1873.05.23

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 25

Τῆς 23 Μαΐου 1873.

(Τετάρτη).

Ὥρα 10 παρὰ 25|60 Π. Μ. Μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τοῦ ὀνομαστικοῦ τῶν κυρίων βουλευτῶν καταλόγου εὑρεθείσης ἐν ἀπαρτίᾳ τῆς Βουλῆς, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως καὶ ἐπεκυρώθησαν.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸς τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου ἐθεωρήθη ἀνεπαρκῆς, προσετέθησαν καὶ ἄλλα 4 μέλη καὶ ἀντὶ 11 ἔγειναν 15· οἱ κύριοι Θάνος Κανακάρης, Ν. Παπαμιχαλόπουλος, Ι. Βαλασόπουλος καὶ Γ. Μίλησης.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Πολὺ καλά.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος πρωθυπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§4ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ (πρωθυπουργός). Ὅταν ἀνελάβαμεν, κύριοι, τὴν διοίκησιν τῶν κοινῶν, τὸ Κράτος, ὡς γνωρίζετε, εὑρίσκετο εἰς δεινὴν περιπλοκὴν μετὰ δύω μεγάλων τῆς Εὐρώπης ἐπικρατειῶν, τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Ἰταλίας. Τὸ ὑπουργεῖον ἐρειδόμενον ἐπὶ τῶν δικαίων τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐπὶ τῆς ἀμεταθέτου ἀποφάσεως τοῦ Ἡγεμόνος τοῦ νὰ ἐπιμείνῃ μέχρις ἐσχάτων ὑπὲρ τῶν δικαίων τούτων καὶ τῆς ἐθνικῆς ἀξιοπρεπείας, διεξήγαγε τὴν διεθνῆ ταύτην ἔριδα ἀβλαβῶς. Τὰ διπλωματικὰ ἔγγραφα, ἅτινα ἀντηλλάγησαν κατὰ τὴν διεθνῆ ταύτην συζήτησιν, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω εἰς τὸ προεδρεῖον (τὰ καταθέτει). Ἤδη θέλω ὑποβάλει εἰς τὸ Σῶμα νομοθετικά τινα ἔργα, τὰ ὁποῖα ἐλπίζω ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει προθύμως ἀποδεχθῆ καὶ ἐπιψηφίσει ὡς ἀφορῶντα εἰς τὴν προαγωγὴν τοῦ ἐθνικοῦ καὶ τοῦ δημοσίου πλούτου. Ὑποβάλλω ἐν πρώτοις τὰς συμβάσεις τὰς ἀφορώσας τὰς Τραπέζας. Ἡ πρώτη σύμβασις ἀφορᾷ τὴν Γεν. Πιστωτικὴν Τράπεζαν τῆς Ἑλλάδος. Τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης τὸ καταστατικὸν ὑπεγράφη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1872 πλὴν ἑνὸς ὅρου, ὅστις ἀφώρα εἰς τὴν ἄδειαν τοῦ ἐκδίδειν γραμμάτια πληρωτέα τῷ κομιστῇ καὶ εἰς τὴν ὄψιν. Ἐγένετο δὲ ἡ ἐξαίρεσις αὕτη διὰ τὸν λόγον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐφρόνει, ὅτι εἶναι ἀσυμβίβαστον πρὸς τὴν νομοθεσίαν τὸ δικαίωμα τοῦτο. Μετὰ πολλὰς ἀμφισβητήσεις μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν ἱδρυτῶν ἐπὶ τέλους οὗτοι ἀνεγνώρισαν ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ἡ συνομολόγησις τοιούτου δικαιώματος, καὶ ὅτι οὔτε κἂν δυνάμει τῶν Ἰονίων νόμων καὶ συμβάσεων τὸ δικαίωμα τοῦτο νὰ ἐξασκῆται ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τοῦ πρώην Ἰονίου κράτους δύναται. Μετά τινας συζητήσεις ἐφθάσαμεν τὴν 2 Νοεμβρίου εἰς τὴν ὑποβαλλομένην σύμβασιν, διὰ τῆς ὁποίας ἐδώκαμεν τῇ Τραπέζῃ τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκδίδειν τραπεζικὰ γραμμάτια ὑπὸ τοὺς ἑξῆς ὅρους· ά) νὰ καταβάλῃ ὁλόκληρον τὸ κεφάλαιον αὐτῆς ἐκ 14 ἑκατομμυρίων ἀντὶ τοῦ ἡμίσεως, ὅπως κατὰ τὸ καταστατικὸν εἶχε συμφωνηθῆ, βʹ.) νὰ μὴ δύναται νὰ εἰσπράττῃ τόκον ἀνώτερον τῶν 7%, καὶ γʹ.) νὰ χορηγήσῃ τῷ δημοσίῳ ἀνοικτὸν λογαριασμὸν ἐκ δραχ. 5,600,000 ἐπὶ τόκῳ κατὰ 1% κατωτέρῳ τοῦ παρ’ αὐτῆς εἰσπραττομένου. Ἡ σύστασις τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης ὑπῆρξεν ὁμολογουμένως ὠφέλιμος, διότι ἀναπλήρωσεν ἀνάγκας τῆς κοινωνίας πολλοῦ λόγου ἀξίας, χωρὶς ἡ ἐμφάνισίς της νὰ προξενήσῃ τὴν παραμικρὰν ἐλάττωσιν εἰς τὰς ἐργασίας τῶν ἄλλων τραπεζικῶν καταστημάτων. Καὶ τῳόντι ἀπὸ τῆς 1 Δεκεμβρίου, ὅτε ἐγκαθιδρύθη, μέχρι τοῦ Ἀπριλίου αἱ ἐργασίαι τῆς Τραπέζης ταύτης ἀνεβιβάσθησαν εἰς 14,700,000, ἐξ ὧν τρία ἑκατομμύρια περίπου ἀπησχόλησαν εἰς συνδρομὴν τῆς βιομηχανίας. Αἱ δὲ ἐργασίαι τῆς Ἐθνικῆς καὶ Ἰονικῆς Τραπέζης οὐ μόνον δὲν ἠλαττώθησαν, ἀλλὰ καὶ ἀνώτεραι κατὰ σύγκρισιν πρὸς τὰς τοῦ παρελθόντος παρουσιάζονται· διότι καὶ αἱ προεξοφλήσεις τῶν δύω τούτων Τραπεζῶν κατὰ τὴν πρώτην τριμηνίαν τοῦ τρέχοντος ἔτους εἶναι ἀνώτεραι ἐκείνων τοῦ παρελθόντος καὶ τὸ ποσὸν τῶν εἰς κυκλοφορίαν τραπεζικῶν γραμματίων εἶναι ἐπίσης ἀνώτερον. Ἐκ τούτων ἕπεται, ὅτι ἡ κοινωνία ᾐσθάνετο τὴν ἀνάγκην τῆς συστάσεως τοιούτου πιστωτικοῦ καταστήματος πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν αὐτῶν ἐργασιῶν, ὡς ἐκτελοῦσι καὶ τὰ ἄλλα. Ἀλλὰ περιπλέον τὸ καταστατικὸν αὐτῆς περιλαμβάνει καὶ ἐργασίας, τὰς ὁποίας αἱ δύω ἄλλαι Τράπεζαι δὲν ἐνεργοῦσι. Παρεκτὸς τούτου ἡ Πιστωτικὴ Τράπεζα τὰ μάλιστα συνετέλεσεν εἰς τὴν προσέλευσιν ξένων κεφαλαίων ἐν Ἑλλάδι, καὶ ὁ τόκος τῶν προεξοφλήσεων ὑπεβιβάσθη εἰς 7%, πρώτης τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης δούσης τὸ παράδειγμα. Ἐν τούτοις μετά τινα χρόνον ἐγένετο συνεννόησις μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν δύω Τραπεζῶν ὅπως ἡ ἀρχικὴ σύμβασις ὑποστῇ τροποποιήσεις ἄνευ βλάβης τῶν συμφερόντων τῆς κοινωνίας, τῶν συμφερόντων τοῦ δημοσίου καὶ τῶν συμφερόντων ἀμφοτέρων τῶν Τραπεζῶν. Πρὸς τοῦτο, μετὰ πολλὰς συζητήσεις, συνωμολογήθησαν δύω ἕτεραι συμβάσεις. Καὶ τὰς τρεῖς δὲ ταύτας εἰσάγομεν ὡσεὶ μίαν σύμβασιν, διότι τοιαύτη εἶναι ἡ μεταξύ μας συνεννόησις, καὶ διότι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ χωριστὰ ἡ μία τῆς ἄλλης. Διὰ τῶν τροποποιήσεων τούτων περιορίζεται τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης τὸ δικαίωμα τοῦ ἐκδίδειν τραπεζικὰ γραμμάτια μόνον ἐντὸς τοῦ πρώην Ἰονίου κράτους, ἀποκλειομένης πάσης ἄλλης Τραπέζης πλὴν τῆς Ἰονικῆς. Τῆς δὲ Ἐθνικῆς Τραπέζης τὸ προνόμιον, ὅπερ κατὰ τοὺς κειμένους νόμους εἶχε, τοῦ ἐκδίδειν τραπεζικὰ γραμμάτια εἰς ὅσας ἐπαρχίας ἤθελε συστήσει ὑποκαταστήματα, ἠσφαλίσθη ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ συστήσῃ ἐντὸς 2 ἢ 3 μηνῶν 22 ὑποκαταστήματα ἐκτὸς τῶν ἐν Ἑπτανήσῳ. Περιπλέον ὁ κατὰ τὴν πρώτην σύμβασιν τῆς 2 9βρίου 1872 ἀνοικτὸς λογαριασμὸς τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ δραχ. 5,600,000 ἀνεβιβάσθη εἰς 7,360,000. Ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα προσέτι ἐδέχθη τὴν ἐξόφλησίν τινων χρεῶν, ἅπερ τὸ δημόσιον ὤφειλε πρὸς αὐτήν. Ἀποτέλεσμα δὲ τούτου ὑπῆρξεν, ὅτι αἱ ἐκ τοῦ δανείου τῶν 9 ἑκατομμυρίων φράγκων εἰς χεῖρας τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ὑπάρχουσαι ὁμολογίαι ἐκ δραχ. 6,489,840, δι’ ἃς τὸ δημόσιον ἐπλήρωνεν 9,5%, ἐξωφλήθησαν διὰ χρημάτων πρὸς 6%, καὶ ὅτι τρία ἕτερα δάνεια ἐκ δρ. 3,800,000, διὰ τὰ ὁποῖα ἐπλήρωνε τὸ δημόσιον τόκον 8%, μετετράπησαν εἰς ἓν δάνειον πρὸς 7%. Αὐτοί, κύριοι, εἶναι οἱ κυριώτεροι ὅροι, τοὺς ὁποίους θέλετε ἀπαντήσει εἰς τὰς τρεῖς συμβάσεις, καὶ ἐλπίζω ὅτι θέλετε θεωρήσει λίαν ὠφελίμους καὶ θέλετε σπεύσει νὰ ἀποδεχθῆτε. Πρὸς σύστασιν ἑτέρας Τραπέζης, τῆς «τῆς Κτηματικῆς Πίστεως» ὑποβάλλω ἑτέραν σύμβασιν, συνομολογηθεῖσαν πρὸ πολλοῦ. Ἡ σύστασις ταύτης ἐπιζητεῖται ἐνθέρμως ἀπὸ τὰς ἐπαρχίας, ὡς γνωρίζετε, ὅπερ εἶναι λίαν φυσικὸν εἰς τόπον, τοῦ ὁποίου τὰ 47 ἑκατοστὰ τοῦ πληθυσμοῦ ἀνήκουσιν εἰς τὴν γεωργικὴν τάξιν· διότι πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν ἀναγκῶν αὐτῆς δὲν ὑπάρχει εἰμὴ ἓν μόνον πιστωτικὸν ἵδρυμα, ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα. Ταύτης ὁ κυριώτερος προορισμὸς ὑπῆρξε, κατὰ τὸ καταστατικόν, τὸ δανείζειν ἐπὶ ὑποθήκῃ· καὶ τῳόντι κατὰ τὴν πρώτην ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν της εἰς ὑποθήκας ἀπησχόλησε τὸ μέγιστον μέρος τῶν κεφαλαίων της· καὶ οἱ μετ’ ἔπειτα δὲ καταστατικοὶ αὐτῆς νόμοι διετήρησαν τοῦτον τὸν χαρακτῆρα αὐτῆς καὶ σκοπόν. Ἀλλ’ ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα, τῆς ὁποίας αἱ πρὸς τὴν κοινωνίαν ἐκδουλεύσεις ὑπῆρξαν μεγάλαι καὶ ἥτις τόσον ἐντίμως εἰργάσθη καὶ τόσον ἀξιοπρεπῶς ἀντεπροσώπευσε τὴν πίστιν τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ ἐξωτερικόν, ἡ Ἐθνικὴ Τάπεζα, μόνη οὖσα ἐν Ἑλλάδι, ὤφειλε νὰ ἱκανοποιήσῃ ὅλας τὰς ἀνάγκας τῆς κοινωνίας, καὶ ἑπομένως δὲν ἠδύνατο νὰ ᾖναι ἀφωσιωμένη μέχρι τέλους εἰς τὸ δανείζειν ἐπὶ ὑποθήκῃ. Ἐν τούτοις ἡ κοινωνία ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην τῆς ἐργασίας ταύτης καὶ αἱ ἀποδείξεις εἶναι πολλαί. Ἀρκεῖ νὰ σᾶς μνημονεύσω, ὅτι καί τοι ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἔπαυσε πρὸ πολλοῦ νὰ δίδῃ ἐπὶ ὑποθήκῃ δάνεια, μόλα ταῦτα ὑπάρχουσιν ἐκκρεμεῖς εἰς τὰ γραφεῖα αὐτῆς αἰτήσεις ὑπὲρ τὰ 8 ἢ 8½ ἑκατομμύρια. Ἐνῷ δὲ παρατηρεῖται αὔξησις πολλοῦ λόγου ἀξία καὶ πολλαπλασιασμὸς τῶν ἄλλων ἐργασιῶν τῆς Τραπέζης κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ μάλιστα κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη, ἀπ’ ἐναντίας αἱ ἐργασίαι τοῦ ἐπὶ ὑποθήκῃ δανείζειν μένουσι στάσιμοι. Οὕτω, τὸ σύνολον τῶν προεξοφλητικῶν ἐργασιῶν τῆς Τραπέζης καθ’ ὅλον τὸ 1869 ἀναβαίνει εἰς 49 ἑκατομμύρια, νομίζω, καὶ κατ’ ἔτος προβαῖνον εἰς αὔξησιν ἔφθασε κατὰ τὸ 1872 εἰς 98 ἑκατομμύρια· ἀλλὰ τὰ ἐπὶ ὑποθήκῃ δάνεια περιεστράφησαν μεταξὺ τῶν 8 καὶ 9 ἑκατομμυρίων, ἦσαν δηλονότι 9 τότε καὶ εἶναι 8 περίπου σήμερον. Κατὰ δὲ τὸν τελευταῖον ἰσολογισμὸν τῆς Τραπέζης τοῦ 1872 παρατηρεῖται ὅτι αἱ ἐν γένει ἐργασίαι αὐτῆς ἀπησχόλησαν κεφάλαιον 63 ἑκατομμυρίων· ἐν τούτοις αἱ παντὸς εἴδους ἐπὶ ὑποθήκῃ καὶ ἐνεχύρῳ χορηγήσεις αὐτῆς περιορίζονται εἰς 27 ἑκατομμύρια καὶ εἰς ταῦτα περιλαμβάνονται 4½ ἑκατομμύρια πρὸς τὸ δημόσιον καὶ 15 ἑκατομμύρια εἰς ἀνοικτοὺς λογαριασμούς, οἱ ὁποῖοι συνομολογοῦνται ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον χάριν τῆς ἐμπορίας. Ἐξετάζοντες τὴν σύμβασιν, τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις συνωμολόγησε περὶ συστάσεως Κτηματικῆς Τραπέζης, θέλετε ἰδεῖ τὰς βάσεις αὐτῆς. Ὀλίγα δέ τινα ἀναγκάζομαι ν’ ἀναφέρω κατὰ τὴν εἰσαγωγὴν τῆς συμβάσεως ταύτης. Ὡς γνωρίζετε, αἱ τράπεζαι τῆς κτηματικῆς πίστεως δανείζουσι οὐχὶ τοῖς μετρητοῖς, ἀλλὰ διὰ κτηματογράφων. Ἀφοῦ θέσωσιν εἰς κυκλοφορίαν ποσόν τι χρηματικὸν ἐν ἀρχῇ, μετέπειτα ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ἐκδίδωσιν ὁμολογίας ὀνομαζομένας κτηματικὰς καὶ στηριζομένας εἰς τὰς ὑποθήκας, τὰς ὁποίας διὰ τοῦ χρηματικοῦ τούτου ποσοῦ συνωμολόγησαν· ἔκτοτε δὲ παύει πᾶσα τοῖς μετρητοῖς συνωμολόγησις δανείου, γίνονται δὲ εἰς τὸ ἑξῆς τὰ δάνεια διὰ κτηματογράφων· καθ’ ὅσον δὲ προστίθενται νέα δάνεια γινόμενα διὰ τῶν κτηματικῶν τούτων ὁμολογιῶν, προστίθενται καὶ νέα κτηματόγραφα ἀντιπροσωπεύοντα τῶν νέων τούτων δανείων τὰς ὑποθήκας. Ἡ κυβέρνησις ἐσκέφθη ὡρίμως τὸν μηχανισμὸν τοῦτον καὶ ἐθεώρησεν αὐτὸν οὐχὶ ἀζήμιον ἐν Ἑλλάδι πρὸ πάντων ἔνθα οἰκονομικὸς ὀργανισμὸς τῆς κοινωνίας δὲν ὑπάρχει ὡς εἰς τὰς γηραιὰς ἐπικρατείας, αἱ δὲ οἰκονομικαὶ ἰδέαι τοῦ νεωτέρου πολιτισμοῦ εἰσὶν ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν ἀτελεῖς, αἱ δὲ ἀνάγκαι εἶναι πολλαί, τὰ δὲ κεφάλαια ὀλίγα καὶ ἐπιζήτητα, καὶ ἑπομένως ἡ ἐκ πάντων τούτων ἐπίδρασις ἐπὶ τῶν χρηματικῶν δοσοληψιῶν τοῦ κοινοῦ οὐχὶ ἀκίνδυνος. Ὁ δανειζόμενος ὁμολογουμένως πιέζεται ὑπό τινος χρηματικῆς ἀνάγκης, ὅταν προσέρχεται εἰς τὴν Τράπεζαν καὶ λαμβάνῃ κτηματόγραφον. Τοῦ κτηματογράφου τούτου φυσικῷ τῷ λόγῳ θὰ ἐπιζητήσῃ τὴν ἐξαργύρωσιν, ἡ δὲ ἐξαργύρωσις θέλει ὑποτιμήσει τὸ κτηματόγραφον, καὶ τοιουτοτρόπως ὁ δανεισθεὶς διὰ κτηματογράφου πλὴν τῶν τόκων, τοὺς ὁποίους θέλει πληρώσει εἰς τὴν Τράπεζαν, θέλει βαρυνθῇ καὶ μὲ τὴν προεξόφλησιν, τὴν ὁποίαν θέλει πληρώσει πρὸς τὸν προμηθεύοντα αὐτῷ τὰ χρήματα ὧν ἔχει ἀνάγκην· ὁ δὲ βαθμὸς τῆς τοῦ κτηματογράφου ὑποτιμήσεως κατὰ τὴν προεξόφλησιν ταύτην ἐξαρτᾶται ἐκ πολλῶν περιστάσεων. Ὅθεν ἡ Κυβέρνησις ἐπέμεινε κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις καὶ κατέστησεν ὅρον παραδοχῆς τῆς συμβάσεως, τὸ νὰ δανείζῃ ἡ Τράπεζα τοῖς μετρητοῖς, νὰ κρατῇ δὲ αὐτὴ τὰ κτηματόγραφα διὰ νὰ δύναται νὰ τὰ πραγματεύεται συστηματικῶς καὶ καταλλήλως, ἀποφεύγουσα τὴν ἔκπτωσιν αὐτῶν, ἥτις ἤθελεν εἶσθαι ἡ ἄμεσος συνέπεια τῆς παρὰ πολλῶν ἐν ἀνάγκαις διατελούντων διαπραγματεύσεως τῶν κτηματογράφων τούτων. Πρὸς τὸν σκοπὸν δὲ αὐτὸν ἐχορηγήσαμεν εἰς τὴν Κτηματικὴν Τράπεζαν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκδίδῃ ὁμολογίας δευτέρας σειρᾶς, αἱ ὁποῖαι δὲν ἀντιπροσωπεύουσιν ὑποθήκας, ἀλλὰ χρησιμεύουσιν αὐτῇ τῇ ἰδίᾳ διὰ νὰ δανεισθῇ. Τὸ δανείζεσθαι εἶναι παρακολούθημα τοῦ δανείζειν εἰς τὰ καταστήματα τῶν Τραπεζῶν· ἑπομένως ἐπετράπη εἰς αὐτὴν μία ἐργασία ὁμογενὴς, ἥτις ἐξησφαλίσθη διὰ πολλῶν διατάξεων, τὰς ὁποίας θέλετε ἀναγνώσει ἐν τῇ συμβάσει, καὶ ἧς πᾶσα κατάχρησις ἐνδεχομένη ἀπετράπη. Τοιουτοτρόπως ἡ Τράπεζα θέλει δανείζεται διὰ τῶν ὁμολογιῶν τῆς πρώτης σειρᾶς χρήματα, ἅπερ θέλει δανείζει εἰς τὸ κοινὸν χωρὶς νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ κάμνῃ χρῆσιν τῶν χρημάτων τούτων πρὸς ἄλλον σκοπὸν εἰμὴ πρὸς δανεισμὸν ἐπὶ ὑποθήκῃ. Οὕτως οἱ πιστωταὶ θέλουσιν ἔχει εἰς ἐξασφάλισίν των, πλὴν τῆς πίστεως τῆς Τραπέζης, τὰ χρήματα τοῦ ταμείου αὐτῆς καὶ τὰς ὑποθήκας, εἰς τὰς ὁποίας θέλουν κατόπιν τὰ χρήματα ταῦτα συμφώνως πρὸς τὸν προορισμόν των μετατραπῆ· θὰ ἔχωσι δὲ προσέτι εἰς ἀσφάλειαν τὰς λοιπὰς ἀξίας τῶν ἄλλων τῆς Τραπέζης ἐργασιῶν ἤτοι τῶν προεξοφλήσεων κλπ. Ὁ δανειζόμενος δὲν θέλει ἔχει τὴν φροντίδα νὰ προμηθευθῇ μετὰ τὸ δάνειον χρήματα, πωλῶν τὰ κτηματόγραφά του, διότι προσερχόμενος εἰς τὴν Τράπεζαν νὰ δανεισθῇ δὲν θὰ λαμβάνῃ κτηματόγραφα ἀλλὰ χρήματα τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην. Διὰ τῆς συμβάσεως ταύτης συνωμολογήθη προσέτι ἡ ὑποχρέωσις νὰ δανείζῃ ἡ Τράπεζα εἰδικῶς τὴν μικρὰν τάξιν τῶν γεωργῶν. Ὡς μικρὰν τάξιν ἐθεωρήσαμεν τὴν δανειζομένην μεταξὺ 300 καὶ 2,000 δραχμῶν· ὅθεν ἡ Τράπεζα ὑπεχρεώθη νὰ διαθέτῃ τὸ δέκατον τῶν δανείων αὑτῆς εἰς ποσὰ 300 κατ’ ἐλάχιστον καὶ 2,000 δραχμῶν κατ’ ἀνώτατον ὅρον. Ἂν δὲ ἡ διάταξις αὕτη θέλῃ ὑπάρξει ὠφέλιμος, ὑμεῖς οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν ἐπαρχιῶν κάλλιστα τὸ γνωρίζετε· διότι παρ’ ἡμῖν ὅπου τὰ χρήματα εἶναι τόσον σπάνια, μάλιστα εἴς τινας ἐπαρχίας ἴσως ὄχι τὰς ἀφορωτέρας, οἱ γεωργοὶ ἀναγκάζονται νὰ προστοιχίζουσι τὰ μέλλοντα εἰσοδήματα ἐπὶ ὅροις βαρυτάτοις. Ἐκ τούτου μαραίνεται ὁ ζῆλος, ὀπισθοδρομεῖ ἡ γεωργία καὶ καταστρέφεται πᾶσα πρόσοδος ἐκ τῆς ἐργασίας καὶ τῆς γονιμότητος τῶν γαιῶν προερχομένη ἐν εὐτυχίαις. Ἀνέλαβε δὲ προσέτι τὴν ὑποχρέωσιν ἡ Τράπεζα νὰ δανείζῃ πρὸς τοὺς δήμους, πρὸς τὰς ἐπαρχίας καὶ πρὸς τοὺς Νομούς. Τὴν Τράπεζαν ταύτην, ὡς θέλετε παρατηρήσει, συνιστῶσιν ὅλοι, δύναμαι νὰ εἴπω, οἱ σπουδαιότατοι ἐμπορικοὶ καὶ τραπεζικοὶ οἶκοι τῆς ἀνατολῆς· προσελήφθησαν δὲ συγχρόνως καὶ ἐκ τῶν ἐνταῦθα Τραπεζῶν ἡ Ἐθνικὴ καὶ ἡ Πιστωτική· ὥστε δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία ὅτι ἡ Τράπεζα θέλει συστηθῆ, καὶ θέλει ἔχει ἄφθονα τὰ μέσα καὶ ἀρίστην τὴν διοίκησιν.

§5ΖΩΧΙΟΣ. Μὲ ποῖον τόκον;

§6ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. 8% καὶ 1 προμηθείας 9. Αὐτὸς ἦτον ὁ ὅρος τοῦ τόκου, ὑπὸ τὸν ὁποῖον συνωμολογήθη καὶ ἡ σύμβασις τῆς Κτηματικῆς Τραπέζης τὸ 1864, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐπέτρεψε τότε τὰ δάνεια νὰ γίνωνται διὰ κτηματογράφων. Προσθέτω δὲ καὶ τοῦτο, λαμβάνων ἀφορμὴν ἐκ τῆς ἐρωτήσεως ἡ ὁποία μοὶ ἐγένετο, ὅτι ἀπενεμήθη τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς δανειζομένους νὰ προπληρόνωσι τὸ δάνειον πρὸ τῆς λήξεως τῆς προθεσμίας οὐ μόνον τοῖς μετρητοῖς, ἀλλὰ καὶ διὰ κτηματογράφων ἐνῷ ἐδανείσθησαν τοῖς μετρητοῖς. Ὅσοι ὀλίγην τριβὴν ἔχουσιν εἰς τὰς τραπεζικὰς ἐργασίας δύνανται νὰ ἐννοήσωσιν ὁποῖον εἶναι τὸ πλεονέκτημα τῆς διατάξεως ταύτης. Ἄλλως τε, παρατηρῶ ὅτι ὁ τόκος, εἰς μὲν τοὺς τόπους ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους οὐδεὶς ἀνταγωνισμὸς δύναται νὰ ὑπάρξῃ, δύναται νὰ ᾖναι ὑψωμένος κατὰ τὴν βούλησιν τοῦ τραπεζίτου, εἰς δὲ τοὺς τόπους, εἰς τοὺς ὁποίους ὑπάρχει ἀνταγωνισμὸς Τραπεζῶν, ὁ τόκος δὲν ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς βουλήσεως ταύτης, ἀλλὰ παραλλάσσει πάντοτε καὶ ἐκπίπτει. Αἱ δὲ συμβάσεις, ὅσας ὑπέβαλα καὶ ὅσας ἄλλας ὁ χρόνος τοιαύτας παρουσιάσει, καὶ τὸν συναγωνισμὸν γενῶσι καὶ τὸν τόκον ἐλαττοῦσιν· ὥστε οὔτε ἡ Κτηματικὴ Τράπεζα θὰ μείνῃ ἀνεπηρέαστος ἐκ τοῦ συναγωνισμοῦ. Ἤδη εἰσάγω νομοσχέδιον περὶ ὁδοποιΐας. Τὰ μέσα τῆς συγκοινωνίας, ὡς γνωρίζετε, ὑπάρχουσιν ἐλλειπῆ εἰς τὴν ἡμετέραν πατρίδα. Ἡ συγκοινωνία, αἱ ἀνταλλαγαὶ τῶν προϊόντων, ἡ ὑπηρεσία πάσης βιομηχανίας καὶ πάσης ἐμπορίας γίνεται παρ’ ἡμῖν, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, διὰ τῶν ἵππων καὶ τῶν ἡμιόνων, διότι ὀλίγοι εἶναι οἱ τόποι εἰς τοὺς ὁποίους ταῦτα πάντα ἐκτελοῦνται δι’ ἁμαξῶν. Ἡ κατάστασις αὕτη ἐπιδρᾷ εἰς σύμπασαν τὴν ἐθνικὴν παραγωγὴν καὶ κρατεῖ αὐτὴν εἰς μαρασμόν· τὰ προϊόντα δὲν δύνανται νὰ μεταβληθῶσιν εἰς ἐμπορεύματα μεταφερόμενα ὑπὸ ὅρους συμφέροντας ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει δι’ αὐτὰ διέξοδος· τὸν φυσικὸν πλοῦτον δὲν δυνάμεθα νὰ μεταλλευθῶμεν ἕνεκα τῶν μεγάλων ἀποστάσεων, καὶ τῆς δυσκολίας τῆς μεταφορᾶς· ἡ βιομηχανία δὲν δύναται νὰ ἀναπτυχθῇ, δυσκόλως ποριζομένη τὴν πρώτην ὕλην καὶ τὰ ἔργα αὑτῆς ἀνταλλάσουσα. Ἐπὶ τέλους καὶ αὐτὴ ἡ δημόσιος ἀσφάλεια ἰσχυρῶς ἐπηρεάζεται ἐκ τῆς ἐλλείψεως τῶν μέσων τούτων. Διὰ τοῦτο αἱ κοινωνίαι πρὸ πολλοῦ προέταξαν πάσης ἄλλης ἀνάγκης τὴν τῆς συγκοινωνίας, καὶ πᾶσαν θυσίαν ἐπροτίμησαν τῆς καταστάσεως ἐν ᾗ ἡμεῖς διατελοῦμεν. Γνωρίζετε, ὅτι ἀπ’ ἀρχῆς τῆς συστάσεως τοῦ Βασιλείου ἐξεδόθη περὶ ὁδοποιΐας Διάταγμα καὶ κατόπιν ἐγένετο Νόμος τὸ 1852 περὶ τοῦ αὐτοῦ θέματος. Τὸ σύστημα ἐκεῖνο ἀπέτυχεν καὶ δι’ ἄλλους λόγους καὶ διὰ τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν εὑρίσκετο ἡ διοίκησις τοῦ τόπου, καὶ διότι τὸ σύστημα περιεῖχεν ἐν ἑαυτῷ ῥιζικὰ ἐλαττώματα, καθ’ ὅσον ἀφ’ ἑνὸς ἐπέβαλλε τὴν προσωπικὴν ἐργασίαν εἰς τοὺς κατοίκους, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὰ τεχνικὰ ἔργα εἰς τοὺς δήμους καὶ τὰς ἐπαρχίας πλὴν τῶν σχεδιογραφήσεων, ἅτινα μόνα ἀνεδέχετο τὸ Δημόσιον. Ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο κατεσκευάσθησαν ἀπὸ τοῦ 1833 ἕως τοῦ 1867 ἔτους 430 χιλιόμετρα ὁδῶν ἐθνικῶν, ἐπαρχιακῶν καὶ δημοτικῶν, ὅπερ ἀναλογεῖ εἰς 12 χιλιόμετρα κατ’ ἔτος. Κατόπιν τῷ 1867 ἐγένετο ὁ γνωστὸς Νόμος περὶ ὁδοποιΐας, ὁ ὁποῖος ὅμως δὲν εὐδοκίμησε καθ’ ὅλα· διότι πλὴν τῶν ἄλλων ἔχει τὸ ἐλάττωμα ὅτι ὑπὸ τὸ κράτος αὐτοῦ δὲν δύνανται εἰμὴ μετὰ μακρὰν πάροδον ἐτῶν νὰ κατασκευασθῶσιν ὁδοὶ ἐπαρχιακαὶ καὶ δημοτικαί, τὸ δὲ χορηγούμενον εἰς τὴν ἐθνικὴν ὁδοποιΐαν ποσὸν εἶναι ἐλάχιστον σχετικῶς πρὸς τὰς ἀνάγκας αὐτῆς, καὶ ἕνεκα τούτου τὸ ταμεῖον τῆς ἐθνικῆς ὁδοποιΐας ἠναγκάσθη νὰ δανεισθῇ καὶ νὰ λάβῃ τὰ χρήματα τοῦ ἐπαρχιακοῦ καὶ δημοτικοῦ. Καὶ πάλιν λοιπὸν τὰ ἔργα τῆς ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο γενομένης ὁδοποιΐας εἶναι ἐλάχιστα, διότι ἀπὸ τὸ 1867 κατεσκευάσθησαν 205 χιλιόμετρα ἐθνικῶν, ἐπαρχιακῶν καὶ δημοτικῶν ὁδῶν, ἤτοι 41 χιλιόμετρα κατ’ ἔτος. Χρεωστοῦμεν δὲ νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ ἡμετέρου Βασιλείου, δηλ. εἰς διάστημα 40 ἐτῶν, νὰ κατασκευασθῶσιν 605 χιλιόμετρα ὁδῶν, εἶναι ἔλλειψις καὶ ἄρνησις πάσης προόδου. Τὸ νὰ δαπανήσωμεν δὲ εἰς τὸ διάστημα τοῦτο 5,636,000 δρ. διὰ τὴν ὁδοποιΐαν ἐνῷ τὸ Κράτος ἐδαπάνησεν 793,000,000 δρ. εἰς τὰς ἄλλας αὐτοῦ ἀνάγκας, εἶναι ἐκ μέρους ἡμῶν ἀσύγγνωστον σφάλμα, διότι οὐδὲν ἕτερον μέσον ὅσον ἡ κοινωνία προάγει τὸν πλοῦτον τῶν ἐθνῶν. Τοῦ ὑποβαλλομένου νομοσχεδίου σκοπὸς εἶναι νὰ κατασκευασθῶσιν ἐντὸς δεκαετίας 3,000 χιλιόμετρα ὁδῶν δηλ. πεντάκις πλειότερα, ἀφ’ ὅ,τι κατεσκευάσθησαν εἰς 40 ἔτη. Τὸ ἔργον θέλει ἐκτεθῆ εἰς μειοδοσίαν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὅρων, οὓς τὸ νομοσχέδιον περιλαμβάνει καὶ οἱ ὁποῖοι ἐμελετήθησαν ὑπὸ τῶν παρ’ ἡμῖν ἀρίστων τῆς τέχνης ταύτης. Θέλει ἐκτεθῆ δὲ εἰς μειοδοσίαν ἔν τε τῇ Ἑλλάδι καὶ τῇ ἀλλοδαπῇ. Προετιμήθη δὲ ἡ παραχώρησις ὁλοκλήρου τοῦ ἔργου εἰς μίαν μόνην ἑταιρίαν, εἰς ἐκείνην ἥτις ἤθελεν ἐπινοήσει τὸν καταλληλότερον ὀργανισμὸν τῆς ἐπιχειρήσεως ὅπως προτείνῃ τοὺς μᾶλλον συμφέροντας ὅρους εἰς τὸ δημόσιον, διότι ἡ συγκέντρωσις τῶν μεγάλων ἐπιχειρήσεων εἰς χεῖρας ἑνὸς ἕνεκα τῶν ὠφελειῶν, τὰς ὁποίας ἡ μακρὰ διάρκεια καὶ τὸ ὅλον ἀντίτιμον τῶν ἔργων παρουσιάζει, δίδει τὴν εὐκολίαν εἰς τὸν ἕνα νὰ προσφέρῃ συμφερωτέρους ἡμῖν ὅρους. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον, εἰς τὸν ἐργολάβον προσφέρονται ὡς προκαταβολὴ 2,000,000 δραχμαί, αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουσιν ἤδη, διότι κατὰ τὸν νόμον περὶ ὁδοποιΐας τὰ εἰσπραττόμενα χρήματα δὲν δύνανται νὰ δαπανηθῶσιν εἰμὴ δι’ ἕκαστον δῆμον καὶ δι’ ἑκάστην ἐπαρχίαν δι’ ἣν εἰσεπράχθησαν· ὑπάρχει δὲ τὸ ποσὸν τοῦτο ἀδιάθετον, διότι οἱ δῆμοι καὶ αἱ ἐπαρχίαι δὲν δύνανται νὰ ποιήσωσι χρῆσιν αὐτῶν ἕνεκα τῆς μηδαμινότητος τῶν ποσῶν. Ἡ προκαταβολὴ αὕτη θέλει δοθῆ μετὰ τὴν ἐγκατάστασιν τοῦ ἐργολάβου καὶ ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν ἐντὸς τῆς πρώτης τριμηνίας. Ἡ προκαταβολὴ ἐθεωρήθη ἀναγκαία, πρῶτον μὲν, διότι ἀτόκως προσφερομένη (καθόσον καὶ τὴν σήμερον τόκον δὲν παρέχει) εἰς τὸν ἐργολάβον, θέλει ἐπενεργήσει ἐπὶ τῆς προσφορᾶς ἐν τῇ δημοπρασίᾳ, διότι οἱ συναγωνιζόμενοι θέλουσιν ἔχει ὑπ’ ὄψιν τὴν εὐκολίαν ταύτην· δεύτερον δὲ, διότι κατὰ τὸ σύστημα τοῦ νομοσχεδίου, ὁ ἐργολάβος δὲν λαμβάνει ἑκάστου εἴδους ὁδοποιΐας τὸ ἀντίτιμον, ἀλλὰ μόνον τὸν μέσον ὅρον τῆς τιμῆς τῶν τριῶν εἰδῶν τῆς ὁδοποιΐας, ἐθνικῆς, ἐπαρχιακῆς καὶ δημοτικῆς, ἥτις δὲν εἶναι ἴση. Ἑπομένως ὁ ἐργολάβος θέλει ἐκτελέσει κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη, καθ’ ἃ θέλουσιν ἐκτελεσθῆ τὰ δαπανηρότερα ἤτοι ἡ ἐθνικὴ καὶ ἐπαρχιακὴ ὁδοποιΐα, ἔργα ἀνωτέρας ἀξίας, ἀφ’ ὅ,τι θέλει πληρόνεσθαι παρὰ τοῦ δημοσίου ταμείου. Εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο προσεπάθησα νὰ διατηρήσω, ὅσον εἶναι δυνατὸν, τὸ πνεῦμα τῆς ἰσότητος, τὸ ὁποῖον ἐπικρατεῖ καὶ πρέπει νὰ ἐπικρατῇ ἐπὶ ὁδοποιΐας· ἑπομένως καθιεροῦται διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἡ ἀρχὴ ὅτι τὰ τῆς ὁδοποιΐας ἔργα θέλουσι γίνεσθαι εἰς ἑκάστην ἐπαρχίαν καὶ ἕκαστον δῆμον, ἀναλόγως τῆς σημερινῆς αὐτοῦ εἰσφορᾶς εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας. Ἡ δὲ διανομὴ θέλει γίνεσθαι ὑπὸ συμβουλίου ἀντιπροσωπεύοντος τὰς ἐπαρχίας. Τὸ συμβούλιον τοῦτο συγκροτεῖται ἐκ δύο μελῶν ἑκάστου ἐπαρχιακοῦ συμβουλίου ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ νομάρχου. Ἐξαιρεῖται ἡ ἐθνικὴ ὁδοποιΐα ὡς μὴ ὑπαγομένη εἰς τοὺς κανόνας τούτους, ἀλλ’ εἰς τὴν ἐπιῤῥοὴν γενικωτέρων λόγων καὶ συμφερόντων. Μία διάταξις εἰδικὴ ἀφορᾷ τοὺς νομοὺς τῆς Ἑπτανήσου. Εἰς τὴν Ἑπτάνησον, κύριοι, ὑπάρχουσιν ἤδη πολλὰ ἔργα ὁδοποιΐας τετελεσμένα καὶ ἡ ἀνάγκη δὲν εἶναι τοσοῦτον κατεπείγουσα ὡς ἐν τῷ λοιπῷ κράτει. Ἀλλὰ, δυνάμει τῆς ἀρχῆς τῆς ἰσότητος, δὲν ἐνόμισεν ἡ κυβέρνησις, ὅτι ἡ Ἑπτάνησος ὤφειλε νὰ συνεισφέρῃ διὰ τὴν ὁδοποιΐαν τοῦ ἄλλου κράτους. Διὰ τοῦ νόμου τούτου τὰ συνεισφερόμενα ὑπὸ τῆς Ἑπτανήσου διατίθενται ἀποκλειστικῶς δι’ αὐτήν. Ἐν ταύτῃ ἑπομένως θέλουσι γείνει ἐπίσης ὅσα ἔργα ὁδοποιΐας θεωρηθῶσιν ἀναγκαῖα. Ἀλλὰ προσέτι δὲν θὰ βαρύνεται ἡ Ἑπτάνησος ὑπὸ τῶν διοδίων, ἀλλὰ τὰ διόδια θέλουν πληρόνεσθαι ἐκ τῆς διὰ τὴν ὁδοποιΐαν εἰσφορᾶς αὐτῆς. Προσέτι δὲ εἰς τὴν Ἑπτάνησον ἐπιτρέπεται κατ’ ἐξαίρεσιν νὰ γίνωνται ἕτερα ἔργα κοινοφελῆ, οἷον λιμενικὰ, ἐκ τῶν ἐκ τῆς ὁδοποιΐας χρημάτων, ἅτινα ἤθελον κριθῆ ἀναγκαῖα. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο αὐξάνει τοὺς πόρους τῆς ὁδοποιΐας καὶ πρὸς τοῦτο προστίθεται ποσοστόν τι εἰς τοὺς ὑπάρχοντας φόρους. Ἡ εἰσφορὰ αὕτη ἀποκλειστικῶς προσφέρεται διὰ τὴν ὁδοποιΐαν καὶ δὲν θέλει ληφθῆ εἰμὴ μετὰ τὴν κατακύρωσιν τῆς ἐργολαβίας, καὶ ἑπομένως ἀπὸ τοῦ πρώτου ἔτους τῶν ἐργασιῶν. Ἐνομίσαμεν ὅτι προθύμως ὁ λαὸς θέλει δεχθῆ τὴν μικρὰν ταύτην αὔξησιν πρὸς ἀπόκτησιν τοῦ μεγάλου τούτου ἀγαθοῦ. Δὲν ἐθεωρήσαμεν δὲ θυσίαν τὴν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον γινομένην ὑπὸ τοῦ λαοῦ συνεισφορὰν, διότι θέλει ἀνταποδοθῆ ἐντὸς ὀλίγου εἰς αὐτὸν πολὺ πλουσιωτέρα. Ἐσυλλογίσθημεν δὲ ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἀφροσύνη ἐκ μέρους τῶν ὁπωσδήποτε συμπραττόντων εἰς τὴν κυβέρνησιν τοῦ τόπου, νὰ προβλέπωμεν περὶ πασῶν τῶν λοιπῶν ἀναγκῶν αὐτοῦ, ν’ ἀμελῶμεν δὲ ταύτην· σκεφθέντες δὲ μετὰ πολλῆς ἐπιμελείας τὸ ὑπάρχον σύστημα τῆς ὁδοποιΐας καθὼς ἐπίσης τοὺς διαφόρους οἰκονομικοὺς συνδυασμοὺς πρὸς προμήθειαν τῶν ἀπαιτουμένων κεφαλαίων, ἐπείσθημεν, ὅτι τὸ κάλλιστον μέσον εἶναι τὰ ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου καθιερούμενον, τῆς αὐξήσεως κατά τι ποσοστὸν τῶν ὑπαρχόντων φόρων. Ἐὰν ἤθελε τὸ κράτος δανεισθῆ, κατ’ ἐλάχιστον ὅρον ἤθελομεν δαπανήσει τὸ διπλάσιον τῆς ἀξίας ἑκάστου χιλιομέτρου· ἐὰν φέρ’ εἰπεῖν τὸ χιλιόμετρον τῆς ἐθνικῆς ὁδοῦ ἤθελεν ἔχει ἀξίαν 15,000 δραχμῶν, ἠθέλαμεν δανειζόμενοι δαπανήσει 30,000· ἐκτὸς τούτου οἱ ὑπάρχοντες πόροι τῆς ὁδοποιΐας οὐδὲ κἂν ἀρκοῦσι πρὸς πληρωμὴν τοῦ τόκου καὶ τοῦ χρεωλυσίου, καὶ περιπλέον ἡ ἐξόφλησις ἤθελε γείνει ἐντὸς 30ετίας κατ’ ἐλάχιστον ὅρον. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ πόρων· ἐὰν δὲ πρὸς κατασκευὴν τῶν τρισχιλίων χιλιομέτρων ὁδῶν ἠθέλαμεν ἐμμείνει εἰς τὸ ὑπάρχον σύστημα τῆς ὁδοποιΐας, αἱ ὁδοὶ αὗται ἤθελον κατασκευασθῆ μετὰ παρέλευσιν 77 ἐτῶν. Μεταβαίνω ἤδη εἰς τὴν ὑποβολὴν τῶν συμβάσεων περὶ σιδηροδρόμων. Οἱ σιδηρόδρομοι, ὡς γνωρίζετε, ἔχουσιν ὅλα τὰ πλεονεκτήματα τῶν ὁδῶν, ἤτοι πολλαπλασιάζουσι τὴν συγκοινωνίαν, πρὸς δὲ τούτῳ ἔχουσι τὴν ταχύτητα καὶ τὴν ἐλάττωσιν τῶν τιμῶν ὡς κύριον πλεονέκτημα. Ἡ ἔκτασις τῶν σιδηροδρόμων εἶναι τὴν σήμερον τὸ μέτρον δι’ οὗ μετρᾶται ἡ δύναμις τῶν Ἐπικρατειῶν. Ἡ Ἀνατολὴ ἤρξατο πρὸ πολλοῦ νὰ ἐπιδίδεται εἰς τὴν κατασκευὴν αὐτῶν καὶ ὅλα τὰ κράτη αὐτῆς ἀπέκτησαν σιδηροδρόμους καὶ ἀενάως καταγίνονται νὰ συνδέσωσι τὴν χώραν των μετὰ τοῦ πολιτισμένου κόσμου· μόνη δὲ ὑπελείφθη ἡ Ἑλλὰς ἐν τῇ προόδῳ ταύτῃ. Οἱ σιδηρόδρομοι περὶ τῶν ὁποίων θὰ σκεφθῆτε, κύριοι, δὲν παρέχουσι τοῦτο μόνον τὸ ἀγαθόν· θέλουσι προσέτι συνδέσει τὴν χώραν ἡμῶν μετὰ τῆς ἑστίας τοῦ πολιτισμοῦ, ἀπὸ τῆς ὁποίας πρὸς μεγίστην βλάβην τοῦ κράτους χωριζόμεθα δι’ ἀπεράντου ἐκτάσεως, καὶ προσέτι θέλουσι μεταβάλει τὴν χώραν ταύτην εἰς τόπον διαβάσεως τῆς τε συγκοινωνίας καὶ τῆς ἐμπορίας μεταξὺ Ἀνατολῆς καὶ Δύσεως. Τοῦτο ὀφείλεται οὐχὶ εἰς τὴν ἱκανότητά τινος, ἀλλ’ εἰς τὴν γεωγραφικὴν θέσιν τῆς χώρας ἡμῶν, τὴν ὁποίαν ἄνδρες περὶ τὴν ἐμπορίαν δεινοὶ εὐφυῶς ἐξελέξαντο πρὸς κατασκευὴν σιδηροδρόμου. Οἱ σιδηρόδρομοι περὶ ὧν πρόκειται εἰσὶ δύω, ὁ μὲν ἀπὸ Πειραιῶς μέχρι τῶν συνόρων παρὰ τὴν Λαμίαν, ὁ δὲ ἀπὸ Πόρτο Ῥάφτι διὰ τῶν Ἀθηνῶν, Ἐλευσῖνος, Μεγάρων, Κορίνθου, Αἰγίου, Πατρῶν, καὶ ἐκεῖθεν διὰ τοῦ Ῥίου καὶ Ἀντιῤῥίου, τοῦ Εὐήνου, τοῦ Μεσολογγίου, τοῦ Ἀχελώου καὶ τῆς Βονίτσης μέχρι τῆς ἀντικρὺ τῆς Πρεβέζης ἀκτῆς. Θέλω δὲ σᾶς ἐκθέσει ἐν ὀλίγοις τοὺς ἐμπορικοὺς συνδυασμοὺς, ἐπὶ τῶν ὁποίων θεμελιοῦται ἡ ἰδέα τῆς κατασκευῆς τῶν δύω τούτων γραμμῶν. Τὸ ταχυδρομεῖον τῶν Ἰνδιῶν κατέχει τὴν πρωτίστην θέσιν ἐν τῇ ἐμπορίᾳ, ἑπομένως ἡ χώρα, ἥτις ἤθελεν ἔχει τὸ πλεονέκτημα νὰ παρέχῃ πλείονα εὐκολίαν εἰς τὸ ταχυδρομεῖον τοῦτο, πλεονεκτεῖ ἐν τῇ ἐμπορίᾳ· τοῦτο δὲ τὸ πλεονέκτημα ἀπαντᾶται ἐν τῇ ἡμετέρᾳ χώρᾳ. Ἀπὸ τοῦ Λονδίνου μέχρι τῆς Ἀλεξανδρείας ὑπάρχουσι δύω ὁδοὶ, ἡ μὲν διὰ τῆς Μασσαλίας, ἡ δὲ διὰ τοῦ Βρίντισι. Θέλω συγκρίνει τὰς δύω ταύτας ὁδοὺς πρὸς τὴν ὁδὸν, ἥτις φέρει ἀπὸ Λονδίνου εἰς Ἀθήνας καὶ Ἀλεξάνδρειαν. Ἀπὸ Λονδίνου μέχρις Ἀλεξανδρείας διὰ τοῦ Καλαὶ, τῶν Παρισίων καὶ τῆς Μασσαλίας εἶναι ὧραι θαλασσοπορίας 153 καὶ ¾, κατὰ ξηρὰν δὲ 25, τὸ ὅλον ὧραι 178. Διὰ δὲ Πειραιῶς εἶναι κατὰ θάλασσαν μὲν ἀπόστασις ὡρῶν 53 καὶ ¾, διὰ ξηρᾶς δὲ 73 καὶ ¼, ἤτοι τὸ ὅλον ὧραι 127. Ὅθεν ὑπάρχει διαφορὰ ὡρῶν 51 ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας χώρας. Προσθέτατε δὲ τὸ πλεονέκτημα, ὅτι ἡ κατὰ θάλασσαν πορεία εἶναι διὰ τῆς ἡμετέρας χώρας κατὰ 100 ὥρας συντομωτέρα. Ἀπό τινων ἐτῶν, ὡς γινώσκετε, τὸ ταχυδρομεῖον τῶν Ἰνδιῶν διέρχεται διὰ τῆς Ἰταλίας· ἡ ὁδὸς παρέχει πλείονας ὠφελείας, ἀφ’ ὅσας ἡ διὰ Μασσαλίας, καὶ διὰ τοῦτο ἡ τελευταία αὐτὴ ἐγκατελείφθη· τοῦτο δὲ πρέπει νὰ μᾶς ἐνθαῤῥύνῃ ὅτι ἐὰν ἡ ἡμετέρα παρέχῃ ἔτι πλείονας ὠφελείας τῆς Ἰταλικῆς, ἡ ἐμπορία, ἡ ὁποία δὲν ἔχει καρδίαν ἀλλὰ μόνον νοῦν καὶ ὑπολογισμοὺς, ἐντεῦθεν θὰ τραπῇ, διαχαράττουσα νέαν πορείαν, καὶ θὰ προτιμήσῃ τὴν ἡμετέραν ταύτην ὁδὸν, ὡς πρὸ μικροῦ ἐγκατέλειψε τὴν διὰ Μασσαλίας καὶ ἐτράπη πρὸς τὴν Ἰταλίαν. Ἀπὸ Λονδίνου διὰ Παρισίων εἰς Βρεντίσιον καὶ ἀπὸ Βρεντισίου εἰς Ἀλεξάνδρειαν εἶναι πορεία διὰ θαλάσσης ὧραι 84, διὰ ξηρᾶς δὲ 56 καὶ ¾, τὸ ὅλον ὧραι 140 καὶ ¾· ἑπομένως διαφορὰ ὑπὲρ τῆς διὰ Πειραιῶς διαβάσεως ὧραι 12, ἐλάττωσις δὲ τοῦ κατὰ θάλασσαν ταξειδίου ὡρῶν 30. Γνωρίζετε δὲ πόσον ἡ ἐμπορία τὴν σήμερον ἐπιδιώκει τὴν συντομίαν τῶν ἀποστάσεων καὶ προτιμᾷ τὴν διὰ ξηρᾶς μᾶλλον ἢ τὴν διὰ θαλάσσης ὁδὸν, ἡ ὁποία καὶ δαπανηροτέρα εἶναι καὶ ἐπικινδυνωδεστέρα. Τὸ νὰ λάβωσι δὲ μέρος ἀμέσως εἰς τὸν ἑλληνικὸν σιδηρόδρομον τοῦτον ἐκ τῶν πρωτίστων κεφαλαιούχων καὶ τραπεζιτῶν τῆς Εὐρώπης, ἐμφαίνει, ὅτι ὁ ὑπολογισμὸς τῶν ἱδρυτῶν εἶναι καλῶς θεμελιωμένος καὶ ὅτι τὸ προσδοκώμενον ἀποτέλεσμα θέλει ἐπέλθει. Ἡ δευτέρα ὁδὸς βασίζεται ἐπὶ τῆς ἰδέας τοῦ νὰ συνδεθῇ ὁ Εὐβοϊκὸς κόλπος μὲ τὸν Ἀδριατικὸν διὰ τοῦ ἀκροτάτου πρὸς ἀνατολὰς λιμένος τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ ἀκροτάτου δυτικοῦ, διότι ὁ σύνδεσμος οὗτος θέλει ἐπιφέρει σπουδαίαν ἐλάττωσιν τῆς ἀποστάσεως μεταξὺ ἀνατολῆς καὶ δύσεως. Ἡ ἀπόστασις μεταξὺ τοῦ ἀκρωτηρίου Σπαρτιβέντο, ὅπερ εἶναι τὸ μεσημβρινώτατον ἀκρωτήριον τῆς Ἰταλικῆς χερσονήσου, μέχρι Κωνσταντινουπόλεως διὰ τοῦ Ταινάρου, εἶναι ὡρῶν 82, ἡ δὲ διάβασις διὰ τῆς Ἑλλάδος εἶναι μόνον ὡρῶν 61, ἤτοι διαφορὰ ὡρῶν 21. Ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἀκρωτηρίου εἰς Σμύρνην ἐν μὲν τῇ πρώτῃ περιπτώσει ἀπαιτοῦνται ὧραι 64 ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ 48, διαφορὰ ὡρῶν 16. Ἀπὸ Τεργέστης εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὡς ἔχουσι τὰ πράγματα σήμερον, ἀπαιτοῦνται ὧραι 117, διὰ δὲ τῆς Ἑλλάδος 95, διαφορὰ 22 ὡρῶν· ἀπὸ δὲ Τεργέστης εἰς Σμύρνην ἀπαιτοῦνται ἤδη ὧραι 100, διὰ δὲ τῆς Ἑλλάδος θέλουσιν ἀρκεῖ ὧραι 79, ἤτοι διαφορὰ ὡρῶν 21. Τέλος μεταξὺ Βρεντισίου καὶ Κωνσταντινουπόλεως χρειάζονται σήμερον ὧραι 80, μέχρι δὲ Σμύρνης 64, ἐνῷ διὰ τῆς Ἑλλάδος ἀρκοῦσιν ὧραι 58 εἰς τὴν πρώτην περίπτωσιν, καὶ 44 εἰς τὴν δευτέραν. Οὕτως ὁ δεύτερος σιδηρόδρομος θέλει κατασταθῇ ἀμέσως διεθνὴς, διότι ἡ ἐμπορία τῆς Δύσεως ἡ φθάνουσα μέχρι Βρεντισίου, ἀντὶ νὰ ἐξακολουθήσῃ ὡς σήμερον πορευομένη διὰ θαλάσσης πρὸς τὴν Ἀνατολὴν, καὶ διατρέχουσα τοὺς κινδύνους τοῦ Ταινάρου καὶ τὰς δι’ αὐτοῦ μακρὰς ἀποστάσεις, θέλει διὰ τοῦ Βρεντισίου πορεύεται ἀντικρὺ, ἐπὶ τῆς χώρας τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἐξακολουθήσῃ τὴν πορείαν της διὰ τὴν Ἀνατολήν. Ἡ δὲ Ἑλλὰς θέλει προσελκύσει τὴν πρὸς Ἀνατολὴν ἐμπορίαν τῆς Δύσεως καὶ τ’ ἀνάπαλιν. Παρεκτὸς τῶν πλεονεκτημάτων τούτων οἱ δύω οὗτοι σιδηρόδρομοι θέλουσι παράσχει ἀπείρους ὠφελείας εἰς τὸ ἐσωτερικὸν, διότι διερχόμενοι διὰ πολλῶν ἐπαρχιῶν, ὧν αἱ μὲν εἰσὶν ἄγονοι, αἱ δὲ εὔφοροι, καὶ ὧν τινες περιέχουσι δάση καὶ μέταλλα καὶ ἄνθρακας ἀνωφελῆ τὴν σήμερον, θέλουσιν ἐντὸς ὀλίγου αὐξήσει τὸν ἐθνικὸν καὶ τὸν δημόσιον πλοῦτον, καὶ οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἐντὸς βραχυτάτου χρόνου ἡ ὄψις τῆς Ἑλλάδος θέλει διὰ τῶν σιδηροδρόμων τούτων μεταβληθῆ. Ὅταν ἐκλήθημεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον, εὕρομεν ἐκκρεμεῖς διαπραγματεύσεις περὶ τοῦ σιδηροδρόμου μεταξὺ Πειραιῶς καὶ Λαμίας· διεπραγματεύοντο τότε ἐπὶ τῇ βάσει 22,000,000, καὶ ἡ φιλονικεία ὑπῆρχε μεταξὺ δραχμῶν καὶ φράγκων. Ἡ Κυβέρνησις ὡρίμως σκεφθεῖσα τοὺς ὅρους τῆς διαπραγματεύσεως, παρήτησεν αὐτοὺς καὶ ἐκήρυξεν ἔκπτωτον τὸν ἐργολάβον Πιὰτ, ὁ ὁποῖος κατὰ τὸ 1870 εἶχε συνομολογήσει σύμβασιν μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν δὲν εἶχεν ἐκτελέσει καί τοι 4 ἔτη εἶχον παρέλθει, διότι ὁ κ. Πιὰτ, ἄριστος ὢν μηχανικὸς, δὲν ἠδύνατο νὰ κατασκευάσῃ τὸν σιδηρόδρομον ἄνευ τῆς συνδρομῆς τραπεζίτου τινὸς, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν ἑταιρίας τραπεζιτῶν. Μετά τινα δὲ χρόνον ἠρχίσαμεν ἐκ νέου διαπραγματεύσεις μετὰ τοῦ κ. Συγγροῦ δι’ ἑαυτὸν καὶ ὡς ἀντιπροσώπου τῆς Banque de Constantinople, ἔχοντος συνεννόησιν καὶ μετὰ διαφόρων ἄλλων τραπεζιτῶν, ὧν τινες ἐν Παρισίοις, καὶ ἀπελήξαμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νὰ ἐλαττώσωμεν τὴν ἐπιχορήγησιν ταύτην εἰς 15 μόνον ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα νὰ χορηγήσωμεν οὐχὶ ἀνεπιστρεπτεί. Ἐὰν ὁ σιδηρόδρομος εἰσπράττῃ καθαρὸν εἰσόδημα 1,500,000 φράγκα, ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λαμβάνῃ 2,5% ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τῶν 15,000,000 ἐκ τοῦ περιπλέον εἰσοδήματος. Ἑπομένως ἐὰν ὁ σιδηρόδρομος δίδῃ 5% ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τῶν δαπανῶν τῆς κατασκευῆς, συμπληροῦται τὸ ἓν ἥμισυ ἑκατομμύριον· εἶναι δὲ τὸ 5% κατώτερον τῶν δικαίων προσδοκιῶν μας. Δὲν ἐδέχθημεν δὲ τὴν χορήγησιν τῶν 50,000 στρεμμάτων γῆς, τὴν ὁποίαν καὶ πρὸς τὸν κ. Πιὰτ ἡ πρώτη σύμβασις εἶχε παραχωρήσει, καὶ ἐξηκολούθει πάντοτε νὰ ζητῇ ὁ νέος τραπεζίτης· καθὼς ἐπίσης καὶ ἄλλους ὅρους τῆς παλαιᾶς συμβάσεως ἐβελτιώσαμεν, καὶ πολλὰς ἐλάβαμεν ἐγγυήσεις. Ἐὰν δὲ κατὰ τὴν συζήτησιν τὰς συμβάσεως ταύτης ἤθελον ζητηθῆ πλείονες πληροφορίαι ὅσον ἀφορᾷ τὸν σιδηρόδρομον τοῦτον, καὶ πρὸ πάντων περὶ τῶν χορηγήσεων, αἵτινες δίδονται ἐν ὁμοίαις περιστάσεσιν ἐν Εὐρώπῃ, θέλω δώσει πλείονας διασαφήσεις, ἃς ἤδη θεωρῶ περιττάς. Εἰς τὸν δεύτερον σιδηρόδρομον, ὅστις ἀρχόμενος ἀπὸ τὸ Πόρτο–Ῥάφτι καταλήγει εἰς Πάτρας, καὶ ἐκεῖθεν θέλει διέρχεται ἡ ἁμαξοστοιχία ἐπὶ πλοίου πρὸς τοῦτο (Bac) καὶ ἐκεῖθεν εἰς τὸν κόλπον τῆς Ἄρτης, ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σιδηροδρόμου καθιερώθησαν δύω συστήματα, ἐκ τῶν ὁποίων δύναται κατ’ ἐκλογὴν της ἡ κυβέρνησις νὰ ἀκολουθήσῃ ὁπότερον θελήσῃ. Τὸ πρῶτον εἶναι ἡ ἐγγύησις τῆς κυβερνήσεως μέχρις 6% τόκου ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τῶν δαπανῶν τῆς τοῦ σιδηροδρόμου κατασκευῆς, ἤτοι νὰ ἐγγυηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι, ἐὰν δὲν ἀπολαμβάνῃ ἡ ἑταιρία αὕτη 6% ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τῶν δαπανῶν, νὰ συμπληροῖ αὕτη τὸ ἐλλεῖπον· ἐὰν ἀπολαμβάνῃ φερ’ εἰπεῖν, 3% νὰ πληρόνῃ τὸ δημόσιον ἄλλα 3· ἐὰν δὲ δὲν ἀπολαμβάνῃ τίποτε, νὰ πληρόνῃ 6%. Ἐλήφθη δὲ ἡ πρόνοια νὰ ὁρισθοῦν αἱ δαπάναι ὥστε, καὶ ἐὰν πλείονες ἐξοδευθῶσι, νὰ μὴ ἐπεκτείνεται ἡ ἐγγύησις τῆς κυβερνήσεως· ὡρίσθη δὲ ἡ ἔκτασις εἰς 300 χιλιόμετρα ἐνῷ εἶναι μεγαλειτέρα, καὶ περιωρίσθη ἡ δαπάνη εἰς 120,000 φρ. τὸ χιλιόμετρον, εἰς τρόπον ὥστε ἡ ἐγγύησις τῆς κυβερνήσεως δὲν ἐκτείνεται πέραν τῶν τριάκοντα ἓξ ἑκατομμυρίων φράγκων. Ἀλλὰ πλὴν τούτου συνωμολογήθη, ὅτι, ὅταν κατασκευασθῇ ὁ σιδηρόδρομος μέχρι Πατρῶν καὶ ἐντὸς τριῶν μηνῶν ἀπὸ τῆς παραδόσεως αὐτοῦ εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ κοινοῦ, ἡ κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα ἀντὶ τοῦ συστήματος τῆς ἐγγυήσεως νὰ προτιμήσῃ τὸ τῆς ἐπιχορηγήσεως, κατὰ τὸ συνομολογηθὲν ἐπὶ τοῦ σιδηροδρόμου τῆς Λαμίας· ἑπομένως ἡ κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δηλώσῃ εἰς τὴν ἑταιρίαν ὅτι ἀναδέχεται νὰ πληρώσῃ εἰς αὐτὴν 18,000,000 φράγκα μὲ τὸ δικαίωμα τῆς ἀπολήψεως 2,5%. Ἐναπόκειται λοιπὸν εἰς τὴν κυβέρνησιν νὰ προτιμήσῃ τὸ ἓν ἐκ τῶν δύω. Ἐὰν ὑποθέτῃ, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος οὐδὲν θέλει ἀποδίδει τῇ ἑταιρίᾳ κέρδος, τότε φυσικῷ τῷ λόγῳ τὸ σύστημα τῆς ἐπιχορηγήσεως εἶναι προτιμότερον· διότι ἡ δαπάνη διὰ τοῦ 6% θέλει ἀναβαίνει εἰς 1,800,000 κατ’ ἔτος, ἐνῷ διὰ τοῦ ἄλλου συστήματος θέλει εἶσθαι ὀλίγον τι ἀνωτέρα τοῦ ἡμίσεως ἐὰν ὑπολογίσωμεν τὸν τῆς ἐπιχορηγήσεως τόκον εἰς 7%. Ἀμφότερα ὅμως τὰ συστήματα ἀπολήγουσιν εἰς τὸ αὐτό· διότι τὸ μὲν πρῶτον μᾶς ὑποχρεοῖ νὰ συμπληρῶμεν μόνον τὸ 6%, δὲν εἶναι δὲ πιστευτὸν ὅτι ὁ σιδηρόδρομος οὐδὲν θέλει ἀπολαμβάνει κέρδος· τὸ δὲ δεύτερον σύστημα ἐπιτρέπει, ἅμα ὁ σιδηρόδρομος εἰσπράττει 5%, τότε ἡ κυβέρνησις νὰ εἰσπράττῃ αὐτὴ χρεωλύσιον πρὸς 2,5%. Αὐτοὶ εἶναι, κύριοι, οἱ δύω σιδηρόδρομοι τῶν ὁποίων τὰς συμβάσεις σήμερον ὑποβάλλω. Παρατηρῶ συγχρόνως, ὅτι ἡ σύμβασις τοῦ σιδηροδρόμου μεταξὺ Πειραιῶς καὶ Λαμίας πρέπει νὰ προηγηθῇ πάσης ἄλλης ἐργασίας, διότι ἐν τῇ συμβάσει εἶναι προσδιωρισμένη προθεσμία τετράμηνος λήγουσα ἐντὸς τοῦ Μαΐου, ἂν καὶ δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν ὅτι ἡ ἑταιρία δὲν θέλει ζητήσει νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τούτου.

§7ΤΙΝΕΣ. Καὶ τοὺς δύω.

§8ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγὼ ἀνέφερα τὴν περίστασιν ἥτις ὑπάρχει. Ἡ σπουδὴ, ἐὰν ὑπάρξῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὸ πνεῦμα τῆς ἀποδοχῆς τῶν ὑποβληθέντων, ἔσεται ὠφέλιμος διότι ἀπὸ τῆς ἐπιψηφίσεως ἄρχονται ὅλαι αἱ προθεσμίαι καὶ πρὸ πάντων ἡ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἔργων, διότι νομίζω ὅτι τοῦ σιδηροδρόμου τῆς Λαμίας ἐντὸς 5 μηνῶν, τοῦ δὲ δευτέρου ἐντὸς 5 ἢ 6 πρέπει ν’ ἀρχίσῃ ἡ κατασκευή· ἐὰν ἡ Βουλὴ δὲν ἔχῃ τὸ πνεῦμα αὐτὸ, ἐὰν φρονῇ ὅτι αἱ περὶ σιδηροδρόμων συμβάσεις αὗται δὲν πρέπει νὰ γείνωσι δεκταί, δὲν ὠφελεῖ βεβαίως τότε ὅ,τι εἶπον πρὸ μικροῦ Τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ὑποβολῆς τῶν ἄλλων νομοθετημάτων, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ αὔριον διότι ἤδη ἐκουράσθην καὶ πάσχω ὀλίγον. (Ὅρα κείμενον συμβάσεων κ.λπ. ἐν τέλει).

§9ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Παρακαλῶ, κ. Πρωθυπουργὲ, μίαν στιγμὴν νὰ σᾶς κάμω μίαν ἐρώτησιν. Μεταξὺ τῶν συμβάσεων, τὰς ὁποίας ὑπεβάλατε, δὲν ἤκουσα καὶ μίαν ἄλλην, ἥτις ἐνδιαφέρει ἐπίσης. Ἀπὸ τὴν προκάτοχον κυβέρνησιν συνωμολογήθη, καθ’ ἃς ἔχω πληροφορίας, σύμβασις μετὰ τῆς Ἰονίου Τραπέζης, διὰ τῆς ὁποίας παρατείνεται ἡ ὕπαρξις τῆς τραπέζης ταύτης ἐπὶ 25 ἄλλα ἔτη, καὶ τῆς παραχωρεῖται τὸ ἀποκλειστικὸν προνόμιον τοῦ νὰ θέτῃ εἰς κυκλοφορίαν τὰ γραμμάτιά της, ἀντὶ δὲ τούτου ἡ Τράπεζα ὑποχρεοῦται νὰ μεταφέρῃ τὴν ἕδραν της ἐκ Λονδίνου εἰς Ἑπτάνησον, νὰ ἐπαυξήσῃ τὰ κεφάλαιά της καὶ ὁρισθῇ ποσὸν τοῦ κεφαλαίου τούτου, νομίζω, 3,000,000, τὸ ὁποῖον ἡ Τράπεζα ὀφείλει νὰ δανείζῃ εἰς ἰδιοκτήτας ἐπὶ ὑποθήκῃ μὲ τόκον 5% καὶ μὲ μακρὰν προθεσμίαν· ὑποχρεοῦται νὰ κρατῇ ἀνοικτὸν λογαριασμὸν μὲ τὴν κυβέρνησιν. Ἡ σύμβασις αὕτη ὑπεγράφη ἀπὸ τὸν ὑπουργὸν τὸν τότε τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ ἐπρόκειτο νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ἡ ἀποπομπὴ τοῦ ὑπουργείου ἐκείνου καὶ μετὰ ταῦτα ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς ἐμπόδισε τὸ ἔργον αὐτό. Ἐφέτος ἀνενεώθησαν αἱ προτάσεις αὗται, ἀλλ’ ἐπῆλθε τροποποίησίς τις· ἡ Τράπεζα ὑποχρεοῦται νὰ ἐπαυξήσῃ μέχρι 10,000,000 τὸ κεφάλαιόν της, ἔχουσα καὶ τὸ δικαίωμα νὰ τὸ αὐξήσῃ καὶ μέχρι 20,000,000. Ἀπὸ αὐτὰ, 5,000,000 ὑποχρεοῦται νὰ δανείσῃ εἰς ἰδιοκτήτας ἐπὶ ὑποθήκῃ, ἄλλα τρία καὶ ἥμισυ ἑκατομμύρια, οὐχὶ πλέον πρὸς 5 ἀλλὰ πρὸς 6%, τὸ δὲ 1½ εἰς τὴν γεωργίαν πρὸς 5%. Αὐτὴν τὴν σύμβασιν δὲν τὴν ἤκουσα νὰ τὴν ὑποβάλετε, κ. ὑπουργὲ, ἡ ὁποία εἶναι πολὺ ὠφελιμωτέρα ἀπὸ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἠκούσαμεν, διότι ἐδῶ μὲν ἔχομεν 5% καὶ ἐκεῖ 8%.

§10ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριε Λομβάρδε, τῳόντι δὲν ἦτον ἀνάγκη νὰ δώσητε περισσοτέρας ἐξηγήσεις, διότι καὶ ὅσα ἐξηγήσατε τὰ ἐνόησα καὶ ὅσα δὲν ἐξηγήσατε τὰ ἐνόησα. Σᾶς κάμνω τὴν παρατήρησιν, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ ἀποπεμφθεῖσα κυβέρνησις ἡ ὑποστηριζομένη ὑπὸ τῆς Βουλῆς καθ’ ἧς ἐπῆλθεν ἡ διάλυσις, εἶχε συνομολογήσει σύμβασιν ὑπὸ τοὺς ὅρους οὓς ἐμνημονεύσατε, διότι ἐννοεῖτε ὅτι καὶ μετὰ τὴν ἀποπομπὴν ἑνὸς ὑπουργείου καὶ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς δὲν κεῖται εἰς τὴν θέλησιν τῆς κυβερνήσεως νὰ καταργήσῃ μίαν σύμβασιν· μόνον ἡ Βουλὴ δύναται νὰ τὴν καταργήσῃ, διότι μόνη ἔχει τὴν πρὸς τοῦτο ἐξουσίαν. Λαμβάνων δὲ ἀφορμὴν ἐκ τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Λομβάρδου, δίδω τὰς ἑξῆς πληροφορίας. Ἅμα ἦλθον εἰς τὸ ὑπουργεῖον, προσεκάλεσα τὸν κ. Μέρλιν, τὸν διευθυντὴν τῆς τραπέζης ταύτης, καὶ τῷ εἶπον ὅτι ἐπιθυμῶ, μαθὼν ὅτι εἶχε προτάσεις, νὰ ἐξακολουθήσω τὴν διαπραγμάτευσιν πρὸς ὠφέλειαν τοῦ τόπου καὶ πρὸς βελτίωσιν τῆς Τραπέζης ταύτης, ἥτις ὁμολογουμένως εὑρίσκεται εἰς κατάπτωσιν καὶ παραλυσίαν. Μετὰ τοῦ κ. Μέρλιν ἐδιαπραγματεύθην ἐπὶ ἱκανὰς ἡμέρας· ἀλλὰ τὸ κατάστημα αὐτὸ ἔχει τὸ δυστύχημα, ὅτι δὲν ἑδρεύει ἐν Ἑλλάδι ἀλλ’ ἐν Ἀγγλίᾳ, καὶ ἐδέησεν ὁ κ. Μέρλιν νὰ μεταφέρῃ τὰς διαπραγματεύσεις αὐτὰς εἰς Ἀγγλίαν, ὅπου ὤφειλον νὰ ἀποφανθῶσι περὶ τῆς παραδοχῆς τοῦ ἀποτελέσματος ἢ τῆς μὴ παραδοχῆς. Καὶ μολονότι ἡ Ἰονικὴ Τράπεζα ἐζήτει ν’ ἀποκτήσῃ ἀποκλειστικῶς τὸ προνόμιον τῆς κυκλοφορίας τῶν γραμματίων ἐν Ἑπτανήσῳ, μὀλαταῦτα εἶχον συναινέσει προκαταρκτικῶς, δηλαδὴ μετὰ τῶν συναδέλφων μου, εἰς τὸ νὰ παραχωρηθῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ ἐξακολουθήσῃ μετερχομένη τραπεζικὰς ἐργασίας ἐν Ἑπτανήσῳ, καὶ αὐξήσῃ τὰ κεφάλαια παρέχουσα ἐγγύησιν εἰς τὸ δημόσιον καὶ δίδουσα κίνησιν εἰς τὴν ἐργασίαν καὶ τὰς ἄλλας συναλλαγάς. Αἱ διαπραγματεύσεις, ὅπως ἀπέληξαν, ἀπεστάλησαν εἰς Λονδῖνον, καὶ μετὰ πολλὰς ἡμέρας ἐπληροφορήθην, ἐλθόντος τοῦ κ. Μέρλιν πρὸς ἐμὲ, ὅτι τὸ ἐκεῖ συμβούλιον τὰς ἀπέῤῥιψε. Καὶ θὰ μὲ συγχωρήσητε, κύριοι, μίαν ἐξομολόγησιν, ὅτι σπουδαίαν ἔλαβεν ἐπιῤῥοὴν εἰς τὴν ἀντίστασιν, τὴν ὁποίαν ἡ κυβέρνησις ἐπήνεγκε κατὰ τῶν προτάσεων τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης, ἡ ἐλπὶς ἣν εἶχεν, ὅτι ἡ Ἰονικὴ Τράπεζα ἤθελε παραδεχθῇ τὰς συμφωνίας, τὰς ὁποίας προκαταρκτικῶς ἐκάμαμεν. Μόνον ὅτε ἐλάβαμεν τὴν ἀπάντησιν, μόνον τότε προέβημεν εἰς ὅσα σᾶς προεξέθεσα μετὰ τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης. Ἀλλὰ κατὰ τί, παρακαλῶ, ἡ σύμβασις, τὴν ὁποίαν σήμερον παρουσίασα, περὶ Πιστωτικῆς Τραπέζης, ἐλαττόνει τὴν Ἑπτάνησον;

§11ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Δὲν πρόκειται νῦν περὶ τούτου.

§12ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐλησμόνησα, κύριοι, νὰ σᾶς προσθέσω ἕτερον οὐσιωδέστερον. Ἀφοῦ ἐλάβομεν τὴν ἀπάντησιν ἐκείνην παρὰ τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης, δι’ ἧς ἠρνεῖτο νὰ παραδεχθῇ τὰς μεταξὺ τοῦ κ. Μέρλιν καὶ ἐμοῦ γενομένας συμφωνίας, προέβημεν εἰς τὴν σύμβασιν τῆς 2 Νοεμβρίου 1872 μετὰ τῆς Πιστωτικῆς Τραπέζης· ὅταν δὲ ἡ κυβέρνησις ἦλθεν εἰς νέας διαπραγματεύσεις μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης καὶ τῆς Πιστωτικῆς, ἀποτέλεσμα τῶν ὁποίων ὑπῆρξεν ἡ συνομολόγησις τῶν συμβάσεων, ἐσταμάτησα τὰ πάντα καὶ προσεφέρθην ἐκ νέου εἰς τὴν Ἰόνιον Τράπεζαν, πρὸς ἣν ἀπέστειλα τὸν διευθυντὴν τοῦ Γεν. Λογιστηρίου, τουτέστι πρὸς τὸν κ. Μέρλιν, λέγων πρὸς αὐτὸν, «πρόκειται νὰ συνομολογηθῇ νέα σύμβασις ἀφορῶσα τὰ τραπεζικὰ τῆς Ἑπτανήσου· ἡ Κυβέρνησις ἐπιθυμεῖ νὰ ἔλθῃ καὶ μεθ’ ὑμῶν εἰς διαπραγματεύσεις, ὅπως αἱ συμβάσεις, τὰς ὁποίας λίαν πιθανῶς θέλει συνάψει μετὰ τῆς Πιστωτικῆς καὶ τῆς Ἐθνικῆς, συναφθῶσι καὶ μετὰ τῆς Ἰονικῆς». Ὁ κ. Μέρλιν ἀφοῦ ἐσυζήτησε μετὰ τοῦ ἀποσταλέντος διευθυντοῦ τοῦ Γεν. Λογιστηρίου αὐτοὺς τοὺς ὅρους τῶν συμβάσεων, ἐζήτησε προθεσμίαν ν’ ἀποφανθῇ τὴν ἐπιοῦσαν ἢ τὴν παρεπιοῦσαν. Ὁ κ. Χρηστοφῆς ἠρώτησεν ἐὰν ἐννοῇ ὁ κ. Μέρλιν νὰ τηλεγραφήσῃ, καὶ τῷ εἶπεν ὄχι, θὰ σκεφθῶ ἐδῶ. Καὶ τῳόντι τὴν προσδιωρισμένην ἡμέραν μετέβη ἐκ νέου ὁ κ. Χρηστοφῆς παρὰ τῷ κ. Μέρλιν, ὅστις τῷ εἶπεν, ὅτι σκεφθεὶς ἀπεφάσισε νὰ μὴ δώσῃ καμμίαν ἀπάντησιν· διότι προτιμότερον ἔκρινε νὰ γράψῃ περὶ πάντων τούτων καὶ νὰ ζητήσῃ ἀπόφασιν περὶ τούτου ἐκ Λονδίνου, διότι δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ αὐτὸν ν’ ἀποφασίσῃ μόνος του. Ἐννοεῖται, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠδύνατο νὰ ἀναβάλῃ τὴν σύμβασιν ἐφ’ ὅσον χρόνον ἤθελεν ὁ κ. Μέρλιν, καὶ οἱ ἄλλοι τραπεζῖται νὰ ἀναβάλουν· ἀλλ’ ἐφρόντισε μολαταῦτα ἡ Κυβέρνησις νὰ συνομολογήσῃ τὸ δικαίωμα τῆς συνεννοήσεως ἐν τῷ μέλλοντι εἰς ὅ,τι δήποτε θέλει μὲ τὴν Ἰόνιον Τράπεζαν· ὥστε ὄχι μόνον ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἀλλὰ καὶ αἱ ἄλλαι ὅλαι νὰ δύνανται νὰ συνάψωσι σύμβασιν μετὰ τῆς Ἰονίου Τραπέζης. Δὲν ἐμποδίζεται ἡ ἔκδοσις γραμματίων ἐν Ἑπτανήσῳ ὑπὸ τῆς Ἰονίου Τραπέζης· τὸ δικαίωμα ὑπῆρχε καὶ θὰ ἐξακολουθῇ καὶ τὴν σήμερον· ὅ,τι ἔχει δικαίωμα ἡ Τράπεζα, τὸ διετήρησεν ὄχι μόνον ὅσον χρόνον δικαιοῦται πρὸς τοῦτο, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι· διότι διετήρησεν ἡ Κυβέρνησις τὰ κεκτημένα δικαιώματα καὶ δύναται νὰ δώσῃ εἰς τὴν Τράπεζαν καὶ περιπλέον. Γνωρίζετε δὲ ὅτι πραγματικῶς ἐγένοντό τινα συμβούλια ἐνταῦθα μεταξὺ τῆς Ἰονικῆς Τραπέζης καὶ ἀνθρώπων ἀντιπροσωπευόντων τὰς ἐπαρχίας τῆς Ἑπτανήσου περὶ τοῦ τόσον ὠφελίμου εἰς τοὺς τόπους ἐκείνους τούτου ζητήματος τῶν τραπεζικῶν ἐργασιῶν. Ὁ ζῆλος οὗτος εἶναι λίαν ἀξιαίπαινος· δὲν ἔλαβον τὴν τιμὴν οὔτε ἐγὼ οὔτε κἀνεὶς ἐκ τῶν συναδέλφων μου, νὰ ἴδω ἐκείνους, οἵτινες ἔλαβον μέρος εἰς τὴν περὶ τοῦ σπουδαίου τούτου ἀντικειμένου σύσκεψιν.

§13ΚΟΚΚΙΝΟΣ. Ἓν μέλος μόνον ἦτο.

§14ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τῳόντι ἐπειδὴ, ὡς προεῖπον, τὸ στάδιον μένει ἐλεύθερον ὄχι μόνον εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οἱ ἀντιπρόσωποι οὗτοι θέλουσιν ὑποβάλει εἴς τε τὴν ἐπιτροπὴν καὶ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς σκέψεις των, ὥστε νὰ μὴν ὑπάρξῃ καμμία ἀδικία· καθόσον σᾶς ὁμολογῶ ὅτι ἐνδεχόμενον εἶναι καὶ νὰ ἔσφαλα.

§15ΛΑΠΑΣ. Τὸ νομοσχέδιον τοῦ σιδηροδρόμου ὡς κατεπεῖγον παρακαλῶ νὰ ἀναγνωσθῇ αὔριον.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ. Ἔχομεν ἤδη τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς πιστώσεως τοῦ μηνὸς Ἀπριλίου, τὸ ὁποῖον παρεδέχθη ἡ ἐπιτροπὴ ὅπως ἔχει· νὰ ἀναγνωσθῇ λοιπὸν εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν. (Ἀνεγνώσθη καὶ παρεδέχθη κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον ἄνευ ἀντιῤῥήσεως εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν).

§17ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Χθὲς, κύριοι ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης παρουσίασεν εἰς τὴν Βουλὴν ἓν νομοσχέδιον περὶ τῶν ὁρκωτῶν δικαστῶν· ἐπειδὴ καὶ ἐγὼ εἶχον ἓν ἕτερον ἑτοιμάσει, μολονότι δὲν ἠδυνήθην νὰ τὸ ἐπεξεργασθῶ καὶ τὸ ἀντιγράψω, θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ τὸ στείλῃ εἰς τὸ οἰκεῖον τμῆμα ἵνα τὸ ἐπεξεργασθῇ.

§18ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὔριον, κύριοι βουλευταὶ, εἶναι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν λόγον καὶ ἡ εἰσαγωγὴ νομοσχεδίων. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 10 Π. Μ.