1881.03.10

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 90

τῆς 10 Μαρτίου 1881.

Ὥρᾳ 3 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τοὺς κυρίους συναδέλφους, ὅσοι δὲν ἐπέστρεψαν εἰσέτι εἰς τὸ στενογραφικὸν γραφεῖον τὰς ἀγορεύσεις των, νὰ εὐαρεστηθῶσι νὰ τὰς ἐπιστρέψωσι, διότι μετὰ τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς τὸ προσωπικὸν τῶν ἐπὶ τῆς τυπώσεως τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν ἐργατῶν θ’ ἀπολυθῇ· ἑπομένως καὶ εἰς αὐτὸ τὸ Παράρτημα δὲν θὰ δημοσιευθῶσιν αἱ παραλειφθεῖσαι ἀγορεύσεις, ἐὰν δὲν ἐπιστραφῶσι ταχέως.

§2Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἡ Βουλὴ ἔχει ἀποφασίσει νὰ παραλείπωνται αἱ μὴ ἐπιστρεφόμεναι ἀγορεύσεις.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ὡς ἐκ περισσοῦ ἔκρινα καλὸν νὰ εἰδοποιήσω τούς συναδέλφους. Ἡ ἐπιτροπή, τὴν ὁποίαν χθὲς κατ’ ἐντολήν σας συνεκρότησα, δὲν εὑρέθη σήμερον ἐν ἀπαρτίᾳ· ἑπομένως ἀνεβλήθη δι’ αὔριον τὴν ἐννάτην ὥραν ἡ ἐπίσκεψις τῶν νοσοκομείων. Ὁ Χ. Δραγάτσης, πρώην καθηγητὴς, παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν, ἵνα συστήσῃ νὰ τῷ χορηγηθῇ ὡς σύνταξις ἡ τελευταία μισθοδοσία του ὁλόκληρος.

§4ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Διατί τάχα;

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διὰ τὰς πολυετεῖς ὑπηρεσίας του· ὑπηρετεῖ τῳόντι ἐπὶ πολλὰ ἔτη καὶ εἶναι γνωστὸς εἰς ὅλους μας. Ἡ Φλώρα χήρα Δ. Βρατσάνου, θυγάτηρ τοῦ θυσιασθέντος ἐν τῷ Ὀθωμανικῷ στόλῳ Ἐμ. Γιούστου ἐξ Ὕδρας, παρακαλεῖ νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν αἱ θυσίαι τοῦ πατρός της.

§6ΤΙΝΕΣ. Νὰ σταλῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον.

§7ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νὰ μὴ μᾶς σταλῇ τίποτε, διότι δὲν ὑπάρχει οὐδὲ λεπτόν.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Μιχαὴλ Στεφανούρης παραπονεῖται κατὰ τῆς ἀποφάσεως τοῦ στρατολογικοῦ συμβουλίου Σύρου, ὅπερ ἀπέῤῥιψε τὴν περὶ ἀπαλλαγῆς αἴτησιν τοῦ υἱοῦ του, ὡς μαθητοῦ τῆς Ἱερατικῆς σχολῆς.

§9ΓΡΥΠΑΡΗΣ. Ἡ ἀναφορὰ αὕτη νὰ σταλῇ, παρακαλῶ, εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅπως ἐξετασθῇ ἡ ὑπόθεσις, καὶ εἰ δυνατὸν, νὰ διορθωθῇ τὸ πρᾶγμα.

§10ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν.

§11ΤΖΑΝΕΣ. Δὲν ἐννοῶ διατὶ ν’ ἀδικῆται ὁ Ἱεροσπουδαστὴς οὗτος.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέκα χῆραι πρόσφυγες ἐκ Θεσσαλίας παραπονοῦνται διὰ τὴν ἐλάττωσιν τοῦ διδομένου αὐταῖς μικροῦ βοηθήματος πρὸς συντήρησιν τῶν οἰκογενειῶν των. Ὁ ἐξ Ἠπείρου ἱερεὺς Βασίλειος Μυλλιώνης παρακαλεῖ νὰ συστηθῇ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως καταταχθῇ ὡς ἱερεὺς εἰς τὸν στρατόν. Ὁ Βάϊος Ἀρβανιτᾶς, πρόσφυξ ἐκ Θεσσαλίας, ζητεῖ αὔξησιν τοῦ δεκαπενταδράχμου βοηθήματός του. Αἱ ἀναφοραὶ αὗται θὰ σταλῶσι πρὸς τοὺς ἁρμοδίους ὑπουργούς. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλει νομοσχέδιον περὶ ἀναπληρωτικῆς πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 4,000 τῆς χρήσεως τοῦ 1880.

§13Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀπαντῶ εἰς τὴν ἐπερώτησιν τοῦ ἐντίμου βουλευτοῦ Ὀλυμπίας, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνε χθὲς περὶ τῆς καταγγελίας καθ’ ἑνὸς ἐνωμοτάρχου, ὅστις ἐκτελεῖ ἔργα ὑποδιοικητοῦ τῆς μοιραρχίας εἰς τὴν ἐπαρχίαν αὐτήν. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὴν 22 Ἰανουαρίου ἐξέδωκε διαταγὴν, δι’ ἧς παρηγγέλλετο ἡ ἐξέτασις τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ὁ ἔντιμος βουλευτὴς κατήγγειλεν ἐπὶ παρανόμῳ συλλήψει ἑνὸς δημάρχου καί τινων ἀτόμων. Διετάχθη ὁ λοχαγὸς Γεωργιάδης νὰ μεταβῇ ἐπιτοπίως πρὸς ἐξέτασιν. Εὗρε δὲ, ὅτι ἡ ὑπομοιραρχία ἐκείνη εἶχε διαταγὴν παρὰ τοῦ εἰσαγγελέως τῶν ἐν Καλάμαις πλημμελειοδικῶν νὰ συλλάβῃ τὰ ἐν λόγῳ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἦσαν φυγοδικοῦντα· ὁ δήμαρχος καὶ τὰ ἄλλα ἐπίσης ἄτομα ἦσαν φυγόδικοι, ἅμα δὲ ἐπληροφορήθησαν παρὰ τῶν ἀντιπροσώπων των ἐν Καλάμαις, ὅτι ἐξεδόθη βούλευμα ἀθωωτικὸν, παρουσιάσθησαν εἰς τὰ χωρία των, ἡ δὲ ὑπομοιραρχία δὲν εἶχε γνῶσιν τοῦ βουλεύματος αὐτοῦ. Τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι πρωτοφανὲς, διότι αἱ εἰσαγγελικαὶ ἀρχαὶ δὲν ἀνακοινοῦσιν ἀμέσως τὰ βουλεύματα τῶν συμβουλίων, αἱ δὲ στρατιωτικαὶ ἀρχαί, πρὶν ἢ λάβωσιν ἐπίσημον κοινοποίησιν, ἐκτελοῦσι τὰ ἐντάλματα. Ὅτι προσηνέχθησαν ἀτόπως δὲν εἶναι ἀκριβὲς, διότι καθείρχθησαν ὅπου ὁ δήμαρχος ἔχει προσδιορίσει δι’ ὅλους τοὺς φυγοδίκους καὶ τοὺς συλλαμβανομένους. Ἐκ τῆς ἀνακρίσεως ἀπεδείχθη, ὅτι οὔτε πρόθεσις, οὔτε πλαγία τις σκέψις ὑπηγόρευσε τὴν σύλληψιν, παρὰ ἐκτέλεσις καθήκοντος, ὥστε, ἐὰν ἔλαβε χώραν σύλληψις, τὴν ὁποίαν ἐνόμισαν ὡς παράνομον, δὲν ἦτο παράνομος, διότι ἡ ἔκδοσις τοῦ βουλεύματος δὲν εἶχε κοινοποιηθῆ ἐπισήμως εἰς γνῶσιν τῆς στρατιωτικῆς ἀρχῆς. Καὶ ταῦτα μὲν καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἔντιμον χθὲς ἐπερωτήσαντα βουλευτὴν Ὀλυμπίας. Χθές, μεταξὺ τῶν διαφόρων παραπόνων καὶ ἐπερωτήσεων, δὲν ἠδυνήθην νὰ ἀπαντήσω ἀμέσως οὐχὶ ἕνεκα ἐλλείψεως πληροφοριῶν, ἀλλὰ διότι ἦσαν τόσον πολλαὶ καὶ ἀνακριβεῖς, ὥστε δὲν εἶχον τὸν καιρὸν οὔτε τὴν μνήμην πρόχειρον, διὰ νὰ ἀπαντήσω. Ἐνθυμήθην ὅμως, ὅτι μεταξὺ τῶν ἐπερωτήσεων τοῦ κ. Ῥάλλη ἦτο, ὅτι τὰ κτήνη τρέφονται κακῶς καὶ ὅτι οἱ παραδοθέντες λέβητες εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν δὲν ἔφερον τοὺς ὅρους τοῦ συμβολαίου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐκανονίσθη τὸ βάρος. Ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ἀναγνωρίζουσα τὸ ἀνεπαρκὲς τῶν μέσων τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, διέταξε τὴν δημοπρασίαν περὶ ἀγορᾶς 400 λεβήτων, τὸ δὲ βάρος προσδιωρίσθη εἰς τὴν τιμὴν δραχμῶν 23 καὶ 69 κατ’ ὀκᾶν. Ἡ πρώτη παράδοσις ἐγένετο τὴν 10..........Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι οἱ λέβητες δὲν ἦσαν ἀκριβῶς ἴσοι μὲ τὸ πρότυπον, τὸ ὑπόδειγμα, τὸ ὁποῖον τὸ κράτος εἶχε κανονίσει, ἀλλ’ ἡ ἀνάγκη τῆς ὑπηρεσίας ἦτο τοιαύτη, ὥστε ἐδέησε νὰ δεχθῇ τοὺς λέβητας ὅπως εἶχον. Ἡ ἀνάγκη ἦτο τοσοῦτον ἐπαισθητὴ, ὥστε ὄχι μόνον ἐπὶ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς ἐνεστώσης, μολονότι ἤρξατο μικρά τις παράδοσις λεβήτων, τὰ σώματα δὲν ἠδύναντο νὰ συσσιτῶσι συγχρόνως, καὶ πολλάκις ἓν σῶμα ἦτο ὑποχρεωμένον νὰ χορηγῇ τοὺς λέβητάς του εἰς τὸ γειτνιάζον, διὰ νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτήν. Ἡ ἀνάγκη λοιπὸν αὕτη ὑπεχρέωσε τὴν στρατιωτικὴν ἀρχὴν νὰ δεχθῇ τὴν ἔλλειψιν αὐτὴν, χωρὶς ὅμως μὲ τοῦτο νὰ ζημιωθῇ χρηματικῶς τὸ Δημόσιον. Καθ’ ὅσον ἡ ὑπηρεσία ἐπήρκει εἰς τὴν ἀνάγκην αὐτὴν, κατὰ τοσοῦτον ἦτο αὐστηροτέρα καὶ πλέον ἀπότομος εἰς τοὺς ἐργολάβους, καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὴν δευτέραν παράδοσιν, ὅταν παρουσιάσθησαν 46 λέβητες, ἡ ἐπιτροπὴ παρεδέχθη μόνον 14, ἀποῤῥίψασα τοὺς ἄλλους. Τοῦτο ἐξηκολούθει λαμβάνον χώραν μέχρις οὗ ὁ ἐργολάβος ἐξώφλησε τὴν ὑποχρέωσιν τὴν ὁποίαν εἶχεν· ἐὰν συνέβη κατάχρησις ὡς ἐκ τῆς ἐπελθούσης ἀνάγκης ὡς πρὸς τὴν αὐστηρὰν ὁμοιότητα τῶν κατασκευασθέντων λεβήτων πρὸς τὸ ὑπόδειγμα, τοῦτο δὲν ἐζημίωσε τὸ Κράτος, διότι ἐκανονίσθη ἡ τιμὴ ἀπὸ τὴν πραγματικὴν ἀξίαν. Ὥστε κακῶς ἐπληροφορήθησαν ὁ κ. Ῥάλλης καὶ οἱ ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ ἀποδείξουν, ὅτι ὑπῆρξε κατάχρησις, καὶ βλέπετε, ὅτι δὲν ὑπῆρξε κακὴ θέλησις, ἀλλ’ ἦτο κατάστασις ὑπαγορευθεῖσα ἀπὸ τὴν ἀνάγκην, ἥτις οὔτε κατὰ λεπτὸν ἐζημίωσε τὸ Δημόσιον.

§14ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶπον τοῦτο, ἀλλ’ ὅτι παρετηρήθη διαφορὰ ἐπὶ τοῦ βάρους, καὶ σεῖς ὡμολογήσατε τοῦτο· ὥστε ἡ πληροφορία μου ἦτον ἀκριβεστάτη.

§15Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἴπατε ὅμως, ὅτι ἐγένετο κατάχρησις. — Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν τροφὴν τῶν κτηνῶν, ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εἶχε συνάψει συμβόλαιον πρὸς τοὺς ἐργολάβους, δι’ οὗ ὑπεχρεοῦντο εἰς ὡρισμένας τιμὰς, νὰ δίδωσι τὴν τροφὴν τῶν κτηνῶν τῆς φρουρᾶς· ἐὰν δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη, νομίζω, ὅτι ἡ τιμὴ προσδιωρίσθη εἰς λεπτὰ 23, τὸ δὲ ἄχυρον εἰς λεπτὰ 9. Ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν ἄνοδον τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὁ ἐργολάβος παρουσίασε διαμαρτύρησιν, ὅτι δὲν ὑπεχρεοῦτο νὰ ἐκτελέσῃ τὸ συμβόλαιον, διότι ἡ φρουρὰ τῆς Ἀττικῆς δὲν εἶναι ἡ συνήθης, οὔτε τὰ κτήνη τὰ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους ἀναγραφόμενα, ἀλλὰ πολλῷ πλείονα, καὶ κατὰ συνέπειαν θέλει νὰ διαλύσῃ τὸ συμβόλαιον, ἐκτὸς ἂν ἡ Κυβέρνησις θελήσῃ νὰ ἔλθῃ εἰς συμβιβασμὸν μετ’ αὐτοῦ, ἵνα αὐξήσῃ τὴν τιμήν. Ἐν πρώτοις, κύριοι, εἴπομεν εἰς τὸν ἐργολάβον, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ διαφεύγει καὶ τὰς γνώσεις μου καὶ τὴν δικαιοδοσίαν μου, θὰ τὸ ἀποφασίσῃ δὲ ὁ δικαστικὸς σύμβουλος. Πραγματικῶς τὴν ἀναφοράν του ἀπέστειλα πρὸς τὸν δικαστικὸν σύμβουλον, οὗτος δὲ εἰς τὴν ἀπάντησιν συνεπέρανεν, ὄχι ὅμως ἐντελῶς καθαρὰ, ὅτι ὁ ἐργολάβος δικαιοῦται νὰ διαλύσῃ τὸ πρώην συμβόλαιον, καὶ συνεπῶς ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ἔλθῃ μετ’ αὐτοῦ εἰς νέους ὅρους. Μετὰ τὴν ἑρμηνείαν ταύτην ἐθεώρουν τὸν ἐργολάβον ὑπόλογον, διότι τὸ συμβόλαιον περιεῖχε ῥήτραν, ἥτις τὸν ὑπεχρέου, ὥστε οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἦναι ὁ ἀριθμὸς τῶν κτηνῶν, εἴτε μεγαλείτερος, εἴτε μικρότερος, ὤφειλε νὰ προσφέρῃ τὴν τροφήν. Εἰς αὐτὸ ἐπέμεινα, καὶ ἠναγκάσθη ὁ ἐργολάβος νὰ ἐνδώσῃ, ἀπὸ τριῶν δὲ μηνῶν ἐξακολουθεῖ δίδων πρὸς 23 λεπτὰ κατ’ ὀκᾶν τὴν κριθὴν, ἐνῷ ἡ ἀγοραία τιμὴ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἦτο 26–27 λεπτὰ, τὸν δὲ Ὀκτώβριον 29–30. Ἐγένοντο παράπονα, ὅτι ἡ κριθὴ δὲν ἦτο καλῆς ποιότητος, καὶ ἰδίως τὸ σῶμα τοῦ πυροβολικοῦ ἔκαμεν ἐπανειλημμένως τοιαύτας ἀναφορὰς εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐφροντίσαμεν νὰ εὕρωμεν καλλίτερον εἶδος κριθῆς· συνέστη ἐπιτροπὴ ὑπὸ τοῦ φρουράρχου καὶ δύο ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, ἀλλ’ ἡ ποιότης τῆς κριθῆς ἐν ταῖς ἀποθήκαις τοῦ Πειραιῶς καὶ τῶν Ἀθηνῶν δὲν διέφερεν οὐδόλως τῆς διδομένης, οἱ ἔχοντες δὲ τὰς ἀποθήκας ἐζήτουν 29 καὶ 30 λεπτὰ τὴν ὀκᾶν, καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἐπιτροπὴ ὑπεχρέωσε δικαίως τὴν Κυβέρνησιν νὰ δεχθῇ τὴν πρώτην κριθὴν, ἡ ὁποία κατ’ οὐδὲν διέφερεν, ἐξ αὐτῆς δὲ τὰ κτήνη οὐδόλως ἐβλάβησαν. Ὡς πρὸς τὴν ὑπόθεσιν τοῦ ἀχύρου, ἐπίσης ὠφεληθέντες ἀπὸ τὴν ἀπόφασιν τοῦ δικαστικοῦ συμβούλου, διεμαρτυρήθησαν οἱ ἐργολάβοι τοῦ ἀχύρου, οἵτινες εἶχον ὑποχρέωσιν νὰ τὸ δίδουν πρὸς 9 λεπτὰ, καὶ ἐζήτουν 15, ἠπείλουν δὲ, ὅτι θέλουν σταματήσει τὴν παροχὴν τῆς τροφῆς. Πράγματι ἡ ἀπειλὴ ἦτο σπουδαία, καὶ ἔπρεπε τὸ ὑπουργεῖον νὰ λάβῃ πρόνοιαν, ὥστε ἐν περιπτώσει πραγματοποιήσεως τῆς ἀπειλῆς αὐτῆς, μὴ μείνωσι τὰ κτήνη ἄνευ τροφῆς. Τότε ἐξέδωκα τὸ ἄχυρον εἰς μειοδοσίαν ἐκ νέου, ὅπως ἐπιβάλω τὴν διαφορὰν τῆς τιμῆς εἰς τὸν πρῶτον ἐργολάβον. Ἔγεινεν ἡ μειοδοσία, ἀλλ’ αὐτοὶ ἦσαν συνεννοημένοι, διότι εἶχον προμηθευθῆ χόρτον ἐξ Εὐρώπης, τὸ ὁποῖον ἦσαν ἠναγκασμένοι νὰ πωλήσωσι, καὶ ἤθελον νὰ τὸ ἐπιβάλωσιν εἰς τὸ δημόσιον, καὶ διὰ τοῦτο ἠπείλουν νὰ σταματήσωσι καὶ ἐσταμάτησαν πράγματι, καὶ ἐδέησε νὰ ζητήσωμεν τὰς ἀποθήκας, διὰ νὰ καλύψωμεν τὴν ἀνάγκην μας. Κατεκυρώσαμεν τὴν μειοδοσίαν, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐπανειλημμένως, καὶ παρεδέχθημεν, ἐὰν δὲν μὲ λανθάνῃ ἡ μνήμη, 15 λεπτὰ διὰ τὸ ἄχυρον καὶ 18 διὰ τὸ χόρτον, τὸ ὁποῖον ὑπεχρεοῦντο νὰ χορηγήσωσιν οἱ τελευταῖοι μειοδόται, ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι ἡ διαφορὰ τῆς τιμῆς ἤθελεν ἐπιβαρύνει τὸν πρῶτον ἐργολάβον. Ἐγὼ ἀμέσως, ὅταν κατεκύρωσα τὰ πρακτικὰ τῆς μειοδοσίας ἐκείνης, διὰ τῆς ὁποίας ἀνέλαβον τὴν ὑποχρέωσιν νὰ πληρώσω τοὺς νέους ἐργολάβους μὲ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δώσωσιν εἰς τὰ κτήνη χόρτον καὶ ἄχυρον, ἐνῷ τὰ Ἑλληνικὰ κτήνη τρέφονται μὲ ἄχυρον, καὶ ὑπεβλήθη τὸ Κράτος εἰς μεγάλην ζημίαν, ἐπὶ τῷ ὅρῳ νὰ ἐξαναγκάσῃ τοὺς πρώτους ἐργολάβους ἐντὸς 24 ὡρῶν εἰς ἀποζημίωσιν. Οἱ ἐργολάβοι ὅμως τοῦ ἀχύρου δὲν εἶχον χρήματα εἰς ἐγγύησιν, ἀλλὰ κτήματα, ἐξ ἐκείνων, τῶν ὁποίων ἡ ἀξία συνήθως ἀναγράφεται εἰς τὰ συμβόλαια, καὶ ἐζήτησα μετὰ 24 ὥρας ἀμέσως ἀπὸ τὸν δικαστικὸν σύμβουλον νὰ πλειστηριάσῃ αὐτὰ, ἀλλ’ ἀπέναντι τῶν νομικῶν διατάξεων καὶ τῶν δικαστικῶν τύπων δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐκπληρωθῇ τοῦτο ἀμέσως. Αὐτὰ ὡς πρὸς τὴν τροφὴν τῶν κτηνῶν. Ἐλυπήθην ὅταν πρὸ ὀλίγου ὁ κ. πρόεδρος τῆς Βουλῆς ἀνήγγειλεν, ὅτι.... δὲν ἠξεύρω πῶς νὰ τὴν ὀνομάσω τὴν πληροφορίαν, ἣν χθὲς ἔδωκεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀττικῆς περὶ τῆς δεινῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ· ἐλυπήθην, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς δὲν ἐπεσκέφθη τὰ νοσοκομεῖα, διὰ νὰ βεβαιωθῇ ἐπισήμως καὶ βεβαιώσῃ αὕτη καὶ τὸ ἔθνος, ὅτι τὰ λεγόμενα ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ὄχι μόνον ἀνακριβῆ εἶναι, ἀλλὰ τείνουν νὰ ἐκθέσωσι τὸ Κράτος, ἐπὶ ζημίᾳ ὄχι μόνον τοῦ εἰπόντος, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀκουόντων. Εἶπε χθὲς εἰς τὴν ἀγόρευσίν του, ὅτι ἀνὰ 20 ἄνδρες καθ’ ἑκάστην ἀποθνήσκουσιν. Ἔχω ἐπίσημον στατιστικὴν, τὴν ὁποίαν δὲν ἠμποροῦν ν’ ἀναιρέσωσιν αἱ ἀνακριβεῖς πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἀπὸ πολλοῦ καιροῦ δίδουν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὄχι ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐπιῤῥίψωσιν ὀλιγωρίαν, ἀμέλειαν πρὸς ἀνθρώπους, περὶ τῶν ὁποίων δὲν ἔχουσιν ἀφορμὴν οὔτε ἐκ τῶν πραγμάτων, οὔτε ἐκ τῶν προηγουμένων νὰ συμπεράνωσιν ὅπως ἐσυμπέρανον. Κατὰ τὸν μῆνα Ἰανουάριον ἐνοσηλεύθησαν εἰς τὰ νοσοκομεῖα 1,385 ἀσθενεῖς, ἀπεβίωσαν δὲ καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα 22· ἡ ἀναλογία τῆς θνησιμότητος πρὸς τοὺς ἀσθενοῦντας ½%. Ὅσοι τῶν παρόντων κυρίων βουλευτῶν εἶναι ἰατροὶ ἂς βεβαιώσωσιν ἐὰν τοιαύτη θνησιμότης δὲν ἦναι ἐλαχίστη ἀπέναντι ὅλων τῶν Κρατῶν, τὰ ὁποῖα ἔχουσι τοιαύτας στατιστικὰς, καὶ τῶν ὁποίων, ἂν καὶ ἀπολαμβάνωσι πλήρους ὑγείας, αἱ στατιστικαὶ εἶναι κἄτι τι ἔκτακτον, ἐὰν ἡ στατιστικὴ τῶν νοσημάτων εἰς Κράτη, ἀπολαμβάνοντα πληρεστάτην ὑγείαν καὶ διαθέτοντα δεκάκις πλειότερα ἡμῶν μέσα, δὲν ἦναι κατὰ μέσον ὅρον 4 καὶ 5%. Κατὰ τὸν μῆνα Φεβρουάριον ἐνοσηλεύθησαν εἰς τὰ νοσοκομεῖα Ἀθηνῶν 1,610, ἀπεβίωσαν δὲ 53, ἡ ἀναλογία εἶναι 3,5%. Ὡς ἐκ περισσοῦ νομίζω, ὅτι δὲν θὰ μὲ διαψεύσῃ κανεὶς τῶν ἐντίμων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι μετῆλθον ἄλλοτε ἢ καὶ μετέρχονται ἀκόμη καὶ σήμερον τὸν ἰατρὸν, ὅτι καθ’ ὅλας τὰς ἐπισήμους πληροφορίας, ἰδίως εἰς τὰ νοσήματα τὰ ἐγκεφαλικὰ, θὰ ἦναι εὐτυχὴς ὁ ἰατρὸς, ὅστις θὰ κατορθώσῃ νὰ σώσῃ τὸ ἥμισυ τῶν προσβληθέντων, καὶ ἐνῷ εἴχομεν μηνιγγίτιδα, ἥτις προσέβαλεν 84 ἄνδρας, ἐξ αὐτῶν ἀπέθανον 41. Κατὰ τὸν Μάρτιον, ἀπὸ τῆς 1 μέχρι τῆς 10, μέχρι δηλ. τῆς χθὲς, ἐνοσηλεύθησαν ἐν τοῖς νοσοκομείοις 976, ἀπεβίωσαν δὲ 21· ἡ ἀναλογία 2%. Ὡς πρὸς τὴν νοσηλείαν ἔχομεν σήμερον ἀσθενεῖς 506· ἡ δύναμις τῆς φρουρᾶς εἶναι πλέον τῶν 13,000 ἀνδρῶν· ἡ ἀναλογία 4 ἀσθενεῖς ἐπὶ 100 ὁπλιτῶν. Ὥστε, κύριοι, κατὰ τὰς ἐξηγήσεις καὶ τὰς πληροφορίας ταύτας, δὲν ἦτο δικαιολογημένος οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν νὰ ἔλθῃ νὰ παρουσιάσῃ μὲ τόσον μελανὰ χρώματα τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ.

§16ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Σήμερον ἐφέρατε τὰς πληροφορίας.

§17ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ. Πολὺ καλά. Ἐπαναλαμβάνω καὶ πάλιν, ὅτι ἐλυπήθην, ὅτι ἡ ἐπιτροπὴ τῆς Βουλῆς δὲν προσῆλθε, διὰ νὰ βεβαιωθῇ προσωπικῶς περὶ τῆς καταστάσεως τῶν νοσοκομείων ὑφ’ ὅλας τὰς ἐπόψεις, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν συνάμα καὶ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα διαθέτομεν καὶ πλειότερα τῶν ὁποίων δὲ ἠμποροῦμεν νὰ διαθέσωμεν. Αὐτὰς τὰς πληροφορίας εἶχον καθῆκον νὰ δώσω εἰς ἀπάντησιν ὅλων τῶν ἐπερωτήσεων, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ πολλῶν ἡμερῶν γίνονται περὶ τῆς ὑγιεινῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ.

§18ΡΑΛΛΗΣ. (Ὅρα παράρτημα.)

§19ΑΣ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤκουσα μετὰ προσοχῆς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἀπαντήσαντος εἰς τὴν χθεσινὴν ἐπερώτησίν μου. Ἐγὼ ἔχω ὅλως ἐναντίας πληροφορίας ἐκείνων τὰς ὁποίας ἔφερεν, ἀλλὰ δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον ν’ ἀμφισβητήσω τὰς ἐπισήμους πληροφορίας του· παρακαλῶ ὅμως τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ καταθέσῃ τὰ ἔγγραφα, διότι θέλω καὶ ἐγὼ νὰ πεισθῶ, ἐὰν τὸ πόρισμα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔφερεν, ἦναι πραγματικόν.

§20ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐκτὸς τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἔχει ὁ εἰσαγγελεὺς τῶν Καλαμῶν.

§21ΑΣ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ὡς χθὲς ἀνέφερα, τὸ ἔγγραφον τοῦ εἰσαγγελέως τῶν ἐν Καλάμαις πρωτοδικῶν, εἶναι τὸ σῶμα τοῦ ἐγκλήματος, καὶ ἄνευ αὐτοῦ βεβαίως αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔφερεν, εὑρίσκονται ὅλως εἰς ἀντίφασιν. Τὸν παρακαλῶ λοιπὸν εἰς τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα θὰ καταθέσῃ, νὰ ἦναι καὶ τὸ ἔγγραφον αὐτό. Ἐκτὸς ὅμως τῆς ἐπερωτήσεως αὐτῆς τῷ κατήγγειλα καὶ ἑτέραν πρᾶξιν τοῦ ἐνωμοτάρχου πρόσφατον, ὅτι πρὸ τῆς παρελεύσεως τῶν 9 ἡμερῶν, τῶν προσδιοριζομένων εἰς τὰς διαταγὰς πορείας, ἀπέστειλεν εἰς τὸν Δῆμον Ἀλιφείρας στρατιωτικὸν ἀπόσπασμα, καὶ πρὸ τῆς προθεσμίας αὐτῆς συλλαμβάνει τοὺς προϋπηρετήσαντας. Τὸν παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἐξετάσῃ καὶ περὶ τούτου καὶ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐκτάκτου πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 11,700 ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1881. (Ἐπιψηφίζεται δι’ ἀναστάσεως.) Ἔχομεν ἤδη τὰς ἀναπληρωτικὰς πιστώσεις....

§23ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι τρία νομοσχέδια ἀναπληρωτικῶν πιστώσεων, τὰ ὁποῖα παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ συγχωνεύσῃ εἰς ἕν. Τὸ πρῶτον ἐκ δραχμῶν 113,776, κατὰ συνέπειαν δὲ δηλώσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν προσετέθησαν ἕτεραι δραχμαὶ 977,35 διὰ τὴν συμπλήρωσιν τῶν δαπανῶν τῆς κηδείας τοῦ Κουντουριώτη καὶ τοῦ Προβελεγίου, τὸ ὑπ’ ἀριθ. 144 καὶ τὸ ὑπ’ ἀριθμὸν 166, τὸ ὅλον 150,190 καὶ 15/00. Αὐτὰ τὰ τρία ἠμποροῦν νὰ συγχωνευθοῦν εἰς ἓν νομοσχέδιον. (Ἐπιψηφίζεται τὸ νομοσχέδιον, γενομένης τῆς συγχωνεύσεως τῶν πιστώσεων, κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ.)

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τῆς προτάσεως νόμου περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 930 καὶ 932 τῆς πολιτικῆς Δικονομίας. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, εἶτα δὲ εἰς βʹ ἐπίσης συζήτησιν, καὶ τὸ περὶ αὐξήσεως τῆς ἀναλογίας τῶν χαλκίνων νομισμάτων.)

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ συστάσεως γενικῶν προξενείων ἐν Σόφιᾳ τῆς Βουλγαρίας καὶ ἐν Κετίγνῃ τοῦ Μαυροβουνίου κτλ.

§26Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἠξεύρω ἂν δέχηται ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν βʹ ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, μετὰ τὸ πέρας τοῦ νομοσχεδίου τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν εἰς γʹ ἀνάγνωσιν, τοῦ περὶ καταργήσεως τῶν ἀπαλλαγῶν, διότι ὀφείλω νὰ φέρω παρατηρήσεις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, αἱ ὁποῖαι ἐνδέχεται νὰ προκαλέσωσι συζήτησιν.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν, παρακαλῶ, φέρετε τὰς παρατηρήσεις σας.

§28ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πολὺ καλά.

§29ΨΥΛΛΑΣ. Χθὲς μοὶ φαίνεται, ὅτι ἀνεγνώσθη ὡς κείμενον εἰς πρώτην συζήτησιν, τὸ ὑποβληθὲν ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου νομοσχέδιον, ἀλλ’ ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐτροποποίησεν ὁμοφώνως τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ, τὸ συνέπτυξε καὶ τὸ ἀντικατέστησε δι’ ἄλλου. Μοὶ φαίνεται δὲ, ὅτι καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν ἔχει ἀντίῤῥησιν νὰ συζητηθῇ σήμερον τὸ κείμενον τῆς ἐπιτροπῆς εἰς βʹ ἀνάγνωσιν· γνωρίζω μάλιστα, ὅτι καὶ ἡ ὑπηρεσία τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν εἶναι σύμφωνος νὰ προτιμηθῇ ὡς κείμενον τὸ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς συνταχθέν.

§30ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν.)

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλλιγᾶς καὶ ὁ κ. Ψύλλας ἔφερον τροπολογίας. Θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ.

§32ΨΥΛΛΑΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, νὰ φέρῃ ἄρθρον περὶ ἐκτάκτου πιστώσεως, διὰ τὰς προσθήκας τὰς ὁποίας προτείνομεν, ὥστε νὰ κυρωθῇ καὶ αὐτό.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀπαλλαγῶν.

§34ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ ἔχω τὴν ἀξίωσιν, οὔτε τὴν ἐλπίδα νὰ εἰσακουσθῶσιν οἱ λόγοι μου· ἐπειδὴ ὅμως οἱ καιροὶ εἶναι κρίσιμοι, ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ σᾶς εἴπω ὀλίγα τινὰ περὶ στρατιωτικῶν πραγμάτων, ὅπως ὦσιν εἰς γνῶσιν ὑμῶν. Σᾶς εἶπον, ὅτι ἐλπίδα δὲν ἔχω, διότι πολλάκις ἄλλοτε εἶπον καὶ ἐγὼ, καθὼς καὶ ἄλλοι τινὲς, γνώμας, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν εἰσηκούσθησαν, καὶ αἱ ὁποῖαι μετὰ χρόνον τινὰ ἐφάνησαν, ὅτι εἶναι χρήσιμοι. Ὅτε ἐγίνοντο ἐκεῖναι αἱ πλάναι τῆς πρώτης προπαρασκευῆς, εἶπον τινὰ καὶ ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, τὰ ὁποῖα ἀκολούθως ἀπεδείχθησαν, ὅτι δὲν ἦσαν ἄχρηστα, ἀλλὰ δὲν εἰσηκούσθην. Τότε μετέβην ὁ ἴδιος εἰς Θήβας, διὰ νὰ ἴδω τὰ πράγματα, καὶ ἐπείσθην, ὅτι τῷ ὄντι εἶναι πλάναι, καὶ ἐπειδὴ ἐτόλμησα νὰ τὰς εἴπω, συνέβη σκηνὴ, ἧς ἡ ἀνάμνησις θὰ συγκαλυφθῇ μετ’ ἐμοῦ. Ἄλλοτε πάλιν, ὅταν συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ ἐκτάκτων προβιβασμῶν τῶν ἀξιωματικῶν, σᾶς εἶπον μὴ δεχθῆτε τὸ νομοσχέδιον, ἀλλὰ γενομένου δεκτοῦ, ἐπληρώσαμεν μέχρι τοῦδε 500,000 δραχμῶν καὶ ἠναγκάσθημεν νὰ τοὺς ἐπαναφέρωμεν· ὅτε συνεζητεῖτο τὸ στρατιωτικὸν νομοσχέδιον, ὑπολογίσας τὰς δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος μέχρις αὐτοῦ τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τὸν ὁποῖον σήμερον φαίνεται, ὅτι δύνανται νὰ φθάσουν τῶν 100,000, σᾶς εἶπον, ὅτι θὰ μᾶς χρειασθῶσι 12,000 περίπου βαθμοφόρων, 4,000 ἀξιωματικῶν καὶ 8,000 ὑπαξιωματικῶν. Εἴχομεν τότε 15,000 στρατοῦ, ἐὰν δὲ διπλασιάσωμεν αὐτὸν καὶ μεταχειρισθῶμεν τοὺς ὑπάρχοντας καὶ ἐπεκτείνωμεν τοὺς προβιβασμοὺς, τὸ πολὺ δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν ἀριθμὸν τοῦτον· ἠρώτησα τότε τὶ θὰ γείνῃ διὰ τοὺς βαθμοφόρους τῶν ὑπολειπομένων 70 χιλ. στρατοῦ, πῶς θὰ εὕρωμεν αὐτούς; Ἐπρότεινα τότε νὰ εἰσαχθῇ ἡ στρατιωτικὴ ἐκπαίδευσις εἰς τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν. Ἐὰν τοῦτο ἐγίνετο ἔκτοτε, δὲν ἠθέλομεν εὑρεθῆ εἰς τὰς δυσχερείας, εἰς τὰς ὁποίας εὑρισκόμεθα σήμερον, καὶ δὲν ἠθέλομεν ὑποστῆ τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας θὰ ἔχωμεν εἰς τὸ μέλλον, διότι βεβαίως 100,000 στρατὸν, ὅ,τι καὶ ἂν γείνῃ, δὲν θὰ ἔχωμεν ἀκολούθως, θὰ μείνωσι λοιπὸν εἰς βάρος μας ἄνευ ὠφελείας οἱ βαθμοφόροι 70,000 στρατοῦ, ὑποθέτων, ὅτι θὰ διατηρήσωμεν 30 χιλ. Σᾶς λέγω λοιπὸν καὶ τώρα, πρέπει νὰ προσέξωμεν καλῶς, διότι αἱ στρατιωτικαί μας ἐνέργειαι εἶναι ἀτελεῖς. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν ταῦτα. Τέλος, κύριοι, μετὰ πολλὰς περιστροφὰς καὶ ἀποπλανήσεις ἐφθάσαμεν ἐκεῖ ὅπου ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν πρὸ 4 ἐτῶν. Αἱ περιστροφαὶ καὶ ἀποπλανήσεις αὗται, ἀρξάμεναι ἀπὸ τῆς οἰκουμενικῆς, ἔληξαν εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἡ ὄψις τῆς Ἑλλάδος μετεβλήθη. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὄχι μόνον οἱ ἑλληνικοὶ λαοὶ ἐνεθαῤῥύνθησαν, ἀλλὰ καὶ οἱ ξένοι ἤρχισαν νὰ σκέπτωνται περὶ Ἑλλάδος. Κατὰ πρώτην φορὰν παρεστάθη τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ὡς Κράτος δυνάμενον νὰ βαρύνῃ εἰς τὴν πλάστιγγα τῶν ἐθνῶν, τώρα δὲν γελοῦν πλέον μὲ τὰς προπαρασκευὰς τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ σκέπτονται τίνι τρόπῳ ν’ ἀποσοβήσωσι τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἡ πολεμικὴ ἀντιπαράστασις τῆς Ἑλλάδος δύναται νὰ φέρῃ. Ἀτυχῶς ἡ κατάστασις αὕτη αἴφνης μετεβλήθη, δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω τὰ νῦν αἴτια, καὶ ἂν ἦταν καλὰ ἢ κακὰ, εἶναι βέβαιον ὅμως, ὅτι οἱ πράξαντες τὴν μεταβολὴν ταύτην ἀνέλαβον εὐθύνην πολὺ μεγαλειτέραν ἐκείνης, ἣν ἤθελον ἔχει ἐν ὁμαλαῖς περιστάσεσι, καὶ ἔτι βέβαιον, ὅτι ἡ μεταβολὴ αὕτη ἔβλαψε, διότι εἴδομεν τὴν ἐπιστράτευσιν ἐλαττωθεῖσαν, καὶ εἴδομεν τοὺς δισταγμοὺς εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν. Ἀλλὰ καὶ ἀνεξαρτήτως πάσης ἄλλης θεωρίας μόνη ἡ μεταβολὴ τῶν προσώπων ἔπρεπε νὰ φέρῃ μεταβολὴν σκέψεων, ἡ δὲ μεταβολὴ σκοπῶν, μεταβολὴν πραγμάτων, ἑπομένως ἀναστολὴν τῶν ἐργασιῶν· ἀπόδειξιν δὲ ἔχομεν, ὅτι ἀμέσως μετὰ τὴν μεταβολὴν αὐτὴν, ἀντὶ 600 ἐπιστράτων καθ’ ἡμέραν κατὰ μέσον ὅρον, κατέβησαν ἀποτόμως εἰς 100 καὶ ἔτι ἔλασσον. Ἂς ἀφήσωμεν καὶ τοῦτο τὸ ἀντικείμενον. Σᾶς εἶπον, ὅτι θέλω νὰ ἐξετάσω τὰ στρατιωτικὰ πράγματα, σχετικῶς πάντοτε μὲ τὸ νομοσχέδιον, καὶ ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ σᾶς εἴπω πράγματά τινα, τὰ ὁποῖα πολλοὶ δὲν γνωρίζουν, διότι δὲν ἀσχολοῦνται εἰς αὐτά, καὶ τοῦτο μόνον δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν παρουσίαν ἀξιωματικῶν ἐνταῦθα. Θέλω ἐξετάσει ἐν πρώτοις τὸν προϋπολογισμὸν, διότι ὁ προϋπολογισμὸς δὲν εἶναι μόνον οἰκονομικὸν ἔργον, ἀλλ’ εἶναι πολιτικὸν καὶ στρατιωτικόν. Δὲν σημαίνει τίποτε ἐὰν εἰς 200,000,000 ἐξοδεύσωμεν καὶ 10 περισσότερον, ἔστω καὶ εἰς μάτην, εἰς τοιαύτας περιστάσεις, σημαίνει πολὺ ὅμως πολιτικῶς καὶ στρατιωτικῶς· πολιτικῶς, διότι, ἐὰν ὁ προϋπολογισμός μας ἦτον ἄλλως συντεταγμένος, ἠθέλομεν δώσει εἰς τὴν κοινωνίαν θάῤῥος καὶ τὴν συνείδησιν, ὅτι ἔχομεν τὴν ἀπόφασιν νὰ πολεμήσωμεν· στρατιωτικῶς διότι ὀλίγα ἑκατομμύρια ἂν ἐξοδεύσωμεν περιπλέον, οἰκονομοῦντες αὐτὰ ἐκ τῶν λοιπῶν, ἠθέλομεν δώσει ἄνδρας, χρόνον καὶ ἡλικίαν περιπλέον. Ἀλλ’ ἀντὶ νὰ ἐλαττώσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν ηὐξήσαμεν αὐτὸν κατὰ 2 ἑκατομμύρια, ἐὰν δὲ ἠθέλετε προσθέσει 3 ἐξ οἰκονομιῶν ἐπὶ τοῦ ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ, θὰ εἴχομεν 5 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα ἤθελον δώσει 5,000 ἄνδρας περιπλέον ἐπὶ ἓν ἔτος, καὶ οὕτω ἀντὶ ἥττης θὰ εἴχομεν νίκην Ἰδού, ὅτι κακῶς συνετάχθη ὁ προϋπολογισμός. Νομίζετε, κύριοι, ὅτι τὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἀναγράφονται εἰς τὸν προϋπολογισμὸν, εἶναι τὰ μόνα ἐν καιρῷ πολέμου; Ὄχι μόνον ταῦτα εἶναι πολὺ ἀνώτερα, ἀλλὰ καὶ τὰ δάνεια δὲν θὰ ἐξαρκέσουν. Ἐν ὥρᾳ πολέμου θὰ δώσητε τροφὴν καὶ περισσοτέραν ἔτι εἰς τοὺς στρατιώτας, ἣν δὲν δύναται ἕνας στρατιώτης μὲ τὸν γλίσχρον μισθόν του νὰ προμηθευθῇ, διότι θὰ φάγῃ καλλίτερα· ἀλλὰ πλὴν τῆς τροφῆς ἔχομεν ἀνάγκην διπλῶν ἐφοδίων ἀπὸ ὅλα τὰ εἴδη, ἐνδυμασίαν, ὑπόδησιν, ἀποσκευὰς καὶ λοιπὰ, τὰ ὁποῖα ὅλα καταναλίσκονται περισσότερον ἐν ὥρᾳ πολέμου, ἡ ἔλλειψις δὲ αὕτη τοῦ προϋπολογισμοῦ δίδει ἀφορμὴν νὰ μὴ ὑπάρχῃ πεποίθησις εἰς τὸ κοινόν. Τί θέλετε νὰ εἴπωσιν, ὅταν ἀντὶ ὅπλων ἠγοράζομεν βιβλία; Εἴπομεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἀναβιβάσωμεν τὸν στρατὸν εἰς 100,000, καὶ ἐλπίζομεν κατὰ τὸν ὑπολογισμὸν, τὸν ὁποῖον καὶ ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως ἔκαμαν, ὅτι θὰ ἦναι τοσοῦτος· σήμερον ἔχομεν 55,000, πλέον δὲ τῶν 15,000 δὲν θὰ ἠμπορέσωμεν νὰ συλλέξωμεν μὲ τὰς ἀπαλλαγὰς καὶ τὰς λοιπὰς πηγάς· ἀλλ’ ἐγὼ ἀναβιβάζω αὐτὰς εἰς 20, ἑπομένως φθάνομεν εἰς τὰς 75,000· ἐκ τούτων κατὰ τὴν ἀναλογίαν, ἣν καὶ τότε ἐκάμαμεν, πρέπει ν’ ἀφαιρέσωμεν 20,000, ὅθεν θὰ μείνουν 55, μὲ 55 λοιπὸν θὰ παρουσιασθῶμεν ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ; αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια. Ὅθεν ἡ δύναμις εἶναι μικρὰ καὶ πρέπει νὰ φροντίσωμεν, ὅπως αὐξήσωμεν αὐτήν. Προχθὲς εἶχον προτείνει μέτρον, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη, ἀλλ’ εἰς αὐτὸ θὰ καταφύγωμεν, διότι δὲν μένει ἄλλο, ἐξ αὐτοῦ δὲ θὰ λάβωμεν 20,000 ἄνδρας. Κατὰ τὴν αὐτὴν συνεδρίασιν ἐγένετο προσέτι πολὺς λόγος περὶ τῆς οἰκτρᾶς καταστάσεως τῶν οἰκογενειῶν τῶν μελλόντων νὰ καταταχθῶσιν ἐκ τῶν ἀπαλλασσομένων, ἀλλ’ οὐδὲν μέτρον ἐπροτάθη πρὸς διόρθωσιν. Αἱ οἰκογένειαι αὐτῶν, ἂν γείνῃ πόλεμος, πάντοτε θὰ ὑποφέρουν, διότι καὶ οἱ ἀπαλλαγέντες θὰ καταταχθῶσιν ἀλλὰ πλὴν τῶν οἰκογενειῶν τῶν ἀπαλλασσομένων ὑποφέρουσι καὶ πολλαὶ τῶν οἰκογενειῶν τῶν λοιπῶν στρατιωτῶν, περὶ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ φροντίσωμεν ἐπίσης· δὲν ἀρκεῖ νὰ θρηνῶμεν, ἀλλὰ καὶ νὰ προνοήσωμεν περὶ τῆς θεραπείας. Δὲν βλέπω δὲ ἄλλο ἢ νὰ ὁρισθῇ ἓν τίμημα στρατιωτικὸν εἰς ὅλους τοὺς μὴ προσερχομένους εἰς τὸν στρατὸν, εἴτε ἀπαλλαγέντας, εἴτε ἐξαιρεθέντας.

§35ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτοὶ νὰ πληρώνουν;

§36ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Μάλιστα, ὅπως γίνεται εἰς τὰ πλεῖστα τῶν πολιτισμένων Κρατῶν, τὰ ὁποῖα πρὸς τούτοις, ἐπειδὴ τὸ ἀνωτέρω τίμημα δὲν ἀρκεῖ, ἐπιβάλλουν καὶ εἰσφορὰν εἰς ὅλας τὰς οἰκογενείας, ἀρχομένην ἀπὸ ἑνός τινος εἰσοδήματος. Δίδω τὴν ἰδέαν καὶ οἱ ἁρμόδιοι ἂς σκεφθῶσιν. Ταῦτα περὶ ἀριθμῶν, ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ ὁ ἀριθμὸς εἰς ἕνα στρατόν, ὁ στρατὸς σύγκειται ἐκ δύω στοιχείων σπουδαίων, τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τῆς τέχνης· ἡ τέχνη σύγκειται ἐκ πολλῶν εἰδῶν, τὰ ὁποῖα συγκεφαλαιοῦνται εἰς 3, τὸ τεχνικόν, τὸ ὀργανιστικὸν καὶ τὸ οἰκονομικόν. Μέχρι τοῦδε συνελέξαμεν ἄνδρας, τοὺς ὁποίους ἐγυμνάσαμεν ἀρκετὰ καλῶς ἀπὸ τοῦ σχολείου τοῦ στρατιώτου μέχρι τοῦ σχολείου τοῦ τάγματος, ἐπρομηθεύθημεν ὑλικὸν καλόν, τὸ ὁποῖον ὅμως μετὰ 10 ἔτη δὲν θὰ χρησιμεύῃ, καὶ εἶναι καὶ τοῦτο εἷς λόγος, ὅπως σπεύσωμεν νὰ τὸ χρησιμοποιήσωμεν, ἀλλ’ ἡ μόρφωσις αὕτη, ὅπως κατασταθῇ εἷς στρατὸς ἑτοιμοπόλεμος εἶναι τὸ ἐλάχιστον μέρος· ὁ στρατὸς γίνεται ἑτοιμοπόλεμος ὅταν μάθῃ νὰ κινῆται καθ’ ὁμάδας, κατὰ ταξιαρχίας, μεραρχίας καὶ σώματα στρατοῦ, ὅταν μάθῃ νὰ ἐκτελῇ πορείας, ὡς ἂν εὑρίσκετο εἰς ἐχθρικὴν χώραν, ὅταν μάθῃ νὰ στρατοπεδεύσῃ, νὰ προφυλάσσηται βαδίζων ἢ στρατοπεδεύων, νὰ ἀνιχνεύῃ τὸν ἐχθρὸν, ὅταν μάθῃ νὰ συνδέωνται πρὸς ἄλληλα τὰ μέρη αὐτοῦ, ὅταν μάθῃ νὰ ὀχυροῦται, νὰ ζωοτροφῆται, νὰ νοσηλεύηται, ὅλα ταῦτα δὲ πρέπει νὰ διδαχθῇ, διότι ἄλλως θέλει ἐπέλθει ἀταξία, σύγχυσις καὶ ἑπομένως ἀποτυχία, καὶ σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα. Ὑποθέσατε, ὅτι ἔχετε 20 τάγματα καὶ ὅτι ταῦτα ἔφθασαν ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ πρὸς μάχην, πῶς θὰ παραταχθῶσιν, εἰς μίαν, δύο, τρεῖς γραμμάς; ἔχετε ἐφεδρείαν, πυροβολικὸν καὶ ἱππικὸν, πῶς θὰ τοποθετήσητε ταῦτα πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τὸ ἔδαφος; Τοὺς κανόνας τούτους δίδει ἡ ἐπιστήμη πρῶτον καὶ ἡ ἐφαρμογὴ εἰς τὴν πρᾶξιν δεύτερον, ἀλλὰ διὰ νὰ τὸ κάμῃ τις πρέπει νὰ ἦναι γυμνασμένος· πιθανὸν ταῦτα νὰ ἦναι γνωστὰ εἰς τὴν θεωρίαν, ἀλλ’ εἰς τὴν πρᾶξιν διαφέρει, καὶ μάλιστα πρέπει νὰ τὰ πράξωμεν περισσότερον ὅλων τῶν λοιπῶν ἀσκήσεων, διότι καὶ δυσκολότερα εἶναι καὶ δυσκολότερον μανθάνονται. Σᾶς φέρω ἓν ἄλλο παράδειγμα. Ὑποθέσατε, ὅτι ἔχετε τὰ 20 τάγματα, καὶ τὰ ὁποῖα φθάνοντα ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ κατὰ τὸ ἑσπέρας στρατοπεδεύουν μέλλοντα τὴν πρωΐαν νὰ δώσουν μάχην, ἔχετε δὲ καὶ ὅλα τὰ ἀναγκαῖα, οἷον τροφὰς καὶ πολεμεφόδια, σημειώσατε δὲ, ὅτι εἰς στρατὸν ἐξ 20 ταγμάτων πολλάκις συμβαίνει τὸ ἓν ἄκρον νὰ ἀπέχῃ μίαν ὥραν ἢ καὶ περισσότερον τοῦ ἄλλου· πρὶν κοιμηθῇ ὁ στρατιώτης πρέπει νὰ φάγῃ, ὅπως ἔχει τὰς δυνάμεις του διὰ τὴν αὔριον, καὶ πρέπει ἑπομένως νὰ καταφθάσουν ἐγκαίρως αἱ τροφαὶ εἰς ἕκαστον σῶμα, ἄλλως θὰ ἐπέλθῃ ἀταξία καὶ σύγχυσις, ἄλλοι θὰ φάγουν καὶ ἄλλοι δὲν θὰ φάγουν, ἢ θὰ φθάσουν ἀργὰ καὶ θὰ ταράξουν τὴν τόσον ἀναγκαίαν ἀνάπαυσιν τοῦ στρατιώτου, ἢ δὲν θὰ φθάσουν ποσῶς. Ἀλλὰ διὰ νὰ γείνωσι ταῦτα κανονικῶς, πρέπει νὰ τὰ διδαχθῶσι, τουτέστι νὰ τὰ πράξωσι πολλάκις ἐκ τοῦ πρίν, καὶ διὰ νὰ τὰ πράξωσι, πρέπει νὰ συγκεντρωθῶσιν, ἡ δὲ συγκέντρωσις δὲν ἐγένετο μέχρι τοῦδε καὶ ἀπορῶ μεγάλως. Εἰς ὅλα τὰ Κράτη, μέχρι σήμερον, συνήρχοντο κατ’ ἔτος οἱ στρατοὶ εἰς μεγάλα γυμνάσια ἐξ 20 μέχρι 50 χιλιάδων ἀνδρῶν, διὰ νὰ διδάσκωνται ἐν τῇ πράξει ὅσα μέλλουν νὰ πράξωσιν ἐν πολέμῳ, ἀλλὰ μετὰ τοὺς τελευταίους πολέμους εἶδον, ὅτι τοῦτο δὲν ἤρκει. Πρὸς τοῦτο διῄρεσαν τὸ Κράτος εἰς στρατιωτικὰς περιφερείας, εἰς ἑκάστην τῶν ὁποίων ἐτοποθέτησαν ἓν σῶμα στρατοῦ, συγκείμενον ἐκ 35 χιλ. περίπου, ὃν πάντοτε ἑτοιμοπόλεμον, καὶ ἐκεῖ διδάσκοντες καθ’ ὅλα τὰς τοῦ συγκεντρωμένου στρατοῦ ἀσκήσεις, συνάπτουν ψευδεῖς μάχας, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον προέβησαν εἰς τὴν παράστασιν τῶν τοῦ πολέμου πράξεων, ὥστε προσποιοῦνται, ὅτι πληγόνονται ἢ ὅτι φονεύονταί τινες, διὰ νὰ ἴδωσι πῶς θέλει ἐκτελεσθῆ ἡ ἐργασία τῶν νοσοκόμων ἰατρῶν καὶ λοιπῶν. Τοῦ λόγου γενομένου ἐπὶ τούτου θέλω σᾶς διηγηθῆ περίεργόν τι περιστατικὸν, ὅπερ συνέβη εἰς ἕνα ἕλληνα. Ὑπῆρχεν ἀξιωματικός τις ἕλλην τοῦ μηχανικοῦ σπουδάζων ἐν Γαλλίᾳ. Ἐν ἑνὶ δὲ τῶν γυμνασίων τοῦ μηχανικοῦ, εἰς ὃ παριστάνετο πολιορκία, τὸ μηχανικὸν ἔμελλε νὰ διορύξῃ ὑπόνομον, ἵνα καταστρέψῃ τὰ ἔργα τοῦ ἐχθροῦ, οὗτος δὲ ἔκαμεν ἀνθυπόνομον, διὰ νὰ μὴ ἀφήσῃ νὰ προχωρήσῃ ἡ ὑπόνομος τοῦ ἑτέρου καὶ καταστρέψῃ αὐτόν· ὁ ἕλλην ὁ ἀξιωματικὸς ἦτο ἐκ τῶν πρώτων καὶ ἔκαμνε τὴν ὑπόνομον, ἐν ᾧ δὲ εἶχε προχωρήσει ἀρκούντως, ἤκουσεν ἄνωθεν αὐτοῦ τὴν ἐργασίαν, ἣν οἱ ἐχθροὶ ἔκαμον πρὸς κατασκευὴν ἀνθυπονόμου. Ἐπιτυχὼν νὰ ἀνεύρῃ τὸ μέρος, εἰς ὃ ἐγίνετο αὕτη, ἐτρύπησε πρὸς τὰ ἄνω, καὶ ἐν ᾧ οἱ ἐναντίοι ἔχυναν τὴν πυρίτιδα, οὗτος ἐσύναζεν αὐτὴν καὶ ἀπέθετε μακράν· οἱ ἐχθροὶ, μὴ ἐννοήσαντες τὸ τοιοῦτον, ἔδωσαν πῦρ, ἀλλ’ ἄνευ ἀποτελέσματος. Ἐν τούτοις ὁ ἀρχηγὸς ἀπορῶν διὰ τὴν βραδύτητα τοῦ ἕλληνος ἀξιωματικοῦ τοῦ νὰ ἐξέλθῃ καὶ φοβούμενος μὴ πάθῃ, ἐζήτησεν αὐτὸν, ἀλλ’ οὗτος ἀπήντησεν εἰς τὸν ἐλθόντα πρὸς ἀναζήτησιν αὐτοῦ, ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάγῃ, διότι εἶναι ἀπησχολημένος, καὶ εἰδοποίει αὐτὸν, εὐχαριστῶν διὰ τὴν φροντίδα του, νὰ μένῃ ἐντελῶς ἥσυχος, διότι ἦτο καλῶς ἐξησφαλισμένος. Ὅταν ἐτελείωσε τὴν ἐργασίαν του καὶ ἀνῆλθεν, ὁ ἀρχηγὸς συνεχάρη αὐτὸν ὡς πρέπει νὰ τὸν συγχαρῶμεν καὶ ἡμεῖς. Φέρω τὸ παράδειγμα τοῦτο, ὅπως ἀποδείξω ὁπόσον φροντίζουν σήμερον, ἵνα ἀπεικονίζωνται τὰ τοῦ πολέμου ἐν ὥρᾳ εἰρήνης, ὅσον δυνατὸν τελειότερον. Εἶναι ἀνάγκη νὰ φροντίσωμεν οὐ μόνον πρὸς ἐκγύμνασιν τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀναπλήρωσιν, διότι αἱ ἀπώλειαι τοῦ στρατοῦ δὲν προέρχονται μόνον ἐκ τῶν μαχῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν ἀσθενειῶν, αἵτινες εἰσὶ πρὸς τὰς πρώτας ὡς 2 πρὸς ἕν, ἀλλὰ περὶ τούτου οὐδεμία ἐγένετο φροντὶς μέχρι τοῦδε. Ἐγένετο ἀληθῶς λόγος περὶ ἐθνοφρουρᾶς, ἀλλὰ δὲν εἴδομεν εἰσέτι νὰ γίνεταί τι, ἀλλ’ οὔτε ἔχομεν καιρὸν, διότι ἂν πρόκηται νὰ ἐνεργήσωμεν, τοῦτο θέλομεν πράξει περὶ τὸν Μάϊον, πότε δὲ θὰ συγκαλέσωμεν αὐτοὺς καὶ πότε θὰ τοὺς γυμνάσωμεν; Ἐὰν φαντασθῶμεν, ὅτι ἐπὶ δύω μῆνας θὰ ἐνεργῇ ὁ στρατὸς, θὰ δώσῃ μίαν ἢ δύω μάχας, καὶ 5–6 ἀκροβολισμοὺς, καθ’ ἃς θέλει ἀπολέσει τοσούτους, ὥστε ἡ δύναμις τῶν 55,000 θὰ μείνῃ 35, καὶ ἂν ἤμεθα νικηταὶ, ἂν δὲ ἤμεθα ἡττημένοι, θέλει ἀπολέσει περισσοτέρους. Ὁ πόλεμος δύναται νὰ ἦνε βραχὺς, ἀλλὰ δύναται νὰ ἦνε καὶ μακρός· εἰς τὸν πόλεμον τοῦτον δύνανται νὰ ἀναμιχθῶσι καὶ ἄλλα Κράτη, καὶ πρέπει νὰ ἤμεθα καλῶς προπαρεσκευασμένοι, ἵνα καταλάβωμεν τὴν δέουσαν θέσιν μεταξὺ αὐτῶν. Ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου τῆς ἀναπληρώσεως τῶν ἀπωλειῶν ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς, διότι δυνατὸν μετὰ 2 μῆνας νὰ εὑρεθῶμεν ἄνευ στρατοῦ. Δὲν ὁμιλῶ περὶ ὀχυρώσεως· γινώσκετε, ὅτι ἕνεκα τῆς τελειότητος τῶν ὅπλων ἡ ὀχύρωσις κατέστη τοσοῦτον ἀναγκαία εἰς τὰ πεδία τῆς μάχης, ὥστε νὰ θεωρῆται ὡς καὶ τὰ λοιπὰ ὅπλα, οἷον τὸ πεζικὸν, τὸ πυροβολικὸν, τὸ ἱππικὸν, εἶναι δὲ περίεργον, ὅτι δύω μέσα πολέμου, τὰ ὁποῖα εἴχομεν κατὰ τὴν ἐπανάστασιν, καὶ τὰ ὁποῖα οἱ ξένοι ἐγέλων, τὰ πυρπολικὰ σκάφη καὶ τὰ ταμπούρια, σήμερον κατήντησαν ἀπαραίτητα, μεταποιηθέντα ὅμως εἰς τὰς τορπίλλας καὶ εἰς τὰ πρόχειρα ἢ προφυλακτικὰ ὀχυρώματα. Καὶ εἶνε πλέον ἢ πιθανὸν, ὅτι, ἂν ὁ Καραϊσκάκης διηύθυνε τὰς μάχας τῶν Ἀθηνῶν, δὲν θὰ συνέβαινεν ἐκεῖνο τὸ μέγα ἀτύχημα, τὸ ὁποῖον γινώσκομεν· ἔπρεπε λοιπὸν καὶ ἡμεῖς νὰ μὴ ὀλιγωρήσωμεν, ὅπως ἐπιβάλωμεν τὴν ἄσκησιν ταύτην εἰς ὅλα τὰ σώματα, καὶ μὴ παραμελήσωμεν συνάμα καὶ τὴν ἄμυναν ἁπάσης τῆς χώρας, καθόσον οἱ καιροὶ τὸ ἐπιτρέπουσι, δὲν ἐννοῶ βεβαίως ἀνέγερσιν ἔργων διαρκῶν, ἀλλὰ δυνάμεθα νὰ ἀναπληρώσωμεν πολλὰ ἐκ τοῦ προχείρου, διὰ τὰ ὁποῖα δὲν μᾶς χρειάζονται εἰμὴ χεῖρες, ἐργαλεῖα, νοῦς καὶ θέλησις. Οὐδὲν γνωρίζω Κράτος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐσκέφθη περὶ ἀμύνης. Ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὰ πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν γενόμενα μόνον, θέλομεν ἴδει, ὅτι οἱ Γερμανοὶ δαπανῶσι πλὴν ὅσων ἐδαπάνησαν ἤδη 500,000,000 καὶ ἄλλα τόσα οἱ Γάλλοι, ἵνα ὀχυρώσωσι τὸ Κράτος αὐτῶν. Εἶπον, ὅτι ὁ κατὰ τὴν πρώτην παράταξιν στρατὸς δὲν εἶνε ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος φέρει εἰς πέρας τὸν πόλεμον. Τοῦτον συντρέχει ἀκαταπαύστως ἡ πατρὶς διὰ τῶν ἀνδρῶν της, τοῦ παντοειδοῦς ὑλικοῦ καὶ τῶν διαφόρων μέσων της. Δὲν ἀρκεῖ δὲ νὰ ἔχῃ τις τὰ πράγματα, πρέπει καὶ νὰ δύνηται νὰ διοχετεύῃ αὐτὰ εἰς τρόπον ὥστε νὰ καθίστανται χρήσιμα ἀσφαλῶς καὶ ἐγκαίρως. Οἱ Γερμανοί, οἵτινες ἔφερον τὴν νῦν τελειότητα τῆς στρατιωτικῆς τέχνης, αὐτοὶ πάλιν πρῶτοι προενόησαν καὶ περὶ τοῦ μέρους τούτου, καὶ συνέστησαν νέαν ὑπηρεσίαν, ἥτις, ἂν καὶ ὑπῆρχεν, ἦτο ὅλως ἀτελὴς καὶ ἀκανόνιστος. Ἀπὸ δὲ τῶν τελευταίων πολέμων ἐκανόνισαν αὐτήν, ὀνομάσαντες service d’ étapes, ἢ ὑπηρεσίαν τῶν σταθμεύσεων. Ἡ ὑπηρεσία αὕτη συντρέχουσα ὅλας τὰς λοιπάς, καὶ διὰ τοῦτο καθιστᾶσα ἀπαραίτητος, συνίσταται εἰς τοῦτο, εἰς τὸ νὰ διοχετεύῃ ἀσφαλῶς καὶ ἐγκαίρως, ὡς εἴπομεν, ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς πατρίδος μέχρι τοῦ μέρους, ἔνθα τυγχάνει εὑρισκόμενος ὁ στρατός, ἅπαντα τὰ εἰς αὐτὸν χρειώδη, καὶ τἀνάπαλιν νὰ ἐπαναφέρῃ εἰς τὴν πατρίδα ἅπαντα τὰ ἄχρηστα καθιστάμενα. Πρὸς τοῦτο συνιστᾷ σταθμούς· ἀπέχοντας κατὰ διαστήματα συνήθως μιᾶς ἡμέρας, οὓς ὀνομάζουν étapes. Ἐκεῖ ἀντλεῖ ὁ ἐνεργῶν στρατὸς ἅπαντα τὰ εἰς αὐτὸν χρήσιμα, παραπέμπει δὲ τὰ εἰς αὐτὸν ἄχρηστα καὶ ἰδίᾳ τοὺς ἀνικάνους καθιστῶντας ἄνδρας αὐτοῦ, διὸ καὶ ὑπάρχουσι θεραπευτήρια καὶ νοσοκομεῖα. Ἐπίσης δὲ εὑρίσκουσι καὶ πάντα τὰ πρὸς τὸν στρατὸν βαδίζοντα, τὴν ἀναγκαίαν συνδρομὴν καὶ ἀσφάλειαν διὰ τὴν προχώρησιν. Ἀλλὰ περὶ τῆς ἀπαραιτήτου ταύτης ὑπηρεσίας οὐδεμίαν βλέπω γενομένην προετοιμασίαν. Βλέπετε λοιπόν, κύριοι, πόσα εἶνε τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀναγκαιοῦσιν εἰς στρατόν τινα, ὅπως καταστῇ ἑτοιμοπόλεμος. Ἄλλος εἶνε ὁ πόλεμος κατὰ θεωρίαν, καὶ ἄλλος κατὰ πρᾶξιν, διὸ καὶ ἡ συγκέντρωσις τοῦ στρατοῦ δὲν χρησιμεύει μόνον διὰ τοὺς ἀνωτέρους ἀξιωματικούς, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς κατωτέρους μέχρι τοῦ στρατιώτου αὐτοῦ, ὅπως συνειθίσῃ ὁ ὀφθαλμός, ἡ ἀκοὴ καὶ ἡ ψυχὴ εἰς τὴν ποικίλην ἐργασίαν τῶν στρατῶν καὶ εἰς τὴν ταραχὴν τῶν μαχῶν. Κατ’ αὐτὰς ἀκούονται προστάγματα πανταχόθεν, ἦχοι σαλπίγγων, κρότοι πυροβόλων, σώματα διατρέχουσι τὸ μὲν δεξιᾷ, τὸ δὲ ἀριστερᾷ, ἵπποι καλπάζοντες, πάντα ταῦτα ἐπηρεάζουσι τὴν ψυχὴν τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὅσον ἀτάραχος καὶ γενναῖος καὶ ἂν ἦνε τις, θέλει συνταραχθῆ· ὅθεν πρέπει, ἵνα ᾖ προπαρασκευασμένο; εἰς ταῦτα νὰ τὰ πράξῃ καὶ ἐν ὥρᾳ εἰρήνης. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι ἡ δύναμις στρατοῦ τινος εἶνε ἠθικὴ καὶ ὑλικὴ ἢ μηχανική· ὑλικὴ καὶ μηχανικὴ εἶνε αἱ προπαρασκευαὶ εἰς ὑλικὸν καὶ ἀσκήσεις, ἠθικὴ ἡ προπαρασκευὴ τῆς ψυχῆς διὰ τὴν πραγματικὴν παράστασιν τοῦ πολέμου. Αὕτη δὲν συνίσταται εἰς τὴν ἀταραξίαν, τὸν πατριωτισμόν, τὴν πειθαρχίαν καὶ ὅλα τὰ τῆς ψυχῆς ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα συντελοῦσιν εἰς τὴν καλὴν μόρφωσιν τοῦ στρατιώτου, ἀλλὰ διὰ νὰ τὰ προσοικειωθῇ πρέπει νὰ ἀσκήσῃ αὐτά. Μία τῶν προπαρασκευῶν τούτων εἶναι καὶ ἡ ἐνδυμασία. Εἶπον καὶ ἄλλοτε, ὅτι ἡ ἐνδυμασία καὶ ἀποσκευή, ἃς ἐδώκαμεν εἰς τοὺς στρατιώτας ἡμῶν κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς ἐνεργείας των, δὲν εἶνε κατάλληλος, καὶ ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀφήσωμεν εἰς ἕκαστον ἐκείνων, ἣν φέρει, περιορίζοντες αὐτὴν εἰς τὰς δύω, τὴν εὐρωπαϊκὴν καὶ τὴν φερομένην ὑπὸ τῶν ἀγροτῶν, τὴν καλουμένην ἑλληνικήν. Ὁ Ἕλλην ἀγρότης ἔχει τὰ στήθη ἀνοικτά, περιζώνει ὅλας τὰς ἀρθρώσεις τοῦ σώματος, φέρει ὑπόδησιν ἐλαφρὰν, ἐνῷ ἡ ἐνδυμασία καὶ ὑπόδησις, ἣν ἐδώκαμεν εἰς αὐτὸν αἴφνης καὶ ἀποτόμως, περικλείει αὐτὸν πανταχόθεν, δὲν περιδένει τὰς ἀρθρώσεις καὶ εἶνε βαρεῖα. Πρὸς ταῦτα προσεθέσαμεν καὶ τὸν βαρύτατον ἐκεῖνον σάκκον εἰς τὴν ῥάχιν. Σᾶς λέγω δὲ, καὶ δὲν εἶνε δύσκολον νὰ τὸ ἐννοήσῃ πᾶς τις, ὅτι οἱ σάκκοι οὗτοι μέλουν ν’ ἀπολεσθῶσιν. Εἶνε ἀδύνατον μάλιστα, ὅπως σήμερον γίνεται ἀκροβολιστικῶς ὁ πόλεμος, νὰ κρατήσωσι τοὺς σάκκους των οἱ στρατιῶται· ἀλλ’ ὁ σάκκος εἶναι ἀναγκαιότατος, διότι εἰς αὐτὸν οἱ καλοὶ στρατιῶται φυλάσσουν ὀλίγην τροφήν, ἀποθέτουν μέρος τῶν πολεμοφοδίων, ἔχουν ἓν ὑποκάμισον, ἓν ζεῦγος παπούτσια, ἔχουν τὰ βελόνιά των, ὀλίγο πετσὶ καὶ ἄλλα τινὰ χρήσιμα. Ἐὰν ἀπολέσωσι ταῦτα, βεβαιότατα θέλουν πάθει, διότι ξεσχίζονται καὶ δὲν ἔχουν νὰ ῥαφθῶσι, βρέχονται καὶ δὲν ἔχουν ν’ ἀλλάξουν· οὕτω δὲ ὄχι μόνον μέλλει νὰ πάθῃ ἡ ὑγεία των, ἀλλὰ καὶ αἱ κινήσεις τοῦ στρατοῦ θὰ βραδύνωσι καὶ ἐλαττωθῶσιν. Ἤδη συγκεφαλαιῶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θεωρῶ ἀναγκαῖα νὰ γείνωσιν ἐν βραχεῖ χρόνῳ. Ἡ συγκέντρωσις τοῦ στρατοῦ κατὰ πρῶτον καὶ οὐχὶ εἰς σκηνάς, ἀλλὰ εἰς παραπήγματα, διότι ἀναπαύονται κάλλιον οἱ στρατιῶται καὶ εὑρίσκονται ἐντὸς ἀέρος καὶ χώρου μεγαλειτέρου, προφυλάσσονται κάλλιον ἐκ τῶν ἀτμοσφαιρικῶν μεταβολῶν, καὶ διότι τέλος θὰ χρησιμεύσωσι τὰ παραπήγματα καὶ κατόπιν, τουτέστι καὶ διὰ τὸν στρατόν, ὅστις ἐξακολουθεῖ νὰ ἑτοιμάζηται, διὰ νὰ συμπληροῖ αὐτοὺς ἢ καὶ ἀναπληροῖ τὰς ἀπωλείας. Ὅθεν ὀργανισμὸς τῆς ἐθνοφρουρᾶς εἶναι ἀνάγκη νὰ γείνῃ τὸ ταχύτερον καὶ νὰ συστηθῇ εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν ἢ δῆμον, ἐὰν δυνατόν, σκοποστοιχία, διὰ νὰ συνειθίσωσιν εἰς αὐτὸ τὸ κυριώτερον μέρος, καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι εὔκολον νὰ γείνῃ. Νὰ ὀργανισθῇ ἀπὸ τοῦδε ἡ ὑπηρεσία τῶν σταθμεύσεων (service d’ étapes.) Τέλος νὰ ὀχυρωθῶσι μέρη τινὰ τοῦ Κράτους. Ταῦτα ἔκρινα καλὸν νὰ σᾶς εἴπω, κύριοι, ὅπως ὦσιν εἰς γνῶσίν σας. Προχθὲς ἠκούσαμεν ὅλοι ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ εἰλικρινῆ μὲν ἐξομολόγησιν, ἀλλ’ ἥτις ἤχησε κακῶς εἰς τὰ ὦτα ἡμῶν, εἶναι δὲ αὕτη, ὅτι ἠξεύρομεν, ὅτι θὰ ἡττηθῶμεν.

§37Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ἐναντίον ἐγὼ εἶπον· ἀπήντησα εἰς τὸν κ. Ῥάλλην, ὅστις εἶπε τοιοῦτόν τι, καὶ ἠμπορεῖ νὰ μὲ παρεξηγήσατε.

§38ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὁ κ. Ῥάλλης εἶπεν, ὅτι τὰ ἔθνη πολεμοῦσι, διὰ νὰ σώσωσι τὴν τιμήν των, μὴ φροντίζοντα καὶ ἂν ἡττηθῶσιν.

§39Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Καὶ ἔφερε καὶ τὴν Δανίαν ὡς παράδειγμα.

§40ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὅτι ἔσωσε τὴν τιμήν της.

§41Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Χαίρω ἀκούων, ὅτι ταῦτα δὲν ἐλέχθησαν ὑπὸ τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐλέχθησαν ἅπαξ, θέλετε μοὶ ἐπιτρέψει νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Μεγάλη ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τῆς θέσεως τῆς Δανίας καὶ ἐκείνης τῆς Ἑλλάδος. Ἡμεῖς ἔχομεν ἀπόφασιν Εὐρωπαϊκὴν εἰς χεῖράς μας, καὶ ἂν δὲν ἐνομίζομεν, ὅτι εἴμεθα ἱκανοὶ νὰ πολεμήσωμεν, ἐμέναμεν εἰς τὰ ἴδια, ὀχυρούμενοι ὄπισθεν τῆς ἀποφάσεως ταύτης, ἤθελεν εἶσθαι ἡ μεγίστη πλάνη ἐκ μέρους ἡμῶν, ἐὰν γινώσκοντες, ὅτι ἐμέλλομεν νὰ ἡττηθῶμεν, ἐπεχειροῦμεν τὸν πόλεμον διὰ ν’ ἀπολέσωμεν οὕτω καὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠλπίζομεν νὰ λάβωμεν ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, ὀλίγον ἢ πολύ. Ἀλλ’ ἡ Δανία ἀντὶ ἀποφάσεως ὑπὲρ αὐτῆς εἶχεν ἀπ’ ἐναντίας ἀπόφασιν οὐδετερότητος ἐκ μέρους τῆς Εὐρώπης. Πλὴν τούτου ὁ ἐχθρὸς ἡμῶν ποῖος εἶναι, καὶ ὁ ἐχθρὸς τῆς Δανίας ποῖος ἦτον; ὁ ἐχθρὸς τῆς Δανίας ἦτον ἓν ἐκ τῶν μεγάλων Κρατῶν τῆς Εὐρώπης.

§42ΤΙΝΕΣ. Δύω.

§43Π. ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Ἀκόμη περισσότερον.—Ἦσαν λοιπὸν δύω Κράτη μεγάλα, ἀλλ’ ἐχθρὸς ἡμῶν ποῖος εἶναι; Ἕν Κράτος σεσαθρωμένον, ἑτοιμόῤῥοπον, Κράτος, τὸ ὁποῖον ἀπώλεσε τὸ ἥμισυ τοῦ ἐδάφους του εἰς τὴν Εὐρώπην, πολὺ εἰς τὴν Ἀσίαν, καὶ τοῦ ὁποίου ἐστείρευσε πᾶσα πηγὴ ὑπάρξεως, Κράτος τέλος, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς αὐτοὶ κατεπολεμήσαμεν ἄλλοτε. Ἄρα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραβληθῇ ἡ θέσις ἡμῶν πρὸς ἐκείνην τῆς Δανίας. Διὰ τοὺς λόγους τούτους καὶ αἱ σκέψεις ἡμῶν πρέπει νὰ ἦναι ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ἤδη ἐθέσαμεν εἰς πραγματοποίησιν, ἐπὶ τῇ συνθήκῃ πάντοτε νὰ ᾖ σοβαρὰ καὶ σπουδαία.

§44ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Κύριοι, ὀλίγα θὰ εἴπω, ἵνα δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου· θὰ λακωνίσω καί τοι Λάκων δὲν εἶμαι. Κατὰ τὰς παραστάσεις τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὰς ὁποίας ὀφείλετε πίστις, ἡ ὑπὸ συζήτησιν πρότασις εἶναι μέσον ἀναγκαῖον, ὅπως φθάσωμεν εἰς τὸν τελικὸν σκοπὸν τῆς πολιτικῆς, ἣν καθιέρωσε πρώτη, λίαν εὐτόλμως πολιτευθεῖσα, ἡ Κυβέρνησις τῆς 10 Μαρτίου παρελθόντος ἔτους, ἣν παρεδέχθη καὶ ἐνέτεινεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἣν ἀγογγύστως ὑπηρετεῖ μέγα μέρος τοῦ ἔθνους, ἐπὶ 7 ὅλους μῆνας ὑποβαλλόμενον εἰς ἀνυπολογίστους θυσίας, καὶ ἣν ἡ Βουλὴ αὐτὴ διὰ πλείστων ὅσων ἀποφάσεων αὑτῆς, καὶ διὰ τοῦ τελευταῖον ψηφισθέντος περὶ τῆς δυνάμεως στρατοῦ νόμου, ἐνέκρινε καὶ πανδήμως ἐκύρωσε. Ποῦ δ’ ἄγει ἡ πολιτικὴ αὕτη; ὁποίας θυσίας εἰς ἄνδρας καὶ χρήματα συνεπάγεται, εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσι καὶ πᾶς περὶ τούτου λόγος ἀποβαίνει περιττός. Διατελοῦμεν, εἶναι ἀληθές, τό γε νῦν ἔχον, ἐν καταστάσει ἀκηρύκτου πολέμου πρὸς τὴν γείτονα Ἐπικράτειαν, ὑπείκοντες εἰς τὴν θέλησιν τῆς μεσολαβούσης Εὐρώπης. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ μεσολάβησις αὕτη ἀποτύχῃ, ὅπερ πιθανὸν νὰ ἐπέλθῃ ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμήν, ἡ κατάστασις αὕτη μεταβάλλεται ἀμέσως εἰς πράγματι ἐμπόλεμον κατάστασιν. Ὁ κίνδυνος οὗτος ὁ μέγας, ὁ σπουδαῖος, ὁ ἐπικείμενος, δὲν ἐπιτρέπει μὲν ἡμῖν ἕνεκεν τῆς διεθνοῦς ὑποσχέσεως νὰ κηρύξωμεν τὴν κατάστασιν ἐμπόλεμον καὶ νὰ πράξωμεν δυνάμει τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου αὐτὸ τοῦτο, ὅπερ ζητεῖτε διὰ τῆς προκειμένης προτάσεως, ἀλλ’ ἐπιβάλλει ἡμῖν ὡς μέτρον σωστικῆς προνοίας τὴν ἐπιψήφισιν τῆς προκειμένης προτάσεως. Ὅθεν κηρύσσομαι ὑπὲρ τῆς προτάσεως ταύτης, πιστεύων, ὅτι πρόκειται περὶ ἔργων, ὅτι πρόκειται ἡ Ἑλλὰς νὰ διεκδικήσῃ τὰ ἀναγνωρισθέντα δικαιώματα, ἐὰν ἡ γείτων ἐπικράτεια ἐπιμένῃ εἰς τὸ σύστημα τῆς περιφρονήσεως καὶ τῆς παραγνωρίσεως τῶν δικαίων, τὰ ὁποῖα ἡ Εὐρώπη ὁλόκληρος ἀνεγνώρισε καὶ ἀνεκήρυξε. Δὲν πιστεύω, ὅτι παίζομεν, δὲν πιστεύω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις μετέρχεται πολιτικὴν κατ’ ἐπίφασιν, δὲν πιστεύω νὰ παίζωμεν ἐν οὐ παικτοῖς τοσούτῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον τὰ σημεῖα τῶν καιρῶν ἐξαγγέλλουσιν, ὅτι οὔτε ἡ Κυθέρνησις, οὔτε ἄλλοι εἶναι δυνατὸν νὰ παίξωσι τὴν σήμερον ἀτιμωρητί. Μὴ πλανώμεθα δὲ, κύριοι, καὶ μὴ ἀποπλανῶμεν, ὑποστηρίζοντες ὡς δυνατὴν τὴν ὀπισθοχώρησιν· μὴ ἀποπλανῶμεν λέγοντες, ὅτι ἡ ὀπισθοχώρησις εἶναι προτιμοτέρα, ἕνεκα οἱουδήποτε λόγου, τῆς ἐμμονῆς εἰς τὴν ἀνδρικὴν πολιτικὴν.

§45ΤΙΝΕΣ. Κανεὶς δὲν τὸ εἶπεν αὐτό.

§46ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Καὶ ἐὰν δὲν ἐλέχθη ῥητῶς, ὑπεβλήθησαν τοιαῦτα καὶ τοσαῦτα δυνάμενα νὰ φέρωσιν εἰς τὴν ἀποθάῤῥυνσιν, ὥστε δύναταί τις νὰ σύρῃ τὸ συμπέρασμα τὸ ἀλάνθαστον, ὅτι ὑπάρχουσι πολλοί, οἵτινες φρονοῦσιν, ὅτι ἡ ὀπισθοχώρησις εἶναι προτιμοτέρα τῆς πολιτικῆς τῆς ἐνεργείας, εἴτε ἕνεκα οἱουδήποτε λόγου τοῦ ἀπαρασκευάστου, ἢ τῆς ἀνικανότητος τῶν μὲν ἢ τῶν δέ.

§47ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἀγορευσάντων οὐδεὶς ὑπέδειξε τοῦτο.

§48ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ ἐκφράζω τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν μοί ἐνεποίησαν τὰ διαδραματιζόμενα ἀπό τινος καιροῦ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ. Ἡ ὀπισθοδρόμησις, κύριοι, ἐὰν ζῇ καὶ ὑπάρχῃ Ἑλλάς, κατέστη πρὸ καιροῦ ἀπολύτως ἀδύνατος· τοῦτο μέν, διότι ἡ πολιτικὴ ἡ κρατοῦσα εἶναι πολιτικὴ οὐχὶ τῆς ἑλληνικῆς πρωτοβουλίας, ἀλλὰ πολιτικὴ ἐπιβληθεῖσα ἡμῖν ἐκ τοῦ τελευταίου ἐν τῇ Ἀνατολῇ δράματος, ὅπερ ἄλλοι προεκάλεσαν, ἐκ δύω ἐπισήμων ἀποφάσεων τῆς Εὐρώπης, καὶ ἐκ τῶν πρὸς τοὺς ἐν τῇ Ἀνατολῇ λαοὺς ἱερῶν ἡμῶν ὑποχρεώσεων, τοῦτο δέ, διότι ἡ ὀπισθοδρόμησις, μετὰ τὰς γενομένας πολυειδεῖς καὶ βαρυτάτας θυσίας, συνεπάγεται καταστροφὰς ἠθικὰς καὶ ὑλικὰς πολὺ μείζονας καὶ τῶν ἐκ τοῦ ἀτυχεστέρου πολέμου. Ἐὰν ὀπισθοδρομήσωμεν τανῦν, κύριοι, κηρύσσομεν ἡμᾶς αὐτοὺς ἀναξίους τῶν συμπαθειῶν καὶ τῆς ὑπολήψεως, ἣν ἐπέδειξαν τελευταῖον κραταιὰ τῆς Εὐρώπης ἔθνη, πιστεύσαντα, ὅτι ἠδύναντο νὰ στηρίζωσιν ἐφ’ ἡμῶν πολιτικήν τινα εὐρωπαϊκήν. Ἐὰν ὀπισθοχωρήσωμεν τανῦν, κύριοι, καταπροδίδομεν τοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς, οἵτινες ἐλπίζουσιν ἐφ’ ἡμᾶς; Ἐὰν ὀπισθοδρομήσωμεν, κύριοι, τανῦν, πῶς δυνάμεθα νὰ δικαιολογήσωμεν τὰς ζημίας, εἰς τὰς ὁποίας πάντες, ὑποστηρίζοντες τὴν πολιτικὴν τῆς ἐνεργείας, ὑπεβάλομεν τὸν τόπον, πῶς δυνάμεθα νὰ δικαιολογηθῶμεν ἐν τῇ συνειδήσει ἡμῶν καὶ ἀπέναντι τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἵτινες προσκληθέντες καὶ καταταχθέντες εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ, ἐθυσίασαν καὶ αὐτὴν αὐτῶν τὴν ὕπαρξιν καὶ ἀπεστέρησαν ἴσως τὰς οἰκογενείας αὐτῶν παντὸς στηρίγματος καὶ τῶν μέσων τῆς ὑπάρξεως; πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποφύγωμεν τὰς συνεπείας τῆς χρεωκοπίας, πῶς εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποφύγωμεν τὰς ὀδυνηρὰς συνεπείας τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ κόσμου καθ’ ἡμῶν, οἵτινες ὡδηγήσαμεν τὸν κόσμον αὐτὸν εἰς ἓν στάδιον ἀδοξίας καὶ καταστροφῆς; Ἐπαναλαμβάνω, ἡ ὀπισθοδρόμησις εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατος, ἐὰν ζῇ καὶ ὑπάρχῃ Ἑλλάς. Ὑπῆρξεν ἐποχή, καθ’ ἣν ἠδύνατο ἴσως ὁ Ἑλληνισμὸς ν’ ἀποποιηθῇ τὸ δῶρον τῆς εὐρωπαϊκῆς διπλωματίας, δῶρον ἄδωρον ὂν καθ’ ὃν τρόπον ἐδόθη, καὶ νὰ στρέψῃ ὅλην αὐτοῦ τὴν δραστικότητα πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν τῆς γωνίας ταύτης διαῤῥύθμισιν καὶ περὶ τὴν ὅσον ἔνεστιν εὐρυτέραν ἀνάπτυξιν αὐτῆς, ἐπαφίνων τὴν λύσιν τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος εἰς τὸν πανδαμάτορα χρόνον καὶ τὴν ἰσχὺν τῶν πραγμάτων. Ἀλλ’ ἡ ἐποχὴ αὕτη παρῆλθεν ἀνεπιστρεπτεί, καὶ δὲν ἀπολείπεται ἤδη ἡμῖν ἢ ἡ διεκδίκησις τῶν ἐπιδικασθέντων ἡμῖν δικαιωμάτων κατὰ τὴν ὁμόφωνον τῆς Εὐρώπης γνώμην, ἢ καὶ παρὰ τὴν γνώμην τινῶν ἐκ τῶν Δυνάμεων, αἵτινες συσκέπτονται τανῦν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ὅπως ἐξεύρωσι συμβιβαστικήν τινα λύσιν τῆς μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας διαφορᾶς. Ἐπειδὴ δὲ τὰ πράγματα ἐπείγουσιν, ἀπειλοῦντα ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν τὴν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας σύῤῥαξιν, ἡ εὐρωπαϊκὴ διπλωματία θὰ ἐπισπεύσῃ τὸ ἔργον αὐτῆς, ἐκφέρουσα ἐτυμηγορίαν τινὰ συμβιβαστικήν, ἢ κηρύττουσα, ὅτι ὁ συμβιβασμὸς εἶναι ἀδύνατος. Κατ’ ἀμφοτέρας τὰς περιστάσεις, κύριοι, ἐὰν ζῇ καὶ ὑπάρχῃ Ἑλληνισμός, κατὰ τὴν πρώτην περίστασιν οὐχ ἧττον ἢ κατὰ τὴν δευτέραν, ἀγὼν αἱματηρὸς ἀναμένει ἡμᾶς, καὶ δέον νὰ παρασταθῶμεν εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης, ἔχοντες στρατιωτικὴν δύναμιν ἰσχυρὰν καὶ ἐπιβλητικήν. Εἶπον, ὅτι κατὰ τὴν πρώτην περίστασιν οὐχ ἧττον κατὰ τὴν δευτέραν, ἀγὼν αἱματηρὸς ἀναμένει ἡμᾶς, διατί, κύριοι; Διότι εἰς τοῦτο πρὸ καιροῦ ἐργάζεται ἡ Τουρκία, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ τακτικὴ αὐτῆς, διότι τοῦτο ἀποδεικνύει ἡ τελευταία σύγχρονος ἱστορία, διότι οὕτως ἐπολιτεύθη ἀπέναντι τῆς ἰσχυρᾶς δυνάμεως τῆς Αὐστρίας, οὕτως ἐπολιτεύθη καὶ ἀπέναντι τῶν ἡνωμένων στόλων. Καὶ κατὰ τὴν μίαν, ἐπαναλαμβάνω, καὶ κατὰ τὴν ἄλλην περίπτωσιν δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποφύγωμεν τὸν ἀγῶνα· καὶ ἔσται ὁ ἀγὼν αὐτὸς δεινός. Διὰ τοῦτο δὲν δυνάμεθα τὴν σήμερον ν’ ἀποποιηθῶμεν τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ζητοῦνται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Κακῶς δὲ κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην ἐξετίμησαν τὰ πράγματα, καὶ σφαλερὰν περὶ αὐτῶν ἐπιφέρουσι τὴν κρίσιν οἱ ὑπερβάλλοντες τὰς δυνάμεις τῆς Τουρκίας καὶ παραστήσαντες αὐτὰς ὡς δυσακαταγωνίστους. Ὁ ἀγὼν ἡμῶν, κύριοι, δὲν εἶναι ἀγὼν κατακτήσεων, εἶναι ἀγὼν ὑπὲρ ἀπελευθερώσεως τῶν τῆς Ἀνατολῆς λαῶν ἀπὸ ζυγοῦ βαρβάρου, καὶ διὰ τοῦτο θὰ ἔχωμεν πάντας τοὺς λαοὺς τούτους συναρωγοὺς εἰς τὸ περὶ καταλύσεως αὐτοῦ ἔργον. Σείεται τὸ ἔδαφος, κύριοι, ὑπὸ τοὺς πόδας τοῦ Χαμὶτ ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον, ἀπὸ τῆς εὐρωπαϊκῆς Τουρκίας μέχρι τῆς ἐσχατιᾶς τῆς ἀσιατικῆς Τουρκίας. Συνταράσσονται οἱ λαοί, συνταράσσεται ἡ Συρία, συνταράσσεται ἡ Ἀρμενία, δὲν ἀνέχεται πλέον τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν διατελεῖ, ἡ Ῥωμυλία, ἡ Βουλγαρία, πάντες ἐν γένει οἱ λαοί. Ἡ Ἀλβανία, κύριοι, τὴν σήμερον εἶναι ἡ ἐμπροσθοφυλακὴ τοῦ Ἑλληνισμοῦ· ἡ Ἀλβανία, κύριοι, ἦρε τὰ ὅπλα, μὴ πλανώμεθα, κατὰ τῆς Τουρκίας, ὅπου δήποτε δὲ καὶ ἂν στρέψῃ τὴν διάνοιαν αὐτῆς ἡ Ἀλβανία, θὰ ἦναι σύμμαχος ἡμῶν εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης. Διατί λοιπόν, κύριοι, ἀποθαῤῥυνόμεθα; Διατί παριστάνομεν τὴν Τουρκίαν ὡς κολοσσόν, ὅστις μόνον καὶ μόνον δι’ ἑνὸς ῥαπίσματος δύναται νὰ συντρίψῃ ἡμᾶς; Δὲν εἶναι πλέον κολοσσός, εἶναι νάνος, διότι ἐπολιτεύθη ἐπὶ αἰῶνας οὕτω πως, ὥστε δὲν ἔχει οὐδένα λαὸν ἐκ τῶν ὑπ’ αὐτὴν συμπαθοῦντα πρὸς αὐτὴν ἢ ἀνεχόμενον αὐτήν. Διὰ τοῦτο, ἐὰν τολμήσωμεν, θὰ ἴδῃ ἡ Εὐρώπη πρᾶγμα, ὅπερ θὰ ἐκπλήξῃ αὐτὴν πολὺ περισσότερον ἢ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ 1821. Ἡ μεγάλη αὕτη Αὐτοκρατορία θὰ καταπέσῃ ἐν μιᾷ στιγμῇ ὑπὸ τὰ πυροβόλα, ὑπὸ τὸ ξίφος μιᾶς δρακὸς ἀνθρώπων. Εἴμεθα βεβαίως ὀλίγοι πρὸς πολλοὺς, ἀλλ’ ἔχομεν τὸ δίκαιον ὑπὲρ ἡμῶν, μαχόμεθα ὑπὲρ τῶν ἀναφαιρέτων δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου, καὶ διὰ τοῦτο θὰ ἔχωμεν ὑπὲρ ἡμῶν τὰς συμπαθείας καὶ τὴν ἀρωγὴν ἁπάντων τῶν πεπολιτισμένων λαῶν, ὥστε οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι τοιοῦτον ἔσται τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ ἀγῶνος, εἰς ὃν προκαλούμεθα. Δὲν πρέπει, κύριοι, νὰ μὴ λαμβάνωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι τὴν σήμερον ἔχομεν καὶ τὰς συμπαθείας, πολιτευόμενοι ἀνδρικῶς ὡς πολιτευόμεθα, ὅλου τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου. Ἐνδεχόμενον αἱ κυβερνήσεις νὰ μὴ παραδέχωνται τὸν τρόπον, καθ’ ὃν πολιτευόμεθα, ἀλλ’ οἱ λαοί, βλέποντες τὸ φρόνημα ἡμῶν, τὴν γενναιοψυχίαν ἡμῶν, τὸ τόλμημα, τὸ ὁποῖον θ’ ἀναλάβωμεν, οὐδεμία ἀμφιβολία, ὅτι θὰ περιφρουρήσωσιν ἡμᾶς διὰ τῶν συμπαθειῶν αὐτῶν. Ὑπάρχουσι δὲ καὶ κυβερνήσεις, αἵτινες εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐγκαταλείψωσιν ἡμᾶς, ἐὰν προθῶμεν εἰς τὸν ἀγῶνα. Πιθανὸν τὴν σήμερον νὰ μὴ ἦναι δυνατὸν, ἵνα μὴ διαταραχθῇ ἡ ὁμοφωνία τῆς Εὐρώπης, νὰ ἔχωμεν ἐνθαῤῥύνσεις γενναίας ἐκ μέρους τῶν κυβερνήσεων. Ἐὰν ὅμως ἀποφασισθῇ ἡ διὰ τοῦ ξίφους λύσις τοῦ ζητήματος καὶ κροτήσῃ τὸ ἑλληνικὸν πυροβόλον, ἔχετε ἀμφιβολίαν, ὅτι θὰ παρουσιασθῶσι παραπλεύρως ὑμῶν Δυνάμεις, αἵτινες θὰ σᾶς ὑποστηρίξωσιν; Ἀδύνατον κατὰ τὴν παροῦσαν ἐποχὴν νὰ ἐγκαταλειφθῶμεν μόνοι, διότι οὐδέποτε κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον, λαὸς μαχόμενος ὑπὲρ ἐλευθερίας, εὑρέθη ἄνευ συμπαθειῶν ἐκ μέρους Δυνάμεώς τινος· οὐδέποτε ἡ Εὐρώπη ἄφησε λαὸν διεκδικοῦντα τὴν ἐλευθερίαν του νὰ καταστραφῇ. Καὶ μὴ τυχὸν ἡμεῖς δὲν ἔχομεν σήμερον προκαταβολικῶς ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης; Ἐνδεχόμενον νὰ εἴπῃ τις, ὅτι δὲν ἔχομεν συμμάχους, ἐγὼ ὅμως ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι, ἐὰν τολμήσωμεν, εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ ἔχωμεν εἰς τὸ πλευρὸν ἡμῶν Δυνάμεις, αἵτινες νὰ τείνωσι χεῖρα ἀρωγόν. Οὐδεὶς λοιπὸν ὑπάρχει λόγος, ὅπως ἀποθαῤῥύνωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, παριστάνοντες τὴν Τουρκίαν ὡς Δύναμιν δυσκαταγώνιστον καὶ κηρύσσοντες, ὅτι ἐσμὲν ἐγκαταλελειμμένοι πανταχόθεν, ὅτι δὲν ἔχομεν οὐδένα, ἐπὶ τῆς συμπαθείας ἢ συμπράξεως ἢ συνεργείας τοῦ ὁποίου νὰ ἐλπίσωμεν. Ὁ ἀγὼν, κύριοι, εἶναι δεινὸς, καὶ εἶναι δεινὸς διατί; Ἕνεκα τῆς ἀναρχικῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθεν ὁ ἐν τῇ Ἀνατολῇ κόσμος, ὡς ἐκ τῆς τουρκικῆς κακοδιοικήσεως· ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν, κύριοι, ὅτι ἡ ἔκβασις αὐτοῦ ἔσται ἀσφαλῶς ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, ἐὰν ἐῤῥωμένως ἀναλάβωμεν τὸ ἔργον καὶ μετὰ θάῤῥους προβῶμεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ. Δὲν ἀποκρύπτω ὅμως, κύριοι, διότι δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται νὰ τὸ ἀποκρύψω, ὅτι τὸ ἔργον χωλαίνει κατὰ τὴν δρᾶσιν, μὴ οὖσαν κατά τε τὴν ἔντασιν καὶ τὸ ποιὸν ἀνάλογον πρὸς τὰς περιστάσεις, πρὸς τὴν δυσχέρειαν τῶν περιστάσεων καὶ πρὸς τὸ μέγεθος τοῦ ἔργου. Διὰ τοῦτο, κύριοι, εὐχῆς ἔργον ἤθελεν εἶσθαι, ὅπως καὶ Βασιλεία καὶ Συμπολίτευσις καὶ Ἀντιπολίτευσις συνέλθωσι καὶ συσκεφθῶσι καὶ ἀπὸ κοινοῦ ἀποφασίσωσι, τίνι τρόπῳ δύνανται νὰ καταστήσωσι τὴν δρᾶσιν ἀνάλογον πρὸς τὰς περιστάσεις, ὅπως τεθῇ ἐκποδὼν πᾶσα δυσπιστία, καὶ ὅπως πεισθῶσιν οἱ πάντες, ὅτι δέον ἄλλοι νὰ ὑποχωρήσωσιν, ὅπως μὴ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη, τῆς ὁποίας τοσαύτην ἔχει ἀνάγκην ἡ Εὐρώπη. Περαίνων, κύριοι, τὸν λόγον μου, παρατηρῶ τὸ ἑξῆς. Ἡ Τουρκία ἐξαναγκάζει τὴν Εὐρώπην κατὰ πᾶσαν στιγμὴν νὰ μεταβάλῃ τὰς ἀποφάσεις αὑτῆς. Τίνι τρόπῳ; Δεικνύουσα, κύριοι, σθένος ψυχῆς, δεικνύουσα ἀπόφασιν ἀνδρικήν, πείθουσα τὴν Εὐρώπην, ὅτι θὰ διαταράξῃ τὴν εἰρήνην, τὴν ὁποίαν περὶ πολλοῦ ποιοῦνται οἱ μεγάλοι καὶ ἰσχυροὶ, οἱ τὰ ἀγαθὰ τοῦ κόσμου ἀπολαμβάνοντες. Κύριοι, θέλετε εἴτε τὴν εἰρήνην, εἴτε τὴν λύσιν διὰ συμβιβαστικῆς πράξεως, εἴτε τὴν λύσιν διὰ τῆς ἀνδρικῆς ἐνεργείας, πρέπει νὰ προβῆτε εἰς ὅλα τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ πείσωσι τὸν κόσμον, τὴν Εὐρώπην καὶ τὴν Ἀνατολὴν, ὅτι ἡ ἀπόφασις ὑμῶν εἶναι ὁριστικὴ καὶ ἀμετάτρεπτος. Παύσωμεν, κύριοι, ὑπολογίζοντες καὶ μεμψιμοιροῦντες ἐπὶ τὸ ἔργον, ἵνα σώσωμεν τὴν πατρίδα, δοξάζοντες ἡμᾶς αὐτούς. (Εὖγε! Εὖγε!)

§49Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶναι κουρασμένη καὶ δὲν ἔχει διάθεσιν νὰ παραταθῇ ἡ συζήτησις.

§50ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§51ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι βουλευταὶ, ἅμα ὡς ὑπεγράφη τὸ πρωτόκολλον τῆς Συνδιασκέψεως, ὁ κ. Τρικούπης, ὡς πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀμέσως καὶ ἄνευ δισταγμοῦ ἐπεδίωξε διὰ διατάγματος τὴν αὔξησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ διὰ τῆς ἐπιστρατεύσεως 60 χιλ. ἀνδρῶν. Ὁ κ. Τρικούπης ἐδήλωσεν, ὅτι σκοπὸν εἶχε διὰ τοῦ μέτρου τούτου νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνδιασκέψεως, ἐπρόσθεσε μάλιστα κάτι περισσότερον, ὡς ἐνθυμοῦμαι, εἰς συνεδρίασιν προγενεστέραν, ἐπρόσθεσε δηλαδή, ὅτι, ἐὰν ἀπεφασίζετο, ὅπως ἡ ἀπόφασις τοῦ Βερολίνου μὴ ἐκτελεσθῇ εἰρηνικῶς, νὰ ἐκτελεσθῇ διὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ αἵματος. Ὁ κ. Λομβάρδος, συνυπουργὸς τοῦ κ. Τρικούπη, μᾶς ἐβεβαίωσε χθὲς ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς, ὅτι ἅμα ὡς ὑπεγράφη τὸ πρωτόκολλον τῆς Συνδιασκέψεως, εἰς τὴν συνείδησιν τῆς τότε Κυβερνήσεως καὶ ὅλου τοῦ κόσμου ἐπῆλθεν ἡ ἰδέα τοῦ πολέμου, καὶ ὅτι διὰ μόνου τοῦ πολέμου ἠδύνατο νὰ ἐκτελεσθῇ ἡ ἀπόφασις ἐκείνη τῶν μεγάλων Δυνάμεων, καὶ πρὸς τοῦτο ὁ κ. Τρικούπης ἀπεφάσισε νὰ ἀναβιβασθῇ εἰς 60,000 ὁ στρατός. Ὅτι δὲ περὶ τούτου ὡρίμως καὶ σπουδαίως ἐσκέφθη, ἐγὼ δὲν ἔχω διόλου ἀμφιβολίαν· μάλιστα φαίνεταί μοι, ὅτι ὁ κ. Τρικούπης ἐνόμισε, κατ’ ἐκείνην τοὐλάχιστον τὴν στιγμήν, ὅτι αἱ 60,000 ἀνδρῶν ἠδύναντο νὰ ἐπαρκέσωσι. Καὶ λέγω κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμήν, διότι ὁ πολιτικὸς οὗτος ἀνὴρ δὲν ἠδύνατο ἀμέσως νὰ γείνῃ κύριος τῆς μετὰ ταῦτα πορείας τῶν συμβάντων μέχρι σήμερον. Τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Τρικούπη ἐν μέσῳ τῆς πορείας αὑτοῦ παρῃτήθη, διεδέχθη δὲ τὴν Κυβέρνησιν τὸ ὑπουργεῖον Κουμουνδούρου, ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος προέβη ἔτι περισσότερον, δηλώσας, ὅτι, διὰ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Συνδιασκέψεως, ἐν ἀνάγκῃ δὲ καὶ διὰ μόνου τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, εἶχεν ἀνάγκην οὐχὶ 60,000, ἀλλὰ 85,000 ἀνδρῶν. Ὁ κ. Τρικούπης, βεβαιώσας, ὅτι ἐπαρκοῦσιν αὐτῷ 60,000 στρατοῦ, βεβαίως εἶχεν ὡρισμένον σχέδιον, καὶ ἐὰν δὲν εἶπεν αὐτό, εἶναι ἀδιάφορον, διότι ἄνευ σχεδίου πολεμικοῦ ἡ ἐκτέλεσις μιᾶς πολιτικῆς ἀποφάσεως εἶναι ἀδύνατος, καί, ὅπως πάντες γνωρίζετε, ἡ πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ ἐνέργεια ἐπὶ τοιούτων περιστάσεων δὲν χωρίζονται ποτέ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀπαιτῶν 85,000 ἀνδρῶν, πιστεύετε, ὅτι βαδίζει ἄνευ σχεδίου, ὑπαγορευομένου ἐπίσης ἐκ τῶν σημερινῶν περιστάσεων; Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος σήμερον, ὅπως καὶ ὁ κ. Τρικούπης ἄλλοτε, δὲν ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς τοιαύτας ἀποφάσεις χάριν παιδιᾶς ἢ κομματικῆς ὠφελείας. Οἱ πολιτικοὶ αὐτοὶ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι σήμερον προΐστανται τοῦ τόπου, ἂς μὴ πιστεύσῃ οὐδείς, ὅτι δύνανται ἐπιπολαίως νὰ παίζωσι μὲ τὴν ὕπαρξιν τοῦ ἔθνους. Ἐγὼ δὲν τὸ πιστεύω, καὶ οὐδὲ νὰ τὸ συλλογισθῶ καταδέχομαι, διότι φρονῶ, ὅτι αἱ σκέψεις καὶ ἀποφάσεις αὐτῶν σκοπὸν ἔχουσι μόνον τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἰδίων αὑτῶν προθέσεων. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος σήμερον ἐπιδιώκει τὸ σχέδιον τῆς αὐξήσεως τοῦ στρατοῦ εἰς 85,000 ἄνδρας. Εἰς μάτην ἐξήντλησεν ὅλας τὰς πηγὰς, ὅσας παρέχουσιν αὐτῷ οἱ νόμοι· ἀλλὰ διὰ τοῦτο θέλομεν τὸν ἐγκαταλείψει ἐν τῷ μέσῳ τῆς πορείας αὐτοῦ;

§52ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Δὲν τὰς ἐξήντλησε.

§53ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐννοήσητε, ὅτι ἐγὼ συζητῶ, ὡς βλέπετε, οὐχὶ ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς τῶν κομμάτων καὶ τῆς ὠφελείας αὐτῶν, ἀλλ’ ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς καὶ τῆς ὠφελείας αὐτῆς.

§54ΤΙΝΕΣ. Ὡραῖα.

§55ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἰσχυρίζεται, ὅτι ἐξήντλησεν ὅλα τὰ μέσα, καὶ δὲν ἠδυνήθη νὰ φθάσῃ εἰς τὸν σκοπὸν αὐτοῦ· κατὰ συνέπειαν ζητεῖ, ὅπως χορηγήσωμεν αὐτῷ νέας πηγὰς, ἐκ τῶν ὁποίων ἀντλῶν νὰ δυνηθῇ νὰ αὐξήσῃ τὸν στρατὸν εἰς 85 χιλιάδας· προτείνει δὲ, ὅπως ἐπιτρέψωμεν αὐτῷ νὰ καλέσῃ ὑπὸ τὰ ὅπλα τοὺς ἐφέδρους καὶ τοὺς ἀπαλλαχθέντας. Ἐὰν δὲ ἔχῃ καὶ ἄλλας πηγὰς, τόσον καλλίτερα, ἃς ἀντλήσῃ ἐξ αὐτῶν· διότι ἐγὼ φρονῶ, ὅτι καὶ τὰς πηγὰς ταύτας θὰ ἐξαντλήσωμεν καὶ ἄλλας θὰ ἐπινοήσωμεν, διότι θέλομεν λάβει ἀνάγκην περισσοτέρων ἀνδρῶν. Ἤκουσα τὸν διαπρεπῆ καθηγητὴν Καλλιγᾶν καὶ ἔντιμον συνάδελφον ἡμῶν ἀναπτύξαντα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τὰς στενοχωρίας, εἰς τὰς ὁποίας εἶναι δυνατὸν νὰ περιέλθῃ ἡ Ἑλληνικὴ γεωργία, ἡ βιομηχανία, τὸ ἐμπόριον, αὐτὴ ἡ κοινωνία· διότι θέλουσι μείνει ἀπροστάτευτοι γεγηρακότες γονεῖς, σύζυγοι, οἰκογένειαι νεαραί. Καὶ ὁ κ. Καλλιγᾶς ἔχει δίκαιον· τοῦτο θὰ συμβῇ καὶ συμβαίνει ἤδη. Ἀλλὰ μήπως ταῦτα δὲν ἔλαβον τὴν ἀρχὴν τῆς ἐκτελέσεως ἀφ’ ὅτου ἐκαλέσατε εἰς ἐπιστρατείαν τὸ ἔθνος; Αἱ στενοχωρίαι, κύριοι, εἶναι ἀδιαχώριστοι τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων καὶ μάλιστα τῶν ἑτοιμασιῶν πρὸς πόλεμον. Ποῖος δὲν συγκινεῖται καὶ δὲν λυπεῖται βλέπων, ὅτι μία οἰκογένεια θέλει προσφέρει 4 ἢ 5 μέλη αὐτῆς εἰς διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου; Ὑπελόγισα, κύριοι, ὅτι ἡ οἰκογένεια ἡμῶν θέλει προσφέρει εἰς τὸν στρατὸν 105 ἄνδρας ἐξ ὅλων τῶν βαθμῶν τῆς συγγενείας αὐτῆς τουτέστι σχεδὸν λόχον. Νομίζετε, ὅτι δὲν συγκινοῦμαι διὰ τοῦτο; Δὲν εἶναι πιθανώτατον, ὅτι πολλοὶ ἐξ αὐτῶν δυνατὸν νὰ ἀποθάνωσιν ἢ νὰ φονευθῶσι κατὰ τὸ διάστημα τοῦ πολέμου; Ἀλλὰ τί νὰ κάμωμεν, ἀφοῦ θέλομεν νὰ ἐκτελέσωμεν ὅ,τι σκοποῦμεν καὶ πρέπει νὰ τὸ ἐκτελέσωμεν, ἔστω καὶ διὰ πάσης θυσίας, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ ζήσωμεν εἰς τὸ ἑξῆς ὡς ἔθνος, τὸ ὁποῖον θέλει νὰ λογίζηται μεταξὺ τῶν ἐθνῶν; Ἐῤῥέθη, ὅτι τὸ ἐμπόριον καὶ ἡ βιομηχανία θέλουσιν ὑποστῆ ζημίας. Ἀληθέστατον· ἀλλὰ χάριν τοιούτων στενοχωριῶν θὰ ἀφήσωμεν ἀπὸ τὰς χεῖρας ἡμῶν νὰ φύγῃ εὐκαιρία, τὴν ὁποίαν οὐδέποτε ἴσως εἰς τὸ μέλλον θὰ ἐπανεύρῃ ὁ Ἑλληνισμός; Ὁ κ. Καλλιγᾶς, λαλήσας περὶ τῶν στενοχωριῶν τούτων, δὲν ἠθέλησε νὰ εἴπῃ, ὡς ἐγὼ πιστεύω, καὶ πολλὰς ἄλλας στενοχωρίας, τὰς ὁποίας δὲν ἀνέφερεν, ἢ διότι δὲν ἠθέλησεν, ἢ διότι δὲν ἐμελέτησε καλῶς τὴν ἱστορίαν τῶν πολέμων, καὶ ἰδίως τὴν ἱστορίαν τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους. Σπουδάσατε τὴν ἱστορίαν τῶν πολέμων καὶ μαχῶν καὶ ἐκεῖ θέλετε διδαχθῆ τὰς στενοχωρίας, εἰς ὅσας τὰ ἔθνη ὑποβάλλονται ὁσάκις ἐπιλαμβάνονται πολέμου ἐθνικοῦ. Βεβαίως ἡμεῖς ὑπερβαίνομεν πάσας τὰς ἀναλογίας, ἀλλὰ εἴμεθα ἠναγκασμένοι εἰς τοῦτο, διότι πρέπει νὰ ποιήσωμεν χρῆσιν ὅλων ἡμῶν τῶν δυνάμεων. Κύριοι, ἡ πρώτη καὶ μεγάλη στενοχωρία, εἰς ἣν ὑποβαλλόμεθα, ὡς παρατηρεῖτε, εἶναι ἡ αὔξησις τοῦ στρατοῦ ἀπὸ 10,000 εἰς 80,000, εἰς 100,000 μετ’ ὀλίγον. Νομίζετε δὲ, ὅτι τοιαῦται ἀποφάσεις δύνανται νὰ ἐκτελεσθῶσιν ἄνευ μεγίστων θυσιῶν; Διὰ νὰ πεισθῆτε, ποιήσατε συγκρίσεις. Ἡ Γαλλία ἔχει 500,000 στρατὸν σήμερον, καὶ δύναται νὰ τὸν ἀναβιβάσῃ εἰς τριπλάσιον ἀριθμόν· ἀλλ’ ὅταν ἐκτελέσῃ τοιαύτην ἀπόφασιν, νομίζετε, ὅτι δὲν θέλει ὑποφέρει φοβερὰν στενοχωρίαν; Τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ διὰ τὴν Γερμανίαν. Μήπως κατὰ τὸν τελευταῖον αὐτῆς πόλεμον δὲν εἴδατε εἰς ποίας στενοχωρίας περιῆλθεν ἡ Γαλλία, διότι δὲν ἦτο πρεπόντως παρεσκευασμένη, ὅπως ἐπιληφθῇ ἔργου τινὸς μεγάλου; Αὐτὸ συνέβη καὶ εἰς τὴν Γερμανίαν, καίτοι νικήσασαν. Ἡμεῖς πρέπει νὰ εἴπωμεν διὰ τοῦτο μάλιστα εἰλικρινῶς τὴν ἀλήθειαν εἰς τὸ ἔθνος. Θὰ ὑποφέρωμεν στενοχωρίας πολλὰς, θὰ χύσωμεν αἵματα πολλά, θὰ καταστρέψωμεν ἴσως τὴν περιουσίαν μας ὅλην, ἀλλ’ ἐὰν νικήσωμεν, θὰ γείνωμεν ἔθνος ἄξιον νὰ συγκαταριθμηθῶμεν μεταξὺ τῶν ἐθνῶν τοῦ κόσμου (εὖγε.) Κύριοι, ἐγὼ δὲν ἀμφιβάλλω περὶ τῶν αἰσθημάτων τοῦ ἔθνους, καὶ ἰδοὺ ἡ ἀπόδειξις. Ἔχομεν σήμερον πλέον τῶν 60,000 ἀνδρῶν ὑπὸ τὰ ὅπλα, τοὺς ὁποίους μετ’ ἐνθουσιασμοῦ ἐχορήγησε τὸ ἔθνος. Ἠκούσθη τούτου ἕνεκα παράπονόν τι; οὐχί. Τὸ πρῶτον ἄρα παράπονον, ὅπερ ἠκούσθη διὰ τὴν πρόσκλησιν τῶν ἐφέδρων καὶ ἀπαλλαγέντων, ἠκούσθη ἐδῶ ἀπό τινος ἐκ τῶν βουλευτῶν Ἀττικῆς. Ἀλλ’ ὅταν τὸ ἔθνος δὲν παρεπονέθη διὰ τὰς 60,000, εἶναι βέβαιον, ὅτι δὲν θέλει παραπονεθῆ βεβαίως καὶ διὰ τὰς 85,000, εἰς ἃς εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀνέλθῃ ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ. Ἄρα τὸ ἔθνος αἰσθάνεται, κύριοι, ὅτι δὲν κατορθώνονται τὰ μεγάλα ἔργα ἄνευ μεγάλων θυσιῶν. Ἐὰν δέ τινες νομίζωμεν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑποκύψωμεν εἰς στενοχωρίας καὶ ὅτι πρέπει νὰ προτιμήσωμεν τὸ ἐμπόριον, τὴν βιομηχανίαν καὶ τὴν γεωργίαν ἀπὸ τὸν πόλεμον καὶ ἔνδοξον μέλλον, τότε καλλίτερον εἶναι νὰ εἴπωμεν εἰς τὸ ἔθνος καθαρῶς καὶ εἰλικρινῶς: αἱ δυνάμεις ἡμῶν δὲν ἐπαρκοῦσι διὰ τοιοῦτον ἔργον· τότε ἂς ἀπολύσωμεν τὸν στρατὸν, ἂς ἐπαναφέρωμεν τὴν εἰρήνην εἰς τὸ Κράτος. Ἀλλὰ τότε, κύριοι, τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος ἀπόλλυται διὰ παντὸς, τὸ δὲ ἐλεύθερον Κράτος θέλει ἀσφαλῶς καὶ βεβαίως καταστραφῆ. Ἀλλὰ πρέπει νὰ καταστραφῶμεν; Ὂχι. Μὴ διστάζομεν λοιπὸν, μὴ φαινώμεθα ἀνακόλουθοι, ἀλλ’ ὅλοι, ἀφοῦ σκεφθῶμεν καὶ μελετήσωμεν καὶ πεισθῶμεν περὶ τοῦ μεγέθους τῶν δυσχερειῶν, τῶν θυσιῶν καὶ τῶν κινδύνων, ἃς ἀποφασίσωμεν ἐν γνώσει καὶ ἐν πεποιθήσει περὶ τοῦ πολέμου, διότι, ὅτι καὶ μόνον ἡ ἀπόφασις ἡμῶν θὰ ἦναι ἀνδρικωτάτη, ὡς ἀπόφασις προερχομένη ἐκ μεμελετημένης σκέψεως καὶ φρονήματος. Καὶ, κύριοι, διατί ἐγὼ ἐπιμένω, ὅπως αὐξηθῇ ὁ στρατὸς εἰς ἀριθμὸν περιλαμβάνοντα πάσας τὰς δυνάμεις τοῦ ἔθνους; Ὀφείλω νὰ εἴπω καθαρῶς τὸν λόγον, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἔχω τίποτε κεκρυμμένον οὔτε εἰς τὸν νοῦν, οὔτε εἰς τὴν καρδίαν μου· ἡ ἐπιτυχὴς ἔκβασις ἑνὸς πολέμου βεβαίως εἶναι προϊόν τῆς μεγαλοφυΐας, ἀλλὰ μὴ λησμονῆτε ποτὲ, ὅτι εἶναι ἡ ἀπόφασις τῆς θείας προνοίας. Εἶναι μὲν δυνατὸν νὰ ἡττηθῶμεν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο μέγα κακὸν δὲν θὰ πάθωμεν, θὰ ὑποχωρήσωμεν ἐντὸς τῶν ὁρίων μας, θὰ καταλάβωμεν τὰ ὄρη τῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος· ὅσοι δὲ περιῆλθον αὐτὰ καὶ ἔχουσι γνώσεις στρατιωτικὰς, εἶναι πεπεισμένοι, ὅτι τὰ ὄρη ταῦτα εἶναι φρούρια ἱκανὰ νὰ παραλύσωσι τὸν ἐχθρόν. Ἀλλ’ ἐὰν νικήσωμεν, ἐὰν μίαν μόνην μάχην κερδίσωμεν, εἰς ποίαν κατάστασιν θὰ εὑρεθῇ ὁ ἐχθρὸς ἡμῶν; ποῦ δὲ θέλομεν σταματήσει; Κατὰ πόσον θὰ πολλαπλασιασθῇ ἡ δύναμις ἡμῶν καὶ θὰ ἐλαττωθῇ ἡ τοῦ ἐχθροῦ, ἐννοεῖται. Τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα ἐννοεῖται κατὰ πόσον θ’ ἀποβῶσιν ἡμῖν λαμπρὰ καὶ καρποφόρα. Ἰδοὺ πῶς πρέπει νὰ σκεφθῶμεν· καὶ ἀφοῦ καλῶς σκεφθῶμεν, εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἡ ἀπόφασις ἡμῶν θὰ ἦνε εἰς τὸ μέλλον σταθερὰ καὶ ἀμετάτρεπτος. Κύριοι, δὲν θέλω νὰ ὁμιλήσω πλέον περὶ τῆς διαθέσεως, τὴν ὁποίαν ἔχομεν πάντες, ὅπως ἐκτελέσωμεν διὰ πολέμου τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ θέλω ἀποδείξει ὑμῖν ἄλλην τινὰ ἰδέαν, ἡ ὁποία εἶναι λίαν πιθανή. Νομίζω, ὅτι τὰ εὐρωπαϊκὰ συμφέροντα δὲν εἶναι τοιαῦτα ὥστε νὰ ἀναγκάσωσιν ἡμᾶς ν’ ἀρχίσωμεν τὸν πόλεμον. Ἐὰν δὲ τὰ εὐρωπαϊκὰ συμφέροντα ὑπαγορεύωσι τοιοῦτον μέτρον, νομίζετε, ὅτι δυνάμεθα ν’ ἀποφύγωμεν τὰς συνεπείας τοῦ μέτρου τούτου; Ἡ φρόνησις ἀπαιτεῖ νὰ εὑρεθῶμεν κατὰ πάντα ἕτοιμοι, ὅπως ἐπωφεληθῶμεν περισσότερον καὶ λάβωμεν ὅ,τι μᾶς ἀνήκει εὐκολώτερον· διότι κατ’ ἐμὴν γνώμην ὁ πόλεμος εἶναι ἀναπόφευκτος. Αὐθεντικὴ δὲν εἶναι ἡ γνώμη μου, διότι οὐδὲ μὲ τοὺς πρέσβεις, οὐδὲ μὲ τὰς Κυβερνήσεις δύναμαι νὰ ἔχω σχέσεις, ἀλλὰ διὰ τοῦτο καταφεύγω εἰς ὑπόθεσιν, ὑπόθεσιν ὅμως ἱκανὴν νὰ ἐπισύρῃ τὴν προσοχὴν ὑμῶν, διότι ἡ ὑπόθεσις αὕτη ὑπαγορεύεται ἐξ αὐτῶν τῶν ἔργων τῆς Εὐρώπης. Κύριοι, εἶπον ἄλλοτε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπαναλαμβάνω δὲ καὶ νῦν, ὅτι αὕτη πρέπει νὰ φροντίσῃ διὰ παντὸς μέσου, ὅπως πλησίον τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ σχηματίσῃ ἐφεδρείαν ἀνάλογον, διότι ἡ περὶ τούτου εὐθύνη ὑμῶν δὲν εἶναι μικρά· λέγων δὲ εὐθύνην, τὸ ἔθνος σήμερον δὲν ἐννοεῖ τὴν συνήθη εὐθύνην, ἀλλ’ ἐννοεῖ αὐτὸν τὸν θάνατον, ἑπομένως πρέπει νὰ σκεφθῆτε σπουδαίως. Πρὸς δὲ τὴν ἀντιπολίτευσιν, τὴν ὁποίαν ὑπολήπτομαι καὶ τιμῶ, ὑπενθυμίζω, ὅτι καὶ αὕτη ἔχει εὐθύνην, καὶ ἔχει εὐθύνην, διότι αὕτη ὑποστηρίζεται ὑπὸ τοῦ ἡμίσεως ἔθνους, καὶ δύναται ἐν τῷ δικαιώματι αὐτῆς νὰ κατηγορῇ τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἀνίκανον, ὡς μὴ ἐπαρκῆ. Εἶναι ἐν τῷ δικαιώματι αὐτῆς καὶ νὰ ῥίψῃ αὐτήν. Ἐὰν ὅμως ἢ δὲν θέλει, ἢ δὲν δύναται νὰ ἀντικαταστήσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ὀφείλει νὰ χορηγήσῃ εἰς αὐτὴν πᾶσαν συνδρομὴν, νὰ ἐγκρίνῃ ἁπάσας αὐτῆς τὰς προτάσεις. Ἀλλὰ ταῦτα λέγων πρὸς τὴν ἀντιπολίτευσιν, δὲν ἐννοῶ νὰ παραιτηθῇ τὸ παράπαν τοῦ δικαιώματος τοῦ ἐλέγχου, καὶ αὐστηροῦ μάλιστα ἐλέγχου, τοσοῦτον ἀναγκαίου εἰς τὰ δημόσια συμφέροντα. Ἢ λοιπὸν ἡ ἀντιπολίτευσις πρέπει νὰ ῥίψῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἢ νὰ χορηγήσῃ αὐτῇ πᾶσαν συνδρομήν· μέσος ὅρος δὲν ὑπάρχει. (Εὖγε). Πρὸς τὴν Κυβέρνησιν παρατηρῶ προσέτι, ὅτι πρέπει νὰ στρέψῃ τὴν προσοχὴν αὐτῆς εἰς ἑτέραν πηγὴν στρατολογίας, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἠμπορεῖ εὐκόλως καὶ δικαίως ν’ αὐξήσῃ τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τοῦ ἔθνους. Καὶ ἡ πηγὴ αὕτη εἶναι ἡ τάξις ἐκείνη, ὅσοι δὲν ἐνεγράφησαν εἰς τὰ μητρῷα τῶν ἀῤῥένων, καὶ ἑπομένως διαφεύγουσι τὰς στρατιωτικὰς αὐτῶν ὑποχρεώσεις ἢ ἐξ ἀμελείας ἢ ἐκ δολιότητος. Ἀλλὰ διὰ τοῦτο μάλιστα πρέπει νὰ συλληφθῶσι καὶ καταταχθῶσιν εἰς τὸν στρατόν. Εἶναι δὲ οὗτοι πολλαὶ μυριάδες. Πρέπει δὲ κατ’ ἐμὴν κρίσιν νὰ καταδιώξῃ ἀνηλεῶς αὐτοὺς, ὅπως ἕκαστος πεισθῇ, ὅτι διὰ δολιότητος δὲν πρέπει, οὐδὲ δύναται ν’ ἀποφύγῃ τὰς πρὸς τὴν πατρίδα ὑποχρεώσεις αὐτοῦ.

§56ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§57ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἔπρεπεν αὐτὸ νὰ ἦναι ἐκ τῶν πρώτων βημάτων.

§58ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐπροτάθη, κύριοι, καὶ ἄλλο μέτρον, περὶ τοῦ ὁποίου ἐσκεπτόμην καὶ ἐγώ· καὶ τοῦτο εἶναι τὸ ἑξῆς. Τὰ μεγάλα ἔθνη ἐν ὥρᾳ πολέμου ἔλαβον τὸ μέτρον νὰ καλέσωσιν ὑπὸ τὰς σημαίας δύω καὶ τριῶν ἐτῶν στρατευσίμους ἐκ τῆς μελλούσης ἀπογραφῆς, ὅπως αὐξήσωσι τὰς στρατιωτικὰς αὐτῶν δυνάμεις. Καθιστῶ προσεκτικὴν εἰς τοῦτο τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως, ἐὰν ἡ ἀνάγκη τὸ καλέσῃ, προσφύγῃ εἰς τὸ μέτρον τοῦτο, καλοῦσα καὶ τὴν νεαρὰν ἡλικίαν, ἥτις ὑπόχρεως καθίσταται μετὰ δύω ἢ τρία ἔτη. Ἡ ἀνάμιξις δὲ αὕτη τῶν ἡλικιῶν ἐν πολέμῳ φέρει λαμπρὰ ἀποτελέσματα, ἐνῷ ταὐτοχρόνως αὐξάνει μεγάλως τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους. Κύριοι, μὴ νομίζετε, ὅτι εἰς τὰς σκέψεις αὐτὰς ἄγομαι ἐκ τῆς ἐπιθυμίας τοῦ πολέμου· ἁπλῶς τινὲς εἶπον τοῦτο, δὲν εἶναι ὅμως διόλου ἀληθές· τὰς σκέψεις μου ὁδηγεῖ μόνον ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους· ἑπομένως μόνη ἡ ψυχρὰ συζήτησις εἶναι παρά ποτε ἀναγκαία ἐπὶ τῶν σπουδαίων ἀντικειμένων, καὶ διὰ τοῦτο εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ κάμω ὀλίγας παρατηρήσεις ἐπὶ τῶν συμβουλῶν, τὰς ὁποίας σᾶς ἔδωκεν ὁ ἔντιμος κ. Καλλιγᾶς. Ὁ κ. Καλλιγᾶς εἶπε πολὺ ὀρθῶς, ὅτι οἱ στρατοὶ ἀφοῦ ὀργανισθῶσι, πρέπει διὰ τῆς ἀνανεώσεως τῶν ἀνδρῶν ν’ αὐξάνωσιν αὐτῶν τὰς δυνάμεις, καλοῦντες ἀλληλοδιαδόχως τὰς ἡλικίας τῶν στρατευσίμων. Τοῦτο εἶναι ἀληθέστατον· ἔφερε δὲ ὁ κ. Καλλιγᾶς καὶ παραδείγματα πολλά· ἀλλὰ καὶ ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς, κύριοι, ἐφαρμόζομεν σήμερον, καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι ἀντιγραφὴ τοῦ γαλλικοῦ νόμου, αὐτὸ διδάσκει, διότι καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ γράμμα τοῦ νόμου διατάσσει, ὅπως ἐντὸς δέκα ἐτῶν γυμνασθῶσι δέκα ἡλικίαι, διὰ τῶν ὁποίων νὰ δυνάμεθα εὐκόλως ἐν καιρῷ πολέμου νὰ πολλαπλασιάσωμεν τὸν στρατὸν διὰ τῆς ἀνανεώσεως τῶν ὑποχρέων ἡλικιῶν. Ἐὰν ὁ καιρὸς μᾶς ἐπέτρεπεν, ὅπως μετὰ δέκα ἔτη πολεμήσωμεν, βεβαίως εἰς αὐτὸ τὸ διάστημα ἠθέλομεν προετοιμάσει καὶ τὰς δέκα ἡλικίας. Δυστυχῶς δὲν εἴμεθα εἰς καιρόν· εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ καταφύγωμεν εἰς ἔκτακτα μέτρα, ἅτινα λαμβάνονται εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις, εἶναι δὲ φανερὸν, ὅτι αἱ περικυκλοῦσαι ἡμᾶς περιστάσεις, εἶναι ὄχι μόνον ἔκτακτοι, ἀλλὰ καὶ μοναδικαὶ ἴσως. Κύριοι, ἐὰν τὸν στρατὸν, ὃν εἴχομεν πρὸ τῆς ἐπιστρατείας καὶ ὅστις ἠρίθμει 10 χιλιάδας, ἐμέλλομεν νὰ τὸν ἀναβιβάσωμεν εἰς 20 χιλιάδας, ἐννοεῖται, ὅτι δὲν ἠθέλομεν ἔχει μεγάλας δυσκολίας· διότι 10 χιλιάδες ἄνδρες γυμνασμένοι ἤθελον παραλάβει ἄλλας 10 χιλιάδας ἐντὸς τῶν ὠργανισμένων αὐτῶν τάξεων, καὶ τοιουτοτρόπως εἰς ὀλίγου χρόνου διάστημα αἱ 20 χιλιάδες ἤθελον εὑρεθῆ ἐντελῶς κατηρτισμέναι. Τοῦτο συμβαίνει ἀκριβῶς εἰς τὰ μεγάλα Κράτη, εἰς τὴν Γερμανίαν, τὴν Αὐστρίαν, τὴν Γαλλίαν, τὴν Ῥωσσίαν κτλ. Λαμβάνουσιν αὗται τόσον ἀριθμὸν ἐπιστράτων, ὅσος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, καὶ σχηματίζουν τὸν στρατὸν τοῦ πολέμου. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἀπὸ 10 χιλ. ζητοῦμεν νὰ ἀναβιβάσωμεν ἀμέσως τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ εἰς 80,000 ἢ 100,000. Ἀλλ’ ὅταν λαμβάνωνται τοιαῦτα ἔκτακτα μέτρα, ὑπαγορευόμενα ἀπὸ ἐκτάκτους περιστάσεις, ἑπόμενον εἶναι, ὅτι θέλομεν ὑποχρεωθῆ εἰς ἐκτάκτους ἀποφάσεις, καὶ θέλομεν ὑποβληθῆ εἰς ἐκτάκτους στενοχωρίας, ἐκτάκτους θυσίας. Ἑπομένως οὐδεὶς πρέπει νὰ παραπονῆται ἢ νὰ δυσανασχετῇ ἀλλὰ πάντες μετ’ ἀνδρικῆς ἀποφάσεως νὰ ὑποστῶμεν τὰ δεινὰ χάριν τῆς δούλης πατρίδος. Ἰδοὺ οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι τοὐλάχιστον ἐμὲ πείθουσιν, ὅπως ὄχι μόνον ὑποστηρίξω τὸ νομοσχέδιον, ἀλλ’ ὅπως προσθέσω καὶ τροπολογίαν, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ τὸ δικαίωμα νὰ συλλάβῃ τοὺς ἀπαλλαγέντας καὶ τοὺς ψευδῶς ἢ οὐδαμῶς ἐγγραφέντας εἰς τὰ μητρῷα τῶν ἀῤῥένων, δολιευθέντος τοῦ νόμου, ὅπως μὴ ὑπηρετήσωσι τὴν πατρίδα.

§59ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§60ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐὰν ἦναι ἀνάγκη μεγαλειτέρας δυνάμεως, δυνάμει τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου, ἡ Κυβέρνησις δύναται, ὡς προεῤῥέθη, νὰ συλλέξῃ τοὺς ὑποχρέους τῶν ἑπομένων ἐτῶν, ἢ τοὺς νέους τῆς ἡλικίας ἀπὸ 18–20 ἐτῶν, οἵτινες ἐστρατεύοντο κατὰ τὸν παλαιὸν νόμον. Ἐπαναλέγω, κύριοι, εἰλικρινῶς πρὸς ὑμᾶς τὴν ἐμὴν πεποίθησιν. Τὸ ἔθνος πρέπει ν’ αὐξήσῃ ὅσον δύναται τὰς στρατιωτικὰς αὑτοῦ δυνάμεις, διότι ἐκ τούτων καὶ μόνον ἐξαρτᾶται ἡ τύχη τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐὰν μόνον μίαν μάχην κερδίσωμεν καὶ μάλιστα τὴν πρώτην, ἡ τύχη τοῦ Ἑλληνισμοῦ, κύριοι, ἀποφασίζεται διὰ παντὸς καὶ τὸ ἔθνος ἀνέρχεται εἰς τὸ ὕψος, τὸ ὁποῖον ἡ θεία πρόνοια προώρισε. Δὲν συμμερίζομαι παντάπασι τοὺς συλλογισμοὺς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι ἀρκεῖ νὰ πολεμήσωμεν, ὅπως νικηθῶμεν· ἐγὼ ἔχω διόλου τὴν ἐναντίαν ἰδέαν, τουτέστι νὰ πολεμήσωμεν διὰ νὰ νικήσωμεν· αἱ δὲ προτάσεις μου ἐπὶ τῆς ἰδέας ταύτης, κύριοι, ἐμελετήθησαν καὶ ὑποστηρίζονται νῦν παρ’ ἐμοῦ. Εἶναι ἀληθὲς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον ὑμῖν, ὅτι μικρὰ Κράτη εὑρέθησαν ἀπέναντι μεγάλων, καὶ ὅτι μετεχειρίσθησαν κατὰ τὰς δυνάμεις αὑτῶν, ὅπως ἀντισταθοῦν κατὰ τῶν ἐχθρῶν, χωρὶς νὰ καταφύγωσιν εἰς πολὺ ἔκτακτα μέτρα, ὡς ἡ Δανιμαρκία· ἡ Δανιμαρκία ὅμως εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην τοῦ ὑπερασπίσαι αἰφνιδίως τὴν ἀκεραιότητα τοῦ ἐδάφους αὑτῆς, κατέχουσα δὲ τὰς ὀχυρὰς θέσεις καὶ τὰ φρούρια τῆς χώρας, ἠδυνήθη ν’ ἀντισταθῇ ἐπὶ πολὺ, ἔπραξε δὲ πᾶν ὅ,τι ἠδύνατο, ὅπως μὴ παραδώσῃ τὴν χώραν αὐτῆς ἄνευ αἱματηρῶν ἀγώνων. Εἰς ὁμοίαν περίστασιν τοῦτ’ αὐτὸ ἠθέλομεν πράξει καὶ ἡμεῖς, ἴσως ἐπιτυχέστερον, ἀλλὰ δὲν πρόκεινται τ’ αὐτὰ πράγματα εἰς ἡμᾶς· διότι ἡμεῖς δὲν πρόκειται νὰ ἐπιχειρήσωμεν ἀμυντικὸν πόλεμον, ἀλλ’ ἐπιθετικόν· ἑπομένως ὁ ἐπιτιθέμενος πρέπει νὰ ἔχῃ μεγαλειτέρας δυνάμεις τοῦ ἐχθροῦ, καθ’ οὗ ἐπιτίθεται, διότι οὗτος κατέχει τὸν τόπον, τὰς ἰσχυρὰς αὑτοῦ θέσεις, τὰ φρούρια. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ἡ Ἤπειρος καὶ Θεσσαλία κατοικεῖται ὑπὸ Ἑλλήνων, ἀλλ’ εἰς χεῖρας αὐτῶν δὲν ὑπάρχει τίποτε πρόχειρον πρὸς ἔμμεσον ἐπίθεσιν κατὰ τοῦ ἐχθροῦ· ἑπομένως ἡμεῖς ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ εἰσβάλωμεν, νὰ ἐξωθήσωμεν τὸν ἐχθρόν, νὰ ἐξοπλίσωμεν τοὺς δούλους ἡμῶν ἀδελφοὺς, καὶ τότε οὗτοι ὄχι μόνον μεγάλην θὰ παράσχωσιν ἡμῖν συνδρομὴν, ἀλλὰ καὶ θὰ πολλαπλασιάσωσι τὸν στρατὸν, ὅπως οὗτος καθέξῃ ἀσφαλῶς τὸν τόπον καὶ χωρήσῃ πρὸς τὰ ἐμπρός. Ὅταν λοιπὸν τὰ πράγματα ἔχωσιν οὕτω, δὲν ἔχομεν καιρὸν νὰ προτάσσωμεν δισταγμοὺς, ἀλλὰ πρέπει, τὸ ἐπαναλέγω, νὰ προβῶμεν εἰς δραστηριωτέρας ἐργασίας, νὰ λαλήσωμεν δὲ εἰλικρινέστατα εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, λέγοντες εἰς αὐτοὺς, ὅτι τὰ πάντα θὰ ὑποστῶμεν διὰ τὴν δόξαν τῆς πατρίδος μας καὶ τὴν ἑνότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅτι τὰ πάντα θὰ θυσιάσωμεν ἀποφασιστικῶς καὶ ἐσκεμμένως· ἀφοῦ δὲ πράξωμεν νῦν τὸ ἐφ’ ἡμῖν, τὰ λοιπὰ μένουσιν εἰς τὴν θείαν πρόνοιαν, καὶ ὁ Ὕψιστος ἂς κάμῃ ὅ,τι θέλῃ. (Εὖγε.)

§61ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλλε νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ἔλεγε: «προτίθεμαι νὰ κηρύξω τὸν πόλεμον, ἀλλ’ οἱ ὑπάρχοντες νόμοι δὲν μοὶ χορηγοῦσι τὰς ἀναγκαίας δυνάμεις, ἑπομένως ζητῶ νὰ ψηφίσητε, ὅτι πάντες οἱ δυνάμενοι νὰ φέρωσιν ὅπλα πρέπει νὰ κληθῶσιν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ,» οὐδεὶς νομίζω ἤθελεν ἀντιλέξει· διότι, προκειμένου περὶ πολέμου, οἱ πάντες συμφωνοῦμεν, ὅτι πάντες ὀφείλομεν νὰ προσέλθωμεν καὶ νὰ προσφέρωμεν ὅ,τι καὶ ἂν ἔχωμεν· ἀλλὰ, προκειμένου νὰ συζητήσωμεν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον δὲν προβάλλεται ὑπὸ τοιοῦτον τύπον, νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον σχετίζεται μὲ τοὺς ὑφισταμένους νόμους, τὸ ὁποῖον ὑποθέτει ὁμαλὴν καὶ εἰρηνικὴν κατάστασιν, ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον τὸ νομοσχέδιον τοῦτο δύναται νὰ συμβιβάσῃ τὰς ἀνάγκας τὰς στρατιωτικὰς μὲ τὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας, χωρὶς νὰ θεωρηθῶμεν ἀντιτασσόμενοι εἰς τὴν ἐνέργειαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ τόπος δύναται αὔριον νὰ εὑρεθῇ. Ἀλλὰ σήμερον συζητοῦμεν ἐπὶ τῶν ἐνεστώτων, καὶ ζητοῦμεν νὰ συμβιβάσωμεν τὰς προσωρινὰς ἀνάγκας μὲ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ λοιπὸν νὰ ἐκθέσω δι’ ὀλίγων λέξεων τὴν ἰδέαν μου, καὶ νὰ ὑποστηρίξω τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν. Ὁ νόμος, κύριοι, τῆς γενικῆς στρατολογίας εἶναι θεσμὸς, τὸν ὁποῖον ὄχι πολλὰ ἔθνη τῆς Εὐρώπης παρεδέχθησαν μέχρι τοῦδε· εἶναι θεσμὸς, τὸν ὁποῖον ἰδίως θὰ ἀπαντήσητε εἰς τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχουσι μεγάλον πληθυσμόν. Ἡ Ἑλλὰς ἐφέτος μόνον εἰσήγαγε τὸ σύστημα τοῦτο, ὄχι βεβαίως ἕνεκα τοῦ μεγάλου πληθυσμοῦ της, ἀλλ’ ἕνεκα τῆς κοινωνικῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται, διότι δὲν ἔχομεν οὔτε βιομηχανίαν, οὔτε γεωργίαν ἀνεπτυγμένην, ὥστε νὰ εἴπωμεν, ὅτι δυνάμεθα νὰ μιμηθῶμεν τὰ μεγάλα Κράτη· ἐδέχθημεν τὸ μέτρον τοῦτο, ἕνεκα τῆς ἐξαιρετικῆς θέσεως, εἰς ἣν εὑρίσκεται ὁ τόπος οὗτος. Ἡ Ἑλλὰς ἐσκέφθη πρὸ 2 ἢ 3 ἐτῶν, ὅτε ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἤρχισε νὰ διαδραματίζηται τὸ δρᾶμα, τὸ ὁποῖον προχθὲς ἔληξεν, ὅτι ἡ θέσις της ἦτο τοιαύτη, ὥστε πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κάμῃ χρῆσιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεών της. Ἐφρόντισε λοιπὸν νὰ τεθῇ εἰς τοιάνδε θέσιν, ὥστε νὰ δύναται νὰ ἀναπτύξῃ ἐν ἀνάγκῃ τὰς δυνάμεις της ταύτας· διὰ τοῦτο ἐψηφίσαμεν τὸν νόμον περὶ γενικῆς στρατολογίας, ἂν καὶ δὲν συμβιβάζηται μὲ τὴν κοινωνικὴν ἀνάπτυξιν τῆς Ἑλλάδος. Ὁ νόμος οὗτος ἤρχισε νὰ λειτουργῇ κατὰ τὸ τρέχον ἔτος, ἀλλ’ εὐθὺς κατὰ τὴν ἐφαρμογήν του ἐπῆλθεν ἡ στιγμή, ἥτις προεβλέπετο, καὶ ἡ Ἑλλὰς ἠναγκάσθη νὰ μὴ ἐφαρμόσῃ κατὰ γράμμα τὸν νόμον· ἀλλ’ ἀντὶ μιᾶς δέκα συγχρόνως ἐκλήθησαν ἡλικίαι, καὶ οὕτω κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο ὁ τόπος συνεισφέρει ὅ,τι ἤθελε διαθέσει μέχρι τοῦ 1891. Καὶ ὁ κλονισμὸς οὗτος, τὸν ὁποῖον ἡ κοινωνία αἰσθάνεται, εἶναι μικρός; Ὅσον καὶ ἐὰν θέλητε νὰ τὸ ἀρνηθῆτε, ὁ κλονισμὸς ἐπέφερε μεταβολὴν εἰς ὅλας τὰς τάξεις, ὁσοσδήποτε καὶ ἂν θεωρηθῇ, ὅτι εἶναι ὁ ἐνθουσιασμός. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποκρύψωμεν καὶ νὰ ἀποσιωπήσωμεν, ὅτι ὑπεβλήθημεν εἰς βάρη μεγάλα, εἰς λίαν ἐπαισθητὰ, τὰ ὁποῖα πρώτην φορὰν αἰσθανόμεθα. Ἀπέναντι λοιπὸν, κύριοι, τοιαύτης καταστάσεως, ἀπέναντι τοιούτων συνεπειῶν, δὲν πρέπει νὰ ἤμεθα προσεκτικοὶ, ὅταν πρόκηται τὸ ἔκτακτον τοῦτο μέτρον νὰ ἐπιτείνωμεν, δὲν πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν, ὥστε νὰ συμβιβάσωμεν τὰς παρούσας ἀνάγκας μὲ τὴν κοινωνικὴν κατάστασιν, ἵνα μὴ ἐπέλθῃ πρὸ τοῦ καιροῦ ἡ ἀπογοήτευσις ὑπὸ τὸ βάρος τοῦ ἐκτάκτου αὐτοῦ μέτρου, τὸ ὁποῖον ἐπὶ ἑπτὰ ἤδη μῆνας ἐξακολουθεῖ ἐφαρμοζόμενον ἐν τῇ χώρᾳ; Τὸ νομοσχέδιον τῆς Κυβερνήσεως ζητεῖ, ἵνα τὰ ἄρθρα τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, διὰ τῶν ὁποίων ὁ νόμος οὗτος μεθοδικῶς λειτουργεῖ, θεωρηθῶσι κατηργημένα, καὶ ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἐλαφρυντικὰ μέσα, ὅλαι αἱ εὐκολίαι, τὰς ὁποίας ὁ νόμος χορηγεῖ, νὰ καταργηθῶσι, καὶ νὰ λειτουργήσῃ ὁ νόμος ἀπὸ τοῦδε ὅπως ἤθελε λειτουργήσει ἐν ὥρᾳ πολέμου· ἀλλ’ εἶναι ἀπαραίτητος ἀπὸ σήμερον ἡ τοιαύτη μεταβολή; Δὲν δυνάμεθα τὰς παρουσιαζομένας ἀνάγκας νὰ συμβιβάσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν μὲ ὀλιγωτέραν αὐστηρότητα; Ἰδοὺ κατ’ ἐμὲ ποία ἡ σκέψις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ μᾶς ἀπασχολήσῃ, καὶ ποῖος ὁ σκοπὸς, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἐπιδιώξωμεν. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει 43,000 ἐπιστράτους καὶ 12,000 ἐθελοντῶν, τὸ ὅλον 55,000· ὑπολογίζω, ὅτι ἂν λάβωμεν ἐκ τῶν ἐφέδρων 15,000, οἱ ὁποῖοι δὲν ὑπάγονται εἰς ἀπαλλαγὰς, θέλομεν ἔχει 70,000· τί ὑπολείπεται μέχρι τῆς συμπληρώσεως τοῦ ἀπαιτουμένου κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τῆς Κυβερνήσεως ἀριθμοῦ, ἐπὶ τῷ σκοπῷ τῆς ἐνεργείας; 10,000. Καὶ νομίζετε, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἦναι ἀπὸ τοῦδε ὑπὸ τὰ ὅπλα ὅλος αὐτὸς ὁ στρατός; Δὲν ἔχομεν παράδειγμα εἰς οὐδὲν μέρος τοῦ κόσμου, ὅτι ὅλος ὁ στρατὸς τίθεται ὑπὸ τὰ ὅπλα πρὶν κηρυχθῇ ὁ πόλεμος. Ἐννοῶ, ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη ἐκγυμνάσεως, ἀλλ’ ὅταν ἔχετε 70,000 γεγυμνασμένους, τὰς 10,000 δύνασθε ταχέως νὰ γυμνάσητε· ἔχετε καιρὸν νὰ τοὺς προετοιμάσητε, διότι αὐτοὶ θὰ χρησιμεύσωσιν ὡς ἐφεδρεία τῆς δυνάμεως, ἥτις πρώτη θὰ ταχθῇ ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ. Συνεπείᾳ τοῦ ὑπολογισμοῦ τούτου ἐθεώρησα, ὅτι ἐὰν δεχθῶμεν τὸν περιορισμὸν τῶν ἀπαλλαγῶν εἰς μόνους τοὺς ἐφέδρους, καὶ ἂν παραδεχθῶμεν τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Κασιμάτη, κατὰ τὴν ὁποίαν μένει εἰς πᾶσαν οἰκογένειαν στερουμένην πατρὸς εἷς ὀρφανός, συμβιβάζομεν τὴν ἀπαίτησιν τῆς Κυβερνήσεως μὲ τὴν κοινωνικὴν ἀνάγκην· ἐὰν τροποποιήσωμεν, λέγω, τὸ νομοσχέδιον ὑπὸ τὸν τύπον τοῦτον, θέλομεν ἔχει 15,000 ἐφέδρους, τοὺς ὁποίους δυνάμεθα νὰ καλέσωμεν, χωρὶς νὰ ὑπολογίσωμεν τοὺς καθυστεροῦντας ἐπιστράτους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠξεύρω εἰς πόσον ἀριθμὸν δύνανται νὰ φθάσωσιν. Ὑπολογίζω τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐφέδρων καὶ νομίζω, ὅτι, ἐὰν τροπολογηθῇ οὕτω τὸ νομοσχέδιον, ἤτοι νὰ περιορισθῇ ἡ κατάργησις τῶν ἀπαλλαγῶν εἰς τοὺς ἐφέδρους, τηρουμένης τῆς ἐξαιρέσεως τῶν ὑπαγομένων εἰς τὴν πρώτην καὶ δευτέραν παράγραφον τοῦ ἄρθρου 33 τοῦ στρατολογικοῦ νόμου, θέλομεν ἔχει ἀριθμὸν ἀρκετὰ σπουδαῖον καὶ δὲν θὰ ὑπολείπεται παρὰ μικρὸς ἀριθμὸς, ὁ ὁποῖος ἐν καιρῷ πολέμου θέλει προσέλθει. Ὅλα δὲ τὰ ἄλλα προταθέντα μέτρα εἶναι, κύριοι, περιττὰ, διότι ἐν καιρῷ πολέμου ἡ ἀνάγκη θέλει ὑποχρεώσει τοὺς πάντας νὰ προσέλθωσιν. Ἀπὸ σήμερον μόνον ἂς φροντίσωμεν νὰ κανονίσωμεν τὰς ἀναγκαίας δυνάμεις, ὅπως ἀποπερατωθῇ ἡ προπαρασκευὴ, τὴν ὁποίαν πρὸ 7 μηνῶν ἐπεχειρήσαμεν. Νομίζω, ὅτι διὰ τοῦ τρόπου τούτου ὁ σκοπὸς ἐκπληροῦται, καὶ δὲν θέλει ἐπέλθει νέος κλονισμὸς εἰς τὴν κοινωνίαν, διότι, ὡς γνωρίζετε, ὅταν ἐφηρμόσθη ἡ ἐπιστρατεία κατὰ μῆνα Ἰούνιον, ὑπὸ ὅλας τὰς ἀπαλλαγὰς καὶ τὰς ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, ἡ κοινωνία ἐκλονίσθη ἐπαισθητῶς καὶ ὑπεβλήθη εἰς πολλὰς ζημίας καὶ ἀνεπανορθώτους. Σήμερον ὅμως δὲν εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ λάβωμεν μέτρον, ὅπερ θέλει ἐπιφέρει τὴν ἐντελῆ ἐρήμωσιν. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ νὰ ψηφισθῇ ἡ ἑξῆς τροπολογία μου, εἰς τὴν ὁποίαν προσέθεσα τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Κασιμάτη, καὶ ἥτις διατυποῦται ὡς ἑξῆς: «Ἐπιτρέπεται νὰ κληθῶσιν ὑπὸ τὰ ὅπλα, κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἐπιστρατεύσεως τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, ὅσοι ἐκ τῶν ἐπὶ τρίμηνον ἢ καὶ πλείονα χρόνον ἐν τῷ στρατῷ ὑπηρετησάντων ἀπαλλάσσονται προσωρινῶς τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας, πλὴν τῶν ὑπαγομένων εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν ἐδαφίων 1 καὶ 2 τοῦ ἄρθρου 33 τοῦ περὶ στρατολογίας ΨΙΣΤʹ νόμου.»

§62ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ μὴ ὑπηρετήσαντες νὰ μὴ κληθῶσιν;

§63ΡΙΚΑΚΗΣ. Αὐτοὶ ἐκλήθησαν.

§64ΦΙΛΗΜΩΝ. Πῶς δικαιολογεῖτε τὴν μὴ ἀπαλλαγὴν τῶν ἐφέδρων, τῶν τελεσάντων ἤδη τὸ καθῆκόν των, ὑπάγετε δὲ εἰς τὰς ἀπαλλαγὰς τοὺς μὴ ὑπηρετήσαντας;

§65ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἰδοὺ πῶς δικαιολογῶ τὴν τροπολογίαν μου· προσπαθῶ ὅσον τὸ δυνατὸν νὰ περιορίσω τὸ βάρος εἰς μικρότερον κύκλον, δὲν ἀποβλέπω εἰς τὰς ἀτομικὰς ζημίας ἢ εἰς τὰς ἀτομικὰς ὠφελείας, ἀλλὰ εἰς τὴν κοινὴν ὠφέλειαν, ἑπομένως λαμβάνω ὑπὸ γενικὴν ἔποψιν τὴν ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος. Ἐὰν παραδεχθῆτε τὸν νόμον δι’ ὅλους τοὺς ἀπαλλασσομένους ἐπιστράτους, οὗτοι εἰσὶ πλείονες τῶν 20,000, ἑπομένως θέλετε εὑρεθῇ αὔριον εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ καλέσητε 20,000 εἰς τὰ ὅπλα καὶ νὰ στερήσητε 20,000 οἰκογενείας ἀπὸ τοὺς προστάτας, τοὺς ὁποίους ὁ στρατολογικὸς νόμος ἀφῆκεν εἰς αὐτάς. Αὐτὸς εἶναι ὁ πρῶτος λόγος· ὁ δεύτερος εἶναι ὁ ἑξῆς· Ἀναγνωρίζω, ὅτι εἶναι ἀπαραίτητος ἀνάγκη ἡ ἐφεδρεία νὰ προσέλθῃ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Οἱ ἔφεδροι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐγυμνάσθησαν, οἱ ὁποῖοι ἀπέκτησαν τὴν στρατιωτικὴν ἀγωγὴν καὶ θέλουσι χρησιμεύσει ὡς διδάσκαλοι καὶ παράδειγμα εἰς τοὺς νεοσυλλέκτους! οἱ ἔφεδροι λοιπὸν, καθ’ ὅσον ὁ χρόνος πλησιάζει, εἶναι ἀνάγκη νὰ προσέλθωσιν· ἑπομένως νομίζω, ὅτι, ἐνῷ διὰ τῆς τροπολογίας μου περιορίζω τὰς δυσχερείας, αἱ ὁποῖαι θέλουσιν ἐπέλθει πρὸς τὴν κοινωνίαν, ὑπηρετῶ καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ στρατοῦ. Αὐτοὶ οἱ δύο λόγοι ὑπηγόρευσαν τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ὑποβάλω. Περιορίζομαι, κύριοι, εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ ἂς μοὶ συγχωρηθῇ μικρὰ παρέκβασις πρὶν τελειώσω τὴν ὁμιλίαν μου. Περιορίζομαι εἰς μόνον τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον, καὶ νομίζω περιττὸν νὰ κάμω παρεκβάσεις, ἂν καὶ λαμβάνω τὸν λόγον μετά τινας τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἵτινες πολλὰ εἶπον ἐκτὸς τοῦ ζητήματος τούτου. Ἀποφασίσαντες, κύριοι, νὰ παραμείνωμεν μέχρι τέλους τῆς λήξεως τῆς συνόδου, ὅπως ἐξακολουθήσωμεν τὰς ἐργασίας μας, εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ τινῶν ἡμερῶν εἶπεν ὁ ἔντιμος ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἐννοοῦμεν, εἶπε, συντρέχοντες τὴν Κυβέρνησιν, νὰ τῇ δώσωμεν ὅλα τὰ μέσα, τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην, διότι οὕτως ἐκπληροῦμεν τὸ καθῆκόν μας· δὲν ἐννοοῦμεν νὰ γεννῶμεν ζητήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ὑπηρετοῦσι γενικὰ συμφέροντα καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσι πρακτικὸν σκοπόν. Ἐννοοῦμεν νὰ ὑποστηρίζωμεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα νομίζομεν ἀναγκαῖα, καὶ εἰς αὐτὸ ὀφείλομεν ν’ ἀποβλέψωμεν. Ἑπομένως, κύριοι, πᾶσα συζήτησις ἐκτὸς τοῦ ἀντικειμένου τούτου, πᾶσα συζήτησις ξένη βλάπτει, ἀντὶ νὰ ὠφελήσῃ, τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Τί ὠφελεῖ νὰ ὑποστηρίζῃ τις τὴν Κυβέρνησιν καὶ καθεκάστην νὰ ἐπαναλαμβάνῃ, ὅτι δὲν ἔχει αὕτη τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ τόπου, δὲν εἶναι ἀξία νὰ κάθηται ἐκεῖ ὅπου κάθηται, καὶ ὅτι δὲν πιστεύει εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπαγγέλλεται; Ὑπηρετεῖται οὕτω τὸ κοινὸν συμφέρον; Ἐνισχύει ἡ τοιαύτη πολιτικὴ τὴν Κυβέρνησιν, ἢ τὴν κλονίζει; Ναί, κλονίζουσα τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ὁπωσδήποτε εὑρίσκεται εἰς τὰ πράγματα καὶ ἥτις θέλει ἐξακολουθήσει κυβερνῶσα κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην ἐποχήν, βλάπτει σπουδαίως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι ὑπηρετεῖ.

§66ΑΘ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριοι Βουλευταί, πρὸ ἡμερῶν ἐκ τῆς θέσεώς μου ἀνήγγειλα, ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγεν ἡ Κυβέρνησις, ἂν καὶ ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἦτο ἐντελῶς περιττὸν, διότι, εἰς ἣν εὑρισκόμεθα σήμερον θέσιν, ἡ Κυβέρνησις ἐξ αὐτοῦ τοῦ νόμου ἀντλεῖ τὸ δικαίωμα τοῦ ν’ ἄρῃ τὰς ἀπαλλαγὰς, αἵτινες διὰ τοῦ διατάγματος τοῦ Αὐγούστου, κυρωθέντος μετὰ ταῦτα παρὰ τῆς Βουλῆς, ἐδόθησαν· καὶ λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶχε τὸ δικαίωμα, διότι ἀπὸ τῆς συγκαλέσεως τῆς ἐφεδρείας ἐννοῶ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, καὶ μετὰ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔχομεν, εὑρίσκεται εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν. Ὅλοι, κύριοι, μηδενὸς ἐξαιρουμένου καὶ ἐκ τῆς μιᾶς καὶ ἐκ τῆς ἄλλης φάλαγγος, καὶ οἱ Βουλευταὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐδήλωσαν, ὅτι δὲν ἀνήκουν εἰς κόμματα, οὐδέποτε διημφισβήτησαν, ὅτι ὁ πόλεμος δὲν εἶναι βέβαιος. Ὁ πόλεμος, κύριοι, μᾶς ἐπεβλήθη ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, καὶ ὀφείλομεν νὰ πολεμήσωμεν, διότι ἐὰν δὲν πολεμήσωμεν, θέλομεν ὁμοιάσει πρὸς τοὺς ἀναξίους ἐκείνους κληρονόμους, τῶν ὁποίων οἱ γονεῖς ἄφησαν μεγάλην περιουσίαν, καὶ εἶναι ἀνίκανοι νὰ διεκδικήσωσι τὰ δικαιώματά των καὶ ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων. Ὁ καιρὸς τῆς ἐνεργείας ἐπέστη, μὴ πλανᾶσθε, μὴ ἔχετε διαφορετικὴν ἰδέαν, ὁ πόλεμος μᾶς ἐπεβλήθη διὰ τῆς ἀποφάσεως, τὴν ὁποίαν ὁμόθυμος ἡ Εὐρώπη ἐξέδοτο, καὶ δὲν ἔχομεν κανὲν δικαίωμα ἡμεῖς νὰ μεταβάλωμεν οὔτε κατὰ κεραίαν τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης, οὔτε ν’ ἀνταλλάξωμεν τὰς ἐπιδικασθείσας χώρας πρὸς ἄλλας χώρας, καθόσον ὀφείλομεν νὰ δεχθῶμεν τὸν κλῆρον, ὃν ἐπιδίκασεν ἡ τύχη ἐπὶ τοὺς δυστυχεῖς ἐκείνους ἀδελφοὺς ἡμῶν, οἵτινες μετὰ μακρὰν αἰώνων δουλείαν ἔλαβον ὑπὲρ αὐτῶν πλέον μίαν ἀπόφασιν. Καὶ ποῖον δικαίωμα ἔχομεν ν’ ἀνταλλάξωμεν ἡμεῖς τοὺς ἤδη ἐλευθερωθέντας διὰ μιᾶς ἀποφάσεως τῆς Εὐρώπης δι’ ἄλλων ἐπίσης ἀγαπητῶν ἀδελφῶν μας; καὶ μία τοιαύτη ἀπόφασις τῆς Ἑλλάδος δὲν θέλει γεννήσει τὴν δυσπιστίαν, τὴν ψυχρότητα καὶ τὴν διαίρεσιν τῆς μητρὸς πρὸς τὰ τέκνα αὐτῆς; προσέξατε! Ἡ ἀπόφασις τῆς Ἑλλάδος ὀφείλει νὰ ἦναι μία, ἡ ἐκτέλεσις τῆς ἀποφάσεως τῆς Εὐρώπης, καὶ ἐπειδὴ τοῦτο, ὡς σήμερον τὰ πράγματα δεικνύουν, ἀδύνατον εἶναι, διότι ἡ Τουρκία δὲν ὑποκύπτει εἰς τὴν θέλησιν τῆς Εὐρώπης, ὁ πόλεμος εἶναι βέβαιος καὶ ὁ καιρὸς τῆς ἐνεργείας ἐπέστη. Βεβαίως, κύριοι, ἡ ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης ἀποτελεῖ σήμερον τὸν κώδικα τοῦ δημοσίου δικαίου αὐτῆς, καὶ μάτην ἐπροσπάθησαν ἄλλοι ν’ ἀποδείξουν, ὅτι ἡμεῖς δὲν ἐκτησάμεθα δικαίωμα ἐπὶ τῶν ἐπαρχιῶν Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας, ὅταν τὸ δικαίωμα τοῦτο δὲν μᾶς τὸ ἔδωκεν, ὡς ἰσχυρίσθησαν, ὁ πόλεμος. Τοῦτο δὲν ἐφαρμόζεται εἰς τὴν Τουρκίαν, διότι ὁ πόλεμος ὁ τελευταῖος, ὁ ὁποῖος μετέβαλε τὸν χάρτην τῆς Ἀνατολῆς, ἐγέννησε τὴν συνθήκην τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, ἀλλὰ τὴν συνθήκην ἐκείνην, ἡ ὁποία ἦτο τὸ δημόσιον δίκαιον, κατὰ τοὺς ἰσχυριζομένους ταῦτα σήμερον, τὴν ἐξέσχισαν, καὶ νέον δίκαιον ἐνεκαίνισαν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, τὴν πρώτην συνθήκην ἀντικαταστήσαντες δι’ ἑτέρας ἀποφάσεως κοινῆς τῆς Εὐρώπης, ἑπομένως πᾶν ὅ,τι ἀπεφασίσθη ὑπὲρ ἡμῶν, εἶναι ἀνεγνωρισμένον δίκαιον, καὶ ἐὰν θελήσωμεν κατ’ ἐλάχιστον νὰ διαμφισβητήσωμεν τὴν ἀπόφασιν, εἴμεθα ἀνάξιοι κληρονόμοι τῶν πατέρων ἡμῶν. Οὐδεὶς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ξεσχίσῃ τὸν ἐπίσημον τίτλον, τὸν ὁποῖον ἀπεκτήσαμεν· ὀφείλομεν ἢ νὰ τὸν πραγματοποιήσωμεν ἢ νὰ μὴ ζητήσωμεν τίποτε. Κύριοι, ὁ πόλεμος εἶναι ἀνάγκη σήμερον δι’ ἡμᾶς, καὶ δὲν συμφωνῶ οὔτε πρὸς τὸν κ. Μεσσηνέζην, ὁ ὁποῖος εἶπεν, ἐὰν μᾶς ὑποστηρίξουν τινὲς τῶν Δυνάμεων, ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ κάμῃ τὸν πόλεμον· καὶ ἂν σήμερον αἱ Δυνάμεις ὅλαι, ὅπερ ἀπίθανον, ἤθελον ἀθετήσει ὅ,τι χθὲς ἀπεφάσισαν, ὀφείλει ἡ ἐλευθέρα χώρα, ἢ νὰ σκεπασθῇ ὑπὸ τὰ ἐρείπια τῶν μεγάρων αὐτῆς, ἅτινα ἀνήγειρε πεντηκονταέτις ἐλευθερία ἢ καὶ ἡ δούλη νὰ ἐπανακτήσῃ τὴν ἐλευθερίαν της (χειροκροτήματα ῥαγδαῖα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου). Βεβαίως, κύριοι, ἐγὼ δὲν εἶμαι φίλος τῆς κυβερνήσεως, ἐπροσπάθησα νὰ τὴν ῥίψω, διότι ἡ πεποίθησίς μου ἦτο, ὅτι, ὡς ἔχουσι σήμερον τὰ πράγματα, ἀπῃτοῦντο ἄλλαι χεῖρες ἱκανώτεραι καὶ στιβαρώτεραι· ἀλλ’ ἀφοῦ δὲν ἠδυνήθημεν ν’ ἀντικαταστήσωμεν τὴν κυβέρνησιν διὰ τῆς κυβερνήσεως τοῦ κ. Τρικούπη, ὀφείλω εἰς τὸ σύστημα τῆς παρούσης κυβερνήσεως νὰ δώσω πλήρη ὑποστήριξιν. Ἤμην ἀνέκαθεν κατὰ τῶν ἀπαλλαγῶν, ἤδη κατὰ διπλάσιον λόγον εἶμαι κατ’ αὐτῶν, διότι εἶμαι ἀντιπολιτευόμενος καὶ διότι θέλω νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τοῦ συστήματός της πλήρη ἡ κυβέρνησις, δὲν θέλω τὸ ὑπουργεῖον τοῦ κ. Κουμουνδούρου νὰ εἴπῃ αὔριον, ὅτι δὲν τὸ ἀφήσαμεν νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ στρατιωτικόν του σύστημα, καὶ διὰ τοῦτο ἐπῆλθον — ὃ μὴ γένοιτο — τὰ κακὰ ἀποτελέσματα, θέλω τὸ στρατιωτικὸν σύστημα τοῦ ὑπουργείου νὰ λειτουργήσῃ πληρέστατα, διὰ νὰ ἔχῃ καὶ πλήρη τὴν εὐθύνην. Δὲν συμφωνῶ πρὸς τὸν κ. Καλλιγᾶν καὶ τοὺς ἀξιοτίμους Βουλευτὰς, οἵτινες προηγόρευσαν, εἰπόντες, ὅτι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι πολιτικὸν, καὶ διὰ τοῦτο τὸ πολεμοῦν. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἐναντίαν γνώμην, ἐὰν ἡ πρότασις αὕτη ἐφέρετο ὡς ζήτημα πολιτικὸν, καὶ ἐνόμιζον, ὅτι διὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς ἤθελον ἀνατρέψει τὴν κυβέρνησιν, ἤθελον ψηφίσει κατὰ· ἀλλὰ διότι ἀκριβῶς τὸ ζήτημα δὲν εἶναι πολιτικόν, διὰ τοῦτο τὸ ὑποστηρίζω σήμερον μετὰ διπλασίας δυνάμεως.

§67ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Κατὰ τὴν γνώμην σας;

§68ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα, κατὰ τὴν γνώμην μου. — Λοιπὸν, κύριοι, ἡ γνώμη μου εἶναι δι’ οὓς ἀνέφερον λόγους, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τῆς κυβερνήσεως πρέπει νὰ ψηφισθῇ, διὰ νὰ μάθουν πάντες, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὸν καιρὸν τῆς ἐνεργείας, καὶ ὅτι τὸν χρόνον αὐτὸν τὸν πολύτιμον πρέπει νὰ μὴ ἀφήσωμεν νὰ παρέλθῃ ἐπὶ ματαίῳ. Ἂς ἐνθυμηθῶμεν, κύριοι, ὅτι σήμερον εὑρισκόμεθα εἰς τὴν 10 Μαρτίου, καὶ ὁ καιρὸς ἐπλησίασεν ἢ νὰ διεκδικήσῃ ἡ Ἑλλὰς τὰ δικαιώματά της, ἢ νὰ λείψῃ ἀπὸ τοῦ νὰ θεωρῆται Κράτος. (Χειροκροτήματα).

§69Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ τὰ λεχθέντα πρὸ δέκα περίπου ἡμερῶν καὶ τὰ συμβάντα κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν ἡμερῶν τούτων μοὶ ἐνεδείκνυον, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ προσπαθήσω ν’ ἀποφύγω πάσῃ δυνάμει ἀπὸ τοῦ νὰ μετάσχω τῶν συζητήσεων. Καθ’ ὃν τρόπον φρονῶ, ὅτι ὀφείλουσι νὰ πολιτεύωνται τὰ μέλη τοῦ κοινοβουλίου, ἐνόμιζον, ὅτι τὸ καθῆκον τοῦτο μοὶ ἐπεβάλλετο κατὰ πρῶτον λόγον. Ἐὰν ἦτο ἀληθὲς, ὅτι ἠπειλεῖτο ἡ ἀποσύνθεσις τοῦ κοινοβουλίου διὰ τῆς ἀναχωρήσεως τῶν μελῶν αὐτοῦ, καὶ τὸ ἀδύνατον τοῦ ἀπαρτισμοῦ συνεδριάσεων· ἐὰν τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν μετ’ εἰλικρινείας καὶ θάῤῥους ἐξεδήλωσε πρό τινων ἡμερῶν ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, συνεμερίζοντο πολλὰ μέλη τοῦ κοινοβουλίου μετέχοντα τῶν συζητήσεων, ἤθελον συντελέσει εἰς τὴν ἀπώλειαν τοῦ ὑπολοίπου βραχυτάτου χρόνου, καὶ ἤθελον εὐκολύνει τὴν προαίρεσιν, τὴν ὁποίαν μετὰ τοσαύτης παῤῥησίας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς σᾶς ὑπέδειξεν, ὅτι νομίζει ὅτι ἔχει καθῆκον νὰ ἔχῃ. Διὰ τοῦτο ἀπέφυγα ἐντελῶς νὰ μετάσχω τῆς συζητήσεως. Καὶ μολονότι τὰ λεχθέντα κατὰ τὰς ἐπανειλημμένας συζητήσεις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἦσαν τοσοῦτον πολλὰ, καὶ κατ’ ἐμὴν γνώμην καταφανῶς μὴ ἔλλογα, καὶ δυνάμενα διὰ τοῦτο νὰ μὲ παρορμήσωσιν εἰς τὸ βῆμα, προσεπάθησα νὰ μὴ τὸ πράξω. Καὶ δὲν τὸ πράττω σήμερον, εἰμὴ μόνον διὰ νὰ δικαιολογήσω δι’ ὀλίγων λέξεων τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν ἐγὼ καὶ οἱ φίλοι μου θέλομεν δώσει ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ νομοσχέδιον δὲν δίδει ἀφορμὴν εἰς οὐδεμίαν πολιτικὴν συζήτησιν. Πρόκειται νὰ ἐπικρίνωμεν τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν ἐξετέλεσε τοὺς νόμους περὶ ἐπιστρατεύσεως, μὴ κατατάξασα πάντας τοὺς ἐπιστράτους; Ὅτι παρέβη τὸ καθῆκον κατὰ τὸν σχηματισμὸν τοῦ στρατοῦ, τὸν ὁποῖον ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιστρατείας ἐσκόπει νὰ καταρτίσῃ; Ἦτο μάταιον νὰ περιμένωμεν νὰ μᾶς φέρῃ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, διὰ νὰ δώσωμεν τὴν γνώμην ἡμῶν ταύτην, διὰ νὰ ἐπικρίνωμεν τὴν Κυβέρνησιν. Κατὰ πᾶσαν στιγμὴν εἴχομεν τὸ καθῆκον τοῦτο, καὶ ἂν εἴχομεν τὴν γνώμην ταύτην, ἔπρεπε νὰ σπεύσωμεν νὰ ἐκπληρώσωμεν τὸ καθῆκύν μας, διότι αἱ ἡμέραι, τὰς ὁποίας διερχόμεθα, δὲν εἶναι ἡμέραι συνήθεις, οὐδὲ ἐπιτρέπεται εἴς τινα ν’ ἀναβάλῃ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντός του δι’ ἄλλοτε. Ἀλλὰ δὲν ἐπρόκειτο περὶ τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, οὔτε περὶ ἐπικρίσεως τῆς πορείας αὐτῆς, οὔτε κἂν σκέψις ἐὰν τὸ κοινοβούλιον πρέπῃ νὰ στηρίξῃ τὴν κυβέρνησιν ἢ ἀντ’ αὐτῆς ἄλλην νὰ σχηματίσῃ. Ἀλλὰ δὲν ἐπρόκειτο οὔτε συζήτησις περὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀποδεχθῇ τὸ κράτος. Δὲν ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν ποίαν πολιτικὴν πρέπει νὰ μετέλθῃ τὸ Κράτος, διὰ νὰ ἐκτελεσθῇ ἡ ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης, ἣν διὰ τοῦ βουλεύματος τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Βερολίνου ἐδήλωσε καὶ ἀνεκοίνωσε καὶ εἰς ἡμᾶς. Ἐπρόκειτο σήμερον νὰ συζητήσωμεν τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ μετέλθωμεν; ἐπρόκειτο σήμερον νὰ συζητήσωμεν ἂν πρέπῃ νὰ παρασκευάσωμεν στρατὸν, ἢ ἂν δὲν πρέπῃ νὰ παρασκευάσωμεν στρατὸν, καὶ πρέπει νὰ ζητήσωμεν δι’ ἄλλων διπλωματικῶν μέσων τὴν ἐκτέλεσιν τῆς εἰρημένης ἀποφάσεως; Τὴν ἐμὴν γνώμην περὶ τούτου ἐξεδήλωσα ἄλλοτε, δὲν εἶνε δὲ τοῦ παρόντος καιροῦ νὰ ἐπαναλάβω αὐτήν. Γνωρίζομεν, ὅτι τὸ κοινοβούλιον ὁλόκληρον ἀπεδέχθη νὰ μετέλθωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς παρασκευῆς τοῦ κράτους πρὸς πόλεμον. Καὶ ἀφοῦ ἀπεφάσισε τὸ κοινοβούλιον τὴν πολιτικὴν ταύτην, καθῆκον ἔχομεν πάντες νὰ δώσωμεν τὰ μέσα εἰς τὴν κυβέρνησιν, διὰ τῶν ὁποίων θέλει δυνηθῆ νὰ παρασκευάσῃ τὸν στρατὸν καὶ καταστήσῃ αὐτὸν ἱκανὸν ὡς προσδοκᾷ ὁ τόπος. Ὅταν δὲ ἡ κυβέρνησις, ἀφοῦ ἐξετέλεσε τὸν νόμον περὶ ἐπιστρατεύσεως, ἐδήλωσε καὶ κατέδειξεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συγκεντρώσῃ ἄνευ τοῦ τοιούτου νομοσχεδίου ἀριθμὸν ἀνδρῶν ἀνώτερον τῶν 53 ἢ 54 χιλιάδων, ὅταν ἐζήτησε παρὰ τῆς Βουλῆς τὰ μέσα νὰ αὐξήσῃ τὴν δύναμιν ταύτην καὶ νὰ τὴν ἀναβιβάσῃ εἰς 70 ἢ 80 χιλιάδας, πῶς εἶναι δυνατόν, ἀφοῦ ὁ τόπος ἀπεδέχθη τὴν πολιτικὴν ταύτην, νὰ ἀρνηθῇ τις τὴν συνδρομὴν ταύτην, τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις προσῆλθεν ἐπιζητοῦσα; Ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἀπεφάσισε νὰ ἐκτελέσῃ ὁ τόπος, δὲν εἶναι πολιτικὴ συνήθης, εἶναι πολιτική, ἡ ὁποία πρὸ παντὸς ἄλλου ἐπιβάλλει μεγίστας θυσίας εἰς τὰ ἄτομα καὶ εἰς τὰς κοινωνίας. Διὰ τοῦτο, ὅταν ἐσκέπτοντο νὰ μετέλθωσι πολιτικὴν τοιαύτην, ἔπρεπε νὰ σκεφθῶσι περὶ τούτου, διὰ νὰ ἴδωσιν ἂν συμφέρῃ νὰ ἀποδεχθῶσι τοιαύτην πολιτικήν· ἀποδεξάμενοι δὲ τὴν πολιτικήν, ἔλαβον βεβαίως ὑπ’ ὄψιν τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐφαρμογῆς αὐτῆς, καὶ ὑπελόγησαν τὰ μέσα, καὶ προέβησαν εἰς τὴν ἀπόφασιν. Ἀφοῦ ὅμως ἀπεφάσισαν νὰ ἀποδεχθῶσι τὴν πολιτικὴν ταύτην, δὲν ἠμποροῦμεν σήμερον ν’ ἀρνηθῶμεν τὰ μέσα. Διατί ἀρνούμεθα τὰ μέσα εἰς τὴν κυβέρνησιν; Διότι θέλομεν νὰ τιμωρήσωμεν αὐτήν, διότι δὲν ἐξετέλεσε τοὺς νόμους, διότι ἐνῷ ἠδύνατο νὰ συγκεντρώσῃ στρατὸν ἀνώτερον τῶν 54 χιλ. δὲν ἠδυνήθη νὰ συναθροίσῃ εἰμὴ μόνον 54 χιλ.; Ἀλλ’ ὅσοι φρονοῦσι τοῦτο ὤφειλον, ὅταν ἐπείσθησαν περὶ τούτου, ὅταν ἐπληροφορήθησαν περὶ αὐτοῦ νὰ μὴ περιμένωσι, διὰ νὰ φέρῃ ἡ κυβέρνησις τὸ νομοσχέδιον, ὅπως ἐλέγξωσιν αὐτήν, εἶχον καθῆκον ὡς ἐπληροφορήθησαν τοῦτο νὰ προσέλθωσι, νὰ ἐλέγξωσιν τὴν κυβέρνησιν, νὰ παραστήσωσιν, ὅτι ἐνῷ ἡ κυβέρνησις δυνάμει τοῦ νόμου περὶ ἐπιστρατεύσεως ἠδύνατο νὰ συναθροίσῃ ὑπὸ τὰ ὅπλα περισσοτέρους ἄνδρας, δὲν ἠδυνήθη νὰ συγκεντρώσῃ εἰμὴ μόνον 54 χιλ. ἀνδρῶν, καὶ νὰ ζητήσωσι τὴν ἀποδοκιμασίαν αὐτῆς. Δὲν δικαιοῦνται ὅμως τώρα νὰ ἀρνηθῶσιν εἰς τὴν κυβέρνησιν τὰ μέσα, διὰ νὰ αὐξήσῃ τὸν ἀριθμὸν τῶν 54 χιλ. εἰς 70 χιλ. Μὴ δίδοντες τὰ μέσα, τιμωροῦσι τὴν κυβέρνησιν, βλάπτουσι τὴν κυβέρνησιν, ἢ βλάπτουσιν αὐτὴν τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἐπέβαλον εἰς τὸν τόπον, καὶ οὗτος παρεδέχθη, διὰ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης; Τὸ νομοσχέδιον λοιπὸν δὲν ἔδιδεν ἀφορμὴν εἰς οὐδεμίαν πολιτικὴν συζήτησιν, οὔτε εἰς συζήτησιν πολιτικὴν περὶ τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, ἢ περὶ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν ἐκτελοῦνται οἱ νόμοι, ἢ περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ κοινοβουλίου πρὸς τὴν κυβέρνησιν, οὔτε εἰς συζήτησιν περὶ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ τόπος πρέπει νὰ μετέλθῃ, διὰ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης. Μίαν μόνην συζήτησιν ἔβλεπον δυνατὴν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, συζήτησιν καθαρῶς νομοθετικήν, συζήτησιν, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ φωτίσῃ τὸ κοινοβούλιον, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ φθάσῃ δι’ ἄλλου τρόπου ἧττον ἐπαχθοῦς εἰς τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἐπεζήτει ἡ Κυβέρνησις ὅταν εἰσήγαγε τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ἀλλὰ τοιαύτη συζήτησις δὲν ἐγένετο. Μόναι αἱ τροπολογίαι, τὰς ὁποίας ἐπρότεινεν ὁ βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων καὶ ὁ βουλευτὴς ἐκ Πατρῶν, μόναι αἱ τροπολογίαι αὗται ἀνέδειξαν προαίρεσιν εἰς τοιαύτην συζήτησιν. Ἡ τροπολογία ὅμως, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς κατὰ τὴν βʹ ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου, δὲν εἶχε σκοπὸν νὰ φωτίσῃ τὸ κοινοβούλιον ἐὰν ἦναι δυνατὸν νὰ ἐξευρεθῇ ἄλλος τρόπος ὀλιγώτερον ἐπαχθής, δι’ οὗ ν’ αὐξηθῇ ὁ στρατὸς ἀπὸ 54 εἰς 80 χιλιάδας, ἐξ ἐναντίας εἶχε σκοπὸν ν’ ἀναιρέσῃ τὸ νομοσχέδιον. Δὲν γνωρίζω τὶ εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐρωτώμενος ἐπὶ τῆς τροπολογίας τοῦ βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω ὅμως εἶναι, ὅτι τὸ κείμενον τοῦ νομοσχεδίου εἶναι εἰς πλήρη ἀντίθεσιν πρὸς τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ κύριος Καλλιγᾶς, καὶ ὅτι, ἐὰν ἐγίνετο δεκτὴ ἡ τροπολογία τοῦ κυρίου Καλλιγᾶ, ἀνῃρεῖτο ἐκ βάθρων καὶ ἐματαιοῦτο τὸ νομοσχέδιον. Ἐὰν τοιαύτην πρόθεσιν εἶχεν ὁ τὴν τροπολογίαν αὐτὴν προβαλὼν, τὴν προαίρεσιν ταύτην ἔπρεπε νὰ τὴν διακοινώσῃ καθαρῶς καὶ σαφῶς εἰς τὸ κοινοβούλιον. Κατὰ τὰς περιστάσεις ταύτας, ἀφοῦ τὸ νομοσχέδιον συνεδέετο μὲ τὰς στρατιωτικὰς παρασκευὰς τοῦ τόπου, καθῆκον εἶχε νὰ εἴπῃ παῤῥησίᾳ ἐὰν ἦναι ἐπιβλαβὲς ἢ ὠφέλιμον. Διὰ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδεχθῶ τὴν τροπολογίαν τὴν προταθεῖσαν παρὰ τοῦ κ. Καλλιγᾶ. Δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποδεχθῶ οὔτε τὰς τροπολογίας τὰς ὑπὸ τῶν βουλευτῶν ἐκ Κυθήρων καὶ Πατρῶν προβληθείσας, πλὴν ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δηλώσῃ, ὅτι δύναται ν’ ἀποδεχθῇ τινας ἐξ αὐτῶν· ἐν ὅσῳ δὲ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀποφαίνεται γνώμην ὑπέρ τινος αὐτῶν, ἡμεῖς θέλομεν ψηφίσει ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου. Δὲν εἶναι σύνηθες, κύριοι, νὰ μὲ ἀκούητε ἀποφαινόμενον τὴν αὐτὴν περίπου γνώμην μὲ τὸν ἀξιότιμον βουλευτὴν ἐκ Καλαβρύτων κ. Α. Πετιμεζᾶν. Κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην, δὲν τὸ ἀποκρύπτω, ἔχω ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου τὴν αὐτὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ εἰρημένος βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε ἐγὼ, οὔτε οἱ φίλοι μου θέλομεν ἀρνηθῆ τὴν ψῆφον ἡμῶν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου.

§70ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κατὰ τὴν σημερινὴν ἰδίως συνεδρίασιν ἐπὶ ἐσφαλμένων βάσεων ἐσυζητήθη τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ἠκούσθησαν βουλευταὶ λέγοντες, ὅτι ὑπάρχει ἀντίθεσις γνωμῶν ὡς πρὸς τὸ σύστημα τῆς πολιτικῆς ἐνεργείας μεταξὺ ἐκείνων, οἵτινες ὑποστηρίζουσι τὸ κυβερνητικὸν νομοσχέδιον, καὶ ἐκείνων, οἵτινες τὸ πολεμοῦσιν. Εἶπεν ἰδίως ὁ κ. βουλευτὴς Αἰγιαλείας, ὅτι ὑπάρχουσί τινες, οἵτινες ἐκ τῶν ἀγορεύσεων αὐτῶν ἀπεδείχθησαν ὑποχωροῦντες. Ἤκουσα καὶ ἐγὼ πάντας τοὺς ἀγορεύσαντας, καὶ τοὺς ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου ἀγορεύσαντας καὶ τοὺς κατὰ τοῦ νομοσχεδίου ἀγορεύσαντας, καὶ οὐδένα ἤκουσα εἰπόντα οὐδὲν, τὸ ὁποῖον νὰ ὑποδεικνύῃ, ὅτι ὑπάρχει τάσις πρὸς ὑποχώρησιν. Πάντας εἶδον ἐμφορουμένους τῆς αὐτῆς ἰδέας, ὅτι αἱ νομοθετικαὶ ἡμῶν ἀποφάσεις πρέπει ν’ ἀποῤῥέωσιν ἐκ τῆς πεποιθήσεως, ὅτι ὁ πόλεμος εἶναι ἀναπόφευκτος. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ πόλεμος εἶναι ἀναπόφευκτος, ἕπεται, ὅτι τὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τὰ μόνα ὀρθά; Ἕπεται βεβαίως, ὅτι πάντες, καὶ συμπολίτευσις καὶ ἀντιπολίτευσις, ὀφείλομεν νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν συνδρομὴν ἡμῶν, ὅπως παρασκευασθῇ πρὸς πόλεμον· ἀλλ’ ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι πρέπει νὰ ἀρνηθῶμεν εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς τὸ δικαίωμα νὰ κρίνωμεν περὶ τῶν προτεινομένων παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν πρέπει νὰ συζητήσωμεν περὶ αὐτῶν, ἵνα προσπαθήσωμεν νὰ πείσωμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς τῆς συμπολιτεύσεως περὶ τοῦ σφαλεροῦ τῶν μέτρων, ἐνῷ σφαλερὰ τὰ θεωροῦμεν; Καὶ εἰς ψηφοφορίαν κατὰ τῶν μέτρων δυνάμεθα νὰ προβῶμεν ἡμεῖς ἡ ἀντιπολίτευσις ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐπιφυλάξεως, διότι ἠξεύρομεν, ὅτι εἴμεθα μειονοψηφία, καὶ ἡ μειονοψηφία, ψηφίζουσα κατὰ τῶν μέτρων τῆς Κυβερνήσεως, οὐδαμῶς παρακωλύει τὴν ἐπιψήφισιν αὐτῶν. Ἐὰν ἤμεθα πλειονοψηφία, θὰ ἦτο ἄξιον σκέψεως κατὰ τίνα τρόπον πρέπει νὰ πολιτευθῶμεν, ψηφίζοντες ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, ἐὰν μὴ εἴχομεν τὴν ἀπόφασιν, καταψηφίζοντες αὐτοὶ, νὰ δεχθῶμεν τὴν εὐθύνην, ὅπως ἡμεῖς ὡς κυβέρνησις ἐκτελέσωμεν τὴν ἐναντίαν γνώμην. Ἀλλ’ ἐὰν ἤμεθα πλειονοψηφία, ἔστε βέβαιοι, ὅτι ἠθέλομεν ψηφίσει κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ ἠθέλομεν ἔλθει εἰς τὴν κυβέρνησιν, ὅπως ἐφαρμόσωμεν τὴν ἐναντίαν ἰδέαν, καὶ ἔχομεν τὴν πεποίθησιν, ὅτι οὕτω πράττοντες ἠθέλομεν ὑπηρετήσει τὴν πολιτικὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἐλπίζομεν, ὅτι ἐπ’ ἀγαθῷ ἐνεκαινίσαμεν. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Παρὰ τοῦ κ. προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἤκουσα ἐν τῇ ἀγορεύσει αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου λόγους, οἵτινες μὲ ἐλύπησαν βαθέως. Ἤκουσα τὸν κ. πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως εἰπόντα, ὅτι τὴν εὐθύνην ἐπὶ ταῖς συνεπείαις τῆς ἐπιστρατεύσεως δὲν φέρει ἡ παροῦσα κυβέρνησις, ἀλλὰ φέρει αὐτὴν ἡ παρελθοῦσα κυβέρνησις.

§71Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶπον αὐτὸ, ἀλλ’ εἶπον, ὅτι συνέπεια τῆς ἐπιστρατεύσεως εἶναι τὸ μέτρον τοῦτο.

§72ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἶπεν ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν παραδέχηται τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα αὐτὸς θεωρεῖ ὡς συνεπείας τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν ἔχει τὴν συναίσθησιν τῆς εὐθύνης τῆς ἀποφάσεως αὑτῆς, ὅτι τὴν ἐπιστράτευσιν αὐτὴ ἐκήρυξε, καὶ ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀπεδέχθη ὡς κληρονομίαν παρὰ τῆς προκατόχου τὴν ἐπιστράτευσιν, καὶ ἂν ἐργάζηται σήμερον ὑπὲρ τῆς ἐπιστρατεύσεως, τοῦτο πράττει, διότι εὗρε τὴν ἐπιστράτευσιν γεγονὸς τετελεσμένον. Εἶπε καί τι πλέον· ὅτι ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις ἐπιμείνῃ πολεμοῦσα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἀποδεικνύει, ὅτι ἤθελεν ἡ Ἑλλὰς ν’ ἀποδυθῇ εἰς πόλεμον ἀνίσχυρος, ὅτι ἤθελε νὰ προβῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς βεβαίαν ἧτταν, καὶ ἀποδεικνύει, ὅτι, κηρύξασα τὴν ἐπιστράτευσιν, ἐκήρυξεν αὐτὴν οὐχὶ πρὸς σκοποὺς ἐθνικοὺς, ἀλλὰ πρὸς σκοποὺς κομματικοὺς ἰδίους. Τοιούτους λόγους ἐξέφερεν ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἡμεῖς, κύριοι, δὲν εἴμεθα ἐξ ἐκείνων, οἵτινες ἀποκρούουσι τὴν εὐθύνην τῶν πράξεων αὐτῶν, οὐδὲ τῶν συνεπειῶν τῶν πράξεων αὐτῶν. Ἡμεῖς δὲν ἤλθομεν ποτὲ νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Βουλήν: «Ἡ ἐπιστράτευσις εἶνε ἐπίωρος ἢ πάρωρος ἢ πρόωρος», δὲν ἤλθομεν τοιαῦτα μὲν λέγοντες, ψηφίζοντες δὲ ὑπὲρ αὐτῆς, ἀλλ’ ἐπ’ εὐθύνῃ τῆς συμπολιτεύσεως καὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως καὶ καραδοκοῦντες, ὅπως αἱ ἀποτυχίαι αὐτῶν καὶ τοῦ ἔθνους παρασκευάσωσιν ὑπὲρ ἡμῶν τὸ μέλλον.

§73Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Κύριε πρόεδρε, τὸν λόγον.

§74ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡμεῖς ἠξεύρομεν, ὅτι τὸ χαρακτηριστικώτερον συστατικὸν τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἡ συναίσθησις τῆς εὐθύνη, καὶ θεωροῦμεν ἀνάξιον τοῦ πολιτεύεσθαι ἐκεῖνον, ὅστις θέλε νὰ πολιτευθῇ ἄνευ εὐθύνης. (Χειροκροτήματα.) Ὥστε τὸ πρῶτον κατὰ τὴν σύνοδον ταύτην ἐσυζητοῦμεν ἐν τῇ Βουλῇ, εἴπομεν πρὸς αὐτήν, ὅτι ἄνευ ἀδείας τῆς Βουλῆς ἐκηρύξαμεν τὴν ἐπιστράτευσιν, ἐφέρομεν ἐνταῦθα μέγα μέρος τῆς κοινωνίας, χιλιάδας ἀνδρῶν, πρὸς ἐκγύμνασιν, ἐξεθέσαμεν καὶ τὸ ταμεῖον εἰς ὑποχρεώσεις 26 ἕως τότε ἑκατομμυρίων, καὶ συνεπεράναμεν, ὅτι εἰς τὴν Βουλὴν ἀπόκειται, ἐὰν θέλῃ, νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν παρ’ ἡμῶν ἐγκαινισθεῖσαν πολιτικὴν ἢ μή. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν ἡμετέραν εὐθύνην, εἴπομεν· ἃς πράξῃ ἡ Βουλὴ ὅ,τι δήποτε θέλει, διότι ἡμεῖς οὐδεμίαν σημασίαν ἀποδίδομεν εἰς τὴν ποινὴν τὴν ἐκ τῆς εὐθύνης. Ὁ κ. Σωτήριος Πετιμεζᾶς ἔλεγε πρὸ ὀλίγου «σκεφθῆτε τὰ τῆς εὐθύνης, διότι ἡ εὐθύνη ἔσται θάνατος». Ὁ θάνατος εἶναι μηδὲν ἀπέναντι τῆς εὐθύνης. Ἡ εὐθύνη ἐπὶ τοιούτων πραγμάτων εὕρηται ἐν τῇ συνειδήσει τῶν ἀνθρώπων, καὶ ὅστις αἰσθάνεται ὅτι ἐν τοιαύταις περιστάσεσι κυβερνῶν τὴν χώραν ἔβλαψεν αὐτὴν, ἐν τῷ θανάτῳ εὑρίσκει παραμυθίαν καὶ οὐχὶ τιμωρίαν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Τὸ ζήτημα τῆς εὐθύνης δι’ ἡμᾶς εἶναι μηδὲν, τουτέστι ἐφ’ ὅσον ὑμεῖς θέλετε ἀποφασίσει περὶ τῆς εὐθύνης, διότι ἡ ἡμετέρα συνείδησις ἀπεφάνθη περὶ τῆς εὐθύνης ἡμῶν καὶ ἀπεφάνθη ὑπὲρ ἡμῶν. Ἀλλ’ ἔχετε ν’ ἀποφασίσητε, ἂν θὰ ἐξακολουθήσητε τὴν ἐπιστράτευσιν ἢ οὔ, εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ πράξητε τοῦτο ἢ ἐκεῖνο· ἂν ἀποφασίσητε, ὅτι δὲν θὰ ἐξακολουθήσητε τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐνεκαίνισεν ἡ προκάτοχος κυβέρνησις, ἡ ζημία τοῦ κράτους εἶναι 26,000,000 εἰς χρήματα, εἶναι καὶ τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ὑπέστη ἡ κοινωνία πρὸς ἀποστολὴν τῶν ἀνδρῶν εἰς ἐκγύμνασιν, ἀλλ’ ἔχετε καὶ τὸ κέρδος, ὅτι ἐγυμνάσθησαν οἱ ἄνδρες, καὶ ὅτι ὁ νόμος ὁ περὶ στρατολογίας ἔγεινε πρᾶγμα. Ἡ Βουλὴ ἔλαβε ταῦτα ὑπ’ ὄψιν καὶ ἀπεφάνθη, ὅτι θέλει ἐξακολουθήσει τὴν ἐπιστράτευσιν· τὰ 26 ἑκατομμύρια ἔγειναν 126 καὶ 176,000,000, τὰ δὲ βάρη τῆς κοινωνίας ἐπολλαπλασιάσθησαν· φέρομεν βέβαια καὶ ἡμεῖς τὴν εὐθύνην ἐπὶ τούτοις καὶ τὴν φέρομεν πλήρη, καὶ καυχώμεθα ἐπὶ τούτῳ, διότι θεωροῦμεν, ὅτι καθῆκον τῆς Βουλῆς ἦτο νὰ πράξῃ ὅ,τι ἔπραξεν· ἀλλὰ φέρει τὴν εὐθύνην ἐπὶ τούτῳ καὶ ἡ παροῦσα κυβέρνησις· καὶ δὲν τὸ λέγω διὰ νὰ τῇ καταλογίσω τὴν εὐθύνην, τὸ λέγω, διότι ὁ μὴ ὑπεύθυνος εἶναι ἀνίκανος νὰ κυβερνᾷ καὶ διὰ νὰ μὴ νομίζῃ ἡ κυβέρνησις, ὅτι δύναται νὰ ἀπαλλαγῇ τῶν ἐκ τῆς εὐθύνης ὑποχρεώσεων λέγουσα, ὅτι προτείνει μέτρα ἐπὶ εὐθύνῃ ἄλλων καὶ τὰ προτείνει ἐν ἐλευθέρᾳ συνειδήσει, καί τοι τὰ θεωρεῖ κακά. Προέτεινεν ἡ κυβέρνησις τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ὡς συνέπειαν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Τοῦτο φρονεῖ ἡ κυβέρνησις καὶ τὸ φρόνημά της ἔχει δικαίωμα νὰ διατηρῇ καὶ νὰ κηρύττῃ· δὲν ἔχει ὅμως τὸ δικαίωμα νὰ θεωρῇ τὸ ἰδικόν της φρόνημα ὡς φρόνημα ἡμῶν, καὶ νὰ λέγῃ, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα εἰς ἀντίφασιν πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς, διότι δὲν δεχόμεθα ὡς συνέπειαν τῆς ἡμετέρας ἀποφάσεως ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἡ παροῦσα κυβέρνησις θεωρεῖ ὡς συνέπειαν αὐτῆς. Ἡμεῖς, ὅτε ἐκηρύττομεν τὴν ἐπιστράτευσιν, ἐκανονίσαμεν πάντα τὰ κατ’ αὐτήν. Ἡμεῖς ἐξητάσαμεν τότε ποῖον εἶναι τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ δοθῇ εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν, καὶ ἐκρίναμεν, ὅτι ἡ ἐπιστράτευσις ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τὴν εὐρυτάτην βάσιν, ὅτι ἔπρεπε νὰ φέρωμεν ὑπὸ τὰ ὅπλα πάντας τοὺς ἄνδρας, τοὺς ὁποίους ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ κατατάξῃ χωρὶς νὰ καταπονηθῇ ὑπὸ τὸ βάρος, ὅτι ἔπρεπε νὰ κατατάξῃ ἡ Ἑλλὰς τὸν ἀριθμὸν ἐκεῖνον τῶν ἀνδρῶν, τὸν ὁποῖον ἠδύνατο νὰ χορηγήσῃ χωρὶς νὰ σταματήσῃ ἡ ζωὴ τοῦ τόπου, καὶ τοῦτο ἑωσοῦ μεταβῶμεν εἰς τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν. Τότε ἔπρεπε νὰ παράσχῃ πάντας ἀνεξαιρέτως τοὺς μαχίμους ἄνδρας, καὶ ἐκείνους τοὺς ὁποίους ὁ νόμος περὶ στρατολογίας περιλαμβάνει, καὶ ἐκείνους τοὺς ὁποίους παρέλειψε νὰ περιλάβῃ. Εἴπομεν λοιπὸν, ὅτι ἕως τῆς ἡμέρας ἐκείνης, καθ’ ἣν ἠθέλομεν μεταβῆ ἀπὸ τῆς παρασκευῆς εἰς τὴν ἐνέργειαν, ἕως τῆς ἡμέρας ἐκείνης δὲν ἤθελεν ὑπερβῆ ὁ στρατὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν 60,000, καὶ τὸ εἴπομεν πρὸς πάντας, τὸ εἴπομεν καὶ πρὸς τοὺς ἔσω καὶ πρὸς τοὺς ἔξω. Ἠθέλομεν καὶ ὡς κυβέρνησις ἀποκτήσει ὠφέλειάν τινα, λέγοντες ἀριθμὸν μεγαλείτερον, διότι ἠδυνάμεθα ἴσως δι’ αὐτοῦ νὰ ἐμποιήσωμεν ἰδέαν περὶ τῆς ἰσχύος ἡμῶν μεγαλειτέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν, λέγοντες τὴν ἀλήθειαν, μετεδώκαμεν ἀλλ’ ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ εἴπωμεν τὴν ἀλήθειαν πρὸς πάντας, ἔπρεπε νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐπιστράτευσις ἐν Ἑλλάδι σημαίνει ἀριθμὸν 60,000 καὶ οὐχὶ πλέον τῶν 60,000. Ὁρίσαντες ὅμως οὕτω τὸν ἀριθμὸν, δὲν ἐθεωρήσαμεν, ὅτι ἐν ἐμπολέμῳ καταστάσει εἰς 60,000 ἀνδρῶν θὰ περιωρίζετο ἡ δύναμις τοῦ κράτους, οὐ μόνον δὲν ἐνοοῦμεν τοῦτο, ἀλλ’ ἔκτοτε ἐλάβομεν πρόνοιαν περὶ τοῦ καθορισμοῦ τῶν μέτρων, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύναντο νὰ παρασκευασθῶσιν, ἐκτὸς τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 60,000 καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐν ὥρᾳ πολέμου ἤθελον συντελέσει, ὅπως αὐξήσωσι τὸν ἀριθμὸν τοῦτον τῶν 60,000. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, κατὰ τὰς ἀγορεύσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, θεωρεῖ, ὅτι στρατιωτικὴ δύναμις εἶναι οἱ ἀριθμοί· ἀλλ’ ἐγώ, κύριοι, θεωρῶ, ὅτι οἱ ἀριθμοὶ εἶναι ἓν τῶν στοιχείων τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως καὶ ὅτι τὸ στοιχεῖον τοῦτο πρέπει νὰ εὑρίσκηται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὰ ἄλλα στοιχεῖα· ἂν ἔχωμεν ἀριθμὸν μεγαλείτερον ἐκείνου, τὸν ὁποῖον δυνάμεθα νὰ ἐκγυμνάσωμεν καὶ ὀργανώσωμεν, ἀντὶ δυνάμεως ἔχομεν ἀδυναμίαν. Εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ἐπὶ δυνάμεως, 60,000 δὲν πρέπει νὰ ὑπολογίζητε πλείους τῶν 40,000· ἀλλ’ ἡ διαφορὰ τῆς ὀνομαστικῆς πρὸς τὴν πραγματικὴν δύναμιν ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἁρμονίας ταύτης, περὶ ἧς προεῖπον· ἂν ἀντὶ 60,000 φέρητε 80,000 νομίζετε, ὅτι κατὰ τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν θὰ ὑπάρχῃ ἡ ἐλάττωσις; Ἂν ἐπὶ 60,000 ὀνομαστικῆς δυνάμεως, δὲν δύνασθε νὰ ὑπολογίσητε εἰμὴ 40,000, ἐπὶ 80,000 δὲν θὰ ὑπολογίσητε 70,000, ἀλλ’ οὐδὲ 30,000 πραγματικὰς, διότι ἐπιβαρύνετε τὸ Κράτος πέραν τῶν δυνάμεων αὐτοῦ, τὸ καθιστᾶτε ἀνίκανον νὰ φέρῃ τὸ βάρος καὶ τὸ καθιστᾶτε ἀνίκανον νὰ πραγματοποιήσῃ τοὺς σκοποὺς πρὸς τοὺς ὁποίους ἀτενίζετε. Ἡμεῖς δὲν σᾶς εἴπομεν ταῦτα πρῶτον σήμερον, τὰ εἴπομεν τότε, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἰσχυρίζησθε, ὅτι σήμερον διὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν λόγον παραιτοῦμεν τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν ἐκηρύξαμεν τὴν ἐπιστράτευσιν· ὅ,τι ἔκτοτε εἴπομεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ φέρῃ ὑπὸ τὰ ὅπλα πλείους τῶν 60,000, τοῦτο καὶ σήμερον λέγομεν ὡς ἀντιπολίτευσις πρὸς ὑμᾶς, τὸ λέγομεν χωρὶς νὰ παρακωλύσωμεν τὴν ἐνέργειαν ὑμῶν, διότι δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ παρακωλύσωμεν τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως τῆς στηριζομένης ἐπὶ κοινοβουλευτικῆς πλειονοψηφίας, ἀλλὰ τοὐναντίον νομίζομεν, ὅτι ὀφείλομεν νὰ συντρέξωμεν εἰς τὸν καταρτισμὸν τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα αὕτη θεωρεῖ πρόσφορα. Οὐδὲ θέλομεν νὰ παρακωλύσωμεν τὴν ἐνέργειαν ὑμῶν δι’ ἀποχωρήσεων... (Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δεικνύει διὰ τῆς χειρὸς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα.)

§75ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Καὶ τώρα βλέπω δεικνύοντα τὸν κ. Πρωθυπουργὸν πρὸς τὸ μέρος ἐκεῖνο, ἀλλὰ βλέπω ἐκεῖθεν πλειοτέρους παρ’ ὅσους βλέπω ἐντεῦθεν, καὶ δὲν τοὺς βλέπω ἐκ τύχης. Πλειοτέρους ἐναντίους ἔχει τὸ μέτρον τὸ κυβερνητικὸν ἐν τῇ συμπολιτεύσει, παρὰ ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει.

§76ΦΩΝΑΙ (ἀριστερόθεν). Ἀληθὲς, ἀληθέστατον.

§77ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ὁμιλῶ ἐξ οἰκείας κρίσεως, ὁμιλῶ κατόπιν ὅσων ἤκουσα παρὰ προσώπων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἐκπροσωποῦντα τὴν γνώμην τῆς συμπολιτεύσεως, μεγάλην ἐχούσης ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ ὠφελίμου τοῦ μέτρου τούτου, ὄχι διότι ὑπάρχει ἐν τῇ συμπολιτεύσει, ἢ ὑπάρχει ἐν τῇ ἀντιπολιτεύσει τις, πολεμῶν τὸ μέτρον, διότι ἐπιβάλλει ἀτομικὰς θυσίας ὑπερμέτρους. Οὐδεὶς, κύριοι, σκέπτεται σήμερον περὶ τῶν θυσιῶν τῶν ἀτόμων, περὶ τῶν θυσιῶν τῶν ὁμάδων καὶ τῶν ἐπαρχιῶν, δὲν εἶναι αὕτη ἡ ἔποψις ἡ προκαλοῦσα τὴν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου ἀντίδρασιν. Ἡ ἔποψις εἶναι ἄλλη· τὰς θυσίας τὰς ἀτομικὰς πάντες δέχονται, καὶ εὐθὺς ὡς ἡ Βουλὴ κηρύξῃ, ὅτι θυσία τις εἶναι ἀναγκαία, ἕκαστος θέλει προθύμως προσενέγκει αὐτήν· ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν ἡ θυσία αὕτη φέρῃ ζημίαν εἰς τὸν τόπον, διότι ὁ τόπος δὲν δύναται ν’ ἀνθέξῃ εἰς αὐτήν. Ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν πολεμοῦμεν τὸ νομοσχέδιον, καὶ ὑπὸ ταύτην τὴν ἔποψιν τὸ πολεμοῦσι καὶ ἐκεῖνοι ἐκ τῆς συμπολιτεύσεως, οἵτινες εἶναι ἐναντίοι τοῦ μέτρου. Καὶ εἴχομεν καθῆκον νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν γνώμην ταύτην δι’ ὅλων ἡμῶν τῶν δυνάμεων, διότι δὲν πρόκειται νὰ ἀπαλλάξωμεν συγγενεῖς, συνεπαρχιώτας καὶ ἐκλογεῖς ἀπὸ τοῦ βάρους τούτου, ἀλλὰ πρόκειται νὰ σώσωμεν τὴν χώραν ἀπὸ τῆς ἐφαρμογῆς μέτρου, τὸ ὁποῖον θὰ φέρῃ τὴν καταστροφὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως. Τοσούτῳ δὲ μᾶλλον ὀφείλομεν νὰ ἐκφέρωμεν ἐλευθέρως τὴν γνώμην ἡμῶν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, ὅσῳ ἡ μὲν ἐπιψήφισις τοῦ νομοσχεδίου ἐπάγεται κακὰ, τὰ ὁποῖα ὅλοι βλέπομεν, ἀλλ’ ἡ καταψήφισις αὐτοῦ ποῖον κακὸν δύναται νὰ φέρῃ; Ἡ ὑπάρχουσα νομοθεσία δὲν παρέχει εἰς τὴν Κυβέρνησιν πάντα τὰ μέσα, ὧν δύναται νὰ ἔχῃ ἀνάγκην, ἵνα ἐπαυξήσῃ τὴν δύναμιν τῶν ἀνδρῶν; Ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ἂν ἠρεύνα ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἤθελεν εὕρει τὸ σύστημα καθ’ ὃ ἡμεῖς ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, καθ’ ἣν ἐξεδώκαμεν τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως, εἴχομεν κανονίσει τ’ ἀφορῶντα εἰς τὴν ἐπέκτασιν τῆς ἐκγυμνάσεως καὶ πέραν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν 60,000, ἄνευ ὅμως τῆς αὐξήσεως πέραν τοῦ ἀριθμοῦ τούτου τῶν συγχρόνως ὑπὸ τὰ ὅπλα διατελούντων ἀνδρῶν. Ὁ νόμος παρέχει εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸ δικαίωμα ἐν ὥρᾳ πολέμου νὰ καλέσῃ πάντας ἀνεξαιρέτως τοὺς ἀπαλλαγέντας τῆς στρατεύσεως, παρέχει τὸ δικαίωμα ἐπὶ ἕνα μῆνα, καὶ ἄνευ κηρύξεως πολέμου, νὰ καλέσῃ πάντας καὶ τοὺς ἐφέδρους καὶ τοὺς διαθεσίμους. Τὰ ἄρθρα 69 καὶ 63 τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας τῇ δίδουσι πλήρη ἐξουσίαν· τέλος καὶ τὸ ἄρθρον 39, τὸ ὁποῖον ἐθεωρήθη παρὰ πάντων ὡς ἰσχύον καὶ ὡς πρὸς τοὺς διαθεσίμους καὶ ὡς πρὸς τοὺς ἐφέδρους, δίδει εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα νὰ καλέσῃ εἰς γυμνάσια πάντας τοὺς ἀπαλλαγέντας. Ἔχει προσέτι ἡ Κυβέρνησις καὶ τὸ μέσον τῆς ἀπολύσεως ἀνδρῶν ἐκ τοῦ στρατοῦ διὰ προσωρινῶν ἀδειῶν, ὅπως κληθῶσιν ἄλλοι εἰς ἐκγύμνασιν, ἀντὶ τῶν ἐκγυμνασθέντων. Ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα μέτρα, εἰς τὰ ὁποῖα δύναται νὰ προσφύγῃ ἡ Κυβέρνησις, ἵνα ἐπιτύχῃ τὸν σκοπὸν, ἐὰν ὑπάρχῃ ἀνάγκη. Ἀλλ’ οὐδεμία ὑπάρχει ἀνάγκη, διότι ἐνῷ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις εἶχε δηλώσει, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν 60,000 ἔπρεπε νὰ ἦναι ὁ ἀνώτατος ὅρος τῆς ἐν ἐπιστρατεύσει δυνάμεως, ἡ παροῦσα ἐδήλωσεν, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν 80,000 εἶναι ἀνταποκρινόμενος πρὸς τὰ μέσα τοῦ τόπου· ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἀριθμὸν τοῦτον τῶν 80,000 δὲν ἐφθάσαμεν σχεδὸν ἤδη; Ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσε διὰ τῶν πινάκων, οὓς ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἔχομεν ὑπὸ τὰ ὅπλα 56,000· εἰς τούτους προσθετέον ἑτέρους 15,000 ἐκ τῶν προϋπηρετησάντων, ἔχομεν ἄρα 71,000. Ἔχομεν μετὰ τρεῖς μῆνας τὴν κατάταξιν τῆς κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος στρατευσίμου ἡλικίας. Τούτους ἠδυνάμεθα διὰ νόμου, ὁρίζοντος ἵνα γείνῃ εὐθὺς ἡ ἐνεστῶσα κλήρωσις, νὰ κατατάξωμεν ἀπὸ τοῦδε, καὶ ἰδοὺ φθάνομεν εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 79,000. Ποῦ λοιπὸν ἡ ἔλλειψις, ἡ ὑπαγορεύσασα εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν αἴτησιν ταύτην; Ὅπως εἶπον, καὶ ἂν ὑπῆρχεν ἡ ἔλλειψις, ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις ἐκ τῶν ἐνόντων νὰ ἀνταποκριθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην. Ὁ νόμος ὁ στρατολογικὸς τῇ παρέχει πάντα τὰ μέσα, ἀλλ’ οὐδεμία ἔλλειψις ὑπάρχει ὄχι εἰς τοὺς ἀριθμοὺς τοὺς ἡμετέρους, διότι ἔχετε ἤδη 70,000, τουτέστι καὶ 10,000 ἐπὶ πλέον ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἡμεῖς οἱ προκαλέσαντες τὴν ἐπιστράτευσιν ἐκρίναμεν ἀναγκαίους, ἀλλ’ ἔχετε, ἂν θελήσητε, καὶ ἑτέρας 8,000, συντέμνοντες τὸν χρόνον τῆς προσελεύσεως τῆς κατὰ τὸ ἐνεστὼς ἔτος ὑποχρέου ἡλικίας. Ποῦ λοιπὸν ἡ ἀνάγκη, ἣν ἐπικαλεῖσθε; Ἵνα δικαιολογήσητε τὴν ἄνευ ἀνάγκης ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, παρεστήσατε τὴν δύναμιν τοῦ στρατοῦ ἐλάσσονα τῆς πραγματικῆς, καὶ ἐῤῥίψατε οὕτω τὴν δυσπιστίαν καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος. Τὸ νομοσχέδιον οὐδὲν προσθέτει εἰς τὰς πραγματικὰς δυνάμεις τῆς χώρας, ἡ συζήτησις ὅμως αὐτοῦ ἔφερε βλάβην οὐχὶ δι’ ὅσα ἐλέχθησαν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ δι’ ὅσα ἐλέχθησαν ὑπὲρ αὐτοῦ, διότι παρεστάθη παρὰ τῶν ὑπὲρ αὐτοῦ ὁμιλησάντων ἡ δύναμις τοῦ στρατοῦ ὡς κατωτέρα τῆς πραγματικῆς, καὶ προσέτι παρεστάθη ἡ Βουλὴ ὡς διῃρημένη ἀπέναντι τοῦ σκοποῦ, εἰς ὃν ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον, ἐνῷ εἴμεθα διῃρημένοι μόνον ὡς πρὸς τὰ μέσα τὰ διὰ τοῦ νομοσχεδίου καθοριζόμενα. Πάντες ὅσοι ἠγόρευσαν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου ἔλεγον, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις ζητεῖ νὰ ὑποχωρήσῃ. Τοιοῦτοι λόγοι συντελοῦσιν εἰς τὴν ὑπόθεσιν ἡμῶν σήμερον; συντελεῖ εἰς τὴν ὑπόθεσιν ἡμῶν σήμερον νὰ πιστευθῇ, ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ὑπὲρ πάντας ἐπιθυμοῦσι τὴν ταχεῖαν ἐνέργειαν, ὅτι ἐκεῖνοι ὑπεχώρησαν; Καὶ ἐν τούτοις εἰς τοιαύτην παράστασιν ἠναγκάσθητε νὰ προσφύγητε, ἵνα ὑποστηρίξητε νομοσχέδιον, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου οὐδὲν ἔχετε σπουδαῖον νὰ εἴπητε. Εἶναι ἀνάγκη, πρὶν ἢ προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν, νὰ διαλύσωμεν τὰς πεπλανημένας γνώμας, τὰς ὁποίας δύνανται νὰ σχηματίσωσι περὶ τῆς πεποιθήσεως τῆς Βουλῆς ἐκεῖνοι, οἵτινες ἤθελον ἐπηρεασθῆ ἐκ τῶν ἐνταῦθα λεχθέντων. Εἶναι ἀνάγκη νὰ πεισθῇ ἕκαστος, ὅτι ἐντὸς τῆς Βουλῆς δὲν ὑπάρχουσι δύω γνῶμαι περὶ τοῦ πρακτέου καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχει τις, ὡς εἶπεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ὅστις νὰ διενοήθη δι’ οἱονδήποτε λόγον, ὅτι ὀφείλει νὰ παρουσιασθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸν ἀγῶνα, ἵνα ἡττηθῇ. Τί ἐπεδίωκεν ὁ κ. πρωθυπουργὸς, ἰσχυρισθεὶς, ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις πολεμοῦσα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο οὐδὲν ἄλλο ἀποδεικνύει παρ’ ὅτι ἐξ ἀρχῆς εἶχε τὴν πρόθεσιν νὰ παρασκευάσῃ τὴν χώραν πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ ἐκθέσῃ αὐτὴν εἰς βεβαίαν ἧτταν; Διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκήρυξεν, ὅτι 60,000 στρατὸν μόνον ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ παρασκευάσῃ – εἶναι δὲ τοῦτο ἀναμφισβήτητος ἀλήθεια, ἣν οὐδεὶς γινώσκων τὰ καθ’ ἡμᾶς ἠδύνατο ν’ ἀμφισβητήσῃ,—διότι ἡ ἀντιπολίτευσις ἐκήρυξε τοῦτο, διὰ τοῦτο φρονεῖτε, ὅτι, ἐὰν τῆς ἀντιπολιτεύσεως αἱ ἰδέαι ἐπεκράτουν, ἡ ἧττα θὰ ἦτο βεβαία; Λοιπὸν, ἂν ἡ Ἑλλὰς μόνον 60,000 στρατοῦ ἠδύνατο νὰ παρατάξῃ, βεβαίως θέλει ἡττηθῆ. Τοῦτο εἶναι πλάνη, ἥτις θὰ εἶχεν ὀλεθριωτάτας συνεπείας, ἐὰν μὴ ἀπεδεικνύετο δημοσίᾳ τὸ ἀνυπόστατον αὐτῆς. Βεβαίως διὰ 60,000 ἀνδρῶν ἡ Ἑλλὰς μεμονωμένη δὲν θὰ ἠδύνατο εὐλόγως νὰ ὑπολογίζῃ ἐπὶ τὴν νίκην. Εἶναι ἄτοπον νὰ ἐλπίζωμεν ἐπὶ τὴν ἀδυναμίαν τοῦ ἐχθροῦ. Ὁ ἐχθρὸς ἡμῶν εἶναι ἰσχυρὸς, καὶ πρέπει νὰ ἠξεύρωμεν παρασκευαζόμενοι, ὅτι παρασκευαζόμεθα, ἵνα πολεμήσωμεν πρὸς ἐχθρὸν ἔχοντα ἀνωτέρας ἡμῶν δυνάμεις. Ἀλλὰ ποῦ στηριζόμενοι ἐκηρύξαμεν τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ παρουσιαζόμεθα εἰς πόλεμον κατὰ τοιούτου ἐχθροῦ; Κατὰ τοιούτου ἐχθροῦ μόνοι πολεμοῦντες εὑρισκόμεθα εἰς ἥττονα θέσιν καὶ μὲ 60,000 καὶ μὲ 80,000 ἀνδρῶν. Ναὶ, πρέπει τοὺς ἀριθμοὺς τούτους νὰ ἔχωμεν παρεσκευασμένους εἰς τὴν ἀνωτάτην ἔντασιν, καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ τοὺς ἔχωμεν τοιούτους, ἂν οἱ ἀριθμοὶ ὑπερβῶσι τὸ μέτρον, καὶ διὰ τοῦτο πολεμοῦμεν τὸ νομοσχέδιον ὑμῶν· ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἀνωτάτην ἔντασιν, ἐὰν εἴχομεν καὶ 60 καὶ τὰς 80,000 στρατοῦ, ἠθέλομεν εὑρίσκεσθαι εἰς ἥττονα θέσιν. Καὶ διατί λοιπὸν παρασκευαζόμεθα; Παρασκευαζόμεθα, διότι ἔχομεν πεποίθησιν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον μετὰ τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἐξήνεγκεν ἡ Εὐρώπη, νὰ μὴ εὑρεθῇ μεταξὺ τῶν ἓξ Δυνάμεων μία τοὐλάχιστον, ἡ ὁποία νὰ μᾶς ὑποστηρίξῃ, καὶ ἀρκεῖ νὰ ἦναι μία, ὅταν ἦναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ἠξεύρομεν, ὅτι θὰ ἦναι. (Ῥαγδαῖα χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Δὲν εὑρισκόμεθα σήμερον ἐν τῷ σκότει. Ἐδημοσιεύθη ἐσχάτως ἡ κυανῆ βίβλος τῆς Ἀγγλίας, ἥτις εἶναι ἱκανὴ νὰ ἀνοίξῃ τὰ ὄμματα καὶ τῶν μᾶλλον διατεθειμένων, ἵνα μὴ ἴδωσι τὸ φῶς. Ἡ κυανῆ βίβλος τῆς Ἀγγλίας μαρτυρεῖ, ὅτι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ἡ ἀγγλικὴ Κυβέρνησις δὲν θέλει ὑποχωρήσει ἀπὸ τῆς γραμμῆς τοῦ Βερολίνου, ἐὰν ἠξεύρῃ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ὑποχωρεῖ ἀπὸ τῆς γραμμῆς ἐκείνης. Ταύτην τὴν πεποίθησιν πρέπει νὰ μεταδώσωμεν εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι διατεθειμένοι νὰ μᾶς ὑποστηρίξωσι, πρέπει νὰ τὴν μεταδώσωμεν καὶ δι’ ὧν λέγομεν καὶ δι’ ὧν πράττομεν. Καὶ δὲν λέγομεν ἐν τῇ Βουλῇ τὰ συντελεστικὰ ὅπως μεταδώσωσι τὴν πεποίθησιν ταύτην, καὶ διὰ τοῦτο ἐνόμισα, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ φέρω ἐπὶ τούτου τὸν λόγον. Ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω καὶ ἂν πράττωμεν ὅ,τι ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν, ἔχοντες τὴν βεβαιότητα, ὅτι θέλομεν ὑποστηριχθῆ ὑπὸ ξένης Δυνάμεως. Ἀλλ’ ἐκ τῆς βεβαιότητος ταύτης ἕπεται, ὅτι ἡ δύναμις ἐκείνη θέλει ἀναλάβει τὸν ἀγῶνα ἡμῶν; Ὄχι· οὔτε τὸν ἀγῶνα ἡμῶν θέλει ἀναλάβει, οὔτε τὴν πρωτοβουλίαν ἐν τῷ ἀγῶνι θέλει ἀναλάβει. Ἵνα πεισθῇ, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα πιστοὶ πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς, θέλει νὰ ἴδῃ ἡμᾶς πρωτοστατοῦντας. Πρέπει λοιπὸν νὰ παρασκευασθῶμεν καὶ ἐπὶ ἰδίᾳ ἡμῶν εὐθύνῃ νὰ προκαλέσωμεν τὴν ῥῆξιν, καὶ τότε, ἔστε βέβαιοι, θὰ ἔχωμεν τὴν ὑποστήριξιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἶναι διατεθειμένοι νὰ ὑποστηρίξωσι τὴν ἰδίαν αὐτῶν ὑπογραφήν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Πρὸς τοιαύτην ἐνέργειαν καὶ οὐχὶ εἰς μεμονωμένον πόλεμον εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ ἐργασθῶμεν, καὶ διὰ τοῦτο θεωροῦμεν καὶ τὰς 80 καὶ τὰς 60 χιλ. στρατοῦ ἱκανὰς, ἂν μόνον ἡ δύναμις αὕτη ἦναι οὕτω παρεσκευασμένη, ὥστε νὰ παραστήσῃ τὴν Ἑλλάδα ὅπως πρέπει ἡ Ἑλλὰς νὰ παρασταθῇ, ἰδίως ὅταν πρόκηται νὰ κατέλθῃ εἰς ἀγῶνα ἱερόν. Ὑπὲρ τῆς παρασκευῆς λοιπὸν τῆς στρατιωτικῆς τῆς χώρας συνηγορῶν, συνιστῶ εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ μὴ ζητήσῃ τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Τὸ νομοσχέδιον, ἀντὶ νὰ παραστήσῃ τὴν Ἑλλάδα ὡς προτιθεμένην σπουδαίως νὰ ἐργασθῇ, θὰ παραστήσῃ αὐτὴν ὡς σκοποῦσαν νὰ ἐργασθῇ κατ’ ἐπίφασιν. Γνωρίζουσιν οἱ ξένοι τὰς δυνάμεις ἡμῶν καὶ γνωρίζουσι πόσον στρατὸν ὡρισμένος πληθυσμὸς δύναται νὰ δώσῃ, καὶ ὅταν ἴδωσι τὴν Βουλὴν τῇ εἰσηγήσει τῆς κυβερνήσεως ἀποδεχομένην ἀριθμοὺς ἀνδρῶν ἀνωτέρους ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἡ στρατιωτικὴ τέχνη καὶ ἡ στατιστικὴ δεικνύουσιν ὡς τὴν ἀνάλογον δύναμιν τῆς χώρας, θέλουσι διστάσει περὶ τῆς σπουδαιότητος τῶν προθέσεων ἡμῶν. Ὅταν δὲ ἴδωσι κατόπιν τὸν νόμον τοῦτον ἐν τῇ ἐφαρμογῇ προσκόπτοντα, τότε οἱ δισταγμοὶ θέλουσι μετατραπῆ εἰς βεβαιότητα καθ’ ἡμῶν, καὶ τότε θέλομεν στερηθῆ τῆς πεποιθήσεως τῆς Εὐρώπης ἐφ’ ἡμᾶς.

§78ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐπεθύμουν ὁ κύριος Τρικούπης ὡς ἀντιπολίτευσις νὰ ἦτο ὁποῖος καὶ ὡς Κυβέρνηνησις· ἐπεθύμουν νὰ μὴ ἐλησμόνει τὸν κανόνα, τὸν ὁποῖον μᾶς ἐπανέλαβε πολλάκις ὡς ὑπουργὸς καὶ κατὰ τὸν ὁποῖον, ὅταν μία Κυβέρνησις διὰ τῆς πλειονοψηφίας κατέχῃ τὴν θέσιν της, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαιτῇ ἀπὸ τὴν ἀντιπολίτευσιν ὑποστήριξιν πλήρη καὶ ἐλευθερίαν ἄνευ προσκομμάτων νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ σύστημά της. «Ἐὰν, ἔλεγεν ὁ κύριος Τρικούπης ὡς ὑπουργὸς, δὲν ἀκολουθήσητε τὴν γνώμην αὐτὴν, καὶ ἐμποδίζητε τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ χρέος της, ἀδικεῖτε τὸν τόπον· ἡ Κυβέρνησις εἶναι Κυβέρνησις τοῦ τόπου.» Σήμερον ὅμως ὁ κ. Τρικούπης δὲν τηρεῖ τὸν κανόνα τοῦτον Χθὲς ἀπήντησα εἰς τὸν κύριον Καλλιγᾶν καὶ εἰς τὸν κύριον Ῥάλλην, καὶ ἀπορῶ διατί μὲ παρεξηγοῦσι. Σήμερον ὁ κύριος Ῥάλλης, ἐξογκώνων τὰς συνεπείας, τὰς ὁποίας, κατ’ αὐτὸν, ἤθελεν ἐπιφέρει τὸ νομοσχέδιον, ἔλεγεν: Εἶσθε ἀπερίσκεπτοι, δὲν κάμνετε, ὅ,τι πράττουσιν ὅλα τὰ ἄλλα ἔθνη, τὰ μικρὰ ἰδίως· ἔπρεπε νὰ περιορισθῆτε εἰς τὰς δυνάμεις σας· ἡ τιμή σας ἀπήτει νὰ κάμητε στρατὸν κατὰ τὰς δυνάμεις σας, ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ σας· θὰ ἐρημώσητε τὴν κοινωνίαν. Εἰς ταῦτα, κύριοι, ἀπαντῶν, δὲν ὡμίλουν ποτὲ περὶ εὐθύνης, ἀλλ’ ἔλεγον πρὸς αὐτὸν, ὅτι αἱ συνέπειαι αὐταὶ εἶναι ἀναπόφευκτοι, ἀλλ’ εἶναι συνέπειαι παρακολουθοῦσαι ἀδιαῤῥήκτως τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐλάβετε ἔκτοτε, δὲν εἶναι καιρὸς πλέον νὰ σκεπτώμεθα, τὰς συνεπείας αὐτὰς πρέπει νὰ τὰς ὑποστῶμεν· ἔλεγον εἰς τὸν κύριον Ῥάλλην, ὅτι ἡ Ἑλλὰς, ἐπιληφθεῖσα τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ἐπελήφθη, δὲν εἶχε σκοπὸν μόνον νὰ παρουσιασθῇ εἰς τὸν ἀγῶνα, διὰ νὰ σώσῃ τὴν τιμήν της μόνον καὶ ἂς νικηθῇ, ὡς ἔλεγεν, ἀλλὰ κάτι τι περισσότερον. Αὐτὰ εἶπον καὶ πρὸς τὸν κ. Καλλιγᾶν. Ἰδοῦ τί εἶπον, κύριοι, ἀπαντῶν πρὸς ἔγκριτα μέλη τῆς ἀντιπολιτεύσεως· διατί δὲ σήμερον ὁ κύριος Τρικούπης παρεξηγεῖ ταῦτα καὶ μοῦ ἀποδίδει ὅσα ἠκούσατε; Καὶ δὲν ἐνόουν ποτὲ νὰ μειώσω τὴν ἰδικήν μας εὐθύνην· ὅταν ἀνελάβομεν νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἤρξατο ἤδη, τὸ ἀνελάβομεν μὲ τὴν συναίσθησιν τῆς εὐθύνης μας, ποτὲ δὲν ἐνοοῦμεν, ὅτι ἐξακολουθοῦντες πολιτικήν τινα, τὴν ἐξακολουθοῦμεν ὑπὸ τὴν εὐθύνην ἄλλων. Δὲν εἶναι κύριοι, τοῦτο οὔτε τοῦ συστήματός μας, οὔτε τῆς δυνάμεώς μας, νὰ ἀποφύγωμεν τὴν εὐθύνην τῶν πράξεων ἡμῶν. Ἀδίκως λοιπὸν ὡμίλησεν ὁ κύριος Τρικούπης περὶ εὐθύνης· ἀναλαμβάνομεν πλήρη τὴν εὐθύνην, καὶ διὰ τοῦτο, κύριοι, θέλομεν νὰ μᾶς ἀκολουθήσητε, νὰ μᾶς ὑποστηρίξητε, νὰ δεχθῆτε τὰ μέτρα ἡμῶν. Διότι τότε ἠμπορεῖτε νὰ εἴπητε, ὅτι εἴμεθα ἐντελῶς ὑπεύθυνο, ὅταν ἀφεθῶμεν ἐλεύθεροι νὰ ἐπιδιώξωμεν σπουδαίως τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον προτιθέμεθα· ἀλλ’ ὅταν ἔρχεσθε καὶ ἀναμιγνύετε ἰδέας καὶ συστήματα ἰδικά σας, ὅταν διαστρέφητε τὰ μέτρα καὶ προτάσεις μας, τότε ὄχι μόνον τὴν εὐθύνην ἀφαιρεῖτε, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τῆς πατρίδος προσκόπτετε· διότι ἡμεῖς, ἐνεργοῦντες οὕτω, νομίζομεν, ὅτι ἐνεργοῦμεν ἐπωφελῶς· ἂν μᾶς ἀφαιρέσητε τὰ μέσα ὅσα κρίνομεν κατάλληλα, ἡ ἐνέργειά μας θὰ ἦναι ἐλαττωματικὴ καὶ ἐλλειπής· καὶ ἐνόσῳ, κύριοι, καθήμεθα εἰς τὰς ἕδρας αὐτὰς καὶ ἐνόσῳ ὑποστηρίζομεν πολιτικήν τινὰ, εἰς τὴν πολιτικὴν αὐτὴν πρέπει νὰ δώσητε πᾶσαν ὑποστήριξιν καὶ ἐλευθερίαν, ἂν θέλετε νὰ ἐργασθῆτε εἰλικρινῶς. Πολλάκις ὁ κ. Τρικούπης σᾶς ὡμίλησε περὶ ἀκαταλλήλου καὶ ἀνεπιτυχοῦς συντάξεως τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ τί ἀπέδειξεν, ἢ ποῖον σύστημα καλλίτερον ἔφερεν; Ὁ κ. Τρικούπης συνειθίζει νὰ καταφέρηται δριμέως κατὰ τοῦ ὑπάρχοντος, ἀλλὰ μόνον ἐκεῖ μένει, δὲν παρουσιάζει σύστημα ἀντίθετον καλλίτερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον κατακρίνει· τί ἠθέλατε σεῖς κάμει, ἐννοοῦμεν καλλίτερον, ἄλλοτε διῃρέσατε τὸν στρατὸν εἰς στρατὸν ἐκπαιδεύσεως καὶ στρατὸν ὑπηρεσίας, ἰδοὺ τὸ μόνον σύστημά σας, ἀλλὰ σεῖς οἱ ἴδιοι ἐγκατελείψατε τὸ σύστημα ἐκεῖνο καὶ παρεδέχθητε τὸ ὑπάρχον. Κύριοι, μᾶς συγχωρεῖτε νὰ ἔχωμεν οὐχὶ τὴν αὐτὴν ὑπόληψιν πρὸς τὰς πεποιθήσεις σας, καὶ πρὸς τὴν ὀρθότητα τῆς διαγνώσεώς σας· καυχᾶσθε διὰ τὸ σταθερὸν τῶν πεποιθήσεών σας, ἔστω, ἀλλὰ συγχωρήσατέ μας νὰ σᾶς εἴπωμεν, ὅτι ἂν ἔχητε σταθερὰς πεποιθήσεις, ἔχετε κάκιστον διαγνωστικόν. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅταν ἄλλοτε ἡμεῖς ἅπαντες ἐλάβομεν τὸ μέτρον τῆς κατ’ ὀλίγον ἐκγυμνάσεως τοῦ τόπου, τὸ μέτρον τῆς ἐκτάκτου ἐφεδρείας ἐὰν ἐξηκολουθοῦμεν, ὅπως ἠρχίσαμεν, ἠθέλομεν ἔχει σήμερον ἀντὶ 25,000 γυμνασμένους πολίτας, 40 ἢ 50,000. Ἀλλ’ ὁ κ. Τρικούπης κατέκρινε καὶ τότε τὸ σύστημα τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν ἐφέδρων ὡς ψευδές· ἐγκαταλείψατέ το, ἔλεγε, παραδεχθῆτε τὸ σύστημα τῶν ἐθελοντῶν, ἐὰν θέλετε καλὸν στρατόν· ἀλλὰ δι’ ἐθελοντῶν ἠθέλομεν διατηρεῖ τὸν στρατόν, μόνον ἐκεῖνον, ὅστις μᾶς ἦτο ἀναγκαῖος διὰ τὴν ὑπηρεσίαν, οὐχὶ διὰ τοῦ ἔθνους ἐκγυμναζόμενον.

§79ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Παλαιὰ κατάστιχα.

§80Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μάλιστα, παλαιὰ κατάστιχα, τὰ ἐπαναλαμβάνω ὅμως διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι εἰς τὴν διάγνωσίν σας δὲν πρέπει νὰ δίδωσι πολλὴν σπουδαιότητα καὶ ἐμπιστοσύνην. Καὶ τελευταῖον ἀκόμη ἐνθυμεῖσθε τί ὁ κ. Τρικούπης ἀνελθὼν εἰς τὴν ἐξουσίαν μᾶς ἔλεγεν. Εἶναι σήμερον καιρὸς οἰκονομιῶν, ὅσαι δαπάναι γίνονται, γίνονται εἰς μάτην, ἑλληνικὸν ζήτημα δὲν ὑπάρχει, δὲν ἔγεινεν οὔτε ἓν βῆμα, οὔτε δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν· εὑρισκόμεθα εἰς τὸ ἄλφα. Καὶ ὅμως εἰς μὴν δὲν εἶχε παρέλθει, καὶ ὁ κ. Τρικούπης ἠναγκάσθη νὰ παραδεχθῇ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον κατέκρινε καὶ κατακρίνει, καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι εἰς ἀντίφασιν πρὸς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μᾶς συνεβούλευσε καὶ διὰ τῶν συμβουλῶν του ἔλαβε τὴν ἐξουσίαν. Ἰδοὺ, κύριοι, ἡ διάγνωσις ἡμῶν. Πῶς θέλετε τώρα νὰ πεισθῇ ἡ Βουλὴ, ὅτι ἡ μέλλουσα διάγνωσις τοῦ κ. Τρικούπη δὲν θὰ ἦναι χείρων τῆς παρελθούσης, καὶ ὅτι καὶ σήμερον δὲν θέλει μᾶς ὁδηγήσει αὐτὸ ὅπου καὶ τότε, καὶ δὲν ἤθελε μᾶς ῥίψει εἰς τὸ βάραθρον. Ἐγώ, κύριοι, πρώτην φορὰν ἤκουσα, ἀλλὰ δὲν τὸ ἐνόησα, τὸ ὁμολογῶ, ὅτι ἐν Ἑλλάδι προσθήκη 10 ἢ 15 χιλιάδων περισσοτέρων θέλει ἐξασθενήσει τὸν στρατὸν καὶ τὴν κοινωνίαν, καὶ ὅτι καθ’ ὅσον ἐπιδίδονται περισσότερον οἱ πολῖται εἰς τὰ ὅπλα καὶ εἰς τὴν ἄσκησιν, κατὰ τοσοῦτον καὶ ὁ στρατὸς καὶ ἡ κοινωνία ἐξασθενεῖ. Καὶ διατί, κύριοι; Διατί θέλει ἐξασθενήσει ὁ στρατὸς τοὐλάχιστον; Ἐὰν οἱ πόροι διὰ τὴν ἔλλειψιν ἐργατικῶν χειρῶν ἐλαττωθῶσι, δὲν σημαίνει, ὅτι θὰ ἐξασθενήσῃ καὶ ὁ στρατός. Ἀλλὰ διατί δὲν συμβαίνει τοῦτο καὶ εἰς ἄλλους λαούς; Ἔστειλαν ὅλους τοὺς πολίτας ὅλων τῶν ἡλικιῶν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν ἐν ἄλλαις κράτεσιν ἐν ἀνάγκῃ, καὶ αὐτὸ δὲν συνέβη. Τί λέγουν περὶ τῆς Σερβίας, ἥτις 100,000 ἀνδρῶν ἔθεσεν εἰς κίνησιν; Τί λέγουν περὶ τοῦ Μαυροβουνίου, τὸ ὁποῖον ὅλον αὐτοῦ τὸν πληθυσμὸν ἔθεσεν εἰς κίνησιν;

§81ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Ἐν καιρῷ πολέμου.

§82Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀλλὰ, κύριοι, ἰδοὺ διατί σᾶς λέγω, μὴ πιστεύητε τὴν διάγνωσιν τοῦ κ. Τρικούπη, διότι καὶ σήμερον κατὰ τὴν γνώμην του πρέπει νὰ ἐξακολουθῶμεν παρασκευαζόμενοι· ἀλλ’ αἰωνίως νὰ παρασκευαζώμεθα, καὶ οὐδέποτε νὰ φθάσωμεν εἰς ἀποτέλεσμα; Ἐὰν θέλετε ν’ ἀκολουθήσητε αὐτὴν τὴν γνώμην, θὰ φέρετε νέας ἡλικίας πολιτῶν, ἵνα ἐκγυμνάζωνται κατὰ 5 ἢ 6 μῆνας, ὅπως ἔχητε ἑτοίμους αὐτοὺς διὰ τὸν στρατὸν τότε. Καὶ ἂν ἦναι ἀληθὲς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης. —δὲν δύναμαι ἐγὼ οὔτε νὰ τὸ βεβαιώσω, οὔτε νὰ τὸ ἀρνηθῶ, —καὶ ἂν ἦναι ἀληθὲς, ὅτι συνδρομὴν ἀπὸ μεγάλην Δύναμιν εὔνουν τῇ Ἑλλάδι ἐλπίζομεν, πρέπει, κύριοι, πρὸ πάντων ν’ ἀνθέξωμεν, νὰ δείξωμεν, ὅτι εἴμεθα ἔθνος δυνάμενον νὰ ὑπερασπισθῇ ἑαυτὸ, καὶ νὰ ἀντιτάξῃ δύναμιν ἱκανὴν νὰ ἀγωνισθῇ ὡς ἔθνος ζῶν καὶ ἱκανὸν νὰ διεκδικήσῃ τὰ δικαιώματά του· καὶ ὅπως ἐλπίσητε συνδρομὴν, πρέπει νὰ δυνηθῆτε νὰ πολεμήσητε μῆνας τοὐλάχιστον, ἐὰν καὶ ὄχι νὰ νικήσητε, διὰ τοῦτο δὲν δύνασθε νὰ περιορισθῆτε εἰς ὅ,τι ἐπὶ τοῦ παρόντος ἔχετε, ἐὰν δὲν τὸ συμπληρώσητε. Διὰ νὰ ἐλπίσητε, κύριοι, ὑποστήριξιν, διὰ νὰ περιμένητε ἔξωθεν βοήθειαν, πρέπει νὰ νικήσητε, ἢ νὰ δύνασθε νὰ ἐξακολουθήσητε ἐπὶ πολὺ τὸν πόλεμον· ἔχετε δὲ καὶ δύναμιν ἑτέραν μεγίστην ὑπὲρ ἡμῶν, θέλετε φέρει εἰς χεῖράς σας τὴν σημαίαν τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς ἐλευθερίας, εἶναι δὲ ἀδύνατον δοῦλοι, τῶν ὁποίων τὸ αἷμα βράζει, νὰ μὴ ἀκολουθήσωσι τὴν φωνὴν τῆς ἐλευθερίας. Διὰ νὰ φθάσητε δὲ εἰς τοῦτο πρέπει νὰ παρουσιασθῶσιν ἰσχυροὶ ἐπίφοβοι, οὐχὶ ἀσθενεῖς, διώκοντες καὶ οὐχὶ διωκόμενοι, καὶ δὲν δύνασθε, ἐπαναλαμβάνω, νὰ πράξητε τοῦτο, χωρὶς νὰ συμπληρώσητε τὸν στρατὸν ὡς προτείνομεν. Πρέπει νὰ παρουσιασθῶμεν ἰσχυροί, τὸ ἐπαναλέγω. Ἂν κατὰ τὴν πρώτην ἡμῶν σύγκρουσιν τυχόν, καὶ ὁμιλῶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει πολέμου, ὀπισθοδρομήσωμεν, ἢ δὲν φανῶμεν ὁποῖοι πρέπει νὰ φανῶμεν, ἐὰν δὲν νικήσωμεν, ἢ ἐὰν δὲν ἀντιταχθῶμεν ἰσχυρῶς, μὴν ἐλπίζετε οὔτε βοήθειαν, οὔτε συνδρομὴν ἐξ οὐδενός. Ἀλλὰ, κύριοι, δὲν εἶναι αὐτὴ κατάστασις, τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν· τὸ συμφέρον ἡμῶν εἶναι ἡ λύσις νὰ ἐπέλθῃ ταχέως, καὶ ὄχι μόνον τὸ συμφέρον ἡμῶν ἀπαιτεῖ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τὰ πράγματα ἀποδεικνύουσιν, ὅτι τοῦτο θέλει γείνει. Ὅπου, κύριοι, τὰ πράγματα ἔφθασαν, εἶναι ἀδύνατον μὲν ἡ λύσις νὰ μὴ ἐπέλθῃ καὶ νὰ μὴ ἴδωμεν γρήγορα τὸ φῶς, καὶ τότε ἀκόμη θὰ ἐξακολουθῶμεν ἡμεῖς νὰ γυμνάζωμεν νέους; Καὶ πότε θὰ ἀρχίσωμεν νὰ προσκαλῶμεν τοὺς ἐφέδρους, τοὺς ὁποίους ὅμως διὰ νὰ συλλέξωμεν ἀπαιτοῦνται τοὐλάχιστον δύο μῆνες; Τότε θὰ τοὺς καλέσωμεν; Καὶ ἂν τὰ πράγματα συντόνως μᾶς φέρωσιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐνεργήσωμεν, τί θέλομεν πράξει, καὶ τί θέλομεν εἶπει; Ὑποβάλλομεν τὸν νόμον τοῦτον, διότι γνωρίζομεν τὰς δυσκολίας, ἄλλως τε τὸ δύσκολον ἰδίως τῶν συγκοινωνιῶν, νομίζομεν, ὅτι πρέπει ἐγκαίρως καὶ πάντων πρότερον νὰ ἤμεθα παρεσκευασμένοι, ἐνομίσαμεν, ὅτι τὸν στρατὸν πρέπει νὰ τὸν πληρώσωμεν μὲ στρατιώτας, νὰ ὑπάρχῃ πλήρης, τέλειος καὶ ἀρκετός. Ἰδοὺ, κύριοι, διατὶ θεωροῦμεν ἀναγκαῖον αὐτὸν τὸν νόμον, δὲν ἠξεύρομεν πότε θὰ ἔλθῃ ἡ εὐλογημένη ἐκείνη ὥρα, καὶ ἕνεκα τούτου θέλομεν νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι, νὰ μὴν ὁμοιάσωμεν τὰς μωρὰς ἐκείνας παρθένους, τὰς ὁποίας κατέλαβεν ὁ ὕπνος. Δὲν θέλομεν λοιπὸν μόνον ἀνθρώπους, διὰ νὰ ἀρχίσωμεν νὰ τοὺς γυμνάσωμεν καὶ τοὺς ἑτοιμάσωμεν μετὰ ἕξ μῆνας, θέλομεν στρατιώτας ἑτοίμους. Ἐμπνέεσθε, κύριοι, ἀπὸ τὰ ἴδια ὡς ἡμεῖς αἰσθήματα, ἔχετε τὸν ἴδιον πατριωτισμόν, καὶ θέλετε βεβαίως, ὅπως ὅλοι, τὸ μεγαλεῖον καὶ τὴν δόξαν τῆς πατρίδος· ἂν δὲν περιμένητε εὐόδωσιν τοῦ ἔργου σας μεμονωμένως ἐνεργοῦντες, καταστήσατε ὅ,τι ἔχετε δυνατὸν νὰ ἀνθέξῃ καὶ νὰ ἐπιβληθῇ, ἄλλως τε πιστεύσατε οὐδὲν δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἐλπίζετε· ἔχετε τελευταῖα παραδείγματα ἐθνῶν, τὰ ὁποῖα εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς δὲν παρουσίασαν δύναμιν ἱκανῶς ἰσχυρὰν καὶ πλήρη καὶ διὰ τοῦτο ἢ ὑπέκυψαν καὶ ὑπέστησαν ὅσα ὑπέστησαν ἢ παρέτεινον τὴν ἀγωνίαν καὶ τὰς καταστροφάς. Εἶναι πολὺ σπουδαῖον νὰ παρουσιασθῇ τὸ ἔθνος μετὰ δυνάμεως ἰσχυρᾶς καὶ σεβαστῆς κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἐμφάνισιν. Καί, κύριοι, οὐδεὶς δύναται βεβαίως νὰ ἐμβαθύνῃ εἰς τὰ ἄδυτα τοῦ μέλλοντος, καὶ νὰ εἴπῃ ἀκριβῶς τί θέλει συμβῆ· δυνατὸν ὁ ἀγὼν ἡμῶν νὰ ὑπάρξῃ περιωρισμένος, καὶ εὔκολον, ὅταν ἀφορᾷ εἰς ἐπιχείρησιν ἐκτελέσεως ἀποφάσεως· ἀλλ’ ἠμπορεῖ νὰ ἦναι καὶ ἀγὼν γενικῆς καὶ ῥιζικῆς ἀναστατώσεως· ἐὰν εὑρεθῶμεν ἡμεῖς εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐνεργήσωμεν ἐγκαταλελειμμένοι, καὶ τῇ ἰδίᾳ πρωτοβουλίᾳ ν’ ἀντιταχθῶμεν κατ’ ἐπισήμου ἀντιστάσεως, συλλογισθῆτε, ὅτι ὁ ἀγὼν ἡμῶν τότε θὰ ἦναι μακροχρόνιος ἄνευ ὡρισμένων ὁρίων, δὲν θὰ ἦναι οὔτε τυχαῖος, οὔτε ἁπλοῦς, θὰ ἦναι περὶ τῶν ὅλων· θέλει διαρκέσει δὲν ἠξεύρω ἐπὶ πόσον, διότι μεγάλα γεγονότα μέλλουσι νὰ λάβωσι χώραν, μεγάλα συμφέροντα, θὰ παλαίσωσι καὶ διὰ τοῦτο ἀπὸ τοῦδε ἑτοιμασθῆτε πρὸς τὰς θυσίας. Εἶναι ἐντροπὴ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ἐρίζωμεν, καὶ νὰ μᾶς λέγωσι, δὲν χορηγοῦμεν τὴν συνδρομὴν, διότι θέλομεν οἱ ἄνδρες νὰ γυμνάζωνται εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν ἐπαρχιῶν καὶ ὄχι παρὰ τῷ στρατῷ. Δὲν συναινοῦμεν, διότι θέλομεν οἱ ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι μεταβαίνουσι νὰ χύσωσι τὸ αἷμά των, νὰ μὴ ἀπομακρυνθῶσι δύο ἑβδομάδας ἢ τρεῖς ἀπὸ τὰς οἰκίας των! Αὐτὰ, κύριοι, δὲν εἶναι ἀνάλογα τῶν περιστάσεων. Καὶ ἐνθυμηθῆτε καλῶς, ὅτι πρόκειται ἴσως περὶ τῆς τύχης ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ· ἴσως προσκληθῇ ὁ Ἑλληνισμὸς ν’ ἀποδείξῃ ἤδη τί θέλει καὶ τί δύναται νὰ πράξῃ, ποίαν ἀξίαν καὶ πόσας ἀπαιτήσεις ἔχει· ἐνθυμηθῆτε, ὅτι ἴσως ἡ περίστασις αὕτη κανονίσει τὴν θέσιν ἡμῶν διὰ τὸ μέλλον πλησίον τῶν ἄλλων λαῶν. Ἀγνοοῦμεν ὁποίας περιπετείας θὰ ὑποστῇ ἡ Ἀνατολὴ εἰς τὸ μέλλον. Συλλογισθῆτε περὶ τοιούτων προκειμένου, ἂν δὲν πρέπῃ νὰ παραχωρήσητε πᾶσαν συνδρομὴν καὶ ὑποστήριξιν πρὸς εὐόδωσιν τοῦ ἀγῶνος, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς ἀναλαμβάνομεν, ὑπέχοντες πλήρη, πληρεστάτην τὴν εὐθύνην, βεβαίως, ἀδιαφοροῦμεν δὲ διὰ τὸν θάνατον καὶ διὰ τὴν καταδίκην. Εἶχε δίκαιον ὁ κ. Τρικούπης, εἰπὼν, ὅτι ὁ θάνατος ἐν ἀποτυχίᾳ εἶναι ἀνακούφισις, εἶναι παρηγορία. Μένει εἰς ἡμᾶς ν’ ἀποφασίσητε ὅ,τι θέλετε, ἀλλ’ ἡμεῖς σᾶς λέγομεν, ἡ πεποίθησίς μας εἶναι αὐτή, ἔχομεν ἀνάγκην εὐθὺς ἀμέσως νὰ συγκεντρώσωμεν δύναμιν ἱκανῶν στρατιωτῶν, καὶ οὐχὶ ἀνδρῶν ἐχόντων ἀνάγκην πρὸς ἐκγύμνασιν μηνῶν ὁλοκλήρων. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§83ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἂν εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὁ ὁποῖος ἀξιοῖ, ὅτι διερμηνεύει τὸ φρόνημα τῆς ἀντιπολιτεύσεως, ἐὰν εἶχε τὴν πλειονοψηφίαν, ἤθελε προσπαθήσει νὰ σᾶς πείσῃ νὰ ρίψητε τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον τὸ ὑπουργεῖον ἐπρόβαλεν, ἀντ’ αὐτοῦ δὲ αὐτὸς ἤθελε προτείνει καὶ πραγματοποιήσει μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων ἤθελε φθάσει εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα, χωρὶς νὰ ἐπιβαρύνῃ ἐπὶ τοσοῦτον τὴν κοινωνίαν τῆς Ἑλλάδος. Ἀκούων πάντα ταῦτα ἐνόμιζον, ὅτι ταῦτα εἶναι μία ἀπὸ τὰς συνήθεις στροφὰς τοῦ λόγου, εἰς τὰς ὁποίας συνήθως προσφεύγει, αἱ ὁποῖαι ὅμως δὲν ἔχουσιν ἄλλην ἔννοιαν εἰμὴ μόνον τὴν τοῦ πόθου τῆς ἐπιθέσεως πρὸς τοὺς ἀντιλέγοντας καὶ ἀντιφρονοῦντας. Ἀλλ’ ὁ ἐκ Μεσολογγίου βουλευτὴς δὲν παρέλιπε ταύτην τὴν φορὰν νὰ σᾶς εἴπῃ συγχρόνως καὶ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἤθελε προτείνει, διὰ νὰ ἀναπληρώσῃ τὸ κενὸν, τὸ ὁποῖον ἡ ἀπόῤῥιψις τοῦ νομοσχεδίου ἤθελεν ἐπιφέρει, σᾶς προέτεινε δὲ τὰ ἄρθρα 63 καὶ 69 τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, καὶ σᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἡ ἁπλῆ ἐφαρμογὴ αὐτῶν ἤρκει, ἵνα πληρώσῃ τὸ κενὸν, τὸ ὁποῖον τοῦ νομοσχεδίου ἡ ἀπόῤῥιψις ἤθελεν ἐπιφέρει. Τὰ ἄρθρα 63 καὶ 69 τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας παρεῖχον τὴν εὐκολίαν εἰς τὸν στρατὸν νὰ ἔχῃ ἑτοίμους 15 καὶ 20 χιλ. ἄνδρας, ἵνα καταταχθῶσιν εἰς αὐτὸν καὶ αὐξηθῇ ἡ δύναμίς του εἰς 80,000; Φαίνεται, ὅτι συνειθίζει νὰ ὠφελῆται στιγμιαίως ἀπὸ τὴν ἄγνοιαν τοῦ νόμου, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται οἱ κύριοι βουλευταὶ, καθὸ μὴ ἔχοντες ἐν χερσὶ τὸ κείμενον τοῦ νόμου, ἵνα ἀναγνώσωσιν αὐτὸ καὶ ἴδωσιν ἐὰν αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγει, ἦναι πιστευτὸν ἢ ἀληθές. (Χειροκροτήματα καὶ ποδοκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). Τὰ ἄρθρα 63 καὶ 69 τοῦ νόμου ὁμιλοῦσι περὶ τῆς ὑποχρεώσεως, τὴν ὁποίαν οἱ διαθέσιμοι καὶ οἱ ἔφεδροι ἔχουσι, διὰ νὰ προσκαλῶνται κατὰ περιόδους τοῦ ἐνιαυτοῦ εἰς γυμνάσια, τὰ ὁποῖα οἱ στρατιωτικοὶ κανονισμοὶ ἤθελον προσδιορίσει· ἀλλὰ πρόκειται σήμερον περὶ ἀσκήσεως συνήθους τῶν διαθεσίμων καὶ ἐφέδρων; Καὶ ἡ ἐπιστράτευσις, διὰ τῆς ὁποίας κατέταξαν εἰς τὸν στρατὸν 54,000 ἄνδρας, εἶναι ἐκτέλεσις τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας; Ὁ νόμος περὶ στρατολογίας δὲν λειτουργεῖ. Τὸ διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως δὲν ἐξεδόθη δυνάμει καὶ πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας, ἦτο μέτρον ληφθὲν πρὸς σχηματισμὸν στρατοῦ, οὐχὶ κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας. Κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἡ κυβέρνησις πρότεινε καὶ συζητοῦμεν, εἶναι νόμος πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ στρατοῦ, ἀνεξάρτητος τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας. Τί σᾶς προβάλλουσι τὰ ἄρθρα 63 καὶ 69, διὰ νὰ σᾶς παραπείσωσιν, ὅτι ταῦτα δίδουσιν εἰς τὴν κυβέρνησιν τὰ μέσα νὰ αὐξήσῃ τὸν στρατὸν εἰς 70 ἢ 80 χιλιάδας, καὶ ὅτι ἡ κυβέρνησις ἐξ ἀβελτηρίας ἢ ἐξ ἀγνοίας δὲν ἐφήρμοσε τὰς διατάξεις ταύτας, ἀλλὰ προέβη εἰς ἄλλο νομοθέτημα, τὸ ὁποῖον σᾶς προέτεινε; Τὸ αὐτὸ ἔπραξεν αὐτὸς οὗτος ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ὅταν εἰσήγαγεν ἡ κυβέρνησις τὸ νομοσχέδιον. Ἀντιτείνων τότε εἰς αὐτὸ εἶπε, διατί ἐπροτείνατε νομοσχέδιον ἐνῷ εἴχατε τὸ ἄρθρον 40 τοῦ νόμου περὶ στρατολογίας; Αὐτὸ σᾶς δίδει ἐν ὥρᾳ πολέμου τὰ μέσα πρὸς αὔξησιν τοῦ στρατοῦ, διατί δὲν ἐκηρύξατε τὸν τόπον εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, διὰ νὰ ἔχητε τὸ δικαίωμα νὰ κατατάξητε εἰς τὸν στρατὸν ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἠθέλετε; Ἠξεύρω, ὅτι εἰς τοιαύτας περιστάσεις αἱ ἀντιπολιτεύσεις οὐδ’ ἀπαιτοῦσιν, οὐδὲ εἰσηγοῦνται, οὐδὲ προτρέπουσι τὰς κυβερνήσεις νὰ πράξωσιν ἐκεῖνα, ἅτινα εἰσὶν ὀλέθρια εἰς τὸν τόπον. Τὸ προτρέπειν τὴν κυβέρνησιν εἰς τοῦτο, καὶ κατακρίνειν αὐτὴν διότι δὲν ἐκήρυξε τὸν τόπον εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν ἀπὸ τοῦδε, ἢ εἶναι πρᾶξις, τῆς ὁποίας τὸν πατριωτισμὸν εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ὑποτιμήσω, ἢ εἶναι γνώμη, ἥτις ἠμπορεῖ νὰ ἦναι ἐπιτηδεία ν’ ἀποπλανήσῃ τοὺς ἀκούοντας, διὰ νὰ πιστεύσωσιν, ὅτι ἀληθῶς παρέλειψεν ἡ κυβέρνησις νὰ πράξῃ ὅ,τι ὤφειλε νὰ πράξῃ. Καὶ ὁμιλοῦσι περὶ εὐθύνης χωρὶς ἀκόμη νὰ ἔχωσιν ἀκριβῆ συνείδησιν τῆς ἐννοίας τῆς εὐθύνης! (χειροκροτήματα καὶ ποδοκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). Νομίζουσιν ἴσως, ὅτι ἡ εὐθύνη συνίσταται εἰς τὴν ψηφοφορίαν, ἥτις γίγνεται ἑκάστοτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ ἥτις τείνει εἰς τὸ ἀναβιβάζειν καὶ καταβιβάζειν τὰ ὑπουργεῖα; ὅτι συνίσταται εἰς τὴν ποινικὴν δίκην, τῆς ὁποίαν τὸ κοινοβούλιον ἤθελέ ποτε ἐγκρίνει νὰ ἐγείρῃ κατὰ τῶν κυβερνώντων. Ἡ εὐθύνη δὲν εἶναι μόνη ἡ ἐπάγουσα εἴτε τὴν ποινικὴν ἀγωγήν, εἴτε τὴν ἔλλειψιν τῆς ἐμπιστοσύνης ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς ψηφοφορίας τοῦ Κοινοβουλίου. Ἡ μεγάλη εὐθύνη εἶναι ἡ συνείδησις, τὴν ὁποίαν ὀφείλει πᾶς πολιτευόμενος νὰ ἔχῃ, ἐρευνῶν τὸν δημόσιον βίον του, καὶ ἀνευρίσκων ἐὰν ἔπραξε τὸ καλὸν ἢ τὸ κακὸν εἰς τὴν πατρίδα του. Καὶ ἐνόσῳ τὰ πράγματα δὲν βεβαιώσωσιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς ἐπιστρατεύσεως ἦτο πολιτικὴ ὠφέλιμος εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ ἔθνους, ὅτι παρήγαγε καλὰ ἀποτελέσματα εἰς τὸν τόπον, ἔχω δικαίωμα νὰ λέγω, ὅτι πρέπει νὰ τρέμωσι τὴν εὐθύνην ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐπέβαλον τὴν ἐπιστράτευσιν εἰς τὸν τόπον. Μᾶς εἶπεν ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου, ὅτι ἐὰν δὲν ἐνεκρίναμεν τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατείας ὠφείλομεν νὰ μὴ τὴν ἀποδεχθῶμεν, διότι δὲν ἐπρόκειτο εἰμὴ περὶ δαπάνης 26,000,000, ὡσὰν ἐπρόκειτο μόνον περὶ ζητήματος χρηματικοῦ. Καὶ ἐλησμόνησαν, ὅτι ὡδήγησαν τὸν Ἡγεμόνα τοῦ κράτους εἰς τὸ Βουλευτήριον, καὶ ἔθηκαν εἰς τὰ χείλη αὐτοῦ ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ αἰθούσῃ τὸ ἄγγελμα, ὅτι τὸ ἑλληνικὸν βασίλειον ἀνελάμβανε νὰ ἐκτελέσῃ διὰ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ τὸ βούλευμα τῆς συνδιασκέψεως τοῦ Βερολίνου. (Χειροκροτήματα καὶ ποδοκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.)

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τέλος πάντων κατηντήσατε γελοῖοι.

§85Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ νομίζουσιν, ὅτι καὶ ἐν τῷ ἐνεστῶτι καὶ ἐν τῷ μέλλοντι δὲν ἐπρόκειτο εἰμὴ περὶ χρημάτων, καὶ λησμονοῦσιν, ὅτι ἂν δὲν ἐγένετο ἀποδεκτὴ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἡ ἐπιστράτευσις, ἤθελεν ἀπολεσθῆ ἡ ἐμπιστοσύνη, τὴν ὁποίαν οἱ ὁμόφυλοι ὀφείλουσι νὰ ἔχωσιν ἐπὶ τὸ βασίλειον. (Θόρυβος). Οὐδεμίαν προσοχὴν δίδω εἰς τὰ ποδοκροτήματα, διότι ἐγὼ δὲν ὁμιλῶ διὰ τοὺς ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις, ὁμιλῶ διὰ τὸν λαὸν τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος εἶναι οἱ ἐκλογεῖς τῆς Βουλῆς ταύτης. (Χειροκροτήματα καὶ ποδοκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρέπει νὰ ἡσυχάσετε, κύριοι, διότι τὸ ἐπαρακάματε.

§87Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ ἱστορία τῳόντι, κύριοι, θέλει ἀποδείξει ἐὰν ἡ πολιτική, τὴν ὁποίαν ἐπέβαλον εἰς τὸν τόπον, θέλει ἐξυπηρετήσει, καὶ μέχρι τίνος τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ διατί νὰ περιμένετε τὴν ἱστορίαν; Δὲν ἀνοίγετε τὴν Κυανῆν Βίβλον, τὴν ἐπίσημον, διὰ νὰ εὕρητε ἐν αὐτῇ, ὅτι ἡ μόνη πρὸς ἡμᾶς συμπαθὴς Δύναμις, τὴν ὁποίαν ὑπηνίχθησαν οἱ πρὸ ἐμοῦ ὁμιλήσαντες, ὅτι αὐτὴ ἡ Ἀγγλικὴ κυβέρνησις ἀπέδωκεν εἰς τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως τὸν αὐτὸν χαρακτηρισμὸν, τὸν ὁποῖον ἐγὼ πρὸ δύο μηνῶν εἶχον ἀποδώσει ἀπὸ τοῦ βήματος εἰς τὸ μέτρον τοῦτο, χαρακτηρίσας αὐτὸ πρόωρον; (Χειροκροτήματα καὶ ποδοκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). Ὡς μέλος τοῦ κοινοβουλίου ὤφειλον νὰ ψηφίσω πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς ταύτης, διότι, ὅταν ἡ πολιτικὴ αὕτη εἰσήχθη, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι τὴν εἰσήγαγον, δὲν ἠρώτησαν τὸ κοινοβούλιον, οὐδὲ ἀφῆκαν αὐτὸ νὰ συζητήσῃ καὶ ἀποφανθῇ ἐλευθέρως περὶ τοῦ χρησίμου καὶ ἐπωφελοῦς τῆς πολιτικῆς αὐτῆς· ὅταν δ’ ἡ Βουλὴ συνεκλήθη μετὰ τρεῖς μῆνας, ἡ τιμὴ τοῦ ἔθνους καὶ ἡ ὑπόληψις τοῦ Βασιλείου ἦσαν ὑποχρεωμέναι, ὥστε ἀπέβαινεν ὀλέθριον νὰ μὴ στέρξωμεν τὴν περαιτέρω ἐφαρμογὴν αὐτῆς. Ὅθεν εἶχον καθῆκον ὄχι μόνον νὰ ψηφίσω, ἀλλὰ καὶ νὰ συμβουλεύσω ὑμᾶς νὰ ἐξακολουθήσητε τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Δὲν ἐχαρακτήρισα ὅμως τὴν ἐπιστράτευσιν μόνον ὡς πρόωρον, ἀλλ’ ἐχαρακτήρισα αὐτὴν καὶ ὡς ἐπίωρον, διότι ἐκεῖνοι, οἵτινες κατώρθωσαν νὰ διαστρέψωσι τὸ φρόνημα ὑμῶν καὶ νὰ ἀποπλανήσωσι τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ τῆς Ἑλλάδος, βεβαιοῦντες, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐξωτερικὸν ζήτημα, ἐκεῖνοι, ὅταν εἶδον τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα ἐκτυλισσόμενον καὶ προβαῖνον, ὅταν εἶδον αὐτὸ κυρούμενον ὑπὸ τῆς ὁμοφωνίας τῆς Εὐρώπης, ἐζήτησαν τότε νὰ καλύψωσιν ἑαυτοὺς καὶ κατέφυγον εἰς τὴν ἐπιστράτευσιν· ἐὰν δὲν παρέλυον τὰς κυβερνητικὰς ἐνεργείας καὶ τὰς ἐργασίας τοῦ Κοινοβουλίου κατὰ τὴν σύνοδον ἐκείνην τῆς Βουλῆς, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἔχει παρεσκευασμένον στρατὸν 25,000 κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ὁμοφωνίας, ἡ δὲ διάθεσις 25,000 στρατοῦ ἤθελε χρησιμοποιήσει ὄχι τὰς συμπαθείας μιᾶς μόνης δυνάμεως, ἀλλὰ τὴν ὁμοφωνίαν ὅλης τῆς Εὐρώπης ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ὅταν τὸ βούλευμα τῆς ἐν Βερολίνῳ συνδιασκέψεως, τῆς ἀσκησάσης τὴν μεσολάβησιν, ἐξεδόθη, τότε κατενόησαν, ἐὰν ἦσαν πεπλανημένοι, τὴν πλάνην, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπέκυψαν, ἂν δὲ δὲν ἦσαν πεπλανημένοι, τὴν μεγάλην εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβον ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, ἀποκρύψαντες ἀπ’ αὐτὸ τὴν ἀλήθειαν. Διὰ τοῦτο ὠνόμασα τὴν ἐπιστράτευσιν ἐπίωρον. Ἀλλ’ ἐχαρακτήρισα αὐτὴν καὶ ὡς πρόωρον, ἡ δ’ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἐπεκύρωσε τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦτον 3 μῆνας μετὰ ταῦτα, ἀφ’ ἧς ἐγὼ ἔδωκα αὐτὸν εἰς τὴν Βουλήν. Καὶ ἦτο ἀληθῶς τὸ μέτρον πρόωρον, διότι ἔτρεψεν εἰς φυγὴν τὴν ὁμοφωνίαν τῆς Εὐρώπης, καὶ ἂν ἡμεῖς, διαχειρισθέντες τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος, ὡδηγήσαμεν αὐτὴν μετὰ δύο ἐτῶν περιπετείας εἰς τὴν ὁμοφωνίαν τῆς Εὐρώπης, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μᾶς διεδέχθησαν, εὗρον τὴν ὁμοφωνίαν τῆς Εὐρώπης συντετελεσμένην ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἔτρεψαν αὐτὴν εἰς φυγήν, καὶ ἀφῆκαν τὴν Ἑλλάδα ἐγκαταλελειμμένην μὲν ὑπὸ τῶν ἄλλων δυνάμεων, ἐλπίζουσαν δὲ μόνον εἰς τὰς συμπαθείας μιᾶς μόνης δυνάμεως. Αὐτὸ εἶναι τὸ κατόρθωμα τῆς ἐξωτερικῆς των πολιτικῆς. Εἶναι, κύριοι, τῷ ὄντι πολύτιμος ἡ συμπάθεια τῆς μεγάλης ἐκείνης δυνάμεως. Ἂν ὅμως ἡ συμπάθεια τῆς δυνάμεως ἐκείνης ὑπεβοηθεῖτο ὑπὸ τῶν φυσικῶν συμμάχων καὶ τῶν φυσικῶν συμπρακτόρων, τοὺς ὁποίους ἡ δύναμις ἐκείνη εὗρε πάντοτε κατὰ τὸν κανονισμὸν τῶν πραγμάτων τῆς Ἀνατολῆς, ἡ συνδρομὴ τῆς μεγάλης ἐκείνης δυνάμεως ἤθελεν εἶσθαι μᾶλλον θαῤῥαλέα, καὶ ἡ Ἑλλὰς ἠδύνατο νὰ ἐλπίσῃ, ὅτι ἤθελεν ἐπὶ τὰς ἐπιχειρήσεις της ἔχει ἐπίκουρον εἴτε πάσας τὰς μεγάλας δυνάμεις, εἴτε τοὐλάχιστον τὰς πλείστας ἐκ τῶν μεγάλων δυνάμεων. Δὲν γνωρίζω ἂν ἡ συνείδησις τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἀνέλαβον ὡς ἀντιπολίτευσις τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας μετεῖχον πρὸ τῆς 10 Μαρτίου, ἠνάγκασεν αὐτοὺς νὰ σπεύσωσι νὰ λάβωσι τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως πρὸ τῆς ὥρας· ἀλλ’ ἂν τὸ ἔλαβον προώρως, βεβαίως τὰ ἀποτελέσματα τοῦ μέτρου θέλουσι γείνει καταφανῆ ἐν καιρῷ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, καὶ βεβαίως ἡ ἱστορία τοῦ τόπου θέλει κατακρίνει τοὺς προσφυγόντας εἰς τοιαύτην βιαίαν πολιτικὴν τοσοῦτον προώρως. Ἰδίως δὲν ἐφρόνουν, ὅτι ἡ παρασκευὴ τοῦ κράτους πρὸς πόλεμον ἔπρεπε νὰ παραλειφθῇ ἀπὸ τὰς μελέτας τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Ἐνόμιζον ὅμως, ὅτι πρὸ τοῦ νὰ καταφύγῃ τὸ κράτος εἰς τὴν πολιτικὴν τὴν ἐνεργὸν, εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ τόπου πρὸς πόλεμον, ἔπρεπε νὰ μετέλθῃ τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα πολλάκις κατέδειξα εἰς αὐτό. Ὅταν δὲ τὰ μέσα ἐκεῖνα ἀπεδεικνύετο, ὅτι δὲν ἦσαν τελεσφόρα, τότε ἔπρεπε νὰ καταφύγῃ εἰς τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα κατέφυγεν. Ἐὰν ἐπολιτεύετο οὕτω, δὲν θὰ ἔτρεπεν εἰς φυγὴν τὴν σύμμαχον τῆς Ἀγγλίας, δὲν ἤθελε συνταράξει καὶ διασκορπίσει τὴν ὁμοφωνίαν τῆς Εὐρώπης, ἥτις νῦν πρὸς πάντα ἄλλον συμπαθεῖ οὐχὶ βεβαίως πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Τὴν πολιτικὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως ἤθελον τὴν συμβουλεύσει ὡς τὸ ἔσχατον τῶν μέσων, διότι ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς ἐπρόκειτο πρὸς τοῖς ἄλλοις νὰ κλονίσῃ τὸ σαθρὸν οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον παράκειται παρὰ τὴν χώραν ἡμῶν· ἐγὼ δὲ φρονῶ, ὅτι ὁ ἑλληνισμὸς ἔχει συμφέρον νὰ παρατείνῃ τὴν διάρκειαν τοῦ σαθροῦ οἰκοδομήματος, διότι δὲν νομίζω, ὅτι ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου εἶναι ὁ τελευταῖος σταθμὸς τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἐξ ἐναντίας φρονῶ, ὅτι εἶναι ὁ πρῶτος σταθμός, μόνον δὲ ἡ πορεία ἐκείνη ἤθελεν ὁδηγήσει αὐτὸν ἀσφαλέστερον εἰς ἀπώτερα σημεῖα, ἢ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὴν ὁροθεσίαν τοῦ Βερολίνου· διότι προσέτι νομίζω, ὅτι ἡ εἰρηνικὴ ἐκτέλεσις τῆς ἀποφάσεως τοῦ Βερολίνου ἦτον ἀναποφεύκτως, διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὸ κράτος τὴν ἐξασθένισιν τῶν δυνάμεων αὐτοῦ, καὶ τὴν ἐξάντλησιν τῶν μέσων αὐτοῦ. Ἐνδεχόμενον τὰ πολιτικὰ τεχνάσματα νὰ συντελῶσιν εἰς ὑποβοήθησιν τῶν ἀνταγωνιζομένων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν. Ἀλλὰ τὰ τεχνάσματα ταῦτα οὐδέποτε πρέπει νὰ ἐκλέγωνται κεχωρισμένα τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους· ὅταν δὲ γίγνηται ἡ ἐκλογὴ τῶν τεχνασμάτων κεχωρισμένως ἀπὸ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, τότε ἡ αἰτία, ἥτις ὁδηγεῖ τοὺς ἀνταγωνιζομένους εἰς τὰ τοιαῦτα τεχνάσματα, ἡ δίψα, ἡ ὁποία τοὺς ἀναγκάζει νὰ καταφύγωσιν εἰς αὐτὰ, εἶναι ἄξιοι τῆς ἐπιτιμήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ κοινοῦ. Ἡ φιλοδοξία εἶναι πάθος εὐγενές. Ὑπὸ τῆς φιλοδοξίας ὁ ἀνταγωνισμὸς τῶν δημοσίων ἀνδρῶν χειραγωγούμενος δὲν ἀναιρεῖ τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα, ἐξ ἐναντίας ταῦτα προάγονται καὶ προκόπτουν διὰ τοῦ τοιούτου ἀνταγωνισμοῦ. Ἀλλ’ ἡ φιλαρχία δὲν εἶναι εὐγενὲς πάθος, καὶ πρέπει νὰ γίνηται διάκρισις, διότι ἂν παρασυρθῶσιν οἱ πολιτευόμενοι ἀπὸ τὸ ῥεῦμα τοῦ δευτέρου τούτου πάθους, θέλουσι λησμονήσει τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ὡς δημόσιοι ἄνθρωποι ἔχουσι πρὸς τὸν τόπον των. Ἦλθον νὰ ἐλέγξωσιν ἐμὲ ὡς φεύγοντα τὴν εὐθύνην, διότι ἐνῷ καταγγέλλω τὸ μέτρον τῆς ἐπιστρατεύσεως ὡς ἐπίωρον καὶ πρόωρον ἐπεψήφισα ὑπὲρ αὐτοῦ. Ὑπέλαβον ἴσως, ὅτι ἡμεῖς κρίνομεν θεμιτὸν νὰ φρονῇ τις ἄλλα καὶ νὰ πράττῃ ἄλλα· ὑπέλαβον, ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ ἐνθαῤῥυνθῶμεν ἀπὸ τὰ παραδείγματα, τὰ ὁποῖα αἱ συζητήσεις καθ’ ἡμέραν ἐν τῷ κοινοβουλίῳ μᾶς δίδουσιν. Ἀπὸ τὸ ἓν μέρος μᾶς λέγουσιν, ὅτι θέλουσι ψηφοφορήσει τὰ μέτρα τῆς κυβερνήσεως, ἂν καὶ ἦναι ἐναντίοι αὐτῶν, καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ἐπιτρέπουσι νὰ παραλύσωσιν αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς. Ὁ ἡγέτης πρέπει νὰ πείθῃ τοὺς φίλους αὐτοῦ νὰ ἔχωσι τοὐλάχιστον ἐπὶ ζητημάτων τόσῳ σπουδαίων τὴν αὐτὴν γνώμην. Δὲν εἶναι δ’ ἡγέτης ὅταν αὐτὸς μὲν λέγῃ ἄλλα, τὰ δὲ μέλη τῆς ὁμάδος, ἥτις τὸν ἀκολουθεῖ, πράττουσι τὰ ἐναντία. Ὅταν συνεβούλευσα τὴν Βουλὴν διὰ νὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον τὸ ὑπουργεῖον ὑπέβαλε, τὴν συνεβούλευσα κατὰ πεποίθησιν, διότι οὐδὲν ἄλλο μέσον πρόχειρον ἐξεύρισκον, διὰ νὰ ἀναπληρωθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν, τοὺς ὁποίους τὸ ὑπουργεῖον νομίζει, ὅτι δύναται νὰ φέρῃ ὑπὸ τὰς σημαίας τοῦ στρατοῦ. Δὲν παραδεχόμεθα τὴν γνώμην τῶν εἰπόντων, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχωμεν 60 χιλ. στρατοῦ, οὐδὲ τῶν εἰπόντων, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν περισσότερον ἀπὸ 40 χιλ. ἀφοῦ αὐτὴ ἡ Ῥωμουνία δὲν εἶχε περισσοτέρους τῶν 40 χιλ. Διότι φρονῶ, ὅτι εἶναι ἐντελῶς διάφορος ἡ ἀποστολὴ, τὴν ὁποίαν ἡ Ῥωμουνία εἶχε κατὰ τὸν Ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον, καὶ ἡ ἀποστολὴ, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ βουλεύματος τοῦ Βερολίνου. (Ἐπιψηφίζεται ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου.)

§88ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΚΗΣ. Ἀποσύρω τὴν τροπολογίαν, ἐὰν δὲν τὴν παραδέχηται ἡ Κυβέρνησις.

§89ΚΑΤΣΑΝΔΡΗΣ. Καὶ ἐγώ.

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Κασιμάτη...

§91ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ τροπολογία τοῦ κ. Κασιμάτη κάμνει μίαν ἐξαίρεσιν, ἡ ὁποία ἀναφέρεται καὶ εἰς τὸ νομοσχέδιον καὶ εἰς τὴν ἰδικήν μου τροπολογίαν.

§92ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ. Ἐπειδὴ ἐνδέχεται ν’ ἀποῤῥιφθῇ ἡ τροπολογία τοῦ κ. βουλευτοῦ Πατρῶν, παρακαλῶ νὰ ψηφοφορηθῇ ἡ ἰδική μου χωριστά. (Ἀποῤῥίπτεται ἡ τροπολογία τοῦ κ. Κασιμάτη.)

§93ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἐννοῶ καλῶς τὸν νόμον, ἡ τροπολογία τοῦ κ. Πετιμεζᾶ εἶναι περιττή.

§94Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τότε τὴν ἀποσύρω.

§95ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ἄρθρον 18 τοῦ στρατολογικοῦ νόμου λέγει...... Καθ’ ἡμᾶς ἀρκεῖ ἓν διάταγμα, τὸ ὁποῖον θὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλήν.

§96Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν νομίζετε, ὅτι δύναται ἡ τροπολογία αὕτη νὰ συμπεριληφθῇ εἰς τὸν νόμον μὲ τὴν προσθήκην, ὅτι τὰ καθέκαστα θέλουσι κανονισθῆ διὰ Β. Διατάγματος;

§97ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν.) Θὰ περιλάβωμεν διάταξιν, ἥτις δὲ θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ ἐκτελεσθῇ· πρέπει νὰ κανονισθῇ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν θὰ ἐξευρεθοῦν οἱ μὴ περιληφθέντες ἐν τῷ μητρῴῳ.

§98ΨΥΛΛΑΣ. Οἱ μὴ ἐγγεγραμμένοι εἰς τὰ μητρῷα διεγράφησαν ἀπὸ τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους, καὶ ἑπομένως εὐκόλως εὑρίσκονται.

§99ΤΖΑΝΕΣ. Ἔχω πληροφορίας, ὅτι 3 χιλιάδες περίπου ἔχουν ἀπολυθῆ· οὗτοι εὑρίσκονται ἐδῶ εἰς διάφορα καταστήματα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς λέγει, ὅτι εἶναι δύσκολον νὰ ἐξευρεθῇ ἡ διαδικασία; (Θόρυβος.)

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν προτείνει νὰ προστεθῇ ἄρθρον 2, ὡς ἑξῆς· «Οἱ μὴ ἐγγεγραμμένοι ἢ ὑπὸ ψευδῆ ἡλικίαν ἐγγεγραμμένοι ἐν τῷ μητρῴῳ τῶν ἀῤῥένων ἐγγράφονται ἐν αὐτῷ ὑφ’ ἣν ἡλικίαν ἄγουσι καὶ ὑποβάλλονται εἰς πάσας τὰς ἐκ τῆς ἐγγραφῆς ταύτης ὑποχρεώσεως.» «Τὰ τῆς ἐκτελέσεως κανονισθήσονται διὰ Βασ. Διατάγματος.»

§101ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§102ΣΠ. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὴ ἡ τροπολογία δὲν ἔχει σχέσιν μὲ τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου· εἶναι νέος Νόμος.

§103ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§104ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν ἐχάλασεν ἡ νομοθεσία μας, ἐχάλασε, διότι νομοθετοῦμεν χωρὶς ὡρίμου σκέψεως. (Θόρυβος.)

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐννοεῖ ἡ Βουλὴ μετὰ τὴν τροπολογίαν αὐτὴν, ὅτι θὰ ψηφοφορηθοῦν αἱ ἄλλαι;

§106ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, ἀπεσύρθησαν ὅλαι. (Ἐπιψηφίζεται τὸ ἄρθρον 1.)

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς ἄρθρον 2 θὰ ψηφοφορηθῇ ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ.

§108ΜΑΥΡΟΜΑΡΑΣ. Αὐτὴ εἶναι αὐτοτελὴς πρότασις Νόμου. (Θόρυβος.)

§109ΤΖΑΝΕΣ. Ὅλοι οἱ ἀποκρυφθέντες εἶναι εἰς τὰς Ἀθήνας, εἰς τὰς ἐπαρχίας δὲν εἶναι κανείς.

§110ΣΥΝΟΔΙΝΟΣ. Ὑπάρχει καὶ ἄλλη τροπολογία· τινὲς ἐπίστρατοι κατέταξαν τοὺς ἀδελφούς των τοὺς μὴ ὑποχρέους, ὅπως ἀπαλλαγῶσιν αὐτοί. (Θόρυβος.) (Ἀναγινώσκεται ἡ τροπολογία.)

§111ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι καλὸν, νομίζω, ἐὰν ἐπιψηφισθῇ ἡ τροπολογία, νὰ παραγγείλῃ ἡ Κυβέρνησις τὰ στρατολογικὰ συμβούλια, τὰ ὁποῖα ἐκ τοῦ νόμου ἔχουσι τὸ δικαίωμα καὶ αὐτεπαγγέλτως νὰ ἐγγράφωσιν εἰς τὰ Μητρῷα, νὰ ἐκτελέσωσι τὴν ἐργασίαν αὐτὴν νῦν, ὅτε λειτουργοῦσι, καὶ θὰ λειτουργῶσι μέχρι τῆς 15 Ἀπριλίου.

§112ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πρέπει νὰ προστεθῇ τοιαύτη διάταξις εἰς τὸν νόμον, ὅτι τὴν ἐκτέλεσιν θὰ ἐνεργήσωσι τὰ στρατολογικὰ συμβούλια, τὰ δὲ καθέκαστα κανονισθήσονται διὰ Βασ. Διατάγματος.

§113ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα. (Ἐπιψηφίζεται τὸ ἄρθρον 2, γενομένης δεκτῆς τῆς προταθείσης προσθήκης, εἶτα δὲ καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου.) Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 8½.