1881.03.07

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 88

τῆς 7 Μαρτίου 1881.

Ὥρα 3 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου τῶν κκ. Κριεζῆ καὶ Μπούμπουλη περὶ τοῦ χρόνου πρὸς προβιβασμὸν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ.— Τέσσαρες πρόσφυγες Ὀθωμανοὶ, ὁ εἷς λοχαγὸς, οἱ δύω ὑπολοχαγοὶ καὶ ὁ ἕτερος τηλεγραφητὴς, καταφυγόντες πρὸ πολλοῦ εἰς τὸ ἑλληνικὸν ἔδαφος καὶ εὑρίσκοντες παρ’ ἅπασι τοῖς κατοίκοις αὐτοῦ ἀληθῶς πατρικὴν περίθαλψιν, αἰτοῦσιν, ἵνα τοῖς χορηγηθῇ μικρόν τι μηνιαῖον βοήθημα.—Ὁ Σωκράτης Παπαγιαννόπουλος ἐξαιτεῖται νὰ τῷ ἐπιτραπῇ ἡ ἐν τῷ Ἐθνικῷ Τυπογραφείῳ ἐκτύπωσις τῆς ἀγγελίας τοῦ ποιήματός του «ἡ Ἑλλὰς περίλυπος» καὶ τῷ χορηγηθῇ συνδρομή —Ἡ χήρα Κ. Χατζηαράπη ἀντιμοιράρχου παραπονεῖται, ὅτι δὲν ἐξαρκεῖ ἡ σύνταξίς της καὶ ἐξαιτεῖται τὴν αὔξησιν αὐτῆς.—Πρόσφυγές τινες ἐκ Θεσσαλίας παραπονοῦνται κατὰ τῆς ἐπιτροπῆς παραγνωρισάσης τὰ δικαιώματα αὐτῶν καὶ ἐλαττωσάσης τὰ βοηθήματά τινων, παυσάσης δ’ ἄλλων αὐτὰ ἐντελῶς.— Ὁ Ι. Εὐθυμιάδης, βοηθὸς τοῦ ἐν Λεχαινοῖς ἑλληνικοῦ σχολείου ζητεῖ νὰ τῷ χορηγηθῇ τὸ δικαίωμα νὰ δώσῃ διδασκαλικὰς ἐξετάσεις πρὸς προαγωγήν του, μὴ λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν τοῦ νόμου διατάσσοντος διετῆ φοίτησιν ἐν τῇ φιλοσοφικῇ σχολῇ τοῦ Πανεπιστημίου. — Ὁ πρόσφυξ Ι. Μπασδέκης, Θεσσαλὸς, ζητεῖ νὰ τῷ ἀπονεμηθῇ βοήθημά τι. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ χορηγήσῃ εἰς τὸ προεδρεῖον πίστωσιν ἐκ δραχμῶν 400 διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν ἐξόδων πρὸς λιπασμὸν τοῦ κήπου.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§3Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶμαι ἠναγκασμένος, κύριοι, νὰ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν μὲ μίαν ἐπερώτησιν ἀπευθυνομένην πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν· πρόκειται περὶ παρεκτροπῶν τινων, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν καὶ αἱ ὁποῖαι ἔχουσι πολὺ τὸ σκανδαλῶδες, παρεκτροπῶν, τολμῶ εἰπεῖν, βανδαλικῶν, τὰς ὁποίας δυστυχῶς διαπράττει ἓν ὄργανον τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, καὶ δυστυχῶς ἀξιωματικὸς, εἰς ἕνα δῆμον τῆς Εὐρυτανίας, παρεκτροπῶν, τὰς ὁποίας μοὶ ἀνακοινώνει οὐχὶ πρόσωπον τυχαῖον, ἀλλ’ εἷς τῶν δημάρχων τῆς Εὐρυτανίας, καὶ δήμαρχος μάλιστα, ὅστις εἶναι ἱκανὸς καὶ γνωστὸς εἰς πολλοὺς τῶν κκ. βουλευτῶν, ὁ δήμαρχος Εὐρυτανίας κ. Γιολδάσης, ὅστις διετέλεσε καὶ βουλευτὴς καὶ ἴσως πάλιν διατελέσει, καὶ ὅστις ὅ,τι γράφει, τὸ γράφει σεβόμενος ἑαυτὸν, καὶ προσέχει πολὺ νὰ ἦναι ὅσον οἷόν τε ἐπακριβές. Ἀντὶ πάσης προφορικῆς ἐκθέσεως, ἄς μοὶ ἐπιτραπῇ ν’ ἀναγνώσω περικοπάς τινας τῶν πολλῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἀπηύθυνεν ὁ δήμαρχος οὗτος εἰς τὸν ἔπαρχον. (Ἀναγινώσκει.) Ἐπειδὴ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀρέσκεται νὰ ἀκούῃ τὰ συγκεκριμένα, ἀναφέρω τινὰ μόνον, καὶ πιστεύω νὰ εὐαρεστηθῇ ὁ κ. ὑπουργὸς νὰ διατάξῃ αὐστηροτάτην περὶ αὐτῶν ἀνάκρισιν. Συλλαμβάνει λ.χ. δέσμιον ἄνευ αἰτίας ἕνα Δημήτριον Κόρραν, καὶ τὸν κρατεῖ ἐπὶ 3 ἡμέρας ὡς ὑπόδικον ἐν τῷ δωματίῳ του· κατόπιν, ἀφοῦ ἔμεινεν εἰς τὸ χωρίον του 8 ἡμέρας, ἐπανῆλθε πάλιν τὴν 29 Ἰανουαρίου, ζητεῖ ἀπὸ τὸν Δήμαρχον νὰ τῷ δώσῃ καταλύματα· ὁ Δήμαρχος τῷ εἶπεν, ὅτι ὑπάρχουν προσδιωρισμένα οἰκήματα, διὰ νὰ καταλύσῃ ὁ ἀπόσπασμα· ἀλλ’ αὐτὸς διευθύνεται μετὰ τοῦ ἀποσπάσματος, ἐκ 10 στρατιωτῶν, εἰς τὴν οἰκίαν ἑνὸς Βασιλείου Κύρα καὶ ἔπραξε ταὐτὰ καὶ ἐκεῖ, θέλων νὰ ἐκδικηθῇ ἐν τῷ προσώπῳ αὐτοῦ ὅλους τοὺς χωρικούς, τοὺς ὁποίους ἐνόμιζεν, ὅτι δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὰς ἐπιθυμίας του. Ἀφοῦ διέπραξε σπουδαίας παρεκτροπὰς ἐν τῇ οἰκίᾳ αὐτοῦ, κατόπιν τὸν ἐξυλοκόπησεν ἀνηλεῶς ἐπὶ ὥρας ὁλοκλήρους εἰς τὸ δημοσιώτερον μέρος τῆς πρωτευούσης τοῦ δήμου, διότι αὐτὸς ὁ Κύρας τῷ ἐζήτησε τὰ ἔξοδα διὰ τὴν διατήρησιν 10 στρατιωτῶν εἰς τὴν οἰκίαν του 15 δραχμὰς, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόμου. Πρὸς περιστολὴν τῶν παρεκτροπῶν αὐτῶν δὲν ἐνήργησε μόνον ὁ Δήμαρχος, ἀλλὰ παρενέβη καὶ ὁ Εἰρηνοδίκης. Ἀλλὰ τί νομίζετε, ὅτι ὑπέφερε καὶ ὁ Εἰρηνοδίκης ἀπὸ τὸν ἀξιωματικὸν αὐτόν; ἅμα τῷ εἶπεν ὁ Εἰρηνοδίκης, ἐν τίνι δικαιώματι συλλαμβάνεις καὶ κακοποιεῖς τόσους πολίτας; τῷ ἀπαντᾷ, τί τὰ θέλεις αὐτὰ τὰ εὐαγγέλια; Αὐτὴ εἶναι ἡ φράσις τοῦ ἀξιωματικοῦ πρὸς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς.

§4ΤΙΝΕΣ. Πῶς λέγεται ὁ ἀξιωματικὸς αὐτός;

§5Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Γεώργιος Κοκοτάκης.—Ἰδοὺ ἄλλη πρᾶξις αὐτοῦ κατόπιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὅταν μετέβη εἰς τὴν οἰκίαν ἑνὸς Ἀντωνοπούλου..... (Ἀναγινώσκει.)

§6ΜΥΚΟΝΙΟΣ. Αὐτὸς εἶναι τρελλός. Μὴ διαβάζητε πλέον, κ. Χατζόπουλε, δόσατέ τα εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν, διὰ νὰ ἐνεργήσῃ.

§7Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πιστεύω, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς θέλει διατάξει τὴν δραστηριωτέραν ἀνάκρισιν ἐναντίον αὐτοῦ τοῦ προσώπου, ὅστις προέβη εἰς τόσον σκανδαλώδεις καὶ βανδαλικὰς πράξεις ἐναντίον τῶν πολιτῶν, οἵτινες ἐπέπρωτο νὰ ὑποφέρωσι καὶ ταῦτα, ἀφοῦ ἤδη εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις ἐπιβαρύνονται μὲ τοσαῦτα βάρη. Τὸ ζητῶ καὶ χάριν τῆς τιμῆς τοῦ στρατοῦ, πρὸς τὴν ὁποίαν βεβαίως τοιαῦται πράξεις, ἂν ἦναι ἀληθεῖς, προσκρούουσι.

§8ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Νὰ μοὶ δώσητε κἄτι τι, διὰ νὰ ἐνεργήσω.

§9Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐλησμόνησα νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι διετάχθη μία ἀνάκρισις, ἀλλὰ συμβαίνει ὥστε ὁ γραμματεὺς τοῦ ἀνακριτοῦ νὰ ἦναι κατηγορούμενος. (Παραδίδει τὰ ἔγγραφα τῷ κ. ὑπουργῷ.)

§10ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Πάντες εἴδομεν ἐν τῷ ὑποβληθέντι καταλόγῳ ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι πολλαὶ χῆραι καὶ πολλαὶ θυγατέρες λαμβάνουσι χορηγήματα ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον, αἱ ὁποῖαι δὲν δικαιοῦνται, καὶ πολλαὶ συνταξιοῦχοι χῆραι πολιτικῶν ὑπαλλήλων λαμβάνουσιν ὄχι μόνον τὸ δικαίωμα τῆς συντάξεως, τὸ ὁποῖον χορηγεῖ αὐταῖς ὁ νόμος, ἀλλὰ πρὸς τοῖς ἄλλοις λαμβάνουσι καὶ ἐκ μέρους τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν βοηθήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀνώτερα τῆς συντάξεώς των. Δὲν γνωρίζω πότε ἡ Βουλὴ θὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος τούτου, ὑπάρχουσιν ὅμως θυγατέρες πρωταγωνιστῶν τῆς πατρίδος ἡμῶν, αἱ ὁποῖαι πένονται σήμερον, θυγατέρες, λέγω, ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πρῶτοι ἔθεσαν τὰ στήθη των ὡς προμαχῶνας καὶ τὰς χεῖράς των ὡς ρόπαλα ἐναντίον τοῦ κατακτητοῦ, πρὸς ἀπόκτησιν τῆς ἐλευθερίας ἡμῶν, τὰ δὲ τέκνα καὶ αἱ θυγατέρες αὐτῶν στεροῦνται καὶ τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου. Μία ἐξ αὐτῶν, ἡ θυγάτηρ τοῦ ἀειμνήστου στρατηγοῦ Ἀθανασίου Κουμουνδουράκη, ἥτις ἐκληρονόμησε τὰ δικαιώματα τοῦ πατρός της, δὲν ἔχει τίποτε, καὶ στερεῖται τοῦ ἐπιουσίου ἄρτου· προσφεύγει λοιπὸν εἰς τὴν φιλανθρωπίαν τῶν ἀξιοτίμων βουλευτῶν καὶ εἰς τὴν δικαιοσύνην τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἀναφορᾶς της ταύτης. Συνιστῶ ἐγὼ τὴν ἀναφορὰν αὐτὴν, ὅπως ἡ Βουλὴ συστήσῃ αὐτὴν εἰς τὸν ἁρμόδιον ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ ὄχι μόνον εἰς αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ὅπως λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν δικαίαν ταύτην ἀναφορὰν τῆς ἀναξιοπαθούσης θυγατρὸς τοῦ ἀειμνήστου Ἀθανασίου Κουμουνδουράκη.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σταλῇ λοιπὸν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, διὰ νὰ τὴν ὑποβάλῃ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου τοῦ κ. Βαλτινοῦ, ὡς πρὸς τὸν χρόνον τοῦ προβιβασμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν τῆς ξηρᾶς.

§12ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.) Ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει εἶναι ἐγγεγραμμένα διάφορα οἰκονομικὰ νομοσχέδια, ἐξ ὧν ἄλλα μὲν ὑπέστησαν τὴν πρώτην, ἄλλα δὲ καὶ τὴν βʹ ἀνάγνωσιν· εἶναι καί τινα, τὰ ὁποῖα οὐδόλως ἀνεγνώσθησαν. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, καθόσον δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις εἰς τὴν συζήτησιν αὐτῶν, νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ἐπιτρέψῃ, ὥστε νὰ γείνῃ ἡ ά ἀνάγνωσις αὐτῶν, διὰ νὰ ὡριμάσουν, καὶ κατόπιν δύνανται νὰ ἐπιψηφισθῶσιν. Ἀκολουθῶ τὴν σειράν, ὅπως εἶναι ἐγγεγραμμένα ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει· ὑπ’ ἀριθ. 7, πρώτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως τῆς περὶ ἐκμισθώσεως τῶν ἐθνικῶν ἁλυκῶν συμβάσεως· ὑπ’ ἀριθ. 10, περὶ ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ δραχ. 11,700 ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν τοῦ ἔτους 1881, ἐπίσης δὲ καὶ τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἀφορῶσι πιστώσεις· ἐπίσης τὸ νομοσχέδιον περὶ συμβιβαστικῆς λύσεως ἐκκρεμῶν διαφορῶν μεταξὺ τοῦ δημοσίου καὶ τῆς ἐγχωρίου περιουσίας Κερκύρας εἶναι εἰς ά συζήτησιν· ὑπ’ ἀριθ. 41, περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 930 καὶ 932 τῆς Πολιτικῆς Δικομίας, καὶ ὑπ’ ἀριθ. 45, περὶ αὐξήσεως τῆς ἀναλογίας τῶν χαλκίνων νομισμάτων. Αὐτὰ, παρακαλῶ, ν’ ἀναγνωσθῶσιν.

§13ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ συζητηθῇ καὶ τὸ περὶ συστάσεως γενικοῦ Προξενείου ἐν Σοφίᾳ τῆς Βουλγαρίας, καὶ ἐν Κετίγνῃ τοῦ Μαυροβουνίου, καὶ τὸ περὶ Προξενείου τῆς Φιλιππουπόλεως, διότι εἰς τὸν προϋπολογισμὸν ἐσημειώθη πλήρης ἡ μισθοδοσία, καὶ τώρα ὀφείλομεν νὰ πληρώσωμεν.

§14ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§15ΜΙΛΗΣΗΣ. Ἡ σύμβασις μετὰ τῶν μεταλλουργείων τοῦ Λαυρίου ἕως πότε θὰ ἀναβάλληται. (Θόρυβος.)

§16ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Νὰ ψηφοφορηθῇ ἀμέσως ἡ ἀρχή. (Θόρυβος.)

§17ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρό τινος καιροῦ, κύριοι, ὡς γνωρίζετε, ἡ Κυβέρνησις πρὶν ἢ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν, συλλαμβάνει ἀδιακρίτως τούς τε ἀπαλλασσομένους καὶ τοὺς ἐφέδρους, οἵτινες δὲν ὑπάγονται εἰς ἀπαλλαγάς, ὑπάρχει δὲ διαταγὴ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τυπωθεῖσα μάλιστα, ὡς τόσαι ἄλλαι καθ’ ἡμέραν δημοσιεύονται, ἐν τισιν ἐφημερίσι δαπάνῃ τοῦ δημοσίου, κατὰ τὴν ὁποίαν πάντες οἱ οὕτω κατατασσόμενοι ὑπὸ τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πέμπονται εἰς τὴν Φθιώτιδα, καὶ ἡ διαταγὴ αὕτη ἐτηρεῖτο μέχρι τῆς χθὲς ἀπαρεγκλίτως· οὐδεμία ἔνστασις, οὐδὲν παράπονον ἦτο δυνατὸν νὰ εἰσακουσθῇ. Προχθὲς τὴν ἑσπέραν συνελήφθησαν 15 ἕως 20 ἔφεδροι ἐξ ἀμφοτέρων τῶν κατηγοριῶν, καὶ τῶν ἀπηλλαγμένων καὶ τῶν μὴ ἀπηλλαγμένων, καὶ αὐστηρότατα ὡδηγήθησαν ὡς κατάδικοι εἰς τὴν Μοιραρχίαν, ὅπου κατεκλείσθησαν εἰς ἓν ἀνήλιον δωμάτιον σκοτεινὸν, τὴν δ’ ἐπιοῦσαν, χθὲς, προέκειτο ν’ ἀναχωρήσωσιν, ἀλλ’ αἴφνης μανθάνω, ὅτι χθές, τῇ παρεμβάσει πολλῶν φιλανθρώπων κυρίων, οἵτινες εἶχον ἀρκετὴν πειθὼ, ἵνα μεταβάλωσι τὴν γνώμην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἱκανοὶ τὸν ἀριθμὸν ἔφεδροι, προσελθόντες ἢ συλληφθέντες, ἐκρατήθησαν ἐν Ἀθήναις· ἐνῷ δὲ τὰ ἔγγραφα τῆς κατατάξεως αὐτῶν, τὰ φύλλα τοῦ μητρῴου, εἶχον αὐτοὺς ἐγγεγραμμένους εἰς τὰ Εὐζωνικὰ σώματα, μετεβλήθησαν καὶ ἐγένετο κατάταξις εἰς τὰ ἐνταῦθα πεζικὰ σώματα. Ἀλλὰ τί θέλουσι γείνει οἱ προχθὲς καταταχθέντες, οἵτινες εὑρίσκονται ἔτι ἐνταῦθα; διότι, ὅτε σπεύσας μετέβην ἐγὼ αὐτὸς εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον, μοὶ εἶπον, ὅτι οὗτοι, ὡς συλληφθέντες προχθές, θέλουν σταλῆ εἰς Λαμίαν κατ’ αὐστηρὰν διαταγὴν τοῦ Ὑπουργείου. Ἐρωτῶ λοιπὸν τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ποῖος λόγος ἔπεισεν αὐτὸν ἀπὸ τῆς νυκτὸς τῆς προχθὲς μέχρι τῆς πρωΐας τῆς χθὲς νὰ μεταβάλῃ γνώμην, καὶ ἀφοῦ μετέβαλε γνώμην διὰ τοὺς χθὲς καταταχθέντας, διατί δὲν ἐμποδίζει καὶ τῶν προχθὲς καταταχθέντων τὴν εἰς Λαμίαν μεταγωγήν;

§18Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα.)

§19Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Λαμβάνετε ἓν μέτρον, ἀλλὰ τὸ ἐφαρμόζετε διαφόρως, ἀναλόγως τῶν περιστάσεων, καὶ καθ’ ὅσον πρόκειται περὶ φίλων ἢ μὴ τοῦ κόμματος· ἐνόσῳ παραπονοῦμαι ἐγὼ ἢ ὁ βουλευτὴς Μεγαρίδος, οἱ ἔφεδροι ἀπάγονται γυμνοὶ καὶ ἀνυπόδητοι εἰς Λαμίαν· ὅταν ὅμως τὸ μέτρον προσβάλῃ συμφέροντα τῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως, τότε τὸ ἀναστέλλετε. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν χθὲς κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς συνεδριάσεως παρεκάλεσε τοὺς βουλευτάς, ὅπως φέρωσι συγκεκριμένα παράπονα περὶ τῶν συλλαμβανομένων καὶ παρανόμως κατατασσομένων. Ἔρχομαι νὰ δώσω αὐτῷ πληροφορίας τοιαύτας. Πρό τινων ἡμερῶν συνελήφθη καὶ ἀπήχθη εἰς τὸ φρουραρχεῖον καὶ ὡρκίσθη καὶ κατετάχθη Μαρίνης τις ἐξ Ἀθηνῶν, ἂν καὶ ὑπάρχῃ εἰς χεῖρας τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου ἡ ἀπαλλαγή του, ἡ ὁποία ἐστάλη παρὰ τοῦ νομάρχου, πρὸ πολλοῦ ἐκδοθεῖσα. Τὸ χειρότερον δὲ εἶναι, ὅτι ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἐκ τοῦ νόμου ἀποκλείονται, ὡς ὑποπεσόντες εἰς ἐγκληματικὰς πράξεις, συλλαμβάνονται καὶ αὐτοὶ καὶ κατατάσσονται, χωρὶς νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ διαμαρτύρησίς των. Σᾶς ἀναφέρω τὸν Μπούφαν, ὅστις συνελήφθη προχθές, ἂν δὲ καὶ ἀπέδειξεν, ὅτι ὑπάρχει ἀπόφασις, δι’ ἧς ἔχει καταδικασθῆ εἰς εἱρκτὴν, οὐχ’ ἧττον κατετάχθη εἰς τὸ 2 μηχανικὸν τάγμα καὶ εὑρίσκεται ἐκεῖ ἐναντίον τῶν διαμαρτυρήσεών του, ἐναντίον τῆς ἀναφορᾶς, τὴν ὁποίαν ἐπέδωκεν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις θὰ τὴν εἶδεν ἤδη βεβαίως, καὶ ἐναντίον ῥητῆς διατάξεως τοῦ νόμου. Ὁ Μαρίνης εἶχεν ἀπαλλαγῆ δι’ ἀποφάσεως τῆς παρὰ τῷ ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπιτροπῆς ὡς μόνος υἱὸς χήρας μητρός. Αὐτὸς συλληφθεὶς εἶπεν, ὅτι ἔχει ἀπόφασιν, διὰ τῆς ὁποίας ἀπηλλάσσετο τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Ζητήσατε, ἔλεγεν, ἐρευνήσατε· δὲν ἔχομεν ἀνάγκην, τῷ ἀπήντησαν, νὰ ἐρευνῶμεν. Ἐπῆγα νὰ ἐρευνήσω ἐγὼ, ἀλλ’ εἶχεν ἤδη σταλῆ εἰς τὸ 3 μηχανικὸν τάγμα· τὴν ἐπιοῦσαν ὅμως ἐπῆγεν ὁ κ. Κατσανδρῆς, ὅστις εἶνε φίλος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τότε διετάχθη ἡ ἀπόλυσίς του. Αὕτη εἶναι ἡ ἀληθὴς κατάστασις τῆς διοικήσεως.

§20Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν μοὶ φαίνεται παράδοξος ὁ τρόπος, δι’ οὗ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς (Ῥάλλης) παραπονεῖται κατὰ τῆς κυβερνήσεως· διότι κατὰ τὴν περίστασιν ταύτην ἔχει λόγον πρόσθετον ἢ ἐκεῖνον τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Καλαβρύτων, τὸν ἑξῆς: Τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον Ἀττικῆς διευθύνεται παρὰ προσώπων διορισθέντων παρ’ ἡμῶν, ἐνῷ τὸ τῶν Πατρῶν διευθύνεται παρὰ προσώπων διορισθέντων ὑπὸ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως. Ὁ κ. Ῥάλλης ἀπαιτεῖ ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου του, κατὰ τὴν αὐτὴν στιγμήν, καθ’ ἣν συλλαμβάνονται οἱ ἐπίστρατοι, νὰ ἐξελέγχωνται αἱ ἐνστάσεις αὐτῶν, καὶ ἐντὸς 24 ὡρῶν νὰ ἀπολύωνται. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἐναντίον παντὸς δικαίου καὶ παντὸς ὀρθοῦ, διότι εἶναι ἀδύνατον ἐπὶ πολλῶν συλλαμβανομένων νὰ ἐνεργηθῇ ἡ ἐκδίκασις τῶν ἐνστάσεών των, ἐντὸς 24 ὡρῶν.

§21ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ὑπάρχε ἐκδίκασις.

§22Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἂν τὰ παράπονα, ἅτινα λέγετε, εἰσὶν ἀκριβῆ, τότε ἐπίστρατος, κηρυχθεὶς ὑπὸ τῆς ὑγειονομικῆς ἐπιτροπῆς σωματικῶς ἀνίκανος, ἔπρεπε νὰ συλληφθῇ καὶ νὰ καταταχθῇ. Ἐπικαλοῦμαι δὲ ἐπὶ τούτῳ τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Κερκύρας κ. Βασιλάκη. Αἱ ἐνστάσεις καὶ διαμαρτυρήσεις εἰσὶ ἀναπόφευκτοι, ὡς ὑπαγορευόμεναι ὑπὸ τοῦ νόμου· ἀλλὰ πολλάκις πρόσωπον ἀπαλλασσόμενον ἀπὸ ἕνα λόγον, ὑποχρεοῦται νὰ καταταχθῇ. Ἴσως ἐπὶ τῶν περιστάσεων, ἃς ἀνέφερεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς, τὸ τοιοῦτο δὲν λαμβάνει χώραν· ἀλλ’ ὁ κ. βουλευτὴς καὶ πᾶς ἄλλος δὲν ἔχει ἀφορμὴν νὰ φρονῇ, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ἐκτελεῖ τὰ χρέη αὑτῆς ὑπὸ τὸ πνεῦμα, ὅπερ ἠθέλησε νὰ ἀποδώσῃ. Ἂν λαμβάνωσι χώραν ἄτοπα καὶ λάθη, τοῦτο εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐφαρμογῆς νόμου κατὰ πρῶτον λειτουργοῦντος, τόσον ἀποτόμως καὶ ἐπιβαρύνοντος τὰ συλλαμβανόμενα πρόσωπα. Εἰς τοῦτο δὲ πρέπει νὰ ἀποδοθῇ ἡ παροῦσα κατάστασις. Δὲν ἐννοῶ μάλιστα τὰς παρατηρήσεις ταύτας, ἀφ’ οὗ ἡ Βουλὴ ἐπέδειξεν ὁμοφώνως προθυμίαν, ὅπως αἱ τάξεις τοῦ στρατοῦ συμπληρωθῶσι τὸ ταχύτερον. Πρέπει συνάμα νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι τοιοῦτος νόμος, ὁ ὁποῖος λειτουργεῖ εἰς μίαν ἡλικίαν καὶ παρουσιάζει δυσχερείας, ἔτι μεγαλειτέρας θὰ φέρῃ, ἂν ἐφαρμοσθῇ ἐπὶ πολλῶν ἡλικιῶν, ὡς καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν ἐφέδρων. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ παρουσιάσῃ κατὰ τὴν ἐφαρμογήν του λάθη καὶ ἀτελείας, εἴτε ἐκ μέρους τῶν ὀργάνων τῆς διοικήσεως, εἴτε παρ’ ἄλλου οἱουδήποτε. Μὴ ἀποδίδετε κακὴν πρόθεσιν, εἶναι τὸ εἶδος τῆς ὑπηρεσίας τοιοῦτον· ἡ δὲ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ἔχει τὸ καθῆκον καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διευκολύνῃ τοὺς πάντας ἐπ’ ὠφελείᾳ τοῦ τόπου καὶ τῶν ἀτόμων. Μακρὰν ἑπομένως, κύριοι, πᾶσα πλαγία ἰδέα, εἴτε πολιτική, εἴτε ἄλλη, ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, πιστεύω δέ, ὅτι μέχρι τοῦδε ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία δὲν ἔδωκε δείγματα οὔτε φατριασμοῦ, οὔτε καταδιώξεως, οὔτε προστασίας.

§23ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Δὲν ἤθελον ὁμιλήσει, ὁμολογῶ, ἂν τὰ πράγματα δὲν διεστρέφοντο, καὶ ἂν δὲν ἀνεφέρετο καὶ τὸ ὄνομά μου· ὅτι δὲ διαστρέφονται τὰ πράγματα, εἶναι παραβέβαιον. Ὁ Μπούφας ἔχει καταδικασθῆ καὶ ἀπολέσει τὰ πολιτικά του δικαιώματα· ἀλλ’ ἐπέδειξε τὴν ἀπόφασιν εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον, τὸ ὁποῖον οὐδεμίαν ἁρμοδιότητα ἔχει· ὤφειλε ν’ ἀπευθύνῃ τὰς ἐνστάσεις του ἐνώπιον τοῦ νομάρχου, ἐνώπιον τοῦ στρατολογικοῦ συμβουλίου, τοῦτο δὲ ἤθελε τὰς παραπέμψει εἰς τὸ ὑπουργεῖον, καὶ τοῦτο δὲ ἤθελεν ἀποφασίσει περὶ αὐτοῦ. Ὡς πρὸς τὸν Μαρίνην δὲν εἶναι ἀληθῆ ὅσα εἶπεν ὁ κ. Ῥάλλης, διότι δὲν ἐπέδειξεν ἀπόφασιν τῆς ἀπαλλαγῆς του, ὡς ἐγὼ γνωρίζω καὶ ὀρθῶς, διότι τὸ στρατολογικὸν συμβούλιον ἐζήτησεν ἀπόφασιν, ἣν δὲν εἶχε, καὶ ὡς ἐκ τούτου τὸν συνέλαβον καὶ τὸν κατέταξαν, καὶ μετὰ τὴν κατάταξίν του προσῆλθεν εἰς ἐμὲ καὶ τὸν ἠρώτησα ἂν ἦνε ἀπηλλαγμένος· ἀλλ’ οὗτος δὲν ἐγνώριζε, καὶ ὡς ἐκ τούτου ἠναγκάσθην νὰ μεταβῶ εἰς τὸν Νομάρχην νὰ συμβουλευθῶ τὸ βιβλίον τῶν ἀποφάσεων, καὶ δὲν εὗρον τοιαύτην ἐκεῖ, διότι εἶχεν ἀπαλλαχθῆ ἀπὸ τῆς 8 Ὀκτωβρίου, ὅτε δὲν εἶχον συστηθῆ τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα. Εὗρον ἐπὶ τέλους τὴν ἀπόφασίν του, ἀλλ’ οὗτος εἶχεν ὁρκισθῆ, καὶ ὡς ἐκ τούτου δὲν μοὶ ἔμεινεν ἄλλο, εἰμὴ νὰ ἀπευθύνω αἴτησιν εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, νὰ ἀναφέρω τὴν ἀπόφασιν καὶ τὸν ἀριθμὸν, τὸ δὲ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ἔγραψε πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν νὰ διατάξῃ τὴν ἀπαλλαγήν του, ἡ ὁποία μέχρι τοῦδε δὲν ἐγένετο. Τοιαύτη ἡ γενομένη ἐκ μέρους μου ἐνέργεια, τίποτε περισσότερον. Πῶς ἡ παρουσία μου ἐπηρέασε τὴν Κυβέρνησιν, δὲν τὸ ἐννοῶ· ἐγὼ μάλιστα ἠπείλησα τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι θὰ τῷ εἴπω νὰ λιποτακτήσῃ, καὶ ἂν παρουσιασθῇ εἰς Στρατοδικεῖον, δὲν θὰ ἐκδοθῇ κατ’ αὐτοῦ δικαστικὴ ἀπόφασις. Αὐτὰ, κύριοι, ἐγένοντο· ἂν δὲ αὐτὸς, δὲν ἤξευρε νὰ παραστήσῃ τὸ δίκαιόν του, τοῦτο εὐθύνει αὐτόν.

§24ΡΑΛΛΗΣ. Ἔρχομαι νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ δὲν δέχομαι, πρὸς χάριν του, ὅτι ἡ διοίκησις φατριάζει· εἶμαι ὅμως ἐντεῦθεν ἠναγκασμένος νὰ τὴν ἐλεεινολογήσω διὰ τὴν οἰκειότητά της, διότι ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ ὁ κ. ὑπουργὸς, ὅτι ὁ ἀπαλλαγεὶς δυνάμει νομίμου ἀποφάσεως, εἴτε αὕτη ἐξεδόθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς παρὰ τῷ ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν, εἴτε ἀπὸ τὰ στρατολογικὰ συμβούλια, δὲν ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ φέρῃ ἀποδείξεις, οὐδὲ δύναται ν’ ἀπάγηται ὡς ὁ Μαρίνης καὶ νὰ ὁρκίζηται παρανόμως. Αὐτὴ εἶνε ἡ διοίκησις, τὴν ὁποίαν ἔχουν τὴν τόλμην νὰ ἐκθέτουν ἐνώπιον ὅλου τοῦ κόσμου. Καὶ τόσον δύσκολον πρᾶγμα εἶνε αἱ ἀπαλλαγαὶ νὰ ἀντιγραφῶσιν ἐντὸς βιβλίου ὀνομαστικοῦ, καὶ τόσον δύσκολον πρᾶγμα εἶνε νὰ διατάξητε τοὺς 50 ὑπαξιωματικοὺς τοὺς ὑπηρετοῦντας εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον νὰ ἐρευνῶσιν ἀμέσως ἅμα γείνῃ τοιαύτη ἔνστασις ἀπαλλαγῆς, ἢ νὰ ἐρευνῶσιν ἂν ὑπάρχῃ τοιαύτη καὶ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως; Καὶ ἔχετε τὸ δικαίωμα, ὅταν σᾶς λέγῃ ὁ συλλαμβανόμενος, ὅτι ἀπηλλάγη δυνάμει νομίμου ἀποφάσεως, νὰ τὸν κατατάξητε καὶ νὰ ἔχω ἀνάγκην νὰ τρέχω εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἂν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ τὸν βλέπω, καὶ νὰ τῷ λέγω, ὅτι θὰ διατάξω νὰ λιποτακτήσῃ ὁ στρατιώτης; Τοῦτο δὲν παρουσιάζει οἰκτρὰν τὴν εἰκόνα τῆς διοικήσεως; Δὲν χρειάζεται μοὶ φαίνεται μεγάλη φιλοσοφία, ὅπως σκεφθῇ τις, ὅτι οἱ ἀπαλλαγέντες δὲν ἔχουσι νόμιμον ὑποχρέωσιν, καὶ συλλαμβανόμενοι ὀφείλουν νὰ ἀφίενται ἐλεύθεροι, διότι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος τολμᾷ κατὰ τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἀτόμου, ὑπόκειται εἰς ποινικὴν καταδίωξιν, διότι ἐνεργεῖ παράνομον κατακράτησιν, ἐκθέτει δὲ καὶ τὸ δημόσιον. Σήμερον ὑπέγραψα αἴτησιν θεραπείας κατὰ τοῦ δημοσίου διὰ τοιαύτην παράνομον κατακράτησιν. Καθημέραν παριστάμεθα εἰς τὸ οἰκτρὸν τοῦτο θέαμα. Ἔχομεν, κύριοι, τὴν χωροφυλακήν, ἡ ὁποία ἅμα ἴδει ἀγένειον ἢ ἀμύστακον τὸν συλλαμβάνει, εἴτε δὲ ὁδηγεῖ τὸ κάῤῥον του, εἴτε τὴν ἅμαξάν του, ἄγεται εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐκεῖ γίνεται πρόχειρος ἔρευνα εἰς τὰ μητρῷα τῶν ἀῤῥένων, καὶ ἂν εὑρεθῇ ἔν τινι αὐτῶν, ἀπάγεται εἰς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον, κατατάσσεται καὶ ὁρκίζεται, τὴν δ’ ἐπιοῦσαν, ἂν τολμήσῃ νὰ διεκδικήσῃ μόνος τὴν προσωπικήν του ἐλευθερίαν, τὴν ὁποίαν τῷ δίδει ὁ νόμος, τότε κηρύσσεται λιποτάκτης. Αὕτη εἶναι ἡ κατάστασις, καὶ ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς ὤφειλε, δικηγόρος ὤν, νὰ γνωρίζῃ, ὅτι ὁ ἀπαλλαγεὶς δὲν ἔχει ὑποχρέωσιν, δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ἐπιδείξῃ τὴν ἀπόφασιν, ἥτις ἐξεδόθη ὑπὲρ αὐτοῦ· ὀφείλουν νὰ ἐρευνήσουν αἱ ἀρχαὶ ἐὰν ὑπάρχῃ τοιαύτη. Αἱ ἀπαλλαγαὶ εἶναι δημοσίας τάξεως, ἐπίσης καὶ οἱ ἀποκλεισμοί, διότι πρόκειται περὶ τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἀτόμου, διότι πρόκειται περὶ τῆς τιμῆς τοῦ στρατοῦ, καὶ ἔχουν καθῆκον αἱ ἀρχαὶ νὰ φροντίζουν νὰ μὴ κατατάττουν ἄνθρωπον καταδικασθέντα ἐπὶ ἐγκληματικῇ ποινῇ· πρέπει νὰ ἐρευνῶσι περὶ τούτου πρὶν ὁρκίσωσιν αὐτὸν τὸν ὅρκον τοῦ στρατιώτου, καὶ πρὶν τὸν κατατάξουν εἰς τὰς τάξεις.

§25Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι, ἐγὼ εἶμαι πρόθυμος νὰ λάβῃ τὸ ζήτημα διαστάσεις, ἵνα ἐπιβαρύνῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μετὰ τοσούτου θάῤῥους ἔρχονται ἀπὸ τοῦ βήματος νὰ ἐπικρίνωσι κατάστασιν, ἡ ὁποία εἶναι πολὺ καλλιτέρα τῆς καταστάσεως τῆς ἐπικρατούσης ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας φίλος ἦτο ὁ κ. Ῥάλλης. (Θόρυβος·) ἀπόδειξις δὲ τούτου εἶναι, ὅτι αἱ ἀπαλλαγαί, αἵτινες γίνονται νῦν, εἶναι ἀπαλλαγαὶ κατατάξεων γενομένων πρὸ τῆς 13 Ὀκτωβρίου, αὗται δὲ δεκατίζουσι τὸν στρατόν. Ἡ ἐφαρμογὴ τῶν νόμων ὡς πρὸς τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ τότε ἐχώλαινε καὶ σήμερον χωλαίνει. Δὲν ἀπέδωκα κακὴν πρόθεσιν εἰς τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ἠρνήθην δὲ τὴν ἀποδιδομένην κακὴν πρόθεσιν εἰς τὴν ὑφισταμένην, ὅτι εἴτε ἕνεκα πολιτικῶν ἰδεῶν, εἴτε ἐκ φατριασμοῦ, διεχειρίζετο οὕτω τὴν ἐξουσίαν· ἀπέδωκα τὴν κατάστασιν αὐτὴν εἰς τὸν νόμον, ὁ ὁποῖος λειτουργεῖ ἀποτόμως καὶ ἐπὶ πολλῶν ἡλικιῶν συγχρόνως. Δὲν δύναται ν’ ἀρνηθῇ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ὅτι, ὅτε κατὰ πρῶτον ἐζήτησε νὰ ἐφαρμόσῃ αὐτόν, τὰ γραφεῖα τῶν ὑπουργείων τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τῶν Στρατιωτικῶν ὑπέπιπτον συνεχῶς εἰς λάθη· ἔχετε δὲ τὸ παράδειγμα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὅτε μετέβαλον τοὺς Ἕλληνας εἰς ἐργάτας θαλάσσης, καὶ ἠναγκάζετο ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ θέτῃ φραγμὸν εἰς τοῦτο. Μὴ αἰτιᾶσθε λοιπὸν τὴν παροῦσαν κυβέρνησιν· εἶναι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων, ἧς ἕνεκα δυσφοροῦν τὰ πρόσωπα, ἐκτελεῖται δὲ ἡ ὑπηρεσία αὕτη ὑπὸ ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι τὸ πρῶτον ἐφαρμόζουσι τὸν νόμον αὐτόν. Δὲν προκαλῶ ἐγὼ ἀντεγκλήσεις, ζητῶ μόνον νὰ δικαιολογήσω τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι δὲν ὁρμᾶται ἀπὸ πλαγίους σκοπούς, οὐδὲ θέτει τὰς αἰτήσεις τῶν φίλων τῆς Κυβερνήσεως εἰς ἀνωτέραν μοῖραν τῶν αἰτήσεων οἱουδήποτε ἑτέρου προσώπου, οὐ μόνον ἐκ τῶν ἀνηκόντων εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἀλλὰ καὶ παντὸς Ἕλληνος. Ἀλλ’ ὅταν πρόσωπα, ἀξιοῦντα νὰ ἔχωσι σπουδαῖον μέρος εἰς τὴν ἀντιπολίτευσιν, ἐκφράζωσι μὲ τοσαύτην πεποίθησιν τοιαύτας κατηγορίας, πρέπει νὰ ἀναμνησθῶσιν, ὅτι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ὡς καὶ ἡ παροῦσα, δὲν ὁρμᾶται ἐκ πλαγίων σκοπῶν, ὅπως καταδιώξῃ τούτους καὶ προστατεύσῃ ἐκείνους, ὅτι ἡ σωματεμπορία ἐνηργήθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, δὲν ἐνηργήθη δὲ παρὰ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, ἀλλὰ παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἐπάγγελμα νὰ μετέρχωνται τὴν σωματεμπορίαν. Ἡ σωματεμπορία, ἡ ὁποία ἐνηργεῖτο τότε, ἐθεωρήθη ὡς ἓν μέγα κατόρθωμα, καὶ τὸ ὄνομα τοῦ συλλαμβάνοντος Ῥιζοπούλου ἦτο τὸ προσφιλέστερον ὄνομα τῆς ἐποχῆς· τὸν Ῥιζόπουλον ἐκληροδότησεν ἡ παρελθοῦσα Κυβέρνησις τῇ σημερινῇ. Ἄλλως τε, κύριοι, τὰ πράγματα ἀπέδειξαν, ὅτι μὲ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, αἱ ἀπαλλαγαὶ ἦλθον ἀθρόαι, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ ἄλλως· δὲν δύναμαι ταύτην τὴν στιγμὴν νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας. Ἂν ἀπαιτήσω νὰ μὴ λαμβάνωσι χώραν συλλήψεις, πρὶν ἢ ὁ συλλαμβανόμενος προσάξῃ ἅπαντα τὰ δικαιολογητικὰ αὐτοῦ ἔγγραφα καὶ ἀνασταλῇ ἡ καταδίωξίς του, οὐδὲν θέλει γείνει· ἂν δὲ ἐνήργει οὕτως ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ὡς ἐννοεῖ νὰ ἐνεργήσωμεν σήμερον ὁ κ. Ῥάλλης, δὲν θὰ συνελαμβάνοντο κατὰ χιλιάδας οἱ ἐπίστρατοι. Νομίζω, ὅτι εἰς τὴν πεποίθησιν ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς ὑπάρχει, ὅτι ἂν λαμβάνωσι χώραν παρεκτροπαί, αὗται εἶναι ἀτομικαί, καὶ προέρχονται, εἴτε ἐξ ἀγνοίας τοῦ νόμου, εἴτε ἐξ ἰδιοτροπίας τῶν ἀτόμων, ἅτινα ὁσάκις καταγγέλλονται, τιμωροῦνται παραδειγματικῶς.

§26ΜΥΚΟΝΙΟΣ. Πρὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ διατάγματος τῶν ἀπαλλαγῶν, πολλοὶ κατετάχθησαν εἰς τὸν στρατὸν χωρὶς νὰ ληφθῇ ἡ δήλωσις τοῦ νομάρχου, ὅτι ὑπέβαλον τὴν ἀναφοράν των περὶ ἀπαλλαγῶν. Ἐκ τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἐξεδόθησαν ἀπαλλαγαί, αἱ ὁποῖαι ἐστάλησαν εἰς τὸν νομάρχην μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ τὰς γνωστοποιήσῃ εἰς τὸν δήμαρχον διὰ τοῦ ἐπάρχου καὶ εἰς τὸ στρατολογικὸν συμβούλιον, ἀλλὰ πολλοὶ ἐκ τῶν δήμων καὶ τῶν ἐπαρχιῶν ἀποδημοῦσιν ἐνταῦθα ἢ εἰς τὴν Σύρον· ποῦ θὰ εὕρωσι λοιπὸν αὐτοὺς, ἵνα κοινοποιήσωσι τὴν ἀπόφασιν; Τοιοῦτοι εἶναι πολλοί ἐκ τῶν νήσων ἐνταῦθα, τοὺς ὁποίους συλλαμβάνουσιν, αὐτοὶ δὲ δὲν ἐφρόντισαν νὰ λάβωσιν τὰς ἐξαιρέσεις καὶ τοὺς συλλαμβάνουν. Εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν οἱ ὑπάλληλοι βαρύνονται νὰ ἐρευνήσωσι. Συνέλαβον ἕνα ἰδικόν μου, ἐπῆγα εἰς τὸ ὑπουργεῖον, καὶ μοὶ εἶπον δὲν ὑπάρχει εἰς τὸ βιβλίον· ἐν τούτοις ἐγὼ εὗρον τὴν ἀπαλλαγήν.

§27ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ὠφελεῖ νὰ δείξῃ τις τὴν ἀπαλλαγήν. Ἐγὼ ἐπέδειξα τὴν ἀπαλλαγὴν ἑνὸς Δημητρίου Παπαμιχάλη, καὶ μοὶ εἶπον, ὅτι ἔχουν διαταγὴν νὰ τὸν κατατάξουν.

§28ΜΥΚΟΝΙΟΣ. Τὸ ὑπουργεῖον ἔχει ἐκδώσει διαταγὴν, ὅσοι ὑπηρέτησαν εἰς τὸν στρατὸν, νὰ μὴ ἀπαλλάσσωνται.

§29ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Εἶναι παράνομον.

§30ΜΥΚΟΝΙΟΣ. Τότε καταργήσατε τὸν νόμον.

§31ΨΥΛΛΑΣ. Καὶ τὰ λεχθέντα καὶ τὰ ἐπαναλαμβανόμενα παράπονα φρονῶ, ὅτι δικαιολογοῦσι τὴν ἑξῆς γνώμην, ὅτι δηλαδὴ ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ λάβῃ μίαν ἀπόφασιν, νὰ ἐκφέρῃ ἓν συμπέρασμα ἐπὶ τῶν γινομένων· διότι εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἔχει στείλει διαταγὰς πορείας νὰ συλλάβωσι τοὺς προϋπηρετήσαντας ἐφέδρους, ὧν πολλοὶ ἔχουσι νομίμους λόγους ἐξαιρέσεως, διότι εἴτε ἔχουν ἀδελφοὺς ὑπηρετοῦντας σήμερον ἐν τῷ στρατῷ, εἴτε εἶναι ὀρφανοὶ πατρὸς, ἢ ἔχουσιν ἄλλους λόγους ἀπαλλάσσοντας αὐτοὺς, καὶ ἔλαβον συνεπῶς δικαίας ἀποφάσεις τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων περὶ τούτου. Ἐν τούτοις οἱ χωροφύλακες ἐξακολουθοῦσι νὰ κάμνωσι κονάκια εἰς τὰς οἰκίας τῶν γονέων των ἢ τὰς ἑαυτῶν καὶ προσπαθοῦσι νὰ τοὺς συλλάβωσι διὰ τῆς βίας. Σήμερον ἀκόμη μοὶ εἶπον παράπονα πολλὰ, ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἀναγκάζονται νὰ φεύγουν καὶ νὰ διατρίβωσιν εἰς τὰ ὄρη, μὴ δυνάμενοι νὰ προσέλθωσιν εἰς τὰς οἰκίας των ἐκ φόβου μὴ συλληφθῶσιν, ἐνῷ ἔχουν, ὡς προεῖπον, λόγους ἀπαλλαγῆς. Νομίζω, ὅτι δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ἡ ἐξουσία νὰ ἐνεργῇ οὕτως· ἐὰν ψηφισθῇ ὁ ὑπ’ ὄψιν τῆς Βουλῆς νόμος, ὁ ὁποῖος ἐλπίζω, ὅτι δὲν θέλει ψηφισθῆ, τότε δύνανται νὰ προβῶσιν αἱ ἀρχαὶ εἰς τὰς τοιαύτας ἐνεργείας, ἄλλως δὲν πρέπει νὰ γίνεται οὐδεμία καταδίωξις καὶ σύλληψις, διότι ἡ κοινωνία ὅλη εἶναι ἤδη ἀνάστατος, καὶ προβλέπω, ὅτι θὰ ἔχωμεν κακὰς συνεπείας.

§32Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Καὶ ἰδιαιτέρως καὶ ἐπισήμως ὀφείλω νὰ κάμω μίαν παράκλησιν εἰς τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἄνδρες ὑπηρετήσαντες ὁλόκληρον τὴν θητείαν των ἐν τῷ στρατῷ ὡς κληροῦχοι, ὑπηρετήσαντες καὶ ὡς ἔφεδροι, καὶ ἀπελθόντες εἰς τὰς ἑστίας των, καλοῦνται σήμερον διὰ διαταγῶν πορείας ὡς ὑπόχρεοι νὰ ὑπηρετήσωσι, φέρω δὲ καὶ τὴν ἀπόδειξιν ἀνὰ χεῖρας. Ἔχω τὴν ἄφεσιν ἑνὸς σαλπιγκτοῦ τοῦ πυροβολικοῦ, ὁ ὁποῖος ὑπηρέτησε τρία ἔτη εἰς τὸν στρατὸν κατ’ ἐξακολούθησιν, ἐπὶ ἓξ μῆνας κατόπιν ὑπηρέτησεν εἰς τὴν ἐφεδρείαν καὶ ἀνεχώρησε τὴν 12 Ὀκτωβρίου τοῦ 1878, ἐγεννήθη τὴν 10 Μαΐου 1850 καὶ ὀνομάζεται Παναγιώτης.... (Θόρυβος.)

§33ΜΥΚΟΝΙΟΣ. Εἰς τὸ μητρῷον τῶν ἀῤῥένων θὰ ἦναι σημειωμένος εἰς μικροτέραν ἡλικίαν καὶ διὰ τοῦτο συνελήφθη.

§34ΦΙΛΗΜΩΝ. (Ὅρα Παράρτημα.)

§35ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Λυποῦμαι πολὺ, διότι ὁ κ. Φιλήμων, ὅστις γνωρίζει πόσον τὸν τιμῶ, ἐτόλμησε νὰ φαντασθῇ, ὅτι ἀποτείνομαι πρὸς αὐτὸν, ὅτε ὡμίλησα περὶ τῶν ἐφημερίδων, αἵτινες δημοσιεύουσιν ἐπὶ μισθῷ τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργείου. Ἐγὼ εἶχον ἁπλῶς ὑπ’ ὄψιν τὰς ἐφημερίδας ἐκείνας, ἐν αἷς καθημέραν βλέπομεν καταχωριζομένας μετὰ τῆς ἐπικεφαλίδος καὶ τῶν ὑπογραφῶν ἐγκυκλίους τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἄλλα ἔγγραφα ἀνάξια λόγου, περὶ βλάβης κάνης ὅπλου, ἢ περὶ ἀπωλείας στρατιωτικοῦ ἱματισμοῦ, οὐχὶ τὰ δημοσιευόμενα ἐν τῷ Αἰῶνι. Ἐκείνας τὰς ἐφημερίδας εἶχον ὑπ’ ὄψιν, ὅτε παρεμπιπτόντως εἶπον περὶ τῶν γενομένων δημοσιεύσεων, περὶ ὧν ἐγένετο λόγος καὶ ἐν τῷ τύπῳ, διότι παρετήρησα, ὅτι δημοσιεύουσι καθημέραν 3 ἕως 4 σελίδας ἐγγράφων ἀναξίων δημοσιεύσεως, ἐγίνωσκον μάλιστα, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, ὑποχρεωθὲν νὰ πληρώσῃ εἰς αὐτὰς μεγάλα ποσὰ, ἠναγκάσθη νὰ μεταβάλῃ σύστημα.

§36ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἐννοῶ πρὸς τί αὐταὶ αἱ ἐπερωτήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐξαντλοῦν τὸν χρόνον. (Θόρυβος.) Θέλετε νὰ ἐξαντλήσητε τὸν χρόνον καὶ ἔπειτα ν’ ἀπομακρύνητε τοὺς βουλευτὰς καὶ νὰ προτείνητε τὴν μὴ ἀπαρτίαν· τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι σύστημα ἐνεργείας, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ καὶ τὸ Ἔθνος ἀπαιτεῖ· ἀνάγκη νὰ ἐργασθῶμεν σπουδαίως καὶ σοβαρῶς. Κύριοι, ἐνθυμεῖσθε, ὅτι μέχρι τινὸς ἐπλήρουν παραπόνων τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν ἐνεργοῦμεν δραστηρίως, ὅτι δὲν προσέρχονται οἱ ἐπίστρατοι, δὲν ἠξεύρω καὶ τί ἕτερον, ὅτι χαριζόμεθα καὶ τὰ τοιαῦτα· ἤδη ζητοῦν πανταχόθεν νὰ εὕρουν ἂν εἷς ἐπίστρατος, ἀπαλλαγεὶς ἄλλοτε, δὲν ἀπελύθη ἀμέσως, ἐκ νέου συλληφθεὶς, ὅτι δὲν κρατεῖ ὁ διώκων τοὺς ἐπιστράτους τὰς ἀποδείξεις εἰς τὰς χεῖράς του περὶ τῆς ἐξαιρέσεως τοῦ δεῖνα καὶ δεῖνα, καὶ ἐπειδὴ καὶ αὐτοὶ δὲν ἔχουσιν αὐτὰς προχείρους καὶ μεταφέρονται εἰς τὸ φρουραρχεῖον, ὁ κόσμος, σᾶς λέγουσιν, ἀνεστατώθη, καὶ παραπονοῦνται ἐν τῇ Βουλῇ καὶ δαπανοῦν τὸν χρόνον χωρὶς μηδεμίαν ἀξίαν νὰ ἔχουν τὰ παράπονα, χωρὶς εἰς οὐδὲν ἀποτέλεσμα νὰ φέρουν. Ἐννοεῖτε, κύριοι, ὅτι, ὅταν πρόκηται νὰ συλλεχθῶσι κατεσπευσμένως πολλοὶ ἐπίστρατοι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ καιρὸς, ὥστε ὅλα νὰ γίνωνται τακτικὰ, καὶ ἐν καιρῷ θὰ ἐξοδευθοῦν καὶ στιγμαί τινες περισσότεραι· ἵνα εὑρεθῇ ἡ ἀλήθεια, θὰ γείνῃ κἄτι τι βεβιασμένον. Ἀλλὰ, κύριοι, τοῦτο εἶναι ἱκανὸν καὶ ἄξιον νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλὴν ὁλοκλήρους ὥρας καὶ μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἀπαρτία; Κύριοι, δὲν συνέβησαν παρόμοια καὶ ὅταν ἐπεφορτίσθη στρατιωτικὸς ὑπάλληλος νὰ συλλάβῃ ἐπιστράτους ἐπὶ τῆς παρελθούσης ἐποχῆς; Δὲν ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, τὸν ἐνωμοτάρχην αὐτὸν, διότι ἐξετέλει τὸ καθῆκόν του, τί ἔπραττον καὶ τί ἔλεγον; ὅπου εὕρισκεν ἀγένειον νέον τὸν συνελάμβανε καὶ τὸν μετέφερεν εἰς τὰς ἀρχὰς, καὶ ἐκεῖ ἐξηλέγχετο ἂν ὀφείλῃ νὰ ὑπηρετήσῃ ἢ ὄχι, καὶ ἤδη, ὅτε αἱ περιστάσεις ἀπαιτοῦν ταχυτέραν ἐνέργειαν, χαλοῦν τὸν κόσμον! Νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν ἀξίζει νὰ δαπανῶμεν τὸν χρόνον εἰς τοιαύτας συζητήσεις καὶ νὰ ἐμποδίζωμεν τὴν ὑπηρεσίαν νὰ ἐνεργήσῃ· ἐγὼ ἐπίστευον ἐξ ἐναντίας, ὅτι σεῖς θὰ ἠθέλετε νὰ ἐνεργῶμεν ταχύτερον καὶ δραστηριώτερον, ἔστω καὶ ἀπροσέκτως ὀλίγον, ἀλλὰ χάριν τοῦ σκοποῦ μας καὶ ὄχι νὰ παρεμβαίνητε ἐδῶ, νὰ ἐξοδεύωμεν τὸν καιρὸν εἰς μάτην καὶ νὰ μᾶς παρεμβάλλητε ἐμπόδια. Κύριοι, ἐθεωρήθη ὡς ἔγκλημα ἀκόμη, διότι μετεβλήθη ὁ τρόπος τῆς κατατάξεως τῶν ἐφέδρων· τὸ κατ’ ἐμὲ ἐπικαλοῦμαι μάρτυρα τὸν κ. Τρικούπην. Εἶχον ἔκτοτε τὴν ἰδέαν, ἀφοῦ ἐφηρμόσθη τὸ νέον σύστημα τῆς ἐξασκήσεως τῶν ἐκτάκτων ἐφέδρων καὶ ἐθνοφυλάκων, ὅτι πρέπει ν’ ἀρχίσωσι τὴν ἐκγύμνασιν εἰς τὰς ἐπαρχίας· ἐνθυμεῖται τότε ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ὁμοῦ ἀντετάχθημεν κατὰ τῆς ἰδέας τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη. Διὰ τὴν εὐκολίαν τῆς κατατάξεως τῶν ἐφέδρων, πρέπει εἴπομεν ἀμέσως νὰ κατατάσσωνται εἰς σώματα τῶν ἰδίων αὐτῶν ἐπαρχιῶν, νὰ γυμνάζωνται ἐκεῖ καὶ κατόπιν νὰ μεταφέρωνται· καὶ μεταβάλλομεν τὸν νόμον τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη, ὁ ὁποῖος τὸ ἐναντίον διατάσσει. Ἐγώ, κύριοι, καὶ εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν ἔχω τὴν αὐτὴν ἰδέαν, καὶ πολλὰς καὶ ἐπανειλημμένας ὑπέβαλον παρατηρήσεις εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν· αἱ πληροφορίαι δὲ, τὰς ὁποίας ἐλάμβανον καὶ ἐπισήμως καὶ ἰδιαιτέρως, καὶ τελευταῖον ἐκ τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων, ἐβεβαίουν, ὅτι, ἂν ἐξακολουθήσωμεν τὸ σύστημα τοῦ νὰ συλλέγωμεν τοὺς ἐφέδρους καὶ νὰ τοὺς παραπέμπωμεν ἀμέσως ἀπὸ τὴν μίαν ἐπαρχίαν εἰς ἄλλην, θὰ ἐδυσκολευόμεθα νὰ τοὺς συναθροίσωμεν, καὶ μᾶς εἶπον, ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ συστήματος δὲν θὰ ἐπιτύχωμεν τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἔχετε νὰ συλλέξητε, δηλαδὴ ὅσῳ τὸ δυνατὸν περισσοτέρους ἄνδρας· ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου καὶ ἡ ὑπηρεσία ἤθελε πάθει. Ὑποθέσατε ὅτι σήμερον προσέρχονται δέκα καὶ διὰ συνοδείας τοὺς ἀποστέλλετε εἰς Λαμίαν· αὔριον παρουσιάζονται ἕτεροι δέκα καὶ διὰ συνοδείας τοὺς στέλλετε εἰς Χαλκίδα καὶ καθεξῆς· τοιουτοτρόπως ἤθελε παραλύσει καὶ ὁ στρατὸς καὶ ἡ ὑπηρεσία, διὰ τοῦτο ἐπιμένει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ἐπείσθη, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ ἀντίθετον σύστημα καὶ νὰ παραδεχθῇ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθη ἤδη, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς τότε μόνον τὸ παρεδέχθη, ὅτε τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα τῷ παρετήρησαν, ὅτι διὰ τοῦ τρόπου αὐτοῦ εἶναι ἀδύνατον νὰ συλλεχθῶσιν ἔφεδροι. Ἂν ἐπιμένομεν εἰς τὸ πρῶτον σύστημα καὶ ἂν δὲν ἤρχοντο ἔφεδροι, θὰ εἴχομεν παράπονα, ὅτι δὲν προσέρχονται ἔφεδροι· τώρα, ὅτε τὸ μετεβάλομεν καὶ προσέρχονται, μᾶς μέμφονται, διατί; ἔχουν κατὰ νοῦν τὰς καταλαλιὰς καὶ ἔρχονται ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ ἐπαναλαμβάνουσι ταῦτα χιλιάκις. Λοιπόν, κύριοι, ἐπειδὴ σκοπὸς τῆς Βουλῆς εἶναι νὰ ἐργασθῇ σπουδαίως καὶ σοβαρῶς ἐπὶ τῶν ἐκκρεμῶν ἀντικειμένων, ὡς σπουδαῖα καὶ σοβαρὰ εἰσὶ ταῦτα, παρακαλῶ τοὺς κ.κ. βουλευτὰς νὰ ἦναι φειδωλότεροι εἰς παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι οὔτε σκοπὸν ἔχουν, οὐδὲ ἀποτέλεσμα, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ἂν συμβαίνῃ ἄτοπόν τι, ἕτοιμος εἶναι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, εἰδοποιούμενος, νὰ τὸ διορθώσῃ· ὅ,τι δὲ λαμβάνει χώραν βεβαιούμενον ἴσως εἶναι συνέπεια τῶν περιστάσεων. Ἂς ἀφήσωμεν τὰς ματαίας συζητήσεις, ἐπιληφθῶμεν τοῦ ἔργου μας σπουδαιότερον, διότι ὡς βαίνομεν δὲν θέλομεν φθάσει εἰς ἀποτέλεσμα· πρόκειται περὶ τῶν ἔργων, διὰ τὰ ὁποῖα ἀπεφάσισεν ἡ Βουλὴ νὰ μείνῃ καὶ τὰ ὁποῖα θὰ ἐξασκήσωσι μεγίστην ἐπιῤῥοὴν ὡς πρὸς τὴν συγκρότησιν στρατοῦ, τὴν εὕρεσιν χρημάτων καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐν γένει ὑπηρεσίαν τὴν σχετιζομένην πρὸς τὴν παροῦσαν κατάστασιν τῶν πραγμάτων.

§37ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν προτίθεμαι νὰ δικαιολογήσω τὴν προκάτοχον Κεβέρνησιν, ἥτις καὶ γλῶσσαν ἔχει καὶ ἡλικίαν καὶ δύναται, ἂν νομίζῃ, ὅτι ὀφείλει ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὰς μομφὰς, αἱ ὁποῖαι ἐξετοξεύθησαν ἐναντίον τῆς ὑπὸ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ. Ἐγὼ περὶ ἑνὸς μόνον δύναμαι νὰ μαρτυρήσω, ὅτι ἐπὶ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἂν μία ἐγένετο σύλληψις, αὕτη ἦτο ἐξαίρεσις· προσήρχοντο δὲ πάντες οἱ ἐπίστρατοι κατὰ ἑκατοστύας καθημέραν ἄνευ βίας, ἄνευ σωματεμπορίας. Καὶ διατί τοῦτο, κύριοι; διότι εἶχε πεποίθησιν ὁ λαὸς ἐπὶ τὴν εἰλικρίνειαν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης. (Θόρυβος.) Μὴ θορυβῆτε· οὕτως ἔχει τὸ πρᾶγμα, διότι παρ’ οὐδενὶ τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων ὑπῆρχον ἐπίστρατοι ὑπηρετοῦντες καὶ ἀποκρυπτόμενοι ἀπὸ τὸν νόμον, ὡς παρὰ τοῖς σημερινοῖς· μοὶ εἶναι δ’ εὔκολον νὰ σᾶς ἀνακοινώσω τὰ ὀνόματα αὐτῶν, διότι οἱ ὑπουργοὶ ἐκεῖνοι, ἅμα εἷς ὑπάλληλος ἐτύγχανεν ὢν ἐπίστρατος, ἐφρόντιζον ἀμέσως νὰ τὸν ἀπολύσωσι τῆς ὑπηρεσίας, σήμερον δὲ ἔχομεν ἐπιστράτους τοὺς φίλους τῶν ὑπουργῶν μισθοδοτουμένους ἀπὸ τὸ δημόσιον ταμεῖον. Ἀλλὰ δὲν ἦλθον, εἶπον, δι’ αὐτὸ εἰς τὸ βῆμα, ἦλθον νὰ σᾶς παρακαλέσω ν’ ἀκούσητε τὴν ἀνάγνωσιν δύο πιστοποιητικῶν πρὸς ἐπικύρωσιν τῶν λόγων τῶν πρὸ ὀλίγου παρ’ ἐμοῦ λεχθέντων. (Ἀναγινώσκει δύο πιστοποιητικὰ τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης καὶ τῆς διοικήσεως τοῦ 3 μηχανικοῦ τάγματος, ἐξ ὧν προκύπτει, ὅτι ὁ Ἀντώνιος Νικήτα Μπούφας, καταδικασθεὶς εἰς εἱρκτὴν ἐπὶ βιασμῷ, ὑπηρετεῖ ἐν τῷ αὐτῷ τάγματι.)

§38Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν ἀρκεῖ νὰ τὰ ἔχητε ὑμεῖς, πρέπει νὰ τὰ ἔχῃ ἡ ὑπηρεσία.

§39ΜΥΚΟΝΙΟΣ. Αὐτὸς δὲν ἔκαμεν ἀκόμη προσφυγήν.

§40ΡΑΛΛΗΣ. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ γνωρίζῃ ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἡ ὑπηρεσία, εἶναι, ὅτι ὑπάρχει μία διάταξις ἐν τῷ στρατολογικῷ νόμῳ, καθ’ ἣν αὐτεπαγγέλτως ὀφείλουν νὰ ἐξετάζουν ὅλαι αἱ ἀρχαὶ τὶς ἀποκλείεται ἐκ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, διότι ὁ νόμος θεωρεῖ τὴν τιμὴν τοῦ στρατοῦ ὑπερτέραν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ τῷ καταστήσητε σήμερον. (Χειροκροτήματα εἰς τὰ ἀκροατήρια.)

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κασιμάτης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν.

§42ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Συνιστῶ εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα ἔλθῃ εἰς ἐπικουρίαν καὶ ἐνίσχυσιν τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, διότι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ ἡ Ἱερὰ Σύνοδος πολιορκοῦνται ἀπὸ ἀπείρους αἰτήσεις περὶ χειροτονίας ἱερέων καὶ κυρίως προσώπων ὑπαγομένων εἰς ἐπιστράτευσιν.

§43ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχω εἴδησιν, σᾶς βεβαιῶ εἰλικρινῶς.

§44ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Χαίρω λοιπὸν, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθὲς, ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν τῆς ὑπηρεσίας εἰς τὸν κλάδον αὐτόν, ὁ ὁποῖος χρήζει, ὡς ἄλλοτε διεξῆλθον τὰ περὶ τούτου καὶ ἔθιξα τὰ περὶ ἱερατικῆς σχολῆς καὶ τῆς Ῥιζαρείου. Ὁ κλάδος οὗτος χρήζει ἀνακαινίσεως καὶ ἰδιαιτέρας μερίμνης, καθόσον πραγματικῶς ἐκ τοῦ κλάδου αὐτοῦ ἐξαρτᾶται ἡ καλὴ ἢ κακὴ κατάστασις τῆς ἡμετέρας πολιτείας. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἕκαστος ἡμῶν τῶν Ἑλλήνων λεγόμεθα χριστιανοὶ, ἀλλὰ χριστιανοὶ μόνον, διότι ἐν ἀγνοίᾳ ἡμῶν ἐν βρεφικῇ ἡλικίᾳ ἐλάβομεν παρὰ τῶν γονέων μας τὸ ἱερὸν βάπτισμα, ἐφεξῆς ὅμως δι’ οὐδὲν ἕτερον δυνάμεθα νὰ λεγώμεθα χριστιανοί, διότι οὐδέποτε ἐδιδάχθημεν ἐφεξῆς τὰ τῆς πίστεως· ἂν δέ τινες μεταβαίνωσι καθ’ ἕξιν πατροπαραδότως εἰς τοὺς ναοὺς, μεταβαίνουσι χωρὶς νὰ γνωρίζωσι πῶς ἐνεργεῖ ἡ ἐν τῷ ἱερῷ ναῷ ἐμφάνισις καὶ παρουσία των. Τοῦτο εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς πλημμελοῦς καταρτίσεως τοῦ κλήρου· χρέος λοιπὸν πάσης κυβερνήσεως εἶναι, ὅπως μορφώσῃ τὸν κλῆρον, διότι, ἄνευ θρησκευτικῆς βάσεως, τὰ ἔθνη καταστρέφονται, καθόσον ἡ θρησκευτικὴ ἠθικὴ εἶναι ἡ βάσις ἡ μὲ ἀνώτερον κῦρος διὰ πάντας, ἐνῷ ἡ ἠθικὴ ἡ ἐκ τῆς φιλοσοφίας εἶναί τι ἑκούσιον. Ἡ πρώτη συνδέεται καὶ μὲ τὴν ἐνεστῶσαν καὶ μέλλουσαν τύχην τοῦ ἀτόμου, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιδρᾷ ὑποχρεωτικῶς πρὸς τὸν ἐξανθρωπισμὸν ἢ πολιτισμόν· κατὰ συνέπειαν ὁ κλῆρος, ὅστις ὀφείλει νὰ ἦναι ὁ διδάσκαλος τοῦ ἐλευθέρου πολίτου, πρέπει νὰ κέκτηται παιδείαν καὶ ἠθικὴν διάπλασιν, ἀλλὰ στερεῖται τούτω, διὰ τῶν προστύχων χειροτονιῶν, διὰ τοῦτο πρέπει νὰ συστήσωμεν τὴν ὁλοσχερῆ ἀπαγόρευσιν χειροτονιῶν, μέχρις οὗ ἡ Βουλὴ λάβῃ τὸν ἀπαιτούμενον καιρὸν νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ θέματος τούτου. Τὸ θρησκευτικὸν φρόνημα, κύριοι, κατέπεσε παρ’ ἡμῖν ὁλοσχερῶς, οὐδεμία δὲ λαμβάνεται πρόνοια, οὔτε περὶ αὐτῆς κἂν τῆς ἐξωτερικῆς τυπικῆς λατρείας, ὡς τοῦτο παριστῶσιν ὅλα τὰ μέρη τῶν Ἀθηνῶν, τὰ ὁποῖα εἶναι νέα πόλις· ἐκεῖ οὐδεὶς ναὸς ὑπάρχει, οἰκοδομοῦνται μόνον μεγάλαι οἰκίαι, μέγαρα, ἀλλὰ νέος ναὸς οὐδεὶς, ἂν δ’ ὑπάρχουν ναοὶ, ὑπάρχουν ἐν τῇ παλαιᾷ πόλει ἀπὸ τῆς τουρκοκρατίας καὶ ἀρχαιότερον χρονολογούμενοι. Οὕτως ἀπὸ τοῦ ἁγίου Γεωργίου μέχρι τοῦ Κολωνακίου ναὸς δὲν ὑπάρχει· ἀπὸ τοῦ Γερανίου καὶ καθεξῆς ναὸς δὲν ὑπάρχει· τοῦτο εἶναι λυπηρὸν, διότι αἱ τοιαῦται θρησκευτικαὶ....... καὶ ἡ μὴ ἀνατροφὴ τῶν πολιτῶν ἐν τῇ χριστιανικῇ διδασκαλίᾳ βλάπτει καιρίως τὰ ἔθνη καὶ φέρει καταστροφάς.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§46ΡΑΛΛΗΣ. Πρὸ τῆς ἐνστάσεώς μου περὶ μὴ ἀπαρτίας, ἐξηκολούθει χθὲς ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ καπνοῦ, καὶ σήμερον ἔπρεπε νὰ ἐξακολουθήσῃ. Ἀλλὰ βλέπω ἄλλα ἀντικείμενα νὰ προηγῶνται.

§47ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὅπως ἀποφύγωμεν τὰς συζητήσεις, ἂς ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ φορολογίας τοῦ καπνοῦ.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀλλὰ νὰ προταχθῶσιν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν αἱ πιστώσεις.

§49ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. (Γίνονται δεκτὰ εἰς ά ἀνάγνωσιν τὰ νομοσχέδια ά) περὶ ἐκτάκτου πιστώσεως ἐξ 11,700 δραχμῶν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν τοῦ ἔτους 1881 βʹ) περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 115,190, 50]00, ὡς συνεχωνεύθησαν κατὰ τὴν γνωμοδότησιν τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ γʹ περὶ ἀναπληρωτικῶν πιστώσεων ἐκ δραχμῶν 35,000 ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τοῦ 1880.)

§50ΚΡΙΕΖΗΣ. Καὶ πάλιν παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, νὰ συζητηθῇ τὸ ὑπ’ ἀριθ. 13 ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει νομοσχέδιον περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Βασ. ναυτικοῦ. (Θόρυβος.)

§51Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πρὸ παντὸς ἄλλου ὀφείλομεν νὰ ἤμεθα ἐν καλῇ τῇ πίστει, διότι καθ’ ὅλα τὰ φαινόμενα πολλὰ ὀλίγας συνεδριάσεις θὰ ἔχωμεν. Ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν καθαρὰ τί θέλομεν καὶ τί ἐννοοῦμεν. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι πρὸ παντὸς ἄλλου εἶναι ἀναγκαῖον ν’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀπαλλαγῶν.

§52ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρὸ ὀλίγου, τῇ προτάσει τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἀπεφασίσαμεν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ καπνοῦ.

§53Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τῇ προτάσει ἐμοῦ παρεδέχθη ἡ Βουλὴ νὰ συζητήσωμεν τὸ περὶ καπνοῦ, ἀλλὰ τότε ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἦτο ἀπών. Ἅμα ἦλθεν ὅμως, μοὶ εἶπε τὴν ἀνάγκην καὶ τὰς δυσκολίας, ἀπέναντι τῶν ὁποίων εὑρισκόμεθα, καὶ ὀφείλομεν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου ν’ ἀποφανθῶμεν.

§54Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πρέπει, κύριοι, νὰ θέσω τὴν Βουλὴν ἐν γνώσει τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ, ὄχι διὰ νὰ ἀποφύγω τὴν εὐθύνην, ἀλλὰ διὰ νὰ ἦναι γνωστὴ ἡ κατάστασις ἐκ τῶν προτέρων. Ὅ,τι ὀφείλω νὰ εἴπω, θὰ τὸ εἴπω διὰ νὰ ἦναι ἐγγεγραμμένον εἰς τὰ πρακτικά, χωρὶς διὰ τούτου νὰ θέλω νὰ ἐλαττωθῇ ἡ εὐθύνη μου ἀπέναντι τοῦ ἔθνους. Τὸ ζήτημα εἶναι, ὅτι καθ’ ὅλας τὰς πιθανότητας ἡ ὑπάρχουσα δύναμις τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι πολὺ ἀνεπτυγμένη, καὶ τοῦτο ἐγνώσθη καὶ ἐκ τῆς τελευταίας καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον. Πανταχόθεν, κύριοι, γίγνονται παράπονα, διότι τὰ στρατολογικὰ συμβούλια περιοδεύοντα δὲν δύνανται νὰ δικάσωσι τὰς ἐνώπιον αὐτῶν αἰτήσεις περὶ ἀπαλλαγῶν. Τὰς μέχρι τοῦδε ἀπαλλαγὰς γνωρίζετε καὶ ὑπέβαλα σημείωσιν αὐτῶν· ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὑπάρχουσι τινὲς ἀπαλλαγαὶ, αἱ ὁποῖαι κατ’ ὀλίγον γίνονται. Δὲν γνωρίζω πόσαι αἰτήσεις ὑπάρχουσιν ἐνώπιον τῶν στρατολογιῶν συμβουλίων, ἀλλὰ βεβαίως ἐξ αὐτῶν θὰ ὑπάρχῃ εἷς ἀριθμὸς ἀπαλλαγῶν, αἵτινες θὰ ὑπερβαίνωσι τὰς 7 καὶ 8,000 ἀνδρῶν.

§55ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Πόσαι εἶναι αἱ αἰτήσεις;

§56ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν γνωρίζω. Λάβετε δὲ ὑπ’ ὄψιν σας, ὅτι τώρα εἶναι ἡ ἐποχὴ καθ’ ἣν περιοδεύουν τὰ στρατολογικὰ συμβούλια, καὶ παράπονα γίγνονται ἐκ μέρους τῶν κατοίκων, διότι δὲν δύνανται νὰ ἐνεργήσωσι τὰ στρατολογικὰ συμβούλια, διότι πρέπει προηγουμένως νὰ ἐπανέλθωσι. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους θὰ ἔχωμεν μείωσιν τῆς ὑπαρχούσης δυνάμεως. Ἐὰν δὲ ἡ μείωσις αὕτη ἐξακολουθήσῃ νὰ ἐπιβαρύνῃ καὶ τὴν πρόσκλησιν τῶν ἐφέδρων, βεβαίως, κύριοι, πολὺ θὰ ἀπομακρυνθῶμεν νὰ προσεγγίσωμεν εἰς τὸν ἀριθμὸν, τὸν ὁποῖον ἀνεγράψαμεν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἔχοντες ταῦτα ὑπ’ ὄψιν, καὶ ἐπειδὴ τὸ νομοσχέδιον πρόκειται νὰ συζητηθῇ εἰς τρίτην τελευταίαν καὶ ὁριστικὴν ἀνάγνωσιν, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἐν γνώσει αὐτῆς τῆς καταστάσεως, νὰ λάβῃ οἱανδήποτε ἀπόφασιν. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ δώσῃ ἓν τέλος εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ, διὰ νὰ γνωρίζῃ καὶ ἡ Κυβέρνησις τί ὀφείλει νὰ πράξῃ, διότι φαίνεται, ὅτι καθ’ ὅλας τὰς πιθανότητας αἱ συνεδριάσεις δὲν θέλουσι παραταθῆ ἐπὶ πολύ.

§57ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρὸ μικροῦ προέτεινεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅπως προβῇ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ καπνοῦ, προτάσσουσα αὐτό ἡ δὲ πρότασις αὕτη φαίνεται λίαν εὔλογος, διότι τὰ δύο ταῦτα νομοσχέδια, τὸ περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν καὶ τὸ περὶ φορολογίας ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ, ἐχαρακτηρίσθησαν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὡς ἀπολύτως ἀναγκαῖα, καὶ παρεκάλεσεν αὕτη, ὅπως, ἀφοῦ ὀλίγαι συνεδριάσεις μένουσι πρὸ ἡμῶν, καὶ τὰ δύο ταῦτα νομοσχέδια συζητηθῶσι καὶ διεξαχθῶσιν ἐντὸς τοῦ χρόνου τούτου. Τὸ τῶν ἀπαλλαγῶν ἐσυζητήθη καὶ ἐψηφίσθη εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν, τὸ νομοσχέδιον περὶ φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ ἤρξατο συζητούμενον καὶ εἶναι φυσικὸν νὰ ψηφισθῇ καὶ τοῦτο εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν, ὥστε εἰς ἄλλην συνεδρίασιν νὰ ψηφισθῶσιν ἀμφότερα εἰς γʹ ἀνάγνωσιν. Ἀλλ’ ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, καταβὰς πρὸ ὀλίγου τοῦ βήματος, εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν παρουσιάζει τι ὅλως ἔκτακτον, καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ τοσοῦτον ταχέως, ὥστε νὰ μὴ παρέλθῃ οὐδὲ ὥρα, διότι πᾶσα στιγμὴ ἀναβολῆς φέρει ζημίαν. Ἐγὼ δὲν φέρω ἔνστασιν εἰς τὸν κανονισμὸν τῆς ἡμερησίας διατάξεως παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ὀφείλω ν’ ἀπευθύνω τινὰς παρατηρήσεις, ἰδίως εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ Βουλὴ νὰ πεισθῇ ἐκ τοῦ προχείρου εἰς ὅσα λέγει ἡ Κυβέρνησις περὶ τῆς σπουδαιότητος τοῦ νομοσχεδίου, ἀφοῦ παρατηρεῖ, ὅτι ἡ ἰδία Κυβέρνησις δὲν ἀποδίδει μίαν καὶ ὡρισμένην ἔννοιαν εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν; Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι ἀναγκαῖον, ὅπως ἐκγυμνασθῶσιν οἱ ἀγύμναστοι ἔφεδροι· κατόπιν εἶπεν, ὅτι δὲν ἔχει σκοπὸν νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν διάταξιν περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν πρὸς τοὺς ἀγυμνάστους, ἀλλὰ μόνον πρὸς τὴν τάξιν ἐκείνων τῶν ἐφέδρων, ἥτις τελευταία ἐκλήθη εἰς ἐπιστράτευσιν, ἤτοι τῶν λαβόντων ἄσκησιν πλέον τῶν τριῶν μηνῶν· τὰ δύω ταῦτα εἶναι ἐντελῶς ἀντιφατικά. Τρίτην, χθὲς ἔτι, ἡ Κυβέρνησις παρεδέχθη ἑρμηνείαν ἐπὶ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Καλλιγᾶ· παρεδέχθη ὅπως ἡ τροπολογία τοῦ κ. Καλλιγᾶ, ἑρμηνευομένη ὑπὸ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Καλλιγᾶ καὶ ἑρμηνευομένη ὑπὸ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἐκ Πατρῶν βουλευτοῦ κ. Κοντογούρη, ὅπως αὕτη ἡ τροπολογία ἀντικαταστήσῃ τὸ νομοσχέδιον.

§58ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔχει καμμίαν ἔννοιαν.

§59ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν λέγει, ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἔννοιαν, ἀλλὰ τὴν τροπολογίαν ταύτην παρεδέχθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Λοιπὸν τρίτην ἰδέαν ἠσπάσθη ἡ Κυβέρνησις, ἰδέαν οὐδόλως ἔχουσαν ἔννοιαν, κατὰ τὸν κ. ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν. Τέλος ἔχομεν τετάρτην ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν ἀπὸ τοῦ βήματος. Εἶπεν, ὅτι πρόκειται περὶ τῶν ἤδη κατατεταγμένων ἐν τῷ στρατῷ καὶ οἱ ὁποῖοι θὰ ἀπαλλαγῶσιν, ὅπως προλάβωμεν, ἵνα μείνωσιν ἐν τῷ στρατῷ. Ἀλλὰ πῶς συμβιβάζουσιν οἱ κύριοι ὑπουργοὶ τὴν ἰδέαν ταύτην μετὰ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Καλλιγᾶ; Αὕτη ἀφορᾷ εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας ἰσχύοντος καὶ πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ νόμου τούτου, ἐὰν ψηφισθῇ, ἤτοι ἀπὸ τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν ὁ νόμος ἐτέθη ἐν ἰσχύϊ, τῆς 1 Ἰανουαρίου 1880. Κατὰ τὸ ἄρθρον 39 τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου, ὅπερ πρόκειται σήμερον νὰ τεθῇ ἐν ἰσχύϊ ὡς πρὸς τοὺς ἐφέδρους, διὰ τοῦ νομοσχεδίου, περὶ οὗ πρόκειται, ὑποβάλλονται οἱ ἀπαλλαττόμενοι ὡς στρατιῶται εἰς ἐκτέλεσιν γυμνασίων· δὲν δύναται ὅμως τὸ ὑπουργεῖον νὰ κατατάξῃ αὐτοὺς ἐν τῷ στρατῷ καὶ νὰ τοὺς συγχωνεύσῃ εἰς τὰ τάγματα τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ· πρόκειται περὶ ἁπλῆς ἐκγυμνάσεως. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν βεβαίως γνωρίζει τὸν γαλλικὸν νόμον, ἐξ οὗ ἐλήφθη ἡ διάταξις αὕτη, καὶ γνωρίζει ποία κατὰ τὸν νόμον ἐκεῖνον εἶναι ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἐκγυμνάσεως καὶ ὑπηρεσίας στρατιωτικῆς. Ἀφοῦ παρεδέχθη μετὰ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἀφορᾷ εἰς ὑποχρέωσιν τῶν ἀπαλλασσομένων πρὸς ἐκτέλεσιν γυμνασίων, καὶ οὐχὶ εἰς κατάταξιν ἐν τῷ στρατῷ, πῶς σήμερον λέγει, ὅτι τὸ κατεπεῖγον τοῦ νομοσχεδίου δικαιολογεῖται ἐκ τῆς ἀνάγκης νὰ διατηρηθῶσιν ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ ἐκεῖνοι, οἵτινες διὰ τῶν ἀπαλλαγῶν θέλουσι λάβει ἄδειαν, ὅπως ἀπέλθωσι; Πάντα ταῦτα εἰσὶ τόσον ἀντιφατικὰ, ὥστε δὲν μὲ πείθουσιν, ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀπαλλαγῶν. Νομίζω, ὅτι καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν θὰ ἐπείσθη ἐκ τῶν λόγων τοῦ συναδέλφου του. Τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ὑπέβαλεν, ὅπως προταχθῇ ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς καταναλώσεως τοῦ καπνοῦ, ἀπεδέχθη ἡ Βουλή. Προτείνων ἤδη ἄνευ ἀποχρῶντος λόγου τὴν ἀνατροπὴν τῶν ἄρτι ψηφισθέντων, θὰ ἐδείκνυεν ὀλιγωρίαν πρὸς ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἧς νομίζω δὲν εἴμεθα ἄξιοι.

§60ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, δὲν ἐπίστευα, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἤθελεν οὕτω παρεξηγήσει τὰ πράγματα, διὰ νὰ μὴ εἴπω λέξεις βαρυτέρας. Ἡ ἰδέα μας εἶναι μία καὶ ἡ αὐτὴ, καὶ μία καὶ ἡ αὐτὴ ἦτο ὅταν ὡμίλησα περὶ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Καλλιγᾶ, καὶ ἀπορῶ πῶς ἔδωσαν τὴν ἐξήγησιν, τὴν ὁποίαν δίδουσι, μεταβάλλοντες τὴν ἰδέαν καὶ στρέφοντες αὐτὴν ἐναντίον μας. Τί εἶπον κατὰ πρῶτον, ὅτε εἰσήγαγον τὸ νομοσχέδιον; ὅτι ὁ ἀριθμὸς τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι πλήρης, ὅτι μετὰ τὰς ἀπαλλαγὰς, ἐὰν ἐφαρμοσθῶσι, πολὺ θέλει ἐλαττωθῆ καὶ ἑπομένως ἔχομεν ἀνάγκην τοῦ νόμου αὐτοῦ, διὰ νὰ συμπληρώσωμεν τὰ κενὰ, καὶ διὰ νὰ μὴ ἀφήσωμεν τὸν στρατὸν νὰ ἐλαττωθῇ. Ὅτι ὅμως σήμερον, δυνάμει τοῦ νόμου αὐτοῦ θέλομεν ζητήσει ἀμέσως τοὺς ἐφέδρους καὶ μετὰ τὴν κλῆσιν τῶν ἐφέδρων, εἶναι τὸ ἑπόμενον—νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸν νόμον καθὼς πρὸς τοὺς ἀπαλλαγέντας, ἂν παρουσιασθῇ ἀνάγκη. Αὐτὸ εἶπον καὶ αὐτὸ λέγω. Ὁ κ. Καλλιγᾶς ἐπρότεινε τροπολογίαν, ἐγὼ δὲ ἀπὸ τοῦ βήματος, δὲν ἠξεύρω ἂν παρεξηγήθην, εἶπον, ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Καλλιγᾶς καὶ ἡ Βουλὴ ἐννοῶσιν, ὅτι οἱ κατὰ τὴν τροπολογίαν μέλλοντες νὰ γυμνασθῶσι, θὰ ὑπόκηνται εἰς τὰς ὑποχρεώσεις ὅλας τοῦ στρατοῦ καὶ θὰ λαμβάνουν μέρος καὶ θὰ ἐνεργοῦν ὑπηρεσίαν, καὶ τέλος θὰ ἦναι στρατιῶται, δέχομαι αὐτὴν, διότι αἱ λέξεις δὲν μεταβάλλουσι τὸ πρᾶγμα· ἠρώτησα καί μοι εἶπον, ὅτι βεβαίως αὐτοὶ θὰ ἦναι στρατιῶται καὶ ὡς στρατιῶται ἔρχονται νὰ γυμνασθῶσιν, ὑποβαλλόμενοι εἰς ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις. Καὶ ἤδη, ἐὰν ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔποψιν ἐννοῶσι τὴν τροπολογίαν, τὴν δεχόμεθα· εἰς τὴν ἰδέαν ἀποβλέπομεν, δὲν πρόκειται περὶ μεταβολῆς λέξεων, καὶ δὲν ἔχομεν δυσκολίαν νὰ δεχθῶμεν, ὅτι εἶναι νόμος διερμηνεύων τὸν περὶ ἀπαλλαγῆς νόμον, δὲν ἐπιμένομεν, ἐὰν θέλετε νὰ παρουσιασθῇ τὸ ἔργον ὡς ἐκ τῆς πρωτοβουλίας ἡμῶν. Καὶ τοῦτο διὰ νὰ λείψουν αἱ συζητήσεις καὶ γείνουν τὰ πράγματα ταχύτερα. Καὶ σήμερον λέγομεν, μᾶς εἶναι ἀδιάφορος ἡ σύνταξις τῆς τροπολογίας· ἡμεῖς ἀπαιτοῦμεν νὰ μᾶς δοθῇ ἄδεια νὰ καλέσωμεν τοὺς ἐφέδρους καὶ ἔπειτα τοὺς ἀπαλλαγέντας, τοὺς ὁποίους νὰ γυμνάσωμεν ὡς στρατιώτας καὶ νὰ τοὺς προσκαλέσωμεν ὡς στρατιώτας· αὐτὸ ἐζητήσαμεν καὶ αὐτὸ ζητοῦμεν. Κύριοι, ὁ κ. Καλλιγᾶς ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ τὴν ἰδέαν του, ἡμεῖς δὲν δεχόμεθα ἄλλο τι ἢ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον νομίζομεν, ὅτι μᾶς εἶναι ἀναγκαῖον. Ἐὰν νομίζῃ ἡ Βουλή, ὅτι εἰς τοιαύτας περιστάσεις, εἰς ἃς διατελοῦμεν, πρέπει νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ καλέσωμεν τοὺς ἐφέδρους, διότι καὶ αὐτοὶ ἔχουσι λόγους νὰ ἐξαιρῶνται, διότι καὶ αὐτοὶ ἀνήκουσιν εἰς ἑλληνικὰς οἰκογενείας καὶ ἔχουσιν ἡλικίαν ἀπὸ 20 ἕως 30 ἐτῶν, ἑπαμένως καὶ αὐτοὶ ἔχουν λόγους ἀπαλλαγῆς, ἂς τὸ εἴπῃ καθαρὰ, καὶ ἂν ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ φέρωμεν τοὺς ἐφέδρους πρὸς συμπλήρωσιν τῶν Σωμάτων, ὅτι πρέπει νὰ μείνωμεν εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρισκόμεθα, καὶ νὰ ἐλαττώσωμεν τὸν ἀριθμόν, ὃν ἔχομεν ἤδη ἐν τῷ στρατῷ, ἂς τὸ εἴπῃ ἡ Βουλὴ καὶ ἂς τὸ ἐκτελέσῃ ὅστις θέλει. Ἡμεῖς νομίζομεν, ὅτι τοιουτοτρόπως δὲν δυνάμεθα νὰ κατορθώσωμεν ὅ,τι σκοπὸν ἔχομεν νὰ πράξωμεν· ἡμεῖς ἔχομεν ἀνάγκην ἑνὸς νόμου, δυνάμει τοῦ ὁποίου νὰ καλέσωμεν στρατιώτας, καὶ, ἐπαναλαμβάνω, κατὰ πρῶτον τοὺς ἐφέδρους καὶ κατόπιν καὶ τοὺς ἄλλους, εἶναι καθαρώτατον αὐτὸ τὸ ὁποῖον ζητοῦμεν καὶ ἀπὸ τὸ ὁποῖον δὲν ἀπομακρυνόμεθα· ὁ σκοπὸς μένει ὁ ἴδιος πάντοτε.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ λυθῇ πρῶτον τὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§62ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐπὶ τῆς ἐννοίας, ἥτις ὑπάρχει ὅτι ὁ κανονισμὸς τῆς ἡμερησίας διατάξεως ἀνήκει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τί λέγετε;

§63Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀφοῦ οἱ κύριοι ἀντιπολιτευόμενοι μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς ἄφησαν εἰς ἡμᾶς νὰ κανονίζωμεν τὰ ἀντικείμενα τῆς ἡμερησίας διατάξεως, δὲν πρέπει ἤδη ν’ ἀμφισβητήσωσιν αὐτὸ διὰ τὸν λόγον δῆθεν, ὅτι ἐγὼ εἶπον ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ ἡ περὶ φορολογίας τοῦ καπνοῦ συζήτησις, διότι μετὰ τὰς πληροφορίας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὴν ἐξήγησιν τῆς ἀνάγκης, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται, ἀποσύρω τὴν πρότασίν μου, διότι νομίζω, ὅτι πρέπει προπάντων νὰ συζητηθῇ τὸ Νομοσχέδιον τὸ περὶ ἀπαλλαγῶν.

§64ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἡμεῖς, κύριοι, ἀφήσαμεν πάντοτε τὴν πρωτοβουλίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κανονίζῃ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἐν τῇ πλήρει πεποιθήσει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔχῃ ἓν σχέδιον τοὐλάχιστον διὰ τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, καὶ ὅτι θὰ ἔχῃ ἀποφασισμένον ποῖον εἶναι τὸ ἀναγκαῖον νὰ συζητηθῇ. Ἠκούσαμεν τὸν κ. πρωθυπουργὸν προτείνοντα πρὸ μικροῦ, ὅτι πρέπει νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν χθὲς διακοπεῖσαν συζήτησιν ἐπὶ τῆς φορολογίας τοῦ καπνοῦ καὶ νὰ μὴ προταχθῇ κανὲν ἄλλο, καὶ δικαίως, διότι ἡ συζήτησις αὕτη ἤρχισε χθὲς καὶ διεκόπη εἰς τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἐζήτησε τὸν λόγον ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ἐσυμφωνήσαμεν εἰς τοῦτο, διότι εἴχομεν καὶ ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἀντιπροσωπεύεται ἀπὸ τὸν πρόεδρον αὐτῆς, ἔχει ἓν σχέδιον ἐπὶ τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Ἀλλὰ ποίαν πεποίθησιν θὰ ἔχωμεν, ὅτι τοὐλάχιστον εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἔρχεται ἡ Κυβέρνησις μὲ ἓν σχέδιον, ὅταν τὴν αὐτὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προτείνει νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν ἤδη διακοπεῖσαν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ καπνοῦ....

§65ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τίθεται ζήτημα, ὁ πρόεδρος ἐρωτᾷ καὶ ἡ Βουλὴ ἀποφαίνεται.

§66ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πρέπει ὅμως νὰ ἐξετάσωμεν πῶς πρέπει νὰ ἀποφανθῶμεν, καὶ ἂν δικαιοῦνται νὰ εἴπωσιν, ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἡμεῖς φέρομεν δυσκολίας. — Αὐτὴ ἡ ἰδία Κυβέρνησις, ἀφοῦ ἐζήτησε νὰ προταχθῇ τὸ περὶ καπνοῦ, κατόπιν θέλει νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἀπαλλαγῶν, καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς ἔφερεν ὡς ἐπιχείρημα ἐνώπιόν μας, ὅτι νὰ συζητηθῇ αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον, διότι, λέγει, ἴσως τὴν Δευτέραν δὲν θὰ ἔχωμεν Βουλήν. Ἂς ἀποδεχθῶ αὐτὸν τὸν λόγον· ἀλλ’ ἀξιότιμε κ. ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ἐὰν δὲν ἔχωμεν τὴν Δευτέραν Βουλὴν, ἵνα ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ, τί θέλει σᾶς χρησιμεύσῃ καὶ ἂν ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον σήμερον; Ἐκτὸς τούτου ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπανειλημμένως μᾶς εἶπεν, ὅτι δὲν θὰ ἔχωμεν χρήματα, ἐὰν δὲν ψηφίσητε τὸ νομοσχέδιον περὶ φορολογίας ἐπὶ ταῦ καπνοῦ, διότι, ἂν δὲν τὸ ψηφίσητε, τὸ δάνειον ἀποτυγχάνει. Ἀξιότιμε ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, τί θὰ σοῦ χρησιμεύσῃ νὰ συμπληρώσῃς τὸν στρατὸν μὲ 20 καὶ 25 χιλιάδας περισσοτέρους ἄνδρας, χωρὶς νὰ ἔχῃς καὶ χρήματα διὰ νὰ τοὺς συντηρήσῃς; Ἀφοῦ φρονεῖ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι, ἂν δὲν ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ φορολογίας, δὲν θὰ ἔχῃ χρήματα διὰ νὰ θρέψῃ ἐκείνους, τοὺς ὁποίους θὰ καλέσῃ, τί θὰ τοὺς κάμῃ; Νομίζω, κύριοι, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ἕνα κυκεῶνα· δὲν ἔχομεν μίαν ὁδὸν, δὲν ἔχομεν ἕνα μίτον νὰ εὕρωμεν διέξοδον. Δὲν ἠξεύρω ποία θὰ ὑπάρξῃ ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς ἐπὶ ταῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν· ἠξεύρω ὅμως, κ. ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι θὰ ἔχῃ συζήτησιν μεγάλην καὶ ἀδύνατον νὰ τελειώσῃ ἀπόψε.

§67Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ θὰ ὑπάρξῃ συζήτησις μεγάλη, ἐπὶ τοῦ ἄλλου οἱ ἄλλοι θὰ εἴπουν, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§68ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγὼ λέγω, ὅτι δὲν στέκει εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως, μίαν ἡμερησία διάταξιν, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ, ἐπὶ προτάσει τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἐκανονίσαμεν, νὰ παραδεχθῶμεν, νὰ μεταβάλωμεν κατόπιν προτάσει τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν.

§70ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑπάρχει τροπολογία τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἐτυπώθη, ἀλλὰ δὲν φέρει ὑπογραφήν.

§71ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ὑπεβάλομεν ἡμεῖς τοιαύτην.

§72ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τίς ὑπέβαλε τὴν ἀνυπόγραφον ταύτην τροπολογίαν;

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀγνοῶ.

§74ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρὸ ὀλίγου ἔντιμος βουλευτὴς τῆς συμπολιτεύσεως, ὁ κ. Κασιμάτης, ὑπέβαλε τροπολογίαν, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὸ προεδρεῖον ἀτύπωτος καὶ ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐν ἀγνοίᾳ δὲν δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν. Πρὶν ἢ μελετηθῶσιν αἱ τροπολογίαι αὗται, τίνι τρόπῳ θέλομεν προβῆ εἰς συζήτησιν;

§75ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν παραδεχθῶμεν τοῦτο, τότε ποτὲ δὲν θὰ συζητήσωμεν, διότι θέλουσιν ὑποβάλει τροπολογίας καὶ οὕτω θέλουν ἀναβάλει τὴν συζήτησιν.

§76ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπό τινος εὐκόλως ἐξάπτεται. Δὲν σκέπτεται, ὅτι ὁ ὑποβαλὼν τὴν τροπολογίαν δὲν εἶναι ἀντιπολιτευόμενος, ἀλλὰ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ· ὥστε, ἐὰν παρεμβάλλωνται προσκόμματα, παρεμβάλλουσιν αὐτὰ συμπολιτευόμενοι καὶ ὄχι ἡμεῖς.

§77ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τὸ προεδρεῖον νὰ μᾶς εἴπῃ τί, ἔχει κάμει τὴν τροπολογίαν.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω γνῶσιν.

§79ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Χωρὶς νὰ διατάξητε, πῶς ἐτυπώθη;

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν γνωρίζω.

§81ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, ἐγὼ προχθὲς ὑπέβαλον νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τινῶν τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου. Τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη εἰς τοὺς κ. κ. βουλευτάς. Καὶ ἐγὼ τῳόντι εἶδον, ὅτι αἱ διατάξεις, τὰς ὁποίας περιελάμβανε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἶναι αὐτοτελὲς νομοσχέδιον, παραδόξως παρουσιάζονται ὡς τροπολογίαι τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ὑπ’ ἀριθ. 135 νομοσχεδίου. Τοιαύτας τροπολογίας ἡ Κυβέρνησις δὲν ὑπέβαλεν ἐπὶ τοῦ περὶ οὗ πρόκειται νομοσχεδίου, ἀλλ’ ὑπέβαλε πρότασιν νόμου, ἥτις ὅμως δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὸ συζητούμενον νομοσχέδιον.

§82ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ νὰ κάμητε ἔρευναν.

§83ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Εἶναι λάθος τοῦ γραφείου, κ. πρόεδρε. (Ἡ Βουλὴ δι’ ἀναστάσεως ἐγκρίνει νὰ προταχθῇ τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ φορολογίας τοῦ καταναλισκομένου καπνοῦ ἡ συζήτησις τοῦ περὶ ἀπαλλαγῶν.)

§84ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ἡ τροπολογία μου ἀφορᾷ τὴν ἀπαλλαγὴν τῶν προστατευόντων οἰκογενείας ὀρφανικάς. Ἡ ἀπαλλαγὴ αὕτη εἶναι, νομίζω, δικαιοτάτη, καὶ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ τὴν δεχθῇ.

§85ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τί θέλετε εἴπει περὶ ἐκείνης τῆς οἰκογενείας, ἡ ὁποία ἔχει πέντε τέκνα ἀπὸ 21–30 ἐτῶν, τῆς ὁποίας ὁ πατὴρ φυσικώτατα εἶναι 60, 65–70 ἐτῶν, καὶ ἐν τούτοις καὶ τὰ πέντε τέκνα λαμβάνονται;

§86ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ἐὰν ὁ πατὴρ ἦναι ἱκανὸς, προστατεύεται ἡ οἰκογένεια. Ἐγὼ ζητῶ εἷς μόνον ἱκανὸς νὰ ὑπάρχῃ, δυνάμενος νὰ συντηρήσῃ τὴν οἰκογένειαν.

§87ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Κύριοι, Γάλλος τις, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς ὁ Laubardémont, ἔλεγε: δότε δύο μόνους στίχους οἱουδήποτε καὶ ἐγὼ θὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι εἶναι ἄξιος ἀγχόνης.

§88ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἔνοχος ἐσχάτης προδοσίας εἶπεν.

§89ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δὲν εἶναι παντὸς ἐκ πάσης λέξεως νὰ ἐξάξῃ ὁποιαδήποτε ἔννοιαν, οὐδὲ ἐγνώριζα, ὅτι αὐτὴ ἡ τέχνη ὑπάρχει καὶ παρ’ ἡμῖν. Ἔφερον κείμενον, ἐξήγησα τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ πολλάκις, ἠρωτήθην καὶ ἀπήντησα, ἡ ἔννοια, εἶπον, ἔγκειται ἐν τῷ νόμῳ· δὲν εἶνε ἔννοια, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἔφερον, δὲν εἶνε ἔννοια περὶ τῆς ὁποίας εἶχον ἀνάγκην νὰ δώσω οἱανδήποτε διασάφησιν, διότι καθαρῶς ἐζήτησα, ὥστε ἐπὶ τῶν ἀπαλλασσομένων νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ διάταξις τοῦ νόμου ἐν ἄρθρῳ 39, ἥτις ὁρίζει, ὅτι ὁ ἀπαλλασσόμενος οὐδὲν ἧττον ὑπόκειται εἰς τὰς ἀσκήσεις, καὶ ἑπομένως ὁ νόμος, ἐπιεικῶς φερόμενος, δὲν ἐπιτρέπει τὴν κατάταξιν εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν ἐκείνου, ὅστις εὑρίσκεται εἰς τὰς περιστάσεις τῶν ἀπαλλαγῶν, ἀλλ’ οὐχ ἧττον καὶ αὐτὸς ἐκγυμνάζεται, ἵνα καὶ αὐτὸς γείνῃ χρήσιμος ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἀνάγκῃ. Αὕτη εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ νόμου καὶ αὕτη ἡ ἔννοια ἐζήτησα νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ εἶπον, ὅτι ὑπάρχει χάσμα, τὸ ὁποῖον προῆλθεν ἐκ τοῦ νεωτέρου νόμου, τὸν ὁποῖον ἐψηφίσαμεν περὶ ἀπαλλαγῶν, ὅπου ἐν ἄρθρῳ 3 ἔγεινε μνεία, ὅτι ἐφαρμόζονται αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 4, τοῦ ἄρθρου 40 καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι τίνος ἄλλου.

§90ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Τοῦ 37.

§91ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Καὶ τοῦ 37· παρελείψαμεν δὲ τὸ ἄρθρον 39. Σήμερον δὲν πρόκειται ἄλλο, εἰμὴ ν’ ἀναπληρώσωμεν αὐτὴν τὴν ἔλλειψιν. Ἐν τούτοις παρεξηγήθην ὄχι μόνον παρὰ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἀλλὰ καὶ παρ’ ἄλλων, ὅτι ἄλλη ἦτο ἡ ἔννοιά μου. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς λέγει, ἡμεῖς θέλομεν ν’ αὐξήσωμεν τὸν ἐνεργὸν στρατὸν, θέλομεν λοιπὸν νὰ καταργηθοῦν αἱ ἀπαλλαγαὶ καὶ μᾶς εἶνε ἀδιάφορον ποῖον εἶνε τὸ κείμενον· ἡμεῖς εἴμεθα εἰς κατάστασιν ἀπὸ πᾶν κείμενον νὰ ἐξάξωμεν οἱανδήποτε ἔννοιαν. Νομίζω ὅμως, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι οὔτε λογικὸν, οὔτε ὀρθὸν, οὔτε δίκαιον. Ἐὰν θέλετε νὰ καταταχθοῦν ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ οἱ ἀπαλλαττόμενοι, νὰ τὸ εἴπητε φανερά· ἐμμείνατε εἰς τὸ κείμενόν σας καὶ μὴ ἀντικαθιστᾶτε ἄλλο κείμενον, ἐπιλέγοντες καλὸν εἶναι καὶ τοῦτο, διότι ἔχετε ἐξιδιάζουσαν τὴν ἱκανότητα διὰ παντὸς κειμένου νὰ ἐκφράζητε ὅ, τι θέλετε. Διὰ σᾶς τὸ κείμενον εἶναι ἁπλοῦν ὄχημα, δι’ οὗ μεταβαίνετε ὅπου θέλετε, εἴτε πρὸς ἀνατολὰς, εἴτε πρὸς δυσμάς. Νομίζετε, ὅτι εἶσθε κύριοι τῆς ἐννοίας καὶ αὐτὸς ὁ χειρισμὸς τῶν νόμων εἶναι instrumenta regni· ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι λίαν ἐπισφαλὲς, ὅταν τὸ κείμενον γίνεται ὄργανον ἀπάτης. Τὸ κείμενόν σας περιέχει τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἐζητήσατε, ἀλλὰ τὸ ἐγκαταλείψατε, διότι εἴπετε, ὅτι δέχεσθε τὸ ἰδικόν μου κείμενον, ἐνῷ ἐγὼ εἶμαι εἰς τοὺς ἀντίποδας καὶ τὸ κείμενόν μου περιέχει ὅλως ἀντίθετον ἔννοιαν. Σεῖς ἐννοούσατε διὰ τοῦ κειμένου σας νὰ κατατάξητε εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατὸν τοὺς ἀπαλλαττομένους, ἐγὼ δὲ ἐννοῶ νὰ μὴ τοὺς κατατάξητε, ἀλλ’ ἁπλῶς νὰ τοὺς ὑποβάλητε εἰς τὴν ἄσκησιν, τὴν ἄσκησιν, τὴν ὁποίαν προβλέπει ὁ νόμος. Καὶ ἐδῶ μάλιστα ἀντετάξατε δυσκολίας καὶ εἶπε πῶς θέλετε νὰ τοὺς ἀσκήσω, ἀφοῦ τὰ τάγματα μετασταθμεύουν μακρὰν, καὶ ἐν Πελοποννήσῳ δὲν θὰ ἔχωμεν τάγματα, διὰ νὰ γίνηται ἡ ἄσκησις, ἔχω δὲ ἀνάγκην ν’ αὐξήσω καὶ τὴν ἀριθμητικὴν δύναμιν. Εἰς αὐτὸ λοιπὸν ἀντιτάσσομαι καὶ λέγω, ὅτι τὸ σύστημά σας εἶναι ἐναντίον καὶ εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ καὶ εἰς τὸν σκοπόν σας· καὶ δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου ἀπομακρύνεσθε ἀπὸ τοὺς κανόνας τῆς διοικήσεως τῶν τακτικῶν στρατῶν. Ἡ διοίκησις καὶ ὁ ὀργανισμὸς τακτικῶν στρατῶν δὲν εἶναι ἡ παράταξις ἀνδρῶν, ὥστε νὰ γίνωνται παρελάσεις ταγμάτων· στρατὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις δύναται ν’ ἀνανεωθῇ καὶ μένει ἐν τῇ δυνάμει του διαρκῶς. Τοιοῦτος ὁ στρατὸς, καὶ μικρὸς ὢν τὸν ἀριθμὸν, ἔχει ὅλην τὴν δύναμιν ν’ ἀντιπαραταχθῇ εἰς πολὺ μεγαλείτερον στρατόν. Τὸν στρατόν σας ἐντὸς ὀλίγου αἱ ἀσθένειαι θέλουν δεκατίσει, καὶ δὲν θέλει εἶσθαι εἰς κατάστασιν νὰ βαδίσῃ, ἀμέσως δὲ κατὰ τὴν πρώτην συμπλοκὴν θέλουν ἀναφανῆ τὰ κενὰ, καὶ τότε ὁ στρατὸς σας, ὅταν δὲν δύνασθε ν’ ἀναπληρώσητε τὰ κενὰ, δὲν εἶναι στρατὸς οἷον αὐτὸν θέλετε. Ἡ μάχιμος δύναμις τῶν στρατῶν πηγάζει ἐκ τῆς ἀνανεώσεως καὶ τῆς πρὸς τοῦτο ἱκανότητος· ὅπως τὸ ὀργανικὸν σῶμα, ἀνανεούμενον διὰ τῆς κυκλοφορίας τοῦ αἵματος, συντηρεῖται καὶ εἶναι ὑγιὲς καὶ ῥωμαλέον, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ στρατός. Ὁ τακτικὸς στρατὸς ἀπαιτεῖ 3 ἢ 4 τινα ἀναπόφευκτα, τὴν ὑπηρεσίαν τῆς τροφοδοσίας ὠργανισμένην πληρέστατα, τὴν ὑπηρεσίαν τῶν πολεμεφοδίων, τὴν νοσοκομικὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ὅπερ τὸ κυριώτερον, τὰ μέσα πρὸς ἀναπλήρωσιν τῶν κενῶν ἀμέσως καὶ ἐγκαίρως. Ἡ ὑπηρεσία αὕτη γίνεται διὰ τῶν ἐμπέδων ταγμάτων, τὰ ὁποῖα ἀδιαλείπτως γυμνάζουν καὶ παρασκευάζουν τοὺς ἐκγυμνασθέντας, διὰ ν’ ἀναπληρώσουν τὰ κενά. Αὐτὰ δὲ τὰ ἔμπεδα τάγματα νομίζετε, ὅτι πρέπει νὰ ἦναι εἰς ἓν σημεῖον; αὐτὸ εἶναι τὸ μεγαλείτερον λάθος, τὸ ὁποῖον κάμνετε, ἵνα κενώσητε ὅλην τὴν Πελοπόννησον καὶ μὴ ἀφήσητε ἕνα ἔμπεδον λόχον πρὸς ἀνατολὰς καὶ ἄλλον πρὸς δυσμὰς, διὰ νὰ γυμνάζουν τοὺς ἄνδρας καὶ νὰ τοὺς ἀπευθύνουν, κατὰ λόγον τῆς ἀνάγκης, ὅπου πρέπει. Τοιουτοτρόπως μόνον καθίσταται ἐφικτὸν νὰ ἔχητε ὁπλίτας ἀκμαίους, ὑγιεῖς, ἑτοίμους πάντοτε νὰ παρασταθοῦν ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ· ἄλλως θὰ ἔχητε στρατὸν, ὁ ὁποῖος ἀντὶ νὰ ἦναι εὔθυμος, ζωηρὸς, πλήρης θάῤῥους νὰ βαδίσῃ, θέλει εἶσθαι δύσθυμος, ἀσθενὴς καὶ θέλει ἀποβάλει τὸ εὔψυχον, τὸ ὁποῖον παρέχει τὴν ἠθικὴν δύναμιν. Αὐτὸ εἶναι κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον προσέξατε νὰ μὴ ἐλαττώσητε. Πρέπει νὰ ἔχητε ἀπὸ σταθμὸν εἰς σταθμὸν τοὺς ἐμπέδους λόχους, οἱ ὁποῖοι νὰ προετοιμάζουν καὶ ν’ ἀντλοῦν ἀδιακόπως ἀπὸ ὅλα τὰ ἄκρα τῆς Ἑλάδος τοὺς ἄνδρας. Δὲν ἐπρότεινα λοιπὸν ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε, διὰ νὰ δώσω ἓν κείμενον, ἐκ τοῦ ὁποίου νὰ ἐξάξητε οἱανδήποτε θέλετε ἔννοιαν, διὰ νὰ σᾶς δώσω ἓν ὄχημα, διὰ νὰ ἐλαύνητε ὅπου θέλετε. Ὄχι· ὅ,τι διετύπωσα, τὸ ἐξήγησα ὡς συνδεόμενον μετὰ τοῦ συστήματος τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ. Νομίζετε, ὅταν λέγῃ τις πομπωδῶς, ὅτι ἔχει 80,000 στρατοῦ, ἀρκεῖ ὅπως ἐπιβάλῃ; Οἱ εἰδότες εἶναι εἰς κατάστασιν νὰ κρίνουν, τί εἶναι αἱ 80,000 καὶ τί εἶναι αἱ 100,000. Αἱ 80,000 μετὰ 20 ἡμέρας γίνονται 60,000, καὶ ὅταν δὲν ἔχητε τὸ σύστημα, δι’ οὗ ν’ ἀναπληρώσητε τὰ κενὰ, αἱ 60,000 γίνονται ταχέως 40,000. Στρατὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος εἶναι εἰς κατάστασιν ὡς ὁ Ἀνταῖος, ὅταν πατῇ ἐπὶ τῆς γῆς ν’ ἀντλῇ δυνάμεις, ὁ δὲ στρατὸς ὅταν ἀναπληροῖ τὰ κενά. Ἐκεῖνος νικᾷ ἐν τῷ πεδίῳ τῆς μάχης, ὅστις δύναται τελευταῖος νὰ φέρῃ ἀκμαῖον στρατὸν τὴν τελευταίαν ὥραν. Σεῖς ὅμως ἀπὸ τοῦδε κατὰ τὸ σύστημά σας ἁρπάζετε τοὺς τελευταίους ἄνδρας ἐκ τῆς ἐργασίας, τοὺς ἀποστέλλετε ἐν ἀθυμίᾳ, ἐν δυσαρεσκείᾳ, αὐτοὶ μεταδίδουν τὴν δυσαρέσκειαν καὶ οὕτω κατεβάλετε τὸ φρόνημα τοῦ στρατιώτου. Ἀναβιβάσατε τὸ φρόνημα τοῦ Ἕλληνος· ὁ Ἕλλην εἶνε ἐπιδεκτικὸς ὑψηλοῦ φρονήματος, ὅταν γνωρίζητε νὰ περιποιῆσθε τὸ αἴσθημά του, ὅταν εὐλαβῶς σέβησθε τὰ δικαιώματά του, καὶ ὅταν δὲν καταπατῆτε τοὺς νόμους δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ, λέγοντες, ὅτι εἶνε ἀνάγκη. Ἡ ἀνάγκη εἶνε ἡ κακὴ χρῆσις, εἰς τὴν ἀνάγκην περιέρχεται πάντοτε, ὅστις εἶνε ἀνεπιτήδειος, αὐτὸς πάντοτε παλαίει πρὸς τὴν ἀνάγκην, διότι οὐδέποτε προλαμβάνει. Ἀναγνώσατε πῶς διοικοῦνται οἱ τακτικοὶ στρατοὶ, μελετήσατε τοὐλάχιστον τ’ ἀπομνημονεύματα τοῦ Gueisenau, διὰ νὰ ἰδῆτε πῶς διοικοῦνται οἱ στρατοί.

§92ΑΝΤΥΠΑΣ. Δὲν ἐθύμωνεν ἐκεῖνος οὕτω.

§93ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Καὶ ἐκεῖνος ἐθύμωνε, καὶ μοὶ κακοφαίνεται, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ φθάσω εἰς τὸ διὰ πασῶν τῆς ὀργῆς του. Ὅστις αἰσθάνεται, θυμώνει, εἶνε ψυχρὸς, ὅστις ἀδιαφορεῖ.

§94ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ κ. Καλλιγᾶς ἔχει υἱοὺς, οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦν.

§95ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ὁ Gueisenau εἶνε ἐξ ἐκείνων τῶν ὀλίγων στρατιωτικῶν, οἵτινες ὅλην τὴν ζωὴν ἐδαπάνησαν καὶ σπουδάζοντες καὶ συγγράφοντες συνάμα δ’ ἐκτιθέμενοι καὶ εἰς τὸν ἔσχατον κίνδυνον, καὶ εὑρέθη μάλιστα εἰς θέσιν ν’ ἀντιταχθῇ ἐναντίον τῶν ἀνωτέρων του, ὅταν ἐφάνησαν ἐπιλήσμονες τῶν κανόνων τῆς τακτικῆς καὶ παρεμόρφωσαν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ὅσα ἐσκεμμένως ὠργάνισεν. Ἤθελον βεβαίως νὰ ἔχω καὶ ἐγὼ ὅλην αὐτὴν τὴν σπουδὴν, διὰ νὰ δυνηθῶ νὰ σᾶς ἀναπτύξω τί εἶναι ὀργανισμὸς τακτικοῦ στρατοῦ. Θέλετε σήμερον ν’ αὐξήσητε τὸν ἀριθμὸν, καὶ εἰς τὴν ἐρώτησίν μου περὶ τοῦ πῶς, ἀπηντήσατε ὅτι ἔχετε τὰ στελέχη, ἀλλὰ δὲν ἔχετε ἀξιωματικοὺς, διὰ νὰ τοὺς ἀσκήσητε. Αὐτὸ εἶνε ἀντίφασις· ἐὰν δὲν ἔχητε ἀξιωματικοὺς πρὸς ἐκγύμνασιν, δὲν ἔχετε οὔτε στελέχη. Θέλετε νὰ σχηματίσητε τάγματα ἐκ 2, 000; ὅλα τὰ τάγματα εἶνε πλήρη· πῶς λοιπὸν θὰ φθάσητε εἰς τὰς 80, 000 μὲ τὰ στελέχη αὐτά; ἐὰν ἐξ ἐναντίας οἰκονομήσητε τὰς δυνάμεις σας, καὶ προσέξατε καλῶς, διότι ποῦ ἀλλοῦ ἀπαιτεῖται μεγαλειτέρα φειδωλία, εἰμὴ προκειμένου περὶ τῆς ζωῆς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι σᾶς προσφέρουν τὴν ζωὴν αὐτῶν διὰ τὰ πεδία τῆς μάχης καὶ οὐχὶ διὰ τὰ νοσοκομεῖα. Φέρετε μεγίστην εὐθύνην αὐτὴν τὴν στιγμὴν, διότι ὅταν ζητῆτε ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶνε ἀπαραίτητον διὰ τὴν συντήρησιν τῶν οἰκογενειῶν, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ περίστασις ὅσον ἔνεστι δικαιολογοῦσα τοιαύτην θυσίαν εἰς τοιαύτην ἀπαίτησιν σκληρὰν καὶ ἀπάνθρωπον· ἀλλ’ ἐὰν δὲν δύνασθε νὰ δικαιολογήσητε, ἡ εὐθύνη θὰ σᾶς βαρύνῃ ὅσον ἔνεστι φοβερά. Νομίζω, ὅτι πολὺ ἐλαφρῶς κρίνετε περὶ αὐτῶν τῶν πραγμάτων ὅπως περὶ πάντων, καὶ νομίζετε, ὅτι ἀρκεῖ νὰ λάβητε οἱανδήποτε ψῆφον τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ πράξητε ὅ,τι σεῖς ἔχετε κατὰ διάνοιαν. Τοῦτο συμβαίνει εἰς ὅλους ἐκείνους, οἵτινες ἐφαρμόζουν τοιαῦτα συστήματα μεμελετημένα, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦν πολλὴν κρίσιν, ἐνῷ αὐτοὶ δὲν ἐννοοῦν τὸν μηχανισμὸν, νὰ δαπανοῦν τὸ διπλάσιον, τὸ τριπλάσιον, τὸ τετραπλάσιον ἐκείνων, οἵτινες κατέχουν τὴν χρῆσιν καὶ τὸν χειρισμὸν, καὶ αὐτὸ σήμερον προτείνεται, προτείνετε νὰ ἀπαντήσητε τὸ πολλαπλάσιον. Ἐὰν ἐδίδετε προσοχὴν, ὥστε νὰ μὴ γίνηται οὔτε ἐλαχίστη δαπάνη ζωῆς περισσότερον ἢ ὅσον ἀπαιτεῖται, ἠδύνασθε νὰ σχηματίσητε στρατὸν μὲ ὀλιγίστους ἄνδρας, ἀλλὰ λέγετε ὄχι, θέλω 80,000, καὶ βεβαίως δὲν θὰ παρατάξατε τὰς 80,000 ἢ τὰς 100,000, ἀλλὰ λέγετε εἶναι καλλίτερον νὰ ἔχητε 100, 000 παρὰ 60, 000 αὐτὸ ὅμως δὲν εἶναι σκέψις, εἶναι ἔλλειψις συστήματος, ἔλλειψις σχεδίου. Αὐτοσχεδιάζετε περὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ἐπιδέχονται αὐτοσχεδίασμα. Ἰδοὺ λοιπὸν ποῦ στηρίζω ἐγὼ τὸ σύστημά μου καὶ πῶς ἐξηγῶ τὴν ἰδέαν μου καὶ δεικνύω, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ πράξητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ζητεῖτε, καὶ ὅτι τοὺς ἀπαλλασσομένους δὲν δύνασθε νὰ φέρητε εἰς τὸν ἐνεργὸν στρατόν. Μοὶ εἴπετε, εἶναι στρατιῶται; καὶ ἀφοῦ εἶπον μάλιστα, ἠθέλατε νὰ ἐξάξητε πλείονα συμπεράσματα, ὡς καὶ ὅτι κατατάσσονται. Δὲν εἶναι ἀληθές· εἶναι στρατιῶται γυμναζόμενοι, διότι καὶ ὁ γυμναζόμενος ὑπόκειται εἰς ὅλην τὴν πειθαρχίαν γυμναζόμενος· ἐκ τούτου ὅμως δὲν ἐξάγεται, ὅτι εἶναι καθ’ ὅλα στρατιώτης, διότι ῥητῶς ὁ νόμος ὁρίζει, ὅτι δὲν κατατάσσεται ὁ ἐκγυμναζόμενος, καὶ τοῦτο ἀρκεῖ εἰς ἀπάντησιν πάσης ἀπορίας.

§96Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριοι, ἀναγνωρίζω, ὅτι ἔκαμον ἓν λάθος καὶ τὸ λάθός μου εἶναι, ὅτι ὁμιλῶν κατ’ ἰδίαν μὲ τὸν κ. Καλλιγᾶν, δὲν ἠδυνήθην νὰ τὸν ἀντιληφθῶ· ἀλλ’ ὑπόσχομαι, ὅτι τοῦ λοιποῦ περὶ δημοσίων ἀντικειμένων θὰ διαλέγωμαι πάντοτε ἀπὸ τοῦ βήματος. Αὐτὸ εἶναι τὸ λάθός μου, διότι ὅτε τὸ πρῶτον ὑπέβαλε τὴν τροπολογίαν, ἡ ὁποία ὡς εἶναι διατετυπωμένη, εἶναι ἐντελῶς δυσνόητος, ὄχι μόνον διὰ τοὺς ἔχοντας εἰδικὰς γνώσεις περὶ τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς συντάξαντας ἀκόμη τὸν νόμον. Ἔπρεπεν ὁ ἀκούων καὶ πιστεύων νὰ μὴ δύναται νὰ πιστεύσῃ πρὶν μελετήσῃ καὶ αὐτὰς τὰς διατάξεις, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων συνέταξε τὴν τροπολογίαν του ὁ κ. Καλλιγᾶς. Ὅτε τὸ πρῶτον ὑπεβλήθη ἡ τροπολογία αὕτη, ἐζήτησα πληροφορίας ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν καὶ ἐπληροφορήθην, ὅτι διὰ τῆς τροπολογίας ταύτης οἱ ἀπαλλασσόμενοι δὲν κατατάσσονται· ἀλλ’ ἡ τροπολογία οὐδένα ἔχει λόγον ὑπάρξεως, ὁ δὲ λόγος, ὅτι δῆθεν δὲν ἐμνημονεύθη εἰς τὸ νομοσχέδιον τὸ ἄρθρον 39, εἶναι ἀνυπόστατος. Τί λέγει τὸ ἄρθρον 39; Λέγει: «οἱ ὁπωσδήποτε ἀπαλλασσόμενοι ἢ τυχόντες ἀναβολῆς κατατάξεως ἐκγυμνάζονται...» Οὔτε πόσας ἡμέρας, οὔτε ποσάκις τοῦ ἔτους, δὲν ποιεῖ λόγον.

§97ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ λέγει τὸ 63 ἄρθρον.

§98ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὸ 63 ὁμιλεῖ περὶ ἐφέδρων. Ἡ τροπολογία ὅμως, πρὶν τὴν δώσω εἰς τὴν ὑπηρεσίαν, ἐπίστευσα ὡς λίαν εὔπιστος, ὅτι δὲν εἶχεν ἄλλον σκοπὸν, παρὰ ν’ ἀνταποκριθῇ πρὸς τὰς ἀνάγκας τῆς Κυβερνήσεως μὲ τὴν διαφορὰν τῶν λέξεων. Ὁ κ. Καλλιγᾶς λέγει ῥητῶς. (Ἀναγινώσκει.) Τί προσέθεσα; εἰς τὰ διάφορα σώματα διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν γυμνασίων, οἱ κατατασσόμενοι δύνανται νὰ ἐκτελέσωσι καὶ πᾶσαν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν, ὑπαγόμενοι εἰς τὰς ἐν τῷ στρατῷ ἰσχυούσας στρατιωτικὰς καὶ ποινικὰς διατάξεις. Ὑπέδειξα τὴν προσθήκην αὐτὴν ἀπὸ χθές, καὶ ἐγὼ ἐπίστευσα, ἀλλ’ ὅτε σήμερον εἰς τὴν ἀγόρευσιν, τὴν καταχωρισθεῖσαν ἐν τῇ «Ὥρᾳ» τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου παρετήρησα τὰς λέξεις καὶ τὴν ἔννοιαν, τὴν ὁποίαν ἀποδίδει, τότε ἔπαυσα νὰ πιστεύω, διότι κατὰ τὴν ἀναγραφομένην ὁμιλίαν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Μεσολογγίου ῥητῶς καὶ καθαρῶς λέγεται, ὅτι ἐννοοῦμεν τὴν ἐκτέλεσιν γυμνασίων, τὴν δὲ πειθαρχικὴν δικαιοδοσίαν μόνον κατὰ τὴν ὥραν τῶν γυμνασίων. Ἦτο δυνατὸν λοιπόν, μετὰ τὴν ἀγόρευσιν ταύτην, τὴν δημοσιευθεῖσαν καὶ δυναμένην νὰ μελετηθῇ μετὰ προσοχῆς, νὰ ἐξακολουθήσῃ παραδεχομένη ἡ Κυβέρνησις τὴν τροπολογίαν τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Καλλιγᾶς; Βεβαίως ἦτο ἐντελῶς ἀδύνατον, καὶ τὸ λάθος τοῦτο ἀναγνωρίζω ἐπισήμως, καὶ ὑπόσχομαι ἐπίσης, ὅτι ποτὲ εἰς ἀντικείμενα, ἀναφερόμενα εἰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους, δὲν θὰ διαπραγματεύωμαι ἀπὸ τοῦ βήματος τοῦ λοιποῦ. Ἔρχεται τὸ ζήτημα τὸ πραγματικόν, ὅπως τὸ ἀνέπτυξεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς λέγων: ὅτι ἐπεμένοντες εἰς τοῦτο ἀδυνατίζετε τὸν στρατὸν, τὸν ἐξαντλεῖτε προώρως, τὸν θέλετε πρὸς παράταξιν ἄπειρον, καὶ ὅτι εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν θὰ σᾶς παρουσιασθῇ ἀνάγκη, δὲν θὰ ἔχητε νὰ τὸν ἀντικαταστήσητε. Ὁ κ. Καλλιγᾶς ἀκολουθεῖ ἓν σύστημα θεωριῶν, αἱ ὁποῖαι εἶναι ὀρθαὶ μόνον εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ἔχουσι μόνιμον στρατόν, ἡ δὲ δύναμίς των μεταβάλλεται μόνον μεταξὺ τῆς καταστάσεως τῆς εἰρήνης, καὶ τῆς καταστάσεως τοῦ πολέμου δι’ ἀριθμῶν γνωστῶν ἐκ τῶν προτέρων. Ἀλλ’ ὅτε ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς διὰ τῆς συναινέσεώς σας ἀνῆλθεν ἐπισήμως εἰς 80,000, δὲν ἐγνωρίζετε, κύριοι, ποῖος εἶναι ὁ πληθυσμὸς τῆς Ἑλλάδος, ὁποῖοι οἱ πόροι τοῦ Κράτους, αἱ κοινωνικαὶ ἀνάγκαι, αἵτινες ἐπιτρέπουσι τὴν κλῆσιν ὑπὸ τὰς σημαίας 80,000 ἀνδρῶν;

§99ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Σεῖς τὸ ἐπροτείνατε.

§100ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καὶ σεῖς δὲν συνεζητήσατε. Ἄλλως τε, κύριοι, ἡμεῖς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς αἰτήσεως τὴν λαμβάνομεν ἀδιακρίτως· ἴσως οἱ μὲν ἐψήφισαν κατ’ ἀνάγκην, οἱ δὲ κατὰ θέλησιν, ὥστε ἦτο γνωστὸν ἀπὸ τοῦ Νοεμβρίου μηνός, ὅτι ὁ στρατὸς ἐπρόκειτο νὰ ἀναβῇ εἰς 80,000· ἐζητήσαμεν δὲ δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ αὐξήσωμεν τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν, καὶ διὰ τοῦτο κατηγορούμεθα πρὸ 5–6 ἡμερῶν ἐπὶ σκληρότητι καὶ ἀπανθρωπίᾳ· καὶ ὅταν ἔχωμεν τοὺς ἀριθμοὺς λαλοῦντας, τί θέλετε περισσότερον; Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς εἶπε πρὸς τοῖς ἄλλοις, διατί δὲν ἀκολουθεῖτε τὸ σύστημα τῶν ἐμπέδων ταγμάτων; Ἀλλ’ ἂν ὁ κ. Καλλιγᾶς ἐμελέτα ἀκριβῶς τὸν προϋπολογισμὸν, καθὼς καὶ τὰ διατάγματα περὶ συνθέσεως τοῦ στρατοῦ, ἤθελεν ἴδει, ὅτι ἔκτοτε ἡ Κυβέρνησις ὥρισε τοὺς ἐμπέδους λόχους, ἀλλ’ οὐχὶ πρὸς ἐκγύμνασιν, ἀλλὰ πρὸς στρατιωτικὴν μόρφωσιν, πρὸς ὑπακοὴν εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς νόμους, καὶ ὑπάρχουσι τοιοῦτοι, καὶ θὰ σχηματισθῶσιν εἰς τοὺς 19 νομοὺς τοῦ Κράτους.

§101ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ποία διαφορὰ ὑπάρχει;

§102Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἀφοῦ ὁ κ. Καλλιγᾶς ἠθέλησεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ν’ ἀναπτύξῃ στρατιωτικὰς θεωρίας καὶ συστήματα, θέλω καὶ ἐγὼ, ἐπειδὴ μὲ ἐρωτᾶτε, σᾶς ἀπαντήσει. Οἱ ἔμπεδοι λόχοι ἔχουν προορισμὸν νὰ δεχθῶσι νεοσυλλέκτους στρατιώτας, ὑποχρέους νὰ ὑπηρετήσωσιν ὑπὸ τὰ ὅπλα, καθ’ ὅσον δὲ γυμνάζονται ἀποστέλλονται εἰς τὰ ἐγγύτερα σώματα. Κύριοι, σήμερον, ὡς εὑρισκόμεθα, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ αὐξήσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀνδρῶν· διότι τοὺς ἄνδρας αὐτοὺς, τοὺς ὁποίους ζητοῦμεν, δὲν θὰ τοὺς ἔχωμεν οὔτε ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας, οὔτε ἐντὸς μιᾶς ἑβδομάδος· ἔχομεν ἀνάγκην νὰ τοὺς ἀναθρέψωμεν στρατιωτικῶς, οὐχὶ νὰ τοὺς ἐκγυμνάσωμεν διὰ τὰς τελετὰς καὶ τὰς παρατάξεις, τὰς ὁποίας ἀνέφερεν ὁ κ. Καλλιγᾶς· ἔχομεν ἀνάγκην νὰ τοὺς ἀναθρέψωμεν ἐν τοῖς στρατῶσιν, ὑπακούοντες διαρκῶς εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς νόμους τοῦ Κράτους καὶ χρησιμεύοντες πρὸς πλήρωσιν τῶν κενῶν, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ παρουσιασθῶσιν εἰς τὸν ὑπάρχοντα στρατὸν, διότι εἶναι ἀδύνατον οἱ νέοι οὗτοι, ἐρχόμενοι ἔστω καὶ μὲ τὴν μικρὰν ὑπηρεσίαν τὴν ὁποίαν ἔχουν, νὰ δύνανται ἀμέσως νὰ ταχθῶσιν εἰς τὰς τάξεις τοῦ μαχίμου στρατοῦ εἰς διάστημα δύο ἑβδομάδων. Αὐτὰ, κύριοι, ἐφρονοῦμεν, ὅτε σᾶς ὑπεβάλομεν τὸ νομοσχέδιον, περὶ οὗ πρόκειται. Ἐννοῶ τὴν θεωρίαν τῆς διαρκοῦς ἀνανεώσεως τῶν ἀνδρῶν, ἡ ὁποία εἶναι ἐπιτακτικωτέρα εἰς τὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας διανύομεν, διότι ἡ πλήρωσις τῶν κενῶν ἐν εἰρήνῃ εἶναι βραδεῖα, διότι ἐπέρχεται ἐξ ἀποβιώσεων, ἐνῷ ἡ πλήρωσις τῶν κενῶν ἐν ἐκτάκτοις περιστάσεσιν εἶναι ἀθρόα καὶ εἰς μέγαν ἀριθμὸν, καὶ δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἡ Βουλὴ νὰ ἀκούσῃ τὴν στρατιωτικὴν θεωρίαν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Ἀττικῆς, διότι ἀντιστρατεύεται πρὸς τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀπέδειξαν εἰς τὸν τελευταῖον ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον, ὅτι ἂν ἡ μία τῶν Δυνάμεων, ἡ ἐπιτεθεῖσα, εἶχε περισσότερον στρατὸν ἐκείνου τὸν ὁποῖον μετέφερεν εἰς τὸν Δούναβιν, δὲν ἤθελεν ὑποστῆ τὴν πολιορκίαν τῆς Πλεύνας.

§103ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δὲν εἶχε νὰ πληρώσῃ τὰ κενά.

§104ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶχε νὰ τὰ πληρώσῃ, καὶ ἀπόδειξις, ὅτι ἐντὸς ἑβδομάδος τὰ ἐπλήρωσεν ἀπὸ παλαιοὺς στρατιώτας, διότι μετέφερε τὴν αὐτοκρατορικὴν φρουρὰν, καὶ αὕτη συνετέλεσεν εἰς τὴν διάβασιν ἐν καιρῷ χειμῶνος τοῦ Αἵμου. Τὸ ζήτημα, κύριοι, τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ στρατοῦ, ὅσον ἁπλοῦν καὶ ἂν ἦναι, ἔχει ἐλάττωμα μέγα, ἐπιβαρύνει τὰς οἰκογενείας τοῦ τόπου.

§105ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Καὶ αὐξάνει τὴν θνησιμότητα.

§106ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Αὐτὸ εἶναι γνωστὸν πρὸ πολλῶν μηνῶν, καὶ ἐν γνώσει τὸ ἔθνος ἐψήφισε πίστωσιν 72,000,000 διὰ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ἐνῷ ὁ προϋπολογισμός του ἦτο 7 μέχρις 9,000,000. Τὸ δὲ ἔθνος τοιαύτην πίστωσιν ψηφίζον ἐγνώριζεν, ὅτι ἐβάρυνεν ὅλην τὴν κοινωνίαν, ὅλα τὰ κοινωνικὰ συμφέροντα, καὶ ὅλα τὰ ἄτομα. Ὥστε βλέπετε, ὅτι εἴμεθα συνεπεῖς, συνεπέστατοι, ὑποβάλλοντες τὸ νομοσχέδιον, καὶ ἐγνωρίζομεν τὰς διατάξεις τῆς τροπολογίας, διότι εἶναι ἀναγεγραμμέναι ῥητῶς. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὴν Βουλὴν, ἐν γνώσει τῆς προσβολῆς τῶν ἀτομικῶν συμφερόντων, νὰ δεχθῇ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπαγορεύουσιν αἱ ἔκτακτοι ἀνάγκαι. Ἂς ἦναι δὲ ἥσυχος ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ ἐν τῷ στρατῷ προϊστάμενοι εἶναι ἐπίσης Ἕλληνες καὶ ἐνδιαφέρονται διὰ τὸν στρατόν.

§107ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Αὐτὰ εἶναι λόγια.

§108ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θὰ σᾶς εἴπω καὶ πράγματα, καὶ ἂς μὴ κακοφανῇ εἰς κανένα ἐξ ὑμῶν, ποτὲ δὲν ὑπῆρξε τοιαύτη πρόνοια περὶ τοῦ στρατοῦ κατὰ τὸ παρελθόν. Διότι πολιτεύομαι 20 ἔτη ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, καὶ δὲν ἤκουσα βουλευτὴν παραπονούμενον οὔτε διὰ τὰ νοσοκομεῖα τοῦ στρατοῦ, οὔτε διὰ τὴν ἔλλειψιν ἰατρῶν, ἠξεύρετε διατί; διότι ὑπηρέτουν οἱ ἀντικαταστάται, δὲν ὑπηρέτουν οὔτε οἱ υἱοὶ τῶν βουλευτῶν, οὔτε οἱ υἱοὶ τῶν ὑπουργῶν, οὔτε οἱ υἱοὶ τῶν ὑπαλλήλων· τὸ χρῆμα ἦτο τὸ ἀντάλλαγμα τῆς ὑπηρεσίας τοῦ αἵματος, ὅταν δὲ τὸ χρῆμα ἔπαυσε νὰ ἔχῃ τὴν ἀξίαν του εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ, βλέπω μέγα ἐνδιαφέρον. Ὅτε οἱ χωρικοὶ ἐστρατεύοντο, οἱ δὲ κάτοικοι τῶν πόλεων ἔστελλον ἀντικαταστάτας, τοιαύτη μέριμνα ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ δὲν ὑπῆρχε· σήμερον μόνον ὑπάρχει καὶ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ. Πρέπει δὲ, κύριοι, νὰ τὸ εἴπωμεν καθαρὰ, ὅτι μέχρι πρὸ ὀλίγου δὲν ἦτο εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ τόπου ἡ ὑποχρεωτικὴ ὑπηρεσία ἐν τῷ στρατῷ, καὶ ἐνθυμοῦμαι ἐπὶ τῆς συνελεύσεως τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Λακεδαίμονος, ὅτε ὁ Βότσαρης ἐζήτησε πίστωσιν 1,000,000 διὰ ν’ ἀγοράσῃ ὅπλα, ὁ κ. Δημητρακάκης πολὺ εὐφυῶς εἶπε: «Διατί νὰ δαπανήσητε 1,000,000 διὰ τὸν λόγον τῶν εἰσπράξεων, ἀλλ’ ἕνα καλάμι βάλετε ἐπὶ τοῦ ὤμου τοῦ φέροντος στολὴν στρατιώτου, εἶναι ἀρκετὸν διὰ νὰ εἰσπράξητε τοὺς φόρους». Καὶ αὐτὴ, κύριοι, ἡ κατάστασις παρετηρεῖτο μέχρι τῆς προχθές. Ἀπέναντι τοιαύτης παρελθούσης καταστάσεως δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ σταματήσωμεν, διότι θὰ γεννήσωμεν ἔτι μεγαλείτερα κακά· ὀφείλω νὰ εἴπω εἰς τὸ Κοινοβούλιον: ἂς μένῃ ἥσυχον, οἱ ἄνδρες οἱ κατατασσόμενοι ἀπολαμβάνουσιν ὅ,τι εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τὰ γλίσχρα μέσα τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους· ὅ,τι εἶναι ἀνθρωπίνως δυνατὸν νὰ γείνῃ, γίνεται καὶ εἰς τοὺς στρατῶνας καὶ εἰς τὰ νοσοκομεῖα. Ἀλλὰ μήπως εἴχομεν, κύριοι, προπαρασκευάσει τι πρὸ πολλῶν ἐτῶν; δὲν ἔχομεν ἓν νοσοκομεῖον. Σᾶς εἶπον ἄλλοτε, ὁποίας δυσχερείας ἀπήντησα ἀπὸ σωματεῖα λεγόμενα ἐθνικὰ διὰ νὰ καθέξω ἓν οἴκημα διὰ τοὺς ἀσθενεῖς· αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις. Ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ὑποχρεοῦται ἀπὸ τὰς περιστάσεις, ἐννοεῖ δὲ, ὅτι θέλει τὸ ἐφαρμόσει ἀναλόγως τῶν ἀναγκῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ παρουσιασθῶσιν, ἔχουσα ὑπ’ ὄψει, ὅπως, ἐφ’ ὅσον δύναται, μειώσῃ τὰ βάρη, ἀλλὰ συνάμα ν’ αὐξήσῃ καὶ τὴν δύναμιν.

§109ΡΑΛΛΗΣ. Τί ἐννοεῖτε, ὅτι θέλετε ἐφαρμόσει τὸ μέτρον καθ’ ὅσον αἱ ἀνάγκαι τὸ ἐπιβάλλουν; ἐννοεῖτε νὰ καλέσητε τάξεις;

§110ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σᾶς ἐξήγησεν· ἔχομεν ἀνάγκην νὰ λάβωμεν ἓν μέτρον, διότι ἡ ὑπηρεσία δυσχεραίνει, ἐὰν καλέσωμεν ἀθρόας τὰς τάξεις, ὑποθέτω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐξεύρῃ τὰ κατάλληλα μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἀνταποκριθῇ καὶ πρὸς τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ στρατοῦ.

§111ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν γνωρίζω τίνα ἐντύπωσιν ἔκαμεν εἰς ὑμᾶς ἡ ἀπάντησις, ἣν ὁ ὑπουργὸς εὐηρεστήθη νὰ δώσῃ εἰς τὴν τελευταίαν ἐρώτησίν μου. Ἐγὼ ὅμως ὑπέλαβον, ὅτι ἐγὼ ἤμην μέλος τῆς Κυβερνήσεως καὶ οὐχὶ ὁ κ. Μαυρομιχάλης, διότι, ὅταν ἐρωτᾷ τις ἓν μέλος τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τίνα τρόπον ἐννοεῖ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι θὰ τὸ ἐφαρμόσῃ οὐχὶ ἀμέσως ὁλόκληρον, ἀλλ’ ἐν μέρει, ὁ δὲ ὑπουργὸς ἀπαντᾷ σπουδαίως «ὑποθέτω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει κατὰ νοῦν τί θὰ κάμῃ·» ἡ ἀπάντησις αὕτη δεικνύει, ἢ ὅτι ὁ ἀπαντῶν δὲν εἶναι ὑπουργὸς, ἢ ὅτι δὲν ἠξεύρει τί τῷ γίνεται.

§112Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Κανεὶς δὲν ἠξεύρει τί τῷ γίνεται ἐδῶ μέσα· καὶ οἱ μὲν καὶ οἱ δὲ (θόρυβος) σᾶς ἐδώκαμεν ὅ,τι θέλετε, διὰ νὰ καταμαστίζητε τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§113ΡΑΛΛΗΣ. Ὅταν ζητῆτε ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν τὰ στηρίγματα τῶν οἰκογενειῶν, ὅταν λέγητε εἰς ταύτας: κλείσατε τὰ βιομηχανικά σας καταστήματα, τοὺς ἐμπορικούς σας οἴκους, κλείσατε τὰς ἑστίας, ἀφήσατε τοὺς γηραιοὺς γονεῖς καὶ τὰ νήπια τέκνα ἄνευ οὐδενὸς στηρίγματος, δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται, δὲν ἐπιτρέπεται οἱ ὑπουργοὶ τοῦ Κράτους νὰ ἀπαντῶσιν οὕτως. Ἐνόμιζον τοὐλάχιστον, ὅτι, ὅταν τοιοῦτον μέτρον προβάλῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι ἔχει ἓν σχέδιον, ὅτι γνωρίζει τί θέλει πράξει, καὶ οὐχὶ ὅτι, ἀφοῦ ψηφισθῇ ὁ νόμος, ἀφοῦ φέρῃ τὴν ἀναστάτωσιν εἰς τὴν κοινωνίαν, ὅτι τότε θὰ σκεφθῇ πῶς θὰ τὸν ἐφαρμόσῃ. Τὰ προηγούμενα δὲ τῆς Κυβερνήσεως φέρουν ἀναγκαίως εἰς τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι, πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ νέου νόμου, αὔριον θὰ συλλάβῃ καὶ τὸν 2 υἱὸν τοῦ κ. Καλλιγᾶ, ἀλλ’ οὐχ καὶ τὸν τοῦ κ. Ῥικάκη, διότι καὶ τοιαύτην ἐφαρμογὴ ἐπιδέχεται τὸ προκείμενον μέτρον. Κύριοι, τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον θεωρῶ καταστρεπτικὸν διὰ τὴν κοινωνίαν, θεωρῶ αὐτὸ ὡς παραλύον πᾶσαν κοινωνικὴν δύναμιν πρὸ τῆς ὥρας, καὶ ὡς στερεῦον πᾶσαν πηγὴν πλούτου, εὐημερίας καὶ ὑπάρξεως τοῦ λαοῦ. Ὅπως ἀποδείξω δ’ ὑμῖν τοῦτο, δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ προσφύγω εἰς μακρὰς θεωρίας, θὰ σᾶς ὁμιλήσω πρακτικῶς καὶ δι’ ἁπλῆς γλώσσης, ἣν θέλετε κατανοήσει εὐκολώτερον παρὰ τὰς σοφὰς θεωρίας τοῦ ἐντίμου συναδέλφου μου κ. Καλλιγᾶ, ὅστις ἀρκούντως ἐτιμωρήθη διὰ τὴν τροπολογίαν, ἣν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ὑπέβαλε, διότι ἡ κραυγή, ἣν ἠκούσατε πρὸ ὀλίγου ἐκφεύγουσαν τῶν χειλέων του, ἦτο κραυγὴ ὀδύνης, διὰ τὴν ἀπάτην, εἰς ἣν ὑπέπεσε. Σᾶς ζητεῖ ἡ Κυβέρνησις τὴν κατάργησιν τῶν ἀπαλλαγῶν, ὅπως δ’ ἐκτιμήσω τὸ μέτρον, δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψει ὅσα ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶπεν, ἐξ ὧν ἀποδεικνύεται, ὅτι δὲν ἔχει σχέδιον ἡ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν καταλαμβάνει τίς εἶναι ἡ θέσις καὶ τοῦ Κράτους καὶ τῆς κοινωνίας. Λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν τὴν δήλωσιν αὐτοῦ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ ἢ μᾶλλον τὰς δηλώσεις αὐτοῦ· κατ’ αὐτὸν πρόκειται νὰ ληφθῶσιν οἱ ἤδη προϋπηρετήσαντες ὑπὲρ τοὺς 3 μῆνας πρὸς ἐκγύμνασιν, σᾶς εἶπε προχθές, ὅπως συντρέξωσιν εἰς τὴν ἐκγύμνασιν ἄλλων, σᾶς εἶπε χθές, ὡς σήμερον δὲ σᾶς λέγει, ὅπως πληρωθῶσι τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ. Πάντα ταῦτα ἀνεγνώσατε εἰς τὰ στενογραφημένα πρακτικά, ἐὰν δὲν ἠκούσατε αὐτά. Ἔχω ἐνταῦθα τὰς διαταγὰς πορείας μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς οἰκογενείας 3 ἀδελφῶν, τοῦ Θεοδώρου Ἰωάννου Τσάκονα ἄγοντος ἡλικίαν 30 ἐτῶν, τοῦ Κωνσταντίνου Ἰωάννου Τσάκονα ἄγοντος ἡλικίαν 28 ἐτῶν καὶ τοῦ Νικολάου Ἰωάννου Τσάκονα 26 ἐτῶν, ἐκ τοῦ χωρίου Μαρκοπούλου τοῦ δήμου Κορωπίων. Πάντες οὗτοι προϋπηρέτησαν εἰς τὸν στρατὸν, ὁ πρῶτος ἐπὶ 7 ὅλα ἔτη, 3 ὡς κληροῦχος καὶ 4 ὡς τακτικὸς ἔφεδρος, οἱ ἕτεροι δύο ὡς ἔκτακτοι ἔφεδροι. Σήμερον προσκαλοῦνται ἐκ νέου καὶ οἱ τρεῖς, τὰ τρία στηρίγματα τοῦ γηραιοῦ πατρός, τῶν θηλέων μελῶν τῆς οἰκογενείας, καὶ τῶν νεαρῶν οἰκογενειῶν, ἃς αὐτοὶ ἐδημιούργησαν, ἀφοῦ ἐπετέλεσαν τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον, καλοῦνται νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν ἑστίαν των καὶ νὰ προσέλθωσιν, ὅτε θέλει σκεφθῆ τί θὰ τοὺς κάμῃ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφίνοντες ὄπισθέν των εἰς γηραιοὺς πατέρας καὶ μητέρας, εἰς ἀδελφούς, εἰς νεαρὰς οἰκογενείας, ἀγροὺς χέρσους, ἐὰν ἔχωσι καὶ τοιούτους. Αὕτη εἶναι ἡ θέσις, ἣν δημιουργεῖ εἰς αὐτοὺς τὸ προκείμενον νομοσχέδιον. Ἀλλ’ ἰδοὺ καὶ ἑτέρα οἰκογένεια, ἥτις ἔρχεται νὰ κραυγάσῃ ὑπὲρ τῆς συντηρήσεώς της διὰ τοῦ στόματός μου, καὶ αὕτη ἐκ τοῦ αὐτοῦ χωρίου. Ὁ γέρων Καρύδης, γνωστὸς εἰς πάντας τοὺς ἐξ Ἀττικῆς συναδέλφους μου, ἔχει υἱὸν Μιχαὴλ ὑπηρετοῦντα ἤδη εἰς τὸ 3 τάγμα 3 λόχον, ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ ἔχει ἑτέρους 2 προϋπηρετήσαντας, ὁ εἷς πρωτότοκος ἄγων ἡλικίαν 30 ἐτῶν, ὑπηρέτησεν ἤδη ὡς κληρωτὸς, ὁ ἕτερος ὡς ἔφεδρος, καλοῦνται ἤδη μετὰ τὸν Μιχαὴλ καὶ ἀμφότεροι οὗτοι, ὅπως τοὺς διευθύνῃ ὁ κ. Μαυρομιχάλης ὅπου θέλει.

§114ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Δὲν εἶναι μόνον αὐτοί.

§115ΡΑΛΛΗΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις, ἣν δημιουργεῖ διὰ τὰς δύο ταύτας οἰκογενείας τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Καὶ δὲν εἶναι μόναι αὗται, ὡς εἶπεν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Τροιζηνίας· κατέλθετε εἰς τὰς ἐπαρχίας σας, καὶ θέλετε κατέλθει μετ’ ὀλίγας ἡμέρας, καὶ θέλετε μάθει πόσοι εὑρίσκονται εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν, καὶ ἂν ψηφίσητε τὸν νόμον, θὰ λιθοβοληθῆτε ἀπὸ τοὺς συμπολίτας σας. Κατέλθετε εἰς τὰς ἐπαρχίας σας, καὶ θέλετε ἴδει τὰς καταστροφὰς, τὰς ὁποίας θέλει φέρει τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον μὲ τόσον ἐλαφρὰν καρδίαν σᾶς προτείνουν νὰ ψηφίσητε. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο τείνει εἰς τὴν ἐκρίζωσιν 20,000 οἰκογενειῶν ἑλληνικῶν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ χθὲς, ὅταν ἔκαμον τὴν ἔνστασιν περὶ μὴ ἀπαρτίας, εἶπον καὶ σήμερον ἐπαναλαμβάνω «Στὸ διάβολο καὶ Κυβέρνησις, καὶ ἀντιπολίτευσις, καὶ Βουλὴ, καὶ κόμμα, παρὰ νὰ συμπράξω εἰς τὴν ἐρήμωσιν τῆς Ἑλλάδος.» (Χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.) Ἀφίνω τοὺς χωρικοὺς καὶ κατέρχομαι εἰς τὸν Πειραιᾶ, κέντρον βιομηχανικὸν, κέντρον ἐμπορίου ἐκ τῶν πρώτων τῆς Ἑλλάδος. Ἐκεῖ γνωρίζω 7 οἰκογενείας, αἵτινες ἤδη τελοῦσι τὸν φόρον τοῦ αἵματος εἰς τὴν πατρίδα· ὑπάρχουν 7 ἀδελφοὶ ὑπηρετοῦντες εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, εἴτε ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τῶν κληρωτῶν, εἴτε ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τῶν ἐπιστράτων, ὑπάρχουν δὲ καὶ ἕτεροι 7, οἵτινες εὑρίσκονται ἐπὶ κεφαλῆς βιομηχανικῶν καταστημάτων, ἐπὶ κεφαλῆς ἐμπορικῶν οἴκων, μὴ δυνάμενοι νὰ ἀντικατασταθῶσιν ἐντὸς 5 ἡμερῶν, ἃς χορηγεῖ ἡ διαταγὴ πορείας τοῦ κ. Μαυρομιχάλη καὶ τοῦ κ. Τσιμάκη τοῦ προϊσταμένου τοῦ στρατολογικοῦ γραφείου· διότι τὰ βιομηχανικὰ καταστήματα, οἱ ἐμπορικοὶ οἶκοι ἔχουν ἀνάγκην πείρας, ἔχουν ληψοδοσίας, καὶ ὅταν ἐντὸς 5 ἡμερῶν ἀναγκασθῶσι νὰ τοὺς ἐγκαταλείψωσιν οἱ διευθύνοντες, θὰ κλείσωσι τὰς θύρας καὶ θὰ παραδώσωσι τὰς κλεῖς ἢ εἰς τὸν κ. Καλλιγᾶν ὡς πρόεδρον τῆς βιομηχανικῆς Τραπέζης, ἢ εἰς τὸν κ. Δούμαν ὡς διευθυντὴν τῆς πιστωτικῆς, ἢ εἰς τὸν κ. Κεχαγιᾶν ὑποδιευθυντὴν τῆς Ἐθνικῆς. Σᾶς φέρω παραδείγματα ἐξ ἑνὸς χωρίου, ἐκ μιᾶς πόλεως. Ἀλλὰ δὲν βλέπετε τὴν καταστροφὴν, ἥτις ἐπέρχεται γενικὴ διὰ τοῦ νομοσχεδίου; Μόνη ἡ πόλις τοῦ Πειραιῶς θὰ συνταραχθῇ ἐξ αὐτοῦ, μόνα τὰ βιομηχανικὰ καταστήματα αὐτῆς θὰ παύσουν τὰς ἐργασίας των, καὶ μόνοι οἱ ἐμπορικοί της οἶκοι θὰ παύσουν τὰς πληρωμάς των; Δὲν βλέπετε δὲ, ὅτι ὄπισθεν τῶν διαταγῶν πορείας ἔρχεται ὁ εἰσηγητὴς τῆς πτωχεύσεως μὲ τὴν σφραγῖδα ἀνὰ χεῖρας; δὲν βλέπετε, ὅτι θὰ ῥιφθοῦν εἰς τὰς ὁδοὺς ἑκατοστύες ἐργατῶν, οἵτινες ζῶσιν ἐκ τῆς ἐργασίας τῶν καταστημάτων αὐτῶν; δὲν βλέπετε, ὅτι θὰ παύσῃ τὸ ἐμπόριον, ὅτι θὰ παύσῃ ἐνεργοῦσα ἡ βιομηχανία, ὅτι θὰ συνταραχθῇ ὁλόκληρος ἡ κοινωνία; Καὶ συνέλαβον προχθὲς ἐπ’ αὐτοφώρῳ τοὺς κυρίους ὑπουργοὺς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ Ἐσωτερικῶν γελῶντας, ὅτε ὁ ἔντιμος φίλος μου κ. Δραγούμης εἶπεν «εἰσάγετε τοιοῦτο νομοσχέδιον, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ζητήσατε καὶ τὴν ἀναστολὴν τῶν δικαστικῶν καὶ ἐμπορικῶν προθεσμιῶν·» ναὶ, κύριοι, μόνον ὑπὸ τοιοῦτον ὅρον δύναται νὰ ἐννοηθῇ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο· μόνον ἐὰν ὑποθέσητε, ὅτι ὅλαι αἱ ἐργασίαι τῆς κοινωνίας παύουν καὶ πρὸς ἕνα σκοπὸν τείνουν ὅλοι, πρὸς τὸν πόλεμον καὶ τὸν ἀγῶνα, δύναται νὰ ἐννοήσῃ τις τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Διότι αἱ ἀπαλλαγαὶ δὲν ἐδημιουργήθησαν καὶ ἐτέθησαν ἐν τῷ νόμῳ εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχεν· οἱ δημιουργήσαντες τὸν νόμον, οὐχὶ οἱ κακῶς μεταφράσαντες αὐτὸν, ἐσκέφθησαν ὅλας τὰς συνεπείας, καὶ εἶχον ἀρκετὴν φρόνησιν, ὥστε νὰ ἐννοήσουν, ὅτι δὲν δύνανται νὰ καταστρέψωσι καὶ νὰ στειρεύσωσι πᾶσαν πηγὴν πλούτου καὶ ὑπάρξεως τοῦ λαοῦ. Δὲν εἶναι αὐθαίρετοι αἱ διατάξεις περὶ ἀπαλλαγῶν, ἀλλὰ σταθμισθεῖσαι καὶ ὡριμανθεῖσαι διὰ τῆς πείρας ἐνεγράφησαν ἐν τῷ περὶ στρατολογίας νόμῳ· ἔρχεσθε δὲ σήμερον χωρὶς νὰ γνωρίζητε τί ζητεῖτε, καὶ χωρὶς νὰ μελετήσητε καὶ ἐννοήσητε τὸ πνεῦμα τῶν σοφῶν τούτων διατάξεων, τὰς ὁποίας ἔχουν ὅλα τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα ἠσπάσθησαν τὴν περὶ γενικῆς στρατολογίας ἀρχὴν, ἔρχεσθε νὰ τὰς καταστρέψητε διὰ μιᾶς. Καὶ διατί ταῦτα πάντα; ἔχομεν ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου τριπλῆν ἑρμηνείαν. Διὰ νὰ τοὺς ἐκγυμνάσωμεν, ἢ διὰ νὰ γυμνάσωμεν ἄλλους διὰ τῶν προσκαλουμένων ἐφέδρων, ἢ διὰ νὰ πληρώσωμεν τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ. Διὰ νὰ τοὺς γυμνάσητε, ἀλλ’ αὐτοὶ, λέγετε, ὅτι εἶναι γυμνασμένοι· τοὺς καλεῖτε, ὅπως συντρέξωσι νὰ γυμνάσητε τὸν νέηλυν στρατόν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἐπὶ τέσσαρας ὅλους μῆνας εὑρίσκεσθε εἰς τὴν ἀρχὴν, ἐσκέφθητε τώρα τοῦτο, καὶ ὅταν πλέον ἐπερατώθησαν τὰ γυμνάσια τοῦ στρατοῦ, μᾶς λέγετε, ὅτι θέλετε νὰ φέρητε τοὺς παλαιοὺς στρατιώτας, διὰ νὰ γυμνάσητε τοὺς νέους; Εἶναι πράγματα αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἄνθρωποι σπουδαῖοι, μήτε ἀστειευόμενοι δὲν πρέπει νὰ λέγουν, ὄχι διὰ τοιούτων αἰτιολογιῶν νὰ θέλουν νὰ ἑδραιώσουν πολιτικὴν καὶ νὰ στηρίξουν μέτρα στρατιωτικὰ, ἐκ τῶν ὁποίων ἐπέρχεται ἄφευκτος ἡ συντάραξις τῆς κοινωνίας. Ἀλλὰ βεβαίως δὲν πρόκειται νὰ τοὺς γυμνάσητε, οὔτε δι’ αὐτῶν νὰ γυμνάσητε ἄλλους· πρόκειται τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα ἐγεννήθησαν ἐκ τῆς ἐλλιποῦς διοικήσεώς σας, ἐκ τῆς ὀλιγωρίας σας, διὰ νὰ μὴ μεταχειρισθῶ σκληροτέραν φράσιν, νὰ πληρώσητε τὰ κενὰ ταῦτα δι’ ἐκείνων, οἵτινες ἐξεπλήρωσαν ἤδη τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον καὶ οἱ ὁποῖοι διὰ τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ὑπέστησαν, πρόκειται νὰ ὑποστῶσι καὶ νέα τοιαῦτα. Ἀλλ’ ἔχετε ἀνάγκην νὰ πληρώσητε τὰ κενά· σᾶς ἀναγνωρίζω πρὸς στιγμὴν ὡς ὀρθὴν τὴν σκέψιν ταύτην, ἀλλὰ δὲν ἠδύνασθε νὰ τὸ πράξητε δι’ ἄλλου μέτρου, τὸ ὁποῖον ἀφ’ ἑνὸς μὲν θὰ σᾶς ἔδιδε τὰ πρὸς τὸν σκοπόν σας μέσα, καὶ ἀφ’ ἑτέρου θὰ ἄφινεν εἰς χεῖρας ὑμῶν τὴν ἐφεδρείαν αὐτὴν τῶν ἤδη ἐξυπηρετησάντων, ἵνα ἐν ἐσχάτῃ ὥρᾳ τὴν καλέσητε; Δὲν ἔχετε τὴν ἀπογραφὴν τοῦ 1881, δὲν ἠδύνασθε νὰ ζητήσητε καὶ τὴν λάβητε σήμερον καὶ ὄχι τὴν 1 Ἰουλίου; δὲν ἠδύνασθε νὰ λάβητε καὶ τὴν ἀπογραφὴν τοῦ 1882 ἀπὸ τοῦδε; Καὶ δὲν εἶναι τὸ αὐτὸ, ὡς λέγει ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπουργὸς, διότι, κύριοι, μὴ πλανᾶσθε, αἱ ἡλικίαι τῶν 26, τῶν 27, τῶν 28, τῶν 29 καὶ τῶν 30 ἐτῶν ἀποτελοῦν γενεὰν ὁλόκληρον, ἀποκαταστᾶσαν ἤδη, δημιουργήσασαν οἰκογένειαν, καὶ τὴν γενεὰν ταύτην διὰ τοῦ μέτρου σας τὴν ἀφαιρεῖτε ἐκ τῶν νεαρῶν οἰκογενειῶν της, ἀφαιρεῖτε ἀπὸ 20,000 οἰκογενείας τὰ στηρίγματά των· ἀλλ’ ὑπάρχει τις ἐν Ἑλλάδι, ὅστις εἰς ἡλικίαν 21 ἔτους, 20, 19 ἐτῶν ἔχει ἀποκατάστασιν ἰδίαν, ὅστις εἶναι ἀναπόφευκτος εἰς τὴν συντήρησιν τῆς οἰκογενείας του, ὅστις, ἀναχωρῶν ἐκ τῆς ἑστίας τῆς πατρικῆς, ἀφίνει τὴν οἰκογένειαν τοῦ πατρός του ἀσθενῆ, καὶ ἰδίαν οἰκογένειαν νεαρὰν χρήζουσας τῆς συνδρομῆς του; Λοιπὸν εἴχετε τὸ μέσον πρόχειρον, καὶ τὸ ὁποῖον, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς δὲν ἤθελε συνταράξει τὴν κοινωνίαν, ἀφ’ ἑτέρου ἤθελε σᾶς δώσει 24,000 ἀνδρῶν, καὶ μὲ αὐτὰς τὰς ἀπαλλαγὰς τὰς ἐκ τοῦ νόμου θὰ ἠδύνασθε νὰ πληρώσητε δι’ αὐτῶν τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ, χωρὶς νὰ συνταράξητε τὴν κοινωνίαν, διότι θὰ ἐπρόκειτο περὶ ἀτόμων μὴ ἐχόντων ἰδίαν ἀποκατάστασιν· οὕτω δὲ θὰ ἐφυλάσσετε εἰς τὴν πατρίδα τοὺς ἤδη ἐξυπηρετήσαντας, οἵτινες ἐν ὥρᾳ ἀνάγκης καὶ ἐντὸς 10 ἡμερῶν θὰ προσήρχοντο, ὅπως χρησιμεύσωσιν ὡς ἀληθεῖς ἔφεδροι εἰς τὸν πρῶτον Ἑλληνικὸν στρατόν. Ἀλλὰ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῆτε λογικῶς, ὅταν σκέπτησθε ὡς πρὸ ὀλίγου ἐσκέφθη ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐνεργήσητε καλόν τι ὑπὲρ τοῦ τόπου, ὅταν οὕτω σκέπτεσθε καὶ πράττητε; Καὶ δὲν ἀπητεῖτο μεγαλοφυΐα, ἔχετε τὴν ἐργασίαν τῶν στρατολογικῶν συμβουλίων τοῦ 1881 ἐκκρεμῆ, τὴν ἐνεργεῖτε ἤδη, διατί δὲν ζητεῖτε ἀπὸ τώρα ἐκείνους, τοὺς ὁποίους θὰ λάβητε μετὰ 4 μῆνας; διατί δὲν ζητεῖτε καὶ τὴν ἡλικίαν τοῦ 21, διότι νῦν λαμβάνετε ἐκείνην τοῦ 22, τὴν ἡλικίαν τῶν 20, τὴν ἡλικίαν τῶν 19; Διότι, τὸ ἐννοεῖτε πάντες, διότι δὲν ὑπάρχει μήτε συνείδησις τῶν πράξεων, μήτε συνείδησις τῆς εὐθύνης. Κύριοι, ἄλλοτε ὁ ἔντιμος συνάδελφός μου κ. Καλλιγᾶς, λαλῶν περὶ τῶν ἐθνικῶν δανείων, σᾶς εἶπεν, ὅτι τὸ πρῶτον δάνειον, τὸ μετὰ τὴν μεταπολίτευσιν, ἦτο 6,000,000, τὸ μετὰ τοῦτο ἔγεινεν 28,000,000 καὶ ἐφάνη μέγα πρᾶγμα, ἤδη βαθμηδὸν ὑπερέβημεν καὶ τὰς ἑκατοστύας τῶν ἑκατομμυρίων καὶ δὲν ἐκπληττόμεθα πλέον. Αὐτὴ αὕτη ἡ σκέψις ἐφαρμόζεται καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Εἴχομεν ἄλλοτε 10,000 στρατοῦ, ὕστερον ἐκάμομεν 30,000· τὸ διάταγμα τῆς 8 Ἰουλίου ἐδημιούργησε στρατὸν 60,000· ἔρχεται ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ζητεῖ 75,000, 80,000, οἱ φίλοι δ’ αὐτῆς 100 χιλ. 200, 300. Ἐνθυμήθητε ὅμως, ὡς ἄλλος πολὺ πρὸ ἐμοῦ σᾶς εἶπεν, ὅτι ἀπὸ αἰγὸς δὲν δύνασθε νὰ ἔχητε ἑκατοστύας ὀκάδας γάλακτος. Εὔκολον εἶναι ἐπὶ τοῦ χάρτου νὰ ἔχητε 100,000 ἄνδρας, ἀλλ’ ἡ πραγματοποίησις εἶναι δύσκολος. Δὲν σκέπτονται οὕτω οἱ ἄνθρωποι οἱ θέλοντες νὰ πολιτεύωνται ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος των· λέγουν, τί δύναμαι νὰ ἔχω, ὄχι πόσον μᾶς χρειάζονται, καὶ τί δύναμαι νὰ πράξω δι’ αὐτῶν, τοὺς ὁποίους δύναμαι νὰ ἔχω, διότι ἂν ἀκολουθήσητε τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀκολουθεῖτε ὡς πρὸς τὰς σκέψεις σας, ἠμπορεῖτε νὰ μᾶς εἰπῆτε, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην 200, 300,000, καὶ ἂν θὰ παραταχθῶμεν κατὰ τῆς Γερμανίας, θὰ ἔχωμεν ἀνάγκην 2,000,000. Οἱ ἄνθρωποι σκέπτονται τί δύνανται νὰ ἔχουν· καὶ αἱ σκέψεις αὗται ἔρχονται ἀναγκαίως εἰς τὸν νοῦν ἑκάστου, ἅμα λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τοὺς ἄλλους εὐρωπαϊκοὺς στρατούς. Ἐκ τοῦ στρατιωτικοῦ ἡμερολογίου τοῦ Γκόθα θέλετε ἰδεῖ, τίς ὁ πληθυσμὸς ἑκάστου εὐρωπαϊκοῦ Κράτους, καὶ τίνα ἐν καιρῷ πολέμου ἔχει στρατὸν, ἀλλὰ δὲν θέλετε νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὰς λεπτομερείας ταύτας· ποῖον ὅμως στρατὸν ἠδυνήθη νὰ παρατάξῃ ἡ Δανιμαρκία κατὰ τὸν πόλεμον τοῦ Σλέσβικ Ὁλστέϊν; ἐσκέφθη ποτὲ, ὅτι, ἐπειδὴ ὁ Αὐστρογερμανικὸς στρατὸς ἀνήρχετο εἰς 150,000, ἔπρεπε καὶ αὐτὴ νὰ παρατάξῃ 150,000; ἐσκέφθη ποίας δυνάμεις εἶχεν ὁ Δανικὸς λαὸς, καὶ τὰς δυνάμεις ταύτας ἀντέταξε, προσηκόντως συντεταγμένας, ἀλλ’ ἡττήθη· ἔσωσεν ὅμως τὴν τιμὴν τῆς πατρίδος. Ἀλλὰ σεῖς μὲ τὰ μέτρα σας θέλετε σήμερον νὰ καταστήσητε τὴν πατρίδα ἡμῶν καταγέλαστον.

§116ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ λάθος εἶναι παλαιόν.

§117ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ λάθος εἶναι ἰδικόν σας, διότι ἔχετε τὴν τόλμην νὰ ὑποστηρίζητε ὅ, τι στρεβλὸν, καὶ ἔχετε τὴν τόλμην καὶ νὰ διακόπτητε. Ἡ Ῥουμανία εἶχε νὰ πολεμήσῃ κατὰ τῆς Τουρκίας· πόσον στρατὸν παρέταξεν; Εἶχε πληθυσμὸν 4,000,000, παρέταξε στρατὸν ὅσον ἠδύνατο νὰ παρατάξῃ, 40,000 ἄνδρας, ἀλλ’ ἔστειλε τὸν στρατὸν αὑτῆς πλήρη, καὶ εἰς τοιοῦτον βαθμὸν συντεταγμένον, ὥστε ὁ μέγας Δοὺξ τῆς Ῥωσσίας Νικόλαος ἠναγκάσθη νὰ ζητήσῃ παρὰ τοῦ ἡγεμόνος Καρόλου τὴν συνδρομήν του· τῷ ἔγραψε «σπεῦσον, σῶσόν με», καὶ ἔσπευσε καὶ τὸν ἔσωσε, διότι ὁ ἡγεμὼν τῆς Ῥουμανίας δὲν ἐζήτησεν ἀπὸ τοῦ Ῥουμουνικοῦ λαοῦ ἑκατοστύας χιλιάδων. Οἱ δ’ ἔχοντες πληθυσμὸν κατὰ τὰ ¾ ὀλιγώτερον, ζητοῦν ἑκατοστύας χιλιάδων! Ὁ Κάρολος ἐζήτησεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ χορηγήσῃ ὁ λαός του, καὶ τοῦτο ἐφρόντισε νὰ τὸ διευθετήσῃ, νὰ τὸ συντάξῃ, νὰ τὸ καταρτίσῃ δύναμιν σεβαστὴν, καὶ εἰς σύμμαχον, ὅστις εἶχεν ὑπὸ τὰς διαταγάς του ἓν ἑκατομμύριον λόγχας. Τέλος ἡ Τουρκία, κύριοι, ἥτις ἠγωνίζετο τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, ποίαν δύναμιν παρέταξε; 300–350,000, καὶ εἶχεν ἀπέναντί της τὴν Ῥωσσίαν. Καὶ ἡ τουρκικὴ κυβέρνησις δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων τῶν κυβερνήσεων, αἵτινες εἶναι φειδωλαὶ ἀπέναντι τοῦ λαοῦ, κόπτει μετὰ τοῦ ἐρίου καὶ τὸ δέρμα· ἀλλὰ ποτὲ δὲν ἐσκέφθη νὰ παρατάξῃ ἀνώτερον στρατὸν καὶ ἴσον πρὸς τὸν τῆς Ῥωσσίας. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν ἄνθρωποι ἐχέφρονες νὰ σκέπτωνται, ὅτι πληθυσμὸς 1 ἑκατομμυρίου δύναται νὰ συγκριθῇ καὶ νὰ παραγάγῃ ὅ, τι πληθυσμὸς 10, 20, καὶ 30 ἑκατομμυρίων. Λοιπὸν μὴ σκέπτεσθε οὕτω· μὴ λέγωμεν τί μᾶς χρειάζετε, ἀλλὰ νὰ λέγωμεν τί ἔχομεν καὶ τί δυνάμεθα δι’ αὐτοῦ νὰ πράξωμεν. Καὶ ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν πολλὰ, ἂν ὁ χρόνος, ὅστις ἀπωλέσθη, δὲν εἶχεν ἀπολεσθῆ, καὶ θὰ ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν μεγάλα, ἂν ὅλοι δὲν συνετρέχομεν εἰς τὴν παραλυσίαν, ἡ ὁποία ἐπικρατεῖ ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ, ἂν ὅλοι δὲν συνετρέχομεν εἰς τὸ νὰ καταστρέψωμεν πᾶσαν ἰδέαν πειθαρχίας καὶ καθήκοντος καὶ παρὰ τῷ στρατῷ καὶ παρὰ τῷ λαῷ.

§118ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Τὸν λόγον, κ. πρόεδρε.

§119ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ὅμως, κύριοι, φρονῶ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο μήτε διὰ νὰ γυμνάσῃ ἄλλους, μήτε διὰ νὰ γυμνάσῃ τοὺς προσκληθησομένους μήτε διὰ νὰ πληρώσῃ τὰ κενὰ, δικαιοῦμαι δὲ νὰ πιστεύω, ὅτι δὲν ζητεῖ πρὸς ἕνα τῶν σκοπῶν τούτων τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, διότι ἐν τῷ στρατολογικῷ νόμῳ εὑρίσκει πάσας ἐκείνας τὰς διατάξεις, αἵτινες θὰ ἔδιδον αὐτῇ τὸ δικαίωμα καὶ νὰ ἐκγυμνάσῃ καὶ νὰ πληρώσῃ τὰ κενὰ τοῦ στρατοῦ, ἂν ἡ περίστασις, ἂν ἡ ἀνάγκη ἀπῄτει τοῦτο. Δὲν θ’ ἀναφέρω τὰς διατάξεις τῶν ἄρθρων 33 καὶ 39· ὑπάρχει ἑτέρα τις διάταξις ἐν τῷ νόμῳ περὶ στρατολογίας, ἥτις, ἀνεξαρτήτως τῆς ἐμπολέμου καταστάσεως, ῥητῶς δίδει τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ πάντας τοὺς ἐφέδρους εἰς ἐκγύμνασιν κατὰ 3 περιόδους, ἐνόσῳ ἐξακολουθεῖ ἡ ὑποχρέωσίς των ὡς ἐφέδρων· ἂν ἡ Κυβέρνησις εἶχε σκοπὸν νὰ ἐκγυμνάσῃ τοὺς ἐφέδρους, ἂν εἶχε σκοπὸν νὰ πληρώσῃ τὰ κενὰ κατόπιν δι’ αὐτῶν, δὲν ἠδύνατο νὰ ἐφαρμόσῃ νῦν τὴν διάταξιν ταύτην τοῦ ἄρθρου 69 τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου καὶ ἐν καιρῷ τὴν τοῦ 33; «Οἱ ἄνδρες τῆς ἐφεδρείας» ὁρίζει τὸ ἄρθρ. 69 «τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ὑπηρεσίας τῆς ἐφεδρείας ταύτης, ὀφείλουσι νὰ προσέλθωσιν εἰς ἀσκήσεις κατὰ τρεῖς περιόδους, ἑκάστη τῶν ὁποίων διαρκεῖ ἕνα μῆνα κατ’ ἀνώτατον ὅρον». Ὑπάρχει λοιπὸν ῥητὴ διάταξις ἐν τῷ στρατολογικῷ νόμῳ, ἥτις ἐπιτρέπει εἰς τὴν Κυβέρνησιν, χωρὶς νὰ ἔχῃ ἀνάγκην νὰ κηρύξῃ τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν, ἡ ὁποία βεβαίως ἠδύνατο νὰ συνταράξῃ καὶ τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους καὶ τὰς διεθνεῖς αὐτοῦ σχέσεις, νὰ καλέσῃ τοὺς ἐφέδρους ἅπαντας καὶ νὰ τοὺς ἐκγυμνάσῃ. Ἀλλὰ διατί δὲν τὸ πράττει; διότι δὲν ἔχει σχέδιον, δὲν ἔχει σκοπὸν, διότι ἐννοεῖ νὰ μερίσῃ μετὰ πάντων ὑμῶν τὴν εὐθύνην δι’ ἑκάστην της πρᾶξιν. Καὶ διὰ τοῦτο σᾶς ἔλεγε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, σεῖς εἶσθε ἡ δύναμις, παραμείνατε, ὅπως μερίσωμεν τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών μου· διότι δὲν ἠκούσθη, κύριοι, εἰς οὐδὲν κανονικῶς λειτουργοῦν συνταγματικὸν πολίτευμα, ὅτι τὰ κοινοβούλια μετέρχονται τὰ ἔργα τῶν ὑπουργικῶν γραφείων, ὅτι παραμένουν διαρκῶς, καὶ ὁπότε ἤθελε σκεφθῆ εἷς ὑπουργὸς νὰ προβῇ εἰς ἓν οἱονδήποτε μέτρον, ὅτι ὀφείλουν αὐτοὶ νὰ συνέρχωνται καὶ τὸ ἐπιψηφίζωσι. Τὰ κοινοβούλια συνέρχονται, ὅπως ἐξελέγξωσι τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως χορηγήσωσι τὰ ἀναγκαιοῦντα αὐτῇ μέτρα, καὶ μετὰ ταῦτα ἀποχωροῦν. Δὲν εἶσθε, κύριοι, αὐτὴν τὴν στιγμὴν δύναμις· ἠμπορεῖ νὰ σᾶς κολακεύῃ αὐτὸ, τὸ ὁποῖον σᾶς εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἀλλ’ εἶσθε βεβαίως ἡ ἀσθένεια καὶ ἡ ἀδυναμία τοῦ Κράτους, ὅπως ἔχουσι τὰ τῆς Βουλῆς, πᾶσα δὲ πρᾶξις ὑμῶν τείνει σήμερον εἰς καταστροφὴν, ἡ εὐθύνη δ’ ἡμῶν, διότι συντρέχομεν εἰς τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι μεγίστη, εἶναι μεγαλειτέρα τῆς εὐθύνης, ἥτις ἤθελε βαρύνει ἡμᾶς διὰ τὴν ἀποχώρησίν μας. Καὶ ἐπειδὴ ὁμιλῶ περὶ ἀποχωρήσεως, προσθέτω, ὅτι δὲν ἐνόησα τὴν θεωρίαν τὴν ἐπ’ αὐτῆς ἀναπτυχθεῖσαν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐντεῦθεν. Σᾶς εἶπον, ὅτι ἡ ἀποχώρησις δικαιολογεῖται μόνον ὅταν πρόκηται νὰ σωθῇ τὸ πολίτευμα. Ἀλλὰ τότε ὑπολαμβάνομεν τὰ πολιτεύματα ἄνευ σκοποῦ καὶ ὡς εἰκόνας, αἱ ὁποῖαι ἐξ ἁπλῆς εὐλαβείας πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ διασωθῶσι. Δι’ ἐμὲ τὸ πολίτευμα ἔχει σκοπὸν τὴν εὐημερίαν τοῦ λαοῦ, μοὶ εἶναι δὲ ἀδιάφορον, ἂν δὲν ὑπάρξῃ, ἐὰν χάριν αὐτοῦ καταστρέφωμεν ἐκείνην, ψηφίζοντες νομοσχέδια οἷον τὸ προκείμενον. Διὰ τοῦτο εἶπον ἤδη καὶ δηλῶ καὶ πάλιν, ὅτι, ἀφοῦ δὲν ἔχω τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβάλω τὴν γνώμην μου, πάντα θὰ μετέλθω τρόπον, ὅπως παραλύσω τὰς συνεδριάσεις τοῦ σώματος, ὅταν πρόκηται νὰ ψηφισθῶσι μέτρα διασείοντα ἄνευ λόγου τὴν κοινωνίαν.

§120ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τώρα καταλαμβάνω καλῶς, ὅτι, ὅτε ἐκαλεῖτε τὴν ἐπιστρατείαν, ἐπαίζετε. Ἡμεῖς, μικροὶ καὶ περιωρισμένοι, ἔχοντες ἀπέναντι ἡμῶν μεγάλην δύναμιν ἀντιτασσομένην καὶ λέγοντες, ὅτι θέλομεν νὰ διεκδικήσωμεν τὰ δικαιώματά μας, ἑτοιμαζόμεθα οὐχὶ διὰ νὰ πράξωμεν τοῦτο, διότι ἐκ τῶν προτέρων γνωρίζομεν, ὅτι εἴμεθα ἀνίκανοι, ὅτι δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς ἕν ἑκατομμύριον ν’ ἀντιταχθῶμεν πρὸς 15,000,000 καὶ πλέον, ὅτι ἑτοιμαζόμεθα εἰκονικῶς, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ περιορισθῶμεν εἰς κανονικὴν παρασκευὴν, νὰ συναθροίσωμεν δυνάμεις ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ ἡμῶν, τῶν δυνάμεων ἡμῶν, βέβαιοι ὄντες, ὅτι θέλομεν παρουσιασθῆ μὲ ἐλάσσονας δυνάμεις, καὶ ὅτι δὲν ἐπρόκειτο νὰ ἐνεργήσωμεν σπουδαίως, διότι δὲν ἐλπίζομεν νὰ κατορθώσωμέν τι, ἀλλὰ νὰ σώσωμεν τὴν τιμήν μας, πολεμοῦντες, καὶ ἡττώμενοι ὅπως ἐπολέμησαν καὶ ἡττήθησαν οἱ Δανοί, ἵνα σώσωσι τὴν τιμήν των. Οὕτως ἐν γνώσει καὶ προμελετημένως συναισθανόμενοι τὴν ἀδυναμίαν μας, ἐκαλέσαμεν τὸν λαὸν εἰς τὰ ὅπλα, ὄχι διότι ἠλπίζομεν νὰ πράξωμέν τι, νὰ κατορθώσωμέν τι, ἀλλὰ μόνον διὰ νὰ πολεμήσωμεν καὶ σώσωμεν τὴν τιμήν μας· ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν προεκαλούμεθα, ὡς οἱ Δανοί· ἐκαλέσατε τὴν ἐπιστρατείαν, ἵνα προκαλέσητε. Οἱ Δανοὶ ἠμύνοντο. Ἡμεῖς, κύριοι, δὲν ὑπεθέσαμεν, ὅτι τοιοῦτος ἦτο ὁ σκοπὸς τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ τοῦ καλέσαντος αὐτὴν ὑπουργείου· ἐὰν ἐγνώριζον, ὅτι αὐτὸς ἦτο ὁ σκοπὸς καὶ αἱ σκέψεις αὐτοῦ, θὰ τὴν ἐπολέμουν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, θὰ ἤμην ἐναντίος. Ἐπίστευον, ὅτι ἡ κλῆσις ἑξήκοντα χιλιάδων ἦτο ἔργον σπουδαῖον καὶ μεμελετημένον δι’ ἐνέργειαν· καὶ διατί κλαυθμυρίζομεν σήμερον; Ὅτε ἐκαλέσατε 60,000 ἄνδρας εἰς τὰ ὅπλα, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης αἱ συνέπειαι ἦσαν γνωσταί, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἀνεφάνησαν αἱ καταστροφαὶ καὶ οἱ ἀπειλοῦντες τὴν κοινωνίαν κίνδυνοι· 60,000 ἄνδρες, καλούμενοι εἰς τὰ ὅπλα, εἶναι τὸ ⅓ τοῦ ἐνεργοῦ πληθυσμοῦ, καὶ ὅταν ἀφαιρέσητε τὸ τρίτον τοῦ ἐνεργοῦ πληθυσμοῦ ἀπὸ τὴν κοινωνίαν, ἡ κοινωνία αὐτὴ θὰ πάθῃ, θὰ ὑποφέρῃ. Ἀπὸ τότε ἤρχισαν λοιπὸν αἱ καταστροφαὶ, διότι ἡ ἀφαίρεσις εἶναι μεγάλη καὶ ἡ ἀναλογία πρωτοφανής· πλὴν ὑβρίζουσιν ἡμᾶς ἤδη διατὶ δὲν περιωρίσθημεν εἰς τὸν κανονικὸν τοῦ πληθυσμοῦ ἡμῶν ἀριθμόν. Ἀλλὰ δὲν ἠρχίσαμεν ἡμεῖς· τὸν ἀριθμὸν ἐκάλεσεν ἡ προκάτοχος, καὶ ἐὰν κακὸν ἐπράχθη, αὐτὴν ὤφειλον νὰ μεμφθῶσι. Καὶ ἀφοῦ, κύριοι, ἔγειναν πάντα ταῦτα, ἀφοῦ τῷ ὄντι ἀφῃρέθησαν οἱ ἄνδρες ἀπὸ τὰς οἰκογενείας αὐτῶν, ἀφοῦ τὰ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα τρομάζουσιν ἤδη, ἐπῆλθον καὶ ἡ κοινωνία τὰ ὑπέφερε καὶ τὰ ὑποφέρει, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν καὶ πιστεύουσα, ὅτι μέγα τι πράγματι ἐπιδιώκεται καὶ οὐχὶ ὅτι χάριν ἐπιδείξεως γίνονται αὐτὰ, καὶ ὅταν, κύριοι, πρόκηται νὰ συμπληρωθῇ τὸ ἔργον, καὶ ὅταν πλησιάζωμεν, τότε κατεξανίστασθε, τότε κλαυθμυρίζετε καὶ θρηνεῖτε διὰ τὰς συνεπείας, διὰ τὰ κακὰ, ἅτινα θὰ ἐπέλθωσιν. Ἀλλὰ, κύριοι, εἶναι ἀργά. Ἐκαλέσατε 60,000 ἄνδρας, καὶ ἂν τῷ ὄντι δὲν εἴχετε τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον δεικνύετε σήμερον, ὅτε τοὺς ἐκαλέσατε, δὲν τὸ ἐπράξατε ἁπλῶς, ἵνα τοὺς παρατάξητε, διὰ νὰ νικηθῶσιν· ἀλλ’ ἐὰν τοὺς ἐκαλέσατε οὕτως, ἐπράξατε κάκιστα. Ὁ στρατός μας ἤδη δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς πραγματικὰς ἀνάγκας· λάβετε ἀνὰ χεῖρας τὸ πρῶτον στρατιωτικὸν σύγγραμμα, τὸ ὁποῖον τυχαίως ἀπαντήσητε, ἀναγνώσατε τὴν ἱστορίαν, ἐξετάσατε τὸν τυχόντα, διὰ νὰ ἴδητε ὅτι 60,000 στρατὸς δὲν ἠμπορεῖ νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὴν μάχην ὁλόκληρος, ἀλλὰ κατὰ 20,000 τουλάχιστον ὀλιγώτερος. Ἀνεγίνωσκα χθὲς τὸν Θιέρσον, τὸν πολὺ ἐνασχοληθέντα εἰς τὰ ζητήματα αὐτά· ἔλεγεν οὗτος εἰς τοὺς Γάλλους, εἰς παλαιοτέραν τινὰ ἐποχήν: θέλετε νὰ στείλητε εἰς τὸν πόλεμον 500,000 στρατὸν, ἑτοιμάσατε 800,000· αὐτὴ ἡ ἀναλογία εἶναι ἀληθής. Καὶ ἂν, κύριοι, ἔχητε τὸν σκοπὸν νὰ παραταχθῆτε, ἵνα νικηθῆτε ἁπλῶς, τότε μένετε ἐκεῖ ὅπου εἶσθε· ἀλλ’ ἂν ὁ σκοπός σας ἦναι νὰ ἐπιδιώξητε πραγματικῶς ἀποτελέσματα καὶ νὰ ὑποστηρίξητε δικαιώματα, ὅ,τι ἔχετε δὲν ἀρκεῖ. Ἐζητήσατε 60,000 στρατὸν, ὁ ὁποῖος δὲν ἀρκεῖ διὰ τὴν ἐνέργειαν, ἐάν ποτε ἐπέλθῃ, πλὴν ἀδιάφορον τοῦτο· σεῖς πρέπει νὰ παρεσκευάζησθε σπουδαίως, ὡς νὰ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι θὰ ἐνεργήσητε, ἀλλὰ διὰ νὰ συμπληρωθῇ καὶ αὐτὸς ὁ ἀριθμὸς, τὸν ὁποῖον σεῖς ἐζητήσατε, πρέπει νὰ κληθῶσι καὶ ἄλλοι εἰς τὰ ὅπλα· καὶ ὅταν ἡμεῖς θέλωμεν τὸ μέτρον σας νὰ ἐφαρμόσωμεν, τότε ἀρχίζετε νὰ κραυγάζητε καὶ θρηνῆτε· φαίνεται, ὅτι δὲν ἐσκέφθητε ἀπ’ ἀρχῆς τί ζητεῖτε καὶ τί δύνασθε νὰ πράξητε. Ἐὰν ἐζητεῖτε νὰ παρασκευασθῆτε καὶ κατόπιν νὰ ἐνεργήσητε, καλῶς ἐπράξατε, μὴ παραπονῆσθε· ἐὰν ἐσκοπεύετε ἁπλῶς νὰ ἐπιδειχθῆτε, πιστεύοντες ὅτι σπουδαῖόν τι δὲν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν, κακῶς ἐσκέφθητε καὶ ἐν γνώσει ἐνεργήσατε ἀστόχως ὅ,τι ἐνεργήσατε. Ἂν ἦναι ἀληθὲς ὅ,τι εἴπετε σήμερον, ἐὰν πιστεύητε, ὅτι δὲν ἠμποροῦμεν νὰ παρατάξωμεν δυνάμεις ἀρκούσας καὶ ἐν γνώσει ἐπιβάλλομεν πρὸς τὸ ἔθνος βάρη, τὰ ὁποῖα δὲν δύναται νὰ φέρῃ, καὶ ἐγνωρίζομεν, ὅτι δὲν εἴμεθα ἱκανοὶ νὰ κατορθώσωμεν πάντα, ὅ,τι ἐπράξαμεν εἶναι ἔγκλημα, ἐβλάψαμεν τὴν κοινωνίαν, ἐξεθέσαμεν τὴν ὑπόληψίν μας εἰς τοῦτο διαφωνοῦμεν τοὐλάχιστον, διότι ἡμεῖς ἐνεργοῦμεν καλῇ τῇ πίστει. Ζητοῦμεν σήμερον πρὸ πάντων νὰ συμπληρώσωμεν τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ ὅπως σεῖς τὸν ὡρίσατε, ἐὰν δὲ δὲν μᾶς ἀφήσητε νὰ κατορθώσωμεν τοῦτο, αἱ συνέπειαι δὲν εἶναι εἰς βάρος ἡμῶν, τὸ ἐννοεῖτε, εἶναι εἰς βάρος ὑμῶν τῶν κωλυόντων. Καὶ ἡμεῖς, κύριοι καὶ ἡ κοινωνία ἐξακολουθεῖ νὰ ὑποφέρῃ ἀγογγύστως, διότι ἐξ ἀρχῆς ἐνομίσαμεν πάντες, ὅτι ἔχομεν προθέσεις εἰλικρινεῖς, ὅτι ἐπιδιώκομεν σπουδαίως καὶ ἀληθῶς τὸ δίκαιόν μας, καὶ ὅτι χάριν τῆς ἰδέας αὐτῆς ἔπρεπεν ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία νὰ ὑποκύψῃ εἰς ὅλας τὰς ἐπιζημίους συνεπείας, τὰς ὁποίας ἐπιβάλλει ἡ τοιαύτη ἀφαίρεσις τῶν ἀνδρῶν. Ἀλλὰ, κύριοι, παραπονεῖσθε σήμερον διὰ τοῦτο. Σᾶς ἐρωτῶ ὅμως, τίς πρῶτος μᾶς ὡδήγησεν εἰς τὸ σημεῖον, εἰς ὃ εὑρισκόμεθα; ἐφ’ ὅσον εὑρισκόμεθα ὅπου ἐτέθημεν, διὰ νὰ ἀνταποκριθῶμεν πρὸς τὰ πράγματα καὶ τὰς ἀληθεῖς ἀνάγκας, δὲν εἶναι ἀρκετὸν ὅ,τι ἔχομεν, καὶ περὶ τούτου πρόκειται. Ἐδῶ ὅπου ἱστάμεθα, δὲν ἱστάμεθα ἀσφαλεῖς· ὁ ἀριθμὸς, τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀνάγκην, δὲν εἶναι πλήρης, καὶ ἐὰν δὲν πληρωθῇ, ὄχι μόνον θὰ ἀπολέσωμεν μάτην ὅ,τι μέχρι τοῦδε ἐθυσιάσαμεν, ἀλλὰ, κύριοι, καὶ θὰ ἀτιμασθῶμεν. Πρέπει λοιπὸν, κύριοι, ἐν γνώσει σήμερον ν’ ἀποφασίσητε, ἀφοῦ σκεφθῆτε, ἐὰν θέλητε, ὡς σᾶς λέγουσι, νὰ μένητε ἕως ἐδῶ· θὰ ἔχητε πολὺ πιθανὸν τὴν ἀποτυχίαν· δὲν θὰ ἦναι καλλίτερον τότε νὰ ὀπισθοδρομήσητε; ἀλλ’ αὐτὴ ἡ λέξις δὲν ὑπάρχει νομίζω εἰς τὴν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν, οὔτε τὸ πρᾶγμα εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ἐνέργειαν· ἐὰν δὲν θέλητε τοῦτο, πρέπει, ἵνα περατώσητε τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἠρχίσατε καὶ τὸ ὁποῖον σκέπτεσθε ν’ ἀκολουθήσητε, νὰ χορηγήσετε ὅλα τὰ μέσα, διότι τῳόντι, κύριοι βουλευταί, εἶναι αἶσχος, εἶνε ἀπώλεια τῆς ἐθνικῆς ὑπολήψεως, ζημία, νὰ εἴπωμεν σήμερον, δὲν ἐνοήσαμεν τὶ ἐπράξαμεν, δὲν ἐξετιμήσαμεν τὰς δυνάμεις μας, δὲν ἐμελετήσαμεν τίνος θὰ λάβωμεν ἀνάγκην, ἐνεργήσαμεν παιδαριωδῶς· αὐτὸ σᾶς συμβουλεύουσι νὰ πράξητε. Ἀλλά, κύριοι, δυσανασχετοῦσιν ἤδη διὰ τὰς συνεπείας τοῦ μέτρου αὐτῶν· μήπως εὑρίσκουσι τοὐλάχιστον θεραπείαν τινά; μήπως ἀπαλλάσσωσι τὴν κοινωνίαν τοὐλάχιστον ἀπὸ τὰ κακὰ, τὰ ὁποῖα νομίζουν, ὅτι θὰ ὑποστῇ; προσπαθοῦν ν’ ἀποδείξωσιν, ὅτι θέλουν τὴν ἀπαλλάξει, ἀλλὰ δὲν τὸ πράττουσι· διατί παραπονοῦνται; διότι διὰ τοῦ νόμου αὐτοῦ θ’ ἀποσπασθῶσιν ἀπὸ τὴν οἰκίαν των οἱ ἔχοντες τὴν ἡλικίαν ἀπὸ τοῦ 21–30 ἔτους ὡς ἀπαλλαγέντες, καὶ μᾶς λέγουν τί θὰ γείνουν αἱ οἰκογένειαι αὐτῶν; θὰ ἐπιφέρητε τὴν ἐρήμωσιν· δεχθῆτε τὴν τροπολογίαν μας, θὰ ὑποβληθῶσι κατ’ αὐτὴν εἰς τὰς διαταγὰς τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν οἱ ἀπαλλαγέντες, ἀλλὰ δι’ ἁπλῆν μόνον ἐκγύμνασιν. Καὶ κατὰ τί διαφέρει τοῦτο, ἐὰν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν διατάξῃ, καὶ πρέπει νὰ διατάξῃ, διότι ἄλλως δὲν γίνετα ἐκγύμνασις, ὅτ’ οἱ πολῖται ἑκάστης ἐπαρχίας πρέπει νὰ συναχθῶσιν εἰς τὴν πρωτεύουσαν τῆς ἰδίας αὐτῶν ἐπαρχίας, νὰ μένωσιν ἐκεῖ καὶ νὰ γυμνάζωνται; Σᾶς ἐρωτῶ, τί θέλουσι κερδήσει αἱ οἰκογένειαι αὐτῶν, ἀφοῦ θὰ λείπωσι διαρκῶς ἀπὸ τὰς οἰκίας των; ποίαν ἀνακούφισιν θὰ παρέξητε εἰς τὰς οἰκογενείας των; Οὐδεμίαν· θέλουσι διακόψει τὰ ἔργα των. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον θὰ συμβῇ, εἶναι ν’ ἀποδίδωσιν ἐνίοτε οἰκογενειακὴν τινὰ ἐπίσκεψιν, ἀλλ’ ὡς πρὸς τὰς ὑποθέσεις των δὲν δύνανται νὰ πράξωσιν οὐδὲν, οὔτε νὰ σκάψωσιν τὸ κτῆμά των οἱ κτηματίαι, οὔτε νὰ καλλιεργήσωσιν οἱ χωρικοί, οὔτε νὰ ἐνεργήσωσι τὸ ἐμπόριόν των οἱ ἔμποροι, οὔτε ἄλλο τι νὰ πράξωσιν ἀπόντες· ὥστε πρόκειται περὶ λέξεως ἁπλῆς καὶ οὐχὶ περὶ πραγμάτων· ὅταν θέλωσι νὰ τοὺς γυμνάσωμεν, δὲν ἐνόουν νὰ τοὺς ἀφήσωμεν εἰς τὰς οἰκίας των, νὰ φροντίζωσιν περὶ τῶν ὑποθέσεών των. Ἀλλά, κύριοι, ὁ κ. Καλλιγᾶς πολλὰ σᾶς ὡμίλησε περὶ ἀνανεώσεως τῶν δυνάμεων τοῦ στρατοῦ καὶ σᾶς εἶπεν, ὅτι στρατὸν δὲν ἔχετε, ἐὰν δὲν ἀνανεώσητε αὐτόν· τοῦτο εἶναι ἀληθὲς, ἀλλὰ πρέπει νὰ τὸν ἀνανεώσητε δι’ ἁπλῶν πολιτῶν ἢ διὰ στρατιωτῶν; Ἰδοὺ τὸ ζήτημα· ἐὰν ἀνανεώσητε δι’ ἀνδρῶν γεγυμνασμένων ἱκανῶν νὰ σᾶς χρησιμεύσωσιν ἐν πολέμῳ, ἐννοῶ τί λέγει ὁ κ. Καλλιγᾶς, διότι ἡ ἀνανέωσις δι’ ἁπλῶν πολιτῶν δὲν καθιστᾷ στρατὸν ἰσχυρὸν, ἀληθῆ στρατὸν, ἀλλὰ βασιβουζούκους, στρατὸν, ὁ ὁποῖος δὲν δύναται νὰ χρησιμεύσῃ· αὐτὸ ζητοῦν; Ἀλλὰ κατὰ τὸ σύστημα τοῦ κ. Καλλιγᾶ, ἐὰν δὲν πρόκηται νὰ λάβητε τοὺς ἄνδρας ἀπὸ τὴν οἰκογένειαν, νὰ τοὺς μεταφέρητε ὅπου ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νομίζει ἀναγκαῖον, διὰ νὰ τοὺς γυμνάσῃ καὶ νὰ τοὺς καταστήσῃ στρατιώτας, τὸ σύστημα οὕτω δὲν δίδει δύναμιν, ἀλλ’ ἀφαιρεῖ, δίδει ἀνθρώπους, οἵτινες δὲν εἶναι στρατιῶται, εἶνε ἑπομένως σύστημα ἀνωμαλίας, ἀδυναμίας, συγχύσεως. Καὶ σᾶς λέγω, ὅτι ἐπλανήθην ἐκ τῆς τροπολογίας τοῦ κ. Καλλιγᾶ, διότι ἔχων πεποίθησιν εἰς τὰς γνώσεις καὶ τὰ φῶτα αὐτοῦ, δὲν ἐπίστευον εἰς τοιοῦτον παραλογισμὸν, καὶ εἶπον τότε, ὅτι ἡμεῖς, ἐννοοῦντες τὴν τροπολογίαν του ὡς καθιεροῦσαν στρατιώτας ὑποχρέους διὰ τοὺς γυμναζομένους, καὶ ἐξωμοίωσεν αὐτοὺς πρὸς τοὺς στρατιώτας, τὴν παραδεχόμεθα, διότι αὕτη θὰ μᾶς δώσῃ στρατιώτας, οἵτινες θέλουσι χρησιμεύσει εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ. Ὁ κ. Καλλιγᾶς, ὅτε τὸν ἠρώτησα, ἐὰν τοῦτο ἐννοῇ, συνῄνεσε, καὶ ὁ κ. Ῥικάκης τότε εἶπεν, ὅτι, ἐὰν τὸ ἤξευρε, δὲν ἐψήφιζε τὸν νόμον περιέχοντα τυχὸν τὴν τροπολογίαν μὲ τοιαύτην ἔννοιαν· ἐνθυμεῖσθε, ὅτι διὰ τοῦ ἄρθρου τοῦ περὶ ἀπαλλαγῶν νόμου ἐζήτουν καὶ ἐπροτίθεντο τὴν συμπλήρωσιν. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ἐγὼ ἐπίστευα, ὅτι σπουδαίως ὁ κ. Καλλιγᾶς ἐφρόντιζε περὶ ἀνανεώσεως τοῦ στρατοῦ διὰ στρατιωτῶν καὶ οὐχὶ δι’ ἁπλῶν πολιτῶν. Κύριοι, τὸ ἕτερον σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐπρότειναν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατορθωθῇ, δηλ. νὰ καλέσωμεν νέους κατωτέρας ἡλικίας τοῦ 21· ἀλλὰ θὰ συνάξωμεν τοὺς νέους αὐτοὺς ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε χωρὶς οὐδὲν νὰ ἐξετάσωμεν, νὰ παρατρέξωμεν ὅ,τι ὁ νόμος διατάσσει πρὸς εὕρεσιν τῶν ὑποχρέων καὶ ἱκανῶν, ἢ θὰ ἐφαρμόσωμεν τὸν νόμον καὶ θὰ ὑποβάλωμεν αὐτοὺς εἰς τὰς ἐξετάσεις, θὰ ἐπιληφθῶμεν ἐξετάσεων, θ’ ἀκούσωμεν παράπονα. Ἐὰν τηρήσωμεν τὸν νόμον τῆς προθεσμίας κλπ. δὲν δύνανται νὰ ἔλθωσι παρὰ μετὰ τρεῖς μῆνας. Μετὰ τρεῖς μῆνας θ’ ἀρχίσῃ ἡ πρόσκλησις αὐτῶν καὶ μόλις μετὰ πέντε μῆνας θέλομεν τοὺς ἔχει, μετὰ πόσους δὲ θὰ δυνηθῶμεν νὰ τοὺς χρησιμοποιήσωμεν; Αὐτὰ, κύριοι, δὲν μοὶ φαίνεται, ὅτι εἶναι σπουδαῖα καὶ μόνον ὡς ἐπιχειρήματα δύνανται νὰ λέγωνται. Τὸ ζήτημα, κύριοι, περὶ τῆς ἡλικίας ἐλύθη ὁριστικῶς ἀπὸ ὅλους τοὺς ἐν Ἑλλάδι δυναμένους νὰ κρίνωσιν ὀρθότερον περὶ αὐτοῦ καὶ ἀπὸ τὸν νόμον· δὲν εἶναι ὀρθὸν καὶ συμφέρον νέοι μικροτέρας ἡλικίας τῆς ἐν τῷ νόμῳ νὰ κληθῶσιν εἰς τὸν στρατόν, ἀπεκλείσθησαν, διότι ἐθεωρήθησαν ἀσθενεῖς καὶ ἀδύνατοι ὥστε ν’ ἀνθέξωσιν εἰς τὴν τακτικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ, πολλῷ δ’ ὀλιγώτερον εἰς πόλεμον.

§121ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δεκαεννεαετεῖς δὲν ἠμποροῦν;

§122ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριοι, δὲν πρόκειται ν’ ἀποφασίσωμεν ὑμεῖς καὶ ἐγώ, τὸ ἐξήτασαν οἱ δυνάμενοι νὰ τὸ ἐξετάσωσι· βεβαίως σεῖς δύνασθε νὰ εἴπητε καὶ 15 ἐτῶν, ἀλλὰ σεῖς δύνασθε νὰ τὸ εἴπητε μόνον.

§123ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ Ναπολέων εἶχε στρατιώτας 14 καὶ 15 ἐτῶν.

§124ΡΑΛΛΗΣ. Ἔχετε ἤδη εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ περὶ τὰς 4,000 ὑπηρετοῦντας.

§125ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Λοιπὸν, ἰδοὺ αἱ δύο δυσκολίαι, αἱ ὁποῖαι μᾶς ἐμποδίζουν νὰ καταφύγωμεν εἰς αὐτὴν τὴν ἡλικίαν, ἐνῷ ἔχομεν συγχρόνως ἐν τῷ νόμῳ διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἰς περιστάσεις, καθ’ ἃς ἡ Πατρὶς ἔχει ἀνάγκην, ὡς σήμερον, ἡ ὑποχρέωσις αὕτη ἐπιβάλλεται εἰς τοὺς ἀπαλλαγέντας. Ὁ νόμος ῥητῶς λέγει, ὅτι ἐν ἀνάγκῃ αὐτοὶ πρέπει νὰ κληθοῦν, ἐνῷ εἰς τὴν ἀνωτέρω ἡλικίαν δὲν ἐπιβάλλει αὐτὴν τὴν ὑποχρέωσιν καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ καταφύγωμεν καὶ εἰς τὸ ἄρθρ. 69, διὰ νὰ γυμνάσωμεν τοὺς ἐφέδρους, διότι δὲν πρόκειται περὶ γυμνάσεως, ἀλλὰ πρόκειται περὶ στρατοῦ Ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν, ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλὴ μᾶς δώσῃ τὸν νόμον αὐτόν, θέλομεν τὸν ἐφαρμόσει οὕτω, καλοῦντες τοὺς ἐφέδρους πρῶτον, καὶ ἐὰν παρουσιασθῇ ἀνάγκη, θὰ καλέσωμεν καὶ τοὺς ἀπαλλασσομένους, ὡς ἠθέλομεν τὸ πράξει καὶ δυνάμει τοῦ ἄρθρου 40· διὰ μιᾶς δὲν δυνάμεθα νὰ καλέσωμεν ὅλους, καὶ ἀπορῶ πῶς ἰσχυρίζονται τὸ ἐναντίον. Κύριοι, τὰ σήμερον ἐπαναλαμβανόμενα δὲν εἶναι τοῦ καιροῦ, οὔτε ἔχουν ἀξίαν τινά. Ἐπαναλέγω ὅ,τι καὶ προχθὲς εἶπον· ἐπελήφθημεν ἑνὸς ἔργου σπουδαίου, διὰ νὰ ἀνταποκριθῶμεν δὲ εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτοῦ, ἔχομεν ἀνάγκην ὡς πυρῆνος 60,000 ἀνδρῶν καὶ πλέον ἐν ἐνεργείᾳ· ἔχομεν ἀνάγκην πολλαπλασίων. Καὶ διατί ἔχομεν ἀνάγκην τοῦ νόμου; Διὰ νὰ ἑτοιμάσωμεν καὶ ἄλλους στρατιώτας· τὸν στρατὸν, τὸν ὁποῖον θὰ συναθροίσωμεν κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς ἐνεργείας, ἵνα τὸν χρησιμοποιήσωμεν, ὀφείλομεν νὰ τὸν ἑτοιμάσωμεν καὶ ὀφείλομεν ἰσχυρὰν δύναμιν νὰ παρουσιάσωμεν, ὅπως ἀποτελεσματικῶς ἐνεργήσωμεν, ἐὰν προκληθῶμεν νὰ ἐνεργήσωμεν. Αὐτὸ πρέπει, κύριοι, νὰ ἐννοήσωμεν, ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐργαζώμεθα σπουδαίως, ἄλλως ματαιοπονοῦμεν· 30,000 ἢ 40,000, ἢ 50,000 μόνον καλοῦ στρατοῦ δὲν ἀρκοῦσι, τοσοῦτος ἀριθμὸς δὲν δύναται νὰ σᾶς χρησιμεύσῃ. Πρέπει νὰ σκεφθῆτε, σᾶς λέγουν, ὀφείλετε νὰ ἀπαλλάξητε τὴν κοινωνίαν ἀπὸ καταστροφάς· ἀλλὰ μεγίστη καταστροφὴ εἶναι ἐὰν ἤδη σταματήσητε ἢ ὀπισθοδρομήσητε· δὲν εἶνε καιρὸς νὰ σκεφθῆτε τί ἀναλόγως ἠμπορεῖ νὰ δώσῃ ἡ Ἑλλάς. Ἡ σκέψις αὕτη ἔπρεπε νὰ γείνῃ ἐν ἀρχῇ· ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν κἄτι περισσότερον ἀφ’ ὅ,τι πράττεται εἰς ὅλον τὸν ἄλλον κόσμον. Δὲν δύνασθε νὰ ἐπικαλεσθῆτε τὴν ἀναλογίαν τῶν ἄλλων ἐθνῶν, διότι ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ παραβληθῶμεν πρὸς αὐτά, οὔτε κατὰ τὸν ὁπλισμόν, οὔτε κατὰ τὰ πλεονάζοντα μέσα, καὶ αὐτὴν τὴν ἔλλειψιν πρέπει νὰ τὴν συμπληρώσωμεν διὰ θυσιῶν μεγίστων, δι’ ἐνεργείας πυρετώδους, δι’ ἐπιμονῆς ἀκαταδαμάστου. Ἄνευ τούτου εἶναι οὐδὲν, ἐπαναλέγω, τὸ πραττόμενον, μὴ κοπιῶμεν· καὶ οὔτε νὰ ὀπισθοδρομήσωμεν, οὔτε νὰ σταματήσωμεν εἰς τὰς θυσίας δυνάμεθα· θ’ ἀποδείξωμεν, ὅτι μικρολογοῦντες καὶ παραπονούμενοι ἤδη, ὅ,τι ἐπράξαμεν, τὸ ἐπράξαμεν χωρὶς νὰ σκεφθῶμεν τί ἔπρεπε νὰ πράξωμεν. Ὅ,τι σᾶς ζητοῦμεν δυνάμεθα δυνάμει τοῦ νόμου νὰ τὸ πράξωμεν, ἀλλ’ εἰς ἄλλας περιστάσεις, καὶ αἱ περιστάσεις αὗται δὲν ὑφίστανται ἔτι, ἄλλως μὴ ἀμφιβάλητε, ὅτι οὐδεὶς ὑπουργὸς θέλει φοβηθῆ τὴν εὐθύνην ἐν ἀνάγκῃ.

§126ΤΙΝΕΣ. Τὴν Δευτέραν, κ. πρόεδρε.

§127ΕΤΕΡΟΙ. Ἀπόψε νὰ τελειώσωμεν.

§128ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Τὰ βίαια πράγματα δὲν ἔχουν καλὰ ἀποτελέσματα. Πρέπει, κ. πρόεδρε, νὰ διαλύσητε τὴν συνεδρίασιν.

§129ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Πολλάκις ἐθαύμασα τὴν σύνεσιν τῶν ἀρχαίων νομοθετῶν, ἰδίως δὲ σήμερον μοὶ ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ θαυμάσω αὐτῶν τὴν περίνοιαν καὶ τὴν σύνεσιν πρὸς τὸ νομοθετεῖν. (Θόρυβος.)

§130ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ παραταθῇ ἡ συνεδρίασις. (Θόρυβος.)

§131Κ. ΓΙΑΛΙΑΣ. Μὴ φεύγετε, καθήσατε νὰ τελειώσωμεν. Ὅστις θέλει, δύναται νὰ ὁμιλήσῃ, καὶ ἡμεῖς θὰ τὸν ἀκούσωμεν. Πρέπει νὰ τελειώσωμεν, καὶ μάλιστα θὰ καθήσωμεν ν’ ἀναγνωσθῶσι καὶ τὰ πρακτικά.

§132ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Οἱ ἀρχαῖοι νομοθέται, κύριοι, νομοθετοῦντες, ἦρον κατόπιν τὴν ἑαυτῶν προσωπικότητα ἐκ τοῦ μέσου, ὅπως μὴ ἀναγκασθῶσι νὰ ὑποκύψωσιν εἰς μεταβολὴν τῶν ἅπαξ νομοθετηθέντων, καὶ ἄλλοι ἐξ αὐτῶν ἐπέβαλον κεφαλικὰς ποινὰς εἰς τοὺς ζητήσαντας τὴν μεταῤῥύθμισιν τοῦ κειμένου νόμου συμπολίτας αὐτῶν, καὶ ἔφθασαν τινὲς τῶν ἀρχαίων νομοθετῶν μέχρι τοῦ σημείου τοῦ νὰ καταδικάσωσιν αὐτοὺς εἰς θάνατον ἢ ἀειφυγίαν, καὶ ἐπὶ πλέον διέταξαν ὅπως καὶ ἡ ἐκ τοῦ σώματος αὐτῶν τέφρα διασκεδασθῇ εἰς τὸν ἀέρα, ἵνα μὴ εὑρεθῇ ἀφορμή, ὅπως ἐκπληρωθῇ ὁ ὅρος αὐτῶν τῆς τηρήσεως τῶν νομοθετηθέντων μέχρις ἐπανελεύσεως τοῦ νομοθετήσαντος, καθὼς τοιοῦτον ἔπραξεν ὁ Λυκοῦργος, ὅστις εἶχε ῥήτραν εἰς τὴν νομοθεσίαν του, ὅτι πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ αὐτὸς ἐν Σπάρτῃ, ὅπως γείνῃ ἀναθεώρησις τῆς νομοθεσίας, καὶ οὕτως οἱ Σπαρτιᾶται ὤφειλον νὰ τηρήσωσι τὴν ἑαυτῶν νομοθεσίαν ὁρκισθέντες πρὸς τοῦτο. Τώρα ἐπεθύμουν τοιαύτην ῥήτραν καὶ ἐν τοῖς ἡμετέροις νομοθετήμασι, καθόσον παρουσιάζεται τὸ ἄτοπον καὶ ἀντιπολιτικὸν τῆς διηνεκοῦς ἀνακατασκευῆς νόμων, οὕτω δὲ καὶ ἡ ἐνεστῶσα νομοθετικὴ ἐξουσία οὔτε ἀξιοπρεπὴς καὶ συνετὴ δύναται νὰ ἐκληφθῇ. Τίς ἐξ ὑμῶν ἀγνοεῖ, ὅτι καθ’ ἑκάστην διὰ νομοθετημάτων νέων ἀνατρέπομεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρὸ ὀλίγου ἐνομοθετήσαμεν; τίς ἀγνοεῖ, ὅτι οὕτω νομοθετοῦντες παραβαίνομεν πάντα ὅρον, πᾶσαν συνθήκην συνετῆς νομοθεσίας; Σφαλερὸν, κύριοι, τὸ νομοθετεῖν ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν περιστάσεων καὶ νομοθετεῖν διὰ τὰς περιστάσεις αὐτάς· σφαλερὸν τόσον ὅσον καὶ παράλογον, περὶ τοῦ ὁποίου χαρακτηριστικώτατα οἱ ἀρχαῖοι, δίδοντες τὸν γνώμονα τοῦ συνετῶς νομοθετεῖν, ἔλεγον «τὼς λίθως ποτὶ τὰν Σπάρταν ἄγειν», ἐνῷ ὁ ἡμέτερος τρόπος εἶναι πάντη ἐναντίος· νομοθετοῦμεν οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν αἰωνίων ἀρχῶν τοῦ δικαίου, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀνάγκην τῆς φορᾶς τῶν πραγμάτων, δηλαδὴ «τὰν Σπάρταν ποτὶ τὼς λίθως ἄγοντες», οἱ νόμοι παρακολουθοῦν τὴν στρεβλότητα τῶν πραγμάτων, δηλαδὴ ἐναντίον τοῦ κανόνος τοῦ τακτικοῦ, ἐναντίον τῆς λογικῆς εἶναι ὁ τοιοῦτος τρόπος τοῦ νομοθετεῖν. Ἐνῷ τὰ πράγματα δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὰς ἡμετέρας προσδοκίας, ἡμεῖς ζητοῦμεν διὰ νόμου νὰ θεραπεύσωμεν τὴν ἔλλειψιν, ἥτις ὑπάρχει ἐντὸς τῶν πραγμάτων. Οὕτω νομοθετοῦντες τί πράττομεν; Ἐπαναλαμβάνω «ἄγομεν τὰν Σπάρταν ποτὶ τὼς λίθως» καὶ οὐχὶ «τὼς λίθως ποτὶ τὰν Σπάρταν»· τί δὲ νομοθετικὸν οἰκοδόμημα προσδοκᾶτε, ὅτε τὴν τυχαίαν φορὰν τῶν πραγμάτων τὴν μεταβάλετε εἰς νομοθετικὴν κατάστασιν; Ἐν περιστάσεσι, κύριοι, ὁμαλαῖς, ἐν περιστάσεσι ψυχραῖς, ἐν περιστάσεσι μὴ ἐπιβαλλομέναις διὰ στενοχωριῶν πολιτικῆς ἀνάγκης, ἐγένετο ἔργον νομοθετικὸν, κατηρτίσθη ὁ στρατολογικὸς νόμος, ἔργον ἐγκεκριμένον ὑπὸ πολλῶν ἄλλων πεπολιτισμένων Κρατῶν, ὁ ὁποῖος ἐψηφίσθη ἀνέτως, ἐν περιστάσεσι, καθ’ ἃς δὲν ὑπῆρχεν αὐτὴ ἡ πίεσις, δὲν ὑπῆρχεν αὐτὴ ἡ ἀνωμαλία, δὲν ὑπῆρχεν αὐτὴ ἡ ἔκρυθμος κατάστασις, ἀλλ’ ὑπῆρχε κατάστασις ἔῤῥυθμος, ὁμαλὴ, κανονική· καὶ ἐψηφίσθη τὸ νομοθετικὸν ἐκεῖνο ἔργον καὶ λειτουργεῖ. Καὶ ὅταν ἐγένετο αὐτὸ τὸ ἔργον τὸ νομοθετικὸν τὸ μὴ ἐπιβαλλόμενον ὑπὸ τοῦ ἐκτάκτου τῶν περιστάσεων, φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, ὅταν νομίζῃ τις, ὅτι δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς ἐκείνας τὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας δὲν δυνάμεθα νὰ θεωρῶμεν καὶ οὐχὶ πάντη ἀλλοτρίας ἀδεξίου κυβερνητικῆς ἐνεργείας, νὰ καταργῇ τὸν νόμον, διὰ νὰ τὸν ἐξισώσῃ πρὸς τὰς περιστάσεις. Ὅταν ἡ Βουλὴ μεταβάλλῃ τὸν νόμον αὐτὸν, παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπητε τί ἐμφαίνει; Ἐμφαίνει, κύριοι, πρῶτον, ὅτι ὁ νόμος αὐτὸς δὲν εἶναι συνετὸς, εἶναι ἄδικος, καὶ διὰ τοῦτο ἡ Βουλὴ ἔρχεται νὰ τὸν μεταβάλῃ· ἀλλὰ τίς τῶν δύο Βουλῶν εἶναι ἡ ὀρθοφρονοῦσα; ἡ ψηφίσασα ἢ ἡ καταψηφίζουσα; Βλέπετε νομοθετικὸν δίλημμα; Δεύτερον, κύριοι, διὰ τούτου τοῦ συστήματος τοῦ κατὰ καιροὺς νομοθετεῖν μεταπίπτει ἡ εὐθύνη, διότι οὕτω τὸ νομοθετικὸν σῶμα κυβερνᾷ. Καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἀρχὴ, κατὰ τῆς ὁποίας πάντοτε ἀντετάχθην, εἶναι ἡ ἀρχὴ αὕτη, ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ γίνεται ἐκτελεστικὸν σῶμα, διότι οὕτω δὲν ὑπάρχει διάκρισις τῶν ἐξουσιῶν. Περὶ αὐτοῦ πρὸ καιροῦ ἐγὼ ἐμελέτων καὶ ἤθελον νὰ ζητήσω νὰ ἐπιληφθῇ τὸ Σῶμα τοῦτο τὸ γεραρὸν τῆς ἐξετάσεως αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, ὅπως ἐπιφέρῃ διόρθωσιν. Ἀλλ’ ἐρχόμεθα ἤδη διὰ νομοθετήματος ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν σύγχυσιν τῶν ἐξουσιῶν. Διότι, ὅταν ἔρχηται ἡ Κυβέρνησις καὶ διὰ μίαν περίστασιν ἀξιοῖ, ὅτι ἀπαιτεῖται νόμος, σεῖς δὲ ψηφίζετε δι’ αὐτὴν τὴν περίστασιν τὸν νόμον, οὐδὲν ἄλλο πράττετε ἢ νὰ ἐκδίδητε ἐγκυκλίους διαταγὰς ἢ Διατάγματα Βασιλικὰ, καὶ οὕτως εἶσθε ὑπηρετικὰ ὄργανα τῆς διοικήσεως, δὲν εἶσθε εἰμὴ τμηματάρχαι ἢ διεκπεραιωταὶ τοῦ ὑπουργείου. Διὰ τοὺς λόγους λοιπὸν τούτους τοὺς ἐπιστημονικοὺς, τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἡ θεωρία ἐπιβάλλει, δὲν σᾶς εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ θίξητε οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον τὸν στρατολογικὸν νόμον. Ὀφείλετε αὐτὸν, ὁ ὁποῖος ἐψηφίσθη ὅτε συνέτρεχον περιστάσεις ὁμαλαὶ, νὰ τὸν μεταβάλητε ἤδη, ἀφοῦ μόλις ἤρξατο νὰ λειτουργῇ; Ἆρά γε δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐπιβάλλει σήμερον αὐτὴν τὴν μεταβολὴν ἓν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον φέρει εἰς σκέψεις, ὅτι ἀνεπαρκὴς ἆρά γε ὁ νόμος εἶναι; καὶ τίς δύναται νὰ μοῦ ἐγγυηθῇ, ὅτι ὁ στρατολογικὸς νόμος σφάλλει καὶ οὐχὶ ἡ διοίκησις; Εἴδομεν τὸν στρατολογικὸν νόμον λειτουργοῦντα ἐν τῇ ὁλότητι αὐτοῦ καὶ μέχρι τέλους; παντάπασι. Πῶς λοιπὸν ἔρχεσθε, ζητοῦντες νὰ καταδικάσωμεν τὸν νόμον αὐτὸν καὶ νὰ ψηφίσωμεν νέον νόμον, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει τὸ προσὸν, τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ στρατολογικὸς νόμος, ὁ ὁποῖος δὲν ἐψηφίσθη ἐν μέσῳ ταραχῶν καὶ ὀλοφυρμῶν, καὶ λέγω ὀλοφυρμῶν, διότι μὲ ὅλην τὴν ἐξωτερικὴν ἀπόχρωσιν τῶν ἐδῶ ἐπιδεικνυομένων, ὅτι εἶσθε γενναῖοι καὶ εὐπειθεῖς, ἐσωτερικῶς ὅμως δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν, ὅστις δὲν καταδικάζει τὸν ζητούμενον νόμον; Ἅπαντες ἡμεῖς ἐνταῦθα, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναπετάσωμεν τὰς πύλας τῶν καρδιῶν ἡμῶν, ἠθέλομεν ἴδει, ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι εἰς αὐτὸ τὸ γενικὸν ποθούμενον, ὅτι ὀφείλει νὰ μείνῃ λειτουργῶν ὁ στρατολογικὸς νόμος, ἀλλὰ τινὲς ἡμῶν θεωροῦν, ὅτι ἐξυπηρετοῦν τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ἐὰν ὑπακούσουν εἰς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις νομίζει λυσιτελὲς, ἀλλὰ κατ’ οὐσίαν εἶσθε σύμφωνοι μετ’ ἐμοῦ, ὅτι ὁ στρατολογικὸς νόμος οὐδὲν ἀπεκάλυψεν ἐν ἑαυτῷ τὸ χωλαῖνον· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ τὸν μεταβάλῃ, καὶ ἀκριβῶς διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ μεταβληθῇ, διότι, ὅταν δεχώμεθα τὸ σύστημα τοῦτο ὅπως κατὰ τὰς παρὰ τῆς Κυβερνήσεως παρισταμένας ἀνάγκας, πρέπει νὰ ψηφίσωμεν νόμους, ἐπαναλαμβάνω, δὲν δύνασθε νὰ ἦσθε εἰμὴ γενικοὶ γραμματεῖς τῶν ὑπουργείων, διεκπεραιωταὶ, οἱ δὲ γενικοὶ νόμοι, οἱ νόμοι οἱ θεμελιώδεις τῆς ἐπιστήμης, τῆς φιλοσοφίας, τῆς κοινωνιολογίας ἀντιτάσσονται κατὰ τῆς τάσεως ὑμῶν ταύτης. Ὑπάρχει κανὼν πρὸς τὸ νομοθετεῖν.

§133ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά.

§134ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ὁ δὲ κανὼν οὗτος εἶναι φραγμὸς, εἶναι τὸ ἐχέγγυον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρουσιάζει ἀκόμη ἡ διάταξις, ὅπως τρὶς ἀναγινώσκηται ἕκαστον νομοσχέδιον.

§135ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά!

§136ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ὅταν αἱ νομοθεσίαι, παρὰ τῶν ὁποίων ἠρύσθητε τὸν στρατολογικὸν νόμον, ἔχουν ἐλαστικωτέρας τὰς ἀπαλλαγὰς, σεῖς ἔρχεσθε νὰ θέσητε σιδηροῦν κύκλον εἰς ἅπαντα τὸν Ἑλληνικὸν πληθυσμόν; Κατ’ ἀρχὴν λοιπὸν καὶ ἐν γένει τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἶναι ἐναντίον πάσης λογικῆς, πάσης ὀρθῶς ἐννοουμένης νομοθετικῆς ἐργασίας καὶ λειτουργίας Σώματος νομοθετικοῦ. Ἀλλ’ ἐὰν ἔλθωμεν καὶ ἐξετάσωμεν αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ τὸ νομοσχέδιον δι’ ὀλίγων, καὶ ἐξετάσωμεν ἐν ὅλῃ αὐτοῦ τῇ λεπτομερείᾳ τί ἐν ἑαυτῷ ἐγκλείει, ἅπαντες, κύριοι, θέλετε κατανοήσει ὅτι περὶ οὐδενὸς ἐλάσσονος πρόκειται, εἰμὴ περὶ γενικῆς καταῤῥεύσεως τοῦ κοινωνικοῦ οἰκοδομήματος. Ἐὰν ἀνάγκη τῆς πατρίδος ἐπέβαλε τὴν κατάῤῥιψιν ταύτην, ἐν τῷ στρατολογικῷ νόμῳ ὑπάρχει ἄρθρον, τὸ ὁποῖον διαλαμβάνει εἰς ποίαν περίστασιν ἡ κατάῤῥιψις αὕτη ἐπίκειται, καὶ τότε σᾶς δίδει δικαίωμα νὰ κάμητε χρῆσιν τοῦ γενικοῦ αὐτοῦ κλονισμοῦ. Ἀλλ’ ὅταν ἐξ ὑπολογισμοῦ νομίζητε, ὅτι δὲν ἔχετε ἀριθμὸν ἐπαρκῆ, καὶ ζητεῖτε νὰ φθάσητε εἰς ἀριθμὸν ἐπαρκῆ, καὶ κατὰ τὴν ἰδέαν σας ἐπαυξάνονται τὰ βάρη τοῦ λαοῦ, δὲν πράττετε ἔργον κυβερνητικὸν, εὐφρόνως ἔχον. Καὶ τίς οἶδεν ἐὰν ἡ ἀναξιότης ἐν τῇ συναθροίσει τοῦ ἀριθμοῦ ἔρχηται νὰ μετατοπίσῃ τὴν εὐθύνην ἐπὶ τοῦ λαοῦ καὶ νὰ διπλασιάσῃ τὰ βάρη τοῦ λαοῦ, ὅπως ἀνυψωθῇ ἐκ τῶν κάτω πρὸς τὰ ἄνω ἡ Κυβέρνησις, δηλαδὴ ἀναπληρώσῃ τὴν ἀνικανότητά της δι’ ἐπιτάσεως τῆς συνδρομῆς τοῦ λαοῦ.

§137ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά.

§138ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ὁ νόμος λοιπὸν αὐτὸς δὲν εἶναι εἰμὴ νόμος, ὁ ὁποῖος ζητεῖ ἐξίσωσιν ἀναλογίας κυβερνητικῆς ἀδεξιότητος. Καὶ ὅταν ἔρχεσθε νὰ σκεφθῆτε περὶ αὐξήσεως τῶν βαρῶν τῶν ἑλληνοπαίδων, πῶς δὲν τηρεῖτε τὸ μέτρον τῆς δικαιοσύνης, καὶ πῶς κρίνετε δι’ ἄλλου μὲν μέτρου τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα σεῖς ψηφίζετε διὰ τὸν λαὸν, δι’ ἄλλου δὲ μέτρου τὰς ἰδίας ἡμῶν εὐθύνας; Τίς ἐξ ὑμῶν δὲν μαρτυρεῖ, ὅτι αἱ συνεδριάσεις τοῦ κοινοβουλίου συντελοῦνται παρὰ ἕνα ἀριθμὸν ὑπὲρ ἢ ὑπὸ τὴν ἀπαρτίαν; τί ἔγεινε τὸ πλῆθος τῶν βουλευτῶν; πόθεν τοῦτο; Ἐκ τῆς συναισθήσεως, τὴν ὁποίαν ἔχετε περὶ τοῦ ἡμετέρου καθήκοντος; Τί ἔγειναν οἱ ἡμέτεροι συνάδελφοι, οἵτινες ἀνεκίνουν γῆν καὶ θάλασσαν, διὰ νὰ γείνουν βουλευταί;

§139ΤΙΝΕΣ. Ἐβαρέθηκαν νὰ σᾶς ἀκούουν.

§140ΔΟΥΖΙΝΑΣ. ...... οἵτινες ποιοῦν χρῆσιν καὶ μέσων παρανόμων, ὅπως ἀναδειχθοῦν βουλευταὶ, καὶ οἵτινες δὲν δύνανται νὰ θεωρηθοῦν, ὅτι εὑρίσκονται εἰς τὸν αὐτὸν παρονομαστὴν, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκονται οἱ ἐπίστρατοι; Ὅταν λοιπὸν αἱ ἀρχαὶ ἦναι τόσον ἀνεπαρκεῖς, ὅταν οἱ βουλευταὶ ἀποδημοῦν καὶ περιορίζουν τὴν εὐκολίαν τῆς συντελέσεως τῶν ἐργασιῶν τοῦ κοινοβουλίου, πῶς δύνανται εὐσχήμως οἱ βουλευταὶ οὗτοι νὰ ἐπιβάλλωσιν ὑποχρέωσιν βαρυτέραν εἰς τὸν λαὸν καὶ νὰ ὑποχρεώσουν ἕνα πτωχὸν πολίτην, ἵνα παραμένῃ ἐπὶ ὀκτὼ μῆνας ἔνοπλος, ἔχων τὴν οἰκογένειαν αὑτοῦ ἐστερημένην παντὸς μέσου πρὸς ζωάρκειαν;

§141ΛΑΠΑΣ. Μὰ τέλος πάντων λυπήσου μας, δι’ ὄνομα τοῦ Θεοῦ.

§142ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἰσότητος τῶν ὑποχρεώσεων δὲν εὑρίσκεσθε δικαιολογημένοι, ἂν ψηφίσητε τὸν νόμον αὐτὸν, διότι θὰ σᾶς εἴπουν τὸ τοῦ Κυρίου ἡμῶν πρὸς τοὺς Φαρισαίους: Δεσμεύετε φορτία βαρέα καὶ δυσβάστακτα, καὶ ἐπιτιθέατε ἐπὶ τοὺς ὤμους τῶν ἀνθρώπων, αὐτοὶ δὲ οὐδὲ ἄκρῳ τῷ δακτύλῳ ἅπτεσθε αὐτῶν, Ὑποκριταί! Εἶναι ἔλεγχος, ὁ ὁποῖος ἐξῆλθεν ἀπὸ τὸ ἀψευδέστατον στόμα δι’ ἐκείνους, οἵτινες χθὲς καὶ πρώην ἐξωγκωμένα βάρη ἐπέβαλον εἰς τὸν λαὸν, αὐτοὶ δ’ ἐποχοῦνται ἐπὶ τοῦ τραχήλου τοῦ λαοῦ, φορτόνουν τὸν λαὸν καὶ ἀκόμη καβαλικεύουν ἐπὶ τοῦ τραχήλου τοῦ λαοῦ, καὶ τὸν μαστίζουν, ἵνα βαδίζῃ. Ἐὰν θέλετε λοιπὸν νὰ παρουσιάσητε τοιοῦτον θέαμα, καὶ ἐὰν δὲν φοβῆσθε νὰ χαρακτηρισθῆτε ὑπὸ τὸν ὅρον, ὑπὸ τὸν ὁποῖον ὁ Κύριος ἡμῶν ἐχαρακτήρισε τοὺς Φαρισαίους, ψηφίσατε τὸν νόμον αὐτόν.

§143ΤΙΝΕΣ. Ἀρκετά.

§144ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐγὼ, κύριοι, ἀπ’ ἀρχῆς τῆς εἰσόδου μου κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην ἐν τῷ κοινοβουλίῳ σᾶς ἐξέφρασα τὰς ἰδέας μου περί τε τοῦ παρελθόντος καὶ τοῦ τί ἐφρόνουν, ἵνα διαπραχθῇ ἐν τῷ μέλλοντι· θεωρῶ λοιπὸν ἐμαυτὸν ἀπηλλαγμένον πάσης ἐνοχῆς, πάσης εὐθύνης ἐφεξῆς διὰ πᾶν ὅ,τι ἐνταῦθα ἀποφασίζετε περὶ τῶν μέτρων ἐκείνων, διὰ τὰ ὁποῖα θὰ γογγύζῃ ὁ λαὸς μίαν ἡμέραν. Ἀλλὰ δὲν ἠδυνάμην καὶ εἰς τὴν περίστασιν ταύτην νὰ μὴ ὑψώσω τὴν φωνὴν καὶ νὰ κατακρίνω τὴν τάσιν, ἥτις ἐπικρατεῖ ἐνταῦθα πρὸς ἐπέκτασιν τῶν βαρῶν τοῦ λαοῦ. Πλὴν εἶναι μόνον τοῦτο, τὸ ὁποῖον μοὶ ἐπέβαλεν, ἵνα λάβω τὸν λόγον; Πάντες ὑμεῖς, κύριοι, πρέπει νὰ αἰσθάνησθε τὴν αὐτὴν ὑποχρέωσιν, καὶ ὀφείλετε νὰ παρελάσητε διὰ τοῦ βήματος τούτου καὶ νὰ ἐκφράσητε ἕκαστος ὑμῶν καθαρῶς καὶ εὐσυνειδήτως τὴν ἑαυτοῦ γνώμην, καὶ σᾶς παρακαλῶ ν’ ἀποφανθῆτε ἐπὶ τούτου. Ὅταν θὰ συναθροίσητε αὐτὸ τὸ πλῆθος τῶν στρατευομένων ἐσκέφθητε ποῦ θὰ τοὺς τοποθετήσητε; Ἐκκενόνετε τὴν Πελοπόννησον καὶ συγκεντροῦτε τὰς δυνάμεις εἰς τὴν Στερεὰν, καὶ ἡ Στερεὰ παρουσιάζει τὴν ὄψιν, τὴν ὁποίαν παρουσιάζουν ἄλλα εὐρωπαϊκὰ Κράτη· παρουσιάζει τὰς κωμοπόλεις μὲ τὰ ξενοδοχεῖα, παρουσιάζει τὴν κοινωνίαν τῶν ἄλλων Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, παρουσιάζει τὰ μέσα τῆς εὐκολίας τῶν πρὸς ζωάρκειαν; Ὅταν συναθροίσητε αὐτὸ τὸ πλῆθος τῶν 80 χιλιάδων καὶ θελήσητε νὰ τὸ παρατάξητε κλιμακηδὸν ἀπὸ ἐντεῦθεν μέχρι τῶν ὁρίων.....

§145ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Μέχρις Ἰωαννίνων.

§146ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Φαίνεται, κ. Παπαγεωργίου, ὅτι ἀστεΐζεσαι καὶ ψηφοφορεῖς ἀστεϊζόμενος, καὶ ὅταν λέγῃς μέχρις Ἰωαννίνων, σὲ θεωρῶ μητραλοίαν, ἐμπαίζεις τὴν πατρίδα.—Ἐσκέφθητε λοιπὸν ποία θέλει εἶσθαι ἡ ταξινόμησις τῶν δυνάμεων αὐτῶν; Δὲν θέλετε πράξει ἄλλο, εἰμὴ νὰ πολλαπλασιάσητε τὰς δυσχερείας καὶ τοὺς κινδύνους. Ὁ ἑλληνόπαις ἐννοεῖ ἕνα κίνδυνον, τὸν κίνδυνον τοῦ ν’ ἀποθάνῃ ὡς πρόμαχος ὑπὸ σφαίρας, ἀλλὰ δὲν ἐννοεῖ ν’ ἀποθάνῃ ἐν μιᾷ σκηνῇ ἐλεεινῇ ὑπὸ νόσου κατατρυχόμενος· ἀνεύρετε λοιπὸν ἕτερον συμβιβαστικὸν μέτρον. Ὑπὸ τῆς σκέψεως ταύτης ἐλαυνόμενος, προτείνω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἑξῆς μέτρον, ὅπως δηλονότι ἡ Κυβέρνησις, προσερχομένου ἀριθμοῦ ὡρισμένου ἐκ τῶν νέων τάξεων, ἀπολύῃ ἰσάριθμον πληθὺν ἐκ τῶν ἤδη ἐξασκηθέντων, ἡ δὲ ἀπόλυσις αὕτη δὲν θὰ ἦναι ἀμετάκλητος καὶ ἀόριστος, θὰ ἦναι ἐπὶ ὡρισμένον χρόνον ἐπὶ τῆς ὑποχρεώσεως, ὅτι, ὅταν ἐπιστῇ στιγμὴ ἐνεργείας, οὗτοι πάντες θέλουν προσδράμει, καὶ μοὶ φαίνεται, ὅτι, ὅταν φυσήσῃ ἡ σάλπιγξ ἡ κρίσιμος, οὐδεὶς ἐκ τῶν λαμβανόντων ἑνὸς μηνὸς ἄδειαν θέλει κρυφθῆ ἀπὸ τῆς γλυκείας φωνῆς τῆς πατρίδος, ὡς κρύπτονται σήμερον ὑπὸ τὰ ἐνδύματα ἡμῶν τῶν βουλευτῶν οἱ ἐπίστρατοι· καὶ ἂν ζητήσῃ νὰ κρυφθῇ τις ὑπὸ τὸν χιτῶνά μου, θέλω ἀποβάλει ὡς ἄλλος Ἰωσὴφ κατὰ τῆς ἀνηθίκου κυρίας του αὐτὸν καὶ ἀποστείλει ἐκεῖ ὅπου ἡ φωνὴ τῆς πατρίδος τὸν καλεῖ Ἐνθυμηθῆτε τὸ τοῦ Πλουτάρχου «καὶ τὰ τόξα καὶ τὰς λύρας ἀνίεμεν ἵνα ἐπιτεῖναι δυνηθῶμεν» λέγει ὁ πρακτικὸς οὗτος τῆς φιλοσοφίας διδάσκαλος· τοῦτο παραφραζόμενον δημωδῶς ἀντιστοιχεῖ εἰς τὸ ἑξῆς: Μὴ τεντόνετε πολὺ τὸ σχοινί, διότι θὰ κοπῇ. Μὴ ἐπιτείνετε λοιπὸν τὴν ἐνεργητικότητα τοῦ πολίτου· δόσατέ του ἀνακούφισιν, δόσατε διέξοδον εἰς τὸ στενόχωρον πνεῦμά του, ὅπως ἀποφύγητε μίαν ἔκρηξιν, ὅταν δὲ ἴδουν ἅπαντες οὗτοι καὶ οἱ ἐν ταῖς ἑστίαις ὑπολειπόμενοι, ὅτι τόσον μεγαλοφρόνως ἡ πατρὶς κήδεται τῶν συμφερόντων τῶν ἐλαχίστων, θὰ εἴπουν ἀξίζει διὰ τοιαύτην πατρίδα νὰ θυσιασθῶμεν. Ἀλλ’ ὅταν ἴδουν, ὅτι ἡ πατρὶς εἶναι μία βδέλλα, θὰ εἴπουν, μὰ τὴν ἀλήθειαν, εἴτε Τοῦρκος, εἴτε Ἕλλην, τὸ ἴδιον εἶναι. Ἐπὶ τῇ βάσει λοιπὸν τῶν σκέψεων τούτων, ἐνῷ πρότερον ἀποκρούω τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν, ὑποβάλλω τροπολογίαν τὴν ἑξῆς...... (Ἀναγινώσκει.) Τὴν τροπολογίαν ταύτην θεωρῶ ὡς ἱκανοποιοῦσαν τὰ συμφέροντα τὰ διεστῶτα. Ἡ Βουλὴ, κύριοι, εἶναι κυρία νὰ σχηματίσῃ περὶ ἐμοῦ οἱανδήποτε θέλει κρίσιν, ἀλλ’ ἐγὼ ὀφείλω νὰ δηλώσω, ἑρμηνεύων τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον μὲ διέπει πάντοτε εἰς τὰς συζητήσεις, ὅτι εἶναι τὸ πνεῦμα τῆς ἐσωτερικῆς μου πρωτοβουλίας, εἶναι τὸ ἐν ἐμοὶ αὐθόρμητον, τὸ ἐν ἐμοὶ ἔνστικτον. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν λοιπὸν, ὑφ’ ἣν ἐγὼ κρίνω τὸ συμφέρον τῇ πατρίδι, ὑπέβαλον τὴν τροπολογίαν, χωρὶς, τὸ ὁμολογῶ, νὰ πιστεύω, ὅτι θὰ γείνῃ παραδεκτὴ ὑφ’ ὑμῶν, ἕνεκα τοῦ τρόπου τῆς συγκροτήσεως τοῦ κοινοβουλίου. Ἐπεθύμουν τοῦτο ἑτεροίως συγκεκροτημένον.

§147ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά.

§148ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Μίαν στιγμήν. — Ναὶ, κύριοι, τήκομαι ἐπ’ ἀληθείᾳ βλέπων, ὅτι λήγει καὶ ἡ ἐνεστῶσα σύνοδος τῆς Βουλῆς, χωρὶς νὰ δυνηθῶμεν νὰ κάμωμεν ἓν βῆμα πρὸς τὴν ἡμετέραν βελτίωσιν, τὴν βελτίωσιν ἐννοῶ ὡς Σώματος κοινοβουλευτικοῦ. Ἐν τῇ Γαλλίᾳ σήμερον γίνεται σκέψις καὶ μελέτη περὶ διορθώσεως τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος· ἐὰν ἀναγνώσητε σήμερον τὰς συζητήσεις τῶν γαλλικῶν ἐφημερίδων, θέλετε ἴδει, ὅτι ἀκριβῶς ἀσχολοῦνται μὲ τὸ ζήτημα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον, ἐπιτρέψατε καὶ εἰς ἐμὲ τὴν ἐγωϊστικὴν φιλοδοξίαν νὰ εἴπω, ὅτι πρῶτος ἀνεκίνησα ἐν τῷ κοινοβουλίῳ τούτῳ τὴν διάκρισιν τῶν ἐξουσιῶν. Καὶ ἐκεῖ ὁ βουλευτὴς κατέστη πράκτωρ παρανομιῶν, ὅπως εἴμεθα ἡμεῖς ἐνταῦθα, καὶ σκέπτονται περὶ διορθώσεως τοῦ κακοῦ τούτου. Περὶ τούτου λοιπὸν τοῦ ζητήματος λέγω, ὅτι τήκομαι λυπούμενος, διότι δὲν ἠδυνήθην κατὰ τὴν ἐνεστῶσαν σύνοδον τῆς Βουλῆς νὰ διαπραγματευθῶ αὐτὸ ἐν ἐκτάσει, καὶ ἐπέλθῃ, εἰ δυνατὸν, μία τις βελτίωσις.

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 7¾.