1879.12.17

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 39

τῆς 17 Δεκεμβρίου 1879.

(Δευτέρα.)

Ὥρα 2 μ. μ.

(Τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου κατέχει ὁ Ἀντιπρόεδρος κ.

Μποῦτος.) Ἀπαρτίας γενομένης, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας καὶ ἐνεκρίθησαν. Οἱ ἐν Κερκύρᾳ πρόσφυγες ἐξαιτοῦνται δι’ ἀναφορᾶς των νὰ χορηγηθῇ αὐτοῖς χώρα ἐν Βάλτῳ ἢ Ἀστακῷ, ὅπως οἰκοδομήσωσι. Θὰ σταλῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἀναφορῶν.

§1Α. ΡΟΥΚΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ μᾶς πληροφορήσῃ ἐὰν ἐγένετο ἡ ἐκλογὴ Κραναίας, καὶ ποῖον τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῆς.

§2ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σᾶς ἀναγινώσκω τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα· «Ἐκλογαὶ διεξήχθησαν πανηγυρικῶς· οὐδὲ πταῖσμα συνέβη.

«ΡΟΚΟΣ.»

Ἰδοὺ εἰς τί συνετέλεσαν αἱ μεταβολαί, καὶ δι’ αὐτὸ ἔφυγαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἔκαμαν τὰ λιθοβολήματα, τὰ μαχαιρώματα, καὶ τὰ τοιαῦτα.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σκουζὲς ἔχει τὸν λόγον.

§4ΣΚΟΥΖΕΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς, ἐν τῇ χθεσινῇ ἀγορεύσει του, ἐνόμισε καλὸν νὰ κάμῃ λόγον διὰ τὴν ἀγορὰν τῶν οἰκοδομῶν τῆς πρώην δουκίσσης τῆς Πλακεντίας· εἶπεν, ὅτι ἐν τῇ Κυβερνήσει ἄλλοτε ὢν, γνωρίζει ποῖαι ἐνέργειαι ἐγένοντο, ὅπως γείνῃ ἡ ἀγορὰ αὐτή. Ἐπειδὴ ὁ πλεῖστος κόσμος, τῶν Ἀθηνῶν τουλάχιστον, γνωρίζει, ὅτι κάτοχος ἐξ ἡμισείας μετὰ τοῦ δημοσίου ἦτο ὁ πατήρ μου, καὶ ἵνα μή τις ὑποθέσῃ ἐκ τοῦ λόγου τοῦ κυρίου Τρικούπη, ὅτι μετεχειρίσθη μέσα παράνομα, ὅπως γείνῃ ἡ ἀγορὰ τοῦ κτήματος, νομίζω καλὸν νὰ δώσω μερικὰς ἐξηγήσεις, πεπεισμένος, ὅτι ὁ κύριος Τρικούπης, ἢ ἐξ ἀγνοίας, ἢ ἐπὶ τῇ βάσει ἐσφαλμένων πληροφοριῶν, ἔδωκεν αὐτὰς τὰς πληροφορίας χθές. Εἶπε πρῶτον, ὅτι ὁ ἰδιοκτήτης δὲν ἐπέσπευδε τὴν ἀγορὰν, ἢ τὴν πώλησιν τοῦ κτήματος. Ἀρκεῖ νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι τὸ κτῆμα αὐτὸ ἠγόρασεν ἐξ ἡμισείας ὁ πατήρ μου μετὰ τοῦ δημοσίου, ἀγοράσαντος ἐπὶ τῇ ἐπιθυμίᾳ τῆς Βασιλίσσης Ἀμαλίας, κατὰ τὸ 1858· ἔκτοτε παρῆλθον εἴκοσι καὶ ἓν ἔτη, καὶ τὰ κτήματα μένουν ἀδιανέμητα, χωρὶς νὰ κάμνωμεν χρῆσιν αὐτῶν, οὔτε νὰ ἔχωμεν ἀπὸ αὐτὰ οὐδεμίαν ὠφέλειαν. Ἐκάμαμεν ἐνεργείας παρὰ ταῖς διαφόροις Κυβερνήσεσιν, ὅπως γείνῃ ἡ διανομὴ, μόλις δὲ πρὸ πέντε ἢ ἓξ ἐτῶν ἐγένετο ἡ διανομὴ οἰκοπέδων κειμένων παρὰ τὰς στήλας τοῦ Ὀλυμπίου Διός· ἐφέτος ἔγεινεν ὁ πλειστηριασμὸς τοῦ ἐν λόγῳ κτήματος, καὶ μένουν εἰσέτι ἀδιανέμητα ἄλλα κτήματα. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς προσέθηκεν· «Ἐγὼ λέγω, ὅτι αἱ 190,000 δρ. δὲν ἀντιπροσωπεύουσι τὸ ἥμισυ τῆς ὅλης ἀξίας, ἀλλὰ τὴν ὅλην ἀξίαν.» Ὡς πρὸς τοῦτο σᾶς ἀναφέρω τὸ ἑξῆς· πρὸ πολλῶν ἤδη ἐτῶν, νομίζω εἰς τὰ 1873 ἢ 1874, ἐπιτροπὴ ἐξ ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τοῦ μηχανικοῦ ἐξετίμησε τὰ γήπεδα καὶ τὰς οἰκοδομὰς ἐν ὅλῳ διὰ 250,000 περίπου· λάβετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὰ γήπεδα τότε ἐπληρώνοντο πολὺ εὐθηνότερα ἢ τώρα. Ὄπισθεν τῶν οἰκοδομῶν τῆς Δουκίσσης, σχεδὸν ἐπὶ τοῦ ῥεύματος τοῦ Ἰλισσοῦ, ἐπωλήθη πρὸ 12, πρὸ 15, καὶ πρὸ 18 ἀκόμη ἐτῶν πρὸς 5 δραχ. ὁ πῆχυς. Ἐπὶ τῆς μεγάλης ὁδοῦ Κηφισίας καὶ ἀντικρὺ τῶν οἰκοδομῶν τῆς Δουκίσσης γήπεδα, ἀνήκοντα εἰς τὴν οἰκογένειαν Γαρδικιώτου Γρίβα, ἐπωλήθησαν πρὸς 6 περίπου δραχμὰς τὸν πῆχυν, σήμερον δὲ αὐτὰ τιμῶνται πρὸς 10 καὶ 12 δραχμάς· πολὺ δὲ ἀπωτέρω, εἰς τὸ ἥμισυ σχεδὸν τοῦ ὕψους τοῦ Λυκαβητοῦ, πωλοῦνται πρὸς 5 καὶ 6 δραχ. Τὸ κτῆμα, ὅπερ ἠγόρασεν ἡ Κυβέρνησις, ἔχει ἔκτασιν περίπου 120,000 πήχεων· ἑπομένως ἡ ἀξία αὐτῶν, ἐπὶ τῷ κατωτάτῳ ὅρῳ τῶν 5 δραχμῶν, εἶναι ἀνωτέρα τῆς τιμῆς τῶν 380,000, δι’ ἃς ἐπωλήθη τὸ ὅλον, μὴ λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν τῶν οἰκοδομῶν, αἵτινες ἔχουν ἐπίσης ἀξίαν ἱκανήν. Ἄλλως τε τὸ κτῆμα αὐτὸ ἐπωλήθη ἐπὶ δημοσίου πλειστηριασμοῦ, ὅπου ἠδύνατο ἕκαστος νὰ προσέλθῃ καὶ πλειοδοτήσῃ. Ἐπὶ τέλους, ἐὰν ἡ Βουλὴ νομίζῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἠγόρασεν εἰς τιμὴν ὑπέρογκον, ἢ ἂν ἡ Κυβέρνησις μετενόησε διὰ τὴν ἀγορὰν αὐτὴν, σᾶς διαβεβαιῶ, ὅτι ὁ πατήρ μου εἶναι πρόθυμος νὰ ἀκυρωθῇ ὁ πλειστηριασμὸς καὶ μείνῃ τὸ ἥμισυ τοῦ κτήματος τοῦ Δημοσίου εἰς αὐτὸν, ὄντα ἕτοιμον νὰ προσφέρῃ ὄχι μόνον τὰς δραχμὰς 190,000, ὅσας προσέφερεν ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ καὶ περισσότερα ἀκόμη.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἔχει τὸν λόγον ὁ κ. Τρικούπης.

§6ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Διέκοψα χθὲς, κύριοι, τὴν ἀγόρευσίν μου τελειώσας τὰ περὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος, καὶ ἤδη ὀφείλω νὰ μεταβῶ κατὰ τὴν σειρὰν τοῦ λόγου εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα. Τὰ περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ἐξητάσθησαν μέχρι τοῦδε ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς συγκροτήσεως τοῦ Βερολινείου Συνεδρίου, καὶ δικαίως, διότι τὸ ἐκκρεμὲς ζήτημα ἐκεῖ ἔχει τὴν ἀρχὴν αὑτοῦ· ἠρωτήθη δὲ ἡ Κυβέρνησις, διατί ἐν Βερολίνῳ κατέλαβε τὴν θέσιν, ἣν καθεῖξε; διατί, ἐνῷ προσεφέρετο εἰς αὐτὴν θέσις ἄλλη, δὲν ἐνήργησεν, ὅπως τὴν θέσιν ἐκείνην καταλάβῃ ἐν τῷ Συνεδρίῳ; καὶ ἡ ἀπάντησις τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξεν, ὅτι ἡ προσφορὰ, ἥτις ἐγένετο, ὅπως καθέξῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐν τῷ Συνεδρίῳ τὴν θέσιν τοῦ προστάτου τοῦ ἑλληνισμοῦ, δὲν ἐγένετο δεκτὴ ὑπὸ τοῦ Συνεδρίου, ἀποῤῥιφθεῖσα δι’ ἰσοψηφίας. Ἀλλ’ αὐτὸ τοῦτο μεμφόμεθα τῆς Κυβερνήσεως. Μεμφόμεθα τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἐνήργησεν, ἵνα κατορθώσῃ ὅπως ἡ θέσις, τὴν ὁποίαν κραταιὰ δύναμις ἐπεδίωξεν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἡ θέσις αὕτη χορηγηθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα· διότι πληροφορούμεθα, ὅτι τὴν θέσιν τοῦ προστάτου τοῦ ἑλληνισμοῦ ἐν τῷ Συνεδρίῳ ἀπέκρουσεν αὐτὴ ἐκείνη ἡ δύναμις, ἥτις ἀπεδείχθη ἐν τῷ Συνεδρίῳ ἡ φιλελληνικωτάτη πασῶν. Καὶ ὅταν ἐν τῷ πρωτοκόλλῳ τοῦ Συνεδρίου ἀναγινώσκωμεν, ὅτι ἡ φιλελληνικωτάτη Γαλλία ἀπέκρουσε τὴν ἰδέαν τῆς παραστάσεως τῆς Ἑλλάδος ἐν αὐτῷ ὡς προστάτου τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτήσωμεν, τί ἔπραξεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὅπως ἐπιτύχῃ τὴν συνδρομὴν τῆς Γαλλίας ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ; διότι δικαιούμεθα νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι, ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἰργάζετο παρὰ τῇ Γαλλικῇ Κυβερνήσει, ἤθελεν ἐπιτύχει, ἵνα ἀκολουθήσῃ αὕτη καὶ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο τὴν φιλελληνικωτάτην ἐκείνην πορείαν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε κατόπιν ἐν τῷ Συνεδρίῳ. Γινώσκομεν δὲ πάντες ὁποίων αἰσθημάτων ἐνεφορεῖτο ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις, γινώσκομεν ἤδη πάντες ὁποίαν συνδρομὴν παρεῖχεν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ οἱ ἰσχύοντες ἐν τῇ Βουλῇ τῆς Γαλλίας. Τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις παρὰ τοῖς ἰσχυροῖς ἐκείνοις; Ἐκ τῶν ἐξηγήσεων, τὰς ὁποίας ἔδωκεν ἐν τῇ παρελθούσῃ Βουλῇ ὁ κ. ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, γινώσκομεν, ὅτι οὐδὲν ἔπραξε, καὶ ὄχι μόνον οὐδὲν ἔπραξεν, ἀλλὰ καὶ οὐδὲν ἐγίνωσκε περὶ τῶν προτάσεων, τὰς ὁποίας ὑπέβαλεν εἰς τὸ Συνέδριον ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, καὶ ὅτι ἑπομένως οὐδὲν ἐδύνατο νὰ πράξῃ. Τοῦτο νομίζω εἶναι ἡ τρανοτέρα καταδίκη τῆς Κυβερνήσεως, καταδίκη ἐξ αὐτοῦ τοῦ στόματος τοῦ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ ἐκφερομένη. Εἶπεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶχε τὴν θέσιν τὴν ἀνάλογον, ὅπως ἐπιβληθῇ εἰς τὰς Δυνάμεις· ἀλλὰ μήπως ἐπρόκειτο νὰ ἐπιβληθῇ εἰς τὴν Γαλλίαν; Ἡ Γαλλία ἦτο διατεθειμένη ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ ἐπρόκειτο μόνον νὰ τῇ καταδείξωμεν τὰ συμφέροντα ἡμῶν. Εἶπεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, ὅτι ἡ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῆς Εὐρώπης κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς συγκλήσεως τοῦ ἐν Βερολίνῳ Συνεδρίου ἦτο προδιακεχαραγμένη, διότι ἐν ἄλλῃ ἐποχῇ, ὅτε συνῆλθεν ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει εὐρωπαϊκὴ Σύνοδος, ὁ Ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν ὡμολόγησεν, ὅτι οὐδὲν ἠδυνήθη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ κατορθώσῃ ἐν τῇ Συνόδῳ ἐκείνῃ, ἀπαντώντων τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Δυνάμεων πρὸς τοὺς παριστῶντας τὰ δίκαια τῶν Ἑλλήνων, ὅτι ζήτημα ἑλληνικὸν δὲν ὑφίστατο· καὶ ἐνόμισεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι ἡ τότε κατάστασις τῶν πραγμάτων δύναται νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἐν Βερολίνῳ διαγωγὴν αὐτοῦ. Ἠρώτησε δὲ τὴν Βουλὴν ὁ κ. Ὑπουργὸς, τί ἄρα συνέβη μετὰ τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει Σύνοδον, ὅπως ἀξιοῖ ἡ Ἑλλὰς θέσιν ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου; ποίαν μετοχὴν ἔλαβεν εἰς τὰ ἐν τῇ Ἀνατολῇ γενόμενα; καὶ ἐνόμισεν, ὅτι ἡ ἀπραξία τῆς Ἑλλάδος, ὅτι τὰ παρὰ τῆς Ἑλλάδος τελεσθέντα ἐν τῷ μεταξὺ τούτῳ δὲν ἦσαν ἱκανά, ὅπως δικαιολογήσωσιν ἀπαιτήσεις μεγαλειτέρας, ἢ ὅπως δικαιολογήσωσιν ἀπαιτήσεις οἱασδήποτε. Ἀλλὰ τὰς ἀπαιτήσεις δὲν ἐπρόκειτο νὰ διατυπώσῃ ἡ Ἑλλάς· τὴν μετοχὴν τῆς Ἑλλάδος εἰς τὰ ἐν Βερολίνῳ τελεσθησόμενα εἶχε προαναγγείλει, εἶχε προτείνει ἄλλη δύναμις, καὶ εἶχε προτείνει ταύτην οὐχὶ χάριν τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ χάριν αὐτῆς τῆς προτεινούσης δυνάμεως καὶ χάριν τῆς Εὐρώπης. Μετὰ τὴν σύνοδον τῆς Κωνσταντινουπόλεως ὁ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς τῆς Ἀγγλίας, λαβὼν γνῶσιν τῆς συνθήκης τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, ἐξέδωκεν ἐγκύκλιον ἀφορῶσαν κυρίως εἰς τὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ εἰς τὸν Ἑλληνισμόν. Συνιστᾶτο διὰ τῆς ἐγκυκλίου ταύτης ὁ Ἑλληνισμὸς ὡς ὁ κατάλληλος, ἵνα θέσῃ φραγμὸν εἰς τὴν ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἐπιδρομὴν, τὴν ὁποίαν ἔβλεπεν ἀνακηρυττομένην διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Ἁγίου Στεφάνου. Μεταβολὴ ῥιζικὴ εἶχεν ἐπέλθει ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς Συνόδου τῆς Κωνσταντινουπόλεως, μεταβολή, τὴν ὁποίαν οὐδόλως ἐνόησεν ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις, κατὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ. Ἀνεζήτησεν ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἐν τοῖς ἔργοις τῆς Ἑλλάδος, ἀντὶ νὰ ζητήσῃ αὐτὴν ἐν τῇ ἀνάγκῃ τῆς Εὐρώπης, τὴν ὁποίαν αὐτὴ ἡ Εὐρώπη μαρτυρεῖ, ἀγγέλλουσα εἰς τὰς ἄλλας δυνάμεις, ὅτι διὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ προετίθετο νὰ ἐργασθῇ καὶ διὰ τῆς προτάξεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ προετίθετο νὰ θέσῃ φραγμὸν εἰς τὸν χείμαῤῥον ἑτέρας φυλῆς. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ἐν τῇ τελευταίᾳ τακτικῇ Συνόδῳ τῆς ἄλλης Βουλῆς εἶπεν, ὅτι οὐδεὶς ἐκάλεσε τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸ Συνέδριον ὡς ἀντιπρόσωπον τοῦ Ἑλληνισμοῦ· καὶ δὲν ἀνέγνωσε, φαίνεται, ὁ κ. ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς τὴν ἐγκύκλιον ἐκείνην τοῦ λόρδου Σαλισβουρὺ, ἥτις ἀποτελεῖ τὴν περγαμηνὴν τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἀνέγνωσεν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς καὶ τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν ὄχι ὡς ἐκ τῶν κινημάτων ἐν ταῖς ἑλληνικαῖς ἐπαρχίαις, ἀλλ’ ἕνεκα τῆς ἰδίας ἰσχύος τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Μετέβη ἄρα εἰς Βερολῖνον τοιαύτας κομίζων ἐκεῖ ἰδέας καὶ ὁδηγίας, μετέβη ἄρα ἐκεῖ, φρονῶν, ὅτι ἤθελε στηριχθῆ ἐπὶ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἐνόμιζεν, ὅτι ἀπέκτησε διὰ τῶν κινημάτων ἐν ταῖς ἐπαρχίαις ταῖς ἑλληνικαῖς, διὰ διπλωματικῶν τινων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἴτε ἡ νῦν, εἴτε ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις ἀπέσπασαν ἀπὸ τῆς ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοιούτων ἐγγράφων μικρὰ, ἐλάχιστα, θὰ ἠδύνατο νὰ κατορθώσῃ, καὶ δὲν ἦτο αὕτη ἡ θέσις, τὴν ὁποίαν ὤφειλεν ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ διεκδικήσῃ ἐν Βερολίνῳ. Ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ διεκδικήσῃ θέσιν πολλῷ ὑψηλοτέραν, ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ παρασταθῇ ἐκεῖ, ὅπως ἐκάλει αὐτὴν ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ, ὅπως διετύπωσε τὴν θέσιν αὐτῆς ἐν τῷ συνεδρίῳ ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ· ὤφειλε νὰ μεταβῇ ἐκεῖ διὰ τοῦ ἀντιπροσώπου της καὶ νὰ δηλώσῃ ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν δύναται νὰ παρασταθῇ ἄλλως εἰμὴ ὡς προστάτης τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς, καὶ ὤφειλε νὰ λάβῃ τὴν μόνην ἐμπρέπουσαν αὐτῇ θέσιν, ἂν, ὡς ἀληθῶς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν, ἡ Ἑλλὰς ἦναι ἡ κεφαλὴ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Καὶ ἠθέλησεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς νὰ παραστήσῃ τὴν ἰδέαν ταύτην ὡς ἰδέαν διάφορον τῆς ἰδέας, ἣν ἔχουσιν ἄλλοι περὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Καὶ ποῖος ἐν τῷ Ἑλληνισμῷ ὁλοκλήρῳ ἔχει ἄλλην ἰδέαν περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ἢ ὅτι εἶναι ἡ κεφαλὴ τοῦ Ἑλληνισμοῦ; ποῖος φρονεῖ, ὅτι ἐπιτρέπεται διχασμὸς μεταξὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ τῶν ἐκτὸς τοῦ Κράτους Ἑλλήνων; Ὅ,τι ἀπαιτοῦμεν εἶναι ἡ ἀναγνώρισις τοῦ ἑνιαίου τοῦ ἑλληνισμοῦ καὶ ἡ ἀποχὴ ἀπὸ πράξεων, αἵτινες ὠφελοῦσαι τὸ Κράτος, δὲν ὠφελοῦσι συνάμα καὶ ἐκείνους, οἵτινες ἔχουσι τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαιτήσωσι παρὰ τοῦ Κράτους προστασίαν. Ἡ ἐπέκτασις τῶν συνόρων τοῦ Κράτους εἶναι ὠφέλεια τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ, ἀλλ’ ὁ ὅλος Ἑλληνισμὸς δὲν ἔχει μόνον τὸ συμφέρον τοῦτο· ἔχει καὶ συμφέροντα ἄλλα, ἔχει καὶ συμφέροντα τοπικὰ τῶν ἐκτὸς τοῦ Κράτους ἐπαρχιῶν. Ἀλληλένδετα εἶναι τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τῆς Ἑλλάδος, καὶ πάντοτε ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς προόδου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ὠφέλειαν εἰς τὴν Ἑλλάδα θὰ παρεῖχε μεγάλην ἡ αὔξησις τῶν συνόρων καὶ ἡ κραταίωσις τοῦ βασιλείου· ἀλλ’ ἄνευ προστασίας πρὸς τοὺς ὑπὸ τὸ Ὀθωμανικὸν Κράτος Ἕλληνας, ἄνευ τῆς συνδρομῆς ἐκείνης, δι’ ἧς θὰ δυνηθῶσιν οὗτοι ν’ ἀντιταχθῶσιν εἰς τὸν ἀπειλοῦντα αὐτοὺς χείμαῤῥον, κινδυνεύομεν νὰ μὴ δυνηθῶμεν νὰ τοὺς ὠφελήσωμεν διὰ τῆς κραταιώσεως τοῦ βασιλείου· πρέπει οὗτοι ἐν τῷ μέλλοντι νὰ ζήσωσι καὶ νὰ μὴ καταπνιγῶσιν ὑπὸ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐγείρουσιν ἰδίας ἀξιώσεις ἐπὶ ζημίᾳ τῶν δικαιωμάτων τῶν Ἑλλήνων. Ἐῤῥέθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τῶν σχέσεων τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τοῦ Σλαβισμοῦ ἰδέαι, τὰς ὁποίας δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ· δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ, ὅτι ἐν πάσῃ περιπτώσει ὀφείλουσιν οἱ Ἕλληνες νὰ συμβιῶσιν ἐν φιλίᾳ μετὰ τῶν Σλάβων, οὐδ’ ὅτι ἐν πάσῃ περιπτώσει οἱ Ἕλληνες ὀφείλουσι νὰ διατελῶσιν ἐχθρικῶς πρὸς τοὺς Σλάβους. Ἕλληνες καὶ Σλάβοι κατέχουσι τὴν Ἀνατολὴν, ὀφείλουσιν ὅμως νὰ κατέχωσιν ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἕκαστος τὸ ἀνῆκον αὐτῷ. Ὅταν τις ἐν τῇ Ἀνατολῇ ἀξιοῖ πλέον τοῦ ἀνήκοντος, ὀφείλει ὁ ἕτερος νὰ κηρυχθῇ πολέμιος αὐτοῦ. Καὶ ποῖος θ’ ἀρνηθῇ, ὅτι οἱ Σλάβοι ἐπ’ ἐσχάτων ἀξιοῦσι πλέον τοῦ ἀνήκοντος εἰς αὐτούς; Ταῦτα δικαιολογοῦσι τὴν πολιτικὴν τοῦ 1873, ταῦτα δικαιολογοῦσι τὴν πολιτικὴν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀξιοῦσιν, ὅτι δὲν ὤφειλεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ περιορίσῃ ἐν Βερολίνῳ τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς εἰς μόνα τ’ ἀφορῶντα εἰς τὴν ἐπέκτασιν τῶν ἑλληνικῶν συνόρων, ἀλλ’ ὤφειλε νὰ ἐπεκτείνῃ αὐτὴν καὶ εἰς τ’ ἀφορῶντα εἰς τὴν ὕπαρξιν τοῦ ἑλληνισμοῦ ἀπέναντι τῆς ἀπειλούσης αὐτὸν Σλαβικῆς ἐπιδρομῆς. Ὡς πρὸς τὸ τελευταῖον τοῦτο εἴχομεν συνδρομὴν, ὅσην δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἐπὶ τοῦ ἑτέρου ζητήματος. Ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐπεκτάσεως τῶν συνόρων ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν συνδρομὴν περιωρισμένην, ἐπὶ τοῦ ζητήματος ὅμως τῆς ἀντιτάξεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ κατὰ τοῦ Σλαβισμοῦ εἴχομεν συνδρομὴν ὄχι ἀνάλογον τῆς φιλίας τῶν Δυνάμεων πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ πολλῷ μεγαλειτέραν, τὴν συνδρομὴν ἣν δίδουσιν αἱ Δυνάμεις πρὸς τοὺς ὑπηρετοῦντας αὐτάς· διότι ἐν τῷ ζητήματι ἐκείνῳ δὲν ἐπρόκειτο ἁπλῶς νὰ ὑπηρετήσωσιν αἱ Δυνάμεις τὸν ἑλληνισμόν, ἀλλ’ ἐπρόκειτο καὶ ὁ ἑλληνισμὸς νὰ ὑπηρετήσῃ τὰς Δυνάμεις. Εἴχομεν λοιπὸν θέσιν ἀξιοπρεπῆ, ἴσην πρὸς τὰς μεγάλας Δυνάμεις· καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς πολὺ κατεβίβασε καὶ ἑαυτὸν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, λέγων, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ καὶ οἱ πράκτορες αὐτῆς ἀπέναντι τοῦ λόρδου Βηκονσφὴλδ καὶ τοῦ λόρδου Σαλισβουρὺ δὲν ἐδύναντο ν’ ἀξιῶσιν, ὅπως ἐπηρεάσωσι τὴν γνώμην αὐτῶν. Εἰς τὸ Συνέδριον ἄρα ἡ Ἑλλὰς ὤφειλε νὰ ἐπιζητήσῃ ὅπως εἰσέλθῃ ὑπὸ τοὺς ὅρους, οὓς προέτεινεν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, καὶ ὤφειλε νὰ ἐργασθῇ ὄχι μετὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Συνεδρίου, ἀλλὰ πρὸ τῆς ἀποφάσεως· ὤφειλε νὰ ἐργασθῇ καὶ ἐν Βερολίνῳ καὶ διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῆς παρ’ αὐταῖς ταῖς κυβερνήσεσιν ἐπὶ τὸ πνεῦμα αὐτῶν. Ἀπευθύνομεν δὲ ταύτην τὴν αἰτίασιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἐνόμισεν, ὅτι οὐδὲν ἠδύνατο νὰ πράξῃ, ὅτι ὤφειλε ν’ ἀφήσῃ τὰ πράγματα ν’ ἀκολουθήσωσι τὸν ῥοῦν αὐτῶν, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἦτο Κράτος μικρὸν, μηδαμινὸν, κατ’ οὐδὲν δυνάμενον νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν γνώμην καὶ τὴν πολιτικὴν μεγάλων Δυνάμεων. Τοιουτοτρόπως διεξαγαγοῦσα τὸ ζήτημα, ἔφερεν αὐτὸ εἰς τὸ ναυάγιον, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου εὑρισκόμεθα. Ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις διετύπωσε καθαρῶς ἐν τῷ Συνεδρίῳ τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν ἤθελε νὰ δώσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα· εἶπεν, ὅτι πρέπει νὰ κληθῇ ἡ Ἑλλὰς ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ νὰ καθέξῃ θέσιν ἴσην πρὸς τὴν θέσιν τῆς Ῥωσσίας ὡς ἀντιπροσώπου τῶν Σλάβων· εἶπε προσέτι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ κληθῇ εἰς τὸ Συνέδριον ὄχι μόνον μὲ ψῆφον συμβουλευτικὴν, ἀλλὰ μὲ ψῆφον ἴσην τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν εἶχον οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ ὅτι ὤφειλε τοὐλάχιστον νὰ ἦναι παροῦσα ἐπὶ πάσης συζητήσεως ἀφορώσης εἰς τὸν Ἑλληνισμόν. Ἐν τῷ Συνεδρίῳ εἶπεν ὁ λόρδος Σαλισβουρύ. «Ταῦτα ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν, προτείνει ἡ Ἀγγλία ν’ ἀνατεθῇ ἡ ἀντιπροσώπευσις τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς εἰς τὸ Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος, προσκαλούμενον νὰ συμμετάσχῃ τῶν συζητήσεων τοῦ Συνεδρίου, ἢ τοὐλάχιστον νὰ παρευρίσκηται εἰς πάσας τὰς συνεδριάσεις, ἐν αἷς πρόκειται νὰ συζητηθῶσι ζητήματα σχετιζόμενα πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς.» Ἡ γνώμη λοιπὸν τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ μετέχῃ ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος τῶν συζητήσεων τοῦ Συνεδρίου, καὶ ὅμως οὐδὲν κατορθοῦται, καὶ αἱ τρεῖς αὐτῆς προτάσεις πολεμοῦνται παρὰ τίνος; παρὰ τῆς φιλελληνικωτάτης πασῶν τῶν Δυνάμεων! Καὶ δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν, ὅτι ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ὑπῆρξεν ἐλλιπὴς περὶ τὸ καθῆκον αὐτῆς, ὅταν ἐπέτρεπεν εἰς Δύναμιν βεβαίως καλῶς διατεθειμένην πρὸς ἡμᾶς ν’ ἀποκρούσῃ τοιαύτην πρότασιν; Πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ μᾶς ἀποδείξῃ, ὅτι εἶχε λόγους ἵνα φρονῇ, ὅτι ἡ ἀπόκρουσις τῆς προτάσεως ἦτο συμφέρουσα εἰς τὴν Ἑλλάδα, διὰ νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι δὲν ὑπῆρξεν ἐλλιπὴς περὶ τὸ καθῆκόν της. Ἡ δικαιολογία ὅμως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅτι δὲν ἐγίνωσκεν, ὅτι ἐγένετο τοιαύτη πρότασις, ὅτι δὲν ἐγίνωσκεν, ὅτι ἡ ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, εἶχεν ἀναλάβει τὴν προστασίαν τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἡ δικαιολογία αὕτη, ἀντὶ ν’ ἀπαλλάξῃ τὴν Κυβέρνησιν τῆς εὐθύνης, εἶναι ψῆφος καταδίκης αὐτῆς. Καὶ λέγων ἑλληνισμὸν ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ, δὲν ἔλεγεν ἰδέαν ἀφῃρημένην· ἐφρόντισε νὰ ὁρίσῃ αὐτὴν καὶ γεωγραφικῶς, καὶ ἔδωκεν ἐκ προοιμίων τὴν ἀπάντησιν εἰς τὴν ἐρώτησιν τοῦ κ. Ἰακωβάτου, εἶπεν, ὅτι τὰ ἠπειρωτικὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος περιλαμβάνουσι τὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Θράκην. Δὲν εἴχομεν ἀνάγκην καθηγητοῦ τῆς γεωγραφίας, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, ἵνα μάθωμεν τίνα τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος· τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος ἐχάραξεν ἡ Δύναμις ἐκείνη, ἡ ὁποία ἠδύνατο καὶ ὑπὲρ τῶν συνόρων νὰ ἐργασθῇ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, δεχθεὶς νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Συνέδριον ὄχι ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἑλληνισμοῦ, ὄχι ἔχων θέσιν ἴσην πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν ἄλλων ἐν τῷ Συνεδρίῳ Δυνάμεων, προέταξεν εἰς δικαιολογίαν αὐτοῦ, ὅτι αὐτὸς ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ, ὃν ἐσυμβουλεύθη περὶ τούτου, τῷ εἶπε «καὶ μ’ ἐρωτᾷς;» Τί δ’ ἐνόει, τοῦτο εἰπὼν, ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ; Ἀνάγνωτε τὰ πρωτόκολλα, καὶ θέλετε εὑρεῖ ἐν αὐτοῖς ἀπόφασιν τοῦ Συνεδρίου, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ μειονοψηφία ἐν ζητήματι τοιαύτης φύσεως ὤφειλε νὰ ὑποκύπτῃ εἰς τὴν πλειονοψηφίαν. Ἀφοῦ λοιπὸν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ὑπέβαλεν εἰς τὸ Συνέδριον τὴν περὶ Ἑλλάδος πρότασιν αὐτῆς, ἀφοῦ ἡ πρότασις αὕτη δι’ ἰσοψηφίας ἀπεῤῥίφθη, ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ, ἐπίσημος ἀντιπρόσωπος τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, μετέχων τῶν ἐργασιῶν καὶ τῶν ἀποφάσεων τοῦ Συνεδρίου καὶ συνυπογράψας εἰς τὸ πρωτόκολλον, διὰ τοῦ ὁποίου ὑπεχρεώθησαν οἱ ἐν τῷ Συνεδρίῳ ἀντιπρόσωποι νὰ ὑποκύπτωσι μειονοψηφοῦντες εἰς τὴν πλειονοψηφίαν, ἠδύνατο νὰ εἴπῃ ἄλλο τι πρὸς τὸν ἐρωτῶντα αὐτὸν ἂν πρέπῃ νὰ πράξῃ κατὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς πλειονοψηφίας; Ὅτε ὁ λόρδος Σαλισβουρὺ εἶπεν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν «καὶ μ’ ἐρωτᾷς;» ἔδιδεν ἀπάντησιν οἰκτιρμοῦ, ἀπάντησιν λέγουσαν· «εἶναι τοῦτο ζήτημα, περὶ οὗ ν’ ἀπευθύνεσαι εἰς ἐμέ; καὶ δὲν ἐννοεῖς, ὅτι εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ λύσῃ ἡ ἰδία σου συνείδησις, ἡ ἰδέα, ἣν ἔχεις περὶ τῆς ἀξιοπρεπείας καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύεις; ἀφοῦ ἔχεις τοιαύτην ἰδέαν, ὥστε νὰ ἐρωτᾷς ἐμὲ, ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ σοὶ δώσω εἰμὴ τὴν τυπικὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν ὀφείλω νὰ δώσω κατόπιν τῶν ἀποφάσεων τοῦ Συνεδρίου». Πρώτην φορὰν ἠκούσαμεν ταῦτα κατόπιν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ζακύνθου, καὶ κατόπιν τῆς στενοχωρίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἡ ἀγόρευσις ἐκείνη ἐνέβαλε τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν, διότι πᾶσα νέα στενοχωρία μᾶς φέρει καὶ νέαν ἀποκάλυψιν· ἀλλ’ αἱ ἀποκαλύψεις, ἵνα ἔχωσιν ἰσχὺν, δέον νὰ στηρίζωνται ἐπὶ ἐπισήμων ἐγγράφων τῆς ἐποχῆς περὶ ἧς πρόκειται· ὅταν μετὰ παρέλευσιν τοσούτου χρόνου βλέπωμεν ἀποκάλυψιν πρῶτον γινομένην, ἀκριβῶς καθ’ ἣν στιγμὴν εἶναι ἀναγκαία εἰς ἐκεῖνον, ὅστις εἶναι στενοχωρημένος ἵνα ὑπερασπίσῃ τὴν διαγωγήν του, ἀγόμεθα εἰς δισταγμοὺς, ἂν ἡ μνήμη ἐκείνου, ὅστις ποιεῖται τὴν ἀποκάλυψιν, ἦναι ἐντελῶς πιστή. Διατί δὲν ὑπέβαλεν ἔγγραφα μαρτυροῦντα περὶ τῆς ἀπαντήσεως τοῦ Ἄγγλου Ὑπουργοῦ; Ἂν τῳόντι ἠρώτησε τὸν λόρδον Σαλισβουρὺ περὶ τοῦ πρακτέου, ἂν τῳόντι ἔλαβε τοιαύτην ἀπάντησιν, βεβαίως ἀνήνεγκε περὶ τούτου εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἀναφορὰν οὐδεμίαν προσάγει. Δὲν ἔπραξεν ἄρα ἡ Κυβέρνησις ὅ,τι ὤφειλε νὰ πράξῃ, ἵνα δώσῃ εἰς τὴν ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν ὑπὲρ τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν αὐτὴ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας ὑπὲρ τοῦ ἑλληνισμοῦ ἐξήνεγκεν, ἵνα δώσῃ τὴν συνδρομὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ, χάρις εἰς τὰς φιλελληνικὰς διαθέσεις ἄλλων Δυνάμεων, καὶ χάρις ἰδίως εἰς τὰς φιλελληνικὰς διαθέσεις τῆς Γαλλίας. Ἀλλ’ ἔστω, ἡ ἀπόφασις ἐγένετο ὡς ἐκ τῆς παραλείψεως ταύτης τῆς Ἑλλάδος· τί ὤφειλε νὰ πράξῃ ἀπέναντι τῆς ἀποφάσεως ταύτης ἡ Κυβέρνησις; Τὸ ζήτημα ἐτίθετο εἰς τὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸν, ἐπὶ τῇ ἀποῤῥίψει τῆς ἀγγλικῆς προτάσεως, ἐὰν ὤφειλε νὰ δεχθῇ τὴν πρόσκλησιν εἰς τὸ Συνέδριον, ἢ ἐὰν, ἀρνούμενος αὐτὴν, ἤθελε βλάψει τὰ συμφέροντα τοῦ ἑλληνισμοῦ. Διὰ ν’ ἀπαντήσωμεν εἰς τὴν ἐρώτησιν, ἂν αὕτη ἢ ἐκείνη ἡ ἀπόφασις ἦτο ἡ συμφερωτέρα εἰς τὸ Κράτος, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ τί ὠφέλησεν ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς εἰσελθὼν εἰς τὸ Συνέδριον, τί ἔπραξεν εἰσελθὼν εἰς τὸ Συνέδριον· διότι ἀκούομεν συνεχῶς ἐπαναλαμβανόμενον, ὅτι εἰσῆλθεν ἡ Ἑλλὰς διὰ τοῦ ἀντιπροσώπου της εἰς τὸ Συνέδριον καὶ ὅτι τοὐλάχιστον, ἂν δὲν κατώρθωσέ τι οὐσιαστικὸν, ἠξιώθη ὅμως τὸ Κράτος ἡμῶν τῆς ἐξόχου τιμῆς νὰ καθήσῃ συμπάρεδρος τῶν μεγάλων Δυνάμεων. Εἶνε τοῦτο ἀληθές; Ἡ Ἑλλὰς εἰσῆλθεν εἰς τὸ Συνέδριον, ὅπως εἰσῆλθε καὶ Κράτος ἕτερον ὑποτελές. Ἡ Ἑλλὰς ἐν τῷ Συνεδρίῳ δὲν ἐκλήθη, ἵνα συζητήσῃ, δὲν ἐκλήθη κἂν ἵνα ἐκθέσῃ τὰς ἰδέας αὐτῆς, ἐρωτωμένη ἑκάστοτε περὶ τῶν εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν ἀφορώντων ζητημάτων· εἰσῆλθε μόνον, ἵνα ὑποβάλῃ ἓν ὑπόμνημα, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο ν’ ἀποσταλῇ καὶ διὰ τοῦ ταχυδρομείου. Οὐδὲν ἕτερον ἔπραξεν ἡ Ἑλλὰς ἐν τῷ Συνεδρίῳ. Εἰσῆλθεν ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, ἀνέγνω ἓν ὑπόμνημα, καὶ εὐθὺς ὡς ἀνέγνω αὐτὸ, ἤκουσεν εἰς ἀπάντησιν: «Ἐτελείωσεν ἡ ἐντολὴ ὑμῶν· ἀπέλθετε, θέλομεν δὲ σᾶς καλέσει πάλιν, ἂν ἔχωμεν ἀνάγκην ὑμῶν, καὶ οὐδέποτε ἄλλοτε ἐκλήθη. Αὕτη εἶναι ἡ παράστασις, ἧς χάριν ἐθυσιάσαμεν τὸ μέγα δικαίωμα, ὅπερ διεξεδίκησαν ἄλλοι ὑπὲρ ἡμῶν, ἵνα παραστῶμεν ἐν τῷ Συνεδρίῳ ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ ἑλληνισμοῦ. Κατ’ οὐδὲν ἠδύνατο νὰ ὠφεληθῇ ἡ Ἑλλὰς, εἰσερχομένη οὕτως εἰς τὸ Συνέδριον· κατ’ οὐδὲν ἠδύνατο νὰ βλάψῃ ἡ ἄρνησις ἡμῶν, ὅπως εἰσέλθωμεν· ἠδύνατο ὅμως νὰ βλάψῃ, καὶ μεγάλως ἔβλαψεν, ἡ ἀποδοχὴ τῆς τοιαύτης προσκλήσεως. Ἡ ἐνέργεια, ἥτις ἀπελείπετο εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος, ἀφοῦ οὕτως ἐκανονίσθησαν τὰ τῆς εἰσόδου αὐτοῦ εἰς τὸ Συνέδριον, ἦτο ἡ ἐκτὸς τοῦ Συνεδρίου, ταύτην δὲ τὴν ἐκτὸς τοῦ Συνεδρίου ἐνέργειαν διὰ τῶν διπλωματικῶν αὐτῆς ἀντιπροσώπων ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ διεξαγάγῃ, εἴτε ὁ ἀντιπρόσωπος αὐτῆς εἰσήρχετο, εἴτε δὲν εἰσήρχετο εἰς τὸ Συνέδριον. Ἀλλὰ ποία θὰ ἦτο ἡ ἐνέργεια τῆς Ἑλλάδος καὶ πόσον ὑψηλὴ θὰ ἦτο ἡ θέσις αὐτῆς, ἐὰν ἤθελεν ἀρνηθῆ τὴν ἐξευτελιστικὴν ἐν τῷ Συνεδρίῳ εἴσοδον! Πόσον ἤθελεν ἐξεγείρει εἰς τὰ πνεύματα ἐκείνων, οἵτινες ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος εἰργάζοντο, καὶ οἵτινες, οὕτως ἐργαζόμενοι, εἰργάζοντο ὑπὲρ ἑαυτῶν, πόσον ἤθελεν ἐξεγείρει τὴν συναίσθησιν, ὅτι δὲν παρέσχον εἰς αὐτὴν ἀποχρῶσαν συνδρομὴν, ἧς καὶ ἐκεῖνοι εἶχον ἀνάγκην, ἵνα δυνηθῇ ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐκπεραιώσῃ τὴν ἀποστολήν της, ἡ δὲ συναίσθησις αὕτη ἤθελε τοῖς ὑπαγορεύσει, ἵνα ἀναλάβωσιν αὐτοὶ ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ ἑλληνισμοῦ ἐν τῷ Συνεδρίῳ τὴν ἑλληνικὴν ὑπόθεσιν καὶ ἵνα ἐργασθῶσι πολὺ συντονώτερον ἢ ὅτε ἐνόμιζον, ὅτι ἰδίαν ἀκολουθοῦσα πολιτικὴν, ἤθελε φροντίσει αὐτὴ περὶ τῆς ὑποθέσεως αὐτῆς, ὁπωσδήποτε ἱκανοποιηθεῖσα διὰ τῆς ταπεινωτικῆς ταύτης εἰσόδου τοῦ ἀντιπροσώπου της εἰς τὸ Συνέδριον. Καὶ ἄλλοτε ἐγένετο πρότασις εἰς ἑλληνικὴν κυβέρνησιν, ὅπως εἰσέλθῃ εἰς Συνέδριον ταπεινωτικῶς, ὅπως εἰσέλθῃ εἰς Συνέδριον, καταλαμβάνουσα θέσιν κατωτέραν ἐκείνης, ἣν κατεῖχον αἱ ἄλλαι Δυνάμεις, καὶ ἰδίως τῆς θέσεως, ἣν κατεῖχεν ἡ γείτων Δύναμις. Ἦτο τότε ἐν τῇ ἐξουσίᾳ ἡ Κυβέρνησις τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη· ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἀπέῤῥιψεν ἐν ἀγανακτήσει τὴν πρότασιν. Δὲν ἠρώτησε τοὺς Ὑπουργοὺς τῶν Δυνάμεων ἂν πρέπῃ νὰ εἰσέλθῃ· χωρὶς νὰ ἐρωτήσῃ αὐτοὺς, ἤκουσε παρ’ ὅλων, ὅτι πρέπει νὰ εἰσέλθῃ, καὶ ὅτι μὴ εἰσερχομένη θέλει βλάψει τὰ συμφέροντα τοῦ ἑλληνισμοῦ. Ἀλλ’ ἐκείνη εἶχε τὴν συναίσθησιν τοῦ καθήκοντος, δὲν εἰσῆλθε, καὶ μὴ εἰσελθοῦσα ὠφέλησε. Εἶνε βεβαιωμένον ἐκ τῶν ὑστέρων, ὅτι, ἂν κατὰ τὸ 1869 ἤθελε μετάσχει τῆς ἐν Παρισίοις Συνόδου ἡ Ἑλλὰς, ὄχι μόνον ἤθελεν ἐξευτελισθῆ, ἀλλ’ ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν ἀποδοχὴν προτάσεων χειρόνων ἐκείνων, αἵτινες παρεδέχθησαν· διότι αἱ Δυνάμεις, συναισθανθεῖσαι ἐκ τῆς διαμαρτυρίας τῆς Ἑλλάδος τὴν προσγενομένην αὐτῇ ἀδικίαν, προσεπάθησαν νὰ ἱκανοποιήσωσιν αὐτὴν κατά τι, ἐλαττοῦσαι ὅ,τι εἶχον ἐπαχθὲς αἱ περὶ Ἑλλάδος ληφθεῖσαι τότε ἀποφάσεις. Εἰσῆλθεν ὅμως καὶ ὑπὸ τοιούτους ὅρους ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου· ἀλλ’ ἆρα, εἰσελθών, ἦτο ἠναγκασμένος νὰ παραδεχθῇ τὴν θέσιν τοῦ ἀντιπροσώπου τοῦ ἑλληνικοῦ Κράτους, καὶ ὄχι τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς; Οὐδὲν τὸν ἠνάγκαζε, καὶ ἠπατήθη ἀπάτην θλιβερωτάτην πρὸς τὸ Ἔθνος, νομίσας, ὅτι ἦτο εἰς τοῦτο ἠναγκασμένος ἐκ τῶν ἀποφάσεων τοῦ Συνεδρίου. Ὅτε προσεκλήθη εἰς τὸ Συνέδριον, οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς προσεκλήθη, ἀνηγγέλθησαν εἰς αὐτὸν παρὰ τοῦ Προέδρου τοῦ Συνεδρίου, τοῦ πρίγκιπος Βίσμαρκ. Οὗτος εἶπεν εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ἐκαλεῖτο ἵνα ἐκφέρῃ γνώμην περὶ τοῦ 15 ἄρθρου τῆς συνθήκης τοῦ ἁγίου Στεφάνου, ἄρθρου ἀφορῶντος οὐχὶ μόνον εἰς τὰς ὁμόρους, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς ἄλλας ἑλληνικὰς ἐπαρχίας (ἀναγινώσκει)· «Πρωτόκολλον Θʹ. Οἱ κ.κ. Δηλιγιάννης καὶ Ῥαγκαβῆς, ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, εἰσάγονται τότε εἰς τὸ Συνέδριον. «Ὁ πρίγκηψ Βίσμαρκ ἐκθέτει αὐτοῖς, ὅτι τὸ Συνέδριον ἐπιθυμεῖ νὰ μάθῃ τὰς εὐχὰς καὶ τὴν γνώμην τῆς ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, πρὶν ἢ λάβῃ ἀπόφασίν τινα περὶ τοῦ συζητουμένου 15 ἄρθρου, καὶ παρακαλεῖ τοὺς κκ. πληρεξουσίους νὰ ἐκφράσωσιν αὐτάς». Τοῦτο ἦτο τὸ πρόγραμμα, δὲν ἦτο δὲ ἁπλῶς προσλαλιὰ τοῦ Προέδρου τοῦ Συνεδρίου, ἦτο τὸ πρόγραμμα αὐτὸ τοῦ Συνεδρίου, ὡς ἀποδεικνύει τὸ προηγούμενον πρωτόκολλον. Ἐν προηγουμένῳ πρωτοκόλλῳ ἀναγινώσκομεν, ὅτι, γενομένης συζητήσεως ὑπὸ τίνας ὅρους θέλουσι κληθῆ οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, ὁ πρίγκιψ Βίσμαρκ παρετήρησεν, ὅτι «ἡ μεταξὺ τῶν δύω γνωμῶν πρακτικὴ διαφορὰ θέλει σαφηνισθῆ ἅτε θέλει συζητηθῆ ἡ ἐκλογὴ τῆς συνεδριάσεως, καθ’ ἣν θέλουσι τύχει ἀκροάσεως οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος. Ἡ τότε ἀπόφασις ἔσται ὁριστική.» Ἀπεῤῥίφθη ἡ ἀγγλικὴ πρότασις· ἀλλ’ οἱ ὅροι, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἐπρόκειτο νὰ εἰσέλθωσιν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, ἡ ἔννοια τῆς ἀποῤῥιφθείσης προτάσεως καὶ ἡ ἔννοια τῆς παραδεχθείσης, ἤθελον προσδιορισθῆ καθ’ ἣν ἡμέραν θὰ ἐκαλοῦντο οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, καὶ οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς ἐκλήθησαν, περιέχονται ἐν τοῖς λεχθεῖσι παρὰ τοῦ προέδρου τοῦ Συνεδρίου. Ἐλεύθερος λοιπὸν ἦτο ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλλάδος, ἵνα παραστήσῃ ὅ,τι αὐτὸς ἐνόμιζε συμφέρον εἰς τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον ἀντεπροσώπευεν, ἵνα ὁμιλήσῃ περὶ παντὸς τοῦ ἑλληνισμοῦ, καὶ ὅτι ἦτο ἐλεύθερος, τὸ ἀπέδειξε, καὶ αὐτὸς ὁμιλήσας περὶ Κρήτης, ἐνῷ ἡ ἀπόφασις ἡ γενομένη παραδεκτὴ δὲν περιελάμβανε καὶ τὴν Κρήτην ἐντὸς τῶν ὅρων αὐτῆς. Οὐδεμία ἐγένετο παρατήρησις εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος, ὅτι περιλαμβάνει καὶ τὴν Κρήτην ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτοῦ, οὐδεμία ἤθελε τῷ γίνει παρατήρησις, ἐὰν περιελάμβανεν ἐν αὐτῇ καὶ τὴν Θράκην καὶ τὴν Μακεδονίαν καὶ τὰς ἄλλας ἑλληνικὰς χώρας, καὶ ἂν παρίστα ἑαυτὸν, ὡς ὤφειλε νὰ τὸν παραστήσῃ, ὡς ἀντιπρόσωπον τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς. Τοιουτοτρόπως ἐγκαταλειφθεῖσα ἔκθετος ἡ ἑλληνικὴ ὑπόθεσις ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου, ἀπέληξεν εἰς τὴν εὐχὴν, τὴν ὁποίαν γινώσκετε, καὶ ἥτις ὑπῆρξε τὸ αἴτιον τῶν μεγάλων στενοχωριῶν, τῶν μεγάλων ζημιῶν, τὰς ὁποίας ὑφιστάμεθα ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὑπῆρξεν αἰτία τῆς προσωρινότητος, ἐν ᾗ διαβιοῦμεν, προσωρινότητος, ἡ ὁποία καὶ ὑλικῶς καὶ ἠθικῶς ἔβλαψε καὶ βλάπτει σπουδαίως τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ τέλος ἐγένετο ἡ εὐχὴ, καὶ τὴν εὐχὴν ταύτην ὤφειλεν ὁ ἑλληνισμὸς ἅπας νὰ θεωρήσῃ ὡς ἀπόφασιν. Τὴν εὐχὴν ταύτην δὲν ἐθεώρησε μόνος ὁ ἑλληνισμὸς ὡς ἀπόφασιν, τὴν ἐθεώρησαν ὡς ἀπόφασιν αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες εἶχον ψηφίσει αὐτὴν, αὐτοὶ ἐκεῖνοι, οἵτινες δὲν ἦσαν σφόδρα ὑπὲρ αὐτῆς διατεθειμένοι. Ὁ λόρδος Βήκονσφηλδ ρητῶς εἶπεν ἐν τῇ ἀγγλικῇ Γερουσίᾳ, ὅτι ἐν Βερολίνῳ παρεχωρήσαμεν εἰς τὴν Ἑλλάδα πλειότερα τῶν παραχωρηθέντων εἰς ἄλλας ἐν τῇ Ἀνατολῇ φυλὰς, ἐθεώρησεν, ὅτι ἡ εὐχὴ δὲν ἠδύνατο, οἱανδήποτε καὶ ἂν εἶχε διατύπωσιν, εἰμὴ νὰ ἔχῃ τὴν ἀξίαν γεγονότος τετελεσμένου. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἐμέμφθη μου ὁ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς, εἰπόντος, ὅτι ἡ εὐχὴ ἐκείνη εἶνε διαταγή. Ἀνεῦρεν ἔν τινι ἀγορεύσει μου πρὸς τοὺς πολίτας τοῦ Ἀγρινίου τὴν φράσιν ταύτην, φράσιν ἑλληνικήν, ἐκ πεποιθήσεως καὶ ἐκ καθήκοντος προφερθεῖσαν, πεποιθήσεως καὶ καθήκοντος παντὸς Ἕλληνος, καὶ ταύτην ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ ὡς ἀποδεικνύουσάν με ἀνακόλουθον πρὸς τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας πρεσβεύω. Ἡ εὐχὴ τῶν ἓξ μεγάλων Δυνάμεων πρὸς τὴν Τουρκίαν εἶνε διαταγὴ, καὶ πᾶσα ἡ ἐνέργεια τῆς ἑλληνικῆς κυβερνήσεως ὤφειλε νὰ τείνῃ εἰς τὴν ἐπιδίωξιν τῆς ὅσον ἔνεστι ταχυτέρας πραγματοποιήσεως τῆς εὐχῆς ταύτης ὡς διαταγῆς. Τί δὲ ἔπραξεν ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸς τοῦτο; Καὶ ἐδῶ μεταβαίνω εἰς τὰ τῶν ἐν Πρεβέζῃ διαπραγματεύσεων. Κατὰ τίνα τρόπον διεξήγαγεν ἡ Κυβέρνησις τὴν διαπραγμάτευσιν ἐκείνην; Πῶς ἀνέβαλε τὸ πρῶτον τὴν ἔναρξιν τῶν συνεδριάσεων, πῶς κατόπιν εἰργάσθη, πῶς δὲν διέκοψε τὰς διαπραγματεύσεις ὅτε ἔπρεπε νὰ τὰς διακόψῃ, πῶς ἐξέθεσε τὴν ἀξιοπρέπειαν τῆς ἑλληνικῆς σημαίας καὶ διεκύβευσε τὰ κεκτημένα κυριαρχικὰ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τοῦ Ἀμβρακικοῦ κόλπου, διὰ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν διεξήγαγε τὰ τῆς εἰσόδου τῆς «Ἀμφιτρίτης», πῶς ἐπολιτεύθη ἀπέναντι τῆς γενομένης προσβολῆς εἰς τὴν σημαίαν ἡμῶν ὑπὸ τοῦ φρουρίου τῆς Πρεβέζης; Περὶ πάντων τούτων οὐδὲν εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ πάντα ταῦτα εἶνε ἀντικείμενα, περὶ τῶν ὁποίων ἡ δημοσιότης ἐπραγματεύθη, νουθετήσασα τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα πράξῃ τὰ ὀρθά, καὶ ἐπιτιμήσασα αὐτὴν πρὸ πολλοῦ ἐπὶ τῇ ἀκαταλλήλῳ αὐτῆς διαγωγῇ. Ἀλλὰ τέλος ἴσχυσεν ἡ δημοσιότης, ἴσχυσεν ἡ ἀπαίτησις τοῦ κοινοῦ τῆς Ἑλλάδος, ἵνα τεθῇ τέρμα εἰς τὴν κωμῳδίαν τῆς Πρεβέζης, καὶ ἐνομίζομεν, ὅτι κατωρθώθη, ἵνα μεταβῶμεν εἰς τὸ ἕτερον στάδιον τῆς ὑποθέσεως, εἰς τὸ στάδιον τῆς εὐρωπαϊκῆς μεσολαβήσεως, ἐξαντληθέντος τοῦ πρώτου, τοῦ τῶν ἀμέσων διαπραγματεύσεων, ἐκ τοῦ ὁποίου οὐδὲν προσεδοκᾶτο, καὶ ἐξαντληθέντος κατὰ πάντα, διότι ἐν Πρεβέζῃ καὶ οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ Τοῦρκοι εἶπον ὅ,τι εἶχον νὰ εἴπωσιν. Ἦτο λοιπὸν ἐξηντλημένον τὸ στάδιον ἐκεῖνο, καὶ οὐδέποτε ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐπιτρέψῃ, ὅπως πάλιν ἀνοιχθῇ. Φυσικὸν εἶναι ἡ γείτων ἐπικράτεια νὰ ἐπιδιώκῃ τὰς ἀναβολὰς, διότι διὰ τῶν ἀναβολῶν συνήθως διεξάγει τὰς διπλωματικὰς αὑτῆς ὑποθέσεις· ἀλλ’ ἐν τῷ ζητήματι τῷ ἑλληνικῷ ἰδίως διὰ τῆς ἀναβολῆς ἠδύνατο νὰ κατορθώσῃ τὴν ἀποτυχίαν, διότι εἰς τὴν εὐχὴν τῆς Εὐρώπης δὲν δύναται ἡ Τουρκία ν’ ἀντιταχθῇ ἄντικρυς· μόνον διὰ τοιούτων περιαγωγῶν ἠδύνατο νὰ ἐλπίζῃ ἐπιτυχίαν τινὰ, καὶ ταύτας τὰς περιαγωγὰς ὤφειλε νὰ προλαμβάνῃ καὶ ἐμποδίζῃ ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις· ἀλλ’ ἀντὶ νὰ τὰς ἐμποδίζῃ, προσήνεγκεν ἑαυτὴν ὄργανον εἰς πάσας τὰς ἐπιθυμίας τῆς Τουρκίας. Ἀφοῦ ἐξηντλήθησαν τὰ τῆς Πρεβέζης, βλέπομεν πάλιν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν στέλλουσαν ἀντιπροσώπους εἰς Κωνσταντινούπολιν. Διεμαρτυρήθη τότε ἡ ἀντιπολίτευσις, διὰ τῆς δημοσιότητος, διότι ἡ Κυβέρνησις τότε ἐπιμόνως ἠρνεῖτο νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλὴν, διεμαρτυρήθη λέγουσα, ὅτι ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει Σύνοδος δὲν θὰ εἶχεν ἄλλο ἀποτέλεσμα εἰμὴ νὰ χαλαρώσῃ τὴν ἀξίαν, τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ κῦρος τῆς ἀποφάσεως τοῦ Βερολίνου, ἀποδεικνύουσα, ὅτι τὰ πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῆς γενόμενα εἰς οὐδὲν ἀπέληξαν, ὅτι ἐνῷ ἡμεῖς ἐνομίζομεν ἐξαντλοῦντες τὸ πρῶτον στάδιον τῶν πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεως ἀπαιτουμένων, ὅτι ἐκάμομεν ἓν βῆμα ἐπὶ τὰ πρόσω, εὑρισκόμεθα εἰς ὃ καὶ πρότερον σημεῖον. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν, ἐξηγῶν τὰ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Συνόδου, εἶπεν, ὅτι εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν δὲν ἔστειλεν ἀντιπροσώπους ἡ Κυβέρνησις, ὅπως παραστῶσιν εἰς διαπραγματεύσεις ἀμέσους Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, ἀλλ’ ἀπέστειλεν αὐτούς, ἵνα συμπράξωσιν εἰς τὴν μεσολάβησιν, διότι ἡ παράστασις τῶν Ἑλλήνων ἀντιπροσώπων ἦτο ἡ διαδικασία, διὰ τῆς ὁποίας αἱ Δυνάμεις προετίθεντο νὰ ἐνεργήσωσι τὴν μεσολάβησιν. Εἶναι τοῦτο ἡ ἀλήθεια; Ἀνταποκρίνεται τοῦτο πρὸς τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα γινώσκομεν ἐκ τῶν δημοσιευθέντων πρωτοκόλλων, ἀνταποκρίνεται τοῦτο πρὸς τὰς εἰδήσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν περὶ τῆς στάσεως τοῦ ζητήματος σήμερον; Ἀφ’ ὅτου οἱ ἀντιπρόσωποι μετέβησαν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἐγένετο ἄλλο τι ἐκεῖ εἰμὴ ἐπανάληψις τῶν ἐν Πρεβέζῃ διαπραγματεύσεων ὑπὸ ὅρους χείρονας; Ὑπάρχουσιν ἴχνη οἱαδήποτε μεσολαβήσεως τῶν Δυνάμεων; καὶ ὅμως, κατὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν, εἰς τὴν μεσολάβησιν ἐν Κωνσταντινουπόλει συμπράττουσιν οἱ ἀντιπρόσωποι Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Σήμερον δὲν διεξάγουσιν αἱ Δυνάμεις μεσολάβησιν ἐν Κωνσταντινουπόλει· διαπραγματεύσεις προοιμιακαὶ περὶ μεσολαβήσεως διεξάγονται ἀπ’ εὐθείας μεταξὺ τῶν Κυβερνήσεων, καθ’ ἑκάστην δὲ ἀγγέλλουσι τὰ τῶν διαπραγματεύσεων τούτων τὰ τηλεγραφήματα. Ἀλλὰ μεσολάβησις σήμερον δὲν ὑπάρχει, ἐνῷ δὲ κεῖται αὕτη ἐν μέλλοντι ἀπωτάτῳ ἡμεῖς διαπραγματευόμεθα ἐν Κωνπόλει, συμπράττοντες, κατὰ τὴν γνώμην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, εἰς μεσολάβησιν, ἀποτελοῦντες ἕνα τῶν ὅρων τῆς δικονομίας τῆς μεσολαβήσεως. Τί ἔπραξε τοὐλάχιστον ὁ κ. Ὑπουργός, τοιαῦτα φρονῶν περὶ τοῦ χαρακτῆρος τῆς ἀντιπροσωπείας τῆς Ἑλλάδος ἐν Κωνσταντινουπόλει κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας, τί ἔπραξεν, ὅπως ἐξασφαλίσῃ τοιαύτην ἐνέργειαν ὑπὲρ τῶν ἀντιπροσώπων ἡμῶν; Τί ἔπραξεν, ἵνα ἀναλάβωσιν ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος αἱ ἄλλαι Δυνάμεις ὑποχρέωσιν, ὅπως θεωρηθῇ τοιοῦτος ὁ χαρακτὴρ καὶ καταστῇ τοιοῦτον τὸ ἔργον τῶν εἰς Κωνσταντινούπολιν ἀποσταλέντων ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος; Ἐὰν τοὐλάχιστον εἶχεν ἀποκτήσει ὁ κ. Ὑπουργὸς παρὰ τῶν Δυνάμεων ὑποσχέσεις ῥητὰς περὶ τούτου καὶ αἱ Δυνάμεις παρέβαινον τὴν ὑπόσχεσιν αὑτῶν, θὰ ἦτο δικαιολογημένος, ὅτι ἔπραξε πᾶν τὸ ἐφ’ ἑαυτῷ· ἀλλ’ οὐδὲν ἔπραξε τοιοῦτον· γινώσκομεν μόνον ὅτι ἐσχημάτισεν ἰδέαν, καὶ ἐπὶ τῇ πεπλανημένῃ ταύτῃ ἰδέᾳ περὶ τοῦ χαρακτῆρος τοῦ ἔργου εἰς ὃ ἐκαλοῦντο οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, ἔστειλεν αὐτοὺς εἰς Κωνσταντινούπολιν, καὶ σήμερον ἔτι, ὅτε οἱ πάντες βλέπουσιν, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ μεσολαβήσεως, εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοὺς ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ λέγει, ὅτι οἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀντιπρόσωποι διεξάγουσι μεσολάβησιν. Ἐν Κωνσταντινουπόλει οὐδὲν ἄλλο γίνεται ἢ ἡ ἐπανάληψις τῶν διαπραγματεύσεων τῶν ἐν Πρεβέζῃ. Ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει διαπραγμάτευσις εἶναι ἀκύρωσις τῶν ἐν Πρεβέζῃ γενομένων. Ἐνῷ τὸ στάδιον τοῦτο ἦτο ἐξηντλημένον, ἐνῷ εἶχε κατορθωθῇ τὸ μόνον, ὅπερ ἠδυνάμεθα νὰ κατορθώσωμεν, προκειμένου περὶ ἀμέσων διαπραγματεύσεων, τουτέστιν ἡ ἐξάντλησις τοῦ σταδίου τούτου, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν κατώρθωσε νὰ φέρῃ τὰ πράγματα εἰς ὃ σημεῖον ἦσαν πρὸ τῶν ἐν Πρεβέζῃ διαπραγματεύσεων. Δὲν ἐφρόντισεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποχρεώσῃ τὰς Δυνάμεις διὰ ῥητῶν ὑποσχέσεων, ὅπως θεωρήσωσι τὰς ἐν Κωνσταντινουπόλει διαπραγματεύσεις ὡς διαπραγματεύσεις μεσολαβήσεως, καὶ ὅπως, ὡς τοιαύτας διεξαγάγωσιν αὐτὰς διὰ τῆς ἐνεργείας τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀντιπροσώπων αὐτῶν· ἐφρόντισεν ὅμως τοὐλάχιστον, καὶ ὡς ἀμέσους διαπραγματεύσεις Ἑλλήνων καὶ Τούρκων θεωροῦσα αὐτὰς, νὰ ἐξασφαλίσῃ ἐκεῖνα, ὑπὲρ ὧν ἐπέμεινεν ἐν Πρεβέζῃ; Ἐφρόντισε νὰ ἐξασφαλίσῃ, ὅτι τὸ κῦρος τοῦ πρωτοκόλλου, περὶ τοῦ ὁποίου ἐπρόκειτο νὰ διαπραγματευθῶσιν οἱ ἀντιπρόσωποι ἡμῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει, θ’ ἀνεγνωρίζετο παρ’ ἐκείνων, μεθ’ ὧν ἠθέλομεν διαπραγματευθῆ; Ἀποστείλαντες τοὺς ἀντιπροσώπους ἡμῶν εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, ἔστω καὶ δι’ ἀμέσους διαπραγματεύσεις, ἀπεστείλαμεν αὐτούς, ἵνα διαπραγματευθῶσι περὶ τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ Βερολινείου πρωτοκόλλου, ἀλλὰ πρὸ τῆς πραγματοποιήσεως ὑπῆρχε τὸ ζήτημα τοῦ κύρους αὐτοῦ, ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου, καὶ δικαίως, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχε δειχθῆ ἄκαμπτος ἐν Πρεβέζῃ. Ἆρα ἀπῄτησεν ἡ Κυβέρνησις παρὰ τῶν Δυνάμεων καὶ ἔλαβε παρ’ αὐτῶν ὑπόσχεσιν, ἀνέλαβον αἱ Δυνάμεις ὑποχρέωσιν, ὅπως ἐπιβάλωσιν εἰς τὴν Τουρκίαν τοὐλάχιστον τοῦτο, τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ κύρους τοῦ Βερολινείου πρωτοκόλλου; Οὐδὲν τούτων ἐγένετο, καὶ διὰ τοῦτο ἐπί τινας συνεδριάσεις βλέπομεν τὰς παρατεταμένας ἐκείνας συζητήσεις, τῶν ἀντιπροσώπων Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, συζητήσεις, τὰς ὁποίας αὐτοὶ οἱ φίλοι ἡμῶν, αὐτοὶ οἱ συμβουλεύσαντες τὴν ἀποστολὴν τῶν ἀντιπροσώπων, ἀπεκάλεσαν πρὸς ἐμπαιγμὸν βυζαντινὰς, συζητήσεις, αἵτινες εἰς οὐδὲν ἠδύναντο ν’ ἀπολήξωσιν πρακτικόν, καὶ αἵτινες ἐπὶ τέλους ἀπέληξαν εἰς τὴν ὑποχώρησιν τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἐνῷ οὐδέποτε ὤφειλε νὰ ὑποχωρήσῃ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν ἐξωτερικῶν, ἀπαντῶν εἰς ὅσα εἶπον κατὰ τὴν πρώτην ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ ἀγόρευσίν μου, ὑποδεικνύων τὰ θέματα ἐπὶ τῶν ὁποίων ὤφειλεν ἡ Βουλὴ νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχὴν αὐτῆς, ἠρνήθη, ὅτι πράγματι ὑπεχώρησεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ εἶπε, φέρετε τὰς ἀποδείξεις· καὶ φέρω τὰς ἀποδείξεις. Οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος εἶπον τὸ πρῶτον, ὅτι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει δύνανται νὰ δεχθῶσι συζήτησιν περὶ τροποποιήσεως, δύνανται μόνον νὰ δεχθῶσι συζήτησιν περὶ τοιαύτης ἢ τοιαύτης χαράξεως τῆς γραμμῆς, συμφώνως πρὸς τὸ πρωτόκολλον. Ἀλλ’ ἐν τέλει τῆς τετάρτης συνεδριάσεως τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐπιτροπῆς «ἡ Α. Υ. ὁ Σαφβὲτ πασᾶς, λαμβάνων τελευταῖος τὸν λόγον, ἀναγινώσκει τὴν ἑπομένην δήλωσιν, προτείνων αὐτὴν εἰς τὴν ἀποδοχὴν τῶν Ἑλλήνων πληρεξουσίων. «Οἱ Ὀθωμανοὶ πληρεξούσιοι παρατηροῦσι μετ’ εὐχαριστήσεως, ὅτι οἱ Ἕλληνες αὐτῶν συνάδελφοι εἶναι διατεθειμένοι νὰ προσεγγίσωσι πρὸς τὰς ὑπ’ αὐτῶν ἐκφρασθείσας ἰδέας καὶ νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ ζήτημα, θεωροῦντες τὰς ἐνδείξεις τοῦ ιγʹ. Πρωτοκόλλου ὡς ἐπιδεκτικὰς συζητήσεως καὶ τροποποιήσεως.» «Οἱ Ἕλληνες πληρεξούσιοι λαμβάνουσι τὴν δήλωσιν ταύτην πρὸς ἀναφορὰν καὶ προτείνουσι τὴν ἀναβολὴν τῆς συνεδριάσεως μέχρι τῆς παραλαβῆς τῶν ὁδηγιῶν, ἃς αἰτήσουσι παρὰ τῆς Κυβερνήσεως αὐτῶν.» Κατὰ τὴν ἑπομένην συνεδρίασιν ἀνεκοινώθησαν αἱ ληφθεῖσαι ὁδηγίαι, αἵτινες ἦσαν ἀποφατικαί. «Ἡ Α. Ε. ὁ κ. Βράϊλας, λαβὼν τὸν λόγον, ἐκφράζεται οὑτωσί. «Λυποῦμαι ὀφείλων νὰ εἴπω ὑμῖν, ὅτι ἡ ἀπάντησις τῆς ἡμετέρας Κυβερνήσεως εἰς τὴν δήλωσιν, ἣν ἐποιήσασθε τὴν τιμὴν νὰ ἐπιδώσητε ἡμῖν κατὰ τὸ τέλος τῆς τελευταίας συνεδριάσεως, δὲν εἶναι καταφατική. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου ἐνετάλημεν νὰ προτείνωμεν ὑμῖν δήλωσιν, ἧς τὸ κείμενον, ἐγκριθὲν ἤδη ὑπὸ τῆς Γαλλίας, τῆς Ῥωσίας, τῆς Ἰταλίας, τῆς Αὐστροουγγαρίας καὶ τῆς Γερμανίας, ἐγένετο ἀποδεκτὸν ὑπὸ τῆς ἡμετέρας Κυβερνήσεως.» Ἀπεῤῥίφθη λοιπὸν ἡ δήλωσις τοῦ Σαφβὲτ πασᾶ, ἀλλ’ ἐνῷ ἀπεῤῥίφθη κατὰ τὴν συνεδρίασιν ἐκείνην, ἐν πρωτοκόλλῳ μεταγενεστέρας συνεδριάσεως ἀναγινώσκομεν τὰ ἑξῆς: «Ἡ Α. Υ. ὁ Σαφβὲτ πασᾶς παρακαλεῖ τὰς ΑΑ. ΕΕ. τοὺς Ἕλληνας πληρεξουσίους νὰ εὐαρεστηθῶσι καὶ αὖθις νὰ λάβωσιν ὑπὸ σημείωσιν, ὅτι οἱ Ὀθωμανοὶ αὐτῶν συνάδελφοί εἰσιν ἕτοιμοι, ἕνεκα τοῦ ὑψηλοῦ κύρους, ὅπερ ἔχει ἡ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων ἐκφρασθεῖσα εὐχὴ, νὰ λάβωσιν ὡς πρώτας βάσεις τῶν διαπραγματεύσεων αὐτῶν τὰς ἐνδείξεις τοῦ ιγʹ. πρωτοκόλλου, ἤτοι νὰ μελετήσωσιν ὁμοῦ τὴν γενικὴν γραμμὴν τῶν κοιλάδων τοῦ Καλαμᾶ καὶ τοῦ Πηνειοῦ πρὸς ἀποδοχὴν ἢ τροποποίησιν αὐτῆς, καθ’ ὅσον ἤθελον ἀποδειχθῇ ὑπὸ τῆς συζητήσεως προωρισμένη ἢ μὴ ν’ ἀποκαταστήσῃ μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν σχέσεις μονίμου καὶ ἀμοιβαίας ἀσφαλείας. «Ἡ Α. Ε. ὁ κ. Βράϊλας λέγει, ὅτι, ἐὰν δὲν εἶχεν ἀπόφασιν νὰ μὴ ἀνοίξῃ ἐκ νέου τὴν συζήτησιν, εὐκολώτατα ἠδύνατο ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι πανθ’ ὅσα ἔφθη εἰπὼν ἡ Α. Υ. ὁ Σαβφὲτ πασᾶς εἰσὶ ταυτόσημα πρὸς τὰς προηγουμένας δηλώσεις, ἀλλ’ ἀπέχει ν’ ἀναλύσῃ τοὺς λόγους τῆς Α. Υ. καὶ λαμβάνει τὴν πρόσκλησιν αὐτοῦ πρὸς ἀναφοράν». Ἐλήφθησαν ὁδηγίαι καὶ ἀνεκοινώθησαν ἐν τῇ κατόπιν συνεδριάσει· δὲν εἶναι δὲ πλέον ἀποφατικὴ ἡ ἀπάντησις. «Τῆς συνεδριάσεως ἀρξαμένης τὴν μεσημβρίαν, ἀναγινώσκεται καὶ ἐπιδοκιμάζεται τὸ πέμπτον πρωτόκολλον. «Ἡ Α. Ε. ὁ κ. Βράϊλας, λαβὼν τὸν λόγον, λέγει, ὅτι αὐτὸς καὶ οἱ συνάδελφοι αὐτοῦ καθῆκον ἐθεώρησαν νὰ ὑποβάλωσιν εἰς τὴν κρίσιν τῆς Βασιλικῆς Κυβερνήσεως τὴν πρόσκλησιν, ἣν οἱ Ὀθωμανοὶ αὐτῶν συνάδελφοι εὐηρεστήθησαν νὰ ἀπευθύνωσιν αὐτοῖς ἐν τῇ τελευταίᾳ συνεδριάσει, καὶ ὅτι εἰσὶν ἐντεταλμένοι νὰ ποιήσωνται τὴν ἑπομένην ἀπάντησιν. «Οἱ κκ. Ἕλληνες πληρεξούσιοι, λαμβάνοντες σημείωσιν τῆς προσκλήσεως τῶν Ὀθωμανῶν αὐτῶν συναδέλφων, παρακαλοῦσι τούτους νὰ γνωστοποιήσωσιν αὐτοῖς τὸ διάγραμμα τῆς μεθορίου γραμμῆς, ἣν εἰσὶ διατεθειμένοι νὰ προτείνωσιν». «Ἡ Α. Ε. ὁ Σάββας πασσᾶς χαίρει τεκμηριῶν, ὅτι ἡ ἀπάντησις, ἣν ἤκουσεν ἐκ στόματος τῆς Α. Ε. τοῦ κ. Βράϊλα, εἶναι κατάλληλος ὅπως ἐπενέγκῃ τὴν τοσοῦτον ποθητὴν προσέγγισιν, διότι ἀποδέχεται τὴν θεωρίαν, ἣν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τῆς συζητήσεως ὑπεστήριξαν οἱ Ὀθωμανοὶ πληρεξούσιοι». Ἐγένετο ἢ δὲν ἐγένετο ἡ ὑποχώρησις; παρεδέχθησαν ἢ δὲν παρεδέχθησαν οἱ Ἕλληνες πληρεξούσιοι τὰς προτάσεις τῶν Ὀθωμανῶν ἐπιτρόπων;

§7ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι.

§8ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀνέγνωσα τὰ ἔγγραφα, καὶ ἠξεύρομεν ἐκ τῶν κατόπιν, ὅτι ἡ συζήτησις γίνεται περὶ τῶν τροποποιήσεων, ὅτι ἡ συζήτησις ἐν Κωνσταντινουπόλει σήμερον περιστρέφεται εἰς τὰ τῆς γραμμῆς τοῦ Βερολίνου, οὐχὶ ὅπως καθορισθῇ αὕτη συμφώνως πρὸς τὰ ἐν Βερολίνῳ ἐνδειχθέντα, ἀποδεκτοῦ γενομένου τοῦ ὑποχρεωτικοῦ κύρους αὐτῶν, ἀλλ’ ὅπως ἐξευρεθῇ ἐὰν πρέπῃ νὰ τροποποιηθῇ, καὶ πῶς δύναται νὰ τροποποιηθῇ. Ὑπεχώρησε λοιπὸν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ σήμερον αἱ διαπραγματεύσεις διεξάγονται ἄλλως, ἢ ὅπως διεξήγοντο ἐν Πρεβέζῃ, ὅπου ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις οὐδὲ βῆμα ὑπεχώρησε. Τὸ κῦρος τοῦ πρωτοκόλλου ἀμφισβητεῖται σήμερον, καὶ ἀμφισβητεῖται τῇ ἐπινεύσει καὶ αὐτῆς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ κατὰ τὰς ἐν Πρεβέζῃ διαπραγματεύσεις, ἡ Ἑλληνικὴ τοὐλάχιστον Κυβέρνησις δὲν εἶχε δώσει τὴν συναίνεσιν αὐτῆς εἰς τὴν ἀμφισβήτησιν τοῦ κύρους τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ Βερολίνου. Ἐγένετο δὲ ἡ ὑποχώρησις αὕτη ἐν ἐποχῇ ἐπιβλαβεῖ καθ’ ὅλα, ἐγένετο ἐν ἐποχῇ συμπιπτούσῃ πρὸς ἐσωτερικὴν κατάστασιν τοῦ Κράτους συνδεομένην μετὰ τῆς συγκροτήσεως τῆς παρούσης Βουλῆς. Ἐν τῷ ἐσωτερικῷ διεξήγοντο αἱ ἐκλογαί, καὶ δὲν ἐσύμφερεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ διακοπῶσι τότε αἱ διαπραγματεύσεις, διὰ νὰ δύνηται νὰ πιστευθῇ τὸ ἀπὸ τοῦ βήματος κατὰ κόρον ἐπαναληφθὲν παρὰ τῶν Ὑπουργῶν, ὅτι ἦτο ἀνάγκη, πρὸς διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος, νὰ διαμένωσιν αὐτοὶ ἐν τῇ Κυβερνήσει. Ἐξωτερικῶς ὅμως ἔβλαψεν ἡ ὑποχώρησις σπουδαιότερον ἔτι, καὶ ἰδίως ὡς ἀναβαλοῦσα τὴν διακοπὴν τῶν διαπραγματεύσεων καὶ τὴν κατόπιν τῆς δεδικαιολογημένης διακοπῆς ἀνάγκην τῆς μεσολαβήσεως τῶν Δυνάμεων. Ἡ ἐποχὴ ἦτο τότε εὔνους πρὸς τὴν μεσολάβησιν, ἐνῷ ἔκτοτε ἐπῆλθε κατάστασις εὐρωπαϊκὴ, ὑφισταμένη καὶ σήμερον, καθ’ ἣν, ἐὰν ἐπέλθῃ ἡ διακοπή, δὲν δύναται νὰ φέρῃ τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἤθελε φέρει πρὸ τῆς καταστάσεως ταύτης. Τὴν δὲ κατάστασιν ταύτην καθορίζει ἡ Γερμανοαυστριακὴ συνεννόησις. Ὡς ἐκ τῆς συνεννοήσεως ἐκείνης, ἡ Γαλλία, ἡ μόνη κεκηρυγμένη προστάτις τῆς Ἑλλάδος, εὑρίσκεται μεμονωμένη ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ· ἐὰν ὅμως ἡ διακοπὴ ἐπήρχετο πρὸ τῆς συνεννοήσεως, θὰ εἶχεν ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις ὑποστηρίξεις ἐν Εὐρώπῃ, ὧν σήμερον στερεῖται. Ὑπῆρξε λοιπὸν ἐπιζημιωτάτη ἡ διακοπὴ, τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ σήμερον δὲν ἐξήρτηται ἀφ’ ἡμῶν ἡ διόρθωσις τοῦ γενομένου κακοῦ. Δύνανται πάλιν αἱ εὐρωπαϊκαὶ περιστάσεις νὰ μετατραπῶσι, καὶ νὰ εὕρωμεν νέαν εὐκαιρίαν ὁμοίαν τῆς προτέρας, ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν μετατροπὴν, καὶ εἴμεθα κατὰ τοῦτο ἐντελῶς ἐκτεθειμένοι εἰς τὰ μειδιάματα τῆς τύχης. Ὑπῆρξεν ὅμως αὕτη ἡ μόνη ὑποχώρησις τῆς Ἑλλάδος, διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει; Ἐγένετο καὶ ἄλλη ὑποχώρησις ἐπίσης σχεδὸν ἐπιβλαβὴς, διότι ἀπέδειξε τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, μὴ σπουδαιολογοῦν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, προκληθέντες κατόπιν τῶν ὑποχωρήσεων, περὶ ὧν ἀνέγνωσα περικοπὰς ἐκ τῶν πρωτοκόλλων, ἵνα διατυπώσωσιν ἐπὶ τοῦ χάρτου τὴν γραμμήν, ὅπως ἡ Ἑλλὰς ἀντελαμβάνετο αὐτῆς συμφώνως πρὸς τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου, εἶπον ὅτι, κατὰ τὰ ἐν Βερολίνῳ ἐνδειχθέντα, ἡ γραμμή, χαραττομένη ἐπὶ τοῦ χάρτου, ἔχει οὕτω, μετά τινας δὲ ἡμέρας παρουσιάζονται πάλιν ἐνώπιον τοῦ Συνεδρίου οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος, καὶ χωρὶς οὐδὲν νὰ ἀποκτήσωσι παρὰ τῆς Τουρκίας, χωρὶς κἂν νὰ ἀποκτήσωσι παρ’ αὐτῆς τὴν χάραξιν γραμμῆς, ἣν αὕτη ἐθεώρει ὡς ὑποχρεωτικὴν δι’ ἑαυτὴν, ποιοῦνται ὑποχώρησιν ὡς πρὸς τὴν γραμμὴν ἐκείνην καὶ προτείνουσι γραμμὴν ἄλλην στενοτέραν. Πότε οἱ ἀντιπρόσωποι εἶχον δίκαιον; ὅτε ἐχάραττον τὴν πρώτην γραμμὴν καὶ ἔλεγον, ὅτι ἐκείνη εἶναι ἡ γραμμὴ τοῦ Βερολίνου, ἢ ὅτε ἐχάραττον τὴν δευτέραν γραμμήν; Ἐὰν οἱ ἀντιπρόσωποι τῆς Ἑλλάδος εἶχον ὑποχωρήσει κατόπιν συμβιβασμοῦ ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσι, θὰ ἐνόουν ὅτι δὲν πρόκειται περὶ πεποιθήσεως, ὡς πρὸς τὴν ἔννοιαν τοῦ πρωτοκόλλου, ἀλλ’ ὅτι πρόκειται περὶ ὑποχωρήσεως ἀπὸ τῆς ἐννοίας, τὴν ὁποίαν αὐτοὶ εἰς τὸ πρωτόκολλον ἀπέδιδον. Ἀλλ’ οὐδεὶς ἐγένετο συμβιβασμὸς, διότι ἡ Τουρκία οὐδεμίαν συγκατετίθετο νὰ ποιήσηται ὑποχώρησιν πρὸς τὴν Ἑλλάδα, οὐδεμίαν νὰ ποιήσηται ἀναγνώρισιν ὅρου τινὸς ὡς ὑποχρεωτικοῦ, καὶ ὅμως οἱ ἀντιπρόσωποι ἡμῶν, ἵνα διευκολύνωσι τὰς διαπραγματεύσεις, προτείνουσι νέαν γραμμήν, ἀποδεικνύοντες τοιουτοτρόπως, ὅτι, ὅτε ἐπρότειναν τὴν πρώτην, δὲν ἐσπουδαιολόγουν, διότι προτείνουσι τὴν νέαν γραμμὴν ὡς τὴν γραμμὴν τὴν ἀνταποκρινομένην πρὸς τὴν ἰδέαν τῶν ἐν Βερολίνῳ συνταξάντων τὸ πρωτόκολλον. Δὲν ἐξετάζω, ἂν ἡ δευτέρα αὕτη γραμμὴ καλῶς ἢ κακῶς ἐχαράχθη, διότι δὲν πρόκειται σήμερον νὰ μελετήσωμεν τὰ περὶ τούτου· ἀλλὰ λέγω, ὅτι δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ παραστήσῃ τὸ Κράτος ὡς ἐπιπολαίως ἐργαζόμενον ἐν τοιούτῳ ζητήματι. Ἐκ λάθους ἐχάραξε τὴν πρώτην γραμμήν; εἶναι ὑπόλογος διὰ τὸ λάθος. Ὑπεχώρησεν ἀπέναντι τῆς γείτονος Δυνάμεως ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσιν; ὤφειλε νὰ μᾶς δείξῃ, τί ἀπέκτησεν ἀπέναντι τῆς ὑποχωρήσεως ταύτης. Ἀλλ’ οὐδὲν ἀπέκτησεν· ἀπέδειξε μόνον ἑαυτὴν μὴ ἔχουσαν πεποίθησιν εἰς τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἐπρότεινεν εἰς τὴν Τουρκίαν, ἑπομένως ἐστέρησε τὴν γνώμην τῆς Ἑλλάδος τοῦ κύρους αὐτῆς ἐν ταῖς διαπραγματεύσεσιν. Εἰς πάντα ταῦτα, τί ἀντιτάττει ἡ Κυβέρνησις πρὸς δικαιολογίαν ἑαυτῆς; Ὡς γινώσκομεν ἐκ τῶν ἀγορεύσεων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἀντιτάττει τὴν δοθεῖσαν πρὸς αὐτὴν γνώμην παρὰ τῶν μεγάλων Δυνάμεων, καὶ ἰδίως παρὰ τῶν φιλικώτερον διατεθειμένων πρὸς τὴν Ἑλλάδα Δυνάμεων. Ἐσφαλμένην ἔχει ἰδέαν ἡ Κυβέρνησις περὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ὀφείλει νὰ προσφέρηται ἡ Κυβέρνησις ἀσθενοῦς Κράτους πρὸς τὰς Κυβερνήσεις φιλικῶν αὐτῷ Κρατῶν, καίτοι μεγαλειτέραν πολὺ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐχόντων ἰσχύν. Δὲν ἀληθεύει, ὅτι τὰ Κράτη ἐκεῖνα ἀπαιτοῦσι παρὰ τῆς χώρας, τὴν ὁποίαν θέλουσι νὰ συνδράμωσι, τυφλὴν ὑπακοὴν, δουλικὴν καθυπόταξιν. Δὲν ἀληθεύει, ὅτι ἐπιθυμοῦσι νὰ βλέπωσι τὴν χώραν ἐκείνην τεταπεινωμένην καὶ παραιτοῦσαν τὰ κυριαρχικὰ αὐτῆς δικαιώματα. Τοὐναντίον ἀληθεύει, ὅτι αἱ φιλικῶς διακείμεναι πρὸς τὴν Ἑλλάδα Δυνάμεις ἐπιθυμοῦσι νὰ βλέπωσιν αὐτὴν προασπίζουσαν τὰ δικαιώματα αὐτῆς, οὐχὶ μόνον ἀπέναντι ἄλλων ἐπικρατειῶν, ἀλλὰ καὶ ἀπέναντι αὐτῶν τῶν ἰδίων, διότι μόνον ἐκ τῆς τοιαύτης προασπίσεως δύνανται καὶ αὗται νὰ ὁδηγῶνται περὶ τοῦ πρακτέου, καὶ δύνανται ἐνίοτε νὰ βοηθῶνται ἐκ τῆς πιέσεως ἡμῶν ἐν τῇ διεξαγωγῇ τῶν ἐν γένει ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων τοῦ ἰδίου αὐτῶν Κράτους. Τὰ Κράτη ἐκεῖνα δὲν ἔχουσι μίαν μόνον ἐξωτερικὴν ὑπόθεσιν, εἰς ἣν διαφέρονται. Διεφέρετο ἡ Γαλλία ὄχι μόνον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα, ἀλλὰ καὶ εἰς πολλὰ ζητήματα συγχρόνως. Διεφέρετο εἰς τὴν ἐκκένωσιν τοῦ Ὀθωμανικοῦ ἐδάφους ἀπὸ τῶν Ῥωσσικῶν στρατευμάτων, διεφέρετο εἰς τὴν διαῤῥύθμισιν τοῦ Αἰγυπτιακοῦ ζητήματος, διεφέρετο εἰς τὴν λύσιν τοῦ ἐν Τουρκίᾳ οἰκονομικοῦ ζητήματος, διεφέρετο εἰς τὰς διεξαγομένας διαπραγματεύσεις ἐν τῇ κεντρῴᾳ Εὐρώπῃ, καὶ τὰς συναπτομένας καὶ τὰς χαλαρουμένας συμμαχίας. Μεταξὺ τῶν ζητημάτων τούτων κατεῖχε θέσιν καὶ τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα. Ἀλλ’ ἡ Γαλλικὴ Κυβέρνησις ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος περιέμενεν ὅπως αὕτη φροντίζῃ ἀποκλειστικῶς περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ συμφέροντος. Εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἀνῆκε νὰ ἐνθυμίζῃ εἰς τὴν Γαλλίαν, ἔστω καὶ πιέζουσα αὐτὴν, τὰ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος. Αἱ μεγάλαι Δυνάμεις δὲν δυσαρεστοῦνται ὅταν βλέπωσι μικρὰ Κράτη φροντίζοντα περὶ τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν. Δυσαρεστοῦνται ὅταν βλέπωσι ταῦτα πλεονεκτοῦντα καὶ θέλοντα νὰ ἐπωφεληθῶσιν ἐκ τῆς φιλίας καὶ τῆς συνδρομῆς τῶν ἰσχυρῶν, ὅπως ἀδικήσωσιν ἄλλους· ὅταν ὅμως βλέπωσιν αὐτὰ ὑπὲρ τῶν δικαιωμάτων ἑαυτῶν μεριμνῶντα, σέβονται αὐτά, καὶ ἀναλόγως τοῦ σεβασμοῦ αὐτῶν, τοῖς προσφέρονται. Ἂν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχε γνώμην, οἵαν ἔχει τὸ σημερινὸν Ὑπουργεῖον περὶ τῆς πρὸς τὰς φιλίας καὶ κραταιὰς Δυνάμεις τυφλῆς ὑποταγῆς, ὅτε διεξήγετο ἡ διαπραγμάτευσις περὶ τῆς ἑνώσεως τῆς Ἑπτανήσου μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὑπὸ ποίους ὅρους ἤθελον παραχωρηθῆ αἱ Ἰόνιοι νῆσοι εἰς τὴν Ἑλλάδα; Ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις εἶχεν ὑπογράψει μετὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων συνθήκην περιέχουσαν ὅρους λίαν ἐπιβλαβεῖς εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἠθικῶς καὶ ὑλικῶς. Ἡ Ἑλλὰς ἐπιέζετο παρὰ τῆς Ἀγγλίας, ἵνα ὑπογράψῃ συνθήκην ὁμοίαν ἐκείνης, καὶ ὅτε ἡ Ἑλλὰς ἀντετάχθη πρὸς τὴν Ἀγγλίαν, ἡ Ἀγγλία ἐθυμώθη, ἠπείλησεν, ἀλλὰ δὲν διέκοψε καὶ τὰς διαπραγματεύσεις, διαπραγματευομένη δέ, ὑπεχώρησε καὶ ἀπεδέχθη, τέλος, σχεδὸν ἁπάσας τὰς ἀπαιτήσεις τῆς Ἑλλάδος· περαιωθεισῶν δὲ τῶν διαπραγματεύσεων, ἐπῄνεσε τὴν Ἑλλάδα, διότι οὕτως ἐπολιτεύθη καὶ ἰδίως ἀπέναντι αὐτῆς, καὶ ἐπῄνεσεν αὐτὴν οὐχὶ προφορικῶς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐγγράφως, καὶ εἶπεν, ὅτι καθῆκον εἶχεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἐργασθῇ, ὅπως εἰργάσθη, ἀλλὰ καὶ ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις καθῆκον εἶχε πρὸς ἑαυτὴν καὶ πρὸς τὰς ἄλλας Δυνάμεις νὰ μὴ ἐνδώσῃ, εἰμὴ ἀφοῦ ἀντέταττε πάσας τὰς ἐναντιότητας, τὰς ὁποίας εἶχεν ἀντιτάξει. Αἱ Δυνάμεις ἔχουσιν ἐνίοτε ἀνάγκην καὶ νὰ πιέζωνται παρ’ ἐκείνων, οἵτινες διεκδικοῦσι δικαιώματα καὶ ὑπὲρ ὧν ἐνδιαφέρονται, διότι δὲν πρόκειται νὰ ἐργασθῶσι πάντοτε μόναι· χρήζουσι τῆς πιέσεως ταύτης ἀπέναντι τῶν ἄλλων Δυνάμεων, μεθ’ ὧν συνεργάζονται, δὲν δύνανται ὅμως νὰ προκαλέσωσιν αὐταὶ τὴν πίεσιν· τοῦτο δ’ ὀφείλουσι νὰ γνωρίζωσι καὶ νὰ πράττωσιν οἱ ἔχοντες τὸ ἄμεσον συμφέρον, μὴ προσέχοντες εἰς τὰς δυσαρεσκείας, τὰς ὁποίας προσκαίρως δύναται νὰ γεννᾷ ἡ τοιαύτη ἐνέργεια. Αἱ Κυβερνήσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἔχουσιν ἐνίοτε καὶ ἐσωτερικὰς ἀντιδράσεις, καὶ χρήζουσι τῆς πιέσεως, ἣν δύναται νὰ προκαλέσῃ τὸ μικρὸν Κράτος, εἰς ὃ θέλουσι νὰ παράσχωσι συνδρομὴν, ἵνα δικαιολογήσωσι ἀπέναντι τῶν ἐν τῷ ἐσωτερικῷ κομμάτων τὴν πολιτικὴν αὐτῶν. Ὀφείλουσι λοιπὸν τ’ ἀσθενῆ Κράτη οὐδέποτε νὰ παραιτῶνται τὴν πρωτοβουλίαν αὐτῶν, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὰς Κυβερνήσεις αὐτῶν νὰ ἐκφράζωνται, ὅπως ἠκούσαμεν τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ, εἰπόντος ὅτι ἤρκει, ὅτι αἱ μεγάλαι Δυνάμεις τοῦτο ἐσυμβούλευον, ὥστε νὰ ἦναί τις παράφρων, ἵνα πράξῃ ἄλλως. Ἡ τοιαύτη περὶ τῶν σχέσεων τῶν μικρῶν Κρατῶν πρὸς τὰ μεγάλα Κράτη ἰδέα τῆς νῦν Κυβερνήσεως ἔφερεν ἀποτελέσματα ἐπιζήμια εἰς τὸν τόπον, ὄχι μόνον ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν ἄλλοις ζητήμασι, στενῶς συνδεδεμένοις πρὸς τὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ. Αἱ Δυνάμεις προσφέρουσιν εἰς ἕκαστον Κράτος τὸν σεβασμὸν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον τὸ Κράτος ἐν τῷ δικαιώματι αὐτοῦ διεκδικεῖ ὑπὲρ ἑαυτοῦ. Ὅταν Κράτος τι οὐδὲν ἀξιοῖ ὑπὲρ ἑαυτοῦ, παρορᾶται καὶ κατ’ αὐτὰς τὰς εἰς αὐτὸ ἀφορώσας διαπραγματεύσεις. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὀλιγωρεῖται ὁλοτελῶς ἐν πάσαις ταῖς περὶ τῶν τῆς Ἀνατολῆς διαπραγματεύσεσιν, ἐν αἷς ὅμως ὕπατα ἔχει συμφέροντα ἡ Ἑλλάς. Ἐν Αἰγύπτῳ ἔχει ἡ Ἑλλάς, ἔχει ὁ Ἑλληνισμὸς συμφέροντα μέγιστα, καὶ ἠθικὰ καὶ ὑλικά, διεξάγονται ὅμως διαπραγματεύσεις περὶ Αἰγύπτου ὑπὸ τῶν μεγάλων Δυνάμεων χωρὶς οὐδόλως νὰ ἐρωτᾶται ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, χωρὶς οὐδόλως νὰ παρεμβάλληται ὡς συμπράκτωρ τῶν διασκέψεων καὶ τῶν ἀποφάσεων. Ὁ Ἑλληνισμὸς, ἐν Αἰγύπτῳ, εἶναι σπουδαῖον στοιχεῖον τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ· ὁ Ἑλληνισμός, ὁ ἐν Αἰγύπτῳ, παρέχει καὶ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος σπουδαίαν συνδρομὴν, ἰδίως ὅμως παρέχει συνδρομὴν εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ τοῦ ἐκτὸς τοῦ Κράτους. Ἡ ἰδέα αὕτη τῆς ἐκτάσεως τῶν σχέσεων ἡμῶν ἐν Αἰγύπτῳ, αὐτὸ τὸ γεγονὸς τῆς ἰσχύος τῶν αὐτόθι Ἑλλήνων συντελεῖ εἰς τὴν ἐπαύξησιν τῆς ἰσχύος τοῦ Κράτους, συντελεῖ καὶ εἰς τὴν ἐμψύχωσιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἁπανταχοῦ. Ἀλλ’ ὑπὲρ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ Ἑλληνικῶν συμφερόντων τί ἔπραξεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ τί ἔπραξαν αἱ Κυβερνήσεις τῆς Εὐρώπης ὡς πρὸς τὰ ἐν Αἰγύπτῳ Ἑλληνικὰ συμφέροντα; Διεξήγαγον διαπραγματεύσεις πολυειδεῖς, διαπραγματεύσεις ἀφορώσας εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας ἐκείνης, διαπραγματεύσεις ἀφορώσας εἰς τὰ συμφέροντα τῶν ἰδιωτῶν, τῶν ξένων ὑπηκόων ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ· διεξήγαγον διαπραγματεύσεις καὶ προέβησαν εἰς ἀποφάσεις διαφερούσας εἰς τὴν Ἑλλάδα, τουτέστιν εἰς τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ Ἕλληνας διὰ ποσὰ μεγαλείτερα ἢ τὰ ποσὰ, δι’ ἃ ἐνδιεφέροντο οἱ ὑπήκοοι ὅλων τῶν ἄλλων ἐπικρατειῶν τῆς Εὐρώπης ὁμοῦ· καὶ ἐν τούτοις ἡ Ἑλλὰς δὲν ἠρωτήθη· ἐνῷ δὲ δὲν ἠρωτήθη, ἐζητήθη ἡ ὑπογραφὴ αὐτῆς, ὅταν ἡ ὑπογραφὴ αὕτη ἦτο ἀναγκαία πρὸς τὸ κῦρος τῆς ἀποφάσεως, συνεπείᾳ τῶν διεθνῶν αὐτῆς δικαιωμάτων. Μόνον ἐνεθυμήθησαν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν αἱ Δυνάμεις, ὅταν οἱ ὑπήκοοι αὐτῶν, χορηγήσαντες εἰς τὴν Αἰγυπτιακὴν Κυβέρνησιν δάνειον, ἤθελον νὰ ἐξασφαλίσωσιν ὑπὲρ τοῦ δανείου ὑποθήκας ἐπὶ τῆς περιουσίας τοῦ Χεβίδου, ἐφ’ ἧς Ἕλληνες ὑπήκοοι εἶχον δικαιώματα προτεραιότητος· μόνον τότε ἐνεθυμήθησαν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἵνα τὴν προσκαλέσωσι νὰ ὑπογράψῃ ἔγγραφον, διὰ τοῦ ὁποίου παρῃτεῖτο τῶν δικαιωμάτων τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων ἐπὶ τῶν ὑποθηκῶν ἐκείνων. Αἱ δυνάμεις, ὧν ἦσαν ὑπήκοοι οἱ συνομολογήσαντες τὸ δάνειον, ἠξίωσαν παρὰ τῆς Αἰγυπτιακῆς Κυβερνήσεως τὴν διαγραφὴν τῶν προγενεστέρων ὑποθηκῶν· αἱ ἄλλαι ὅμως Δυνάμεις, αἵτινες δὲν εἶχον τὸ συμφέρον τοῦτο, ἀμέσως παρέστησαν, ὅτι δὲν συνήνουν εἰς τὴν κατάργησιν τῶν δικαιωμάτων τῶν ὑπηκόων των χάριν τῶν νεωτέρων δανειστῶν, καὶ κατόπιν τῶν παραστάσεων τούτων διεξήχθησαν διαπραγματεύσεις, καὶ ἐγένοντο διακρίσεις τῶν ὑποθηκῶν τῶν πρὸ τῆς ἡμέρας τῆς ὑπογραφῆς τῆς περὶ τῶν δανείων συμβάσεως κατὰ Φεβρουάριον καὶ τῶν μετὰ τὴν ἡμέραν τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως ἐκείνης. Ἡ διάκρισις αὕτη ἐγένετο ἐντελῶς πρὸς τὸ συμφέρον τῶν ὑπηκόων τῶν Δυνάμεων, αἵτινες τὴν ἐζήτουν, καὶ παραγνωριζομένων ἐντελῶς τῶν συμφερόντων τῆς Ἑλλάδος, ἐν ἀγνοίᾳ διατελούσης τῶν γενομένων. Ἀφοῦ δὲ ἐγένετο ἡ διάκρισις αὕτη, καὶ ἀφοῦ διὰ τῆς διακρίσεως ἐπρόκειτο νὰ καταργηθῶσι κεκτημένα δικαιώματα Ἑλλήνων ὑπηκόων διὰ πολλὰ ἑκατομμύρια φράγκων, δι’ ἑκατομμύρια ἄνω τῶν 6, τότε μόνον ἐνεθυμήθησαν τὴν Ἑλλάδα, οὐχὶ ἵνα διαπραγματευθῇ καὶ αὕτη καὶ ἀποφανθῇ περὶ τῆς διακρίσεως ἢ προτείνῃ ἄλλην τινὰ γνώμην, ἀλλὰ μόνον, ἵνα ὑπογράψῃ τὴν παραίτησιν τῶν δικαιωμάτων τῶν ὑπηκόων αὑτῆς, χάριν τῶν συνομολογησάντων τὸ πρὸς τὴν Αἰγυπτιακὴν Κυβέρνησιν δάνειον ὑπηκόων ἄλλων Δυνάμεων· ἡ δ’ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐδέχθη ἑπομένη τῇ ἀρχῇ τῆς τυφλῆς ὑπακοῆς πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, ἀφοῦ ἐζήτησε παρὰ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων νὰ ἐγγυηθῶσιν, ὅτι καὶ οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι, ὧν ἀπεμπολοῦντο τὰ δικαιώματα, θέλουσι τύχει τῆς αὐτῆς προστασίας, ἧς θέλουσι τύχει καὶ οἱ ὑπήκοοι τῶν Δυνάμεων ἐκείνων. Αἱ Δυνάμεις ἐκεῖναι εἶχον συμφέρον εἰς τὴν θυσίαν ταύτην τῶν δικαιωμάτων τῶν ὑπηκόων αὑτῶν, διότι ἐθυσίαζον ἐλάχιστα συμφέροντα ἰδίων ὑπηκόων, χάριν μεγίστων συμφερόντων ἄλλων αὑτῶν ὑπηκόων. Ἡμεῖς ὅμως ἐπρόκειτο νὰ θυσιάσωμεν δικαιώματα ὑπηκόων ἡμῶν χάριν ὑπηκόων ξένων Κρατῶν, διότι οὐδεὶς Ἕλλην ὑπήκοος ἐνδιαφέρεται εἰς τὰ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου. Ἀλλ’ ἐνῷ οὐδὲ κἂν ἐκλήθημεν εἰς τὰς διαπραγματεύσεις, ἐδέχθημεν νὰ ὑπογράψωμεν τὰ συμφωνηθέντα, ἀρκούμενοι ὅτι θέλομεν τύχει τῆς αὐτῆς προστασίας, ἧς θέλουσι τύχει καὶ οἱ ὑπήκοοι τῶν ἄλλων Δυνάμεων. Τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρῄτει διὰ τῆς ὑπογραφῆς ταύτης, δικαιώματα Ἑλλήνων ὑπηκόων, ἀνέρχονται εἰς 240,000 λιρῶν, ἐνῷ ὑπάρχει μεγάλη Δύναμις, ἧς οἱ ὑπήκοοι οὐδὲν ἔχουσι συμφέρον, ἑτέρα μεγάλη Δύναμις, ἧς οἱ ὑπήκοοι ἐνέχονται μόνον διὰ 1,000 λίρας, ἑτέρα μεγάλη Δύναμις, ἧς οἱ ὑπήκοοι ἐνέχονται διὰ 13,000 λιρῶν, ἡ Ἰταλία, ἧς οἱ ὑπήκοοι ἐνέχονται διὰ 60,000 λιρῶν, καὶ ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Γαλλία, ὧν ἑκάστης οἱ ὑπήκοοι ἐνέχονται διὰ 80,000 λιρῶν· ἀλλ’ ὅλων ὁμοῦ τῶν μεγάλων Δυνάμεων οἱ ὑπήκοοι δὲν ἐνδιαφέρονται εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο διὰ ποσὸν ἴσον πρὸς τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον παρῄτει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐν ὀνόματι τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων. Τί ἀπήλαυσεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀπέναντι τοιαύτης θυσίας; Ἀπήλαυσέ τι ἐν τῷ ζητήματι τῷ διεξαγομένῳ ἐν Κωνσταντινουπόλει; Βεβαίως οὐδὲν ἀπήλαυσε, διότι οὐδὲν ἐπέτυχεν ἐν Κωνσταντινουπόλει. Μόνον βήματα πρὸς τὰ ὀπίσω ἐγένοντο ἐκεῖ. Ἀπήλαυσέ τι τοὐλάχιστον ἐν Αἰγύπτῳ; ἀπήλαυσε τὴν ἀναγνώρισιν τῆς ἀρχῆς, ὅτι ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θέλει εἶσθαι συμπράττουσα ἐν πᾶσι τοῖς ἐκεῖ ἀπὸ κοινοῦ ὑπὸ τῶν Δυνάμεων γινομένοις; Εἶπε τοὐλάχιστον πρὸς τὰς Δυνάμεις, ὅτι ἀφοῦ ἔχετε ἀνάγκην τῆς ὑπογραφῆς μου, βλέπετε, ὁποῖα ἐγὼ ἔχω συμφέροντα ἐκεῖ, καὶ ὀφείλετε νὰ ἀναγνωρίσητε καὶ ὑπὲρ ἐμοῦ συμμετοχὴν εἰς πάντα τὰ παρ’ ὑμῶν διενεργούμενα καὶ ἀφορῶντα καὶ εἰς ἐμέ. Τὰ συμφέροντά μου εἶναι μεγαλείτερα τῶν συμφερόντων οἱασδήποτε ἄλλης Δυνάμεως ἐκεῖ, καὶ ἑπομένως οὐδὲν πράττετε ἄτοπον, δίδοντες καὶ εἰς ἐμὲ θέσιν ἴσην πρὸς τὴν θέσιν τῶν μεγάλων Δυνάμεων ἐν Αἰγύπτῳ; Οὐδὲν ὅμως τούτων ἔπραξε. Νομίζει δὲ, ὅτι δικαιολογεῖται διὰ τῆς ἀρχῆς τῆς τυφλῆς ὑπακοῆς εἰς τὰς μεγάλας Δυνάμεις. Κακῶς λοιπὸν ἐπολιτεύθη ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ ἐν Βερολίνῳ Συνεδρίου, καὶ δὲν παρεσκεύασεν ἑαυτῇ τὴν θέσιν, ἣν ὤφειλε νὰ παρασκευάσῃ καὶ ἠδύνατο νὰ κατακτήσῃ. Κακῶς ἐπολιτεύθη, ἀποδεχθεῖσα, ἵνα εἰσέλθῃ ὑπὸ ὅρους ἐπιβλαβεῖς καὶ ταπεινωτικοὺς εἰς τὸ Συνέδριον ἐκεῖνο. Κακῶς ἐπολιτεύθη ἐν τῷ Συνεδρίῳ, μὴ ὑποστηρίξασα ἐν αὐτῷ, ὡς ἠδύνατο, τὰ δικαιώματα τοῦ ἑλληνισμοῦ. Κακῶς ἐπολιτεύθη κατόπιν ἐν Πρεβέζῃ, μὴ διακόψασα τὰς διαπραγματεύσεις ταχέως καὶ ἐπιτρέψασα, ἵνα ἀμφισβητηθῶσι τὰ κυριαρχικὰ τοῦ Κράτους δικαιώματα ἐπὶ τοῦ Ἀμβρακικοῦ κόλπου καὶ προσβληθῇ ἄνευ ἀποχρώσης ἱκανοποιήσεως ἡ σημαία αὐτῆς. Κακῶς ἐπολιτεύθη, ἀποδεχθεῖσα τὰς ἐν Κωνσταντινουπόλει διαπραγματεύσεις. Κακῶς ἐπολιτεύθη κατὰ τὰς ἐν Κων)πόλει διαπραγματεύσεις. Κακῶς ἔπραξεν, ὑποχωρήσασα ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀπολύτως ὑποχρεωτικοῦ κύρους τοῦ ιγʹ. πρωτοκόλλου. Κακῶς ἐπολιτεύθη, ἀποδεχθεῖσα τὴν ἀρχὴν τῆς τυφλῆς ὑπακοῆς πρὸς τὰς μεγάλας Δυνάμεις. Ἀποτέλεσμα δὲ πάντων τούτων εἶναι, ὅτι εὑρισκόμεθα σήμερον εἰς χεῖρον σημεῖον ἐκείνου, εἰς ὃ εὑρισκόμεθα κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ ἐν Βερολίνῳ Συνεδρίου. Εἰργάσθη ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὡς ἀξιοῖ, ὑπὲρ τῆς ἐπεκτάσεως τῆς ἑλληνικῆς χώρας, ἀλλὰ μέχρι τοῦδε οὐδὲν κατωρθώθη ὑπὲρ τῆς ἐπεκτάσεως ταύτης, καὶ ἡ εὐχὴ τῆς Εὐρώπης πρὸς τὴν Τουρκίαν κινδυνεύει ν’ ἀποδειχθῇ χάρτης ἄγραφος. Ἡ εὐχὴ αὕτη θὰ ἦτο πρᾶγμα, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπολιτεύετο πρεπόντως, ἀλλ’ ὡς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις, κινδυνεύομεν νὰ ἴδωμεν τὴν εὐχὴν ματαιουμένην ἐντελῶς, καὶ χεῖρον ἔτι, κινδυνεύομεν νὰ ἴδωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο διαιωνιζόμενον. Ὑπῆρξαν καὶ ἄλλα ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἡ ὁμόφωνος τῆς Εὐρώπης γνώμης δὲν ἐπραγματοποιήθη. Ὑπῆρχε τὸ ζήτημα τῆς χώρας Χοτοὺρ, ἥτις δὲν προσηρτήθη εἰς τὴν Περσίαν, εἰμὴ κατόπιν τοῦ τελευταίου πολέμου, ἐνῷ ἀπόφασις περὶ τῆς παραχωρήσεως αὐτῆς ὑπὸ τῆς Τουρκίας εἶχε διαμείνει ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν ἀπραγματοποίητος. Μὴ νομίζωμεν λοιπὸν, ὅτι δὲν ἐξήρτηται μεγάλως ἐκ τῶν ἐνεργειῶν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἡ λύσις ἢ ἡ ἀναβολὴ τοῦ περὶ τῶν ἡμετέρων συνόρων ζητήματος τούτου, καὶ ἡ ἀναβολὴ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ καταστήσῃ τὴν λύσιν προβληματικήν. Μὴ νομίζετε δὲ, ὅτι τὸ ζήτημα δύναται ν’ ἀποχωρίζηται τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης, καὶ ὅτι, δίδοντες ψῆφον ἐμπιστοσύνης, δὲν δίδετε ψῆφον καὶ περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν θὰ διεξαχθῇ τὸ ζήτημα τῶν συνόρων, καὶ δὲν ἀναλαμβάνετε εὐθύνην διὰ τὴν βεβαίαν ἀποτυχίαν τῆς ὑποθέσεως, ἂν ἐξακολουθήσῃ διευθυνομένη ὡς σήμερον διευθύνεται. Ἀλλὰ καὶ ἐκτὸς τῶν κατὰ τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου, πῶς ἐπολιτεύθη ἡ Κυβέρνησις πρὸς τὸν Ἑλληνισμόν; Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀνέπτυξε ταῦτα ἐν τῇ ἀγορεύσει του, ὡσανεὶ ἡ Κυβέρνησις ἀπεδέχετο καὶ ἀνεγνώριζε πάσας τὰς ὑποχρεώσεις τῆς Ἑλλάδος καὶ ὡσανεὶ ἀπεδέχετο πρόθυμος καὶ πᾶσαν συνδρομὴν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἣν ἡ Ἑλλὰς ὤφειλεν ἐντὸς τοῦ μέτρου τῶν δυνάμεών της καὶ ὑπεράνω τοῦ μέτρου τῶν κανονικῶν αὐτῆς δυνάμεων νὰ προσφέρῃ. Ἀλλὰ τί ἔπραξεν; Ὅτι τοιαύτας διαθέσεις εἶχεν ἡ Βουλὴ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ἡ Βουλὴ ἦν ἑτοίμη πρὸς πᾶσαν θυσίαν ἀφορῶσαν εἰς τὴν πρόοδον τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀπέδειξεν ἡ ψῆφος τῶν Ἑλληνικῶν Βουλῶν, καὶ ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ κατεχώρισεν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ποσὰ πρὸς τὴν ἐργασίαν ταύτην. Τί ἐγένοντο τὰ ποσὰ ταῦτα; Ἐπανειλημμένως προεκλήθη ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ δώσῃ λόγον περὶ τούτου, διότι ἐῤῥέθη καὶ ἐπανελήφθη, ὅτι ἐκ τῶν ψηφισθεισῶν νέων πιστώσεων οὐδὲν ἐδόθη ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δὲν ἐδόθησαν οὐδ’ ὅσα ἐδίδοντο ὅτε ἡ πίστωσις ἦτο εὐτελὴς, καὶ ὅτι, ὡς διετέθησαν τὰ χρήματα ταῦτα, διετέθησαν πρὸς σκοποὺς ὅλως ἐναντίους πρὸς τὸν προορισμόν των καὶ ἀσυμβιβάστους πρὸς αὐτὴν τὴν ἠθικότητα τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπῃτήσαμεν, ὅπως ἡ Κυβέρνησις δώσῃ ἐξήγησιν περὶ τούτου, καὶ δυνάμεθα νὰ ἀπαιτήσωμεν, ἔστω καὶ εἰς μόνον τὸ παρελθὸν ἀφορῶντες, περὶ οὗ ζητεῖται ἡ ψῆφος ἐμπιστοσύνης, νὰ μᾶς φέρῃ ἀκριβῆ λογαριασμὸν τῆς χρήσεως τῆς πιστώσεως, ἵνα ἴδωμεν, ἂν ἐγένετο καὶ πᾶσα ἡ χρῆσις αὐτῆς, διότι νομίζω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀποδεικνύεται ἐλλιπὴς, οὐ μόνον ἂν φανῶσιν ἀληθῆ ὅσα ἐῤῥέθησαν περὶ τῆς κακῆς χρήσεως τῆς πιστώσεως ἐκείνης, ἀλλὰ καὶ ἂν προκύψῃ ὅτι πᾶσαν τὴν πίστωσιν ἐκείνην δὲν διέθεσε πρὸς τὸν ὁρισθέντα σκοπὸν, διότι αἱ ἀνάγκαι τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἰσὶ μεγάλαι, πρὸς τὰς ἀνάγκας δ’ ἐκείνας παραβαλλομένη ἡ πίστωσις, εἶναι ἀνεπαρκὴς, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ ποιῆται οἰκονομίας ἐκεῖ, ὅπου τὸ Κράτος ὀφείλει καὶ θέλει νὰ δαπανήσῃ ἀφειδῶς. Ἐπεθεώρησα οὕτω τὰ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, καὶ νομίζω, ὅτι ἀπέδειξα τὴν Κυβέρνησιν ὑπεύθυνον ἐπὶ τῇ καταστάσει, ἐν ᾗ σήμερον εὑρίσκεται τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα. Ἐπεθεώρησα χθὲς καὶ τὰ τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς, καὶ νομίζω, ὅτι ἀπέδειξα τὰ ἑξῆς· ὅτι καὶ κατὰ τὰς δύο οἰκονομικὰς ἐπιχειρήσεις, ἃς διεξήγαγεν ἡ Κυβέρνησις, ἐδείχθη καὶ ἀδεξία καὶ παρανομοῦσα. Ἀτυχὴς ἐδείχθη κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν διαπραγματεύσεων περὶ τοῦ δανείου τῶν 1824 καὶ 1825, ἀτυχὴς, διότι προέβη εἰς τὸ ἔργον ἀμελέτητος, καὶ διότι, μὴ κατέχουσα τὸ θέμα, περὶ οὗ συνεβάλλετο, περιέλαβεν ἐν τῇ συμβάσει διατάξεις ἐκ προγενεστέρας συμβάσεως, ἐνῷ δὲν εἶχε προβῆ εἰς τὰς συνεννοήσεις, τῶν ὁποίων συνέπεια ἦτο ἐν τῇ προηγουμένῃ συμβάσει ἡ διάταξις ἐκείνη. Ὡς ἐκ τούτου, καί τοι τοσοῦτος παρῆλθε χρόνος, καίτοι τὸ Κράτος ὑπεβλήθη εἰς θυσίας ὡς ἐκ τῆς συμβάσεως, οὐδεμίαν ἀπήλαυσεν ὠφέλειαν· ἡ πίστις ἡμῶν οὐ μόνον δὲν ἀνωρθώθη, ἀλλὰ τοὐναντίον διακυβεύεται ἐκ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον διεξήχθησαν αἱ διαπραγματεύσεις, καὶ ἐκ τῆς ἐκκρεμότητος, ἐν ᾗ διατελοῦμεν. Ὡς πρὸς τὴν ἑτέραν ἐπιχείρησιν, ὡς πρὸς τὸ δάνειον τῶν 60,000,000, νομίζω ὅτι ἀπέδειξα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρηνόμησε, διαθέσασα ἄνευ νομοθετικῆς ἀδείας ὑπὲρ τῶν τραπεζιτῶν, δι’ ὧν προσεκάλεσε τὸ Δημόσιον εἰς ἐγγραφὴν, 1,590,000 δραχ., ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐδαπάνησεν ἐπιπλέον τούτου, εἰς πραγματοποίησιν τοῦ δανείου, ἑτέρας 920,000 δραχ., ἐντὸς μὲν τοῦ νόμου, ἀλλ’ ἄνευ οὐδενὸς ἀντιστοίχου συμφέροντος τοῦ δημοσίου, ὅτι διεξήγαγε τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας διὰ τρόπου καταστήσαντος προβληματικὴν τὴν ἐπιτυχίαν καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι ἡ αἰτία τῆς σχετικῆς αὐτῶν ἀποτυχίας, διὰ τρόπου δυσφημήσαντος τὴν Ἑλλάδα, τῆς δὲ δυσφημίας ταύτης ὑπάρχει μάρτυς τὸ τεῦχος τὸ ὑποβληθὲν εἰς τὴν Βουλὴν παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν οἰκονομικῶν. Δυσφημία μεγαλειτέρα διὰ Κυβέρνησιν δὲν ὑπάρχει τῆς προερχομένης ἐκ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν διεξήγοντο αἱ διαπραγματεύσεις, ἐν αἷς τὸ αὐτὸ πρόσωπον ἦτο καὶ συμβαλλόμενον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀντιπρόσωπος τῆς Κυβερνήσεως· ὡς συμβαλλόμενος ἐνήργει ὑπὲρ ἑαυτοῦ ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἀντιπρόσωπος δὲ ταύτης ἐνήργει πάλιν ὑπὲρ ἑαυτοῦ καὶ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Διεξήγαγεν ἡ Κυβέρνησις τὰς διαπραγματεύσεις διὰ τρόπου, ὡς ἐκ τοῦ τεύχους ἀποδεικνύεται, οὐδεμίαν δυναμένου νὰ παράσχῃ πιθανότητα ὠφελείας, ἀλλὰ μόνον ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους κινδυνεύοντος νὰ γεννήσῃ δικαιώματα ὑπὲρ ὁμάδων, ὅπως κινήσωσιν ἀγωγὰς κατὰ τοῦ δημοσίου. Ἀπ’ ἀρχῆς ἕως τέλους τοῦ τεύχους εὑρίσκονται ἔγγραφα τῶν πρὸς οὓς διεπραγματεύετο ἡ Κυβέρνησις, ἀπολήγοντα εἰς τὴν στερεότυπον φράσιν, ὅτι οἱ διαπραγματευόμενοι ἐπιφυλάσσουσι κατὰ τοῦ δημοσίου πάντα τὰ δικαιώματα αὑτῶν. Τὸ τεῦχος ἐκεῖνο εἶναι ἡ καταδίκη τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀπέναντι τοῦ τεύχους ἐκείνου διστάζω νὰ πιστεύσω, ὅτι θέλει λάβει ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Διεξήγαγε τὰ τοῦ δανείου ἀτυχῶς καὶ διὰ τρόπου, ὁ ὁποῖος δὲν ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ πραγματοποιήσῃ τοὺς σκοποὺς, ὧν χάριν τὸ δάνειον συνωμολογήθη καὶ ὧν χάριν ἐψήφισεν αὐτὸ ἡ Βουλή. Συνομολογήσασα τὸ δάνειον, ἐπραγματοποίησεν αὐτὸ ἀτελῶς, καὶ ἑπομένως ἐπεβάρυνε τὸ Δημόσιον διὰ πολλῶν ἑκατομμυρίων δραχμῶν χρέους, χωρὶς ν’ ἀποκτήσωμεν οὐδεμίαν τῶν ἐκ τοῦ νόμου ὠφελειῶν. Ἐπραγματοποίησε τὸ δάνειον ἐσωτερικὸν, ἀντὶ ἐξωτερικοῦ, καὶ ἔφερεν εἰς στενοχωρίαν τὴν ἀγοράν. Ἐπραγματοποίησε τὸ δάνειον πρὸς ζημίαν μεγάλην τῶν ἰδιωτῶν, καὶ διὰ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐξηπατήθη τὸ κοινὸν, οὐ μόνον οἱ κερδοσκόποι ἐζημιώθησαν, ἀλλὰ καὶ ἀθῶοι, ἐκ τῆς ὑποτιμήσεως πασῶν τῶν ἀξιῶν κατόπιν τῆς διαθέσεως τοῦ δανείου. Ἀλλὰ καὶ τὰ χρήματα, ἅτινα οὕτως ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις, δὲν διέθεσεν ὡς ὤφειλε νὰ διαθέσῃ αὐτά. Ἀφοῦ εὑρέθη ἡ Κυβέρνησις ἔχουσα ἀνὰ χεῖρας ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα δὲν ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς τὸν σκοπὸν, δι’ ὃν ἐψηφίσθησαν, δὲν ἐφρόντισε νὰ συμβουλευθῇ τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Ἔθνους περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἤθελε διαθέσει αὐτά, καὶ διέθεσεν αὐτὰ ἄνευ τῆς συμπράξεως τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους, διὰ τρόπου, ὅστις ἐζημίωσε τὸ Δημόσιον. Ὑπεδείχθησαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου οἱ τρόποι οἱ κατάλληλοι τῆς διαθέσεως, ἀλλὰ δὲν ἐποιήσατο τὴν χρῆσιν ἐκείνην, ἐποιήσατο δὲ χρῆσιν χρημάτων ἐκ τοῦ δανείου, χάριν δαπανῶν μὴ ἐγκεκριμένων ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, χάριν δαπανῶν ἐπιτραπεισῶν διὰ Βασιλικῶν Διαταγμάτων, καὶ περὶ τῶν ὁποίων θὰ κληθῶμεν κατόπιν νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐγκρίσεως. Ἐπὶ δὲ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος ἡ Κυβέρνησις, προκαλοῦσα ζήτημα ἐμπιστοσύνης, δὲν παρέστησεν ἀληθῶς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς χώρας καὶ δὲν ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ κρίνῃ περὶ τοῦ σταθεροῦ ἐλλείμματος τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι προϊὸν τῆς παρελθούσης διοικήσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, δὲν ἐπέτρεψεν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ κρίνῃ περὶ τῶν παρασκευασθέντων, ὡς ἀξιοῖ ἡ Κυβέρνησις, πρὸς τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ἐλλείματος ἐν τῷ μέλλοντι καὶ τὴν βαθμιαίαν αὐτοῦ ἐξαφάνισιν. Τοὐναντίον ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν πράξεων αὑτῆς ἀποδεικνύει θέλησιν νὰ δεσμεύσῃ τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑπερόγκους δαπάνας, διαιωνιζούσας τὸ ἔλλειμμα. Ἐπεθεωρήσαμεν ἤδη καὶ τὰ ἐξωτερικὰ καὶ τὰ οἰκονομικὰ, δυνάμεθα δὲ νὰ προβῶμεν εἰς τὸ πόρισμα περὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς τοῦ Κράτους, τὸ προκύπτον ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος πρὸς τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα. Ὡς πρὸς τοῦτο ἔχει ὑπέρτατον καθῆκον ἡ Κυβέρνησις νὰ μᾶς εἴπῃ ποία ἡ πολιτικὴ αὐτῆς, διότι θὰ ἦτο παράδοξον, ἂν ἡ Βουλὴ ἔδιδε ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας δὲν γνωρίζει τὴν πολιτικὴν ὡς πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν καὶ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα, καὶ τίνα ἔχει ἰδέαν περὶ τοῦ πορίσματος τοῦ ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ τοῦ οἰκονομικοῦ πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα. Περὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, ἐν τῇ σχέσει αὐτοῦ πρὸς τὸ οἰκονομικὸν, ἀξιοῦμεν νὰ μάθωμεν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως τί φρονεῖ. Ὀφείλομεν νὰ κανονίσωμεν τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν ὡς ἐὰν τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα ταχέως θέλει λυθῆ, ἢ ὀφείλομεν νὰ κανονίσωμεν αὐτὰ ὡς εὑρισκόμενοι ἀπέναντι ἐξωτερικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ παραταθῇ ἐπὶ πολύ; Ὀφείλομεν νὰ κανονίσωμεν καὶ πάλιν κατὰ τὸ ἔτος 1880 τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν ὡς ἐκανονίσαμεν αὐτὰ καὶ κατὰ τὸ 1879, ἢ δυνάμεθα νὰ εἰσέλθωμεν εἰς κανονικὴν ὁδὸν, καὶ εἰς ποίαν; Ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος δέον νὰ εἴπῃ τί φρονεῖ περὶ τῶν ἰδεῶν, αἱ ὁποῖαι ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος, διότι ἐλέχθη, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὀφείλει ν’ ἀποδεχθῇ πᾶν ὅ,τι αἱ Δυνάμεις ἤθελον προτείνει, καὶ νομίζω, ὅτι δὲν ἐκπληροῖ τὸ καθῆκον αὐτῆς, ἀφίνουσα τὴν ἰδέαν ταύτην ἀδιάψευστον· ὀφείλει, κατ’ ἐμὲ, ἂν φρονῇ τἀναντία, ὅπως πιστεύω, ὅτι τὰ φρονεῖ, ὡς καὶ ἡ Βουλὴ πᾶσα, ὀφείλει ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπισήμως νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν προτίθεται νὰ δεχθῇ ὅτι δήποτε προτείνωσιν αἱ Δυνάμεις· διότι ἂν δὲν εἴπῃ τοῦτο, ἀπὸ τοῦδε τὸ ζήτημα ἐλύθη καθ’ ἡμῶν. Διαπραγματευόμεθα πρὸς Δύναμιν, ἥτις ἀπεδείχθη ἱκανωτάτη περὶ τὰς διαπραγματεύσεις, ἐπιτυγχάνουσα τὴν λύσιν ὑπὲρ ἑαυτῆς διὰ τῶν ἀναβολῶν καὶ διὰ τῶν πλαγίων μέσων. Πῶς λοιπὸν δυνάμεθα νὰ ἐλπίσωμεν ἐπιτυχίαν, ἂν εἴπωμεν ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι θέλομεν ἀποδεχθῆ τὰ πάντα, ἐνῷ ἡ Τουρκία λέγει, ὅτι δὲν θέλει ἀποδεχθῆ τίποτε; Ποίαν ἰσχὺν θέλουσιν ἔχει αἱ Δυνάμεις ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, αἰτούμεναι παρ’ αὐτῆς παραχωρήσεις ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ὅταν ἡ Τουρκία δύναται ν’ ἀπαντήσῃ ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ ἀπεφάνθη γνώμην, ὅτι ὀφείλει ἡ Ἑλλὰς ν’ ἀποδεχθῇ ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν δοθῇ; Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν ἀποδεχθῇ ὅ,τι δήποτε προτείνωσιν αἱ δυνάμεις, ποίαν πολιτικὴν θέλομεν ἀκολουθήσει, ἵνα συντελέσωμεν, ὅπως τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπολήξῃ συμφώνως πρὸς τὰ διατυπωθέντα ἐν τῇ συνθήκῃ τοῦ Βερολίνου; θέλομεν ἀκολουθήσει πολιτικὴν ἐνεργείας; ἢ θέλομεν ἀκολουθήσει πολιτικὴν εἰρηνικήν; Θέλομεν ἀκολουθήσει πολιτικὴν εἰρηνικὴν, περιοριζόμενοι εἰς μόνα τὰ τῆς διανοητικῆς ἀναπτύξεως τοῦ τόπου, τὰ τῆς βιομηχανίας, τῆς γεωργίας, τοῦ ἐμπορίου, ἢ θέλομεν ἀκολουθήσει πολιτικὴν τοιαύτην, συνδυαζομένην καὶ μετὰ τῆς ἀναπτύξεως τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας; Περὶ τούτου μάλιστα ὀφείλει ἡ Κυβέρνησις νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις, ἀφ’ οὗ περιέλαβεν ἐν τῷ Βασιλικῷ λόγῳ φράσιν περὶ «ἰσχύος», ἥτις πρέπει νὰ ἐξηγηθῇ· διότι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ῥίπτωνται ἐν τῇ Βουλῇ τῶν ἀντιπροσώπων λέξεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουσι καθαρὰν ἔννοιαν. Πρέπει νὰ γνωρίζωμεν τί ἐνόει ἡ Κυβέρνησις, λέγουσα, ὅτι ἀναγκαῖον στοιχεῖον θεωρεῖ τὴν ἰσχὺν, ἆρα, ὅτι θέλει ἰσχὺν ἀφορῶσαν εἰς ἄμεσον δρᾶσιν, ἢ ὅτι θέλει ἐργασθῆ ὑπὲρ τῆς ἰσχύος διὰ τῆς εἰρηνικῆς ἀναπτύξεως τῶν δυνάμεων τοῦ Κράτους; Περὶ τούτων πάντων ὀφείλει νὰ ἐκφρασθῇ ἡ Κυβέρνησις, ἀφ’ οὗ ζητεῖ ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν τὸν διχασμὸν τῶν ζητημάτων τοῦ παρελθόντος καὶ τοῦ μέλλοντος. Ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης εἶναι ψῆφος περὶ τοῦ μέλλοντος. Ἡ ψῆφος ἐμπιστοσύνης εἶναι πολιτικὸν ζήτημα, καθ’ ὃ ἡ Βουλὴ ἀποφαίνεται, ἐκ τοῦ παρελθόντος πολλάκις κρίνουσα, περὶ τοῦ πρακτέου ἐν τῷ μέλλοντι, περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐννοεῖ, καὶ περὶ τῶν προσώπων, δι’ ὧν ἐννοεῖ, νὰ κυβερνηθῇ ὁ τόπος ἐν τῷ μέλλοντι. Καὶ δὲν παραδέχομαι τὴν ἰδέαν, ἣν ἤκουσα ἀναπτυσσομένην ἐντεῦθεν εὐφυῶς καὶ εὐγλώττως, ὅτι ὁ κόσμος ἀπηύδησεν ἀκούων ζητήματα ὑπουργικά· δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος δὲν ἐννοεῖ τὴν σπουδαιότητα τῶν κυβερνητικῶν ζητημάτων, καὶ ὅτι τὸ ἀνώτατον καθῆκον τῆς Βουλῆς, τῆς ἀντιπολιτεύσεως μάλιστα, εἶναι τὸ καθῆκον τῆς ἐξελέγξεως τῆς Κυβερνήσεως, οὐχὶ χάριν προσωπικῆς ἰδιοτελείας, οὐχὶ χάριν τοῦ ζητήματος τοῦ τίς θέλει κατάσχει τὴν κυβερνητικὴν ἕδραν, ἀλλὰ χάριν τοῦ ζητήματος τῆς καταλλήλου ἐκτελέσεως τῆς ἐθνικῆς θελήσεως. Τὸ Ἔθνος διὰ τῆς Βουλῆς ἐξελέγχει, ἂν ἡ ἐθνικὴ θέλησις πραγματοποιῆται ὡς πρέπει διὰ τῶν προσώπων τῶν ἐν τῇ Κυβερνήσει, καὶ ἐξελέγχει τοῦτο διὰ τῶν γνωστῶν κανόνων τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Καὶ δὲν ὑπηρετοῦσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα οἱ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ πολεμοῦντες τὸν κομματισμὸν, διότι τὰ κόμματα εἶναι τὰ ὄργανα τῆς ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ πολιτικῆς ἐνεργείας· ἄνευ κομμάτων δὲν δύναται νὰ λειτουργήσῃ ἡ ἐλευθερία, καὶ διὰ κομμάτων, ὠργανωμένων κατὰ τοὺς κοινοβουλευτικοὺς κανόνας, δύναται νὰ λειτουργήσῃ τὸ πολίτευμα, τῶν ἐν τῇ Κυβερνήσει διατελούντων ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Ἔχομεν λοιπὸν καθῆκον, δίδοντες τὴν ψῆφον ἡμῶν, νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν διαγωγὴν τῶν προσώπων, οὐχὶ δὲ μόνον τὰ πράγματα, καὶ νὰ κρίνωμεν καὶ περὶ πραγμάτων καὶ περὶ προσώπων καὶ περὶ παρόντος καὶ περὶ μέλλοντος. Κατὰ τοῦτο ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἀρνεῖται τὴν συνδρομὴν αὐτῆς. Καίτοι ὑπόχρεως ὑπὸ τοῦ Συντάγματος ν’ ἀνακοινώσῃ τὰς προθέσεις αὑτῆς περὶ τοῦ ἐπιόντος ἔτους, οὐδὲν περὶ αὐτῶν λέγει, ἕως οὗ λάβῃ τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης, διότι, κατ’ αὐτὴν, ἡ ψῆφος δέον νὰ δοθῇ ἐν ἀγνοίᾳ τῶν ἐνεργειῶν της περὶ τοῦ μέλλοντος. Διστάζω ἂν ἤθελεν εὑρεθῆ τις, ἵνα δώσῃ ψῆφον εἰς Κυβέρνησιν ἀρνουμένην νὰ εἴπῃ τί φρονεῖ περὶ τοῦ μέλλοντος, καὶ ἴσως μὴ ἔχουσαν πολιτικὴν ἐν τῷ μέλλοντι. Ἡ ψῆφος ἔσεται περὶ παρόντος καὶ μέλλοντος. Περὶ μέλλοντος οὐδὲν γινώσκομεν, περὶ παρόντος δὲ τί γινώσκομεν; Ὁποία εἶναι ἡ σήμερον κατάστασις τῆς χώρας; Ἡ κατάστασις αὕτη εἶναι προϊὸν τοῦ παρελθόντος, εἶναι δὲ τοιαύτη, ὥστε νὰ θεωρῇ ταύτην οἱοσδήποτε ἐξ ἡμῶν εὐάρεστον; Εἶναί τις, ὅστις ἐν τῇ συνειδήσει του νὰ δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι αὕτη εἶναι ἡ κατάστασις, ἐν ᾗ ὤφειλε νὰ διατελῇ ἡ Ἑλλάς, ὅτι ταύτην τὴν κατάστασιν δύναται ν’ ἀνεχθῇ παρατεινομένην, καὶ δύναται διὰ τῆς ψήφου αὑτοῦ νὰ ὑποστηρίξῃ; Ἀλλὰ, κύριοι, σκεφθῆτε, ὅτι καλούμενοι νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καλούμεθα νὰ δώσωμεν ψῆφον ὑπὲρ τῆς καταστάσεως ταύτης καὶ ὑπὲρ τῆς διαιωνίσεως αὐτῆς, διότι οἱ νῦν κυβερνῶντες εἶναι τῆς καταστάσεως ταύτης οἱ πρωτουργοί.

§9Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ Οἰκονομικῶν). Ἐὰν ἐκ τῶν τάφων, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουσι περὶ τὸ Δίπυλον τῶν Ἀθηνῶν, ἀνίστατό τις τῶν προγόνων ἡμῶν καὶ ἤκουε τὴν συζήτησιν ταύτην, ἤθελε νομίσει, ὅτι ἐπανῆλθον οἱ ἀρχαῖοι χρόνοι, ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὴν Ποικίλην Στοὰν, καὶ ὅτι ἀκούει ἐκείνων, οἵτινες κύριον ἔργον αὑτῶν εἶχον νὰ παραμορφώνωσι τὴν ἀλήθειαν καὶ νὰ διαστρέφωσι τὰ πράγματα. Ἐὰν ὁ λόγος χρησιμεύῃ ὡς δύναμις νὰ μεταβάλλῃ τὴν ἀλήθειαν τῶν πραγμάτων καὶ παραμορφώνῃ τὰ γεγονότα, ἐγὼ πρῶτος δὲν ἤθελον διαδεχθῆ ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον διαδέχομαι ἐκ τοῦ βήματος, ἀλλ’ ἤθελον εὐχηθῆ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ χάσω τὴν φωνήν μου, καὶ νὰ μὴ κάμω τοιαύτην χρῆσιν τοῦ λόγου, ἐὰν τοιαύτη μοὶ ἐπρόκειτο εἰς τὸν λόγον ἀποστολή. Ἠκούσατε, κύριοι, χθὲς καὶ σήμερον ἀκόμη σωρείαν κατηγοριῶν, ἐπὶ γεγονότων καὶ συλλογισμῶν στηριζομένων. Θέλω σᾶς ἀποδείξει, κύριοι, ὅτι οὐδὲν τῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα σᾶς ἀνέφερον, εἶναι ἀληθές, θέλω σᾶς ἀποδείξει, ὅτι ὅλοι οἱ συλλογισμοί, τοὺς ὁποίους ἐξήνεγκον, εἶναι πεπλανημένοι. Ἐγνώριζον τὸν χαρακτῆρα ἰδίως τὸν Ἑλληνικόν· ἐγνώριζον τὴν δυσπιστίαν αὐτοῦ, τὴν ἀρέσκειαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ν’ ἀκούῃ ψόγους καὶ μεμψιμοιρίας, καὶ ἐγνώριζον πρὸ παντὸς πόσον φιλυπόπτως ἐπιτηρεῖ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διαχειρίζονται χρηματικὰ συμφέροντα· δὲν ἐγνώριζον ὅμως, ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον εἴς τινα νὰ θελήσῃ νὰ κεντήσῃ τὴν εὐερέθιστον χορδὴν, διὰ νὰ ἐγείρῃ δυσπιστίαν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ νὰ παραστήσῃ τὴν Κυβέρνησιν ὡς κατανοσφιζομένην τὰ δημόσια χρήματα καὶ κατασπαταλήσασαν τὸν δημόσιον θησαυρόν. Μοὶ τὸ ἐδίδαξε τοῦτο μόνον τὸ διάστημα ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Μαΐου μέχρι τοῦδε, καὶ ἡ φωνή, ἥτις ἐξ ἑνὸς κέντρου ἀκαταπαύστως ἐξήρχετο καθ’ ἑκάστην πρωίαν εἰς τὴν πόλιν, ἀλλ’ ἥτις ἐζήτει νὰ δηλητηριάσῃ τὸ φρόνημα καὶ τὴν πεποίθησιν τῶν πολιτῶν, καὶ παραστήσῃ τοὺς διαχειριζομένους τὰ δημόσια ὡς ἀνθρώπους κατανοσφιζομένους τὰ δημόσια χρήματα καὶ οὐδένα πόνον ἔχοντας πρὸς τὰ δημόσια συμφέροντα, ἴσως δὲ καὶ ὡς ἀνθρώπους τοὺς ὁποίους ὠνόμαζον, ὅτι δὲν ἔχουσιν ἀμιάντους τὰς χεῖρας. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν, κύριοι, ἔχει παρελθὸν, καὶ ἕκαστος, ἐὰν θέλῃ νὰ προσβλέψῃ εἰς τὰ ὀπίσω, θέλει εὕρει γεγονότα, ἵνα σήμερον ἐπ’ αὐτῶν στηριχθῇ, διὰ νὰ σχηματίσῃ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐμορφώθη περὶ ἡμῶν κρείττων ἰδέα ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἀποδίδουσιν εἰς ἡμᾶς οἱ αἰτιώμενοι ἡμῶν. Ἐγὼ ἤθελον εἶμαι ἐπιεικέστερος πρὸς τὴν φωνὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀπὸ τοῦ παρελθόντος Μαΐου διαχέεται πρὸς ὅλην τὴν πόλιν, ἐὰν εἶχον νὰ ἐπιδείξωσι παρελθὸν τοιοῦτον, ὁποῖον ἔχουσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατέχουσι τὰς ἕδρας τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως. Προχθές, ὅταν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλήσω πρὸς ὑμᾶς, ἡ πρώτη φροντίς μου ἦτο νὰ ἀναπτύξω τὴν ἱστορίαν τῶν δύο οἰκονομικῶν ἐπιχειρήσεων, τὴν ἱστορίαν τῆς μετατροπῆς τῶν δανείων τοῦ 1824 καὶ 1825, καὶ τὴν ἱστορίαν τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, καὶ δι’ ἀριθμῶν ν’ ἀποδείξω, ὅτι τὰ χρήματα τὰ ὁποῖα εἰσῆλθον εἰς τὸ Δημόσιον ταμεῖον ἦσαν μόνον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ εἰσέλθωσι, καὶ ὅτι τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν, διεχειρίσθημεν, ἐφ’ ὅσον ἦτο δυνατὸν, κατὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐνόμιζον, ὅτι ἡ ὁμιλία μου ἐκείνη ἔμελλε ν’ ἄρῃ τὰς ὑπονοίας, αἵτινες ἠδύναντο νὰ ἐγερθῶσιν ἐκ τῶν διαδόσεων, ὧν ἐμνήσθην, ἀλλ’ ἐπλανήθην· διὰ τοῦτο εἶμαι ἠναγκασμένος καὶ πάλιν ν’ ἀποδείξω ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, ὅτι ὅσα ἐλέχθησαν χθὲς, καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι ἐπανειλημμένη ἀφήγησις ὅλων ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἔγραψαν, δὲν στηρίζονται ἐπὶ οὐδενὸς γεγονότος, ἀλλ’ εἰσὶν ἀπομεμακρυσμένα τῆς ἀληθείας. Τὸ δάνειον τῶν 60,000,000, κύριοι, συνωμολογήθη διὰ συμβάσεως, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις συνωμολόγησε μετὰ τῶν ἐκδόντων τὸ δάνειον, σύμφωνα μὲ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, ὅστις ἐψηφίσθη κατὰ τὸν παρελθόντα Ἰανουάριον. Διὰ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου αὐτοῦ παρέβη ἡ Κυβέρνησις τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, ἢ συνωμολόγησε τὸ δάνειον τοῦτο ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ ὅρους, τοὺς ὁποίους δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ συνομολογήσῃ, ὑπὸ ὅρους, τοὺς ὁποίους δὲν εἶχε τὴν ἐξουσίαν νὰ παραδεχθῇ; Πρέπει νὰ παραβάλωμεν τὴν σύμβασιν πρὸς τὸν νόμον, θέλετε δὲ πεισθῆ, ὅτι ἡμεῖς διὰ τῆς συμβάσεως δὲν παρέβημεν τὸν νόμον. Κατὰ τὸν νόμον περὶ δανείου, τὸν ὁποῖον ἔχω πρόχειρον, ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ συνομολογήσῃ δάνειον, νὰ πωλήσῃ δηλαδὴ δάνειον 60,000,000, ἐπὶ ὅρῳ τιμῆς 73%. Ἐπιτρέπεται δεύτερος τρόπος τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου, νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον, εἴτε αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις, εἴτε διὰ τραπεζικοῦ οἴκου, καὶ τότε ἐπιτρέπεται εἰς αὐτὴν νὰ διαθέσῃ 200,000 φράγκων ὡς ἔξοδα ἐκδόσεως. Ἐπιτρέπεται τέλος καὶ τρίτος τρόπος, νὰ προπωλήσῃ εἰς τοὺς μέλλοντας νὰ ἐκδώσωσι τὸ δάνειον τὸ ἥμισυ αὐτοῦ, ἐπὶ τιμῇ μὴ ἐλάσσονι τῶν 74%. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπώλει τὸ δάνειον τῶν 60,000,000 πρὸς 73%, ἤθελεν ἀπαλλαγῆ, κύριοι, ἀπὸ ὅλας τὰς κατηγορίας καὶ μομφὰς, πλὴν ἐὰν καὶ τότε ἤθελον ἀναζητήσει νὰ ἀνεύρωσι φάσματα, τὰ ὁποῖα νὰ σᾶς παρουσιάσωσιν ὡς ὑπαρκτὰ ὄντα. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠδυνήθη νὰ εὕρῃ πρότασιν οὐδεμίαν, διὰ τῆς ὁποίας νὰ ὑπόσχηταί τις, ὅτι θέλει ἀγοράσει ὁλόκληρον τὸ δάνειον πρὸς 73%. Κατὰ τὴν ἔκτακτον Σύνοδον σᾶς εἶπον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι τις ὁ ὁποῖος διῆλθεν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν δύο ἡμέρας κατὰ τὸν παρελθόντα 8βριον ἀνέγνωσεν ἔγγραφον, ἐξ οὗ ἐγένετο δῆλον ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ συνάψῃ τὸ δάνειον πρὸς 73%. Ἐπερίμενα ν’ ἀκούσω χθὲς τὰς λεπτομερείας τῆς διαβεβαιώσεως ταύτης. Ὁμιλήσας χθὲς ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου κ. Τρικούπης, δὲν σᾶς εἶπέ τι, διὰ νὰ βεβαιώσῃ τὸν ἰσχυρισμόν του ἐκεῖνον, καὶ ἐξεπλάγην πῶς κατὰ τὴν ὥραν τῆς ἐκτάκτου Συνόδου ἦλθε νὰ ἀναγγείλῃ εἰς τὴν Βουλὴν πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦτο εἰς θέσιν νὰ βεβαιώσῃ. Ἔλεγε κατὰ τὴν ἔκτακτον Σύνοδον τῆς Βουλῆς ὁ βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου «τὸ δάνειον, καὶ ἄλλοτε εἶπον εἰς τὴν Βουλὴν, εὐκόλως ἠδύνατο νὰ πραγματοποιηθῇ. Περὶ τούτου εἶχον πεισθῆ καὶ ἐκ τῆς ὀλιγοημέρου διαβάσεώς μου ἐκ τῆς Κυβερνήσεως. Τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἀνέγνωσα ἐν τοῖς γραφείοις, μοὶ ἀπέδειξαν, ὅτι ἦτο εὐκολωτάτη ἡ πραγματοποίησις τοῦ δανείου καὶ ἐπὶ ὅροις ἐπωφελεστέροις ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἡ Κυβέρνησις παρεχώρησεν εἰς τοὺς ἀναλαβόντας αὐτό.» Οὐδὲν ὀλιγώτερον ἀνακριβὲς τῆς διαβεβαιώσεως ταύτης, καὶ προκαλῶ τὸν Βουλευτὴν ἐκ Μεσολογγίου νὰ ὀνομάσῃ τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα ἔγραφον ὅτι ἠδύναντο ν’ ἀναδεχθῶσι τὸ δάνειον, νὰ εὐαρεστηθῇ ν’ ἀναφέρῃ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἔλαβε τὴν πληροφορίαν ταύτην, καὶ νὰ μᾶς βεβαιώσῃ ἐὰν κατέχῃ τὰ ἔγγραφα, ὅτε προκαλῶ αὐτὸν νὰ ἔλθῃ νὰ τὸ ἀποδείξῃ. Οὐδεὶς, κύριοι, προέβαλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀγοράσῃ ὁλόκληρον τὸ δάνειον πρὸς 73%. Ὅθεν ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε ν’ ἀκολουθήσῃ ἕνα τῶν δύω ἄλλων τρόπων, ἀφοῦ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πωλήσῃ ὁλόκληρον τὸ δάνειον πρὸς 73%. Ἔπρεπε νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον, ἐπὶ ἰδίῳ κινδύνῳ καὶ λογαριασμῷ; Ἀλλὰ οὐδὲ τοῦτο ἠδύνατο νὰ ἀποδεχθῇ, διότι δὲν ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τοσαύτην τόλμην νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον ἐπὶ ἰδίῳ κινδύνῳ καὶ λογαριασμῷ, οὔτε ἀπ’ εὐθείας, οὔτε διὰ τραπεζικοῦ καταστήματος, φοβουμένη, ὅτι αὕτη ἤθελεν ἀποτύχει, καὶ τότε ὄχι μόνον ἤθελον ἔχει τὴν ἠθικὴν ζημίαν τῆς ἀποτυχίας, ἀλλὰ δὲν ἤθελε πραγματοποιηθῆ καὶ ὁ σκοπὸς τοῦ δανείου. Ἐκτὸς δὲ τούτου, ἠθέλομεν ὑποβληθῆ καὶ εἰς τὰς δαπάνας, ἃς ἐπάγουσιν αἱ τοιαῦται πράξεις. Ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου σᾶς ἀνέγνωσεν ἔγγραφον, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ κ. Μαλικόπουλος ἐκ Παρισίων ἐβεβαίωσε τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν διὰ τῆς ἐκεῖ Πρεσβείας, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον, καὶ νὰ ἔχῃ ἀποτελέσματα λίαν εὐάρεστα. Θέλετε μὲ συγχωρήσει ν’ ἀναβάλω τὴν ἐξέτασιν τοῦ μέρους τούτου προσωρινῶς, ὅπως τὸ ἐξετάσω κατόπιν, ὅτε θέλω ὑποστηρίξει, ὅτι ὁ τρόπος, τὸν ὁποῖον ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις, ἦτο σύμφωνος μὲ τὸν νόμον. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ συμβληθῇ μετά τινος ἀτόμου ἢ Τραπέζης, ὅπως πωλήσῃ εἰς αὐτὸ ὅλον τὸ δάνειον· δὲν ἦτο δυνατὸν οὔτε εἶχε τὸ θάῤῥος, ἐν ἰδίῳ κινδύνῳ καὶ λογαριασμῷ, εἴτε ἀπ’ εὐθείας, εἴτε δι’ ἄλλου τραπεζικοῦ καταστήματος, νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον. Ἠναγκάσθημεν λοιπὸν ν’ ἀκολουθήσωμεν τὸν τρίτον τρόπον, δηλαδὴ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἡ Κυβέρνησις ἐκδίδει τὸ δάνειον διὰ τραπεζικοῦ τινος οἴκου, ὁ δὲ τραπεζικὸς οἶκος ἀγοράζει μέρος τοῦ δανείου. Ὁ τρόπος οὗτος παρεῖχεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐγγυήσεις, ὅτι ἀσφαλέστερον ἠδύνατο νὰ φθάσῃ πρὸς τὸν σκοπὸν, διότι οἱ ἐκδίδοντες τὸ δάνειον ἤθελον φροντίσει, ὅπως καλυφθῇ ὅλον αὐτὸ τὸ μέρος. Μὴ λησμονῆτε, κύριοι, ὅτι ἡ πίστις ἡ οἰκονομικὴ τῆς Ἑλλάδος δὲν ἔφθασεν εἰς τὸ σημεῖον, τὸ ὁποῖον ἤθελε μᾶς δίδει τὴν πεποίθησιν, ὅτι βεβαίως ἤθελεν ἐπιτύχει εἴτε τὸ ἓν, εἴτε τὸ ἕτερον τῶν δύο τούτων συστημάτων. Καὶ δὲν ἦτο ἄδικος ἡ ὑπόνοια αὕτη τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἤδη πρῶτον ἐπρόκειτο νὰ παρουσιασθῇ μετὰ 47 ὅλα ἔτη ἡ Ἑλλὰς ἐνώπιον τῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης. Πρὸ 47 ἐτῶν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐπαρουσιάσθη ἐνώπιον αὐτῶν, ἄπειρα δὲ γεγονότα ἐνίσχυσαν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ μειώσωσι τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν διατεθειμένων νὰ προσβλέψωσιν ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς πίστεως. Καὶ διὰ ποῖον λόγον ὁ μικτὸς τρόπος ἐφάνη ἡμῖν ἔχων περισσοτέραν πιθανότητα νὰ ἐπιφέρῃ ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ δανείου, εἴτε κατὰ τὸ ὅλον, εἴτε κατὰ τὸ μέγιστον μέρος αὐτοῦ; Διότι τὰς πιθανότητας, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον περὶ τῆς ἐλαττώσεως τῆς οἰκονομικῆς πίστεως τοῦ κέρδους ἐνώπιον τῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης, ἐπρόκειτο ν’ ἄρῃ ἡ πίστις ἐκείνων τῶν τραπεζιτῶν ἢ τῶν τραπεζικῶν καταστημάτων, τὰ ὁποῖα ἤθελον ν’ ἀναλάβωσι τὴν ἔκδοσιν τοῦ δανείου. Ἐὰν προσεφέρομεν ἓν μέρος τοῦ δανείου εἰς τραπεζικὸν κατάστημα, αὐτὸ ἤθελεν ἔχει τὸ συμφέρον νὰ πραγματοποιηθῇ τοὐλάχιστον τὸ μέρος τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀγοράσει, διότι ἤθελε βεβαίως ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τιμῆς, καθ’ ἣν ἔμελλε νὰ ἀγοράσῃ τὸ μέρος τοῦτο, καὶ τῆς τιμῆς τῆς ἐκδόσεως, ἑπομένως ἤλπιζε κέρδος. Ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν εἶχε τὸ ἐλπιζόμενον τοῦτο κέρδος, ἤθελεν ἐνεργήσει τὸ τραπεζικὸν κατάστημα, δι’ ὅλων τῶν μέσων τὰ ὁποῖα ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ, διὰ νὰ καλύψῃ τὸ μέρος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠγόρασεν ἐκ τοῦ δανείου. Ἰδοὺ διατί ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρεδέχθη τὸ τρίτον τοῦτο σύστημα. Ἀλλὰ ἠδύνατο ν’ ἀκολουθήσῃ τὸ μικτὸν τοῦτο σύστημα, εἶχεν ἐξουσίαν ἐκ τοῦ νόμου; Σᾶς εἶπον, ὅτι νόμος τὸ ἐπιτρέπει, καὶ παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὸ ἄρθρον τοῦ νόμου, διὰ νὰ ἀκούσητε τὸ κείμενον αὐτοῦ. «Ἐὰν οἱ ἐκδόντες εἰς λ)σμὸν τῆς Κυβερνήσεως τὸ δάνειον, λέγει τὸ ἄρθρον 4 τοῦ νόμου, ἀγοράσωσιν ἀριθμὸν ὁμολογιῶν ἴσον τῷ ἡμίσει, ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ χορηγήσῃ αὐτοῖς δικαίωμα προμηθείας ἑνὸς καὶ ἡμίσεως τοῖς ἑκατὸν ἐπὶ τοῦ ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου τοῦ ὅλου δανείου, καὶ προσέτι προθεσμίαν ἑξάμηνον, ἀρχομένην ἀπὸ τῆς ἐγκρίσεως τῆς πρὸς ἀγορὰν τῶν ὁμολογιῶν, κατὰ τὰ ἀνωτέρω, συμβάσεως, ἐντὸς τῆς ὁποίας νὰ ἐπιφυλαχθῶσι τὸ δικαίωμα νὰ ἀγοράσωσι καὶ τὰς ἐπιλοίπους μετοχὰς κλ.» Λοιπὸν ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις καὶ νὰ πωλήσῃ ἓν μέρος τοῦ δανείου τούτου εὐθύς. Εἰς ποίαν τιμὴν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ πωλήσῃ τὸ δάνειον; τὸ ἄρθρον 4 δὲν προσδιορίζει· τὸ ἄρθρον 4, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνων, δὲν λέγει τίποτε περὶ τῆς τιμῆς, καθ’ ἣν ἠδύνατο νὰ πωλήσῃ τὸ μέρος τοῦτο εἰς τὸ τραπεζικὸν κατάστημα, τὸ ὁποῖον ἔμελλε νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἔκδοσιν· ἀλλὰ τάχα ὁ νόμος εἶχεν ἔννοιαν ν’ ἀφήσῃ πλήρη ἐλευθερίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Νομίζω, ὅτι τὴν ἑρμηνείαν ταύτην οὐδεὶς ἤθελε τὴν δώσει εἰς τὸν νόμον, διότι τότε ἤθελεν εἶσθαι ἀπόλυτος ἡ ἐξουσία τοῦ Ὑπουργείου, ἣν ὁ νομοθέτης οὐδέποτε ἤθελε παραχωρήσει. Διὰ τοῦτο ἐδώκαμεν εἰς τὸ ἄρθρον 4 τὴν ἑρμηνείαν, τὴν ὁποίαν πᾶς ἄνθρωπος, θέλων νὰ μὴ οἰκειοποιηθῇ ἀπόλυτον ἐξουσίαν, ὀφείλει νὰ παραδεχθῇ. Ἡ ἑρμηνεία, τὴν ὁποίαν ἐδώκαμεν, εἶναι, ὅτι ἡ τιμὴ τοῦ δανείου, τὸ ὁποῖον ἠθέλομεν πωλήσει εἰς ἐκεῖνον, ὅστις ἔμελλε νὰ τὸ ἐκδώσῃ, δὲν ἠδύνατο νὰ ἦναι μικροτέρα ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐπέτρεψεν ὁ νόμος διὰ τὴν πώλησιν τοῦ ὅλου δανείου. Ἡ πώλησις τοῦ ὅλου ἠδύνατο νὰ γείνῃ ἐπὶ τιμῇ πρὸς 73%, ἤτοι πρὸς φράγκα 365, ἡμεῖς δ’ ἐπωλήσαμεν εἴκοσιν ἑκατομμύρια, πρὸς 367 φράγκα τὴν μετοχὴν καὶ πεντήκοντα λεπτά, καὶ δέκα ἑκατομμύρια, πρὸς φράγκα 370, δηλαδὴ περισσότερον ἀπὸ τὸν ὅρον, τὸν ὁποῖον ὁ νόμος ἐπέτρεψε. Διὰ τῆς συμβάσεως ἡ Κυβέρνησις ἐκανόνισεν, ὅτι ἡ τιμὴ, εἰς τὴν ὁποίαν ἔμελλε νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον, δὲν ἠδύνατο νὰ ἦναι μικροτέρα τῶν 76)00· παρεδέχθη δύο ὅρους, ἀνώτατον καὶ κατώτατον, ἄφινε δὲ τὴν ἐκλογὴν εἰς τοὺς ἐκδότας τοῦ δανείου. Κατὰ τοῦτο παρέβη τὸν νόμον; Ἐκ τοῦ ἐναντίου, ἐνῷ ἡ τελευταία περίοδος τοῦ ἄρθρου 5 ἐπέτρεπεν, ἵνα ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ τιμὴ μὴ ἦναι μικροτέρα τοῦ 74)00, διὰ τῆς συμβάσεως προσδιωρίσθη νὰ ἦναι μεταξὺ τῶν 76 καὶ 78 τοῖς ἑκατὸν· ὥστε δὲν παρέβημεν οὔτε κατὰ τοῦτο τὸν νόμον.

§10ΠΑΛΑΤΙΑΝΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ κάμω μίαν ἐρώτησιν; Δὲν εἶναι ἐναντίον τοῦ νόμου τὸ ὅτι ἐπωλήσατε τὸ ⅓, καὶ ὄχι τὸ ἥμυσι τῶν ὁμολογιῶν;

§11Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡμεῖς, κύριοι, διὰ τῆς συμβάσεως, τὴν ὁποίαν συνωμολογήσαμεν, ὑπεσχέθημεν προμήθειαν 1½ τοῖς ἑκατὸν, δηλαδὴ 7 φράγκα καὶ πεντήκοντα ἑκατοστὰ κατὰ μετοχὴν ἐπὶ τοῦ πραγματοποιηθησομένου ποσοῦ τοῦ δανείου· παρέβημεν κατὰ τοῦτο τὸν νόμον; Ὁ νόμος ἐν τῷ ἄρθρῳ 4 ῥητῶς δίδει τὸ δικαίωμα τοῦτο ὄχι μόνον ἐπὶ τοῦ πραγματοποιηθέντος ποσοῦ, ἀλλ’ ἐπὶ ὁλοκλήρου τοῦ ποσοῦ. «Ἐὰν οἱ ἐκδόντες εἰς λογαριασμὸν τῆς Κυβερνήσεως, λέγει τὸ ἄρθρον 4, ἀγοράσωσιν ἀριθμὸν ὁμολογιῶν ἴσον τῷ ἡμίσει, ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ χορηγήσῃ αὐτοῖς δικαίωμα προμηθείας ἑνὸς καὶ ἡμίσεος τοῖς ἑκατὸν ἐπὶ τοῦ ὀνομαστικοῦ κεφαλαίου τοῦ ὅλου δανείου». Ἡ Κυβέρνησις ὑπεσχέθη διὰ τῆς συμβάσεως, τὴν ὁποίαν συνωμολόγησε, νὰ χορηγήσῃ εἰς τοὺς ἐκδόντας τὸ δάνειον 200,000 φράγκα ὡς ἔξοδα ἐκδόσεως· παρέβη κατὰ τοῦτο τὸν νόμον; Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 3, διὰ τῆς ὁποίας κανονίζονται αἱ ὑποσχέσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰ ὅρια τῆς ἐξουσίας τῆς Κυβερνήσεως, παραχωρεῖ εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα νὰ ἀναδεχθῇ ὑποχρέωσιν πληρωμῆς 200,000 φράγκων. Ἡ Κυβέρνησις, ὅταν τὸ δάνειον τῶν 60,000,000 ἔμελλε νὰ ἐκδώσῃ ὄχι μόνον ἐν Παρισίοις, ἀλλὰ ἐν Λυὼν καὶ ἐν Μασσαλίᾳ καὶ ἐν Βιέννῃ καὶ ἐν Λονδίνῳ καὶ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ καὶ ἐν Βουκουρεστίῳ καὶ ἐν Τεργέστῃ, δὲν ἔκρινεν, ὅτι τὰ 200,000 φράγκα ἦτο περισσὰ ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ὤφειλε νὰ μὴ ἐγκρίνῃ. Γνωρίζετε, ὅτι τὰ ἔξοδα δὲν ἦσαν ὑπέρογκα, διότι ὅταν κατ’ ἐντολὴν τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὰ 1867 ἀπετάθην ὡς πρέσβυς πρὸς τὸν πρόξενον τῆς Ἑλλάδος κ. Ἐρλάγγερ, καὶ τὸν παρεκάλεσα νὰ φροντίσῃ νὰ δημοσιεύσῃ τὴν ἔκδοσιν τοῦ δανείου, μὲ ἐξέπληξεν, εἰπών μοι, ὅτι ἔχει ἀνάγκην 150,000 φράγκων μόνον διὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ δανείου. Αἱ τοιαῦται ἐργασίαι ἔχουσι μέγιστα ἔξοδα. Ἡ Κυβέρνησις ἄλλως, κατὰ τὸ κείμενον τοῦ νόμου τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνωσα, δὲν παρέβη διάταξιν αὐτοῦ. Μοὶ ἐγένετο ἡ ἐρώτησις: «ἡ Κυβέρνησις ἐπώλησε τὸ ἓν τρίτον τοῦ δανείου, καὶ ὄχι τὸ ἥμισυ· δὲν παρέβη κατὰ τοῦτο τὸν νόμον;» Ἀλλ’ ἐρωτῶ, διὰ τούτου ἐζημίωσε τὸ Δημόσιον; Τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι ἐπωλήθη ἀληθῶς τὸ ἥμισυ τοῦ δανείου διὰ τῆς πωλήσεως τῆς ὑποχρεωτικῆς καὶ τῆς πωλήσεως τῆς προαιρετικῆς, καὶ εἰς τιμὴν ἀνωτέραν παρὰ ἂν ἐπωλεῖτο τὸ δάνειον πρὸς ἑβδομήκοντα τρία τοῖς ἑκατόν. Ἄλλως, ἐκάμαμεν τοῦτο, διότι εἴχομεν τὴν εὐκολίαν νὰ πωλήσωμεν τὸ ἥμισυ, καὶ ὅμως ἐπωλήσαμεν 20,000,000 πρῶτον καὶ 10,000,000 ἔπειτα; Ὄχι, δὲν ἦτο εὔκολον νὰ εὕρωμεν συμφέρουσαν ὑποχρεωτικὴν πώλησιν τοῦ ἡμίσεως. Ἀλλ’ εἶπον, ὅτι ἡ πρᾶξις αὕτη δὲν ἔφερε ζημίαν, ἀλλὰ ὠφέλειαν, ἀφοῦ τὰς εἴκοσι χιλιάδας μετοχῶν ἐπληρώσαμεν πρὸς 74. Ὁ ἔντιμος βουλευτὴς Κερκύρας σᾶς παρέστησεν, ὅτι ἐζημιώθη τὸ Δημόσιον ἐκ τοῦ δανείου φρ. 1,500,000.

§12ΠΑΛΑΤΙΑΝΟΣ. Τὴν παρὰ τὸν νόμον καὶ τὴν ἔννοιαν.

§13Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλὰ μετὰ τοῦτον ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Σύρου σᾶς ἐβεβαίωσεν, ὅτι ἡ ζημία ἀνῆλθεν εἰς τρία ἑκατομμύρια.

§14ΚΑΡΑΛΗΣ. Τρία ἑκατομμύρια καὶ ἐννενήκοντα χιλιάδας.

§15Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Παλατιανὸς ηὐχαρίστησε τότε τὸν κ. Καράλην, ὅτι ὑπερέβη τοὺς ὑπολογισμοὺς τῆς ζημίας, καὶ μετὰ ταῦτα ὁ Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου δὲν γνωρίζω εἰς πόσον ἀνεβίβασε τὴν ζημίαν. Θέλω σᾶς παρακαλέσει νὰ ἐξετάσητε μετ’ ἐμοῦ πόση εἶναι ἡ ζημία ἡ προσγιγνομένη ἐκ τῆς συνομολογήσεως τοῦ δανείου αὐτοῦ, θέλετε δὲ πεισθῆ ἂν ἀληθῶς ἐζημιώθη τὸ δημόσιον, ἢ ἂν ἐπεγένετο διὰ τῆς συμβάσεως τὸ δυνατὸν κέρδος εἰς αὐτό. Ἠδύνατο κατὰ τὸν νόμον νὰ πωληθῇ τὸ δάνειον εἰς 73% ἐπώλησεν ἡ Κυβέρνησις πρὸς 73½%, ἤτοι πρὸς 367½ φράγκα, εἴκοσιν ἑκατομμύρια· ἡ διαφορὰ εἶναι δύο ἥμισυ φράγκα κατὰ μετοχήν, ἐπὶ 40 δὲ χιλιάδων μετοχῶν, 100 χιλιάδες φράγκα, ἑπομένως ἐπῆλθεν ὠφέλεια 100 χιλιάδων φράγκων. Ἀλλὰ μήπως ἐπροτάθη εἰς τὴν Κυβέρνητιν ὑπό τινος ν’ ἀγοράσῃ τὸ δάνειον εἰς ἀνωτέραν τιμὴν ἐκείνης, εἰς ἣν ἐπωλήθη; νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον καὶ νὰ ἀγοράσῃ τὸ ἥμισυ εἰς τιμὴν ἀνωτέραν τῶν 367 καὶ ½ κατὰ μετοχήν, καὶ ἡ Κυβέρνησις παρεῖδε τὴν πρότασιν; Ἂς ἔλθωσιν οἱ κύριοι, οἱ ὁποῖοι αἰτιῶνται τῆς Κυβερνήσεως, καὶ οἱ ὁποῖοι λέγουν ὅτι ἐζημιώθη τὸ δημόσιον, ἂς ἔλθωσιν νὰ εἴπωσι ποία πρότασις ὑπῆρξε συμφερωτέρα, καὶ ἡμεῖς δὲν ἐλάβομεν αὐτὴν ὑπ’ ὄψιν. Ἀξιοῦσιν, ὅτι ἡμεῖς ἔπρεπε νὰ πωλήσωμεν τὸ δάνειον πρὸς 78%, καὶ ἐπειδὴ τὸ ἐπωλήσαμεν πρὸς 73½, ἐζημιώσαμεν τὸ Δημόσιον· τῇ ἀληθείᾳ, ὅσον καὶ ἂν ἤμην ἄστοργος πρὸς τὰ δημόσια χρήματα, ἤθελον χειροκροτήσει τὴν πρότασιν, ἡ ὁποία ἤθελε μοὶ γείνει, ἵνα πωλήσω τὸ δάνειον πρὸς φράγκα 150 κατὰ μετοχήν. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἦσαν τόσον ἰδιότροποι οἱ ἐκδόται τοῦ δανείου, ὥστε δὲν ἤθελον νὰ προσφέρωσι παρὰ 73 καὶ ½ μόνον. Καὶ προσέφερον τὰ 73 καὶ ½ τοῖς ἑκατὸν κατὰ μετοχὴν, διότι τοῖς ἐδίδετο ἡ ἐλπὶς νὰ πωλήσωσι τὰς ὁμολογίας πρὸς 78 καὶ ½, καὶ νὰ κερδήσωσι τὴν διαφορὰν τῆς τιμῆς τῆς ἀγορᾶς πρὸς τὴν τιμὴν τῆς ἐκδόσεως. Ἡ ἐλπὶς αὕτη ἔκαμεν αὐτοὺς νὰ δεχθῶσι τὴν ἐπιχείρησιν. Ἐὰν ἡ προεξοφλητικὴ Τράπεζα τῶν Παρισίων δὲν εἶχε τὸ κέρδος τοῦτο, δὲν ἤθελε δεχθῆ ν’ ἀγοράσῃ τὸ ἀγορασθὲν ποσὸν τοῦ δανείου πρὸς 73 καὶ ½ τοῖς ἑκατὸν, διότι οἱ Τραπεζῖται δὲν εἶναι ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ἀγοράζουσι τὰ χρεώγραφα, διὰ νὰ τὰ κλείσωσιν ἐν τοῖς κιβωτίοις των, εἶναι ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι τὰ κεφάλαιά των θέλουσιν αἰωνίως νὰ ἔχωσιν εἰς κυκλοφορίαν. Λοιπὸν ἠγόρασαν 60,000 ὁμολογίας μὲ τὴν ἐλπίδα νὰ τὰς πωλήσωσι κατόπιν εἰς τὴν τιμὴν τῆς ἐκδόσεως καὶ νὰ ὠφεληθῶσι τὴν διαφοράν. Ἀλλ’ ἡ ἐλπὶς αὕτη τοῦ κέρδους δὲν εἶναι ἀμιγὴς κινδύνων ζημίας· καὶ ἀληθῶς, ὑποθέσατε, ὅτι δὲν ἐνεγράφετο οὐδεὶς εἰς τὸ δάνειον, τί ἤθελε συμβῆ; Οἱ ἐκδόται τοῦ δανείου ἤθελον μείνει κατέχοντες 30,000 χρεώγραφα Ἑλληνικὰ, τῶν ὁποίων τὸ συμπεφωνημένον ἀντίτιμον ἤθελον καταβάλει εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ταμεῖον. Ἐπειδὴ δὲ δὲν ὑπάρχει παράδειγμα, κατὰ τὴν ἔκδοσιν δανείου οἱουδήποτε Κράτους νὰ λάβῃ ἀμέσως μετὰ τὴν ἔκδοσιν ὑπερτίμησιν, εἵπετο ὅτι ἤθελον κρατεῖ νεκρὰ τὰ χρεώγραφα, ἢ ἤθελον πωλήσει αὐτὰ εἰς ὑποτίμησιν. Λοιπὸν τὸ κέρδος τῶν τραπεζιτῶν δὲν ἦτο τόσον θετικὸν, ὥστε νὰ εἴπῃ τις, ὅτι αὐτοὶ εἶχον ἀσφαλὲς κέρδος καὶ ὅτι ἡμεῖς παρέσχομεν αὐτοῖς ἀσφαλῆ καὶ ἀνύποπτον ὠφέλειαν, διότι ἔτρεχον τὸν εἰρημένον κίνδυνον, τὸ μέτρον δὲ τοῦ κινδύνου εἶναι τὸ μέτρον τοῦ κέρδους. Ἀλλὰ, κύριοι, διατί νὰ ἐπιτρέψητε εἰς αὐτοὺς νὰ κερδίσωσι 4½%; Διότι δὲν εὑρίσκομεν ἄλλον νὰ ζητήσῃ νὰ κερδίσῃ ὀλιγώτερα· ἂς παρουσιασθῇ τις νὰ διισχυρισθῇ ὅτι ἤκουσέ τινα διατεθειμένον ν’ ἀγοράσῃ τὸ ½, τὸ ⅓ τοῦ δανείου εἰς τιμὴν μεγαλειτέραν, καὶ ὅτι ἡμεῖς παρεβλέψαμεν τὴν πρότασιν αὐτοῦ ταύτην. Ἐξεδώκατε τὸ δάνειον εἰς 78 καὶ ½% καὶ ἐγείνατε αἴτιοι ἄλλης ζημίας, διότι ἠδύνασθε νὰ ἐκδώσητε αὐτὸ εἰς 81% καὶ νὰ κερδίσητε περισσότερα. Ἐγὼ ἀπορῶ διατὶ ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος νὰ μὴ τὸ ἐκδώσῃ εἰς 200. Πρὶν ἢ ἐκδοθῇ ὁ νόμος καὶ πρὶν ἐκδοθῇ ἡ σύμβασις, ὑπῆρχεν ὁ κ. Μαλικόπουλος ἐν Παρισίοις ἀσχολούμενος πρὸς εὕρεσιν δανείου· οὗτος ἔλαβεν ἐντολὴν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν καθ’ ὃν χρόνον ἀπεδήμουν εἰς Βερολῖνον, νὰ ζητήσῃ καὶ ἀνεύρῃ τραπεζίτας, οἱ ὁποῖοι ν’ ἀναδεχθῶσι δάνειον πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Ὁ κ. Μαλικόπουλος ἤρξατο τὰς ἐργασίας του· αἱ ἐργασίαι του ἐφαίνοντο ὅτι δὲν ἀπέβαινον εἰς πιθανὸν πέρας, ἔμεινεν ἱκανοὺς μῆνας εἰς τὴν Εὐρώπην, καὶ ἀφ’ οὗ αἱ προτάσεις αὐτοῦ δὲν ἦσαν τοιαῦται, ὥστε νὰ παρεῖχον εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐλπίδα, ὅτι ἠδύναντο νὰ εὑρεθῶσι δανεισταὶ οἱ ὁποῖοι ν’ ἀγοράσωσι τὸ ἥμισυ τοῦ δανείου, καὶ ἀφ’ οὗ ἔμαθε μάλιστα, ὅτι ὁμὰς ἄλλη προβάλλει σχέδιον συμβάσεως, διὰ τῆς ὁποίας προτίθεται ν’ ἀγοράσῃ τὸ ἥμισυ τοῦ δανείου, ὁ κ. Μαλικόπουλος μᾶς ἀνεκοίνωσε πρότασιν, ἵνα ἐκδοθῇ τὸ δάνειον δι’ ἴδιον τῆς Κυβερνήσεως λ)σμὸν, εὗρε δὲ τὸ κατάστημα αὐτὸ τοῦτο, τὴν Προεξοφλητικὴν Τράπεζαν. Συνεννοήθη λοιπὸν μετ’ αὐτῆς, ἵνα ἐκδώσῃ ἓν δάνειον, ἐπρότεινε δὲ διὰ τοῦ ἐν Παρισίοις Πρέσβεως, ὅτι αἱ ἀξιώσεις τοῦ εἰρημένου καταστήματος ἦσαν νὰ λάβῃ 300,000 φράγ. δικαίωμα ἐξόδων ἐκδόσεως, καὶ προσέτι ¼% προμήθειαν. Ὁ Μαλικόπουλος ἐνόμιζεν, ὅτι τοῦτο ἦτο συμφερώτατον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐδίστασε καὶ ἔγραψε πρὸς τὴν ἐν Παρισίοις Πρεσβείαν νὰ ἐξετάσῃ, ἂν τὸ Τραπεζικὸν κατάστημα ὑπόσχεται, ὅτι καθ’ ἣν περίπτωσιν ἀνατεθῇ εἰς αὐτὴν ἡ ἔκδοσις τοῦ δανείου, ἦτο εἰς κατάστασιν νὰ ἐγγυηθῇ, ὅτι ἤθελεν ἐπιτύχει ἡ ἔκδοσις τοῦ δανείου τοῦ ὅλου ἢ μέρους αὐτοῦ· ὁ κ. Μαλικόπουλος ἀνέφερεν εἰς τὴν πρεσβείαν «ὁ διευθυντὴς τοῦ Comptoir d’ Escompte συμβουλεύει ἐρρωμένως τὴν εἰς λογαριασμὸν τῆς Κυβερνήσεως ἔκδοσιν, ἐπὶ πληρωμῇ 300,000 φράγκων, δι’ ἔξοδα δημοσιεύσεως, καὶ μόνον τὴν γνωστὴν μετρίαν προμήθειάν του. Λέγει, ὅτι ἡ ἐποχὴ εἶναι εὐνοϊκὴ διὰ τὴν ἔκδοσιν, καὶ ὅτι θέλει διατεθῆ πιθανῶς ἅπαν τὸ δάνειον εἰς τὴν πελατείαν του. Οἱ 80 χιλ. πελάται καὶ τὸ κοινὸν ἐν γένει θέλει ὑπογράψει πολὺ περισσότερον, ἐὰν ἐμάνθανε τὴν ἄμεσον ἔκδοσιν, ἄνευ τῶν βαρῶν τὰ ὁποῖα ἐπάγουσι τὰ συνδικάτα». Αὐτὸ τὸ ἔγγραφον σᾶς ἀνέγνωσεν ὁ κ. Τρικούπης, διὰ νὰ σᾶς πείσῃ, ὅτι ἡ ἔκδοσις τοῦ δανείου εἰς 81 ἦτο προτιμοτέρα, καὶ ἑπομένως, ὅτι ἡμεῖς ἐζημιώσαμεν τὸ Κράτος. Ἀλλ’ ἂν αὐτὰ, τὰ ὁποῖα ἔγραφεν ὁ κ. Μαλικόπουλος, ἦσαν ἀληθῆ, ὁ διευθυντὴς τοῦ Comptoir d’ Escompte δὲν ἐβεβαίωσε ταῦτα πρὸς τὴν πρεσβείαν, αὕτη δὲ (ὅρα σελίδα 20, ἔγγραφον ἐν τεύχει ὑπ’ ἀριθ. 34) ἀναφέρει, ὅτι «ὁ κ. Giraud, γράφει ἡ πρεσβεία, μοὶ ἀπήντησεν, ὅτι δὲν δύναται τίποτε νὰ ἐγγυηθῇ, ἀλλ’ ὅτι, ἂν ἡ Κυβέρνησις τὸν ἐπιφορτίσῃ, θέλει τῇ παράσχει πᾶσαν συνδρομὴν ἀφ’ ἧς λάβῃ τὴν ἐντολήν. Προσέθηκε μάλιστα, ὅτι συνήθως αἱ Κυβερνήσεις δὲν ἐκδίδουσιν ἀμέσως τὸ δάνειον, πλὴν τῆς Γαλλίας, τῆς ὁποίας ἡ πίστις εἶναι ἄπειρος». Καὶ ἀλλαχοῦ (ὅρα ἐν σελ. 21 ἔγγραφον ὑπ’ ἀριθμὸν 36) ὁ ἴδιος Μαλικόπουλος γράφει τὰ ἑξῆς· «ἐκόμισαν τὴν ἐπιστολήν μου εἰς τὴν προεξοφλητικὴν τράπεζαν, μοὶ ἔφερεν αὐτόγραφον ἐπιστολὴν τοῦ Giraud, λέγουσαν, ὅτι εἶναι βέβαιον, ὅτι ἡ τράπεζα, καὶ λόγῳ τῆς ἐξαιρετικῆς της θέσεως καὶ τῆς πολυαρίθμου πελατείας της, εἶναι εἰς καλλιτέραν θέσιν νὰ συγκεντρώσῃ περὶ αὐτὴν μέγαν ἀριθμὸν ἐγγραφῶν, ἀλλ’ ὅτι ὅμως τῇ εἶναι καθ’ ὁλοκληρίαν ἀδύνατον ν’ ἀναλάβῃ ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης οὐδὲ ἠθικῶς οἱανδήποτε ὑποχρέωσιν». Ἀμφότερα τὰ ἔγγραφα ταῦτα περιλαμβάνονται εἰς τὸ τεῦχος, τὸ ὁποῖον διενεμήθη εἰς τοὺς Βουλευτάς· ἀμφότερα τὰ ἔγγραφα ἀνέγνω ὁ κ. Τρικούπης, καὶ ὅμως δὲν σᾶς ἔκαμε μνείαν τῶν ἐγγράφων αὐτῶν. Ἀπορῶ πῶς ὑπέπεσεν εἰς τοιαύτην παράλειψιν, ἀλλὰ φοβοῦμαι ὅτι ὑπέπεσε, κύριοι, διότι ἐπεθύμει ν’ ἀποκρύψῃ ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν σας τὴν ἀλήθειαν. Καὶ ἐὰν εἶχε τοιαύτην προαίρεσιν, ἀφίνω εἰς σᾶς νὰ κρίνητε τὸν σκοπὸν τῆς προαιρέσεως. Ὁ σκοπὸς ἦτο ἡ δυσφημία τῆς τιμῆς τῆς Κυβερνήσεως τῆς πατρίδος του, ἤθελε νὰ παραστήσῃ τὴν Κυβέρνησιν τῆς πατρίδος του Κυβέρνησιν ἀνατολικὴν, Κυβέρνησιν ἀνατολικοῦ λαοῦ. Ἐπιμένω, κύριοι, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πωλήσῃ τὸ δάνειον εἰς μεγαλειτέραν τιμὴν, καὶ διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω τοῦτο, πρέπει νὰ σᾶς φέρω ὡσαύτως ἔγγραφα. Ἡ πρώτη πρότασις, τὴν ὁποίαν προέβαλεν ὁ κ. Συγκρὸς, τὴν ὁποίαν πρότασιν εἶχεν ἐπιδοκιμάσει καὶ ὁ ἐν Παρισίοις διατρίβων τότε κ. Ῥενιέρης ἀξιότιμος διοικητὴς τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἐκτίθεται ἐν τῷ πρώτῳ ἐγγράφῳ τῷ δημοσιευθέντι ἐν τῷ τεύχει. Ποία εἶναι ἡ πρότασις; πρῶτον· ζητοῦσι ν’ ἀναλάβωσιν οὐ μόνον τὴν ἔκδοσιν τοῦ δανείου, ἀλλὰ καὶ τὴν διαπραγμάτευσιν τῆς μετατροπῆς τῶν δανείων τοῦ 1824 καὶ 1825· ἀλλ’ ἡ ὑπόθεσις αὕτη εἶχεν ἤδη περαιωθῆ (ἀναγινώσκει)· δεύτερον, προτείνουσι νὰ ἀγοράσωσι τὸ ἥμισυ τοῦ δανείου εἰς τιμὴν 365 φράγκων κατὰ μετοχήν· τρίτον, ὑπόσχονται νὰ πληρώσωσι τὸ ἀντίτιμον τῶν ἀγορασθησομένων μετοχῶν εἰς τρεῖς μηνιαίας δόσεις, ζητοῦσι προμήθειαν 1% ἐπὶ τοῦ ὅλου τοῦ δανείου· δευτέρα πρότασις εἶναι πρότασις, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Νάζος προέβαλεν (ὅρα σελ. 5 καὶ τὸ ὑπ’ ἀριθ. 4 ἔγγραφον). Δι’ αὐτῆς προτείνεται νὰ ἐκδώσῃ τὸ δάνειον πρὸς 72½%, δηλ. πρὸς 362 καὶ ½ φράγκα, ζητοῦσι δι’ ἔξοδα καὶ προμήθειαν 2½%, καὶ δὲν ἀγοράζουσι μέρος τοῦ δανείου τούτου, ἀλλ’ ὑπέσχοντο νὰ δανείσωσιν αὐτοὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἐκδοθησομένου δανείου 15,000,000, ἐπὶ ἐνεχυριάσει τῶν ὁμολογιῶν τοῦ νέου δανείου. Ἐκ τοῦ δανείου λοιπόν, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ἐκδοθῇ κατὰ πρότασιν τοῦ κ. Νάζου, οἱ ἐκδιδόντες τὸ δάνειον δὲν ἠγόραζον οὐδεμίαν μετοχήν, ἀλλ’ ἐπρόκειτο μόνον νὰ δώσωσιν ἴδιον δάνειον πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἐξ ἰδίων των ἐκ 15,000,000 φράγκων καὶ ἐπὶ ἐνεχυριάσει τῶν μετοχῶν τοῦ δανείου. Ἡ τρίτη πρότασις εἶναι ἡ εὑρισκομένη ἐν σελίδι 12 καὶ ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 15 ἐγγράφῳ, ἤτοι ἔκδοσις δανείου 60 ἑκατομμυρίων εἰς ἀγορὰν ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἡμίσεως, πρὸς 365 φρ. τὴν μετοχὴν, καὶ τοῦ ἄλλου ἡμίσεως προαιρετικὴν ἀγορὰν, πρὸς φρ. 370. Ἡ τετάρτη πρότασις εἶναι ἡ ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 21 ἐγγράφῳ, τῷ τυπωθέντι ἐν σελ. 15. Κατ’ αὐτὴν, «οἱ Τραπεζῖται ἀγοράζουσιν ἐκ τοῦ δανείου 10,000,000 ὑποχρεωτικῶς πρὸς 64%, ἤτοι πρὸς 320 φράγκα, 40 δ’ ἑκατομμύρια προαιρετικῶς, πρὸς 65%, ἤτοι πρὸς 325 φράγκα κατὰ μετοχήν, ἐζήτουν δὲ ἐν τοῖς 100 προμήθειαν». Ἑτέρα πρότασις εἶναι ἡ ἐν σελίδι 15 καὶ ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 23 ἐγγράφῳ. Ὁ κ. Μαλικόπουλος βελτιώνει δι’ αὐτῆς τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας εἶχεν ἀνακοινώσει, διὰ τῶν ἑξῆς· Ὑπόσχεται ἀγορὰν φράγκ. 10,000,000 ὑποχρεωτικῶς πρὸς 73%, τεσσαράκοντα δ’ ἑκατομμυρίων, πρὸς 74%, καὶ ζητεῖ προμήθειαν 700,000 φράγκων. Ἡ τελευταία πρότασις εἶναι ἐν σελ. 19 καὶ ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 33 ἐγγράφῳ· ὁ κ. Κορωνιὸς προτείνει ν’ ἀγοράσῃ ὑποχρεωτικῶς 20,000,000, πρὸς 73%, καὶ 10,000,000 πρὸς 74. Σᾶς ἀνέγνωσα πάσας τὰς προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο πρὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ δανείου, ἵνα ἴδητε, ὅτι δὲν ὑπῆρξεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν πρότασις, ἡ ὁποία περιεῖχεν ὅρους συμφερωτέρους ἐκείνων, τοὺς ὁποίους ἐδέχθημεν. Μεταξὺ τῶν ζημιῶν, τὰς ὁποίας σᾶς παρέστησαν ὅτι ὑπέστη τὸ Δημόσιον ταμεῖον, ἀνέφερον, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ τῆς συμβάσεως ὑπεσχέθη εἰς τοὺς ἐκδότας τοῦ δανείου νὰ παραχωρήσῃ εἰς αὐτοὺς τὸ ¼ τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς τῶν μετοχῶν, αἱ ὁποῖαι διὰ τῆς δημοσίας ἐγγραφῆς ἤθελον διατεθῆ μεταξὺ τῆς τιμῆς τῆς ἐκδόσεως καὶ τῶν 74%, ἤτοι τῶν 370 φράγκων· ἡ δὲ ζημία τοῦ Δημοσίου ἐκ τούτου ἀνήρχετο εἰς 90,000 φράγκα. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθησε κατὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου καὶ τὴν ἐγγραφὴν, οὐ μόνον δὲν ἐπέφερε ζημίαν, ἀλλ’ ἐξασφάλισεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν κέρδος 270,000 φράγκων. Οἱ ἐκδόται εἶχον συμφέρον νὰ κατορθώσωσι διὰ τῆς δημοσίας ἐγγραφῆς νὰ διατεθῇ τοσοῦτον ποσὸν τοῦ δανείου, ὅσον ἦτο τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἠγόρασαν εἰς πώλησιν ὑποχρεωτικὴν ἢ προαιρετικήν· πέραν τοῦ ποσοῦ τούτου δὲν εἶχον συμφέροντα, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι ἤθελον ἔχει συμφέρον καὶ μετὰ τὸ πέρας τῆς ἐγγραφῆς ἐκ τῆς ὑποτιμήσεως τοῦ δανείου, διότι ἡ ὑπερτίμησις τοῦ δανείου μετὰ τὸ πέρας τῆς ἐγγραφῆς σπανιώτατα συνέβη. Διὰ νὰ δώσῃ συμφέρον εἰς αὐτοὺς ἡ Κυβέρνησις, ὅπως φροντίσωσι νὰ διατεθῇ μεγαλείτερον ποσὸν ὁμολογιῶν διὰ τῆς ἐγγραφῆς, ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶχον ἀγοράσει, ὑπέδειξαν εἰς αὐτοὺς τὸ σύστημα τοῦτο, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐπὶ τῆς διαφορᾶς μεταξὺ τῆς τιμῆς τῆς δημοσίας ἐγγραφῆς καὶ τῆς προαιρετικῆς πωλήσεως ἤθελε παραχωρήσει αὐτοῖς ἓν ποσοστόν. Τὸ σύστημα τοῦτο τὸ εἶχε προτείνει ἡ ὁμάς, ἐν ὀνόματι τῆς ὁποίας συνενοεῖτο μεθ’ ἡμῶν ὁ κ. Ῥικάκης. Ἡ ἄλλη ὁμὰς δὲν ἔστεργε νὰ ἀποδεχθῇ τὸ σύστημα τοῦτο, παριστῶσα ὅτι τὸ κέρδος τοῦτο εἶναι κέρδος ἰδανικὸν, δὲν στηρίζεται ἐπὶ οὐδενὸς θετικοῦ δεδομένου· ἐπειδὴ ὅμως ἡμεῖς ἐπεμένομεν εἰς τὴν διαφορὰν ταύτην, ἐδέχθη ἡ ὁμὰς νὰ μᾶς παραχωρήσῃ τὸ ½ τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς, τὸ ½ δὲ τοῦτο ἀνεδέχθη καὶ ἡ ὁμὰς τοῦ κ. Ῥικάκη· ἀλλ’ ἡ ὁμὰς τοῦ κ. Κορωνιοῦ, καθ’ ὃν χρόνον συνενοούμεθα μετὰ τῆς ἑτέρας ὁμάδος, μᾶς προσέφερε τὰ ¾ τῆς διαφορᾶς, ἠρνήθη δ’ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποδεχθῇ τὴν προσφορὰν, διὰ νὰ μὴ ὑποπέσῃ εἰς τὴν κατηγορίαν τοῦ κ. Τρικαύπη, ὅτι συνεννοεῖται συγχρόνως μετὰ δύο ὁμάδων. Ὅταν ὅμως ἡ ὁμὰς τοῦ κ. Κορωνιοῦ προσέφερε θετικὸν κέρδος, ἤτοι 73 καὶ ½ τοῖς ἑκατὸν κατὰ μετοχὴν, ἀντὶ τοῦ 73%, τὰ ὁποῖα προσέφερεν ἡ ὁμὰς τοῦ κ. Ῥικάκη, διεκόψαμεν τὰς μετὰ τῆς ὁμάδος τοῦ κ. Ῥικάκη διαπραγματεύσεις, καὶ ἐτελείωσεν ἡ σύμβασις μὲ τὴν ὁμάδα τοῦ κ. Κορωνιοῦ. Ὅρος ἐπηρεάζων τὰ ἀποτελέσματα τοῦ δανείου ἦτο ἡ καταβολὴ τοῦ ἀντιτίμου. Ὁ νόμος περὶ δανείου τοῦ Ἰανουαρίου 1879 ἐπέτρεπε τὸ ἀντίτιμον τῶν μετοχῶν νὰ καταβληθῇ εἰς δόσεις 2 μέχρι 5, τῶν ὁποίων ἑκάστη δὲν ἔπρεπε ν’ ἀπέχῃ τῆς ἄλλης κατὰ διάστημα μεῖζον τοῦ μηνός. Ἡ Κυβέρνησις κατώρθωσε διὰ τῆς συμβάσεως νὰ συντάμῃ ὅσον τὸ δυνατὸν τὰς δόσεις τοῦ δανείου, διότι ὅσον μακρότερον ἦτο τὸ διάστημα, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἔπρεπε νὰ καταβληθῇ τὸ τίμημα, ἐπὶ τοσοῦτον τὸ Δημόσιον ἤθελε ζημιωθῆ μεγαλείτερον ποσὸν τόκου, διότι ἤθελε πληρώνει τόκους ἐπὶ κεφαλαίων τὰ ὁποῖα δὲν εἶχεν ἔτι εἰσπράξει. Ὁ ἰσχυρισμὸς τῶν Βουλευτῶν ἐκείνων οἵτινες παρέστησαν, ὅτι τὸ Δημόσιον ἐζημιώθη 1,450,000 δραχμῶν, διότι ἐπωλήσαμεν τὸ δάνειον πρὸς 73½ καὶ 74, ἐνῷ ἐξεδόθη πρὸς ἐγγραφὴν εἰς 78%, ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος ἀπεδείχθη ἤδη ψευδής. Ἤθελεν εἶσθαι παράλογον ν’ ἀξιώσῃ τις ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ὑποχρεώσῃ τοὺς ἀγοραστὰς ν’ ἀγοράσωσιν εἰς τιμὴν ὑπερτέραν ἐκείνης, εἰς τὴν ὁποίαν ἦσαν διατεθειμένοι νὰ ἀγοράσωσι. Διὰ ν’ ἀποδειχθῇ ὅτι ἐζημιώσαμεν τὸ Δημόσιον, πρέπει νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ εὕρωμεν τιμὴν μεγαλειτέραν, καὶ ἐνόσῳ δὲν παρασταθῇ τοῦτο, ἔχομεν δικαίωμα, ὄχι ν’ ἀρνηθῶμεν τὸν ἰσχυρισμόν, εἶναι μικρὸν τὸ δικαίωμα τοῦτο καὶ ὀλιγωρῶ αὐτοῦ, ἔχομεν δικαίωμα νὰ ἰσχυρισθῶμεν, ὅτι οἱ προβαλόντες τοὺς τοιούτους ἰσχυρισμοὺς δὲν ἐξετάζουσι μετὰ τῆς προσηκούσης ἀγαθῆς πίστεως τὰ δημόσια συμφέροντα. Ἐνῷ δὲ διατείνονται ἄλλοι μὲν ὅτι ἐζημιώσαμεν 2,500,000 τὸ Δημόσιον, ἄλλοι, ὅτι τὸ ἐζημιώσαμεν 2,900,000, καὶ ἄλλοι 3,500,000, καὶ ἄλλοι 4,000,000, ἐγὼ ἰσχυρίζομαι, καὶ δύναμαι νὰ βεβαιώσω δι’ ὅλων τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα κατέθηκα, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐγένετο αἰτία νὰ ὠφεληθῇ τὸ Δημόσιον 470,000 φράγκων, καὶ ν’ ἀποφύγῃ ζημίαν 477,600 φράγκων. Τὸ θετικὸν κέρδος, τὸ ὁποῖον τὸ Δημόσιον ὠφελήθη ἐκ 470,000 φράγκων, προέρχεται ἐκ τῶν 200,000 φράγκων τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς εἰς τὴν ὁποίαν ἐπωλήθησαν τὰ 20,000,000 φρ., πωληθέντα πρὸς 73 καὶ ½% ἀντὶ μόνον τῶν 73%, ἐκ τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἐπωλήθησαν τὰ 10,000,000, πωληθέντα πρὸς 74% ἀντὶ μόνον τῶν 73%, καὶ εἰς τὸ κέρδος, τὸ ὁποῖον συνεκόμισε τὸ Δημόσιον ἐκ τῆς διαφορᾶς τῶν ¾ μεταξὺ τῆς τιμῆς τῆς ἐκδόσεως καὶ τῆς τιμῆς τῆς ἀγορᾶς τοῦ προαιρετικῶς πωληθέντος μέρους τοῦ δανείου. Ἡ δὲ ζημία, τὴν ὁποίαν ἀπέφυγε τὸ Δημόσιον ἦτο 317,000, τὰ ὁποῖα ἀπέφυγεν ἐκ τῆς τοκοφορίας ἕνεκα τῆς βραχυτέρας πρὸς καταβολὴν τοῦ ἀντιτίμου προθεσμίας, καὶ προσέτι ἐκ περιορισμοῦ τοῦ δικαιώματος τῆς προμηθείας, διὰ μόνον τὸ πραγματοποιηθὲν ποσὸν τοῦ δανείου, ἀφ’ οὗ 24,000 μετοχῶν μέχρι τοῦδε δὲν ἐπραγματοποιήθησαν, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἐπῆλθεν οἰκονομία 170,000. Μεταξὺ τῶν διαφόρων ζημιῶν, τὰς ὁποίας σᾶς παρέστησαν ὅτι τὸ Δημόσιον ὑπέστη, εἶναι καὶ ὅτι ἐπληρώσαμεν 120,000 φρ. ἢ 90,000 διὰ τὴν πληρωμὴν τοῦ τέλους τοῦ χαρτοσήμου. Τὸ δάνειον ἐξεδίδετο ἐν Παρισίοις· δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀξιώσωμεν νὰ μὴν ὑποβληθῇ εἰς τοὺς νόμους τοὺς ἰσχύοντας ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ, οἱ ὁποῖοι ὑποβάλλουσιν εἰς τέλος χαρτοσήμου τὰς ὁμολογίας τῶν διαφόρων δανείων, τὰ ὁποῖα ἐκδίδονται ἐκεῖ. Τὸ δάνειον ἐξεδίδετο ἐν ὀνόματι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν ν’ ἀξιώσωμεν, ὅτι τὴν πληρωμὴν τοῦ τέλους τοῦ χαρτοσήμου ἔμελλε νὰ καταβάλῃ ἄλλος τις παρὰ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ συναινέσῃ ἡ προεξοφλητικὴ Τράπεζα νὰ τὴν καταβάλῃ αὐτή, ἠθέλομεν δεχθῆ εὐχαρίστως πᾶσαν προσφοράν, τὴν ὁποίαν ἤθελε μᾶς κάμει, ἀλλὰ δὲν ἐδέχετο, προβάλλουσα λόγους ἰσχυροὺς, ὅτι τὸ δάνειον ἐξεδίδετο ἐν ὀνόματι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τὰ δὲ βάρη τὰ ἕνεκα τῆς ἐκδόσεως ἀνῆκον εἰς αὐτήν. Δὲν θέλω νὰ μνημονεύσω τῆς ἄλλης ζημίας, τὴν ὁποίαν παρέστησε δημοσιογράφος τις, ὁ ὁποῖος ἐδημοσίευσε τὴν διατριβήν του ἐν τῇ Ὥρᾳ. Ἠκούσατέ τινες τὴν ἀγανάκτησιν, τὴν ὁποίαν ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου ἐξεδήλωσεν, ὅτε ἤκουσε τὴν παράστασίν μου ταύτην. Διὰ νὰ ἐλαττώσῃ τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν αἱ παραστάσεις μου ἐκεῖναι ἐνεποίησαν, σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ διατριβὴ ἐκείνη ἐτυπώθη εἰς τὴν ἐφημερίδα ὑπὸ τινος ἔχοντος ἰδίαν εὐθύνην, καὶ ὅτι περιεῖχε, κατὰ τυπογραφικὸν λάθος, ἓν μηδενικὸν περισσότερον. Τάχα τὸ τυπογραφικὸν λάθος δικαιολογεῖ τὴν μεταβολὴν αὐτήν; Ἂς ἐξετάσωμεν. Εἰς 8,400,000 ἀνήρχετο κατὰ τὴν δημοσίευσιν τῆς Ὥρας ἡ ζημία ἕνεκα τοῦ ποσοστοῦ τὸ ὁποῖον ἠθέλομεν πληρώσει κατὰ τὴν σύμβασιν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου ἐπὶ 40 ἔτη. Ἀφαιρέσατε ἓν μηδενικὸν μένουσι 840,000. Ἀλλὰ δὲν εἶναι 840,000, ἡ ζημία ἕνεκα τοῦ ποσοστοῦ εἶναι 720,000 μόνον, ἐὰν δὲ προσθέσητε ἓν μηδενικὸν, δὲν γίνονται 8,400,000, ἀλλὰ γίνονται 7,200,000. Εἶναι τώρα ἡ ἄγνοια τοῦ συγγραφέως τῆς διατριβῆς ἢ εἶναι κακὴ πίστις; Δὲν ἐνδιαφέρομαι παντάπασιν· ἠθέλησα νὰ σημειώσω γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἐκίνησε τὸν οἶκτον μου. Δὲν ἐνδιαφέρει δὲ παντάπασιν ἐμέ, ἐνδιαφέρει ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ὑπέχουσι τὴν ἠθικὴν εὐθύνην τῶν τοιούτων διαδόσεων. Τὸ γεγονὸς εἶναι, ὅτι ὅταν ἐδημοσιεύθη τὸ δημοσιογραφικὸν φύλλον, διὰ τοῦ ὁποίου ἀνηγγέλθη ὅτι 8,400,000 ἐζημίωσα τὸ Δημόσιον, ἡ Ἐφημερὶς μετέδωσε τὴν εἴδησιν διὰ τοῦ φύλλου της τὴν ἐπιοῦσαν, καὶ ἐκτὸς τῆς Ἐφημερίδος, ἄλλο ὄργανον ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ τῶν Ἀθηνῶν, τὸ ὁποῖον ἐμιμήθη τοῦ Ἰγνατίου Λοϋόλα τὴν ἕξιν καὶ τὰ ἤθη, δηλητηριάζον τὸ ἐθνικὸν φρόνημα, διεσάλπισε τὴν μετεπιοῦσαν, καὶ τοῦτο, τὴν ζημίαν τὴν ὁποίαν τὸ Δημόσιον ὑφίστατο ἕνεκα τῆς ὀλιγωρίας ἡμῶν. Ἀλλὰ διατί σταματᾷς, κύριε Ὑπουργὲ τῶν οἰκονομικῶν, εἰς τὴν ζημίαν, εἰς τὸ λάθος αὐτὸ τοῦ ποσοστοῦ; ἔστω ἔγεινε λάθος κατὰ τὴν δημοσίευσιν, οὐχ ἧττον τὸ λάθος τοῦτο ἀποδεικνύει τὴν ἀνικανότητα ὑμῶν; Διατί εἰς τὸν νόμον δὲν περιελάβετε τὴν διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας νὰ ζητήσητε τὴν ἄδειαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ν’ ἀναγνωρίσητε τὸ ποσοστὸν τοῦτο; Καὶ πῶς δὲν ἐμιμήθητε τὸν ἱκανώτατον Ὑπουργὸν τῶν οἰκονομικῶν, τὸν συντάκτην τοῦ νόμου περὶ δανείου τῶν 25,000,000 τοῦ 1867, ὁ ὁποῖος προέβλεψε περὶ τῆς ἀνάγκης αὐτῆς καὶ περιέλαβε τοιαύτην διάταξιν ἐν τῷ νόμῳ; Τῳόντι τρέχουσι τὰ δημόσια συμφέροντα μέγαν κίνδυνον, ὅταν ἀνατίθεται ἡ διαχείρισις αὐτῶν εἰς χεῖρας τοσοῦτον ἀνικάνους, ὥστε νὰ μὴ προγνωρίζωσιν, ὅτι πρόκειται νὰ πληρωθῇ ποσοστὸν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων. Δὲν ἔχω νὰ παραπονεθῶ κατὰ τοῦ χαρακτηρισμοῦ, τὸν ὁποῖον ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου μοὶ ἀποδίδει. Ὁ χαρακτηρισμὸς οὗτος εἶναι ὁ ἐλαφρότερος ὅλων τῶν χαρακτηρισμῶν, τοὺς ὁποίους ἀπὸ τοῦ Μαΐου 1877, ὅταν ἀπῆλθον εἰς Βερολῖνον, μέχρι τοῦδε μοὶ ἀπέδωκεν. Ἐάν τις ἦναι ἀνίκανος, τοῦτο δὲν εἶναι ἠθικὴ ἀτέλεια, δὲν εἶναι ἠθικὴ ἀδυναμία. Ἡ ἀνικανότης εἶναι ἀτέλεια φυσικὴ, εἶναι ἀποτέλεσμα πτωχείας τῶν πνευματικῶν δυνάμεων, ἢ ἀποτέλεσμα τῆς μὴ προσηκούσης ἀναπτύξεως αὐτῶν ἐν τῷ κοινωνικῷ κόσμῳ. Ἐάν τις καταγγέλλεται ὡς ἀνίκανος, δὲν πρέπει νὰ βαρυθυμήσῃ, καθὼς καὶ ἂν ἀποδίδωνται εἰς αὐτὸν ἄλλαι ἰδιότητες, ἀνήκουσαι εἰς τὸν χαρακτῆρα αὐτοῦ. Διατί νὰ βαρυθυμῶ ἐάν τις μὲ ὠνόμασε μοχθηρὸν ἢ ἄλλος χαιρέκακον; Ἐὰν ὅμως τὶς μοὶ ἀποδώσῃ ἰδιότητας, αἱ ὁποῖαι ἀποδεικνύουσιν ἠθικὴν ἀτέλειαν, τότε βεβαίως ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ βαρυθυμήσω. Ἀλλὰ δὲν μοὶ λέγει ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου, ποῖος ἄνθρωπος ἢ ποῖον γεγονὸς ἢ ποῖον παρελθὸν τῷ ἔδωκε τὴν ἐξουσίαν ν’ ἀπονέμῃ δικαίωμα ἱκανότητος ἢ ἀνικανότητος; Ὁ κ. Κεχαγιᾶς ἦτο φυσικώτατον νὰ ἦναι μᾶλλον ἔμπειρος περὶ τὰ τραπεζιτικὰ ἐμοῦ, καὶ νὰ ἐνθυμηθῇ, ὅτι διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν τόκων καὶ τοκομεριδίων ἀπαιτοῦνται ποσοστά. Ὁ κ. Κεχαγιᾶς ἄλλως ἦτο συγχρόνως ὑποδιοικητὴς τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, καὶ ἐπειδὴ ἡ ὑπηρεσία τῆς πληρωμῆς τῶν τοκομεριδίων εἶχεν ἀνατεθῆ εἰς αὐτήν, εἶχε καθῆκον πρὸς τὴν Τράπεζαν νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἀποζημίωσιν, ἥτις ὠφείλετο αὐτῇ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν της ταύτην. Ἐγὼ ὅμως δὲν εἶχον οὐδὲ τὴν ἐμπειρίαν τὴν τραπεζιτικὴν τοῦ κ. Κεχαγιᾶ, ἵνα προνοήσω, οὐδὲ καθῆκον νὰ ἐξασφαλίσω εἴς τινα ἀμοιβὴν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτήν. Ἐξ ἐναντίας εἶχον καθῆκον ν’ ἀποφύγω ἐν τῷ νόμῳ τὰ τῆς ἀμοιβῆς ταύτης, διότι, ἐὰν διὰ τοῦ νόμου περιελάμβανον διάταξίν τινα, ἤμην ἠναγκασμένος νὰ προσδιορίσω τὸν ἀνώτατον ἢ τὸν κατώτατον ὅρον. Οὕτω δὲ ἤθελον δυσχεράνει τὰς διαπραγματεύσεις, τὰς ὁποίας ἤθελον κάμνει περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Μεταξὺ τῶν ἄλλων ἠκούσατε, ὅτι τὸ φυλλάδιον τὸ ὁποῖον ἐδημοσιεύθη, καὶ τὸ ὁποῖον περιέχει τ’ ἀμειφθέντα ἔγγραφα καὶ τηλεγραφήματα μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ἐν Παρισίοις πρεσβείας περὶ τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, ὅτι τὸ φυλλάδιον τοῦτο δὲν εἶναι πλῆρες, ὅτι δὲν περιλαμβάνει ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ περιλαμβάνῃ. Καὶ πιθανόν τινες νὰ ὑπολάβητε, ὅτι ἐν γνώσει καὶ μεμελετημένως δὲν ἠθέλησα νὰ περιλάβω πάντα ταῦτα. Ἠκούσατε μάλιστα, ὅτι ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου κατέχει ἔγγραφα τοιαῦτα, καὶ σᾶς ὑπέδειξεν ἀπὸ τοῦ βήματος δύο ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα δὲν περιλαμβάνονται ἐν αὐτῷ. Ἀλλ’ ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου ἀπέφυγε νὰ σᾶς εἴπῃ ποίαν ἔχουν ἡμερομηνίαν τὰ ἔγγραφα ταῦτα, ἀπὸ ποῖον ἐστάλησαν καὶ πρὸς ποῖον, δὲν σᾶς εἶπε δὲ οὔτε τί ταῦτα περιέχουσιν. Ὅταν ἐπρόκειτο ἡ δημοσίευσις τοῦ φυλλαδίου, ἔδωκα παραγγελίαν εἰς τὸ ἁρμόδιον γραφεῖον νὰ δημοσιεύσῃ πάντα τὰ ἔγγραφα τὰ ἐν τῷ φακέλλῳ εὑρισκόμενα, μηδενὸς παραλειπομένου. Ἐὰν δὲ ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου κατέχῃ ἔγγραφα ἀναγόμενα εἰς τὸ χρονικὸν διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον διευθύνω τὸ Ὑπουργεῖον τῶν οἰκονομικῶν, παρακαλῶ αὐτὸν καὶ τὸν προκαλῶ μάλιστα νὰ ἐπιδείξῃ τὰ ἔγγραφα ταῦτα, ν’ ἀναγνωσθῇ τὸ κείμενον αὐτῶν, καὶ νὰ γείνῃ γνωστὸν τὸ περιεχόμενον αὐτῶν, διὰ νὰ κρίνῃ ἡ Βουλὴ, ἐὰν ἡ ἀπόκρυψις αὕτη ἐγένετο μεμελετημένως καὶ πρὸς ἐξαπάτησιν τοῦ Κοινοβουλίου ὑπ’ ἐμοῦ. Σᾶς παρέστησαν, κύριοι, ὅτι ὁ τρόπος τῆς διεξαγωγῆς τοῦ δανείου ἦτο ἀτυχής· σᾶς παρέστησαν μάλιστα, ὅτι τὸ συμβεβηκὸς τοῦτο δὲν ἦτο συμβεβηκὸς τυχαῖον, ὅτι μελέτη ὑπηγόρευε τὸν ἄτεχνον αὐτὸν καὶ κακόζηλον τρόπον τῆς συγχρόνου διαπραγματεύσεως μεταξὺ δύο ὁμάδων, καὶ εἶπον, ὅτι ἦτο εὐκταῖον καὶ ἐπιθυμητὸν ν’ ἀποφύγωμεν ἐκ παντὸς τρόπου τὴν συνεννόησιν μετὰ ὁμάδων, καὶ νὰ συνενοηθῶμεν μόνον μετ’ ἀτόμων. Βεβαιῶ τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις οὐδέποτε συνενοήθη μετὰ δύο ὁμάδων συγχρόνως. Συνενοεῖτο μετὰ τῆς ὁμάδος τοῦ κ. Συγγροῦ, ἀλλ’ ὅταν διεφώνησεν ἡ Κυβέρνησις μετ’ αὐτῆς, ἠναγκάσθη νὰ διακόψῃ τὰς διαπραγματεύσεις μετὰ τοῦ κ. Συγγροῦ. Μετὰ τοῦτο προσῆλθεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὁ κ. Ῥικάκης ἐν ὀνόματι ἄλλης ὁμάδος, καὶ ἦλθον εἰς διαπραγματεύσεις μετ’ αὐτῆς μέχρι τοῦ σημείου, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ κ. Ῥικάκης δὲν ἦτο διατεθειμένος νὰ δεχθῇ τοὺς ὅρους τοὺς συμφερωτέρους, τοὺς ὁποίους ὁ κ. Συγγρὸς προέτεινεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Κατὰ τὴν διάρκειαν μάλιστα τῶν διαπραγματεύσεων μετὰ τοῦ κ. Ῥικάκη προετάθη ἀπὸ τὸν Κορωνιὸν ὅρος συμφερώτερος, ἡ παραχώρησις τῶν τριῶν τετάρτων τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς μεταξὺ τῆς τιμῆς τῆς ἐκδόσεως καὶ τῆς προαιρετικῆς πωλήσεως, καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀπεδέχθη τὸν συμφερώτερον τοῦτον ὅρον, διὰ νὰ μὴ διακόψῃ τὰς διαπραγματεύσεις μετὰ τοῦ κ. Ῥικάκη, ἀφοῦ ὁ ὅρος οὗτος δὲν παρίστα κέρδος βέβαιον καὶ ὡρισμένον ὑπὲρ τοῦ δημοσίου. Ἀλλὰ διατί συνενοούμεθα μετὰ ὁμάδος καὶ δὲν προετιμήσαμεν τὴν συνεννόησιν μετ’ ἀτόμων; Διότι οὐδεὶς ὡς ἄτομον ἐζήτησε νὰ συνομολογήσῃ τὸ δάνειον μετὰ τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ δάνειον ἀνήρχετο εἰς ποσὸν σημαντικόν, δὲν ἦτο δὲ εὔκολον νὰ εὑρεθῇ εἷς ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος διὰ μόνου τοῦ κεφαλαίου του ἠδύνατο ν’ ἀναλάβῃ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου. Ὁ Βουλευτὴς Μεσολογγίου μᾶς ἤλεγξε χθές, διότι συνωμολογήσαμεν τὸ δάνειον. Τὸ δάνειον συνωμολογήσαμεν διὰ τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ὁ νόμος, ὁ ὁποῖος ἐπέτρεψε τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου, προὐτίθετο. Καὶ ὁ πρῶτος σκοπὸς τοῦ νόμου ἦτο ἡ ἄρσις τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ἀλλὰ τότε διατί δὲν ἤρατε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν; διότι δὲν ἠδυνήθημεν νὰ κατορθώσωμεν νὰ συνομολογήσωμεν ὁλόκληρον τὸ δάνειον. Καὶ ἀφοῦ δὲν ἠδυνήθητε, νὰ συνομολογήσητε ὁλόκληρον τὸ δάνειον, διατί τὸ ἐξεδώκατε; διότι κατὰ τὸν χρόνον, καθ’ ὃν ἐξεδίδομεν αὐτό, ἠλπίζομεν, ὅτι ἤθελε καλυφθῆ τὸ ὅλον τοῦ δανείου, οὐδ’ εἴχομεν λόγους, οἱ ὁποῖοι νὰ μᾶς πείσωσιν, ὅτι βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καλύψωμεν ὁλόκληρον τὸ δάνειον. Αὐτὴ εἶναι ἐλεγκτικὴ ἐμπειρικὴ ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων. Ἀλλὰ καὶ ἡ Βουλὴ, ἂν ἐγνώριζεν ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καλυφθῇ ὅλον τὸ δάνειον τῶν 60 ἑκατομμυρίων, δὲν ἤθελε ψηφίσει τὸν νόμον, δι’ οὗ ἐπέτρεψε τὴν συνομολόγησιν δανείου πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ἐὰν ἡμεῖς ἐγνωρίζομεν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ τὸ δάνειον, δὲν ἠθέλομεν προβῆ εἰς τὴν ἔκδοσιν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ὡς ἡ Βουλὴ, οὕτω καὶ ἡμεῖς δὲν ἐγνωρίζομεν τὸ ἀποτέλεσμα. Ἀλλ’ ὁ σκοπὸς τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας εἶναι σκοπὸς θεωρητικός, ἢ ἔχει πραγματικόν τι ἀποτέλεσμα; Ἡ λύσις τῆς ἀπορίας ταύτης θέλει χρησιμεύσει εἰς ἀπάντησιν καὶ ἑτέρου Βουλευτοῦ, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν πρώτην ἡμέραν, ὅταν ἠγόρευον περὶ τοῦ δανείου, μὲ διέκοψεν, ἐρωτήσας πόσον τόκον πληρόνομεν διὰ τὸ δάνειον τῶν 60, 000,000, καὶ πόσον τόκον ἐπληρόνομεν εἰς τὰς τραπέζας διὰ τὸ χρέος, τὸ ὁποῖον ἠλαττώσαμεν διὰ τοῦ δανείου τῶν 60,000,000. Ἡ αὐτὴ ἐρώτησις προετάθη καὶ τώρα. Διατί, μᾶς ἠρώτησαν, ἐπληρώσατε χρήματα εἰς τὰς τραπέζας ἀπέναντι τοῦ χρέους πρὸς αὐτάς, ἐνῷ ἦσθε βέβαιοι, ὅτι δὲν δύνασθε ν’ ἄρητε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἀφοῦ δὲν ἐπραγματοποιήσατε ὁλόκληρον τὸ δάνειον; οὕτω δ’ ἐπηνέγκατε ζημίαν εἰς τὸ Δημόσιον ταμεῖον 6 ἢ 7 τοῖς ἑκατὸν ἀπέναντι ὅλου τοῦ πληρωθέντος ποσοῦ; Ὁ ἰσχυρισμὸς εἶναι ἀληθής, ἀλλ’ εἶναι ἀληθὴς ἐξεταζόμενος ταμιευτικῶς. Οὔτε τὸ Κράτος δέ, οὔτε ἡ Κυβέρνησις, οὐδ’ ἡ Βουλὴ ὡρμήθη ὑπὸ ταμιευτικοῦ τοιούτου σκοποῦ τὸν νόμον ψηφίζουσα, διότι τότε δὲν ἤθελε ψηφίσει τὸν νόμον τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, σκεπτομένη, ὅτι ἦτο καλλίτερον νὰ διατηρηθῇ τὸ χρέος 40,000,000 πρὸς τὰς τραπέζας, καὶ νὰ πληρώνῃ 1 καὶ 2 μόνον τοῖς ἑκατὸν ὡς τόκον. Ἡ βουλὴ ψηφίζουσα τὴν ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας καὶ τὸ δάνειον, εἶχε σκοπὸν διὰ τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας νὰ φέρῃ τὴν ἰσοῤῥοπίαν εἰς τὰς συναλλαγὰς καὶ τὸ ἐμπόριον. Ἡ ἰσοῤῥοπία δὲν ὑπῆρχεν ἕνεκα τῶν δανείων τούτων, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις εἶχε συνομολογήσει μὲ τὰς δύο τραπέζας. Ἡ Κυβέρνησις τότε ἔλαβε χρήματα εἰς μεταλλικὸν καὶ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια καὶ ἐπέβαλε τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν· ἐπέτρεψεν ὅμως εἰς τὰς τραπέζας ν’ αὐξήσωσι τὸ ποσὸν τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων κατὰ ποσὸν ἀνάλογον τῶν ποσῶν, ἅπερ ἐδάνεισεν εἰς τὸ Δημόσιον. Ηὐξήθη ἑπομένως τὸ ποσὸν τῶν γραμματίων καὶ ἐκυκλοφόρησαν τραπεζικὰ γραμμάτια περισσότερα ὅσων ἡ κοινωνία εἶχεν ἀνάγκην. Ἀποτέλεσμα ἦτο ἡ ὑπερτίμησις τοῦ νομίσματος εἰς μεταλλικόν, αὕτη δ’ ἦτο ἀνάλογος πρὸς τὴν ὑποτίμησιν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, ἐκ τούτου δ’ ἐπῆλθεν ἡ ἀνισοῤῥοπία εἰς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τοῦ τόπου. Ἡ ἐπελθοῦσα ἕνεκα τῶν ἀνωτέρω ὑπερτίμησις τοῦ συναλλάγματος ἐπέφερε τὴν φορολογίαν τῶν ἐμπορευμάτων καὶ τῶν συναλλαγῶν, φορολογίαν τοσαύτην, ὅση ἦτο ἡ σχέσις τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ μεταλλικοῦ πρὸς τὴν ὑποτίμησιν τῶν τραπεζικῶν γραμματίων. Ποία δὲ ἦτο αὐτὴ ἡ διαφορά, καὶ ἑπομένως πόση ἡ φορολογία; Κατὰ τὴν 22 Μαρτίου 1879 ἐζήτησα ὡς Ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν νὰ ἐμβάσω χρήματα εἰς τὴν Εὐρώπην καὶ μοὶ ἐζητήθησαν 127 λεπτὰ τὸ φράγκον· ἐζήτησα χρήματα νὰ ἐμβάσω εἰς τὴν Ἀγγλίαν, καὶ μοὶ ἐζητήθησαν δραχ. 31,80 δι’ ἑκάστην λίραν, δηλαδὴ 15 τοῖς ἑκατὸν ἐφορολογεῖτο τὸ ἐμπόριον καὶ αἱ συναλλαγαὶ ἐπὶ τῶν 112 λεπτῶν καὶ 3,60 κατὰ πᾶσαν λίραν. Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ὅταν ἐξέδιδε τὸν νόμον, διὰ νὰ ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἐσκέπτετο, ὅτι ἡ φορολογία αὕτη, τὴν ὁποίαν ὑφίστανται αἱ συναλλαγαὶ καὶ τὸ ἐμπόριον, ἀπολήγει εἰς ὄφελος τοῦ Κράτους, ἀλλ’ εἶναι φορολογία ἄδικος, καὶ πιέζει τὸ ἐμπόριον καὶ τὰς συναλλαγάς, καὶ ἐπάγει καὶ διατάραξιν τῆς οἰκονομικῆς ἰσοῤῥοπίας· διὰ τοῦτο προετίμησε τὸ Κράτος νὰ δανεισθῇ χρήματα πρὸς 8 τοῖς ἑκατὸν τόκον, ν’ ἄρῃ ὅμως τὴν οἰκονομικὴν ἀνωμαλίαν. Καὶ τὸ Κράτος ἐδανείσθη χρήματα καὶ δὲν ἠδυνήθη μὲν ν’ ἄρῃ τὴν ἀναγκαστικὴν κυκλοφορίαν, ἠδυνήθη ὅμως νὰ συντελέσῃ διὰ τῶν χρημάτων αὐτῶν νὰ ἐπιτύχῃ ἐν μέρει τ’ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἐπεδίωκε διὰ τῆς ἄρσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ἀληθῶς διὰ τῶν 25,000,000, τὰ ὁποῖα ἐπλήρωσεν εἰς τὰς τραπέζας, ἐπῆλθεν ἡ ἐλάττωσις, ἀναλόγως τοῦ ποσοῦ τῶν ἐν κυκλοφορίᾳ τραπεζικῶν γραμματίων, ἤρθησαν αἱ αἰτίαι τῆς ὑπερτιμήσεως τοῦ μεταλλικοῦ καὶ τῆς ὑποτιμήσεως τῶν τραπεζικῶν γραμματίων, καὶ ἑπομένως ἐπετεύχθη ἡ πτῶσις τοῦ συναλλάγματος. Καὶ ἂν θελήσητε νὰ ἐμβάσητε χρήματα εἰς τὴν Εὐρώπην σήμερον κατὰ Δεκέμβριον, καθ’ ὃν πιθανῶς δὲν ὑπάρχει πλέον ἐξαγωγὴ εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν προϊόντων, ἐξηντλήθησαν δὲ τὰ ποσὰ τὰ ἐκ τῆς προτέρας ἐξαγωγῆς εἰσαχθέντα ἐκ τῆς Εὐρώπης, ἡ τιμὴ τοῦ συναλλάγματος δὲν εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία τότε ἦτο εἰς τὴν ἀγοράν. Αἱ αἰτιάσεις, αἱ συναφεῖς μὲ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου, νομίζω, ὅτι ἀνῃρέθησαν, ὅτι εἶπον ὅσα εἶχον νὰ εἴπω πρὸς τὴν Βουλὴν πρὸς ἀναίρεσιν αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐλέχθη ἄλλη αἰτίασις, τῆς ὁποίας δὲν ἐνόησα τὴν ἔννοιαν. Λέγω δ’ ὅτι δὲν ἐνόησα τὴν ἔννοιαν, διότι, ἂν σκοπὸς ταύτης ἦναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος προσπίπτει εἰς τὰς αἰσθήσεις ἁπλουστάτου τινὸς ἀκροατοῦ, μοὶ φαίνεται, ὅτι ὁ σκοπὸς εἶναι ταπεινός. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν ἐδημοσίευσεν ἐπιστολὴν τοῦ Πρωθυπουργοῦ, καὶ εἶχε τὴν προαίρεσιν νὰ καταγγείλῃ τὸν Πρωθυπουργόν, σᾶς εἶπε σοβαρὸς καὶ ἐμβριθὴς Βουλευτής.

§16ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Περὶ τούτου θὰ ὁμιλήσω ἐγώ.

§17ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πολὺ καλά. — Ἀπεκάλυψαν, κύριοι, πλημμέλειάν τινα τοῦ κυρίου Μαλικοπούλου, ὁ ὁποῖος ἐν Παρισίοις ἔχων ἐντολὴν ἀπὸ τὸ παρελθὸν ἔτος νὰ ἀσχοληθῇ περὶ τὰ τοῦ δανείου ἀνεμίχθη κατὰ τρόπον ἄτοπον εἰς τὰς διαπραγματεύσεις. Ἡ πλημμέλεια, τὴν ὁποίαν ἀνεκάλυψαν, εἶχε γείνει εἰς ὑμᾶς γνωστὴ διὰ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ φυλλαδίου, τὸ ὁποῖον διενεμήθη εἰς τοὺς κυρίους Βουλευτάς· δὲν ἦτο ἄγνωστος πλημμέλεια, τὴν ὁποίαν ἔμελλον νὰ σᾶς δείξωσιν οἱ περὶ ταύτης πραγματευθέντες, καὶ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀπεκρύψαμεν. Ὅταν ἡ ὁμὰς τοῦ κυρίου Ῥικάκη δὲν συνήνεσε νὰ δεχθῇ ν’ ἀγοράσῃ τὰ 20,000,000 πρὸς 73 καὶ ½%, τὴν τιμὴν, τὴν ὁποίαν ἡ ὁμὰς τοῦ κ. Κορωνιοῦ προσέφερε, καὶ δὲν συνήνεσε ν’ ἀναδεχθῇ τὴν εἰς ἡμᾶς παραχώρησιν τῶν ¾% τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς τῆς ἐκδόσεως πρὸς τὴν τῆς προαιρετικῆς ἀγορᾶς, τότε ἐπετρέψαμεν εἰς τὸν ἐν Παρισίοις πρεσβευτὴν νὰ συνομολογήσῃ τὴν σύμβασιν μὲ τὸν κ. Κορωνιόν. Ἀλλὰ τότε ὁ κ. Μαλικόπουλος πληροφορηθείς, ὅτι πρὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης εἶχε δοθῆ ἡ συναίνεσις τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸν κ. Ὑψηλάντην νὰ συνυπογράψῃ τὴν σύμβασιν μετὰ τῆς ὁμάδος τοῦ κ. Σερπιέρη ἐπὶ τοῖς ὅροις τοῦ κ. Σερπιέρη, ἐξέδωκεν ἔγγραφον πρὸς τὸν Σερπιέρην, ἀνακοινώσας πρὸς αὐτόν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔδωκε τὴν συναίνεσιν νὰ συνομολογηθῇ σύμβασις ἐπὶ τοῖς ὅροις, μεθ’ ὧν συνεβλήθη μετὰ τοῦ Σερπιέρη. Ἐσκόπει διὰ τούτου ὁ κ. Μαλικόπουλος νὰ παραγάγῃ δικαιώματα ὑπὲρ τοῦ κ. Σερπιέρη καὶ κατὰ τοῦ Δημοσίου. Ἡ πρᾶξις αὕτη ἦτο πλημμελής, καὶ ὅτε ἐνέκρινον νὰ μνημονεύσωσιν αὐτῆς ἐνώπιον ὑμῶν, ὤφειλον νὰ μνημονεύσωσιν ὡσαύτως, ὅτι ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν συνελθόντες ἐν συμβουλίῳ ἀπεφάσισαν νὰ καταστείλωσι τὴν πρᾶξιν ταύτην μετὰ πάσης αὐστηρότητος· θέλω σᾶς παρακαλέσει νὰ ἀναγνώσητε ἐν σελίδι 78 τὸ ὑπ’ ἀριθ. 130 ἔγγραφον, ἔχον οὕτω· «ὁ κ. Ἀλέξανδρος Κουμουνδοῦρος καὶ ὁ κ. Θεόδωρος Δηλιγιάννης τῇ ἐν Παρισίοις Ἑλλ. Πρεσβείᾳ. Παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν ἐγένετο ἡμῖν γνωστὸν διὰ τοῦ ἀπὸ 10 Ἀπριλίου (νέου ἔτους) τηλεγραφήματος ὑμῶν, ὅτι ὁ Μαλικόπουλος, ὡς ἀντιπρόσωπος δῆθεν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀνεκοίνωσε δι’ ἐπιστολῆς του πρὸς τὸν Σερπιέρη γεγονότα, περὶ τῶν ὁποίων οὐδεμίαν εἶχεν ἐντολήν. Ἡ πρᾶξίς του αὕτη προδήλως δὲν ὑποχρεοῖ τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν. Πρὸς ἐξασφάλισιν ἑπομένως τῶν συμφερόντων τοῦ Δημοσίου, καὶ ἰδίως τῶν τρίτων, ἀπὸ μελλούσας ὁμοίας ἐνεργείας του, ἀνακοινώσατε εἰς αὐτὸν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν τῷ ἀναγνωρίζει τοιαύτην ἰδιότητα ἐντολοδόχου, διότι, καὶ ἂν κατὰ παρελθοῦσαν ἐποχὴν τῷ εἶχε δοθῆ γενικὴ καὶ μὴ ἐμπεριστατωμένη ἐντολή, κατὰ τὰς γενομένας πρό τινος χρόνου περὶ τοῦ δανείου διαπραγματεύσεις, οὐδαμῶς ἀνεμίχθη, ἐν γνώσει μάλιστα ἦτο, ὅτι αὗται διεξήγοντο ἀπ’ εὐθείας παρ’ ὑμῶν, ἐντὸς τῶν παρὰ τῆς Κυβερνήσεως διαγεγραμμένων ὁρίων. Αἱ πρὸς Σερπιέρην ἀνακοινώσεις, ὡς καὶ αἱ παρὰ τούτου πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἐγένοντο δι’ ὑμῶν, οὐδόλως ἀναμιχθέντος τοῦ Μαλικοπούλου. Τούτων ἕνεκα, ὡς ἐκ περισσοῦ, ἐν τῇ γενησομένῃ ἀνακοινώσει τῶν ἀντιθέτων, ἀποδοκιμάσατε τὴν ἐκτεθεῖσαν πρᾶξιν τοῦ Μαλικοπούλου, ὡς πρὸς τὴν ἰδιότητα, ὑφ’ ἣν παρέστη. Δηλώσατε δὲ συνάμα εἰς αὐτὸν ἐπὶ ἀποδείξει, ὅτι ἀνακαλεῖται καὶ ἡ τυχὸν δοθεῖσα γενικὴ περὶ τῆς διαπραγματεύσεως τοῦ δανείου ἐντολή.» Ἡ Κυβέρνησις ἔσπευσε νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν της, ὅταν εἶδε μετ’ ἐκπλήξεως ὅτι ἄνθρωπος, μὴ ἔχων ἐντολὴν εἰδικήν, ἔκαμε τοιαύτην πρᾶξιν. Δὲν παρέλιπε νὰ μελετήσῃ ἂν ἐκ τῆς παραβιάσεως ταύτης τοῦ κ. Μαλικοπούλου ἠπειλοῦντο τὰ δημόσια συμφέροντα· ἔχει δὲ γνωμοδότησιν εἰδημόνων ἀνθρώπων τοῦ δικαίου, ὅτι οὐδεμίαν τὰ δημόσια συμφέροντα ὑφίστανται ἀπειλήν. Ἐνόμιζον, ὅτι οὐδεμία ἤθελε γείνει μνεία τοῦ γεγονότος τούτου, καὶ ὅτι, ἂν ἤθελον κάμει μνείαν αὐτοῦ, εἶχον τὸ καθῆκον ν’ ἀναγνώσωσι καὶ τὴν ἀποδοκιμαστικὴν πρᾶξιν, τὴν ὁποίαν τὸ Ὑπουργεῖον ἀπέστειλεν εἰς τὸν οὕτω πως πολιτευσάμενον. Ἀλλὰ δὲν ἐνόμισαν ἀναγκαῖον νὰ κάμωσι μνείαν τῆς ἀποδοκιμασίας ταύτης, καὶ σᾶς ἀνέφερον μονομερῶς τὴν πλημμέλειαν τῆς διαγωγῆς τοῦ κ. Μαλικοπούλου, ἵνα ἐπιβαρύνωσι τὴν Κυβέρνησιν, καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ πότε μὲν σᾶς εἶπον, ὅτι ἐνδεχόμενον νὰ ἐγερθῇ ἀγωγὴ ἀποζημιώσεως, πότε δὲ παρέστησαν, ὅτι ἐγὼ ἔντρομος ἔγραφον πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῶν κινδύνων τούτων, καὶ ἄλλοτε σᾶς εἶπον, ὅτι πολλὰ ἑκατομμύρια δραχ. θέλει καταδικασθῆ τὸ Κράτος νὰ πληρώσῃ διὰ τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Μέχρι τῆς ὥρας ταύτης οὐδεμία ἐκινήθη ἀγωγή, ἐκεῖνοι δ’ οἱ ὁποῖοι ἔγραψαν ἢ ἀνεκοίνωσαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἐσκόπουν νὰ ἀπευθύνωσιν ἀγωγάς, μετεχειρίσθησαν τοῦτο ὡς μέσον, ἵνα πτοήσωσι τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἵνα μὴ τὴν ἀφήσωσιν ἐλευθέραν νὰ πράξῃ τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον εἶχε. Ἡ Κυβέρνησις ἐγνώριζεν, ὅτι οὐδὲν δικαίωμα παρέχεται ἐκ τῆς ἀτόπου ἐκείνης πράξεως, καὶ ὅτι τὰ δημόσια συμφέροντα ἐτύγχανον ἐν ἀσφαλείᾳ. Ἀκόμη δὲν ἐπεραίωσαν τὰς περὶ τοῦ δανείου μελέτας. Ἄλλη αἰτίασις ἦτο ἂν ἐσύμφερε τὸ δάνειον νὰ γείνῃ ἐσωτερικὸν ἢ ἐξωτερικόν. Μᾶς ᾐτιάθησαν, ὅτι ἐκάμαμεν δάνειον ἐσωτερικὸν ὑπὸ τὸν τύπον δανείου ἐξωτερικοῦ, καὶ παρέστησαν ὅτι τοσαῦται ἐπῆλθον ζημίαι εἰς τοὺς περὶ τὰ τοιαῦτα ἀσχολουμένους συμπολίτας ἡμῶν, ὥστε πολλαὶ οἰκογένειαι κατεστράφησαν καὶ ζημίαι ἐπῆλθον εἰς τὰ συμφέροντα αὐτῶν. Νομίζω, ὅτι τὰ δάνεια εἶναι ἐσωτερικὰ ἢ ἐξωτερικὰ οὐχὶ ἐκ τῆς θελήσεως ἐκείνου ὁ ὁποῖος ἐκδίδει αὐτά, διότι ἠμπορεῖ νὰ ἐκδίδῃ δάνειον ἐσωτερικὸν καὶ αὐτὸ νὰ κατασταθῇ ἐξωτερικόν, καθὼς καὶ τὸ ἀνάπαλιν. Ταῦτα κανονίζονται ἀπὸ τὸν δρόμον τὸν ὁποῖον λαμβάνουσι τὰ κεφάλαια, ὁ δὲ δρόμος οὗτος ἀκολουθεῖ τὸ κέρδος, τὸ ὁποῖον τὰ κεφάλαια ζητοῦσιν. Ἐὰν ἐκδώσητε δάνειον ἐξωτερικόν, τὰ χρεώγραφα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ἐκδοθῆ εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, θέλουσι συῤῥεύσει δι’ ὅλων τῶν ἀτμοπλοίων εἰς τὰς Ἀθήνας, ἐὰν παρέχηται εἰς αὐτὰ ἐνταῦθα κέρδος μεγαλείτερον. Εἴπομεν ἡμεῖς, ὅτι τὸ δάνειον εἶναι ἐξωτερικὸν, δι’ ἕτερον λόγον, οὐχὶ ἵνα κανονίζωμεν ποῖοι θέλουσιν ἀγοράσει τὸ δάνειον ἢ ποῖοι θέλουσι φυλάξει τὰ χρεώγραφα, ἀλλὰ εἴπομεν ἐξωτερικὸν, διότι τὸ ἐξεδώκαμεν οὐχὶ ἐν Ἀθήναις, ἀλλ’ ἐν Παρισίοις. Καὶ διατὶ δὲν ἐξεδώκατε αὐτὸ ἐν Ἀθήναις, ἀλλ’ ἐν Παρισίοις; Διότι πρὸ μικροῦ ἐνταῦθα εἶχεν ἐκδοθῆ δάνειον, τὸ ὁποῖον δὲν ἐκαλύφθη διὰ τῆς δημοσίου ἐγγραφῆς, διότι προσέτι ἐνομίζομεν, ὅτι τὸ ποσὸν τῶν 60,000,000 δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τοποθετηθῇ ἐν Ἀθήναις, καὶ ἂν συνέτρεχον εἰς τὰ ἐν Ἀθήναις κεφάλαια καὶ τὰ ἄλλα μετ’ αὐτῶν συγχρωτιζόμενα συνήθως. Ἀλλὰ μᾶς λέγουσιν, ὅτι κατεστράφησαν οἰκογένειαι ἐν Ἀθήναις. Καὶ ἐγὼ μὲν δὲν ἠδυνήθην ἀκόμη νὰ πληροφορηθῶ τὸ ὄνομα οἰκογενείας καταστραφείσης. Ἤκουσα κατ’ ἄλλον χρόνον καὶ κατ’ ἄλλην εὐκαιρίαν, ὅτι κερδοσκοπικαὶ ἐπιχειρήσεις ἐπέφερον ζημίας εἰς τοὺς κατοίκους τῶν Ἀθηνῶν, δὲν ἤκουσα ὅμως ὅτι οἰκογένειά τις κατεστράφη, διότι ἐνεγράφη εἰς μετοχὰς τοῦ δανείου τῶν 60,000,000. Ἀλλὰ τὸ δάνειον ἐπέφερεν ὑποτίμησιν τῶν ἀξιῶν. Νομίζω, ὅτι τοῦτο εἶναι πλάνη οἰκονομική, εἰς τὴν ὁποίαν περιέπεσαν οἱ διϊσχυρισθέντες τοῦτο. Ἂν αἱ ἀξίαι πρὸ τοῦ δανείου ἦσαν ὑπερτιμημέναι, ἡ ὑπερτίμησις αὐτῶν εἶναι ἀποτέλεσμα ἀνωμαλίας οἰκονομικῆς, ἐφ’ ὅσον ἡ ἔκδοσις τοῦ δανείου ἐπέφερε τὴν ὑποτίμησιν αὐτῶν. Ἡ τοιαύτη ὑποτίμησις ἦτο περιορισμὸς ἀδίκου ὑπερτιμήσεως. Ἡ ὑπερτίμησις ὑπῆρχε διότι εἶχεν ἐπέλθει ὑποτίμησις τοῦ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια κυκλοφοροῦντος νομίσματος· ἐνόσῳ ταῦτα ὑπετιμῶντο, ἐπὶ τοσοῦτον αἱ ἀξίαι ὑπερετιμῶντο. Ἀλλ’ ἡ ὑπερτίμησις ἦτο ἄδικος, ἀποτέλεσμα οἰκονομικῆς ἀνισοῤῥοπίας, τὸ δὲ Κράτος δὲν ὤφειλε νὰ ὑποστηρίξῃ τοιαύτην ὑπερτίμησιν, καὶ νὰ ἐμποδισθῇ νὰ φέρῃ τὴν ἰσοῤῥοπίαν. Καὶ ἂν ὑπῆρχον ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ παίξωσι τὴν τύχην των εἰς κερδοσκοπίας, αἱ ὁποῖαι στηρίζονται εἰς ὑπερτιμήσεις προερχομένας ἐξ οἰκονομικῆς ἀνισοῤῥοπίας, τὸ Κράτος δὲν χρεωστεῖ οὐδεμίαν προστασίαν εἰς τοὺς ἀνθρώπους τοὺς συνδέοντας τὴν τύχην των μὲ κερδοσκοπίας, αἱ ὁποῖαι δὲν στηρίζονται ἐπὶ ὁμαλῆς οἰκονομικῆς ζωῆς. Ἀλλὰ διατί ἡ Κυβέρνησις ἀφῆκε τοὺς πολίτας εἰς τὰς δολοπλοκίας τῶν τηλεγραφημάτων, τὰ ὁποῖα διεπέμποντο εἰς τὰς Ἀθήνας, καὶ τὰ ὁποῖα ἠνάγκασαν τοὺς πολίτας νὰ σπεύσωσι νὰ ἐγγραφῶσιν εἰς τὸ δάνειον, διότι ὑπεδείκνυον εἰς αὐτοὺς κέρδος ἀνώτερον; Σὺ Κυβέρνησις ὤφειλες νὰ γνωρίζῃς εἰς ποίαν κατάστασιν εἶναι αἱ ἐγγραφαί, αἱ γενόμεναι ἐν Εὐρώπῃ, καί, πεπεισμένη ὅτι αἱ εἰδήσεις ἐκεῖναι αἱ τηλεγραφικαὶ ἦσαν ψευδεῖς, ὤφειλες νὰ σπεύσῃς νὰ ἀναιρέσῃς τὰς εἰδήσεις ταύτας, ἵνα μὴ πάθωσιν οἱ πολῖται. Δὲν γνωρίζω ἂν ἡ Κυβέρνησις ἔχῃ τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην. Δὲν γνωρίζω ἂν ὤφειλε νὰ πληροφορῆται περὶ τῆς ἀκριβείας καὶ τῆς ἀληθείας τῶν διαδιδομένων ὑπὸ τῶν τηλεγραφικῶν ἑταιριῶν εἰδήσεων, ἀλλὰ τότε ἔπρεπε ν’ ἀνοίξῃ γραφεῖον πιστοποιοῦν τὰς εἰδήσεις ὅσαι ἦσαν ψευδεῖς. Ἐτηλεγράφησεν ἑταιρία τις, ὅτι αἱ ἐγγραφαὶ ἐκαλύφθησαν κατὰ μέγα μέρος, καὶ τοῦτο ἤσκησεν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν σκέψεων τῶν κατοίκων τῶν Ἀθηνῶν· αὔριον δύναται νὰ τηλεγραφήσῃ ἑταιρία ἄλλη, ὅτι μέγα πολιτικὸν γεγονὸς συνέβη, ἐπηρεάζον τὰς οἰκονομικὰς σχέσεις ἐν τῇ κοινωνίᾳ· πρέπει καὶ τοῦτο νὰ σπεύσωμεν νὰ τὸ διαψεύσωμεν; Ἢ δὲ Κυβέρνησις θέλει γίνει ὁ ἐλεγκτὴς τῶν εἰδήσεων τῶν εἰσερχομένων εἰς τὸ Κράτος. Οἱ ἔχοντες τὴν γνώμην ταύτην, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶχε καθῆκον νὰ διαψεύδῃ τὰς εἰδήσεις, ἔπρεπε νὰ ὑποβάλωσι νομοθέτημα καὶ νὰ ζητήσωσι τὴν σύστασιν γραφείου Ἐλεγκτικοῦ τῶν εἰσαγομένων εἰδήσεων, ἠδύναντο δὲ ν’ ἀντιγράψωσι τὴν νομοθεσίαν γείτονος χώρας, ἡ ὁποία ὑποβάλλει εἰς ἔλεγχον τὰ ἔντυπα τὰ εἰσαγόμενα ἐντὸς τῶν ὁρίων της. Ἀλλ’ ἦτο δυνατὸν νὰ γνωρίζῃ ἡ Κυβέρνησις ἂν ἦσαν ἀληθεῖς ἢ ψευδεῖς αἱ εἰδήσεις αὐταί; Τὸ δάνειον ἐπροκηρύχθη συγχρόνως οὐ μόνον ἐν Παρισίοις, ἀλλ’ ἐν Μασσαλίᾳ, Λυών, Ἀλεξανδρείᾳ, Βουκουρεστίῳ, Βιέννῃ, Τεργέστῃ καὶ Λονδίνῳ. Ὑποθέσατε, ὅτι ὁ Ἕλλην πρέσβυς ἐν Παρισίοις ἐπληροφορεῖτο καὶ κατὰ πᾶν δεύτερον λεπτὸν τῆς ὥρας ἔπεμπε τηλεγράφημα εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν περὶ τῆς προόδου τῶν ἐν Παρισίοις ἐγγραφῶν· ἡ διάρκεια τῶν ἐγγραφῶν διήρκεσε δύω ἡμέρας, καὶ ἂν ἐγνώριζε πόσοι ἐνεγράφησαν ἐν Παρισίοις, ἦτο δυνατὸν νὰ γνωρίζῃ τὰς ἐγγραφὰς εἰς τὰς λοιπὰς πόλεις; Ἀλλὰ νομίζετε, ὅτι ἡ ἐν Παρισίοις Ἑλλην. Πρεσβεία ἠδύνατο νὰ γνωρίζῃ κατὰ τὴν διάρκειαν τῶν δύο ἡμερῶν πόσαι ἐγγραφαὶ ἐγένοντο, καὶ ἐν τῇ πόλει τῶν Παρισίων; μήπως ἡ Ἑλλην. Πρεσβεία κατεῖχε τὸ τραπεζιτικὸν κατάστημα, εἰς τὸ ὁποῖον ἐγένοντο αἱ δημόσιαι ἐγγραφαί; Ἢ ἠδύνατο νὰ μεταβληθῇ εἰς Βασιλικὸν ἐπίτροπον παρὰ τῇ προεξοφλητικῇ Τραπέζῃ τῶν Παρισίων, ἵνα ἐξελέγχῃ τὰς δημοσίας ἐγγραφάς; τὸ τοιοῦτον εἶναι ἀξίωσις, ἡ ὁποία μοῦ φαίνεται ἐντελῶς παράλογος, καὶ ἂν ἐπὶ ἀγνοίᾳ ἢ ἐλλείψει ἐμπειρίας περὶ τὰ τραπεζικὰ ἠλέγχθημεν χθὲς, δὲν ἠξεύρω ἂν οἱ κατηγοροῦντες δεικνύωνται δεινότεροι περὶ τὰς ἐργασίας ταύτας. Ὁ ἀδέξιος τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον διεπραγματεύθη ἡ Κυβέρνησις τὸ δάνειον, ἔφερε τὴν ἀποτυχίαν αὐτοῦ, μᾶς εἶπον. Ἂν ἡ Κυβέρνησις ἠκολούθει τὴν διδασκαλίαν τὴν ὁποίαν κατέλιπον εἰς αὐτὴν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐξέδωκαν προηγούμενα δάνεια, βεβαίως δὲν ἠθέλαμεν ἀπολήξει εἰς τοιαύτην ἀποτυχίαν. Ἐγενόμην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κατὰ τὸ 1869, καὶ κατὰ τὸ 1870 μοὶ ἀνετέθη τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν. Τότε ἦτο τὸ δάνειον τῶν 25,000,000 καὶ μοὶ ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ ἐξετάσω τὰ κατ’ αὐτό. Καὶ τάχα τὸ δάνειον τῶν 25,000,000 φράγκων ἔλαβε καλλιτέραν ὑποδοχήν, ἔλαβεν ἀποτελέσματα τελειότερα, καὶ τελειότερα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔφερε τὸ δάνειον τῶν 60,000,000; Νομίζω, κύριοι, ὅτι τὸ πρώτιστον καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ ἀγορεύων πρὸς ὑμᾶς, εἶναι νὰ σέβηται τὴν Βουλὴν, καὶ σέβεται τὴν Βουλὴν ὅταν λέγῃ εἰς αὐτὴν ἀληθείας, καὶ δὲν δίδει πληροφορίας μὴ ἀκριβεῖς. Ἰδοὺ τὸ δάνειον τῶν 25,000,000. Ἐπωλήθη μόνον τὸ ἥμισυ· καὶ πῶς ἐπωλήθη; οἱ ἀντιπρόσωποι πάντες δὲν γνωρίζουν θετικῶς, ἐγὼ ὅμως βεβαίως ἔλαβον ἐντολὴν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ μεταβῶ εἰς Μασσαλίαν, νὰ συγκαλέσω τὴν κοινωνίαν τὴν Ἑλληνικὴν, νὰ ἱκετεύσω αὐτὴν ἵνα ἐγγραφῇ εἰς τὸ δάνειον· καὶ ἡ κοινότης ἐκείνη δὲν εἶχε διάθεσιν νὰ ἐγγραφῇ. Ὀφείλω δὲ νὰ ὁμολογήσω χάριτας εἰς τρία πρόσωπα διακεκριμένα τῆς κοινότητος ἐκείνης, τὰ ὁποῖα συνέτειναν διὰ τῆς ἐπιῤῥοῆς των νὰ γείνωσιν ἐγγραφαὶ διὰ 280,000 φρ. Καὶ μολονότι τοιαῦται ἐνέργειαι ἐγένοντο, μολαταῦτα ἐπωλήθη μόνον τὸ ἥμισυ.

§18ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Μὴ λησμονεῖτε, κ. Ὑπουργὲ, ὅτι ἦτο τὸ πρῶτον δάνειον· καλλίτερον ἦτο νὰ τὸ συγκρίνετε πρὸς μεταγενέστερα.

§19ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, κύριοι, δὲν πρέπει νὰ εἴπω ἀπὸ τοῦ βήματος, ποῖαι παροχαὶ ἐγένοντο. Μετὰ δύο ἔτη ἐπωλήθησαν 3,000,000 εἰς ἕνα κύριον Δημητρόπουλον, ὁ ὁποῖος ἐνήργει διὰ λογαριασμὸν τῆς ἑταιρίας Συγγροῦ, Κορωνιοῦ καὶ Σας, καὶ παρεχωρήθη αὐτῷ προμήθεια 4%. Ναί, τὸ δάνειον τῶν 25,000,000 ἦτο τὸ πρῶτον· ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Κεχαγιᾶ ἦτο ὀρθυτάτη. Ἀλλὰ καὶ τὸ τῶν 60,000,000 ἐξεδόθη ἐν Παρισίοις τὸ πρῶτον, καὶ προσέτι μετὰ τὴν συνομολόγησιν δανείου 37,000,000 εἰς τὰς Τραπέζας, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐπεβλήθη ἀναγκαστικὴ κυκλοφορία, καὶ κατ’ ἔτος, καθ’ ὃ εἴχομεν προϋπολογισμὸν μὲ ἔλλειμμα 14,000,000, τοῦτο δ’ ἐχρησίμευσεν ὡς ἰσχυρότατον ὅπλον κατὰ τοῦ δανείου τῶν 60,000,000. Αἱ περὶ δανείου μελέται, αἱ ὁποῖαι σᾶς ἀνεκοινώθησαν, ἀπέληξαν εἰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας ὀφείλω καὶ ἐγὼ ν’ ἀκολουθήσω. Εἰσὶ βεβαίως ἀνάξιαι λόγου. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐμνημονεύθησαν πρὸς ὑμᾶς, ὀφείλω νὰ μὴ τὰς ἀφήσω ἄνευ ἀντιῤῥήσεως. Ἐζημιώσαμεν τὸ Δημόσιον, εἶπον, διότι ἐλάβομεν ἐκ τοῦ δανείου 15,000,000 πρὸς 4, 12 τὸ φράγκον· ἐὰν τὸ ποσὸν αὐτὸ τῶν 15,000,000 ἐλαμβάνομεν ἐν Παρισίοις διὰ συναλλάγματος, ἠδυνάμεθα νὰ εἰσπράξωμεν τὸ φράγκον ἐν Ἑλλάδι πρὸς λεπτὰ 116· ἑπομένως, ἀντὶ νὰ εἰσπράξωμεν 112 λεπτὰ κατὰ πᾶν φράγκον τῶν 15,000,000, ἠθέλαμεν εἰσπράξει 116 λεπτὰ· παρητήσαμεν λοιπὸν κέρδος βέβαιον διὰ τὸ Δημόσιον, τὸ ὁποῖον, ἂν δὲν δεικνύῃ ἄλλο τι, δεικνύῃ ἀβελτηρίαν περὶ τὰ δημόσια συμφέροντα. Ἐλησμόνησαν ὅμως, ὅτι τὸ Κράτος εἶχε χρέος εἰς τὰς Τραπέζας εἰς μεταλλικόν, καὶ συνεφωνήσαμεν νὰ στείλωσιν εἰς τὰς Ἀθήνας 7,200,000. Ἦτο δυνατὸν νὰ δεχθῇ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα τὸ φράγκον πρὸς 116, διότι ἐπληρώνομεν εἰς χρυσόν, ἀφοῦ μᾶς ἐδάνεισεν εἰς μεταλλικόν; πῶς ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὴν ἀξίωσιν νὰ δεχθῇ ἡ Τράπεζα τὸν χρυσὸν εἰς 116, εἰς τιμὴν ἀνωτέραν, ἀφ’ οὗ ὅταν μᾶς ἐδάνεισε μᾶς ἔδωκε τὸν χρυσὸν εἰς 112 λεπτὰ; Ἐκτὸς τοῦ ποσοῦ τῶν 7,200,000, τὸ ὁποῖον ἐπληρώσαμεν εἴς τε τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν καὶ εἰς τὴν Ἰονικὴν Τράπεζαν, μετεφέραμεν καὶ ὑπάρχουσι κατατεθειμένα εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν 6 ὅλα ἑκατομμύρια· πλὴν δὲ τούτων, μέγα μέρος τοῦ ποσοῦ τῶν 3,000,000, τοῦ ληφθέντος διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους, ἐλήφθη ἐν χρυσῷ καὶ ἐδαπανήθη, ἵνα χορηγηθῶσι συναλλακτικά τινα μέσα εἰς τὴν ἀγοράν. Αἱ ἀνάγκαι λοιπὸν τῆς διοικήσεως ἐθεραπεύθησαν. Ἀλλά, κύριοι, μᾶς εἶπον χθές, παρέβητε τὸν νόμον καὶ κατ’ ἄλλον τρόπον, ἐπληρώσατε ἐκ τοῦ δανείου τῶν 60 ἑκατομ. τοὺς τόκους τῶν παρὰ ταῖς Τραπέζαις χρεῶν. Δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐπληρώσαμεν ἐκ τοῦ δανείου τοὺς τόκους τῶν τραπεζῶν· πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων τοῦ 1878 καὶ 1879 εἰς μεταλλικὸν εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν ἐξεδόθησαν τὰ ὑπ’ ἀριθμοὺς 14672 καὶ 6260 χρηματικὰ ἐντάλματα· πρὸς πληρωμὴν δὲ εἰς τὴν Ἰονικὴν Τράπεζαν τῶν τόκων τῶν εἰρημένων ἐτῶν, διὰ τὸ ἐκ τραπεζικῶν γραμματίων χρέος, ἐξεδόθησαν τὰ ὑπ’ ἀριθμὸν 14672 καὶ 6260 χρηματικὰ ἐντάλματα, καὶ πρὸς πληρωμὴν τῶν τόκων εἰς μεταλλικὸν καὶ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια, τὰ ὑπ’ ἀριθμοὺς 15673 καὶ 6261 χρηματικὰ ἐντάλματα. Ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα συνωμολόγησε τὸ δάνειον πρὸς τὸ δημόσιον, ἐπὶ ἀνοικτῷ λογαριασμῷ· ἑπομένως κατὰ τὸ τέλος ἑκάστης τριμηνίας ἔκλειε τοὺς λογαριασμούς, συγκεφαλαιοῦσα τοὺς τόκους. Ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὴν 31 Δεκεμβρίου καὶ τὸ τέλος Ἰουνίου ἔκλεισε τοὺς λογαριασμοὺς αὐτῆς, δὲν εἶχον πληρωθῆ οἱ τόκοι· ὅταν ἐπληρώσαμεν ἀπέναντι τῶν χρεῶν τούτων τὰ ἐκ τοῦ δανείου χρήματα, ἐσημείωσε τὴν πληρωμὴν ταύτην ἀπέναντι κεφαλαίων καὶ τόκων. Ἀλλ’ ὅταν ἐξεδόθησαν τὰ ἐντάλματα ταῦτα, ἐξηργυρώθησαν διὰ χρημάτων τοῦ κεντρικοῦ ταμείου καὶ ἐπληρώθησαν εἰς τὴν τράπεζαν, καὶ κατελογίσθησαν ἀπέναντι τῶν χρεῶν τοῦ δημοσίου.

§20ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἀξία λόγου ἡ ὑπόθεσις.

§21ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι κατὰ τοῦτο σπουδαῖον καθ’ ὅσον δὲν στηρίζεται εἰς τὴν ἀλήθειαν. Ἑπομένως πᾶν ὅ,τι λέγεται εἰς τὴν Βουλὴν μὴ ἀληθὲς πρέπει ν’ ἀναιρῆται. Ἀλλ’ οἱ πίνακες, τοὺς ὁποίους ἔφερεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, δὲν εἶναι ἀκριβεῖς, δὲν περιέχουσιν ἀλήθειαν, διατί; διότι εἰς τὸν πίνακα τῶν ἐλλειμμάτων τοῦ ἔτους 1877 δὲν περιλαμβάνεται προϋπολογισμὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Κατὰ τὸ 1877 τὰ Ὑπουργεῖα Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν εἶχον διπλοῦς προϋπολογισμούς, τακτικοὺς καὶ ἐκτάκτους· ὁ τακτικὸς περιεῖχε τὰ τακτικὰ ἔσοδα, ὁ ἔκτακτος τὰ ἔκτακτα ἔσοδα ἐκ δανείων, καὶ τὰ ἔξοδα τὰ γενόμενα διὰ τὰς παρασκευὰς τοῦ Κράτους. Ὁ πίναξ, ὃν ἀνέφερον, περιλαμβάνει τὰ τοῦ τακτικοῦ προϋπολογισμοῦ· εἶναι λοιπὸν ἀληθές, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὴς ὁ πίναξ; Ἀλλὰ τὰ ἐλλείμματα ἐθεραπεύθησαν ἄλλοτε κατὰ τὸ 1867 διὰ μέτρων σταθερῶν, τὰ ὁποῖα ἔλαβεν ἡ Κυβέρνησις τοῦ 1867. Καὶ τότε εἶχον ἐκτάκτους δαπάνας, ἕνεκα τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, καὶ ἔλαβον μέτρον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐξήλειψαν τὰ ἐλλείμματα σταθερῶς. Σὺ δὲ, Κυβέρνησις τοῦ 1879, πόσα μέτρα ἔλαβες ἵνα ἄρῃς τὰ ἐλλείμματα; Δὲν σκοπῶ νὰ ἐπικρίνω τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἀφοῦ εἶχε πρόεδρον τὸν καὶ νῦν Πρόεδρον τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ ἀφήσω νὰ διατρέχῃ ἡ ψευδὴς εἴδησις, ὅτι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα τότε ἐλήφθησαν, ἦραν σταθερῶς καὶ ἀμεταβλήτως τὸ ἔλλειμμα, τὸ ὁποῖον ἐπέφερον αἱ ἔκτακτοι ἀνάγκαι τοῦ χρόνου ἐκείνου. Ἰδοὺ τί ἀναγινώσκω ἐν τῷ πίνακι τῶν ἐλλειμμάτων. Μετὰ τὸ 1867 ἦλθε τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη κατὰ τὸ 1868, κατὰ τὸ ἔτος δ’ ἐκεῖνο τὸ ἔλλειμμα ἀνῆλθεν εἰς 11,329,170.13· αἱ ἔκτακτοι ἀνάγκαι εἶχον ἐκλείψει κατὰ τὸ 1869, ὅτε ὑπῆρχε τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ κ. Ζαΐμη· ἐν τούτοις καὶ τότε τὸ ἔλλειμμα ἀνῆλθεν εἰς 7,609,740.24, διότι ὑπῆρχον τ’ ἀποτελέσματα τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν τοῦ 1867. Ὡσαύτως καὶ κατὰ τὸ 1870 καὶ 1871. Ἡ αὔξησις τῶν φόρων, ἡ ὁποία ἐνομοθετήθη κατὰ τὸ 1867, δὲν ἦρε τὸ ἔλλειμμα. Εἶπον προσέτι, ὅτι δὲν ἔχομεν συντεταγμένον τὸν προϋπολογισμόν, καὶ ὅμως ἐβεβαιώσαμεν, ὅ,τι ἔχομεν· μᾶς λέγουσιν, ὅτι δὲν ἔχομεν. Τί νὰ εἴπῃ τὶς εἰς ταῦτα; ἐγὼ ὡς Ὑπουργὸς λέγω, ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους εἶναι ἕτοιμος καὶ θέλει εἰσαχθῆ μετὰ τὸ πέρας τῆς πολιτικῆς ταύτης συζητήσεως· οὗτοι λέγουσιν, ὅτι αὐτὰ δὲν εἶναι ἀληθῆ. Τί ν’ ἀπαντήσω; Ὀφείλω νὰ σιωπήσω πρὸς ἀναίρεσιν, ἡ ὁποία ἀρνεῖται νὰ ὑποτάξῃ τὴν ἐγωιστικὴν ἄρνησιν εἰς τὸ ἐπίσημον κῦρος τῆς γλώσσης τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς πατρίδος. Ἀλλ’ ὁ προϋπολογισμὸς, τὸν ὁποῖον θέλομεν εἰσαγάγει, εἶναι πλημμελής· ἂν τὰ φορολογικὰ νομοσχέδια ἦναι πλημμελῆ, εἶναι ἐπιζήμια, θέλετε κρίνει ὑμεῖς· ἀλλὰ καὶ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν εἶναι τοιαῦτα, τοῦτο δὲν παρέχει εἰς οὐδένα τὸ δικαίωμα ν’ ἀρνηθῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπισήμως βεβαιῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἀλλὰ ἠγοράσθη δι’ 190,000 δραχμῶν τὸ ἥμισυ τῆς ἐξ ἀδιαιρέτου περιουσίας τοῦ δημοσίου τῆς Δουκίσσης τῆς Πλακεντίας, καὶ ἠγοράσατε αὐτὰ αὐθαιρέτως. Διατὶ δὲν ἐζητήσατε πίστωσιν, ἵνα προβῆτε νομίμως εἰς τὴν ἀγοράν; Ποῖος σᾶς ἔδωκε δικαίωμα ἀνώτερον τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, νὰ κυβερνᾶτε ὅπως θέλετε καὶ νὰ προβαίνητε εἰς δαπάνας, τὰς ὁποίας ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δὲν σᾶς ἐπέτρεψεν; Ἡ κατηγορία εἶναι δριμεῖα, καὶ ἔτι μᾶλλον δριμεῖα, καθόσον τὴν ἀπηύθυνεν ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἦτο ἄλλοτε ἐν τῇ Κυβερνήσει καὶ εἶπεν, ὅτι γνωρίζει τὴν ὑπόθεσιν ταύτην. Κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1866 ἐκινήθη ἀγωγὴ περὶ διανομῆς τῶν ἐπικοίνων τούτων κτημάτων, ἤτοι πρὸ δεκατριῶν ἐτῶν. Κατὰ τὰ 1873 ἐξεδόθη ἀπόφασις, διὰ τῆς ὁποίας διετάχθη ἡ διὰ πλειστηριασμοῦ ἐκποίησις αὐτῶν. Ἡ ἐκτέλεσις τοῦ πλειστηριασμοῦ διετάχθη τῷ 1875· δικηγόρος ἦτο τοῦ Δημοσίου ὁ κ. Βαλώσσης, καὶ ἡ ὑπόθεσις αὕτη, δὲν γνωρίζω τοὺς λόγους, ἐσταμάτησεν ἔκτοτε, ἤτοι δὲν ἐγένετο ἡ ἐκποίησις τῶν κτημάτων τούτων. Δὲν ἤμην Ὑπουργὸς τῶν οἰκονομικῶν ἀπὸ τὸ 1866 ἕως τὸ 1875, διὰ νὰ σᾶς δώσω λόγον, διατὶ δὲν ἐζήτησαν καθ’ ἓν τῶν ἐτῶν τούτων τὴν πίστωσιν, ἀφοῦ εἶχε διαταχθῆ δι’ ἀποφάσεως ἡ ἐκποίησις, καὶ ἀφοῦ ἴσως εἰς τὴν κεφαλὴν παντὸς Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἐνυπῆρχεν ἡ ἰδέα τῆς ἀγορᾶς τοῦ κτήματος τοῦ ἀνήκοντος εἰς τὸν κ. Γεώργιον Σκουζέν. Πρό τινος, ἕνεκα τῶν ἐκτάκτων ἀναγκῶν τοῦ στρατοῦ, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐζήτησε νὰ ποιήσῃ χρῆσιν τῶν οἰκιῶν τῶν παρὰ τὸν Ἰλισσὸν, εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Ἀλλὰ τὰ κτήματα ἀνῆκον κατὰ τὸ ἥμισυ εἰς τὸν κ. Γ. Σκουζέν, καὶ οὗτος εἶχεν εὔλογον ἀξίωσιν νὰ συμφωνῇ προηγουμένως μετὰ τοῦ δημοσίου τὸ μίσθωμα τὸ ἀναλογοῦν εἰς αὐτόν, ἡ δὲ συμφωνία ἀπέβαινε δύσκολος· ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία κατεῖδε προσέτι τὴν ἀνάγκην πρὸς ἐπισκευὰς ἢ πρὸς μετασκευὴν τῶν οἰκιῶν, εἶχε δὲ δικαίωμα ὁ συνιδιοκτήτης νὰ ἀπαιτῇ ἐνοίκια καὶ ἀποζημιώσεις. Καὶ ἀπήτησε δικαστικῶς ὁ κ. Σκουζὲς 22,000 δρ. διὰ τὴν χρῆσιν, ἥτις ἐγένετο. Ἑπόμενον ἦτο νὰ ἐπιθυμήσῃ, πρὸς ἄρσιν τῶν τοιούτων δυσχερειῶν, τὴν ἐκποίησιν, ὅπως εἴτε τὸ δημόσιον ἀγοράσῃ τὸ κτῆμα ἢ ὁ κ. Σκουζὲς, ἢ ἄλλος τις. Ἀλλὰ ποίαν ἀξίαν εἶχεν αὐτό; ὁ συνάδελφος ἡμῶν κ. Σκουζὲς σᾶς ἔδωκε πληροφορίας τινὰς περὶ τῆς ἀξίας· σᾶς ἀναγινώσκω καὶ ἐγὼ ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ νομάρχης Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, ὁ Κεντρικὸς ταμίας καὶ ὁ Ἔφορος τῆς Ἀττικῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἀξία τοῦ κτήματος ἦτο 465,392 καὶ 35 ο)ο, πλὴν ἄλλης ἐκτιμήσεως, ἣν ἄλλοτε εἶχον κάμει ἀξιωματικοὶ τοῦ μηχανικοῦ, ἀναλόγως τῶν τιμῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Διὰ νὰ προληφθῶσι δυσχέρειαι δυνάμεναι νὰ συμβῶσι κατὰ τὸν πλειστηριασμόν, ἐξέδωκα διαταγὴν μυστικὴν εἰς τὸν κεντρικὸν ταμίαν καὶ εἰς τὸν ἁρμόδιον τμηματάρχην τοῦ Ὑπουργείου, καὶ προσδιώρισα τὸν ἀνώτατον ὅρον τῆς προσενεχθησομένης παρ’ ἡμῶν κατὰ τὸν πλειστηριασμὸν τιμῆς εἰς 400,000. Πολλοὶ ἐζήτησαν νὰ μάθωσι τὸν ἀνώτατον ὅρον, ἵνα ὁδηγηθῶσι κατὰ τὸν συναγωνισμόν· ἀλλ’ ἀπέτυχον, καὶ ἠγοράσθη τὸ κτῆμα ἀντὶ 280,000. Ἠκούσατε τὸν συνάδελφον κ. Σκουζέν, ὅτι ὁ πατήρ του εἶναι ἕτοιμος νὰ τὸ ἀγοράσῃ μὲ τὴν αὐτὴν καὶ ἀνωτέραν τιμήν. Ἀλλὰ διατί δὲν ἐζητήθη προηγουμένως ἡ ἀναγκαία πίστωσις; ζητήσατε τὸν λόγον παρ’ ὅλων τῶν παρελθουσῶν Κυβερνήσεων, αἵτινες δὲν συμπεριέλαβον τὴν πίστωσιν ἀπὸ τοῦ 1866 μέχρι τοῦ 1875, καὶ οὐχὶ παρ’ ἐμοῦ. Τὸ σύστημα τῆς ἀρνήσεως τῆς ἀληθείας τῶν ἐπισήμων διαβεβαιώσεων τῆς Κυβερνήσεως εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον δὲν συμβιβάζεται μὲ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἕκαστος τῶν πολιτῶν ἔχει, ὁποιανδήποτε ἐντολὴν καὶ ἂν διαχειρίζεται, καὶ οἱανδήποτε ἐξουσίαν καὶ ἂν ἐνεπιστεύθησαν πρὸς αὐτόν· δὲν συμβιβάζεται μὲ τὸ καθῆκον ἑκάστου τῶν πολιτῶν ν’ ἀρνῆται τὰς ἐπισήμους διαβεβαιώσεις, καὶ οὕτω νὰ διατρανοῖ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ψεύδεται, μὴ λέγουσα τὴν ἀλήθειαν καὶ ἐνώπιον τῶν ἀντιπροσώπων. Μᾶς εἶπον προσέτι· σεῖς διαβεβαιοῖτε διὰ τῶν πινάκων, ὅτι ὅλα τὰ χρήματα τὰ ἐκ τοῦ δανείου προκύψαντα διεθήκατε πρὸς ἄρσιν τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας τῶν γραμματίων, πλὴν τῶν τριῶν ἑκατομμυρίων, ἅτινα ἐλάβετε διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐκ τῶν δύο ἑκατομμυρίων πρὸς ἐξαγορὰν τῶν ἐντόκων γραμματίων. Δὲν σᾶς πιστεύομεν, ἔχετε καὶ ἄλλα χρήματα τὰ ὁποῖα ἀποκρύπτετε. Εἶναι αἰτίασις, τὴν ὁποίαν ἠκούσατε χθές. Ἐὰν πρὸς ἐμὲ ὡς εἰς ἄτομον ἀπετείνετο τοιαύτη αἰτίασις, δὲν ἤθελον καταδεχθῆ νὰ δώσω ἀπάντησιν. Ἀλλ’ ἡ αἰτίασις ἐγένετο κατ’ ἐμοῦ ὡς Ὑπουργοῦ, καὶ ἔχω καθῆκον νὰ ἀπαντήσω. Ἄν ἀπέκρυψα χρήματα τὰ ὁποῖα δὲν ἔθεσα πρὸς συμψηφισμὸν πρὸς τὴν τράπεζαν ἀπέναντι τοῦ δανείου, ἔπραξα παράβασιν, διὰ τὴν ὁποίαν ὀφείλω νὰ δώσω λόγον. Διὰ τοῦτο ἀναγκάζομαι ν’ ἀπαντήσω εἰς αἰτίασιν τοιαύτην. Ἀπαντῶ λοιπόν, ὅτι εἶναι ἀπόλυτος ἄρνησις τῆς ἀληθείας, εἶναι ψεῦδος μὴ ἔχον λόγον ὑπάρξεως, ἐστερημένον πάσης βάσεως. Ἐκεῖνοι δ’ οἱ ὁποῖοι διατείνονται ἐνώπιόν σας ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐψεύσθη, σᾶς δίδουσι τὸ μέτρον, ἵνα καταμετρήσητε τὴν ἀξίαν τῶν λόγων των· ἀλλὰ ἐρωτῶσι, ποῦ ηὕρατε νὰ πληρώσητε τὰ κατὰ τὸν πίνακα ἔκτακτα ἔξοδα, τὰ ὁποῖα ἐπληρώσατα κατὰ τὸ 1878, ἂν δὲν ἐπληρώνατε αὐτὰ ἐκ τῶν χρημάτων τοῦ δανείου; Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1879 εἶχεν ἔλλειμα 14 ἑκατομμυρίων· ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἔθεσεν ἀπέναντι τοῦ ἐλλείμματος 5 ἑκατομμύρια ἔντοκα γραμμάτια καὶ δάνειον 5 ἑκατομμυρίων τραπεζικῶν γραμματίων. Ἀλλὰ μόλις ἐψηφίσθη ὁ προϋπολογισμὸς καὶ τὰ εἰρημένα μέσα, οἱ πιστωταὶ τοῦ 1878, οἱ παραγγελιοδόχοι, οἱ προμηθευταί, ἐζήτουν νὰ τοὺς πληρώσωμεν. Εἶχον συνομολογήσει συμβάσεις μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ δὲν ἠδυνάμεθα νὰ μὴ τοὺς πληρώσωμεν. Ἄν δὲν ἐπληρώναμεν πρότερον, διότι δὲν εἴχομεν χρήματα, τώρα ὅτε εἴχομεν χρήματα, τὰ χρήματα τὰ ὁποῖα μᾶς ἔδωκεν ἡ Βουλὴ, εἶχον δικαίωμα νὰ τὰ ζητήσωσι. Μ’ ὅλον ὅτι δὲ αἱ ἀνάγκαι τοῦ 1879 ἦσαν ὑπέρτεραι, ἀπεκόψαμεν τὰ χρήματα αὐτὰ ἀπὸ τὰς ἀνάγκας τοῦ 1879, διὰ νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς τὰς ἀκατασχέτους ταύτας ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Δὲν διεθήκαμεν δι’ αὐτὰς τὸ προϊὸν τοῦ δανείου τῶν 60,000,000, ἀλλὰ τὰ μέσα τὰ ὁποῖα μᾶς ἔδωκεν ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἵνα καλύψωμεν τὰ ἐλλείμματα τοῦ 1879, καὶ ἐκ τοῦ ποσοῦ τούτου τῶν πέντε ἑκατομμυρίων τραπεζικῶν γραμματίων ἐδαπανήσαμεν εἰς τὰς ἐκτάκτους ταύτας ἀνάγκας. Παρηνομήσαμεν διὰ τοῦτο; Ὄχι· πίστωσις ὑπῆρχε. Δὲν ἠδυνάμεθα νὰ πληρώσωμεν προτήτερα, διότι δὲν εἴχομεν χρήματα, καὶ οὐχὶ πίστωσιν· λαβόντες χρήματα, ἐπληρώσαμεν. Δὲν μᾶς εἶχε προσδιορίσει ἡ Βουλὴ τὴν διάθεσιν τῶν πέντε ἑκατομμυρίων τραπεζικῶν γραμματίων εἰς σκοπόν τινα εἰδικὸν, ἑπομένως οὐδὲ κατὰ τοῦτο προσεκρούσαμεν εἰς τὸ καθῆκον. Τέλος πάντων ἐπίκρισις καὶ κατὰ τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου. Δὲν ὑπῆρχεν ἡ προαίρεσις νὰ ἐπικριθῇ ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος, ἀλλ’ ἐπεκρίθη, ἀγνοοῦντος τοῦ ἐπικρίναντος ὅτι ἐπικρίνει αὐτόν. Ὅταν κατὰ τὸ 1867 συνωμολογήθη ἡ σύμβασις περὶ τῶν παλαιῶν δανείων, εἶπον, ὅτι ἡ τότε Κυβέρνησις ἐζήτησε καὶ ἔλαβεν ὑπόσχεσιν, ὅτι οἱ συμβαλλόμενοι ἤθελον κατορθώσει νὰ ἀνοίξωσι τὸ χρηματιστήριον εἰς τὰς ἑλληνικὰς ἀξίας· ἀλλὰ κατὰ τὴν σύμβασιν τοῦ 1878 δὲν ἐλήφθη τοιαύτη ὑπόσχεσις. Δὲν ἐγνώριζεν ὁ ἐπικρίνων ποῖος ἦτο ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργός· συνέπεσεν ὅμως, ἴσως ἐναντίον τῆς θελήσεώς του, νὰ ἦναι ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος· ἀλλὰ εἶχεν ἄδικον; ὄχι. Ἐν τῇ συμβάσει τοῦ 1878 περιελήφθη αὐτὴ ἡ διάταξις, ἥτις περιελήφθη καὶ ἐν τῇ συμβάσει τοῦ 1867· διὰ τῆς συμβάσεως ταύτης τοῦ 1867 οἱ συμβαλλόμενοι ὑπέσχοντο νὰ ἀνοίξῃ τὸ χρηματιστήριον εἰς τὰ ἑλληνικὰ χρεώγραφα· διὰ τῆς συμβάσεως τοῦ 1878 ἡ αὐτὴ διάταξις ἐτέθη. Λοιπὸν τί παρέλιπεν ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος; Πῶς ἄλλως ἔπρεπε νὰ πράξῃ, διὰ νὰ λάβῃ προηγουμένως ὑπόσχεσιν; Ἀπὸ ποῖον ἔπρεπε νὰ λάβῃ αὐτὴν, ἀφοῦ ἡ διοίκησις τῶν χρηματιστηρίων εἶναι ἀρχὴ ἀνεξάρτητος τῶν κατόχων τῶν χρεωγράφων;

§22ΚΕΧΑΓΙΑΣ. Ἀπὸ τὴν συνέλευσιν τῶν κατόχων τῶν χρεωγράφων.

§23ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ φέρωμεν τὴν σύμβασιν τοῦ 1878 εἰς τὴν Βουλήν, ἵνα ἐγκριθῇ, ἂν δὲν εἶχε προηγουμένως ἐγκριθῆ παρὰ τῆς συνελεύσεως τῶν κατόχων τῶν χρεωγράφων. Ποίαν ἄλλην ὑπόσχεσιν παρελείψαμεν νὰ λάβωμεν; Σᾶς ἀπησχόλησα ἀκόμη περὶ διαφωνίας, ἡ ὁποία ὑπῆρχε πέρυσιν, ὅτε διηύθυνεν ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος τὸ Ὑπουργεῖον, μεταξὺ τοῦ κ. Παπαμιχαλοπούλου καί τινων μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου. Ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος κατὰ τὸν Αὔγουστον ἢ τὸν Σεπτέμβριον διετείνετο, ὅτι αἱ ἔκτακτοι πιστώσεις τοῦ 1877 καὶ 1878 εἶχον νόμιμον ἔτι διάρκειαν, διότι ἡ χρῆσις δὲν εἶχεν ἔτι κλείσει, κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου περὶ δημοσίου λογιστικοῦ. Χθὲς ὁ ἀγορεύσας ἀνέφερε τὴν διαφωνίαν ταύτην, ἰσχυρισθείς, ὅτι δὲν ἠδύναντο αἱ πιστώσεις νὰ διατεθῶσι κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Ἀλλ’ αἱ μὲν πιστώσεις τοῦ 1877 ἴσχυσαν μέχρι τῆς 31 Ὀκτωβρίου τοῦ 1878, τοῦ πέρατος τοῦ ἔτους, οὐδαμῶς δὲ τοῦτο δύναται νὰ ἀμφισβητηθῇ. Ἴσως λέγοντες ταῦτα, ἐνόουν νὰ ἀναφέρωσι διχογνωμίαν συμβᾶσαν μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ μακαρίτου Δημ. Χαραλάμπους κατὰ τὸν μῆνα Ὀκτώβριον τοῦ 1878. Τὸν κ. Παπαμιχαλόπουλον διεδέχθην ἐγώ, καὶ ὅτε τὸ πρῶτον ἔνταλμα ἐξεδόθη ἐπὶ τῇ βάσει τῶς πιστώσεων τῶν οὕτως ἰσχυουσῶν, ὁ κ. Χαραλάμπης ἐδίστασεν. Ἦτο ἄνθρωπος, μετὰ τοῦ ὁποίου μὲ συνέδεε σχέσις καὶ φιλία, καὶ ἐξετίμων τὴν νοημοσύνην καὶ τὴν εὐθύτητα τοῦ ἀνδρός. Ἵνα πείσω αὐτόν, ὅτι εἶχεν ἄδικον, ἐζήτησα καὶ ἔλαβον καὶ τὴν γνώμην νομομαθῶν ἀνδρῶν, πρὸς οὓς ἔχω φιλίαν καὶ ὑπόληψιν, τῶν κ.κ. Παύλου Καλλιγᾶ, Π. Παπαρηγοπούλου καὶ Σ. Στρέϊτ. Οὗτοι συνεφώνησαν μετ’ ἐμοῦ, θεωρήσαντες τὸ πρᾶγμα εὐκρινὲς καὶ ἀναντίῤῥητον, καὶ οὕτως ἐπείσθη ὁ κ. Χαραλάμπης. Κύριοι, εὐτυχῶς ἤδη ἐτελείωσα τὸ ἐργῶδες ἔργον, τὸ ὁποῖον καὶ εἰς σᾶς ἔδωκε κάματον, καὶ εἰς ἐμὲ τὸ ἔργον ν’ ἀνασκευάσω αἰτιάσεις καὶ κατηγορίας, ἐπὶ τῶν ὁποίων δύναταί τις νὰ φιλοσοφήσῃ· ἀλλὰ τότε θέλει καταλήξει εἰς συμπεράσματα ἀηδῆ. Τοῦτο ἦτο ἐργῶδες δι’ ἐμέ, διότι, ἀσχολούμενος περὶ λεπτομερείας τοιαύτας, ὤφειλον νὰ τύχω τῆς ἀνοχῆς ὑμῶν καὶ νὰ παρασκευάσω τὴν ὑμετέραν ὑπομονήν. Μοὶ μένει ἕτερον ἔτι καθῆκον, ν’ ἀπαντήσω καὶ εἰς τὸ ἕτερον ζήτημα, τὸ ἐξωτερικόν, περὶ τοῦ ὁποίου σήμερον τοσαῦτα ἠκούσατε.

§24ΤΙΝΕΣ. Αὔριον.

§25Θ. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θέλω συμμορφωθῆ μὲ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἐὰν θέλῃ ν’ ἀναβάλῃ δι’ αὔριον. Δὲν πρέπει ὅμως νὰ παραλείψω νὰ παρατηρήσω εἰς ὑμᾶς ἐπὶ τῶν γενομένων, ὅτι εἶναι εὔκολον εἰς πάντα, θέλοντα νὰ ἐπικρίνῃ, νὰ ἀνακοινώσῃ εἰκασίας, νὰ σᾶς προβάλῃ συλλογισμοὺς καὶ σκέψεις, καὶ οὗτινοςδήποτε καὶ ἂν ἦναι οἱ συλλογισμοὶ οὗτοι καὶ αἱ σκέψεις καὶ αἱ εἰκασίαι, δύναται νὰ φανῇ δικαιολογούμενος, προβάλλων λόγους τινάς, οἱ ὁποῖοι πείθουσιν αὐτὸν ν’ ἀκολουθήσῃ τὸ εἶδος τοῦτο τῶν συλλογισμῶν, ἢ τὸ εἶδος ἐκεῖνο τῶν σκέψεων. Ὅταν ὅμως πρόκηται περὶ πραγμάτων ἀναντιῤῥήτων καὶ μὴ δυναμένων νὰ ὑποκύψωσιν εἰς ἀλλοίωσιν καὶ μεταβολήν· ὅταν πρόκηται περὶ αὐτῶν τῶν ἀκαταγωνίστων φρουρίων, τὰ ὁποῖα ὀνομάζονται ἀριθμοὶ καὶ τὰ ὁποῖα δὲν δύναταί τις νὰ ἐκπορθήσῃ· ὅταν ἀναλαμβάνῃ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ὁ ἀριθμὸς 4 δὲν εἶναι 4, καὶ ὅτι εἶναι 3 ἢ 5, τότε νομίζω, ὅτι ἡ ἐπιχείρησις αὕτη ἀπαιτεῖ θάῤῥος, καὶ πρέπει νὰ κινῆται ἀπὸ ἕνα λόγον, τὸν ὁποῖον πρέπει ν’ ἀναζητήσῃ τις. Πᾶς τις δύναται ν’ ἀξιώσῃ, ὅτι εἷς ἀριθμὸς δὲν ἔχει τὴν ἀξίαν τὴν ὁποίαν ἡ ἀριθμητικὴ δίδει εἰς αὐτόν; Πᾶς τις δύναται ν’ ἀξιώσῃ ὅτι ἓν γεγονός, τὸ ὁποῖον συνετελέσθη ὑπὸ τὰς ὄψεις τῆς κοινωνίας, δὲν συνετελέσθη; Ἢ πρέπει νὰ ὑποκύπτῃ οὗτος εἰς πλάνην τῶν ἰδίων αὑτοῦ αἰσθήσεων, ἢ πρέπει προαίρεσις ἀδυσώπητος νὰ ὠθῇ αὐτὸν εἰς τοῦτο. Ἐὰν ἦναι πλάνη τῶν αἰσθήσεων, δὲν ἔχω νὰ εἴπω τι, εἶναι δυστύχημα εἰς τὸ ὁποῖον ὑποκείμεθα πάντες, εὔχομαι δ’ εἰς πάντας νὰ μὴ ὑποπέσωσιν εἰς αὐτὸ τὸ δυστύχημα. Ἐὰν ὅμως ἦναι προαίρεσις, δὲν δύναμαι νὰ χαρακτηρίσω τὴν προαίρεσιν ταύτην· ὁμιλῶ πρὸς τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος δημοσίᾳ, ἑπομένως ἀφίνω νὰ χαρακτηρίσωσι τὴν προαίρεσιν εἴτε οἱ ἀντιπρόσωποι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, εἴτε τὸ κοινόν, τὸ ὁποῖον ἀκούει αὐτὰ περὶ ἡμᾶς. (Χειροκροτήματα εἰς τὰ ἀκροατήρια).

§26ΤΙΝΕΣ. Αὔριον πλέον.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 7 καὶ 20′ μ. μ.