐν τοῖς αὐτοῖς πρακτικοῖς τῆς Βουλῆς δεδημοσιευμένους, καὶ ἐν τῇ σελίδι 840, τοὺς ὁποίους καὶ τούτους ἀπεσιώπησεν ὁ κ. Τρικούπης. «Ἀλλὰ ἡμεῖς σήμερον τί συζητοῦμεν;»—ἔλεγον πρὸς τὸν κ. Τρικούπην τὸν ἀνθιστάμενον κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον τότε συνεζητοῦμεν—«προσωρινὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ, ὁ ὁποῖος θέλει ἰσχύει ἐπί τινα καιρὸν, ἤτοι διὰ τὸ ἔτος «1879. Ψηφίζοντες τὸν ὀργανισμὸν τοῦτον, τί ἔχομεν ὑπ’ «ὄψιν; τὰς ἀνάγκας τοῦ 1879. Ποῖαι εἶναι αἱ ἀνάγ«και, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ παρουσιασθῶσιν; ὅλοι τὰς «γνωρίζομεν. Ἡ συζητουμένη διάταξις ἐπιτρέπει εἰς τὴν «Κυβέρνησιν νὰ διατηρῇ εἰς ὁμαλὰς περιστάσεις μόνον «τὸν συνήθη στρατὸν, ὅντινα ὥρισεν εἰς 19,000, ἀλλὰ «νὰ δύναται νὰ συγκαλέσῃ εἰς τὰ ὅπλα εἴτε ἀριθμόν «τινα ἀνώτερον τῶν 19,000, εἴτε ὅλον τὸν ἀριθμὸν, τὸν «ὁποῖον δύναται νὰ θέση εἰς τὰ ὅπλα. Λοιπὸν τὸ μέρος «ἢ τὸ ὅλον τοῦ στρατοῦ ἐννοεῖ τοῦτο, καὶ οὐχὶ ὅτι κη«ρύττει εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν ὅπλα τινὰ τοῦ στρα«τοῦ, ὡς σᾶς εἶπον, ἤτοι τὸ πεζικὸν ἢ τὸ πυροβο«λικόν. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις καλέσῃ ὡρισμένον ἀριθμὸν ἀν«δρῶν, θέλει δηλώσει, ὅτι, ἐκτὸς τῶν 19,000 ἀνδρῶν «τοὺς ὁποίους δύναται νὰ ἔχῃ, ἔχει ἀνάγκην ἀκόμη «8,000 ἀνδρῶν λόγου χάριν, τοὺς ὁποίους θέλει συγ«καλέσει εἰς τὰ ὅπλα ἐξ ὅλων τῶν ὅπλων τοῦ στρατοῦ, «κατὰ τοὺς κανόνας τῆς τακτικῆς. Ἐπειδὴ δὲ πρόκει«ται περὶ τοῦ 1879, ἡ Κυβέρνησις ἔχει πίστωσιν; Δὲν «ἔχει καὶ θέλει ζητήσει πίστωσιν; Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις «ἔχῃ πίστωσιν καὶ ἔχει τὰ ἀναγκαῖα μέσα εἰς τὸ νὰ «συντηρήσῃ εἴτε τὰς ἐκτὸς τοῦ τακτικοῦ ἀριθμοῦ τῶν «19,000 πρὸς ἀναβιβασμὸν τῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ «εἰς 35,000 ἀπαιτουμένας 16,000, εἴτε ἀριθμὸν ὀλιγώ«τερον τῶν 16,000, τοὺς ὁποίους θέλει νὰ καλέσῃ εἰς «τὰ ὅπλα, βεβαίως δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς συμπράξεως «τοῦ Κοινοβουλίου, διότι, ἀφοῦ ἔλαβε τὴν πίστωσιν «παρὰ τῆς Βουλῆς, ἕπεται ὅτι ἔλαβε καὶ τὴν ἄδειαν «τῆς ἐκτελέσεώς της. Ἐὰν ὅμως δὲν ἔχῃ πίστωσιν, βε«βαίως θέλει συγκαλέσει τὴν Βουλὴν διὰ νὰ ζητήσῃ «πίστωσιν.» Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης διεφώνει μεθ’ ἡμῶν τότε οὐχὶ διὰ τὸν στρατὸν, οὐχὶ διὰ τὰς πιστώσεις, ἀλλὰ διὰ τὴν πολιτικήν. Ὁ κ. Τρικούπης ἦτο πεπεισμένος, ὅτι Ἑλληνικὸν ζήτημα δὲν ὑπῆρχεν· ὁ κ. Τρικούπης ἠξίου, ὅτι πρέπει νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖρας, ὅτι ἔπρεπε νὰ παραιτηθῶμεν προσπαθειῶν καὶ ἀγώνων καὶ δαπανηρῶν καὶ ἐπιμόχθων. Ἤθελε λοιπὸν νὰ μᾶς ὑποχρεώσῃ νὰ φέρωμεν τὴν Βουλήν, πρὶν ἢ προβῶμεν εἰς τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα προηγουμένως σᾶς ἐξέθεσα. Ἀμέσως λοιπὸν ἀπηύθυνε τὴν ἐρώτησιν· ἔχετε πιστώσεις; Πρὸ τοῦ 1878 ἡ Κυβέρνησις τοῦ μακαρίτου Κουμουνδούρου, τῆς ὁποίας ἀπετέλουν μέρος, εἶχε λάβει ἐκτάκτους πιστώσεις διὰ τὰς ἐκτάκτους ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Συζήτησις ἐγένετο· ἔχετε πιστώσεις ἢ δὲν ἔχετε; Ὁ τότε ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς κ. Παπαμιχαλόπουλος διετείνετο, ὅτι ἔχομεν πιστώσεις. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠμφισβήτει, ὅτι ἔχομεν πιστώσεις. Διὰ τοῦτο ἔλεγον εἰς τὸν Πρωθυπουργὸν, ἐὰν δὲν ἔχωμεν πιστώσεις, θέλομεν φέρει τὴν Βουλήν· ἀλλ’ ἐγνώριζεν ὅτι εἴχομεν πιστώσεις, καὶ ὅτι οὗτος ἤθελε νὰ μᾶς ἐμποδίσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ προβῶμεν εἰς τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἐνομίζομεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ λάβωμεν. Ἀλλ’ ἄλλο τμῆμα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τοῦ ὁποίου ἡγεῖτο ἀνὴρ πολιτικὸς ἐπιφανὴς, μεστὸς πολιτικῶν ἀρετῶν, ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν δύναμιν νὰ ὑποτάσσῃ τὰ ἴδια αὐτοῦ συμφέροντα εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος, ὁ ἀείμνηστος Ζαΐμης, ἠγέρθη καὶ ἀνέλαβε τὴν ὑποστήριξίν μας, μολονότι ἀντιπολιτευόμενος. Ἵνα μὴ ἀναγκασθῇ ὁ ἀείμνηστος Ζαΐμης νὰ ἀποκαλύψῃ δημοσίᾳ, διότι αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς καὶ αἱ συζητήσεις αὐτῆς γίγνονται δημοσίᾳ, οὐδ’ ἡ Κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ ἀποκαλύψῃ τοὺς μυχίους αὑτῆς διαλογισμοὺς διὰ νὰ μὴ ἀποκαλύψῃ λοιπὸν τὸν ἀληθῆ σκοπὸν, τὴν ἀληθῆ ἀνάγκην, ἥτις μᾶς ὑπηγόρευον νὰ ζητῶμεν τὴν εἰρημένην ἄδειαν, εἶπεν ἀπὸ τοῦ βήματος, ὡσεὶ ἔφερε παράδειγμα, τάδε· Διατί ἀνησυχεῖτε; Ἐὰν στρατεύματα Τουρκικὰ κατὰ τὴν παροῦσαν ἀνώμαλον κατάστασιν, ὅτε αἱ σχέσεις ἡμῶν εἰσὶ τεταμέναι μετὰ τῆς Τουρκίας, ἐπιδράμωσιν εἰς τὴν χώραν, ἡ δὲ Βουλὴ τύχῃ ἀποῦσα, διότι θέλομεν ἀπέλθει μετ’ ὀλίγας ἡμέρας, θέλετε νὰ δεσμεύσητε τὰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ μὴ δύναται νὰ ἀποκρούσῃ τὴν ἐχθρικὴν ἐπιδρομήν; Καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεδέχθη τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἠδυνήθην νὰ ἐννοήσω πῶς ἠδυνήθησαν νὰ πείσουν ἑαυτοὺς, ὅτι δύνανται νὰ παραβάλωσι τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις τοῦ 1877 καὶ τοῦ 1878 μὲ τὸ 1884, εἰς τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ εἰσήλθομεν. Μήπως ὀξυδερκέστεροι ἡμῶν βλέπωσιν ἐπικείμενον πόλεμον μέγαν, ὁποῖος ἦτον ὁ Ρωσσοτουρκικὸς, παρὰ τὸ πλευρὸν ἡμῶν μέλλοντα νὰ ἐκραγῇ, καὶ νὰ ἐκθέσῃ εἰς ἀμφιβολίαν τὸ καθεστὼς τῆς ὁμόρου χώρας καὶ νὰ κινήσῃ ἡμᾶς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε πρέπει νὰ λησμονῶμεν; Μήπως κρύπτωσιν εἰς τὰ θυλάκια αὐτῶν κανὲν πρωτόκολλον ὅμοιον πρὸς τὸ τοῦ Βερολίνου, διὰ τοῦ ὁποίου ἡ Εὐρώπη μᾶς ὑπεσχέθη νὰ ἐπεκτείνῃ τὰ ὅριά μας ἐπὶ τὰς κοιλάδας τοῦ Θυάμιδος ἢ ἐπὶ τὰς κοιλάδας τοῦ Πηνειοῦ; Ἢ μᾶς παρουσιάζουσι τὸ μέγα στρατιωτικὸν κατόρθωμα τοῦ Καραλῆ Δερβὲν, ἢ τὴν ναυτικὴν ἐκστρατείαν ἐπὶ τὴν Ἀλεξάνδρειαν, καὶ ζητοῦσι δι’ αὐτῶν τῶν μεγάλων τοῦ Ἔθνους συμβεβηκότων νὰ μᾶς πείσωσι νὰ παράσχωμεν αὐτοῖς τοσαύτην ἐξουσίαν; Ἄνθρωποι, μεγαλοποιοῦντες διὰ τῆς φαντασίας τὰ ἔργα των καὶ τὰ διανοήματά των, ζητοῦσι νὰ ἐξομοιώσωσι τὰς κατὰ τὸ 1884 πολιτικὰς περιστάσεις τῆς χώρας μὲ τὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας αὕτη διῆλθε κατὰ τὸ 1877 καὶ 1878. Ἤμην ἠναγκασμένος νὰ καταδιώξω τοὺς ὑποστηρικτὰς τοῦ νομοσχεδίου ἐπὶ τὸ δεύτερον αὐτῶν πρόχωμα, ἐπὶ τὸ ὁποῖον προσέφυγον, ἵνα ἀγωνισθῶσιν ὑπὲρ αὐτοῦ, ἐνόμιζον δ’ ὅτι εἶχον ἐγκαταλείψει τὸ πρόχωμα· ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος μετὰ τοσαύτης περιφρονήσεως ἀπήντησεν εἰς τὰ ἀξιότιμα μέλη τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, τὰ ὁποῖα πρό τινων ἡμερῶν ἐχαρακτήρισαν τὸ Νομοσχέδιον τοῦτο ὡς ἀντισυνταγματικὸν, ὁ ὁποῖος μάλιστα ὕβρισε ταῦτα χαρακτηρίσας αὐτοὺς ὡς ἄνδρας κακῆς πίστεως, ὁ Πρωθυπουργὸς τέλος πάντων ἠξίωσε καὶ ἐπανῆλθεν αὖθις ἐπὶ τοῦ πρώτου προχώματος αὐτοῦ, ζητῶν νὰ ὑποστηρίξῃ τὸ Νομοσχέδιον καὶ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι τὸ ἄρθρον 15 αὐτοῦ δὲν ἀντιβαίνει εἰς οὐδεμίαν διάταξιν τοῦ Συντάγματος. Διατί μεριμνᾶτε, σᾶς εἶπε, διατί ἀνησυχεῖτε; εἶναι πάγιος Νόμος, ὁ δὲ πάγιος οὗτος Νόμος καθίσταται ἐνεργὸς καθ’ ἕκαστον ἔτος διὰ τοῦ Νόμου περὶ προσδιορισμοῦ τῆς ἐτησίας δυνάμεως τοῦ στρατοῦ, καὶ μᾶς παρέπεμψεν εἰς τὸ Νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἔχει ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ φέρω ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν τὰς διατάξεις τοῦ Νομοσχεδίου, ἵνα κατανοήσητε τὶ παρασκευάζει ὁ πάγιος Νόμος, τὸν ὁποῖον συζητοῦμεν σήμερον καὶ τὸν ὁποῖον σᾶς συμβουλεύει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ ἐπιψηφίσητε. «Ἡ τακτικὴ δύναμις τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ ὁρίζεται «διὰ τὸ ἔτος 1884 εἰς 30,692 ἀξιωματικούς, ὑπαξιωμα«τικοὺς καὶ στρατιώτας. Αὔξησις τῆς δυνάμεως ταύτης «ἐπιτρέπεται μόνον ἐν ταῖς περιστάσεσι ταῖς προβλεπο«μέναις ὑπὸ τοῦ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ Νόμου, «καὶ κατὰ τὰ ὑπ’ αὐτοῦ κεκανονισμένα». Ἡ πρώτη παράγραφος τοῦ Νομοσχεδίου ἔχει καλῶς, εἶναι τακτική· ἡ δευτέρα ὅμως παράγραφος αὐτοῦ, ἡ διατάσσουσα ὅτι «αὔξησις τῆς δυνάμεως ταύτης ἐπι«τρέπεται μόνον ἐν ταῖς περιστάσεσι ταῖς προβλεπομέ«ναις ὑπὸ τοῦ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ Νόμου, καὶ «κατὰ τὰ ὑπ’ αὐτοῦ κεκανονισμένα,» ἥτις εἶναι ἡ ἐμφάνισις, ἡ ἐκτέλεσις, ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ παγίου Νόμου τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀποκαλύπτει τὸ ἀπεριόριστον τῆς ἐξουσίας, ἣν ζητοῦσιν. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θέλει ἔχει τὸ δικαίωμα κατὰ τὸ 1884 νὰ ἔχῃ στρατὸν ὑπὸ τὰ ὅπλα 30,692, ἀλλὰ θέλει λάβει τὸ δικαίωμα νὰ συγκαλῇ καὶ 20,000 ἐφέδρων, τὸ ὅλον 50,000. Σᾶς ζητεῖ λοιπὸν τὴν ἄδειαν νὰ ἔχῃ στρατὸν μεταξὺ 30,000 καὶ 50,000. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἐν τῇ λειτουργίᾳ τῇ Κυβερνητικῇ, ἐν ταῖς σκέψεσι τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῇ ἐκδηλώσει αὐτῶν κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν, ὑπάρχει μεγίστη σύγχυσις. Ἄν συνετελέσθη σύγχυσις πρὸ πολλοῦ μεταξὺ τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας καὶ τῆς ὑπουργικῆς, ἐὰν συνετελέσθη πρὸ πολλοῦ σύγχυσις μεταξὺ τῆς ἐξουσίας τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ τῆς ἐξουσίας τῶν Ὑπουργῶν, ἐὰν συνετελέσθη σύγχυσις μεταξὺ τῆς αὐτοτελοῦς καὶ αὐθυπάρκτου Ἐκκλησίας καὶ τῆς αὐτοτελοῦς ἐξουσίας τῆς Πολιτείας, ἐὰν σύγχυσις συνετελέσθη μεταξὺ τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας καὶ τῆς Νομοτελεστικῆς ἐπὶ πλείστων πράξεων κυβερνητικῶν, ζητεῖται νὰ ἐπιτραπῇ διὰ τοῦ Νομοσχεδίου τούτου καὶ σύγχυσις μεταξὺ τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας καὶ τῆς Νομοτελεστικῆς, ἐπὶ τοῦ κυριωτέρου τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἔχει τὸ Κοινοβούλιον, ἐπὶ τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἐδίδαξεν ἡμῖν ἡ ἱστορία τῶν συνταγματικῶν ἐθνῶν, ἐπὶ τοῦ καθήκοντος νὰ προσδιορίζῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα ἀνδρῶν καὶ ἐπὶ τοῦ καθήκοντος νὰ προσδιορίζῃ τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα εἰσπράττονται ἀπὸ τοῦ ἱδρῶτος τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Τὸ Νομοσχέδιον περὶ ἐφεδρείας, κύριοι, ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐπεθύμησε νὰ τὸ χωρίσῃ ἀπὸ πάσης πολιτικῆς μελέτης, ἐπεθύμησε νὰ τὸ χωρίσῃ ἀπὸ παντὸς ὑπολογισμοῦ κομματικοῦ, ἐπεθύμησε νὰ τὸ ἀνυψώσῃ εἰς ζήτημα γενικοῦ συμφέροντος, πρὸ τοῦ ὁποίου καὶ τὰ κόμματα καὶ οἱ πολιτευόμενοι ὁμοθυμαδὸν νὰ κύψωσι τὴν κεφαλήν. Διὰ τοῦτο μετὰ μεγάλης μετριοπαθείας οἱ συνάδελφοί μου, οἱ ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῶν συζητήσεων ἐπὶ τοῦ Νομοσχεδίου τούτου ἀγορεύσαντες ἠρεύνησαν αὐτὸ, δὲν ἦλθον νὰ προσβάλωσιν αὐτὸ ἐκ τοῦ ἀφανοῦς, δὲν ἦλθον νὰ καθυβρίσωσιν αὐτὸ ὡς ἀντισυνταγματικὸν, δὲν ἦλθον νὰ σᾶς προτείνωσι καὶ νὰ σᾶς παρακαλέσωσι νὰ κηρύξητε αὐτὸ ἀπαράδεκτον, διότι ἀνατρέπει τοὺς θεμελιώδεις ὅρους τοῦ πρωτίστου θεσμοῦ ἡμῶν, τοῦ Συντάγματος. Μετὰ μετριοπαθείας καὶ μετὰ πολλῆς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον ἁβρότητος παρεκάλεσαν τὴν πλειοψηφίαν καὶ τὸ Ὑπουργεῖον νὰ συναινέσῃ νὰ συστηθῇ πρὸς νέαν ἐπισταμένην μελέτην αὐτοῦ Ἐπιτροπὴ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Προέδρου, ὁ ὁποῖος εἶναι μὲν Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ εἶναι ἐκλεκτὸς τῆς πλειοψηφίας, ἡ δὲ ἰδιότης του αὕτη παρεῖχε πᾶσαν ἐγγύησιν, ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ ἤθελεν ἀπαρτισθῆ ὑπὸ ἀνδρῶν, οἵτινες δὲν ἤθελον ὠφεληθῆ τῆς εὐκαιρίας, ἵνα παρεμβάλωσιν ἀντίδρασιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ τὴν τόσῳ μετριοπαθῆ πρότασιν ἀπέκρουσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ προσωπικῶν ὑπαινιγμῶν. Προέβη τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις παριστῶσα καὶ καταδεικνῦσα τὸ ἀντισυνταγματικὸν τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 15, ἀλλ’ εἰς ἀπάντησιν ἐνέπαιξεν ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ ὕβρισεν αὐτούς. Καὶ μολοντοῦτο ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶχε καθῆκον νὰ λησμονήσῃ ἑαυτὴν καὶ τὰ μέλη αὐτῆς νὰ λησμονήσωσι τὴν ἰδίαν αὐτῶν προσωπικότητα, ἐζητήσαμεν δὲ νὰ πείσωμεν τὴν πλειοψηφίαν νὰ θελήσῃ νὰ συντελέσῃ διὰ νὰ μειωθῇ ὁ ἀντισυνταγματικὸς χαρακτὴρ τοῦ ἄρθρου 15, παραδεχομένη τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ὁ ἔντιμος ἐκ Βόλου συνάδελφος προέβαλε πρὸς ἐξοικονόμησιν τῶν πραγμάτων· ἀλλὰ τὴν τροπολογίαν ταύτην ἀπέκρουσεν ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς μετὰ τρόπου, ὁ ὁποῖος ἐνδεικνύει, ὅτι ἔχει τοσαύτην πεποίθησιν εἰς τὴν ἰδίαν αὑτοῦ γνώμην, τοσαύτην πεποίθησιν περὶ τῆς ἰδίας αὑτοῦ σοφίας, ἢ τοσαύτην ἐπιμονὴν εἰς τὴν θέλησιν αὑτοῦ, ὥστε ἀξιοῖ πρὸ ταύτης νὰ συντριβῶσι καὶ ὑποταχθῶσι καὶ Νόμος καὶ Σύνταγμα. Ἡ Ἀντιπολίτευσις διὰ τοῦτο θέλει εὑρεθῆ ἠναγκασμένη νὰ καταφύγῃ εἰς τὸ ἔσχατον τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα ἐν τοῖς Κοινοβουλίοις προτείνονται κατὰ τῶν νομοθετημάτων, ἂν ταῦτα ἀντιβαίνωσιν εἰς τοὺς θεμελειώδεις θεσμοὺς τῆς χώρας, εἰς τὴν πρότασιν τοῦ ἀπαραδέκτου, ἂν ἡ πλειοψηφία δὲν πεισθῇ ν’ ἀποδεχθῇ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Φιλαρέτου. Ἡ πρότασις τοῦ ἀπαραδέκτου εἶναι πρότασις ἀξία μεγάλης προσοχῆς, διότι περιέχει μεγάλην σημασίαν, καὶ εἶναι ἡ σοβαρωτέρα τῶν προτάσεων, αἵτινες προτείνονται ἐν τοῖς Κοινοβουλίοις. Διὰ τοῦτο σπανιώτατα ἀναγινώσκει τις ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῶν Κοινοβουλίων προτάσεις τοῦ ἀπαραδέκτου. Ἀλλὰ δὲν γνωρίζω ἂν ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῶν ξένων Κοινοβουλίων προβάλλωνται θέματα πρὸς ψηφοφορίαν, ὁποῖα δυστυχῶς πολλὰ μέχρι τοῦδε προεβλήθησαν εἰς ἡμᾶς· δὲν γνωρίζω ἂν ἐν τοῖς πρακτικοῖς βλέπῃ τις ἐκδηλουμένην ἐκεῖ τόσην ἄκαμπτον ἐπιμονὴν, τόσον ἀμετάπειστον ἀπόφασιν, νὰ μὴ παρεκκλίνωσιν οὐδὲ κατὰ κεραίαν ἀπὸ τῆς προτάσεως τῆς Κυβερνήσεως, οἷα μέχρι τοῦδε μετὰ θλίψεως ὁμολογῶ, ὅτι ἐξεδηλώθη πολλάκις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Σέβομαι τὰς πεποιθήσεις ἑκάστου μέλους τοῦ Κοινοβουλίου, εὐλαβοῦμαι τοὺς δεσμούς, οἱ ὁποῖοι συνδέουσι τὰ μέλη αὐτοῦ, εἴτε δι’ ἀμοιβαίας πρὸς πρόσωπα ἐμπιστοσύνης, εἴτε δι’ ἄκρας πρὸς ἰδέας καὶ γνώμας ἀφοσιώσεως· ἀλλὰ καὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τὰ ὅρια καὶ ἡ πρὸς τὰς πολιτικὰς γνώμας πεποίθησις πρέπει νὰ περιορίζηται ἀπὸ τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα καθορίζουσι τὴν ἐξουσίαν τοῦ Κοινοβουλίου. Τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος δὲν ἔχει τὴν ἐξουσίαν, ἣν ἔχει τὸ τῆς Ἀγγλίας, ν’ ἀποφασίζῃ ὅ,τι θέλει καὶ ἂν ἀντιβαίνῃ εἰς τὸ Σύνταγμα, τοῦ νὰ δύναται νὰ συντάξῃ τὴν πολιτείαν καὶ νὰ ἐκδίδῃ ἀποφάσεις ἀληθῶς συντακτικάς. Τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος δὲν ἔχει τοιαύτην ἐξουσίαν, δὲν δύναται νὰ ψηφίζῃ νομοθετήματα ἀντιβαίνοντα εἰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Ἔχει ὑπέρτερον ἄρχοντα, τὸ Σύνταγμα, καὶ ὑπάρχει καὶ λειτουργεῖ, διότι τὸ Σύνταγμα ἐπέτρεψε τὴν ὕπαρξιν καὶ τὴν λειτουργίαν αὐτοῦ· ἄλλως, τὸ Κοινοβούλιον ἤθελε στασιάσει κατὰ τοῦ Συντάγματος, καὶ ἐπειδὴ τοῦτο εἶναι ὁ καθεστὼς νόμος τῆς Πολιτείας, ἤθελε στασιάσει κατὰ τῆς καθεστώσης τάξεως. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἂν ἡ πρότασις τοῦ ἀπαραδέκτου δὲν ἤθελε γίνει παραδεκτὴ ὑπὸ τῆς πλειοψηφίας, ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐνθυμηθῶμεν ὅτι ἡ ἰδική μας ἐξουσία δὲν ἐκτείνεται πέραν τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα τὸ Σύνταγμα διέγραψε, καὶ ὅτι ἡ ἐντολή, ἣν μᾶς ἔδωκαν οἱ ἐκλογεῖς ἡμῶν, εἶναι περιωρισμένη. Ἑπομένως ὡς καθῆκον ἔχομεν διὰ τοῦ λόγου, διὰ τῆς ψήφου μας νὰ προσπαθήσωμεν νὰ πείσωμεν τοὺς συναδέλφους ἵνα μὴ προβαίνωσιν εἰς πράξεις ἀντιβαινούσας εἰς τὸ Σύνταγμα, οὕτω καὶ ὅταν δὲν πείσωμεν αὐτοὺς, ὀφείλομεν νὰ μὴ στέρξωμεν νὰ λάβωμεν μέρος εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Στέργοντες εἰς τὴν ψηφοφορίαν, συντελοῦμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν παραβίασιν τοῦ Συντάγματος. Ἂν τυχὸν μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁ ὑπολειπόμενος ἐν τῇ αἰθούσῃ ἀριθμὸς τῶν κυρίων βουλευτῶν ἤθελε συμβῆ νὰ μὴ ἀνέρχηται εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Συντάγματος προσδιωρισμένον νόμιμον ἀριθμὸν, τότε ἀφοπλίζομεν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν εἶσθαι τυχὸν διατεθειμένοι νὰ ἀποδεχθῶσι τὸ νομοθέτημα τὸ ἀντιβαῖνον εἰς τὸ Σύνταγμα, ἀφοπλίζοντες δὲ αὐτοὺς, προλαμβάνομεν τὴν παραβίασιν τοῦ Συντάγματος, ἥτις ἤθελε τελεσθῆ, ἂν ἐψηφίζετο τὸ νομοθέτημα. Ἐν τοῖς γενικοῖς λοιπὸν καθήκοσι τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶναι οὐχὶ μόνον ν’ ἀγωνίζεται νὰ πείθῃ, ἵνα μὴ ἀθετηθῇ θεσμός τις τῆς χώρας, ἀλλὰ καὶ νὰ ψηφοφορῇ, καὶ ἂν δὲν ἀκουσθῇ, καὶ ν’ ἀρνῆται νὰ συμπράξῃ εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Ἀλλὰ καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ ἀπὸ τῆς ψηφοφορίας ἀποχὴ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως δὲν ἤθελε μειώσει τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ μελλόντων νὰ παραμένωσι διὰ νὰ ψηφοφορήσωσι τὸ καθ’ ἡμᾶς ἀντισυνταγματικὸν νομοθέτημα, καὶ ἐπομένως ἂν ἤθελε μείνει ὁ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος προσδιοριζόμενος νόμιμος ἀριθμὸς, ἡ Ἀντιπολίτευσις μὴ στέργουσα καὶ τότε νὰ συμπράξῃ εἰς τὴν ψηφοφορίαν, νομίζω ὅτι καὶ τότε ἐκπληροῖ καθῆκον πρὸς τὴν συνείδησίν της, οὐ μόνον διότι δὲν συμπράττει εἰς παράβασιν τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ καὶ διότι πορίζεται τὴν ἐλπίδα ὅτι ἴσως ἐκεῖνοι ὅσοι μένουσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ ὅσοι ἔχουσιν ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἂν ἦναι διατεθειμένοι νὰ παράσχωσιν εἰς αὐτὴν πᾶσαν δύναμιν καὶ εὐκολίαν, ὅτι θέλουσι σκεφθῆ ὅτι ἀναλαμβάνουσιν αὐτοὶ ἄνευ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τὴν εὐθύνην, ἀποδεχόμενοι νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον ὁλόκληρος ἡ πτέρυξ αὕτη ἐχαρακτήρισεν ὡς ἀντισυνταγματικόν. Ἀλλ’ ἡ Ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία δὲν ἔπαυσε νὰ θεωρῇ ἀδελφὴν αὐτῆς τὴν πλειοψηφίαν — διότι δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι καὶ ἐν τῇ πτέρυγι ταύτῃ (δεικνύει τὴν Συμπολίτευσιν) ὑπάρχουσιν ἄνθρωποι πολλοὶ, οἵτινες, ὅπως καὶ ἡμεῖς, ἐνδιαφέρονται ὑπὲρ τῆς τύχης τοῦ τόπου καὶ περὶ τῆς νομίμου τάξεως, καὶ περὶ τῆς ἰσχύος τῶν νόμων—ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει πάντοτε τὴν ἐλπίδα, ὅτι αἱ συμβουλαὶ καὶ αἱ γνῶμαι αὐτῆς δὲν θέλουσιν ἀποκρουσθῆ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ὑπαγορευθῇ εἰς αὐτὴν ἡ βαθμιαία πρόοδος ἀπὸ τῶν συνήθων εἰς τὰ ἔκτακτα μέτρα. Ἔχει τὴν ἐλπίδα ὅτι ἐκεῖνοι ἐκ τῶν μελῶν τῆς Συμπολιτεύσεως, οἵτινες ἐνδιαφέρονται περισσότερον διὰ τὴν Κυβέρνησιν—διότι ἔχουσι μείζονα ἀπὸ τοὺς συναδέλφους ἐμπιστοσύνην πρὸς αὐτὴν—ὅτι αὐτοὶ πρῶτοι θέλουσιν ἀσχοληθῆ νὰ πείσωσι τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ δείξῃ καὶ ἐπὶ τοῦ νομοθετήματος τούτου τὴν ἰσχυρογνωμοσύνην, ἡ ὁποία, δὲν ἠξεύρω, ἂν ἔχῃ πολλὰ παραδείγματα ἐξαιρέσεων, δύναμαι ὅμως νὰ εἴπω ὅτι κατὰ τὸ πλεῖστον πάντοτε ἐξεδηλώθη μέχρι τοῦδε ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἀντιποιουμένης αἰωνίως τὸ ἀλάθητον τῶν πράξεων αὐτῆς.

§96Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ προλαλήσας ἐθεώρησεν ἁμάρτημα, ἐθεώρησε μάλιστα καὶ ὡς μετέχον ἀνηθικότητός τινος τὸ ὅτι ἐπεκαλέσθην ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὡς καθεστὼς, τὸ κατὰ τὸ 1877 ὑπάρχον, ὅπερ καὶ κατὰ τὸ 1878 ἐξηκολούθησε τὸ αὐτό. Δὲν ἔχω σκοπὸν ν’ ἀκολουθήσω τὸν ἔντιμον ἀρχηγὸν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἰς πάντα ὅσα εἶπε καὶ εἰς ἐκεῖνα, εἰς τὰ ὁποῖα κατέληξε, διότι πολλὰ μὲν ἐξ αὐτῶν νομίζω, ὅτι παρεῖλκον ὅλως διόλου, ὅσα δὲ εἶπε περὶ ἀποχωρήσεως ἐπισφραγίζων τὸν λόγον αὐτοῦ, εἶναι ἀδιάφορα πρὸς ἐκείνους, οἵτινες ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ διατελοῦντες καὶ τὸν νόμον ἐφαρμόζοντες θέλουσι πράξει τὰ νόμιμα. Ἐκεῖνο ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἰδίως θέλω νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς εἶναι, ὅτι ὁ ἔντιμος προαγορεύσας—καὶ ἀγνοῶ πῶς πρέπει νὰ ὀνομάσω τὸ πρᾶγμα, θαυματοποιΐαν ἢ ταχυδακτυλουργίαν— κατώρθωσε νὰ θέσῃ ἐκ μέσου ἐκεῖνα τὰ μέρη τῶν ὁμιλιῶν αὐτοῦ, τὰ ὁποῖα ἤθελον δείξει εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ὁ νῦν ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐν ἔτει 1878 ἐπρέσβευεν αὐτὰ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρεσβεύομεν ἡμεῖς.

§97ΜΙΛΗΣΗΣ. Δὲν θέλομεν ν’ ἀκούσωμεν ἱστορίαν· ἡ ὥρα εἶναι 8½.

§98ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὀφείλετε ν’ ἀκούσητε, διότι πρόκειται νὰ ὑπερασπίσωμεν ἑαυτοὺς προσβαλλομένους. Διατί ὁ ἔντιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπέμεινε πάντοτε νὰ ὁμιλῇ περὶ ἐκτάκτων περιστάσεων; Διατί ἐπέμεινε νὰ δεικνύῃ ἐκείνας καὶ μόνας διὰ τρόπου, ὁ ὁποῖος δὲν ἁρμόζει εἰς διευθυντὴν κόμματος, ἀπέφυγε δ’ ἐπιμελῶς ν’ ἀναφέρῃ τὰ ἄρθρα τὰ πραγματευόμενα περὶ τῆς καταστάσεως τῆς εἰρήνης καὶ τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι χαρακτῆρα προσωρινότητος; Τοῦτο εἶναι ταχυδακτυλουργικὴ μέθοδος, σκοπὸν ἔχουσα νὰ καλύψῃ τὸ ἀνόμημα, τὸ ὁποῖον σκοπεῖτε νὰ πράξητε. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος ἐφρόντισε νὰ μὴ ὁμιλήσῃ περὶ τοῦ νομοθετήματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον δὲν εἶχε προσωρινὴν ἰσχύν, ἀλλ’ ἀπέβλεπεν εἰς τὸν καιρὸν τῆς εἰρήνης· ἀπέφυγε νὰ ὁμιλήσῃ περὶ τοῦ νομοθετήματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον δὲν συνεζητήθη ἐν ταῖς σελίσιν 841 καὶ ἑπομέναις, εἰς ἃς ἀνέδραμεν, ἀλλ’ ἐν ταῖς σελίσι 556, 557 καὶ ἑπομέναις, ἀπέφυγε νὰ ὁμιλήσῃ περὶ τοῦ νόμου ΨΙΖʹ, τοῦ παραρτήματος τρόπον τινὰ τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, ἐν ᾧ ὑπῆρχε τὸ ἄρθρον 11, ἀπέφυγε νὰ ὁμιλήσῃ περὶ τοῦ ἄρθρου 18 τοῦ προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ τοῦ 1878, ἄρθρου, τὸ ὁποῖον δὲν ἦτο προσωρινόν, ἀλλὰ προωρισμένον νὰ ἦναι διαρκὲς, ὡς διαρκὴς εἶναι ἡ εἰρήνη, εἰς τὴν ὁποίαν ἀναφέρεται. Ἐγὼ ὅμως θὰ ἀναγνώσω καὶ ταῦτα καὶ θὰ ἀναγνώσω καὶ τάς ὁμιλίας αὐτοῦ. Εἶπον καὶ πρὸ ὀλίγου ὅτι, συζητουμένου τοῦ νόμου τοῦ λαβόντος στοιχεῖα ΨΙΖʹ, ἡ τότε Ἀντιπολίτευσις, ἥτις ἐν ἀπουσίᾳ τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη εἶχε κατὰ τὸ πλεῖστον συνταχθῇ περὶ τὸν νῦν Πρωθυπουργὸν, ἀντετάχθη ἐν ἀρχῇ εἰς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, οὐχὶ διότι δὲν παρεδέχετο αὐτὸ, ἀλλὰ διότι ἐθεώρει ἀτελεῖς τὰς διατάξεις αὐτοῦ καὶ οὕτω βλέπομεν, ὅτι ὁ μακαρίτης Ζωχιὸς καὶ ὁ κ. Τρικούπης κατεψήφισαν τοῦ νομοσχεδίου κατὰ τὴν πρώτην συζήτησιν, μόνον δὲ ἀφοῦ κατόπιν ἐπῆλθον ἐξηγήσεις καὶ διόρθωσις αὐτοῦ ὑπερεψήφισαν. Τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο περιεῖχε τὴν διάταξιν τοῦ σημερινοῦ ἄρθρου 11, ἥτις ἐπέτρεπεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐν καιρῷ εἰρήνης καὶ πρὸς συμπλήρωσιν τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ— καὶ τοῦτο πολὺ πρὶν ἀκόμη ὑπάρξῃ ἡ ἀπόφασις τοῦ Βερολίνου, ἐφ’ ἧς ἐνέπηξε τοὺς ὄνυχας αὐτοῦ ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως—νὰ καλῇ εἰς τὰς τάξεις πρὸς ὑπηρεσίαν ἐνεργὸν αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ἄνδρας, οὓς ἐκάλει ὁ νόμος πρὸς ἁπλᾶς ἀσκήσεις· καὶ θέλετε ἴδει, ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν, ὅτι ἔφθασε στιγμή, καθ’ ἣν ὁ κ. Ρικάκης, ἀνήκων εἰς τὴν μερίδα τοῦ μακαρίτου Ζαΐμη, ἐξεγερθεὶς ἐζήτησε παρὰ τῆς τότε Κυβερνήσεως τουλάχιστον νὰ προστεθῇ εἰς τὴν λέξιν «ἀνάγκη» τὸ «ἐκτάκτῳ», ἀλλ’ ἀντεπεξῆλθε τότε μετ’ ἀγανακτήσεως ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς καὶ ἐπήνεγκε τὴν πτῶσιν τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ρικάκη· δὲν ἤθελε νὰ προστεθῇ οὐδὲ τὸ «ἔκτακτος» σελ. 507. Εἰς τὰς ἀντιῤῥήσεις τὰς διαφόρους, ἰδίως εἰς τὰς τοῦ μακαρίτου Ζωχιοῦ καὶ τοῦ κ. Ρικάκη, ἀπήντησε μεταξὺ ἄλλων ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς τὰ ἑξῆς· «ἡ ἀνάγκη τοῦ νομοσχεδίου εἶναι γνωστὴ· εἶναι, ὅταν αἱ ἄλλαι πηγαὶ, ἐκ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ συμπληρωθῇ ὁ στρατὸς, δὲν θὰ παρέχωσι τοσοῦτον ἀριθμὸν ἀνδρῶν ὅσος ἀπαιτεῖται. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀνάγκη· διὰ τοῦτο οὐδεμίαν ἐκ τῶν τροπολογιῶν, τὰς ὁποίας ἐπρότεινεν ὁ κ. Ρικάκης, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δεχθῇ ἡ Βουλή». Καὶ προέκειτο περὶ συμπληρώσεως τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ ἐν ὥρᾳ εἰρήνης, ὡς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν (θόρυβος). Ὅτε δὲ ἦλθεν ἡ στιγμὴ τῆς ψηφοφορίας καὶ ὁ Πρόεδρος ἔθηκεν εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ρικάκη· «Οἱ καλούμενοι πρὸς ἐξάσκησιν (διότι περὶ αὐτῶν προέκειτο) κατατάττονται ἐν ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ». Πρόεδρος. «Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη». Σημειώσατε δὲ καὶ πάλιν, ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο τὸ 11, ὅπερ τότε δὲν ἐθεωρεῖτο ἀντισυνταγματικὸν, ἐψήφισαν πάντες οἱ περὶ τὸν κ. Τρικούπην. Ἐρχόμεθα ἤδη εἰς τὸ ἄρθρον 18 τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, περὶ τοῦ ὁποίου ὁ ἐκ Γόρτυνος βουλευτὴς ἀπέφυγεν ἐπιμελῶς νὰ κάμῃ λόγον, καὶ τοῦτο διότι ἀφορᾷ εἰς τὴν κατάστασιν τῆς εἰρήνης. «Οἱ καλούμενοι πρὸς καταρτισμὸν τῆς ἐν εἰρήνῃ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ τὰ διάφορα σώματα αὐτοῦ συμπληροῦσιν. δʹ) Ἐν ἀνάγκῃ διὰ τῆς δυνάμει Βασιλικοῦ Διατάγματος, ἐκδιδομένου ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, τηρήσεως εἰς τὰ ὅπλα τῶν τακτικῶν ἐφέδρων μέχρις ἐνιαυσίου ὑπηρεσίας ἐκ τῆς τριετοῦς ἐφέδρου ὑποχρεώσεως αὐτῶν». Μετὰ ταῦτα μόνον ἔρχεται τὸ ἄρθρον 19, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν. Σαφῶς καὶ καθαρῶς διακρίνουσι τὰς περιπτώσεις τὰ δύω ταῦτα ἄρθρα, ἀναφερόμενα τὸ μὲν εἰς τὴν εἰρήνην, τὸ δὲ εἰς τὸν πόλεμον, ὅτε καὶ μόνον ἐπιβάλλεται ἡ εἰς τὴν Βουλὴν ἄμεσος ἀνακοίνωσις τοῦ Βασιλικοῦ Διατάγματος· καὶ ἐν τούτοις σήμερον ἐτολμήθη καὶ τοιούτων νόμων καὶ τοιούτων κειμένων διαστροφή.

§99ΜΙΛΗΣΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§100ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Μετὰ τὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι διὰ τοῦ Νομοσχεδίου περὶ προσδιορισμοῦ τῶν δυνάμεων κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν καὶ διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ θὰ ὁρισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῆς δυνάμεως, περιττὴ ἀποβαίνει πᾶσα συζήτησις, διότι ὅσα κατὰ τοῦ Νομοσχεδίου λέγονται, δὲν ἔχουσι καμμίαν ὑπόστασιν. Ἀλλ’ ἡμεῖς δίδομεν πολὺ μεγαλειτέραν βαρύτητα εἰς τὸ θέμα τῆς δαπάνης τοῦ στρατοῦ, παρὰ εἰς τὸ τῆς ἐγέρσεως τοῦ στρατοῦ. Παρατηρήσατε ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ τί λέγουσιν ἐκεῖ, ὅπου ἡ ἐλευθερία εἶναι ἀνεπτυγμένη εἰς τὸν ὕπατον βαθμὸν, εἰς τὴν Ἀμερικήν. Λέγουσιν, ὅτι εἶναι μικρότερον παρὰ τὸ ζήτημα τῆς δαπάνης, διότι κατὰ τὴν φράσιν αὐτῶν τὸ βαλάντιον εἶναι ἰσχυρότερον τοῦ ξίφους. Καὶ ὅμως, κύριοι, οἱ ἔντιμοι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι προβάλλουν τόσας δυσχερείας κατὰ τοῦ Νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἶναι ἠρτημένον ἀπὸ ἄλλο Νομοσχέδιον, ἄνευ τοῦ ὁποίου τὸ Νομοσχέδιον ἐκεῖνο μένει ἔγκυρον, οἱ συνάδελφοι ἡμῶν — καὶ ἐννοῶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι μακρὰν πεῖραν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, καὶ ὄχι τοὺς ἀποσπασθέντας τῆς πτέρυγος ταύτης—δὲν κάμνουν τὴν ἐλαχίστην ἀντίῤῥησιν, ἐνῷ βλέπουσι τὴν μεγίστην προσβολὴν τοῦ Συντάγματος, ἥτις ἐγένετο διὰ τοῦ περὶ λογιστικοῦ νόμου, ὁ ὁποῖος λέγει μὲν, ὅτι ὑπ’ εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν πρέπει νὰ μὴ ἐκδίδηται ἔνταλμα πληρωμῆς, ὁσάκις δὲν ὑπάρχει πίστωσις ἐψηφισμένη ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ παρακατιὼν διὰ τοῦ 15 ἄρθρου ἀμέσως παραβιάζει τὸν εἰρημένον κανόνα καὶ συνάμα τὸ 60 τοῦ Συντάγματος ἄρθρον, διότι ἐπιτρέπει εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν νὰ κάμνῃ πληρωμὰς μὴ ἐψηφισμένας ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ τὸ ὀλίσθημα δὲν σταματᾷ ἐδῶ· προχωρεῖ μέχρι κρημνισμοῦ, διότι ὁ περὶ λογιστικοῦ νόμος ἐν τῷ ἄρθρῳ 18 λέγει, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν δύναται νὰ ἐκδίδῃ ἐντάλματα χρηματικὰ εἰς ἐκτάκτους ἀνάγκας, ποσῶς μὴ προβλεπομένας ὑπὸ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Θέλετε μεγαλειτέραν παράβασιν τοῦ Συντάγματος ἀπὸ αὐτήν; Τούτου ἕνεκα ἔλεγεν ὁ Νέστωρ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως κ. Σωτηρόπουλος προχθὲς, ὅτι «ἡ Κυβέρνησις δύναται, ἀφοῦ τὸ ὑπὸ συζήτησιν Νομοσχέδιον γείνῃ νόμος, νὰ καλῇ ὅσους θέλει ἐφέδρους ἄνευ τῆς ἀναγκαίας πιστώσεως τῆς Βουλῆς, διότι τὸ 18 ἄρθρον τοῦ Λογιστικοῦ Νόμου ἐπιτρέπει τὴν δαπάνην ἐν πάσῃ ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ τῇ δικαιολογούσῃ τὴν κλῆσιν τῶν ἐφέδρων ἢ τὴν διατήρησιν ἐν τῷ στρατῷ τῶν ἀφυπηρετησάντων». Ἀλλὰ ποῖοι εἶναι, κύριοι, οἱ γεννήτορες αὐτῆς τῆς παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος; Εἶναι οἱ ἀντιπολιτευόμενοι. Ἐὰν θέλουν νὰ ἦναι εὐλαβέστεροι πρὸς τοὺς θεμελιώδεις νόμους οἱ συμπολιτευόμενοι, πρέπει καὶ αὐτοὶ νὰ ἦναι εὐλαβέστεροι πρὸς αὐτοὺς καὶ ἰδίως πρὸς τὸν θεμελιωδέστατον ἁπάντων, τὸν ἀφορῶντα εἰς τὰς δαπάνας τοῦ Κράτους. Ἀφοῦ δεικνύουσι τοσαύτην εὐαισθησίαν εἰς πᾶν τὸ ἀντισυνταγματικὸν, πρέπει νὰ ζητήσωσι πρὸ παντὸς τὴν κατάργησιν τῶν ἀντισυνταγματικῶν διατάξεων τοῦ περὶ δημοσίου Λογιστικοῦ Νόμου. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου πᾶσαν ἀντίῤῥησιν αὐτῶν πρέπει ν’ ἀναβάλωσι, μέχρις οὗ ἔλθῃ πρὸς συζήτησιν τὸ περὶ προσδιορισμοῦ τοῦ στρατοῦ Νομοσχέδιον καὶ ὁ Προϋπολογισμός· ἄλλως, καὶ ἡμεῖς ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ τοῖς εἴπωμεν, ἀφοῦ ζητοῦσιν ἀπὸ ἡμᾶς εὐθύνην, ὅτι ζητοῦσι πρόφασιν νὰ ἐκτελέσωσι τὸ μελετηθὲν πραξικόπημα.

§101ΗΛ. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Πρέπει νὰ μὴ ἀποκρύψω ἀπὸ τὴν Βουλήν, ὅτι τὸ γενικὸν πνεῦμα τῆς ἐπὶ τοῦ Νομοσχεδίου τούτου συζητήσεως μέχρι τῆς πρὸ μικροῦ ἀγορεύσεως τοῦ ἐκ Γόρτυνος βουλευτοῦ εἶχεν ἐμποιήσει καὶ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς πολλοὺς βεβαίως ἐξ ὑμῶν αἴσθημα θλιβερόν. Διὰ τῆς συζητήσεως ταύτης διῆκε πνεῦμα διαρκοῦς κλονισμοῦ ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ Τόπου τῆς πρὸς τὸ στρατεύεσθαι ἀγάπης καὶ ἀνάγκης, καὶ ἔμπνευσις ἀποστροφῆς πρὸς αὐτήν. Ἐχρειάσθη δὲ νὰ συναισθανθῇ τοῦτο καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος βουλευτής, ἵνα σπεύσῃ νὰ εἴπῃ ἡμῖν ὅτι ἀναγνωρίζει μὲν ὅτι τὸ Νομοσχέδιον τοῦτο ἔπρεπε νὰ ψηφισθῇ ὁμοφώνως ὑπὸ τῆς Βουλῆς, προκειμένου περὶ τοῦ μεγάλου αὐτοῦ σκοποῦ, τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς τοῦ Τόπου, ἀλλ’ ὅτι ἡ πρὸς τὸ Σύνταγμα ἀντίθεσις μιᾶς διατάξεως αὐτοῦ ἀναγκαίως προεκάλεσε ζωηρὰν ἀντίστασιν· διότι τῷ ὄντι τὸ ὕφος τοῦ ζητήματος καταβιβάζει πολλάκις τὸ ὕφος τῆς συζητήσεως. Μήπως δὲν ἠκούσατε χθὲς βουλευτοῦ ἐγκαυχωμένου ὅτι εἶναι ἐναντίος τῆς ἐφεδρείας; καὶ δὲν ἀκούετε ἀκαταπαύστως ἐπαναλαμβανόμενον ὅτι τὸ βάρος, ὅπερ ἡ ἐφεδρεία ἐπιβάλλει, ἡ ἐπὶ τριάκοντα δηλονότι ἡμέρας κατὰ διετίαν ἄσκησις, εἶναι βάρος δυσβάστακτον, ὅτι τὰ βάρη ταῦτα τοῦ λαοῦ πολλαπλασιάζονται, καὶ ὅτι ὁ λαὸς δυσφορεῖ διὰ τὰ τοιαῦτα βάρη, τὰ ἐπιβαλλόμενα εἰς αὐτόν; Καὶ μὴ προτοῦ φθάσωμεν εἰς τὸ 15 ἄρθρον, δὲν κατεψηφίσθη ἡ ἀρχὴ τῆς ἐφεδρικῆς ὑπηρεσίας ἐν ἀρχῇ τοῦ Νομοσχεδίου τούτου; Καὶ ἂν εἴχομεν χώραν, ἥτις νὰ ἐπέτρεπε νὰ σκεπτώμεθα εἰρηνικῶς, καὶ ἄν τις ἐξ ὑμῶν ἀνεδέχετο τὴν εὐθύνην νὰ εἴπῃ ὅτι εἶναι ὑπὲρ τῆς εἰρηνικῆς πολιτικῆς, θὰ ἐνόουν τὴν περὶ τοῦ θεσμοῦ καθόλου ἀντίῤῥησιν. Θὰ ἔβλεπον τοὐλάχιστον δύω στρατόπεδα καὶ ἤθελον δικαιολογεῖσθαι οἱ καταφερόμενοι κατὰ τοῦ Νομοσχεδίου τούτου, ἀντιτάσσοντες τὴν ἔλλειψιν ἀνάγκης παρασκευῆς καὶ τὴν εἰρήνην ὡς ὑποχρέωσιν τῆς χώρας. Ἀλλ’ ὅταν πάντες ἀναγνωρίζητε ὅτι ὁ Τόπος πρέπει νὰ ἑτοιμασθῇ συντόμως καὶ συντόνως, τὸ νὰ καταπολεμῆτε Νομοσχέδιον, ὅπερ ἀκριβῶς τείνει εἰς τὴν τοιαύτην ἐπίῤῥωσιν τοῦ Κράτους καὶ τοῦ ἐλευθέρου μέρους τοῦ Ἔθνους, τὸ νὰ δεικνύητε ὅτι τὸ ἀσκεῖσθαι εἰς τὰ ὅπλα εἶναι τὸ μέγιστον τῶν κακῶν καὶ ἡ ἀντιδημοτικωτάτη τῶν ὑποχρεώσεων, καὶ ἡ φυγὴ τῆς ἀσκήσεως καὶ τῆς στρατείας τὸ δημοτικώτατον πρᾶγμα, δὲν νομίζετε ὅτι εἶναι ἀνακολουθία ἐπιβλαβὴς καὶ ὀλεθρία; Δὲν νομίζετε, ὅτι σεῖς ἢ τοὐλάχιστον ἐκεῖνοι ἐξ ὑμῶν ὅσοι παραδέχονται ὅτι ἡ μονοετὴς θητεία δὲν εἶναι ἐπαρκὴς πρὸς ἐξάσκησιν τῶν στρατευσίμων εἰς τὰ ὅπλα, εὑρίσκονται εἰς ἀντίφασιν πολεμοῦντες τὴν ἀνάγκην τῆς ἅπαξ μόνον κατὰ δύω ἔτη, καὶ μόνον ἐπὶ 30 ἡμέρας, ἀσκήσεως τῆς ἐφεδρείας; Ἠναγκάσθην νὰ ἀναδράμω εἰς τὴν γενικὴν ταύτην συζήτησιν, διότι ἐξ αὐτῆς πρέπει νὰ κριθῇ ἡ ἔντονος ἐξέγερσις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ διότι νομίζω, ὅτι μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ζήτημα τῆς ἀντισυνταγματικότητος, ὅπερ ἀνευρίσκετε ἀδίκως ἕως τότε, κατέπεσεν ἐντελῶς. Ποῦ τῷ ὄντι εὑρίσκετε τὸ ἀντισυνταγματικὸν τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 15; εἰς τὸ ὅτι δι’ αὐτοῦ δίδεται ἐξουσία τῇ Κυβερνήσει νὰ καλῇ ἀπροσδιόριστον ἀριθμὸν ἀνδρῶν, ἐνῷ κατὰ τὸ Σύνταγμα ἡ Βουλὴ πρέπει ἐτησίως νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν αὔξησιν τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως, καὶ νὰ ὁρίζῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν στρατευτέων. Ἐλέγετε ὅτι, ἂν ἡ Βουλὴ δὲν πράττῃ τοῦτο ἐτησίως, δὲν δικαιοῦται αὕτη ἐφάπαξ νὰ δώσῃ ἐντολὴν τοιαύτης αὐξήσεως τῷ Ὑπουργείῳ, οὔτε ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ ἄρθρον 15. Ἀλλὰ σᾶς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐξ ἀρχῆς, ὅτι ἡ Βουλὴ διὰ τοῦ ἐτησίου Νόμου περὶ στρατολογίας θὰ ἐπιτρέπῃ ἢ δὲν θὰ ἐπιτρέπῃ νὰ προσκαλῶνται αἱ δύω σειραὶ τῆς ἐφεδρείας. Σᾶς εἶπεν ὅτι ὁ ἐτήσιος Στρατιωτικὸς Νόμος θέλει δίδει ἢ θέλει ἀρνεῖσθαι εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα νὰ κάμῃ χρῆσιν τοῦ ἄρθρου 15, καὶ θὰ ὁρίζῃ τὸ ποσὸν τῆς τοιαύτης αὐξήσεως. Τί εἶναι τοῦτο εἰ μὴ προηγουμένη συγκατάθεσις τῆς Βουλῆς καὶ ἀπόφασις αὐτῆς;

§102ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι περιττὸν τότε τὸ ἄρθρον;

§103ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Δὲν εἶναι περιττόν, διότι κανονίζει τὸν χρόνον καὶ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν θὰ γίνωνται αἱ κλήσεις τῶν ἀνδρῶν καὶ τὰς κλητέας ἡλικίας ὁρίζει. Μετὰ τὴν τοιαύτην ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν ὁ Νομοθέτης αὐτὸς σᾶς δίδει, καὶ ἥτις αὐθεντικὴ οὖσα εἶναι μέρος τοῦ νόμου, τί ὁμιλεῖτε πλέον περὶ ἀντισυνταγματικότητος; Θέλετε, λέγετε, νὰ συγκαλῆται ἡ Βουλὴ διὰ νὰ ἐγκρίνῃ τὴν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως δι’ ἔκτακτον ἀνάγκην ἀποφασισθεῖσαν στρατολογίαν, ἢ νὰ παρέχῃ αὐτῇ τὸ δικαίωμα μέχρις ὡρισμένου ἀριθμοῦ νὰ πράττῃ τοῦτο, ἢ νὰ χορηγῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰ χρηματικὰ μέσα πρὸς συντήρησιν τοῦ ἐκτάκτου αὐτοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἀφοῦ ὁ Προϋπολογισμὸς δὲν προβλέπει περὶ τῆς δαπάνης, καὶ ὁ στρατολογικὸς νόμος περὶ τοῦ ποσοῦ τῶν στρατολογηθησομένων, ὁ δὲ νόμος ὁμιλεῖ περὶ τοῦ τρόπου τῆς κλήσεως καὶ περὶ τῶν ἡλικιῶν τῶν προσκληθησομένων, περὶ τίνος πρόκειται πλέον;

§104ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπιτρέπεται μίαν διακοπήν;

§105ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Διατί ὄχι.

§106ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δικαιολογῶν τὴν διάταξιν αὐτήν, ἔκαμε τὴν ἑξῆς δήλωσιν· «ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ περίστασις, καθ’ ἣν δὲν ἐπιτρέπει ὁ χρόνος εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλήν, καὶ δι’ αὐτὴν τὴν περίστασιν ζητεῖ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 15». Σεῖς λέγετε ὅτι ἡ Βουλὴ συνεκλήθη καὶ ἐψήφισε.

§107ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἐνιαυσίως ἡ Βουλὴ ψηφίζει τὸ ποσὸν τῶν ἀνδρῶν, καὶ ἂν ἡ Βουλὴ δὲν κάμῃ τοῦτο, ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ ἐφαρμόσῃ τὸν νόμον. Οὕτως ἐνόησεν αὐτὸν ἀρχῆθεν καὶ οὕτως εἶπεν ὅτι ἐννοεῖ τὸ ἄρθρον 15.

§108ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ Βουλὴ ἐνιαυσίως πρέπει νὰ προσδιορίσῃ, ὄχι νὰ δώσῃ ἐντολὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτὴ νὰ προσδιορίσῃ.

§109ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἢ καλῶς δὲν ἀντελήφθην, ἢ ἂν ἀντελήφθην καλῶς ἐγώ, δὲν ηὐτυχήσατε καὶ σεῖς εἰς τοῦτο, διότι εὑρίσκω τὴν ἀντίῤῥησιν ταύτην ἐναντίον τῶν ἀντιλεγόντων. Ἄν ἡ Βουλὴ ἐτησίως ἐπιτρέπῃ καὶ ἐκ προοιμίων διὰ τοῦ ἐνιαυσίου νόμου ἐγκρίνῃ νὰ συγκαλῶνται μέχρις ὡρισμένης δυνάμεως αἱ ἡλικίαι τῶν ἐφέδρων, τί ἄλλο θέλετε;

§110ΜΙΛΗΣΗΣ. Αὐτὸ δὲν εἰμπορεῖ νὰ κάμῃ ἡ Βουλὴ, διότι αὐτὸ εἶναι délègation, εἶναι παράτασις τῆς ἐντολῆς της. Ὑποθέσατε εἰς τὸν ἐνιαύσιον νόμον περὶ φορολογίας, ἀφοῦ προσδιορίσῃ ἡ Βουλὴ τοὺς φόρους, νὰ εἴπῃ ὅτι ἐκτὸς αὐτῶν τῶν φόρων δίδω τὴν ἄδειαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐπιβάλλῃ καὶ ἄλλους φόρους· αὐτὸ εἶναι ἐντολή.

§111ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἡ ἐξομοίωσίς σας εἶναι παντάπασιν ἀνεπιτυχής. Τί σᾶς λέγει τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος; (ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον). Δὲν ἐννοεῖ ὅτι ἡ Βουλὴ προσδιορίζει τὸν ἀριθμὸν τῶν στρατευσίμων; ὅταν δὲ ὁ νόμος προσδιορίζῃ, ὅτι ἡ μὲν ἡλικία τοῦ 21 ἔτους κατ’ ἀνάγκην θέλει κληθῆ, ἐν ἐκτάκτῳ δὲ περιστάσει δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ καλέσῃ καὶ μίαν ἢ δύω τάξεις ἐφέδρων, καὶ νὰ παρακρατήσῃ τὴν ἐπὶ ἓν ἔτος κληθεῖσαν ἡλικίαν ἐπὶ τρεῖς μῆνας ἔτι, τί ἄλλο κάμνει ὁ νόμος, ὁ πάγιος, εἰμὴ νὰ κανονίζῃ μόνον τὸν τρόπον τῆς αὐξήσεως, διότι τὸν ἀριθμὸν θὰ τὸν ὁρίσῃ καὶ θὰ τὸν ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ. Ἀλλὰ θέλετε νὰ εὕρητε ἀντισυνταγματικότητα μετὰ τοῦτο; Εἴπατε ὅμως ποῦ αὐτὴ ἡ σύγκρουσις, ποῦ ἡ ἀντίθεσις; Συλλογίσθητε καλῶς, διότι ἐστηρίξατε εἰς τὴν θεωρίαν σας κρισίμους ἀποφάσεις, συλλογίσθητε ὅτι ὑπὲρ τὴν ἀπόφασιν καὶ τὴν γνώμην ὑμῶν εἶναι τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς κοινῆς γνώμης ἡ ἀπόφανσις, καὶ ἄν ποτε ἐνώπιον τῆς ἐπιστήμης ἀκουσθῇ, ὅτι μετὰ τὴν τοιαύτην τοῦ εἰσηγητοῦ τοῦ νόμου δήλωσιν, σεῖς ἐπιμένετε ὅτι εἶναι ἀντισυνταγματικὸν τὸ ἄρθρον, καὶ ὅτι εἰς τοιαύτας παρερμηνείας ἐστηρίξατε ἀπειλὰς ἢ διαβήματα ἔκτακτα, θὰ εἴπῃ περὶ ὑμῶν, ὅτι ἐζητεῖτε πρόφασιν διὰ νὰ φέρητε αὐτὴν τὴν συζήτησιν, καὶ ὅτι ἂν μὴ ἄλλο, καὶ εἰς εὕρεσιν προφάσεως ἐφάνητε ἄστοχοι.

§112ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Περὶ τούτου πρέπει νὰ ἐξηγηθῆτε. Ἄν, καθὼς ἡμεῖς φρονοῦμεν, ἦναι ἀντισυνταγματικὸν τὸ ἄρθρον 15 ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ ἐφεδρείας, κατὰ τί παύει ἀπὸ τοῦ νὰ ἦναι ἀντισυνταγματικὸν, ὅταν ἀναγραφῇ ἐν τῷ ἐτησίῳ νόμῳ;

§113ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Διατί φρονεῖτε, ὅτι εἶναι ἀντισυνταγματικόν, σᾶς ἐρωτῶ ἐγώ;

§114ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἴπομεν τοὺς λόγους· διότι δὲν προσδιορίζει τὸν ἀριθμὸν τῶν στρατιωτῶν, οἱ ὁποῖοι θὰ ὑπηρετοῦν κατὰ τὸ ἔτος, τὸ ὁποῖον προβλέπει ὁ ἐτήσιος περὶ προσδιορισμοῦ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως νόμος· δὲν προσδιορίζει δὲ καὶ τὴν περίπτωσιν.

§115ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Αὐτὸς ὁ νόμος ὁ πάγιος νὰ ὁρίσῃ τὸν ἀριθμόν; αὐτὸ θὰ ἦτο ἄντικρυς ἀντισυνταγματικόν. Θὰ ὁρίσῃ τὸν ἀριθμὸν προηγουμένως ἡ Βουλή, καὶ αὐτὴ θὰ ἐγκρίνῃ τὴν πρὸς πλήρωσιν αὐτοῦ ἐφαρμογὴν τοῦ ἄρθρου 15.

§116ΤΙΝΕΣ. Πῶς; Πῶς;

§117ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν καταλαμβάνετε τὴν θέσιν τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ὑπερασπίζεσθε.

§118ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Τότε αὐτὴ εἶναι ἡ τροπολογία· ἂς γείνῃ δεκτὴ ἡ τροπολογία καὶ τελειόνουν τὰ πάντα.

§119ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Εἰς τὸν ἕνα πρῶτον. Θὰ ἴδητε, κύριε βουλευτὰ ἐξ Ἀττικῆς, τίς δὲν ἐνόησε ποῦ εὑρίσκεται. Ὡς πρὸς δὲ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Φιλαρέτου, ἐφ’ ἧς ἵστασθε, σᾶς ἐρωτῶ· τί λέγει ἡ τροπολογία αὕτη, ἣν κρίνετε ὡς διορθοῦσαν τὴν ἀντισυνταγματικότητα; Νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, ἢ τὴν ἔγκρισιν τοῦ διαβήματος τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἄρθρου 15, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις τὸ ἀποφασίσῃ. Ἀλλ’ ἂν τὴν ἔγκρισιν αὐτὴν τὴν ἔχῃ δώσει ἡ Βουλὴ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκ προοιμίων διὰ νόμου προεψηφισμένου, πρὸς τί ἡ κατόπιν ἔγκρισις; Διατί ἡ διττὴ ἀπόφασις; Πρὸς τί ὁ πόλεμος αὐτός; δὲν εἶναι αὐτὸ τὸ ὁποῖον ζητεῖτε; καὶ ἂν λέγετε ὅτι δὲν πρέπει οὐδὲ τοῦτο νὰ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ, δεικνύοντες, ὅτι δὲν ἐμπιστεύεσθε τὸ Ὑπουργεῖον, διατί δὲν μεταφέρετε τὸν πόλεμον τοῦτον εἰς τὸ περὶ ἐνιαυσίας στρατολογίας νομοσχέδιον, ὅπου εἶναι ἡ θέσις τῆς ἐμπιστοσύνης;

§120ΛΕΒΙΔΗΣ. Προκειμένου περὶ ἀντισυνταγματικότητος, καθῆκον ἔχομεν νὰ τὴν κτυπήσωμεν εἰς τὰ πρῶτα χαρακώματά της.

§121ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Τὰ «χαρακώματα» εἶναι λέξις, καὶ ἐγὼ σᾶς ζητῶ ἐννοίας, καὶ δὲν μοῦ δίδετε.

§122ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν τὴν ἀντιλαμβάνεσθε.

§123ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Εἶναι δυστύχημα ἐδικόν σας καὶ τῆς θέσεώς σας, ὄχι ἐδικόν μου. Ἐνθυμήθητε ἐν τούτοις, ὅτι τὴν ἔννοιαν ταύτην τοῦ 15 ἄρθρου, ὄχι μόνον σᾶς ἔδωκεν ἐν ἀρχῇ καὶ ἐν τῇ πρώτῃ συζητήσει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ καὶ τὸ προεισαχθὲν νομοσχέδιον περὶ τῆς ἐνιαυσίου στρατολογίας ὑποστηρίζει· διότι τοῦτο λέγει, ὅτι ἐπιτρέπεται τῇ Κυβερνήσει ἡ χρῆσις τοῦ 15 ἄρθρου. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἔννοια αὐτοτελοῦς τοῦ ἄρθρου 15 ἐπιτρέποντος ἐν «ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ», ἐν «ἀνάγκῃ ἐκτάκτῳ» ἐννοεῖτε εἶναι ἄλλο, εἰμὴ κατάστασις περιστάσεως μὴ συνήθους, σπουδαίας ὅμως καὶ ἐπειγούσης; Κατὰ τοιαύτην λοιπὸν σπουδαίαν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν δὲν δύναται ἡ Βουλὴ νὰ προΐδῃ, ἐπιτρέπει, πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ ὁρισθησομένου ἀριθμοῦ, τὴν παράτασιν τῆς θητείας ἐπὶ τρεῖς μῆνας, ἀφοῦ δι’ ἀποφάσεως τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ διὰ Β. Διατάγματος ἀνακηρυχθῇ ἡ ἀνάγκη αὕτη ὡς ἔκτακτος. Καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ ἑρμηνεία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ ἄρθρου 15 καὶ περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς προψηφίσεως τῆς Βουλῆς, ἤθελον ἐρωτήσει ὑμᾶς, λαμβάνοντας ὑπ’ ὄψιν τὰ πρόσφατα γεγονότα, τὰ ὁποῖα κατὰ μικρὰς περιόδους ἀπειλοῦσι τὴν Ἑλλάδα, ἐρωτῶ, ἠθέλατε σεῖς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Τόπου, Κυβέρνησιν ἐθνικὴν καὶ προαγομένην ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου, ἠθέλατε νὰ ἴδητε δεδεσμευμένην ἀπέναντι τῶν ἀπροόπτων τούτων, ἠθέλατε νὰ εὑρεθῇ ἐν τοιαύτῃ ἐκτάκτῳ ἀνάγκῃ, ὁμοίαν τῇ ὁποίᾳ, ἐνθυμεῖσθε ὅλοι, καὶ περὶ ἧς ἀρκετὰ ζωηρῶς σᾶς ὡμίλησεν ὁ κ. Πρωθυπουργός; ἠθέλατε νὰ εὑρεθῇ ἄοπλος, νὰ βλέπῃ τὸ πᾶν κινδυνεῦον καὶ μηδὲν δυναμένη νὰ πράξῃ; Δὲν σᾶς ἀρκεῖ περίστασις τοιαύτη; Ἀλλὰ τότε πρὸς τί χρησιμεύουσι τὰ παθήματα, ἂν μὴ διδάσκωσι περὶ τοῦ μέλλοντος; Λησμονεῖτε ποτὲ τοῦ Χόβαρτ τὴν περίστασιν καὶ τὴν τελευταίαν τῶν μεθορίων περιπέτειαν; Ὅταν δὲ ὁ νόμος σᾶς λέγῃ ἀνάγκην, καὶ ἀνάγκην ἔκτακτον, καὶ σεῖς λέγετε ὅτι ἐν τῇ ἀνάγκῃ τῇ ἐκτάκτῳ εὑρίσκετε τακτικὴν ὑπηρεσίαν, τότε δὲν διαστρέφετε καὶ αὐτὰ τὰ ῥήματα τοῦ Νομοσχεδίου; Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία θέλει παρακρατήσει περισσότερον ἐπὶ τρεῖς μῆνας, ἄνευ ἀνάγκης τοὺς ὁπλίτας, δὲν ἤθελεν ἔλθει ὕστερον εἰς τὸ Κοινοβούλιον νὰ ὑποστῇ τὸν ἔλεγχον αὐτοῦ;

§124ΜΙΛΗΣΗΣ. Ὤ! Μάλιστα.

§125ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ. Ἰδοὺ ἓν ἐλάττωμα τοῦ συζητεῖν τοὺς νόμους ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν τῶν ὑφισταμένων περιστάσεων. Ὅταν λέγητε ὅτι ὁ ἔλεγχος τῆς Βουλῆς δὲν σημαίνει τίποτε, ὅτι ἡ εὐθύνη ἡ ὑπουργικὴ εἶναι ἴνδαλμα, δὲν ἐξυβρίζετε τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ὑπὲρ οὗ τόσον ἀγωνίζεσθε; Καὶ μήπως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμόσητε σεῖς ἢ νὰ λάβητε σεῖς ἀνάγκην τοῦ νόμου τούτου, ἢ μὴ καταδικάζετε ἑαυτοὺς ὅτι δὲν θὰ κυβερνήσητε τὸν Τόπον; Ὅπως φρονῶ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἔδει νὰ ψηφισθῇ ὁμοφώνως ὑπὸ τῆς Βουλῆς διὰ νὰ ἐμπνευσθῇ εἰς τὸν Τόπον ἡ στοργὴ πρὸς τὴν στράτευσιν, οὕτω φρονῶ ὅτι ἐκεῖνος ὅστις θὰ τὸ ψηφίσῃ, πρέπει νὰ τὸ ψηφίσῃ οὐχὶ ἐνδίδων εἰς κομματικὴν ἀνάγκην ἢ εἰς τὴν ἰδέαν συντηρήσεως Ὑπουργείου, ἀλλὰ πρέπει νὰ τὸ ψηφίσῃ ἐκ πεποιθήσεως, φρονῶ, ὅτι προσήκει εἰς τὴν Πατρίδα τοιοῦτος νόμος. Ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλα νὰ δικαιολογήσω οὕτω τὴν ψῆφόν μου λέγων ὅτι ψηφίζω τὸ νόμον τοῦτον περὶ ἐφεδρείας, διότι τὸν εὑρίσκω συμπλήρωμα τῆς μονοετοῦς θετείας, διότι ὁ Τόπος πρέπει νὰ ὁπλισθῇ συντόνως, διότι πρέπει ὁ Τόπος νὰ ἀνδρωθῇ, καὶ τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ νὰ ὑψωθῇ ὑπὲρ τὰ ἴδια καὶ τοπικὰ συμφέροντα εἰς τὰ γενικὰ τοῦ Ἔθνους, ἢ εἰς τὴν σφαῖραν τῶν ἀναγκῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ψηφίζω, διότι τὸ νομοσχέδιον θεωρῶ συνταγματικόν, διότι θέλω τὴν χώραν παρεσκευασμένην καὶ τὴν Κυβέρνησιν ἑτοίμην πρὸ τῶν ἀπροόπτων. Ψηφίζω, διότι τὸ βάρος θεωρῶ μικρὸν καὶ τὸν λαὸν μεγάλον ἵνα μὴ μετρήσῃ τὸ ἐλάχιστον τοῦτο βάρος τῆς ἀσκήσεως πρὸ τοῦ ἐκ ταύτης ὑψηλοῦ χρέους. Σεῖς δὲ συχνὰ ὁμιλοῦντες περὶ συμφέροντος τοῦ λαοῦ καὶ περὶ βαρῶν αὐτοῦ ἀδικεῖτε αὐτόν, φρονοῦντες ὅτι εἶναι ἀνάξιος τῶν πατέρων του, καὶ ἐν τοιούτοις θέμασι λέγοντες, ὅτι ὑπερασπίζετε τοῦ λαοῦ τὰ συμφέροντα, λησμονεῖτε καὶ καταπατεῖτε τοῦ Ἔθνους τὰ συμφέροντα.

§126ΡΑΛΛΗΣ. Δύω λέξεις. Νομίζω ὅτι, ὅπως ἐτέθη τὸ ζήτημα, εἶναι ἐντελῶς ἁπλοῦν· ἂν ἡ ἑρμηνεία, ἣν ἔδωκεν ὁ κ. Ποταμιάνος, εἶναι ἡ ἀληθής, τότε δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ προσθέσωμεν ἐντὸς τοῦ ἄρθρου 15 εἰς τὴν αʹ. παράγραφον «πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ στρατοῦ.»

§127ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Οὐχὶ τοῦ ἀριθμοῦ, τῆς δυνάμεως.

§128ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς διεξεδικοῦμεν ὑπὲρ τῆς Βουλῆς τὸ δικαίωμα νὰ ψηφίζῃ τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ κατ’ ἔτος. Ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν εἴμεθα σύμφωνοι κατ’ ἀρχήν, πρέπει νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ νόμῳ ἡ ἰδέα αὕτη.

§129ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἠμπορεῖ τὸ ἄρθρον νὰ ἀρχίσῃ ὡς ἑξῆς «ὑπὸ τὸν ὅρον προηγουμένης ἀδείας τῆς Βουλῆς περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ καὶ ὑφισταμένης ἀνάγκης κτλ.»

§130ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ Σύνταγμα ἐννοεῖ ἀριθμόν· ἐν τῷ ἄρθρῳ, τὸ ὁποῖον θὰ ἀναγραφῇ, χορηγεῖται δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ αὐξήσῃ ὅσον θέλει τὸν ἀριθμόν. Τὸ Σύνταγμα ἀπαιτεῖ ὡρισμένην δύναμιν ἀνδρῶν.

§131ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ὅτι ἡ δύναμις εἶναι ὁ ἀριθμὸς, τὸ μαρτυρεῖ τὸ Νομοσχέδιον τοῦ ἰδίου Πρωθυπουργοῦ. Τί λέγει; «ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ διὰ τὸ τρέχον ἔτος ὁρίζεται εἰς 30 χιλ.» Λοιπὸν ἡ δύναμις εἶναι χιλιάδες.

§132ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅ,τι εἶπον, ἐξηγῶν τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου, βεβαίως εἶμαι καὶ ἕτοιμος νὰ τὸ ἐγγράψω ἐν τῷ Νομοσχεδίῳ, ἂν θεωρηθῇ τοῦτο ἀναγκαῖον. Ἐγὼ δὲν τὸ θεωρῶ ἀναγκαῖον, ἀλλ’ ἂν θεωρῆτε, ὅτι ἡ ἀναγραφὴ καθιστᾷ βεβαιοτέραν τὴν ἔννοιαν ταύτην, δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν. Ἤδη πρόκειται περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἀναγραφῆς. Θέλει ἀναγραφῆ ἡ διάταξις αὕτη ὡς ἐν τῷ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ἀναγράφεται ἡ διάταξις, ἡ ἀφορῶσα εἰς τὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ τῆς ἐμπολέμου καταστάσεως. Ὁ νόμος περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ἐν μὲν τῷ πρώτῳ ἐδαφίῳ ἀναγράφει τὴν κανονικὴν δύναμιν κατ’ ἀριθμὸν, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ ἐδαφίῳ ἀναγράφει τὴν ἔκτακτον δύναμιν διὰ παραπομπῆς εἰς νόμον. Τὸ πρῶτον ἐδάφιον λέγει, ὅτι ἡ τακτικὴ δύναμις τοῦ κατὰ γῆν στρατοῦ ὁρίζεται διὰ τὸ ἔτος 1884 εἰς 30,000, ἡ δὲ δευτέρα, ὅτι αὔξησις τῆς δυνάμεως ταύτης ἐπιτρέπεται μόνον (ἀναγινώσκει)· «ἐν ταῖς περιστάσεσι ταῖς προβλεπομέναις ὑπὸ τοῦ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ νόμου καὶ κατὰ τὰ ὑπ’ αὐτοῦ κεκανονισμένα». Ἐννοεῖται, ὅτι τοῦτο περιέχει ἀριθμὸν, δηλαδὴ πάντα τὸν ἀριθμόν, τὸν ὁποῖον αἱ τάξεις αὗται, περὶ ὧν πραγματεύεται, περιέχουσι τοιουτοτρόπως καὶ ἐνταῦθα ἀριθμὸς εἶναι ὁ ἀποτελῶν τὰς δύω ἡλικίας, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ κληθῶσιν, ἀλλὰ τὸν ἀριθμὸν τοῦτον δὲν δυνάμεθα νὰ καθορίσωμεν ἀκριβῶς, διότι δὲν τὸν γνωρίζομεν ἀκριβῶς. Ἠδυνάμεθα νὰ λάβωμεν τὸ μητρῷον τῶν ἀῤῥένων καὶ ἐξ ἐκείνου νὰ ἀναγράψωμεν τὸν ἀριθμὸν κατ’ ἀνώτατον ὅρον, ἀλλ’ ὀρθότερον εἶναι νὰ ἀναγράψωμεν τὴν δύναμιν, δηλαδὴ νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ προστεθῶσιν αἱ δύω ἡλικίαι ἐν ταῖς περιστάσεσι ταῖς προβλεπομέναις ὑπὸ τοῦ νόμου.

§133ΡΑΛΛΗΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν, εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὁ νόμος τοῦ 1877 ἢ 1878 παρεδέχθη, καὶ τοῦτο δικαιολογεῖται ἐκ τῆς περιστάσεως τοῦ Καραλῆ–Δερβὲν, ἡ δι’ ἐφέδρων δηλαδὴ συμπλήρωσις τοῦ στρατοῦ ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ὁ ἀριθμὸς αὐτοῦ ὁ ἐνιαυσίως παρὰ τῆς Βουλῆς ψηφιζόμενος δὲν εἶναι πλήρης. Οὐδεμία ἀμφιβολία ὑπάρχει ὅτι μόνη ἡ Βουλὴ ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ψηφίζῃ κατ’ ἔτος τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ, λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν τὰς περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ παρουσιασθῶσιν ἐντὸς τοῦ ἔτους. Ἀλλὰ λέγετε ὅτι κατὰ τὸ ζήτημα τῶν συνόρων περιέστημεν εἰς τὴν παράδοξον θέσιν, ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ ἐπίκηνται ἐχθροπραξίαι, καὶ ἀφ’ ἑτέρου νὰ βλέπωμεν τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ νὰ ἀραιῶνται, χωρὶς οὐδὲν νὰ δυνάμεθα νὰ πράξωμεν, καὶ τὴν ἐπανάληψιν τοῦ ἀτόπου τούτου ἠθελήσατε νὰ προλάβητε. Τοῦτο ἐννοοῦμεν νὰ τὸ δεχθῶμεν, ἀλλ’ ἐννοοῦμεν νὰ τὸ ἀναγράψητε ἐν τῷ ἄρθρῳ, ὅπως δύναται πάντοτε ἡ Βουλὴ τὸ δικαίωμά της τὸ ἀναμφισβήτητον τῆς ἐκτιμήσεως τῶν περιστάσεων νὰ τὸ διεκδικῇ.

§134ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ σᾶς εἶπον τὴν ἰδέαν μου, ἐξηγήσας, ὅτι θεωρῶ περιττὸν νὰ ἐγγράψωμεν αὐτὴν ἐντὸς τοῦ ἄρθρου· ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ καὶ εἷς μόνος βουλευτής, ζητῶν νὰ ἐγγραφῇ, εἶμαι πρόθυμος νὰ τὴν ἐγγράψω, καί τοι τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν θεωρῶ τοῦτο ἀναγκαῖον. Ἡ ἔννοια εἶναι ἡ ἑξῆς, ὅτι ὁ ἐνιαύσιος νόμος, προσδιορίζων κατ’ ἀριθμὸν τὴν τακτικὴν δύναμιν, θὰ ἐπάγηται, ὅτι ἐν περιπτώσει ἐκτάκτου ἀνάγκης, δύναται νὰ προστεθῇ καὶ ἡ δύναμις δύω ἡλικιῶν. Τοῦτο θὰ ὁρίζῃ ὁ νόμος περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ κατόπιν τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ ἄρθρου 15, ὅπως ὁρίζει ἤδη, ὅτι εἰς τὴν τακτικὴν δύναμιν θέλει προστεθῇ καὶ πᾶσα ἡ δύναμις τῶν ἐφέδρων, ἥτις καλεῖται διὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως.

§135ΡΑΛΛΗΣ. Εἰς τοιαύτην περίστασιν θὰ ἔχετε πάγιον νόμον ὁρίζοντα τὴν δύναμιν.

§136ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νομίζω, ὅτι δύναται νὰ συμβιβασθῇ τὸ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος πρὸς τὸν νόμον ὅστις κατ’ ἔτος ὁρίζει τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ καὶ πρὸς τὸ ἄρθρον 15 τοῦ νομοσχεδίου οὕτω πως· Τὸ ἄρθρον 15 ἐπιτρέπει τὴν διατήρησιν τῶν μελλόντων νὰ ἀφυπηρετήσωσι καὶ τὴν πρόσκλησιν τῶν ἐφέδρων τῶν δύω τελευταίων σειρῶν ἐπὶ τρεῖς ἢ ἓξ μῆνας ἄνευ τῆς ἀδείας τῆς Βουλῆς, τὸ δ’ ἄρθρον 60 τοῦ Συντάγματος ἀπαιτεῖ νὰ ὁρίζεται ὑπὸ τῆς Βουλῆς κατ’ ἔτος ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ, δηλαδὴ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν τοῦ στρατοῦ. Νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ δεχθῇ ὅπως διὰ τοῦ ἐτησίου νόμου προσδιορίζεται ἐκτὸς τῆς τακτικῆς δυνάμεως τοῦ στρατοῦ καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν δυνάμει τοῦ ἄρθρου 15 τοῦ νομοσχεδίου κλητέων ἀνδρῶν· ὁ ἀριθμὸς οὗτος θὰ προσδιορίζεται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως κατ’ ἔτος τοιοῦτος, ὥστε κατὰ πᾶσαν πιθανότητα εἰς τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν νὰ περιλαμβάνεται ἡ σειρὰ τῶν ἤδη ὑπηρετούντων ἐν τῷ στρατῷ καὶ αἱ δύω τελευταῖαι σειραὶ τῶν ἐφέδρων, τὰς ὁποίας ἐνδέχεται νὰ καλέσῃ. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἑκάστοτε εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃ ὁποῖος ὁ ἀριθμὸς αὐτός. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἐφαρμόζεται τὸ γράμμα τοῦ ἄρθρου 60 τοῦ Συντάγματος.

§137ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ δεχθῶ τοῦτο...

§138ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ ἰδέα μας εἶναι ὅτι δύναται ἡ δύναμις ἡ ψηφιζομένη κατ’ ἔτος ὑπὸ τῆς Βουλῆς νὰ μὴ ἦναι πλήρης καὶ σᾶς δίδομεν τὸ δικαίωμα νὰ καλέσητε πρὸς συμπλήρωσιν καὶ ἐξ ἐκείνων οἵτινες δὲν εἶναι ὑποχρεωμένοι, ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ σᾶς δώσωμεν τὸ δικαίωμα νὰ κάμνετε ὅ,τι θέλετε.

§139ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Δεληγεώργης λέγει τι ἐντελῶς σύμφωνον πρὸς ὅσα εἴπομεν, καὶ διὰ τοῦτο δὲν δυνάμεθα ἢ νὰ τὸ δεχθῶμεν, διότι λέγει, ὅτι δυνάμεθα νὰ προσθέσωμεν εἰς τὸν ἀριθμὸν τῆς τακτικῆς δυνάμεως τὸν ἀριθμὸν τῶν δύω ἡλικιῶν· ὡς πρὸς δὲ τὸν προσδιορισμὸν τοῦ ἀριθμοῦ πρέπει νὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ τῶν γνώσεων, τὰς ὁποίας ἔχομεν περὶ τῶν ἐγγεγραμμένων ἐν τοῖς μητρῴοις. Τοῦτο βεβαίως δὲν δύναμαι ἢ νὰ τὸ δεχθῶ, διότι εἶναι σύμφωνον πρὸς ὅσα εἶπον, καὶ δὲν ἔχω ἀντίῤῥησιν.

§140ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν μία σπουδαία Βουλὴ νὰ ἀναγνωρίζῃ τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὰς 30,000 νὰ τὰς ἀναβιβάζῃ εἰς 60,000 ἢ 80,000. Καὶ ὅταν ζητῆτε νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὸν νόμον ἡ τροπολογία αὐτὴ, εἶναι ὡσὰν νὰ δίδητε τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ διπλασιάσῃ τὸν στρατὸν καὶ τὰς δαπάνας.

§141Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τί ζητεῖ διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ἡ Κυβέρνησις; νὰ καλῇ δύω τάξεις ἐφέδρων καὶ νὰ κρατῇ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ τοὺς ἤδη ὑπηρετοῦντας ἐπὶ τρεῖς ἢ ἓξ μῆνας. Τοιοῦτον δικαίωμα ἡ Βουλὴ δὲν δύναται νὰ χορηγήσῃ, διότι φρονῶ, ὅτι ὑπερβαίνει τὴν ἐντολὴν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος. Ἡ μόνη ἰδέα, ἥτις ἐλέχθη ὑπὸ τοῦ κ. Ράλλη, ἀνταπεκρίθη πρὸς ἓν τῶν πολλῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἐῤῥέθησαν, διότι διὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς τὸ Ὑπουργεῖον θὰ ἔχῃ πλήρεις τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ ἐν εἰρήνῃ στρατοῦ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦ ἔτους. Ἀλλὰ τὸ Ὑπουργεῖον ζητεῖ παραπλήσιον τῆς ἐν καιρῷ ἐπιστρατείας ἢ πολέμου καταστάσεως. Λοιπὸν δικαίωμα τοιοῦτον δὲν μᾶς ἐπιτρέπεται νὰ χορηγήσωμεν. Νομίζω ὅμως, ὅτι ὑπεβλήθη πρότασις δυναμένη κατά τι νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὁσάκις νομίζει, ὅτι αἱ περιστάσεις τῇ ἐπιβάλλουσι τὴν αὔξησιν τοῦ στρατοῦ, νὰ τὴν προσδιορίζῃ ἑκάστοτε ῥητῶς εἰς τὸν ἐτήσιον νόμον, ἀναγράφουσα καὶ τὴν ἀνάλογον πίστωσιν ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ· διότι ὑποθέσατε, ὅτι τὰς 30,000 τοῦ ἐν εἰρήνῃ στρατοῦ θέλει νὰ τὰς αὐξήσῃ εἰς 40,000, καὶ τότε δὲν ἔχει ἀνάγκην ἐφέδρων δύω ἡλικιῶν, ἀλλὰ μόνον τῆς νεωτέρας ἡλικίας· ἢ νομίζει, ὅτι ὁ ἐν εἰρήνῃ στρατὸς πρέπει νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὰς 60,000, καὶ τότε τῇ ἐπιτρέπεται νὰ καλέσῃ καὶ τὰς δύω ἡλικίας, καὶ τοὺς ὑπηρετοῦντας νὰ κρατήσῃ ἐπὶ τρεῖς ἢ ἓξ μῆνας. Ἀλλὰ ἐκ τῶν προτέρων νὰ τῇ χορηγήσωμεν τὸ δικαίωμα, ὅπερ κέκτηται ἐν ὥρᾳ ἐπιστρατείας ἢ πολέμου, τὸ τοιοῦτον δὲν μᾶς ἐπιτρέπεται νὰ τῇ χορηγήσωμεν. Ἀλλ’ ἐπειδή, ἐπαναλαμβάνω, ὁ νόμος περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἀνεγράφη ἡ διάταξις τῆς ἐπιστρατείας ἢ τοῦ πολέμου, ἐπρόβλεψε περὶ ἐκτάκτου περιστάσεως, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐνόμισεν, ὅτι εἰς τὸν ἐτήσιον νόμον ἔπρεπε νὰ φέρῃ καὶ τὴν διάταξιν αὐτήν, διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 27 τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ σήμερον εἰς μόνην τὴν ἐκτίμησιν τῆς Κυβερνήσεως δὲν δυνάμεθα νὰ χορηγήσωμεν ὅ,τι δικαίωμα τῇ χορηγεῖται ἐν καιρῷ ἐπιστρατείας ἢ πολέμου, καὶ νὰ τῇ εἴπωμεν, ἐπιτρέπεται ἐν ὥρᾳ ἐκτάκτου ἀνάγκης νὰ συμμορφωθῆτε πρὸς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 15. Λοιπὸν ἡ διαφωνία εἶναι πληρεστάτη, διότι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ λαμβάνῃ τὴν πρόνοιαν ὅσης δυνάμεως ἔχει ἀνάγκην, καὶ νὰ προσδιορίζῃ ῥητῶς καὶ ἐκ τῶν προτέρων τὸν ἀριθμόν.

§142ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς ὡμίλησε περὶ παραχωρήσεων ὡσανεὶ πρόκειται νὰ ἔλθωμεν εἰς συμβιβασμόν· ἡμεῖς δὲν σκεπτόμεθα περὶ τούτου. Ὅταν μᾶς ζητῇ εἷς ἐκ τῶν βουλευτῶν νὰ ἐγγράψωμεν εἰς τὸν νόμον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου, εἴμεθα πρόθυμοι νὰ τὸ ἐγγράψωμεν. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπεν ὅτι εἶναι διατεθειμένος νὰ ὑπερψηφίσῃ, ἐὰν ἐγγράψωμεν ὅ,τι εἴπομεν. Ἐὰν ὁ τρόπος, καθ’ ὃν προτείνομεν τὴν ἐγγραφὴν ταύτην, δεικνύῃ ὅτι δὲν εἴμεθα σύμφωνοι ὡς πρὸς τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν εἶναι διατεθειμένος νὰ ἀποδεχθῇ, τότε βεβαίως δὲν θέλει ψηφίσει ὑπὲρ αὐτῆς. Ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἐξέφρασε τὴν ἰδέαν του ὅτι θέλει ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου, ὅταν ἀναγραφῇ τὸ παρ’ αὐτοῦ ῥηθέν. Ἡμεῖς ἐννοεῖται, ὅτι εἴμεθα προθυμότατοι νὰ ἀναγράψωμεν τοῦτο. Περὶ συμβιβασμοῦ εἶπον ὅτι δὲν πρόκειται, οὔτε περὶ ἀμοιβαίων παραχωρήσεων, ἀλλὰ εἶμαι πρόθυμος νὰ ἐγγράψω ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ὅ,τι εἶπον. Ὁ κ. Ράλλης ἐνόησε τὰ παρ’ ἐμοῦ ρηθέντα οὐχὶ ἀκριβῶς ὅπως τὰ ἐξέθεσα. Ὁ κ. Ράλλης ἐνόμισεν, ὅτι ἀφορῶμεν μόνον εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς διατηρήσεως ἐν τῷ στρατῷ τῶν ἀφυπηρετούντων, ἐνῷ ἀφορῶμεν καὶ εἰς τὴν πρόσκλησιν δύω ἡλικιῶν. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου εἶπεν ὅτι παραδέχεται καὶ τὴν ἄλλην ἰδέαν τῆς προσκλήσεως τῶν δύω ἡλικιῶν, καθοριζομένην εἰς 12,000. Εἶπεν ὅτι, ἐὰν ἐν τῷ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ ἐγγραφῇ, ὅπως ὑποστηρίζει, ὁ ἀριθμὸς, ὅστις δὲν θὰ ὑπερβῇ τὰς 12,000 ἐπὶ τῶν δύω ἡλικιῶν, εἶναι πρόθυμος νὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου.

§143ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐὰν ἐγένετο δεκτὸν ὅ,τι εἶχε προταθῆ.

§144ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὥστε δὲν εἶσθε ὑπὲρ τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν ἐξεφράσατε; Ὑμεῖς εἴπατε ὅτι τὸ παραδέχεσθε, ἀρκεῖ νὰ ἐγγραφῇ εἰς τὸ ἄρθρον (θόρυβος).

§145ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ παραδέχομαι αὐτό· εἶπον ὅτι εἰμπορούσατε νὰ συμβιβασθῆτε.

§146ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ συμβιβασμοῦ· ὁ ἀριθμὸς, ὅστις ἐξάγεται ἐκ τῶν βιβλίων, εἶναι 12,000, ὥστε τὴν ἐγγραφὴν αὐτοῦ παραδεχόμεθα.

§147ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ δεκτὴ ἡ γνώμη τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἔπρεπε νὰ ἔλθωμεν εἰς συζήτησιν περὶ τοῦ ἄρθρου τοῦ στρατολογικοῦ νόμου διὰ τὸ ἔτος αὐτό. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ζητήσῃ 40,000 ἄνδρας καὶ τὴν πίστωσιν καὶ δηλόνω ὅτι, ἀφοῦ δὲν ἐγκρίνει τὴν τροπολογίαν μου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἀποσύρω.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἄλλος ἐζήτησε τὸν λόγον· κηρύττεται περαιωθεῖσα ἡ συζήτησις. Προηγεῖται ἡ τροπολογία τοῦ κ. Φιλαρέτου.

§149ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ κ. Φιλάρετος δὲν θὰ ἐπιμένῃ νὰ ψηφισθῇ ἡ τροπολογία του, διότι ἡ διάταξις, ἣν προτείνει, ὑπάρχει ἐν τῷ νόμῳ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἑπομένως καὶ μὴ ψηφιζομένη ὑφίσταται, προτείνει δὲ ὁ κ. Φιλάρετος ἵνα περιορισθῶμεν εἰς τὰ κείμενα, συμφωνεῖ πρὸς ἐκείνους, οἵτινες θὰ καταψηφίσωσι τὸ ἄρθρον.

§150ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. (θόρυβος). Ζητῶ, κύριε Πρόεδρε, νὰ σημειώσητε τὸν ἀριθμὸν 12,000.

§151ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶπον ὅτι εὐθὺς ὡς εἷς βουλευτὴς ζητήσῃ νὰ ἐγγραφῇ ἐν τῷ ἄρθρῳ, ὅ,τι εἶπον εἰς ἐξήγησιν αὐτοῦ, εἶμαι ἕτοιμος νὰ τὸ ἐγγράψω.

§152ΣΤΑΪΚΟΣ. Νὰ ἐγγραφῇ, κύριε Πρόεδρε.

§153ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Θὰ ἔχῃ οὕτω τὸ ἄρθρον· «Ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς προηγουμένης ἀναγραφῆς τοῦ προσθέτου ἀριθμοῦ ἐν τῷ ἐνιαυσίῳ νόμῳ περὶ δυνάμεως τοῦ στρατοῦ καὶ ὑφισταμένης ἐκτάκτου ἀνάγκης ἐπιτρέπεται» καὶ τὰ λοιπὰ ὡς ἔχουσιν ἐν τῷ κειμένῳ.

§154ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐπιμένω νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ τροπολογία μου, διότι ὁ νόμος τοῦ 1882 προβλέπει περὶ ἐπιστρατείας ἢ πολέμου.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Φιλαρέτου, ἥτις εἶναι γνωστή, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν· (ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη τὴν τροπολογίαν.

§156ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Νὰ ἐρωτήσητε περὶ τοῦ ἀπαραδέκτου τοῦ ἄρθρου ὡς ἀντισυνταγματικοῦ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως· (ἐγείρονταί τινες ἐξ ἀριστερῶν).

§157ΜΙΛΗΣΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ προτάσεις αἱ γενόμεναι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅταν ἡ Βουλὴ συναινῇ, τίθενται εἰς ψηφοφορίαν. Παρετήρησα μόνον, ὅτι οἴκοθεν ἐκ τῶν καθηκόντων τοῦ Προέδρου δὲν εἶναι νὰ θέσῃ ζήτημα ἀπαραδέκτου, διότι ὁ ἡμέτερος Κανονισμὸς δὲν ἔχει τὸ ἀπαράδεκτον ὅπως τὸ ἔχουσι πολλοὶ κανονισμοί. Ὅταν ὅμως ἡ Βουλὴ ζητεῖ νὰ τεθῇ ζήτημα ἀπαραδέκτου, βεβαίως τίθεται. Λοιπὸν τίθεται τὸ ζήτημα ὡς ἑξῆς· Οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι τὸ ἄρθρον 15, ὅπως συνεπληρώθη... (θόρυβος).

§159ΡΑΛΛΗΣ. Νὰ ἀναγνώσητε, παρακαλῶ, τὸ ἄρθρον, ὡς συνεπληρώθη. (Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον ὡς ἐτροπολογήθη).

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἀπαράδεκτον λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως).

§161ΡΑΛΛΗΣ. Ἔληξεν ἡ ψηφοφορία, κ. Πρόεδρε;

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα.

§163ΡΑΛΛΗΣ. Πρὸ τῆς διαλογῆς σᾶς παρακαλῶ τὸν λόγον.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγένετο ἡ διαλογή.

§165ΡΑΛΛΗΣ. Δηλῶ, ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ τῆς προτάσεως ἐψήφισα ὑπὲρ τοῦ ἀπαραδέκτου, διότι, ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἡ πρότασις, δὲν ἔχει οὐδὲν τὸ ἀντισυνταγματικόν. Μὴ νομίσητε, ὅτι εἶναι νίκη τῆς Κυβερνήσεως· ἡ Κυβέρνησις ἡττήθη κατὰ κράτος, ἠναγκάσθη νὰ δεχθῇ ὅλας τὰς τροπολογίας, τὰς ὁποίας ὑπεβάλομεν (θόρυβος). Ἐδέχθη τὸν ὅρον τῆς ἐγγραφῆς τοῦ ἀριθμοῦ ἐν τῷ ἐνιαυσίῳ νόμῳ, ὥστε δὲν ὑπάρχει οὐδὲν τὸ ἀντισυνταγματικόν.

§166Ν. ΜΕΤΑΞΑΣ. Διωρθώθη ἡ διάταξις καὶ ἀπὸ ἀντισυνταγματικῆς ἐγένετο συνταγματικὴ διὰ τῆς ἐπιμονῆς τῆς ἰδικῆς μας.

§167ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, ἐν συνόλῳ ἐψήφισαν 173· 119 εἶπον ὄχι καὶ 54 εἶπον ναί· ὥστε ἡ πρότασις τοῦ ἀπαραδέκτου ἀπεῤῥίφθη.

§168ΣΤΑΪΚΟΣ. Κατόπιν τῆς δηλώσεως τοῦ κ. Ράλλη νομίζω, ὅτι ἦτο περιττὴ ἡ ἀναγγελία τοῦ ἀποτελέσματος τῆς ψηφοφορίας.

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 10 καὶ 15′ μ.μ.)