1881.03.09

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 89

τῆς 9 Μαρτίου 1881.

Ὥρα 3 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει ἔκθεσιν ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου περὶ συστάσεως ἑλληνικῆς σχολῆς ἐν Παρισίοις, ἡ δὲ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν ὁμοίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀπονομῆς βαθμοῦ ἐπιτάκτου ἀξιωματικοῦ εἰς τὸν Ν. Σουρμελῆν. Ὁ Σύλλογος τῶν ἀγωνιστῶν καὶ ἀποστράτων ἱκετεύει τὴν Βουλὴν, ἵνα προνοήσῃ περὶ τῶν ἀγωνιστῶν τοῦ 1821, ὑπὲρ ὧν ἡ ἐπὶ τοῦ ἀγῶνος ἐπιτροπὴ ἔχει ἀποφανθῆ.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ συστηθῇ ἡ ἀναφορὰ αὕτη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ Ἀθανάσιος Γιώτης, πληγωθεὶς κατὰ τὴν ἐν Θεσσαλίᾳ ἐπανάστασιν καὶ ἀνίκανος ὢν πρὸς ἐργασίαν, ζητεῖ αὔξησιν τοῦ βοηθήματός του· ὁ δὲ Ἰωάννης Θεοδωράκης, πρόσφυξ ἐκ Κρήτης, ζητεῖ περίθαλψιν. Αἱ ἀναφοραὶ αὗται θὰ συστηθῶσι πρὸς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν.

§4ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ δήμαρχος Λήσσης Ναυπλίας ἀναγγέλλει, ὅτι οἱ παραγωγεῖς εὐχαριστοῦνται εἰς τὴν πληρωμὴν λεπτῶν 25 κατ’ ὀκᾶν ἐπὶ τοῦ καπνοῦ.

§6ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αἱ πληροφορίαι, ἃς εἶχον προχθὲς περὶ τῶν ἀπολυθέντων ἐφέδρων, φαίνεται, ὅτι δὲν ἦσαν ἀκριβεῖς, καθόσον αὐτοὶ ἀπελύθησαν μὲν, ἀλλὰ δὲν ἀπελύθησαν ἀπὸ τὸν λοχαγὸν τοῦ στρατολογικοῦ συμβουλίου, ἀλλ’ ἀπὸ τὸν μοίραρχον Κρικελόπουλον. Μετὰ τὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμεν ὁ κ. Ῥοῦφος, ἠναγκάσθην νὰ γράψω εἰς Πάτρας, καὶ ἔλαβον τηλεγράφημα, ὅτι ἀπελύθησαν αὐτοὶ καὶ μένουν ἐλεύθεροι εἰς τὸ χωρίον ἅγιος Βασίλειος, εἰς τὰ Βραχναΐϊκα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς θὰ ἠρώτησε καὶ θὰ ἔλαβεν αὐτὴν τὴν πληροφορίαν.

§7ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Δὲν ἔλαβον καμμίαν πληροφορίαν.

§8ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μετὰ τοῦτο ἔχω ἓν τηλεγράφημα ἀπὸ πρώην συνάδελφον, τὸν κ. Στράτον, ἐκ Κραβασαρᾶ, ὅστις παραπονεῖται, ὅτι δὲν διορίζεται δημαστυνόμος, καίτοι προταθεὶς εἰς τὸν δῆμον ἐκεῖνον, διότι οἱ ἀντίθετοι ἀντιπράττουν εἰς τὸν διορισμόν του, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ τὸ ὑπουργεῖον, καθ’ ἃ φαίνεται, σκοπὸν ἔχει — δὲν λέγω ἐγώ, ὅτι εἶναι βέβαιον— νὰ διορίσῃ ἀστυνόμον τὸν προταθέντα ἀπὸ τὸν δημαρχικὸν πάρεδρον. Τοῦτο ἔλαβε χώραν ἄλλοτε καὶ εἰς ἄλλους δήμους, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι λίαν σκανδαλῶδες. Φυσικὸς ἀντιπρόσωπος τοῦ δήμου εἶναι ὁ δήμαρχος· ἐὰν δὲ κατὰ σύμπτωσιν, εἴτε λόγῳ ἀσθενείας, εἴτε λόγῳ ἄλλῳ, ἀντιπροσωπευθῇ ἀπὸ τὸν δημαρχικὸν πάρεδρον, ὅστις πολλάκις συμβαίνει νὰ ἦναι ἀντίθετος τοῦ δημάρχου, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι αὐτὸς ἀπέκτησε τὸ δικαίωμα νὰ προτείνῃ δημαστυνόμον, τὸ δὲ ὑπουργεῖον νὰ διορίζῃ τὸν συσταινόμενον παρὰ τοῦ δημαρχικοῦ παρέδρου, διότι οὕτως αἱ δημοτικαὶ ἀρχαὶ περιέρχονται εἰς δύσκολον θέσιν, τοῦ παρέδρου ἀντιθέτως πρὸς τὸν δήμαρχον ἐνεργοῦντος. Ἑπομένως πιστεύω, ὅτι καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν δὲν θὰ προβῇ εἰς τὸ σφάλμα, τὸ ὁποῖον συνέβη εἰς τινα δῆμον Ναυπακτίας, νὰ διορίσῃ δημαστυνόμον προτεινόμενον ἀπὸ τὸν δημαρχικὸν πάρεδρον, ὅστις δὲν εἶναι ὁ κύριος ἀντιπρόσωπος τοῦ δήμου, ὁ ὁποῖος ἔχει εὐθύνην νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς ἀσφαλείας τῶν κτημάτων τῶν δημοτῶν καὶ περὶ τῆς δημοσίου ἀσφαλείας.

§9Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι προχθὲς ἐπερωτῶν ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων εἶπεν, ὅτι κατὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας εἶχε, τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον ἀπέλυσεν ἐφέδρους· ἀμέσως διέταξα τηλεγραφικῶς τὸ στρατολογικὸν γραφεῖον νὰ ἀπαντήσῃ, ἀπήντησε δὲ, ὅτι οὐδένα στρατεύσιμον παραδοθέντα ἀπέλυσεν, ὅτι ἔχει τὸ θάῤῥος νὰ βεβαιώσῃ ὅτι αἱ δοθεῖσαι πληροφορίαι εἶναι ἀκριβεῖς καὶ ὅτι οὔτε κατὰ κεραίαν παρεξέκλινε τοῦ καθήκοντός του, διὰ νὰ ἦναι ἀληθῆ ὅσα σήμερον ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Καλαβρύτων λέγει, ἀποδίδων, ὅτι τοῦτο ἐγένετο ἀπὸ ἄλλην ἀρχήν. Θέλω ἐξετάσει, καὶ ὑποθέτω, ὅτι αἱ μέλλουσαι πληροφορίαι θέλουσιν εἶσθαι ὅμοιαι μὲ τὰς παρελθούσας.

§10Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν εἶναι.

§11ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Ἐλπίζω, ὅτι θὰ ἦναι.

§12Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Θὰ σᾶς δώσω καὶ τὸ τηλεγράφημα, διὰ νὰ ἴδητε, ὅτι δὲν εἶναι καμμία ἀμφιβολία, ὅτι ἀπελύθησαν.

§13ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Δὲν εἶναι δυνατόν.

§14Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Βλέπετε, ὅτι εἶχα τὸ θάῤῥος μόνος μου νὰ διορθώσω τὰς ἐσφαλμένας πληροφορίας, τὰς ὁποίας εἶχον, ἀλλὰ σᾶς λέγω, ὅτι ἀπελύθησαν.

§15ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Ἅμα ἡ στρατιωτικὴ ἀρχὴ ἀπέλυσεν ἄνδρα μὴ δικαιούμενον, αὐτὴ εἶναι ἀξία τῆς μεγαλειτέρας καταδιώξεως.

§16Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Στείλατε νὰ ἐξετάσητε.

§17ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Θὰ τὸ κάμω.

§18ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Δὲν συμφωνῶ μὲ τὸν ἔντιμον βουλευτὴν Καλαβρύτων, ὅτι ἀντίκειται εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν καὶ τὴν διοίκησιν καὶ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ πολίτου νὰ προτείνῃ δημαστυνόμον ὁ δημαρχικὸς πάρεδρος. Ὅσοι ἐννοοῦν καλῶς τί ἐστὶ δημοτικὴ διοίκησις ἢ δημοτικὴ ἐξουσία, δὲν δύνανται νὰ παραξενευθῶσιν ὅταν συμβαίνῃ πάρεδρος νὰ προτείνῃ ἀστυνόμον μὴ συμφωνοῦντα μετὰ τοῦ δημάρχου. (Θόρυβος.) Πιστεύω, ὅτι ὁ κ. βουλευτὴς Καλαβρύτων εἶναι ἄγαν συγκεντρωτικὸς......

§19Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τί σχέσιν ἔχει ἡ συγκέντρωσις;

§20ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Ἐνθυμεῖσθε ἄλλοτε, ὅτι πολλάκις ἐγένετο συζήτησις ἐνταῦθα περὶ ἀστυνομίας.

§21ΤΙΝΕΣ. Συζήτησις θὰ γείνῃ;

§22ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Καὶ σχεδὸν ὡρίμασε τότε ἡ ἰδέα, ὅτι ἡ ἀστυνομία πρέπει ν’ ἀφαιρεθῇ......

§23ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Ὁ κ. βουλευτὴς Καλαβρύτων ἐπηρώτησε τὴν Κυβέρνησιν. Τώρα δὲν θὰ γείνῃ συζήτησις ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου.

§24ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Τότε παρακαλῶ νὰ ὁρισθῇ ἡμέρα πρὸς συζήτησιν αὐτοῦ τοῦ θέματος, διότι ἐγὼ θέλω ὑποστηρίξει νὰ μὴ ἦναι συγκεντρωμένη ἡ ἐξουσία τοῦ ἀστυνόμου ἢ συγκεχωνευμένη μετὰ τῆς τοῦ δημάρχου, καὶ θέλω τὸ ἀποδείξει διὰ νόμων, καὶ θὰ φέρω καὶ παράδειγμα μάλιστα, ὅτι ὅπου αἱ πολιτικαὶ ἐλευθερίαι ἰσχύουν καὶ ἐννοοῦνται, αὐτὰς τὰς ἐξουσίας δὲν τὰς συγχωνεύουσιν ὑπὸ ἕνα δυνάστην.

§25ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη ἄλλοτε εἰς πρώτην καὶ δευτέραν συζήτησιν τὸ παρὰ τοῦ κ. Καραϊσκάκη ὑποβληθὲν νομοσχέδιον περὶ προβιβασμῶν......Αὐτὸ εἶναι λίαν ἀναγκαῖον καὶ πιστεύω, ὅτι δὲν θὰ γείνῃ ἀντίῤῥησις. Ἐὰν συναινῇ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, παρακαλῶ, ἵνα τεθῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§26ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Μάλιστα.

§27ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πρέπει νὰ προβῶμεν καὶ εἰς τὸ περὶ τροποποιήσεως......

§28ΨΥΛΛΑΣ. Τὴν παρελθοῦσαν Παρασκευὴν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἀνεκοίνωσεν ἀναφορὰν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν κ. κ. Λυκάκη καὶ Λιάτη, διὰ τῆς ὁποίας ἐζήτουν, ὅπως ἡ Κυβέρνησις λάβῃ πρόνοιαν ὑπὲρ αὐτῶν καὶ τοὺς ἀποζημιώσῃ δι’ ὅσα ἐδαπάνησαν κατὰ τὴν τελευταίαν ἐπανάστασιν ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Μακεδονίᾳ. Δὲν γνωρίζω τί ἐδαπάνησαν οἱ κύριοι οὗτοι, οὔτε ποίας ὑπηρεσίας προσήνεγκον· τὰ κατ’ αὐτοὺς θὰ γνωρίζῃ ἴσως ὁ κ. Πρωθυπουργός. Περὶ τοῦ κ. Λιάτη μόνον γνωρίζω, ὅτι ὑπηρέτησεν εἰς τὸν γαλλικὸν στρατὸν ὡς ἀξιωματικὸς εἰς τοὺς francs tireurs, τοὺς ἐλευθέρους σκοπευτὰς, ὅτι κατόπιν κατετάχθη εἰς τὸν γαλλικὸν στρατὸν, τὸν τακτικὸν, ὡς ἁπλοῦς στρατιώτης, καὶ ὑπηρέτησεν εἰς τὴν Légion Etrangère, ὅπου ἀνῆλθε μέχρι τοῦ βαθμοῦ τοῦ ἐπιλοχίου, κατὰ δὲ τὸ 1877 ἐζήτησε τὴν ἄδειαν, διότι δὲν εἶχε λήξει ἡ θητεία του, νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἵνα συμμετάσχῃ τοῦ μέλλοντος ἀγῶνος. Ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, εἶδον, ὅτε ἤμην τμηματάρχης εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ἔγγραφον τῆς ἐν Παρισίοις πρεσβείας, ἡ ὁποία ἐσύσταινε τὸν κ. Λιάτην, συνεπείᾳ συστάσεως πρὸς αὐτὴν τοῦ στρατηγοῦ ἐν Ἀλγερίᾳ καὶ τῆς γαλλικῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Λιάτης ὑποβάλλει νῦν δι’ ἐμοῦ ἑτέραν ἀναφορὰν, τὴν ὁποίαν παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συστήσῃ εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα λάβῃ αὐτὴν ὑπ’ ὄψιν, καὶ ἂν ἦναι δυνατὸν, τὸν κατατάξῃ εἰς τὸν στρατὸν μὲ τὸν βαθμὸν, τὸν ὁποῖον εἶχεν εἰς τὸν γαλλικὸν στρατὸν, καθόσον νομίζω, ὅτι δύναται νὰ φανῇ χρήσιμος. Ἔχω ἀνὰ χεῖρας καὶ τὰ περὶ αὐτοῦ ἔγγραφα τῶν γαλλικῶν στρατιωτικῶν ἀρχῶν, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἐὰν θέλῃ.

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μὴ μᾶς διευθύνῃ ἀναφορὰς τῶν ζητούντων βοηθείας καὶ συνδρομὴν, διότι διὰ βοηθήματα χρήματα δὲν ἔχομεν. Τὰ βοηθήματα τὰ μόνιμα ἐξωδεύθησαν, καὶ δὲν ἔχομεν λεπτὸν διαθέσιμον. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν νὰ μὴ μᾶς στέλλῃ τοιαύτας ἀναφοράς.

§30Α. ΧΡΗΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, κ. πρόεδρε, καθ’ ἣν ἐπανέλαβεν ἡ Βουλὴ τὰς συνεδριάσεις, κατήγγειλα εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τὸν ἐνωμοτάρχην Ἀνδριτζαίνης Βουρτζάκην. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς ἔν τινι τῶν ἑπομένων συνεδριάσεων ὑπεσχέθη νὰ φέρῃ τὰς ἀπαιτουμένας πληροφορίας, ἃς καὶ ἔφερεν, ἀναγγείλας ἡμῖν, ὅτι ἀπέστειλεν εἰς Ὀλυμπίαν ἀνακριτὴν στρατιωτικόν· ἐν τούτοις οὐδὲν μέχρι τοῦδε ἔπραξε. Βραδύτερον μάλιστα τὸν παρεκάλεσα ἰδιαιτέρως καὶ τῷ παρετήρησα, ὅτι δύναται, δυνάμει τῶν στρατιωτικῶν νόμων, τὸν ἐνωμοτάρχην αὐτὸν νὰ τὸν ἀπολύσῃ ἐκ τῶν τάξεων τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ὁ κ. ὑπουργὸς μοὶ παρετήρησεν, ὅτι δὲν δύναται, διότι τοιοῦτον δικαίωμα δὲν τῷ παρέχει ὁ νόμος, καὶ εἰς τὴν παρατήρησίν του ταύτην πεισθεὶς, περιώρισα τὴν παράκλησίν μου ἰδιαιτέρως εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν, ὅπως τοὐλάχιστον μεταθέσῃ τὸν ὑπαξιωματικὸν αὐτὸν ἐκ τῆς ἐπαρχίας αὐτῆς, διότι τὸ ὄνομα αὐτοῦ συνδέεται μὲ παράβασιν τοῦ Συντάγματος ῥητῆς διατάξεως, καθόσον ἐπὶ τέσσαρας ἡμέρας καθεῖρξε παρανόμως εἰς τὰς φυλακὰς τὸν δήμαρχον Ἀλιφείρας κ. Μπίθαν καὶ δύο φιλησύχους πολίτας. Ὁ κ. ὑπουργὸς μοὶ ὑπεσχέθη ἰδιαιτέρως, ὅτι θέλει τὸν μεταθέσει. Προχθές, ὅταν ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ κ. ὑπουργὸς ἀπήντα εἰς τὰς ἐπερωτήσεις διαφόρων βουλευτῶν, παρακαλῶν τούτους, ὅπως, ὁσάκις τὰ ὄργανα τὰ στρατιωτικὰ διαπράττουσι πράξεις παρανόμους, καταγγέλλωσιν αὐτῷ τὰς πράξεις ταύτας, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐπήνεσα τὸν κ. ὑπουργὸν, διότι ἐνόμισα ὅ,τι ἔλεγεν, εἰλικρινῶς τὸ ἔλεγε. Σήμερον ὅμως ὁ κ. ὑπουργὸς μὲ διέψευσε, καὶ ἐνόησα καὶ ἐγὼ τὴν πλάνην, εἰς τὴν ὁποίαν περιέπεσα, διότι, ἐνῷ παρῆλθον 50 ἡμέραι ἀφ’ ἧς κατήγγειλα τὸν ὑπαξιωματικὸν αὐτὸν, ὄχι μόνον δὲν τὸν ἐτιμώρησεν, ὄχι μόνον δὲν τὸν μετέθεσε, κατὰ τὴν ὑπόσχεσίν του, ἀλλ’ ἀπεναντίας ὁ ἐνωμοτάρχης οὗτος διευθύνει τὴν ὑπομοιραρχίαν Ὀλυμπίας, καὶ μάλιστα εἰς τοὺς τελευταίους τῆς χωροφυλακῆς προβιβασμοὺς ἐπροβιβάσθη εἰς ἐνωμοτάρχην πρώτης τάξεως. Δὲν ἤθελον βεβαίως κάμει λόγον, κ. πρόεδρε, περὶ τῶν ἐπανειλημμένων παραβιάσεων τοῦ νόμου ἐκ μέρους τοῦ ἐνωμοτάρχου τούτου, ἀλλὰ παραβίασις ἐσχάτως γενομένη παρ’ αὐτοῦ καὶ ἀφορῶσα εἰς τοὺς ἐπιστράτους, μὲ ἠνάγκασε νὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ ὀλίγας στιγμὰς τὴν Βουλήν. Ἐκοινοποιήθησαν διαταγαὶ πορείας εἰς τοὺς προϋπηρετήσαντας, αἵτινες ἔχουν βεβαίως μίαν προθεσμίαν, καὶ ἡ προθεσμία ἐδόθη, ὅπως οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ τακτοποιήσωσι τὰς ὑποθέσεις των καθ’ ἃς στιγμὰς τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ἀφῄρεσαν καὶ θέλουσιν ἀφαιρέσει τὰ στηρίγματα τῶν ἑλληνικῶν οἰκογενειῶν· καὶ ὅμως τίς δύναται νὰ πιστεύσῃ, κ. πρόεδρε, ὅτι ὁ ἐνωμοτάρχης οὗτος, πρὶν ἢ παρέλθῃ ἡ ἐννεαήμερος προθεσμία, ἀπέστειλε στρατιωτικὸν ἀπόσπασμα καὶ διὰ βιαίων μέσων συλλαμβάνει αὐτούς; Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ πληροφορήσῃ καὶ ἐμὲ καὶ τὴν Βουλὴν, τί ἐνήργησε κατὰ τοῦ ὑπαξιωματικοῦ αὐτοῦ διὰ τὰ καταγγελθέντα ἄλλοτε παρ’ ἡμῶν, καὶ τί θέλει ἐνεργήσει διὰ τὰ ἤδη καταγγελλόμενα.

§31Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι πράγματι εἶπον ὅτι θέλω ἀπαντήσει εἰς τὸν ἔντιμον κ. Βουλευτὴν δι’ ὅσας καταγγελίας ἔκαμε κατὰ τοῦ ἐνωμοτάρχου τούτου, ὅτι οὔτε ἐκ προθέσεως ἢ ἀμελείας δὲν προέβην μέχρι σήμερον νὰ δώσω πληροφορίας, διότι δυστυχῶς πλεῖσται ἐπερωτήσεις περὶ διαφόρων τοιούτων ἀντικειμένων ἦλθον ἀλλεπαλλήλως. Ἴσως ἦτο λάθος τοῦ ἐντίμου προλαλήσαντος, ὅστις ἐὰν εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ ἐξετάσῃ, θὰ ἐμάνθανεν, ὅτι εἶχον διατάξει τὰ περὶ τούτου· ἀλλ’ ἕνεκα ἀσχολιῶν πολλῶν δὲν ἠδυνήθην νὰ τὸν πληροφορήσω περὶ τοῦ ἀποτελέσματος. Γνωρίζω ἓν μόνον, ὅτι ἔκτοτε διετάχθη ἀνάκρισις κατὰ τοῦ ἐνωμοτάρχου τοῦ παρανόμως συλλαμβάνοντος ἄτομά τινα, ὅτι ἐπὶ τῶν καταγγελθεισῶν πράξεων κατὰ τὴν ἐπαρχίαν Ὀλυμπίας ἐστάλη ὁ λοχαγὸς Γεωργιάδης, ὅστις ὑπέβαλεν ἔκθεσιν ἀνακρίσεως, διὰ τῆς ὁποίας κατεδείχθη, ὅτι ἀξιωματικός τις ἐναντίον τοῦ νόμου καὶ τῆς στρατιωτικῆς πειθαρχίας ὑπέπεσεν εἰς διαφόρους παραβάσεις, καὶ συνεπῶς πρὸς τοῦτο τὸν ἔθεσα εἰς ἀργίαν· νομίζω, ὅτι ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, εἶναι ὁ ὑπομοίραρχος Σπορίδης.

§32Α. ΧΡΗΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι.

§33ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Ἄλλος; δὲν γνωρίζω. Βλέπετε, καθ’ ὅσον αἱ ἀνακρίσεις περατοῦνται καὶ ἔρχονται τὰ ἀποτελέσματα εἰς τὴν κεντρικὴν ὑπηρεσίαν, καὶ ἀμέσως παραδειγματικῶς τιμωροῦνται καὶ ἀξιωματικοὶ καὶ ὑπαξιωματικοί. Δυστυχῶς ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου δὲν μοὶ ἐδόθη τίποτε. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι πρὸ 15 ἡμερῶν μοὶ ὑπενθύμισεν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι μέχρις αὐτῆς τῆς στιγμῆς οὐδὲν περὶ τούτων ἀποτέλεσμα μοὶ ὑπεβλήθη. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια τῶν γεγονότων, ἀλλ’ οὐχ ἧττον διαβεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι μετὰ τὴν τελευταίαν ὑπόμνησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἔντιμος προλαλήσας, θέλω ἀμέσως ζητήσει διὰ τὶ μέχρι τοῦδε δὲν μοὶ ὑπεβλήθη τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἀνακρίσεων.

§34Α. ΧΡΗΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ, κ. ὑπουργὲ, σᾶς παρετήρησα, ὅτι μία πρᾶξις τοιαύτη τοῦ ἐνωμοτάρχου, διὰ τῆς ὁποίας καθεῖρξε τὸν δήμαρχον καὶ δύο φιλησύχους πολίτας καὶ ἐβασάνισεν αὐτοὺς ἐπὶ τέσσαρας ἡμέρας, μοὶ φαίνεται, ὅτι ἦτον ἀξία παραδειγματικῆς τιμωρίας.

§35ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Τοιαύτη τις ὑπόθεσις σᾶς εἶπον, ὅτι μετὰ τὴν διαταγὴν πρὸς ἀνάκρισιν τῶν καταγγελλομένων πράξεων, δὲν μὲ ἔχει δοθῆ εἰς τὸ γραφεῖον.

§36Α. ΧΡΗΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ κ. πρόεδρε, δὲν ἐννοῶ αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν ποσῶς, ἐπὶ πράξεως, ἡ ὁποία προκύπτει ἀπὸ τὰ ἔγγραφα, δὲν ἐννοῶ εἰς τί θέλει χρησιμεύσει ἡ ἀνάκρισις. Ὡς καὶ ἄλλοτε ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς εἴπω, ὁ εἰσαγγελεὺς Καλαμῶν ἀπέστειλεν ἔγγραφον εἰς τὴν ὑπομοιραρχίαν καὶ βούλευμα, διὰ τοῦ ὁποίου παραπέμπονται ἐννέα· ἐν τῷ ἐγγράφῳ του ὁ εἰσαγγελεὺς ῥητῶς λέγει τῇ ὑπομοιραρχίᾳ, ὅπως συλλάβῃ τὸν Τζαγδὴν, τοὺς δὲ ἄλλους ὀκτὼ ν’ ἀφήσῃ ἀκαταδιώκτους· ὁ ἐνωμοτάρχης ὅμως, ἀντὶ νὰ συλλάβῃ τοῦτον, συνέλαβεν ἴσα ἴσα τὸν δήμαρχον Ἁλιφείρας καὶ δύο ἄλλους, καθ’ ὧν οὐδεὶς ποινικὸς τίτλος ὑπῆρχεν. Ἀντὶ ὁ κ. ὑπουργὸς νὰ πλανᾶται ἐν τῷ σκότει, εἶχε καθῆκον νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὸν εἰσαγγελέα τὰ ἔγγραφα, ἐκ τῶν ὁποίων προκύπτει ἡ πρᾶξις τοῦ ἐνωμοτάρχου· τὰ ἔγγραφα εἶναι τὸ σῶμα τοῦ ἐγκλήματος. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν εἰς τί θὰ συντρέξῃ ἡ ἀνάκρισις. Ἡ ἀπολογία τοῦ ἐνωμοτάρχου καὶ τὰ ἔγγραφα τοῦ εἰσαγγελέως ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν ὡς ἀσφαλὴς βάσις, ἐφ’ ἧς νὰ στηρίξῃ τὴν κατὰ τοῦ ἐνωμοτάρχου ἀπόφασίν του· ἄλλως ἀνάκρισις, ἡ ὁποία διετάχθη πρὸ 50 ἡμερῶν καὶ δὲν ἐτελείωσεν ἕως τώρα, ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι δὲν θὰ τελειώσῃ ποτέ.

§37ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἐρωτῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, διατί δὲν ἐσύστησε κακουργιοδικεῖον ἐν Σπάρτῃ, ὅπου συνιστᾶται διαρκῶς ἀπὸ τοῦ 1857, καθὸ ἕδρα οὐ μόνον δικαστηρίου, ἀλλὰ καὶ νομοῦ; Ἴσως μοὶ εἴπῃ, ὅτι τὸ ἔκαμε κατὰ πρότασιν τοῦ εἰσαγγελέως τῶν Ἐφετῶν, ἀλλ’ ὁ εἰσαγγελεὺς οὗτος, καὶ ἐγγράφως καὶ προφορικῶς, ὅταν ἦλθεν ἐνταῦθα, εἶπε τὴν ἀφορμὴν, δι’ ἣν ἀπέτυχε τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον τὸ ἐν Σπάρτῃ κακουργιοδικεῖον· ὤφειλε λοιπὸν τὸ ὑπουργεῖον νὰ ἄρῃ τὴν ἀφορμὴν, καὶ νὰ μὴ ἀδικήσῃ μίαν πρωτεύουσαν τοῦ νομοῦ, ἀφοῦ ἐσύστησεν εἰς Κυπαρισσίαν, ὅπου ἑδρεύει δικαστήριον ἐπαρχιακόν.

§38ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὁ προλαλήσας κ. βουλευτὴς εἶπε τὸν λόγον ὁ ἴδιος, διότι ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ συστήσω κακουργιοδικεῖον, παρ’ ὅπου ὁ εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν προτείνει· ἀφοῦ λοιπὸν ὁ εἰσαγγελεὺς οὗτος δὲν ἐπρότεινε τὴν σύστασιν κακουργιοδικείου ἐν Σπάρτῃ, δὲν ἠδυνάμην νὰ διατάξω τὴν σύστασίν του.

§39ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἀπηντήσατε ὡς στρεψόδικος δικηγόρος, διότι ἐλάβετε ἐκ τῆς ἐπερωτήσεώς μου ὅ,τι σᾶς ἐσύμφερε, καὶ παρελείψατε ὅ,τι σᾶς ἐπιβαρύνει, διότι σᾶς εἶπον ὅ,τι ὑπῆρξεν ἀφορμὴ τῆς ἀποτυχίας τοῦ κακουργιοδικείου ἐν Σπάρτῃ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον, διορθοῦται εὐκόλως διὰ τῆς ὑπηρεσίας σας· ἀλλὰ δὲν θέλετε, δι’ οὓς λόγους γνωρίζετε, νὰ φέρητε τὴν τοιαύτην διόρθωσιν.

§40Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τρεῖς ἐπίσημοι δικηγόροι ἦλθον πρὸς ἐμὲ καὶ μὲ παρεκάλεσαν νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑποβεβλημένον ὑπὸ τοῦ Ἀρείου Πάγου. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι δὲν ἐννοῶ τίποτε ἀπὸ αὐτὰ τὰ πράγματα, διότι εἶναι νομικὰ, ἀλλὰ μοὶ εἶπον, ὅτι αἱ ἰδιωτικαὶ ὑποθέσεις παρεβλάπτονται, ἕνεκα τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Ἀρείου Πάγου ὅπως ἔχει, καὶ διὰ τοῦτο μοὶ εἶπον νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ τὸ ἐπιψηφίσῃ. Ἐγὼ δὲν ἐνδιαφέρομαι, οὔτε ἠξεύρω ἂν ἦναι καλὸν ἢ κακόν· λέγω ὅ,τι μοὶ εἶπον.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ ἐδόθη πρὸ ὀλίγου παρὰ συναδέλφων ἔγγραφον ἐπιγραφόμενον «Ψήφισμα πρὸς τὴν σεβαστὴν Βουλὴν τῆς Ἑλλάδος.» Φοιτηταὶ διάφοροι παρακαλοῦσι τοὺς κ.κ. βουλευτὰς Π. Καλλιγᾶν, ἐπίτιμον καθηγητὴν, Α. Οἰκονόμου καὶ Θ. Φλογαΐτην, ὑφηγητὰς, ν’ ἀγορεύσωσιν ἐπὶ τούτου.

§42ΤΙΝΕΣ. Τί λέγουν;

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἔγγραφον ἀφορᾷ εἰς τὴν πολιτικὴν κατάστασιν τῶν πραγμάτων.

§44ΡΑΛΛΗΣ. Πᾶσα ἀναφορὰ ἀναγινώσκεται, καὶ ἀποφασίζει ἡ Βουλὴ ἐπ’ αὐτῆς.

§45Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἰς αὐτὰς μάλιστα τὰς περιστάσεις πρέπει ν’ ἀναγνωσθῇ, διότι οἱ κύριοι αὐτοὶ ἐπιφορτίζουσι τοὺς κ.κ. Καλλιγᾶν, Οἰκονόμου καὶ Φλογαΐτην ν’ ἀγορεύσωσι. Πρέπει ν’ ἀκούσωμεν περὶ τίνος πρόκειται.

§46ΨΥΛΛΑΣ. Τὸ ψήφισμα αὐτὸ πέμπεται πρὸς τὴν Βουλὴν, καὶ πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ τὸ ἀκούσῃ.

§47ΤΙΝΕΣ. Ἂς τὸ ἀναγνώσωσιν ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους ἐπιφορτίζουσι ν’ ἀγορεύσωσι.

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ ν’ ἀναγνωσθῇ;

§49ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Ἀναγινώσκεται.)

§50ΡΑΛΛΗΣ. Ἀρκετὰ ἐγελάσατε· εἶναι καιρὸς καὶ νὰ κλαύσητε.

§51ΤΙΝΕΣ. Δὲν ἔχομεν σκοπόν.

§52ΡΑΛΛΗΣ. Θὰ ἦναι θλιβερὸν, ἐὰν δὲν κλαύσητε, καὶ ἀπελπιστικὸν διὰ τὴν συνείδησίν σας. Ἔρχομαι νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν οὐχὶ τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, διότι εὑρίσκει τὰ πάντα φυσικὰ, ἀλλὰ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς καταστάσεως τῆς ὑγείας τοῦ στρατοῦ. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λέγεται μεταξὺ πάντων ἡμῶν, μεταξὺ στρατιώτου καὶ τῶν συστρατιωτῶν του, πρέπει νὰ λεχθῇ δημοσίᾳ, ὅπως γνωσθῇ ἡ ἀλήθεια καὶ ἐπέλθῃ ἡ θεραπεία. Οἱ στρατιῶται ἀποθνήσκουσι καθ’ ἡμέραν κατὰ δεκάδας, καὶ ἐν τούτοις οὐδὲν μέτρον λαμβάνεται, ὅπως ἀναχαιτισθῇ ἡ ἐπιδημία, ἥτις φέρει μὲν ἤδη ἀκίνδυνον χαρακτῆρα, ἀλλὰ δύναται ν’ ἀποβῇ ἐπικίνδυνος, ἂν δὲν προληφθῇ ἡ ἐπίτασις αὐτῆς. Ἔχομεν τὸ στρατιωτικὸν νοσοκομεῖον, τὸ ὁποῖον κατέστη ἀληθὲς νεκροταφεῖον, καὶ τοιοῦτον αὐτὸ οἱ ἐπίστρατοι θεωροῦντες, προτιμῶσι ν’ ἀποθάνωσιν εἰς τοὺς πόδας των, παρὰ νὰ εἰσέλθωσιν ἐν αὐτῷ, καὶ ἐν τούτοις οὐδὲν μέτρον λαμβάνεται, ὅπως τὸ νεκροταφεῖον ἐκεῖνο κατασταθῇ τέλος νοσοκομεῖον. Ἀποσπῶμεν τοὺς ἄνδρας ἀπὸ τῶν οἰκογενειῶν των καὶ τοὺς στέλλομεν ἐκεῖ ἐκ προμελέτης, ὅπως τοὺς θανατώσωμεν. (Θόρυβος) Κύριοι, τὸ θεραπευτικὸν τοῦτο κατάστημα πρὸ τριακονταετίας ἢ τεσσαρακονταετίας λειτουργεῖ μόνον κατὰ τύπον, μόνον δὲ διότι ἠκούσαμεν, ὅτι τὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα ἔχουν στρατὸν, ἔχουν καὶ στρατιωτικὰ νοσοκομεῖα, ἀλλ’ οὐδέποτε περὶ αὐτοῦ ἐλήφθη σπουδαία φροντὶς, ὅπως ἀερισθῇ, ὅπως χρωματισθῇ ἐξ ὁλοκλήρου. Τὸ κατάστημα τοῦτο, ἐὰν ὑπάρχῃ στρατιωτικὴ διοίκησις, ἔχουσα συνείδησιν τῶν καθηκόντων της, ὀφείλει νὰ τὸ ἀποστεγάσῃ καὶ νὰ τὸ ἀφήσῃ ἐπὶ μῆνας, ἐπὶ ἔτη ἀνοικτὸν καὶ κενὸν, ὅπως παύσῃ τοῦ νὰ ἐμφωλεύῃ ἐν αὐτῷ τὸ μίασμα· ἄλλως θὰ ἐξακολουθῶμεν τοὺς ἄνδρας νὰ στέλλωμεν ἐκεῖ, ὅπως ἀποθάνωσι. Καὶ εἶναι τὸ νοσοκομεῖον αὐτὸ ἡ μόνη πηγὴ τῶν ἐπιδημιῶν, καὶ εἶναι ὁ μόνος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον βλέπομεν καθημέραν ἀραιουμένας τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, καὶ εἰς βαθμὸν τοιοῦτον, ὥστε κατὰ δεκαπενθήμερον ἢ δεκαήμερον ἔχομεν ἀπώλειαν ὁλοκλήρου λόχου; Εἰς ἕκαστον τάγμα, κύριοι, ὑπάρχει μία φυλακὴ πειθαρχικὴ, ἥτις ἔχει χῶρον ἴσον πρὸς τὸ ἐλάχιστον δωμάτιον ἰδιωτικῆς οἰκίας· ἐν τῷ δωματίῳ αὐτὸ, μετὰ τῆς μεγαλειτέρας ἀπανθρωπίας, ἐγκλείονται καθ’ ἑκάστην ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ὑπέπεσαν εἰς ἐλάχιστα παραπτώματα, 100 ἢ 120 κατὰ μέσον ὅρον. Ἐκεῖ, ἐν τῷ μέσῳ τῶν ἀκαθαρσιῶν, ἔχοντες ὡς μόνην στρωμνὴν καὶ σκέπασμα μίαν κοβέρταν, εἶναι ἠναγκασμένοι νὰ μένωσι 30 ἢ 40 ἡμέρας, διότι ἡ ἰδιοτροπία τοῦ δεῖνος λοχίου ἢ τοῦ δεῖνος ἀξιωματικοῦ ἠθέλησε νὰ τοὺς ἐγκλείσῃ ἐκεῖ, ἄνευ σχεδὸν λόγου, ἢ καὶ διότι παρεπονέθησαν εἰς τὸν ἰατρὸν τοῦ σώματος, ὅτι πάσχουν.

§53Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Οὔτε σὰν σκυλιά.

§54ΡΑΛΛΗΣ. Ναὶ, ἀληθῶς, οὔτε τὸν σκύλον μου ἤθελον θέσει ἐκεῖ μέσα. Δὲν γνωρίζω διατί παραμένομεν ἐνταῦθα, ἀλλ’ ἐνόσῳ παραμένομεν, ἔχει καθῆκον ἡ Βουλὴ, ἀφοῦ οἱ ἁρμόδιοι παραλείπουν τὸ ἴδιόν των, ἀπὸ τοῦ ἀνωτάτου μέχρι τοῦ κατωτάτου, περὶ ἄλλων φροντίζοντες, νὰ ἐξετάσῃ περὶ τῶν συμβαινόντων, ἔχει δὲ τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον τοῦτο ἐκ τοῦ Συντάγματος. Ἀλλ’ ἔρχομαι νὰ καταγγείλω καὶ καταχρήσεις πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, αἱ ὁποῖαι φαίνονται λαμβάνουσαι χώραν. Παραδίδονται καθ’ ἑκάστην λέβητες πρὸς χρῆσιν τοῦ στρατοῦ, συμπολῖταί μου δέ τινες, εἰς οὓς προσήγαγον, ὅπως παρασκευάσωσιν αὐτοὺς, ἠθέλησαν ἐκ περιεργείας νὰ τοὺς ζυγίσωσι, διὰ νὰ ἴδωσιν ἂν ἔχωσι τὸ ἐκτετυπωμένον ἐπ’ αὐτῶν βάρος, παρετήρησαν δὲ εἰς ἕκαστον ἔλλειψιν μιᾶς ἢ μιᾶς καὶ ἡμισείας ὀκᾶς, μεταξὺ τοῦ πραγματικοῦ των βάρους καὶ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον φαίνεται ἐκτετυπωμένον ἐπ’ αὐτῶν. Ὥστε ἐνταῦθα εἰσεχώρησε προφανῶς κατάχρησις, ἐὰν παρεδόθησαν ὡς ἔχοντες βάρος ἴσον πρὸς τὸ ἐπ’ αὐτῶν σημειούμενον. Ἄλλη κατάχρησις, ἥτις ἀφορᾷ εἰς τὴν συντήρησιν τῶν κτηνῶν τοῦ στρατοῦ. Ὁ ἀναλαβὼν τὴν προμήθειαν τῆς τροφῆς αὐτῶν περιέρχεται τὴν ἀγορὰν καὶ λαμβάνει ἄχυρον παρὰ τῶν ὠοπωλῶν, ἄχυρον, τὸ ὁποῖον δὲν χρησιμεύει εἰς τίποτε, τὸ μιγνύει μετ’ ἄλλων, καὶ τὸ παραδίδει κατόπιν, ὅπως χρησιμεύσῃ πρὸς τροφὴν τῶν κτηνῶν ἐκείνων, δι’ ἃ ἐδαπανήθησαν ἑκατομμύρια ὁλόκληρα.

§55Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Ἡ εἰκὼν, ἣν ὁ ἔντιμος προλαλήσας ἐπαρουσίασεν εἰς τὸ Κοινοβούλιον, δὲν εἶναι ἀκριβὴς, διότι, κύριοι, χθὲς ἐπεσκέφθην τὰ νοσοκομεῖα, ἀνεξαρτήτως δὲ τῆς μερίμνης, τὴν ὁποίαν ἀνέκαθεν λαμβάνομεν διὰ τὴν ὑγείαν τοῦ στρατοῦ, εἶχον καθῆκον καὶ ὑποχρέωσιν οὐ μόνον τὰς ὑφισταμένας ἀρχὰς νὰ ἔχω διαρκῶς εἰς ἀδιάλειπτον ἐπιτήρησιν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ σπουδαῖον αὐτὸ ἀντικείμενον τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, ἀλλ’ ἐθεώρησα πάντοτε καθῆκον νὰ ἀντιλαμβάνωμαι ἰδίοις ὄμμασι τὴν κατάστασιν τῶν νοσοκομείων. Εἶναι ἐντελῶς ἀνακριβὲς ὅ,τι εἶπεν ὁ προλαλήσας, ὅτι τὸ νοσοκομεῖον δὲν καθαρίζεται διαρκῶς καὶ ὅτι δὲν γίνονται αἱ βελτιώσεις ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ 4 μηνῶν ἔλαβον χώραν· διότι ἀπὸ 4 μηνῶν ἔπαυσε τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐλειτούργει, ἡ καθαριότης τῶν ἐνδυμάτων ἐδιπλασιάσθη, τὸ ὕδωρ δι’ ἀντλιῶν ἀνεβιβάσθη εἰς τὰ διάφορα πατώματα, ὑπάρχουσι κενοὶ θάλαμοι δύω ἢ τρεῖς, οἵτινες ἐπιχρίονται ἀδιακόπως καὶ μένουσι κενοὶ ἐπὶ δύω ἡμέρας, ὅπως ἀερισθῶσιν, ὁ οἶνος, ὅστις δὲν ἐδίδετο κατὰ τὰς μέχρι τοῦδε ἰσχυούσας διατάξεις τῆς ὑγειονομικῆς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ, ἤδη δίδεται εἰς τοὺς ἄνδρας, οἵτινες ἕνεκα λεπτῆς ἰδιοσυγκρασίας ἔχουν ἐξηντλημένας τὰς δυνάμεις. Ἐπισκεφθεὶς τὰ διάφορα νοσοκομεῖα, ἐζήτησα νὰ πληροφορηθῶ ἂν οἱ νοσηλευόμενοι ἦναι εὐχαριστημένοι ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν ἀξιωματικῶν καὶ νοσοκόμων, ἀλλ’ οὐδεὶς μοὶ ἀπηύθυνε παράπονόν τι, μολονότι ῥητῶς εἶπον τοῖς νοσηλευομένοις νὰ μοὶ εἴπωσιν ὅ,τι ἂν θέλωσι, χωρὶς νὰ φοβηθῶσιν ἢ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἢ ἄλλον τινά. Εἰς τὰς ἐπισκέψεις μου ταύτας μὲ συνώδευεν ὁ ἀρχίατρος τοῦ στρατοῦ, ὅστις τυγχάνει καὶ συγγενὴς τοῦ προλαλήσαντος.

§56ΡΑΛΛΗΣ. Μοὶ εἶναι ἀδιάφορον.

§57Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐγὼ ἠξεύρω, ὅτι ὅλα σᾶς εἶναι ἀδιάφορα, τὸ ἀνέφερον δὲ τοῦτο πρὸς ἐπιβεβαίωσιν τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου.

§58ΡΑΛΛΗΣ. Ἀποθνήσκουν εἴκοσι τὴν ἡμέραν, ναὶ ἢ ὄχι;

§59Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἄν πάρετε τὴν θνησιμότητα τῶν Ἀθηνῶν κατὰ τοὺς δύω τελευταίους μῆνας, θὰ ἰδῆτε, ὅτι εἶναι δυσανάλογος πρὸς τοὺς κατοίκους.

§60ΨΥΛΛΑΣ. Ὄχι εἰς τὰς ἡλικίας τῶν στρατιωτῶν.

§61Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἡ ἐπιδημία εἰσῆλθεν εἰς τὰ χωρία, δυστυχῶς διατρέχει σποραδικῶς καὶ ἐνταῦθα ἀπὸ τόπου εἰς τόπον, καὶ κάμνει τὰ θύματά της, καὶ αὐτοὶ οἱ στρατιωτικοὶ ἰατροὶ ἔπαθον, ὁ Βερνάρδος ὁ ἰατρὸς ἐκινδύνευσε, καὶ μόλις ἤδη ἔμαθον, ὅτι εἶναι ἐκτὸς κινδύνου. Ἡ καθαριότης, σᾶς εἶπον, ἐδιπλασιάσθη, ἡ ἀραίωσις εἶναι πλήρης.

§62ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶναι πλήρης.

§63Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν ἀρκεῖ νὰ τὸ λέγετε, πρέπει νὰ μεταβῆτε προσωπικῶς, καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μεταβῇ ἐκεῖ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ ἴδητε, ὅτι ὅσα λέγετε τὰ λέγετε πρὸς μομφήν· παρακαλῶ ἡ ἐπιτροπὴ νὰ ἐκλεχθῇ ἀπὸ τὴν ἀντιπολίτευσιν. Μὴ νομίζητε, ὅτι σεῖς μεριμνᾶτε περισσότερον τῶν ἄλλων, ἢ ὅτι ἔχετε μονοπώλιον τὴν φιλοστοργίαν· μήπως οἱ νοσηλευόμενοι εἶναι ἀπὸ τὴν μερίδα τοῦ Α ἢ τοῦ Β; Ἐπίσης πληροφορῶ τὴν Βουλὴν, καθ’ ὅσον ἀφορᾶ τὴν συγκέντρωσιν εἰς τὰς φυλακὰς, παρατηρῶ, ὅτι πολλοὶ εἰς τοὺς ὁποίους ἐδόθη ἄδεια παρέτειναν τὸν χρόνον πέραν τοῦ ὡρισμένου· γνωρίζετε, ὅτι πρὸ 2 μηνῶν οἱ λειποτάκται τοῦ στρατοῦ ἔφθασαν μέχρι τῶν 1000, ὅτι καθ’ ἑκάστην συλλαμβάνονται καὶ παραπέμπονται εἰς δίκην, ἡ δὲ ὑπηρεσία, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν, ὅτι θὰ συσσωρευθῶσι πολλοὶ, ἔλαβε πρόνοιαν, ὥστε οἱ λειποτάκται πρὸ τῆς παραπομπῆς νὰ μένωσιν εἰς τὰ σώματά των, ἐλήφθη πρόνοια ὥστε αἱ φυλακαὶ τοῦ φρουραρχείου, αἱ ὁποῖαι ἐπήρκουν δι’ 100, νὰ μένωσιν εἰς τὸν ἀριθμὸν τοῦτον, τὸ δὲ Τζαμὶ, εἰς τὸ ὁποῖον κατῴκει εἷς λόχος, μετεβλήθη εἰς φυλακάς. Ἀλλὰ, κύριοι, τί αἰτιᾶσθε τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας διὰ παραπτώματα πειθαρχικά;

§64ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ πειθαρχίας.

§65Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Οἱ σωματάρχαι ἐμφοροῦνται ὑπὸ διττὸν καθῆκον, ὥστε οὔτε τὴν πειθαρχίαν νὰ χαλαρώσωσι τῶν ὑπ’ αὐτοὺς ἀνδρῶν, οὔτε πρὸς τοὺς ὁπλίτας νὰ προσφέρωνται ὑπὲρ τὸ δέον αὐστηρῶς· δὲν ἔχω δὲ κανὲν παράπονον ἀπὸ τοὺς διαχειριζομένους τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν, δὲν ἤκουσα, ὅτι ἔλαβον χώραν σκληρότητες, ἡ στρατιωτικὴ ἐπιείκεια πέραν τοῦ νόμου ἐφαρμόζεται· ἡ σημερινὴ κυβέρνησις ἐτιμώρησεν ὅλους τοὺς λιποτάκτας διοικητικῶς, καὶ τοῦτο εἶναι μέτρον ἀνάγκης ἐπιβαλλόμενον ὑπὸ τῶν περιστάσεων. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ μεταβῶσιν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους ἐπιτοπίως, διότι ἔχουσι καὶ καθῆκον καὶ ὑποχρέωσιν πρὸς τοῦτο. Αὔριον, κύριοι, θέλω σᾶς ὑποβάλει σημείωσιν τῶν ἀσθενῶν καὶ τῶν ἀποβιωσάντων, ἵνα ἴδητε, ὅτι ὅ,τι ἐλέχθη, εἶναι ἐντελῶς ὑπερβολικὸν, χορηγεῖται πᾶσα ἐπιμέλεια, προσοχὴ καὶ ἐπιτήρησις, ὑπάρχουν θνησιμότητες, ἀλλὰ δὲν εἶναι εἰς τὸν βαθμὸν, τὸν ὁποῖον ἀναφέρουσιν. Εἴμεθα ὑπερβολικοὶ οἱ Ἕλληνες· τὸ φίλτρον ἐνίοτε ἐξασκεῖ τοιαύτην ἐπιῤῥοὴν, ὥστε ὁ θάνατος τοῦ ἑνὸς μεταβάλλεται εἰς 10 ἐν τῇ φαντασίᾳ καὶ ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ ἴσως τοῦ νὰ ἴδωσι τὸ κακὸν ὅσον τὸ δυνατὸν μειούμενον.

§66ΡΟΝΤΗΡΗΣ. Πόσοι τοῖς ἑκατὸν εἶναι οἱ ἀσθενοῦντες;

§67ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Σήμερον εἶναι 3%· τοὐλάχιστον τὴν Κυριακὴν ἦταν τόσοι.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν προτείνει ν’ ἀποσταλῇ ἐπιτροπὴ ἐκ βουλευτῶν, ὅπως ἐξετάσῃ καὶ πληροφορήσῃ τὴν Βουλήν.

§69ΤΙΝΕΣ. Νὰ ἦναι καὶ ἰατροὶ ἐκ τῶν βουλευτῶν.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγκρίνει ἡ Βουλή;

§71ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§72ΡΑΛΛΗΣ. Καὶ πρὸς πληρεστέραν πληροφορίαν καὶ πρὸς καθησύχασιν τῆς κοινῆς γνώμης, παρακαλῶ, ἂν ἦναι δυνατὸν, ν’ ἀνατεθῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν νὰ ἐξετάσῃ καὶ πόσοι εὑρίσκονται κεκλεισμένοι εἰς ἑκάστην ποινικὴν φυλακὴν, καὶ ἂν εἰ αὐτὰς δύνανται ν’ ἀναπνεύσωσιν ἀέρα.

§73Θ. ΖΕΡΒΟΣ. Ἐγὼ ἐπεσκέφθην τὰ 3 νοσοκομεῖα, διότι ἦσαν ἀσθενεῖς ἐκ τῆς ἐπαρχίας μου, εἶδον μεγάλην ἐπιμέλειαν καὶ εἰς τὰς στρωμνὰς, καὶ εἰς τὰ σκεπάσματα, καὶ εἰς τοὺς ἰατρούς. Τὸ σφάλμα εἶναι, ὅτι αἱ κλίναι εἶναι πολὺ σιμὰ καὶ χρειάζεται ἀραίωσις. Ὅλα εἶναι πολὺ καλὰ, ἀλλὰ χρειάζεται νὰ τοὺς ἀραιώσωμεν· διὰ τοῦτο προτείνω νὰ κάμωμεν τὸ Πανεπιστήμιον νοσοκομεῖον.

§74ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Δὲν ἔρχομαι, κύριοι, οὔτε ἐπερώτησιν νὰ κάμω, οὔτε καταγγελίαν τινά· λέγω ἐκ προοιμίων, ὅτι ἂν ὡς πρὸς τοῦτο ὑπάρχῃ σφάλμα, δὲν εἶναι μόνον τὸ σφάλμα τῶν νοσοκομείων, ἀλλ’ ὡς προχθὲς εἶπον, καὶ εἰς τὴν ἔλλειψιν μεγάλης ἐπιτηρήσεως. Ἂς βεβαιωθῇ ὁ κ. ὑπουργὸς, ὅτι σοβαρὰ καὶ σπουδαία ἐπιτήρησις ἐπιβλητικὴ λείπει ἀπὸ τὰ νοσοκομεῖα, ὡς λείπει καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλην ὑπηρεσίαν. Πταίουν τὰ νοσοκομεῖα μόνον διότι ἐπεσωρεύθησαν πολλοὶ ἀσθενεῖς, τὸ παλαιὸν δὲ νοσοκομεῖον εἶναι ἀρχαῖον καὶ συντελεῖ εἰς τὴν διάδοσιν τῶν ἀσθενειῶν. Ἀλλὰ τὰ αἴτια, κύριοι, εἶναι καὶ ἐκτὸς τοῦ νοσοκομείου· τὰ αἴτια εἶναι εἰς τοὺς στρατῶνας, εἰς τὰς ἀσκήσεις, εἰς τὴν ἀπότομον ἀλλαγὴν διαίτης καὶ ἐνδυμασίας τῶν ἐπιστράτων, εἰς οὓς ἔπρεπε ν’ ἀφεθῇ ἡ ἐγχώριος ἐνδυμασία. Ἡ ἀλλαγὴ τῆς ἐνδυμασίας διετάραξε τὴν ὑγείαν τῶν ἀνδρῶν, διὸ καὶ παρετηρήθη, ὅτι τὸ πλεῖστον ἐξ αὐτῶν πάσχουσιν ἐκ περιπνευμονίας καὶ διαφόρων κρυολογημάτων. Οἱ χωρικοὶ τῶν ἐπαρχιῶν ἔχουν συνήθως τὸ στῆθος, τὸν λαιμὸν καὶ τοὺς βραχίονας ἀνοικτοὺς, εἶναι ἐζωσμένοι καθ’ ὅλας τὰς ἀρθρώσεις· σήμερον τοὺς ἐκλείσαμεν τὸν θώρακα, δὲν προφυλάσσονται δὲ ὄπισθεν, ὅπως ὅταν ἔφερον τὴν ἐγχώριον ἐνδυμασίαν· τὰ παπούτσια των ζυγίζουν ἡμίσειαν ὀκᾶν ἕκαστον, ἐνῷ τὰ τσαρούχια ζυγίζουν 40–50 δράμια. Ἔπρεπε, κύριοι, ἐπὶ ὅλων τούτων νὰ γείνῃ μία μελέτη εὐρυτέρα, ὅπως ἀνευρεθῶσιν ὅλα τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα συντελοῦν εἰς τὴν καλὴν ἢ κακὴν ὑγείαν τοῦ στρατοῦ.

§75Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Παρέλειψα ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸ ζήτημα περὶ λεβήτων. Οἱ λέβητες παρελήφθησαν ὑπὸ ἐπιτροπῆς ἀξιωματικῶν, τῆς ὁποίας πρόεδρος ἦτο ὁ ἀντισυνταγματάρχης καὶ διοικητὴς τῆς Στρατιωτικῆς Σχολῆς κ. Ζιμβρακάκης, εἶχον δὲ τὸ κεκανονισμένον βάρος.

§76ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἐντελῶς ἀδιάφορον ποῖος ἦτο ὁ πρόεδρος· τὸ βάρος τῶν λεβήτων αὐτῶν εἶναι ὀλιγώτερον τοῦ ἐπὶ τῶν λεβήτων σεσημασμένου. Ἐπὶ τῇ βάσει τίνος βάρους παρέλαβεν ἡ ἐπιτροπὴ, τοῦ ἐπὶ τῶν λεβήτων σεσημασμένου, ἢ τοῦ πραγματικοῦ;

§77Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Θὰ ἐξετάσω, καὶ θὰ σᾶς εἴπω.

§78ΡΑΛΛΗΣ. Ὡς πρὸς τὴν πρώτην ἐπερώτησιν δὲν εἶπον, ὅτι τὸ ἰατρικὸν σῶμα δὲν ἐκτελεῖ τὸ καθῆκόν του, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι δὲν ἐγένετο μέχρι σήμερον ὅ,τι ἔπρεπε νὰ γείνῃ, ἀφοῦ ἀπεδείχθη, ὅτι ὅλα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἐτέθησαν εἰς ἐνέργειαν δὲν εἶναι ἱκανὰ νὰ σταματήσωσι τὴν ἀσθένειαν.

§79ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Ὅτε πρὸ ἑνὸς μηνὸς ἐπερώτησα τὸν κύριον ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν περὶ νοσοκομείων καὶ περὶ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου περὶ ἐπικούρων ἰατρῶν καὶ φαρμακοποιῶν, δὲν εἶχον ἄλλον σκοπὸν ἢ νὰ ταχθῶσιν εἰς τὰς τάξεις τῶν ἰατρῶν οἱ ἐπίκουροι ἰατροὶ καὶ νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς περιποίησιν καὶ συντήρησιν τῆς ὑγείας τῶν στρατιωτῶν· δὲν ἐσκόπουν λοιπὸν νὰ προκαλέσω τὴν ἐπίσπευσιν καὶ ταχεῖαν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου ἐκείνου, διὰ νὰ φορέσουν οἱ ἰατροὶ τὰ κόκκινα σειρίτια καὶ τὸ μακρὺ ξίφος οἱ ἐπίκουροι ἰατροί. Κύριε πρόεδρε, εἶναι ἐπίστρατοι, ὀφείλουν ἑπομένως νὰ ἐργάζωνται ἐν τοῖς νοσοκομείοις ὅσας ὥρας ἐργάζονται καὶ οἱ ἁπλοῖ στρατιῶται, καὶ οὐχὶ μίαν ἢ ἡμίσειαν μόνον ὥραν, διότι καὶ σήμερον τὰ νοσοκομεῖα εὑρίσκονται εἰς οἷαν καὶ πρότερον κατάστασιν, οὐδεμιᾶς ἐπιτηρήσεως ὑπαρχούσης πλέον ἐκείνης, τὴν ὁποίαν καὶ πρότερον εἶχον οἱ ἀσθενεῖς· διὰ τοῦτο παρακαλῶ νὰ διατάξῃ ὁ κ. ὑπουργὸς νὰ ἐργάζωνται περισσοτέρας ὥρας οἱ ἐπίκουροι ἰατροὶ, πρὸς θεραπείαν καὶ ἐντελῆ ἐπίβλεψιν τῶν ἐν τοῖς νοσοκομείοις ἀσθενῶν.

§80ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§81ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΑΣ. Τί ἔγινε τὸ περὶ ἐπιτροπῆς;

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ παρακαλέσω δέκα συναδέλφους, μεταξὺ τῶν ὁποίων θὰ ἦμαι καὶ ἐγὼ, ἵνα περιέλθωμεν αὔριον τὰ νοσοκομεῖα, ὅπως πληροφορήσωμεν τὴν Βουλήν. (Γίνονται δεκτὰ ά) εἰς βʹ συζήτησιν τὰ νομοσχέδια 1) περὶ ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν τοῦ 1881 ἐκ δραχμῶν 11,700· 2) περὶ ἀναπληρωτικῶν πιστώσεων ἐκ δραχμῶν 115,190 50/00 ἐπὶ τῶν εἰδικῶν προϋπολογισμῶν τινῶν ὑπουργείων ἐπὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1880, ὡς συνεχωνεύθησαν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς· 3) περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1880 ἐκ δραχμῶν 35,000· βʹ) εἰς ά συζήτησιν τὰ νομοσχέδια 1) περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 930 καὶ 932 τῆς Πολιτικῆς Δικονομίας· 2) περὶ αὐξήσεως τῆς ἀναλογίας τῶν χαλκίνων νομισμάτων· καὶ 3) περὶ συστάσεως γενικῶν προξενείων ἐν Σόφιᾳ τῆς Βουλγαρίας, Κετίγνῃ τοῦ Μαυροβουνίου κλπ.)

§83ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Τὸ περὶ ἐλαττώσεως τοῦ χρόνου τῆς συντάξεως τῶν διδασκαλισσῶν, κύριε πρόεδρε.

§84ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίῤῥησις.

§85ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀπαλλαγῶν. Ὁ κ. Κασιμάτης ἔχει τὸν λόγον.

§87ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ἀναφέρομαι εἰς τὴν τροπολογίαν μου.

§88ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἡ ἀντιπολίτευσις πρὸ πολλοῦ διὰ τοῦ ἀρχηγοῦ της ἐδήλωσεν, ὅτι παρῃτήθη τοῦ νὰ φέρῃ πολιτικὸν ζήτημα ἐν γένει· καθ’ ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, ὁ ἔντιμος βουλευτὴς κ. Καλλιγᾶς ἐπίσης ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν ἐννοοῦμεν νὰ τὸ συζητήσωμεν ὑπὸ κομματικὸν πνεῦμα· κατόπιν ἐπῆλθεν ἑτέρα δήλωσις τοῦ κ. προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐπιθυμεῖ εἰς τὸ ἀντικείμενον τοῦτο νὰ ἦναι ὁμοφωνία, ἐπεκαλέσθη τὴν συνδρομήν μας, ἐσύστησε τὴν ὁμοφωνίαν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ ἔνθεν καὶ ἔνθεν. Λοιπὸν ἔχομεν τὴν βεβαιότητα, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο θὰ συζητηθῇ οὐχὶ ὑπὸ οἱανδήποτε πολιτικὴν ἔποψιν, ἀλλ’ ἐν πλήρει εἰρήνῃ καὶ ἐν πλήρει ἀδελφότητι. Δέχομαι τὸ προτεινόμενον ὑπὸ τοῦ κ. προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπιθυμῶ νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν ὁμοφωνίᾳ, καὶ ὅσον τὸ κατ’ ἐμὲ, πιστεύω, ὅτι ἡ προχθεσινὴ ἀγόρευσις τοῦ κυρίου προέδρου, ἡ ἀγόρευσις τοῦ Σαββάτου, καίτοι οὐδαμῶς σύμφωνος ἦτο μὲ τὴν πρότασίν του τοῦ φιλήματος τοῦ Lamourette, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπηύθυνε, καίτοι οὐδαμῶς σύμφωνος ἦτο μὲ τὴν ἰδέαν του, τοῦ νὰ φθάσωμεν εἰς ὁμόφωνον συμπέρασμα, καίτοι ἦτο πικρὸς καὶ βαρὺς εἰς τὰς ἐκφράσεις του, οὐδὲν ἧττον, ὡς πρὸς ἐμὲ, ἡ εἰρηνικὴ θέσις τοῦ ζητήματος δὲν ἀλλάσσει.

§89ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀπελογούμην εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Καλλιγᾶ· μᾶς ὕβριζε.

§90ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καίτοι μᾶς εἶπεν, ὅτι κλαυθμηρίζομεν, καί τοι μᾶς εἶπεν, ὅτι τώρα ἐννοεῖ ὑπὸ ποίαν ἰδέαν καὶ ὑπὸ ποῖον πνεῦμα διετάχθη καὶ ἐγένετο ἡ ἐπιστράτευσις, καὶ ὅτι τώρα πείθεται, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις ἐγένετο ἁπλῶς καὶ μόνον πρὸς ἐπίδειξιν, ἁπλῶς καὶ μόνον πρὸς φενακισμόν· καίτοι ἀπευθυνόμενος πρὸς ἡμᾶς μᾶς εἶπε «λοιπὸν δὲν θέλετε νὰ προχωρήσητε; εἰπέτε το νὰ σταματήσωμεν, καὶ ἡμεῖς θὰ κρίνωμεν κατόπιν ἂν ἠμποροῦμεν νὰ μείνωμεν νὰ κυβερνήσωμεν»· καίτοι πολλὰ ἄλλα λίαν βαρέα μᾶς εἶπεν, οὐδὲν ἧττον παραδέχομαι, ὅτι ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μὲ αὐτὰ δὲν ἐξέφραζε πεποίθησιν, ἀλλ’ ἦσαν ἁπλῶς ἐπιχειρήματα τῆς στιγμῆς, ἦσαν ἐπιχειρήματα, ὅπως κάμῃ ἐντύπωσιν εἰς τοὺς ἀκροαζομένους, ὅπως λάβωσιν αἰτίαν τινὲς νὰ εἴπωσι κατόπιν εἰς τὰ καφενεῖα «τ’ ἀκούσατε τί τοὺς εἶπεν ὁ Κουμουνδοῦρος κατὰ πρόσωπον; δὲν θέλουν στρατὸν, δὲν θέλουν νὰ προχωρήσουν ἐμπρὸς, θέλουν νὰ σταματήσουν.» Ἦσαν, ἐπαναλέγω, ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα πάντοτε μεταχειρίζεται ὡς κοινοβουλευτικὸς ἀνὴρ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπιχειρήματα πάντοτε προτείνει καὶ ὑποστηρίζει· τὰς πεποιθήσεις του τὰς ἀφίνει ἰδιαιτέρως.

§91ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Οὔτε κοινοβουλευτικὴ, οὔτε εὐπρεπὴς εἶναι ἡ φράσις αὐτὴ, τὴν ὁποίαν μεταχειρίζεσθε ἐναντίον μου.

§92ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε πρόεδρε, ὁ Thiers, τὸν ὁποῖον μᾶς ἀνεφέρατε προχθὲς, λέγει, (διὰ νὰ σᾶς δείξω, ὅτι τὸ προτείνειν ἐπιχειρήματα εἶναι κοινοβουλευτικὸν), ὁ Thiers λέγει (καὶ τὸν ἀναφέρω, διότι τὸν ἀνεφέρατε καὶ σεῖς), ὅτι εἰς τὰ Κοινοβούλια εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ μεταχειρίζεταί τις ἐπιχειρήματα, ὅπως ἐξάψῃ τὰ πνεύματα, νὰ μεταχειρίζεται ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα δὲν τὰ παραδέχεται, ἀλλὰ διὰ νὰ ὠθήσῃ......

§93ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν πιστεύω ποτὲ νὰ τὸ λέγῃ ὁ Thiers.

§94ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ λέγει, ἀλλὰ τοῦτο, προσθέτει ὁ Θιέρς, εἶναι ἐπικίνδυνον, διότι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος μεταχειρίζεται τὰ ἐπιχειρήματα ταῦτα, πρέπει ταυτοχρόνως νὰ ἦναι βέβαιος, ὅτι δύναται νὰ ὁδηγήσῃ καὶ νὰ σταματήσῃ τὰ πνεύματα, τὰ ὁποῖα ὠθεῖ. Ἀλλ’ ἐπαναλέγω, ὅλα ταῦτα ἦσαν βεβαίως ἀποτελέσματα τοῦ ἐρεθισμοῦ, τὸν ὁποῖον εἶχε διεγείρει εἰς τὸν κ. πρωθυπουργὸν ἡ κεραυνοβόλος ἀγόρευσις τοῦ κ. Ῥάλλη, ἦσαν ἀποτελέσματα στιγμιαῖα. Ὁ ἀγαπητὸς συνάδελφος Ῥάλλης κατέχει τὸ δαιμόνιον, ὡς ἔλεγον οἱ παλαιοὶ, κατέχει τὸ μυστήριον, καθὼς λέγουν οἱ νεώτεροι, διὰ τῆς γλώσσης του νὰ κάμνῃ καὶ τοὺς πλέον ἡσύχους καὶ τοὺς πλέον ἀναλγήτους γέροντας νὰ πηδῶσιν ἐπὶ τῶν ἑδωλίων των. Καὶ πῶς ἦτο ἄλλως δυνατὸν νὰ πιστεύῃ ὁ ἀξιότιμος πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὁ Τρικούπης μετενόησε διὰ τὴν ἐπιστράτευσιν; ὅτι ἔκαμε τὴν ἐπιστράτευσιν δι’ ἐπίδειξιν, ὅτι σήμερον ὁ Τρικούπης καὶ οἱ φίλοι του ἔχουν κατὰ διάνοιαν εἴτε ν’ ἀφαιρέσωσι τὰ μέσα, εἴτε νὰ σταματήσωσι τὴν ἐνέργειαν, ἡ ὁποία ἐγένετο; Τὸν γνωρίζει τὸν κ. Τρικούπην ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, καθὼς καὶ τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ὁ κ. Τρικούπης, καὶ γνωρίζει πολὺ καλὰ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὸ κύριον χαρακτηριστικὸν τοῦ Τρικούπη, εἶναι, ὅτι, ἅμα μίαν ἰδέαν τὴν ἀσπασθῇ, ἅμα τὴν ἐξετάσῃ ἀκριβῶς καὶ πεισθῇ περὶ αὐτῆς, ἅμα ὑπὲρ αὐτῆς ἐκτεθῇ, δὲν ὀπισθοχωρεῖ. Ἐπ’ αὐτῆς τῆς ἰδέας ἰδιαιτέρως, τῆς ἐπιστρατεύσεως, γνωρίζει ὁ κ. Κουμουνδοῦρος μὲ ποίαν σιδηρᾶν θέλησιν κατέγινεν ὁ Τρικούπης· γνωρίζει ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι εἰς τὸ διάστημα, καθ’ ὃ εἰργάζετο διὰ τὴν ἐπιστράτευσιν ὁ Τρικούπης, ἔκλεισε τὴν θύραν τοῦ κοιτῶνός του εἰς ὅλους του τοὺς φίλους, ἀμεριμνῶν ἂν διὰ τοῦτο ἤθελε πέσει ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ὅπως καὶ ἔπεσε· κατεγίνετο ἡμέρας καὶ νυκτὸς, ἀφῄρεσε τὸν ὕπνον του, ὅπως φθάσῃ ἐκεῖ ὅπου ἔφθασεν. Ἐφθάρη ἡ ὑγεία του, οἱ φίλοι του, ὅσοι ἰδίως ἐξ αὐτῶν ἀπέρασαν τὸ σκότος τῆς ἰατρικῆς, ἔβλεπον, ὅτι κίνδυνος προφανὴς ἐπέκειτο νὰ τῷ ἐπέλθῃ ἐκ τῆς ἀδιακόπου ἐργασίας, ἐγκεφαλικὴ συμφόρησις, ἔβλεπον τὴν ζωήν του κινδυνεύουσαν, καὶ πολλάκις ἐπροσπάθησαν νὰ τῷ ἐπιστήσωσι τὴν προσοχὴν περὶ τῆς ἀπειλουμένης ὑγείας του. Τοὺς ἤκουε μὲ τὴν ἀταραξίαν τὴν συνήθη, καὶ ἐξηκολούθει τὸ ἔργον του, καὶ ἔφθασεν ἐκεῖ ὅπου ἔφθασε, καὶ παρέδωκε τὴν ἐργασίαν του εἰς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον. Ἂν δὲ ἡ ἐργασία, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ Τρικούπης, ἤθελεν ἐξακολουθήσει μὲ τὴν αὐτὴν ἐπιμονὴν, ἔστω καὶ διὰ δύω ἀκόμη μῆνας, σήμερον θὰ ἤμεθα εἰς ἄλλην θέσιν.

§95Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ ἰδέα σας.

§96ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἤθελε λοιπὸν βεβαίως ὁ πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του τοῦ Σαββάτου νὰ ἄρῃ ἀπὸ τοῦ μέσου τὸ φίλημα τοῦ Lamourette, καὶ τὸ ὁποῖον ἐγὼ τὸ ἐδέχθην, καὶ τὸ δέχομαι εἰς τὸ πεῖσμα τῆς ἀγορεύσεώς του ἐκείνης.

§97Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τί φίλημα;

§98ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μοὶ λέγουσι, τί φίλημα; Ὀφείλω νὰ τὸ ἐξηγήσω, μήπως ἔλθῃ παρεξήγησίς τις, ἰδίως εἰς τοὺς φίλους μου. Ἐν τῇ γαλλικῇ Συνελεύσει, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς μεγάλης πρώτης γαλλικῆς ἐπαναστάσεως, εἰς στιγμὴν, καθ’ ἣν ἡ Γαλλία εὑρίσκετο εἰς θέσιν ὁπωσοῦν δύσκολον, τὰ κόμματα διεπληκτίζοντο, ὡς γνωρίζετε, διεπληκτίζοντο ἐν τῇ γαλλικῇ Συνελεύσει. Τότε εἰς κρίσιμον συνεδρίασιν εἰς τῶν ἀντιπροσώπων, ὀνόματι Lamourette, ἐπίσκοπος τοῦ Λυὼν, ἐγείρετε καὶ λέγει πρὸς τοὺς πληρεξουσίους: «Τί φοβεῖσθε, ὅτι ἡ Γαλλία τρέχει κίνδυνον; ἡ διαίρεσίς σας τὴν φέρει εἰς κίνδυνον. Τί διαφέρει τὸ ἓν κόμμα ἀπὸ τὸ ἄλλο; φιληθῆτε!» Ἔκαμεν ἕνα λόγον ἐνθουσιαστικὸν, καὶ διαμιᾶς ὅλοι οἱ βουλευταὶ, καὶ αἱ δύω πτέρυγες, ἐνηγκαλίσθησαν, ἠσπάσθησαν ἀλλήλους, καὶ οἱ πλέον ἀντίθετοι ἐκάθησαν πλησίον ἀλλήλων, ὁ κ. Κουμουνδοῦρος π. χ. ἐκάθησε πλησίον τοῦ κ. Τρικούπη, ὁ κ. Δηλιγιάννης πλησίον τοῦ κ. Νικολοπούλου, καὶ καθεξῆς, (ἱλαρότης) καὶ ἔγειναν ὅλοι ἓν κόμμα· αὐτὸ εἶναι τὸ φίλημα τοῦ Lamourette. Τὰ ἀποτελέσματα τοῦ φιλήματος ἐκείνου διήρκεσαν ἐπ’ ὀλίγον, διότι ἔπειτα ἀπὸ ὀλίγας ἡμέρας ἐπανήρχισαν αἱ ἔριδες. Ἂν δὲ τώρα κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην ἀνταλλάξωμεν καὶ ἡμεῖς τὸ φίλημα τοῦ Lamourette, ἂς διαρκέσῃ τὸ ἀποτέλεσμά του, ἔστω καὶ ἐπ’ ὀλίγον, ἔστω καὶ διὰ μόνην τὴν συζήτησιν ταύτην. Τὴν ἐπίκλησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμε πρὸς ἡμᾶς ὁ κ. πρωθυπουργὸς ὑπὲρ ὁμοφωνίας, τὴν παραδέχομαι, διότι πιστεύω, ὅτι εἶναι εἰλικρινής, διότι ἔχω ἀποδείξεις, ὅτι τοῦτο τὸ ἐπεζήτησεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀπ’ ἀρχῆς τῆς συνόδου μέχρι σήμερον μετ’ ἐπιμονῆς καὶ συνεχείας, τὴν ὁποίαν δυσκόλως ἀπαντᾷ τις εἰς τὰ προηγούμενα τοῦ κ. Κουμουνδούρου, καὶ ἔρχομαι νὰ ἐξηγηθῶ, διὰ νὰ μὴ μὲ παρεξηγήσουν οἱ φίλοι μου.

§99Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νὰ ἐξηγήσῃς καὶ αὐτό.

§100ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐὰν θέλητε, κύριε συνάδελφε, διευθυνθῆτε εἰς τὴν βιβλιοθήκην τῆς Βουλῆς καὶ ἀναγνώσατε εἰς τὸν τόμον δεύτερον, σελίδα 169, τῆς ἱστορίας τῆς γαλλικῆς ἐπαναστάσεως τοῦ Τιὲρς, διὰ νὰ ἴδητε τὰ περὶ φιλήματος τοῦ Lamourette.

§101Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐκεῖνο τὸ ἠξεύρω ἐγὼ καλλίτερα ἀπὸ ἐσᾶς· τοῦτο δὲν ἠξεύρω, τὸ ἄλλο.

§102ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Προκαλούμενος, θὰ ἐξηγηθῶ καὶ εἰς αὐτό. Ἤρξατο ἡ Βουλὴ τῶν συνεδριάσεών της, καὶ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὑπεδείχθη ὡς ὁ πρόεδρος τῆς νέας Κυβερνήσεως ὑπὸ πλειονοψηφίας 2 πρὸς 1. 120 ἢ 130 ψῆφοι ἠκολούθουν τότε τὸν κ. Κουμουνδοῦρον. Ἀπὸ 50 δὲ κατ’ ἀρχὰς ἔφθασεν ἡ ἀντιπολίτευσις εἰς 80· βουλευτῶν πλειονοψηφία ἐξ 120 ἢ 130 ἦτον ἀρκετὴ δι’ ἕνα πρωθυπουργὸν, ὅπως βαδίσῃ ἀταράχως; Ἀλλ’ ἀπαιτοῦσεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ὁμοφωνίαν ἔκτοτε. Καὶ βεβαίως 80 βουλευταὶ δὲν ἠδύναντο νὰ κάμουν μέγα τι κατέναντι 120 ἢ 130, ἀλλ’ ἀντιπολίτευσις τοιαύτη, κατέχουσα ἰσχυρὸν ἐπιτελεῖον διὰ τὸ βῆμα, ἠδύνατο νὰ φέρῃ ἐνόχλησιν καὶ νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ἐπιδιωκομένην ὁμοφωνίαν. Ὁμοφωνία πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ; Εἴτε διὰ πράξεων τοιούτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ ἦναι ὑποχρεωμένη νὰ μὴ φέρῃ ἀντιῤῥήσεις, εἴτε διὰ πειθαναγκάσεως τῆς ἀντιπολιτεύσεως νὰ φύγῃ ἀπὸ τοῦ βουλευτηρίου, προσβαλλομένης εἰς τὴν φιλοτιμίαν της, εἰς τὴν ἐνάσκησιν τοῦ δικαιώματός της. Τὸ δεύτερον ἐκρίθη ὡς καταλληλότερον, καὶ διὰ τοῦτο εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ προεδρείου καὶ τὸν σχηματισμὸν τῆς νέας Κυβερνήσεως ἐγένετο πρότασις μομφῆς κατὰ τῆς πρώην Κυβερνήσεως καὶ καθ’ ὅλης τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐπὶ τῶν πλέον ἀδίκων καὶ ἀνυποστάτων λόγων βασιζομένη.

§103Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὸς ἦτο πόλεμος.

§104ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἶπον, ὅτι ἡ ὁμοφωνία ἤθελεν ἐπιτευχθῆ, εἴτε διὰ τῆς εἰσαγωγῆς προτάσεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ μὴν ἔχῃ ἀντίῤῥησιν, εἴτε διὰ τοῦ ἄλλου τρόπου, τοῦ ν’ ἀναγκασθῇ δηλαδὴ ἡ ἀντιπολίτευσις ν’ ἀποχωρήσῃ καὶ νὰ μείνωσιν οἱ 120 ἢ 130, καὶ τότε ἡ ὁμοφωνία θὰ ἦτο πλήρης καὶ θὰ εἶχε καὶ ἀπαρτίαν ἠσφαλισμένην. Ἐῤῥέθη τότε, πρὸς δικαιολόγησιν τῆς προτάσεως τῆς μομφῆς, ὅτι ἡ προηγουμένη Κυβέρνησις δὲν εὗρεν ἐμπόδια διὰ τὴν ἐπιστράτευσιν ἢ διὰ τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς. Δὲν εἶναι ἀληθές, ἀπηντήσαμεν ἡμεῖς, τὰ ἔγγραφα τὰ εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τὸ μαρτυροῦσιν. Ἐζητήθη νὰ ἔλθουν τὰ ἔγγραφα, ὁ δὲ κ. Τρικούπης, ἱππότης καὶ τότε, ἀπήντησεν, ὅτι παρὰ νὰ γείνωσι γνωστὰ τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα, προτιμᾷ νὰ καταδικασθῇ. Ἐρωτήθη τότε ὁ κ. πρωθυπουργὸς, τί ἐξάγεται ἐκ τῶν ἐγγράφων ἐκείνων; Καὶ ἡ ἀπάντησίς του ἦτον, ὅτι αὐτογνωμόνως ἐνήργησεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ἐπὶ τῇ ἀπαντήσει ἐκείνῃ ἐψηφίσθη ἡ πρότασις τῆς μομφῆς. Τὰ ἔγγραφα ἔμειναν κεκλεισμένα εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ μένουσιν, ἀλλὰ τὸ ὑπουργεῖον τὸ ἀγγλικὸν ἐτύπωσεν ἐσχάτως εἰς τὴν Κυανῆν βίβλον ἔγγραφά τινα ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐξακολουθοῦν νὰ μένωσι κεκλεισμένα εἰς τὸ ἡμέτερον ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ εἴδατε, κύριοι βουλευταί, ἐὰν αὐτογνωμόνως ἐνήργησεν ὁ κ. Τρικούπης, καὶ εἴδατε τί προκύπτει ἀπὸ τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἐδημοσίευσε τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας. Καὶ ἐὰν ἀκόμη ἀργότερα δημοσιευθῶσι τὰ ἐπίλοιπα ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐκεῖ μέσα φυλαγμένα, θὰ ἐκτιμήσητε καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σᾶς ἐλέγετο ἰδιαιτέρως τότε, ὅτι πρὸς τοῖς ἄλλοις τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα δὲν ἔπρεπε νὰ ἐκτεθῶσιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὄχι δι’ ἄλλον λόγον, ἀλλὰ μόνον διὰ νὰ μὴ ἀπελπισθῇ ὁ κόσμος, ἀνακαλύπτων ἐξ αὐτῶν, ὅτι δῆθεν οὔτε ἐσυλλογίσθησαν αἱ μεγάλαι Δυνάμεις τὴν Ἑλλάδα κατὰ τὴν ἐποχὴν τοῦ Τρικούπη.

§105Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Λομβάρδε, ὅ,τι εἶπον εἶναι ἀληθές· ἐὰν θέλητε, δύναμαι νὰ σᾶς δώσω τὰ ἔγγραφα νὰ τὰ ἀναγνώσητε, δὲν θέλω ὅμως νὰ τὰ παρουσιάσω.

§106ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς μοὶ εἶπεν, ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τότε εἶπεν εἶναι ἀληθές. Λοιπόν; ψευδῆ γράφει ἀπ’ ἐδῶ ὁ πρέσβυς τῆς Ἀγγλίας πρὸς τὸν ὑπουργόν του; Ψευδῆ εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐδημοσίευσεν ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας περὶ τῶν τότε ἐνεργειῶν του; Τὰ εἴδατε τὰ ἔγγραφα, εἶναι τυπωμένα ἀπὸ τὸ ἀγγλικὸν ὑπουργεῖον. Καὶ ἐὰν τὸ μάθουν ἐκεῖνοι εἰς Ἀγγλίαν, τὸ καὶ σήμερον λεγόμενον ἀπὸ ἐδῶ, ὅτι ὅ,τι ἐῤῥέθη τότε εἰς τὴν Βουλήν μας, εἶναι ἡ μόνη ἀλήθεια, ὅτι δηλαδὴ αὐτογνωμόνως ἐνήργησεν ὁ Τρικούπης καὶ εἰς τὰς δύο ἐκείνας περιστάσεις, τί θὰ εἴπωσι; Δύνασθε νὰ μὴ δώσητε πίστιν εἰς ὅ,τι περὶ ἑαυτῆς λέγει μεγάλη Δύναμις, ἥτις δὲν λαμβάνει μέρος εἰς τὰ ἡμέτερα κόμματα, οὔτε διὰ τὴν μὲν, οὔτε διὰ τὴν δὲ τῶν μερίδων, αἵτινες δικαίως ἢ ἀδίκως τότε ἐψήφισαν. Λέγω ὅμως, ὅτι ὁ πρωθυπουργὸς δὲν ἠθέλησε νὰ βεβαιώσῃ ἀντίθετα τῶν ἐγγράφων, ἀλλὰ δὲν τὰ ἀνέγνωσε, κυριευόμενος ἀπὸ τὴν ἰδέαν νὰ κερδίσῃ ψῆφον κατὰ τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ὁμοφωνίαν, τὴν ὁποίαν ἐζήτει, καὶ διὰ τοῦτο προέβη ὅπως προέβη, καὶ ἐπέτυχε παρὰ τῆς Βουλῆς τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν αἰσθάνεσθε τώρα ὅλοι, ὅτι ἦτο ψῆφος ἄδικος.

§107ΠΑΠΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΣ. Παραδέχεσθε, ὅτι, ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις ἀπεμακρύνετο καὶ ἐγκατέλιπε τὴν Βουλήν, ἡ συμπολίτευσις ἤθελε μείνει νὰ συνεδριάζῃ μόνη;

§108ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Διατί ὄχι;

§109ΠΑΠΑΛΕΞΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι, καὶ ἡμεῖς θ’ ἀνεχωρούσαμεν ἀμέσως, καὶ ἂς ἔφερον ἄλλην Βουλήν. Πῶς τὸ παραδέχεσθε, ὅτι αὐτὸ τὸ πνεῦμα ὡδήγησε τὸν κ. Κουμουδοῦρον;

§110ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐὰν, ἀξιότιμε συνάδελφε, τοῦτο, τὸ ὁποῖον λέγετε τώρα, τὸ ᾐσθάνεσθε καὶ τότε, καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι τώρα τὸ αἰσθάνεσθε, ἤθελετε εἰπεῖ τότε εἰς ἐκείνους, οἵτινες σᾶς ἐζήτουν τὴν ψῆφόν σας ὑπὲρ τῆς προτάσεως μομφῆς ἐναντίον τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Φιλήμων· «στερούμεθα τῶν ἐγγράφων, ἑπομένως σταματήσατε, διότι πρέπει πρῶτον νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν μας τὰ ἔγγραφα, καὶ ἐξ αὐτῶν νὰ φωτισθῶμεν, διὰ νὰ φέρωμεν τὴν ψῆφόν μας.» Ἀλλὰ δὲν τὸ ἐπράξατε, διότι ἠλπίζετε, ὅτι θὰ φθάσητε εἰς τὸ νὰ μείνητε σεῖς μόνοι, ὅπως ἐκπληρώσητε ἐν ὁμοφωνίᾳ τὸ καθῆκόν σας· ἡμεῖς ὅμως δὲν σᾶς ἀφήσαμεν μόνους. Καὶ ἀφοῦ δὲν ἐπετεύχθη ν’ ἀπαλλαγῶσιν ἀπὸ τῆς ἀντιπολιτεύσεως διὰ τῆς ἀπομακρύνσεώς της ἀπὸ τοῦ περιβόλου τούτου, ἐπειράθησαν νὰ τὴν ὑποχρεώσωσιν εἰς τοῦτο διὰ τῆς καταδιώξεως τῶν φίλων της ἐν ταῖς ἐπαρχίαις. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς καθέκαστα, διότι τὸ ζήτημα τὸ ἐξετάζω, ὡς προεῖπον, ὑπὸ ὅλως φιλικὴν ἔποψιν· λέγω μόνον γενικῶς, ὅτι καὶ ἡ πολιτικὴ καὶ ἡ στρατιωτικὴ διοίκησις ἐν ταῖς ἐπαρχίαις ἐνήργησεν ἐναντίον τῶν φίλων τῆς ἀντιπολιτεύσεως μὲ τὸν πλέον ἐχθρικώτερον τρόπον. Δὲν ἔφερον τὸν λόγον ἐπὶ τοῦτο προηγουμένως, οὔτε θὰ τὸν φέρω σήμερον, διότι ἀπεφασίσαμεν ἀπέναντι τῶν περιστάσεων, εἰς ἃς διατελοῦμεν, νὰ σιγήσωμεν· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἡ σειρὰ τοῦ λόγου τὸ ἔφερε, θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκφράσω ἓν παράπονον. Δὲν ἤλπιζα ποτὲ, ὅτι καὶ τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, διευθυνόμενον ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον κ. Σωτηρόπουλον προσωρινῶς, ὅστις τὴν φήμην ἔχει δικαίως, ὅτι ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅπου εἶναι εἰδικὸς, βαστᾷ τὰ χαλινάρια δυνατὰ, παραδόξως ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῆς Δικαιοσύνης ἤθελεν ἐπιτρέψει, ὥστε καὶ τὰ δικαστήρια καὶ οἱ δικαστικοὶ ὑπάλληλοι νὰ γείνωσιν ὄχι μόνον ὄργανα τοῦ ὑπουργοῦ, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις ἀνθρώπων τοῦ συστήματος τούτου, καὶ πρὸς τούτοις νὰ τοῖς ἐπιβληθῇ νὰ γείνωσιν ὄργανα τοιαῦτα. Τὸ παράπονον τοῦτο τὸ ἐκφράζω, διότι ἤλπιζα, ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἤθελε προφυλάξει τοὐλάχιστον τὸ ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης ἀπὸ τοῦ νὰ γείνῃ ὄργανον τῆς πολιτικῆς. Τοῦτο μόνον λέγω καὶ δὲν προχωρῶ εἰς παραδείγματα.

§111ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ φέρητε ἓν παράδειγμα· βεβαίως αὐτὸ θὰ ἦναι ἀπὸ τὴν Ζάκυνθον.

§112ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης μὲ προκαλεῖ νὰ φέρω ἓν τοὐλάχιστον παράδειγμα. Ὀφείλω νὰ τὸν εὐχαριστήσω χωρὶς ν’ ἀναφέρω ὀνόματα προσώπων καὶ ἐπαρχίας, διότι ὁ κ. ὑπουργὸς προγνωρίζει ἤδη περὶ ποίων προσώπων καὶ ἐπαρχίας πρόκειται. Ἐπρόκειτο νὰ σταλῇ εἷς μοίραρχος εἰς ἐπαρχίαν, ὅπου ἐθεωρεῖτο κατάλληλος νὰ ἐνισχύσῃ τὴν πολιτικὴν τὴν ἐπικρατοῦσαν. Ὁ μοίραρχος οὗτος εἶχεν ὑπηρετήσει πρότερον εἰς τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος ἐπαρχίαν, καὶ κατηγορήθη δι’ ἀξιοποίνους πράξεις, καὶ διὰ μίαν ἀξιόποινον εἰσέτι πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν διὰ τὸ αἰσχρὸν αὐτῆς, θὰ μοὶ συγχωρήσητε νὰ μὴν ἀναφέρω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ὁ μοίραρχος ἐδέχθη τὴν ἀποστολὴν, ἀλλ’ ἔθεσεν ὅρον νὰ φύγῃ ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν ὁ πρόεδρος τοῦ δικαστηρίου, εἷς ἢ δύο δικασταὶ καὶ ὁ εἰσαγγελεὺς, διὰ νὰ διορθώσῃ τὰ τῶν κατ’ αὐτοῦ ἐκκρεμῶν κατηγοριῶν.

§113Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἰς ποίαν ἐπαρχίαν;

§114ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Ζάκυνθον.

§115ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Ζάκυνθον.

§116Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ ἐγὼ ἔχω παράπονα κατ’ αὐτοῦ· μὴ νομίζετε, ὅτι εἶμαι ὑπὲρ αὐτοῦ.

§117ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐγένετο ἡ παρατήρησις πρὸς τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἰδιαιτέρως παρ’ ἀντιπολιτευομένου βουλευτοῦ. Καὶ τοῦ εἰπώθη «αὐτὴ ἡ φήμη τρέχει· ἐὰν τυχὸν γείνωσιν αὐταὶ αἱ μεταθέσεις, ἔστω προκαλούμεναι ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν, δὲν θὰ λείψῃ ἀπὸ τὸν νοῦν τῶν ἀνθρώπων, ὅτι ἔγειναν ἐπίτηδες, διότι τὸ ἀπήτησεν ὁ μοίραρχος.» Ἔγεινεν ἡ αὐτὴ παρατήρησις οὐ μόνον πρὸς τὸν ἀξιότιμον ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ἀπὸ βουλευτὴν συμπολιτευόμενον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως μὴ στείλῃ αὐτὸν τὸν μοίραρχον. Ὁ δὲ πρόεδρος τοῦ δικαστηρίου, ὁ ὁποῖος ἐπρόκειτο νὰ μετατεθῇ, εἶναι ἀπὸ τοὺς πλέον ἐντίμους καὶ ἱκανοὺς, καὶ ὁ εἰσαγγελεὺς ἀπὸ τοὺς πλέον ἐντίμους καὶ ἱκανοὺς, τοὺς ὁποίους ἔχομεν.

§118ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖος τὸ ἀρνεῖται αὐτό;

§119ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀλλ’ οὐχ ἧττον ἡ μετάθεσίς των ἐγένετο. Μετὰ δύο μῆνας περίπου, ἀφοῦ ὁ μοίραρχος μετέβη εἰς τὴν θέσιν του, ἐδιώχθη τηλεγραφικῶς· τὸ δὲ αἴτιον, διὰ τὸ ὁποῖον ἐδιώχθη, εἶναι πλέον ἐνοχοποιητικὸν ἀπὸ τὸν διορισμόν του.

§120ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ νὰ ἦναι πλήρης ἡ ὁμιλία σας, ἔπρεπε ν’ ἀναφέρητε, ὅτι ὁμοῦ μὲ τὸν πρόεδρον τοῦ δικαστηρίου μετετέθη καὶ εἷς δικαστὴς, διὰ τὸν ὁποῖον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐνδιεφέροντο νὰ φύγῃ ὁ πρόεδρος, ἀπῄτουν νὰ μείνῃ, καὶ ὅτι ἡ μετάθεσις προῆλθεν ἕνεκα προσωπικῆς διενέξεως, καὶ ἀπεμακρύνθησαν καὶ οἱ δύο, καὶ ὅτι μεταθέσας τὸν πρόεδρον ἐκεῖνον, ἔστειλα ἄλλον πρόεδρον ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐσχάτως εἶχον προβιβασθῆ ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου εἶσθε μέλος. Αὐτὸ δεικνύει, ὅτι δὲν ἐγένετο τίποτε μὲ σκοπὸν μεροληπτικόν.

§121ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἔχω νὰ εἴπω τι κατὰ τοῦ νέου προέδρου. Ἀλλὰ διὰ τὸν μετατεθέντα Μακᾶν τί ἔχετε νὰ εἴπητε; Ὁ Καρατζᾶς δὲν εἶναι ἔντιμος, δὲν εἶναι ἱκανός;

§122Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἔχετε ἄδικον.....

§123ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μοῦ λέγει, ὅτι ὁ κ. Καρατζᾶς δὲν ἤθελε νὰ μείνῃ εἰς Ζάκυνθον. Τοῦ ἀπαντῶ, ὅτι προχθὲς συνήντησα τὸν κ. Καρατζᾶν καὶ τὸν ἠρώτησα, διατί δὲν ὑπάγεις εἰς Ζάκυνθον; διότι καὶ ἐγὼ ἔχω ἀκούσει, ὅτι δὲν θέλει νὰ ὑπάγῃ. «Ὄχι, μοὶ εἶπε, μὲ διώκουν· ἐγὼ ἤθελα καὶ ἐπέμεινα διὰ νὰ ἐπανέλθω, ἀλλὰ μὲ διώκουσι, δὲν τοὺς ἀρέσω,» καὶ μὲ ἐξουσιοδότησε νὰ κάμω χρῆσιν.

§124Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Θὰ εἴπωμεν καὶ ἡμεῖς τὰ παράπονά μας· δὲν ἔχετε σεῖς μόνον, ἔχομεν καὶ ἡμεῖς περισσότερα.

§125ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅλα αὐτὰ τὰ εἶπα, κύριοι, ὅπως ἔλθω εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὅπως μᾶς εἶπεν ἄλλοτε, δὲν ἐξετάζει τὰ μέσα, ἀλλὰ τὸν σκοπόν· μεταξὺ ὅμως τῶν μέσων, ἐκεῖνα θεωρεῖ τὰ καλλίτερα, τὰ ὁποῖα θεωρεῖ, ὅτι τὸν φέρουν ἀμέσως πρὸς τὸν σκοπόν. Αὐτὴν τὴν τακτικὴν ἠκολούθησε καὶ τότε, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν ὁμοφωνίαν, τὴν αὐτὴν καὶ τώρα μὲ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Σᾶς λέγει, «μοῦ λείπουν 20–25 χιλιάδες στρατιωτῶν, τούτους εὑρίσκω εἰς τοὺς προϋπηρετήσαντας, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ τοὺς προσκαλέσω ὅλους, διὰ νὰ συμπληρώσω τὰς 20–25 χιλιάδας, αἵτινες μοῦ ἀναγκαιοῦν.» Ἀλλὰ θὰ σᾶς φέρῃ εἰς τὸν σκοπόν σας αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον; ἰδοὺ τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐπιμένετε νὰ ψηφίσωμεν. Τὸ νομοσχέδιον καλεῖ ἀνεξαιρέτως ὅλους. Ἐὰν καλέσητε ὅλας τὰς 20–25 χιλιάδας, πόσους θὰ ἠμπορέσητε νὰ συλλέξητε; Θὰ ἔχητε ἀριθμητικὴν αὔξησιν ἢ ἐλάττωσιν εἰς τὸν στρατόν; Θὰ ἔχητε ἐνίσχυσιν ἢ κατάπτωσιν τῆς ἠθικῆς δυνάμεως ἐν τῷ στρατῷ; ἰδοὺ τὸ ζήτημα.

§126ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καλοῦντες καὶ ἄλλους, πῶς θὰ ἔχωμεν ἐλάττωσιν;

§127ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Εἴς τινα ἐκ τῶν συναδέλφων μας, ὃν δὲν διέκρινα τίς ἦτο, ἐφάνη παράδοξον, ὅτι διὰ τοῦ νόμου θὰ ἔχωμεν ἐλάττωσιν τοῦ ἐν τῷ στρατῷ ἀριθμοῦ· ἂς ὑποφέρῃ ὀλίγον καὶ θέλει πεισθῆ, ἐλπίζω. Ποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους προσκαλεῖτε; ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους ἄλλοτε ἐπροσκαλέσατε νὰ ὑπηρετήσωσιν ἐπὶ ἕξ μῆνας καὶ κατόπιν τοὺς ἐκρατήσατε ἐπὶ 15 καὶ 16 καὶ 18 μῆνας. Τότε προσεκαλέσατε 20 χιλιάδας μὲ τὴν πρώτην σειρὰν καὶ 20 χιλιάδας μὲ τὴν δευτέραν. Προσῆλθον τὴν πρώτην φορὰν ὀλιγώτεροι τῶν 10,000 καὶ τὴν δευτέραν ὀλιγώτεροι τῶν 5,000 ἐκ τῶν ἐφέδρων. Ἦλθον λοιπὸν καὶ ὑπηρέτησαν 15,000 ἐκ τῶν προσκληθέντων 40,000, οἱ δὲ ἐπίλοιποι 25,000 τί ἔγειναν; ὑπήκουσαν εἰς τὴν διαταγήν σας; ὑπῆρξε τότε τὸ μέγιστον σκάνδαλον τῆς γνωστῆς σωματεμπορίας ἀφ’ ἑνὸς, καὶ ἐξ ἄλλου ἡ προστασία ἡ εἰς τοὺς φίλους τῆς Κυβερνήσεως καὶ αἱ 25 ἐκεῖναι χιλιάδες ἔμειναν ἀνενόχλητοι. Κατετάξατε λοιπὸν τότε 15,000 περίπου. Αὐτοὺς δὲ τοὺς τότε ἀδικηθέντας (διότι αὐτοὶ μόνον προσῆλθον, καὶ οἱ ἄλλοι, εἴτε ἕνεκα τῆς σωματεμπορίας, εἴτε ἕνεκα τῆς μὴ καταδιώξεως, ἀπηλλάγησαν), αὐτοὺς τοὺς προσκαλεῖτε σήμερον, ὅπως τοὺς βραβεύσητε; βραβεῖον εἶναι αὐτό; Ποίαν ποινὴν ἔλαβον αἱ 25,000, οἱ ὁποῖοι δὲν προσῆλθον; Δι’ αὐτοὺς πρότασις ἐγένετο ἐν τῇ Βουλῇ, ὑποστηριχθεῖσα ἀτυχῶς καὶ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀπὸ τὴν Βουλὴν, διὰ τῆς ὁποίας προτάσεως ἀπηλλάσσοντο πάσης εὐθύνης αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι δὲν ὑπήκουσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὸν νόμον, καὶ οἵτινες, εἴτε διότι εἶχον χρήματα, εἴτε διότι τοὺς ἐπροστάτευον, δὲν κατεδιώχθησαν.

§128ΣΑΡΑΒΑΣ. Πότε ἔγεινεν ἡ πρότασις αὕτη;

§129ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὅτε προσεκλήθη ἡ ἐφεδρεία εἰς τὰ 1878 ἢ 1879. Καὶ ἐνῷ οἱ μὴ προσελθόντες ἀπηλλάγησαν ὁριστικῶς, οἱ προσελθόντες, ἐὰν ἔλλειψαν 15 ἢ 20 ἡμέρας ἢ καὶ ἕνα μῆνα διὰ νὰ ἴδωσι τοὺς συγγενεῖς των, κατηγορήθησαν καὶ ἐτιμωρήθησαν ὡς λιποτάκται. Ἐνθυμοῦμαι, ὅταν ἐψηφίζετο ἡ πρότασις αὕτη περὶ ἀπαλλαγῆς τῶν μὴ προσελθόντων, ἐκαθήμην εἰς ἐκεῖνα τὰ ἑδώλια, πλησίον μου δὲ ἐκάθητο ὁ νῦν ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, τότε ἁπλοῦς βουλευτὴς, καὶ ὡς ἐξ αὐτομάτου εἴπομεν καὶ οἱ δύο, ὅτι σήμερον κακὸν προηγούμενον τελεῖται· ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι παραβιάζουν τὸν νόμον, αὐτοὶ βραβεύονται. Αὐτοὺς λοιπὸν τοὺς ἀδικηθέντας θὰ προσκαλέσητε ἐκ νέου· θὰ σᾶς ὑπακούσουν; Ἤκουσα προχθὲς ἀπὸ ἐκείνην τὴν θέσιν βουλευτὴν συμπολιτευόμενον νὰ εἴπῃ, ὅτι, ἐὰν εἷς, ὅστις ἀδίκως κατετάχθη, δὲν λάβῃ τὸ δίκαιόν του καὶ δὲν ἀπαλλαγῇ ἀμέσως, ἤθελε τὸν συμβουλεύσει νὰ δραπετεύσῃ. Αὐτὴν τὴν συμβουλὴν δὲν θὰ τὴν δώσῃ εἰς αὐτοὺς ἡ καρδία των καὶ ἡ ἰδική σας, διὰ τὴν νέαν ἀδικίαν, ἡ ὁποία γίνεται εἰς αὐτούς; καὶ ἐὰν κατὰ περίστασιν, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀποδεδειγμένον, ὅτι θὰ συμβῇ, ἡ συλλογὴ αὐτῶν τῶν πρώην τοσούτων ἀδικηθέντων γείνῃ διὰ τῶν μέσων τῶν ὑπὸ τὴν νῦν διοίκησιν, τί θὰ προκύψῃ; δὲν θέλω νὰ εἴπω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ τὸ διατάξῃ, ἢ ἐν γνώσει τῆς Κυβερνήσεως θὰ γείνῃ τοῦτο, ἀλλὰ τὰ ὄργανα καθὼς εἶναι τοποθετημένα, καὶ καθόσον γινώσκουσιν, ὅτι, ἐὰν δὲν ὑπηρετήσουν τὴν προστατευομένην ἐπαρχιακὴν πολιτικὴν, εἴτε θὰ παυθῶσιν, εἴτε θὰ μετατεθῶσιν, εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἀκολουθήσωσι τὰ νεύματα ἐκείνων, ἐκ τῶν ὁποίων ἐξαρτᾶται εἴτε ἡ παῦσις, εἴτε ἡ μετάθεσις, ἢ ἡ διατήρησις αὐτῶν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ, καὶ ἑπομένως κατ’ ἐκλογὴν θὰ συλλάβωσι; Καὶ ἐὰν αὐτὰ γείνωσι, θὰ κατορθώσητε νὰ συλλέξητε τοὺς ἀνθρώπους τούτους; θὰ τοὺς συλλέξητε ὅσους συλλέξητε, διὰ τῆς βίας ὁδηγοῦντες αὐτοὺς δεσμίους, καὶ, καθὼς εἶπε πρὸ ὀλίγου ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ὀλυμπίας, δαρμένους. Ἀλλὰ τοιουτοτρόπως ἐν ὥρᾳ κινδύνου τῆς πατρίδος πρέπει νὰ συλλέξητε καὶ ἀπαρτίσητε τὸν στρατόν σας; δὲν θὰ ἦναι στρατιῶται ἐκεῖνοι ὅσους θὰ συλλέξητε διὰ τῶν μέσων αὐτῶν, διότι αὐτοὶ θὰ εὑρεθῶσιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὀργανίσωσι λιποταξίας, καὶ δὲν θὰ ἠμπορῆτε νὰ τοὺς καταδιώξητε. Ἐὰν τοὺς ἐπροσκαλούσατε ὅτε εἶναι ἀναγκαῖοι νὰ πολεμήσωσιν ὑπὲρ τῆς πατρίδος, εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ἐλησμόνουν τὴν προηγηθεῖσαν ἀδικίαν, καὶ εἰς τὴν ἀνάγκην ἤθελον τρέξει. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἴπετε, ὅτι δὲν τοὺς θέλετε δι’ ἄλλο εἰμὴ νὰ γυμνάσητε τοὺς ἀγυμνάστους, τουτέστι νὰ τοὺς κρατήσητε μερικοὺς μῆνας ἐκεῖ ὅπου ἦσαν καὶ ἄλλοτε· ἔχετε τὸ δικαίωμα αὐτό; (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Πόσοι συνελέχθησαν ἕως τώρα; ἡ συλλογὴ ἤρξατο ἀπὸ τῆς 20 Φεβρουαρίου. Κατὰ τὰς σημειώσεις, τὰς ὁποίας ἔχει τὴν καλωσύνην ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν καθημερινῶς, καὶ διὰ τὸ ὁποῖον τὸν εὐχαριστῶ ἰδοὺ τί προκύπτει. Εἰς τὰς 20 Φεβρουαρίου συνελέχθησαν 14, εἰς τὰς 21 τέσσαρες, εἰς τὰς 22 καὶ 23 εἰς μόνον, εἰς τὰς 24 δεκαοκτώ, εἰς τὰς 25 ὀκτὼ καὶ ἐφεξῆς, διὰ νὰ μὴ σᾶς κουράζω, μέχρι τῆς 5 Μαρτίου, ἤτοι ἐντὸς ἡμίσεως μηνὸς, 293 συνελέχθησαν· δηλαδὴ εἰς τὸ διάστημα τοῦ μηνὸς δὲν θὰ ἠμπορέσητε νὰ συλλέξητε πλέον τῶν 600 καὶ ἑπομένως τὰς 25,000, τὰς ὁποίας προσκαλεῖτε, θὰ τὰς συλλέξητε εἰς τὸ διάστημα 41 μηνῶν. Τοῦτο ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὰς σημειώσεις τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Καὶ ἐδῶ ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶπε κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν τοῦ Σαββάτου, ὅτι ἡ κατάστασις ἡ σημερινὴ εἶναι καλλιτέρα τῆς ἄλλοτε. Ἀλλὰ ἄλλοτε, ὅτε ἡ ἐπιστράτευσις τὸ πρῶτον προεκηρύχθη, καὶ ἐνόσῳ ἐξηκολούθει ἡ κατάστασις ἡ τότε, τὴν ὁποίαν θεωρεῖ χειροτέραν τῆς σήμερον ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, προσήρχοντο καθημερινῶς κατὰ μέσον ὅρον 500 ἢ 600, καὶ ἔφθασαν μέχρι τῶν 997 εἰς μίαν ἡμέραν. Προκηρύττετε τώρα σεῖς τὴν προσέλευσιν τῶν ἐφέδρων, καὶ πρόκειται ν’ ἀντλήσητε ἀπὸ πηγὴν, ἥτις φέρει 25,000 ἄνδρας, καὶ δὲν προσέρχονται εἰμὴ 600 κατὰ μῆνα. Πότε θὰ προσέλθουν οἱ ἐπίλοιποι; Ταυτοχρόνως ἔχομεν τὴν σημείωσιν τῶν προσελθόντων ἐπιστράτων κατ’ αὐτὰς τὰς 15 ἡμέρας. Ἐκ τούτων προσῆλθον 642. Ἡ πηγὴ, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἀντλεῖτε σήμερον διὰ τοὺς ἐπιστράτους, δὲν ἔχει πλέον, ὡς σεῖς εἴπατε, εἰμὴ 2 ἢ 3 χιλιάδας. Ἀπὸ 3 χιλιάδας ἐπιστράτων ἀντλεῖτε εἰς ἥμισυν μῆνα 642, καὶ ἀπὸ 25 χιλιάδας προϋπηρετήσαντας 293 μόνον.

§130ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Ἀπαλλάσσονται δυνάμει τοῦ νόμου.

§131ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Διατί;

§132ΚΑΡΤΣΩΝΑΣ. Διότι ὑπηρετεῖ ὁ ἀδελφός....

§133ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὰ δὲν ἠκούσατε τί λέγει τὸ ὑπουργεῖον; Σᾶς τὸ εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι δὲν ἐξαιρεῖ κανένα, ὅτι ἔχει δώσει διαταγὴν νὰ τοὺς συλλαμβάνουν καὶ νὰ τοὺς κρατοῦν ὅλους.

§134Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὸ ζήτημα περὶ ἀπαλλαγῶν εἶναι δι’ ἐκείνους, περὶ τῶν ὁποίων τὰ Στρατολογικὰ Συμβούλια ἀπεφάσισαν, καὶ πολὺ ὀρθῶς σᾶς λέγει ὁ κ. Κάρτσωνας. Τὰ φρουραρχεῖα ἔχουν διαταγὴν διὰ τοὺς ἐφέδρους, ἐφ’ ὅσον ἀποδεικνύεται, ὅτι ἔχουν ἀπαλλαγὴν, δὲν συλλαμβάνονται.

§135ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριε Λομβάρδε, ἐπιτρέψατέ μοι δύο λέξεις, διὰ νὰ μὴ μείνουν ἄνευ ἀπαντήσεως τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. ὑπουργοῦ καὶ ἐκληφθῶσιν, ἔστω καὶ πρὸς στιγμὴν, ὡς ἀκριβῆ. Ἔχει διαταγὴν ῥητὴν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πάντα, ὅστις ὑπηρέτησεν ὡς ἐθνοφύλαξ, ἔκτακτος ἔφεδρος ἢ ἐν γένει πρώην στρατιώτης, νὰ κατατάσσωσι, καὶ ἂν ἔτι ἔχῃ λόγον ἀπαλλαγῆς δι’ ἀποφάσεως ἀποδεδειγμένον. Ὁ Δημ. Παπαμιχαὴλ ἐκ Σαλαμῖνος ὑπηρέτησε 18 μῆνας ὡς ἔφεδρος, εἶχε δὲ τὴν ἀπόφασιν τῆς ἀπαλλαγῆς ἐν τῷ θυλακίῳ ὡς μονογενὴς υἱὸς χήρας, ἐπέδειξεν αὐτὴν συλληφθεὶς, τὸ δὲ στρατολογικὸν γραφεῖον ἐπέμενε καὶ κατέταξεν αὐτὸν, διότι εἶπεν, ὅτι τοιαύτη εἶναι ἡ διαταγή.

§136Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ἡ στρατολογικὴ ὑπηρεσία περὶ ἐφέδρων εἶχε καὶ ἔχει αὐτὴν τὴν ἰδέαν, ὅτι οἱ ἔφεδροι, προσκαλούμενοι, δὲν δύνανται νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὰς κατηγορίας τῶν ἐκγυμνασθέντων· ἀκολούθως παρετηρήθη, ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ στρατολογικοῦ νόμου δὲν κάμνουν μνείαν, καὶ διὰ τοῦτο ἐδέησε νὰ ὑποβληθῇ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον. Τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου εἶναι, ὅτι οἱ ἄνδρες, τοὺς ὁποίους προσκαλεῖ τὸ Κράτος ἐν ἀνάγκῃ, πρέπει νὰ ὑπηρετήσουν· διὰ τοῦτο δόσατε μίαν λύσιν εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, διὰ νὰ ἀρθῇ ἡ ἀνώμαλος αὕτη κατάστασις.

§137ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἂς ἦναι καὶ οὕτω· πόσοι νομίζετε θὰ ἐξαιρεθῶσιν ἀπ’ αὐτὰς τὰς 25,000; Σεῖς ὁ ἴδιος εἴπατε προχθὲς 3–4 χιλιάδες.

§138ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. 15 χιλιάδες τοὐλάχιστον θὰ ἐξαιρεθῶσι, διότι ὅλοι ἔχουν ἀδελφοὺς ὑπηρετοῦντας εἰς τὸν στρατόν.

§139ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τότε πλέον ἂς παύσῃ ἡ ἐπὶ τούτου περαιτέρω συζήτησις· ἀφοῦ διασαφίζετε, ὅτι 15 χιλιάδες ἐκ τῶν 25 θὰ ἐξαιρέσητε, θὰ εἴπῃ, ὅτι καὶ πάλιν θ’ ἀφήσητε τοὺς ἰδικούς σας ἀνενοχλήτους. Ἀλλ’ ἂς λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἡ Κυβέρνησις ἄλλο τι, τὸ ὁποῖον τῇ καθυποβάλλω ὄχι ὑπὸ πνεῦμα ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ ὑπὸ πνεῦμα φιλικὸν καὶ πατριωτικόν, τὸ ἑπόμενον. Θὰ ἦναι δύσκολον νὰ προσέλθωσιν οἱ ἄνδρες οὗτοι ἐξ οἰκείας θελήσεως, διότι ἐκτὸς τῶν προεκτεθέντων λόγων δὲν πιστεύουν, ὅτι ἐργαζόμεθα πρὸς πόλεμον, καὶ διὰ ν’ ἀφαιρέσω πάνττα ἐρεθισμόν, λέγω, ὅτι εἰς τοῦτο δὲν πταίετε σεῖς, ἀλλ’ ὑποφέρετε ν’ ἀκούσητε τὰς αἰτίας. Ἰδέα ὑπῆρχε πρότερον, σήμερον ὅμως ἐγένετο πεποίθησις, ὅτι οὐχὶ ἀληθῶς ὅπως πολεμήσωμεν προσκαλοῦμεν τοὺς ἄνδρας τούτους, ὅτι ὅλα αὐτὰ γίνονται κατ’ ἐπίδειξιν· ὅταν δὲ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατηγορῇ τοὺς προκατόχους του, ὅτι κατ’ ἐπίδειξιν ἔκαμαν τὴν πρόσκλησιν τῆς ἐπιστρατεύσεως, δὲν ἠμπορεῖ τις νὰ ἐμποδίσῃ ἄλλους νὰ εἴπωσιν, ὅτι κατ’ ἐπίδειξιν καὶ ἡ νῦν Κυβέρνησις ἐνεργεῖ. Ὑπάρχουσι δὲ πολλὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἔρχονται εἰς ἀπόδειξιν τούτου. Ἅμα ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐσυστήθη, τί ἐφάνη εἰς τοὺς ἐπιστράτους; διαμιᾶς κατάπτωσις εἰς τὸ τρίτον, τὸ τέταρτον, τὸ δέκατον τοῦ ἀριθμοῦ τῶν καθημερινῶς πρότερον προσερχομένων. Μᾶς ἐδόθη ὡς δικαιολόγησις, ὅτι πρότερον ὑπῆρχε μεγαλείτερος ἀριθμὸς, καὶ τὸ παραδέχομαι, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ ἐξηγηθῇ ἐκ τούτου τὸ πρᾶγμα, ὅταν βλέπωμεν ἐνώπιόν μας, ὅτι μέχρι τῆς 9 Ὀκτωβρίου προσήρχοντο κατὰ μέσον ὅρον 500 ἢ 600, εὐθὺς δὲ τὴν ἄλλην ἡμέραν κατέπεσαν εἰς τοὺς 150, καὶ ἔπειτα εἰς τοὺς 100, εἰς τοὺς 80, τοὺς 60, ἔφθασαν δὲ καὶ μέχρι τῶν 9 τὴν ἡμέραν, κατὰ τὰς καταστάσεις τοῦ κ. ὑπουργοῦ, διὰ τὰς ὁποίας τὸν εὐχαριστῶ.

§140ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ μέσον ὅρον προσήρχοντο 300 τότε.

§141ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κατὰ κατώτατον ὅρον 400 καὶ κατ’ ἀνώτατον 1,000.

§142ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ 90 ἡμέρας ἂν προσήρχοντο 500, θὰ ἦσαν 45,000.

§143ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κύριε ὑπουργέ, ἂν θέλητε νὰ ἦσθε ἀκριβὴς εἰς τὰς παρατηρήσεις σας, δὲν ἠθέλετε λογαριάσει ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν, καθ’ ἣν ἐκηρύχθη ἡ ἐπιστράτευσις, διότι παρῆλθον πλέον τῶν 20 ἡμερῶν πρὶν ἀρχίσῃ νὰ ἐφαρμοσθῇ, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀρχίσῃ πρίν, διότι ἔπρεπε νὰ κοινοποιηθῇ τὸ διάταγμα....

§144ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Λογαριάζω ἀπὸ τὴν 10 ἡμέραν.

§145ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὴν πρώτην ἡμέραν προσῆλθεν εἷς, τὴν κατόπιν τρεῖς, ἔπειτα, εἴδατε, 300, 400, 600 καὶ 997 εἰς μίαν ἡμέραν, καὶ ἦλθον χωρὶς νὰ τοὺς φέρουν τὰ ἀποσπάσματα, καὶ πρὶν παρέλθῃ ἡ νόμιμος προθεσμία, προσήρχοντο αὐθορμήτως. Τί θὰ εἴπῃ; ὅτι τότε ἐπίστευεν ὁ λαὸς, ὅτι ἐπροσκαλεῖτο, ὅπως κἄτι ἐνεργήσῃ, κατόπιν ὅμως ἡ πίστις αὕτη ἠλαττώθη. Μᾶς εἴπατε τότε, ὅτι ἡ ἐλάττωσις τῶν καθημέραν προσερχομένων προῆλθε, διότι ἠλαττώθη ὁ ἀριθμός. Ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἡ ἀπότομος κατάπτωσις δὲν ἐξηγεῖται ἐκ τούτου, πῶς συνέβη, ὅτι ἀφοῦ εἶχον φθάσει εἰς 9 τὴν ἡμέραν, ἅμα ἐπεστήθη ἡ προσοχή σας διὰ τῶν παρατηρήσεων ἐν τῇ Βουλῇ, ηὔξησε τότε ὁ ἀριθμός; Ἐφθάσατε τότε εἰς τοὺς 60 καὶ 70 τὴν ἡμέραν, καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν ἐφθάσατε εἰς 642 ἐν διαστήματι 15 ἡμερῶν.

§146Α. ΡΟΥΚΗΣ. Ἴσως ἐξηντλήθη.

§147ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐὰν ἦτο τοῦτο ἀληθές, ὅταν ἔφθασεν ὁ ἀριθμὸς μέχρι τῶν 9, ἠμποροῦσεν ἔπειτα πλέον ν’ ἀναβῇ; Πόθεν προῆλθεν αὐτὴ ἡ αὐξομείωσις; Προῆλθε, διότι εἶδον νὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία πρὶν σχηματισθῇ ἐκήρυττε διὰ τῶν φίλων της καὶ δι’ ὅλων τῶν δημοσιογραφικῶν ὀργάνων της «μὴ πηγαίνετε εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν, ἡ Βουλὴ ὅλα αὐτὰ θὰ τὰ καταστρέψῃ ὡς παράνομα.»

§148ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι ἀληθές.

§149ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη αἰτία, ἡ ὁποία ἔπεισε τὸν κόσμον, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ πολέμου. Δευτέρα αἰτία εἶναι, ὅτι ἀφ’ ὅτου ἤρξατο ἡ σύνοδος μέχρι σήμερον, δὲν κάμνομεν ἄλλο, παρὰ νὰ ἐμπνεύσωμεν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ κόσμου, ὅτι δι’ οὐδὲν ὀλιγώτερον σκέπτεται ἡ Κυβέρνησις, παρὰ δι’ αὐτὸ τὸ μέγα καὶ φοβερὸν βῆμα, εἰς τὸ ὁποῖον φαίνεται, ὅτι προσκαλεῖ τὸν λαόν. Μᾶς ἀναφέρατε, ἀξιότιμε πρωθυπουργέ, τὸν Thiers, εἰς τὸν ὁποῖον πάλιν πηγαίνω καὶ ἐγὼ νὰ ζητήσω βοήθειαν τώρα. Ὁ Θιὲρς λέγει, ὅτι διὰ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν διοίκησιν χρειάζονται τρία συστατικὰ, θέλησις ἰσχυρὰ, σχέδια ὡρισμένα, καὶ ἐργασία ἐπὶ τῶν σχεδίων αὐτῶν. Εἰς δὲ τὴν περίστασιν ταύτην χρειάζεται οὐ μόνον θέλησις, ἀλλὰ θέλησις σιδηρᾶ. Ἀλλ’ οὐδεμίαν ἔνδειξιν ἐδώσατε, ὅτι μὲ θέλησιν ἰσχυρὰν ἐργάζεσθε. Ἤλθατε νὰ κρημνίσητε τοὺς προκατόχους σας χωρὶς καμμίαν ἐξέτασιν ἢ δικαιολόγησιν. Ἐδικαιολογεῖτο ἡ διαγωγή σας ὑπὸ μίαν μόνον ἔποψιν, ὅτι δηλαδὴ πεισθέντες, ὅτι οἱ προκάτοχοί σας δὲν ἐβάδιζον καλῶς ἐπ’ αὐτοῦ τούτου τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ, σεῖς ὠφείλατε νὰ τοὺς κρημνίσητε, καὶ ἐννοεῖται, ὅτι θὰ ἤρχεσθε ἔχοντες ἕτοιμον τὸ σχέδιόν σας, τὸ ὁποῖον ἀμέσως ἠθέλατε ὑποβάλει, καὶ τοῦ ὁποίου ἔπρεπεν ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν νὰ ζητήσητε τὴν ἐπιψήφισιν. Τὰς ἓξ ἡμέρας τῆς διακοπῆς μετὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ νῦν ὑπουργείου, τὰς ὁποίας ἐζητήσατε, ἤμην βέβαιος, ὅτι τὰς ἐζητήσατε ὄχι διὰ νὰ καταρτίσητε, ἀλλὰ διὰ ν’ ἀντιγράψητε εἰς τὸ καθαρὸν τὰ διάφορα σχέδιά σας καὶ νὰ τὰ παρουσιάσητε εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ εἴπητε, ἰδοὺ τὸ σχέδιόν μας, ψηφίσατέ το. Ἀλλὰ ποίαν ἐργασίαν εἶδεν ὁ τόπος ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος μέχρι τοῦδε; Παρουσιάσθη ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν’ εἰσήχθη εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἐπιτροπῇ ηὐξήθη, κατὰ πρότασιν τοῦ ὑπουργοῦ, κατὰ 8,000,000. Δεικνύει τοῦτο ὥριμον σχέδιον καὶ ἐργασίαν ὁποία ἀπαιτεῖται εἰς τοιαύτας περιστάσεις; Εἰσάγεται ὁ προϋπολογισμὸς εἰς τὴν Βουλὴν. Τί εἴδομεν κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτοῦ καθ’ ὅσον ἀποβλέπει τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας τοὐλάχιστον ἔπρεπε νὰ ἔχητε ὠργανισμένον ἓν διὰ σιδηρᾶς θελήσεως σχέδιον; Μόνος ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ηὐξήθη ἐδῶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς κατὰ 500,000, καὶ ἂν τυχὸν ἡ Βουλὴ ἦτο πρόθυμος νὰ παραδεχθῇ προτάσεις πιστώσεων, εἰς τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ἢ δὲν ἠναντιώθη ἢ καὶ ἐπιμόνως ὑπεστήριξεν, εἴτε διὰ τὸ κατάστημα τῆς Βουλῆς, εἴτε διὰ τὰς συμβάσεις, εἴτε δι’ ἄλλα, ἤθελον φθάσει ὑπεράνω τοῦ ἑκατομμυρίου. Ἀλλ’ ἐπὶ τῆς συζητήσεως ἐκείνης τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν δύναμαι νὰ λησμονήσω ἓν παρεμπίπτον, τὸ ὁποῖον ἔγεινε καὶ θὰ μοῦ μένῃ εἰς τὴν μνήμην, καὶ τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ὑπάρχει ὁμοφροσύνη, οὔτε ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐνθυμεῖσθε ὅταν ἐφθάσαμεν εἰς τὰ κονδύλια τῶν τηλεγραφείων καὶ ταχυδρομείων, προτάσεις ἀπ’ ἐδῶ, προτάσεις ἀπ’ ἐκεῖ, καὶ ἐμὲ ἕνα ὑπάλληλον, καὶ ἐμὲ ἕνα ἐπιστάτην ἐκεῖθεν, καὶ ἐμὲ ἓν σύρμα ὁ ἄλλος, καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου ἱστάμενος, ἀνοικτὸν ἐνώπιόν του ἔχων τὸ βιβλίον τοῦ προϋπολογισμοῦ, μὲ τὸ κονδύλιον εἰς τὰς χεῖρας, ἂς μὴ παρεξηγηθῶ, αὐτὴ ἡ ἐντύπωσις μοὶ ἐπῆλθεν, ὡς νὰ ἦτο δημοπρασία, ἐσημείωνε τὰς προτάσεις καὶ ἐζήτει τὴν ἐπιψήφισίν των. Ἀλλ’ ὁ κ. πρωθυπουργὸς μετὰ τὰς παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι τῷ ἔγειναν, ὅτι ἔπρεπε τοὐλάχιστον νὰ μείνουν διὰ μεθαύριον αἱ νέαι αὗται προτάσεις, ἀνῆλθεν ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ λέγει: «Τί εἶναι αὐτά; Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ψηφίσωμεν τὰ τοιαῦτα.»

§150ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ὑπεστήριξα μόνον τὴν παραδοχὴν τεσσάρων τοιούτων προτάσεων, ὅταν δὲ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς παρετήρησεν, ὅτι ὑποβάλλονται πολλαὶ προτάσεις ἀπὸ βουλευτὰς διαφόρων ἐπαρχιῶν, τότε ἐπρότεινε νὰ γείνῃ ὅ,τι συνέβη ἄλλοτε ἐντὸς τῆς ἰδίας Βουλῆς προκειμένου περὶ πρωτοδικείων. Καὶ τότε εἶχεν ἀποφασίσει ἡ Βουλὴ τὴν σύστασιν Πρωτοδικείων ἐν Κορίνθῳ, ἐν Εὐρυτανίᾳ καὶ δὲν ἠξεύρω ποῦ ἀλλοῦ· ἀλλ’ ἀφοῦ παρουσιάσθησαν 17 ἕτεραι προτάσεις περὶ συστάσεως πρωτοδικείων, σύσσωμος ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψεν αὐτὰς καὶ ἀπέῤῥιψε καὶ ἐκείνας, τὰς ὁποίας ἤδη εἶχε παραδεχθῆ. Αὐτὸ τοῦτο συνέβη καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν, τὴν ὁποίαν ἀκαίρως ἐπαναφέρετε. Ἐγὼ εἶχον παραδεχθῆ τέσσαρας τοιαύτας προτάσεις, προελθούσας μάλιστα ἀπὸ ἐκείνην τὴν πτέρυγα, τοῦ κ. Τζαμοπούλου, τοῦ κ. Χατζοπούλου, καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι τίνος ἄλλου· ἀλλ’ ὅταν παρουσιάσθησαν προτάσεις περὶ συστάσεως 20 ταχυδρομείων, καλῶς ποιῶν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, παρεδέχθη αὐτό, τὸ ὁποῖον παρεδέχθη, καὶ ἐγὼ ἤμην σύμφωνος. Μὴ παραμορφώνετε λοιπὸν τὰ γεγονότα, διὰ νὰ κάμητε ποίησιν.

§151ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν λέγω, ὅτι κακῶς ἔκαμεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως...

§152ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ὑπῆρξε καμμία διαφωνία.

§153ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἔχετε κανὲν δικαίωμα νὰ μὲ διακόπτητε καὶ σεβασθῆτε τὸν κανονισμόν, δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ εἴπητε, ὅτι ἀκαίρως ἐπαναφέρω τὸ ζήτημα καὶ παραμορφώνω τὰ πράγματα, διότι σᾶς εἶπον, ὅτι τὸ ἐπαναφέρω διὰ ν’ ἀναμνήσω εἰς τὴν συνείδησίν σας, ὅτι ὁ τόπος δὲν πιστεύει τὰς ἐπαγγελίας σας, ἐκθέτω δὲ τὰ πράγματα ὡς ἔτρεξαν πρὸ μικροῦ ἐδῶ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ εἴπητε, ὅτι σεῖς παρεδέχθητε τὰς παρατηρήσεις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, διότι, χάριτι θείᾳ, εὐχαριστοῦμεν τὸν κ. πρόεδρον τῆς Βουλῆς, ὅτι ἐγκαίρως τυπώνει τὰ στενογραφημένα πρακτικά, τὰ ὁποῖα ἐπιθεωροῦμεν, καὶ εἰς τὰ πρακτικὰ αὐτὰ φαίνεται ἡ ἀπάντησίς σας, ὅταν κατέβητε τὸ βῆμα, ὅτι ὑποστηρίζετε αὐτὰς τὰς προτάσεις.

§154ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰς 3 ἢ 4.

§155ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Μὴ παραμορφώνετε τὰ γεγονότα, καὶ μὴ διακόπτετε.

§156ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς διακόπτω, ὅταν παραμορφώνητε τὰ γεγονότα, διὰ νὰ παραστήσω ἐγὼ αὐτὰ ὡς ἔλαβον χώραν. (Ποδοκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§157ΜΥΚΟΝΙΟΣ ΚΑΙ ΕΤΕΡΟΙ. Νὰ κενωθοῦν τ’ ἀκροατήρια.

§158ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι περιττόν. Αὐτοὺς τοὺς ἐπωνόμασα καὶ ἄλλοτε σκυλολόγιον, τοὺς ὀνομάζω καὶ τώρα σκυλολόγιον, καὶ οὐδεμίαν προσοχὴν δίδω εἰς τὰ χειροκροτήματα ἢ ποδοκροτήματα αὐτῶν.

§159ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ κενωθοῦν τ’ ἀκροατήρια.

§160ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ τοὺς περιφρονῶ αὐτοὺς καὶ ὡς βουλευτὴς, καὶ ὡς πολίτης, καὶ ὡς ὑπουργὸς, διότι, οὕτω φερόμενοι, εἶναι ἄξιοι περιφρονήσεως.

§161ΚΑΡΑΛΗΣ. Ν’ ἀνακαλέσῃ.

§162ΓΙΑΛΙΑΣ. Σιώπα σύ. (Θόρυβος.)

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθήσατε, κύριοι βουλευταί· θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν ἀπὸ τὴν Βουλὴν νὰ κενώσω τ’ ἀκροατήρια.

§164ΠΟΛΛΟΙ. Τὴν ἄδειαν τὴν ἔχετε.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπανάληψις τῶν ἀτοπημάτων αὐτῶν δὲν κάμνει τιμὴν, καὶ ἑπομένως ζητῶ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς νὰ ἐκκενώσω τ’ ἀκροατήρια.

§166ΠΟΛΛΟΙ. Τὴν ἔχετε.

§167ΡΑΛΛΗΣ ΚΑΙ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸν λόγον.

§168ΨΥΛΛΑΣ. Διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς διαγωγῆς τοῦ κ. ὑπουργοῦ· ἐστράφη πρὸς τ’ ἀκροατήρια καὶ εἶπε λέξεις ἀνοικείους καὶ ἀναγώγους, μὴ ἁρμοζούσας οὐχὶ εἰς ὑπουργὸν, ἀλλ’ οὐδ’ εἰς τὸν τυχόντα τῆς κατωτέρας ἀνατροφῆς. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων καὶ θόρυβος.)

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ κενωθοῦν τ’ ἀκροατήρια.

§170ΡΑΛΛΗΣ. Ἐζητήσαμεν τὸν λόγον πρὶν ληφθῇ ἀπόφασις.

§171ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀπόφασιν ἔχετε πρὸ πολλοῦ, καὶ τὴν ἐφηρμόσατε καὶ ἄλλοτε, κ. πρόεδρε.

§172ΡΑΛΛΗΣ. Κύριοι, ἂν θέλωμεν νὰ μᾶς σέβωνται τ’ ἀκροατήρια, ἂς σεβώμεθα πρῶτοι ἑαυτούς. Πάντας ἐπικαλοῦμαι μάρτυρας, ἐὰν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν ἐσεβάσθη ἑαυτὸν καὶ τὴν θέσιν του. Ὁ ἔσχατος τῶν βουλευτῶν δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ στραφῇ πρὸς τ’ ἀκροατήρια καὶ νὰ εἴπῃ αὐτά.

§173ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶσθε ἐδῶ σεῖς τότε.

§174ΡΑΛΛΗΣ. Ὅταν ἡ διαγωγὴ τοῦ κ. ὑπουργοῦ προεκάλεσε τὰς ὕβρεις, διατί ζητεῖτε τὴν ἐκκένωσιν τῶν ἀκροατηρίων; Τὸ καταλαμβάνω, ὅταν γίνεται θόρυβος, νὰ ζητῶμεν τὴν ἐκκένωσιν, ἀλλ’ ὅταν τὸν θόρυβον προκαλοῦν οἱ ὑπουργοὶ, δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ τὰ ἐκκενώσωμεν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§175ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε πρόεδρε, διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς τοιαύτης ἀνοχῆς· τὸ Κοινοβούλιον ἔπαυσε νὰ ἦναι Κοινοβούλιον.

§176ΦΙΛΗΜΩΝ. Ἔπαυσε πρὸ πολλοῦ.

§177ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε πρόεδρε, καμμία συζήτησις δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ, ἐὰν δὲν ἐφαρμοσθῇ ὁ Κανονισμὸς καὶ κενωθῶσι τ’ ἀκροατήρια. Αὐτὸ ὑπαγορεύει ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ Σώματος· κατόπιν σκεπτόμεθα τί ἔχομεν νὰ κάμωμεν.

§178ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, δὲν θ’ ἀπαντήσω εἰς τὰς ὕβρεις τοῦ κ. Ῥάλλη....

§179ΤΙΝΕΣ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσητε, ἂν δὲν κενωθοῦν τ’ ἀκροατήρια.

§180ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν, κύριοι, ἐγὼ ἔκαμα τὴν παρατήρησιν εἰς τὸν ἀπὸ τοῦ βήματος ἀγορεύοντα ἔντιμον βουλευτὴν Ζακύνθου, ὅτι ὅ,τι λέγει, δὲν εἶναι ἀκριβὲς, ὁ δὲ κ. Λομβάρδος ἐπανειλημμένως ἐπέμενεν ἐπαναλαμβάνων τοῦτο, καὶ εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κάμω πρὸς αὐτὸν τὴν παρατήρησιν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ παραμορφώνῃ τὰ πράγματα, τότε τὸ ἀκροατήριον, μεταξὺ τοῦ ὁποίου ὑπάρχουν βεβαίως ἔντιμοι, ἐντιμότατοι ἄνθρωποι, τοὺς ὁποίους σέβομαι καὶ ἐκτιμῶ, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἄνθρωποι τῆς ὑποστάθμης τῆς κοινωνικῆς, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκουν συμφέρον εἰς τὰς παρεκτροπὰς καὶ τὰς ἀνωμαλίας, ἐποδοκρότησεν...

§181ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Πολῖται Ἕλληνες εἶναι ὅπως εἶσθε καὶ σεῖς.

§182ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν λοιπὸν τινὲς τῶν ἀκροατῶν.....

§183ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δύνανται νὰ ἦναι ἄτακτοι, ἀλλ’ οὐχὶ περιτρίμματα. (Θόρυβος.)

§184ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμα πρὸς τὸν κ. Λομβάρδον, μ’ ἐποδοκρότησαν, καὶ ἐζητήθη ἐπὶ τούτῳ ἡ ἐκκένωσις τῶν ἀκροατηρίων. Ἐγὼ εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ κενωθῶσι, διότι καταφρονῶ τοὺς τοιούτους, ὡς τοὺς κατεφρόνησα καὶ εἰς ἑτέραν ἐποχὴν, βουλευτὴς ὢν, μεμονωμένος μάλιστα, ἀγορεύων ἀπὸ τοῦ βήματος εἰς ἐποχὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐτόλμα οὐχὶ βουλευτὴς νὰ ὑψώσῃ φωνὴν ὑπὲρ τῆς ὑποθέσεως, ὑπὲρ ἧς ἐγὼ ἐν πεποιθήσει συνηγόρουν, ἀλλ’ οὔτε κανεὶς τῶν πολιτῶν· καὶ τότε, λέγω, ὅτε μ’ ἐποδοκρότησαν ἀγορεύοντα ὑπὲρ ὑποθέσεως δικαίας, ὡς ἐγὼ ἐφρόνουν, εἶπον, ὅτι καταφρονῶ τὸ σκυλολόγιον, τὸ ὁποῖον μὲ ποδοκροτεῖ, καὶ μεταξὺ βεβαίως τῶν ἀκροατῶν αὐτῶν, ὡς καὶ τότε ἔκαμα τὴν παρατήρησιν, ὑπάρχουσιν ἔντιμοι ἄνθρωποι, τοὺς ὁποίους καὶ σέβομαι, καὶ τιμῶ, καὶ ὑπολήπτομαι· ἀλλὰ καὶ τότε εἶπον καὶ τώρα, ὅτι καταφρονῶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν ἀταξίας καὶ ἀνωμαλίας. Πῶς, κύριοι, νομίζετε, ὅτι, ὢν ὑπουργὸς, πρέπει νὰ ἔχω τὸ στόμα κλεισμένον εἰς πᾶσαν προσβολήν;

§185ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ζητήσατέ τους λόγον.

§186ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι κάθηνται ἐκεῖ ἐπάνω, δὲν ἔχουσι δικαίωμα ν’ ἀναμιγνύωνται εἰς τὰς συζητήσεις τῶν βουλευτῶν, οὔτε ποδοκροτοῦντες, οὔτε χειροκροτοῦντες. Πάντοτε ἀπεδοκίμασα καὶ τὰ ποδοκροτήματα καὶ τὰ χειροκροτήματα· κατεφρόνησα καὶ καταφρονῶ, καὶ θὰ καταφρονῶ, ἐνόσῳ ὑπάρχω ἐν τῇ Βουλῇ, τὰ ποδοκροτήματα καὶ τ’ ἀτακτήματα. Ἰδοὺ, κύριοι, πόθεν προῆλθεν ὁ θόρυβος, καὶ οὐχὶ ἐξ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Ῥάλλης, ὅτι πρῶτος ἐγὼ προσέβαλον αὐτοὺς (δεικνύει τοὺς ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις). Ἀφοῦ ἐποδοκρότησαν, ἄνευ λόγου μάλιστα, τότε ἐγὼ ἀπετάθην πρὸς αὐτούς· καὶ ἤδη, ὑπερασπιζόμενος τοὺς ποδοκροτήσαντας, λέγω νὰ μένωσιν ἐκεῖ ὅπου εἶναι, διότι εἶναι ἄξιοι καταφρονήσεως, καὶ τὸ εἶπον καὶ τὸ ἐπαναλαμβάνω, οἱ ποδοκροτοῦντες... (Θόρυβος μέγας ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις καὶ τῇ Βουλῇ.)

§187ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ. Νὰ κενωθῶσι τ’ ἀκροατήρια.

§188ΑΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. (Καταλαμβάνει τὸ βῆμα ἐν μέσῳ ἀπεριγράπτου θορύβου.) Κύριοι ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους, εἶσθε βεβαίως ἐρεθισμένοι, καὶ ἴσως ἔχετε δίκαιον. Ἀλλ’ ἂς σταματήσῃ πρὸς στιγμὴν ὁ ἐρεθισμὸς, ἵν’ ἀκούσωμεν τὴν φωνὴν τῆς συνειδήσεως. Θέλετε νὰ ἦσθε αὐστηροὶ ἀπέναντι τῶν ἀνθρώπων τοῦ λαοῦ... (Θόρυβος καὶ διακοπαί.)

§189ΦΙΛΗΜΩΝ. Λαὸς εἶναι οἱ ἐργάται.

§190ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Ἐὰν θέλητε νὰ ἦσθε αὐστηροὶ, ἐὰν θέλητε νὰ ἐπιβληθῆτε, πρέπει νὰ ἦσθε δίκαιοι. Ἀκούσατε δὲ, κύριοι, τὴν φωνὴν τοῦ δικαίου.

§191Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν θέλομεν τὰς θεωρίας σου.

§192ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Κύριοι ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ....

§193Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἀκούομεν τίποτε. Νὰ ἐκκενωθῶσι τ’ ἀκροατήρια.

§194ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Νέε, νέε! Ταράττεις καὶ ταράττεσαι. Ἔχεις πατέρα πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου· πρέπει νὰ ἐντραπῇς τὰς λευκάς του τρίχας. Πίστευσε, ὅτι τὸν ποτίζεις δηλητήριον.

§195Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ὁμιλῶ πρὸς σᾶς, καὶ ἀνοίξατε τὰ ὦτά σας, διὰ ν’ ἀκούητε.

§196ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε. Σᾶς ἀνακαλῶ εἰς τὴν τάξιν.

§197Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. .... (Θόρυβος παρατεταμένος.)

§198ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Ἐξακολουθῶ ὡς νὰ μὴ συνέβη καμμία ταραχὴ αὐτὴν τὴν στιγμήν, καὶ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κύριον θέμα τῆς συμπτωματικῆς συγκινήσεως, ἡ ὁποία κατέλαβε τὸ Κοινοβούλιον. Ῥήτωρ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐξήνεγκε λόγους, ἔστω βαρεῖς, δι’ ἕνα ὑπουργόν. Ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του ὁ ῥήτωρ δὲν εἶναι πολλάκις κύριος τῆς ἀκριβείας τῶν λέξεών του. Ἀλλ’ ὁ ὑπουργὸς ἀνάγκη νὰ ἠξεύρῃ ἀκριβῶς, ὅτι πρέπει κατὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ ἦναι κύριος ἑαυτοῦ. Δυνατὸν ὁ ῥήτωρ νὰ ἐρεθίζηται. Κατὰ τὴν σειρὰν τῆς ὁμιλίας του μία διακοπὴ, μία αἰφνιδία σκέψις τὸν διαθέτει οὕτως ἢ ἄλλως. Πολλάκις ὑπάρχουν ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι εἶναι φύσει ἐριστικοὶ καὶ ἐρεθιστικοί. Πρέπει ὁ ἀκροατὴς νὰ ἦναι εὐμενὴς πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἐκτίθεται ἐνώπιον ὅλου τοῦ κόσμου. Ἀλλ’ εἰς τὸν ὑπουργὸν, ὁ ὁποῖος κάθηται ἐκεῖ, καὶ ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ ἦναι κύριος τῆς θέσεώς του, ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ συγχωρεῖται τὸ ὀργίζεσθαι. Καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς ἂς ἐπιτρέψῃ εἰς ἐμὲ, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχω καμμίαν ἀφορμὴν ἐναντίον του, νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι ὠργίσθη ἀτόπως, καὶ μάλιστα λίαν ἀτόπως. Ἡ δὲ ὀργή του αὕτη μετεδόθη εἰς τὰς τάξεις τῶν ὑπουργικῶν φίλων του. Ἦτο λοιπὸν πολὺ φυσικὸν καὶ οἱ ἀνθυπουργικοὶ φίλοι τοῦ κ. Λομβάρδου νὰ λάβωσι τὸ μέρος του καὶ νὰ ἐρεθισθῶσι. Συνέβη οὕτως ἐν τῇ ἱερᾷ ταύτῃ αἰθούσῃ γενικὴ συγκίνησις, σᾶς παρακαλῶ δὲ νὰ ἐνθυμηθῆτε ὁποίας διαστάσεις ἡ ὀργὴ αὐτῆς ἐλάμβανε. (Θόρυβος καὶ διακοπαί.)

§199Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. .... (Θόρυβος).

§200ΟΙΚΟΝΟΜΟΣ. Καὶ συνέβη, κύριοι, ἐν μεγάλῳ ὅ,τι συμβαίνει περίπου αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐν μικρῷ ἐπὶ τοῦ ἑβδόμου θρανίου. Πολλοὶ ἠγέρθησαν, χεῖρας ὑψοῦντες, φωνὰς ἀγρίας ἐκβάλλοντες. Καὶ γέροντες δὲ συνήθως ἡμέρου χαρακτῆρος, τελείως εἰπεῖν, ἐξηγέρθησαν. Ὅτε δὲ οὕτω πως διετέλει ἡ Βουλὴ, ἄνθρωποι ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις 18 καὶ 20 ἐτῶν ἠθέλατε νὰ μείνωσιν ἀκίνητοι ὡς μάρμαρα; Ἀπὸ ἐνστίκτου ἐκινήθησαν αἱ χεῖρές των, ἀπὸ ἐνστίκτου ἐκινήθησαν οἱ πόδες των· τοιαύτη ἡ φύσις τοῦ ἀνθρώπου. Θέλετε νεανίσκοι ζωηροὶ, ἀκούοντες ἑαυτοὺς ὀνομαζομένους ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ ὑποστάθμη τῆς κοινωνίας, θέλετε νὰ περιβληθοῦν τὸν χιτῶνα τῆς μαραμένης ἡλικίας, καὶ νὰ ἵστανται ἀτάραχοι; Σεῖς τοὺς ἐκινήσατε. Ἐνθυμηθῆτε τὴν σημασίαν τῶν λέξεων, ὅταν ἦναι ἐνθουσιαστικαὶ, ποσάκις δὲν τὰς ἐχειροκρότησαν! Πῶς θέλετε αἱ πράξεις νὰ μὴν ἔχουν σημασίαν; Δὲν εἶναι λοιπὸν αὐτοὶ οἱ ἔνοχοι. Ἔνοχοι εἶναι αἱ πράξεις ὑμῶν, αἱ ὁποῖαι τοὺς ἐκίνησαν. Τὰ φαινόμενα ταῦτα προέρχονται ἐκ τοῦ ἐνστίκτου. Ἐὰν θέλητε λοιπὸν τὸν ἀληθῆ ἔνοχον, ἰδοὺ ὁ ἔνοχος· εἶναι αὐτό. Ἐὰν θέλητε δὲ νὰ ἦσθε ἀκριβῶς δίκαιοι, συγχωρήσατε ἐκείνους, διορθοῦντες πρὸ πάντων ὑμᾶς αὐτούς. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§201Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀνεχώμεθα παρεκτροπὰς, αἵτινες προσβάλλουσι καιρίως τὴν ὑπόληψιν καὶ τὸ ἀξίωμα τῆς Βουλῆς. Ἡμεῖς τοὐλάχιστον δὲν τὰς ἀνεχόμεθα, καὶ προτιμῶμεν μᾶλλον νὰ διακόψῃ ἡ Βουλὴ τὰς ἐργασίας της ἢ νὰ ἐξακολουθήσῃ αὐτὰς οὕτως ἐξευτελιζομένη.

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐκτελεσθῇ ὁ Κανονισμός.

§203ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οὐδεὶς ἀντιλέγει, ὅτι τ’ ἀκροατήρια ἠτάκτησαν, καὶ ὅτι πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ Κανονισμός. Ἀλλ’ εἶναι βέβαιον, ὅτι τ’ ἀκροατήρια προσεβλήθησαν ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις ἀδιακρίτως τὰ ὠνόμασε σκυλολέγιον. (Θόρυβος.)

§204ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐχὶ ἀδιακρίτως.

§205ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Προτείνω νὰ ἐκκενωθῶσι τ’ ἀκροατήρια, ἀλλὰ καὶ ν’ ἀποδοκιμασθῇ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.

§206ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἰδοὺ τί λέγει ὁ Κανονισμός..... (Ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον 91.) Ἐγκρίνει ἡ Βουλὴ τὴν ἐκκένωσιν τῶν ἀκροατηρίων; (Ἡ Βουλὴ συγκατατίθεται δι’ ἀναστάσεως, ὁ δὲ πρόεδρος διατάσσει τὴν ἐκκένωσιν τῶν ἀκροατηρίων.)

§207Α. ΧΡΗΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία. Παρακαλῶ ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς κατάλογος.)

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ· ἑπομένως ὁ κ. Λομβάρδος θὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§209ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶμαι πρόθυμος, κύριε πρόεδρε, ν’ ἀνακαλέσω τὴν πρότασίν μου, ἐὰν ὁ κ. ὑπουργὸς ἐξηγήσῃ, ὅτι δὲν ἐνόει νὰ ἐξυβρίσῃ....

§210ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τίθεται ὑπὸ ἀμφισβήτησιν αὐτό.

§211ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κύριοι, μετὰ τὸν θόρυβον θὰ ἦμαι καὶ σύντομος καὶ πολὺ ἥσυχος. Ὀφείλω ὅμως, ἐπανερχόμενος εἰς τὸ βῆμα, νὰ ἐνθυμίσω εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τὰ διατρέξαντα κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ὡς εἶναι σημειωμένα εἰς τὰ στενογραφήματα, διότι βεβαίως αἱ φράσεις του, ὅτι παραμορφώνω τὰ πράγματα, ὅτι τοῦ ἀπέδωσα οὐχὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπε, δὲν δύνανται νὰ μένουν ἐνεξέλεγκτοι. Ἰδοὺ τὰ πρακτικὰ τὰ στενογραφημένα. Ἀφοῦ ἐγένοντο ὅλαι αἱ προτάσεις, τὰς ὁποίας εἶπον πρότερον, ὁ μὲν διὰ τὸ ἕνα χωρίον, ὁ δὲ ἄλλος διὰ τὸ ἄλλο, ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν λέγει: «ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰς τὰς προτάσεις ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλήν....

§212ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Αἱ ὁποῖαι ἀρχίζουν ἀπὸ τοῦ κ. Τζαμοπούλου. «ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τέσσαρες ἦσαν.»

§213ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. «Αὐτὰς τὰς προτάσεις (ὁμιλεῖ ὁ κ. ὑπουργὸς) ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλήν, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. πρόεδρον νὰ ἐρωτήσῃ αὐτὴν ἐφ’ ἑκάστης τούτων, ὁποίαν ἐξ αὐτῶν κρίνῃ ὀρθὸν, ἂς τὴν παραδεχθῇ, ὁποίαν δὲ οὐχὶ, ἂς τὴν ἀποῤῥίψῃ.» Τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι ἐνοήσατε καὶ υἱοθετήσατε αὐτὰς τὰς προτάσεις, αἵτινες προηγοῦντο.

§214ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰς τέσσαρας πάντοτε.

§215ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Καὶ εἰς τὰς ὁποίας ὁ κ. Ἱερομνήμων προσθέτει κατόπιν. «Οἱ λόγοι, οἱ ὑπαγορεύσαντες τὰς ἀποφάσεις τῶν διαφόρων συναδέλφων, ὑπαγορεύουσιν ἔτι περισσότερον, ὅπως ἐν τῷ δήμῳ Δρυοπίδος αὐξηθῇ ἡ μισθοδοσία δι’ ἄλλων 20 δραχμῶν, ὅπως γείνῃ τακτικὸν ταχυδρομεῖον.» «ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὅ,τι βλέπομεν, ὅτι συμβαίνει σήμερον, συμβαίνει πάντοτε, ὁσάκις πρόκειται περὶ θεραπείας ἐπιτοπίων ἀναγκῶν, ἤτοι νὰ παρουσιάζωνται συλλήβδην, ὅπερ φέρει μεγίστην δυσκολίαν εἰς τὴν παραδοχὴν αὐτῶν. Καθὼς δὲ παρατηρεῖτε, σήμερον δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ἐξετάσωμεν τὴν ἀξίαν τῶν προτάσεων αὐτῶν καὶ παραδεχθῶμεν ὅσας πρέπει. Νομίζω, ὅτι καὶ ἐφέτος πρέπει ὁ προϋπολογισμὸς νὰ μείνῃ ὅπως ἔχει.» Κατὰ τί ἤλλαξα τὰ γεγονότα; δὲν νομίζει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι ἐρεθίσθη εἴτε ἀπροσέκτως, εἴτε ἀδίκως; Ταῦτα δὲ εἶπον, ἵνα ἔλθω εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι κατ’ ἐμὲ οὐδέποτε ὑπουργὸς ἐπετιμήθη ὑπὸ προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τόσον φανερὰ, τόσον ἐπισήμως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ τὴν ἐπιτίμησιν ταύτην παρεδέχθη ἡ Βουλὴ ἀμέσως διὰ τῆς ψήφου της; οὐδέποτε ἐνθυμοῦμαι νὰ ἤκουσα, ὅτι ἔλαβε χώραν τοιοῦτον γεγονὸς εἰς ἄλλα Κοινοβούλια, καὶ θέλω νὰ ἔλθω εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο, διὰ τὸ ὁποῖον παρακαλῶ νὰ μὴ ἐρεθίζεσθε, ἀλλὰ νὰ σκεφθῆτε ἀταράχως διὰ τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν ἐδημιουργήσατε, τῆς Κυβερνήσεως ἐνώπιον τοῦ τόπου. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν υἱοθετεῖ τὰς προτάσεις, καθυποβάλλει αὐτὰς εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔρχεται καὶ τὸν ἀποδοκιμάζει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ λέγει, ὅτι δὲν δύναται νὰ παραδεχθῇ τὰς προτάσεις ταύτας καὶ ἡ Βουλὴ παραδέχεται. Ἀλλὰ μετὰ τὸ ἀποτέλεσμα τί ἄλλο ἀπέμεινεν εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, εἰμὴ νὰ δώσῃ τὴν παραίτησίν του, διὰ νὰ σωθῇ ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς Κυβερνήσεως;

§216ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ ἀνάγνωσις τῶν πρακτικῶν ἀποδεικνύει, ὅτι ὅ,τι λέγετε, δὲν εἶναι ἀκριβές. Ὁ κ. ὑπουργὸς ἔφερε πρότασιν, ἐζήτησε τὴν προσθήκην μερικῶν ταχυδρομείων· μετὰ τὸ τέλος τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. ὑπουργοῦ, διὰ τῆς ὁποίας ἐπεκαλέσθη τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, παρουσιάσθη ὁ κ. Ἱερομνήμων καὶ ἄλλοι.

§217ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν εἶναι ἄλλοι.

§218ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Παρουσιάσθησαν καὶ ἄλλοι μὲ μερικὰς προτάσεις.

§219ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀπατᾶσθε.

§220ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπῆλθε καὶ τότε ὅ,τι συνήθως συμβαίνει εἰς παρομοίας περιστάσεις· ὑποβαλλομένης μιᾶς προτάσεως, ὑποβάλλονται χίλιαι. Βλέπων αὐτὰς τὰς προτάσεις, εἶπον, ἂς ἀφήσωμεν· δὲν ἐπρόκειτο περὶ τῶν προτάσεων τοῦ κ. ὑπουργοῦ, ἀλλὰ περὶ τῆς ἀταξίας, τὴν ὁποίαν ἐπροκάλουν αἱ προτάσεις, τὰς ὁποίας ἀπεδέχετο ὁ κ. ὑπουργὸς καὶ ὑπεστήριζε.

§221ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὰ πράγματα συνέβησαν ἐδῶ ἐνώπιόν μας, μαρτυρούμενα καὶ ἀπὸ ἔγγραφα εὐτυχῶς δημοσιευθέντα, μὴ κρατούμενα κλεισμένα εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἤθελον νὰ παρατηρήσω πολλὰ ἄλλα, διὰ νὰ ἐξηγήσω τὴν πεποίθησιν, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὸ κοινὸν περὶ ἐλλείψεως ἐνεργείας καὶ σχεδίου ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τὸ μέγα. Φέρω εἰς τὴν μνήμην σας μόνον τὸ γεγονὸς τὸ προχθεσινόν. Ἐπροσδιορίσατε, τῇ προτάσει τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ καὶ τῇ ἐπινεύσει τῆς Βουλῆς, νὰ συζητήσωμεν τὸ νομοσχέδιον περὶ καπνοῦ, ἀλλὰ κατόπιν, τῇ προτάσει τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καταστρέφεται ἡ ἀπόφασις καὶ ἐρχόμεθα εἰς τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν. Ποίαν ἐντύπωσιν θέλετε νὰ λάβῃ τὸ κοινὸν ἔπειτα ἀπὸ τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐκτίθενται ἐνώπιόν του; ἔπειτα ἀφοῦ βλέπει, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὡς Κυβέρνησις, δὲν ἠξεύρει ποῖον εἶναι τὸ μᾶλλον ἀναγκαῖον καὶ κατεπεῖγον εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις, ἀλλὰ ἄλλο μὲν προτείνει ὡς τοιοῦτον ὁ πρωθυπουργὸς καὶ ἄλλο ὁ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν θὰ κάμῃ τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει σχέδιον; οἱ ἔφεδροι, βλέποντες τὰ τοιαῦτα, ὑπὸ τὴν συναίσθησιν τῆς νέας ἀδικίας, ἡ ὁποία τοῖς γίνεται, θὰ θελήσουν νὰ προσέλθωσι; Ἀλλ’ ἔρχεται ἄλλο ζήτημα. Λέγετε, ὅτι θὰ προσκαλέσητε 25,000 νέους στρατιώτας ἀκόμη, εἴτε ἐφέδρους, εἴτε ἄλλου, ὀνομασατέ τους ὅπως θέλετε. Εἶναι προητοιμασμένα τὰ μέρη, εἰς τὰ ὁποῖα θὰ τοὺς θέσητε; Πρὸ ὀλίγου ἠκούσατε τὴν κατάστασιν τῶν στρατώνων καὶ τῶν στρατιωτικῶν νοσοκομείων. Χαίρω, ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μᾶς εἶπεν, ὅτι ἀπεφάσισε προχθὲς καὶ ἐπεσκέφθη ὁ ἴδιος τὰ νοσοκομεῖα αὐτά· ἔπρεπεν ὅμως νὰ τὰ ἐπεσκέπτετο πολὺ πρότερον.

§222Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν.) Αὐτὸ γίνεται πάντοτε· μεταξὺ τῶν διαφόρων περιστάσεων ἦτο καὶ προχθές.

§223ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Πολὺ καλά, ἂς πιστεύσω τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλ’ ἐὰν τοιαῦτα, ὁποῖα ἠκούσατε, παρατηροῦνται, κύριοι, εἰς τὴν πρωτεύουσαν ὡς πρὸς τὸν στρατωνισμὸν καὶ τὰ νοσοκομεῖα, συλλογίσθητε πόσον χειροτέρα εἶναι ἡ κατάστασις ὡς πρὸς τὸ ἀντικείμενον αὐτὸ εἰς τὰς ἐπαρχίας. Ἂν δὲ εἰς τὴν πρωτεύουσαν, κύριοι, παραπονοῦνται, ὅτι οἱ καταδικασμένοι εἰς ποινὴν ἐγκλείονται εἰς φυλακήν, ἡ ὁποία δὲν χωρεῖ παρὰ 10–20 ἀνθρώπους, καὶ ἐκεῖ ἐγκλείονται 50 καὶ 60, σεῖς, οἱ ὁποῖοι εἶσθε ἀπὸ ἐπαρχίας, ἐξεύρετε τί συμβαίνει εἰς αὐτάς. Τουλάχιστον ἀπὸ τὴν ἐπαρχίαν τὴν ἰδικήν μου γινώσκω, ὅτι εἰς τὸ φρούριον τῆς Ζακύνθου ὑπάρχει μία φυλακή, εἰς τὴν ὁποίαν χωροῦν 10 ἄνθρωποι, καὶ ἐν τούτοις ἐγκλείονται 40, καὶ τοῦτο συμβαίνει πραγματικῶς ἀπὸ τὸ αἴτιον, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέφερεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Πράγματι, ὡς μᾶς εἶπε, τώρα πρώτην φορὰν ἐφαρμόζεται ὁ νόμος αὐτὸς εἰς τὸν τόπον μας, ὁ ὁποῖος δι’ αὐτὸν εἶναι πολὺ βαρὺς, ἀλλ’ ἴσα ἴσα ἔπρεπε δι’ αὐτὸ οἱ ὑπάλληλοί σας νὰ μεταχειρίζωνται, ἔστω αὐστηρῶς, ἀλλὰ μὲ ἄλλον τρόπον τοὺς ἐπιστράτους. Ἔπρεπε, κύριοι, νὰ συλλογισθῆτε, ὅτι σήμερον ἐγκαταλείπουσι πανταχόθεν οἰκοκυρόπουλα πρώτην φορὰν τὰς οἰκογενείας των, καὶ κατατάσσονται εἰς τὸν στρατὸν, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι διόλου συνειθισμένα εἰς τὸν στρατιωτικὸν βίον, καὶ τὰ ὁποῖα δυστυχῶς, ὅταν παρουσιάζωνται ἐνώπιον τοῦ στρατοῦ, τὰ μεταχειρίζονται ὡς νὰ ἦσαν... Δὲν θέλω νὰ εἴπω περισσότερον· προσέξατε, κύριε ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, εἰς τὸν στρατόν μας, προσέξατε εἰς τὰ νοσοκομεῖα. Ἐνταῦθα μὲν ἡ ἐπιτροπή, τὴν ὁποίαν διώρισεν ἡ Βουλὴ τῇ προτάσει τοῦ κ. ὑπουργοῦ, καὶ τὸν ἐπαινῶ διὰ τοῦτο, εἶμαι βέβαιος, ὅτι ὅσας ἐλλείψεις εὕρῃ, θὰ τὰς διορθώσῃ, ἀλλὰ ἀλλοῦ, εἰς τὰς ἐπαρχίας, γνωρίζετε πολὺ καλὰ, ὅτι οἱ ἀσθενεῖς συσσωρεύονται εἰς σκηνὰς, εἰς τὰς ὁποίας δὲν ἔχουσι νὰ τοῖς δώσωσι στρῶμα καὶ κλίνας, κοιμῶνται οἱ ἀσθενεῖς εἰς τὰς σκηνὰς ταύτας ἐπὶ μιᾶς βελέντζας. Προχθὲς παρουσιάσθη εἰς ἐμὲ εἷς πατριώτης μου λειποτάκτης ἀπὸ τὰ τάγμα τῆς Χαλκίδος· τοῦ λέγω, διατί ἔφυγες; μοὶ ἀπαντᾷ, ὅτι εἶναι ἀσθενὴς, καὶ ὅτι πηγαίνει νὰ θεραπευθῇ εἰς τὴν Ζάκυνθον· ὁ ἀδελφός μου, μοὶ εἶπεν, ἀπέθανεν ἀπὸ κάτω ἀπὸ τὴν σκηνήν. Τὸν λέγω, ὅτι θὰ τιμωρηθῇ, καὶ μοῦ εἶπε «πόσον θὰ τιμωρηθῶ; 2–3 μῆνας ἂς τιμωρηθῶ, ἀλλὰ θὰ ζήσω, διότι ἂν ἔμενα εἰς Χαλκίδα, εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ ἀπέθνησκον.» Προφυλαχθῆτε, κύριε ὑπουργὲ, μήπως τώρα, συσσωρεύοντες δι’ αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου περισσοτέρους ἄνδρας, ἐπαυξήσητε τὴν ἀσθένειαν, προφυλαχθῆτε μὴ ἀναπτυχθῇ ἐπιδημία, καὶ γνωρίζετε, ὅτι ἡ ἐπιδημία τῶν στρατώνων εἶναι ἡ φοβερωτέρα πασῶν· γνωρίζετε καλὰ, ὅτι ὄχι ὁ τόπος μας, ἀλλὰ τόπο, οἱ ὁποῖοι εἶναι πράγματι στρατιωτικοί, ἠμποροῦν νὰ ἀντέχουν ἀπέναντι τοῦ κανονίου, ἀλλ’ ἐνώπιον τῆς ἐπιδημίας δὲν ἀντέχουν. Οἱ στρατοὶ τοῦ μεγάλου Ναπολέοντος, οἱ ὁποῖοι ἐνίκησαν ὅλην τὴν Εὐρώπην, ὅταν ἐπῆγαν εἰς τὴν Ῥωσσίαν καὶ εἶδον ἐνώπιόν των τὰ χιόνια καὶ ἤρχισεν ὁ ἀπὸ τοῦ ψύχους θάνατος, ἐλιποτάκτησαν διὰ μιᾶς 200,000 ἀπὸ ἐκείνους τοὺς στρατούς· καὶ ποία θὰ ἦναι ἡ ἐντύπωσις, ἂν πέσῃ εἰς τὸν στρατόν μας ὁ πανικός, ὅτι ἐντὸς τῶν νοσοκομείων ἀνεπτύχθη μολυσματική τις θανατηφόρος νόσος, καὶ ποία θὰ ἦναι τὰ ἀποτελέσματα ἐπὶ τὴν κοινωνίαν, ἂν μεταδοθῇ εἰς αὐτὴν τὸ κακόν; πρὶν λοιπὸν σκεφθῆτε νὰ συσσωρεύητε χιλιάδας ἄνδρας, σκεφθῆτε πῶς θὰ τοὺς τοποθετήσητε, καὶ παρετήρησε πρὸ ὀλίγου ὁ στρατηγὸς κ. Κορωναῖος, ὅτι πρέπει νὰ προσέξητε πολὺ καὶ εἰς τὴν ἐνδυμασίαν, ἡ ὁποία γίνεται ἰσχυρὰ αἰτία αὐτῶν τῶν ἐπιπολαζουσῶν ἀσθενειῶν. Εἶδον ὡς πρὸς τοῦτο νεοσυλλέκτους νοικοκυρόπουλα ἐρχόμενα ἀπὸ τὰς οἰκογενείας των καὶ τὰ ἐνέδυσαν μὲ λινὰς γιακκέτας, ἐνῷ πέριξ ἦταν καὶ εἶναι χιόνια. Ἀναγνωρίζω τὰς δυσκολίας σας, ἀλλὰ σᾶς λέγω σεῖς, ὁ ὁποῖος μόλις ἀνήλθετε εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἤλθετε νὰ καταγγείλητε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τοὺς προκατόχους σας, ὅτι εἶχον δῆθεν γυμνοὺς καὶ ἀνυποδήτους τοὺς στρατιώτας, καί τοι περισσεύοντα ἐνδύματα καὶ ὑποδήματα ἦσαν εἰς Πειραιᾶ, σεῖς, ὁ ὁποῖος εἶσθε πέντε μῆνας εἰς τὴν ἐξουσίαν, ἂν δὲν ἐλάβετε καιρὸν νὰ φροντίσητε διὰ τίποτε ἄλλο, τοὐλάχιστον ἔπρεπε νὰ φροντίσητε περὶ αὐτῶν, περὶ τῶν ὁποίων κατὰ πρῶτον λόγον πρέπει νὰ σκέπτηται πᾶς στρατιωτικός. Ἰδοὺ διατὶ τὸ νομοσχέδιόν σας, ἀντὶ νὰ φέρῃ αὔξησιν ἀριθμητικὴν εἰς τὸν στρατόν, κινδυνεύει νὰ φέρῃ ἐλάττωσιν ἀριθμητικήν, τὸ νομοσχέδιόν σας, ἀντὶ νὰ ἀνυψώσῃ τὸ ἠθικὸν τοῦ στρατοῦ, ἐξ ἐναντίας θὰ συντείνῃ νὰ τὸ καταβιβάσῃ. Καὶ δὲν συλλογίζεσθε, μᾶς λέγει ὁ κ. Κουμουνδοῦρος, ὅτι εἴμεθα ἓν ἔθνος, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ κάμῃ θυσίας ὑπεράνω τῶν δυνάμεών του; καὶ σύ, κ. Ῥάλλη, προσέθεσεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὁ ὁποῖος μᾶς λέγεις πόσας χιλιάδας στρατοῦ ἔθεσεν ἐπὶ ποδὸς πολέμου ἡ Ῥουμανία, ἡ Τουρκία, ἡ Δανία, δὲν σκέπτεσαι ποῖον ἔργον ἐπιχειρεῖς, διὰ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ καταθέσωμεν πολὺ μεγαλειτέρας θυσίας παρ’ ὅτι δυνάμεθα; Μάλιστα, μάλιστα. Ἀλλὰ τὰ ἔθνη, τὰ ὁποῖα προσκαλοῦνται ὑπὸ τῆς κυβερνήσεώς των, διὰ νὰ προσφέρουν θυσίας ἀνωτέρας τῶν δυνάμεών των καὶ τῆς θέσεώς των, δὲν προβαίνουν εἰς αὐτὰς τὰς θυσίας, ἂν δὲν ἀνυψωθῇ τὸ φρόνημά των, ἂν δὲν σχηματίσωσι πεποίθησιν, ὅτι τὰ προσκαλεῖτε τῷ ὄντι νὰ θυσιασθῶσιν ὑπὲρ τῆς πατρίδος, ἂν δὲν ἐνθουσιασθῶσιν ὑπὲρ αὐτῆς τῆς ἰδέας. Δὲν θὰ θελήσωσιν ὅμως νὰ θυσιασθῶσιν ἐρχόμενοι οἱ ἔφεδροι, ἵνα ταλαιπωρηθῶσι μόνον 4–5–6 μῆνας εἰς τοὺς στρατῶνας καὶ τὰ νοσοκομεῖα διὰ τὴν ἰδιοτροπίαν σας, μὲ τὴν πρόφασιν, ὅτι θέλετε νὰ γυμνάσητε δῆθεν τοὺς ἀγυμνάστους. Τότε θὰ ἔλθωσιν, ὅταν πιστεύσουν, ὅτι τοὺς ζητεῖτε νὰ θυσιάσωσι τὴν ζωήν των ὑπὲρ τῆς πατρίδος, καὶ ἂν τοιαύτη ἦναι ἡ πεποίθησις τῆς κοινωνίας, ὅτι μεταβαίνουσι τὰ τέκνα τῆς πατρίδος εἰς τὸν στρατὸν, ἵνα μόνον ἀποθάνωσιν ἐντὸς τῶν στρατώνων καὶ τῶν νοσοκομείων, πῶς θὰ τὴν ἐνθουσιάσητε, ἵνα σᾶς προσφέρῃ μεγαλεῖτερα ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναται; Ὁ πόλεμος, τὸν ὁποῖον ἐπιχειροῦμεν..... καὶ λέγω ἐπιχειροῦμεν, ἄνευ ὑποτακτικοῦ ἢ δυνητικοῦ, ἀλλὰ ὁριστικῶς λέγω ἐπιχειροῦμεν, καθότι δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ πλέον ἐν Ἑλλάδι γραΐδιον, τὸ ὁποῖον ὅσον μαλακισμένος καὶ ἂν ἦνε ὁ ἐγκέφαλός του, νὰ στοχάζηται, ὅτι μετὰ τὴν συνθήκην καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Βερολίνου, εἶνε ἢ ἦτο ποτὲ δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ φθάσῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν συνόρων της, ἄνευ πολέμου, εἰς λύσιν ἀξιοπρεπῆ, ἡ ὁποία νὰ τῇ ἐξασφαλίζῃ τὴν ὕπαρξιν μεταξὺ τῶν ζώντων καὶ σεβαστῶν ἐθνῶν. Δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ πλέον εἰς τὴν Ἑλλάδα οὐδεὶς ὅσον μεμαλακισμένον καὶ ἂν ἔχῃ τὸν ἐγκέφαλον, ὁ ὁποῖος νὰ συλλάβῃ τὴν ἰδέαν καὶ πολὺ ὀλιγώτερον νὰ τὴν προφέρῃ καὶ ἀκόμη ὀλιγώτερον νὰ τὴν ὑποστηρίξῃ, ὅτι εἶναι ἢ ἦτο ποτὲ δυνατὸν, ἀφοῦ ὑπεγράφη ἡ ἀπόφασις τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Βερολίνου, νὰ φθάσωμεν εἰς εἰρηνικὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου, ἄνευ ἐπιστρατεύσεως, ἄνευ δανείου· ἀλλὰ διευθύνοντες ἁπλῶς τὰ τηλεσκόπιά μας πρὸς τὸ Βερολῖνον, καὶ προσπαθοῦντες νὰ ἀνακαλύψωμεν ἀπὸ τὴν φυσιογνωμίαν τῶν διπλωματῶν τὴν ψυχολογικὴν στιγμήν, ἡ ὁποία ἤθελε μᾶς φέρει εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐνοχλήσεως, μιμούμενοι κατὰ τοῦτο ἀπαραλλάκτως τὰ γραΐδια, τὰ ὁποῖα, καθήμενα παρὰ τὴν πυράν, προσπαθοῦσι νὰ προσηλώσωσι καλλίτερον εἰς τὴν ῥῖνά των τὰ ὀμματοϋάλιά των, ἵνα ἀνακαλύψωσι τὴν ὀπὴν τῆς βελόνης, ὅπου αὕτη δὲν ὑπάρχει, καὶ μὴ βλέποντα, ὅτι καὶ ἂν ὑπῆρχεν, ἦτο ἀδύνατον νὰ διέλθῃ διὰ τῆς ὀπῆς ἐκείνης ἡ κατὰ πολλὰ χονδροτέρα αὐτῆς κλωστὴ, ἣν ἀνὰ χεῖρα ἔχουσιν. Ὁ πόλεμος τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Τουρκίαν ἀπεφασίσθη ὁριστικῶς μόλις ὑπεγράφη ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου, ἐκηρύχθη δὲ καὶ ἐκηρύχθη μεθ’ ὅλης τῆς ἐπισημότητος καὶ ὅλους τοὺς τύπους μόλις ἐξεδόθη ἡ ἀπόφασις τῆς συνδιασκέψεως καὶ ἐκοινοποιήθη εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἥτις τὴν παρεδέχθη, καὶ εἰς τὴν Τουρκίαν, ἥτις ἠρνήθη νὰ τὴν ἐκτελέσῃ. Ὁ πόλεμος, λέγω, τὸν ὁποῖον ἐπιχειροῦμεν, δὲν θὰ τελειώσῃ οὔτε μὲ μίαν μάχην, οὔτε μὲ μίαν ἐκστρατείαν, θὰ ἦναι μακρός. Μὴ ἐξαντλῆτε λοιπὸν διὰ μιᾶς καὶ προώρως τὰς δυνάμεις τοῦ ἔθνους. Καλῶς τὸ γνωρίζετε, καὶ σεῖς, κύριε Κουμουνδοῦρε, καὶ ὅλοι τὸ ὁμολογοῦσιν, ὅτι τὸ πρῶτον κανόνι, τὸ ὁποῖον θὰ πέσῃ εἰς τὰ ἑλληνικὰ σύνορα, θὰ ἦναι τὸ σημεῖον τῆς ὅλης λύσεως τοῦ ἀνατολικοῦ ζητήματος, θὰ ἦναι τὸ σημεῖον τῆς διαλύσεως τοῦ ὀθωμανικοῦ κράτους ἐν Εὐρώπῃ. Ἀλλ’ ἂν μὲ μίαν μάχην δὲν θὰ τελειώσῃ ὁ πόλεμος, μεγάλως θὰ ἐπηρεάσῃ τὴν ὑπὲρ ἢ κατὰ τῆς Ἑλλάδος ἔκβασιν τοῦ πολέμου, ἡ ἔκβασις τῆς πρώτης μάχης· ὡς πρὸς τοῦτο δὲν ἀπατᾶσθε βεβαίως, κύριε πρωθυπουργέ. Δυστυχῶς ὅμως βλέπομεν, ἴσως εἴμεθα ἠπατημένοι, ἀλλ’ ἀφοῦ τὸ βλέπομεν, ὀφείλομεν νὰ σᾶς τὸ θέσωμεν ὑπ’ ὄψιν, δυστυχῶς βλέπομεν, ὅτι ὅλη ἡ προετοιμασία, ἡ ὁποία γίνεται ὑπὸ τὴν ἀξιότιμον Κυβέρνησίν σας, δὲν τείνει εἰς ἄλλο παρὰ εἰς τὸ νὰ προπαρασκευάσῃ τὰ ἀποτελέσματα τῆς πρώτης ταύτης μάχης δυστυχὲς διὰ τὴν Ἑλλάδα, κορωνίδα δὲ τῆς προετοιμασίας ταύτης βλέπομεν ἐπιτεθειμένην διὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον μᾶς προτείνετε καὶ εἰς τοῦ ὁποίου τὴν ἐπιψήφισιν σᾶς προτρέπομεν νὰ μὴ ἐπιμείνητε. Εἴθε, τρὶς εἴθε νὰ ἀπατώμεθα. Εἴθε ἡμεῖς πρῶτοι νὰ εὑρεθῶμεν εἰς θέσιν νὰ σᾶς προσφέρωμεν τὸν στέφανον διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ ἔργου, εἴθε νὰ μὴ ἀνατείλῃ ποτὲ ἡ ἡμέρα, καθ’ ἣν ἐν ἀποτυχίᾳ τῆς πατρίδος, θὰ σὲ ἴδωμεν κατηγορούμενον, ὅτι τῆς ἀποτυχίας εἶσαι ὁ αἴτιος. Τὴν ἡμέραν ἐκείνην δὲν θὰ ἑνωθῶμεν μὲ τοὺς κατηγόρους σου. Εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τότε θὰ σὲ κατηγορήσωσιν, οἱ ὁποῖοι τυχὸν σήμερον ὑπὲρ σοῦ συνηγοροῦσι, θὰ εἴπωμεν: «Δὲν εἶσθε σεῖς, οἱ ὁποῖοι δύνασθε τὸν Κουμουνδοῦρον νὰ κατηγορήσητε. Αὐτὸς σᾶς τὸ εἶπε πολλάκις κατὰ πρόσωπον, ὅτι σᾶς γνωρίζει καὶ τὸν γνωρίζετε. Ἀλλὰ καίτοι τὸν ἐγνωρίζετε, δὲν ἐπειράθητε εἰς τὸν κατήφορον, τὸν ὁποῖον ἠθέλησε νὰ ῥοβολήσῃ, δὲν ἐπειράθητε νὰ τὸν σταματήσητε, ἀλλὰ μάλιστα τὸν ὠθήσατε.» Εἴθε νὰ ἀπατώμεθα εἰς τὰς προαισθήσεις μας! Πιστεύσατε, ὅτι ἡ ἔκφρασις αὕτη εἶναι ἔκφρασις εἰλικρινοῦς πατριωτικῆς καρδίας. Εἴθε πρὶν εὑρεθῶμεν εἰς τὴν θέσιν ταύτην, τοὐλάχιστον τὸ εὔχομαι ἐγὼ διὰ τὸν ἑαυτόν μου, εἴθε πρὶν ἢ φθάσω εἰς τὴν ἡμέραν ἐκείνην, καθ’ ἣν θὰ ἴδω τὴν πατρίδα ἀποτυγχάνουσαν, εἴθε νὰ ἦμαι ὑπὸ τὴν πλάκα τοῦ τάφου.

§224Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὁ ἔντιμος προλαλήσας, θεωρήσας ἄφευκτον τὸν πόλεμον, συμβουλεύει συνάμα καὶ τὴν μὴ ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, καὶ ὁ κ. Λομβάρδος δὲ, ὡς καὶ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς κ. Καλλιγᾶς, ἐπανέλαβον ἀπὸ κοινοῦ τὸ αὐτὸ ἐπιχείρημα, ὅτι δηλαδὴ διὰ τῆς αὐξήσεως τῆς ἀριθμητικῆς δυνάμεως θὰ μειώσωμεν τὴν ἠθικὴν δύναμιν ἐν τῷ στρατῷ. Γνωρίζω, κύριοι, ἐκ τῶν πραγμάτων, καὶ τὸ γνωρίζει ἡ Βουλὴ κατὰ τὴν σύνοδον αὐτὴν, ὅτι ἐκεῖνο ὅπερ καθιστᾷ εὐαίσθητον τὴν ἑλληνικὴν ἰσότητα εἶναι αἱ ἐξαιρέσεις καὶ ἀπαλλαγαί· καὶ εἴδατε κατὰ τὸ παρελθὸν πολλοὺς ἐξ ἡμῶν φιλονεικοῦντας τὰς ἐξαιρέσεις τῆς σωματικῆς ἀνικανότητος, καὶ ἐδέησε νὰ ὑποβληθῶσι σημειώσεις καὶ ἔγγραφα ἐπίσημα, ὅπως ἀποδειχθῇ, ὅτι τὰ λεγόμενα περὶ ἐξαιρέσεων ἦσαν ἀνακριβῆ καὶ ὅτι αἱ σωματικαὶ ἀνικανότητες τῶν ἐξαιρεθέντων ἦσαν πραγματικῶς τοιαῦται. Ἡ ἀνωτάτη ὑγειονομικὴ ἐπιτροπὴ δὲν ἐξῄρεσεν ἄλλους παρὰ ἐκείνους τοὺς ὁποίους εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ ἐξαιρέσῃ. Ὅταν, κύριοι, τελευταῖον ἡ προσέλευσις τῶν ἐπιστράτων καθυστέρει ἐπὶ πολὺ, μοὶ εἶπον οἱ σωματάρχαι ὅλων τῶν σωμάτων μὴ ἐλπίζηται ἀπὸ τὴν χωροφυλακὴν τίποτε, διότι δὲν ἐνδιαφέρονται τόσον πολὺ, ὅσον ἐνδιαφέρονται οἱ ἐπίστρατοι, οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦσιν εἰς τὰς τάξεις, παρουσιάσθησαν ἐπίστρατοι μόνοι των καὶ εἶπον, σχηματίσατέ μας εἰς ἀποσπάσματα νὰ καταδιώξωμεν ἡμεῖς τοὺς καθυστεροῦντας ἐπιστράτους, διότι δὲν ἐννοοῦμεν νὰ ὑπηρετῶμεν ἡμεῖς, ὅταν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἐπίσης ἔχουν τὴν ὑποχρέωσιν, κάθηνται εἰς τὰς οἰκίας των. Αὐτὴ εἶναι ἡ εὐαισθησία ἡ ἐθνικὴ, καὶ πράγματι τὰ ἀποτελέσματα ἀπέδειξαν, ὅτι οἱ ἐπίστρατοι οἱ ὑπακούσαντες εἰς τὸν νόμον καὶ προσελθόντες, ἐν διαστήματι ὀλίγων ἡμερῶν δὲν ἄφησαν οὐδένα ἀκαταδίωκτον· τὰ δὲ ἀποσπάσματα τῆς Ἐπαρχίας Ἀττικῆς συνεκροτοῦντο τὸ πλεῖστον ἐξ Ἀθηναίων, οἱ ὁποῖοι ἐγνώριζον καὶ τὰς τελευταίας φωλεὰς τῶν ἀπουσιαζόντων παρανόμως, καὶ οἱ ὁποῖοι ἐθεώρουν, ὅτι ἐκτελοῦν συνάμα μετὰ τῆς ἐκτελέσεως τοῦ καθήκοντος καὶ μίαν προσωπικὴν ἰδιαιτέραν εὐχαρίστησιν, καὶ διὰ τοῦτο πράγματι τὰ ἀποσπάσματα αὐτὰ ἔφερον εὐάρεστα ἀποτελέσματα. Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἀπαλλαγῆς εἶναι τὸ ζήτημα, ὅπερ πειράζει ἰδίως τὴν ἑλληνικὴν εὐαισθησίαν, καὶ ἔφθασε μέχρις αὐτοῦ τοῦ βαθμοῦ, ὥστε καὶ αἱ ὑγειονομικαὶ ἐπιτροπαὶ νὰ παρεξηγηθῶσιν ἐπὶ τῶν ἐξαιρέσεων, τὰς ὁποίας ἐνήργησαν. Τώρα, κύριοι, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ ὅσα ἐλέχθησαν ὡς πρὸς τὴν ἠθικὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, ἥτις ἤθελε προέλθει διὰ τῆς προσελεύσεως μεγαλειτέρου ἀριθμοῦ καταργουμένης τῆς ἀπαλλαγῆς, τοῦτο ἤθελεν εἶθαι ἀπεναντίας ἱκανοποίησις πλήρης τῶν ὑπηρετούντων εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Λομβάρδος μεταξὺ τῶν διαφόρων λόγων ἦλθε καὶ εἰς συγκεκριμένα τινὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ ἀναιρέσω. Πολλάκις ὑπέμνησεν εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ πολλάκις ἐπανέλαβε τὴν λέξιν οἰκοκυρόπουλα· ἡ ὑπηρεσία, κύριοι, δὲν γνωρίζει τοιαύτην τάξιν, ἡ ὑπηρεσία ἀναγνωρίζει ὅλους πολίτα; ἕλληνας ὑποχρέους, ἀνεξαρτήτως καὶ τῆς ἀνατροφῆς καὶ τοῦ πλούτου καὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως, τὴν ὁποίαν ἔτυχε νὰ λάβωσιν. Ἡ ὑπηρεσία ὅμως οὐχὶ χάριν αὐτῶν ἀλλὰ χάριν τῆς ὑπηρεσίας αὐτῆς μετεχειρίσθη ὅλα τὰ μέσα, διὰ νὰ καταστήσῃ πραγματικῶς τὰ βάρη τῶν ἐπιστράτων ὅσον τὸ δυνατὸν ἐλαφρότερα, καὶ ἐπέτρεψε, κύριοι, ἀνεξαιρέτως οὐχὶ μόνον εἰς τὰς Ἀθήνας, ἀλλὰ εἰς ὅλας τὰς ἐπαρχίας τοῦ Κράτους; πᾶς στρατιώτης ἅμα πιστοποιήσῃ ὅτι ἔχει οἰκίαν, συγγενεῖς, ἐν τῇ ὁποίᾳ δύναται νὰ νοσηλευθῇ, τῷ ἐπιτρέπεται τὸ τοιοῦτον, ὁ δὲ στρατιωτικὸς ἰατρὸς ὑποχρεοῦται νὰ τὸν ἐπισκέπτηται καὶ κατ’ οἶκον. Χθὲς κατὰ συγκυρίαν εἷς ἱερεὺς τῆς ἐνταῦθα φρουρᾶς, νομίζω εἶναι ἐκ τῶν πέριξ χωρίων, παρουσιάσθη ὅταν ἔκαμνα τὴν ἐπίσκεψιν εἰς τὸ νοσοκομεῖον καὶ μοὶ εἶπεν, ὅτι παρακαλεῖ νὰ ἐπιτραπῇ εἰς τὸν δεῖνα στρατιώτην, ἐπειδὴ ἦτο συγγενεῖς του, νὰ νοσηλευθῇ εἰς τὴν οἰκίαν του. Βεβαίως ὁ διοικητὴς τοῦ σώματος ὁσάκις τοιαῦται παρουσιάζονται περιστάσεις καὶ βεβαιοῦται πραγματικῶς, ὅτι ἀληθῶς ὑπάρχουν συγγενεῖς, οἱ ὁποῖοι νὰ περιποιηθοῦν τοὺς ἀσθενεῖς, πρέπει νὰ τοὺς μεταφέρῃ, ἡ δὲ ὑπηρεσία βεβαιοῦται διὰ τῆς ἀποστολῆς στρατιωτικοῦ ἰατροῦ πρὸς ἐπίσκεψίν του, διότι συνέβησαν ἐνίοτε ἀτακτήματα. Καὶ ταῦτα καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. λομβάρδος ἔκαμε περί τινος συμπολίτου του ἐν Χαλκίδι, ὁ ὁποῖος ἠναγκάσθη νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, διότι ἂν ἔμενε, θὰ εἶχεν ἄφευκτον τὸν θάνατον. Ἐγὼ, κύριοι, γνωρίζω, ὅτι ἡ ἐν Χαλκίδι φρουρὰ ἔχει νοσοκομεῖα τὰς μᾶλλον εὐαέρους οἰκίας, τὰς ὁποίας εἴτε κατὰ θέλησιν παρεχώρησαν, εἴτε δυνάμει τοῦ περὶ εἰσφορᾶς νόμου. Εἶναι πολὺ φυσικὸν, κύριοι, εἷς στρατιωτικός, ἐγκαταλιμπάνων τὰς τάξεις του νὰ ἐπιτιμᾶται ἀπὸ τὸν συμπολίτην του, ὅταν ἀντιομολογῇ τὴν πρᾶξίν του. Πιστεύω, ὅτι ἂν ἐξετασθῇ τὸ πρᾶγμα ἀκριβῶς, θὰ ἀποδειχθῇ, ὅτι οὐχὶ ἡ ἔλλειψις καλῆς νοσηλείας ὑπεχρέωσε τὸν Ζακύνθιον αὐτὸν νὰ ἐγκαταλείψῃ τὰς τάξεις του. Κύριοι, πρῶτος ὁ στρατηγὸς Κορωναῖος ἀφ’ ἑνὸς, καὶ δεύτερον ὁ κ. Λομβάρδος εἶπον, ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία πρέπει νὰ προβῇ καὶ περὶ τῆς ἐνδυμασίας τοῦ στρατοῦ. Κύριοι, τὸ ζήτημα αὐτὸ, ἂν καὶ κατὰ πόσον ἐπηρεάζῃ τὴν ὑγείαν τῶν ἀνδρῶν, εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον ὑπάρχει ἐκκρεμὲς εἰς ὅλους τοὺς εὐρωπαϊκοὺς στρατοὺς, οἵτινες διαρκῶς ἀποπειρῶνται νὰ μεταβάλλωσι κἄτι τι καὶ πάλιν δὲν τολμῶσιν. Ἀλλ’ οἱανδήποτε ἐνδυμασίαν καὶ ἂν ἀναγνωρίσητε ὡς τὴν μᾶλλον ὑγιᾶ διὰ τὸν στρατὸν, μόνον ἡ ἀλλαγὴ τοῦ βίου, τοῦ τόπου, ἡ ἁπλῆ ἀλλαγὴ τῆς διαίτης, αὐτὴ καὶ μόνη, καὶ τὸν μᾶλλον εὔρωστον θὰ ὑποβάλῃ εἰς ἀδιαθεσίαν τινὰ τοὐλάχιστον κατὰ τὰς πρώτας ἑβδομάδας· ἄλλως τε, κύριοι, εἶναι ζήτημα τόσον ἁπλοῦν, ὥστε ἐξ ἰδίας πείρας τοῦτο γνωρίζετε, τὸ ζήτημα τῆς ἐνδυμασίας παρὰ τῷ ἡμετέρῳ στρατῷ πολλάκις ἐσυζητήθη ἀπὸ πολλὰς ἐπιτροπὰς μικτὰς, ἀπὸ ὑγειονομικοὺς καὶ στρατιωτικοὺς ἄνδρας, τελευταῖον μάλιστα ἐπὶ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἐγένετο σκέψις περὶ ἀφαιρέσεως τοῦ βάρους, τὸ ὁποῖον φέρουν εἰς τοὺς σάκκους, καὶ ἐζητήθησαν πληροφορίαι κατὰ πόσον εἶναι δυνατὸν αὐτὸ τὸ βάρος εἴτε νὰ ἐλαττωθῇ, εἴτε νὰ διανεμηθῇ ἄλλως πως παρ’ ὅπως διανέμεται ἐντὸς τῶν σάκκων. Τὸ ἀποτέλεσμα, κύριοι, ἦτο ὅτι ἔπρεπε νὰ φέρωσιν ὅλον αὐτὸ τὸ βάρος. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς ἐνδυμασίας κατ’ αὐτὰς τὰς περιστάσεις, ἡ μεταβολὴ τῆς ἐνδυμασίας ἦτο ἐντελῶς ἀδύνατος, διότι καὶ ἐκ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως ἔγειναν προμήθειαι, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προηγουμένης στολῆς, καὶ ἡμεῖς ἐπίσης, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ προβῶμεν εἰς ἀλλαγὴν ἐνδυμασίας. Τώρα καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν αἰτίασιν, ὅτι ἐγὼ ἐλθὼν εἰς τὴν ἐξουσίαν κατήγγειλα τὴν προκάτοχον κυβέρνησιν. Ἐγὼ πάντοτε διεμαρτυρήθην ὡς πρὸς τοῦτο, ἀλλ’ ὁ κ. Λομβάρδος ἐξακολουθεῖ νὰ τὸ λέγῃ.

§225ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μᾶς κατεκρίνατε.

§226Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ὁ κ. Τρικούπης ἐπιμένει εἰς τοῦτο.

§227ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀναγνώσατε τὰ πρακτικά.

§228Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πιθανὸν νὰ πταίω ἐγὼ καὶ ὄχι ἡ κακὴ ἀντίληψις. Τότε, ὡς ἔχω εἰπεῖ εἰς διαφόρους ὁμιλίας μου, ἦτο ἀδύνατον νὰ μὴ ὑπῆρχον ἄνδρες γυμνοὶ, καὶ διότι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν ἦτο μέγιστος καὶ αἱ προμήθειαι ἐγένοντο ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ. Δὲν ὑπῆρξε πρόθεσις ἐκ μέρους τοῦ ὑπουργείου νὰ ἐκθέσῃ τὰ εἴδη ἐπίτηδες εἰς τὴν βροχὴν καὶ νὰ μὴ τὰ δώσῃ εἰς τοὺς στρατιώτας, διὰ νὰ καταδείξῃ τὴν γυμνότητα τῶν ἀνδρῶν. Ὁ ὑπουργὸς αὐτὸς ὅστις ἤθελε προτιμήσει νὰ ἔχῃ ἐκτεθειμένα εἴτε εἰς τὰς ἀποθήκας εἴτε εἰς τοὺς δρόμους, καὶ νὰ ἔχῃ αὐτὴν τὴν ποταπότητα καὶ τὴν ἀπανθρωπίαν νὰ τιμωρῇ τοὺς ἄνδρας πολίτας ἕλληνας λόγῳ διὰ νὰ ἐκδικηθῇ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν, ὁ τοιοῦτος ἤθελεν εἶναι ὁ ἀπανθρωπότερος καὶ ποταπότατος τῶν ἀνθρώπων. Ἐὰν τὸ τοιοῦτον ἔλαβε χώραν, τοῦτο προῆλθεν ἐκ τῆς μεγίστης ἀμελείας τῶν ὑπαλλήλων ἐκείνων, οἵτινες εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ παραλαμβάνουν τὸ ὑλικόν· εἶναι δὲ ποταπότατος τῶν ἀνθρώπων ἐκεῖνος ὅστις θέλει δι’ ἀπανθρωπίαν νὰ διεκδικήσῃ πολιτικὰ καὶ στιγμιαῖα συμφέροντα. Σήμερον ὅμως, κύριοι, τὰ πράγματα μετεβλήθησαν· σήμερον τὰ μέσα αὐτὰ εἶναι πλήρη, αἱ δὲ προμήθειαι ὁλονὲν συμπληροῦνται. Δυστυχῶς ὅμως ὀφείλω νὰ εἴπω, ὅτι αἱ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ προμήθειαι βραδύνουσι περισσότερον, διότι καὶ μετὰ τὴν παρέλευσιν τῶν προθεσμιῶν ἐξακολουθοῦν νὰ βραδύνωσι. Καὶ τοῦτο τὸ ἀναγγέλλω εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἀκόμη αἱ προμήθειαι τῆς προκατόχου κυβερνήσεως δὲν ἐξετελέσθησαν. Τὸ πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ὤφειλε νὰ ἦναι ἐδῶ κατὰ τὰς ἀρχὰς Φεβρουαρίου, δὲν τὸ ἔχομεν ὁλόκληρον καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ὁμιλῶ. Εἶναι δὲ ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι ὄχι μόνον καθυστεροῦνται εἴδη, ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ πλεονάζοντα καὶ διὰ πολλοὺς ἄλλους ἀκόμη.

§229Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὑπάρχουν καὶ διὰ τὰς 25 χιλιάδας, τοὺς ὁποίους θὰ καλέσωμεν;

§230Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Μάλιστα.— Τώρα καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ νοσοκομεῖον, τὸ ὁποῖον παρέστησαν μὲ τόσον μελανὰ χρώματα διὰ τὴν φρουρὰν τῶν Ἀθηνῶν, ὥστε, σᾶς εἶπον, ὅτι ἐκ τούτου ἠμπορεῖτε νὰ ὑποθέσητε τί συμβαίνει εἰς τὰς ἐπαρχίας. Εἶναι ἀληθὲς, κύριοι, ὅτι τὰ νοσοκομεῖα τῶν Ἀθηνῶν ἔχουν πολλὰ πλεονεκτήματα, ἀλλὰ ἔχουν καὶ ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν αἱ ἄλλαι ἐπαρχίαι τῆς Ἑλλάδος. Αἱ Ἀθῆναι ἔχουσι πολὺν στρατὸν καὶ ἡ δύναμις ἐνταῦθα εἶναι μεγαλειτέρα. Μετὰ τὰς Ἀθήνας ἡ μεγαλειτέρα δύναμις εἶναι ἡ τῆς Χαλκίδος, ἥτις ἔχει 2 τάγματα καὶ 2 πυροβολαρχίας. Αἱ φρουραὶ τῆς Φθιώτιδος εἶναι ἐντελῶς ἠλαττωμέναι· ἐντὸς τῆς Λαμίας δὲν ὑπάρχει ἢ τὸ τάγμα τοῦ μηχανικοῦ καὶ ὀλίγον τοῦ τῶν Εὐζώνων, οἱ δὲ ἄλλοι εἰσὶν ἀπεσπασμένοι, καὶ ἐν τούτοις ἐλήφθη ἔκτακτον μέσον νὰ γείνωσιν ἴδια νοσοκομεῖα καὶ προσδιωρίσθη θέσις πρὸς κατασκευὴν αὐτῶν. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι, τὸ ὅτι ἡ συσσώρευσις ἀνθρώπων δύναται νὰ ἐπιφέρῃ τὴν ἀνάπτυξιν νόσων, σᾶς λέγω, ὅτι ἐλήφθη ὅλη ἡ πρόνοια. Γνωρίζετε, ὅτι κατὰ τὴν δυτικὴν Ἑλλάδα διοικεῖ τὸν στρατὸν γνωστότατος στρατιωτικὸς καὶ ἀνεγνωρισμένος ἐπὶ ἐμπειρίᾳ καὶ γνώσει τοῦ τόπου καὶ τοῦ στρατοῦ, τὸν ὁποῖον διοικεῖ, σᾶς πληροφορῶ δὲ, ὅτι ὡρίσθησαν τὰ σημεῖα τῆς στρατοπεδεύσεως τοῦ στρατοῦ, καθ’ ὅσον ὡς πρὸς τὴν κατασκήνωσιν, αὕτη εἶναι πλήρης. Σᾶς πληροφορῶ προσέτι ὅτι ἤδη ἤρχισαν κατασκηνώσεις, καὶ τοῦτο ἕνεκα νοσήματος, τὸ ὁποῖον ἀνεφύη ἐν Ἀγρινίῳ, διότι ὑπῆρξεν ἓν κροῦσμα εὐλογίας. Διὰ τοῦτο διετάξαμεν τὴν ἀραίωσιν τοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ προφυλάξωμεν καὶ τοὺς ἄνδρας καὶ τὴν πόλιν. Τὸ αὐτὸ σύστημα ἐπικρατεῖ, κύριοι, καὶ παντοῦ. Ἐπειδὴ δὲ συγκέντρωσις θὰ λάβῃ χώραν καὶ κατὰ τὴν ἀνατολικὴν καὶ κατὰ τὴν δυτικὴν Ἑλλάδα, καὶ συγκέντρωσις μεγάλου ἀριθμοῦ στρατοῦ, δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ ἔχῃ τοιαύτας συνεπείας, ἐφροντίσαμεν δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ προλάβωμεν αὐτὰς τὰς συνεπείας. Αὐτὰ, κύριοι, εἶχον νὰ ἀπαντήσω καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐξηνέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Νομίζω, κύριοι, ὅτι, ψηφίζοντες τὸν νόμον, θὰ ἤμεθα συνεπεῖς πρὸς ἑαυτοὺς ὅπως καὶ πάντοτε ἡ Βουλὴ ὅσα ἐζητήσαμεν ἐπεψήφισεν. Ἔχετε τὴν πεποίθησιν, κύριοι, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ διαφορὰ τῶν καλουμένων πρὸς τοὺς μέχρι τοῦδε ὑπηρετοῦντας, ἀλλὰ πρέπει νὰ γνωρίζητε· εἶναι βάρος, δὲν εἶναι ὑπηρεσία τῆς φρουρᾶς, εἶναι ὑπηρεσία ἐπίπονος ὄχι μόνον διὰ τοὺς πρῶτον ἐρχομένους, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτοὺς, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ τριακονταετίαν ἐσυνείθισαν εἰς τὸ σύστημα τῶν φρουρῶν τῶν ἁπλῶν. Διὰ τοῦτο, κύριοι, παρατηρεῖτε καθ’ ἑκάστην, ὅτι προΐσταται εἷς αὐστηρὸς ἔλεγχος καὶ ἐπιβαρύνονται ὅλοι ἄνευ διακρίσεως ἀπὸ τοῦ ἀνωτάτου βαθμοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου στρατιώτου. Ὁ στρατιώτης ἤδη ἔχει ἔργον ἐπίπονον, διότι ἐκτὸς τῶν ἄλλων ἔχει καὶ τὴν ἐργασίαν τῆς σκαπάνης. Ὁ χωρικὸς πρὶν γείνῃ στρατιώτης ἦτον ἠναγκασμένος νὰ σκάπτῃ, ἀλλὰ σήμερον ἐκτὸς αὐτοῦ ἔχει καὶ ὅλα τὰ ἄλλα βάρη τοῦ στρατιώτου. Ἀλλὰ τοῦτο, κύριοι, δὲν εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ κάμῃ τὴν Βουλὴν αὐτὴν νὰ φθάσῃ εἰς τὸ τέρμα τοῦ πνεύματος, τὸ ὁποῖον ὁδηγεῖ μέχρι τοῦδε τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, ὅπως ὑποστηρίξῃ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Φρονῶ, ὅτι ὁ στρατὸς μὲ ὅλας αὐτὰς τὰς κακουχίας, τὰς ὁποίας ὑφίσταται καὶ πρόκειται ἐπί τινα εἰσέτι χρόνον νὰ ὑφίσταται, ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι ὅλοι οἱ πολῖται Ἕλληνες ἐν γνώσει τοῦ μεγάλου σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἡ πατρὶς ἐπιδιώκει, θὰ ὑποστῶσιν ἀγογγύστως τὴν μεγάλην αὐτὴν θυσίαν.

§231ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τοὺς συναδέλφους κυρίους Ἀντωνιάδην, Λομβάρδον, Καραλίβανον, Χατζίσκον, Μεσσηνέζην, Δ. Καλλιφρονᾶν, Τ. Φιλήμονα, Κορωναῖον, Θ. Γκίκαν καὶ Ἀθ. Πετιμεζᾶν, ἵνα ἔλθωσιν αὔριον εἰς τὰς 9, ὅπως μεταβῶμεν πρὸς ἐπιθεώρησιν τῶν Νοσοκομείων, κατὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς.

§232Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ ἀπαλλάξητε, διότι εἶμαι ἀσθενής.

§233ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Παρακαλεῖται νὰ ἔλθῃ ὁ κ. Γεωργαντᾶς ἀντὶ τοῦ κ. Πετιμεζᾶ. Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 7½