1876.10.11

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 8

τῆς 11 Ὀκτωβρίου 1876.

(Δευτέρα.)

Ὥρᾳ 9½ π. μ.

Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίῤῥησις κατὰ τῶν πρακτικῶν;

§2ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται. Κύριοι, ἀνέβαλον ἐπί τινας ἡμέρας τὴν ἐνταῦθα ἄφιξίν μου, ὅπως ἀναλάβω τὰ ἐπιβληθέντα μοι καθήκοντα, ἕνεκα ὀδυνηρῶν γεγονότων. Πιθανὸν μετ’ οὐ πολὺ πάλιν ν’ ἀπέλθω, ἐλπίζω δὲ ὅτι θέλω ἔχει τὴν εὐμενῆ συγκατάθεσιν τῆς Βουλῆς. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· ἀντικείμενον αὐτῆς εἶναι ἡ συζήτησις τῶν ἐκλογῶν Φθιώτιδος καὶ Καλαμῶν.

§4ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κύριον πρόεδρον νὰ ἐπισπεύσῃ τὴν τύπωσιν καὶ τὴν διανομὴν τῶν νομοσχεδίων τῶν ὑποβληθέντων ὑπὸ τοῦ ὑπουργείου καὶ ὑπὸ τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ χαρακτηρισθέντων, ἐν τῇ ἐπ’ αὐτῶν προεισαγωγικῇ ἐκθέσει, ὡς ἀποτελούντων τὴν βάσιν τῆς ἐν τῷ μέλλοντι πολιτικῆς τοῦ ὑπουργείου. Τὰ νομοσχέδια ταῦτα δὲν κατετέθησαν εὐθὺς πάντα. Ἀνήγγειλεν ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἐν τῇ ἀγορεύσει αὑτοῦ τὴν προσεχῆ κατάθεσιν καὶ ἄλλου νομοσχεδίου, ἀφορῶντος εἰς τὸν στρατιωτικὸν διοργανισμὸν τῶν ἀγόντων ἡλικίαν ἀπὸ 20 ἕως 30 ἐτῶν. Πάντα δὲ τὰ νομοσχέδια, καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο τὸ καταθετέον καὶ τὰ κατατεθέντα, ἐχαρακτηρίσθησαν ὑπὸ τοῦ κυρίου πρωθυπουργοῦ ὡς ἀλληλένδετα, ὡς ἀποτελοῦντα σύστημα ἑνιαῖον, ὅπερ ὀφείλει ἡ Βουλὴ νὰ ἀποδεχθῇ ὁλόκληρον ἢ νὰ ἀποῤῥίψῃ. Καὶ ἀληθῶς, κύριοι, δὲν δυνάμεθα νὰ προβῶμεν ἐπὶ οὐδενὸς τῶν νομοσχεδίων τούτων εἰς περαιτέρω ἐνέργειαν, ἐπὶ οὐδενὸς ἄλλου πολιτικοῦ ζητήματος εἰς οἱανδήποτε ἐνέργειαν, οὐδ’ εἰς αὐτὴν τὴν εἰς τὰς ἐπιτροπὰς παραπομπὴν δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἴτε τινῶν εἴτε ἑνὸς μόνου ἐκ τῶν νομοσχεδίων τούτων, ἐὰν δὲν ἔχωμεν γνῶσιν τοῦ συνόλου αὐτῶν. Βεβαίως δὲ κατὰ τὴν γενικὴν συζήτησιν, ἧς, ἐπὶ τῇ γνώσει τοῦ συνόλου, θέλει ἐπιληφθῆ ἡ Βουλὴ, ὁ κύριος πρωθυπουργὸς θὰ θεωρήσῃ πρέπον νὰ ὑποβάλῃ ὡς ἀφετηρίαν αὐτῆς καὶ τὴν λογοδοσίαν, τὴν ὁποίαν ἐν τῇ προεισαγωγικῇ αὑτοῦ ὁμιλίᾳ ὑπεσχέθη εἰς τὴν Βουλήν. Ἐὰν ἀνέβαλεν αὐτὴν ἕως τῆς δημοσιεύσεως τῶν νομοσχεδίων, τοῦτο ἔπραξε βεβαίως ἡ Κυβέρνησις διότι ἐνόμισεν ὅτι ἡ Βουλὴ, ἐξετάζουσα τὴν ἐνέργειαν τοῦ ὑπουργείου ἐν τῷ παρελθόντι, θὰ ἐπεθύμει νὰ σχετίσῃ αὐτὴν πρὸς τὰς σκέψεις τοῦ ὑπουργείου ἐν τῷ ἐνεστῶτι. Ἴσως καὶ ἄλλος σκοπὸς ἐπέδρασεν ὡς πρὸς τὴν ἀναβολὴν ταύτην· ἠθέλησεν ἴσως ἡ Κυβέρνησις, ὡς πιστεύω ὅτι θέλει καὶ ἡ Βουλὴ, πάντα τὰ ζητήματα τὰ προκαταρκτικὰ, τὰ ἔχοντα σχέσιν μετὰ τῆς πολιτικῆς συζητήσεως, νὰ συγκεντρωθῶσιν ἐν μιᾷ εὐρείᾳ συζητήσει, τῆς ὁποίας τὸ ἀποτέλεσμα δύναται νὰ φωτίσῃ πάντας περὶ τοῦ φρονήματος τῆς Βουλῆς ὡς πρὸς τε τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὡς πρὸς τὴν πολιτικὴν τοῦ ἔθνους ἀσχέτως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ εὐρεῖα αὕτη συζήτησις εἶναι ἀναγκαιοτάτη, διότι οὐδέποτε τὸ Κράτος εὑρέθη εἰς περιστάσεις κρισιμωτέρας τῶν σημερινῶν. Ἀλλὰ ἐκτὸς τούτου, εἶναι καὶ λίαν κατεπείγοντα τὰ ζητήματα ταῦτα, ἡ δὲ ἀναβολὴ τῆς λύσεως αὐτῶν σπουδαίας καὶ ἀνεπανορθώτους δύναται νὰ ἔχῃ συνεπείας. Ἡ λύσις, ἥτις ἠδύνατο σήμερον νὰ ᾖναι ὠφέλιμος, δύναται αὔριον νὰ ᾖναι ματαία. Ἑπομένως, ἀφοῦ πᾶσα ἀναβολὴ βλάπτει, ἀφοῦ ἐκ τῆς δημοσιεύσεως τῶν ἐγγράφων ἐξαρτᾶται ἡ ταχεῖα ἔναρξις τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, πιστεύω ὅτι καὶ τὸ προεδρεῖον ἐπισπεύδει καὶ ἔτι μᾶλλον θέλει ἤδη ἐπισπεύσει τὴν δημοσίευσιν τῶν ἐγγράφων τούτων, ἵνα δυνηθῇ ἡ Βουλὴ, ἄνευ ἀπωλείας πολυτίμου χρόνου, νὰ ἐγκαινίσῃ τὰ ἔργα αὐτῆς δι’ εὐρείας συζητήσεως περὶ πάντων τῶν ἀφορώντων εἴς τε τὰ πεπραγμένα παρὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὰ πρακτέα παρὰ τοῦ Ἔθνους.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὰς πληροφορίας τοῦ γραφείου, ἡ τύπωσις προβαίνει καὶ ἐντὸς ὀλίγου τὰ νομοσχέδια θέλουν διανεμηθῆ.

§6ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Τὸ τελευταῖον νομοσχέδιον ἐβράδυνε, διότι πολλὰς παρουσίασε δυσκολίας· ἐντὸς ὅμως τριῶν ἢ τεσσάρων ἡμερῶν θὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλήν. Ὡς πρὸς τὴν παρελθοῦσαν πολιτείαν μας, εἴμεθα ἕτοιμοι νὰ δώσωμεν λόγον.

§7ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Παρατηρῶ ὅτι ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου καὶ ὁ κύριος πρωθυπουργὸς δὲν εὑρέθησαν εἰς διαφωνίαν· λυποῦμαι δὲ πολὺ, ὅτι ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω μετ’ αὐτῶν καθ’ ὁλοκληρίαν. Νομίζω ὅτι τὸ κύριον ζήτημα, τὸ ὁποῖον αὐτὴν τὴν στιγμὴν ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν, εἶναι τὸ τῆς εὐθύνης τῆς Βουλῆς. Ἐὰν δὲν ἐπρόκειτο περὶ περιστάσεων τοσούτῳ σοβαρῶν, ἐὰν ὁ χρόνος εἶχε τὴν συνήθη αὑτοῦ ἀξίαν, ἐὰν δὲν ἀπῃτοῦντο ἐργασίαι καὶ θυσίαι κατεπείγουσαι ἐξ αἰτίας τῶν περιστάσεων, αἵτινες μᾶς περιστοιχίζουσιν, ἤθελον ἐννοήσει τοὺς λόγους καὶ τοῦ μὲν καὶ τοῦ δέ. Ἀλλ’ ἐπίσης ἐδυνάμην νὰ συμφωνήσω μετ’ αὐτῶν καὶ νὰ μὴ νομίσω ὅτι εἶναι καθῆκόν μου ν’ ἀπαντήσω, ἐὰν τὰ λεχθέντα σήμερον ἤθελον ῥηθῆ πρὸ τῆς παρελθούσης Πέμπτης. Ἡ Βουλὴ συνῆλθε, κύριοι, μετά τινος μάλιστα σπουδῆς, ὅπως εἶπεν ὁ κύριος πρωθυπουργὸς εἰς τὸν προεισαγωγικόν του λόγον, διὰ νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ τί ποιητέον, διότι οἱ κίνδυνοι εἶναι ἐπὶ θύραις ἢ δύνανται αἴφνης νὰ παρουσιασθῶσι πρὸ αὐτῶν. Ἡ Βουλὴ ὅμως ἀπὸ τῆς παρελθούσης Πέμπτης ἔχει ἐνώπιόν της ἕνα λίαν φιλότιμον εἰσηγητὴν, ὁ ὁποῖος τὸ μέγα αὐτὸ ζήτημα περὶ τοῦ τί ποιητέον ἐμβριθῶς ἐμελέτησε καὶ τὴν λύσιν εὗρε, τὴν δὲ λύσιν ταύτην ὑπέβαλεν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Μετὰ τὴν πρᾶξιν αὐτὴν τῆς Κυβερνήσεως, ὅλη ἡ εὐθύνη πίπτει ἐπὶ τῆς Βουλῆς. Καὶ σᾶς βεβαιῶ, κύριοι (μ’ ὅλον ὅτι ἕκαστος τὸ αἰσθάνεται), καθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς ἡμέρας, καὶ ἰδίως τὰς τελευταίας, διηγείραμεν τὴν κοινὴν περιέργειαν καὶ ἀγανάκτησιν διὰ τὴν ἀπραξίαν μας. Καὶ κανεὶς δὲν ὑπέθεσεν ὅτι ἄλλος τις εἶναι ὑπεύθυνος εἰμὴ ἡ Βουλὴ, ἥτις ἐνώπιον τοιούτων περιστάσεων ἀπρακτεῖ, καὶ ἀξιωθεῖσα κυβερνητικῶν σχεδίων περὶ τοῦ τί ποιητέον, σιωπᾷ, χωρὶς νὰ δώσῃ τοὐλάχιστον λόγον τῆς σιωπῆς της. Νομίζει ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, ὅτι εἴμεθα πρεπόντως δικαιολογημένοι, ἐὰν εἴπωμεν ὅτι δὲν ἐτυπώθησαν τὰ νομοσχέδια καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἐπελήφθημεν τῶν ἔργων ἡμῶν; Ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ τῷ παρατηρήσω ὅτι πλανᾶται. Ὅπως ὁ ἴδιος ὡμολόγησεν, οὐδὲ ἠδύνατο ν’ ἀρνηθῇ, τὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως ἀποτελοῦσι, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ ὑπουργείου, τὸ πρόγραμμα τοῦ μέλλοντος. Πᾶν κυβερνητικὸν πρόγραμμα, κύριοι, περιέχει μίαν πολιτικὴν ἢ ἐσωτερικὴν ἢ ἐξωτερικὴν, ὅπως δὲ πάντες ἠκούσατε τὸν κ. πρωθυπουργὸν λέγοντα, τὸ πρόγραμμα αὐτὸ περιέχει καὶ πολιτικὴν ἐσωτερικὴν καὶ πολιτικὴν ἐξωτερικήν. Περιπλέον ὅμως, τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως περιέχει μεταβολὴν πολιτικῆς, τοὐλάχιστον κατ’ ἐπιφάνειαν. Κατὰ τοὺς λόγους καὶ τὰς βεβαιώσεις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, τὸ πρόγραμμα τῆς παρελθούσης Πέμπτης εἶναι τὸ παντοτεινὸν πρόγραμμα αὐτοῦ· ἀλλ’ ὅμως ἐπὶ τῆς παρούσης πρωθυπουργίας ἐμφαίνει μεταβολὴν πολιτικῆς, διότι μέχρι τοῦδε δὲν μᾶς ἐκυβέρνησαν δι’ αὐτῆς. Ὅταν ἡ Βουλὴ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν της νέαν πολιτικὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν καὶ μεταβολὴν τῆς ἐνεστώσης πολιτικῆς, ὅταν καλῆται νὰ παραδεχθῇ πρόγραμμα ἔκτακτον, ἐρωτῶ εἰς τί χρησιμεύει ἡ τύπωσις τῶν νομοσχεδίων; Ἀλλὰ περιπλέον, ὑποθέτω διὰ μίαν στιγμὴν, ὅτι ἔχομεν ἐνώπιόν μας τὰ καθέκαστα· ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον συμπολίτην μου, δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν αὐτῶν; δυνάμεθα ν’ ἀποφανθῶμεν ἂν συμφέρῃ εἰς τὸ Κράτος ἡ μεταβολὴ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν μέχρι σήμερον, καὶ ὁποία μεταβολὴ πρέπει νὰ γείνῃ εἰς τὴν μέχρι τοῦδε πολιτικήν μας; δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν ἐν τῇ νέᾳ πολιτικῇ ὄχι μεταβολὴν συνήθων ἀρχῶν ἐντὸς ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ συστήματος, ἀλλὰ νὰ προχωρήσωμεν ἀπὸ τῆς εἰρηνικῆς, φερ’ εἰπεῖν, εἰς τὴν πολεμικήν; Καὶ ἂν εἴχομεν ἐνώπιόν μας αὐτὰ τὰ νομοσχέδια σήμερον, ἡμέραν Δευτέραν, καθ’ ἣν ὁ κ. Τρικούπης ἔλαβε τὸν λόγον, ἐρωτῶ ἐδυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν, ἂν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ὑπῆρξε μέχρι τοῦδε εὐτυχὴς, καὶ ἂν ἡ μέλλουσα πολιτικὴ θὰ ᾖναι κατάλληλος ἢ ἀτυχής· δὲν ἔχω καμμία ἀμφιβολίαν, ὅτι ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου θέλει συμφωνήσει μετ’ ἐμοῦ, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ πράξωμεν· δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ πράξωμεν ἐξ αἰτίας τῶν θεσμῶν, κατὰ τοὺς ὁποίους κυβερνώμεθα. Ἐὰν ἤμεθα δημοκρατία, ἤρκει ἡ Βουλὴ, τὸ νομοθετικὸν καὶ ἐξελεγκτικὸν σῶμα, νὰ κρίνῃ περὶ τῆς διαγωγῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ ν’ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς μελλούσης πολιτικῆς τοῦ τόπου. Ἀλλ’ ἔχομεν μοναρχίαν συνταγματικήν. Τί ἐστὶ συνταγματικὸς Βασιλεύς; εἶναι «ἡγεμὼν λαοῦ αὐτοδιοικουμένου». Ἀλλὰ πῶς συμβιβάζονται τὰ δύο ταῦτα; «ὅταν ὁ ἡγεμὼν βασιλεύῃ δι’ ὑπουργῶν κυβερνώντων ἐν ὀνόματί του, κατὰ τὰς ἰδέας καὶ τὰς γνώμας τοῦ ἔθνους». Ἄρα, κύριοι, αἱ ἰδέαι τοῦ ἔθνους πρέπει νὰ ᾖναι γνωσταὶ εἰς τὴν βασιλείαν. Γίνονται δὲ γνωσταὶ ἐκ τῶν συζητήσεων καὶ τῶν ἐντυπώσεων, ἃς αὗται προξενοῦν, καὶ ἐκ τῆς ὑποδοχῆς καὶ κρίσεως, ἧς ἀξιοῦνται αἱ ἐν τῇ Βουλῇ συζητήσεις ἐντὸς τῆς κοινωνίας. Ἄλλως τὸ ἀξίωμα δὲν εἶναι ἀλήθεια. Πῶς δύναται, κύριοι, νὰ παραδεχθῇ τις ὅτι τῷ ὄντι λειτουργεῖ ἡ εἰρημένη ἀρχὴ καὶ βάσις τοῦ ἡμετέρου συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ὅταν τὸ ὑπουργεῖον, μὴ ὑπάρχοντος Βασιλέως ἀλλ’ ἀπόντος ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, ἐμφανίζηται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἰσχυρίζηται, ὅτι νομίζει ἀναγκαῖον νὰ μεταβάλῃ πολιτικὴν καὶ ἀπὸ τῆς εἰρηνικῆς νὰ προβῇ εἰς πράξεις ὅλως ἀντίθετον ἐχούσας χαρακτῆρα, καὶ πρὸς τοῦτο ζητεῖ ἐκτάκτους θυσίας, ἀπείρους, τοιαύτας, ὁποῖαι προξενοῦσιν ἀπορίαν καὶ μεγίστην συγκίνησιν; Ἐρωτῶ λοιπὸν, κύριοι, τὴν Βουλὴν, ἂν τῷ ὄντι φρονῇ, ὅτι δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς συζητήσεις ἀφορώσας εἰς τὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ μέλλοντος· ἂν δυνάμεθα νὰ ἐκφέρωμεν κρίσιν περὶ τῆς μέχρι τοῦδε πολιτικῆς αὐτῆς· ἂν μᾶς ᾖναι ἐπιτετραμμένον νὰ παραδεχθῶμεν νέαν πολιτικὴν, ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν, ἀποτόμως τῆς μέχρι τοῦδε διαφέρουσαν, ἢ δυνάμεθα νὰ ἀποῤῥίψωμεν τὰς περὶ τούτου προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως. Πάντα ταῦτα, ἐρωτῶ, ἂν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν ἀπόντος τοῦ Βασιλέως. Ἐπιθυμῶ μάλιστα καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα, κύριοι, νὰ ἐρωτήσω τὸν ἀξιότιμον πρωθυπουργὸν, ἐὰν ὁ βασιλεὺς γινώσκῃ τὸ νέον πρόγραμμά του· νομίζω δὲ μάλιστα ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρώτη ὤφειλε νὰ τὸ πράξῃ. Ἂν ὁ βασιλεὺς ἦτο παρὼν, οὐδεὶς εἶχε τὸ δικαίωμα ν’ ἀπευθύνῃ τοιαύτην ἐρώτησιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ οὐδὲ καθῆκον ἡ Κυβέρνησις εἶχε νὰ καταθέσῃ τι περὶ τούτου ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Ὅ,τι ἐῤῥέθη ἐν τῷ βουλευτηρίῳ τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις, ὅτι δὲν ἔμαθεν ὁ παρὼν βασιλεὺς σήμερον, τὴν Δευτέραν. Ἀλλὰ, κύριοι, ἀφοῦ ὁ βασιλεὺς εἶναι ἀπὼν καὶ πρόκειται περὶ ἀποτόμου μεταβολῆς πολιτικῆς, δὲν νομίζετε, ὅτι καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως ἦτο, ἐμφανιζομένη ἐνώπιον τοῦ Σώματος καὶ συλλογιζομένη τὴν σοβαρότητα καὶ τὴν ἔκτασιν τῆς ἐντολῆς αὐτοῦ, νὰ τὴν πληροφορήσῃ, ὅτι ὁ βασιλεὺς ἕνεκα τοιούτων λόγων δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸ βασίλειόν του, ὅτι καὶ αὐτὸς ἄπειρον διάθεσιν εἶχε νὰ τὸ πράξῃ, καὶ αὐτὴ ᾐσθάνθη μεγίστην ἀνάγκην νὰ τὸν παρακαλέσῃ, ἀλλ’ αἱ δυσχέρειαι ὑπῆρξαν ἀνυπέρβλητοι; δὲν ὤφειλε νὰ μᾶς εἴπῃ, γνωρίζω ὅτι ἀπόντος τοῦ βασιλέως διατελοῦμεν εἰς ἔκρυθμον κατάστασιν, ἀλλὰ προκειμένου περὶ τῶν μεγίστων συμφερόντων τοῦ τόπου καὶ περὶ αὐτῶν μεριμνῶντες, παρακαλοῦμεν νὰ κοιμηθῶσιν οἱ νόμοι; ὅτι αἱ περιστάσεις εἶναι τοσοῦτον ἔκτακτοι, ὥστε συγχωροῦσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀναπληρώσῃ τὴν ἀπουσίαν τοῦ βασιλέως διὰ τῆς ταχυδρομικῆς καὶ τηλεγραφικῆς ἀλληλογραφίας; Ἐνόμισα, ὤφειλε νὰ εἴπῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι αἱ περιστάσεις δὲν ἐπιτρέπουσιν ἀναβολὴν, συνεννοήθην μετὰ τοῦ βασιλέως καὶ κατήρτισα τὸ παρὸν πολιτικὸν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον σᾶς παρουσιάζω. Ἀλλὰ πρὸ τῆς πληροφορίας ταύτης, ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Μεσολογγίου συνάδελφον, τίνα ἰδέαν ἔχει περὶ τῶν σχεδίων, τὰ ὁποῖα ἐπαρουσίασε τὴν παρελθοῦσαν Πέμπτην ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργός; νομίζει ὅτι ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἔπραξε πρᾶξιν κυβερνητικὴν ὡς ὑπουργὸς τοῦ βασιλέως καὶ ἐν ὀνόματι αὐτοῦ; νομίζει, καὶ εἰς τοῦτο κυρίως ἐπιμένω, ὅτι, ἀφοῦ ὁ βασιλεὺς πρὸ ἑξαμηνίας εἶναι ἀπὼν, αἱ συζητήσεις αἱ ὁποῖαι θέλουσι γεννηθῆ ἐπὶ τῶν σχεδίων τῆς κυβερνήσεως εἶναι περιτταὶ δι’ αὐτὸν, ἐνῷ δὲν εἶνε περιτταὶ διὰ κανένα; νομίζει, ὅτι ἡ βουλὴ ἔχει πᾶσαν εὐκαιρίαν νὰ ἐξασκῇ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα οἱ θεσμοὶ τῇ ἐπιτρέπουν εἰς τὰς τοιαύτας περιστάσεις, ἐνῷ ἡ βασιλεία δὲν εἶναι παροῦσα καὶ ἐνῷ ἡ πολιτεία εἶνε ἔρημος βασιλείας; Ἐὰν δὲ, ὡς δὲν ἀμφιβάλλω, συμφωνήσῃ μετ’ ἐμοῦ ὅτι αὐτὸ δὲν ἐπιτρέπεται, ἐκτὸς ἐάν τις ἀδιαφορῇ περὶ τῶν συνεπειῶν, ἐρωτῶ διατί ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἔσπευσε νὰ φέρῃ τὰ νομοσχέδια ταῦτα ὡς πρόγραμμα νέας πολιτικῆς καὶ ὡς μεταβολὴν καὶ ἀπομάκρυνσιν ἀπὸ τῆς παρελθούσης; Ὁ σκοπός μου δὲν εἶναι νὰ ἐλέγξω, διότι ἐννοῶ καὶ τὴν παραζάλην, ἡ ὁποία καταλαμβάνει τὴν Κυβέρνησιν εἰς ὥρας ἐκτάκτους καὶ εἰς περιστάσεις δυσκόλους· ἀλλ’ ἐννοῶ, κύριοι, ν’ ἀποφανθῶμεν περὶ ἑνὸς ζητήματος, περὶ τῆς εὐθύνης τῆς Βουλῆς. Τὸ μόνον πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἐπιθυμῶ νὰ διευκρινήσωμεν σήμερον, εἶναι ἂν ἡ Βουλὴ δύναται νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου εἰς ὃ προσεκάλεσεν αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις, καὶ ἂν πρέπῃ νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ ἔργου τάχιστα ἢ ν’ ἀποφανθῇ ὅτι δὲν δύναται, ἀφοῦ συζητήσῃ τοὺς λόγους δι’ οὓς δὲν δύναται, ὅπως φράξῃ τὸ στόμα παντὸς διάθεσιν ἔχοντος νὰ κακολογήσῃ τὴν Βουλὴν, καὶ συγχρόνως ὅπως ἀναπαύσῃ τὴν συνείδησιν τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου, ἀποροῦντος διὰ τί καθεύδομεν. Ἂν ἡ Κυβέρνησις, εἰσαγαγοῦσα τὰ σχέδιά της, νομίζῃ ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ προβῶμεν, πρέπει νὰ προσδιορίσῃ τὴν ἡμέραν κατὰ τὴν ὁποίαν θέλομεν ἀρχίσει τὸ ἔργον· ἄλλως, ἐὰν νομίζῃ ὅτι δὲν συμφέρει ἡ ἐξέτασις τοῦ νέου προγράμματος, ἤτοι τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἐνόσῳ ὁ Βασιλεὺς εἶναι μακρὰν τοῦ Κράτους, τότε βεβαίως ἡ Βουλὴ θ’ ἀναβάλῃ, ἀλλὰ δὲν θὰ ἀφήσῃ κανένα ν’ ἀπορῇ διὰ τί δὲν ἐπέσπευσε τὰς ἐργασίας της. Διὰ τοῦτο θέλω παρακαλέσει τὸν ἀξιότιμον πρωθυπουργὸν νὰ μᾶς δώσῃ ἀκριβεῖς διαβεβαιώσεις περὶ τῆς ἐποχῆς τῆς ἐπανόδου τοῦ Βασιλέως.

§8ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Κατὰ τηλεγράφημα τὸ ὁποῖον ἐλάβομεν παρὰ τοῦ κ. Δραγούμη, ὁ Βασιλεὺς ἀνεχώρησε χθὲς ἐκ Βιέννης· ὥστε μετὰ τρεῖς ἢ τέσσαρας ἡμέρας ἔρχεται.

§9ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἐζήτησέ τις τῶν ὑπουργῶν τὸν λόγον, κ. πρόεδρε;

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι.

§11ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἀπορῶ, κύριοι, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἀφίνει εἰς ἐμὲ τὸ ἔργον τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου. Δὲν ἠξεύρω ἐν τίνι ἰδιότητι καλοῦμαι νὰ ὁμιλήσω, ἀλλὰ βεβαίως δὲν ἀνήκει εἰς ἐμὲ νὰ ὁμιλήσω περὶ τοῦ θέματος τούτου ὑπὸ κυβερνητικὴν ἔποψιν. Τὰ δικαιώματα τοῦ ὑπουργείου ἀνήκουσιν εἰς αὐτὸ καὶ εἰς οὐδένα βουλευτὴν ἐπιτρέπεται ν’ ἀντιποιῆται αὐτά· εἰς ἐμὲ μένει τὸ καθῆκον νὰ ὁμιλήσω ἐν ὀνόματι τῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν καθηκόντων τῆς Βουλῆς, διότι νομίζω, ὡς πρὸς τοῦτο, ὅτι ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν ἐξέφερεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου, δὲν εἶναι σύμφωνος οὔτε πρὸς τὰ δικαιώματα, οὔτε πρὸς τὰ καθήκοντα τῆς Βουλῆς. Ἡ Βουλὴ εἶναι Σῶμα κυρίαρχον ἐντὸς τοῦ κύκλου τῆς δικαιοδοσίας αὐτῆς. Μετὰ τῆς Βουλῆς ἔχει σχέσιν ὁ Βασιλεὺς ἀκριβῶς διαγεγραμμένην ἐν τῷ θεμελιώδει νόμῳ· ἐνώπιον δὲ τῆς Βουλῆς, ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Βασιλέως, ὡς εὐθυνόμενον εἰς πᾶσαν διαχείρισιν τῆς ἡγεμονικῆς ἐξουσίας, ἵσταται μόνον τὸ ὑπουργεῖον, ἡ δὲ Βουλὴ συζητεῖ μόνον πρὸς τὸ ὑπουργεῖον καὶ δὲν ἐπιτρέπει εἰς ἄλλον παρὰ εἰς τὸ ὑπουργεῖον νὰ συζητῇ μετ’ αὐτῆς. Ἡ Βουλὴ εὑρίσκεται εἰς συνάφειαν μετὰ τοῦ Βασιλέως καὶ πρέπει νὰ εὑρίσκηται ὅτε ὁ Βασιλεὺς ποιεῖται χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ συνεπείᾳ τῶν δεδηλωμένων ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἡ ἐπενέργεια τοῦ Βασιλέως ἐπὶ τῆς Βουλῆς δὲν δύναται νὰ ᾖναι ἄμεσος, δὲν δύναται ποτὲ ἡ συνάφεια αὕτη νὰ ἔχῃ χαρακτῆρα ἐπιδράσεως ἐπὶ τὰ ἔργα καὶ ἐπὶ τὰς ἀποφάσεις τῆς Βουλῆς. Ἡμεῖς ἠξεύρομεν, ὅτι ἐνώπιον ἡμῶν ὑπάρχουσιν ἤδη οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Βασιλέως· ἄρα ἐνώπιον ἡμῶν ὑπάρχει ἡ ἡγεμονικὴ ἐξουσία, οἷα πρὸς τὴν Βουλὴν ἐμφανίζεται. Πέραν τούτου οὐδὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἐξετάσωμεν, διότι, ἄλλως, θὰ ἐπηρεάζωμεν οὐ μόνον τὰ δικαιώματα τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ καὶ τὰ ἴδια ἡμῶν δικαιώματα, ἀποδεικνύοντες ὅτι ἐξαρτῶνται τὰ δικαιώματα ἡμῶν ἐξ ἄλλου. Τὰ δικαιώματα ἡμῶν οὐδεὶς δύναται ν’ ἀφαιρέσῃ. Δικαίωμα ἡμῶν εἶναι νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν, τὴν ὁποίαν προεκάλεσε τὸ ὑπουργεῖον, ἀδιάφορον δὲ ἂν ἐντὸς ἢ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος εὑρίσκεται ὁ Βασιλεὺς· ἔχομεν δὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ἂν ἐκ τῆς ἐνασκήσεως τοῦ δικαιώματος ἡμῶν τούτου προκύψῃ ἡ ἀνάγκη τῆς λειτουργίας τῆς ἡγεμονικῆς ἐξουσίας, αὕτη θέλει εἶσθαι παροῦσα ἵνα λειτουργήσῃ, καὶ ἂν δὲν ᾖναι ἐνταῦθα, ὑπεύθυνον εἶναι τὸ ὑπουργεῖον, διότι δὲν ἐφρόντισε νὰ ᾖναι ἐνταῦθα. Δὲν ἔχω νὰ ἐξετάσω ἂν καλῶς ἢ κακῶς τὸ ὑπουργεῖον ἔπραξεν ὑποβαλὸν τὰ νομοσχέδια ταῦτα, ὡς καὶ περὶ τῆς ὥρας, καθ’ ἣν ὑπέβαλεν αὐτά. Ἀφοῦ συνεκάλεσε τὴν Βουλὴν, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι συνεκάλεσεν αὐτὴν τῇ συναινέσει τοῦ Βασιλέως καὶ δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ θέσω τοῦτο εἰς ἀμφιβολίαν. Τὸ ὑπουργεῖον, ὡσαύτως, ὑποβαλὸν νομοσχέδια, ὑπέβαλεν αὐτὰ ἐνασκοῦν τὸ ἡγεμονικὸν τῆς εἰσηγήσεως τῶν νόμων δικαίωμα, διότι τὸ δικαίωμα τοῦτο ἔχει καὶ ὁ ἡγεμὼν, ἐνασκεῖ δὲ αὐτὸ διὰ τοῦ ὑπουργείου. Δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ θέσω εἰς ἀμφιβολίαν τὴν νομιμότητα τῆς πράξεως ταύτης. Ἂν ἐθεώρησε τὸ ὑπουργεῖον ἀναγκαῖον νὰ ὑποβάλῃ τὰ μέτρα ταῦτα εἰς τὴν Βουλὴν ἐν ἀπουσίᾳ τοῦ Βασιλέως, ἕπεται ὅτι ἔχει τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἐσχημάτισεν ἐκ τῶν προτέρων γνώμην, ὅτι, ἂν ἐκ τῶν προτάσεων τούτων ἐπέλθῃ ἀνάγκη τῆς παρουσίας τοῦ ἡγεμόνος, ὁ ἡγεμὼν θέλει εἶσθαι ἐνταῦθα, ἵνα ἐνασκήσῃ τὴν προνομίαν αὐτοῦ. Κατὰ τί δὲ ἡ ἀπουσία τοῦ ἡγεμόνος, περὶ ἧς δὲν ἔχομεν οὔτε δικαίωμα οὔτε καθῆκον νὰ ἐξετάσωμεν, δύναται νὰ παραβλάψῃ τὸ δικαίωμα τῆς Βουλῆς καὶ νὰ παρεμποδίσῃ τὴν ἐνάσκησιν αὐτοῦ; Ἡ βασιλεία θὰ λάβῃ πλήρη γνῶσιν τῶν ἀποφάσεων τῆς Βουλῆς, ὅταν αὗται ἐκδοθῶσι, πρὶν δὲ τῆς ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Βασιλείαν νὰ φέρῃ γνώμην σκοποῦσαν εἰς τὸν ἐπηρεασμὸν τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς. Πᾶσα τοιαύτη πρᾶξις τῆς Βασιλείας θὰ ἦτο ὑπέρβασις τῶν δικαιωμάτων αὐτῆς καὶ ἀθέτησις τῶν δικαιωμάτων τῆς Βουλῆς. Ἑπομένως ἡ παρουσία τοῦ Βασιλέως ἐνταῦθα, ἂν ἐπρόκειτο νὰ ἔχῃ σχέσιν πρὸς τὰς ἐνεργείας ἡμῶν, θὰ ἦτό τι ἔκνομον. Ἡ σχέσις τῆς Βασιλείας μετὰ τῆς Βουλῆς ἐπέρχεται κατόπιν τοῦ γεγονότος. Ὅταν λάβῃ γνῶσιν ὁ Βασιλεὺς τῶν γενομένων, προβαίνει εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν πράξεων, τὰς ὁποίας τὰ ἐν τῇ Βουλῇ λεχθέντα καὶ ἀποφασισθέντα συνεπάγονται· ὅτε δὲ σήμερον ὑπέβαλον εἰς τὸ προεδρεῖον τὴν σύστασιν περὶ ταχείας ἐκτυπώσεως καὶ διανομῆς τῶν νομοσχεδίων, εἶχον καὶ τοῦτο κατὰ νοῦν, διότι εἶχον ἀκούσει ὅτι ἡ ἀναβολὴ τῶν ἔργων τῆς Βουλῆς ἀπεδίδετο παρά τινων εἰς τὴν ἀπουσίαν τοῦ Βασιλέως καὶ ἐθεώρησα ἐμαυτὸν προσβαλλόμενον διὰ τοῦτο ἐν τοῖς δικαιώμασί μου ὡς βουλευτοῦ. Ἠθέλησα νὰ ἐπισπεύσω τὴν δημοσίευσιν τῶν νομοσχεδίων καὶ τὴν παρεπομένην ἔναρξιν τῶν ἔργων ἡμῶν διὰ τῆς περὶ ἐπισπεύσεως πρὸς τὸ προεδρεῖον συστάσεως, ἥτις ἄλλως ἴσως ἦτο καὶ περιττή· ἠθέλησα δὲ συγχρόνως ν’ ἀποδείξω, ὅτι ὁ λόγος τῆς ἀναβολῆς δὲν ἐσχετίζετο πρὸς τὴν παρουσίαν τὴν προσεχῆ ἢ τὴν ἐνεστῶσαν ἀπουσίαν τοῦ Βασιλέως, καὶ ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἀνυπερθέτως προβῆ εἰς τὰς περὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος συζητήσεις καὶ ἀποφάσεις αὐτῆς, θεωροῦσα, ὅτι πλήρης ἐνασκεῖται ἐνώπιον αὐτῆς ἡ ἡγεμονικὴ ἐξουσία διὰ τῆς παρουσίας ἐνταῦθα ὑπευθύνων ὑπουργῶν.

§12ΖΩΧΙΟΣ. Πρὸς τὸν κ. Τρικούπην δὲν ἀποκρίνομαι, διότι συνεζήτησε περὶ συνταγματικοῦ δικαίου· ἤδη ὅμως, καθ’ ἃ ὁ πρωθυπουργὸς εἶπε, πρόκειται περὶ πραγμάτων καὶ οὐχὶ περὶ λόγων. Ἡ Κυβέρνησις πρὸ ἓξ μηνῶν, συμπραττούσης καὶ τῆς πλειοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἐφυγάδευσε τὴν Βασιλείαν, οὐχὶ μόνον τὸν Βασιλέα· ἐδέσμευσε δὲ οὕτω τὸν τόπον, ἐδέσμευσε καὶ ἑαυτήν· διότι, ὅπως σήμερον ἡ Κυβέρνησις ἔχει, δὲν εἶναι ἡ συνταγματικὴ Κυβέρνησις ἡ ἀποῤῥέουσα ἀπὸ τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ Κυβέρνησίς τις ἠκρωτηριασμένη ἢ μᾶλλον ψαλιδισμένη, διότι ἡ ψαλὶς εἰς τὴν Ἀνατολὴν ἔχει σήμερον μεγάλην δύναμιν. Ὁ κ. Τρικούπης σᾶς λέγει: τί ἐρωτᾶτε διὰ τὴν βασιλείαν, τί σᾶς μέλλει περὶ τοῦ Βασιλέως; Πόλεμος γίνεται πλησίον ἡμῶν, ἡ Κυβέρνησις μέχρι τῆς χθὲς ἐνέκρινε τὴν εἰρήνην.

§13ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ εἴμεθα ὑπὲρ τῆς εἰρήνης.

§14ΖΩΧΙΟΣ. Ἀφοῦ εἶσθε ὑπὲρ τῆς εἰρήνης, διατί φέρετε τόσα νομοσχέδια καὶ μᾶς ζητεῖτε τόσα χρήματα, τόσους ἄνδρας;

§15ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Χάριν τῆς εἰρήνης.

§16ΖΩΧΙΟΣ. Αὐτὸ λέγει καὶ λατινικόν τι λόγιον. Ἄν ἐπιστεύετε εἰς τὴν εἰρήνην, ἦτο περιττὸν νὰ μᾶς φέρετε τὰ τόσα πολεμικὰ νομοσχέδια· ἂν δὲ θέλετε τὸν πόλεμον, ἔπρεπε νὰ προπαρασκευασθῆτε πρὸ καιροῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Δεληγεώργης σᾶς ἔθηκε ζήτημα πραγματικόν. Ἀφήσατε τὰς θεωρίας τοῦ κ. Τρικούπη. Σᾶς εἶπεν: ἐφέρατε τὸ πρόγραμμά σας, ὁ Βασιλεὺς τὸ γνωρίζει; Ὁ κ. Τρικούπης λέγει, μὴ ἐρωτᾶτε. Σκοπεῖτε νὰ προβῶμεν; Ἡμεῖς δὲν ἀναδεχόμεθα τὴν εὐθύνην. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἑνὸς νομοσχεδίου, ἠδυνάμεθα νὰ τὸ τροποποιήσωμεν, νὰ προσθέσωμεν ἂν ἔλιπον ἐξ αὐτοῦ μερικοὶ τόνοι· ἀλλὰ σεῖς, ὡς εἶπεν ὁ κ. Τρικούπης, ἐφέρατε ὁλόκληρον νομοσχεδίων σύστημα. Αὐτὸ λοιπὸν τὸ σύστημα ἔχει σκοπὸν νὰ συζητήσῃ ἡ Βουλὴ, ἢ προτίθεται νὰ ἀναβάλῃ τὴν συζήτησιν; τοῦτο ἐρωτᾷ ὁ κ. Δεληγεώργης καὶ ἐπιμένω καὶ ἐγώ, ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφανθῇ.

§17ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὴ βιάζεσθε.

§18ΖΩΧΙΟΣ. Λοιπὸν ἀποφασίσατε· ὅλαι δὲ αἱ συζητήσεις εἶναι περιτταί, διότι ἡ εὐθύνη πίπτει ἐφ’ ὑμᾶς, ἂν δὲν θέλετε νὰ προχωρήσητε. Ἢ παραδέχεσθε ὅτι τὸ πολεμικὸν σχέδιόν σας εἶναι τίποτε; εἶσθε ὑπὲρ τῆς εἰρήνης; Ἀλλὰ τότε διὰ τί ζητεῖτε φόρους, στρατολογίας, δάνεια; Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν ὅτι, κατὰ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Δεληγεώργη, ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀποφανθῇ, ἂν πρέπει νὰ προχωρήσωμεν ἢ πρέπει νὰ περιμένωμεν τὴν ἔλευσιν τοῦ Βασιλέως· διότι σήμερον, ὡς εὑρισκόμεθα, δὲν εἴμεθα ὑπὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, δὲν ἔχομεν Βασιλέα· ἕως χθὲς δυστυχῶς δὲν εἴχομεν οὔτε πρόεδρον, ἡ δὲ Κυβέρνησις εἶναι ἠκρωτηριασμένη. Μᾶς ἐκαλέσατε νὰ κάμωμεν τί;

§19ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι, δὲν ἀπήντησα ἀμέσως, διότι ἐπεθύμουν ν’ ἀκούσω τὰς ἰδέας τῆς ἀντιπολιτεύσεως. Μετὰ τοῦτο ἀπαντῶ ἤδη ἐν ὀλίγοις. Ἡ πρώτη διαφωνία ἡμῶν πρὸς τὴν πτέρυγα αὐτὴν εἶναι, ὅτι κατ’ αὐτὴν μὲν ἡ Βασιλεία ἀργεῖ, ἐφυγαδεύθη, καθ’ ἡμᾶς δὲ εἶναι ἐνεργὸς καὶ βασιλεύουσα. Ἀλλὰ τὰ ζητήματα ταῦτα ἴσως ἔλθωσι κατόπιν, δὲν εἶναι δὲ καιρὸς νὰ τὰ ἐξετάσωμεν ἤδη. Ὑποβαλόντες τὰ νομοσχέδιά μας, συνεμορφώθημεν ἀκριβέστατα πρὸς τὸ Σύνταγμα. Ἄν ὁ κ. Δεληγεώργης ἐμελέτα τὸ Σύνταγμα, ἤθελεν ἴδει ὅτι οὐδόλως ἀπεμακρύνθημεν αὐτοῦ. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἐπαναλαμβάνω, ἠκολουθήσαμεν ὅ,τι ῥητῶς τὸ Σύνταγμα εἰς τοιαύτας περιστάσεις διαγράφει. Νομίζομεν, κύριοι, ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται καὶ πρέπει νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τῶν νομοθετικῶν ἔργων, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλομεν. Ἰδοὺ δὲ μόνον τὶ ζητοῦμεν παρὰ τῆς Βουλῆς· τὸ ζήτημα τὸ πολιτικὸν, ἐπειδὴ ἐτέθη, νὰ μὴ συζητηθῇ σήμερον, διὰ λόγους δημοσίου συμφέροντος. Ζητοῦμεν λοιπὸν καὶ δὲν πιστεύομεν οὐδεὶς νὰ μᾶς παρεξηγήσῃ, ὅτι ζητοῦμεν τοῦτο δι’ ἄλλους σκοπούς. Εἴμεθα ἕτοιμοι καὶ μετ’ ἀνυπομονησίας περιμένομεν τὴν συζήτησιν ταύτην, διότι τέλος πάντων πρέπει νὰ ἀρθῇ, πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ τόπου, πᾶσα ἀμφιβολία καὶ δισταγμός· εἰς τὰς παρούσας μάλιστα περιστάσεις πρέπει νὰ ᾖναι πληρεστάτη ἡ βεβαιότης περὶ τῆς ὑπάρξεως καὶ τῆς μονιμότητος τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι συμφέρει εἰς τὸν τόπον νὰ γείνῃ ἡ συζήτησις ὅσον τὸ δυνατὸν ταχύτερον, διότι μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἡ Κυβέρνησις δύναται ἄνευ δισταγμῶν νὰ προβῇ εἰς τὰ ἔργα της. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, χάριν γενικοῦ συμφέροντος, ζητοῦμεν ὥστε τὸ πολιτικὸν ζήτημα ν’ ἀναβληθῇ μέχρι τῆς ἐρχομένης Δευτέρας τὸ πολύ. Καθόσον ἀφορᾷ τὴν ἑτέραν ἐργασίαν, τὴν νομοθετικὴν, νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται νὰ προχωρήσῃ καὶ πρέπει νὰ προχωρήσῃ, διότι πιστεύω ὅτι ἡ ἐν τῷ βουλευτηρίῳ ἐργασία τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν, μετὰ τὴν τύπωσιν καὶ τὴν προεξεργασίαν, θέλει συμπέσει μὲ τὴν συζήτησιν τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος· ἐν τῷ μεταξὺ δὲ δὲν πρέπει, νομίζω, νὰ χάνῃ τὸν καιρόν της. Ἰδοὺ, κύριοι, διὰ τὶ δὲν ἀπαντῶμεν σήμερον, καθότι πᾶσα τοιαύτη συζήτησις εἶναι ἐπιβλαβής. Ἄλλως ἡ ὑπόθεσις τὴν ὁποίαν θὰ συζητήσωμεν πρέπει νὰ ἐξετασθῇ καὶ συζητηθῇ εὐρέως καὶ ἐν ἐκτάσει.

§20Α. Γ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Εἴπετε, ὅτι ἡ συζήτησις πρέπει ν’ ἀναβληθῇ διὰ λόγους δημοσίου συμφέροντος. Παρακαλῶ νὰ μοὶ εἴπητε ἂν οἱ λόγοι οὗτοι ἔχωσι σχέσιν τινὰ μὲ τὴν ἀπουσίαν τοῦ Βασιλέως.

§21ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Πᾶσα περαιτέρω συζήτησις, σᾶς εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, εἶναι περιττὴ, καὶ νομίζει ὅτι τὸ συμφέρον τοῦ τόπου ἀπαιτεῖ ν’ ἀναβληθῇ ἐπί τινας ἡμέρας πᾶσα ἐξήγησις.

§22ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀφοῦ δὲν ἐπιτρέπει ἡ Κυβέρνησις συζήτησιν, τί ἐρωτᾶτε; Σᾶς λέγει ὅτι ὑπάρχει μυστήριον, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ μείνῃ μυστήριον. Ἐσυμφώνησεν εἰς ὅλα· μὴ καταχρᾶσθε αὐτῆς τῆς καλωσύνης (ἱλαρότης). Βλέπω, ὅτι εἴμεθα σύμφωνοι, καὶ χαρακτηρίζω μόνον τὴν ἐξωτερικὴν διαφοράν. Νομίζω, ὅτι ἀπεδείξαμεν τρανῶς ὅτι ἦτο ἄκαιρος ἡ ὑποβολὴ εἰς τὴν Βουλὴν νέου προγράμματος περὶ μεταβολῆς τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος, μεταβολῆς ἀποτόμου, ἀφοῦ ὁ Βασιλεὺς δὲν ἦτο παρὼν, ὅπως φανῇ ὅτι τὸ γινώσκει καὶ ὅπως ἀκούσῃ τὰς συζητήσεις, αἵτινες παρὰ τὴν γνώμην τοῦ κ. Τρικούπη εἶναι εἰς ὅλα τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη ἀναγκαιόταται, ἵνα ἡ Βασιλεία λειτουργῇ συνταγματικῶς. Ἀλλὰ συγχρόνως, διότι ἡ μεταβολὴ τῆς πολιτικῆς ἦτο λίαν τολμηρὰ, θαυμάζω πῶς ὁ ἀξιότιμος πρωθυπουργὸς ἐπέτρεψεν ἑαυτῷ νὰ εἴπῃ ὅτι τὴν τοιαύτην τολμηρὰν μεταβολὴν δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ πράττῃ ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Βασιλέως, καὶ ὅτι εἰς τοῦτο εἶναι περιττὸν νὰ δώσῃ ἐξήγησιν.

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὸ εἶπε.

§24ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶπον, ὅτι ἔμεινα σύμφωνος μὲ τὰς διατάξεις τοῦ συντάγματος.

§25ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀφῆκε νὰ ἐνοήσωμεν ὅτι ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Βασιλέως δύναται νὰ πράττῃ ἡ Κυβέρνησις, καὶ διὰ τοῦτο ἐνόμισεν ὅτι εἶναι περιττὸν ν’ ἀπαντήσῃ· μὲ παρέπεμψε δὲ εἰς τὸ Σύνταγμα, ἔθεσεν εἰς ἀμφιβολίαν τὰς συνταγματικάς μου γνώσεις, ηὐχήθη ὅπως μελετήσω αὐτὸ κάλλιον, καὶ ἐνόησεν ὅτι τὰ νομοσχέδια ὑπεβλήθησαν εἰς τὴν Βουλὴν οὐχὶ ἐν ὀνόματι τῆς τοῦ Βασιλέως ἐξουσίας. Ἀλλὰ τὸ σύνταγμα περιέχει τοιαύτην διάταξιν; Θαυμάζω πῶς ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐπέτρεψεν ἑαυτῷ νὰ εἴπῃ ὅτι δύναται νὰ μεταβάλῃ τὴν πολιτικὴν τὴν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν τοῦ τόπου, χωρὶς ὁ Βασιλεὺς νὰ ᾖναι παρὼν καὶ ἐγκρίνῃ τὴν μεταβολὴν ταύτην. Δὲν πρόκειται περὶ κοινῶν νομοσχεδίων, ἅτινα ἐπιφέρουσι μεταβολήν τινα εἰς τοὺς προϋπάρχοντας νόμους· πρόκειται περὶ γενικῆς μεταβολῆς, περὶ νέου πολιτικοῦ συστήματος, δι’ οὗ μεταπίπτομεν ἀπὸ τῆς εἰρήνης εἰς τὸν πόλεμον καὶ ἀπὸ τοῦ πολέμου εἰς τὴν εἰρήνην. Οὐδεὶς ἐχέφρων ἄνθρωπος δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι δὲν βλάπτει νὰ ὑπάρχῃ διαφωνία μεταξὺ ὑπουργείου καὶ Βασιλέως εἰς πολὺ μικρότερα πράγματα, πολὺ δὲ περισσότερον ἐπὶ τῶν μεγίστων. Τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα εἶναι τόσῳ πολύπλοκον, ὥστε δὲν πρέπει νὰ προσθέσωμεν ἀκόμη περιπλοκὰς, νὰ εἰσαγάγωμεν καινοτομίας μεταξὺ τῶν σχέσεων τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν ὑπουργῶν. Οἱ ὑπουργοὶ εἶναι προϊόν τῆς πλειοψηφίας, ἔχουν πᾶσαν ἐλευθερίαν ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως τοῦ σκέπτεσθαι καὶ πράττειν, ὁσάκις δὲ ἡ γνώμη αὐτῶν ἀντίκειται πρὸς τὴν τοῦ Βασιλέως, ἔχουσι πᾶσαν ἐλευθερίαν νὰ παραιτηθῶσι, νὰ καταθέσωσι τὴν ἐξουσίαν. Πλέον ὅμως τῶν δικαιωμάτων τούτων δὲν δυνάμεθα νὰ δώσωμεν εἰς αὐτούς· δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι ἡ ἀνεξαρτησία αὐτῶν ἀπὸ τοῦ Βασιλέως εἶναι τοιαύτη, ὥστε δύνανται νὰ πράττωσι τὰ μέγιστα, νὰ μεταβάλωσιν ἐσωτερικὴν καὶ ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἐν ἀγνοίᾳ τοῦ Βασιλέως ἢ ἐν ἐνδεχομένῃ διαφωνίᾳ πρὸς αὐτόν. Αὐτὰ εἶναι σολοικισμοὶ, οἵτινες δὲν ἔπρεπε νὰ ἐπιτρέπωνται ἐντὸς κοινοβουλίου ἔθνους, τὸ ὁποῖον ἔχει 30 ἐτῶν συνταγματικὸν βίον. Δὲν ἠξίωσα τίποτε παράδοξον, καὶ οὐ μόνον ἀντισυνταγματικὸν, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὴν λογικήν. Μόνον εἰς πολιτείαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὡς κανὼν θεωρεῖται τὸ παίζειν καὶ ἀστειεύεσθαι καὶ πράττειν ἔργα ἐφήμερα, εἶναι ἐπιτετραμμένον τὸ διαθέτειν περὶ τῶν δυνάμεων ἑνὸς ἔθνους καὶ τοῦ μέλλοντος αὐτοῦ, τὸ διακυβεύειν τὴν εἰρήνην καὶ τὴν τιμὴν τοῦ τόπου ἄνευ σπουδαιολογίας καὶ ἄνευ συνεννοήσεως τοῦ ἡγεμόνος ὡς ἀνωτάτου ἄρχοντος τῆς πολιτείας μετὰ τῶν ὑπουργῶν, οἵτινες εἶναι μὲν προϊόν τῆς πλειονοψηφίας καὶ χρεωστοῦν νὰ κυβερνήσωσι κατὰ τὰς διαθέσεις τοῦ τόπου, ἀλλ’ ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως. Βλέπετε, κύριοι, ὅτι ἡ συζήτησις πρέπει νὰ καταπαύσῃ, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔφερε καμμίαν ἀντίῤῥησιν εἰς τὰς γενομένας προτάσεις, οὐδὲ κἂν προτείνει ἰδιαίτερόν τι, ἀλλὰ μυστικότητα καὶ ἐχεμυθίαν, ζητοῦσα ν’ ἀναβάλωμεν τὸ πολιτικὸν ζήτημα ἐπί τινας ἡμέρας χάριν τοῦ δημοσίου συμφέροντος. Οὐδεμίαν ἔχω ἀντίῤῥησιν εἰς τοῦτο· ἂς ὁρίσῃ αὐτὴ τὴν ἡμέραν. Παρατηρῶ ὅμως ὅτι ἡ οἰκονομία, ἣν ἠθέλησε νὰ φέρῃ πρὸς σωτηρίαν τῆς φιλαυτίας της, καὶ χάριν τῆς ὁποίας εἶπεν ὅτι ἄλλο εἶναι τὰ νομοσχέδια καὶ ἄλλο εἶναι ἡ γενικὴ συζήτησις, ἦτο ὅλως διόλου ἀτυχής. Τὸ λέγω δὲ τοῦτο οὐχὶ διὰ νὰ ψέξω, ἀλλὰ διὰ νὰ πληροφορήσω τὸν κύριον πρωθυπουργὸν, ὅτι δὲν δυνάμεθα ἐν τῷ μεταξὺ ν’ ἀσχοληθῶμεν εἰς τὰ νομοσχέδια, ἀφοῦ τὸ συμφέρον τοῦ τόπου ἀπαιτεῖ, κατὰ τὴν γνώμην του, ν’ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Ἐν ᾧ θὰ ᾖναι ἄγνωστον τί θὰ γείνῃ ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος καὶ ἂν ἡ Βουλὴ θὰ ἐγκρίνῃ τὴν μεταβολὴν τῆς πολιτικῆς εἰς ἣν ἀποβλέπουσι τὰ νομοσχέδια, εἶναι νομίζω ἀπρεπὲς νὰ συζητήσωμεν ἂν θὰ δώσωμεν ἢ μὴ 60 ἑκατομμυρίων δάνειον, ἢ ἂν θὰ ἐπιβάλωμεν φόρους 8 ἑκατομμυρίων, ἢ ἂν θὰ κάμωμεν ἰδιαιτέρας τινὰς θυσίας, διὰ τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις φρονεῖ ὅτι θ’ αὐξήσῃ τὴν οἰκονομικὴν πίστιν τοῦ Κράτους πρὸς εὕρεσιν χρημάτων, καὶ ἕνεκα τῶν ἀναγκῶν ἃς δημιουργεῖ τὸ νέον πρόγραμμά της. Ἐπεθύμουν ν’ ἀπήντα εἰς ταῦτα καὶ νὰ μὴ σιωπήσῃ· ἐπεθύμουν ν’ ἀκούσω ποῦ στηρίζεται ἡ πρότασις τοῦ κ. πρωθυπουργοῦ, τοῦ ν’ ἀσχοληθῶμεν δηλαδὴ περὶ τὰ νομοσχέδια καὶ ν’ ἀφήσωμεν ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ γενικὸν ζήτημα. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε, αὐτὸ δὲν ἠμπορεῖ νὰ γείνῃ.

§26ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἡ συζήτησις αὕτη ἤρξατο διὰ προτάσεως, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλα εἰς τὸ προεδρεῖον, περὶ ἐπισπεύσεως τῆς τυπώσεως τῶν νομοσχεδίων, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ προβῶμεν ἐν γνώσει αὐτῶν εἰς τὴν γενικὴν πολιτικὴν συζήτησιν. Τὴν πρότασιν ταύτην ἀντέκρουσε λίαν εὐκρινῶς καὶ λίαν εὐπαῤῥησιάστως ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου. Εἰς τὴν ὁμιλίαν του ταύτην ἀπήντησεν ὁ κ. πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ συμβουλίου ἀποδεχόμενος τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους εἶπον, ἀλλὰ κατόπιν ἀπέληξεν εἰς πρότασιν ὁμοίαν μετὰ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Δεληγεώργη· ἀποκρούει δὲ τὴν πρότασίν μου περὶ ἐπισπεύσεως τῆς συζητήσεως τῶν νομοσχεδίων, προτείνων ἀναβολὴν ἐπί τινας ἡμέρας τῆς πολιτικῆς συζητήσεως.

§27ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§28ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Ἑπομένως ἀποκρούετε τὴν ἐπίσπευσιν αὐτῶν.

§29ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἀποκρούω νὰ τυπωθῶσι καὶ νὰ διανεμηθῶσιν.

§30ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ. Εἴμεθα λοιπὸν σύμφωνοι, καὶ δὲν μοὶ ἀπολείπεται ἢ νὰ ἐπαναλάβω τὴν πρὸς τὸ προεδρεῖον σύστασιν, ὅπως ἐπισπεύσῃ τὴν τύπωσιν.

§31ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μίαν παρατήρησιν θέλω κάμει. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔκαμε λόγον μακρὸν καὶ μᾶς ἐμέμφθη, στηριζόμενος ἐπὶ ὑποθέσεων· εἰς τὴν πολιτικὴν συζήτησιν θέλει ἴδει, ὅτι ἡμεῖς ἐνηργήσαμεν σύμφωνα μὲ τὸν νόμον καὶ τὸ σύνταγμα. Ἑπομένως ἐπὶ τοῦ παρόντος πᾶσα συζήτησις περιττή.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. πρωθυπουργὸς ἐπρότεινε ν’ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος μέχρι τῆς Δευτέρας. Ἡ Βουλὴ εἶναι σύμφωνος;

§33ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐν τῷ μεταξὺ τὰ νομοσχέδια θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ.

§35ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλὴν, σύμφωνα μὲ τὴν ὑπόσχεσιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκα περὶ τῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ ποινικὴ καταδίωξις τοῦ βουλευτοῦ Γεωργακοπούλου· χθὲς εἶχον τηλεγράφημα παρὰ τοῦ εἰσαγγελέως τῶν ἐφετῶν, ὁ ὁποῖος μὲ εἰδοποιεῖ ὅτι ἐξεδόθη ἔνταλμα συλλήψεως ἐπὶ πλαστογραφίᾳ καὶ ὅτι τὴν 4 Ὀκτωβρίου ἐστάλη πρὸς τὴν μοιραρχίαν πρὸς ἐκτέλεσιν.

§36Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἠρωτήσατε καὶ περὶ τῆς ἄλλης ἐπερωτήσεως τὸν εἰσαγγελέα τῶν ἐφετῶν, ἂν ὑπάρχῃ καμμία κατηγορία τοιαύτη;

§37ΤΙΝΕΣ. Αὐτὰ εἶναι ἄσχετα.

§38Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Δὲν εἶναι καθόλου ἄσχετα.

§39Σ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐν ὀνόματι τοῦ Ζʹ τμήματος, παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ μᾶς δώσῃ, ἂν ἔχῃ, ἔκθεσιν τοῦ ἀνακριτοῦ τοῦ παρευρεθέντος κατὰ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἐκλογῆς εἰς τὸν δῆμον Ἡραίας.

§40ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν ᾗ περιπτώσει ὑπάρχει εἰς τὸ γραφεῖον τοῦ ὑπουργείου, μάλιστα.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Τὸ Εʹ τμῆμα προτείνει τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ἐκλογῆς Καλαμῶν. Ἔχει τις τὸν λόγον;

§42Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Πρέπει ὁ κ. ὑπουργὸς νὰ φέρῃ τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν εἰς τὴν Βουλήν.

§43ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ. Εἶναι ἄσχετον· ἔχεις καμμίαν ἔνστασιν κατὰ τῆς ἐκλογῆς;

§44Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι ἄσχετον διὰ σέ, ὄχι δι’ ἐμέ.

§45ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ (ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Τὸ ὑπουργεῖον δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ τίς καταδιώκεται καὶ τίς κατηγορεῖται.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς Καλαμῶν νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοί). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς καὶ νόμιμον βουλευτὴν τῆς ἐπαρχίας Καλαμῶν τὸν κ. Γ. Πεῤῥωτήν. Ἕπεται ἡ ἔκθεσις τῆς ἐκλογῆς Φθιώτιδος· τὸ τμῆμα προτείνει τὴν ἐπικύρωσιν τῆς ἐκλογῆς καὶ τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ κ. Χατζίσκου ὡς νομίμου βουλευτοῦ. Ἔχει τις τὸν λόγον; Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἔγκυρον τῆς ἐκλογῆς Φθιώτιδος παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (ἐγείρονται πολλοί). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη καὶ ἀναγνωρίζει τὸν κ. Κ. Χατζῖσκον ὡς νόμιμον βουλευτὴν Φθιώτιδος.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 11 καὶ 5 Π. Μ.