1863.09.30

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ ΡΝΓʹ.

Τῆς 30 Σεπτεμβρίου 1863.

(Δευτέρα.)

Ὥρα 1. Μ. Μ. Πλῆθος ἄπειρον κατέχει ἅπαντα τὰ θεωρεῖα, καθὼς καὶ τὸ τῶν διπλωματῶν· τὸ δὲ τοῦ ὡραίου φύλλου πλῆρες.

Μετὰ δὲ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ ὀνομαστικοῦ καταλόγου, πλήρους εὑρεθείσης τῆς Συνελεύσεως, ἀνεγνώσθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς προτεραίας.

§1ΚΑΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δύο λέξεις ἐπὶ τοῦ κανονισμοῦ. Νὰ ἐρωτηθῶσιν οἱ πρόεδροι τῶν τμημάτων ἂν ἐξελέχθησαν οἱ εἰσηγηταὶ ἐπὶ τῆς προτάσεως περὶ τῆς ἁρμοδιότητος τῶν δικαστηρίων εἰς τὰς στρατιωτικὰς δίκας. Συγχρόνως, νομίζω, ὅτι ἐγένετο ἄλλοτε λόγος, ὥστε ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν ὀργανικῶν Νόμων νὰ ἐνασχοληθῇ εἰς τὸν περὶ εὐθύνης τῶν ὑπουργῶν· ὁ νόμος οὗτος ἐνδιαφέρει παρὰ πάντα ἄλλον καὶ φρονῶ, ὅτι εἶναι πρέπον νὰ τοῖς ἐπιβληθῇ ἡ ὑποχρέωσις, ὥστε νὰ εἰσαγάγουν αὐτὸν τὸν νόμον, ὅσον τάχιον.

§2ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα.

§3ΠΑΛΑΜΗΔΗΣ. Ὡς Πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ δευτέρου τμήματος ἀναγγέλλω, ὅτι ἐξελέξατο εἰσηγητὴν ἐπὶ τῆς ἐξετάσεως τῶν λογαριασμῶν τὸν Κ. Ζατουνίτην ἰατρὸν ἐκ Μεγαλουπόλεως.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ γείνῃ ἐγγράφως τοῦτο. Ὁ πληρεξούσιος Κ. Δεληγεώργης ζητεῖ δεκαήμερον ἄδειαν ἀπουσίας λόγῳ ὑγείας.

§5ΠΟΛΛΟΙ. Νὰ τῷ δοθῇ.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχουν δύο προτάσεις πρὸς ἀνάγνωσιν. Μία τοῦ Κ. Οἰκονομοπούλου. Ἀναγινώσκεται, δι’ αὐτῆς δὲ προτείνει νὰ χορηγηθῇ σύνταξις δραχ. 200 εἰς τὴν χήραν Ἀναστ. Κατσαροῦ, αἰχμαλωτισθέντος ἐπὶ τοῦ ἀγῶνος τοῦ 1821 καὶ ἀποβιώσαντος ἐν ταῖς φυλακαῖς.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποίαν ἡμέραν προσδιορίζετε.

§8ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τὴν Παρασκευήν.

§9ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Νομίζω, ὅτι νὰ προσδιορίζωμεν τὴν ἡμέραν εἶναι περιττὸν, ὑπάρχει μία πρότασις πρὸ καιροῦ περὶ τῆς συντάξεως τῆς χήρας τοῦ μακαρίτου στρατηγοῦ Πανουργιᾶ, τῆς χήρας τοῦ στρατηγοῦ Γρίβα· λοιπὸν τὶ θὰ κάμωμεν;

§10ΤΙΝΕΣ. Αὐτὰ προηγοῦνται, Κύριε Πρόεδρε.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα πρότασις τοῦ Κ. Μίληση, δι’ ἧς ὁρίζεται ἡ αὔριον περὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ ὑπουργείου.

§12ΠΟΛΛΟΙ. Τὴν τετάρτην, διότι αὔριον εἶναι τρίτη.

§13ΚΑΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ ἐξηγηθῇ τί θὰ κάμωμεν αὔριον ἢ μεθαύριον, δηλ. θὰ συζητήσωμεν τὴν πρότασιν ἢ θὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἀντικατάστασιν;

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ συζητήσωμεν.

§15ΚΑΛΟΣ. Συμφέρον εἶναι νὰ μὴ συζητῇ ἡ Συνέλευσις τοιαύτας προτάσεις.

§16ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Σήμερον νὰ ψηφοφορήσωμεν, ἐὰν θέλωμεν τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ὑπουργείου ἢ ὄχι.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω διὰ σήμερον.

§18ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Ἐπὶ τῇ προτάσει οἱουδήποτε πληρεξουσίου παραδέχεται ἡ Συνέλευσις ἢ ὄχι τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ὑπουργείου.

§19ΚΑΛΟΣ. Ἀντιπαρατηρῶ, ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ προβῶμεν· καὶ ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις σήμερον περὶ τῆς ἀντικαταστάσεως, πρέπει νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα περὶ τοῦ στρατοῦ.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ ἐρωτήσω πρῶτον......

§21ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Φρονῶ, ὅτι πρέπει κατὰ πρῶτον νὰ ἐξετασθῇ εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκεται τὸ κύριον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τὴν Συνέλευσιν δύο ἡμέρας, καὶ ἐκ τούτου ἠμπορεῖ ἡ Συνέλευσις νὰ ὁδηγηθῇ εἰς τὰς σκέψεις της περὶ τῆς προτάσεως, ἥτις ὑπεβλήθη περὶ τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ ὑπουργείου. Φρονῶ λοιπὸν, Κύριε Πρόεδρε, ὅτι κατὰ πρῶτον, διὰ νὰ τηρήσωμεν τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, διὰ νὰ δείξωμεν, ὅτι τοὺς δημοσίους ἀνθρώπους δὲν τοὺς θεωροῦμεν ὡς ὑπηρέτας, ὅτι ἄνευ λόγου, ἀνεξετάστως τοὺς ἀποπέμπομεν κατὰ πᾶσαν στιγμὴν, πρέπει πρῶτον νὰ ἐρωτήσωμεν τοὺς Κυρίους ὑπουργοὺς, τί φρονοῦσι καὶ ποία εἶναι ἡ θέλησίς των ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ στρατοῦ. Ἐκ τῆς ἐπεξηγήσεως δὲ, τὴν ὁποίαν θέλουν μᾶς ὑποβάλει οἱ ὑπουργοὶ, θέλομεν ὁδηγηθῆ, ἂν πρέπῃ ἢ ὄχι νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν πρότασιν περὶ ἀντικαταστάσεως.

§22ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Τὸ ζήτημα τῆς ἀντικαταστάσεως τῆς Κυβερνήσεως δύναται εἰς πᾶσαν στιγμὴν τῆς συνεδριάσεως νὰ λυθῇ· τὸ ζήτημα τοῦ Κυρίου Μεσσηνέζη δὲν ἔχει καμμίαν ἐπιῤῥοήν· ταύτην τὴν στιγμὴν ἡ Συνέλευσις δὲν εὐχαριστεῖται εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτήν (θόρυβος).

§23ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Φαίνεται, ὅτι ὁ Κύρ. Μεσσηνέζης θέλει, ἡ Συνέλευσις τὴν ἀπόλυσιν τῆς Κυβερνήσεως νὰ τὴν στηρίξῃ ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, ἢ νὰ διατηρήσῃ τὸ ὑπουργεῖον, ἐὰν αἴφνης αὐτὸ, ἄλλα χθὲς φρονοῦν, ἄλλα σήμερον, λύσῃ τὸ ζήτημα τὸ στρατιωτικὸν εὐχαρίστως. Τὸ κατ’ ἐμὲ, νομίζω, ὅτι εἶναι ὅλωςδιόλου ἄσχετον· ἡ Συνέλευσις τροποποιεῖ τὸ ὑπουργεῖον καὶ λύει τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα ἀσχέτως ἀπὸ τὸ ὑπουργεῖον.

§24ΑΝ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἀναγνωρίζω εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ πᾶς τις, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα, ὁσάκις θέλει νὰ προτείνῃ τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ὑπουργείου· μολονότι ἀναγνωρίζω αὐτὸ τὸ δικαίωμα, λέγω, ὅτι δὲν πρέπει πάντοτε νὰ κάμῃ χρῆσιν αὐτοῦ· ἡ Κυβέρνησις ἐὰν ᾖναι ἀξία ἢ ὄχι, πρέπει νὰ ἐκδηλωθῇ διὰ λόγου καὶ μιᾶς συζητήσεως. Μολονότι σᾶς λέγω, ἀναγνωρίζω τὸ δικαίωμα τοῦτο, φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ καθιερώσωμεν μίαν κοινοβουλευτικὴν συνήθειαν, ὥστε ἄνευ οὐδεμιᾶς συζητήσεως, χωρὶς νὰ δώσωμεν λόγον αὐτῆς τῆς ἠθικῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Συνέλευσις νὰ ἀντικαθιστᾷ τὰ ὑπουργεῖα ἄνευ λόγου, νομίζω, ὅτι ἦτο ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἕπεται τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου, ἴσως ἡ Συνέλευσις δὲν ἐπολιτεύθη καλῶς. Φρονῶ ἑπομένως, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ ὑπουργείου δὲν δύναται νὰ γείνῃ, πρὶν λυθῇ τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα.

§25ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω, ὅτι τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα δὲν ἔχει τὴν ἐλαχίστην ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τῆς τοιάσδε ἢ τοιάσδε λύσεως τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος. Ἐνθυμεῖσθε, ὅτι κατὰ τὴν προχθεσινὴν συζήτησιν τὸ ὑπουργεῖον δὲν κατεκρίθη, διότι ἔλαβε ταύτην μᾶλλον ἢ ἐκείνην τὴν ἀπόφασιν ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν διεξήγαγε τὸ ζήτημα τοῦτο, τρόπον, ὅστις δὲν ἐπεδείκνυε τὴν προσήκουσαν σύνεσιν ἐπὶ ζητήματος σπουδαιοτάτου. Ἡ Συνέλευσις λοιπὸν θὰ στηρίξῃ τὴν κατὰ τοῦ ὑπουργείου ἀπόφασιν αὐτῆς ἐπὶ τοῦ τρόπου τοῦ ἀκαταλλήλου, τοῦ μὴ περιεσκεμμένου, ἐὰν μοὶ ἐπιτρέπητε αὐτὴν τὴν φράσιν, καθ’ ἣν διεξήχθη καὶ τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, καὶ ὄχι ἐπὶ τῆς μὴ ὀρθῆς δῆθεν λύσεως. Ὥστε τὰ δύο ταῦτα ζητήματα μένουν καθαρῶς αὐθύπαρκτα. Φρονῶ ὅμως, Κύριε Πρόεδρε, ὅτι τὸ ὑπουργικὸν πρέπει νὰ λυθῇ πρὸ τοῦ στρατιωτικοῦ· καὶ ἰδοὺ διατί. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις ἀποφασίσῃ, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον δὲν διεξήγαγε τὸ ζήτημα τοῦτο μετὰ τῆς προσηκούσης φρονήσεως, δὲν ἐννοῶ, πῶς δύναται νὰ προβῇ εἰς τὴν λύσιν αὐτοῦ καὶ ν’ ἀναθέσῃ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεώς της εἰς ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον διὰ τῆς διαγωγῆς του ἀπέδειξεν, ὅτι δὲν εἶναι ἱκανὸν νὰ ἔλθῃ εἰς ἓν ὡρισμένον πέρας. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἄλλος λόγος πολὺ σπουδαιότερος. Ὅπως ἐπολιτεύθη, Κ. Πρόεδρε, τὸ ὑπουργεῖον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ στρατοῦ μᾶς ἔῤῥιψεν εἰς ἕνα λαβύρινθον ἐὰν προηγηθῇ ἡ ἀπόφασις περὶ τοῦ στρατοῦ τὸ διάδοχον ὑπουργεῖον, ἐρχόμενον εἰς τὰ πράγματα χωρὶς ἰδίαν πολιτικὴν, θὰ ᾖναι δεσμευμένον χεῖρας καὶ πόδας, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ εὕρῃ μίαν τινὰ διέξοδον ἀπὸ τὸν λαβύρινθον, εἰς τὸν ὁποῖον μᾶς ἔσπρωξε τὸ παρόν. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι ἡ Συνέλευσις, στηριζομένη, ἐπαναλαμβάνω, μόνον εἰς τὸν ἀπερίσκεπτον τρόπον, καθ’ ὃν διεξήχθη τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, πρέπει νὰ ἐκλέξῃ ἀμέσως τὰ ὄργανα, δι’ ὧν θὰ ἐκτελῇ τὰς διαταγάς της· κατόπιν δὲ δύναται νὰ προβῇ ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος εἰς ἀπόφασιν καὶ ν’ ἀναθέσῃ τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῆς εἰς τὸ ὑπουργεῖον, ἢ νὰ ἀφήσῃ τὸ ὑπουργεῖον νὰ λάβῃ ἐπ’ αὐτοῦ οἱανδήποτε θέλει ἀπόφασιν. Τοιουτοτρόπως ἐξερχόμεθα τοῦ λαβυρίνθου καὶ βαίνομεν ἀσφαλῶς.

§26ΚΟΚΚΙΝΟΣ. Δὲν δύναμαι νὰ συμμερισθῶ τὴν γνώμην τοῦ προλαλήσαντος, ὅστις ἐξέλαβε τὴν Συνέλευσιν ὡς δικαστήριον τοῦ κοινοῦ δικαίου, τοὺς Κυρίους ὑπουργοὺς ὡς δικηγόρους ὑπερασπιζομένους μίαν ὑπόθεσιν, πταίσαντας περὶ τὴν δικαστικὴν ὑπηρεσίαν καὶ θέλει νὰ τοὺς τιμωρήσῃ πρὶν ἢ ἐκδικάσῃ τὴν ὑπόθεσιν· ἀλλά, Κύριοι, ἡμεῖς συνεδριάζομεν ὡς σῶμα πολιτικὸν, κρίνομεν οὐχὶ περὶ ἀντικειμένων ἀναγομένων εἰς τὴν σφαῖραν τοῦ ἰδιωτικοῦ δικαίου, ἀλλὰ περὶ ὑποθέσεων τοῦ κοινοῦ συμφέροντος. Τὸ ζήτημα τὸ στρατιωτικὸν πρέπει νὰ λυθῇ πρὸ τοῦ ὑπουργικοῦ· τὸ ζήτημα δὲ τοῦτο πρέπει νὰ λυθῇ τοσοῦτον μᾶλλον πρότερον, καθόσον ἡ λύσις ἡ προηγουμένη τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος ἐνδέχεται ἴσως νὰ διαδώσῃ τὴν ἰδέαν, ὅτι τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα ἐχρησίμευσεν ὡς ἀφορμὴ διὰ τὸ ζήτημα τὸ ὑπουργικὸν, καὶ ὅτι κύριος σκοπὸς τῆς Συνελεύσεως, ἐπιλαμβανομένης τῆς λύσεως τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, τοῦ ὁποίου τὴν λύσιν καὶ αἱ περιστάσεις καὶ ἡ ἐθνικὴ ἀξιοπρέπεια καὶ τὸ συμφέρον τῆς πατρίδος ἀπαιτοῦσι, θὰ χρησιμεύσῃ εἰς αὐτὴν ὡς σκοπὸς, ὡς πρόφασις διὰ νὰ φθάσῃ εἰς μίαν ἄλλην λύσιν. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι καὶ ὁ ἔντιμος προλαλήσας, καὶ ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις δὲν τείνουσιν εἰς τὸ νὰ φθάσουν εἰς ἕνα τοιοῦτον σκοπόν· ἐνδέχεται ὅμως, ἂν ἀσπασθῶμεν τὴν γνώμην ταύτην, νὰ παρεξηγηθῇ ἡ ἀπόφασίς μας, καὶ ἀντὶ νὰ ἐπιτύχωμεν διὰ μιᾶς ὁμοφώνου ἀποφάσεως τὴν προσήκουσαν λύσιν τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, νὰ παρεξηγηθῶμεν, ὅτι ἐτείναμεν εἰς τὸ νὰ ἀλλάξωμεν Κυβέρνησιν, ἀδιαφοροῦντες περὶ τῆς λύσεως τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος. Ἔφερεν ἕνα ἄλλον λόγον ὁ προλαλήσας· εἶπεν ὅτι τὸ μέλλον ὑπουργεῖον πρέπει νὰ ἔχῃ ἐλευθέρας τὰς χεῖρας αὐτοῦ διὰ νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος. Ἀλλά, Κύριοι, τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, ὁποιανδήποτε λύσιν καὶ ἂν λάβῃ, θέλει τὴν λάβει παρὰ τῆς Συνελεύσεως· ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ἐφέρθη, παρ’ αὐτῆς πρέπει καὶ νὰ λυθῇ· καὶ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, εἴτε ἀπὸ τὸ παρὸν μείνῃ σχηματισμένη, εἴτε ἀπὸ ἄλλο ὑπουργεῖον, χρεωστεῖ νὰ ἐκτελέσῃ πιστῶς τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως. Τοῦ μέλλοντος ὑπουργείου, ἐὰν τοιοῦτον ἀποφασίσητε, αἱ χεῖρες δὲν δεσμεύονται παντάπασιν· ἐὰν τὸ ὑπουργεῖον ἐκεῖνο δὲν ἤθελεν εὑρεθῆ σύμφωνον μὲ τὴν λύσιν, τὴν ὁποίαν θέλετε δώσει εἰς τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, θέλει ἀπόσχει τοῦ νὰ δεχθῇ μίαν διεύθυνσιν, τῆς ὁποίας τὴν εὐθύνην δὲν ἤθελε νὰ φέρῃ. Ἡ λύσις ὅμως τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος διὰ νὰ ᾖναι ἀξιοπρεπὴς, πρέπει, οἱοσδήποτε ἂν ᾖναι ὁ τρόπος, τὸν ὁποῖον θὰ ἀσπασθῇ, νὰ προέλθῃ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Δὲν πρέπει νὰ ἀφήσωμεν τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ ζητήματος εἰς τὴν Κυβέρνησιν· τὸ ζήτημα εἶναι ἐθνικόν· ἅμα παρουσιασθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν, πρέπει παρ’ αὐτῆς νὰ λυθῇ. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ ἡ λύσις τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος.

§27ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ, Κ. πρόεδρε.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει πρότασις ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τοῦ Κ. Ἀντ. Μαυρομιχάλη περὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος· ἐπ’ αὐτῆς, ὡς ἐνθυμεῖσθε, ἐξεφράσθησαν διαφόρως οἱ διάφοροι ὑπουργοὶ, καὶ ἀνεβλήθη τὸ ζήτημα διὰ σήμερον. Τώρα, τινὲς ἐννοοῦν, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἔλθωσιν ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ ὑπουργείου, παρ’ ἀφοῦ λυθῇ τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα, καὶ φρονοῦν, ὅτι καὶ ἡ Συνέλευσις τοῦτο τὸ μέτρον πρέπει νὰ λάβῃ· ἄλλοι εἶναι γνώμης, ὅτι τὸ μέτρον τῆς ἀπολύσεως τοῦ ὑπουργείου εἶναι ἀνεξάρτητον τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, καὶ ὅτι πρέπει ἀμέσως ἡ Συνέλευσις νὰ ἀποφασίσῃ τὰ περὶ τούτου.

§29ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Πρέπει νὰ ἐξηγήσωμεν......

§30ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετὰ ἐλέχθησαν, Κύριε Μεσσηνέζη.

§31ΚΑΛΟΣ. Ἀφήσατε, Κύριε Μεσσηνέζη, νὰ τελειώσῃ πρῶτον ὁ Κ. Πρόεδρος.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Φρονῶ λοιπὸν κατὰ τὰ λεχθέντα, ὅτι πρέπει νὰ ζητήσω τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως, περὶ τοῦ ἂν πρέπῃ νὰ προηγηθῇ ἡ λύσις τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος.

§33ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§34ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει ἀπολύτως νὰ προηγηθῇ ἡ λύσις τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ πρέπει κατὰ πρῶτον νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν ἐξέλιπεν ἡ διαφωνία, ἥτις ὑπῆρχε μεταξὺ τῶν ὑπουργῶν.

§35ΤΙΝΕΣ. Δὲν μᾶς ὠφελεῖ.

§36ΜΕΣΣΗΝΕΖΗΣ. Ἐγὼ τὴν γνώμην μου ἐξηγῶ, δὲν ἐννοῶ νὰ τὴν ἐπιβάλω εἰς κἀνένα. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην μου, ἂν τὸ ὑπουργεῖον παρίσταται διαφωνοῦν ἐπὶ τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ζητήματος, ἡ Συνέλευσις, ἐπειδὴ δὲν δύναται νὰ παραδεχθῇ οὔτε τὴν γνώμην τῆς μιᾶς μερίδος ἐκ τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, μήτε τὴν τῆς ἄλλης, ὀφείλει νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ὑπουργείου, διὰ νὰ φέρῃ εἰς τὰ πράγματα ἓν ἄλλο ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἴσως παρουσιάσει ἄλλην λύσιν εὐπρεπεστέραν τοῦ ζητήματος τούτου. Ἐὰν ὅμως τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον τὴν σήμερον παρουσιάζῃ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν γνώμην ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἐπειδὴ νομίζω, ὅτι εἶναι τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος μας ν’ ἀφήσωμεν εἰς τὸ ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἔχει τὴν ἐκτέλεσιν, καὶ τὴν εὐθύνην τῆς ἐκτελέσεως, ἵνα δυνάμεθα κατὰ τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς των νὰ κρίνωμεν τοὺς δημοσίους αὐτοὺς ἀνθρώπους, φρονῶ, ὅτι πρέπει νὰ προταχθῇ τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα. Λοιπὸν ἡ γνώμη μου εἶναι κατὰ πρῶτον νὰ ἐρωτηθοῦν οἱ ὑπουργοὶ περὶ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν σήμερον ἔχουν ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος. (θόρυβος) Ἐγὼ θέτω αὐτὸ τὸ ζήτημα, πρὶν ἢ ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις περὶ τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ ὑπουργείου, νὰ ἐρωτηθῶσιν οἱ ὑπουργοὶ περὶ τῆς γνώμης, ἣν ἔχουσιν ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος. (θόρυβος)

§37ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν εἶναι πρότασις αὐτή.

§38ΚΑΛΟΣ. Ἀντικρούω τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Μεσσηνέζη.

§39ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν ὑποστηρίζεται ἀπὸ κανένα.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἠκούσατε λοιπὸν λεπτομερῶς ἐκτεθειμένην τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Μεσσηνέζη, ὑποστηρίζετε αὐτήν;

§41ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι, Ὄχι.

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν τὸ ζήτημα θὰ ᾖναι καθαρὸν, ἐὰν πρόκηται νὰ προταχθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος ἀπὸ τὴν τοῦ ὑπουργικοῦ. Θὰ προσκαλέσω νὰ σηκωθοῦν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ προταχθῇ τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα ἀπὸ τὸ ὑπουργικόν.

§43ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τὸ ὑπουργικὸν προηγεῖται.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅσοι λοιπὸν, Κύριοι, παραδέχονται τὸ νὰ προταχθῇ ἡ συζήτησις τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, παρακαλῶ νὰ σηκωθοῦν· (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη. Ὁ Κύριος Πρόεδρος τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δίδει ἐξ ὀνόματός του τὸν λόγον εἰς τὸν Κύρ. Καλλιγᾶν.

§45ΚΑΛΛΙΓΑΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Κύριοι, κατὰ παραγγελίαν τοῦ Κυρίου Προέδρου τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὑποβάλλω τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον νομίζει κατάλληλον πρὸς λύσιν αὐτοῦ τοῦ λεγομένου στρατιωτικοῦ ζητήματος.

§46ΤΙΝΕΣ. Ὄχι τοῦ λεγομένου, ἀλλὰ τοῦ ὄντως στρατιωτικοῦ ζητήματος.

§47ΚΑΛΛΙΓΑΣ. Μὴ νομίζετε, ὅτι τὸ εἶπα δι’ ἀσέβειαν, ἀλλὰ, διότι νομίζω, ὅτι αὐτὸ τὸ ζήτημα ἀποτελεῖ μέρος τῆς τελετῆς τῆς ὑποδοχῆς τῆς Α. Μ. καὶ αὐτὸ δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὀνομασθῇ παρὰ ἓν μέρος τῆς τελετῆς. Ἂς ἀναγνωσθῇ παρὰ τοῦ Κυρίου Γραμματέως. Ἀναγινώσκεται ὡς ἑξῆς· «Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ ἐνταῦθα ὅσον κρίνει ἀναγκαῖον ἐξ ὅλων τῶν σωμάτων στρατὸν πρὸς ὑποδοχὴν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως ἐκτιμῶσα συνάμα καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς παρουσίας ἀναλόγου στρατοῦ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις πρὸς τήρησιν τῆς τάξεως καὶ εἴσπραξιν τῶν φόρων».

§48ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞ. Αὐτὸ ἀπεῤῥίφθη.

§49ΜΙΛΗΣΗΣ. Εἰς τὴν πρότασιν αὐτὴν εἶναι σύμφωνος καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν;

§50ΤΙΝΕΣ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ μᾶς τὸ εἴπῃ.

§51ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ. Θέλω ἀπαντήσει εἰς τὸν Κύριον πληρεξούσιον Ἑρμιονίδος, ὅτι ἐγὼ πάντοτε ἔμαθα νὰ ἦμαι εἷς καὶ ὁ αὐτός. Κατὰ συνέπειαν, Κύριε πληρεξούσιε τῆς Ἑρμιονίδος, ὅπως καὶ ἄλλοτε, οὕτω καὶ εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν, δὲν ἠμποροῦσα παρὰ νὰ σεβασθῶ, ὅ,τι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶπον καὶ νὰ μείνω σταθερὸς εἰς τὰς ἀποφάσεις μου αὐτάς· καὶ τοσούτῳ μᾶλλον σταθερὸς, ὥστε ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ὁ Κύριος Μαυρομιχάλης καὶ μὲ τὴν ὁποίαν ἤμην καὶ εἶμαι σύμφωνος, διότι δὲν ἤλλαξα, καθὼς σᾶς εἶπον, Κύριε πληρεξούσιε τῆς Ἑρμιονίδος, καθόλου σκέψιν, μοὶ φαίνεται, ὅτι περιέχεται ἡ πρότασις αὐτὴ εἰς τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔφερε τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον κατὰ πλειονοψηφίαν, ἤτοι πρὸς 1, τοὐτέστιν οἱ 7 ἦσαν σύμφωνοι κατ’ ἐμοῦ, διότι αὐτὴ λέγει· «ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ κτλ...... Βλέπετε λοιπὸν, ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν τὰ 7 μέλη τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔφεραν σήμερον, εἶναι καθ’ ὅλα σύμφωνος μὲ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐγὼ εἶπον· κ’ ἔτι πρὸς, Κύριοι, διότι ἡ Κυβέρνησις σήμερον ζητεῖ τὴν ἐμπιστοσύνην σας, νὰ μείνῃ ἐλευθέρα εἰς τὴν πρόσκλησιν τοῦ στρατοῦ, ὥστε καὶ ἐγὼ ἠδυνάμην νὰ συγχωνεύσω εἰς τὴν πρότασιν αὐτὴν τὴν ἰδικήν μου, καὶ κατὰ τὴν ἡμέραν, ἂν ἐτιμᾶτο ἡ Κυβέρνησις μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως, νὰ ἀφεθῇ ἐλευθέρα εἰς τὴν πρόσκλησιν τοῦ στρατοῦ, τότε ὁ Κύριος πληρεξούσιος τῆς Ἑρμιονίδος, κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν τῆς ἐκτελέσεως τῆς ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως, ἐὰν ἤθελε μὲ ἴδει παλινῳδοῦντα, ἠδύνατο τότε νὰ μὲ κατακρίνῃ. Λέγω ὅμως καὶ αὐτὸ, ὅτι καὶ τόρα καὶ τότε μένω σταθερὸς εἰς τὴν ἀπόφασίν μου, καὶ ὅτι μόνον, Κύριοι, συγχωνεύω εἰς τὴν πρότασιν τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Μαυρομιχάλη, τὴν ὁποίαν ἐγὼ ὑπεστήριξα, ὅταν ἡ Συνέλευσις εἴπῃ, ὅτι δύναται νὰ ἐμπεριέχηται ἡ πρότασις τοῦ Κυρίου Μαυρομιχάλη εἰς τὴν πρότασιν τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἤτοι εἰς τὴν πρότασιν τῶν 7 μελῶν τοῦ ὑπουργείου.

§52ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Οὐδεὶς ἤλπιζε, Κύριοι, ὅτι ζήτημα καθαρῶς στρατιωτικὸν, ζήτημα δυνάμενον νὰ ὑπαχθῇ εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν πολλῶν μέτρων, ἅτινα ὀφείλει νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅπως καταστήσῃ τὴν ὑποδοχὴν τῆς Α. Μ. λαμπροτέραν, ζήτημα, τὸ ὁποῖον, ἂν δὲν ὑφίστατο τὸ ψήφισμα τῆς ἀποχωρίσεως τοῦ στρατοῦ, ὑπήγετο εἰς τὴν ἁρμοδιότητα ἑνὸς ἁπλοῦ Γενικοῦ γραμματέως, ζήτημα τοιοῦτον ὤφειλε δυστυχῶς ν’ ἀπασχολήσῃ ὁλόκληρον Συνέλευσιν ἐπὶ δύω κατὰ συνέχειαν συνεδριάσεις, νὰ ὑποστῇ ἔλεγχον διπλωματικὸν, ὅπως ὁ Κύριος ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν διὰ τῆς τελευταίας ἀγορεύσεώς του ἠθέλησε νὰ ὑποδείξῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἀναγκάζομαι, Κύριοι, ὡς ἐκ τῆς σπουδαιότητος, μεθ’ ἧς ἐσυζητήθη τὸ προκείμενον ζήτημα, νὰ θίξω τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ ὑπὸ γενικὴν ἔποψιν καὶ ὑπὸ διαφόρους φάσεις. Ἡ πρότασίς μου φέρει πολιτικὴν σημασίαν, τὴν ὁποίαν δὲν ἠθέλησα νὰ ὑποδείξω εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ, Κύριοι, ἐπὶ ὀλίγας στιγμὰς ν’ ἀπασχολήσω τὴν Συνέλευσιν καὶ νὰ ἀνατρέξω εἰς τὴν καταγωγὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ καταδείξω, ὅτι τὰ αἰσθήματα τοῦ στρατοῦ ἀπὸ τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ ἐντεῦθεν παρεγνωρίσθησαν, τῷ ἀπεδόθησαν ἰδέαι, τὰς ὁποίας δὲν ἐπρέσβευεν οὔτε ἠδύνατο νὰ πρεσβεύῃ ἐθνικὸς στρατός. Ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς, Κύριοι, γεννηθεὶς κατὰ τὴν μεγάλην ἐπανάστασιν τοῦ Ἔθνους καὶ ἐγκαρτερήσας εἰς τὰς στενὰς τῆς Ἀκροπόλεως πολιορκίας, ἀποδεκατισθεὶς οἰκτρὸς κατὰ τὰς τελευταίας τοῦ ἱεροῦ ἡμῶν ἀγῶνος μάχας, δὲν ἔλειψεν ἔκτοτε συνεπὴς πρὸς τὸ παρελθόν του τὰς ἐθνικὰς συμφορὰς νὰ θεωρῇ ἰδίας. Φέρων ἐπὶ τῶν ἐπωμίδων του ὁ στρατὸς τὴν σκληρὰν πεῖραν τοῦ ἀξιώματος, ὅτι οἱ στρατοὶ ἀδιάφοροι ἂν παρίστανται κατὰ τὰς ἐπαναστάσεις τιμωροῦνται, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς δὲν ἐδίστασε νὰ ἐκτελέσῃ μετὰ τοῦ ἔθνους καὶ τὴν ἔνδοξον ἡμέραν τῆς 3 Σεπτεμβρίου καὶ νὰ ἐργασθῇ ἐνόπλως ὑπὲρ τῆς ἐπαναστάσεως τῆς 10 Ὀκτωβρίου. Ἀπέναντι τῆς ἐκπληρώσεως τοιούτων ὑψηλῶν καθηκόντων ὁ στρατὸς, ὡς μὴ ὤφειλεν, ἐδυσφημίσθη· ἀναγνώσατε τὸν Χρόνον τῆς Ἀγγλίας, τὴν Γαλλικὴν ἐφημερίδα τῶν Συζητήσεων, τὰς ἔξω ἑλληνιστὶ γραφομένας ἐφημερίδας, καὶ θέλετε ἰδεῖ, ὅτι ἐπὶ τῶν ὤμων τοῦ στρατοῦ ἐτέθησαν τὰ δυστυχήματα, τὰ λαβόντα χώραν ἢ διαδραματισθέντα ἀπὸ τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ ἐντεῦθεν. Ἀλλ’ ὡς νὰ μὴν ἤρκουν τάχα αἱ παρὰ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ τύπου τοσοῦτον θαῤῥαλέως ἐκτοξευθεῖσαι κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ὕβρεις, ἦτο τῆς τύχης του φαίνεται, ὅπως αἱ τοιαῦται σκληραὶ κρίσεις ἀποῤῥέωσιν καὶ ἐξ Ἑλληνικῶν εἰσηγήσεων· ἀπόδειξις τούτου, καὶ τὸ λέγω μετὰ θάῤῥους, εἶναι ἡ ἐπιστολὴ τοῦ κόμητος Σπόνεκ, ἡ ὁποία ἐπεστάλη εἰς ἀπάντησιν ἐπιστολῆς τοῦ ἄλλοτε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§53ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι τοῦ νῦν.

§54ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Εἶναι τοῦ νῦν. Τί φαίνεται, εἰς τὴν ἐπιστολὴν αὐτὴν, ἡ ὁποία εἶναι ἀπάντησις ἐκθέσεως ἴσως τῶν δυστυχημάτων τοῦ Ἰουνίου; οὐδεμία μνεία γίνεται περὶ στρατοῦ, ἐνῷ περὶ τῆς Ἐθνοφυλακῆς γίνεται λόγος· καὶ δὲν ἠμπορεῖ ν’ ἀρνηθῇ τις, Κύριοι, ὅτι κατὰ τὰς θλιβερὰς ἐκείνας ἡμέρας κανὲν σῶμα ἔνοπλον δὲν ἔμεινεν ἀμιγὲς τῶν δυστυχημάτων ἐκείνων. Ἔρχομαι, Κύριοι, νὰ καταδείξω καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν, ὅτι τὰ δυστυχήματα, τὰ διαδραματισθέντα ἀπὸ τῆς 10 Ὀκτωβρίου, δὲν ἐπιπίπτουν ἐπὶ τῶν ὤμων τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ἐπιπίπτουν ἐπὶ τῶν ὤμων τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι προσεκλήθησαν εἰς τὴν διοίκησιν τῆς πολιτείας ἀπὸ τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ ἐντεῦθεν. Ἀπεδόθη, Κύριοι, εἰς τὸν στρατὸν τὸ πραξικόπημα τῆς 9 Φεβρουαρίου, ἀπεδόθησαν αἱ δυστυχεῖς σκηναὶ τοῦ Σουλιέ, ἀπεδόθησαν τέλος αἱ σφαγαὶ τοῦ Ἰουνίου. Τὸ πραξικόπημα τοῦ Φεβρουαρίου δὲν εἶναι στρατιωτικόν· ὁ στρατὸς δὲν διεπράξατο οὐδεμίαν στρατιωτικὴν πρᾶξιν, δυναμένην νὰ διαταράξῃ τὴν ἡσυχίαν τοῦ τόπου. Τὸ πραξικόπημα τῆς 9 Φεβρουαρίου ἦτον ἀποτέλεσμα, καθὼς γνωρίζει ὅλος ὁ κόσμος, τῆς διαιρέσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς μὴ δραστηριότητος ἴσως τοῦ τότε ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Αἱ σφαγαὶ τοῦ Ἰουνίου ἦσαν ἀπόῤῥοιαι τῆς πολιτικῆς ἰδιοτελείας τῆς τότε Κυβερνήσεως, καὶ κατ’ ἐξαίρεσιν τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων, οἵτινες ἀνήκοντες εἰς μίαν τῶν ἀποχρώσεων ἐλειποτάκτησαν διὰ νὰ διατηρήσουν τὰ χαρτοφυλάκιά των. Τὰ δυστυχήματα τοῦ Σουλιὲ ἦσαν ἡ προφανὴς ἀνικανότης τοῦ τότε ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τὸν ὁποῖον οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ ἐνδιαφερόμενοι εἰς τὴν τάξιν παρεκαλέσαμεν ἐπανειλημμένως νὰ λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα, ἀλλ’ αὐτὸς ἐπερειδόμενος εἰς τὴν δῆθεν δημοτικότητά του ἔγεινεν ὁ ἀληθὴς αἴτιος τῶν δυστυχημάτων τοῦ Σουλιέ. Ἂν παραδεχθῶ πρὸς στιγμὴν, Κύριοι, ὅτι ὁ στρατὸς ἐγκλημάτησε, πρέπει νὰ ὁμολογήσω συγχρόνως, ὅτι ὑπέπεσεν εἰς τὸ ἔγκλημα ἀπὸ ἀπειρίαν ὄχι ἄμικτον πατριωτισμοῦ. Ὁ στρατὸς, Κύριοι, δὲν ὤφειλεν ἴσως ν’ ἀντιπροσωπεύῃ εἰς τὰς τάξεις του τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας αἱ διάφοροι ἀποχρώσεις ἀντιπροσωπεύουν εἰς τὴν Συνέλευσιν· ἀλλ’ ἂν ἀντεπροσώπευσε δυστυχῶς τὰς ἰδέας τῆς μιᾶς ἀποχρώσεως ἢ τῆς ἄλλης δὲν ἐπεδίωκε συμφέροντα, ὅπως οἱ πολιτικοί μας, οἱ ὁποῖοι πρὸς σκοπὸν πολιτικῆς ἰδιοτελείας εἰργάσθησαν ἀπὸ καιροῦ ἵνα ἀντιπροσωπεύωνται καὶ εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ. Ἐπίστευσαν, Κύριοι, οἱ λεγόμενοι πολιτικοὶ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ἠδύναντο ν’ ἄρωσι τὴν εὐθύνην τῆς κακῆς των διοικήσεως καὶ νὰ τὴν ῥίπτωσιν ἐπὶ τῶν ὤμων τοῦ στρατοῦ, ἐὰν κατὰ τὰς δυστυχεῖς ἐκείνας ἡμέρας προσεφέροντο παραιτούμενοι. Ποῖον τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ ἐντεῦθεν παρεστάθη κινδυνεῦον διὰ τὴν τάξιν αὐτοῦ τοῦ τόπου; καὶ τίς τῶν ὑπουργῶν τῆς Ἑλλάδος ἐμιμήθη τὸ παράδειγμα τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τῆς Γαλλίας, ὅτε κατὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1830 δικαζομένου τοῦ ὑπουργείου τοῦ αἵματος ὑπὸ τῆς Γερουσίας, ὁ λαὸς τῶν Παρισίων ἐξεγερθεὶς δικαίως ἐζήτει τὰς κεφαλὰς τῶν ὑπουργῶν ἐκείνων, ἔφιππος τότε ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τῆς Γαλλίας ἐπρόταττε καθ’ ἑκάστην τὸ στῆθός του, συνοδεύων τὴν ἅμαξαν τῶν ὑποδίκων ὑπουργῶν, μεταφερομένων καθ’ ἑκάστην ἀπὸ τῶν φυλακῶν τοῦ Βενσὶν εἰς τὸ δικαστήριον; Τίς Ἕλλην ὑπουργὸς κατὰ τὰς ἀποφράδας ἐκείνας ἡμέρας παρεστάθη εἰς τοὺς στρατῶνας, εἰς τὰς δημοσίους συναθροίσεις ἐπροτάχθη ἢ ἐπροκινδύνευσεν; Ὄχι· οὐδεὶς τῶν ὑπουργῶν ἐν Ἑλλάδι ἐπολιτεύθη οὕτως. Οἱ ὑπουργοὶ κατὰ τὰς ἡμέρας τῶν σφαγῶν, κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ χάους ἐκρύπτοντο εἰς ὑπόγεια μὴ τολμῶντες νὰ ἴδωσι τὸ φῶς διότι ἡ κοινὴ συνείδησις αὐτοὺς ἐθεώρει ἐργάτας τῶν σφαγῶν, δὲν ἐτόλμων νὰ ἐμφανισθῶσι καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἔῤῥιπτον ὅμως διὰ τῶν εἰσηγήσεών των τὴν εὐθύνην εἰς τὸν στρατὸν, τὸ κατηγορητήριον τοῦ ὁποίου, ὡς εἴπετο, ἀπηγγέλθη διὰ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ τύπου καὶ διὰ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Σπόνεκ. Ὁ στρατὸς, ἴσως ἀργὰ ἐνόησε τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα εἶχε νὰ ἐκπληρώσῃ, καὶ ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, καὶ ἀπέναντι τῶν ἰδίων αὑτοῦ συμφερόντων. Ὁ στρατὸς ἀπὸ τὰς 19 Ἰουνίου, ἐὰν ἤθελεν ἀκολουθήσει τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἤθελεν εἶσθαι καὶ σήμερον εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν, καθ’ ἣν ἦτο τὴν ἡμέραν τῆς 19 Ἰουνίου. Ἐὰν ἠκολούθει τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἤθελεν εἶσθαι σήμερον ἀδελφός· δὲν ἤθελεν ἀπὸ κοινοῦ κατίδει καὶ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ τὰ ἴδια αὑτοῦ· δὲν ἠκολούθησε τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐπρόκρινε νὰ πνίξῃ τὰς δικαίας κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐνστάσεις ἀπέναντι τοῦ ἐθνικοῦ συμφέροντος. Τί συνέβη ἀπὸ τῆς 19 Ἰουνίου καὶ ἐντεῦθεν; ἐγκαθιδρύθη Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας προορισμὸς ἦτο νὰ συντελέσῃ ὅσον οἷόν τε εἰς τὴν κατάπαυσιν τῶν παθῶν. Ἐπολιτεύθη οὕτως ἡ Κυβέρνησις; μέχρι χθὲς ἀκόμη ἡ Συνέλευσις δὲν ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον νὰ ὑπομνήσῃ εἰς αὐτὴν τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ψηφίσματος; μέχρι σήμερον ἀκόμη νομίζετε, ὅτι τὸ ψήφισμα ἐφηρμόσθη; καὶ μολαταῦτα ἀπέναντι τοιούτων πράξεων τῆς Κυβερνήσεως, ὁ στρατὸς, ἓν μέρος τοῦ ὁποίου ἔπαθεν ἀπὸ τὴν τοιαύτην παράνομον πολιτικὴν αὐτῆς, ἐπρόκρινε νὰ θυσιασθῇ ἢ νὰ γείνῃ παραίτιος διαταράξεως τῆς ἡσυχίας τοῦ τόπου· ἀλλὰ, Κύριοι, ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν μᾶς ὑπέδειξε μετὰ πολλῆς λεπτότητος, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι ἄμικτον ἐξωτερικῶν ἀπαιτήσεων. Ὁ Κύριος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἠκολούθησεν ἐπὶ τοῦ προκειμένου πολιτικὴν ὁμοίαν ἴσως μὲ ἐκείνην τῶν πλειόνων προκατόχων του. Ἠθέλησε ν’ ἀναμίξῃ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ἐπὶ ἀντικειμένων, ἐφ’ ὧν μόνον τὸ ἔθνος δικαιοῦται νὰ σκέπτηται, ἀναγνωρίσας τὴν ἀρχὴν τῆς ἐξωτερικῆς ἐπεμβάσεως εἰς τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν τοῦ τόπου μας· ὑπῆρξε δυστυχῶς ἀνέκαθεν παρ’ ἡμῖν τάξις πολιτικῶν, οἵτινες μὴ δυνάμενοι ν’ ἀντλήσωσι δυνάμεις εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν κατέφυγον παρὰ τὸ καθῆκόν των, παρὰ τὴν ἐθνικὴν τιμὴν, εἰς μέσα πλάγια, μέσα, τὰ ὁποῖα ἀποκρούει καὶ τὸ ἔθνος, καὶ τὸ διεθνὲς δίκαιον. Ἀλλ’ ἡ ἀγόρευσις τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐξέθεσε καὶ αὐτὴν τὴν διπλωματίαν, τὴν ὁποίαν τοσοῦτον πολὺ φείδεται. Ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τὶ σᾶς εἶπε; Σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ διπλωματία ἀπαιτεῖ τὸν ἀριθμὸν 5 καὶ ὄχι 10· καὶ ἐὰν παραδεχθῶ ἐπὶ στιγμὴν, ὄχι ὡς ἀρχὴν, ἀλλὰ πρὸς ἐξακολούθησιν τοῦ λόγου μου, ὅτι τὸ προκείμενον ζήτημα τὸ ἔθιξεν ἡ διπλωματία κατὰ τὴν ἀρχὴν του ἂν πρέπει νὰ ἔλθῃ ἢ ὄχι στρατὸς, καὶ οὐχὶ ὅτι ἡ διπλωματία ἀπαιτεῖ τὸν ἀριθ. 5 καὶ ὄχι 10 δύναταί τις νὰ πιστεύσῃ τὰς τοιαύτας τοῦ ὑπουργοῦ κρίσεις ἐνῷ γνωρίζει, ὅτι ὑπάρχει ἐπίσημον ἔγγραφον τῶν πρεσβευτῶν, δι’ οὗ ἀναλαμβάνουσι νὰ ὑποστηρίζωσι τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως; ἀφοῦ ὑπάρχει τοιοῦτον ἐπίσημον ἔγγραφον πῶς ἠθέλαμεν ὑποθέσει, ὅτι διπλωμάται τοσοῦτον σεβαστοὶ ἀκυροῦσι προφορικῶς, ὅ,τι ἐγγράφως ὑπεσχέθησαν; ἀντιπρόσωποι Ἐθνῶν τὰ φιλελληνικὰ αἰσθήματα τῶν ὁποίων εἶχον ἐκδηλωθῆ μετὰ τὴν μεταπολίτευσιν; Ὄχι· ἡ διπλωματία ἴσως Κύριοι δὲν ἐνέχεται, εἶναι ἔνοχος ὁ ὑπουργὸς, ὅστις ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἐξέθεσε καὶ τὸ ἔθνος καὶ τὴν διπλωματίαν καὶ αὐτοὺς ἴσως τοὺς συναδέλφους του. Μετὰ τὰ δυστυχήματα τοῦ Ἰουνίου φήμη διεδόθη, ὅτι ὁ στρατὸς ἐξορίζεται· ὅτι ἀπολέσας πᾶσαν πειθαρχίαν, εἶναι ἀκατάλληλος πλέον νὰ φρουρήσῃ τὴν πόλιν τῶν Ἀθηνῶν. Ἡ πρότασίς μου, Κύριοι, οὐσιαστικῶς ἴσως δὲν διαφέρει μὲ ἐκείνην τοῦ ὑπουργείου καὶ μὲ τὰς ἰδέας πολλῶν ἄλλων συναδέλφων μου. Δὲν πρόκειται, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, ἐὰν τάγμα πυροβολικοῦ, ἱππαρχία λογχοφόρων, ἢ εἷς οὐλαμὸς ἐξ αὐτῶν πρέπει νὰ παρασταθῇ κατὰ τὴν ὑποδοχὴν τοῦ Βασιλέως, πρόκειται Κύριοι, νὰ παραδεχθῇ ἡ ἰδέα, ὅτι ὁ στρατὸς δὲν εἶναι ἐξόριστος, δὲν ἀπώλεσε τὴν πειθαρχίαν του, δὲν εἶναι ἄξιος τῶν ὕβρεων, αἵτινες τῷ ἀπεδόθησαν καὶ ἀντήχησαν ἴσως μέχρι τῶν ὤτων τοῦ βασιλέως. Ἐὰν ἤμην πεπεισμένος, Κύριοι, ὅτι τὰ συμφέροντα τῆς δημοσίας τάξεως δὲν ἤθελον πάθει διὰ τῆς ἀφίξεως ὁλοκλήρου τοῦ στρατοῦ εἰς τὰς Ἀθήνας, ἤθελον φέρει πρότασιν τοιαύτην, ἀναγνωρίζων ὅμως, ὅτι ὁ στρατὸς, κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς ἀφίξεως τοῦ Βασιλέως, παρά ποτε εἶναι ἀναγκαῖος εἰς τὰς διαφόρους τοῦ Κράτους ἐπαρχίας δὲν ἔφερα τοιαύτην πρότασιν. Ἀλλὰ, Κύριοι, ὅταν ἀνάγκη τοιαύτη δὲν ὑφίσταται διὰ τὸ πυροβολικὸν, καὶ τὴν ἱππαρχίαν τῶν λογχοφόρων, ὅταν τὸ σταθμεῦον πυροβολικὸν εἰς Ἄργος οὐδόλως συντελῇ εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν, ἀπεναντίας ἡ περαιτέρω διαμονή του καὶ τὴν ἐξορίαν του καθιεροῖ καὶ μεγάλης ὑλικῆς ζημίας παραίτιος γίνεται, δὲν πρέπει νὰ θεωρήσωμεν τὴν ἐνταῦθα ἄφιξίν του ἀνάγκην ἐθνικήν; Τ’ αὐτὰ, Κύριοι, ἐφαρμόζονται καὶ διὰ τὴν ἱππαρχίαν τῶν λογχοφόρων. Δὲν θέτω τὸ ζήτημα ὑπὸ ἀριθμητικὴν ἔποψιν, θέτω τὸ ζήτημα, ὅτι ἡ ἐθνικὴ τιμὴ, ἡ τιμὴ τοῦ στρατοῦ ὑπαγορεύουσι τὴν ἄφιξιν ἐνταῦθα ὁλοκλήρου τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τοῦ ἱππικοῦ. Κύριοι, ἐπιμένων εἰς τὴν πρότασίν μου, ἐπιλέγω, ὅτι ἡ πρότασίς μου ἀπαιτοῦσα τὴν παρουσίαν ὁλοκλήρου τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τῆς ἱππαρχίας τῶν λογχοφόρων, δὲν εἶναι πρότασις ὑπαγορευθεῖσα ἀπὸ ἰδέας καθαρῶς στρατιωτικὰς, ἀλλὰ ὑπὸ τὴν ἐντύπωσιν τῆς δυσφημήσεως τοῦ στρατοῦ, καὶ θέλω ν’ ἀποδειχθῇ ὅτι ὁ στρατὸς ὀφείλει νὰ παρασταθῇ κατὰ τὴν ὑποδοχὴν τοῦ Βασιλέως. Ὀφείλει ὁ Βασιλεὺς νὰ ἴδῃ αὐτοπροσώπως τὸν στρατὸν ἐκεῖνον, κατὰ τοῦ ὁποίου τοιαῦτα ἐλέχθησαν. Ὀφείλει νὰ ἴδῃ ἰδίοις ὄμμασιν, ὅτι ὁ στρατὸς αὐτὸς δὲν περιέχει οὔτε στοιχεῖα διαλύσεως, οὔτε στοιχεῖα ἀνυπακοῆς· ἡ ἐθνικὴ ἐν τέλει τιμὴ, ἡ ἰδία τιμὴ τοῦ στρατοῦ ἀπαιτοῦσιν, ὅπως καθὼς ὁ Βασιλεὺς ἐπιθεωρῶν τὰς τάξεις τῆς ἐθνοφυλακῆς θὰ ζητήσῃ καὶ εὕρῃ τὴν θέσιν τοῦ Σκαρβέλη, νὰ ζητήσῃ καὶ ἴδῃ ὡσαύτως εἰς τὸ πυροβολικὸν τὰς κενὰς θέσεις τοῦ Μωραϊτίνη καὶ τοῦ Δυοβουνιώτη.

§55ΣΜΟΛΕΝΤΣ. Ὁ προλαλήσας εἶπεν, ὅτι τὸ πυροβολικὸν δὲν συντελεῖ εἰς τὴν διατήρησιν τῆς δημοσίας τάξεως καὶ ἀσφαλείας· ἀναγνώσατε, παρακαλῶ, αὐτὸ τὸ ἔγγραφον. Ἀναγινώσκεται τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα. «Τὴν στιγμὴν ταύτην ὁ ἀρχιλῃστὴς Κυριάκος μετὰ 3 συντρόφων του συνελήφθη καὶ ἀπήχθη εἰς τὰς φυλακὰς τοῦ Ναυπλίου».

Ὁ Ἀνθυπολοχαγὸς

ΣΜΟΛΕΝΤΣ.

§56ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐὰν σήμερον ἐπρόκειτο νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα τοῦ ἐθνικοῦ ἐπαίνου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἀπέκτησεν ὁ στρατὸς δικαίωμα, πιστεύσατέ με, ὅτι δὲν ἠδυνάμην νὰ προσθέσω πολλὰ εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ πρὸ ἐμοῦ λαλήσας Κύριος Μαυρομιχάλης εἶπεν· ἐὰν ποτέ τις εἰς ζητήματα ἄλλα στρατιωτικὰ, τὰ ὁποῖα θέλομεν τολμήσει νὰ θέσωμεν ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν πρὸς ἐπιψήφισιν καὶ τὰ ὁποῖα θέλουν ἀποτελεῖ, οὕτως εἰπεῖν, τὴν δικαιοσύνην, τὴν ὁποίαν ὁ στρατὸς παρακαλεῖ νὰ λάβῃ ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως, ἄν τις τότε ἐκφέρῃ γνώμην κατὰ τοῦ στρατοῦ, πιστεύω ὅτι πλεῖστοι μετ’ ἐμοῦ θέλουν ὑψώσει ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ τὴν φωνήν· ἀλλὰ σήμερον, Κύριοι, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ θέσω τὸ ζήτημα ὅλως ἔξω τοῦ στρατοῦ· καὶ ἀληθῶς μὲν κατέχει τὸν τίτλον τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ δὲν ἀφορᾷ, κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον, ποσῶς, τὸν στρατὸν ἀπ’ εὐθείας. Ὁ στρατὸς εἶναι ἕτοιμος πάντοτε νὰ ὑπακούσῃ εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως, νὰ ὑπακούσῃ καὶ νὰ ἐκτελέσῃ τὰς διαταγὰς τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν ἡ Συνέλευσις θέλει ἔχει ἐπὶ κεφαλῆς τῶν πραγμάτων. Προχθὲς, Κύριοι, ὅτε τὸ ζήτημα τῆς ἐπανακάμψεως τοῦ στρατοῦ ἐσυζητεῖτο, ἐνόμισα ὅτι ἐξεπλήρουν καθῆκον πληρεξουσίου νὰ θέσω ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν πρότασιν, ἡ ὁποία, ἂς μοὶ συγχωρηθῇ νὰ τὸ εἴπω, ἂν ἐψηφίζετο, ἤθελεν ἐξάξει τὴν Συνέλευσιν καὶ αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τὰς δυσχερείας, εἰς τὰς ὁποίας ἐμπερδεύθημεν. Ἡ πρότασις αὕτη, Κύριοι, ἦτο, κατ’ ἐμὲ τοὐλάχιστον, ἡ πολιτικωτέρα πρότασις, διότι ἄφινε τὴν Κυβέρνησιν ἐλευθέραν νὰ ἐργασθῇ ἐπὶ τῆς προσκλήσεως στρατοῦ εἰς Ἀθήνας κατὰ τὴν ἄφιξιν τοῦ Βασιλέως, ἡ δὲ κυβέρνησις ἂν εἶχε νοῦν, ἂν εἶχε φρόνησιν, ἂν εἶχε πατριωτισμὸν, τότε ἠδύνατο νὰ σταθμίσῃ τὰς περιστάσεις, καὶ νὰ πράξῃ ὅ,τι ἀπῃτεῖτο. Ἐγὼ, Κύριοι, ταῦτα ἐφρόνουν, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἐγνώρισα τὴν διάθεσιν τῆς Συνελεύσεως, ὅτι ἐγνώρισα αὐτὴν, ἀποῤῥίπτουσαν τὴν πρότασίν μου· καὶ ἰδοὺ ἡ πρότασις ἐκείνη μὲ λέξεις διαφορετικὰς ἔρχεται σήμερον ἐν ὀνόματι ὁλοκλήρου τοῦ ὑπουργείου, καὶ ζητεῖται ἡ ἐπ’ αὐτῆς ψηφοφορία· διαφέρουσι μόνον αἱ λέξεις, τὸ πρᾶγμα ὅμως εἶναι τὸ αὐτό. Ἔλεγον ἐγὼ, αἴρεται τὸ ψήφισμα τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ στρατοῦ, εἰς δὲ τὸ ὑπουργεῖον ἐναπόκειται νὰ προσκαλέσῃ πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ Βασιλέως τὸν ἀριθμὸν ἐκεῖνον τοῦ στρατοῦ, τὸν ὁποῖον νομίζει ἀναγκαῖον· ἡ δὲ σήμερον παρουσιαζομένη ὑπουργικὴ πρότασις, ἀλλάζουσα τὰς λέξεις, λέγει· «Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ φέρῃ ὁσονδήποτε στρατὸν νομίζει πρέπον διὰ τὴν ὑποδοχὴν τοῦ Βασιλέως»· ποία εἶναι ἡ διαφορά; Κύριοι! εἶπον πρὸ ὀλίγου, πρὶν μὲ διακόψῃ ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Κ. ὑπουργὸς, εἶπον, ὅτι, νομίζω, διέγνωσα τὴν γνώμην, τὴν ἰδέαν τῆς Συνελεύσεως, ὅτε ἀπέῤῥιπτε τὴν ἰδικήν μου πρότασιν· ἡ πρότασις ἐκείνη σύμφωνος μὲ τὴν σημερινὴν μὲ ἀναγκάζει νὰ εἴπω ἤδη ταῦτα· ἡ Συνέλευσις ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασίν μου, διότι ἡ πρότασις ἐκείνη καὶ ἡ σήμερον παρουσιαζομένη εἶναι πρότασις γενικὴ, ἡ πρότασις ἐκείνη ὡς καὶ ἡ σημερινὴ ἐκ μέρους τοῦ ὑπουργείου παρουσιαζομένη ἀναθέτει εἰς τὸ ὑπουργεῖον πλήρη τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο· νομίζω λοιπὸν, ἐπαναλαμβάνω τὰς αὐτὰς λέξεις, ὅτι διέγνωσα τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως ὅτε τὴν ἀπέῤῥιψε καὶ ἔπραξε τοῦτο, διότι ἐθεώρησε τὸ ὑπουργεῖον ἀνάξιον νὰ διαχειρισθῇ τοιαύτην ὑπόθεσιν. Δὲν ἤθελεν ἡ Συνέλευσις τότε νὰ δώσῃ τὰ μέσα ταῦτα εἰς τὸ ὑπουργεῖον καὶ δὲν θὰ θελήσῃ οὔτε σήμερον νὰ τὰ δώσῃ, δὲν ἠθέλησε τότε καὶ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασίν μου, διότι ἐνόμισεν, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον δὲν δύναται νὰ διαχειρισθῇ τὴν ἐξουσίαν, τὴν δύναμιν ταύτην καλῶς. Λυποῦμαι, Κύριοι! ὅτι δὲν εἶχον πολλοὺς συντρόφους ὅτε ὁ Κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως μᾶς ἠρώτησεν, ἂν πρέπει νὰ προηγηθῇ τὸ ζήτημα τὸ ὑπουργικὸν, νομίζω ὅμως, ὅτι τότε φθάνομεν εἰς τὸ αὐτὸ συμπέρασμα, ἂν παραδεχθῆτε μίαν πρότασιν, τὴν ὁποίαν θὰ σᾶς ἀναγνώσω. Ζητῶ τὴν λύσιν τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος κατὰ τύπους· ζητῶ, Κύριοι, τοῦτο καὶ τίποτε ἄλλο. «Ἡ Συνέλευσις ἀκούσασα τὰ λεχθέντα ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος, μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν». Ἀμέσως μετὰ ταῦτα, ὡς πρὸ ὀλίγου ὡρίσαμεν, δὲν πρέπει νὰ στενοχωρηθῶμεν, δὲν πρέπει νὰ φύγωμεν, διότι ὁ καιρὸς κατεπείγει, ἔχομεν καιρὸν νὰ μείνωμεν ἕως τὸ μεσονύκτιον, ἀμέσως μετὰ ταῦτα ἐρχόμεθα εἰς τὴν λύσιν τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος, καὶ πιστεύω, ὅτι ἡ Συνέλευσις, οὖσα ἀκόλουθος εἰς τὰς ἰδέας της, θέλει ἀντικαταστήσει τὸ ὑπουργεῖον καὶ ἀμέσως μετὰ ταῦτα ἐπιψηφίζομεν τὴν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἔφερε σήμερον ὁ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς, ἐὰν μᾶς τὴν φέρῃ τὸ μέλλον ὑπουργεῖον.

§57ΔΙΟΜΗΔΗΣ ΚΥΡΙΑΚΟΥ. Ἴσως, Κύριοι, ἐὰν συνεβουλευόμην τὸ συμφέρον μου τὸ προσωπικὸν, ὡς φρόνιμος ἄνθρωπος κατὰ τὴν ἐπικρατοῦσαν δυστυχῶς ἰδέαν, ἔπρεπε νὰ μὴ λάβω τὸν λόγον. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι καὶ μὲ κίνδυνον τοῦ νὰ παρεξηγηθῶ, ὀφείλω, ἀποβλέπων εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ γενικοῦ συμφέροντος, νὰ ἐκφράσω γνώμην ἐναντίαν ἀπὸ τὴν ἐκφρασθεῖσαν ὑπὸ τῶν δύω προλαλησάντων· μολονότι κατ’ οὐσίαν πιστεύω, ὅτι δὲν διαφέρω κατὰ πολὺ, ἀλλὰ μόνον κατὰ τύπον. Κύριοι, ὁσάκις ἤκουσα νὰ λεχθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος κἄποτε καὶ παρὰ πληρεξουσίων στρατιωτικῶν περὶ τοῦ στρατοῦ ὡς σώματος ἰδίου, ὡς ἠθικοῦ δῆθεν προσώπου, ἔχοντος φιλοτιμίαν ἰδίαν, ἴδια δικαιώματα καὶ τὰ λοιπὰ, ἐθεώρησα ὅτι αἱ ἐκφράσεις αὗται ἀντὶ νὰ ὠφελήσουν τὸν στρατὸν τὸν βλάπτουν, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι ὁ στρατὸς καλλίτερον ἤθελεν ὑπερασπισθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν δὲν συνέπιπτε μεταξὺ τῶν ἐκλεχθέντων πληρεξουσίων νὰ ἦναι καί τινες στρατιωτικοὶ, καὶ μάλιστα στρατιωτικοὶ ἐν ἐνεργείᾳ (θόρυβος). Ἀπόδειξις τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου, Κύριοι, εἶναι ὅτι, ἐνῷ ἀρχίζω νὰ λαλῶ διακόπτομαι καὶ πάλιν παρὰ στρατιωτικῶν, καὶ ἂν ἐπρόκειτο ὁ στρατὸς, ὁ ὁποῖος εἶναι ἑλληνικώτατος, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι ἰδιοκτησία κἀνενὸς, ἀλλὰ τὰ μέλη τ’ ἀποτελοῦντα τὸν στρατὸν ἀνήκουν εἰς τὸ ἔθνος, καὶ ἂν ἦτο, λέγω, φρόντισμα, καθῆκον ὀλίγων τινῶν ὁ στρατός ............ (θόρυβος). Κατανοῶ, ὅτι τινὲς, διότι εἶναι στρατιωτικοὶ, ἀνησυχοῦν περισσότερον, καὶ συναισθάνομαι τὴν θέσιν των, καὶ διὰ τοῦτο περὶ πολλοῦ ποιοῦνται τὰ περὶ τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ἔπρεπε ν’ ἀποδώσουν δικαιοσύνην εἰς 300 ἄλλους πληρεξουσίους, οἵτινες δὲν δύνανται ἀλλοτρίως νὰ σκέπτωνται περὶ τοῦ στρατοῦ. Ὁ στρατὸς αὐτὸς ἐσχηματίσθη ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ Ἔθνους· ὁ στρατὸς εἰς δεινὰς περιστάσεις ἔδειξεν, ὅτι δὲν εἶναι στρατὸς δουλικὸς, δυνάμενος δηλαδὴ νὰ χρησιμεύσῃ μόνον εἰς τοὺς σκοποὺς τῆς ἐξουσίας, ἀλλ’ εἶναι στρατὸς, ὁ ὁποῖος ἐνθυμεῖται τὴν καταγωγήν του, καὶ μὲ κίνδυνον τῆς πειθαρχίας του ἐξεπλήρωσεν, ὅταν ἔπρεπε, τὸ καθῆκόν του. Τοιοῦτος λοιπὸν στρατὸς βεβαίως εἶναι ἄξιος νὰ ἔχῃ τὴν ὑπεράσπισιν ὅλου τοῦ κόσμου. Διατί λοιπὸν στρατιωτικοὶ μόνον νὰ ἐγείρουν φωνὴν, καὶ στρατιωτικοὶ, οἱ ὁποῖοι ἀνήκουν εἰς διάφορα κόμματα; (θόρυβος). Μὴ πειράζεσθε, διότι λαλῶ ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ· μὴ ἀναλαμβάνετε πρῶτοι ὑμεῖς καὶ μόνοι ὑμεῖς τὴν ὑπεράσπισίν του. Ἀνήκετε εἰς διαφόρους μερίδας, αἵτινες διαφωνοῦν πρὸς ἀλλήλας· ἐὰν τινὲς ἦναι κατὰ στρατοῦ, καθ’ ὑπόθεσιν, εἶναι πολλοὶ ἄλλοι οἱ ὑπέρ. Ἀλλ’ εἰς ἓν ζήτημα νὰ σηκόνωνται μόνον στρατιωτικοὶ, καὶ κἄποτε μὲ τρόπον βίαιον, τὸν ὁποῖον δὲν ἔχουν οἱ πολιτικοὶ, αὐτὸ βλάπτει τὸν στρατὸν, ἔπρεπε μάλιστα νὰ ἐννοήσῃ ἕκαστος, ὅταν πρόκηται ζήτημα, τὸ ὁποῖον πλαγίως ἀφορᾷ αὐτὸν, ὅτι εὑρίσκεται εἰς θέσιν ἐξαιρέσεως, ἂν οὐχὶ νομικῆς, ἀλλὰ ἠθικῆς. Λοιπὸν μὲ ὅλην τὴν ἀπάθειαν ἐν τῷ μέσῳ τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα δυστυχῶς μᾶς κατέχουν, πρέπει νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο.

§58ΒΡΑΤΣΑΝΟΣ. Οἱ τοιοῦτοι λόγοι γεννῶσι σκάνδαλα, διότι διερεθίζονται τινὲς, οἱ ὁποῖοι ἀνήκουν εἰς κόμματα στρατιωτικά.

§59ΔΙΟΜ. ΚΥΡΙΑΚΟΥ. Ἐπικαλοῦμαι τὸν πατριωτισμὸν αὐτῶν καὶ πιστεύω, ὅτι δὲν θέλουν διερεθισθῆ. Ἀπ’ ἐναντίας λέγω, Κύριοι, ὅτι μέγας ζῆλος ἢ εὐθύνη προσωπικὴ, τὴν ὁποίαν ἔχουσί τινες, αὐτὴ ἡ εὐθύνη, ὁ πόνος, τὸν ὁποῖον αἰσθάνονται, τοὺς κάμνει πολλάκις νὰ δίδωσι φάσιν εἰς τὸ ζήτημα, τὴν ὁποίαν ἐκλαμβάνουν ὡς κοινοβουλευτικήν. Δὲν πρέπει νὰ λέγωμεν ὅτι ὁ στρατὸς εἶναι ἠθικὸν πρόσωπον, ἐκτὸς τῆς κοινωνίας, ἐκτὸς τῆς μεγαλειότητος τοῦ ἔθνους. Ὁ στρατὸς ἀνήκει εἰς τὸ ἔθνος, ἔχει τὰς συμπαθείας ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους, καὶ ἂν ἔσφαλόν τινες ἐκ τοῦ στρατοῦ, ἔσφαλον, ὅπως ἔσφαλον καὶ πολλοὶ ἄλλοι Ἕλληνες, γενόμενοι ὄργανα ἡμῶν τῶν πολιτικῶν. Ἀνεξαρτήτως λοιπὸν τούτων πρέπει νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα πόσος στρατὸς πρέπει νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν Πρωτεύουσαν. Εὑρέθη εἰς διαφωνίαν ἡ Κυβέρνησις, καὶ οἱ λόγοι εἶναι γνωστοὶ, ἕνεκα τῶν ὁποίων ὑπεστηρίχθη ἔστω καὶ μετὰ περιστολῆς τινος καὶ παρασιωπήσεως, ὅτι πρέπει νὰ ἔλθουν τινὰ μόνον στρατιωτικὰ σώματα εἰς Ἀθήνας. Καὶ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι κατὰ τὴν ἔποψιν, καθ’ ἣν ἐξέθεσε τὸ ζήτημα ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, πρέπει νὰ τὸ ἐξετάσωμεν, χωρὶς νὰ ἐπηρεασθῶμεν μεγάλως ἐξ ἄλλων σκέψεων ὅλως μερικῶν καὶ ἐπισφαλῶν. Ὑπὸ ὅλας τὰς δυνατὰς σκέψεις καὶ μετὰ τῆς δεούσης προσοχῆς καὶ ἀπαθείας πρέπει νὰ τὸ ἐξετάσωμεν, ἀφοῦ καὶ μεγάλα ἔθνη, γίγαντες ἀπέναντι ἡμῶν, ὑπὸ ὅλας τὰς ἐπόψεις ἐξετάζουσι τὰ ἴδιά των ζητήματα· οὐδὲ δύναται νὰ προσβληθῇ ἡ φιλοτιμία τοῦ στρατοῦ μας ἀπὸ λύσιν, ἥτις θὰ ἔχῃ βάσιν τὸ ἐθνικὸν συμφέρον· δὲν βλέπω δὲ τί κοινὸν ὑπάρχει μεταξὺ τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς λύσεως, ἣν θέλει δώσει ὁλόκληρον τὸ ἔθνος διὰ τῆς Συνελεύσεως. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι πᾶν ζήτημα, καὶ ἔτι μᾶλλον ὅταν ᾖναι σοβαρὸν, πρέπει νὰ τὸ ἐξετάζωμεν ὑπὸ ὅλας τὰς ἐπόψεις, διότι τότε μόνον φθάνομεν εἰς τὴν ἀλήθειαν, καὶ κατὰ τὴν σκέψιν ταύτην συμφωνῶ μὲ τὴν λύσιν, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ Κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, τουτέστι νὰ ἀφεθῇ εἰς τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως νὰ φέρῃ μέρος ἐκ τοῦ στρατοῦ, ὅσον νομίσῃ ἀναγκαῖον.

§60ΓΛΑΡΑΚΗΣ. Εἶναι βέβαιον, ὅτι πάντες ἐνθυμοῦνται, ὅτι εἰς προηγηθεῖσαν συζήτησιν ἐγένετο πρότασις ὑπὸ τοῦ Κ. Βαλτινοῦ, τὴν ὁποίαν καὶ ἀνέπτυξεν ὁ ἴδιος. Ἡ πρότασις αὕτη εἶναι ἡ αὐτὴ πρὸς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε τὸ ὑπουργικὸν Συμβούλιον, μόνον αἱ λέξεις διαφέρουν· ταύτην ὅμως ἀπέῤῥιψεν ἡ Συνέλευσις· ἑπομένως δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπανέλθωμεν σήμερον, καὶ ἡ πρότασις τοῦ ὑπουργείου πρέπει νὰ θεωρηθῇ ἀπαράδεκτος. Τὸ ζήτημα πρέπει νὰ τεθῇ ἂν θὰ ψηφισθῇ ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ Κ. Μαυρομιχάλης ἢ ὄχι.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωστοποιῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν, ὅτι ὑπάρχει τροπολογία εἰς τὴν πρότασιν τοῦ Κ. Μαυρομιχάλη.

§62ΓΛΑΡΑΚΗΣ. Ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἐπολεμήθη καὶ πολεμεῖται ἡ πρότασις τοῦ Κ. Μαυρομιχάλη, ὑπῆρξε διττὸς, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ὑπῆρξεν ὁ ἑξῆς, ὅτι δεικνύομεν ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἐπεμβαίνομεν εἰς τὰς λεπτομερείας διοικητικῶν πραγμάτων καὶ ὅτι ταῦτα διαφεύγουσι τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Συνελεύσεως· ὁ δὲ ἕτερος λόγος ὑπῆρξεν, ὃν πολλοὶ σᾶς ἀνέφερον καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰς τὴν διπλωματικὴν ἐξέτασιν. Πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν ἀμφότερα. Πρῶτον, ἂν πραγματικῶς ἐξέρχηται τοῦ κύκλου, ἂν καταβιβάζηται ἡ Συνέλευσις εἰς ὑποδεεστέραν θέσιν τῆς ἐντολῆς, ἣν ἔχει· καὶ δεύτερον, ἂν τὸ ζήτημα δύναται νὰ ἔχῃ διπλωματικὴν σπουδαιότητα. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον λέγω τὸ ἑξῆς· ὅτι σήμερον δὲν πρόκειται ἁπλῶς περὶ κινήσεως στρατοῦ, τὸ ζήτημα τὸ μεγαλείτερον εἶναι τὸ ἀκόλουθον· νὰ δείξῃ, ὅτι ἀναγνωρίζει τὸ ἔθνος πάντοτε τὴν ὀφειλομένην τιμὴν καὶ ὑπόληψιν πρὸς ἐκείνους, οἵτινες παρέσχον ἐκδουλεύσεις εἰς διαφόρους περιστάσεις. Δὲν ἔρχομαι νὰ ἀπαριθμήσω τὰς ὑπηρεσίας καὶ τὰς ἐκδουλεύσεις τοῦ στρατοῦ εἰς τὴν πατρίδα· διότι ὅλοι οἱ πρὸ ἐμοῦ τὰς ἀνέφερον καὶ τὰς γνωρίζετε κάλλιστα, τὰς δέχομαι ὡς ἀποδεδειγμένας, καὶ λέγω, ὅτι εἰς τὸν ἐκτελεστὴν ὅλων τῶν μεγάλων ἔργων, διὰ τῶν ὁποίων ὑπεστηρίχθη ἡ ἐθνικὴ ἐλευθερία, εἰς τὸν ἐκτελεστὴν αὐτὸν πρέπει ν’ ἀποδοθῇ ἡ τιμὴ τοῦ νὰ μὴ θεωρῆται ὡς σμῆνος ἀνθρώπων ἐξορίστων, τοῦ νὰ μὴ θεωρῆται ὡς τάξις ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἐρχόμενοι εἰς τὴν πρωτεύουσαν θὰ διαταράξουν τὴν ἡσυχίαν· ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην λαμβανόμενον τὸ ζήτημα, θεωρῶ ὅτι οὐδόλως διαφεύγει τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Συνελεύσεως, καθότι ἡ Συνέλευσις εἶναι ἁρμοδιωτέρα παντὸς ἄλλου νὰ ἐκτιμήσῃ τίνες παρέσχον ἐκδουλεύσεις εἰς τὴν πατρίδα καὶ τίνες ὀφείλουν νὰ παρευρεθοῦν διὰ νὰ καταστήσουν λαμπροτέραν τὴν ὑποδοχὴν, καὶ διὰ νὰ μὴ προσβληθῶσι μὴ παρευρεθέντες ἐνταῦθα. Ὡς πρὸς τὴν ἄλλην ἔποψιν τοῦ ζητήματος, ὅτι δύναται νὰ περιπλέξῃ διπλωματικῶς τὴν Ἑλλάδα ἡ ἔλευσις τοῦ στρατοῦ, λέγω, ὅτι δὲν ἔχει ποσῶς τὸν τόπον του. Τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι καθαρὸν, δὲν ἐνδιαφέρει οὐδένα ἄλλον, ἢ τὴν Ἑλλάδα, ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν αὐτῆς ἡσυχίαν· ἡ μόνη δὲ ἀρχὴ, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἐπιληφθῇ καὶ ν’ ἀποφανθῇ περὶ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος εἶναι ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις. Μόνη ἡ ἐθνικὴ Συνέλευσις δύναται ν’ ἀποφανθῇ, ὅτι δὲν διατρέχει κανένα κίνδυνον, ἐρχομένου ἐνταῦθα τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἔτι περισσότερον σήμερον ὑπὲρ τῆς ἰδέας αὐτῆς εἶναι τὸ ἀκόλουθον, ὅτι τὴν ἀρχὴν περὶ ἐλεύσεως τοῦ στρατοῦ οὐδεὶς ἀρνεῖται καὶ μόνον περὶ ἀριθμοῦ ἐρίζομεν. Τινὲς δὲ δεικνύουν καὶ ἀπώτερον τινὰ σκοπὸν καὶ δεικνύουν κατ’ ἐμὲ τὸν ἀκόλουθον. Κατ’ ἐμὲ ὑπάρχουν πολλοὶ ἄνθρωποι ἐν τῇ Ἑλληνικῇ κοινωνίᾳ, οἱ ὁποῖοι μολονότι ἔδειξαν, ὅτι ἠσπάσθησαν ζωηρῶς τὴν γενομένην μεταπολίτευσιν, μολονότι δεικνύουν, ὅτι καθ’ ὅλα εἶναι εὐχαριστημένοι ἐκ τῆς σημερινῆς καταστάσεως, οὐχ ἧττον ἐξακολουθοῦν νὰ τρέφουν ἀποστροφὴν ὡς πρὸς τὴν μεταβολὴν καὶ πρὸς τοὺς ἐργασθέντας ὑπὲρ αὐτῆς. Οὐδεὶς δύναται νὰ τὸ ἀρνηθῇ, ὅτι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ θέλουν ὅσον τὸ δυνατὸν νὰ παρασταθοῦν ὑπὲρ τῆς ἐπαναστάσεως· τοὺς δ’ ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι εἰργάσθησαν ἀληθῶς ὑπὲρ αὐτῆς παριστάνουν ὡς μὴ ἐργασθέντας ὑπὲρ αὐτῆς, ἀλλ’ ὅτι ἡ μεταβολὴ αὕτη ὀφείλεται εἰς ὅλως τυχαῖα καὶ ἀνεξάρτητα τοῦ σκοποῦ αὐτῶν γεγονότα· θέλουν ν’ ἀποδώσουν εἰς τὴν μεγάλην αὐτῶν πολυθρύλλητον γνῶσιν τὴν αἰσίαν ἔκβασιν τῆς ἐπαναστάσεως καὶ οὐχὶ εἰς τὴν ἰδίαν αὐτὴν ἐπανάστασιν· Αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι, λέγω, θέλουν ὅσον τὸ δυνατὸν νὰ μείνουν καταδικασμένοι ἠθικῶς ὅλοι οἱ συντελέσαντες ὑπὲρ τῆς ἐπαναστάσεως καὶ πρὸ πάντων νὰ μείνουν μεμακρυσμένοι κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τῆς ἐλεύσεως τοῦ Βασιλέως. Ὁ στρατὸς κατὰ 9/10 ἀποτελεῖ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀνθρώπων τῶν ὑπὲρ τῆς ἐπαναστάσεως ἐργασθέντων. Ἑπομένως ἀποβαλλομένου τοῦ στρατοῦ ἐκ τῆς πρωτευούσης καὶ διατελοῦντος ἐν ἐξορίᾳ, ὁ σκοπὸς αὐτῶν κατὰ 9/10 ἐκπληροῦται. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι τὸ πρῶτον ζήτημα ὀφείλει νὰ ῥυθμισθῇ καθ’ ὅλας τὰς λεπτομερείας καὶ ὅτι πάντα ὅσα ἐλέχθησαν περὶ ἐνδεχομένης περιπλοκῆς τοῦ ζητήματος πρέπει νὰ θεωρηθῇ καθαρὰ ῥᾳδιουργία ἀνθρώπων, οἵτινες ἀπαρέσκονται εἰς ὅ,τι ἡ ἐπανάστασις ἀντικατέστησε· φρονῶ προσέτι, ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε τὸ ὑπουργεῖον, διατελεῖ ἀπὸ τῆς προχθὲς ἀποῤῥιπτέα καὶ ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν δύναται νὰ τὴν παραδεχθῇ.

§63ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριοι, ἀπὸ προχθὲς συζητοῦμεν ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου κατ’ οὐσίαν δὲν εἴμεθα, νομίζω, εἰς διαφωνίαν. Καὶ τῳόντι δὲν ὑπάρχει, νομίζω, κανεὶς ἐν τῇ Συνελεύσει, ὅστις νὰ μὴ θέλῃ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐλεύσεως μέρους στρατοῦ, ἀναγκαίου διὰ τὴν ἐπίσημον ὑποδοχὴν τοῦ Βασιλέως. Ποῦ ὑπάρχει λοιπὸν ἡ ἀμφισβήτησις; Ποῦ ἡ ἔρις; Εἰς τὸν τρόπον προφανῶς τῆς ἐκτελέσεως τῆς ἐπιθυμίας ταύτης, καὶ εἰς τοῦτο μόνον ἔπρεπε νὰ στραφῇ ἡ συζήτησις. Δὲν ἐξετάζω, Κύριοι, τὴν γνώμην τοῦ ὑπουργείου, διότι τοῦτο ἤλλαξε 15 ἀποφάσεις ἀπὸ τῆς προχθές, καὶ δὲν γνωρίζω, ἂν μέχρι τῆς αὔριον δὲν ἀλλάξῃ ἄλλας 15. Λέγω μόνον, ὅτι ἐκ τῆς συζητήσεως δύω γνῶμαι φαίνονται προβαλλόμεναι· οἱ μὲν ἰσχυρίζονται, ὅτι ἡ ἀνάκλησις τοῦ στρατοῦ ἀνάγεται εἰς τὴν διοίκησιν, ἑπομένως πρέπει ν’ ἀφεθῇ ἐλευθέρα ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐνεργήσῃ τὴν ἀνάκλησιν αὐτοῦ κατὰ τὸ δοκοῦν καὶ κατὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους αἰρομένου ἁπλῶς τοῦ περὶ μετατοπίσεως τοῦ στρατοῦ ψηφίσματος· οἱ δὲ τοὐναντίον, διατείνονται, ὅτι ἡ Συνέλευσις, ὡς κυρίαρχος πρέπει νὰ κανονίσῃ τὸν τρόπον τῆς ἐκτελέσεως, ὁρίζουσα πόσοι λόχοι θὰ ἔλθουν ἐνταῦθα, ἢ πόσα τάγματα, ἢ πόσοι οὐλαμοὶ καὶ καθεξῆς. Ἄν, Κύριοι, ἡ θέσις ἡμῶν ἀπέναντι τοῦ ὑπουργείου ἦτο καθαρισμένη δὲν ἤθελον βεβαίως διστάσει νὰ παραδεχθῶ τὴν πρώτην γνώμην, διατί; Διότι τὸ ἔργον εἶναι καθαρῶς διοικητικὸν, διοίκησις δὲ χωρὶς ἐλευθέραν ἐνέργειαν, χωρὶς πρωτοβουλίαν εἶναι εἰς ἐμὲ ἀκατάληπτος. Δὲν ἐννοῶ Κυβέρνησιν, μὴ ἔχουσαν ἰδίαν γνώμην ἐπὶ τῶν διοικητικῶν ζητημάτων, μὴ τολμῶσαν νὰ λαμβάνῃ ἐπ’ αὐτῶν τὴν πρωτοβουλίαν καὶ τὴν παρομαρτοῦσαν εὐθύνην, Κυβέρνησιν περιοριζομένην εἰς τὴν εὐθύνην τῶν διορισμῶν καὶ τῶν παύσεων, ἐν δὲ τῇ πραγματικῇ διοικήσει ἀναφερομένην ἑκάστοτε εἰς τὴν Συνέλευσιν, κ’ ἐντεῦθεν λαμβάνουσαν τὰς ἐμπνεύσεις καὶ τὰς διαταγάς. Τοιαύτη Κυβέρνησις ἀποκρούει τὴν εὐθύνην, ἀξιοῦσα παραλόγως νὰ μένῃ πάντοτε ἄμεμπτος, πάντοτε ἀνεύθυνος. Ὁ Κ. Καλλιγᾶς μοὶ λέγει ἀπὸ τῆς θέσεώς του, ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ τέχνη· βεβαίως, Κύριοι, αὐτὴ εἶναι ἡ τέχνη πρὸς διατήρησιν τῶν χαρτοφυλακείων, ἀλλὰ δὲν εἶναι νέα, διότι τὴν ἀπαντῶμεν καὶ εἰς τὸ παρελθόν. Ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, ὅτι καὶ τοῦ Ὄθωνος οἱ ὑπουργοὶ δὲν εἶχον τὴν παραμικρὰν πρωτοβουλίαν, ἀλλ’ ἦσαν τυφλὰ ὄργανα μιᾶς μόνης θελήσεως, τῆς τοῦ μονάρχου, ἀληθεῖς μηχαναὶ, κινούμεναι κατὰ τὰς ὀρέξεις αὐτοῦ· ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο ἀντίκειται εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος· διότι ἡ ἀρετὴ τοῦ πολιτεύματος τούτου συνίσταται εἰς τοῦτο κυρίως, ὅτι τὰ ὄργανα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἀναδέχονται τὴν πρωτοβουλίαν πασῶν τῶν πράξεων τῆς διοικήσεως καὶ τὰς συνεπείας αὐτῶν. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν, ὅτι ἂν ἡ θέσις ἡμῶν ἀπέναντι τοῦ ὑπουργείου ἦτο καθαρισμένη, ἂν εἴχομεν ὑπουργεῖον ἐμπιστοσύνης, ἔπρεπε νὰ τῷ εἴπωμεν «ἀνάλαβε τὴν εὐθύνην τοῦ ἔργου, ἐνέργησον κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς διοικήσεως, τὰς ὁποίας σὺ μόνον εἶσαι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζῃς·» ἀλλ’ εὑρισκόμεθα ἀπέναντι τοιούτου ὑπουργείου; Δυστυχῶς ὄχι. Ἂν ἐξετάσωμεν, Κύριοι, τὴν διαγωγὴν τοῦ ὑπουργείου οὐχὶ μόνον ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος, ἀλλὰ καὶ ἐπί τινος προηγουμένου, τοῦ τῆς ἀποσφραγίσεως τῆς ἀλληλογραφίας τοῦ πεπτωκότος ἡγεμόνος ........

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι οὕτω πως ἀγορεύοντες, ἐμβαίνετε εἰς τὸ ζήτημα τὸ ὑπουργικόν.

§65ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρέπει νὰ δικαιολογήσω τὴν γνώμην μου, ἀναφέρων τοὺς λόγους, δι’ οὓς δὲν θέλω ν’ ἀνατεθῇ εἰς τὸ ὑπουργεῖον ἡ πρωτοβουλία τῆς ἀνακλήσεως τοῦ στρατοῦ. Ἂν ἐξετάσωμεν, Κύριοι, τὴν διαγωγὴν τοῦ ὑπουργείου ἐπὶ τῶν ἀνωτέρω δύω ζητημάτων, θέλομεν εὕρει, ὅτι οἱ ἄνθρωποι οὗτοι δὲν εἶναι ἄξιοι, ἵνα ἀναθέσωμεν εἰς αὐτοὺς μίαν τόσον σοβαρὰν ἐντολήν. Ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, πόσον ἀπερισκέπτως ἤρχισε τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα τὸ ὑπουργεῖον. Χωρὶς νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν καταγωγὴν τοῦ ζητήματος τούτου, δηλ. τὰς λυπηρὰς περιστάσεις, αἵτινες προὐκάλεσαν τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ στρατοῦ ἐκ τῆς πρωτευούσης, χωρὶς νὰ ἐκτιμήσῃ δεόντως τὰς σπουδαίας αὐτοῦ περιπλοκὰς, τάς τε ἐσωτερικὰς καὶ τὰς ἐξωτερικὰς, αὐτοσχεδιάζει μίαν ἀπόφασιν καὶ ἔρχεται εἰς τὴν Συνέλευσιν σπεῦδον εἰς τὴν ἐπιψήφισιν αὐτῆς. Εὐτυχῶς ἐζητήσαμεν οἱ πολλοὶ καὶ ἐπετύχαμεν τὴν ἀναβολὴν, ἄλλως δὲν ἠξεύρω εἰς ποῖον σημεῖον θὰ εὑρισκόμεθα σήμερον· ἀμέσως μετὰ τὴν συνεδρίασιν παρουσιάζεται τὸ πρόσκομμα, τὸ ὁποῖον οὔτε κἂν προεῖδον, πρόσκομμα σπουδαῖον. Οἱ ὑπουργοὶ συνῆλθον ......(θόρυβος).

§66ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν πρόκειται περὶ κατηγορητηρίου τῆς Κυβερνήσεως.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις ἀπεφάσισε νὰ μὴ λυθῇ πρῶτον τὸ ὑπουργικὸν ζήτημα· νομίζω λοιπὸν ὅτι εἶσθε ἐκτὸς τοῦ προκειμένου.

§68ΜΙΛΗΣΗΣ. Λυποῦμαι, διότι καὶ ὁ Κ. Πρόεδρος μοὶ κάμνει τὴν παρατήρησιν, ὅτι εἶμαι ἐκτὸς τοῦ προκειμένου. Ἀναπτύσσω, ὡς βλέπετε, τοὺς λόγους, δι’ οὓς θέλω ἡ Συνέλευσις ν’ ἀποφασίσῃ τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα σύμφωνα μὲ τὴν τροποποιουμένην πρότασιν τοῦ Κ. Μαυρομιχάλη· ἂν δὲ στηρίζω τὴν γνώμην μου ὄχι εἰς οὐσιαστικοὺς λόγους, ἀλλ’ εἰς προσωπικοὺς, τουτέστιν εἰς τὴν ἔλλειψιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὰ πρόσωπα, τὰ ἀποτελοῦντα τὸ ὑπουργεῖον, εἶναι ἀδιάφορον· ἡ Συνέλευσις πρέπει ν’ ἀκούσῃ καὶ νὰ ἐκτιμήσῃ τοὺς λόγους τούτους. Τὸ ὑπουργεῖον, Κύριοι, καὶ μετὰ τὴν ἐμφάνισιν τοῦ προσκόμματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον κατῆλθεν ἐπὶ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς, ὡς ἐκ μηχανῆς, πῶς ἐπολιτεύθη; μὲ τὴν αὐτὴν πάντοτε ἀπερισκεψίαν. Δύω τινὰ ὤφειλε καὶ ἠδύνατο νὰ πράξῃ· ἢ νὰ συμφωνήσῃ ἐπὶ τῆς πορείας, τὴν ὁποίαν ἔμελλε ν’ ἀκολουθήσῃ, καὶ μετὰ τὸ πρόσκομμα νὰ ἔλθῃ σύσσωμον εἰς τὴν Συνέλευσιν, ἵνα ὑποβάλῃ εἰς τὴν ἐπιψήφισίν της τὴν πρότασίν του, ἢ, ἂν δὲν συνεφώνει, νὰ ἔλθῃ νὰ ἐκθέσῃ εἰλικρινῶς τὴν διχογνωμίαν καὶ ν’ ἀποθέσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν λύσιν αὐτῆς καὶ τὴν διαχάραξιν τῆς πορείας του. Οὐδὲν τούτων ἔπραξεν, ἀλλὰ παρέστησε τὴν οἰκτροτέραν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως εἰκόνα. Ἐνθυμεῖσθε, Κύριοι, ὅτι ὁμιλῶν ἐν ὀνόματι τοῦ ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὁ εὐφυέστατος ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις ἐνασμενίζεται ἐπιδεικνύμενος πάντοτε εἷς καὶ ὁ αὐτός, ἕνεκα βέβαια τῶν σταθερῶν καὶ ἀναλλοιώτων ἀρχῶν, τὰς ὁποίας πρεσβεύει, ἐξέφερε γνώμην λίαν δημοτικὴν χειροκροτηθεῖσαν παρὰ πάντων, ἀλλὰ κατόπιν, ὢ τοῦ θαύματος! ἰδοὺ δευτέρα γνώμη καὶ αὕτη ὑπουργική, ἀλλ’ ἐκ διαμέτρου ἀντίθετος· ταύτην ἠκολούθησε καὶ τρίτη, ἀποπειραθεῖσα ματαίως νὰ συνδιαλλάξῃ τὰ διεστῶτα· ἂν δὲ ἤρχετο εἰς τὸ βῆμα καὶ ἕτερος ὑπουργός, ἠθέλαμεν ἔχει καὶ τετάρτην ἐναντίαν, ἀλλὰ πάντοτε ὑπουργικήν. Τὴν αὐτὴν ἀπρονοησίαν ἔδειξε καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀλληλογραφίας τοῦ Ὄθωνος. Ἀντὶ νὰ μᾶς ὑποδείξῃ τὰς ἐξωτερικὰς δυσχερείας τοῦ ζητήματος, ὁ Κύριος Καλλιγᾶς ἠγκίστρευεν ἀπὸ τῆς ἐσωτερικῆς ἀλληλογραφίας μίαν κακοήθειαν καὶ τὴν ἐπεδείκνυεν εἰς ἡμᾶς διὰ νὰ ἐξεγείρῃ τὴν ἀποστροφήν μας. Σᾶς ἐρωτῶ, Κύριοι, ἂν τοιαύτη Κυβέρνησις φέρει τὰ ἀπαιτούμενα στοιχεῖα διὰ νὰ τῇ ἐμπιστευθῶμεν τοιαύτην βαρεῖαν ἐντολήν. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, εὑρισκόμενος εἰς τὸ δίλημμα, ἢ νὰ κάμω ἕνα διοικητικὸν σολοικισμόν, προτείνων εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ διοικήσῃ, ἢ νὰ ἀναθέτω εἰς Κυβέρνησιν ἠθικῶς παραλυμένην νὰ ἐκτελέσῃ τοιοῦτον βαρὺ διοικητικὸν ἔργον, θὰ προτιμήσω τὸ πρῶτον, τοὐτέστι θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς προτάσεως τοῦ Κυρίου Μαυρομιχάλη, ὅπως ἐτροπολογήθη· εἶναι δὲ ἡ ἑξῆς. Ἀναγινώσκει. «Ἀντὶ ὁλοκλήρου τοῦ σώματος τοῦ Πυροβολικοῦ νὰ διαταχθῇ ἡ ἔλευσις μιᾶς κανονοστοιχίας ἀνταποκρινομένης εἰς ἓξ πυροβόλα· δεύτερον, ἐκ τῶν λοιπῶν ἁπάντων σωμάτων νὰ προσκληθῇ μία διμοιρία.»

§69ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θέλω, Κύριοι, ἀκολουθήσει τὴν ὁδὸν τοῦ προλαλήσαντος, δὲν θέλω συγχύσει δύω ζητήματα, τὰ ὁποῖα, κατὰ τὴν κρίσιν μου, εἶναι ἐντελῶς διακεκριμένα ἀπ’ ἀλλήλων, ἀφοῦ μάλιστα ἡ Συνέλευσις διὰ τῆς ψηφοφορίας, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἔκαμεν, ἀπεφάνθη, ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικείμενον εἶναι ἤδη τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα. Πρόκειται ἤδη ν’ ἀποφασίσωμεν, ἢ μᾶλλον νὰ λάβωμεν ἓν μέτρον περὶ τοῦ στρατοῦ, ὅστις πρέπει νὰ παρευρεθῇ κατὰ τὴν ἔλευσιν τοῦ Βασιλέως. Νομίζω, ὅτι εἴμεθα κύριοι νὰ λάβωμεν περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου οἱανδήποτε ἀπόφασιν χωρὶς νὰ μᾶς ἐνοχλήσῃ ἡ ἰδέα περὶ τῆς ποιότητος τῆς καλῆς, ἢ κακῆς τοῦ ὑπουργείου, τοσούτῳ μᾶλλον καθ’ ὅσον ἀμέσως κατόπιν θέλομεν σκεφθῆ περὶ τῆς διαγωγῆς τοῦ ὑπουργείου, ἢ περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀντικαταστάσεως αὐτοῦ. Λαμβάνομεν λοιπὸν ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος τὸ μέτρον, τὸ ὁποῖον θεωροῦμεν κατάλληλον, καὶ ἂν μὲν νομίζωμεν, ὅτι τὸ ὑπουργεῖον ἔχει τὴν ἐμπιστοσύνην μας διὰ νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀπόφασιν αὐτὴν, θέλομεν ἐμπιστευθῆ εἰς αὐτὸ τὴν ἐκτέλεσιν ταύτην· ἂν ὅμως, ἕνεκα τῆς διαγωγῆς, τὴν ὁποίαν ἔδειξε τὸ ὑπουργεῖον, δὲν μᾶς ἐμπνέῃ ἐμπιστοσύνην, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εἰς τὴν δίκην τοῦ ὑπουργείου· ὥστε, ἐπαναλαμβάνω, δὲν θεωρῶ διόλου ὀρθὸν νὰ συγχωνευθοῦν δύω ζητήματα ἐντελῶς ἀνεξάρτητα ἀλλήλων. Προχθές, Κύριοι, ἐτέθη εἰς ψηφοφορίαν ἡ πρότασις τοῦ Κ. Βαλτινοῦ· οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην, εἶπεν ὁ Κ. Πρόεδρος, νὰ σηκωθῶσιν· ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἐσηκώθην μόνος ἐγὼ καὶ ὁ Κ. Σαρίπολος. Βλέπετε λοιπόν, ὅτι ἀπὸ προχθὲς ἐφρόνουν, ὅτι ἡ λύσις τοῦ προκειμένου ζητήματος πρέπει νὰ ἀνατεθῇ ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ Κ. Βαλτινός, Κύριοι, μοὶ ἐφάνη, ὅτι μετέβαλε σήμερον ἀπόφασιν· ἤκουσα ὅτι ἐπρότεινε νέαν πρότασιν. Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἰδίαν θέσιν, καὶ μάλιστα, Κύριοι, ἂν προχθὲς εἶχον λόγους νὰ πιστεύω, ὅτι ἡ ἰδέα τοῦ Κ. Βαλτινοῦ ἦτον ἡ μόνη ὀρθὴ καὶ κατάλληλος, χθὲς καὶ σήμερον νέα γεγονότα μεταγενέστερα ἐνίσχυσαν ἔτι μᾶλλον τὴν ἰδέαν μου. Ἐφρόνουν, Κύριοι, προχθές, ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν πρέπει ν’ ἀναμιχθῇ εἰς κυβερνητικὰ καθήκοντα, διότι μετὰ λύπης ὁμολογῶ καὶ βλέπω πολλάκις τὴν Συνέλευσιν ἐνασχολουμένην καὶ δαπανῶσαν πολύτιμον καιρὸν εἰς πράγματα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐντελῶς καὶ ἀποκλειστικῶς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας. Ἐνόμισα λοιπόν, ὅτι τὸ ζήτημα τὸ στρατιωτικόν, ὡς καθαρῶς διοικητικόν, ἔπρεπε νὰ ἀνατεθῇ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις λαμβάνουσα ὅσα μέτρα αἱ περιστάσεις ἤθελον τὴν ὁδηγήσει, ἤθελεν εἶναι συγχρόνως καὶ ὑπεύθυνος περὶ τῆς ὀρθότητος τοῦ μέτρου τούτου· καὶ ἀληθῶς, Κύριοι, δυνάμεθα ν’ ἀποφασίσωμεν ὅτι εἶναι κατάλληλον καὶ ὀρθὸν νὰ ἔλθῃ ὡρισμένον μέρος στρατοῦ εἰς τὴν πρωτεύουσαν, τίς οἶδεν ὅμως, ἐὰν νέαι περιστάσεις, ταραχαὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας δὲν καταστήσωσιν ἀναγκαίαν τὴν μεταβολὴν τῆς ἀποφάσεως ταύτης; Διατὶ λοιπὸν νὰ ὑποχρεώσωμεν τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ μέτρον, τοῦ ὁποίου δύναται νὰ καταστῇ ἀναγκαία ἡ μεταβολή; Ἀλλὰ πρὸς τοὺς λόγους τούτους, οἱ ὁποῖοι ἀδιστάκτως μὲ ἔπειθον ὑπὲρ τῆς γνώμης τοῦ Βαλτινοῦ, προσετέθησαν καὶ ἄλλα πράγματα, τὰ ὁποῖα οὐδόλως ἐφανταζόμην· τότε ἐπῆλθον, Κύριοι, περιστάσεις αἱ ὁποῖαι κατέστησαν δυσχερεστέραν ἔτι τὴν λύσιν τοῦ προκειμένου ζητήματος, διότι ὄχι πλέον ἐσωτερικὰ μόνον ζητήματα θέλουν ὁδηγήσει τὴν λύσιν αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐξωτερικαὶ περιστάσεις, τὰς ὁποίας νομίζω, ὅτι φρονίμως καὶ συνετῶς κρίνοντες, πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπὸ σπουδαιοτάτην ἔποψιν. Ἐπανειλημμένως, Κύριοι, ἐλέχθησαν ἐγκώμια τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου· μίαν μόνον παρατήρησιν θέλω ὑποβάλλει εἰς τοὺς πλέξαντας τὰ ἐγκώμια ταῦτα, μίαν ἀρχαίαν παροιμίαν ὅτι οὐδεὶς κατηγορεῖ τὸν Ἡρακλέα, οὐδεὶς οὔτε ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, οὔτε ἐκτὸς αὐτῆς· οὐδεὶς εἶναι ὁ ἀγνοῶν τὰς μεγάλας ὑπηρεσίας καὶ ἐκδουλεύσεις, τὰς ὁποίας ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς προσέφερεν εἰς τὴν πατρίδα καὶ εἰς τὴν Ἐπανάστασιν καὶ εἰς τὴν Σεπτεμβριανὴν μεταπολίτευσιν καὶ ἐσχάτως εἰς τὴν 10 Ὀκτωβρίου. Ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ἐπεθύμουν ἀπὸ τῆς ὀκτωβριανῆς ἐπαναστάσεως νὰ μετεβαίνομεν ἀμέσως εἰς τὴν παροῦσαν ἐποχὴν καὶ νὰ μὴ ἐλάμβανε χώραν τὸ ἐν τῷ μέσῳ διάστημα, διότι κατ’ αὐτὸ δυστυχῶς ἕνεκα τῆς ἀνικανότητος τῶν κυβερνώντων, ἕνεκα τῆς ῥᾳδιουργίας τῶν φιλάρχων, ἕνεκα διαφόρων ἄλλων λόγων, δυστυχῶς, ἐπαναλαμβάνω, μομφαὶ ἀπεδόθησαν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν· δυστυχῶς εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην ἡ Συνέλευσις νὰ ψηφίσῃ τὴν κατὰ τὰς ἐπαρχίας μετάβασιν τοῦ στρατοῦ. Τὸ ψήφισμα τοῦτο εἶναι ἀληθὴς μομφὴ κατὰ τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ὁ στρατὸς ἀποπλανηθεὶς μίαν στιγμὴν ἔσπευσε νὰ ὑπακούσῃ εἰς τὴν φωνὴν τῆς Πατρίδος, ἥτις διατάττει τὴν συμφιλίωσιν ἡμῶν· ἐὰν εἴδετε τὰς ἐφημερίδας θὰ ἀνεγνώσατε ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ ὅλων τῶν σωμάτων ἔφθασαν νὰ δώσουν εἰς ἀλλήλους τὰς χεῖρας καὶ νὰ τὰς σφίγξωσιν ἀδελφικῶς, ὥστε τὴν στιγμὴν ταύτην δύναμαι ἐν πεποιθήσει νὰ εἴπω ὅτι δὲν ὑπάρχουσι μερίδες πλέον στρατοῦ, οὔτε στρατὸς Πεδινῶν, οὔτε Ὀρεινῶν, ἀλλ’ εἷς ἀδιαίρετος Ἑλληνικὸς στρατός, ἕτοιμος νὰ ὑπακούσῃ εἰς πᾶσαν νόμιμον Κυβέρνησιν. Ἐκ τούτου, Κύριοι, ἐξάγω, ὅτι μία μομφὴ ἀπεδόθη εἰς τὸν στρατὸν, μία μομφὴ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἔμμεσος, τὸ ψήφισμα, διὰ τοῦ ὁποίου διετάχθη ἡ εἰς τὰς ἐπαρχίας μετάβασις αὐτοῦ. Πρέπει λοιπὸν, Κύριοι, νὰ ἀνακαλέσωμεν τὸ ψήφισμα ἐκεῖνο. Ἅμα τὸ ψήφισμα ἀνακληθῇ, τότε ἀναγνωρίζεται πασιφανῶς καὶ δημοσίᾳ, ὅτι ἡ παρεκτροπὴ ἐκείνη ἡ μικρὰ τοῦ στρατοῦ ἡ εἰς ἄλλας ἐνεργείας ὀφειλομένη, διωρθώθη, καὶ τοιουτοτρόπως δὲν δύναταί τις πλέον νὰ εἴπῃ, ὅτι ὁ στρατὸς διατελεῖ ἐν ἐξορίᾳ, ὅτι μένει ἀπομεμακρυσμένος τῆς πρωτευούσης, διότι γνωρίζει, ὅτι τὸ καθῆκόν του εἶναι νὰ σταθμεύῃ ὅπου διαταχθῇ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ἂς μὴ προτείνωσι λοιπὸν τὸν λόγον, ὅτι πολλοὶ ἱκανοποιοῦσι τὸν στρατὸν, ἐὰν ἐνεργήσωσι τὴν μετάθεσιν αὐτοῦ. Βεβαίως, Κύριοι, ἐξ ὅσων εἶπον, ἐνοήσατε, ὅτι πρῶτος ἐγὼ θεωρῶ ἀναγκαίαν τὴν παρουσίαν στρατοῦ ἐν τῇ πρωτευούσῃ πρὸς λάμπρυνσιν τῆς τελετῆς· ἀλλὰ νομίζω, ὅτι τὸ ποσὸν καὶ τὸ εἶδος τοῦ στρατοῦ, ὅστις πρέπει νὰ παρευρεθῇ εἰς τὴν πρωτεύουσαν, εἶναι μόνη ἁρμοδία ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία νὰ τὸ ἀποφασίσῃ. Ὑποστηρίζω λοιπὸν τὴν πρότασιν τοῦ Κυρίου Βαλτινοῦ, τὴν δι’ ἄλλων λέξεων ὑπὸ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑποβληθεῖσαν, καὶ νομίζω, ὅτι ἡ ἀποδοχὴ αὐτῆς καὶ τὸν στρατὸν ἱκανοποιεῖ πληρέστατα καὶ τὴν Συνέλευσιν ἀπέναντι διοικητικῶν καθηκόντων καὶ τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως ἀφίνει πλήρη καὶ τελείαν. Ἐὰν, Κύριοι, ἡ πρότασις αὕτη ἀπεῤῥίφθη προχθὲς, δὲν θεωρῶ τοῦτο ἐμπόδιον νὰ ὑποβληθῇ καὶ ἐκ δευτέρου εἰς τὴν Συνέλευσιν.

§70ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΕΞΩΤΕΡ. Δὲν εἶναι ἡ αὐτή.

§71ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν μεταγενέστερα γεγονότα καθιστῶσι νέας σκέψεις καὶ ἀποφάσεις τῆς Συνελεύσεως γίνεται ἡ αὐτὴ πρότασις νὰ ἔλθῃ καὶ νὰ λάβῃ νέαν λύσιν. Τελειώνων, Κύριοι, νομίζω, ὅτι τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος τὸ συμφέρον καὶ αὐτὴ ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ στρατοῦ ἀπαιτεῖ νὰ ἀναθέσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀπόφασιν περὶ τοῦ ποσοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ εἴδους, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔλθουν εἰς τὴν πρωτεύουσαν. Ἐνδεχόμενον ἡ Κυβέρνησις νὰ θελήσῃ νὰ φέρῃ σώματα, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἦλθον, καὶ τὰ ὁποῖα ἐπίσης ἔχουσι μεγάλα, ἴσως καὶ μεγαλεῖτερα δικαιώματα ἐπὶ τῆς ἐπαναστάσεως. Δύναται νὰ φέρῃ τὰ τάγματα τοῦ Μεσολογγίου καὶ ἄλλα· Διατὶ λοιπὸν νὰ περιορίσωμεν τὴν ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως; Ὑποστηρίζω λοιπὸν τὴν πρότασιν τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν.

§72ΠΟΛΛΟΙ. Ἀρκετά, Κύριε Πρόεδρε, ἐφωτίσθημεν.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μίαν μόνον παρατήρησιν κάννω ὡς πρὸς αὐτό, τὸ ἂν ἐφωτίσθη ἡ Συνέλευσις, διότι μία τροπολογία ἀνεγνώσθη, ἥτις ἐπιδέχεται μίαν ἀνάπτυξιν, καὶ ὁ προτείνας ἔχει τὸν λόγον.

§74ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη συζητήσεως.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Ὅσοι λοιπὸν παραδέχονται ὅτι ἐφωτίσθη ἡ Συνέλευσις νὰ σηκωθοῦν. (ἀνίστανται οἱ περισσότεροι). Ἐφωτίσθη ἡ Συνέλευσις.

§76ΑΘΑΝ. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ ἡ Συνέλευσις δὲν ἄφησε νὰ λάβω τὸν λόγον, ἀνακαλῶ τὴν πρότασίν μου.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπόν, Κύριοι, παρακαλῶ νὰ προσέξητε· ἡ πρότασις τοῦ Κυρίου Βαλτινοῦ, ὅτι «ἡ Συνέλευσις ἀκούσασα τὰ λεχθέντα ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος μεταβαίνει εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν» ὑποστηρίζεται;

§78ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι! ὄχι!

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἔχομεν δύω προτάσεις. Φρονῶ, ὅτι ἡ πρότασις ἡ ὑποβληθεῖσα ἀπὸ τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον εἶναι ἀπωτέρα, καθόσον εἶναι γενικὴ καὶ ἀφίνει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ διεξάξῃ τὰ περὶ στρατοῦ.

§80ΓΛΑΡΑΚΗΣ. Συνεπεία τῆς ὁμιλίας μου, Κύριε Πρόεδρε, προέκυψε μία νέα γνώμη, ὅτι ἡ πρότασις τοῦ ὑπουργείου ἀπεῤῥίφθη χθές. Λοιπὸν θέλω νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν προηγουμένως.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφήσατέ με νὰ ἐξηγηθῶ· σᾶς ἐνθυμοῦμαι κάλλιστα. Αὐτὴ ἡ πρότασις ἀντικρούεται κατὰ δύω τρόπους, κατὰ τὸ παραδεκτὸν ὡς πρὸς τὸν τύπον της, καὶ κατὰ τὴν οὐσίαν της. Τινὲς λέγουν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ὑποβληθῇ εἰς συζήτησιν, ὡς ἀπαράδεκτος· ἄλλοι δύνανται νὰ τὴν παραδεχθῶσι κατ’ οὐσίαν καὶ ἄλλοι νὰ τὴν ἀποκρούσωσι κατ’ οὐσίαν. Ἐγὼ φρονῶ, Κύριοι, ἀπαντῶν εἰς τὴν παρατήρησιν τοῦ Κυρίου Γλαράκη, ὅτι, ὅταν τεθῇ πρότασις εἰς ψηφοφορίαν ὅπως ἔχει, συγχωνεύονται τὰ δύω τοῦ ἀπαραδέκτου καὶ τῆς οὐσίας, καὶ ἐννοεῖται, ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ θεωρήσουν, ὅτι εἶναι παραδεκτὴ ἔχουν καὶ τὴν διάθεσιν νὰ τὴν δεχθοῦν κατ’ οὐσίαν. Νομίζω λοιπὸν ὅτι μιᾶς ψηφοφορίας τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι τὸ αὐτό.

§82ΠΟΛΛΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§83ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐπὶ τῆς προτεραιότητος τῆς ψηφοφορίας τῶν δύω προτάσεων.

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ θεωρῶ ἀπωτέρω τὴν τοῦ ὑπουργείου.

§85ΑΝΤ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἐπειδὴ τὸ προεδρεῖον λέγει τοῦτο, θέλω καταδείξει, ὅτι ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπ’ ἐμοῦ εἶναι ἀπωτέρα. Ἡ πρότασις τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἶναι ἀφῃρημένη, λέγει ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ φέρῃ ὅσον στρατὸν θέλει, δὲν παρουσιάζει τὸ ποσόν· εἶναι πολὺ πιθανὸν νὰ ὑπάρχῃ ἕνας ἀριθμὸς ἀνώτερος ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ἐγὼ φέρω εἰς τὴν πρότασίν μου. Ὅταν τὸ ὑπουργεῖον λάβῃ τὴν πρωτοβουλίαν νὰ ὁρίσῃ αὐτὸν τὸν ἀριθμόν, ἐγὼ δύναμαι νὰ ἀμφιβάλω, ἐὰν, ἀντὶ ἑνὸς τάγματος πυροβολικοῦ, δύναται νὰ φέρῃ ἕνα οὐλαμόν. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι ἐπειδὴ ἡ πρότασίς μου εἶναι καθαρὰ ὡς πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν στρατευμάτων, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς προτεραιότητος.

§86ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἐξέφερα μίαν γνώμην, διότι ἐχρεώστουν ὡς Πρόεδρος νὰ τὴν ἐπιφέρω. Ἐπειδὴ ὅμως ὑπάρχει ἀντίῤῥησις, δὲν εἶμαι καὶ ὁ κριτὴς τῆς ἀντιῤῥήσεως, ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις.

§87ΚΟΚΚΙΝΟΣ. Κύριοι....

§88ΠΟΛΛΟΙ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη ἄλλης συζητήσεως.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν ποία εἶναι ἀπωτέρω, θὰ προσκαλέσω νὰ σηκωθοῦν οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἔνστασιν τοῦ Κυρίου Μαυρομιχάλη, ὅτι εἶναι ἀπωτέρω ἡ ἰδική του πρότασις, καὶ ἑπομένως πρέπει νὰ προταχθῇ.

§90ΜΙΛΗΣΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μίαν παρατήρησιν.

§91ΠΟΛΛΟΙ. Ὄχι! ὄχι!

§92ΜΙΛΗΣΗΣ. Σᾶς λέγω, ὅτι ὑπάρχει μία τροπολογία.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν ἀνεκάλεσε, δὲν ὑπάρχει. Λοιπόν, Κύριοι, οἱ παραδεχόμενοι, ὅτι ἀπωτέρω εἶναι ἡ πρότασις τοῦ Κυρίου Μαυρομιχάλη καὶ πρώτη ὑποβλητέα εἰς ψηφοφορίαν, παρακαλῶ νὰ σηκωθοῦν (ἐγείρονται οἱ ὀλιγώτεροι)· δὲν παρεδέχθη. Θὰ ὑποβάλω τὴν πρώτην· ἡ πρότασις τοῦ ὑπουργείου ἔχει οὕτως. «Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ ἐνταῦθα ὅσον κρίνει ἀναγκαῖον ἐξ ὅλων τῶν σωμάτων στρατὸν πρὸς ὑποδοχὴν τῆς Α. Μ. τοῦ Βασιλέως, ἐκτιμῶσα συνάμα καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς παρουσίας ἀναλόγου στρατοῦ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις πρὸς τήρησιν τῆς τάξεως καὶ εἴσπραξιν τῶν φόρων.» Ὅσοι λοιπὸν παραδέχονται τὴν πρότασιν ταύτην, παρακαλῶ, νὰ σηκωθοῦν (ἀνίστανται οἱ περισσότεροι)· παρεδέχθη. Δεύτερον ζήτημα τῆς ἡμερησίας διατάξεως εἶναι ἡ πρότασις περὶ τῆς Κυπαρισσίας (θόρυβος). Θὰ ἐρωτήσω διὰ τὸ ὑπουργικὸν ζήτημα.

§94ΠΟΛΛΟΙ. Αὔριον.

§95ΕΤΕΡΟΙ. Τὴν Τετάρτην.

§96Γ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Διαμαρτύρομαι διὰ τὴν ἀπόῤῥιψιν τῆς προτάσεως.

§97ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα.

§98Γ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Τὸ ἔχω, Κύριε Καθηγητὰ τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαίου, (θόρυβος). Παραδέχεσθε τὴν ξένην ἐπέμβασιν; (θόρυβος). (χειροκροτήματα ἐκ τοῦ ἀκροατηρίου).

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ χειροκροτήσαντες νὰ ἐξέλθουν.

§100ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Προτείνω ν’ ἀνακληθῇ ἡ διαμαρτύρησις ὑπὸ τοῦ Κυρίου Μαυρομιχάλη (θόρυβος). Ὁ Κύριος Μαυρομιχάλης, ὡς φαίνεται, δὲν ἐννοεῖ τί ἐστὶ διαμαρτύρεσθαι κατὰ τῆς ἀποφάσεως μιᾶς Συνελεύσεως, ἐκπροσωπούσης τὴν τοῦ Ἔθνους κυριαρχίαν. Ὁ κατ’ αὐτῆς διαμαρτυρόμενος προσβάλλει ὅ,τι σεβαστότατον ὑπάρχει ἐν τῇ πολιτείᾳ. Τοιαύτη διαμαρτύρησις ἐμφαίνει ἐπανάστασιν κατὰ τῆς ἐθνικῆς θελήσεως, θελήσεως ἀπέναντι τῆς ὁποίας οἱ πάντες ὀφείλουσι νὰ κλίνωσι γόνυ καὶ νὰ σιωπῶσιν. Ὡς πρὸς τὴν αἰτίασιν, ὅτι ἀσπάζομαι τὴν ξενικὴν ἐπέμβασιν, ἀπαξιῶ ν’ ἀπαντήσω, διότι καὶ τοῖς πᾶσι γνωστά εἰσι τὰ φρονήματά μου, καὶ ὅτι εἴ πέρ τις καὶ ἄλλος εἰμὶ ζηλότυπος ὑπὲρ τοῦ νὰ μένῃ παρὰ παντὸς ἀλώβητος ἡ τιμὴ καὶ ἡ ἀξιοπρέπεια τῆς πατρίδος. Κύριε Πρόεδρε, ἐπιμένω λοιπὸν πρὶν ἢ ὑποβάλητε ἄλλο ζήτημα εἰς τὴν Συνέλευσιν, καὶ ἀξιῶ, ὅπως ὁ Κύριος Μαυρομιχάλης ἀνακαλέσῃ τὴν προσβολὴν, ἣν φέρει ἡ διαμαρτύρησίς του.

§101ΤΙΝΕΣ. Μάλιστα.

§102ΕΤΕΡΟΙ. Ὄχι. (θόρυβος).

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι, Βʹ. ζήτημα εἶναι.......

§104ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ ἐπιμένω ἢ ὁ Κύριος Μαυρομιχάλης ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν διαμαρτύρησίν του, ἢ ἂν ἐπιμένῃ, ἡ Συνέλευσις νὰ τὸν ἀποδοκιμάσῃ, ἄλλως εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπάρχῃ ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως σεβαστὴ, ἂν ὁ ἀποτυχὼν τῆς γνώμης του δύναται νὰ διαμαρτυρηθῇ.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑποστηρίζεται. Πρόκειται νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν τὸ ὑπουργικὸν ζήτημα θὰ λυθῇ σήμερον ἢ αὔριον, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡμέραν δὲν ἔχομεν συνήθως συνεδρίασιν, ἢ τὴν Τετάρτην. (θόρυβος). Τὸ ζήτημα, Κύριοι, ἔχει σπουδαιότητα, λοιπὸν παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν ἐν ἡσυχίᾳ νὰ τὸ λύσῃ. Ὅσοι παραδέχονται τὸ νὰ προβῶμεν σήμερον ἀμέσως εἰς τὴν λύσιν τοῦ ὑπουργικοῦ ζητήματος, παρακαλῶ νὰ σηκωθοῦν (ἐγείρονται πολλοὶ)· ὑπάρχει ἀμφιβολία. Λοιπὸν τἀνάπαλιν. Ὅσοι παραδέχονται τὸ νὰ μὴ λυθῇ σήμερον, παρακαλῶ νὰ σηκωθοῦν (ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Παρεδέχθη νὰ μὴ λυθῇ σήμερον.

§106ΠΟΛΛΟΙ. (ἀναχωροῦντες) Αὔριον.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν αὔριον.

§108ΠΟΛΛΟΙ. Τὴν Τετάρτην, Κύριε Πρόεδρε.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅπως ἀγαπᾶτε. Διαλύεται ἡ συνεδρίασις (ὥρα 4 παρὰ 10).

Ὁ Πρόεδρος

Α. ΜΩΡΑΪΤΙΝΗΣ.

Οἱ Γραμματεῖς Εὐάγ. Ἀντύπας.