1879.12.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 40

τῆς 18 Δεκεμβρίου 1879.

(Τρίτη.)

Ὥρᾳ 2 μ. μ.

Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κάτοικοί τινες τῶν χωρίων Μπελεσίου καὶ Μεραγῆς τοῦ δήμου Ἐλατείας, παριστῶντες τὰς προσγινομένας αὐτοῖς ζημίας ἐκ παρακειμένου τινὸς χειμάῤῥου, κατακλύζοντος τὰς πεδιάδας, ἐξαιτοῦνται νὰ κανονισθῇ ἡ κοίτη αὐτοῦ, δημοσίᾳ δαπάνῃ, προσφερόμενοι νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς πρόσθετον φόρον, μέχρις ἀποπληρωμῆς τῆς δαπάνης. Θὰ παραπεμφθῇ ἡ αἴτησίς των εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν ἀναφορῶν.

§2ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μοὶ ἀνεκοινώθη, ὅτι χθὲς ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν μὲ προσεκάλεσε νὰ καταθέσω τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα εἶχον εἰπεῖ, ὅτι δὲν περιελήφθησαν ἐν τῷ παρ’ αὐτοῦ κατατεθέντι φυλλαδίῳ τῷ ἀφορῶντι εἰς τὸ δάνειον τῶν 60,000,000. Ἐγὼ κατ’ ἐκείνην τὴν στιγμὴν φαίνεται, ὅτι δὲν ἐπρόσεχον εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ διότι δὲν τὸ ἤκουσα τοῦτο.

§3ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ Ἐξωτερικῶν.). Εἶπον, ὅτι ἐκάματε χρῆσιν ἐγγράφων χωρὶς νὰ τὰ καταθέσητε.

§4ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μοὶ εἶπον μάλιστα, ὅτι προσέθηκεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι δὲν εἶχον ἡμερομηνίαν τὰ ἔγγραφα, καὶ ὅτι δὲν ἀνάγονται εἰς ἐποχὴν εἰς ἣν ἀνάγεται τὸ φυλλάδιον. Τὰ ἔγγραφα ταῦτα ἀνάγονται εἰς τὴν ἐποχὴν ἣν περιλαμβάνει τὸ φυλλάδιον, καὶ ἐὰν εἶχον καταχωρισθῆ ἐν τῷ φυλλαδίῳ, θὰ κατελάμβανον θέσιν μεταξὺ τῶν ἐν τῇ 13ῃ καὶ τῇ 14ῃ σελίδι ἐγγράφων. Τὰ ἔγγραφα ἔχουν χρονολογίαν μέχρι τῆς 12|24 Ὀκτωβρίου, ἠξεύρετε δὲ, ὅτι κατὰ τὸν Ὀκτώβριον εἶχον κληθῆ εἰς τὰ πράγματα.

§5ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν.) Τὰ πρωτότυπα τ’ ἀφήσατε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν;

§6ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Βεβαίως, τ’ ἀντίγραφα ταῦτα εἶναι γεγραμμένα διὰ χειρὸς τοῦ ἰδιαιτέρου ὑμῶν γραμματέως, ὅστις ἦτο τότε καὶ ἰδιαίτερος ἐμοῦ γραμματεύς.

§7ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν.) Δὲν μᾶς λέγετε τὴν περίληψιν τῶν ἐγγράφων αὐτῶν;

§8ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Μάλιστα. Τὰ ἔγγραφα ἀφοροῦν εἰς τὴν σύμβασιν ἐκείνην, ἧς τοὺς ὅρους ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐχαρακτήρισεν ὡς ἀτιμωτικοὺς, καὶ περιέχουσι τοὺς ὅρους τῆς συμβάσεως καὶ τὰς διαταγὰς παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπως ἡ σύμβασις ἐκείνη ὑπογραφῇ· εἶναι δὲ τὰ ἑξῆς· αʹ) τηλεγράφημα τοῦ ἐν Παρισίοις ἐπιτετραμμένου, ἀπὸ 30 Ὀκτωβρίου 1878· βʹ) τηλεγράφημα τοῦ ἰδίου ἐπιτετραμμένου πρὸς τὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν, ἀπὸ 15|27 Ὀκτωβρίου 1878· ἐν αὐτῷ περιέχονται οἱ ὅροι· γʹ) τηλεγράφημα τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ πρὸς τὸν ἐπιτετραμμένον, ὑπὸ ἡμερομηνίαν 6|18 Ὀκτωβρίου.

§9ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὅτε δὲν ἤμην Ὑπουργὸς ἐγὼ, ἀλλ’ ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος.

§10ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Φέρει τὴν ὑμετέραν ὑπογραφὴν, ὡς Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. δʹ) Τηλεγράφημα κρυπτογραφικὸν πρὸς τὴν ἐν Παρισίοις πρεσβείαν· εʹ) τηλεγράφημα πάλιν τοῦ καὶ νῦν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ πρὸς τὴν ἐν Παρισίοις Πρεσβείαν περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως, καὶ τέλος τηλεγράφημα τοῦ ἐν Παρισίοις ἐπιτετραμμένου πρὸς τὸν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ὁ λόγος, δι’ ὃν δὲν εἶχον καταθέσει τ’ ἀντίγραφα ταῦτα κατὰ τὴν προχθεσινὴν ὁμιλίαν μου, ἦτο, ὅτι δὲν ἤμην ἁρμόδιος ἵνα καταθέσω ἔγγραφα ἀνήκοντα εἰς τὴν Κυβέρνησιν· μοὶ ἐπιτρέπεται ὅμως ἡ κατάθεσις ἤδη, ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν τὴν ζητεῖ. (Καταθέτει ἅπαντα τὰ ἀνωτέρω ἔγγραφα εἰς τὸ Προεδρεῖον.)

§11ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖοι εἶναι οἱ ἀτιμωτικοὶ ὅροι;

§12ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τώρα θὰ τὸ εἴπω ἐγώ.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ ἔγγραφα ταῦτα εἶναι ἤδη κατατεθειμένα εἰς τὸ Προεδρεῖον, καὶ ὁ βουλόμενος δύναται νὰ λάβῃ γνῶσιν αὐτῶν.

§14ΤΙΝΕΣ. Νὰ τυπωθῶσι κύριε Πρόεδρε.

§15ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἀπὸ τεσσάρων μηνῶν βλέπω ἐνταῦθα τοὺς βοηθοὺς τῶν ἑλληνικῶν σχολείων Ἀραχώβης καὶ Λεβαδείας. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως νὰ μὲ πληροφορήσῃ διατὶ οἱ ὑπάλληλοι οὗτοι διατελοῦσιν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἀπομεμακρυσμένοι τῆς ὑπηρεσίας των, πῶς ἀναπληροῦνται ἐν αὐτῇ, καὶ ἐὰν μισθοδοτῶνται.

§16ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως.) Δὲν γνωρίζω τίποτε, οὔτε καμμίαν πληροφορίαν ἔχω περὶ τούτου. Θὰ ἐξετάσω, καὶ ἂν συμβαίνῃ τὸ τοιοῦτον ἄτοπον, θὰ τὸ διορθώσω παραχρῆμα.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἡ Βουλὴ, κύριε Πρόεδρε, ἄνευ ἀντιῤῥήσεως δέχεται νὰ συζητηθῇ κατὰ πρώτην φορὰν τὸ νομοσχέδιον περὶ μὴ ἀποστολῆς δικαστικῶν ἀντιπροσώπων εἰς τὰς ἐκλογὰς τῶν ἐπαρχιακῶν συμβούλων, παρακαλῶ ν’ ἀναγνωσθῇ.

§18ΠΟΛΛΟΙ. Ν’ ἀναγνωσθῇ κ. Πρόεδρε, δὲν ὑπάρχει ἀντίῤῥησις (Ἀναγινώσκεται τὸ νομοσχέδιον καὶ γίνεται δεκτὸν δι’ ἀναστάσεως.)

§19ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ Οἰκονομικῶν). Ἐκρίθη πανταχοῦ προσῆκον νὰ μὴ ἀπασχολῶνται τὰ Κοινοβούλια περὶ ἄλλα ἔργα πρὶν ἢ ἀπαντήσωσιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ὅστις ἀπαγγέλλεται κατὰ τὴν ἔναρξιν τῆς Συνόδου· τὸ προσῆκον τοῦτο ὠφείλαμεν νὰ τηρήσωμεν, καὶ ἀπέσχομεν νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὴν Βουλὴν ἐργασίαν ἄλλην. Ἐπειδὴ ὅμως δυστυχῶς αἱ πολιτικαὶ συζητήσεις παρετάθησαν μέχρι σήμερον, καὶ ἐπειδὴ μέχρι τῆς 1 Ἰανουαρίου εἶναι ἀναπόφευκτον, διὰ τὴν λειτουργίαν τῆς διοικήσεως, νὰ ψηφισθῶσι νομοσχέδιά τινα, ἐκ φόβου μήπως μετὰ τὰς ἑορτὰς τῆς 25 Δεκεμβρίου δὲν καταστῆ δυνατὸν νὰ ἐργασθῇ τὸ Κοινοβούλιον, ἀναγκάζομαι, ἀθετῶν τὸν κανόνα τοῦτον, νὰ εἰσαγάγω εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιά τινα καὶ ά.) ἐν ὀνόματι τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἐν ἰδίῳ μου ὀνόματι, ὑποβάλλω νομοσχέδιον περιέχον διατάξεις προφυλακτικάς, περὶ τῆς φυλλοξήρας (τὸ καταθέτει εἰς τὸ προεδρεῖον)· 2) νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ἀναστέλλεται μέχρι τῆς 1ης Ἰανουαρίου 1881 ἡ ἰσχὺς τοῦ κατὰ τὰ τέλη τοῦ 1877 ἐκδοθέντος νόμου περὶ προξενείων (τὸ καταθέτει εἰς τὸ προεδρεῖον)· 3) νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖται ἀναπληρωτικὴ πίστωσις δραχμῶν 290,118, διὰ νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς τὴν ἀποζημίωσιν τῶν κ. Βουλευτῶν (τὸ καταθέτει εἰς τὸ προεδρεῖον)· 4) νομοσχέδιον, δι’ οὗ ἐπιτρέπεται νὰ γίνωνται αἱ δαπάναι κατὰ τοὺς πρώτους δύο μῆνας τοῦ ἐπιόντος ἔτους ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅστις εἰσάγεται ἐντὸς τῆς νομίμου συνταγματικῆς προθεσμίας εἰς τὴν Βουλήν, καὶ ἐπιτρέπεται προσέτι νὰ εἰσπράττωνται τὰ δικαιώματα τοῦ δημοσίου καὶ οἱ φόροι κατὰ τοὺς μῆνας τούτους, κατὰ τοὺς ἰσχύοντας νόμους (τὸ καταθέτει εἰς τὸ προεδρεῖον)· 5) νομοσχέδιον, δι’ οὗ ἐπιτρέπεται νὰ διατεθῶσιν 1,500,000 ἀπὸ τὰ ὑπάρχοντα ἀποθεματικὰ κεφάλαια ἐν τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ, διὰ τὰς ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγεγραμμένας ἀνάγκας τοῦ 1879. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατὰ συζήτησίν τινα καί τινα σημείωσιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνεκοίνωσα, τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1879, ἀπὸ 14 ἑκατομ. περιωρίσθη εἰς 9,000,000 καί τινας ἑκατοστύας χιλιάδων δραχμῶν· ὅτι τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἐχορηγήθησαν διὰ νὰ καλυφθῇ τὸ ἔλλειμμα τοῦτο, ἦταν 5,000,000 τραπεζικῶν γραμματίων, τὰ ὁποῖα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, δυνάμει συμβάσεως, κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ 1877, καὶ 5,000,000 ἔντοκα γραμμάτια. Ἐπειδὴ 4,600,000 περίπου εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια ἐπληρώθησαν τὸ 1878 διὰ πιστώσεων καὶ πρὸς ἐκτέλεσιν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας τὸ Κράτος εἶχεν ἀναλάβει, διὰ τοῦτο δὲν ἐπερίσσευσαν εἰμὴ 5,000,000 ἔντοκα γραμμάτια· ἐπειδὴ δὲ ἐκ τῶν 5,000,000 ἐντόκων γραμματίων ἐτοποθετήθησαν 4,800,000, ἐλήφθησαν δὲ ἐκ τοῦ ἐν τῇ Τραπέζῃ ἀποθέματος 3,000,000, ἕπεται, ὅτι ἵνα καλυφθῇ τὸ ἔλλειμμα, ἀπαιτεῖται χρηματικόν τι ποσόν. Τοῦ χρηματικοῦ τούτου ποσοῦ τὴν διάθεσιν ζητοῦμεν διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου νὰ μᾶς ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλή. Πρὶν ἢ ἐξακολουθήσω τὴν χθὲς διακοπεῖσαν ἀγόρευσίν μου, καὶ σᾶς ἀνακοινώσω τὰς μελέτας, τὰς ὁποίας καὶ ἐγὼ εἶχον νὰ φέρω εἰς τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων καὶ τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σᾶς εἴπω ὀλίγα: λέξεις περὶ τῶν ἐγγράφων τὰ ὁποῖα κατέθεσεν ὁ ἔντιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής. Ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ἀνηγγέλθη εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι, ἐκτὸς τῶν δημοσιευθέντων διὰ τοῦ φυλλαδίου ἐγγράφων, ὑπάρχουσι καί τινα μὴ δημοσιευθέντα, ἦτο τρόπος, ὅστις ἤθελε ταράξει τὴν συνείδησιν τῶν ἀκροωμένων, ἤθελεν ἐμπνεύσει εἰς αὐτοὺς τὸν δισταγμόν, μήπως τυχὸν διὰ τῶν ἐγγράφων τούτων ἐπροτείνοντο ὅροι συμφερώτεροι διὰ τὸ δάνειον, καὶ ἑπομένως ἀπεκρύβησαν ἀπὸ ὑμᾶς πληροφορίαι χρήσιμοι, ἵνα κρίνητε προσηκόντως τὰ τῆς συμβάσεως τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, μήπως διὰ τῶν ἐγγράφων τούτου πρόκειται νὰ ἀποδειχθῇ ζημία τῶν δημοσίων συμφερόντων συντελεσθεῖσα. Ὁμολογῶ εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐγὼ ἔδωκα ἐντολὴν εἰς τὰ ἁρμόδια γραφεῖα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν νὰ δημοσιευθῶσιν ὅλα τὰ ἔγγραφα περὶ τούτου· δὲν γνωρίζω ἐκ τίνος παραλείψεως ἐπῆλθεν ἡ μὴ δημοσίευσις καὶ τῶν ἐγγράφων τούτων· δὲν γνωρίζω ἐὰν ἐλήφθησαν παρὰ τοῦ Βουλευτοῦ Μεσολογγίου τ’ ἀντίγραφα, καὶ ἔμειναν τὰ πρωτότυπα ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν. Ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον παρατηρῶ εἶναι, ὅτι οἱ δισταγμοί, τοὺς ὁποίους εἰς τὴν συνείδησιν τῶν ἀκροωμένων ἤθελεν ἐμποιήσει ἡ ἀγγελία ὅτι ὑπάρχουσι ἔγγραφα μὴ δημοσιευθέντα, ἔγγραφα ἀποκρυβέντα ἕνεκα σκοποῦ τινος, εὐτυχῶς δὲν εἶναι ἀκριβεῖς. Τὰ ἔγγραφα ἀνάγονται εἰς διαπραγματεύσεις πολλῷ προγενεστέρας ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἐξέθηκα, καὶ αἱ ὁποῖαι ἀπέληξαν εἰς τὴν σύμβασιν τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1879· ἑπομένως ἡ Βουλὴ θέλει κρίνει περὶ τῆς ἀξίας τῶν ἐγγράφων. Μεταβαίνω ἤδη εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἀγορεύσεώς μου. Αἱ μελέται, τὰς ὁποίας ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου ἐν ἀρχῇ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῶν ἐξωτερικῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος, περὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἦσαν μακραὶ καὶ παρατεταμέναι. Ἐκρίθη φαίνεται ὑπ’ αὐτοῦ λυσιτελὲς νὰ ἦναι μακραὶ καὶ παρατεταμέναι αἱ μελέται αὐτοῦ, διότι ὑπῆρχεν ἐν αὐτῷ ἡ προαίρεσις κατὰ πᾶσαν παράγραφον καὶ κατὰ πᾶσαν εἰδικὴν ὕλην νὰ συναγάγῃ ἓν συμπέρασμα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις κακῶς ἐπολιτεύθη· καὶ διὰ τοῦτο ἐγένετο δυνατὸν ν’ ἀκούσητε τοσαῦτα συμπεράσματα, ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις, ὥστε μοὶ ἐγένετο δύσκολον, ἐνῷ ἠκροώμην τοῦ ἐντίμου Βουλευτοῦ Μεσολογγίου, νὰ διατηρήσω εἰς τὴν μνήμην μου τὸν ἀριθμὸν τῶν συμπερασμάτων τούτων. Μοὶ φαίνεται, ὅτι τὸ παρατεταμένον τοῦ λόγου ἦτο καὶ σκόπιμον· διότι, ἐὰν διὰ πᾶσαν εἰδικὴν ὑπόθεσιν ἔμελλε νὰ συναγάγῃ ὡς συμπέρασμα ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις δι’ ὅ,τι δήποτε ἔπραξε, καὶ ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη δι’ ὅ,τι δήποτε δὲν ἔπραξεν, ὅσον περισσότερα ἦσαν τὰ συμπεράσματα ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις, τοσοῦτον περισσότερον ἤθελεν ὑποτεθῆ, ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ κλονισθῇ ἡ πεποίθησις τοῦ Κοινοβουλίου. Διὰ τοῦτο ἠκούσατε νὰ ποιήσηται λόγον καὶ περὶ ἀλλοτρίων ὑποθέσεων, ὡς περί τινος ζητήματος ἀναφυέντος ἐν Αἰγύπτῳ καὶ σχετικοῦ πρὸς δικαιώματα τῶν ἐκεῖ Ἑλλήνων· τὸ ἀντικείμενον ἦτο δυνατὸν ν’ ἀπασχολήσῃ τὸ Κοινοβούλιον, ὄχι μόνον διότι ὑπῆρχον πιθανότητες, ὅτι ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἔπραξέ τι, διὰ τὸ ὁποῖον εἶχεν ἀνάγκην τῆς συναινέσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἤθελε σπεύσει νὰ εἰσαγάγῃ τὸ ἀναγκαῖον νομοσχέδιον, ἀλλὰ καὶ διότι ἕκαστος τῶν κυρίων Βουλευτῶν εἶχε πλῆρες τὸ δικαίωμα καὶ μετὰ τὴν πολιτικὴν συζήτησιν νὰ φέρῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν ὑπόθεσιν δι’ ἐπερωτήσεως, καὶ νὰ ἐπιλάβηται τότε τῆς μελέτης καὶ ἐξετάσεως τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐκρίθη ἀναγκαῖον νὰ προστεθῇ καὶ τοῦτο, ὡς ἐκρίθη ἀναγκαῖον νὰ γίνηται ἀναδρομὴ καὶ εἰς πράγματα τὰ ὁποῖα τὸ Κοινοβούλιον συνεζήτησεν ἤδη, καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων ἀπεφάνθη κατὰ τὴν ἕκτην Ὀκτωβρίου 1878. Ἡ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος, ἐξετάσασα τὴν μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων, ἀπεφήνατο διὰ πλειονοψηφίας, ὅτι ἐπιδοκιμάζει τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως· ἑπομένως ὁ ἔλεγχος, εἰς τὸν ὁποῖον τὸ Κοινοβούλιον ἔπρεπε νὰ σταματήσῃ, καὶ τὸ ὅριον τοῦτο ἦτο τὸ τῆς ἕκτης Ὀκτωβρίου 1878. Ἀλλ’ ἐκρίθη ἀναγκαῖον, καὶ ἐγένετο ἀναδρομὴ καὶ εἰς τὸ πρὸ τῆς ἕκτης Ὀκτωβρίου χρονικὸν διάστημα, διὰ νὰ ἐξετασθῶσιν αἱ πρὸ τοῦ διαστήματος ἐκείνου πράξεις τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐξαχθῶσιν οὕτω νέα συμπεράσματα ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη καὶ κατὰ τὸ διάστημα ἐκεῖνο ἡ Κυβέρνησις, ὡς καὶ δι’ ἑκάστην ὑπόθεσιν, ἣν δὲν ἔπραξε τότε. Δὲν μνημονεύω τοῦ συμβεβηκότος, ὅτι ἡ Βουλὴ εἶχεν ἐκφέρει τὴν ἐπιδοκιμασίαν της κατὰ τὸν 8βριον τοῦ 1878, διὰ νὰ θέσω φραγμὸν, διὰ νὰ ἀποφύγωμεν τὸν ἐπ’ αὐτῶν ἔλεγχον. Ὑποτάσσομαι εἰς τὸν ἔλεγχον, διότι ὅ,τι ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐγὼ ὡς Ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν ἐπράξαμεν, τὸ ἐπράξαμεν ἐν πλήρει συνειδήσει τοῦ καθήκοντος, τὸ ὁποῖον εἴχομεν πρὸς τὴν Πατρίδα, καὶ ἑπομένως εἴμεθα πρόθυμοι καὶ σήμερον, καὶ μετὰ δέκα, καὶ μετὰ πεντήκοντα ἔτη, νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς τὸν ἔλεγχον παντὸς πολίτου. Ἐν τῇ συνεδριάσει 14 τῆς 6 8βρίου 1878, ἡ Βουλή, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν μέχρι τοῦδε πολιτικὴν τοῦ Ὑπουργείου, μετέβη εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν διὰ ψήφων 69 κατὰ ψήφων 63, ἀρνηθέντων 3. Καὶ μ’ ὅλον τοῦτο ἠκούσατε χθὲς, ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις καὶ πρὸ τοῦ χρόνου ἐκείνου, διότι πρὸ τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου δὲν ἠδυνήθη νὰ πιέσῃ τὴν Εὐρώπην καὶ ν’ ἀφαρπάσῃ ἀπ’ αὐτῆς τὴν γνώμην, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει διὰ τοῦ ἀντιπροσώπου της νὰ παρασταθῇ εἰς τὸ Συνέδριον προστάτης τοῦ Ἑλληνισμοῦ· ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, διότι ἐν Βερολίνῳ δὲν ἐπίεσε τὴν φιλελληνικωτάτην ἐκείνην Δύναμιν, ἡ ὁποία τοσοῦτον εὐμενῶς ἐμερίμνησεν ὑπὲρ τῶν ἑλληνικῶν πραγμάτων, νὰ μεταβάλῃ γνώμην καὶ ν’ ἀπόσχῃ τῆς τροπολογίας, τὴν ὁποίαν προέτεινεν ἐπὶ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὁ μαρκίων Σαλισβουρὺ ἔφερεν εἰς τὸ Συνέδριον· ὅτι κακῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις, διότι ἐδέξατο ὑπὸ τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους περιεῖχεν ἡ γενομένη ὑπὸ τοῦ Συνεδρίου δεκτὴ τροπολογία τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Γαλλίας, ἐδέξατο νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Συνέδριον. Καὶ κατὰ τοῦτο ἡ γνώμη τοῦ Βουλευτοῦ Μεσολογγίου ἦτον ἐντελῶς σύμφωνος μὲ τὴν γνώμην τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Ζακύνθου. Ὅταν ὁ Βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου ἠγόρευεν, ἐξηγῶν τὰς πολιτικὰς ἰδέας του ἐπὶ τοῦ συμβεβηκότος τούτου, ἠρώτων ἐμαυτὸν ἐὰν αἱ γνῶμαι τοῦ κ. Λομβάρδου ἦναι γνῶμαι, τὰς ὁποίας ἀσπάζονται ὅλοι οἱ πολιτικοὶ φίλοι αὐτοῦ, τὸ κόμμα τὸ λεγόμενον 5ον, εἰς τὸ ὁποῖον ὁ κ. Λομβάρδος κατατάττει ἑαυτόν· καὶ μοὶ ἐγεννήθη δισταγμὸς, ὃν διήγειρεν ἰδίως ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Μεσολογγίου, ὅστις προτάσσεται τῆς ὁμάδος ταύτης τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἐπεθύμουν νὰ μάθω ἂν συνεμερίζετο καὶ οὗτος τὰς γνώμας ἐκείνας τοῦ κ. Λομβάρδου. Ὁ κ. Λομβάρδος σᾶς παρέστησε τὰ πράγματα κατὰ τοιοῦτον τρόπον, καὶ ἐθαύμασα τὴν δεξιότητα τοῦ ἀνδρὸς καὶ τὴν εὐφυΐαν, κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ὁμιλῶν καθίστα ἀναμφισβήτητον καὶ ἀνεπίδεκτον παντὸς δισταγμοῦ, ὅτι ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος ἔπρεπε νὰ σταθῇ καὶ ἀκολουθήσῃ τὸν δρόμον, ὁ ὁποῖος προεβάλλετο εἰς αὐτόν· καὶ ὅμως ὑπὸ τοσαύτης ἀβελτηρίας ἢ ὑπὸ τοιαύτης ἀδιαφορίας πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος ἐξελέξατο τὴν ὁδόν, ἡ ὁποία ἀπέληξεν εἰς τὴν καταστροφὴν τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων. Ὁ κ. Λομβάρδος ἐφαντάσθη ἐν τῇ Ἀνατολῇ τὴν Γαλλίαν ὑπηρετοῦσαν τὰ συμφέροντα τῆς Δυνάμεως τῆς Ἄρκτου, ἐφαντάσθη μίαν πλήρη συνεννόησιν μεταξὺ Γαλλίας καὶ Ῥωσσίας, δι’ ἧς εἶχε κανονίσει ὅλα τὰ ζητήματα καὶ τὰ συμφέροντα τῆς Ἀνατολῆς. Ἐφαντάσθη συμφώνους τὰς δύο αὐτὰς Δυνάμεις, καὶ σύμφωνον ἀκόμη καὶ τὴν Γερμανίαν· καὶ ἀφοῦ αἱ τρεῖς αὗται Δυνάμεις προηγουμένως συνεφώνησαν καὶ ἐκανόνισαν ὅλα τὰ τῆς Ἀνατολῆς, δὲν εἶχον ἀνάγκην εἰμὴ μόνον τῆς συμπράξεως ἐμοῦ καὶ τοῦ μειδιάματός μου. Ἐφαντάσθη δύο ἄλλας Δυνάμεις, τὴν Αὐστρίαν καὶ τὴν Ἰταλίαν, συνεννοηθείσας ἐφ’ ὅλων τῶν ζητημάτων τῆς Ἀνατολῆς καὶ συμφωνησάσας περὶ τοῦ κανονισμοῦ αὐτῶν, τὴν δὲ Ἀγγλίαν σύμμαχον καὶ συμπράττουσαν μετ’ αὐτῶν, καὶ ἐφαντάσθη τὰς τρεῖς αὐτὰς Δυνάμεις ἀποτελούσας ἄλλην ὁμάδα, περιμένουσαν καὶ ταύτην τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος καὶ ἔχουσαν ἀνάγκην νὰ τείνῃ πρὸς αὐτὴν τὰς χεῖρας! Τῳόντι μεγάλῃ σημασίᾳ διὰ τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος, ἀφοῦ ἡ ἐκλογὴ ἔμενεν εἰς αὐτόν. Συνεζήτησε λοιπὸν τὴν διαγωγὴν τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος, ἐὰν ἦτο συμφέρουσα πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος, καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀνομολογῶ τὴν ἱκανότητα τοῦ κ. Λομβάρδου πρὸς ὅλα τὰ ζητήματα, τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ Κράτους· σπουδάζω μετὰ μεγάλης προσοχῆς καὶ ἀκροῶμαι μετ’ εὐλαβείας τὰς μελέτας, τὰς ὁποίας ἀνακοινώνει ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἐπὶ τῶν ἐκλογικῶν νόμων, ἐπὶ τῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν, ἐπὶ τῶν ζητημάτων τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως, ἐπὶ τοῦ κλάδου τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ αἱ μελέται, τὰς ὁποίας ἐξέφερε διὰ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, τὰς ὁποίας προχθὲς ἤκουσα, ἐὰν δὲν ἦναι σφάλμα τῆς λειτουργίας τῆς κρίσεώς μου, λέγω, ὅτι δὲν εἶναι σπουδαῖαι, οὐδ’ ἠδυνήθην νὰ πείσω ἐμαυτὸν, ὅτι εἶναι σπουδαῖαι. Διὰ τοῦτο ἔχω τὸ θάῤῥος νὰ σᾶς διαβεβαιώσω, ὅτι δὲν εἶναι σπουδαῖαι, καὶ ὅτι τὰ θεμέλια αὐτῶν εἶναι ἐστηριγμένα ἐπὶ τοῦ ἀέρος. Ἠννόησα τὸν Βουλευτὴν Μεσολογγίου. Ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου σᾶς παρέστησεν ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν τὰ πράγματα. Ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου σᾶς ἀνέπτυξε μίαν θεωρίαν περὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Τὴν εἶχον ἀκούσει τὴν θεωρίαν ταύτην καὶ εἶχον μελετήσει αὐτὴν, ὅταν ἓν μέλος τοῦ Κοινοβουλίου διακεκριμμένον, τὸ ὁποῖον ἐξέλιπεν ἀπὸ τὸν κόσμον τοῦτον, ἐγκαινίασε τὴν πολιτικὴν ἐκείνην ἀπὸ τοῦ 1873. Ἡ θεωρία ἐκείνη περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Τρικούπης ἐξήγησε χθὲς, δὲν εἶναι θεωρία νέα, εἶναι παλαιὰ, εἶναι ἡ θεωρία περὶ τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων τῆς Ἑλλάδος, τὴν ὁποίαν ἐπηγγέλλετο ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης, ὑποστηριζόμενος ὑπὸ τῶν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ φίλων αὐτοῦ. Ἓν μόνον νέον μοὶ ἐγένετο γνωστόν· λέγω, μοὶ ἐγένετο γνωστόν, διότι εἶχον μὲν μέχρι χθὲς ἐνδείξεις ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ πιστεύω ἐντελῶς, ὅτι τὴν θεωρίαν αὐτὴν ἠσπάσατο ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς ἐντελῶς, ἀλλὰ μοὶ ἐγένετο γνωστὸν διὰ τοῦ ἐπισημοτέρου τρόπου χθὲς, ὅτι ἠσπάσθη καὶ κατέταξεν ἑαυτὸν εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην. Λέγω ὅτι εἶχον δισταγμοὺς, ὅτι δὲν εἶχεν ἀσπασθῆ ἐντελῶς τὴν πολιτικὴν ταύτην, τοὺς δισταγμοὺς δὲ τούτους ἐγέννησαν διάφορα συμβεβηκότα. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἀλλαχοῦ κατὰ τὸ τελευταῖον τοῦτο ἔτος ἤκουσα ἐπαγγελλόμενον τὸν κ. Τρικούπην καὶ ἀναφέροντα τὴν θεωρίαν ταύτην ὡς τὴν τελειοτέραν καὶ λυσιτελεστέραν εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Εἶχον ὅμως συμβεβηκότα, τὰ ὁποῖα μοὶ ἀπεδείκνυον, ὅτι μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς τοῦ βίου τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς δὲν ἠσπάζετο τὴν πολιτικὴν αὐτήν. Ἀνέφερα τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, καὶ ἡ μνεία τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μὲ θέτει εἰς ἕνα πειρασμόν. Ἐπεθύμουν νὰ ἀποφύγω πάντα πειρασμόν, διὰ νὰ ἦμαι σύντομος, διότι καὶ τὸ κοινὸν μᾶς ἐβαρύνθη συζητοῦντας καὶ ἐπαναλαμβάνοντας πάντοτε τὰ αὐτά, καὶ ὑμεῖς ἐκουράσθητε, καὶ ἴσως, προσθέτω, διότι τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους ἀπῄτει νὰ τραπῶμεν ἐπὶ ἔργα πρακτικά. Ἀλλ’ οἱ πειρασμοὶ ἐνίοτε εἶναι ἀνυπέρβλητοι, καὶ δὲν δύναταί τις νὰ τοὺς κατανικήσῃ. Ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς ἀνήγγειλεν εἰς τὴν Βουλὴν προχθὲς, ὅτι τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ἐπονομασθέντος Οἰκουμενικοῦ, ἦσαν ἐντελῶς σύμφωνα ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Αὐτὴ ἡ βεβαίωσις, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Τρικούπης ἔκαμεν, εἶναι ἀληθὴς μέχρις ἑνὸς χρονικοῦ διαστήματος, ἀλλὰ μέχρι τοῦ χρονικοῦ ἐκείνου διαστήματος ἐνώπιον τοῦ ὑπουργείου τοῦ Οἰκουμενικοῦ δὲν ὑπῆρχον παρὰ ζητήματα ἐσωτερικῆς διοικήσεως. Τὸ ζήτημα τῶν προπαρασκευῶν τῆς χώρας ἦτο ζήτημα ἐσωτερικῆς διοικήσεως’ κατὰ τίνα τρόπον ἠθέλαμεν προμηθευθῆ καλλίτερον καὶ ταχύτερον τελειότερα ὅπλα τοῦ πυροβολικοῦ, κατὰ τίνα τρόπον ἠθέλαμεν καταστήσει τὴν δύναμιν τῶν λογχοφόρων, κατὰ τίνα τρόπον ἠθέλαμεν καταρτίσει τὰς τάξεις τοῦ πεζικοῦ, κατὰ τίνα τρόπον ἠθέλομεν δυνηθῆ νὰ ἐξεύρωμεν πόρους καὶ ἐπιβάλωμεν θυσίας εἰς τὸν λαόν, τὰς ὁποίας τὸ ἔκτακτον τῶν καιρῶν ἀπῄτει, ὅλα ταῦτα ἦσαν ζητήματα ἐσωτερικῆς διοικήσεως. Ὅταν ὅμως ἦλθεν ἡ ὥρα, καθ’ ἣν ἐπρόκειτο ἡ Κυβέρνησις, ἡ Οἰκουμενικὴ νὰ διατυπώσῃ γνώμην καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῆς, καθ’ ἣν στιγμὴν ἔμελλε νὰ ἀποφασίσῃ τί θὰ πράξῃ ἡ Ἑλλάς, ἡ ὥρα αὕτη ἦλθε κατὰ τὴν πολιορκίαν τῆς Πλεύνας· ἀλλὰ κατὰ τὴν ὥραν ἐκείνην; Ἐπειδὴ τὰ μυστήρια δὲν τὰ κατέχω μόνος, δὲν δύναμαι νὰ σᾶς εἴπω τίποτε, δύναμαι ὅμως νὰ διαμφισβητήσω τὸν ἰσχυρισμόν, ὅτι τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργείου ἐκείνου ἦσαν σύμφωνα, καὶ νὰ βεβαιώσω, ὅτι δὲν ἦσαν πλέον ἀπὸ τῆς ὥρας ἐκείνης σύμφωνα. Ὁμιλῶ ἐνώπιον Κοινοβουλίου, εἰς τὸ ὁποῖον συνεδρεύουσι πλὴν ἐμοῦ τρία μέλη τοῦ Ὑπουργείου ἐκείνου, ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ συμβουλίου, ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐκ Καλαβρύτων, καὶ ὁ ἐκ Μεσολογγίου. Δὲν δύναμαι νὰ ὁμιλήσω ἐν δημοσίᾳ συνεδριάσει περὶ γεγονότων τὰ ὁποῖα ἐγένοντο ἀντικείμενα μυστικῆς συνεδριάσεως, ἀλλ’ ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐκεῖ ἐβεβαιώθη, ὅτι ἀπὸ τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν τὰ πράγματα ἐπέκειντο ἀναγκαστικὰ καὶ ὑποχρεωτικά, καθ’ ἣν προὐτάθη νὰ λάβῃ ἡ Ἑλλὰς ἓν οἱονδήποτε μέτρον, ὅτι ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἐβεβαιώθη ἐν τῇ μυστικῇ συνεδριάσει ἐπελθοῦσα ἡ διαφωνία εἰς τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργείου τοῦ Οἰκουμενικοῦ. Ἀλλὰ τίς, κύριοι, ἡ ἐξωτερικὴ πολιτική;

§20Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μὰ ἕως πότε θὰ ἦναι μυστικὰ τὰ τῆς Οἰκουμενικῆς;

§21Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μέχρι τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν θέλετε δυνηθῆ νὰ λάβητε τὴν συναίνεσιν ὅλων τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργείου ἐκείνου, διὰ νὰ ἀποκαλυφθῶσιν αἱ πράξεις καὶ αἱ σκέψεις αὐτοῦ.

§22ΤΙΝΕΣ. Ἐδῶ εἶναι ὅλοι.

§23ΡΟΥΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἤμην μέλος τῆς Οἰκουμενικῆς, ἀλλ’ ἤμην μέλος τῆς Βουλῆς. Καὶ ἐπειδὴ ἐγὼ δὲν σχετίζομαι μὲ τὴν ἀνωτέραν πολιτικήν, ὅτι εἰμπορεῖ νὰ ἦναι ἐπιβλαβὲς ἢ ὄχι, ἐνθυμοῦμαι, ὅτι μετὰ τὴν πολιτικὴν συζήτησιν εἰς τὴν μυστικὴν συνεδρίασιν ὁ κ. Δηλιγιάννης, τότε Ὑπουργός, εἶπεν, ὅτι ὅλα τὰ μέλη τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως ἦσαν σύμφωνα εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, πλὴν τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη.

§24ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ποία ἦτον ἡ θεωρία περὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν εἰς τὸ 1873 ἐνεκαινίασεν ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης; Ἦτον ἐκείνη, τὴν ὁποίαν χθὲς ἠκούσατε ἀναπτυχθεῖσαν καὶ μετὰ σθένους λόγου καὶ μετ’ εὐστροφίας πνεύματος. Σᾶς ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1873 μέχρι τοῦ 1879 ἐγὼ δὲν ἔπεισα ἐμαυτόν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀκολουθήσω τὴν πολιτικὴν ταύτην. Σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι εὑρίσκω ἐν τῇ πολιτικῇ ταύτῃ τι τὸ ἐπιζήμιον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται σήμερον οὔτε νὰ δικαιολογήσω ἐμαυτόν, διότι δὲν ἠσπάσθην τὴν πολιτικὴν ταύτην, οὔτε νὰ ἐπικρίνω ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἠσπάσθησαν αὐτήν. Παρατηρῶ ὅμως εἰς τὸ Κοινοβούλιον, ὅτι ἂν σήμερον, ἂν μετὰ τὸν Ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον καὶ μετὰ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἡ Εὐρώπη ἀνέγραψεν ὡς ἀποτελέσματα ἐπελθόντα ἐκ τοῦ πολέμου τούτου, ἂν σήμερον ἔζη καὶ ἐπολιτεύετο ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἐνεκαινίασε τὴν πολιτικὴν ταύτην, εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἤθελε μεταῤῥυθμίσει αὐτήν. Καὶ ἀληθῶς, ἂν ἡ πολιτικὴ αὕτη ἦτο λυσιτελὴς καὶ εἶχέ τι τὸ ὁποῖον ἐξυπηρέτει τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους, λέγω ἄν, διότι ἔχω δισταγμούς, ἂν ἦτο τοιαύτη, ἡ φορὰ ὅμως τῶν πραγμάτων καὶ ἡ τροπὴ τῶν πραγμάτων τῆς Ἀνατολῆς, ἡ τροπή, τὴν ὁποίαν ἐπήνεγκεν ὁ ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος καὶ τ’ ἀποτελέσματα αὐτοῦ, ἡ τροπὴ αὕτη ἤθελε πείσει αὐτόν, ὅτι δὲν ἦτο πλέον δυνατὴ ἡ ἀπόλυτος αὕτη πολιτικὴ νὰ ἦναι λυσιτελὴς εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἐστηρίζετο ἐπὶ μιᾶς βάσεως, ἤτοι τοῦ ἀνταγωνισμοῦ τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ κατοικουσῶν φυλῶν. Πρὸ τοῦ Ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου ὁ ἀνταγωνισμὸς οὗτος ἠδύνατο νὰ συντελῆται καὶ νὰ λειτουργῇ, διότι ὑπῆρχεν ἰσοῤῥοπία τις μεταξὺ τῶν εἰρημένων φυλῶν, ἡ ἐπίσημος ἰσοῤῥοπία, ἡ ὁποία ἄφινεν ἐλευθέραν ἑκάστην φυλὴν νὰ ἀναπτύξῃ τὸν ἴδιον χαρακτῆρα καὶ τὰ ἴδια αὐτῆς προσόντα, καὶ νὰ ἐπικρατήσῃ. Ἡ ἐπίσημος ἐμφάνισις ἑκάστης τῶν φυλῶν ἦτον ἡ αὐτή, ἦσαν πάντες ὑπήκοοι τοῦ Σουλτάνου, συναγωνιζόμενοι κατὰ τὴν σταδιοδρομίαν τὴν ὁποίαν διέτρεχον, ὑπὸ τὴν τύχην των ἐκείνην· ἑκάστη φυλὴ εἶχε τὰ αὐτὰ μέσα, διὰ ν’ ἀναπτύξῃ τὰ ἴδια προτερήματα καὶ τὴν ἰδίαν δραστηριότητα, καὶ νὰ ἐπικρατήσῃ ἐκείνη, ἡ ὁποία ἦτο ζωηροτέρα καὶ δραστηριωτέρα, καὶ ἔχουσα μεγαλειτέραν πνευματικὴν ἀνάπτυξιν. Ἀλλ’ ὁ Ῥωσσοτουρκικὸς πόλεμος μετέβαλε πάντα ταῦτα· μετὰ τὸν Ῥωσσοτουρκικὸν πόλεμον ἐσχηματίσθησαν ἡγεμονίαι, καὶ ἡγεμονίαι, τῶν ὁποίων δὲν δύναμαι ἀπὸ τοῦδε οὐδὲ νὰ προγνώσω, οὐδὲ νὰ περιγράψω τὰς αἰτίας καὶ τὸν προορισμόν. Ἐὰν ὑπῆρχεν ἢ ὑπάρχῃ ἀνταγωνισμὸς τῶν φυλῶν τῶν κατοικουσῶν τὴν Ἀνατολήν, ὁ ἀνταγωνισμὸς οὗτος εὑρίσκεται πλέον εἰς ἐντελῆ ἀνισοῤῥοπίαν, καὶ αἱ φυλαὶ εὑρίσκονται ἑκάστη ἐν ἀνίσῳ μοίρᾳ, ἡ δὲ θέσις, ἡ ὁποία ἐπλάσθη διὰ τὴν Ἑλληνικὴν φυλήν, εἶναι ὑποδεεστέρα τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν κατέλαβον αἱ ἄλλαι ἐν τῇ Ἀνατολῇ φυλαί. Πῶς λοιπὸν ἔπρεπε νὰ ἐξευρεθῇ καὶ νὰ χορηγηθῇ ἐπικουρία τις εἰς τὴν φυλὴν ταύτην τὴν τεθεῖσαν ἐν ἥσσονι μοίρᾳ; πόθεν ἔπρεπε νὰ πορισθῇ ἢ ν’ ἀντλήσῃ ἕνα παραμυθητικὸν λόγον εἰς τὴν δυσχερῆ σταδιοδρομίαν, ἡ ὁποία ἐπεκλώσθη δι’ αὐτήν; Εἰς ποίαν γωνίαν γῆς ἔπρεπε νὰ προβλέψῃ; Δὲν ἔμενε παρὰ αὐτῇ ἡ γωνία, καὶ ἂν αὐτὴ ἡ γωνία δὲν εἶχε θερμανθῆ ἀρκούντως, δὲν ἠδύνατο ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ ν’ ἀντλήσῃ θερμότητα ἐκ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, διότι δὲν εἶχεν εἰς τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ οὔτε νὰ πράξῃ, οὔτε νὰ προσφέρῃ τι περισσότερον. Ἡ θεωρία λοιπὸν αὕτη δὲν ἔπρεπε νὰ κρατῇ πλέον, ἔπρεπε νὰ ὑποστῇ μεταβολάς· καὶ ἡ πρωτίστη τῶν μεταβολῶν ἦτον ἡ ἐπιζήτησις διὰ παντὸς τρόπου τῆς ἐνισχύσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Ἡ ἐδαφικὴ αὔξησις τῆς χώρας δὲν εἶναι πλέον συμβεβηκὸς ἀδιάφορον διὰ τὴν Ἑλλάδα, εἶναι ἐνίσχυσις, εἶναι παρασκευὴ ἐπικουρίας εἰς τὴν φυλήν, ἡ ὁποία, ἂν εὑρίσκεται εἰς ἀνταγωνισμόν, ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην τῆς ἐπικουρίας ταύτης ἐν τῷ ἀνταγωνίζεσθαι. Ἀκούω τινὰς νὰ ὁμιλῶσι μετὰ μεγάλης ἁπλότητος καὶ ἀφελείας, τινὰς μὲν λέγοντας καὶ χαρακτηρίζοντας τὸ ζήτημα τὸ ἐξωτερικὸν ὡς λεγόμενον «Ἑλληνικὸν ζήτημα», τινὰς δὲ μὴ προσέχοντας, καὶ προτάσσοντας αὐτοῦ μελέτας ἄλλας, εἴτε ἐσωτερικὰς, εἴτε ἐξωτερικὰς. Τὸ ἐπ’ ἐμοί, τοσαύτην δίδω ἀξίαν εἰς τὴν αἰσίαν λύσιν τοῦ ἐξωτερικοῦ τούτου ζητήματος, ὥστε εὐλόγως, νομίζω, ἀξιῶ ὡς ἀλήθειαν ὅ,τι προχθὲς ὁμιλῶν παρίστων, ἤτοι τὸν Ἑλληνισμὸν ἔχοντα ἐπὶ κεφαλῆς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἔπταισεν, ἡ Κυβέρνησις ἐπολιτεύθη κακῶς, διότι δὲν παρεσκεύασε τὴν Εὐρώπην οὕτως, ὥστε ὁμοφώνως νὰ δώσῃ ἐντολὴν εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος νὰ ὁμιλήσῃ ἐν τῷ Συνεδρίῳ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Καὶ ἠδύνατο νὰ τὸ κάμῃ, ὡς σᾶς εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης. Ἔχει πρόχειρον ἓν σύστημα τελεσιουργὸν καὶ ἀσφαλές. Τὰ μικρὰ Κράτη, σᾶς εἶπε, νομίζετε, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἐπιβάλλωσι τὴν θέλησίν των; Ἔχουσι τὸ σύστημα τῆς πιέσεως. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν ἔσφαλε, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐπίεσε τὴν Εὐρώπην, ἵνα ἀναγκάσῃ αὐτὴν νὰ δώσῃ εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος τοσαύτην εὐρεῖαν ἐντολήν. Κύριοι, εἶμαι ἠναγκασμένος, χωρὶς νὰ τὸ θέλω, νὰ ἀκολουθήσω τακτικὴν εἰς τὸν λόγον μου, τὴν λεγομένην τακτικὴν τῆς ἀντιθέσεως. Δὲν τὸ κάμνω διὰ νὰ ἐπικρίνω τὰς προκατόχους Κυβερνήσεις, οὐδὲ διότι συμβαίνει νὰ ἦναι ἐμὸς προκάτοχος ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής. Δὲν ἔχω τὴν προαίρεσιν νὰ κατακρίνω τὴν πολιτείαν αὐτοῦ. Καὶ ἂν εἶχον τὴν τοιαύτην προαίρεσιν, δὲν ἤθελα ἀφήσει νὰ ἐκτυλιχθῇ, διὰ νὰ μὴ δείξω, ὅτι θέλω νὰ μιμηθῶ τὸ παράδειγμα αὐτοῦ. Εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ τὸ πράξω, διὰ νὰ παραστήσω εἰς αὐτόν, ὅτι, ἂν ἠδυνήθη νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς πιέσεως, δὲν ἠδυνήθη νὰ ἀποκτήσῃ οὐδὲ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἀπεκτήσαμεν, μὴ ἀκολουθήσαντες τὸ σύστημα τῆς πιέσεως. Πρόκειται νὰ ὁμιλήσω περὶ πράγματος, τὸ ὁποῖον εἶναι ἤδη γνωστὸν εἰς τὸν κόσμον, οὐδὲ καλύπτει πλέον ἡ μυστικότης· ἑπομένως δὲν παραβαίνω τὸ καθῆκον, ἐὰν ὁμιλήσω περὶ τούτου. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὰς ἀρχὰς ἢ τὰ μέσα τοῦ 1877 ἀπηύθυνε τὴν ἑξῆς ἐρώτησιν πρὸς Μεγάλην Δύναμιν· «Μᾶς συμβουλεύετε νὰ μὴ κινηθῇ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, μᾶς συμβουλεύετε νὰ ἀσκήσῃ τὸ Ἑλληνικὸν βασίλειον ὅλην τὴν ἐπιῤῥοὴν, τὴν ὁποίαν ἀσκεῖ ἐπὶ τῶν ὁμοφύλων του, διὰ νὰ μὴ κινηθῶσι, καὶ μᾶς φέρετε ὡς ἐπιχείρημα, διὰ νὰ μᾶς πείσητε, συλλογισμὸν, ὁ ὁποῖος φαίνεται ἔχων τὰ στοιχεῖα νὰ μᾶς πείσῃ, ὅτι, ἂν κινηθῇ τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, ἀφίνω τὴν τύχην τῶν ὅπλων, θέλουσιν ὅμως πλὴν ταύτης ἐπέλθει ἀναμφισβητήτως περιπλοκαὶ εἰς τὰ πράγματα τῆς Ἀνατολῆς, ἡ δὲ Εὐρώπη ἐπιθυμεῖ νὰ ἄρῃ καὶ τὰς ὑπαρχούσας περιπλοκάς. Ἂν κινηθῶσιν αἱ Ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι, τὸ κίνημα αὐτῶν θέλει φέρει νέαν τινὰ ἐξασθένησιν τοῦ Κράτους εἰς τὸ ὁποῖον αὗται ἀνήκουσιν, ἐξασθένησιν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς θεωροῦμεν ἐπιζήμιον εἰς τὰ συμφέροντα τῶν τε εἰρημένων ἐπαρχιῶν καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἢ θέλει φέρει ἀντίθετον ἀποτέλεσμα, καὶ τοῦτο θέλει ἀπολήξει εἰς βλάβην τῶν ἐπαρχιῶν τούτων. Αὐτὰ συμβουλεύετε εἰς ἡμᾶς· ἔστω, συναινοῦμεν ν’ ἀκούσωμεν τὴν γνώμην σας· τί μᾶς ὑπόσχεσθε περαιτέρω;» Ἡ πολιτικὴ τῆς πιέσεως εἶναι πολιτικὴ ἀνταλλαγμάτων, σᾶς κάμνομεν τὴν παραχώρησιν ταύτην, μᾶς ὑπόσχεσθε, ἂν δὲν κινηθῶσιν αἱ Ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι καὶ ἂν μείνωσιν ἥσυχοι, ὅτι εἰς τὸ τέλος τοῦ Ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου θέλετε θεωρήσει τὰς ἐπαρχίας ταύτας ὡς ἐν ἐπαναστάσει, καὶ προκείμενον Ἑλληνικὸν ζήτημα; Σᾶς ὁμιλῶ περὶ τῆς διακοινώσεως τοῦ λόρδου Δέρβυ. Ὁ λόρδος Δέρβυ ἀπήντησεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τότε (ἀναγινώσκει). «Ἡ Κυβέρνησις τῆς Αὐτῆς Μεγαλειότητος ἔλαβεν ὑπὸ σκέψιν τὴν ἔκθεσιν τοῦ κ. Στούαρτ περὶ τῆς συνεντεύξεως αὐτοῦ μετὰ τοῦ κ. Τρικούπη, ἐν ᾗ οὗτος ἠρώτησε τίνες αἱ ἰδέαι τῆς Κυβερνήσεως τῆς Αὐτῆς Μεγαλειότητος περὶ τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν πολιτικὴν, ἣν ἡ Ἑλλὰς ὤφειλε ν’ ἀκολουθήσῃ, ὅπως ἐξασφαλίσῃ τὰ ἐν τῷ μέλλοντι συμφέροντα τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς.» «Ὁ κ. Τρικούπης ἀναδέχεται, ἵνα προσπαθήσῃ νὰ προλάβῃ ἐξεγέρσεις ἐν ταῖς γειτονικαῖς ἐπαρχίαις, ἐπὶ τῷ ὅρῳ τοῦ νὰ λάβῃ ὑπόσχεσιν παρὰ τῆς Μεγάλης Βρετανίας, ὅτι, ὅταν ἐπιστῇ ὁ χρόνος τῆς ἐνάρξεως διαπραγματεύσεων περὶ εἰρήνης, θέλει θεωρηθῆ ζήτημα ὑφιστάμενον ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης, ὡσανεὶ τοιοῦτον Ἑλληνικὸν ζήτημα εἶχε τεθῆ διὰ τῆς ἐμπράκτου ἐπαναστάσεως ἁπασῶν τῶν Ἑλληνικῶν ἐπαρχιῶν». Δὲν εἶναι εὐκρινὲς ἐκ τῶν λεχθέντων παρὰ τοῦ κ. Τρικούπη τίς ἡ ἀκριβὴς ἔννοια, ἣν ἀποδίδει εἰς τὴν ἔκφρασιν ταύτην». «Ἡ Κυβέρνησις τῆς Αὐτῆς Μεγαλειότητος δὲν εἶναι παρεσκευασμένη, διὰ νὰ δώσῃ οἵας δήποτε βεβαιώσεις, σχετικὰς πρὸς γεγονότα δυνάμενα νὰ συμβῶσιν ἐν περιπτώσει διαλύσεως τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας ἐν Εὐρώπῃ. Θὰ ἦτο, κατὰ τὴν γνώμην αὐτῆς, ἄτοπος ἅμα καὶ πρόωρος ἡ ἐξέτασις τοιούτου ἐνδεχομένου, οἷος ὁ διαμελισμὸς τῆς χώρας τῆς νῦν ὑπὸ τὴν Τουρκικὴν ἐξουσίαν». «Οὐχ ἧττον, εἶναι ἑτοίμη νὰ βεβαιώσῃ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι, ἐφ’ ὅσον ἤθελεν ἔγκεισθαι εἰς τὴν ἐξουσίαν αὐτῆς, ὅταν ἐπιστῇ ὁ χρόνος τῆς διασκέψεως περὶ τοῦ κανονισμοῦ τῶν ζητημάτων, τῶν ἐκ τοῦ πολέμου προκυπτόντων, θέλει εἶσθαι ἑτοίμη νὰ ποιήσηται χρῆσιν ἁπάσης τῆς ἐπιῤῥοῆς αὐτῆς πρὸς ἀπόκτησιν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐν ταῖς Τουρκικαῖς ἐπαρχίας οἵων δήποτε διοικητικῶν μεταῤῥυθμίσεων ἢ πλεονεκτημάτων, ἅτινα ἤθελον παραχωρηθῆ εἰς τὸν χριστιανικὸν λαὸν οἵας δήποτε ἄλλης φυλῆς». «Ἐν τῷ μεταξὺ ἤθελε συμβουλεύσει τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ τηρήσῃ θέσιν συνετὴν καὶ νὰ μὴ ἀπαλλοτριώσῃ τὰς συμπαθείας τῆς χώρας ταύτης, ἥτις πάντοτε ἔδειξε τοσοῦτον ἐνδιαφέρον εἰς τὴν εὐημερίαν τῆς Ἑλλάδος, ἐξεγείρουσα κινήματα ἐπαναστατικὰ ἐν ταῖς Τουρκικαῖς ἐπαρχίαις, ἅτινα δύνανται νὰ συντελέσωσι μόνον ὅπως αὐξήσωσι τὴν ἀθλιότητα καὶ τὴν δῄωσιν τοῦ πολέμου, καὶ βλάψωσι λαούς, ὧν τὰ συμφέροντα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ νὰ ἐξασφαλίσῃ. «Ὑπουργεῖον ἐξωτερικῶν, Λονδῖνον, τὴν 4 Ἰουλίου 1877». Καὶ δὲν ἦτο κύριοι, ἀκμάζοντος τοῦ Ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου, δὲν ἦτο μεγάλη καὶ ἐπαισθητὴ ἡ πίεσις, ὅτε τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἦτον εἰς θέσιν νὰ ἐξεγείρῃ τὰς Ἑλληνικὰς ἐπαρχίας, καὶ ἐσκέπτετο, ἂν πρέπῃ ἢ δὲν πρέπῃ νὰ τὰς ἐξεγείρῃ. Ἔλεγεν· ἂν δὲν τὰς ἐξεγείρωμεν, μᾶς ὑπόσχεσθε, ὅτι Θέλετε κατορθώσει τί; νὰ θεωρηθῇ ὑπάρχον Ἑλληνικὸν ζήτημα. Καὶ εἴπετο ἡ ἀντίθετος ὑπόθεσις, ὅτι, ἂν δὲν ὑποσχεθῆτε τοῦτο, θέλει ἐπέλθει ἡ ἐξέργεσις τῶν ἐπαρχιῶν, ἡ ὁποία Θέλει φέρει νέαν περιπλοκήν, καὶ περιπλοκὴν γενομένην ὑπάρχοντος τοῦ Ῥωσσο–τουρκικοῦ πολέμου. Νομίζετε ὅτι ἦτον ὀλίγον τοῦτο, ὅτι δὲν ἀπετέλει πίεσιν ἰσχυροτάτην; Τί κατώρθωσεν ὁ κ. Τρικούπης ν’ ἀποκτήσῃ; Νὰ ἀποκτήσῃ τὴν ὑπόσχεσιν τῶν διοικητικῶν μεταῤῥυθμίσεων, εἰς τὰ ὁποίας οὐδεμίαν δίδω ἀξίαν τῇ ἀληθείᾳ, καὶ λέγω τὴν ἰδικήν μου γνώμην τὴν ἰδιαιτέραν, διότι δὲν ἔχω ἐξουσίαν ἀπὸ τὰ ἄλλα μέλη τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀπὸ τὸν Βασιλέα νὰ ἐκφράσω γνώμην τῆς Κυβερνήσεως· λέγω ἀτομικὴν γνώμην, ὅτι ὀλίγον φροντίζω ἂν κυβερνᾷ τὴν Μακεδονίαν ὁ Κωνσταντῖνος Πασᾶς ἢ ὁ Ἀβδοὺλ Πασᾶς. Καὶ ἴσως ἔτι πρός· κατὰ τὴν ἀτομικήν μου γνώμην, προτιμῶ ν’ ἀκούω περισσότερον τὸν Ἀβδοὺλ Πασᾶν παρὰ τὸν Κωνσταντῖνον Πασᾶν. Τὸ σύστημα τῆς πιέσεως, κύριοι, δὲν εἶναι πάντοτε τελεσιουργόν· ἠμπορεῖ νὰ τὸ μνημονεύῃ τις, διὰ νὰ ἐπικρίνῃ, ἀλλὰ κατὰ τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπικρίνει, ἐὰν ἐξήταζεν ἑαυτόν, ἤθελε ψαύσει βεβαίως πρόχειρον τὴν ἀδυναμίαν τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα ἀπέκτησεν ὁσάκις ἔκαμε χρῆσιν αὐτῆς. Τὸ σύστημα τῆς πιέσεως δύναται νὰ ἦναι τελεσιουργόν, ὅταν δὲν ἀναιρῇ ἢ δὲν μεταβάλλῃ τὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐσχηματισμένα, ἢ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἕκαστον Κράτος ἔχει ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἰδίων ἑαυτοῦ συμφερόντων. Καὶ ὅταν πρόκηται περὶ πολιτικῆς τοσοῦτον μεγάλης, ὁποία εἶναι ἡ ἀφορῶσα τὴν τύχην τῶν πραγμάτων τῆς Ἀνατολῆς; Εἶναι ἀδύνατον, δι’ οὗτινος δήποτε συστήματος, νὰ συντελέσητε εἰς τὴν μεταβολὴν τῆς γνώμης τὴν ὁποίαν ἔχουσι, τοῦ συστήματος τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἀκολουθοῦσι. Δὲν γνωρίζω ἐὰν μετήλθομεν τὸ σύστημα τῆς πιέσεως, ἢ ἐὰν δὲν τὸ μετήλθομεν, δὲν γνωρίζω ἐὰν ἀπεκτήσαμεν πολλὰ ἢ ἐὰν δὲν ἀπεκτήσαμέν τι· ἐὰν μετήλθομεν μίαν πολιτικήν, τὴν μετήλθομεν τῇ γνώσει τοῦ Κοινοβουλίου, αὕτη δὲ παρήγαγεν ἀποτελέσματα πολὺ περισσότερα ἀπὸ ἐκεῖνα τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν μετῆλθον οἱ προκάτοχοι ἡμῶν. Ἡ κλῆσις, ὑπὸ οἱονδήποτε τύπον καὶ ὑπὸ οἱανδήποτε ἐντολὴν, ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλλάδος ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, καὶ ἡ εἰσαγωγὴ αὐτοῦ, εἶναι ἀπόκτημα, τὸ ὁποῖον ὀφείλεται εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, καὶ ὄχι ἄλλης τινός. Καὶ ὅσοι διέδωκαν ἢ εἶπον τὸ ἐναντίον, δὲν γνωρίζουσιν ἀκριβῶς τὰ πράγματα· τὸ σύστημα ὅπερ ἠκολουθήσαμεν, ὑπὸ ὁποιασδήποτε περιστάσεις καὶ ὁπωσδήποτε, εἶχεν ἀποτέλεσμα τὸ 13ον πρωτόκολλον, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι τὸ 14ον πρωτόκολλον, εἴτε εὐχὴ εἴτε ἐπιταγὴ εἶναι, καὶ ἐγὼ ἔχω γνώμην περὶ τούτου, ὀφείλεται εἰς τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ἡ Κυβέρνησις αὕτη. Καὶ λέγοντες ταῦτα, δὲν ζητοῦμεν παρ’ οὐδενὸς τίποτε, ζητοῦμεν ὅμως ἓν μόνον πρᾶγμα, νὰ μὴ μᾶς ἐγκαλῆτε ὡς προδότας, ὡς ἀβελτέρους. Αὐτὸ μόνον ζητοῦμεν, καὶ διὰ τοῦτο ἀναγκαζόμεθα νὰ μνημονεύσωμεν τῆς φράσεως ταύτης καὶ νὰ ἀποδείξωμεν, ὅτι ὀφείλεται εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ὅταν ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ ἔγραφεν εἰς τὸν κ. Λέαρ κατὰ τὴν 13)25 Ἀπριλίου τὰ ἑξῆς· «Δύνασθε νὰ ἐξουσιοδοτήσητε τὸν κύριον Blunt νὰ βεβαιώσῃ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν ἐπαναστατῶν, ὅτι, ἂν ἀκολουθήσωσι τὰς συμβουλὰς τῆς Ἀγγλίας, ἡ Ἑλληνικὴ ὑπόθεσις δὲν θέλει παραλειφθῆ, καὶ ὅτι ἡ Ἀγγλία θέλει προσπαθήσει νὰ ἐπιτύχῃ, ἵνα ἡ Ἑλλὰς ἀκουσθῇ ἐν τῷ Συνεδρίῳ πλήρως καὶ εὐνοϊκῶς». Ἡ βεβαίωσις αὕτη καὶ τὸ ἀπόκτημα τοῦτο δὲν ἠξεύρω ἂν ὀφείλεται εἰς ἕτερόν τινα, ἢ εἰς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν ἡ Κυβέρνησις αὕτη. Οὐδὲ ἐγὼ βεβαίως, οὐδὲ οἱ ἐμοὶ συνάδελφοι σκοποῦσι νὰ συνηγορήσωσιν ὑπὲρ ἀτελειῶν ἢ ὑπὲρ ἐλαττωμάτων, τὰ ὁποῖα ἀνεπτύχθησαν κατὰ τὴν διεξαγωγὴν ὡρισμένων τινῶν πράξεων. Τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον κατέχει τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κατέχει καὶ ἕκαστον τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐάν τινα ἄτομα ἔπταισαν, ἐὰν ἐπλημμέλησαν, θέλει ἔλθει στιγμὴ καθ’ ἣν θέλουσι δώσει λόγον, καὶ ἡ Βουλὴ διετήρησεν ἀκέραιον τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου τῆς διαχειρίσεως καὶ τῆς διαγωγῆς αὐτῶν. Ὅσον ὅμως καὶ ἂν ἠθέλησαν νὰ διαστρέψωσι τὰ πράγματα, νὰ διασύρωσι τὴν ὑπόληψιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ὅσον καὶ ἂν ἠθέλησαν νὰ ἔλθωσι συνήγοροι καὶ ἐπίκουροι τῶν ἰσχυρισμῶν, τοὺς ὁποίους τὸ ὑπόμνημα τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τὸν Δεκέμβριον ἢ Ἰανουάριον παρελθόντος ἔτους, ἀνεκοίνωσεν εἰς τὴν Εὐρώπην, ὁ λαὸς τῆς Θεσσαλίας, ἐπαναστάς, συνετέλεσεν οὐσιωδῶς εἰς τὸ νὰ πείσῃ τὴν Εὐρώπην, ὅτι δὲν ἠμπορεῖ πλέον νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία ἐκράτει μέχρι τῆς ὥρας ἐκείνης, ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τῆς Ἠπείρου καὶ Θεσσαλίας. Ἐὰν παρελείψαμεν νὰ ἀσκήσωμεν τίποτε εἰς τὴν Εὐρώπην, ἐὰν παρελείψαμεν νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν διδασκαλίαν, τὴν ὁποίαν ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου μᾶς ἤλεγξε χθὲς ὅτι δὲν ἠκολουθήσαμεν, ἐρχόμεθα ὅμως νὰ σᾶς προσφέρωμεν κἄτι τι περισσότερον ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον οἱ προκάτοχοι ἡμῶν σᾶς προσήνεγκον. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι τὸ λεγόμενον «Ἑλληνικὸν ζήτημα», ὥς τινες δὲν διστάζουσι νὰ τὸ ἀποκαλῶσι; Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι τι κενὸν ἢ ἀνεκτέλεστον, τί τὸ ὁποῖον τρέχει τὸν κίνδυνον νὰ ναυαγήσῃ; Κύριοι, δὲν ἔχω παντάπασι τὴν γνώμην ταύτην· τὸ πρωτόκολλον δέκατον τρίτον, ὁποιονδήποτε τύπον καὶ ἂν ἔχῃ, ἀπευθυνόμενον πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Τουρκίαν, ἔχει ὅμως τὸν τύπον ἀποφάσεως, ἀποτελεῖ ἔκφρασιν γνώμης μεμελετημένης καὶ ὁριστικῆς τῶν ἓξ μεγάλων Δυνάμεων, τῶν ὑπογραψασῶν τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου καὶ αὐτὸ τὸ πρωτόκολλον. Ἡ Εὐρώπη, συνηγμένη ἐν Βερολίνῳ, εἶπεν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρηθῇ ἄλλως ἡ εἰρήνη ἐν τῇ Ἀνατολῇ, εἰμὴ κατὰ τὸν διὰ τοῦ πρωτοκόλλου διαγραφόμενον τρόπον. Ἡ Εὐρώπη δὲν δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν γνώμην της, διότι οὐδὲν νεώτερον συμβεβηκὸς ἐπῆλθε, διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὴν Εὐρώπην, ἵνα μεταβάλῃ αὐτήν. Καὶ ἐν ὅσῳ ἡ Εὐρώπη ἔχει τὴν γνώμην ταύτην, ἀδιάφορον πῶς θεωρεῖ ὁ εἷς ἢ ὁ ἄλλος τὸ πρωτόκολλον· τὸ πρωτόκολλον θέλει ἐκτελεσθῆ. Φαντάζομαι, Κύριοι, πῶς ἤθελε μὲ δεχθῆ τὸ Κοινοβούλιον τῆς Ἑλλάδος ὡς Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐὰν ἐπειρώμην τὸ ἀνήκουστον, τὸ ἀκατονόητον δι’ ἐμὲ τόλμημα, ν’ ἀπαντήσω εἰς τὸν Πρόεδρον τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου, ὅτι δὲν δέχομαι νὰ εἰσέλθω ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους τὸ Συνέδριον ἀπεφάσισε νὰ εἰσέλθω. Φαντάζομαι, ἐὰν ἐγὼ μὲν ἠρνούμην νὰ εἰσέλθω, τὸ δὲ Συνέδριον παρήρχετο τὴν ὑπόθεσιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἔληγε τὰς ἐργασίας του, καὶ ἐδημοσιεύετο ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου, καὶ ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκετο εἰς ὃ εὑρίσκετο σημεῖον πρὸ τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου καὶ πρὸ τοῦ Ῥωσσοτουρκικοῦ πολέμου. Τίς γνωρίζει πῶς ἠθέλετε ἐκτιμήσει τὴν πολιτικήν μου; Ἀλλὰ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἐγώ, ὅσην καὶ ἂν ἔχω πίστιν εἰς τὴν δύναμιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ ἂς ἦναι βέβαιος ὁ Βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου, ὅτι ἐὰν δὲν ἔχω μεγαλειτέραν, ἔχω ὅμως τὴν πίστιν ἣν ἐκεῖνος ἔχει, διότι τὴν πίστιν αὐτὴν μοὶ ἐνέπνευσαν ἡρωϊκαὶ θυσίαι πολλῶν μελῶν τῆς ἐμῆς οἰκογενείας, ὅσην ἂν ἔχω πίστιν εἰς τὴν δύναμιν τοῦ Ἕλληνος, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι δὲν εἶχον τὸ θάῤῥος ν’ ἀκολουθήσω τοιαύτην πολιτείαν. Αὕτη εἶναι ἡ γενικὴ ἔποψις τῆς μελέτης, τὴν ὁποίαν ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου σᾶς ἀνεκοίνωσε χθὲς, καὶ αἱ γενικαὶ βραχεῖαι παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ἐπὶ τῆς μελέτης ταύτης εἶχον νὰ σᾶς ἀνακοινώσω. Τὸ ἄλλο μέρος τοῦ λόγου αὐτοῦ ἦσαν λεπτομέρειαι, ἑκάστης τῶν ὁποίων ἡ ἐξέτασις ἀπέληγεν εἰς τὸ θετικὸν καὶ ἀναντίῤῥητον ἀποτέλεσμα κακῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις. Διατί ἐδέχθητε τὰς ἀμέσους ἐν Πρεβέζῃ διαπραγματεύσεις; Διατί ἐδέχθητε νὰ σᾶς προσδιορίσωσι χωρίον, τὸ ὁποῖον δὲν ὑπῆρχεν ἐν τῷ χάρτῃ; Διατί ἐδέχθητε νὰ συνεδριάσητε ἐν Πρεβέζῃ; Διατί ἐδέχθητε νὰ μὴ διακόψητε ἀμέσως τὰς διαπραγματεύσεις; Διατί τὰς διεκόψατε καθ’ ὃν χρόνον τὰς διεκόψατε; Διατί ἐδέχθητε νὰ ὑπάγητε εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν; Διατί ἐδέχθητε; Δὲν εἶναι παρὰ ἡ αὐτὴ ἐπίκρισις, τὸ αὐτὸ συμπέρασμα, καὶ ὅσον περισσότερα ἦσαν τὰ ἄρθρα τὰ ὁποῖα ἐξήλειψε, τόσον περισσότερα κατ’ ἀριθμόν, ἀλλὰ πάντοτε τὰ αὐτὰ, ἦσαν τὰ συμπεράσματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἀπέληξεν. Ἐδέχθημεν τὰς διαπραγματεύσεις ἐν Πρεβέζῃ, διότι δὲν ἐκανονίζαμεν τὴν ὑπόθεσιν ἡμεῖς. Τὸ πρωτόκολλον ΙΓʹ ἔχει κύρωσιν, καὶ ἡ κύρωσις εἶναι τὸ 21 ἄρθρον τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου. Κατὰ τὸ πρωτόκολλον ΙΓʹ καὶ κατὰ τὸ 24 ἄρθρ. τῆς συνθήκης, ἔπρεπε νὰ ἐπιζητηθῇ τὸ τέλος τῆς ὑποθέσεως διὰ τῆς ἀμέσου συνεννοήσεως τῶν δύο ἐνδιαφερομένων Κρατῶν, καὶ ἂν αὕτη δὲν ἤθελεν ἐπιφέρει τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου, διὰ μεσολαβήσεως τῶν Δυνάμεων. Ἐφ’ ὅσον ἐγὼ λοιπὸν ἐπεδίωκον τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ Πρωτοκόλλου, ἔπρεπε νὰ δεχθῶ τὴν δικονομίαν, τὴν ὁποίαν τὸ ΙΓʹ πρωτόκολλον καὶ τὸ 21 ἄρθρον τῆς συνθήκης μοὶ διέγραψαν· ἐὰν ἐνόμιζον, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑποταχθῶ εἰς τὴν δικονομίαν ταύτην, ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ πρωτοκόλλου, ἤθελον ῥίψει εἰς βάρος μου τὴν αἰτίαν τῆς μὴ ἐκτελέσεως αὐτοῦ. Ἀλλὰ κατὰ τὸ στάδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον διεξήγοντο αἱ ἄμεσοι συνεννοήσεις μετὰ τῶν Ὀθωμανῶν πληρεξουσίων ἐν Πρεβέζῃ, διατί κατὰ πᾶσαν λεπτομέρειαν δὲν ἐπλάττετε νέον ζήτημα, νέον ἐπεισόδιον; Δὲν ἔπλαττον νέον ἐπεισόδιον, διότι, ἐὰν ὑπῆρχέ που προαίρεσις ἵνα παραταθῶσιν αἱ διαπραγματεύσεις καὶ διαιωνισθῇ ἡ ὑπόθεσις αὕτη, ἤθελον ἐγὼ τὴν ἐξυπηρετήσει, πλάττων ἑκάστοτε ἐπεισόδια καὶ ἀναβάλλων τὴν λύσιν τοῦ κυρίου ζητήματος, ὅπως ἐπιτύχω τῆς λύσεως τοῦ ἐπεισοδίου. Ἀλλ’ ἐθυσιάσατε, παρῃτήσατε δικαίωμα κυριαρχικὸν τοῦ Κράτους. Ἀλλά, κύριοι, προσεβάλλετε τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Κράτους, ἐγκατελείπετε τὸ Κράτος νὰ γίνεται ἀντικείμενον ἐμπαιγμῶν καὶ χλεύης; Ἐάν τις, κύριοι, νομίζῃ, ὅτι αἱ διαπραγματεύσεις αἱ γενόμεναι ἐν Πρεβέζῃ ἢ αἱ διαπραγματεύσεις αἱ γενόμεναι ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀποτελοῦσιν ἐμπαιγμὸν ἢ χλεύην, ἂς παραμυθηθῇ, παρακαλῶ, διότι ἡ χλεύη καὶ ὁ ἐμπαιγμὸς δὲν ἀπευθύνεται εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον. Τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἐκτελεῖ τὴν πρόσκλησιν τῶν μεγάλων Δυνάμεων, καὶ ἂν ὑπάρχῃ ἐμπαιγμὸς καὶ χλεύη, ἀπευθύνεται πρὸς αὐτάς, καὶ ὄχι πρὸς ἡμᾶς. Τὸ πρωτόκολλον ΙΓʹ προσκαλεῖ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Τουρκίαν νὰ συνεννοηθῶσι, καὶ ἡμεῖς ἐκτελοῦμεν τὴν πρόσκλησιν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι μᾶς προσεκάλεσαν· ἐὰν οἱ διεξάγοντες τὰς διαπραγματεύσεις ἐν Κωνσταντινουπόλει ἢ ἐν Πρεβέζῃ ἐμπαίζωσι καὶ χλευάζωσι, δὲν ἐμπαίζουσιν οὐδὲ χλευάζουσιν ἡμᾶς· μὴ πλάττετε ὑποθέσεις ἐφαπτομένας μεγάλα συμφέροντα τοῦ Κράτους, μὴ ἀνάγετε αὐτὰς εἰς τὴν περιοχὴν τῶν ζητημάτων τῆς ἀξιοπρεπείας καὶ τῆς ἐθνικῆς τιμῆς. Τοιαύτη ἐξέτασις καὶ τοιαῦτα συμπεράσματα ἐνθουσιῶσι τὸν φιλότιμον Ἑλληνικὸν λαόν, ἀλλὰ δὲν ἐξυπηρετοῦσι τὰ συμφέροντα αὐτοῦ. Καὶ ἂν πρόκηται περὶ μικροῦ τινος πράγματος, ἔστω, ἂς γείνῃ ἡ θυσία τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους, διὰ νὰ θεραπεύσητε, νὰ κολακεύσητε τὴν φιλοτιμίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ὅταν πρόκηται νὰ ζημιωθῶσι μεγάλα συμφέροντα, ἂς παραιτηθῶσι τοιαύτης τακτικῆς, διότι δὲν εἶναι λυσιτελὴς εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, οὐδὲ συμβιβάζεται μὲ τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχουσιν οἱ πολιτευόμενοι. Ἀλλὰ διατί ἐδέχθητε πάλιν νὰ ἐπαναλάβητε τὰς διαπραγματεύσεις ἐν Κωνσταντινουπόλει; Ἐξηντλήσατε τὴν ἀπόπειραν πρὸς συνεννόησιν μετὰ τῆς Τουρκίας, διὰ τῶν διαπραγματεύσεων ἐν Πρεβέζῃ· πῶς πάλιν ἐπανήλθετε εἰς τὴν ἐπανάληψιν αὐτῆς ταύτης τῆς πράξεως; Δὲν εὑρίσκετε ζημίαν τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων; Αἱ διαπραγματεύσεις ἐν Πρεβέζῃ ἐπεραιώθησαν ἀνωφελῶς, μὴ ἐπιτευχθείσης τῆς συνεννοήσεως τῶν δύο Κρατῶν διὰ τῶν διαπραγματεύσεων τούτων. Ἡ Ἑλλὰς ἀπηύθυνε διακοίνωσιν πρὸς τὰς μεγάλας Δυνάμεις, καὶ παρέστησεν εἰς αὐτὰς, ὅτι ἐπῆλθεν ἡ περίπτωσις τὴν ὁποίαν προέβλεπε τὸ ἄρθρον 14 τῆς συνθήκης τοῦ Βερολίνου, κατὰ τὸ ὁποῖον αἱ Δυνάμεις ἀνέλαβον τὴν μεσολάβησιν, διὰ νὰ ἐπιτύχωσι τῆς ἐκτελέσεως τοῦ Πρωτοκόλλου ΙΓʹ. Ἐζήτησα λοιπὸν ἀπὸ τὰς Δυνάμεις νὰ προβῶσιν εἰς τὴν μεσολάβησιν, ἡ αἴτησις αὕτη τῆς Ἑλλάδος ἐστάλη τὴν ἐννάτην Μαρτίου 1879, τὴν ἐννάτην δ’ Ἰουνίου, δηλ. μετὰ τρεῖς μῆνας ἀκριβῶς, οἱ ἐν Ἀθήναις ἀντιπρόσωποι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων μοὶ ἀπηύθυνον ταυτόσημον διακοίνωσιν, διὰ τῆς ὁποίας μοὶ ἐδήλωσαν ἕκαστος τῶν ἀντιπροσώπων τῶν μεγάλων Δυνάμεων, ὅτι ἡ Κυβέρνησίς του ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὴν αἴτησιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀπεδέξατο αὐτήν. Ἀπεδέξαντο λοιπὸν τὴν αἴτησιν τῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ ἀσκήσωσι τὴν μεσολάβησιν, πρὸς τοῦτο δὲ ἐκάλεσαν ἡμᾶς νὰ στείλωμεν ἀντιπροσώπους εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, διὰ νὰ συνεννοηθῶσι μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Τουρκίας, ὅπως κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν συνεννοήσεων οἱ ἐκεῖ ἀντιπρόσωποι τῶν μεγάλων Δυνάμεων προσπαθήσωσι νὰ συντελέσωσιν, ἵνα κατορθώσωσι νὰ φέρωσιν εἰς συνεννόησιν τὰ δύο Κράτη. Αὕτη εἶναι ἡ δικονομία, τὴν ὁποίαν ἡ Εὐρώπη, ἀποδεχθεῖσα τὴν περὶ μεσολαβήσεως αἴτησιν τῆς ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διέγραψε· δικονομία, κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἀσκήσει τὴν μεσολάβησίν της. Προσεπαθήσαμεν νὰ μὴ διαγραφῇ τοιαύτη δικονομία; Δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ κάμω ἀνακοίνωσίν τινα εἰς τὴν Βουλὴν σήμερον· ἐὰν συμβῇ νὰ ἐξακολουθῶ νὰ ἦμαι Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτε θέλει περαιωθῆ τὸ ἑλληνικὸν ζήτημα, θέλω προβῆ εἰς τὴν δημοσίευσιν τῶν ἐγγράφων, τῶν ὁποίων τὴν δημοσίευσιν θέλουσιν ἐπιτρέψει τὰ ἑλληνικὰ συμφέροντα, καὶ ἴσως γείνῃ γνωστόν, ἐὰν ἐκάμαμεν ἀπόπειραν νὰ προλάβωμεν τοιαύτην δικονομίαν· ἐὰν δὲ δὲν συμβῇ τοῦτο, καὶ ἄλλος τις μὲ διαδεχθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν αὐτὸς θέλει βεβαίως πράξει τὸ ἔργον τοῦτο, τόσῳ μᾶλλον, καθ’ ὅσον δὲν θέλει ἐνδιαφέρεσθαι καὶ προσωπικῶς. Καὶ ἡμεῖς, εἰς ἀπάντησιν τῆς διακοινώσεως ταύτης τῶν ἐν Ἀθήναις ἀντιπροσώπων τῶν μεγάλων Δυνάμεων, ἐγράψαμεν τὴν 12 Ἰουνίου· «ἀφοῦ ἡ ἐπανάληψις ἐν Κωνσταντινουπόλει τῶν διακοπεισῶν ἐν Πρεβέζῃ διαπραγματεύσεων ἀποτελεῖ μέρος τῆς δικονομίας, τῆς ὑπὸ τῶν μεγάλων Δυνάμεων γενομένης δεκτῆς πρὸς ἐξάσκησιν τῆς μεσολαβήσεως αὐτῶν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, δὲν διστάζομεν νὰ προκαλέσωμεν τὸν διορισμὸν τῶν πληρεξουσίων τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου.» Εἶναι περιττὸν ν’ ἀναγνώσω γαλλιστὶ τὸ κείμενον· ἀνέγνωσα αὐτὸ ἑλληνιστί. Ἀλλ’ ἀφοῦ κακῶς ἐπολιτεύθητε, ἔλεγε χθὲς ὁ ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής, καθ’ ὅλα τὰ στάδια τῆς διαχειρίσεως τῶν ἐξωτερικῶν συμφερόντων, προσέξατε μὴ πολιτευθῆτε κακῶς καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμήν, καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται ἡ Εὐρώπη ν’ ἀποφασίσῃ. Καὶ ὁ μὲν Βουλευτὴς ἐκ Ζακύνθου σᾶς εἶπε νὰ μὴ συναινέσητε νὰ δεχθῆτε τίποτε ὀλιγώτερον ἀφ’ ὅσα τὸ πρωτόκολλον καὶ αἱ Δυνάμεις προσδιώρισαν· ἐνθουσιωδεστάτη πρόκλησις· ὁ δὲ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου ἠρώτησε, σκοπεύετε νὰ παραιτηθῆτε μέρους τινὸς τῆς ἐκτάσεως ταύτης; Κύριοι, διαρκουσῶν τῶν διαπραγματεύσεων, νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀπευθύνωνται εἰς τὰς Κυβερνήσεις ἐρωτήσεις τοιαῦται, διότι αἱ Κυβερνήσεις δὲν δύνανται νὰ ἐκφέρωσι καμμίαν γνώμην ἐπὶ συμβεβηκότων ἑνὸς μέλλοντος, τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν ἔλαβεν ἀκόμη χώραν. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, κύριοι, δὲν παρέλειψεν οὐδὲν ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἠδύνατο νὰ μετέλθῃ διὰ νὰ συντελέσῃ εἰς τὸ νὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ εὐημερία καὶ νὰ βελτιωθῇ ὅσον οἷόν τε ἡ τύχη τῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ κατοικησάντων ἑλληνικῶν λαῶν· τὴν τύχην δὲ τοῦ Κράτους θεωρεῖ τοσοῦτον συνδεδεμένην μετὰ τῆς τύχης τῶν ἑλληνικῶν λαῶν, ὥστε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὀλιγωρήσῃ τοσοῦτον μεγάλου καὶ ἱεροῦ καθήκοντος. Ἐνόμισεν ὅμως πρὸ παντός, ὅτι ἤθελε καταστήσει τὸ Κράτος μᾶλλον χρήσιμον εἰς τοὺς ὁμοφύλους αὑτοῦ τούτους, ἐὰν προσεπάθει νὰ περιβάλῃ μετὰ πλείονος ἰσχύος τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον. Δὲν γνωρίζω, ἐὰν διετυπώθη πρὸ τοῦ Ἰανουαρίου 1878 ἢ ἐὰν διερμηνεύθη εὐκρινῶς καὶ ἀπροκαλύπτως ἡ γνώμη αὕτη· ἀλλ’ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις μετὰ τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1878 ποτὲ δὲν ἐδίστασε νὰ ἀποκαλύψῃ τὴν γνώμην ταύτην, δὲν ἐδίστασεν ἐπανειλημμένως νὰ κάμῃ γνωστὸν εἰς τὴν Εὐρώπην, τὴν Εὐρώπην ἐκείνην, ἡ ὁποία θεωρεῖ οὐσιωδέστατον στοιχεῖον τῆς ἰσοῤῥοπίας τὴν διατήρησιν τοῦ ἰσοζυγίου τοῦ ὑπάρχοντος ἐν ταῖς ἐν τῇ Εὐρωπαϊκῇ Τουρκίᾳ χώραις, δὲν παρέλειψε νὰ κάμῃ γνωστόν, ὅτι οὐσιωδέστατος παράγων, ὅτι συντελεστικώτατον στοιχεῖον πρὸς τοῦτο εἶναι ἡ ἐπέκτασις τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου. Καὶ ὅταν ἐγένετο ἐπανειλημμένως γνωστὸν εἰς τὴν Εὐρώπην, καὶ ἰδίως εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν, τὸ φρόνημα τοῦτο τῆς Ἑλληνικῆς, καὶ ἀφοῦ ἀνεγνωρίσθη τὸ ὀρθὸν καὶ τὸ ἀληθὲς τῶν λόγων, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευον τοῦτο εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, δὲν παρέλιπε ν’ ἀναπτύξῃ διὰ μακρῶν ἐκθέσεων τοὺς λόγους τούτους, καὶ νὰ καταστήσῃ αὐτοὺς πειστικωτέρους. Τὸ ἐπ’ ἐμοί, εὔχομαι νὰ ἴδω περαιωμένον, καὶ κατὰ τοσοῦτον ἔτι ἐπὶ τοῦ παρόντος, καθόσον τὸ Συνέδριον ἀπεφήνατο, τὸν πόθον τοῦτον, καὶ πεπληρωμένην τὴν ἀνάγκην ταύτην τοῦ Κράτους. Καὶ ἐὰν δὲν ἦμαι εἰς θέσιν νὰ δώσω τὴν ἐλαχίστην βεβαίωσιν εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν θέλουσιν ἐκτελεσθῆ αὐτά, εἶμαι ὅμως εἰς θέσιν νὰ τὴν βεβαιώσω, ὅτι ὁ χρόνος δὲν ἀπέχει πολὺ ἀφ’ ἡμῶν. Δὲν γνωρίζω, κύριοι, ὁποίαν ἐπιῤῥοὴν ἀσκοῦσιν ἐπὶ τῆς τύχης τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων αἱ περὶ τῶν ἐξωτερικῶν συμφερόντων ἡμῶν ἐκτοξευόμεναι ἀντεγκλήσεις· εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ διαφωτίζωσι τὸ κοινὸν φρόνημα, εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ προσλιπαρῶσι δι’ αὐτῶν τὴν ἐπικουρίαν αὐτῆς πρὸς ἐνίσχυσιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τὰς καταγγελίας ταύτας ἐκτοξεύουσιν. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον γνωρίζω, εἶναι, ὅτι οὐδεμία προσφέρεται εἰς ταῦτα τὰ ἐξωτερικὰ συμφέροντα ὑπηρεσία, καθ’ ὅσον μάλιστα αἱ συζητήσεις λαμβάνουσι τὸν χαρακτῆρα τῆς ἐχθρότητος, χαρακτῆρα, ὁ ὁποῖος προάγει εἰς ἀναπτύξεις εὐρυτέρας καὶ ἀνάγει εἰς τὸ μέσον λεπτομερείας, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ καλύπτῃ ἀκόμη ὁ πέπλος. Αἱ ἀντεγκλήσεις αὗται, νομίζω, οὐ μόνον δὲν συντελοῦσιν εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων, ἀλλ’ οὐσιωδῶς παραβλάπτουσι ταῦτα. Ἐγὼ παραλείπω νὰ δώσω ἄλλην ἀπολογίαν ἐπὶ τῆς πληθύος τῶν αἰτιάσεων αἱ ὁποῖαι ἐξετοξεύθησαν καθ’ ἡμῶν. Νομίζω ὅτι αἱ ἐξηγήσεις αὗται εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι μοὶ ἐπιβάλλονται ὑπὸ τοῦ καθήκοντός μου, καὶ ἀφίνω τὴν Βουλὴν νὰ κρίνῃ περὶ αὐτῶν. Δὲν πρέπει ὅμως νὰ μὴ σᾶς μνημονεύσω τῆς περὶ κομμάτων θεωρίας, μὲ τὴν ὁποίαν ἐπέρανε τὸν λόγον του ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Εἰς οὐδένα ὑπάρχει δισταγμός, ὅτι ἡ ὕπαρξις τῶν κομμάτων εἶναι στοιχεῖον ἀναγκαῖον εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Εἰς οὐδένα δὲ ὑπάρχει δισταγμός, ὅτι ἡ βελτίωσις τοῦ ἐσωτερικοῦ συνδέσμου τῶν μελῶν τῶν κομμάτων ἀποτελεῖ μεγίστην πρόοδον πρὸς τὴν λειτουργίαν τῶν θεσμῶν. Ἀλλ’ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι, ὅσον καὶ ἂν ἕκαστος πρέπῃ νὰ συντελῇ εἰς τὸ νὰ καθαίρῃ καὶ νὰ βελτιόνῃ τοὺς θεσμοὺς τοὺς συνδέοντας τὰ μέλη τῶν κομμάτων, τοσοῦτον πρέπει νὰ ἀπέχῃ ἀπὸ τοῦ νὰ στηρίζῃ τὴν λειτουργίαν ἑκάστου τῶν κομμάτων τούτων ἐπὶ μέσων, τὰ ὁποῖα ὄχι μόνον χαλαροῦσι τοὺς θεσμούς, ἀλλὰ διαφθείρουσι τὰ ἤθη καὶ ἐλαττοῦσι τὸ κῦρος τοῦ χαρακτῆρος. Ἤκουσα ἄλλοτε ἐπαγγελίας τὰς ὁποίας ἀρτιπαγὲς κόμμα ἔδιδεν εἰς τὸ κοινόν, ὅτι τοῦτο ἤρχετο νὰ ἐξαγνίσῃ τὰ κόμματα καὶ νὰ συμπληρώσῃ τὰς ἀτελείας τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τῶν μελῶν τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὰ κόμματα. Δὲν γνωρίζω ἂν αἱ προσπάθειαι αἱ ἔκτοτε καταβληθεῖσαι ἀπέληξαν εἰς ἀποτέλεσμα, εὔχομαι ν’ ἀπολήξωσι, διότι βεβαίως τοῦτο θέλει εἶσθαι μεγίστη βελτίωσις τοῦ τόπου. Ἀλλὰ, κύριοι, ὅσον τὰ μέλη τῶν κομμάτων πρέπει νὰ συνδέωνται διὰ τοῦ δεσμοῦ τῶν πολιτικῶν ἰδεῶν πρὸς ἄλληλα, τοσοῦτον νομίζω καὶ οἱ προϊστάμενοι τῶν κομμάτων πρέπει νὰ διδάσκωσιν εἰς τοὺς φίλους αὐτῶν τὴν ἀνάγκην ταύτην· διότι βεβαίως εἰς τὰ μέλη τῶν κομμάτων δίδεται κακὸν παράδειγμα, ὅταν τις ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν μεταβάλλῃ πολιτικὴν σημαίαν. Δίδεται δὲ κακὸν παράδειγμα, τὸ ὁποῖον γεννᾷ τὸν πειρασμὸν τοῦ ἀτομικοῦ συμφέροντος καὶ ἐπιφέρει μέγα ἄτοπον, τὴν ὑποκατάστασιν τοῦ ἀτομικοῦ εἰς τὸ γενικὸν ὑπὸ τοῦ κόμματος ἐπιδιωκόμενον συμφέρον. Ἐννοῶ τὰς μεταβολὰς τῶν φρονημάτων, τὰς ὁποίας ἐπάγει ἡ ἀνάγκη, ἀνάγκη λυσιτελεστάτη, τοῦ πολιτεύεσθαι ἀναλόγως τῶν καιρῶν, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἀντικείμενον τῆς μεταβολῆς ταύτης τῆς πολιτείας εἶναι τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἡ μεταβολὴ αὕτη τῶν φρονημάτων καὶ ἡ μεταβολὴ αὕτη τοῦ τρόπου τῆς πολιτείας, συμφώνως πρὸς τοὺς καιρούς, εἶναι ὑπηρεσία, ἡ ὁποία προσφέρεται εἰς τὰ κοινὰ πράγματα. Ὅταν ὅμως ἡ μεταβολὴ τῶν φρονημάτων δὲν ἔχῃ ἀντικείμενον τὸ κοινὸν συμφέρον, ἀλλὰ κομματικόν τι ἀπόκτημα, τὴν πολιτικὴν ἰδιοτέλειαν, νομίζω, ὅτι τοιαύτη μεταβολὴ ἀποβαίνει κυριώτατον ἐλάττωμα κατὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος.

§25ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι, ἡ θέσις μου εἶναι δύσκολος, διότι τὸ ζήτημα σχεδὸν ἐξηντλήθη, διότι ἔχω ἀνάγκην ν’ ἀπαντήσω εἰς πολλά, καὶ διότι τέλος πάντων ὑπερασπίζω ἐμαυτόν· ἡ ὑπεράσπισις δὲν ἀκούεται πάντοτε μετ’ εὐνοίας. Εἶμαι ἠναγκασμένος ὅμως νὰ πράξω τοῦτο, διότι νομίζομεν ἡμεῖς τοὐλάχιστον ὅτι ἐφθάσαμεν σήμερον εἰς τὸ τελευταῖον σημεῖον, καὶ ὅτι οὐδὲν ἔχομεν νὰ προσθέσωμεν κατὰ τῶν ἐναντίον μας ῥηθέντων κατ’ ἐπανάληψιν· διὸ θέλομεν σιωπήσει εἰς πᾶν ὅ,τι ἤθελεν ἐπαναληφθῆ τοῦ λοιποῦ ἐνταῦθα ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀντικειμένου· ἡμεῖς ἐξηντλήσαμεν ὅσα εἴχομεν νὰ εἴπωμεν. Αἱ μομφαὶ, κύριοι, διαιροῦνται εἰς δύω, εἰς ὅ,τι ἔχει σχέσιν καὶ συνάφειαν πρὸς τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, καὶ εἰς μομφὰς ἐκτὸς τοῦ ἀντικειμένου τούτου, συντεινούσας δὲ μόνον νὰ δεινώσωσι τὴν θέσιν ἡμῶν. Θέλω ἀπαντήσει καὶ εἰς τὰς δύω, καὶ θέλω ἀρχίσει ἀπὸ τοῦ δευτέρου. Δὲν δύναμαι ν’ ἀκολουθήσω βεβαίως τὸν πολυμαθῆ καὶ εὔγλωττον φίλον μου κ. Ἰακωβάτον, διότι ὁ λόγος του δὲν περιωρίζετο ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς ἀπαντήσεως, οὔτε συζητεῖ ἐπὶ τοῦ Βασιλικοῦ λόγου. Ἰδέτε τὸν Δεκάλογον, τὸν ὁποῖον ἐπαρουσίασε, καὶ θέλετε βεβαιωθῆ ὅτι ἐκεῖ πρόκειται περὶ μεταβολῆς ὁλοκλήρου τῆς διοικήσεως καὶ τῆς κοινωνίας· αἱ σκέψεις τοῦ κ. Ἰακωβάτου εἶναι ῥιζικαί. Δὲν δύναμαι λοιπὸν νὰ τὸν ἀκολουθήσω σήμερον. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ὅμως νὰ ἐκφράσω τὴν λύπην μου, τὴν ὁποίαν ὅλοι συναισθάνεσθε βεβαίως, δι’ ὅσα ἐναντίον τοῦ χαρακτῆρος αὐτοῦ, καὶ ἐναντίον τοῦ σεβασμοῦ, τὸν ὁποῖον ὀφείλει πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ πολίτευμα, εἶπε περὶ Βασιλέως. Ὑπεύθυνοι διὰ τὰς Κυβερνητικὰς πράξεις εἴμεθα ἡμεῖς, καὶ εἰς ἡμᾶς μόνους ἔπρεπε ν’ ἀποτείνηται, δὲν δύναμαι δὲ νὰ μὴ λυπηθῶ δι’ ὅσα εἶπε περὶ τοῦ αὐτοκράτορος μεγάλης καὶ εὐεργέτιδος δυνάμεως, ἐναντίον τῆς ἀληθείας καὶ τῶν πραγμάτων, δι’ ὅσα εἶπε περὶ ἀνδρὸς, τοῦ ὁποίου τὴν Κυβέρνησιν ἐθεώρησε πάντοτε ἡ Ἑλλὰς πατρικὴν, οὔτε δι’ ὅσα εἶπε κατὰ τοῦ ἀειμνήστου διδασκάλου τοῦ Ἔθνους Οἰκονόμου. Ὁ κ. Ἰακωβάτος συμφωνεῖ μαζῇ μου βεβαίως, ὅτι κοινωνία ἄνευ θρησκείας, στηριζομένη εἰς τὴν πίστιν καὶ τὰς πεποιθήσεις, ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ, καὶ τοιαύτη θρησκεία δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, ὅπου οἱ ἀνώτεροι λειτουργοὶ ἐξευτελίζονται καὶ ὑβρίζονται· ὁ κ. Ἰακωβάτος δὲν ἐπεδίωκε τοῦτο βεβαίως, ἐννοῶ τὴν ἀγανάκτησίν του κατὰ τυχὸν παραπτωμάτων, ἀλλ’ ἐπὶ τούτου δὲν ἔχει διδόμενα, ἃς μοὶ συγχωρήσῃ δὲ νὰ τῷ εἴπω, ὅτι ἔπρεπε νὰ πιέσῃ τὰς ὑπονοίας του, ν’ ἀποβλέψῃ πρὸς γενικώτερον καὶ ὑψηλότερον σκοπὸν καὶ ἀποδώσῃ τὸν σεβασμὸν, τὸν ὁποῖον ὅλον τὸ χριστιανικὸν, πλήρωμα τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας δικαίως ἀποδίδει πρὸς τοὺς ἀνωτάτους λειτουργοὺς τῆς Ἐκκλησίας. Κύριοι, νομίζω ὅτι δὲν ὀφείλω νὰ κρύψω ἐγὼ τὸ φρόνημά μου, ὀφείλω μόνον νὰ μὴ ἀποκαλύψω ὅ,τι ἄλλοι ἐφρόνουν, διότι ἴδιον αὑτῶν εἶναι δικαίωμα· περὶ τοῦ ἐμοῦ ὅμως φρονήματος δύναμαι νὰ μὴ σιωπήσω. Τὸ φρόνημά μου, κύριοι, ἐν τῇ Οἰκουμενικῇ ἦτον ὅτι ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας καὶ μετὰ τὴν Πλεύναν δὲν ἔπρεπε νὰ μένῃ ἐν ἀπραξίᾳ. Ἐζήτησεν ὁ κ. Τρικούπης νὰ μᾶς μεμφθῆτε διὰ τὴν λῆξιν τῆς τελευταίας ἐκτάκτου Συνόδου, καὶ πρέπει νὰ πράξητε τοῦτο, εἶπε, διὰ νὰ μάθουν τοῦ λοιποῦ αἱ Κυβερνήσεις νὰ σέβωνται καὶ ὑμᾶς καὶ τὸν Νόμον· ὅ,τι ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις τότε, εἶπεν, ἦτο παράτολμον καὶ ἀντικοινοβουλευτικὸν, ἄξιον αὐστηρᾶς ἐπικρίσεως. Κύριοι, ἐβραδύναμεν ἀληθῶς νὰ συγκαλέσωμεν τὴν Βουλὴν ἐκείνην, διότι ἡ ἰδέα μας ἦτο νὰ τὴν διαλύσωμεν καὶ καλέσωμεν νέαν· ἐνομίσαμεν ὅτι εἰς τὰς περιστάσεις ἐκείνας νέα Βουλὴ, ἐξερχομένη ἀμέσως ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ Ἔθνους, ἔχουσα ζωὴν καὶ σθένος, ἠδύνατο μόνη νὰ χαράξῃ πολιτικὴν καὶ νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς αὐτήν· ἠδύνατο μόνη νὰ ὑποβάλῃ τὸ Ἔθνος εἰς τὰς ἀποφάσεις της καὶ νὰ καταστήσῃ σεβαστὴν καὶ αὐτὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸν ξένον κόσμον, διότι ἐξερχομένη ἀπὸ τὸ Ἔθνος νέα, ἔφερε τὰς πεποιθήσεις ἁγνὰς αὐτοῦ, καὶ ἠδύνατο νὰ ὑποστηρίξῃ διαρκῶς καὶ ἐπὶ πολλὰ ἔτη τὴν γνώμην της, διότι ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἐπρόκειτο νὰ ζήσῃ· ἀλλὰ κατὰ δυστυχίαν δὲν ἠδυνήθημεν νὰ πράξωμεν τοῦτο· συνέπεσε ν’ ἀρχίσῃ ἡ ἀπογραφὴ, καὶ ἔπρεπε νὰ περιμείνωμεν μέχρι τοῦ πέρατος αὐτῆς, διότι ὠφείλομεν νὰ ὁρίσωμεν ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῆς τὸν ἀριθμὸν τῶν Βουλευτῶν. Ἰδοὺ διατὶ ἀνεβάλομεν τότε· ἀλλὰ ἀπέδοσαν τοῦτο εἰς τὴν πρόσληψιν ἑνὸς Ὑπουργοῦ ἐν τῷ κόλπῳ ἡμῶν, τοῦ κ. Γρίβα, καὶ μᾶς ἐμέμφθησαν· καὶ μήπως ὁ Ὑπουργὸς ἐκεῖνος ἀποκλείεται ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τῆς πατρίδος; μήπως ἦτον ἀποκεκηρυγμένος, καὶ ἡ Βουλὴ εἶχεν ἐκφράσει ἀντιπάθειαν κατ’ αὐτοῦ; ὄχι, κύριοι, καὶ ὁ Ὑπουργὸς ἐκεῖνος, τοῦ ὁποίου ὅλοι οἱ συνυπηρετήσαντες μετ’ αὐτοῦ ὡς Ὑπουργοὶ ἄλλοτε γνωρίζουσι καὶ τὸν χαρακτῆρα καὶ τὴν γενναιοφροσύνην καὶ τὴν εὐγένειαν, ἀπέδειξε κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν δημοτικῶν ἐκλογῶν, τὰς ὁποίας ὁμοῦ διεξηγάγομεν, ὅτι εἶναι ἀνὴρ σεβόμενος καὶ τὸν Νόμον καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ λαοῦ καὶ τὴν τιμήν του, εἶσθε δὲ μάρτυρες πῶς ἡ στρατιωτικὴ δύναμις ἐφέρθη κατὰ τὰς ἐκλογάς. Δὲν ὑπῆρξε λοιπὸν αὐτὸς ὁ λόγος τῆς ἀναβολῆς. Ἐν τούτοις συνεκαλέσαμεν τὴν Βουλὴν εἰς ἔκτακτον Σύνοδον. Ὁμολογῶ, κύριοι, ὅτι ἐγὼ εἶχον τὴν ἀκόλουθον ἰδέαν: δὲν ἠρνούμην ὅλα τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα εἶχεν ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἐνόμιζον ὅμως ὅτι ἡ θέσις της, τὸ ὀλιγοχρόνιον διάστημα τοῦ περαιτέρω βίου της, δὲν ἦσαν κατάλληλα, ὥστε νὰ καθιερώσῃ πολιτικὴν, καὶ ὅτι τὸ ἔργον της ἦτο νὰ περιορισθῇ, ἐξετάζουσα βεβαίως, ἀλλ’ οὐχὶ διατυποῦσα πολιτικὴν, εἰς τὰ νομοθετικὰ καθήκοντά της. Πρὸς τὴν ἰδέαν αὐτὴν ἀντετάχθη ἡ ἀντιπολίτευσις, καὶ εἶχε δικαίωμα νὰ τὸ πράξῃ· διὰ τοῦτο ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, καθ’ ἣν συνῆλθεν ἡ Βουλὴ, διεδόθη ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις μὴ ἔχουσα καιρὸν οὔτε στιγμὰς ν’ ἀπολέσῃ, θέτει ἀμέσως ζήτημα πολιτικὸν, ζήτημα ἐμπιστοσύνης, τὴν ἐκλογὴν τοῦ Προέδρου, τὴν ὁποίαν ἀπέφυγεν ἐφέτος οὐχὶ διότι δὲν τὴν ἐθεώρησεν ὡς ζήτημα πολιτικὸν, ἀλλὰ διότι ἦτο βεβαία περὶ τῆς ἀποτυχίας της. Ἂν εἴχετε ἀνάγκην νὰ μᾶς ἀκούσητε τότε, κύριοι, διατί ἐκαλέσαμεν τὴν Βουλὴν, ἔπρεπε νὰ μᾶς ἀφήσητε νὰ ὁμιλήσωμεν· ἂν ἀπὸ τὴν πρώτην ἡμέραν, καθ’ ἣν ἐθέσατε ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἐπίτομον, δὲν ἠθέλατε εὑρεθῆ εἰς τὴν ἰδίαν τῆς ἀγνοίας θέσιν, εἰς ἣν εὑρέθητε; Ἐν τούτοις, κύριοι, τὴν πρώτην ἡμέραν ἐτέθη καθαρὸν Ὑπουργικὸν ζήτημα, ἐπανελήφθη τὴν ἐπιοῦσαν, ἐπανελήφθη καὶ τρίτην φοράν, ὅτε τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ἀμφίβολον. Ἐκτιμῶντες τὴν ἀξίαν ἄλλως τῶν ἔργων τῆς Βουλῆς ἐκείνης, ἢ ὅπως ἐξετίμησεν ἡ ἀντιπολίτευσις, ἀπεφασίσαμεν νὰ περιμείνωμεν τὰ πράγματα, ἀλλὰ μᾶς ἐῤῥίφθη κατὰ πρόσωπον πρόκλησις περιφρονητικὴ, μᾶς εἶπον, διὰ νὰ κρατήσητε τὴν ἐξουσίαν, ὑποφέρετε πᾶσαν περιφρόνησιν, καὶ ἐνῷ γνωρίζομεν ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν μᾶς δέχεται, δὲν μᾶς ὑποστηρίζει, ἐξακολουθοῦμεν μένοντες εἰς τὴν ἐξουσίαν. Καθῆκον λοιπὸν ἡμῶν ἀναπόφευκτον τότε ἦτο νὰ παραιτηθῶμεν. Ἡ ἀντιπολίτευσις διὰ τῶν δύω ἀρχηγῶν της ἐκλήθη εἰς τὰ ἀνάκτορα καὶ ἐπεφορτίσθη νὰ σχηματίσῃ Ὑπουργεῖον, ἀλλ’ ἀπέτυχε. Διατί; θέλετε νὰ ἀκούσητε τὴν πεποίθησιν ἐμοῦ; δὲν ἔχω, ἐξηγῶν αὐτὴν, πλάγιον σκοπὸν οὐδένα· διότι ἐκλήθη ὁ κ. Ζαΐμης ὡς Πρωθυπουργός· ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς χίλια σκάνδαλα παρενεβλήθησαν καὶ δυσκολίαι, ἵνα ἀποτύχῃ τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ ἀπέτυχε. Κύριοι, ὡς γνωρίζετε, μετὰ τὴν ἐπιτυχίαν ἢ ἀποτυχίαν Ὑπουργείου τινὸς, ὀφείλουν τὰ δρῶντα πρόσωπα νὰ δώσωσι λόγον εἰς τὴν Βουλήν. Ἐδώκαμεν λοιπὸν ὅλοι λόγον, ἡμεῖς πρῶτοι, κατόπιν ὁ κ. Ζαΐμης καὶ ὁ κ. Τρικούπης. Ἰδοὺ δὲ πῶς ὁ κ. Ζαΐμης ἐξηγεῖ τὸν λόγον τῆς παραιτήσεώς του. «Ὄτε, κύριοι, ἐκλήθημεν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, εἶχε λάβει χώραν μία ψηφοφορία ἐπὶ τῶν ἐπιτροπῶν· κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἡ μία μερὶς εὑρέθη ἐντελῶς ἰσόπαλος πρὸς τὴν ἄλλην, καὶ πλειονοψηφία δὲν διεκρίθη. Τὸ Ὑπουργεῖον, ἀξιοπρεπῶς φερόμενον, διεῖδεν ἐν τῇ ψηφοφορίᾳ ἐκείνῃ, ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν δύναται πλέον νὰ παράσχῃ τὴν ὑποστήριξιν αὐτῆς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ κατέθηκε τὴν παραίτησιν ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, ἡμεῖς δὲ, προσκληθέντες νὰ διαδεχθῶμεν τὸ Ὑπουργεῖον, δὲν εἴχομεν ὑπὲρ ἡμῶν θέλησιν δεδηλωμένην τῆς Βουλῆς, ἤτοι δὲν ὑπῆρχε πλειονοψηφία, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἠδυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν μόρφωσιν νέας Κυβερνήσεως. Ἦτο λοιπὸν σπουδαῖος ὁ λόγος, ὅτι μὴ ἔχοντες δεδηλωμένην πλειονοψηφίαν ὑπὲρ ἡμῶν δὲν ἠδυνάμεθα ν’ ἀναδεχθῶμεν τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, ἥτις ἠδύνατο νὰ ἦναι ἀναντιῤῥήτως ἡμερόβιος. Ἐθεωρήσαμεν δὲ, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι λίαν ἐπιβλαβὲς διὰ τὴν πολιτείαν, ἐὰν αἱ Κυβερνήσεις ἀνέρχωνται τὴν μίαν ἡμέραν εἰς τὴν ἐξουσίαν, καὶ καταπίπτουν τὴν ἑπομένην». Ὁ κύριος Ζαΐμης προσθέτει καὶ ἕτερον λόγον, τὸν ὁποῖον δὲν ἀναγινώσκω, ὅτι δηλ. εὑρέθησαν εἰς δυσκολίαν, διότι δὲν ἐγνώριζον τὸν λόγον, δι’ ὃν συνεκλήθη ἡ Βουλὴ, ἡ δὲ ἄγνοιά των αὕτη ἦτο πρόσθετος λόγος. Ὁ κύριος Τρικούπης εἶπεν ὅμως ὅ,τι καὶ προχθὲς ἐπανέλαβεν, ἀρνεῖται τὸν πρῶτον λόγον τοῦ κυρίου Ζαΐμη καὶ ἐπιμένει εἰς τὸν δεύτερον· θέλετε νὰ σᾶς εἴπω διατί; ὁ κ. Ζαΐμης ἐπανέλαβε καὶ προχθές· ἡ Βουλὴ ἐκείνη δὲν ἠδύνατο νὰ δώσῃ Κυβέρνησιν. Ὁ κ. Ζαΐμης εἶχε δίκαιον τότε ἴσως, ἂν εἶχε πόθον τινὰ διὰ τὴν ἐξουσίαν, ν’ ἀγανακτῇ καθ’ ἡμῶν μᾶλλον, διότι ἦτον ὁ Πρωθυπουργός, καὶ νὰ παρεξηγήσῃ τὰ γεγονότα· ἀλλ’ ὁ κύριος Ζαΐμης εἶναι μετριόφρων καὶ εἰλικρινὴς, δὲν ῥέει ἀπὸ τοὺς πόρους τοῦ σώματός του ἡ χολὴ καὶ τὸ φαρμάκι, ὁ κύριος Ζαΐμης ὡς ἔντιμος πολιτευόμενος ἦλθε τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ὅτε τὰ πράγματα ἦσαν νωπὰ, καὶ ἐξήγησεν εἰλικρινῶς τὸ συνέβη, καὶ ἐπανέλαβε μετὰ μῆνας πολλοὺς τὰ αὐτά. Ἡ ἐξήγησις τοῦ κυρίου Ζαΐμη ἀποκαθίστα σκανδαλώδη καὶ ἀδύνατον τὴν ἐπανάληψιν πολιτικῆς συζητήσεως τὴ ἐπιοῦσαν. Ὅταν, κύριοι, κρημνίζητε ἓν Ὑπουργεῖον, ἐλλείψει πλειονοψηφίας, καλεῖσθε εἰς σχηματισμὸν νέου, καὶ δὲν θέλετε ἢ δὲν δύνασθε ν’ ἀναδεχθῆτε τὸν σχηματισμὸν αὐτοῦ δι’ ἔλλειψιν πλειονοψηφίας, τί ζητεῖτε θέτοντες νέον πολιτικὸν ζήτημα; Ἰδοὺ ἡ δυσκολία, εἰς ἣν εὑρίσκετο ὁ κ. Τρικούπης, ἐὰν ὡμολόγει καὶ αὐτὸς τοὺς ἀληθεῖς λόγους τῆς ἀποτυχίας των· διὰ τοῦτο ἀπέφυγε τὴν ἐξήγησιν αὐτὴν καὶ ἔπλασεν ἄλλους λόγους· ἀπεποιήθημεν, εἶπεν, οὐχὶ διότι ἀμφιβάλλομεν περὶ τῆς πλειοψηφίας, ἀλλὰ διότι δὲν ἐγνωρίζομεν διατί συνεκλήθη ἡ Βουλή. Ἄφινεν οὕτω τὸ στάδιον ἐλεύθερον νέας πολιτικῆς συζητήσεως, ἂν δὲ αὐτὴ ἡ νέα πολιτικὴ συζήτησις ἐπανελαμβάνετο καὶ ἐπετύγχανον, ἡ σειρὰ τοῦ κ. Τρικούπη ἤρχετο ὁμοῦ μὲ τὴν ἡμέραν τῆς λήξεως τῆς Βουλῆς, καὶ ἡμεῖς ἠθέλαμεν παίξει τὸ πρόσωπον μωρῶν ὀργάνων τῆς φιλαρχίας αὐτοῦ. Ὅταν συνήλθομεν τὴν ἐπιοῦσαν, παρεκαλέσαμεν τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιληφθῇ τῶν ἔργων της· ἀντὶ τούτου, ἐζήτησαν νέαν πολιτικὴν συζήτησιν· τὴν ἐδέχθημεν εὐχαρίστως, καὶ ἀπελογήθημεν ἡμεῖς πρῶτοι, κατόπιν ἡμῶν ἔλαβε τὸν λόγον ὁ κ. Ζαΐμης, ὁ κ. Ζωχιὸς καὶ ὁ κ. Τρικούπης. Ἔμενε ν’ ἀπαντήσωμεν ἡμεῖς μόνοι, καὶ μᾶς κατηγορεῖ ἤδη διατί δὲν ἀπηντήσαμεν. Ἐσιωπήσατε, μᾶς λέγουν, ἐνῷ ἐχρεωστεῖτε νὰ δώσητε λόγον· εἶσθε ἔνοχοι, διότι δὲν ἀπηντήσατε· ἀλλ’ ὀφείλομεν ν’ ἀπαντῶμεν εἰς ὅ,τι εἶναι ἄξιον ἀπαντήσεως, δι’ ἀνάξια ἀπαντήσεως εἴμεθα ὑπεύθυνοι ἐνώπιον ὑμῶν καὶ ἄξιοι ποινῆς, διότι σιωπῶμεν; Ἀλλὰ διατί δὲν ἀπηντήσαμεν; Διότι ὁ κ. Τρικούπης ἰσχυρίζετο λέγων· ζητῶ συζήτησιν πολιτικὴν, ἐπιλαμβανόμενος δὲ τῆς ἐξετάσεως τῶν Νομοσχεδίων, ἤθελε νὰ ἐγείρῃ πάλιν τὸ πολιτικὸν ζήτημα. Ἰδοὺ τί εἶπεν: «εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ διευκολύνωμεν διὰ παντὸς τρόπου τὴν ψήφισιν τῶν Νομοσχεδίων τούτων, ἐφ’ ὅσον ταῦτα ἦνε πράγματι ἀναγκαῖα· ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν τὰ Νομοσχέδια ταῦτα, ἐφ’ ὅσον δὲν ἐξετάσωμεν πάντα τὰ ζητήματα, τ’ ἀναγόμενα εἰς αὐτὰ, ἐφ’ ὅσον δὲν ἐξετάσωμεν τὴν πολιτικὴν, ἧς χάριν θὰ ψηφίζωνται τὰ Νομοσχέδια. Δὲν ἔχομεν καμμίαν δυσκολίαν νὰ ψηφίσωμεν ἢ εἰς πρώτην ἢ εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν αὐτά· ἀλλὰ πρὸ τῆς ὁριστικῆς ψήφου ἐπ’ αὐτῶν, ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν ἔχωμεν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις θὰ διαχειρισθῇ τὰ χρήματα, ἅτινα θέλομεν ψηφίσει ὑπὲρ αὐτῆς.» Ζήτημα λοιπόν, Κύριοι, καὶ πάλιν ἐμπιστοσύνης ἐτίθετο, καὶ ἡ Σύνοδος ἐκείνη παρήρχετο εἰς συζητήσεις ζητημάτων μόνον πολιτικῶν, εἰς λογομαχίας καὶ ἀντεγκλήσεις· ζήτημα ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν ὁμολογίαν ἑνὸς τῶν Πρωθυπουργῶν τῶν κληθέντων εἰς τὴν Πρωθυπουργίαν, δὲν ἠδύνατο νὰ ἐπαναληφθῇ, διότι ἡ Βουλὴ δὲν ἠδύνατο νὰ δώσῃ Κυβέρνησιν. Τί ἠθέλατε νὰ πράξωμεν τότε; νὰ μένωμεν, διὰ νὰ ἀντεγκαλώμεθα καὶ πάλιν; μήπως ἡ Βουλὴ εἶνε συλλαλητήριον, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνταλλάσσονται μόνον λόγοι; Ἰδοὺ ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἐνομίσαμεν, ὅτι σεβόμενοι τὴν Βουλὴν ἐκείνην, τὴν τιμὴν καὶ τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδας μας, δὲν ἔπρεπε νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὴν συζήτησιν· ἄλλως μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἡ Βουλὴ ἐκείνη ἔληγεν, ὅταν δὲ μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἡ Βουλὴ λήγῃ, τὸ ζήτημα τὸ Ὑπουργικὸν εἶναι αὐτοδικαίως λελυμένον, διότι ἡ Βουλὴ αὕτη δὲν ἠδύνατο νὰ δώσῃ ζωὴν καὶ ὑποστήριξιν εἰς οὐδὲν Ὑπουργεῖον. Εἴμεθα λοιπὸν ἔνοχοι, διότι ἐσιωπήσαμεν, διότι δὲν ἐπανελάβομεν πάλιν ζητήματα πολιτικά, διότι δὲν ἐπετρέψαμεν νὰ ἐξαντληθῇ ἡ Βουλὴ καὶ τὸ Ἔθνος εἰς λογομαχίας, καὶ νὰ ἐπαναλαμβάνωνται καθ’ ἡμέραν κατὰ πρόσωπον ἡμῶν, ὅτι συνερχόμεθα, ἵνα ἐπαναλαμβάνωμεν τὰ αὐτά, νὰ μὴ πράττηται δὲ τι ἀφορῶν εἰς τὰ πραγματικὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος; Συνήλθομεν τότε, ἵνα λύσωμεν σπουδαῖα οἰκονομικὰ ζητήματα, καὶ κατηναλώσαμεν τὸν καιρὸν εἰς ζητήματα πολιτικά, εἰς λόγους ἁπλοῦς, τὰ δὲ συμφέροντα τῆς πατρίδος καὶ οἱ Νόμοι ἔπαθον. Νομίζομεν, Κύριοι, ἡμεῖς, ὅτι ὁ τίτλος ἡμῶν ὡς Ὑπουργῶν, ὅτι ἡ ἐντολή μας ἔχει πάντοτε ἀνάγκην πληρώσεως ἀπὸ τῆς ψήφου ἡμῶν· διὰ νὰ ἦναι πλήρης ἡ ἐντολὴ τοῦ Ὑπουργοῦ, πρέπει νὰ ἐπισφραγισθῇ καὶ ἀπὸ τὴν ψῆφον ὑμῶν. Ἰδοὺ διατὶ ζητοῦμεν ἤδη ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Εἶσθε Βουλὴ ἐκλεχθεῖσα ἐσχάτως, Βουλὴ περιέχουσα νέα πρόσωπα πολλά· ἔρχεσθε ἀπὸ τὸν λαὸν ἀμέσως στελλόμενοι, ἐνώπιον αὐτοῦ κατεσυκοφαντήθημεν· καὶ τί δὲν εἶπον, καὶ τί δὲν ἐπανέλαβον καθ’ ἡμῶν; χθὲς ἐχωρίσθητε ἀπὸ τὸν λαόν, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ σᾶς ἐρωτήσωμεν, τῷ ὄντι πιστεύει ὁ λαὸς εἰς ὅσα διέδοσαν, ἀποδέχεται ἢ οὔ τὴν διοίκησιν ἡμῶν καὶ τὴν διαμονήν μας ἐν τῇ ἐξουσίᾳ; Σᾶς παρακαλοῦμεν νὰ μᾶς τὸ εἴπητε, διότι δὲν δεχόμεθα νὰ μένωμεν ὡς Κυβέρνησις ὑπὸ τὸ βάρος μομφῆς καὶ ἀμφιβολίας· ἡ ἀμφιβολία πρέπει νὰ ἐκλείψῃ, διότι ἔχομεν ἀνάγκην νὰ μεταδώσωμεν τὴν πεποίθησιν εἰς τοὺς ὑπαλλήλους καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν, νὰ μάθωσιν ὅλοι ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἰσχυρὰ καὶ μόνιμος. Κυβέρνησις κλονιζομένη ὑπὸ τὸ βάρος ἀμφιβολιῶν καὶ ὕβρεων εἶναι ἀναξία νὰ κάθηται εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα· δὲν δεχόμεθα τοιαύτην Κυβέρνησιν, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ζητήσωμεν τὴν γνώμην σας· ἄνευ τούτου ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀσθενής, καὶ ἡ διοίκησις παραλύει. Δὲν αἰσθανόμεθα δὲ τὴν ἀνάγκην ἐλέγχου· ἂν μᾶς νομίζητε ἐνόχους, οὐδὲ στιγμὴν πρέπει νὰ ἀπολέσητε· ἐὰν φρονῆτε τοῦτο εἰλικρινῶς καὶ τιμίως, διατί ἀργεῖτε; τὰς φωνασκίας καὶ τὰς ὕβρεις, ἃς ἠκούσαμεν, ᾠκτείραμεν· αὐταὶ βλάπτουν τοὺς ἐπαναλαμβάνοντας αὐτάς. Τὸ παράδειγμα δὲ, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀνέφερον, δὲν ἔχει πρὸς ἡμᾶς καμμίαν ἐφαρμογήν. Ἐπὶ τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν ὁ ἀείμνηστος Μαυροκορδάτος διεξήγαγε τὰς ἐκλογάς, ἡ κατάστασις τοῦ τόπου ἦτο τοιαύτη, ὥστε αἱ ἐκλογαὶ δὲν ἠδύναντο νὰ διεξαχθῶσιν ἄνευ ἀτόπων, τότε αἱματοχυσίαι μεγάλαι ἐγένοντο. Βεβαίως ἡ κυβέρνησις δὲν ἦτο ἔνοχος τῶν ἀτοπημάτων αὐτῶν, καὶ ἐν τούτοις, ὅπως συμβαίνει παντοῦ καὶ πάντοτε καὶ ἰδίως ἐδῶ, εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ἀπέδιδον τὰ πλεῖστα τῶν δυστυχημάτων, καὶ εἶχε δίκαιον ἡ Κυβέρνησις τότε νὰ εἴπῃ, ἂν μᾶς νομίζητε ἐνόχους, δικάσατέ μας, διορίσατε ἐλεγκτὰς τῶν πράξεών μας. Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν ζητοῦμεν ἔλεγχον, διότι δὲν αἰσθανόμεθα τὴν ἀνάγκην τούτου· δὲν παρεβιάσαμεν τὸ καθῆκόν μας, οὔτε ἐβλάψαμέν τινα, ἂν δὲ ὑπάρχῃ τις, ἂς ἔλθῃ. Ἰδού. Ὅταν, Κύριοι, προσεκλήθημεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἤλθομεν κατὰ δυστυχίαν ἄνευ τοῦ γοήτρου, τὸ ὁποῖον συνοδεύει τὰς νέας Κυβερνήσεις, ἄνευ τῶν ἐλπίδων, τὰς ὁποίας ἐμπνέει ἡ ἐμφάνισις νέων ἀστέρων· ἐπεβάρυνε καὶ ἡμᾶς ἡ ἀγανάκτησις ἡ ἀδίκως ἐξεγερθεῖσα κατὰ τῆς Οἰκουμενικῆς, ἀπετελοῦμεν καὶ ἡμεῖς μέρος αὐτῆς, μετείχομεν ὅλων τῶν ἀντιπαθειῶν καὶ ὑπέστημεν ὅλας τὰς συνεπείας τούτων. Ἀνελάβομεν Κυβέρνησιν ἀσθενῆ κατὰ τοῦτο, καὶ ὅταν ἠναγκάσθημεν ν’ ἀντιταχθῶμεν εἰς τὰ λυπηρὰ συμβεβηκότα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ἠσθάνθημεν καὶ τοὺς κινδύνους καὶ τὴν εὐθύνην καὶ τὸ εἶδος αὐτὸ τῆς ἀσθενείας. Παρὰ τὸ πλευρὸν ἡμῶν τὸν κ. Ζαΐμην εἴχομεν μόνον· ὁ κ. Πετιμεζᾶς καὶ ὁ κ. Λομβάρδος μᾶς ὑπεστήριξαν ἀληθῶς, ὅταν ἤλθομεν κατόπιν, ἵνα δώσωμεν λόγον εἰς τὴν Βουλήν, κατὰ τὴν ἐποχὴν ὅμως τῶν κινδύνων δὲν εἴδομεν οὔτε τὸν κ. Λομβάρδον οὔτε τὸν κύριον Πετιμεζᾶν, διότι καὶ αὐτοὶ εἶχον ἀνάγκην νὰ ὑπερασπίσωσιν ἑαυτούς· καθ’ ὅλων διηυθύνετο ἡ ἀγανάκτησις. Μόνον, κύριοι, χρεωστοῦμεν εἰς τὸν κύριον Ζαΐμην, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν στιγμὴν τῶν κινδύνων καὶ τῆς εὐθύνης συνεμερίσθη τὴν τύχην μας.

§26ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἤμεθα ἐν τῇ Βουλῇ.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀπὸ τὸν τόπον ὅμως τῶν καταστροφῶν καὶ τῆς δυστυχίας ἐλείπετε, καὶ δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ καυχᾶσθε, ὅτι μᾶς ὑπεστηρίξατε. Μετὰ τοὺς κινδύνους ὅλοι μᾶς ὑπεστήριξαν, διότι οὐδεὶς ὑπεστήριζε τὴν στάσιν· καὶ δὲν ζητοῦμεν ἀμοιβὴν διὰ τοῦτο, δὲν καυχώμεθα διὰ τοῦτο, ἐξετελέσαμεν τὸ καθῆκόν μας, ἐξετελέσαμεν ὅ,τι ὀφείλομεν νὰ ἐκτελέσωμεν, αἰσθανόμεθα δὲ βαθυτάτην τὴν θλίψιν, διότι ἔλαβον χώραν δυστυχήματα τότε, ἀλλὰ δὲν ἠδυνάμεθα νὰ πράξωμεν ἄλλως, δὲν ἀνειχόμεθα νὰ παρουσιασθῇ ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἰδίως ἐκείνην ἀναρχικὴ καὶ ἀτακτοῦσα· ἠθέλαμεν νὰ περιορισθῇ ὁ ὄχλος εἰς τὴν θέσιν, εἰς ἣν ἦτο τεταγμένος, καὶ νὰ μὴ ἀπαιτῇ, νὰ μὴ προσβλέπῃ εἰς τὴν ἐξάσκησιν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ὁ Βασιλεὺς καὶ ἡ Βουλὴ ἔχουσι μόνον τὸ δικαίωμα νὰ ἐξασκῶσιν, ὠφείλομεν νὰ ἤμεθα αὐστηροί, ἐπίμονοι καὶ δραστήριοι. Λυποῦμαι δι’ ὅσα συνέβησαν τότε, ἀλλὰ κατ’ ἀνάγκην ἔπρεπε νὰ συμβῶσι. Μετὰ τὸ συμβεβηκὸς ἐκεῖνο ἐπῆλθεν ἡ ἔξοδος τοῦ στρατοῦ· ἐμέμφθησαν τὸ γεγονὸς τοῦτο, εἶπον, ὅτι εἰς τὴν πρᾶξιν αὐτὴν ἠτιμάσθη ἡ Ἑλλὰς, ὅτι προσεβλήθη ὁ στρατός, καὶ τὸ ἐπανέλαβον καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἐσχάτως ἀδίκως. Ἐξῆλθεν ὁ στρατὸς, ἵνα χύσῃ αἵματα; ἢ νὰ πολεμήσῃ; αὐτὸς ἦτο ὁ κύριος σκοπός του; Οὐχί· αὐτὸ ἦτο τὸ μέσον πρὸς ἐπίτευξιν ἑτέρου σκοποῦ, καὶ ὅταν ὁ ἄλλος σκοπὸς ἐπετεύχθη, τὸ ἔργον τοῦ στρατοῦ ἐτελείωσε καὶ ὁ στρατὸς ἐξετέλεσε τὸ καθῆκόν του ἐντίμως. Καὶ ποῖος δὲ ἦτο ὁ σκοπὸς, διὰ τὸν ὁποῖον ἐνεργήθησαν ταῦτα; ν’ ἀναγνωρίσῃ ἡ Εὐρώπη τὰ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος. Εὐγνωμονῶ τὸν κ. Τρικούπην, εὐγνωμονῶ τὸν κ. Ζαΐμην, διότι τότε, οὕτως ἐκτιμῶντες καὶ αὐτοὶ τὰς περιστάσεις καὶ τὰ πράγματα, ἐκ τῶν πρώτων ἐνέκριναν πληρέστατα καὶ ἐπῄνεσαν τὴν διαγωγήν μας· ὁ στρατὸς ἐξῆλθε, διὰ νὰ καθιερώσῃ τὰ δικαιώματα ἡμῶν, ἀφοῦ δὲ ἀνεγνωρίσθησαν, τὸ ἔργον του ἐτελείωσε, καὶ ἔπρεπε νὰ εἰσέλθῃ καὶ εἰσῆλθε. Καὶ μήπως ἦτον ἐναντίος εἰς τοῦτο ὁ κ. Λομβάρδος; ὄχι.

§28ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Τὸ εἶπον αὐτὸ, καὶ ἐπειδὴ μὲ προκαλεῖτε, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἐπῄνεσα τὴν εἴσοδον, κατέκρινα ὅμως τὴν ἔξοδον.

§29ΤΙΝΕΣ. Τὸ ἴδιον εἶναι.

§30ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κ. Λομβάρδος ἐπῄνεσεν ἐνθουσιωδῶς τὴν εἴσοδον, ἐνέκρινε δὲ ἐγκαρδίως τὴν ἔξοδον. Κύριοι, δὲν ἀναγινώσκω ὅλην τὴν ἀγόρευσίν του, σᾶς ἀναγινώσκω ἓν μέρος: «Ὑπεσχέθησαν εἰς τὴν κυβέρνησιν, λέγει ὁ κ. Λομβάρδος, ὅτι, ἂν ἀποσύρωμεν τὸν στρατόν μας, αὐτοὶ θέλουσι ὑποστηρίξει τὰ δίκαιά μας ἐνώπιον τοῦ συγκροτηθησομένου Συνεδρίου; (ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν συναινεῖ.) Τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν ἠρώτησα ἤδη· ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν μοὶ ἀπήντησεν, εἰς τὴν ἀπάντησιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐδῶ διδομένην, ὀφείλω νὰ δώσω πᾶσαν πίστιν. Ὑπεσχέθησαν νὰ ὑποστηρίξωσι τὰ δικαιώματά μας ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου... Ἡ δὲ Κυβέρνησις δὲν πρέπει νὰ ζητῇ ψῆφον ἐμπιστοσύνης, διότι τὰ πράγματα δὲν ἐτελείωσαν ἀκόμη· οὐδεμίαν δ’ ἀμφιβολίαν ἔχω, ὅτι ἐξεπλήρωσε καὶ θὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν της μέχρι τέλους, ὁποῖον τῇ ἐπιβάλλει ἡ θέσις καὶ τὰ καθήκοντά της» Καὶ ἐξηκολούθησε, ποῖα εἶναι τὰ δικαιώματά μας; δὲν δυνάμεθα νὰ ζήσωμεν μὲ 40 ἑκατομμύρια προϋπολογισμὸν, πρέπει εἰς τὸν Βασιλέα Γεώργιον νὰ προστεθῇ ἔκτασις καὶ παραχώρησις ἐδαφικὴ, νὰ τεθῶμεν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὄχι θεωρητικῶς, ἀλλὰ πράγματι κλπ.

§31ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ, κ. πρωθυπουργὲ, μὴ τὸ κλείσετε.

§32ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. 340 σελίς. (Παραδίδει εἰς τὸν κύριον Λομβάρδον τὴν «ἐφημερίδα τῶν συζητήσεων τῆς Βουλῆς.» Ἰδοὺ κύριοι, πῶς ἔκρινεν ὁ κύριος Λομβάρδος τότε τὴν εἴσοδον τοῦ στρατοῦ.

§33ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ὄχι τὴν ἐπάνοδον.

§34ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὴν εἴσοδον λέγων, ἐννοῶ τὴν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐπάνοδον. Ἀλλὰ, κύριοι, τί ἀξίαν πολιτικὴν ἔχει δι’ ἡμᾶς ἡ γνώμη ἑνὸς ὀπαδοῦ τοῦ κόμματος, ὅταν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος, ἡ ἐνσάρκωσις τῆς πολιτικῆς τοῦ κόμματος, ὁ ἀντιπρόσωπος καὶ ὁ διευθύνων ταύτην, τοιαύτην γνώμην ἔχει; καὶ ὁ κ. Τρικούπης μᾶς εὐγνωμονεῖ, διότι διετάξαμεν νὰ εἰσέλθῃ καὶ ἐξέλθῃ ὁ στρατός.

§35ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Διὰ νὰ εἰσέλθῃ, σᾶς ἐπῄνεσα.

§36ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὅ,τι λέγω εἶναι ἀληθὲς, ἀλλ’ ἤδη δὲν δύναμαι νὰ εὕρω τὰς συζητήσεις. Τὸ γεγονὸς τοῦτο, κύριοι, διεδέχθησαν αἱ ἐπαναστάσεις, δὲν θέλω νὰ ἀντιποιηθῶ τὸν ἔπαινον, ὅτι αἱ ἐπαναστάσεις ἔλαβον χώραν ἐπὶ τῶν ἡμερῶν ἡμῶν, ἤρχισαν πρὸ ἡμῶν· ἔλαβον τέλος πάντων χώραν αἱ ἐπαναστάσεις· τὰς ἐπαναστάσεις ὑλικῶς διηύθυνον οἱ φίλοι τῆς ἀντιπολιτεύσεως· καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. Δραγούμη· τὰς διηύθυνον δὲ ἐντίμως πατριωτικῶς καὶ ἀφιλοκερδῶς, χρεωστῶ νὰ τὸ ὁμολογήσω, καὶ τὰς διηύθυνον ἐμπνεόμενοι ἀπὸ τὸ εὐγενὲς αἴσθημα, τὸ ὁποῖον ἐμπνέει πάντα Ἕλληνα, ἢ κάτοικον τῆς Ἑλλάδος, ἢ πρόσφυγα ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν ἐκείνων. Τὴν διπλωματικήν μας ἐνέργειαν δὲ, καθ’ ὃ μέρος ἔλαβον ἐγὼ, ἐνέκρινε καὶ ὁ κ. Ζαΐμης καὶ ὁ κ. Τρικούπης. Τοὺς παρεκάλεσα πολλάκις νὰ λάβουν γνῶσιν τῶν ἐνεργειῶν μου ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν, καὶ τὰς ἐνέκριναν. Καὶ κατηγοροῦσι, Κύριοι, τὰς ἐπαναστάσεις αὐτὰς, τὰς εἶπον λῃστρικάς, πετσώματα, καὶ δὲν ἠξεύρω καὶ τί ἄλλο· ἀλλ’ ἐλησμόνησαν τὴν μεγάλην νίκην, τὴν ὁποίαν ἐκέρδησαν αἱ ἐπαναστάσεις αὗται, δηλαδὴ ν’ ἀναγνωρισθῶσιν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης. Ἰδοὺ, Κύριοι, ἡ ἀξία, ἰδοὺ ἡ ἀληθὴς νίκη τῶν ἐπαναστάσεων. Πρὶν τούτου ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἀγγλίας, σᾶς ὑπόσχομαι, ἔλεγε, νὰ μεθέξετε τοῦ βελτιωθησομένου καθεστῶτος. Τούτου δὲν ἠδύνατο νὰ γείνῃ ἐξαίρεσις καθ’ ἡμῶν μόνον. Αἱ ἐπαναστάσεις ὅμως ἠνάγκασαν αὐτὴν τὴν Ἀγγλίαν νὰ εἴπῃ· σᾶς ἀναγνωρίζω ὡς ἐπανάστασιν, καὶ θέλω ὡς ἐπανάστασιν σᾶς παρουσιάσει ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου, καὶ ὡς τοιούτους θέλω σᾶς ὑποστηρίξει· καὶ τῷ ὄντι τὸ ἔπραξεν· ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου παρουσιάσθη ἡ ὑπόθεσις τῆς Ἑλλάδος ὡς τοιαύτη, καὶ ὡς τοιαύτη ὑπεστηρίχθη. Πρὶν ἐφρόντιζε νὰ πιέζῃ ἡ Εὐρώπη τὰς ἐπαναστάσεις. Ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἠπείρῳ συνθηκολογεῖ μὲ αὐτὰς καὶ τὰς ὑποστηρίζει. Ἰδοὺ ἡ μεγάλη νίκη, τὴν ὁποίαν ἐκέρδησαν οἱ πετσωματάδες· ἠνάγκασαν τὴν Ἀγγλίαν νὰ συνθηκολογήσῃ μὲ τὴν ἐπανάστασιν. Τὴν ἐπανάστασιν, κύριοι, διεδέχθησαν οἱ πρόσφυγες· νέα δυσκολία διὰ τὸν τόπον, τὸ ἀπροφύλακτον τῶν ὁρίων· τὰ ὅρια ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μένουσιν ἀνεπιτήρητα εἰς τὸν θέλοντα νὰ εἰσέλθῃ καὶ ἐξέλθῃ. Τὰ γεγονότα ταῦτα παρηκολούθησαν δύο γενικαὶ ἐκλογαί, αἱ δημοτικαὶ καὶ βουλευτικαί. Αἱ ἐκλογαί, κύριοι, γνωρίζετε, ὅτι αἱ μὲν πρῶται ψαύουν καὶ τὰ μικρότερα συμφέροντα τῆς οἰκογενείας, τῆς κοινότητος καὶ τῶν ἀτόμων, αἱ δὲ βουλευτικαὶ ἀνυψοῦν τὴν φιλοδοξίαν τῶν πολιτῶν εἰς συμφέροντα γενικώτερα, πολυτιμότερα καὶ εἰς ἀνώτερον ὁρίζοντα φιλοδοξίας ὑπερτέρας· καὶ ὅταν τὰ συμφέροντα καὶ τὰ αἰσθήματα παλαίουν οὕτως ἐν τῇ κοινωνίᾳ, ἡ κοινωνία ἐξατομικίζεται κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην τοῦ γενικοῦ διαπληκτισμοῦ, ὁ στρατὸς διασκορπίζεται, τὰ δικαστήρια διαλύονται, πᾶσα καταδίωξις παύει, αἱ εἰσπράξεις σταματοῦν, ἡ δὲ Κυβέρνησις δὲν γνωρίζει τί νὰ πράξῃ· νὰ καταστείλῃ ἀτοπήματα; ἐπέμβασις, κραυγάζουσι· νὰ σιωπήσῃ; ἀφίνεις νὰ γείνουν ἀταξίαι καὶ παραβιάσεις χάριν ἐπηρεασμοῦ τῶν ἐκλογῶν! Ἡ κοινωνία. Κατὰ τὰς στιγμὰς ἐκείνας εὑρίσκεται εἰς πλήρη διάλυσιν, εἰς χάος. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα, κύριοι, διήλθομεν τὴν δυσχερῆ αὐτὴν ἐποχήν, καὶ ἡ τάξις διετηρήθη ἀκράδαντος, καὶ ἡ ἀσφάλεια δὲν προσεβλήθη πούποτε, καὶ τὰ πολιτικὰ καὶ ἀστικὰ δικαιώματα τῶν πολιτῶν ὑπῆρξαν σεβαστὰ, καὶ ἡ ἐλευθερία καὶ τοῦ ἀτόμου καὶ τῶν σωματείων ἐπροστατεύθη. Δὲν ἀποδεικνύει τοῦτο, ὅτι ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος ἀπέδειξε τῷ ὄντι, ὅτι εἶναι λαὸς ἀνωτέρου πολιτισμοῦ καὶ ἄξιος τῆς ἐκπολιτιστικῆς αὑτοῦ ἀποστολῆς; Ἐντρέπεσθε νὰ εἴπητε τοῦτο ἢ τὸ ἀρνεῖσθε; Ἀλλὰ μετ’ ὀλίγον θέλω ἔλθει εἰς τὰς ἀποκαλύψεις τοῦ κ. Οἰκονόμου. Καὶ συνετελέσθησαν, κύριοι, ταῦτα οὕτω, διότι ἀκολουθοῦμεν σύστημα διοικήσεως μετριοπαθὲς καὶ ὅσον τὸ δυνατὸν ἀπροσωπόληπτον καὶ ἐπιεικές. Δὲν ἀγαπῶμεν ἡμεῖς τὴν διοίκησιν τῆς ῥάβδου, τῆς βίας καὶ τῶν παθῶν. Πιθανὸν, κύριοι, καὶ ἡ διοίκησις ἡμῶν ὡς ἀνθρώπων νὰ προσέκοψε, καὶ πιθανὸν νὰ συνέβησαν παρεκτροπαί τινες καὶ παράπονα· ἀλλὰ ποῦ δὲν συμβαίνουν ταῦτα; Δὲν πρέπει εἰς ταῦτα ν’ ἀποβλέψητε, ἀλλ’ εἰς τὸ γενικὸν πνεῦμα, εἰς τὴν γενικὴν ἀφετηρίαν, ἀφ’ ἧς ἡ διοίκησις ἀναχωρεῖ. Οὕτω τὰ πολιτικὰ κόμματα κρίνουν τὴν πολιτικὴν καὶ τὴν διοίκησιν, καὶ δὲν ἀνασκαλίζουν ἐπιμόνως διὰ νὰ εὕρουν ἀηδίαν τινά, νὰ τὴν ἐπαναλάβουν καὶ τὴν ἐπιδείξωσι. Τὸ σύστημα τοῦτο τῆς διοικήσεως, πρέπει νὰ σᾶς τὸ εἴπω, εἶναι τῆς ἰδιοσυγκρασίας, τοῦ χαρακτῆρος ἡμῶν, καὶ διὰ τοῦτο ὅμως μᾶς κατηγόρησαν. Ἀγαπῶ, εἶπεν ὁ κ. Οἰκονόμου, τὸν κ. Κουμουνδοῦρον ὡς ἄνθρωπον γλυκὺν, τὸν ἐπικρίνω ὅμως ὡς ὑπουργόν. Χαίρω, διότι θὰ ἔχω διαρκέστερον τὴν ἀγάπην τοῦ κ. Οἰκονόμου· ὡς ὑπουργὸς εἶμαι παροδικὸς, ὡς ἄνθρωπος δὲ διαρκής· αὐτὸ μὲ εὐχαριστεῖ, καὶ τὸ ὁμολογῶ εἰλικρινῶς. Δὲν μ’ ἀγαπᾶ δὲ, διότι εἶμαι ἐνδοτικός. Καὶ νομίζετε, κύριοι, ὅτι εἰς συνταγματικὴν καὶ κοινοβουλευτικὴν κυβέρνησιν, ὅταν ὁ σκοπὸς καὶ ὁ λόγος δὲν ἦναι κακοήθης καὶ ταπεινοῦ συμφέροντος, δὲν εἶνε οὐσιῶδες στοιχεῖον αὐτῆς ἡ ἀμοιβαία ὑποχώρησις; Καὶ τότε τί χρειάζεσθε σεῖς, ὅταν ἐγὼ ἀποφασίζω κυριαρχικῶς, τί θὰ πράξετε; Σεῖς εἶσθε πλέον περιττοί. Νομίζω, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ κυβέρνησις, ἐκτὸς ὅταν οἱ λόγοι ἦναι κακοήθεις καὶ δὲν ἀποβλέπουν εἰς τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος, καὶ ὅταν δὲν ὑπάρχῃ πεποίθησις, ὅτι ἡ ἀντίστασις εἶναι ἀναγκαία, ὀφείλει νὰ ἐνδίδῃ, καὶ θεωρῶ ἀσύνετον τὸν ἐπιμένοντα ἐν τῷ ἀδίκῳ, μόνον διότι τὸ εἶπεν· ἐνδίδω λοιπόν, ἀκολουθῶν τοὺς κανόνας αὐτούς. Πρέπει νὰ σᾶς δώσω καὶ ἄλλην ἐξήγησιν, διότι πολλάκις ἐπανελήφθη μομφὴ κατ’ ἐμοῦ, ἀφορῶσα εἰς τὴν ἀνωτέραν πολιτικήν. Εἰς τὴν ἀνωτέραν πολιτικὴν, ὅπως ὅλοι ὑμεῖς, ἔχω ὑπ’ ὄψιν μόνον καὶ ἀποκλειστικῶς τὸ μεγαλεῖον τῆς πατρίδος· εἶμαι πρὸς τοῦτο ἴσος μὲ ὅλους, μὲ αὐτὴν τὴν διαφορὰν μόνον, ὅτι ἐγὼ δὲν ζητῶ ἐκ τῶν προτέρων καὶ ἐκ προκαταλήψεως ποίαν πολιτικὴν ὀφείλω νὰ ἀκολουθήσω, ἀλλὰ ποία πολιτικὴ μὲ φέρει εἰς τὸν σκοπόν μου, ἵνα τὴν ἀκολουθήσω· δὲν θυσιάζω τὸν σκοπὸν εἰς τὰ μέσα, ἀκολουθῶ τὴν πολιτικὴν τὴν οὖσαν ὑπὲρ τῆς πατρίδος μου· προβλέπω πρὸς τὸν σκοπόν, καὶ οὐχὶ πρὸς τὸ μέσον, ἀκολουθῶ τὴν πολιτικὴν, ἥτις φέρει πρὸς αὐτόν· κατηγοροῦσιν ἐμοῦ καὶ διὰ τοῦτο. Κύριε Οἰκονόμου, ὅταν ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος σᾶς εἶπεν, ὑπάγετε εἰς Λαμίαν, δὲν ἠξεύρω ἐὰν σᾶς εἶπεν ἢ ὄχι ὑπάγετε διὰ τὰ ’μάτια· ἐὰν σᾶς τὸ εἶπε, καλῶς ἔπραξε, καὶ ἀγνοῶ διατί τὸ ἀρνεῖται· ἐγώ, ἐὰν ἤμην εἰς τὴν θέσιν τοῦ κυρίου Παπαμιχαλοπούλου καὶ ἔβλεπον ἄνθρωπον διστάζοντα νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του, δὲν ἤμην δὲ εἰς θέσιν νὰ τὸν ἀντικαταστήσω, καὶ ἐθεώρουν ἐν τούτοις τὴν παρουσίαν του ἀναπόφευκτον καὶ ἀναγκαίαν, ἤμην δὲ βέβαιος, ὅτι θέλει ἐκτελέσει τὸ καθῆκόν του μεταβαίνων ἐκεῖ, ἤθελον δι’ ὅλων τῶν πειστικῶν μέσων, ἐπειδὴ διὰ τῆς βίας δὲν ἐπήρχετο ἀποτέλεσμα, προσπαθήσει νὰ τὸν πείσω νὰ πράξῃ τοῦτο. Λυποῦμαι, διότι ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος ἠρνήθη τοῦτο· σᾶς ἔβλεπεν ὀῤῥωδοῦντα πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός σας; ὤφειλε νὰ σᾶς ἐμποιήσῃ θάῤῥος.

§37ΑΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Ἔλαβον καὶ συγχαρητήρια.

§38ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διὰ τοῦτο μᾶλλον ἔπρεπε νὰ ἐπιμείνω, ἀφοῦ ἤμην βέβαιος, ὅτι ἠθέλατε ἐκτελέσει, ὅπως ἐξετελέσατε, τὸ καθῆκόν σας· τὸ ἐξετελέσατε ἄριστα, καὶ ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος, ὅστις σᾶς ἀπέστειλε, πολὺ καλῶς ἔπραξε, διότι ἐπέτυχεν ἡ ἀποστολή του. Τί δὲ σᾶς ἀπέδειξεν ἐκεῖ ἡ ἐμφάνισις τῶν βασιλικῶν ἵππων; σύμφωνα μὲ τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ὑπεστηρίξατε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἔπρεπε νὰ σᾶς ἐνθουσιάσῃ ἡ ἀνακάλυψις αὕτη, διότι ἦτο τεκμήριον οἱ ἵπποι αὐτοὶ ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς σας, καὶ ἐν τούτοις τὸ ἐναντίον ἐδέχθητε. Ἐὰν τῳόντι ἔκτοτε, καὶ διότι σᾶς εἶπεν ὁ κύριος Παπαμιχαλόπουλος, ὑπάγετε διὰ τὰ ’μάτια, καὶ διότι εἴδατε τοὺς Βασιλικοὺς ἵππους, ἐπείσθητε, ὅτι ἐπροδίδοντο τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, διατί ἀμέσως νὰ μὴ καταμηνύσητε τοὺς προδότας; διατί νὰ μὴ ἄρητε τὸ προσωπεῖον, καὶ σώσητε τὴν πατρίδα καὶ τὸ ζήτημα; διατί ἀνεβάλετε σεῖς καὶ ἀνεμένατε, ἐνῷ ἐπεστρέψατε ἐκ Λαμίας πεπεισμένος περὶ τῆς ἀστοχίας τῶν μέτρων, καὶ ἐσιωπήσατε; Ὑμεῖς εἶσθε λοιπὸν ὁ μᾶλλον ὑποχωρητικός, καὶ εἰς περίστασιν σπουδαίαν, ὁποία ἦτον ἐκείνη, καθ’ ἣν, κατὰ τὴν πεποίθησίν σας, ἐβλάπτοντο τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος καὶ κατεστρέφοντο. Καὶ μὴ πιστεύσητε, κύριοι, σᾶς βεβαιῶ, ὅπως σᾶς ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Τρικούπης, ὅτι ἐγένετό τι, οὔτε μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης γίνεται ἐκτὸς τοῦ ὑπουργείου καὶ χωρὶς αὐτὸ νὰ τὸ παραγγείλῃ. Δὲν εἶναι ἀληθὴς δὲ ἡ πληροφορία, ἣν ἐλάβετε, ὅτι ἰδιαίτερα τηλεγραφήματα ἐκ τῆς Αὐλῆς ἐστάλησαν εἰς τὸν κ. Δηλιγιάννην. Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔχει τὴν ἐπικρατοῦσαν ψῆφον εἰς τὰ ἐξωτερικὰ ἰδίως ζητήματα; Λάβετε παράδειγμα τὴν μητέρα τῶν Συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν, τὴν Ἀγγλίαν, καὶ ἴδετε τί συμβαίνει ἐκεῖ· ἐνθυμήθητε τί μεταξὺ τῆς Βασιλίσσης καὶ τοῦ Παλμερστῶνος ἔλαβε χώραν, καὶ θέλετε συμφωνήσει, ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν πρέπει νὰ ἦναι ξένος ὁ Βασιλεύς. Εἰς τὰς σημερινὰς μάλιστα περιστάσεις ἰδίως, καὶ χρεωστῶ νὰ τὸ ὁμολογήσω ἐπισήμως, ὀφείλομεν ἄπειρον εὐγνωμοσύνην πρὸς τὸν Βασιλέα, διὰ τὴν πολλαπλῆν συνδρομὴν, τὴν ὁποίαν μᾶς χορηγεῖ. Καὶ ἂν εὐτυχήσωμεν, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ εὐτυχήσωμεν, νὰ λύσωμεν αἰσίως τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, τὸ πλεῖστον τῆς ἐπιτυχίας χρεωστοῦμεν εἰς τὴν ἐνέργειαν καὶ τὰς γνώμας τοῦ Βασιλέως. Ἀναλαμβάνομεν τὴν εὐθύνην ὅλων τῶν κυβερνητικῶν πράξεων, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ σιωπήσω ὅλας τὰς εὐγενεῖς πράξεις καὶ ἐνεργείας τοῦ Βασιλέως, αἱ ὁποῖαι ἑδραιόνουσι τὴν τύχην καὶ τὸ μέλλον τῆς πατρίδος. Κύριοι, δὲν γνωρίζω, δὲν ἐννοῶ τὸν λόγον διὰ τί τόσον τραχέως καὶ ἐπιθετικῶς καταφέρεται ἐναντίον ἡμῶν διαρκῶς ὁ κύριος Τρικούπης, ἐνῷ ποτὲ δὲν διεφωνήσαμεν ῥιζικῶς, ἀφότου ἐγνωρίσθημεν· εἰς τὰ 1867 ἐκυβερνήσαμεν ὁμοῦ ἀδελφικῶς, καὶ ὁμολογῶ, ὅτι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐγνώρισα καὶ ἐξετίμησα τὴν μεγάλην ἱκανότητα καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ ἀνδρός. Μετὰ τοῦτο εἰς τὸ ζήτημα τοῦ Λαυρίου ὁ κ. Τρικούπης ἦτο ὑπὲρ ἡμῶν μᾶλλον. Ὅταν κατόπιν ἀνέλαβον τὴν Κυβέρνησιν, ὁ κ. Τριπούπης εὐηρεστήθη, τῇ παρακλήσει μας, νὰ δεχθῇ θέσιν Πρέσβεως· δυστυχῶς ἐμπόδια ἀνώτερα τῆς ἐνεργείας ἡμῶν ἐκώλυσαν τὴν πραγματοποίησιν τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ, καὶ ὁμολογῶ—διότι νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἀναγνωρίζωμεν πάντοτε τὴν εἰδικότητα καὶ ἱκανότητα τὴν ἐξιδιασμένην τῶν πολιτικῶν ἀδρῶν, ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν νομίζω, ὅτι ὀρθὸν εἶναι ν’ ἀρνώμεθα ἐνώπιον τοῦ κόσμου τὴν ὀφειλομένην τιμὴν εἰς ἄνδρας τοιούτους — ὁμολογῶ, ὅτι μεγίστην ὑποστήριξιν ἤθελον εὕρει τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα ἐν τῷ προσώπῳ αὐτοῦ, καὶ μεγάλως ἔβλαψεν ἡ ἀποτυχία. Εἰς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ 1871 ἓν τῶν μελῶν τοῦ κόμματος τοῦ κ. Τρικούπη ἐκ τῶν πρώτων συνυπηρέτησε μεθ’ ἡμῶν, καὶ διατηρῶ πάντοτε ἀναμνήσεις εὐαρέστους λίαν διὰ τὴν σύμπραξιν μεθ’ ἡμῶν τοῦ κ. Πετιμεζᾶ. Τῇ ψήφῳ μας, ἐξελέχθη ὁ κύριος Λομβάρδος πρόεδρος τῆς Βουλῆς. Ἀναγνώσατε δὲ καὶ τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Τρικούπη ὡς ὑπουργοῦ τῷ 1875· θέλετε ἀνακαλύψει ἐν αὐτῷ τὸ ἰδικόν μας πρόγραμμα· τὰ αὐτὰ ἐπαναλαμβάνονται περὶ ἐκλογῶν, περὶ φόρων, περὶ ἀποκεντρώσεως κλπ. ὡς μέλη δὲ τῆς προτελευταίας Βουλῆς, ὁ ἔντιμος πρόεδρός μας ἔσπευσε νὰ μᾶς συγχαρῇ, διότι εὕρισκε πλήρη ὁμοφωνίαν μεταξὺ τοῦ κ. Τρικούπη ἀντιπολιτευομένου καὶ ἡμῶν κυβερνώντων, διεφωνοῦμεν δὲ εἰς τὰς λεπτομερείας. Ὁ κ. Τρικούπης, τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ὑπεβάλλομεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἐδέχετο μὲν κατ’ ἀρχὴν, μᾶς ἐμέμφετο μόνον διὰ τὴν μὴ ἐπιστημονικὴν κατάταξιν αὐτῶν· ἡ διαφορά μας ὑπῆρξε πάντοτε, τὸ ἐπαναλαμβάνω, εἰς τὰς λεπτομερείας, ποτὲ δὲ εἰς τὰς ἀρχάς. Πόθεν λοιπὸν ἡ τόση ἐπιμονὴ, ἡ τόση τραχύτης; Βεβαίως, ἐὰν ὑπῆρχε διαφωνία ἀρχῶν, ὁ ἀμοιβαῖος σεβασμὸς καὶ ἡ ἀναγνώρισις τῆς καλῆς πίστεως καὶ εἰλικρινείας τῶν αἰσθημάτων καὶ τῶν πεποιθήσεων ἤθελεν ἐπικρατήσει, καὶ ἡ πάλη ἤθελεν εἶσθαι ἠπιωτέρα· ἀλλ’ ὁ πόλεμος τῶν συμφερόντων εἶναι ἀδιάλλακτος καὶ ἀμείλικτος. Καὶ ἰδού, κύριοι, πῶς ἐξηγῶ τὴν διαγωγὴν αὐτοῦ. Ἀνὴρ, ὅπως ὁ κ. Τρικούπης, περιωπῆς ἀνωτάτης, μὲ τὰς ἰδέας καὶ τὴν ἀνατροφὴν ἣν ἔσχε, δὲν ἐμποδίσθη νὰ εἴπῃ εἰς τὰς Πάτρας: κάτω ἡ Κυβέρνησις, λόγους ἀναξίους αὐτοῦ.

§39ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Κύριε Πρωθυπουργὲ, ἐγὼ εἶπον αὐτό; Πιστεύετε ὅ,τι γράφεται; Ἐγὼ δὲν εἶπον τοιαῦτα πράγματα, οὔτε καταδέχομαι.

§40ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ τὸ ἤκουσα· δὲν τὸ ἠρνήθητε, τὸ ἐπίστευσα, τὸ θεωρῶ ἀνάξιον ὑμῶν.

§41ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Πῶς ἦτο δυνατὸν ν’ ἀπαντήσω εἰς τὰ τοιαῦτα; δὲν ἀπήντησα, διότι οἱ λέγοντες ἦσαν ἀνάξιοι ἀπαντήσεως· ἤδη ὅμως σᾶς ἀπαντῶ.

§42ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ, κύριοι, χαίρω ἐκ καρδίας· συγχαίρω τὸν κ. Τρικούπην καὶ μετ’ εὐχαριστήσεως δέχομαι τὴν διάψευσιν· βεβαίως δὲν ἦτο ἀξία αὐτοῦ ἡ φράσις αὕτη. Εἰσέρχομαι, κύριοι, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον. Ἡ πρώτη παράγραφος περιέχει δύο ἰδέας, ἔχει δύο σκοποὺς· ἐρωτῶμεν πρῶτον τὴν βουλὴν, ἔχει παράπονα καθ’ ἡμῶν; αἱ ἐκλογαὶ ἐκ μέρους ἡμῶν δὲν ἐγένοντο ἀνεπηρεάστως καὶ ἄνευ ἐπεμβάσεως; διέδοσαν πολλὰ ψεύδη· ἐπταίσαμεν λοιπόν; κατὰ τί; Καὶ, κύριοι, νομίζετε, ὅτι δὲν εἴχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσωμεν; Ἀλλ’ ἐκπολιτιστικὸν χαρακτῆρα, σᾶς εἶπον, δὲν ἀπέδειξαν αἱ ἐκλογαὶ, καὶ οὔτε ἡ ἐξ ὑμῶν κυβέρνησις μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ὑψώθη εἰς τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖ ἡ πατρὶς νὰ ὑψῶνται οἱ ὑπηρετοῦντες αὐτήν. Ἀπαντήσατε σεῖς κατὰ τῆς ἀδίκου ταύτης μομφῆς, καὶ μὲ τὸν τρόπον τὸν ἀποκαλυπτικὸν, τὸν ὁποῖον ἀντιποιοῦνται ἄνδρες τινὲς, σᾶς ἠρώτησαν, δὲν αἰσθάνεσθε τὰ μηνύματα τοῦ λαοῦ; καὶ ποίων μηνυμάτων; ἰδοὺ ἡ ἐνσάρκωσις τῶν μηνυμάτων αὐτῶν ἐνώπιόν Σας, καὶ ἠξεύρετε διὰ τῆς ἐνσαρκώσεως αὐτῆς τί μηνύει ὁ λαός; θέλει νὰ κυβερνηθῇ τέλος πάντων· ἐμήνυσεν, ὅτι ἀπεχθάνεται τὴν βίαν, ἀπεχθάνεται τοὺς ἐκκεντρισμοὺς, ἀπεχθάνεται ὅ,τι τείνει νὰ κλονίσῃ τὴν δημοσίαν συνείδησιν καὶ νὰ ἐμπνεύσῃ ἀμφιβολίας, ἀπεχθάνεται τὰς ἰδεολογίας καὶ φρασεολογίας. Ἰδοὺ ποῖον εἶναι τὸ μήνυμα τῶν ἐκλογῶν, ἰδοὺ ἐνώπιον σας ἡ ἐνσάρκωσις τῶν μηνυμάτων αὐτῶν. Ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθη εἰς τοῦτο ὁ κ. Λομβάρδος, καὶ λαβὼν κατόπιν τὸν λόγον, ἐπιληφθεὶς τῆς ἐξετάσεως τῶν ἐκλογῶν, περιέργως παρέβαλεν ἐμὲ πρὸς ἐμαυτὸν, καὶ οὐχὶ πρὸς ἑαυτὸν, δὲν μᾶς εἶπεν, ἰδοὺ ἡ διαφορὰ μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν, ἰδοὺ πῶς ἐνηργήσαμεν ἡμεῖς ἐκλογὰς καὶ πῶς σεῖς πλημμελῶς ἐπορεύθητε. Ὄχι· καὶ ἠξεύρετε διατί ἔπραξε τοῦτο; διότι ὁ κ. Λομβάρδος· μὲ κατηγορεῖ ὡς παραβιάσαντα τὰς ἐκλογὰς διὰ διορισμῶν καὶ πῶς νὰ παραβάλῃ ἡμᾶς πρὸς ἑαυτὸν, ἀφοῦ ἀντὶ δέκα διορισμῶν, οὓς ἡμεῖς ἐνηργήσαμεν, αὐτὸς ἐνήργησε 1800 εἰς τρεῖς μῆνας, καὶ κατὰ τὴν παραμονὴν τῶν ἐκλογῶν μεταβολὰς 50 μόνον εἰς τὴν Κέρκυραν καὶ 70 εἰς ἄλλην νῆσον;

§43ΠΟΛΥΛΑΣ. Διατί δὲν τὸ ἐξετάσατε τότε;

§44ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διότι δὲν ἦτο γενναῖον νὰ παλαίῃ τις πρὸς ἀδυνάτους, καὶ ὄχι, κύριοι, διὰ νὰ σᾶς προσβάλω, παρακαλῶ νὰ ὁμολογήσητε, δὲν ἦσθε τότε οὔτε πλειονοψηφία τῆς μειονοψηφίας. Τί ἠθέλατε λοιπὸν νὰ εἴπω; πρὸς τίνα νὰ παλαίσω; ἰδοὺ διατί οὐδὲν εἶπον τότε. Καὶ διατί εἰς αὐτὴν τὴν περίοδον ἐλάβετε μέρος εἰς τὰς ἐξελέγξεις, μᾶς εἶπεν, ἐνῷ τότε ἀπείχομεν; διατί; Διότι ἐξηρχόμεθα τότε ἀπὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶχε καθιερώσει ὡς ἀρχὴν τὴν νόθευσιν τῶν ἐκλογῶν, ἡ Κυβέρνησις ἀσυστόλως ἐπενέβαινε· καὶ πρώτην φορὰν ἡμεῖς μετὰ τὴν μεταβολὴν ἐκλήθημεν νὰ ἐνεργήσωμεν ἐκλογάς. Εἴχομεν ἀνάγκην καταφανῶς νὰ δείξωμεν καὶ εἰς τὸν λαὸν καὶ εἰς τοὺς ὑπαλλήλους, ὅτι δὲν θέλομεν ἐπεμβάσεις, ὅτι θέλομεν αἱ ἐκλογαὶ νὰ ἐνεργηθῶσιν ἐλευθερώτατα· ἀμφεβάλλομεν ὅμως, κύριοι, ἂν τὴν παραγγελίαν μας αὐτὴν ἤθελον πιστεύσει καὶ πρὸς αὐτὴν ἤθελον συμμορφωθῆ οἱ ὑπάλληλοι, καὶ ὅταν μάλιστα μὲ ἠρώτησε τότε εἷς τῶν νομαρχῶν, «θέλεις νὰ ἔλθωσιν οἱ βουλευταὶ ὅλης τῆς ἐπαρχίας (ὑπουργικοί;) Εἴχομεν ἀνάγκην λοιπὸν νὰ δείξωμεν ἐμπράκτως, ὅτι ἡ θέλησίς μας ἦτον, αὐτή· ἐντεῦθεν, κύριοι, τὰ πρωτόκολλα καὶ αἱ ἐπιδείξεις· ἀλλ’ εὐτυχῶς τότε εἴχομεν ἀντίπαλον γενναιόφρονα, χρεωστῶ νὰ τὸ ὁμολογήσω πρὸς τιμὴν τῆς μνήμης αὐτοῦ, καὶ εἰλικρινῆ. Ὁ μακαρίτης Δεληγεώργης εἶχε τὴν ἀγαθότητα καὶ τὴν εἰλικρίνειαν νὰ μᾶς συγχαρῇ ἐνώπιον τῆς βουλῆς, αὐτὸς ὁ ἀδιάλλακτος ἀντίπαλος μᾶς ηὐχαρίστησε, διότι ἐνεργήσαμεν τὰς ἐκλογὰς πανηγυρικῶς· δὲν ἦτο δυνατὸν εἰς αὐτὸν νὰ ἀρνηθῇ ἁπλοῦν τηλεγράφημα συγχαρητήριον, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐπεδείχθη μετὰ τὰς δημοτικὰς ἐκλογὰς Ζακύνθου· τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ ἀνεκοινώθη εἰς ἐμὲ προσωπικῶς ἀπὸ τὸν ἔντιμον συνάδελφον τοῦ κ. Λομβάρδου, τὸν κ. Λούντζην· τὸ τηλεγράφημα ἀπευθύνετο πρὸς αὐτὸν, ἀπέβλεπε δὲ ἐμὲ, καὶ ἀνήγγελλε τὴν ἀμερόληπτον διαγωγὴν, τὴν ὁποίαν αἱ ἀρχαὶ ἔδειξαν κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῶν ἐκλογῶν, καὶ ὁ κ. Λούντζης.....

§45ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἀπευθύνετο πρὸς τὸν Λούντζην.

§46ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἦλθε μετ’ εὐχαριστήσεως, διότι ἔλαβε τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ, ὅπερ ἀποδεικνύει, ὅπως μοὶ εἶπεν, ὅ,τι ἀληθῶς ἐπροφήτευε περὶ τῆς εἰλικρινοῦς θελήσεώς μας ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν ἐκλογῶν· ἔχω, κύριοι, διδόμενα νὰ πιστεύσω, ὅτι ὁ κ. Λούντζης, τίμιος καὶ φιλαλήθης, δὲν ὁμιλεῖ, ἵνα ἀναιρῇ ἀκολούθως τοὺς λόγους του. Δὲν προσεπάθουν τότε εἰς τὰ τμήματα νὰ πλάττωσι ψευδεῖς μομφάς. Ἰδοὺ διατί παρευρέθημεν κατὰ τὰς παρούσας ἐξελέγξεις.

§47ΡΩΜΑΣ. Πρὸς ὑποστήριξιν τῶν ὅσα ὁ κ. Πρόεδρος ἐξέθηκε μέχρι τοῦδε, σᾶς ἀναφέρω αὐτὸ μόνον· ὅτι ὁ νομάρχης Ζακύνθου Κρεββατᾶς εἶναι, καθὼς γνωρίζετε, ἄνθρωπος τῆς νομιμότητος· καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν πρόεδρον τοῦ δικαστηρίου καὶ τὸν εἰσαγγελέα, κύριοι, μάθετε, ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἦσαν τότε εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ οἱ ὁποῖοι ἀκόμη ὑφίστανται, αὐτοὶ εἶναι φίλοι τοῦ κ. Τρικούπη.

§48ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Περιέμενον λοιπὸν, κύριοι, μετὰ τὰς ἐπανειλημμένας μομφὰς καθ’ ἡμῶν, μετὰ τὰς ἐπανειλημμένας κραυγὰς ἐν ταῖς ἐφημερίσι, μετὰ τὰς ἐπανειλημμένας ἀπειλὰς, ἃς μᾶς ἀπηύθυνον, μετὰ τὰς καυχήσεις των, ὅτι σκοπὸν ἔχουσι νὰ μᾶς παραπέμψωσιν εἰς εἰδικὸν δικαστήριον διὰ τὰς παρανομίας, ἃς ἐπράξαμεν, περιέμενον ν’ ἀκούσω ποίου εἴδους παρανομίαι ἐγένοντο κατὰ τὰς ἐκλογάς. Ὁ κ. Τρικούπης ἔσπευσεν ἀληθῶς νὰ προσθέσῃ, ὅτι τὸ χειρότερον εἶδος τῶν ἐπεμβάσεων καὶ παρανομιῶν εἶναι ἡ ὑποψηφιότης, τοῦτο ἀρκεῖ εἶπε· καὶ ὅταν ἠρώτησα τὸν κ. Τρικούπην, ἀπὸ ποῖον ἤκουσεν, εἰς ποῖον ἐγράψαμεν, ποῖος ἐνήργησε, ποῖος ἀνεκήρυξεν ὑποψηφίους; Ὁ κ. Τρικούπης σᾶς εἶπε; θέλετε ἀπόδειξιν; ἰδέτε τί ἐγένετο εἰς Κεφαλληνίαν· τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν μεταβάλλουσι τοὺς ὑπαλλήλους, διὰ νὰ διαφθείρωσι τὸ φρόνημα τοῦ λαοῦ. Γνωρίζετε δὲ ὑμεῖς τὸ ἀποτέλεσμα τῶν μεταβολῶν αὐτῶν, καὶ οἱ πετροπόλεμοι καὶ αἱ πληγαὶ, αἱ ἀταξίαι μετ’ αὐτὰς τὰς μεταβολὰς δὲν ἔλαβον χώραν, καὶ ἔχομεν εἰρηνικὴν ἐκλογὴν, πανηγυρικῶς ἐνεργηθεῖσαν ἄνευ πταίσματος, ὅπως τὴν περιγράφει εἷς τῶν ἀποτυχόντων ἀξιόπιστος. Ἀλλὰ τοῦτο ἴσως δὲν σᾶς ἀρέσκει, προτιμᾶτε τὰς ἀταξίας. Ἀλλὰ προσθέτουσι: καὶ τίς ἡ ἀνάγκη νὰ ὑποδείξητε ὑποψηφίους; τοὺς ὑπεδείκνυον οἱ διορισμοὶ, ἰδοὺ νέος τρόπος ὑποδείξεως ὑποψηφίων· δὲν εἴχετε ἀνάγκην νὰ τοὺς ὀνομάσητε. Κύριοι, ἔλαβον τῷ ὄντι ἐκ τούτου αἰτίαν νὰ ζητήσω πληροφορίας πόσοι διορισμοὶ ἔγειναν εἴκοσιν ἡμέρας πρὸ τῶν ἐκλογῶν· καὶ ἰδοὺ κύριοι, τὸ ὅλον..... Ἐκ τοῦ ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης, εἰς τὰ Ἐφετεῖα, Πρωτοδικεῖα καὶ τοὺς Εἰσαγγελεῖς, οὐδεμία ἐγένετο μεταβολὴ, εἰς τὰ Εἰρηνοδικεῖα δὲ μόνον ἐγένοντο αἱ ἑξῆς. Ἀπελύθη τῆς ὑπηρεσίας ὁ Εἰρηνοδίκης Τρικολώνων, ὡς μὴ μεταβὰς εἰς τὴν θέσιν του, καὶ ἀντικατεστάθη. Ὁ εἰρηνοδίκης Θηνέας, ὡς διατελῶν μακρὰν τῆς θέσεώς του ἄνευ ἀδείας, ἐπίσης ἀπελύθη. Μετετέθησαν οἱ εἰρηνοδίκαι Σαλαμῖνος καὶ Ἀταλάντης. Ἀπελύθη ὁ γραμματεὺς τοῦ Εἰρηνοδικείου Ὀρχομενοῦ, ἀντικατεστάθη ὑπὸ τοῦ τῆς Ἐλευσῖνος (Γόρτυνος), εἰς τὴν θέσιν δὲ τούτου διωρίσθη ὁ Χ. Σταυρουλόπουλος. Ἀντὶ τοῦ παραιτηθέντος Μαρκεζίνη, διωρίσθη γραφεὺς ἐν τῷ ὑπουργείῳ ὁ Παπαδόπουλος. Ἐγένετο δεκτὴ ἡ παραίτησις τοῦ γραμματέως τοῦ Εἰρηνοδικείου Καλαβρύτων, καὶ ἀντικατεστάθη καὶ ὁ ἐν Ἀθήναις ὑποθηκοφύλαξ Μήτσας. Ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν ἐγένοντο αἱ ἑξῆς μεταβολαί. Διωρίσθησαν οἱ Β. Γεωργιάδης, γραμματεὺς τῆς ἐφορίας Ἠλείας, Ἡρ. Κραβαρίτης, πρωτοκολλητὴς τῆς ἐφορίας Κορινθίας, Σ. Σκόρδας, γραφεὺς τῆς Ἐφ. Λεβαδείας, Γ. Ψιλλόπουλος, γραμματεὺς τῆς ἐφορίας Λοκρίδος, Κ. Δ. Παναγιωτόπουλος τῆς Ναυπακτίας, Ν. Ἀναγνωστόπουλος, ἔφορος Τήνου, καὶ Σπ. Γάντος, ἐλεγκτὴς τοῦ τελ. Παξῶν. Ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῶν Ἐσωτερικῶν ὁ Ἅγ. Ἱερομνήμων διωρίσθη ταχυδρ. ἐπιστάτης Κέας, Διαμαντόπουλος, Πατρῶν, Καραχρῆστος, ἔπαρχος Μήλου, Ν. Ἀρμενόπουλος, εἰς τὸ Στρατολ. Συμβούλιον Τήνου, Γεώρ. Ῥεβίθης, μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ λιμένος Ὕδρας, Παπαδόπουλος, μέλος τῆς ἐφορ. ἐπιτροπῆς τοῦ λιμένος Κατακώλου· παρῃτήθη δὲ καὶ ἀντικατεστάθη ὁ ταχυδρ. ἐπιστάτης Ἀμφιλοχιτῶν: Ἰδού, κύριοι, διὰ τίνος τρόπου ἀποτελεσματικῶς τῳόντι παρεβιάσαμεν καὶ ἐπενέβημεν εἰς τὰς ἐκλογὰς, Ἀλλ’ ἐὰν, κύριοι, αὐτοὶ οἱ 15 τρίτης τάξεως καὶ τετάρτης διορισμοὶ ἀρκοῦν νὰ νοθεύσουν τὰς ἐκλογὰς, τί λέγετε ὑμεῖς διὰ τὰς χιλιάδας, τὰς ὁποίας ἐνεργήσατε; καὶ δὲν ὑπηγόρευσαν τοῦτο λόγοι ὑπηρεσίας· ἐν διαστήματι τριῶν μηνῶν μεταβολὴν χιλιάδων ὑπαλλήλων δὲν ὑπαγορεύουσι λόγοι ὑπηρεσίας· ὑπηρεσίαν σπουδαίαν, ἀξίαν ἀμέσου ἐπιτηρήσεως, δὲν ἐνεργοῦσι δύο χιλιάδες ὑπάλληλοι· καὶ πότε ἠδυνήθητε νὰ πληροφορηθῆτε περὶ τῆς ποιότητος αὐτῶν; ἐφθάσατε καὶ εἰς τὰ κατώτερα σημεῖα, καὶ δὲν ἀφήσατε λίθον ἐπὶ λίθου, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ζερβός. Καὶ ταῦτα ἐπράξατε, διὰ νὰ ἀγρεύσητε πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ κατ’ αὐτὰς, καὶ ἐπιστεύετε τοῦτο, ἀλλ’ ἠπατήθητε· ἔκτοτε ἔπρεπε νὰ ὁμολογήσητε, ὅτι ἡ ὕβρις, τὴν ὁποίαν ἀπευθύνετε πρὸς τοὺς Βουλευτὰς, δὲν εἶναι ἀληθής· οἱ Βουλευταὶ δὲν ἀγρεύονται διὰ ῥουσφετίων, οὔτε οἱ πολῖται τῆς Ἑλλάδος. Ἂν τοῦτο ἦτο ἀληθὲς, ἠθέλατε ἀγρεύσει χιλιάδας ὑποψηφίων διὰ τῶν χιλιάδων μεταβολῶν· ἀλλ’ οὐδὲν κατωρθώσατε. Ὁ κ. Μελετόπουλος ηὐχήθη καὶ ἐπανέλαβεν, ὅτι ἂν ἐνεργήσω ἐκλογὰς ἄλλας, νὰ τὰς ἐνεργήσω καλλιτέρας, ἀλλὰ δὲν μοὶ εἶπε κατὰ τί τὰς ἐνεργήσαμεν κακῶς. Κύριοι, εἴμεθα κόμμα, ἔχομεν κόμμα πολεμοῦν πρὸς ἀντιπάλους, οἱ ὁποῖοι ἄνευ συστολῆς καὶ θαῤῥαλέως πρὶν τῆς ἀρχῆς τοῦ πολέμου καὶ μετὰ τὸν πόλεμον κηρύττουσι δημοσίως, ὅτι ὁ σκοπός των εἶναι νὰ μᾶς ἀπαγχονίσωσιν, ἂν δυνηθῶσι, διότι τοιουτοτρόπως νομίζουν, ὅτι ἠμποροῦν νὰ ἐλευθερωθῶσιν ἀπὸ ἡμᾶς, καὶ νὰ μᾶς ἀντικαταστήσωσιν (ἱλαρότης). Σᾶς ἐρωτῶ, ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἀνελάβομεν τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ἠκούσατέ ποτε νὰ ὁμιλήσωμεν ὑπέρ τινος ὑποψηφίου, νὰ συστήσωμέν τινα, νὰ μεταχειρισθῶμεν τὴν προσωπικὴν ἡμῶν ἐνέργειαν; εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου, εἰς τὴν Ἀγγλίαν αὐτὴν τὴν μᾶλλον φιλελεύθερον, ἐξέρχονται δημοσίως οἱ ὑπουργοὶ καὶ ἐπηρεάζουν διὰ τῆς προσωπικῆς των ἐνεργείας τοὺς φίλους αὐτῶν ὑπὲρ τῶν ὑποψηφίων των· τοῦτο δὲν ἐπράξαμεν ἡμεῖς, καὶ ὁ κ. Μελετόπουλος λέγει: εὔχομαι τὰς ἄλλας ἐκλογὰς νὰ ἐνεργήσῃ ὁ κ. Κουμουνδοῦρος καλλιτέρας. Κατὰ τί Κύριοι, ὅταν οἱ ζῶντες πρωθυπουργοὶ, ἐκτὸς τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη, ἀπετέλεσαν Ὑπουργεῖον, τὸ Οἰκουμενικὸν, τὸ ὁποῖον ἐθεωρεῖτο ὡς πανίσχυρον, ἤλπισαν, ὅτι, ὅπως τὸ Ὑπουργεῖόν των ἦτον ἰσχυρὸν ἐν τῇ Κυβερνήσει, ἤθελεν εἶσθαι ἐν ἰσχύι καὶ ἐν τῇ οἰκονομικῇ πίστει· δὲν ἠδυνήθη ὅμως νὰ πραγματοποιήσῃ οὔτε τὸ ἐκ 10,000,000 δάνειον, καί περὶ πολὺ ἠγωνίσθη· ἐζητήσαμεν δάνειον τοιοῦτον πρὶν ἢ καταφύγωμεν εἰς τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, πρὸς αὐτὸ ἀπεβλέπομεν πρὸ πάντων, καὶ ἂν ὁ κ. Κεχαγιᾶς ἦναι παρὼν, θὰ ἐνθυμῆται, νομίζω, ὅτι, ὅταν κατὰ πρῶτον ὡμιλήσαμεν περὶ ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, τῷ εἶπον: πρέπει νὰ προηγηθῇ τὸ δάνειον, καὶ μετὰ τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου, ἐὰν ἡ ἀνάγκη ὑφίσταται, νὰ δεχθῶμεν τὸ σύστημα τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ἐψηφίσατε τότε ὁμοῦ μὲ τὸν Νόμον περὶ ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας καὶ ἕτερον νόμον περὶ δανείου 20,000,000· ἀλλὰ καὶ τὸν νόμον αὐτὸν ἐστάθη ἀδύνατον νὰ πραγματοποιήσωμεν, εἴτε ἐσωτερικῶς, εἴτε ἐξωτερικῶς. Ἐνθυμεῖται ὁ κύριος Τρικούπης τί κατωρθώσαμεν ἢ τί ἠλπίζομεν ἀπὸ τὰς ἐπιμόνους ἐνεργείας τοῦ μακαρίτου Δεληγεώργη· εἰς τὸ ἐξωτερικὸν δὲν ἠδυνήθημεν νὰ κατορθώσωμεν δάνειον ὅλοι ἡμεῖς· ἐν τούτοις αἱ ἀνάγκαι ηὔξανον, τὸ μέλλον ἦτον ἀβέβαιον, ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν ἠδύναντο νὰ γεννηθῶσι περιπλοκαί. Τὰ γραμμάτια τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἔφθασαν εἰς τὸ ἔσχατον αὐτῶν ὅριον, δὲν ἠδύναντο νὰ προστεθῶσι νέα· ἀνάγκαι κατεπείγουσαι ὑπῆρχον, δάνειον τότε ὅλοι ἐπεζητοῦμεν, ὅλοι εἰς αὐτὸ ἐβλέπομεν τὸν λιμένα τῆς σωτηρίας. Τὴν στιγμὴν ἐκείνην, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος καὶ λίαν ἔντιμος φίλος μου κ. Νάζος παρουσιάσθη αὐθόρμητος πρὸς ἐμέ· οὐδεὶς ἄλλος τότε προσέφερε τὴν ἀφιλοκερδῆ συνδρομήν του—καὶ μοὶ εἶπε: βλέπω τὰς στενοχωρίας σας, ἔχω σχέσεις τινας ἐν Εὐρώπῃ, ἀναδέχομαι νὰ ὑπηρετήσω τὴν πατρίδα ἄνευ ἀπαιτήσεως οὐδεμιᾶς· ἀναλαμβάνω εἰς βάρος μου νὰ μεταβῶ ἐγὼ ἢ ὁ συνάδελφός μου κ. Μαλικόπουλος εἰς τὴν Εὐρώπην, νὰ φροντίσω περὶ τοῦ δανείου, καὶ ἂν πραγματοποιηθῇ καλῶς, ἄλλως, ἐγὼ ζημιοῦμαι, οὐδὲν ἀπαιτῶ, θέλω νὰ ὑπηρετήσω ὄχι ὡς ἄνθρωπος, ἐπιδιώκων συμφέροντα ἢ σκοπεύων τὴν ἀπόλαυσιν τούτων, ἀλλ’ ὡς Ἕλλην, χρεωστῶν νὰ ὑπηρετήσῃ τὴν πατρίδα του. Ἐπῄνεσα, κύριοι, τὸν πατριωτισμὸν τῶν κ. κ. Νάζου καὶ Μαλικοπούλου, καὶ ἐδέχθην τὴν πρότασίν των. Μετέβη τῷ ὄντι ὁ κύριος Μαλιακόπουλος εἰς Εὐρώπην, εἰργάσθη ὅσον ἠδύνατο, ἀλλὰ τὸ ἀποτέλεσμα, εἰς ὅπερ ἔφθασε, δὲν ἦτον ἀρεστὸν, καὶ τὸ ἀπεῤῥίψαμεν· τότε παρουσιάσθη ὁ κ. Συγγρὸς, ὁ ὁποῖος ἐπρότεινεν εἰς ἡμᾶς νὰ διαπραγματευθῇ δάνειον ἐπὶ ὡρισμένοις ὅροις· ἐπὶ τούτου, κύριοι, συνεκαλέσαμεν συμβούλιον ἐκ τῶν κ. κ. Κεχαγιᾶ καὶ Σούτσου, καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι ποίων ἄλλων, καὶ συνεζητήσαμεν μετ’ αὐτῶν τοὺς ὅρους· εὑρέθημεν εἰς ὅλα σύμφωνοι. Ὁ κύριος Κεχαγιᾶς ὅμως ἐπροτίμα νὰ ἐκδώσωμεν διὰ λογαριασμόν μας τὸ δάνειον· ἐν ἐναντίᾳ περιστάσει ἐζήτει ὥστε αἱ ἀνωτέρω τοῦ ὡρισμένου ἐλαχίστου ὅρου προσφερθεῖσαι τιμαὶ νὰ διανέμωνται μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν ἐκδοτῶν· ὁ νόμος, τὸν ὁποῖον σᾶς παρουσιάσαμεν ἐνταῦθα, ἦτο τὸ πόρισμα τῶν συζητήσεων καὶ τῶν διαπραγματεύσεων ἐκείνων, καὶ τὸν Νόμον ἐκεῖνον ἐπρόκειτο νὰ ἐφαρμόσωμεν, ὅτε παρουσιάσθη ὁ κ. Ῥικάκης καὶ μᾶς ἐπρότεινεν ὅρους βελτίονας· τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους μᾶς παρουσίασεν ὁ κ. Ῥικάκης, ἔδειξα εἰς τὸν κ. Συγγρὸν καὶ τῷ εἶπον· ἰδοὺ ποῖαι βελτιώσεις μᾶς προτείνονται· τὰς δέχεσαι; ὁ κ. Συγγρὸς ἠρνήθη, καὶ μᾶς ἐσυμβούλευσε νὰ τοὺς δεχθῶμεν· ἀπ’ αὐτῆς τῆς στιγμῆς ἔπαυσε νὰ ἐνεργῇ ἡ ἑταιρία τοῦ κ. Συγγροῦ, καὶ ἤρχισε ἐκείνη τοῦ κ. Ῥικάκη. Δὲν ἐνήργουν λοιπὸν συγχρόνως δύω ἑταιρίαι· μετὰ διαπραγματεύσεις πολλὰς ὁ κ. Συγγρὸς ἐπρότεινε καλλιτέρους ὅρους, καὶ συγχρόνως ὁ κ. Ὑψηλάντης μᾶς ἐσύσταινε τὴν προτίμησιν τῶν ὅρων αὐτῶν. Αὐτὸς, κύριοι, εἶναι ὁ λόγος, χάριν τοῦ ὁποίου ὑπεγράψαμεν τὴν σύμβασιν μετὰ τῆς ἑταιρίας τοῦ κυρίου Συγγροῦ, καὶ ὁμολογῶ, κύριοι, ᾐσθάνθην λύπην, διότι ὁ ἀγαθὸς φίλος μου κ. Νάζος ἀπέτυχεν, ἐνῷ ὑπεβλήθη εἰς ζημίαν 70,000 δρ. ἵνα ὑπηρετήσῃ τὸν τόπον, καὶ ἴσως ἡ ζημία αὕτη θὰ ἔχῃ σπουδαίας ἄλλας ὀλεθρίας συνεπείας. Ἐπεθύμουν τῳόντι ν’ ἀποζημιωθῇ ὁ κ. Νάζος, διὰ τοῦτο παρεκάλεσα τὸν κ. Συγγρὸν μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμβάσεως νὰ ἱκανοποιήσῃ τοὺς κκ. Μαλικόπουλον καὶ Νάζον ὁ κ. Συγγρὸς παρεδέχθη νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν ζημίαν, πλὴν ἐναντίον τῶν ἐλπίδων μου καὶ τῆς ἐπιθυμίας μου, ὁ κ. Νάζος ἠρνήθη τὴν ἀποζημίωσιν· δὲν δέχομαι τίποτε, μοὶ εἶπεν, ὑπηρέτησα τὴν πατρίδα μου· ἀπέτυχον; θέλω νὰ ὑποστῶ μόνος τὰς συνεπείας τῆς ἀποτυχίας αὐτῆς. Καὶ ἐναντίον τοιούτων προσώπων θέλουν νὰ ἐπιῤῥίψωσιν ὑπονοίας! Ὁ κ. Νάζος δὲν ἐδέχθη νὰ λάβῃ οὔτε ὅσα ἐξώδευσεν. Ὅταν ὑπεβλήθη ὁ νόμος περὶ δανείου, μᾶς ἀπησχόλει τὸ ἀντικείμενον μόνον τῆς ἐπιτυχίας· ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία εἶχεν ὑψώσει τὴν τιμὴν τοῦ συναλλάγματος, ὑπερβάλλον καὶ μέγιστον τὸ ἔλλειμμα ἦτο τοῦ προϋπολογισμοῦ· πόρος, πηγὴ οὐδεμία ὑφίστατο· ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν τὸ δημόσιον καὶ ἡ κοινωνία ἔτρεχε κίνδυνον οἰκονομικόν· τὸν κίνδυνον λοιπὸν εἴχομεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἠθέλομεν αὐτὸν νὰ προλάβωμεν, ὥστε εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ νόμου καὶ οὐχὶ εἰς τοὺς ὅρους αὐτοῦ προσείχομεν. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ὅταν ὁ κ. Τρικούπης, ὅστις προσεπάθει πάντοτε νὰ ἀφήσῃ τὴν κυβέρνησιν νὰ ἀποθάνῃ ἐξ ἀσιτίας, ἐπρότεινεν ὅρους, κατὰ τοὺς ὁποίους δὲν ἐπετρέπετο εἰς αὐτὴν νὰ ποιήσῃ χρῆσιν οὔτε λεπτοῦ, ἡμεῖς ἐδεχόμεθα μετὰ πάσης εὐχαριστήσεως τὰς προτάσεις· πρὸς τὸν κ. Δούμαν, εἰπόντα μοι τότε, δὲν ἀκούεις τι ζητεῖται; τῷ εἶπον, μὴ σὲ μέλει· τὸ νομοσχέδιον μόνον νὰ γείνῃ δεκτὸν, καὶ τὰ περαιτέρω εἶναι δευτερευούσης φροντίδος· καὶ ἐχάρην, κύριοι, διότι ὁ κ. Τρικούπης, ὁ ὁποῖος ἦτο τότε δυνατὸς, διότι ἐδύνατο νὰ ματαιώσῃ τὸν καταρτισμὸν τῆς ἀπαρτίας, εὐχαριστεῖτο μὲ αὐτὰς τὰς τροπολογίας· ὁ κ. Ζαΐμης ἦτο καὶ τότε ἐναντίος, καὶ μᾶς ἠπείλει μὲ τὴν ἀποχώρησιν. Ἐπεψηφίσθη τὸ νομοσχέδιον τέλος, καὶ ἀπεφύγαμεν οὕτω τὸν κίνδυνον· ὁ τόπος εἶχεν ἀνάγκην χρημάτων, ἠδιαφόρουν ἐγὼ διὰ τὰς τροπολογίας τοῦ κ. Τρικούπη· ἐνόμιζον, ὅτι τοιουτοτρόπως ἤθελε μᾶς ἀναγκάσει νὰ ἀποθάνωμεν ἐξ ἀσιτίας, ἢ ὅτι ἤθελε μᾶς ἀναγκάσει νὰ καλέσωμεν εἰς ἔκτακτον Σύνοδον τὴν Βουλὴν· ἐν τούτοις ἡ κυρία καὶ οὐσιώδης ἀνάγκη ἐθεραπεύθη, καὶ ἡμεῖς ὡς ὑπουργοὶ δὲν δυνάμεθα νὰ κατηγορηθῶμεν, ὅτι δὲν ἐλάβομεν ὅλα τὰ μέτρα, ὥστε ὁ τόπος νὰ μὴ καταντήσῃ ποτὲ εἰς στενοχωρίας ἀνυπερβλήτους· χρήματα ἔχομεν ἤδη, περὶ τῆς διαθέσεως αὐτῶν ἠδύνατο ἡ Βουλὴ κατόπιν ἄλλως ν’ ἀποφασίσῃ, καὶ ἡ Βουλὴ ὑφίστατο. Ἀλλ’ ἀπέτυχε τὸ δάνειον, ὡς λέγουσιν; ἀπέτυχε κατὰ ποιόν; ἀκόμη δὲν ἐνόησα πῶς ἀποτυγχάνει ἓν δάνειον κατὰ ποιὸν, ὅταν πωλῆται ἄνω τῆς ὁρισθείσης ἀξίας, ὡς τὸ δάνειον αὐτό. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐξήγησε χθὲς, καὶ νομίζω, ὅτι ἔπεισε τὴν Βουλὴν, ὅτι ἔμεινεν αὐστηρῶς καὶ ἀκριβῶς ἐντὸς τοῦ νόμου. Ἀλλὰ συγχωρήσατε καὶ ἐμὲ νὰ ἐξετάσω ὑπὸ ἔποψιν ἄλλην τὸ ζήτημα, διὰ νὰ ἴδητε ἂν τῷ ὄντι ἤμεθα ἔνοχοι. Ὁ νόμος αὐτὸς κανονίζει συμφέροντα, προβλέπει ζημίας, δὲν εἶναι νόμος δικαιωμάτων· ἑπομένως, ἂν εἰς τὸ σύνολόν του ἐφαρμοσθῇ πλατύτερον, καὶ ἂν διαφορετικὴν ἐδώκαμεν τῆς ἐξηγήσεως, τὴν ὁποίαν δίδουν ἄλλοι, ἐξήγησιν, καὶ ἐφηρμόσαμεν αὐτὸν οὕτω πρὸς τὸ συμφέρον καὶ πρὸς ὠφέλειαν τοῦ δημοσίου, καὶ προσεθέσαμεν εἰς τὰς ὠφελείας, παραβίασις δὲν ὑφίσταται, διότι παραβίασις ὑφίσταται ὅταν ζημιωθῇ ἡ κοινωνία διὰ τὴν μὴ αὐστηρὰν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου, ὅστις πρὸς πρόληψιν ζημίας ἐτέθη. Ἄλλως, ἐὰν θέλετε νὰ μᾶς καταδικάσητε, μὴ ὠφεληθῆτε καὶ ἀπὸ τὸ ἐπελθὸν κέρδος, ἐπιστρέψατε τὰ κέρδη. Εἶναι λοιπὸν ὁ Νόμος οὗτος ἐκ τῶν νόμων, οἱ ὁποῖοι ἀφορῶσιν εἰς τὴν ὠφέλειαν τῆς κοινωνίας· ἐὰν κατὰ τὴν ἐφαρμογήν του τὸ κέρδος ἦναι περισσότερον ἀφ’ ὅσον ὁ νόμος ἠθέλησεν, ἐγὼ νομίζω, ὅτι ὁ ἐκτελέσας τοιουτοτρόπως τὸν νόμον δὲν εἶναι μεμπτέος. Λοιπὸν καὶ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἥν, ὡς ἀμφιβάλλουν τινὲς, δὲν ἐφηρμόσθη ἀκριβέστατα ὁ νόμος, καὶ δὲν ἐπείσθησαν, ἐξ ὅσων ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐξέθεσε, νομίζω, δι’ ὅσα εἶπον, δὲν δύνασθε νὰ μᾶς μεμφθῆτε. Εἴχομεν τὸ δικαίωμα ἀπὸ τὸν νόμον νὰ πωλήσωμεν τὸ ἥμισυ τῶν μετοχῶν πρὸς 365 δραχ. τὴν μετοχὴν, καὶ νὰ πληρώσωμεν 900,000 φράγκων εἰς προμήθειαν, καὶ ἔχομεν τοιαύτην πρότασιν. Συγχρόνως μᾶς παρουσιάζετο ἑτέρα πρότασις, καθ’ ἥν μᾶς ἐζητοῦντο 40,000 μετοχῶν πρὸς 367,50 φρ. ἑκάστη, καὶ 20,000 μετοχαὶ πρὸς 370 φρ. καὶ προμήθειαν 1 καὶ ½% ἐπὶ τῶν μετοχῶν, τὰς ὁποίας ἤθελον ἀγοράσει. Τὰ δύο αὐτὰ συστήματα, αἱ δύο αὗται προτάσεις παρουσιάζουν διαφορὰν ὑπὲρ τοῦ δημοσίου 650,000 δραχ. καθαράν. Σᾶς ἐρωτῶ, ποῖον ἔπρεπε νὰ δεχθῶμεν; ἐσφάλαμεν, ὅτι ἐφαρμόσαντες τὸν νόμον, ὅπως καλῶς καὶ ἀκριβῶς τὸν ἐφηρμόσαμεν, ἐκερδίσαμεν ὑπὲρ τοῦ δημοσίου 650,000 δρ.; Ὁ νόμος, ἐφαρμοζόμενος οὕτω, δὲν δίδει χώραν εἰς μομφὴν, ἀφοῦ ἄλλως ἐφαρμοζόμενος ἐζημίου τοσοῦτον τὸ δημόσιον. Λοιπὸν ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου ἐν συνόλῳ, ὅπως ἡμεῖς τὸν ἐφηρμόσαμεν, παραβαλλομένη πρὸς τοὺς κανόνας, τοὺς ὁποίους ἔθεσεν ὁ νόμος, ἔφερεν ὠφέλειαν πρὸς τὸ δημόσιον 650,000 δραχ. Μήπως παρηνομήσαμεν κατὰ τὸ ἕτερον μέρος, ὅπως ἐπίσης μᾶς κατηγοροῦν; Τῷ ὄντι κακῶς ἐπράξαμεν νὰ παραχωρήσωμεν ἕν μέρος ἐκ τῶν κερδῶν τῶν πλέον τοῦ τεθέντος ὅρου εἰς τὴν ἑταιρίαν τὴν ἐκδώσασαν τὰς μετοχάς; λέγω ὄχι, καὶ ἀπορῶ διὰ τί θέλουν νὰ παραμορφώσουν τὴν ἔννοιαν τοῦ νόμου, ὡς πρὸς τὴν ἐφαρμογὴν αὐτήν. Εἴχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκδώσωμεν εἰς ἐγγραφὴν 60,000 μετοχῶν πρὸς 74%, ὄχι ἔλαττον, ἀλλ’ ὁ νόμος δὲν ὁρίζει τὸ πλέον τῶν 74%, εἰς ὃ ὠφείλαμεν νὰ μείνωμεν. Λοιπὸν ἀντὶ τῶν 74% ἠδυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν 75, 76, κλπ., ἀλλ’ ἀντὶ τοῦ συστήματος αὐτοῦ ἐδέχθημεν ἄλλο, τὸ αὐτὸ κατ’ οὐσίαν, διότι μᾶς ἐβεβαίουν, ὅτι τὸ σύστημα τοῦ νόμου δὲν ἦτον εὐτυχὲς, δὲν ἠδύνατο νὰ στεφθῇ μετ’ ἐπιτυχίας, δηλ. δὲν τὸ ἐδέχοντο οἱ ἐκδόται· ἐδέχθημεν οὕτω ἕτερον, προσδιορίσαντες τιμὴν, καὶ ἀντὶ νὰ εἴπωμεν, ἡμεῖς θὰ λάβωμεν 75% π. χ., εἴπομεν, τὰς πλέον τῶν 75 ὠφελείας θὰ διανείμωμεν· σεῖς οἱ ἐκδόται θὰ λάβητε τὸ ¼ τοῦ περιπλέον κέρδους, τὸ ἐπίλοιπον θέλει μείνει ὑπὲρ τοῦ δημοσίου· ἡ διαφορὰ αὕτη, καὶ τὸ σύστημα αὐτὸ κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν, ἔφερον, καθὼς σᾶς εἶπον, εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ὠφέλειαν ἄλλην πολλῶν χιλιάδων. Δὲν καταλαμβάνω τὸ πονηρὸν πνεῦμα, καθ’ ὃ δὲν ἀπαιτεῖται ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ Νόμου, ἀλλ’ ἡ ἐφαρμογὴ βελτιωμένη· ἀλλὰ ποῖος ὁ βαθμὸς τῆς βελτιώσεως; καὶ ζητεῖται λόγος, διότι δὲν ἐφηρμόσθη τόσον καλῶς, ὅσον ἤθελεν προσδιορίσει τὶς; Δὲν μᾶς κατηγοροῦν, διότι παρεβιάσαμεν τὸν νόμον, διότι ἐζημιώσαμεν τὴν πολιτείαν διὰ τῆς πράξεως αὐτῆς. Ἡ πολιτεία ὠφελήθη ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς, τὴν ὁποίαν ἐνεργήσαμεν. Ἡ Βουλὴ διὰ τοῦ νόμου εἶπε, θέλω νὰ δανεισθῶ ὑπὸ τοιοῦτον ὅρον, αὐτὸς ἱκανοποιεῖ τὰς ἀνάγκας μου. Αὐτὴ εἶναι ἡ διάταξις τοῦ Νόμου. Ἡμεῖς τὴν παρεβιάσαμεν, διότι ἐπετύχομεν μεγαλειτέρας ὠφελείας, καὶ ὠφελήσαμεν πλέον τῶν 800 χιλιάδων δραχμῶν τὸ Δημόσιον; Κύριοι, καὶ πρὸς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ δανείου αὐτοῦ ἐνεργήσαμεν ὅπως ἐνεργήσαμεν, ἐὰν ἐνθυμῆται καλῶς ὁ κύριος Τρικούπης, καὶ κατὰ τὰ 1867. Ἔχοντες ἀνάγκην δανείου τότε, παρεκαλέσαμεν τὸν κύριον Ῥενιέρην, βεβαίως ἀνωτάτης βαρύτητος ἄνδρα, καὶ φέροντα ὅλα τὰ ἐχέγγυα πρὸς ἐπιτυχίαν νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ διαπραγματευθῇ δάνειον. Ὁ κύριος Ῥενιέρης ἀπέτυχε, καὶ διετελοῦμεν ἔκτοτε ὑπὸ τὸ βάρος τῆς ἀποτυχίας αὐτῆς· κατ’ οὐδὲν εἶχε βελτιωθῆ ἔκτοτε ἡ οἰκονομικὴ ἡμῶν θέσις. Εἴχομεν λοιπὸν ἀνάγκην χρημάτων, διὰ νὰ ἀπαλλάξωμεν τὴν κοινωνίαν τῆς ζημίας τῆς ἐκ τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, διὰ νὰ ἤμεθα ἕτοιμοι εἰς δυσκόλους περιστάσεις, διὰ νὰ ζήσωμεν τέλος πάντων, διότι εἴχομεν προϋπολογισμὸν ἐλλειπῆ καὶ ἔλλειμμα σπουδαῖον· χρήματα οὐδεὶς μᾶς ἔδιδεν ἐδῶ, οὐδεὶς παρουσιάζετο, οὐδεὶς ἐπεφορτίζετο νὰ πραγματοποιήσῃ τὸ δάνειον ἐν Εὐρώπῃ, οὐδεὶς ἐσκέπτετο. Μετὰ κόπον καὶ μετὰ 6 μηνῶν ἀτρύτους ἀγῶνας, τέλος πάντων κατωρθώσαμεν ὅ,τι κατωρθώσαμεν· ἠνοίξαμεν τὸ χρηματιστήριον ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἐφέραμεν ξένα κεφάλαια, καὶ ὅμως μᾶς λέγουν, τὸ ἔργον σας εἶνε ἀτελὲς, εἶσθε ἄξιοι μομφῆς διατί; διότι δὲν ἐπράξατε καλλίτερον· ὠφείλατε, ἀντὶ νὰ ὠφελήσητε τὸ δημόσιον ἓν ἑκατομμύριον, ἔπρεπεν νὰ τὸ ὠφελήσητε πλείονα, ἀφοῦ ὅλοι ἀπέτυχον, ἀφοῦ εἰς τὴν Εὐρώπην οὔτε μᾶς ἐγνώριζον, οὔτε μᾶς ἀπεδέχοντο, ἀφοῦ τὰ χρηματιστήρια ἦσαν κλειστὰ, ἀφοῦ οὐδεὶς προσεφέρετο· τίνι τρόπῳ νὰ πράξωμεν τὸ θαῦμα αὐτό; Κύριοι, ἐγὼ ἤμην ὑπὲρ τῆς ἐκδόσεως ἐπ’ ὀνόματί μας τοῦ ὅλου δανείου, ἀλλὰ δὲν ἐνεκρίθη τὸ σύστημα αὐτὸ, δὲν ἐγένετο παραδεκτὸν διὰ λόγους σπουδαιοτάτους, διότι πρώτην φορὰν παρουσιαζόμεθα εἰς τὴν Εὐρώπην, ἄγνωστοι οἰκονομικῶς, αἱ ἀξίαι ἡμῶν οὐδεμίαν εἶχον κυκλοφορίαν ἐκεῖ, ἤμεθα διαγεγραμμένοι, οὐδεὶς μᾶς ὑπεστήριζε, καὶ εἰς τὸν τόπον ἐδῶ οὐδεὶς μᾶς ἐδάνειζεν. Ἦτο κίνδυνος ἐν ἀποτυχίᾳ, ὄχι κίνδυνος ἀπωλείας τιμῆς, ἦτο κίνδυνος μείζων· ἐὰν εἰς τὴν ἔκδοσιν ἀπετυγχάνομεν, τὸ ζήτημα τῆς τιμῆς ἤθελεν εἶσθαι ὀλιγώτερον κακὸν, ἠθέλομεν μείνει ἄνευ λεπτοῦ, ὑπὸ τὸ βάρος τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἄνευ πόρων, ἄνευ μέσων καὶ ὑπὸ τὸ βάρος πλείστων ἀναγκῶν καὶ τοῦ φόβου μελλουσῶν περιπλοκῶν· καὶ ὅταν τὸ δάνειον ἐπετεύχθη, ἐπίστευον, ὅτι ἤθελον μᾶς συγχαρῆ, ἀποβλέποντες εἰς τὸ ἀποτέλεσμα· ἀλλ’ ἀντὶ τούτου ζητοῦσι νὰ μᾶς μεμφθῶσι, διότι δὲν κατωρθώσαμεν νὰ κερδήσωμεν πλείονα, καὶ πόσα πλείονα; Κατ’ αὐτὸν τὸν ἰσχυρισμὸν, καὶ ὁ Κ. Τρικούπης δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένος· ἡ τράπεζα μᾶς ἐδάνεισε π. χ. 30,000,000 εἰς γραμμάτια, χρεωστοῦμεν νὰ τῆς τὰ ἀποδώσωμεν πρὸς ἐξόφλησιν καὶ πρὸς ἐξαγορὰν τῶν γραμματίων τοῦ χρέους ἡμῶν· ἀλλ’ ἡ Τράπεζα ἔθεσεν εἰς κυκλοφορίαν 63,000,000 γραμμάτια, κατὰ τὸν νόμον δὲ δικαιοῦται ἐν ὁμαλῇ καταστάσει νὰ κυκλοφορῇ τεσσαράκοντα ἑκατομ. Ἐπληρώσαμεν 30,000,000, ἵνα ἐξαγοράσωμεν τὰ πλεονάζοντα ἐν κυκλοφορίᾳ Τραπεζικὰ γραμμάτια, ἀλλὰ ταῦτα ἀναβαίνουσιν εἰς 23 ἑκατομ. μόνον, πλέον τῶν ὅσων δύναται νὰ κυκλοφορῇ, τῶν 40,000,000· ἀποσύρει τὰ 23 ἐπὶ πλέον, ἀλλ’ ἐπληρώθη διὰ 30,000,000· ἐπληρώθη λοιπὸν πλείονα τοῦ δέοντος καὶ πλείονα τῶν ὅσων ἐκυκλοφόρησε περισσοτέρων γραμματίων; ἐκέρδισε διὰ τοῦτο πολλὰ ἑκατομ. καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἔπρεπε νὰ πληρώσωμεν, καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ πληρώσωμεν τὰ χρέη μας, ἵνα μὴ κερδίσῃ ἡ Τράπεζα; Τοιοῦτοι εἰσὶν οἱ προταθέντες καθ’ ἡμῶν ὑπολογισμοί. Λοιπὸν εἶσθε ὑπεύθυνοι, διότι ὁ συνδυασμὸς, τὸν ὁποῖον ἐδέχθητε, καὶ ἄλλος δὲν ἠδύνατο νὰ γίνῃ, ἔδωκε κέρδος εἰς τὴν Τράπεζαν; καὶ ἀπορῶ διὰ τὸν κύριον Τρικούπην, ἄνθρωπον σπουδαῖον, ἐννοοῦντα καλλίτερον ἡμῶν καὶ γνωρίζοντα ταῦτα καὶ τὰς ἀνάγκας μας καὶ τὰ μέσα μας, ὅστις συμμορφοῦται μὲ ἰδέας τῶν νέων ἐκείνων, οἵτινες ἄπειροι καὶ μὴ γνωρίζοντες τὴν ἱστορίαν, τὰς ἀνάγκας καὶ τὴν θέσιν τοῦ τόπου, νομίζουσιν, ὅτι πράττουσί τι συντάσσοντες ἄτακτα καὶ κακόζηλα γυμνάσματα, πῶς κατέφυγεν εἰς ἐπιχείρημα ἐντελῶς κοινὸν, καὶ ἀντὶ νὰ ἐξετάσῃ κατ’ οὐσίαν τὴν ὑπόθεσιν, ἀντὶ νὰ σταθμίσῃ τὰς περιστάσεις καὶ τὰς δυσκολίας καὶ τὴν πραγματικὴν ἀξίαν τοῦ ἔργου, ἠρίθμησεν ἑκατομμύρια ἐπὶ ἑκατομμυρίων, διὰ νὰ ἀποπλανήσῃ τὴν κοινὴν γνώμην· ἐρωτῶ, ἐὰν ἐκέρδισαν οἱ ἀναλαβόντες τὸ δάνειον ἑκατομμύρια, ὅπως λέγουν, κατά τί τοῦτο ἐπιβαρύνει ἡμᾶς; Ἐνθυμήθητε τὰ συμβεβηκότα εἰς τὸ δάνειον τῶν 25 ἑκατ. Ἡ Κυβέρνησις, βιαζομένη νὰ θεραπεύσῃ σπουδαίας ἀνάγκας, προσέθηκε τόκον 1% καὶ προμήθειαν, νομίζω, 4%, καὶ ἀπὸ τὴν ἀγορὰν ταύτην ὁ ἀγοραστὴς ὠφελήθη ἑκατομμύρια· συνέλαβε τότε τις τὴν ἰδέαν νὰ κατηγορήσῃ τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ κέρδος τοῦ ἀγοραστοῦ; Καὶ, κύριοι, μᾶς κατηγοροῦν, ἐνῷ κατωρθώσαμεν νὰ ἔχωμεν χρήματα ἐν ἀνάγκῃ, καὶ διὰ τοῦ περιορισμοῦ τῶν κυκλοφορούντων γραμματίων ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος νὰ ἐκπέσῃ, ἐνῷ πέραν τῶν ὅρων τοῦ νόμου καὶ παρὰ τὰς ὑποχρεώσεις τὰς ἐπιβαλλομένας ὑπ’ αὐτοῦ ἐδώκαμεν ἑκατομμυρίων ὠφέλειαν, ἀλλὰ διότι δὲν κατωρθώσαμεν νὰ κερδίσουν ὀλιγώτερα οἱ ἐπιχειρήσαντες τὴν ἔκδοσιν τοῦ δανείου. Κύριοι, ἐζητοῦμεν νὰ καταργήσωμεν τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ὄχι δι’ ἑαυτὴν, ἀλλὰ διὰ τὰς κακὰς συνεπείας της ἐπὶ τῶν συναλλαγῶν. Εἰς τὴν Γαλλίαν ἡ ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία ὑπάρχει καὶ τὰ γραμμάτια ὑπερτιμῶνται, διότι τὸ μέταλλον πλεονάζει, διότι τὰ γραμμάτια μετ’ ὀλίγον ἀποσύρονται, καὶ αἱ κακαὶ συνέπειαι τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐλαττοῦνται, δὲν εἶναι ὑπερβολικαὶ, ὅταν τὰ ἐν κυκλοφορίᾳ γραμμάτια δὲν ὑπερβαίνουν τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐμπορίου. Καὶ βλέπετε, κύριοι, ὅτι διὰ τῆς ἐξοφλήσεως, ἀποσυρθέντων 20 ἑκατ. τραπεζικῶν γραμματίων, ὑπετιμήθη ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος, ἔφθασεν εἰς τὸ ἄρτιον, ἢ εἰς μικρὰν διαφοράν· καὶ ἐννοῶ, ὅτι πρὸς τοῦτο συντελεῖ καὶ ἡ ἐποχὴ, καθ’ ἣν ἀφθονία τοῦ νομίσματος προέρχεται ἐκ τῆς ἐξαγωγῆς τῶν προϊόντων ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ μὅλα ταῦτα αὐτὸ μόνον δὲν ἤρκει, ἐὰν τὰ γραμμάτια δὲν περιωρίζοντο· καὶ διὰ τὸ μεταλλικὸν ἐφροντίσαμεν, ἐν ἀνάγκῃ, διατηρήσαντες καὶ τὰ ἑκατομμύρια τὰ ἐν τῇ Τραπέζῃ ἀποτεταμιευμένα, καὶ ἀκόμη νὰ ἔχωμεν τὸ μεταλλικὸν τοῦ μὴ πραγματοποιηθέντος δανείου, ἵνα θεραπεύσωμεν πᾶσαν ἀνάγκην, ἐὰν παρουσιασθῇ. Ἠδυνάμεθα νὰ πραγματοποιήσωμεν τὸ δάνειον, καὶ νὰ πληρώσωμεν τὸν σκοπὸν τοῦ νόμου, διότι, καθὼς σᾶς εἶπον προχθὲς, διὰ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ ὑπολοίπου τοῦ δανείου, καὶ διὰ τῶν 6,000,000, τὰ ὁποῖα κατεθέσαμεν εἰς τὴν Τράπεζαν, ἀποτελεῖται τὸ ἀναγκαῖον ποσὸν πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας· ἀλλ’ ἐγὼ δὲν νομίζω ὀρθὸν τοῦτο, καὶ διὰ τοῦτο, ἐγὼ τουλάχιστον, δὲν ἔσπευδον· νομίζω, ὅτι τὰ χρήματα εἶναι καλὸν νὰ χρησιμοποιηθῶσι πρὸς παραγωγικοὺς καὶ ὠφελίμους ἄλλους σκοποὺς, διότι ἐπὶ τέλους ἔχομεν ἀνάγκην νὰ καλύψωμεν τὸ ἔλλειμμα τοῦ προϋπολογισμοῦ. Δὲν ἐπεσπεύσαμεν λοιπὸν νὰ πραγματοποιήσωμεν τὸ δάνειον, διότι δὲν ἠθέλαμεν νὰ βαρυνθῇ τὸ ταμεῖον μὲ νέους τόκους, πρὸς θεραπείαν ἀνάγκης οὐχὶ τοσούτῳ ἐπιβλαβοῦς· περιεμένομεν τὴν ἔλευσιν ὑμῶν, ἵνα ἀποφασίσητε πρὸς τί θὰ χρησιμεύσῃ, πρὸς σκοπὸν τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, ἢ πρὸς ἄλλον. Ἐὰν δεχθῇ ἡ Βουλὴ νὰ πραγματοποιηθῇ τὸ μὴ πραγματοποιηθὲν δάνειον διὰ τὴν συγκοινωνίαν ἢ ἄλλα ἔργα ἐπωφελῆ, θέλομεν ἐλαττώσει πρῶτον κατὰ μέγα ποσὸν τὸ ἔλλειμμα, τὸ ὁποῖον ἐπιβαρύνει τὸν προϋπολογισμὸν, διότι ὁ τόκος θέλει οὕτω πληρωθῆ ἀπὸ τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας, καὶ θέλομεν ἐμμέσως αὐξήσει τοὺς πόρους τοῦ τόπου διὰ τῆς ἐπιτευχθείσης βελτιώσεως. Κύριοι, οἱ πίνακες τοῦ Κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν εἶχον δι’ ἐμὲ ἀξίαν μεγίστην· πρῶτον ἐφίμωσαν τὰ στόματα τῶν κακολόγων καὶ συκοφαντῶν, καὶ εἶναι σπουδαῖον νὰ πεισθοῦν οἱ πολῖται, ὅτι οἱ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τὴν τιμὴν νὰ ἦναι ἐπὶ κεφαλῆς αὐτῶν καὶ νὰ κυβερνῶσι, δὲν εἶναι προδόται τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους, οὔτε οἱ σπαταλῶντες τὴν περιουσίαν αὐτοῦ· καὶ ἀγνοῶ διατὶ ἡ ἀντιπολίτευσις εἰς τὸν κύριον ὑπουργὸν, ὁ ὁποῖος συνετέλεσε νὰ ἐκριζώσῃ τὰς ψευδεῖς αὐτὰς φήμας, δὲν ἀπένειμε τοὺς ἀνήκοντας ἐπαίνους. Εἶναι ἀξιέπαινος ὁ κύριος ὑπουργὸς, διότι πρόῤῥιζα ἀνέτρεψε πλάνην, τὴν ὁποίαν ἐντέχνως διέδοσαν, καὶ ἥτις σπουδαίως ἤθελε βλάψει τὰ συμφέροντα τῆς πατρίδος πιστευθεῖσα, ὅτι ἀληθῶς σφετερίζονται τὰ Δημόσια χρήματα. Ἔχουσιν ὅμως καὶ ἑτέραν ἀξίαν πολὺ σπουδαίαν οἱ πίνακες τῶν ἐλλειμμάτων, διότι μᾶς ἀποδεικνύουσιν, ὅτι ταῦτα εἶναι ἐλλείμματα τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, εἰς τὰς ὁποίας περιήλθομεν, εἶναι δὲ παρηγορητικὸν αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἤδη ἀνακαλύπτομεν· καὶ εἰς ἄλλα ἔθνη τὰ αὐτὰ συμβαίνουσι. Προχθὲς ἐξήταζον τί γίνεται εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ Γαλλίαν· ἀπήντησα, ὅτι εἰς αὐτὴν τὴν συνετωτάτην Ἀγγλίαν ἐντὸς διαστήματος 29 ἐτῶν ὑπῆρχον ἐλλείμματα κατὰ τὰ ἑπτὰ ἔτη, ἕνεκα ἐκτάκτων περιστάσεων. Εἰς δὲ τὴν Γαλλίαν δύο χρόνους μόνον ὑπῆρχεν ἰσοζύγιον ἐπὶ εἴκοσιν ἐννέα ἔτη, προῆλθε δὲ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ τρόπου τῆς συντάξεως τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ ἐκ τῆς εὐκολίας, ἣν ἔχουν διὰ πιστώσεις. Ἀπὸ τὰ 1872 μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης τρία συμβεβηκότα σπουδαῖα ἔλαβον χώραν ἐν Ἑλλάδι, ἡ μεταβολὴ τῆς δυναστείας, τὰ Κρητικὰ καὶ τὰ ἐνεστῶτα, τὰ ὁποῖα κατέστρεψαν καὶ προϋπολογισμὸν καὶ ἰσοῤῥοπίαν. Δέκα ἑπτὰ ἔτη διήλθομεν ἐν ὀδύναις, ταλαιπωρίαις καὶ περιπλοκαῖς, καὶ νομίζετε, ὅτι εἰς συμβεβηκότα τοιαῦτα δὲν ἕπονται οἰκονομικαὶ ἀνωμαλίαι, ἐπὶ μακρὸν δὲν συνοδεύει ταύτας ἡ ἀταξία ὡς πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν; Ἀλλὰ τοῦτο δὲν μὲ ἀπελπίζει, διότι εἶναι διαβατικὴ ἡ κατάστασις αὕτη· εἶμαι μάλιστα, ὡς εἶπεν εἷς φίλος μου, ἐνθουσιασμένος ὑπὲρ αὐτῆς, διότι εἶναι προϊὸν ἱερῶν ὑποθέσεων αἱ ὁποῖαι, ἂν δὲν ἔδωκαν καρποὺς ἔτι πλήρεις ἔσωσαν, ὅμως τὴν τιμὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἠσφάλισαν τὰς ἐλευθερίας της· μὴ ἀποδίδετε λοιπὸν εἰς κανένα τὴν κατάστασιν αὐτήν. Ἀλλὰ συμφωνῶ καὶ ἐγὼ, ὅτι τὴν κατάστασιν αὐτὴν πρέπει νὰ θεραπεύσωμεν ὄχι προσωρινῶς, ἀλλὰ ῥιζικῶς, καὶ πρὸς τοῦτο θέλετε ἰδεῖ ἀπὸ τὸν ὑποβληθησόμενον προϋπολογισμὸν, ὅτι ἐνησχολήθημεν, ἀλλὰ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ φθάσωμεν ἀμέσως εἰς ἀποτελέσματα πλήρη· ἐκεῖ ὅμως τείνομεν, διὰ τῆς προσθήκης δὲ φόρων καὶ οἰκονομιῶν προσπαθοῦμεν νὰ ἐπανέλθῃ ὁ τακτικὸς προϋπολογισμὸς εἰς ἰσοῤῥοπίαν, ἀλλ’ οὐχὶ ἀμέσως. Ἠπόρησα προσέτι διατί ὁ κ. Τρικούπης μᾶς ἐμέμφθη, ἰσχυρισθεὶς, ὅτι, διὰ νὰ δεσμεύσωμεν τὴν ἐλευθέραν κρίσιν καὶ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἐνηργήσαμεν ἐκ τῶν προτέρων προβιβασμοὺς, ἀλλ’ ὁ κ. Χ. Τρικούπης ἦτο σύμφωνος μὲ ἡμᾶς τὸ παρελθὸν ἔτος, καὶ σᾶς παραπέμπω εἰς τὴν ὁμιλίαν του, κατακεχωρισμένην εἰς τὸν ἀριθμὸν 30, 6 10βρίου 1878 τῆς «Ὥρας»· ἐκεῖ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ὁ Κύριος Τρικούπης λέγει, εἴμεθα σύμφωνοι μὲ τὴν Συμπολίτευσιν ν’ ἀναβιβασθῇ ὁ στρατὸς τῆς εἰρήνης εἰς 18 ἢ 19 χιλιάδας, θέλομεν τὸν ἀριθμὸν αὐτὸν οὐχὶ ὡς προσωρινὸν, ἀλλ’ ὡς μόνιμον δύναμιν τῆς Ἑλλάδος, θέλομεν νὰ χρησιμεύσῃ ὡς κρηπὶς τῆς περαιτέρω ἀναπτύξεως τοῦ στρατοῦ· δέχομαι ἑπομένως τοὺς προβιβασμοὺς ὡς συνέπειαν ἀναπόφευκτον, δὲν θέλω ὅμως, λέγει ὁ κ. Τρικούπης, προσωρινὸν μέτρον, ἵνα μὴ λάβωσι χώραν προβιβασμοὶ πλέον τοῦ δέοντος, καὶ τοὺς ὁποίους κατόπιν δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ διορθώσωμεν. Οἱ προβιβασμοὶ ἐγένοντο ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ διοργανισμοῦ τοῦ ἐπὶ ταῖς βάσεσιν αὐταῖς συνταχθέντος· εἴμεθα σύμφωνοι μὲ τὸν κ. Τρικούπην ἀπὸ πέρυσι, καὶ ὅμως μᾶς κατηγορεῖ σήμερον. Κύριοι, μετὰ τὰ τελευταῖα συμβεβηκότα ἐν τῇ Ἀνατολῇ, τὴν κατάκτησιν, ἡ ὁποία ἔθετεν ἐν ἴσῃ μοίρᾳ τοὺς ὑπ’ αὐτὴν λαοὺς καὶ ἠδιαφόρει διὰ τὴν ἀτομικότητα αὐτῶν, καὶ καθ’ ἣν οἱ λαοὶ ἕνα σκοπὸν μόνον εἶχον καὶ μίαν ἀπαίτησιν ἐπανελάμβανον ἐκ συμφώνου, τὴν ἀπαίτησιν καλλιτέρας κυβερνήσεως καὶ διοικήσεως, διεδέχθη ἡ ἀναγνώρισις τῶν φυλετικῶν ἀτομικοτήτων καὶ φυλετικῶν αὐτονομιῶν· νέα λοιπὸν παρουσιάζεται κατάστασις πραγμάτων, νέαι ἀνάγκαι, καὶ νέα ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος ἀποκατέστη· ἐν δὲ εἰρήνῃ καὶ ἐν ἐλευθερίᾳ, πιστεύσατε, αἱ περιπέτειαι καὶ οἱ κίνδυνοι ὑπάρχουσι, καὶ χείρονες ἴσως· μὴ ἀμφιβάλλετε δὲ, ὅτι οἱ λαοὶ αὐτοὶ, νέοι καὶ σφριγῶντες, ἔχουσι βιαιότερον τὸν ὀργασμὸν οὐ μόνον τῆς ὑπάρξεώς των, ἀλλὰ τῆς ἐνισχύσεως καὶ τοῦ μεγαλείου, καὶ θέλει ἀναπτυχθῆ φυσικῶς ἡ νέα αὐτὴ κατάστασις, καὶ ἀντικαταστήσει τὴν ἀδιαφορίαν τῆς κατακτήσεως ἡ ἐπίμονος καὶ ἐμπαθὴς προσπάθεια τῆς ἀποῤῥοφήσεως. Εἶναι ἀδυναμία τῶν νέων λαῶν, οἱ ὁποῖοι ἀναφαίνονται εἰς τὸν ὁρίζοντα, νὰ μὴ εὐχαριστῶνται μὲ τὸ ὑπάρχον ἀγαθὸν, ζητοῦσι τὸ κρεῖττον· εἴθε νὰ ἐννοήσουν ὅλοι, ὅτι, μένοντες ὅπου ἐτάχθησαν καὶ ἐντὸς τῶν ἀνηκόντων αὐτοῖς, θέλουσιν ἑτοιμάσει παρὸν καὶ μέλλον ἀγαθὸν, διότι τότε, ἐν εἰρήνῃ καὶ ἁρμονίᾳ συμβιοῦντες, θέλουν αὐξήσει καὶ ἑτοιμάσει τὸ μέλλον τῆς Ἀνατολῆς μέγα, εὐτυχὲς καὶ λαμπρόν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀμφιβάλλω, φοβοῦμαι δὲ, ὅτι ἡ ἐν τῇ εἰρήνῃ καὶ τῇ ἐλευθερίᾳ πάλη, ἐξ ἀντιζηλίας καὶ ἀνταγωνισμοῦ, θέλει ὑπάρξει μᾶλλον τραχεῖα· ἀνάγκη λοιπὸν πρώτη ἡ φυλὴ ἡμῶν νὰ ἐργασθῇ ὑπὲρ τῆς συντηρήσεως καὶ ὑπάρξεώς της ὡς φυλῆς Διὰ τοῦτο, τὰς ἐνεργείας πρέπει νὰ ἐκτείνωμεν μέχρι τοῦ τελευταίου ἕλληνος, καὶ ἕκαστος ἕλλην νὰ ἐννοήσῃ, ὅτι πρέπει νὰ ἐργάζηται, ἀποβλέπων, ὅπου καὶ ἂν εὑρίσκηται, διὰ τὸ ὅλον τοῦ ἑλληνισμοῦ. Κύριοι, ἐντεῦθεν δὲν ἀναγγέλλω, οὔτε συμβουλεύω ἐπαναστάσεις, συμμαχίας ἢ πόλεμον· νομίζω μάλιστα ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν ἐκ τῶν προτέρων ν’ ἀποφαινώμεθα περὶ συμμαχιῶν καὶ νὰ συζητῶμεν ποίας νὰ προτιμῶμεν, ἐνῷ οὐδὲν σπουδαῖον προσφέρομεν ἔτι, εἰς μεγάλην μάλιστα συμμαχίαν. Ἰδίως ἤδη ἔχομεν ἀνάγκην νὰ συντηρήσωμεν ἑαυτοὺς, ὡς εἶπον, ὡς φυλὴν ἀκεραίαν, καὶ ἐντεῦθεν νὰ ἑτοιμάσωμεν τὸ πεδίον, αὐτὸ ἐννοεῖ ὁ Βασιλικὸς λόγος· θέλομεν δὲ ἑτοιμάσει πρὸς τοῦτο τὸ πεδίον, ἀσχολούμενοι ἐνδελεχῶς ὑπὲρ τῆς ἠθικῆς ἀναπτύξεως τοῦ τόπου καὶ ὑπὲρ τῆς ἐνισχύσεως αὐτοῦ, οὐχὶ ἵν’ ἀπειλήσωμεν τὰς μεγάλας Δυνάμεις, ἀλλ’ ἵνα ἐνισχυθῶμεν· συμβουλεύει ὁ μέγας πολιτικὸς τῆς Ἑλλάδος ὁ Θουκυδίδης: τὸ ἀντίπαλον δέος εἶναι τὸ μόνον πιστὸν εἰς συμμαχίαν. Οὕτω θέλομεν μετὰ τῶν γειτόνων ἐν εἰρήνῃ ἀπολαύσει τῶν ἰδίων, ἂν ἐφαρμόσωμεν τὴν συμβουλὴν καὶ ἐνσπείρωμεν ἀντίπαλον δέος πρὸς ἐκείνους, οἵτινες θέλουν νὰ μᾶς ἀποῤῥοφήσουν, παραγνωρίζοντες τὰ δικαιώματά μας· ἰδοὺ διατί παραπονοῦμαι κατὰ τῶν μορφῶν καὶ ὕβρεων, αἱ ὁποῖαι ἐγείρονται ἑκάστοτε· δὲν παραπονοῦμαι διότι ὑβρίζουσιν ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἢ διὰ τοῦ τύπου, διότι μᾶς ἐπικρίνουν, μᾶς εἶναι τοῦτο ἐντελῶς ἀδιάφορον, εἶναι δικαίωμά των· ἀλλὰ παραπονοῦμαι καὶ δὲν συγχωρῶ νὰ ἐπικρίνουν τὰ συμφέροντα καὶ τὴν τιμὴν τῆς πατρίδος· αὐτὸ ὁμολογουμένως βλάπτει θανασίμως, διότι διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπὸν, διὰ νὰ πραγματοποιήσωμεν τὸ πρόγραμμά μας, ἔχομεν ἀνάγκην κοινῆς συμπράξεως. Ἵνα δυνηθῶμεν νὰ συντηρήσωμεν τὴν φυλήν μας ἀκεραίαν καὶ διατρέξωμεν πλῆρες τὸ στάδιον ἡμῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, πρέπει νὰ συνεργασθῶμεν ἅπαντες, καὶ οἱ συνεργασθησόμενοι μεθ’ ἡμῶν ἀνάγκη νὰ ἔχωσι πλήρη πεποίθησιν καὶ ἐμπιστοσύνην εἰς ἡμᾶς· Ἀλλ’ ὅταν ἡμεῖς σπεύδωμεν κατασυκοφαντούμενοι καὶ παρουσιαζόμενοι ὡς ἐξώλεις καὶ προώλεις, ὡς ἄνθρωποι εἰς τὰ ἴδια καταγινόμενοι καὶ περὶ οὐδενὸς ἄλλου φροντίζοντες ἢ διὰ νὰ καταστρέψωμεν τὴν πατρίδα, ἵνα κερδήσωμεν ἐκ τῶν ναυαγίων της, ὅταν παρουσιάζωμεν τὴν Ἑλλάδα ὡς οὐδὲν ἔχουσαν, γυμνὴν καὶ τετραχηλισμένην, τίς θέλει ἐμπιστευθῆ εἰς ἡμᾶς καὶ συμπράξῃ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ μεγάλου ἔργου; Ἔχομεν ἀνάγκην ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης καὶ πεποιθήσεως· ἂς κατηγορῶσι τὴν διοίκησιν, ἂς λέγουν, ὅτι πταίομεν ἡμεῖς, ὅτι σφάλλομεν, ἂς λέγωσιν ὅτι εἴμεθα ἔνοχοι· ἂς μὴ παρουσιάζωσιν ὅμως τὴν πατρίδα γελοίαν καὶ εἰς ἀπελπιστικὴν πάντοτε κατάστασιν, Καὶ εἰξεύρετε ποῦ μὲ ὤθησεν ἡ κατάστασις αὕτη; εἰς τὸ νὰ λυπῶμαι διότι εἰς τὴν Εὐρώπην ἤρχισαν καλλιεργοῦντες ἐπιμελέστερον τὴν γλῶσσαν ἡμῶν· ἐὰν ἀναγινώσκωσι περὶ τῶν Ἑλληνικῶν τὰ παρ’ ἡμῶν γραφόμενα καὶ λεγόμενα, θέλουσι καταληφθῆ ὑπὸ ἀπελπισίας· προετίμων νὰ τηρήσω μόνον τὰς ἐντυπώσεις, τὰς ὁποίας λαμβάνουσιν οἱ ξένοι παρ’ ἡμῶν, ἐξετάζοντες τὰ πράγματά μας ἄνευ πάθους, ἄνευ συμφέροντος καὶ διαστροφῶν. Ἰδοὺ τί ἀνέγνωσα προχθὲς εἰς ἐφημερίδας· διακεκριμένος Βουλευτὴς πολίτης Ἄγγλος, ὁ κ. Σώλεφεβρ, ὁμιλῶν περὶ Ἑλλάδος, ἰδοὺ τί εἶπεν. «Ὁ κατὰ νοῦν ἀναπολῶν τὸ δυσχερὲς τῆς θέσεως καὶ ὅσα ἔπαθεν ἡ Ἑλλὰς ὑπὸ τὸν ἐφιάλτην τοιούτου βασιλέως, πρέπει ἀληθῶς νὰ θαυμάσῃ ἐπὶ τῇ προόδῳ της. Σήμερον κατέχει θέσιν ὑψηλὴν ἐν τῇ χορείᾳ τῶν πεπολιτισμένων ἐθνῶν. Οὐδαμοῦ ὑπάρχει ἀσφαλεστέρα ἡ ἐλευθερία ἡ προσωπικὴ καὶ ἡ τῆς δημοσιογραφίας· οὐδαμοῦ πληρεστέρα ἡ ἀνεξιθρησκεία· οὐδαμοῦ ἐπιτυχεστέρα ἡ συνταγματικὴ κυβέρνησις. Ἀνέβησαν εἰς περιωπὴν μοναδικὴν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν ἐθνῶν· ἐκάθηραν καὶ ἀποκατέστησαν τὴν ὡραιοτάτην αὐτῶν γλῶσσαν.» Δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσω ἐγὼ τὸ ἀκριβὲς τῆς ἐκτιμήσεως αὐτῆς, μὲ ἀρκεῖ ὅτι οἱ ξένοι, οἱ περὶ ἡμῶν σκεπτόμενοι καὶ ἐνεργοῦντες, οὕτως ἐκτιμῶσι τὴν Ἑλλάδα· τοιαύτη τῆς Εὐρώπης εἶναι ἡ γνώμη, τοῦτο εἶναι μέγιστον κέρδος δι’ ἡμᾶς. Διατί ἡμεῖς τὴν ἰδέαν αὐτῶν προσπαθοῦμεν νὰ καταστρέψωμεν; Ὁ Καρτέσιος, νομίζω, ἔλεγεν, ὅτι ἕκαστος ἄνθρωπος εἶναι εὐχαριστημένος μὲ τὴν διάνοιάν του· ἡ ἀδυναμία αὐτὴ παρ’ ἡμῖν, νομίζω, εἶναι μεγαλειτέρα· ἕκαστος ἡμῶν ἔχει τὸ σχέδιόν του καὶ πιστεύει μᾶλλον εἰς αὐτό. Ἰδοὺ ἡ πρώτη πηγὴ ἀντιπολιτεύσεως. Εἶναι τοῦτο ἀδυναμία ἐθνική· προσθέσατε ἤδη τὰ παράπονα τῶν ἀποτυχιῶν, τὸν φθόνον, τὰς ἀνάγκας, ἵνα ἐννοήσητε διατί περὶ ἡμᾶς ἐσχηματίσθη σφαῖρα ἀπελπισίας καὶ παραπόνων· εἴμεθα ἐντελῶς ἀπηλπισμένοι περὶ ἡμῶν, οὐδὲν ἀνακαλύπτομεν καλὸν ἐν τῷ τόπῳ γινόμενον ἢ ὑπάρχον, βλέπομεν τὰ πάντα μαῦρα, διότι οἱ μὲν ἐν καλῇ τῇ πίστει νομίζουν, ὅτι ὅ,τι πράττεται ἐκτὸς τοῦ σχεδίου των γίνεται κακῶς, οἱ ἄλλοι, διότι δὲν δύνανται νὰ ἱκανοποιήσουν τὰ συμφέροντα καὶ ἐπιθυμίας των· οὕτω κυλιόμεθα ἐντὸς σφαίρας δηλητηριασμένης, ἐντεῦθεν τὸ ἐκ τῆς ἀπελπισίας μέγα κακὸν τῆς ἀποθαῤῥύνσεως καὶ τῆς ἀτονίας πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντος· ἐγὼ θὰ διορθώσω τὸ Ῥωμαίϊκο; ἀπαντᾷ ἕκαστος, προκειμένου περὶ ἐκπληρώσεως καθήκοντος, διότι τὸ ῥωμαίικο διατελεῖ ἐν ἀπελπισίᾳ. Ὅταν ἓν Ἔθνος φθάσῃ εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν, κυριευθῇ ἀπὸ τοιαύτην ἀμφιβολίαν, ἀπὸ τοιαύτην διανοητικὴν σύγχυσιν, καταντᾷ ἐπιῤῥεπὲς εἰς πᾶσαν παρεκτροπήν, δέχεται εὐκόλως πᾶσαν κακὴν ἢ καλὴν ἰδέαν, παρουσιασθεῖσαν ὡς ἄγγελον σωτηρίας. Ἀπόδειξις ἡ πρωτεύουσα, ἡ ὁποία ἐξέλεξατο τὸν Μακράκην, τὸν ὀπαδὸν τοῦ μηδενισμοῦ· τοῦτο δὲν εἶναι ἀπόδειξις τῆς κακῆς διανοητικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου; Κύριοι, ἤθελον λυπηθῆ εἰς ἄκρον, τὸ ὁμολογῶ, καὶ ἂς εἴπῃ ὁ κύριος Λομβάρδος, ὅτι προδίδω τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα, ἤθελον λυπηθῆ εἰς ἄκρον, ἐὰν εἰσηρχόμεθα εἰς τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου, ὅπως κατ’ ἀρχὰς προσεκλήθημεν. Ὁ κ. Τρικούπης ἐξέθεσε θεωρίας στοιχειώδεις πολλὰς περὶ πολιτικῆς, περὶ σχέσεως τῶν ἐθνῶν, ἀλλ’ ἐλησμόνησε, ὅτι οἱ ὡραῖοι λόγοι καὶ τὰ καλῶς συντεταγμένα ἔγγραφα μόνα δὲν ἀρκοῦσιν. Ἡ θέσις τῶν λαῶν κανονίζεται ἀπὸ τὴν χρησιμότητα καὶ τὴν ἰσχὺν αὐτῶν· ἐνθυμεῖσθε, ὅτε ἡ Εὐρώπη εὑρέθη ἀνίσχυρος ἐσχάτως, χάριν τῶν ἐν τῷ κέντρῳ αὐτῆς περιπλοκῶν, ἡ Ῥωσσία ἔσχισεν αὐτογνωμόνως τὴν συνθήκην, τὴν ὁποίαν ἡ Εὐρώπη ἅπασα ὑπέγραψεν ἐν Παρισίοις· ἡ Ῥωσσία δὲ κατόπιν ἀναγκάζεται νὰ σχίσῃ τὴν συνθήκην, τὴν ὁποίαν αὐτὴ συνέταξεν εἰς ἅγιον Στέφανον. Καὶ ἤθελον ἐρωτήσει τὸν ἔντιμον φίλον μου κ. Τρικούπην, εἰς τὰ 1867, ὅταν αὐτὸς, διακεκριμένος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, διηύθυνε τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν, καὶ ὅλοι ὁμοφώνως συνειργαζόμεθα, τί κατωρθώσαμεν; τὸν συνασπισμὸν τῆς Εὐρώπης κατὰ τῆς Κρήτης. Διηύθυνε καὶ ἐπὶ τῆς Οἰκουμενικῆς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν· τί κατώρθωσε καὶ τότε; τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ καθεστῶτος βελτιωμένου, τὸ ὁποῖον δὲν πληροῖ τὸν σκοπὸν ἡμῶν, τὸ ὁμολογῶ. Αἱ προσπάθειαι λοιπὸν τοῦ ἐξόχου αὐτοῦ διπλωμάτου τῆς Ἑλλάδος μᾶς ἤγαγον εἰς αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα. Ἀνεχώρησε, κύριοι, ἐντεῦθεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν διὰ τὸ Βερολῖνον, μὴ ἔχων τὰ ἐφόδια, τὰ ὁποῖα χορηγεῖ ἡ συμμετοχὴ εἰς τὸν πόλεμον, μὴ ἔχων τὰ διπλώματα, τὰ ὁποῖα ἐπισημοποιοῦσι τὰ αἵματα καὶ αἱ θυσίαι, ἀλλὰ κρατῶν μόνον ὑψηλὴν τὴν σημαίαν τοῦ 21. Ἠξεύρετε ποία εἶναι ἡ σημαία τοῦ 21; ὄχι τὸ καθεστὼς βελτιωμένον, ἀλλ’ ἡ ἐπανάστασις, ἡ ἀπαίτησις τῆς ἑνώσεως. Ἐὰν εἰσήρχετο ὁ ἀντιπρόσωπος ἡμῶν εἰς τὸ Συνέδριον, διὰ νὰ ὑπογράψῃ ὡς Κυβέρνησις, διὰ νὰ ὑπογράψῃ ὡς Κράτος, ἤθελεν ὑπογράψει τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ καθεστῶτος βελτιωμένου, καὶ δὲν ἠδύνατο ἄλλως νὰ πράξῃ ἢ νὰ ὑπογράψῃ τὴν ἀναγνώρισιν τῆς κατακτήσεως, μὲ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς βελτιώσεως· οὕτως ὅμως ἠρνεῖτο τὴν σημαίαν τοῦ 1821, τὴν ὁποίαν εἰς τὰ πεδία τῆς Θεσσαλίας καὶ τῆς Ἠπείρου ἀνεγνώρισε καὶ παρεδέχθη ἡ Εὐρώπη· ὡς Ἕλληνες, καλούμενοι ν’ ἀποφασίσωμεν περὶ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, μίαν γνώμην ἠδυνάμεθα νὰ ἐκφράσωμεν, μίαν σημαίαν νὰ κρατῶμεν, τὴν τοῦ 1821· ἤθελεν εἶσθαι προδοσία νὰ εἰσέλθωμεν ἄλλως· εὐτυχῶς δὲν εὑρέθημεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀποφασίσωμεν καὶ νὰ ψηφοφορήσωμεν ἡμεῖς, ὅτι ἀναγνωρίζομεν τὴν ὑπάρχουσαν θέσιν τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, ἀρκεῖ νὰ βελτιωθῇ διὰ διοικητικῶν μεταῤῥυθμίσεων. (Εὖγε.) Ἰδοὺ, κύριοι, πῶς ἐννοῶ ἐγὼ τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ δὲν ἐννοῶ βεβαίως οὔτε πόλεμον, οὔτε ἐπαναστάσεις νὰ ἐνεργήσωμεν· ὀφείλομεν νὰ ζῶμεν ὡς καλοὶ γείτονες, νὰ συνεργαζώμεθα φιλικῶς, πρὸς κοινὴν πρόοδον· ἀλλ’ ὅταν προσκαλούμεθα ἡμεῖς νὰ ἀποφασίσωμεν, νὰ γνωμοδοτήσωμεν περὶ τῆς τύχης τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, μίαν ἐπιθυμίαν, μίαν εὐχὴν δυνάμεθα νὰ ἐκφράσωμεν, μίαν ἐνέργειαν δυνάμεθα νὰ συμβουλεύσωμεν, τὴν τοῦ 1821. Ἦτον εὐτυχὴς λοιπὸν ὁ κύριος Δηλιγιάννης, ὁ ὁποῖος ἀπῆλθε καὶ ἐπανῆλθε μὲ τὴν σημαίαν τοῦ 21 ἀκηλίδωτον (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων). Ἐὰν ἀνεχωροῦμεν ἐκ Βερολίνου, συντασσόμενοι πρὸς τὴν ἡττηθεῖσαν γνώμην, ἠθέλομεν ἐπανέλθει μὲ τὰς τρεῖς δυνάμεις συμμάχους, εἶπεν ὁ κ. Λομβάρδος· ἀφήσαμεν τὴν συμμαχίαν αὐτῶν, καὶ ἐζημιώθημεν. Τόσον εὐθηνὰ ἀποκτῶνται αἱ συμμαχίαι; Εἰς συμβούλιον μεγάλων δυνάμεων προτείνεται μία γνώμη, καὶ ἡττᾶται· οἱ συνταχθέντες μετ’ αὐτῆς ἀμέσως συγκροτοῦσι πλήρη συμμαχίαν, καὶ εὐθὺς οἱ σύμμαχοι σπεύδουν νὰ ἔλθουν μὲ πλοῖα καὶ στρατοὺς, ἵνα ὑποστηρίξουν τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ὅμως ἦσαν ἡ ἀναγνώρισις τοῦ καθεστῶτος βελτιωμένου! Αὐτὰ λέγονται σπουδαίως; Ἀλλὰ τί πράττετε, ἢ τί ἐνεργεῖτε ἔκτοτε; Δὲν μᾶς εἴπετε, τί κατωρθώσατε! Δὲν μᾶς παρουσιάζετε ἔγγραφα. Δὲν βλέπετε τί πράττομεν; ἀλλ’ εἰσὶ καταφανῆ. Εἰς τὴν Εὐρώπην ὑπεβάλαμεν καθαρὰν τὴν ἀπαίτησίν μας καὶ ἐκρατήσαμεν ἀνοικτὴν τὴν σημαίαν μας. Ἡ Εὐρώπη ἀνεγνώρισεν, ὅτι πρέπει ἐν μέρει νὰ ἱκανοποιηθῇ ἡ Ἑλλὰς, ὅτι πρέπει νὰ εὐχαριστήσῃ καὶ αὐτὴν χάριν τῆς εἰρήνης καὶ τοῦ συμφέροντος ἀμφοτέρων τῶν γειτόνων λαῶν, καὶ καθιέρωσεν ἑπομένως νέον καθεστὼς, παρεδέχθη νέαν διόρθωσιν· δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἡ διόρθωσις αὕτη θέλει πραγματοποιηθῆ. Ἡ Εὐρώπη, ἀναγνωρίσασα τὴν ἀνάγκην, ὑπεχρεώθη καὶ νὰ πραγματοποιήσῃ αὐτήν· ἡ Εὐρώπη σπουδάζει, καὶ δὲν παίζει μὲ τὴν τύχην τῶν μικρῶν ἐθνῶν· διότι ἡ Εὐρώπη δὲν θέλει ν’ ἀποδείξῃ ὡς μὴ σοβαρῶς μελετήσασα τὰ πράγματα, καὶ ὡς μὴ σπουδαίως σκεφθεῖσα, καὶ νὰ ἐγκαταλείψῃ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἡ ἰδία ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον διὰ τὴν εἰρήνην τῆς Ἀνατολῆς καὶ τὴν ἱκανοποίησιν τῆς Ἑλλάδος. Ἡ Εὐρώπη σπουδάζει, δὲν θέλει καταδεχθῇ ποτὲ νὰ καταστραφῇ τὸ ἔργον της· εἰς αὐτὸ συνετελέσαμεν καὶ ἡμεῖς, καὶ προσεπαθήσαμεν νὰ μὴ δώσωμεν αἰτίαν, ὥστε ν’ ἀποφύγῃ τὰς ὑποχρεώσεις της· συμφέρον ἔχομεν νὰ κρατῶμεν ὑπόχρεων αὐτὴν, ὑπεύθυνον ἠθικῶς. Ἐὰν ὑποστηρίζουν ἄλλοι, ὅτι ἔπρεπε νὰ μεταχειρισθῶμεν τὴν βίαν κατ’ αὐτῆς, διότι ἄλλα δὲν ἔχομεν μέσα, ἡμεῖς κηρυττόμεθα ἀνίκανοι καὶ ἀκατάλληλοι πρὸς τοῦτο, οὔτε ἱκανὸν καὶ τελεσφόρον δὲ εἶναι τὸ ἐφόδιον τῶν ἀναμνήσεων, τὰς ὁποίας μᾶς ἐσύστησαν. Ἠξεύρετε τί εἶπε τελευταῖον ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ, ὁμιλῶν εἰς ὁμήγυρίν τινα; οἱ Ἀνατολικοὶ λαοὶ ὁμοιάζουσιν, εἶπεν, ἵππον ὡραῖον πρὸς θεωρίαν, ἀλλ’ ἀνίκανον πρὸς ἵππευσιν· ἡ ὡραιότης ἡμῶν εἶναι αἱ ἀναμνήσεις, μᾶς λείπει ἡ ἰσχύς· τὸ πρόγραμμά μας διέγραψε λοιπὸν ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας· ἂς ἐργασθῶμεν οὐχὶ ἵνα περιμείνωμεν, διότι ἔχομεν μέλλον, ἀλλ’ ἵνα ἐνεργήσωμεν ἐν ἰσχύϊ, ὅταν αἱ περιστάσεις τὸ ἀπαιτήσωσι, καὶ μὴ εὑρεθῶμεν ἀνέτοιμοι. Ἰδοὺ, κύριοι, πῶς ἐννοῶ ἐγὼ τὰ καθ’ ἡμᾶς, καὶ μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι οἱ λαοὶ τῆς Ἀνατολῆς δὲν θὰ μεθέξωσι σπουδαίως τῆς ἀποκαταστάσεως αὐτῆς· δι’ αὐτῶν θέλει λυθῆ ἐν εἰρήνῃ καὶ τῇ προστασίᾳ τῆς Εὐρώπης τὸ ζήτημα τὸ Ἀνατολικὸν, καὶ ἕκαστος λαὸς θέλει καταταχθῆ ἀναλόγως τῆς ἀξίας καὶ τῆς ἰσχύος του. Βλέπω ὑφισταμένην καὶ ἀναγνωριζομένην τὴν ἀνάγκην τῆς λύσεως· ἡ λύσις διὰ τῶν μεγάλων Δυνάμεων, ὡς ἐῤῥέθη ἐσχάτως, εἶνε κατ’ ἐμὲ πολιτικὴ ἀποτυχοῦσα, λύσις τοιαύτη φέρει πρὸς πόλεμον γενικὸν, πρὸς καταστροφὰς ἀνυπολογίστους. Πρὸς τοὺς λαοὺς, ἐστὲ βέβαιοι, θέλουσι προσφύγει, καὶ τότε οὗτοι πρέπει νὰ ὦσιν ἕτοιμοι· δὲν σᾶς λέγω ἕτοιμοι κατὰ τῆς Εὐρώπης, δὲν σᾶς λέγω ἕτοιμοι κατὰ τῆς Τουρκίας· ἀλλ’ ἕτοιμοι, ἵνα μὴ καθυστερήσωσιν εἰς τὰς ἐνδεχομένας περιστάσεις καὶ συμβεβηκότα. Ἰδοὺ τί ἐπράξαμεν καὶ πῶς ἐσκέφθημεν καὶ πῶς ἐνεργοῦμεν. Δὲν ἠρνήθημεν διὰ τῆς ψήφου καὶ διὰ τῆς συμπράξεώς μας τὴν σημαίαν τοῦ 21, ἐφροντίσαμεν δι’ ὅλων τῶν μέσων, ὥστε οἱ ἀναδεχθέντες νὰ λύσωσι τὸ ζήτημα, οἱ ἀναλαβόντες τὴν ἠθικὴν ὑποχρέωσιν αὐτοῦ, νὰ μὴ λάβωσιν εὔλογον αἰτίαν ἀποφυγῆς· αὐτὴ εἶνε ἡ κεντρικὴ ἰδέα, ἡ ὁδηγοῦσα τὴν πολιτικήν μας, καὶ ὀφείλομεν αὐτὴν τὴν πολιτικὴν ν’ ἀκολουθήσωμεν μέχρις ἐσχάτων, μέχρις ὅτου ἀπελπισθῶμεν, ἀλλὰ νὰ τὴν ἀκολουθήσωμεν ἐγρηγοροῦντες· ὅταν δὲ, κύριοι, ἀπελπισθῶμεν, ὅταν ἐγκαταλειφθῶμεν, τότε μόνον ὀφείλομεν νὰ σκεφθῶμεν τί νὰ πράξωμεν. Τὸ κατ’ ἐμὲ, νομίζω, ὅτι τότε πρέπει ἀληθῶς νὰ πράξωμεν. Ἰδοὺ ἐγώ, ὅστις δὲν εἶμαι διπλωμάτης, λέγω ἐκ τῶν προτέρων τὴν γνώμην μου. Κύριοι, οὐδὲν ἄλλο ἔχω νὰ προσθέσω, διότι οὐδὲν νεώτερον θὰ ῥηθῇ, θὰ ἐπαναληφθῶσι τὰ αὐτὰ, καὶ συμβεβηκότα ἐπιτόπια· πρὸς ὅλα ταῦτα δὲν ἔχω σκοπὸν ν’ ἀπαντήσω. Ἐχρεώστουν ν’ ἀκολουθήσω τὸν συνάδελφόν μου καὶ νὰ συμπληρώσω τὴν ὁμιλίαν του, ἥτις ἄλλως ἦτο πλήρης καὶ οὐδεμίαν εἶχεν ἀνάγκην συμπληρώσεως. Ἐξεύρετε ὅμως διατί ὡμίλησα; διότι ἐφοβούμην μήπως καὶ πάλιν κατηγορηθῶ, ὅτι ὕβρισα τὴν Βουλὴν μὴ ἀπαντήσας· διὰ τοῦτο ἠναγκάσθην νὰ σᾶς ἀπασχολήσω καὶ ἐγώ. Μένει, κύριοι, εἰς ὑμᾶς ἤδη ν’ ἀποφασίσητε· εἴθε νὰ ἐκλέξητε τὸ καλλίτερον. (Χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου.)

§49ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἀφοῦ, κύριε Πρόεδρε, ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισε πρέπον καὶ ἁρμόζον εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα νὰ προκαλέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης κατὰ τὴν συζήτησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ἀφοῦ ἡ μακρὰ αὐτὴ συζήτησις ἔθιξε ζητήματα τόσον σπουδαῖα καὶ σοβαρὰ, ἐνόμιζον, ὅτι ὠφείλομεν καὶ ἡμεῖς οἱ νεώτεροι, πρὸς δικαιολόγησιν τῆς ψήφου ἡμῶν, νὰ λάβωμεν τὸν λόγον καὶ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν Βουλὴν τὰ αἰσθήματα καὶ τὰς ἰδέας, αἵτινες μᾶς ἐμπνέουσι, καὶ διὰ τοῦτο σᾶς παρεκάλεσα πρό τινων ἡμερῶν νὰ μὲ ἐγγράψητε. Ἀλλὰ, κύριε Πρόεδρε, τόσα ἐῤῥέθησαν ἔκτοτε, ὥστε ἐν πάσῃ πεποιθήσει φρονῶ, ὅτι ἡ Βουλὴ καὶ ἡ κοινωνία ἐμόρφωσαν ἤδη πεποίθησιν περὶ τοῦ ζητήματος, ὅπερ μᾶς ἐπασχολεῖ, καὶ πάντες ἐγνώρισαν ποῦ ἔγκειται ἡ ἀλήθεια καὶ τὸ συμφέρον τοῦ τόπου. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ σπεύσωμεν πλέον εἰς τὴν ἀπόφασιν, τὴν ὁποίαν ἀνυπομόνως ἀναμένει ἡ κοινωνία, καὶ ἑπομένως παραιτοῦμαι τοῦ λόγου.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κορωναῖος.

§51ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Εἶναι ἀργά· ἔχω πολλὰ νὰ εἴπω.

§52ΠΟΛΛΟΙ. Ἀπόψε, ἀπόψε.

§53ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Ἐπειδὴ βλέπω καὶ ἐγὼ ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκουράσθη, παραιτοῦμαι τοῦ λόγου. (Θόρυβος.)

§54Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Κύριοι, ἐπεθύμουν νὰ λάβω τὸν λόγον, ἀλλὰ δυστυχῶς οὔτε ὁ χρόνος τὸ ἐπέτρεπεν, οὔτε ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐγγεγραμμένων μοὶ ἄφινε θέσιν. Εἶμαι λοιπὸν ἠναγκασμένος ἤδη νὰ ὁμιλήσω λίαν συντόμως· εἶμαι δὲ πρὸς τοῦτο ὑποχρεωμένος, διότι δὲν ἐπιθυμῶ γνῶμαι, τὰς ὁποίας ἐξήνεγκον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νὰ παρεξηγῶνται, οὐδὲ γεγονότα, πρὸς τὰ ὁποῖα συνεδέθη τὸ ὄνομά μου, νὰ μὴ ἀναφέρωνται ἀκριβῶς. Ἐκτὸς τούτων, εἶχον σκοπὸν νὰ ὁμιλήσω ἰδίως ἐπὶ τοῦ Οἰκονομικοῦ ζητήματος, διότι τοῦτο θεωρῶ τὸ σπουδαιότερον καὶ ζωτικώτερον διὰ τὸν τόπον ζήτημα· θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε λοιπὸν νὰ καταδαπανήσω ἓν τέταρτον ὥρας ἐκ τοῦ πολυτίμου χρόνου τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ ἐλπίζω, ὅτι θέλει τὸ πράξει μετ’ εὐμενείας, ἀφοῦ δεκατέσσαρας ὅλας ἡμέρας ἐξεδράμομεν καὶ μέχρι τῆς Ζουλουλάνδης, καὶ μέχρι τῆς Παλαιστίνης, καὶ ὡμιλήσαμεν καὶ περὶ πάντων καὶ παντοίων. Ὁ ἀξιότιμος Πρωθυπουργὸς εἶπε σήμερον, ὅτι εἶναι παρηγορητικὸν, ὅτι τὰ ἐλλείμματα τοῦ προϋπολογισμοῦ πηγάζουσιν ἐκ τῶν ἐξωτερικῶν ἀντιπερισπασμῶν, εἰς οὓς εὑρέθη πρὸ δεκαπενταετίας ἡ Ἑλλὰς, προσέθηκε δὲ, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην νὰ συντηρήσωμεν τὴν φυλὴν ἡμῶν. Ἀμφότερα, κύριοι, εἶναι ἀκριβῆ καὶ ἀληθέστατα· ἀλλ’ ἵνα διατηρήσωμεν τὴν φυλήν μας, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ πράξωμεν ὅ,τι πρέπει, πρέπει νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἐπανορθώσωμεν καὶ διαῤῥυθμίσωμεν τὰ οἰκονομικά μας. Ἀλλὰ διὰ τῶν διαρκῶν ἐλλειμμάτων, τὰ ὁποῖα δὲν ἀποδίδω οὔτε εἰς τὴν ἐνεστῶσαν Κυβέρνησιν, οὔτε εἰς τὰς παρελθούσας, καὶ τῶν ὁποίων ἡ πηγὴ τῷ ὄντι εἶναι οἱ ἐξωτερικοὶ ἀντιπερισπασμοί, εἰς τοὺς ὁποίους ἡ μικρὰ ἡμῶν χώρα ὑπέκυψεν, ἀδύνατον νὰ ἐπανορθωθῶσι τὰ οἰκονομικά. Ἀλλὰ τὰ ἐλλείμματα ταῦτα, ἂν ἐξακολουθήσωσιν, δύνανται νὰ ἐπιτρέψωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ φροντίσῃ περὶ τῆς συντηρήσεως τῆς φυλῆς ἡμῶν; δὲν τὸ πιστεύω, κύριοι. Ἔχομεν λοιπὸν, κατ’ ἐμὴν γνώμην, τὸ σπουδαιότερον καθῆκον νὰ φροντίσωμεν περὶ τῆς οἰκονομικῆς καταστάσεως τοῦ τόπου. Οὐ μόνον κατὰ τὰς παρελθούσας Συνόδους ἐπέστησα τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τοῦ σπουδαίου τούτου ζητήματος, οὐ μόνον ἐπέκρινα τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἐνήργει δαπάνας, τὰς ὁποίας δὲν ἐθεώρουν ἀναγκαίας, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ Οἰκουμενικῇ ἀκόμη Κυβερνήσει προσεπάθουν ν’ ἀποφύγωμεν τὰς δαπάνας τὰς πρὸς ἐπίφασιν· ἐὰν δὲ τὰ μέλη τὰ νέα τῆς Βουλῆς δὲν γινώσκουσι καλῶς τὴν ἔννοιαν τῆς λέξεως ἐπίφασις, εἶναι ἀνάγκη νὰ τὴν μάθωσι, διότι ἡ λέξις αὕτη ἐπεβάρυνε καὶ ἐπιβαρύνει τὸν προϋπολογισμὸν μὲ πολλὰ ἑκατομμύρια. Κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἔκτακτον Σύνοδον δὲν κατηγόρησα τὴν Κυβέρνησιν δι’ ἄλλο τι, ἀλλὰ μόνον διὰ τὰς πρὸς ἐπίφασιν δαπάνας· ἄλλα μέλη τῆς ἀντιπολιτεύσεως κατέκριναν δι’ ἄλλους λόγους τὴν Κυβέρνησιν, ἐγὼ ὅμως περιωρίσθην μόνον καὶ μόνον εἰς τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα, διότι, ὡς ὀρθῶς ἔλεγέ τις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου χθὲς, ἕκαστος ἔχει τὴν αὐτοτέλειάν του, τὴν ἀνεξαρτησίαν του· ἕκαστος τῷ ὄντι ἔχει τὴν αὐτονομίαν τῆς διανοίας του, τὴν αὐτονομίαν τῆς θελήσεώς του, καὶ δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος ν’ ἀποδέχηται τὰς ἰδέας τῶν ἄλλων, τὰ δόγματα τῶν ἄλλων, διότι εἰς σημεῖόν τι δύναται νὰ συναντηθῇ μετ’ αὐτῶν. Καὶ κατὰ τὰς μακρὰς ταύτας συνδιαλέξεις ἢ μελέτας δὲν συνεμερίσθην, κύριοι, τὰς κατηγορίας, αἱ ὁποῖαι ἀπεδόθησαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ μετὰ θάῤῥους διισχυρίζομαι, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος δὲν ἐπρόδωκε τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου. Ἰσχυρίζομαι, ὅτι δὲν ἔκαμε κατάχρησιν εἰς τὴν διαπραγμάτευσιν τοῦ δανείου, ἀλλὰ ἐπιμένω εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν ἔκτακτον Σύνοδον ἐξήνεγκον, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον δὲν ἔδωκε προσοχὴν εἰς τὸν περιορισμὸν τῶν δαπανῶν, καὶ ἠδύνατο, κύριοι, νὰ πράξῃ τοῦτο. Ἀπὸ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1878 παρέστησα εἰς τὸν ἀξιότιμον πρόεδρον τοῦ Ὑπουργείου, ὅτι περιττὸν εἶναι νὰ ἐξακολουθῇ ἡ Ἑλλὰς διατηροῦσα στρατὸν τόσον, ὅσον διετήρει τότε, διότι ἔβλεπον, ὅτι ἡ ἐποχὴ τῆς ἐνεργείας, ὅτε ἐπλησίαζεν ἡ Σύνοδος τοῦ Βερολίνου, εἶχεν ἤδη παρέλθει καὶ ἦτον ἄσκοπος· ἄσκοπον ἐθεώρησα καὶ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἔκτακτον Σύνοδον τὴν ἐξακολούθησιν τῶν δαπανῶν τούτων τῶν πρὸς ἐπίφασιν γινομένων, καὶ ἀνέφερα καὶ δαπάνας τινὰς, ἐπὶ τῶν ὁποίων εἷς Ὑπουργὸς μοὶ ἀντέταξεν, ὅτι αὐτὰ εἶναι φροῦδα· ἐξηκολούθησα ὅμως καὶ ἐξακολουθῶ ἔχων τὴν ἰδέαν, ὅτι πρέπει ν’ ἀκολουθήσωμεν σύστημα οἰκονομιῶν. Φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι σήμερον δὲν εἶναι ἐποχὴ πλέον προπαρασκευῶν πρὸς ἄμεσον ἐνέργειαν, φρονῶ, ὅτι, ἐὰν πρόκηται περὶ τῆς ἠρέμα παρασκευῆς, καὶ περὶ αὐτῆς δὲν εἶναι ἤδη καιρός. Εἶναι δὲ καιρὸς νὰ σκεφθῶμεν περὶ οἰκονομιῶν, διὰ νὰ συντηρήσωμεν τὸ ὑπάρχον. Προβλέπω δὲ, ὅτι, ἐὰν ἐξακολουθήσωμεν οὕτω βαδίζοντες, θέλομεν πέσει εἰς βάραθρον οἰκονομικὸν, ἐντὸς τοῦ ὁποίου θὰ κατακλυσθῇ καὶ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος. Δὲν θεωρῶ, κύριοι, τὸ Ὑπουργεῖον οὔτε ἄξιον εἰσαγωγῆς εἰς δίκην, οὔτε ἄξιον ἐξελεγκτικῆς ἐπιτροπῆς, διότι οὐδὲν μὲ πείθει, ὅτι ἔπραξέ τι κατὰ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου, ἄξιον νὰ προκαλέσῃ τὴν εἰς δίκην εἰσαγωγήν του ἢ τὴν σύστασιν ἐξελεγκτικῆς ἐπιτροπῆς. Ἐκφράζω τὴν πεποίθησίν μου, καὶ ἀδιαφορῶ, ἐὰν ἡ πεποίθησίς μου αὕτη εὐχαριστῇ ἢ ὄχι τινὰς τῶν ἀντιπολιτευομένων. Ἐπεδίωξα πάντοτε τὴν πραγματοποίησιν τῶν πεποιθήσεών μου καὶ ἠδιαφόρησα, ἐὰν ἡ ἐπιδίωξις αὕτη ἠδύνατο νὰ βλάψῃ τὸ ἀτομικόν μου συμφέρον. Καὶ ἄλλοτε, ἀντιπολιτευόμενος μετ’ ἄλλων τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ ἀειμνήστου Δεληγεώργη, δὲν ἀπεδέχθην τὴν σύστασιν ἐξελεγκτικῆς ἐπιτροπῆς, διότι ἐθεώρουν αὐτὴν ἄδικον· ἐζημιώθην δὲ τὰ μέγιστα, διότι τὸ περιστατικὸν ἐκεῖνο μὲ ἀπεστέρησε πολυτίμου πολιτικοῦ φίλου.

§55Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§56ΜΙΛΗΣΗΣ. Τότε ἐγγράψατε καὶ ἐμέ.

§57Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Ἐὰν δὲν συμφωνῶ πρός τινας ἀντιπολιτευομένους, ἐὰν δὲν ἀποδέχωμαι ὅλας τὰς κατηγορίας....

§58ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ. Κύριε πρόεδρε, θὰ μὲ ἐγγράψητε ὅμως ἐμὲ πρῶτον.

§59Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Εἶπον, ὅτι δι’ ἐμὲ εἶναι ἀδιάφορον· πρὸ παντὸς ἄλλου θέλω νὰ ἦμαι συνεπὴς πρὸς ἐμαυτόν. Ἐπειδὴ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἔκτακτον Σύνοδον ἐπέκρινα τὰς δαπάνας τὰς πρὸς ἐπίφασιν γενομένας, καὶ ἐπειδὴ βλέπω, ὅτι ἡ γνώμη μου δὲν ἀπεδέχθη, καὶ τὸ Ὑπουργεῖον ἐπιμένει ἀσπαζόμενον τὴν πρὸς ἐπίφασιν ταύτην πολιτικὴν, εἶμαι ἠναγκασμένος δι’ αὐτὸν τὸν λόγον νὰ μὴ δώσω ψῆφον ὑπὲρ αὐτοῦ· καὶ οὐχὶ ὑπὲρ τοῦ Ὑπουργείου τούτου μόνον δὲν θέλω δώσει ψῆφον, ἀλλὰ καὶ κατὰ παντὸς ἄλλου Ὑπουργείου, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀκολουθήσει τὴν πολιτικὴν τῶν πρὸς ἐπίφασιν δαπανῶν, θέλω δώσει ψῆφον ἐναντίαν. Ἐὰν ἔβλεπον, ὅτι τοὐλάχιστον κατὰ τὸ μέλλον ἤθελον ἀπόσχει τοιούτων δαπανῶν, ἠδυνάμην νὰ τροποποιήσω τὴν γνώμην μου· ἀλλὰ ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ βλέπω, ὅτι πρόκειται πάλιν περὶ παρασκευῶν καὶ παρασκευῶν. Δυστυχῶς ὁ τόπος δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν, κύριοι, νὰ δαπανᾷ ἀσκόπως, ἀλλὰ πρέπει νὰ φροντίσωμεν οὐχὶ βεβαίως τὸ ἔλλειμμα νὰ καλυφθῇ ἀμέσως, ἀλλὰ νὰ προσεγγίσωμεν τοὐλάχιστον, ὅσον εἶναι δυνατὸν, εἰς τὸ ἰσοζύγιον τοῦ προϋπολογισμοῦ.

§60ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε δύω λέξεις; Δὲν πρόκειται περὶ ἐκτάκτων δαπανῶν καὶ προπαρασκευῶν, ἀλλ’ ἀναλόγως τῶν μέσων μας λέγει ὁ Βασιλικὸς λόγος.

§61Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Συμφώνως λοιπὸν πρὸς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξα καὶ ἐν τῇ Οἰκουμενικῇ καὶ μετὰ τὴν Οἰκουμενικὴν καὶ ἐν τῇ ἐκτάκτῳ Συνόδῳ, ἀποκρούω πάσας τὰς πρὸς ἐπίφασιν δαπάνας. Ὅπως δὲν συμμερίζομαι, καθὰ σᾶς εἶπον, τὰς κατηγορίας, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο κατὰ τοῦ Ὑπουργείου, ὡς πρός τε τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, καὶ ὡς πρὸς ἄλλας, οὕτω δὲν συμμερίζομαι καὶ τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπροκάλεσαν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀποφανθῇ ἀπὸ τοῦδε ποία θέλει εἶσθαι ἡ πορεία της εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα. Νομίζω, ὅτι οἱανδήποτε ἐξήγησιν καὶ ἂν δώσῃ ἡ Κυβέρνησις, θέλει εἶσθαι βλαπτικὴ διὰ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου· καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, κύριοι, δὲν ἐπιθυμῶ νὰ καταναγκάσω τὴν Κυβέρνησιν τῆς πατρίδος μου καὶ νὰ τὴν φέρω εἰς δυσάρεστον θέσιν. Εἶπον, ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, ὅτι γνῶμαί τινες, ἃς ἐξήνεγκον ἐκ τοῦ βήματος τούτου, παρεξηγήθησαν. Ἐὰν αὐτὸ δὲν ἀπέβλεπεν εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος παρ’ ἡμῖν, ἤθελα σιωπήσει· ἀλλ’ ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐξήνεγκον, συνδέεται στενῶς πρὸς τὴν λειτουργίαν ταύτην, καὶ ἕνεκα τούτου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὴν ἀφήσω ἄνευ ἀπαντήσεως. Ὁμιλῶν περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, διῄρεσα αὐτὸ εἰς δύω διακεκριμένας περιόδους, τὴν περίοδον τὴν μέχρι τῆς 6ης 8βρίου 1878, ὅτε ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη περὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ Ὑπουργείου, καὶ εἰς τὴν ἐποχὴν τὴν ἀρχομένην ἀπὸ τῆς 6 8βρίου 1878 καὶ ἐξακολουθοῦσαν καὶ ἤδη. Ὁμιλῶν περὶ τῆς πρώτης, εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι συνταγματικὸν, δὲν εἶναι τακτικὸν, ὅτε ἓν Κοινοβούλιον ἀπεφάνθη καὶ ἐξήνεγκε ψῆφον, μάλιστα δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὲρ τῆς πολιτείας τοῦ Ὑπουργείου, ἕτερον Κοινοβούλιον νὰ ἐπανέρχηται καὶ ἐπιλαμβάνηται τοῦ ζητήματος τοῦ ἰδίου, καὶ νὰ θέλῃ νὰ ἐξενέγκῃ ψῆφον ἐπὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ ἐκείνη ἐψήφισε. Μοὶ ἀντέταξαν, ὅτι μόνον ἐπὶ ποινικῶν κατηγοριῶν ὁ νόμος ἀνέγραψε διάταξιν· γινώσκω κάλλιστα τοῦτο, καὶ τὸ ἀνέφερα ὅτε πρώτην φορὰν ὡμίλησα. Ἀληθῶς δὲ περὶ τῶν πολιτικῶν συζητήσεων δὲν ὑπάρχει νόμος, καὶ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ νόμος· ἀλλ’ ἀνωτέρα τοῦ νόμου εἶναι ἡ ἀΐδιος λογικὴ καὶ ἡ δικαιοσύνη· αὕτη δὲ ὑπαγορεύει, ὅταν πολιτική τις συζήτησις ἐπεραιώθη παρ’ ἑνὸς Κοινοβουλίου, ἡ συζήτησις αὕτη νὰ μὴ ἐπανέρχηται κυρίως καὶ οὐσιαστικῶς ἐνώπιον δευτέρου Κοινοβουλίου. Δύνανται ἐν παρόδῳ νὰ ἐπιφέρωνται κρίσεις· ἀλλ’ ἡ ἀπόφασις τοῦ Κοινοβουλίου δὲν δύναται νὰ προκαλῆται ἐπὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἔλυσεν ἕτερον. Ἀλλ’ ὑπεστήριξαν, ὅτι ὅ,τι εἶπον ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, τὸ εἶπον καὶ περὶ τοῦ ζητήματος τῆς λήξεως τῆς ἐκτάκτου Συνόδου. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές. Τὸ ζήτημα περὶ τῆς λήξεως τῆς ἐκτάκτου Συνόδου τὸ ἐθεώρησα ἀκέραιον καὶ δυνάμενον νὰ ὑποβληθῇ ὑπὸ τὴν ἡμετέραν βάσανον καὶ ἐξέτασιν, καὶ ὁ ἴδιος, κύριοι, τὸ ἐζήτασα, καὶ ὁ ἴδιος ἐξακολουθῶ νὰ ἔχω τὴν αὐτὴν γνώμην, ἣν εἶχον πρὸ 5 μηνῶν, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον δὲν ἔπραξε καλῶς, κηρύξαν τὴν λῆξιν τῆς Συνόδου κατὰ τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν τὸ ἔπραξε. Καὶ ἐπειδὴ πρόκειται πάλιν περὶ τῆς λήξεως τῆς ἐκτάκτου Συνόδου, δὲν ἠδυνήθη νὰ μετατρέψῃ τὴν γνώμην μου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰπὼν, ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ προσφύγῃ εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, διότι δὲν ἦτο προητοιμασμένη ἡ ἀπογραφή. Τοιοῦτος λόγος δι’ ἐμὲ δὲν εἶναι οὐσιώδης λόγος, διότι, ἀφοῦ ἡ Ἑλλὰς ἔζησεν ἐπὶ δεκαετίαν ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἀπογραφὴν, ἠδύνατο νὰ ζήσῃ καὶ μίαν ἔτι τετραετίαν. Δὲν ἐθεώρησα λοιπὸν παραγεγραμμένον τὸ δικαίωμα ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου τῆς λήξεως τῆς ἐκτάκτου Συνόδου, ἀλλ’ ἐξήνεγκον τὴν γνώμην, ἣν πάντοτε εἶχον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔπραξε καλῶς, θελήσατα νὰ ποιήσῃ χρῆσιν τῆς προνομίας ταύτης καθ’ ἣν στιγμὴν ἐποίησε χρῆσιν αὐτῆς. Ἀλλ’ εἰς τὴν ὁμιλίαν μου ἐκείνην, κύριοι, ἐξέθηκα τὸν λόγον, ὅστις ὑπεστήριζε τὴν παροχὴν τῆς λήξεως εἴτε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ γεννηθῇ, εἴτε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ὑπῆρχε, καὶ εἰς τῶν λόγων ἐκείνων ἦτο κυρίως ὁ λόγος, ὅτι ἡ Βουλὴ ἐκείνη δὲν ἠδύνατο νὰ δώσῃ Κυβέρνησιν. Ὁμιλῶν δὲ ἀπὸ τοῦ βήματος, τὸν αὐτὸν εἶπον λόγον, προσθέσας ὡς ἐπιβοηθητικὸν μόνον, ὅτι δὲν ἐγινώσκομεν τὸν λόγον, δι’ ὃν συνεκλήθη ἡ ἔκτακτος Σύνοδος. Τότε, κύριοι, ἐπῄνεσα τὸ Ὑπουργεῖον, εἰπὼν, ὅτι ἔπραξεν ἀξιοπρεπῶς, καταθέσαν τὴν παραίτησίν του ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως. Καὶ δὲν ἠδυνάμην, παρὰ νὰ ἐγκρίνω τὴν διαγωγὴν τοῦ Ὑπουργείου καὶ νὰ μὴ συμμερισθῶ τὴν ἑτέραν γνώμην, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον, καίτοι ἀπολέσαν τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς κατὰ τὰς ἀρχαιρεσίας, ὤφειλε, παρορῶν τοῦτο, νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον αὐτῆς καὶ ἐκθέσῃ τοὺς λόγους τῆς προσκλήσεως τῆς ἐκτάκτου Συνόδου. Ἐὰν ἡ ἀντιπολίτευσις ἤθελε ν’ ἀκούσῃ τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ὑπηγόρευσαν τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς ἐκτάκτως, ὤφειλε κατὰ τὰς ἀρχαιρεσίας νὰ μὴ δείξῃ τὸν ζῆλον ὃν ἔδειξεν. Ἐνθυμεῖσθε δὲ, ὅτι διὰ τὴν ψηφοφορίαν ἑνὸς ἀτυχοῦς γραμματέως δὶς ἢ τρὶς προέβημεν εἰς ψηφοφορίαν. Μετὰ τὸ γεγονὸς, τὸ ὁποῖον συνέβη εἰς ἐμὲ κατὰ τὸ 1871, φρονῶ, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον ἀξιοπρεπῶς ἔπραξε καταθέσαν τὴν παραίτησίν του, καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ καταναγκασθῇ νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Καὶ ὡς πρὸς τοῦτο, κύριοι, ὤφειλον νὰ δώσω τὴν ἐξήγησιν ταύτην, διότι ἐπιθυμῶ νὰ διατελῶσιν ἀκέραια ἡ αὐτοτέλεια τῆς διανοίας μου καὶ ἡ αὐτονομία μου. Δὲν ἐκτείνομαι περισσότερον· ἠθέλησα μόνον νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου καὶ νὰ ἐπανορθώσω παρεξηγήσεις, αἵτινες ἔλαβον χώραν δυστυχῶς ὡς πρός τινας τῶν γνωμῶν μου.

§62ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἀνέρχομαι τὸ βῆμα προκληθεὶς παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θέλω δὲ κάμει λόγον καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσωπικὸν ζήτημα· δηλῶ δέ, ὅτι ἐὰν θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις δι’ αὔριον, ἐπιφυλάσσομαι νὰ λάβω τὸν λόγον αὔριον, εἰ δ’ ἄλλως, ἐπιφυλάσσομαι εἰς τὸν προϋπολογισμὸν νὰ ἀπαντήσω εἰς τὰ γενικά. Ἀλλὰ εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπεν ἀναφορικῶς πρὸς ἐμὲ ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ τὰ ὁποῖα ἠμπορεῖ νὰ ἔκαμον αἴσθησιν, εἰς ταῦτα ὀφείλω νὰ ἀπαντήσω. Πρῶτον εἶπεν, ὅτι κατὰ τὰς δημοτικὰς ἐκλογὰς ἐγὼ ἔστειλα εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν τηλεγράφημα εὐχαριστήριον.

§63ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι εἰς ἐμέ.

§64ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Κατόπιν ἐδιόρθωσε τοῦτο, καὶ εἶπεν, ὅτι τὸ τηλεγράφημα ἐστάλη εἰς τὸν κ. Λούντζην, ὅστις, εἶπεν, εἶχεν ἐπιφορτισθῆ ν’ ἀνακοινώσῃ τοῦτο ἐκ μέρους μου εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ὁ κ. Ν. Λούντζης ἐὰν δὲν ἦναι ἐδῶ εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ εἶναι εἰς τὰς Ἀθήνας. Καὶ τότε ὁ κ. Λούντζης εὑρίσκετο εἰς Ἀθήνας, δι’ ὅλον δὲ τὸ διάστημα τῶν δημοτικῶν ἐκλογῶν ἀδιακόπως παρ’ ἐμοῦ ἐλάμβανε πληροφορίας παραπόνων κατὰ τῆς διαγωγῆς τῶν ἐν Ζακύνθῳ ἀρχῶν καὶ τῆς Κυβερνήσεως, τὰς ὁποίας ὁ κ. Λούντζης, μεταβαίνων συνεχῶς εἰς τὸν κ. Κουμουνδοῦρον, ἀνεκοίνωνε. Τοῦτο εἶναι τὸ ἀληθές. Ἦτο τοιαύτη ἡ ἐντύπωσις τὴν ὁποίαν εἴχομεν ἐν Ζακύνθῳ τότε, ὥστε εἴχομεν σχεδὸν πεποίθησιν ὅτι, ἕνεκα τῆς διαγωγῆς τῆς ἐξουσίας, θὰ ἐπήρχετο σύγκρουσις κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἐκλογῆς. Τοῦτο παρεμπόδισε καὶ προέλαβε κυρίως ἡ διαγωγὴ τῶν δικαστικῶν ἀρχῶν. Ἀναγγέλλων εἰς τὸν κ. Λούντζην τὸ ἐξαγόμενον τῆς ἐκλογῆς, προσέθετα· «διαγωγὴ ἀρχῶν ἀρίστη·» ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἦτο εὐχαριστήριον διὰ τὴν Κυβέρνησιν (θόρυβος). Ὅτε ὁ κ. Λούντζης μοὶ ἐμήνυσεν ὅτι τὸ τηλεγράφημα τὸ ἔδειξεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, εἶπον πρὸς τὸν νῦν ἐν τῇ Βουλῇ ἀδελφόν του «τὴν ἔκαμεν ὁ Νικόλαος, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶναι δύσκολον νὰ εἴπῃ, ὅτι καὶ τοῦ ἐξεφράσαμεν εὐχαριστήρια». Παραπονεῖται ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι δὲν τὸν ὑπεστηρίξαμεν ἐγὼ καὶ ὁ κ. Τρικούπης εἰς τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τῶν κινδύνων.

§65ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Περὶ τοῦ κ. Α. Πετιμεζᾶ εἶπον, ὄχι περὶ τοῦ κ. Τρικούπη.

§66Α. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Δὲν ἤμην χωροφύλαξ, ἤμην Βουλευτής, καὶ εἶχον νὰ ἐκπληρώσω ἐδῶ τὸ καθῆκόν μου.

§67ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν ἔπρεπε νὰ λησμονήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὴν ὑποστήριξιν ἣν ἀκριβῶς κατὰ τὴν στιγμὴν τῶν κινδύνων ἔλαβεν, ὄχι μόνον ἐδῶ μέσα εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ καὶ κἄπου ἀλλοῦ. Ποίαν ἄλλην ὑποστήριξιν ἀπαιτοῦσεν ἀπὸ ἡμᾶς ἀκόμη; Ἐνοοῦσεν ὅτι ἦτον ἀνάγκη νὰ πάρωμεν τὴν καραβίνα καὶ νὰ ὑπάγωμεν εἰς τὸ σπῆτί του; ἑπομένως, πιστεύω, ὅτι καὶ ὁ ἴδιος θὰ αἰσθανθῇ, ὅτι ἦτον ἄδικον τὸ παράπονον, τὸ ὁποῖον ἐξέφερε. Ἐξεπλάγην ὅταν ἤκουσα τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ εἴπῃ, ὅτι ἐγὼ τὸν ἐπεκρότησα ὅταν ἐπανῆλθεν ὁ στρατός, καὶ ν’ ἀναγινώσκῃ, πρὸς δῆθεν ἀπόδειξιν, τὰ στενογραφημένα πρακτικά, ἐξεπλάγην, διότι εἶχον τὴν συνείδησιν ἐναντίαν καὶ δὲν ἐπερίμενα τὸ τοιοῦτον, μάλιστα ἔπειτα ἀπὸ τὰς παρατηρήσεις, τὰς ὁποίας ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἔκαμα καὶ προχθές· εἶχον τὴν συνείδησιν ὅτι καὶ ἐδῶ καὶ ἀλλοῦ ὑπεστήριξα τὸ ἐναντίον, καὶ τότε, ὅπως γινώσκει ὁ κ. Πρωθυπουργός, οὐχὶ μόνον εἰς αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ ἐνώπιον αὐτοῦ τοῦ Ἡγεμόνος ἐξέφρασα καὶ ὑπεστήριξα τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ ἐπάνοδος τοῦ στρατοῦ εἶναί τι ἀσύγγνωστον, καὶ ὅτι θὰ βλάψῃ τὴν ὑπόληψιν καὶ τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Ὅταν δὲ ἦλθεν ἐδῶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν καὶ μᾶς ἀνέφερε τὰ τηλεγραφήματα περὶ τῆς ὑπογραφῆς τῆς ἀνακωχῆς, καὶ τότε ἐγὼ εἶπον «καὶ μετὰ τὰ τηλεγραφήματα αὐτά, ὁ στρατὸς πρέπει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐμπρός». Εἶναι ἐδῶ μέσα ὅλα εἰς αὐτὰ τὰ πρακτικά, καὶ εἶναι πασίγνωστα. Ἀλλὰ τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνωσεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, πᾶν ἄλλο λέγει, παρ’ ὅτι ἐγὼ συνεμερίσθην τὴν ἰδέαν τῆς ἐπανόδου τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅτι ἐπήνεσα δι’ αὐτὸ τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ὅποιος θέλει ἂς ἀναγνώσῃ αὐτὸ τὸ μέρος ὅλον, τοῦ ὁποίου τεμάχιον μόνον σᾶς ἀνέγνωσε, καὶ θὰ βεβαιωθῇ περὶ τούτου· εἶναι εἰς τὴν σελίδα τριακόσια τριάκοντα ἐννέα, διὰ νὰ μὴ σᾶς ἀπασχολήσω ἀναγινώσκων. Ἐφοβήθην εἰς ἐκείνην τὴν στιγμὴν ὅτι ἠμποροῦσε νὰ ἔλθῃ μία ψῆφος καταδικαστικὴ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, τὸ ὁποῖον κατ’ ἐμὲ δὲν ἐσύμφερε, καὶ ἔλαβον τὸν λόγον καὶ εἶπον, ὅτι δὲν ἦτο στιγμὴ νὰ ἐξετάζωμεν τώρα τὸ ζήτημα αὐτό. Ἀλλὰ τότε, καὶ ἀπὸ τότε ἕως τώρα, ἡ γνώμη μου εἶναι, ὅτι ἡ ἐπάνοδος τοῦ στρατοῦ ἦτο κακή· καὶ τοῦτο εἶναι τὸ μόνον ζήτημα εἰς τὸ ὁποῖον καὶ τότε καὶ τώρα διαφωνῶ μὲ τὸν φίλον μου καὶ ἀρχηγόν μου κ. Τρικούπην, ὡς ὀρθῶς τὸν ἀπεκάλεσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, διότι ἀληθῶς εἶναι ἀρχηγός μου, καὶ ἀρχηγὸς τῆς μερίδος εἰς ἣν ἀνήκω, καὶ τὸ ἀξίζει νὰ ἦναι, διότι ἀξίζει δι’ ἡμᾶς ὅλους, καὶ τὸ αἰσθάνεσθε καὶ σεῖς, καθότι μόλις αὐτὸς ἀνῆλθε τὸ βῆμα, σᾶς ὑπεχρέωσε νὰ λύσητε τὴν σιωπήν, τὴν ὁποίαν ἐκηρύξατε, ὅτι θὰ τηρήσετε καὶ ἐτηρήσατε καθ’ ὅλην τὴν δεκαπενταήμερον ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν βασιλικὸν λόγον συζήτησιν, ἀποδείξαντες μὲ τοῦτο, ὅτι οὐχὶ μόνον οἱ φίλοι τοῦ κ. Τρικούπη, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ οἱ ἐχθροί του αἰσθάνονται, ὅτι αὐτὸς μόνος ἀξίζει δι’ ὅλους τοὺς ἄλλους μαζύ, ὅσοι εἴμεθα ἐδῶ μέσα. Εἰς τὸ μόνον λοιπὸν ζήτημα εἰς τὸ ὁποῖον διαφωνῶ μὲ τὸν ἀρχηγόν μου, καὶ ὁσάκις οὗτος μοῦ λέγει: «κακὰ ὅπου ἐξῆλθεν ὁ στρατὸς, καλὰ ὅπου εἰσῆλθεν·» ἐγὼ τοῦ ἀπαντῶ: «καλὰ ὅπου ἐξῆλθε, κακὰ ὅπου εἰσῆλθε», νὰ εὑρεθῶ σύμφωνος μὲ τὸν κ. Πρωθυπουργόν; θὰ ἦτο ἀστεῖον. Δι’ ἓν ἄλλο θὰ παραπονεθῶ πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν· προχθὲς τὸν παρεκάλεσα, καὶ τὸν ἐπροκάλεσα σχεδὸν νὰ εἴπῃ, ποῖος ἀπὸ τοὺς διορισθέντας ὑπ’ ἐμοῦ δικαστὰς κατὰ τὸ 1875 διετέλει ὑπὸ κατηγορίαν· τοῦ εἶπον ὅτι ὀφείλει νὰ ἔλθῃ νὰ δηλώσῃ τοῦτο, διότι δὲν εἶναι καλόν, ἂν ὑπάρχῃ τοιοῦτος λειτουργὸς τῆς δικαιοσύνης, νὰ μὴν ἦναι γνωστός· καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐσιώπησεν ὡς πρὸς τοῦτο, ἐνῷ ἐνεθυμήθη ἄλλα περιστατικὰ πολὺ μικρότερα· ἡ σιωπή του αὕτη δίδει τὸ δικαίωμα εἰς ἐμὲ καὶ εἰς οἱονδήποτε ὑπὸ τῆς ἐκφράσεως αὐτῆς δυνάμενον νὰ προσβληθῇ, μοῦ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω, ὅτι ἐξετάσας ὁ κ. Πρωθυπουργός, εἶδεν ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπε τότε, δὲν ἦτο ἀληθές· ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς δικαιούμεθα νὰ τῷ εἴπωμεν, ἀφοῦ μᾶς εἶπε «προσέχετε εἰς ὅσα λέγετε», νὰ τοῦ εἴπωμεν: πρόσεχε καὶ ἀπὸ τὸ μέρος σου, ὅταν ἔρχεσαι ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου, νὰ λέγῃς τὴν ἀλήθειαν, καὶ πρόσεχε, ὅταν θέλῃς νὰ ἀναγινώσκῃς ἐδῶ πρακτικὰ, νὰ τὰ ἀναγινώσκῃς εἰλικρινῶς.

§68Γ. ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ. Δὲν πρέπει βεβαίως νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι ἡ ἀποστολὴ ἡμῶν ἐν τῷ σεβαστῷ τούτῳ περιβόλῳ εἶναι σπουδαία καὶ ὑψηλή, ἀφορῶσα εἰς τὴν ἀκριβῆ καὶ ἀπαρέγκλιτον ἐπαγρύπνησιν καὶ προάσπισιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἀπὸ πολλῶν ἤδη ἡμερῶν συζητεῖται τὸ σπουδαῖον καὶ τὰ συμφέροντα τῆς πολιτείας θῖγον πολιτικὸν ζήτημα ἐξωτερικόν τε καὶ ἐσωτερικὸν, δηλαδὴ οἰκονομικόν. Ἐκ τῶν ἐμβριθῶν καὶ σπουδαίων ἀγορεύσεων διαπρεπῶν ῥητόρων τοῦ Κοινοβουλίου τούτου, οἷον τῶν κυρίων Τρικούπη, Λομβάρδου, Ἀθανασίου Πετιμεζᾶ καὶ λοιπῶν, ἀναπτυξάντων καὶ ἐκτυλιξάντων δεόντως καὶ λίαν εὐγλώττως τὰ τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ ἐσωτερικοῦ ζητήματος, κατεδείχθη πασιφανῶς, ὅτι ἡ ἐνεστῶσα Κυβέρνησις κακῶς καὶ ἀδεξίως διεξήγαγεν ἀμφότερα τὰ ῥηθέντα ζητήματα, ὧν ἡ ἀξιοπρεπὴς καὶ πατριωτικὴ διεξαγωγὴ θὰ συνετέλει εἰς τὸ ἐθνικὸν μεγαλεῖον ἀφ’ ἑνὸς, καὶ εἰς τὴν ἐθνικὴν εὐημερίαν ἀφ’ ἑτέρου, ὡς ἐκ τῆς ἀναπτύξεως καὶ ἑδραιώσεως τῆς οἰκονομικῆς μας πίστεως. Προκειμένου ἐντὸς ὀλίγου νὰ ἐκφέρωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, πρέπει, κατ’ ἐμὴν ἰδέαν, ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ νὰ δώσωμεν αὐτὴν κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς καθαρᾶς συνειδήσεως, δηλαδὴ νὰ δώσωμεν ψῆφον ἀποδοκιμασίας, ἵνα μὴ μεταχειρισθῶ δριμυτέραν ἔκφρασιν, κατὰ τῆς ἀτασθάλου αὐτῆς μέχρι τοῦδε πολιτικῆς πορείας. Ἡ γνώμη μου αὕτη, ἣν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μετὰ θάῤῥους καὶ ἀπροκαλύπτως ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἐκφέρω ἐνώπιον ὑμῶν, διερμηνεύει τὸ ἐθνικὸν φρόνημα, τὴν κοινὴν γνώμην. Ὅτι ἡ γνώμη αὕτη, ἣν συμμερίζονται πάντες οἱ ὑπερήφανον καὶ ἀνεξάρτητον χαρακτῆρα ἔχοντες ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ συνάδελφοί μου, εἶναι ἡ ἀληθὴς ἔκφρασις τοῦ ἔθνους, καταδικάσαντος τὸ παρελθὸν, καταδεικνύεται ἐπισήμως ἐκ τῶν ἀρτίως διεξαχθεισῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν, αἵτινες ἀπέβησαν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἐπεμβάσης ἐν αὐταῖς σπουδαίως καὶ δυναστικῶς· δὲν ἐξετάζω δὲ ἐάν τινες τούτων, ἐπιλήσμονες γενόμενοι τῆς ἐντολῆς των, μετέβαλον φρόνημα. Περαίνω τὸν λόγον, πεποιθὼς καὶ ἐλπίζων, ὅτι ἡ Βουλή, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ τῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν δοθησομένης ψήφου ἐμπιστοσύνης, θὰ τηρήσῃ διαγωγὴν ἀῤῥενωπὸν, ἐμπρέπουσαν εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν αὐτῆς καὶ εἰς τὸν ὑψηλὸν προορισμόν της.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δύο προτάσεις ὑπεβλήθησαν, ἡ μὲν ὑπὸ τοῦ κ. Δουζίνα: «Ἡ Βουλή, θεωροῦσα μὴ προδικάζουσαν περὶ οὐδενὸς ζητήματος τὴν εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον ἀπάντησιν, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν»· ἡ δὲ ὑπὸ τοῦ κ. Ῥούφου: «Ἡ Βουλή, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν μέχρι τοῦδε πορείαν τῆς Κυβερνήσεως, προβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Θὰ θέσω τὴν πρότασιν τοῦ κ. Δουζίνα εἰς ψηφοφορίαν, διότι αὕτη μοὶ φαίνεται ἀπωτέρα.

§70ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγώ, κύριοι, νομίζω, ὅτι ἡ ὑποβαλλομένη πρότασις δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν περίστασιν· λέγει: μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἐνῷ ἡμεῖς εἴμεθα ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, διότι ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐπὶ 15 ἡμέρας, εἶναι ἐπὶ τοῦ σχεδίου τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ὅπερ εἶναι τὸ ἀντικείμενον τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις, εἶπεν, ὅτι θεωρεῖ τὸ ζήτημα τῆς ἀπαντήσεως ζήτημα ἐμπιστοσύνης· ἕνεκα δὲ τῆς προκλήσεως ταύτης, ἤρξατο ἡ γενικὴ συζήτησις. Τὸ θέμα λοιπὸν τῆς ψηφοφορίας εἶναι τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως, καὶ τοῦτο θὰ συζητηθῇ, νομίζω, καὶ θὰ ψηφισθῇ κατὰ παράγραφον. Δὲν ἔχει ἡ Κυβέρνησις τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ οὐδεμίαν ἄλλην ψῆφον ἀπὸ ἡμᾶς· νομίζω, ὅτι οὐδεμία Κυβέρνησις δύναται, ἐνῷ ἡ ἀντιπολίτευσις δὲν προκαλεῖ, νὰ θέτῃ ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Εἰς τὴν ἀπάντησιν τὸ ἐννοῶ, διότι ἡ ἀπάντησις εἶναι συγκεκριμένον τι· κατ’ αὐτὴν καθορίζονται ἓν πρὸς ἓν τὰ ζητήματα, καὶ δύναμαι ἐγὼ νὰ ἦμαι σύμφωνος ὡς πρὸς μίαν παράγραφον, οὐχὶ δὲ πρὸς ἄλλην, καὶ δύναμαι νὰ ὑποβάλω τροπολογίας, τὰς ὁποίας δύναται νὰ μὴ δεχθῇ ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλ’ ἀπολύτως δὲν δύναται νὰ ζητηθῇ ψῆφος ἐμπιστοσύνης, χωρὶς ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ προσβάλῃ τὴν Κυβέρνησιν, διότι εἰς τοιαύτην περίστασιν εἶμαι εἰς θέσιν ν’ ἀρνηθῶ ψῆφον, ἐπιφυλαττόμενος ἐπὶ τῶν συγκεκριμένων θεμάτων νὰ ψηφίσω.

§71ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ὁ κ. Ῥικάκης ὡμίλησε περὶ θέματος, τὸ ὁποῖον νομίζω, ὅτι ἐλύθη. Ὅτε ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἔθηκε τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, ἐγένετο παρ’ ἡμῶν ἡ ἀντίῤῥησις αὕτη· ἀλλ’ ἡ γνώμη ἡμῶν δὲν ἐπεκράτησε, καὶ διὰ τοῦτο ἐδέχθημεν οἱ μὲν ἑκόντες, οἱ δὲ ἄκοντες τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης· δὲν δυνάμεθα τώρα νὰ κρυπτώμεθα ὄπισθεν τῶν τύπων. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἀφορμὴν εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην ἔδωκε τὸ σχέδιον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον· ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς, ὅτι ἡ συζήτησις εἶχεν ἀντικείμενον τὴν ἐμπιστοσύνην ἢ τὴν ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἀφοῦ ταῦτα οὕτως ἔχουσι, νομίζω, ὅτι οὔτε ἡ πρότασις τοῦ κ. Ῥούφου εἶναι ὀρθή· πρέπει ν’ ἀποφανθῇ ῥητῶς ἡ Βουλὴ ἐὰν ἔχῃ ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἢ οὔ. Ἐγὼ διατυπῶ τὸ θέμα, ὡς ἑξῆς· ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην.

§72ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἀποσύρω τὴν πρότασίν μου.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἔχομεν δύω προτάσεις, τοῦ κ. Τρικούπη καὶ τοῦ κ. Ῥούφου.

§74ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν εἰσάγω ἐγὼ πρότασιν, ἐγὼ διατυπῶ τὸ θέμα ἐπὶ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ὁ κ. Κουμουνδοῦρος.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουμουνδοῦρος ἀρκεῖται εἰς τὴν ἑτέραν πρότασιν.

§76ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μᾶς κατηγορήσατε, ὅτι κακῶς ἐδιοικήσαμεν, κακῶς ἐπολιτεύθημεν. Σᾶς ἀπηντήσαμεν, καλῶς ἐδιοικήσαμεν, καλῶς ἐπολιτεύθημεν. Αὐτὸ πρόκειται νὰ ἀποφασισθῇ, ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἐπολιτεύθημεν.

§77ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Σᾶς κατηγοροῦμεν, ὅτι δὲν εἶσθε οἱ κατάλληλοι νὰ διοικήσητε τὸ Κράτος. Τοῦτο ἐννοοῦμεν, καὶ τοῦτο ὀνομάζομεν ζήτημα ἐπιστοσύνης.

§78Θ. ΖΑΪΜΗΣ. Νομίζω, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ κ. Ῥούφου ἱκανοποιεῖ πληρέστατα τὴν γνώμην τοῦ κ. Τρικούπη, διότι τὸ ὑπουργεῖον, ὅτε ἔθηκε τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, τὸ εἰδίκευσε, καὶ κατὰ τὰς ἀγορεύσεις των οἱ κ. κ. ὑπουργοὶ ἐξεδήλωσαν τοῦτο, ἡ πρότασις δὲ τοῦ κ. Ῥούφου ἀνταποκρίνεται πληρέστατα πρὸς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔθηκε τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ ἱκανοποιεῖ, κατ’ ἐμὴν γνώμην, καὶ τὴν θέλησιν πάσης τῆς ἀντιπολιτεύσεως· διότι, ἂν ἡ Βουλὴ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ῥούφου, σημαίνει, ὅτι ἐπιδοκιμάζει τὴν μέχρι τοῦδε πολιτικὴν τοῦ ὑπουργείου, εἰς δὲ τὸ μέλλον ἡ Βουλὴ δὲν δεσμεύεται νὰ ἐκφέρῃ ἄλλην γνώμην· ὥστε κατ’ ἐμὲ ἡ πρότασις τοῦ κ. Ῥούφου εἶναι κοινοβουλευτικωτάτη. Ἄλλως τε, κύριοι, γινώσκω ἐκ πείρας, ὅτι εἰς ὅλα τὰ κοινοβούλια προτάσεις ἀπότομοι καὶ τραχεῖαι, προσωπικῶς ἀπευθυνόμεναι, ποτὲ δὲν τίθενται. Εὑρίσκεται τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου αἱ προτάσεις αὗται φέρουσιν εἰς τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα· ἀλλὰ δὲν γινώσκω εἰς οὐδὲν κοινοβούλιον, καὶ ἀνέγνωσα ἀρκετὰ τὴν ἱστορίαν τῶν κοινοβουλευτικῶν Κρατῶν, δὲν γνωρίζω νὰ ἐτέθη πρότασις τοιαύτη· αἱ προτάσεις αὐταὶ σήμερον δὲν εἶναι δεκταὶ ἐντὸς τῶν Κοινοβουλίων, διότι ὁ πολιτισμὸς καὶ ἡ ἁβρότης ἐτροποποίησαν κατὰ πολὺ καὶ αὐτὰ τὰ συνταγματικὰ ἔθιμα. Θέλω λοιπὸν ψηφίσει κατὰ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Ῥούφου, τὴν ὁποίαν δὲν ἀποδέχομαι· τὴν δέχομαι ὅμως ὡς πρότασιν κοινοβουλευτικὴν, ἀνταποκρινομένην εἰς τῆς κυβερνήσεως τὴν πρότασιν, καὶ ὡς ἱκανοποιοῦσαν ὅλην τὴν ἀντιπολίτευσιν.

§79ΑΡ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Δὲν νομίζω ἀκριβῆ τὴν θέσιν τῶν ἀνταγωνιζομένων τὴν στιγμὴν ταύτην ἐδῶ· οὐδ’ ἀνήκει εἰς τὴν πολιτείαν τοῦ ὑπουργείου Κουμουνδούρου νὰ κατασκευάσωμεν σήμερον ἓν δεδικασμένον, κατὰ τὸ σύστημα τοῦ σκέπτεσθαι τοῦ κ. Ζαΐμη. Δὲν ἐκλήθημεν ἐδῶ τὴν στιγμὴν ταύτην διὰ νὰ δικάσωμεν καὶ νὰ κατασκευάσωμεν παραγραφὰς καὶ ἀπολύσεις ἐξ ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι εἰσέρχονται εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ κ. Ζαΐμη. Νομίζω δὲ, κύριοι, ὅτι καὶ ἡ ἰδέα τοῦ κ. Τρικούπη, νὰ ἐκφράσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην μας ἢ τὴν ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης, καὶ ἐκείνη εἶναι βαρεῖα. Βεβαίως ἡ ἁβρότης πρέπει νὰ ἐπικρατῇ, καὶ ἡ εὐλάβεια καὶ πρὸς τοὺς ἀντιπάλους ἀκόμη πρέπει νὰ φαίνεται καὶ νὰ διαλάμπῃ. Ἂν ἑρμηνεύω καλῶς, κ. πρόεδρε, τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς ὁλοκλήρου εἶναι, ὅτι καὶ ἐκεῖθεν καὶ ἐντεῦθεν ἐννοοῦν οἱ κύριοι βουλευταὶ, ὅτι ἀρκοῦσι τὰ λεχθέντα· καὶ διὰ μὲν τοὺς συμπολιτευομένους ἀρκοῦσι τὰ λεχθέντα κατὰ τὸν τρόπον τῆς διανοίας αὐτῶν καὶ ὅπως ἐμόρφωσαν τὴν συνείδησίν των· κατὰ δὲ τὸν τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι ἡμῶν τῶν ἀντιπολιτευομένων, ἀρκοῦσα εἶναι ἡ μέχρι τοῦδε ἐκτύλιξις εἴτε τῶν ἀσχημιῶν, εἴτε τῶν δικαιολογιῶν, αἱ ὁποῖαι ἀντηλλάγησαν ἑκατέρωθεν. Λοιπὸν, ἂν ἑρμηνεύω καλῶς τὸ πνεῦμα τῆς βουλῆς, τὴν στιγμὴν ταύτην νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ εἴπωμεν «ἀρκουμένη ἡ βουλὴ εἰς τὰ λεχθέντα, προχωρεῖ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν».

§80ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡμεῖς ἔχομεν δικαίωμα νὰ ζητήσωμεν νὰ τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§81ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἡ συζήτησις ἤρξατο ἐκ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον, ὅτε ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔφερεν ἄλλο ζήτημα, τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης· ἐξ αἰτίας τοῦ συμβάντος τούτου, μοῦ φαίνεται, ὅτι εὑρίσκεται εἰς σύγχυσιν ἡ Βουλή. Ὅπως γνωρίζετε, κ. πρόεδρε, ὅταν τίθεται ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ὑπάρχουν δύω τρόποι τοῦ ἐκφράζεσθαι εἰς ὅλα ἐν γένει τὰ κοινοβούλια· πρῶτον διὰ τῆς ἁπλῆς προτάσεως (question préalable) καὶ ἡ ἀπ’ εὐθείας κατηγορία (leblame) πρὸς τὴν κυβέρνησιν. Εἰς μὲν τὴν πρώτην περίπτωσιν λέγομεν, ἡ Βουλὴ ἀρκεσθεῖσα εἰς τὰ λεχθέντα μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· εἰς δὲ τὴν δευτέραν ἐκφέρει ἡ Βουλὴ ἐμμέσως μομφήν τινα, διὰ πλαγίας φράσεως. Ἀλλὰ τώρα τί θέλει ἡ κυβέρνησις; ἐννοεῖ, ὅτι θὰ ψηφίσουν καὶ τὸν βασιλικὸν λόγον οἱ δεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ῥούφου, ἢ ἐννοεῖ μόνον, ὅτι θὰ ἐκφράσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν, ἢ καὶ τἀνάπαλιν;

§82ΡΟΥΦΟΣ. Ἀπόῤῥοια τῆς γενομένης συζητήσεως εἶναι ἡ μέχρι τοῦδε πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, τὴν δὲ μέλλουσαν θὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ. Περὶ τίνος θέλετε, κύριοι, ν’ ἀποφανθῶμεν σήμερον; Ἐὰν ἐγκρίνωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ μέλλοντι, περὶ τῆς ὁποίας οὐδὲν γνωρίζομεν, περὶ τῆς ὁποίας οὐδεμία ἐγένετο συζήτησις, ἢ ἐὰν ἐπιδοκιμάζωμεν τὴν μέχρι τοῦδε πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ὁποίας κατετρίψαμεν τοσοῦτον χρόνον; Δὲν ὡμιλήσατε, κύριοι, περὶ τῆς μελλούσης πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, διότι αὐτὴν δὲν τὴν γνωρίζετε, θὰ τὴν μάθητε ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν ἄλλων ἔργων, ἐπὶ τῶν ὁποίων τὸ ὑπουργεῖον θὰ ζητήσῃ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς. Ὀφείλομεν σήμερον νὰ ἐκφέρωμεν ψῆφον μόνον περὶ τοῦ παρελθόντος. Κύριοι, ἔτυχε νὰ ἦμαι μέλος τῆς Βουλῆς καὶ κατὰ πολλὰς τῶν παρελθουσῶν περιόδων, ἐνθυμοῦμαι δὲ ὅτι πάντοτε ματὰ ὁμοίας συζητήσεις τοιαύτη πρότασις ἐψηφίζετο. Ὁ κ. Μαυρομιχάλης κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ὑπέβαλε πρότασιν, οὕτω διατετυπωμένην (ἀναγινώσκει). Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω.

§83Α. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πάντοτε ἐπεκράτησεν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὁ κανὼν τῆς διακρίσεως τῶν θεμάτων, ἀναλόγως τοῦ σκοποῦ ἢ τοῦ ἀντικειμένου τῆς συζητήσεως. Θὰ ἐνόουν ὅ,τι ἐλέχθη, καὶ ἤθελον συμφωνήσει εἰς τὴν προταθεῖσαν διατύπωσιν τοῦ θέματος, ἐὰν ἡ συζήτησις προήρχετο ἐξ ἐπερωτήσεως· τότε βεβαίως ἡ Βουλὴ μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν μετὰ τὰ λεχθέντα. Ἀλλὰ σήμερον δὲν πρόκειται περὶ ἐπερωτήσεως, οὐδὲ κἂν περὶ εἰδικῆς ἐπερωτήσεως· πρόκειται περὶ καθαροῦ ζητήματος ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον πρῶτος ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔθεσε, καθὼς πολὺ λογικῶς καὶ συνεπῶς πρὸς τὰ μέχρι τοῦδε λεχθέντα εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης. Συνεζητήσαμεν ἀπὸ 12 ἡμερῶν περὶ τίνος; ὄχι μόνον περὶ διοικήσεως, ὄχι περὶ διαχειρίσεως, ὄχι περὶ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ ζητοῦμεν καὶ ἐξηγήσεις ἀπὸ τὴν κυβέρνησιν περὶ τοῦ μέλλοντος, ἐρωτῶμεν τί θὰ κάμετε εἰς τὸ μέλλον; Μᾶς λέγετε πρέπει πρῶτον ν’ ἀποφανθῆτε περὶ τοῦ παρελθόντος ἡμῶν. Ἀλλ’ αὐτὰ πρέπει νὰ λέγωνται; Τὸ ἀληθὲς εἶναι, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης εἶναι ἀκέραιον, ἀφορᾶ καὶ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον· δὲν δύνασθε νὰ τὸ χωρίσητε. Χωρίζεται τὸ ζήτημα τοῦ παρελθόντος, ὅταν ἦναι εἰδικὴ κατηγορία ἐπὶ πεπραγμένων· ἀλλ’ ὅταν ἦναι ἀόριστον τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης, δὲν δύναται νὰ χωρισθῇ.

§84ΜΙΛΗΣΗΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι ἡ συζήτησις δὲν ἔχει βαρύτητα· ἀπορῶ δὲ μάλιστα πῶς ἡ ἀντιπολίτευσις ὑποστηρίζει γνώμην ἀντίθετον πρὸς ὅ,τι εἶπε. Τὶ εἴπομεν, κύριοι; ὅτι δὲν μᾶς παρέχονται τὰ στοιχεῖα, ὅπως σχηματίσωμεν πεποίθησιν περὶ τοῦ μέλλοντος, ἐνῷ δὲ ἡ Κυβέρνησις προτείνει ὅτι πρόκειται περὶ τοῦ παρελθόντος, ἡμεῖς παραπονούμεθα! Ὑποστηρίζω τὴν πρότασιν ὅπως διετυπώθη παρὰ τοῦ κ. Ῥούφου.

§85ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Δὲν ἐννοοῦμεν ἡμεῖς, ὅτι πρέπει νὰ διατυπωθῇ πρότασις περὶ τοῦ μέλλοντος, ἀλλὰ εἴπομεν, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἀδιαίρετον, καὶ ὁ κύριος λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἔφερα παρατήρησιν ἐπὶ τῆς προτάσεως, εἶναι, ὅτι ἐθεωρήσαμεν αὐτὴν μὴ ἀνταποκρινομένην πρὸς τὴν συζητηθεῖσαν πρότασιν, τὴν ὁποίαν εἶχε διατυπώσει καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Ἐὰν ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς θέλῃ νὰ δεχθῇ τὴν πρότασιν ταύτην, δὲν ἐπιμένομεν· ἡ ἐξήγησις, τὴν ὁποίαν ἐδώσαμεν περὶ τῆς ἐννοίας τῆς ψήφου ἡμῶν, εἶναι ἀρκετή.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Οἰκονόμου ἀποσύρει τὴν πρότασίν του;

§87ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Μάλιστα.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ῥούφου: «Ἡ Βουλή, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν μέχρι τοῦδε πολιτείαν τοῦ ὑπουργείου, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.»

§89ΠΟΛΛΟΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι Ναὶ, οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. Γίνεται δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν Βουλευτῶν κ. κ. Ῥούφου καὶ Πετσάλη. «Παραδέχεται ἡ Βουλή, ὅτι, ἐπιδοκιμάζουσα τὴν μέχρι τοῦδε πολιτείαν τοῦ Ὑπουργείου, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν;»

Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 176, ἐξ ὧν 99 ὑπὲρ τῆς προτάσεως, 71 κατὰ, καὶ 6 ἠρνήθησαν· ἑπομένως ἐγένετο δεκτὴ ἡ πρότασις. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων.) Λύεται ἡ συνεδρίασις. ὥρα 8½ μ. μ.