1930.12.20

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 22α

ΣΑΒΒΑΤΟΝ 20 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1930

Προεδρία κ. Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

(Ὥρα 4.30′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: — Ὁ Εὐάγγελος Σ. Μαλαγκαρδῆς κάτοικος Πάρου ζητεῖ παροχὴν πιστώσεως ἐκ δραχμῶν 30.000, διὰ τὴν ἐπισκευὴν τῆς οἰκίας του χρησιμοποιηθείσης ὡς διδακτήριον. — Ὁ σύνδεσμος σιγαροποιῶν Χανίων ζητεῖ τὴν παροχὴν ἀποζημιώσεως ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόμου 2525. — Ἡ ἕνωσις συνεταιρισμῶν Ξάνθης ζητεῖ τὴν ἀναθεώρησιν τῆς δίκης τοῦ εἰς φυλάκισιν καταδικασθέντος ἀντιπροσώπου τοῦ ἰταλικοῦ μονοπωλείου καπνῶν. — Ὁ Γεώργιος Κουρμάρης, δικηγόρος κάτοικος Ἀθηνῶν, καταγγέλλει τὸ Ἀρχιεπισκοπικὸν γραφεῖον Ἀθηνῶν ἐπὶ παραβάσει τοῦ νόμου «περὶ ἐπαρχιακῶν ναῶν καὶ ἐφημερίων», διὰ τὴν χειροτονίαν ὡς ἐφημερίου τοῦ διακόνου Γ. Κόντη, καὶ ζητεῖ τὴν τιμωρίαν τῶν ὑπαιτίων. —Διάφοροι σύλλογοι Ναούσης διαμαρτύρονται διὰ τὴν εἰς θάνατον καταδίκην τῶν δύο στρατιωτῶν Καλπακίου. —Τὸ γεωργικὸν ἐπιμελητήριον Ἀρκαδίας ζητεῖ τὴν ἀναστολὴν εἰσπράξεως φόρων παρελθουσῶν χρήσεων. —Ἡ ἕνωσις ἐφέδρων ἀξιωματικῶν Χανίων ζητεῖ τὴν ψήφισιν εἰδικοῦ νόμου παροχῆς συντάξεως. —Ἀντιπρόσωποι τμημάτων Δράμας, Καβάλλας, Θεσσαλονίκης, Ἐδέσσης, Γρεβενῶν, Λαρίσσης, Καρδίτσης, Φαρσάλων καὶ περιφερειῶν Κιλκίς, Λαγκαδᾶ, Κατερίνης, Ἀγροτικοῦ Κόμματος, δηλοῦν ὅτι ὁ βουλευτὴς Σ. Ἀνθρακόπουλος δὲν δύναται τοῦ λοιποῦ νὰ ὁμιλῇ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἀγροτικοῦ Κόμματος τῆς Ἑλλάδος, οὗ τὰς ἀπόψεις ἐγκύρως θὰ διερμηνεύῃ ὁ βουλευτὴς Δράμας Γ. Τζεγᾶς ἐκλεγεὶς ὑπὸ σῆμα ἀγροτικοῦ κόμματος. —Αἱ διάφοροι κοινότητες Σητείας ζητοῦν τὴν κατασκευὴν τῆς ὁδοῦ Σητείας–Ἱεραπέτρας διὰ Ληθηνῶν. —Ἡ ἕνωσις ἐφέδρων καὶ παλαιῶν πολεμιστῶν Πειραιῶς καὶ περιχώρων ζητεῖ τὴν ἐπιψήφισιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς τοῦ ὑποβληθησομένου σχεδίου νόμου περὶ ἀποζημιώσεως οἰκογενειῶν ὑπαλλήλων τῶν ΣΕΚ εἰς περίπτωσιν δυστυχήματος. —Ἡ Δωδεκανησιακὴ νεολαία Ἀθηνῶν διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀνήκουστον τυρανίαν ἣν ἐξασκεῖ ἡ Ἰταλία εἰς τὴν Δωδεκάνησον. —Ἡ κοινότης Στάνου διαμαρτύρεται διὰ τὴν στάσιν τοῦ ἀποσπασματάρχου Λιγκιώνη ἔναντι τοῦ Προέδρου. —Ὁ βουλευτὴς κ. Π. Χριστούλας καταθέτει πρᾶξιν τῆς κοινότητος Μοίρους Καρδίτσης, διαμαρτυρομένης διὰ τὴν κατάθεσιν νομοσχεδίου περὶ ἰδιωτικῆς ταμειακῆς ὑπηρεσίας. Οἱ κ. κ. Λ. Μακᾶς, Ι. Περδικογιάννης, Κ. Πολυχρονάκης, Π. Εὐριπαῖος, Ι. Γοβατζιδάκης, Λ. Γαλανάκης κ.λ.π. ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τοῦ νόμου 1642 «περὶ ταμείου ἀσφαλίσεως βουλευτῶν καὶ γερουσιαστῶν». Ἡ ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐξουσιοδοτήσεως τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν μείωσιν τῶν ἀποδοχῶν τῶν δημοσίων λειτουργῶν ἐν γένει κ. λ. π». Οἱ κ. κ. Γ. Μαρῆς (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν) καὶ Δ. Δίγκας (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης) ὑποβάλλουν σχέδιον νόμου «περὶ ρυθμίσεως τῶν παρὰ ταῖς ἐν Ἑλλάδι Τραπέζαις καὶ Τραπεζικοῖς οἴκοις ἀνωμάλων καταθέσεων εἰς χρυσόν». Ὁ κ. Α. Μιχαλακόπουλος (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν) ὑποβάλλει τὰ κάτωθι νομοσχέδια: 1) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Πολωνίας συνομολογηθείσης ἐν Βουδαπέστῃ τῇ 10 Ἀπριλίου 1930 Συμβάσεως ἐμπορίου καὶ ναυτιλίας καὶ τῆς ὑπογραφείσης κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμερομηνίαν, εἰδικῆς συμφωνίας περὶ ἀπαλλαγῆς ἐγγυοδοσίας ἀλλοδαπῶν καὶ παροχῆς τοῦ εὐεργετήματος πενίας». 2) Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Κάτω Χωρῶν συμφωνίας περὶ ἀμοιβαίας ἀπαλλαγῆς τῶν ναυτιλιακῶν ἐπιχειρήσεων ἀπὸ τῆς φορολογίας ἐπὶ τοῦ εἰσοδήματος». καὶ 3) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τῆς Ἑλλάδος καὶ Οὑγγαρίας ὑπογραφείσης ἐν Ἀθήναις τῇ 3 Ἰουνίου 1930 ἐμπορικῆς Συμβάσεως ὡς ἐκ τῆς ταὐτοχρόνως ὑπογραφείσης συμφωνίας περὶ Σιδηροδρομικῶν μεταφορῶν». Οἱ Ὑπουργοὶ κ. κ. Γ. Μαρῆς (Οἰκονομικῶν), Π. Βουρλούμης (Ἐθνικῆς Οἰκονομίας), καὶ Δ. Δίγκας (Δικαιοσύνης) ὑποβάλλουν νομοσχέδιον «περὶ ὀρθῆς ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 12 τοῦ νόμου 4580 περὶ ἀπαλλοτριώσεως τῆς Διοικήσεως τῆς ἀνωνύμου ἑταιρείας Ἀλεξόπουλος Σία». Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν Ἀναφορῶν καὶ Ἐρωτήσεων Ὁ κ. Παπαφλέσσας ἐπὶ ἀναφορᾶς Πανελληνίου Ἑνώσεως ἐφέδρων ἀξιωματικῶν.

§3Ι. ΠΑΠΑΦΛΕΣΣΑΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει τὰ παράπονα τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν, τὰ ὁποῖα εἶναι δικαιότατα. Δὲν ζητοῦν, παρὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου. Αἱ ἑταιρεῖαι ὀφείλουν νὰ προσλαμβάνουν κατὰ τὸν νόμον ἀνάλογον ἀριθμὸν ἐκ τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν εἰς τὰς ὑπηρεσίας των, ἀλλὰ καίτοι ἐψηφίσθη ὁ νόμος δὲν τὸ πράττουν, διότι δὲν ἐξεδόθη τὸ ἐκτελεστικὸν διάταγμα. Καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο μένει ἀκόμη ἐκκρεμές. Παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν νὰ ἐκδώσῃ τὸ ἐκτελεστικὸν διάταγμα καὶ νὰ διορισθοῦν οἱ ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ ἐκεῖ ὅπου ὁ νόμος ὁρίζει. Παρακαλῶ τὸν κ. ὑπουργὸν τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψει του ὅτι τὰς ἡμέρας αὐτὰς οἱ δυστυχισμένοι αὐτοί, 50 τὸν ἀριθμὸν στεροῦνται καὶ αὐτοῦ τοῦ ἄρτου, θὰ τὸν παρακαλέσω δὲ ὅπως πιέσῃ τὸν συνάδελφόν του ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑπουργὸν, νὰ θελήσῃ νὰ διαθέσῃ ποσόν τι ὑπὲρ αὐτῶν.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Αἰλιανός ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἀναφορᾶς.

§5Μ. ΑΙΛΙΑΝΟΣ. Θέλω νὰ ἐνισχύσω τὰ ὅσα εἶπεν ὁ κ. συνάδελφος καὶ νὰ συστήσω ἰδιαιτέρως εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τρίτον αἴτημα, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλουν οἱ ἔφεδροι ἀξιωματικοὶ καὶ ὁπλῖται. Τὸ δὲ αἴτημα τοῦτο εἶναι τόσον δίκαιον, ὥστε φαντάζομαι ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ θελήσῃ νὰ τὸ ἀποδεχθῇ. Ζητοῦν διὰ τῆς αἰτήσεώς των, ὅπως προσληφθοῦν 50 ἐξ αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἄεργοι, εἰς τὸν αὐτόνομον ὀργανισμὸν λιμένος Πειραιῶς καὶ ἐλπίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκτιμῶσα τὰς ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας προσέφερον οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εἰς τοὺς ἐθνικοὺς ἀγῶνας, θὰ θελήσῃ νὰ παράσχῃ εἰς τούτους ἐντελῶς ἰδιαιτέραν προτίμησιν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρόσληψίν των εἰς τὸν αὐτόνομον ὀργανισμὸν τοῦ λιμένος Πειραιῶς. Ἐπίσης συνιστῶ θερμῶς νὰ δοθῇ εἰς τοὺς ἀνέργους ἐξ αὐτῶν κάποια χρηματικὴ ἐνίσχυσις λόγῳ τῶν ἑορτῶν.

§6Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. (Ὑπουργὸς Συγκοινωνίας). Νὰ διαβιβασθῇ ἡ ἀναφορὰ καὶ θὰ ληφθῇ ἡ σχετικὴ πρόνοια.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ ἀναφορᾶς τοῦ Ν. Σαράφη, ὁ κ. Συριόπουλος.

§8Ν. ΣΥΡΙΟΠΟΥΛΟΣ. Συνιστῶ τὴν ἀναφοράν.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παναστασίου ὅπως καταθέσῃ καὶ ἀναπτύξῃ ὑπόμνημα τῆς ἑνώσεως ἰδιοκτητῶν λεωφορείων Ἀθηνῶν–Πειραιῶς–Περιχώρων ἐν σχέσει πρὸς τὴν μελετωμένην παροχὴν ἀδειῶν κυκλοφορίας αὐτοκινήτων.

§10Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε ὑπουργέ, οἱ ἰδιοκτῆται παλαιῶν λεωφορείων ἔχουν παρακαλέσει νὰ προτιμῶνται αὐτοὶ εἰς τὴν παραχώρησιν ἀδειῶν διὰ λεωφορεῖα νέου τύπου. Νομίζω ὅτι εἶναι δίκαιον αὐτό.

§11Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. (Ὑπουργὸς Συγκοινωνίας). Συζητεῖται τὸ πρᾶγμα αὐτὸ καὶ θὰ ληφθῇ σχετικὴ ἀπόφασις κατ’ αὐτάς.

§12Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πρέπει νὰ προτιμῶνται αὐτοί, διότι εἶναι παλαιοὶ πολεμισταί.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χριστούλας ἐπὶ ἀναφορᾶς τῶν κατοίκων Ὀρφανῶν Καρδίτσης.

§14Π. ΧΡΙΣΤΟΥΛΑΣ. Συνιστῶ τὴν ἀναφοράν.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τηλυκίδης ἐπὶ ἀναφορᾶς τῆς Πανεργατικῆς Ἑνώσεως Ἐδέσσης.

§16Γ. ΤΗΛΙΚΙΔΗΣ. Συνιστῶ τὴν ἀναφοράν.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χριστούλας ἐπὶ ἀναφορᾶς τῆς κοινότητος Μαυροματίου.

§18Π. ΧΡΙΣΤΟΥΛΑΣ. Κύριε πρόεδρε, θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας νὰ λάβῃ σύντονον μέριμναν διὰ τοὺς ἀνθρώπους αὐτούς.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου ἐπὶ ἀναφορᾶς τροχιοδρομικῶν καὶ ἠλεκτροτεχνιτῶν Θεσσαλονίκης.

§20Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Συνιστῶ τὴν ἀναφορὰν αὐτήν, καθ’ ὅσον δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ περιορισθοῦν οἱ ὅροι οἱ ἐξασφαλιστικοὶ τοῦ ταμείου ἀλληλοβοηθείας.

§21Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. (Ὑπουργὸς Συγκοινωνίας). Μάλιστα.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπακάλμπασης ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἀναφορᾶς.

§23Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι τὸ Ταμεῖον αὐτὸ ἔχει ὡρισμένα ποσοστά. Ἡ ἁρμοδιότης τοῦ Ταμείου αὐτοῦ εἶναι ἀρκετὰ εὐρεῖα. Τελευταίως φαίνεται ὅτι γίνεται προσπάθεια πρὸς σύνταξιν νέου κανονισμοῦ τοῦ ὁποίου τὰ ποσοστά, τὰ ὁποῖα ἦσαν πρὶν 6½% θὰ ὑποβιβασθοῦν εἰς 4½%. Φαντάζομαι ὅτι ἀντιλαμβάνεται κανεὶς εὐκόλως πόσον δύσκολος εἶναι ἡ ἐξυπηρέτησις τοῦ Ταμείου διὰ τῆς μειώσεως τῶν ποσοστῶν.

§24Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. (Ὑπουργὸς Συγκοινωνίας). Θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ αὐθεντικῆς ἑρμηνείας τῶν ἄρθρων 82 τοῦ νόμου 4410 περὶ ναυτικῆς στρατολογίας κλπ. καὶ 43 τοῦ νόμου 4411 περὶ συγκροτήσεως,

προελεύσεως προαγωγῆς κλπ. τῶν στελεχῶν τοῦ

Π. Ν.».

(ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 263 καὶ 483 τῆς Ποινικῆς Δικονομίας». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαχειρίσεως σχολαζόντων κληροδοτημάτων ἢ δωρεῶν, ὑπέρ Ἑλληνικῶν Κοινοτήτων καὶ εὐαγῶν ἢ φιλανθρωπικῶν ἱδρυμάτων τοῦ ἐξωτερικοῦ». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης δραχμῶν 360 χιλιάδων πρὸς ἀπόκτησιν ἀκινήτων ἐν Μασσαλίᾳ». (ψηφίζεται κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον) Μόνη συζήτησις τοῦ ὑπὸ τῆς Γερουσίας τὸ πρῶτον ψηφισθέντος νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ αὐθεντικῆς ἑρμηνείας διατάξεων τοῦ νόμου 4697 περὶ συστάσεως βιβλίων διεκδικήσεων». Ὁ κ. Μάρκου.

§26Α. ΜΑΡΚΟΥ. Διὰ τοῦ νόμου 4697 διετάχθη νὰ καταρτισθοῦν βιβλία διεκδικήσεως, εἰς τὰ ὁποῖα εἶναι ὑποχρεωτικὴ ἐπὶ ποινῇ ἀπορρίψεως ἡ ἐγγραφὴ πάσης ἐμπραγμάτου ἢ μικτῆς ἀγωγῆς. Δυστυχῶς δὲν ἐλήφθη ὡς ἔδει ἡ προσήκουσα πρόνοια καὶ ἐδημοσιεύθη ὁ νόμος χωρὶς νὰ ἔχουν καταρτισθῆ τὰ βιβλία καὶ νὰ εἶναι δυνατὴ ἡ καταχώρισις. Ἡ δημοσίευσις δὲ τοῦ νόμου ἐπέφερεν ἀναστάτωσιν εἰς τὰ δικαστήρια, τὰ ὁποῖα ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἤδη ἀπέχουν νὰ δικάζουν ἐμπραγμάτους ἀγωγὰς ἐλλείψει ἐγγραφῆς των. Τὴν ἀνωμαλίαν αὐτὴν ἔρχεται νὰ θεραπεύσῃ τὸ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς σχέδιον νόμου, τοῦ ὁποίου τὴν ἐπιψήφισιν συνιστᾷ ἡ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης ἐπιτροπὴ μὲ μίαν τροπολογίαν, προωρισμένην νὰ προστατεύσῃ καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ δημοσίου καὶ τὰ συμφέροντα τῶν ἰδιωτῶν. Κατὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ νόμου περὶ συστάσεως βιβλίων διεκδικήσεων πᾶσαι αἱ ἐμπράγματοι ἀγωγαὶ πρέπει νὰ καταχωρῶνται εἰς τὰ βιβλία ταῦτα ἐντὸς ὡρισμένης προθεσμίας. Ἐὰν δὲν καταχωρηθῇ καὶ εἰσαχθοῦν αἱ ἀγωγαὶ πρὸς συζήτησιν δὲν κηρύσσεται μόνον ἀπαράδεκτος ἡ συζήτησίς των, ἀλλ’ ἀπορρίπτονται κατ’ οὐσίαν. Διὰ τῆς γενομένης τροποποιήσεως τοῦ νόμου ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης παρατείνεται μόνον ἡ πρὸς καταχώρισιν τῶν ἐκκρεμῶν ἀγωγῶν προθεσμία. Ἀλλ’ ἡ μειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς φρονεῖ, ὅτι ἡ λαμβανομένη διὰ τοῦ νομοσχεδίου πρόνοια δὲν εἶναι ἐπαρκής, θὰ ἐκθέσῃ δὲ ἀσφαλῶς καὶ τὰ συμφέροντα τῶν ἰδιωτῶν, ἀλλὰ καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους εἰς κίνδυνον, προκειμένου περὶ ἀγωγῶν ἐκκρεμουσῶν ἀπὸ μακροτάτου χρόνου, διότι ὑπάρχει εἰς ὅλον τὸ Κράτος σωρεία ἐκκρεμῶν ἀγωγῶν εὑρισκομένων εἰς χεῖρας, ὄχι μόνον τῶν δικαστικῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Δημοσίου, ἀλλὰ καὶ διαφόρων ἐν ταῖς ἐπαρχίαις δικηγόρων καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον εἴτε ἐκ λησμοσύνης εἴτε ἐξ ἄλλων αἰτίων, νὰ μὴ καταχωρηθῇ ἐγκαίρως ἀγωγή τις τοῦ Δημοσίου ἢ ἰδιώτου εἰς τὸ ἐπὶ τούτῳ καταρτιζόμενον βιβλίον, νὰ παρέλθῃ ἡ προθεσμία, νὰ εἰσαχθῇ ἡ ἔκθεσις πρὸς συζήτησιν καὶ οὕτω ἡ ἀγωγὴ ν’ ἀπορριφθῇ κατ’ οὐσίαν λόγῳ τῆς μὴ ἐγγραφῆς· θὰ εὑρεθῶμεν δὲ οὕτω πρὸ παραγεγραμμένων πλέον δικαιωμάτων ἐπὶ ζημίᾳ συμφερόντων τοῦ δημοσίου καὶ τῶν ἰδιωτῶν. Δι’ αὐτὸ ἡ μειοψηφία τῆς ἐπιτροπῆς, ὑπολειπομένης τῆς πλειοψηφίας ἐλάχιστα κατ’ ἀριθμὸν ἐπρότεινε τροπολογίαν κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ τὰς μέχρι τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου 4697 ἐκκρεμεῖς ἀγωγὰς ἡ μὴ καταχώρισίς των εἰς τὰ βιβλία τῶν διεκδικήσεων δὲν θὰ ἔχῃ ὡς συνέπειαν τὴν κατ’ οὐσίαν ἀπόρριψιν τῆς ἀγωγῆς, ἀλλὰ μόνον τὸ ἀπαράδεκτον τῆς συζητήσεώς της μέχρι τῆς πραγματοποιήσεως τῆς ἐγγραφῆς. Νομίζω ὅτι ὁ κ. ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης καὶ χάριν τῶν συμφερόντων τῶν ἰδιωτῶν καὶ χάριν τῶν συμφερόντων αὐτοῦ τοῦ Δημοσίου θὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν τακτοποιῶν οὕτω πλήρως ἕνα πολὺ ὀρθὸν νόμον.

§27Δ. ΔΙΓΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ὁ λόγος ὅστις ὑπηγόρευσε τὸν νόμον περὶ συστάσεως βιβλίων διεκδικήσεων ἦτο, νὰ δοθῇ ἡ προσήκουσα δημοσιότης εἰς τὰς διεκδικήσεις ἀκινήτων, καθ’ ὃν τρόπον καὶ ἐπὶ μεταγραφῶν καὶ λοιπῶν βαρῶν τῆς ἀκινήτου ἰδιοκτησίας πρὸς διασφάλισιν τῶν ὑπ’ αὐτῆς συναλλαγῶν. Ὁ σκοπὸς οὗτος τοῦ νόμου δὲν ἐπιτυγχάνεται, ἐὰν τὸ μέτρον περὶ ὑποχρεωτικῆς ἐγγραφῆς τῶν διεκδικήσεων δὲν περιλάβῃ καὶ τὰς μέχρι τῆς ἐκδόσεως τοῦ νόμου 4697 ἐκκρεμεῖς δίκας, διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει οἱ τρίτοι θὰ εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ ἀναμένωσι τὴν συμπλήρωσιν ὁλοκλήρου τῆς ἀποσβεστικῆς παραγραφῆς, ἤτοι μιᾶς πλήρους τριακονταετίας ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου τούτου, ὅπως βεβαιωθῶσιν ὅτι δὲν ὑφίσταται ἐκκρεμὴς διεκδίκησις ὡρισμένου ἀκινήτου. Ἕνεκα τοῦ λόγου τούτου δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ τὴν πρότασιν τῆς μειονοψηφίας, ὅπως αἱ συνέπειαι τῆς μὴ ἐγγραφῆς εἰς τὰ βιβλία τῶν διεκδικήσεων περιορισθῶσιν εἰς τὸ ἀπαράδεκτον τῆς συζητήσεως καὶ μὴ ἐπεκταθῶσι καὶ εἰς τὴν ἀπόρριψιν τῆς ἀγωγῆς. Δέχομαι ὅμως ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ διὰ διατάγματος παράτασις τῆς παρεχομένης νέας πρὸς ἐγγραφὴν τῆς ἐκκρεμοῦς διεκδικήσεως προθεσμίας ἐπὶ ἕν ἔτος, ἀντὶ τοῦ διὰ νομοσχεδίου προτεινομένου ἑξαμήνου. Προκειμένου δὲ περὶ διεκδικήσεων τοῦ Δημοσίου, εὑρίσκων βασίμους τὰς παρατηρήσεις τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος καὶ ἐξαιρετικοὺς λόγους συντρέχοντας ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου, δέχομαι ὅπως ἡ παράτασις δύναται νὰ εἶναι ἀπεριόριστος. Πρὸς τοῦτο ὑποβάλλω σχετικὴν τροπολογίαν. Ἄλλως τε καὶ ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ δέχεται ἐν τῇ ἐκθέσει της, ὅτι οἱ ἰδιῶται δὲν δύνανται νὰ ἐξομοιωθῶσι πρὸς τὸ Δημόσιον, δι’ ὃ συντρέχουσι ἐξαιρετικοὶ λόγοι ἐπιεικείας. Δύναμαι συνεπῶς νὰ δεχθῶ ὡς πρὸς τοὺς ἰδιώτας, ὅπως ἡ προθεσμία παραταθῇ διὰ Διατάγματος, ἐπὶ διετίαν ὅμως μόνον καὶ οὐχὶ ἐπ’ ἀόριστον.

§28ΠΡΟΕΔΡΟΣ.

(Γίνεται δεκτὸν ὡς ἐτροπολογήθη εἰς μόνην συζήτησιν, ἀναβαλλομένης τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ συνόλου). Μόνη συζήτησις τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου ΓΥΟΕʹ περὶ καταργήσεως τῶν ἄρθρων 479, 480, 481, 482, 483 καὶ 484 τῆς Πολ. Δικονομίας». Ὁ κ. Μάρκου.

§29Α. ΜΑΡΚΟΥ. Ὡς γνωρίζει ἡ Βουλὴ ἢ μᾶλλον ὅσοι ἀσχολοῦνται μὲ νομικὰ γνωρίζουν ὅτι ἄλλοτε ἴσχυεν ἡ περὶ ἀναστολῆς διάταξις, καθ’ ἣν ἐὰν ἐντὸς ὡρισμένης προθεσμίας ὁ διάδικος δὲν ἐνήργει πράξεις ὡρισμένας ἐμφαινούσας τὴν διάθεσίν του νὰ προχωρήσῃ ἡ δίκη, ἡ δίκη ἐκηρύσσετο δι’ ἀποφάσεως τοῦ δικαστηρίου ἀνατετραμμένη. Κατὰ τὸ ἔτος 1919 κατηργήθη ὁ θεσμὸς τῆς ἀνατροπῆς, ἀλλ’ ὅπως ἦτο ὀρθὸν διὰ τοῦ δευτέρου ἐδαφίου τοῦ καταργήσαντος τὸν θεσμὸν νόμου ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου τούτου δὲν ἔχει ἐφαρμογὴν ἐπὶ τῶν ἐκκρεμῶν δικῶν, αἵτινες θὰ ἐξακολουθοῦν μέχρι τοῦ τερματισμοῦ των. Μετὰ μίαν εἰκοσαετίαν περίπου ἔρχεται τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης καὶ ὑποβάλλει τὸ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς σχέδιον νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου αἱ ἐκκρεμεῖς περὶ ἀνατροπῆς δίκαι μεταξὺ ἰδιωτῶν καὶ τοῦ Δημοσίου θεωροῦνται πλέον ἀνατετραμμέναι. Νομίζω ὅτι ἡ πρόνοια αὐτὴ τοῦ νόμου δὲν εἶναι ὀρθή ἐφόσον ὑπάρχουν ὑποθέσεις ἐκκρεμεῖς ἐνώπιον τοῦ Δικαστηρίου, διότι τοῦτο ἀποτελεῖ ἐπέμβασιν εἰς τὰ ἔργα τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας. Δὲν εἶναι δίκαιον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ λαμβάνῃ ἐξαιρετικὴν πρόνοιαν διὰ τὸ Δημόσιον καὶ νὰ ἐπεμβαίνῃ δὲ διὰ νεωτέρων νόμων εἰς τὴν λύσιν ἐκκρεμουσῶν ἐνώπιον τῶν δικαστηρίων ὑποθέσεων. Τοῦτο εἶναι ἀσφαλῶς παρεξηγήσιμον.

§30Δ. ΔΙΓΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Πρὸς ἀποφυγὴν πάσης ἐνδεχομένης ὑπονοίας ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ θίξωμεν διαφορὰς μεταξὺ τρίτου τινὸς λέγει τὸ νομοσχέδιον, ὅτι περιορίζεται ἡ μεταρρύθμισις μόνον εἰς τὰς ὑποθέσεις τοῦ Δημοσίου.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δεκτόν. (γίνεται δεκτὸν κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον)

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μόνη συζήτησις τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 4747 περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 10 Ἰανουαρίου 1930 νομοθετικοῦ διατάγματος περὶ τοῦ τρόπου διαθέσεως τῆς ἐν κεφ. 27 ἄρθρον 2 τοῦ προϋπολογισμοῦ ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου Συγκοινωνίας τῆς χρήσεως 1929–1930 ἀναγραφείσης πιστώσεως διὰ μεταρρύθμισιν τῶν Παλαιῶν Ἀνακτόρων εἰς Μέγαρον Βουλῆς καὶ Γερουσίας». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως τοῦ θεσμοῦ τοῦ ὑφυπουργοῦ κλπ.». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως ἄρθρων τινῶν τοῦ νόμου 3764 περὶ τοῦ τρόπου ἐκτιμήσεως πωλουμένων ἀκινήτων πρὸς ἐγκατάστασιν προσφύγων». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ αὐθεντικῆς ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νόμου 3874 περὶ παραχωρήσεως δασικῶν ἢ μὴ ἐκτάσεων πρὸς ἵδρυσιν ἰατρείων». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καταργήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τῶν κειμένων νόμων περὶ φυλακῶν». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον) Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων καὶ τοῦ συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συστάσεως Συλλόγων Συμβολαιογράφων». (ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον)

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν σχεδίων νόμων: 1) Περὶ κυρώσεως τῆς ὑπογραφείσης ἐν Ἀγκύρα τὴν 30 Ὀκτωβρίου ἐ. ἔ. Ἑλληνοτουρκικῆς συνθήκης φιλίας, οὐδετερότητος διαλλαγῆς, καὶ διαιτησίας καὶ τοῦ συνοδεύοντος αὐτὴν πρωτοκόλλου περὶ περιορισμοῦ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν καὶ 2) Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας συνομολογηθείσης συμβάσεως ἐγκαταστάσεως, ἐμπορίου καὶ ναυτιλίας, ὑπογραφείσης ἐν Ἀγκύρα τὴν 30 Ὀκτωβρίου 1930. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Στράτος.

§34Γ. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν πρόκειται, κύριοι, ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ μακρόν, θὰ περιορισθῶ μόνον εἰς τὸ πρωτόκολλον τοῦ περιορισμοῦ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν τῶν δύο χωρῶν. Δὲν προτίθεμαι νὰ ἐπαναφέρω πρὸς συζήτησιν, ἐπὶ τῆς ναυτικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ζήτημα τὸ ὁποῖον συνεζητήθη κατὰ τὴν παρελθοῦσαν σύνοδον ἐπὶ μακρὰς συνεδριάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἐξετέθησαν ἐν πλάτει πᾶσαι αἱ ἀντίθετοι ἀπόψεις καὶ κατὰ τὰς ὁποίας ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μοὶ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ συμφωνήσῃ κατὰ τὰ ἐννέα δέκατα πρὸς τὰς ἀπόψεις μου. Ἤρκεσεν τὸ ἓν δέκατον τῆς διαφορᾶς τῶν ἀντιλήψεών μας, ἵνα φθάσωμεν εἰς τόσον ριζικῶς ἀντίθετα συμπεράσματα. Ἔλεγεν τότε, κύριοι, ὅτι εἶμαι ἀντίθετος πρὸς τὴν ἐπιδιωκομένην ἢ μᾶλλον πρὸς τὴν ὑπὸ σκέψιν ἰσοπλοίαν τῶν δύο Κρατῶν καὶ ἐπιχειρήσας νὰ εἰσέλθω εἰς εἰς τὴν αἰτιολογίαν τῆς γνώμης μου τότε, διεκόπην ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἰπόντος ὅτι τοῦτο δὲν εἶχε τεθῇ ὑπὸ συζήτησιν, ἀλλὰ μόνον ὡς σκέψις ὑπάρχει εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Σήμερον, ὅτε πρόκειται νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ κύρωσις πρωτοκόλλου πρὸς περιορισμὸν τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν, νομίζω ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐκθέσω τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους φρονῶ ὅτι ἡ ἰσοπλοία ἡ ναυτικὴ μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν εἶναι ἀσύμφορος διὰ τὴν χώραν ἡμῶν. Εἶναι ἀσύμφορος διὰ τὴν χώραν ἡμῶν ἡ ἰσοπλοία, διότι αἱ συνθῆκαι ὑφ’ ἃς τελοῦσιν αἱ δύο χῶραι, εἶναι παντελῶς διάφοροι. Ἡ Τουρκία, κύριοι, εἶναι χώρα αὐτάρκης κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ συνεπῶς καὶ ἂν ὑποθέσωμεν ἀκόμη ὅτι αἱ θαλάσσιαι συγκοινωνίαι ἐν τῷ Αἰγαίῳ ἀποκοπῶσιν ἐντελῶς, δὲν κινδυνεύει οὔτε ν’ ἀποθάνῃ τῆς πείνης οὔτε νὰ ἴδῃ τὰς πολεμικὰς αὐτῆς προσπαθείας παραλυούσας. Ἐξ ἄλλου ἡμεῖς τοὐλάχιστον, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ὄχι μόνον ἡμεῖς ἀλλὰ οὐδεμία δύναμις, οὔτε συγκρότημα δυνάμεων εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποκόψῃ πάσας τὰς θαλασσίας συγκοινωνίας τῆς Τουρκίας, διότι ὁπωσδήποτε διὰ τῆς Προποντίδος καὶ τοῦ Εὐξείνου Πόντου, θὰ εἶναι εἰς θέσιν πάντοτε ἡ Τουρκία νὰ τὰς ἔχῃ ἐντελῶς ἀποκατεστημένας. Ἐξ ἄλλου, κύριοι, στερουμένη ἡ Τουρκία ἐμπορικῆς ναυτιλίας διεξάγει τὸ ἐξαγωγικὸν καὶ τὸ εἰσαγωγικὸν αὐτῆς ἐμπόριον διὰ πλοίων ξένων καὶ οὐδετέρων Κρατῶν, καὶ συνεπῶς δὲν ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν, δὲν ἔχει τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ὑπερεκατοντάδα τῶν ἐμπορικῶν πλοίων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἡμεῖς, ἵνα ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἐπικοινωνῶμεν μετὰ τοῦ ἐξωτερικοῦ, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἐφοδιάζομεν τὴν χώραν ἡμῶν καὶ τὸν στρατὸν ἡμῶν καὶ ἀποκαθιστῶμεν τὴν συγκοινωνίαν ἡμῶν. Αἱ δὲ στρατιωτικαὶ μεταφοραὶ τῆς Τουρκίας ἄριστα δύνανται νὰ συντελεσθῶσι διὰ τῆς Προποντίδος καὶ τοῦ Εὐξείνου Πόντου ἀκωλύτως. Τὸ ἀπρόσβλητον ἐξ ἄλλου τῶν ναυτικῶν αὐτῆς βάσεων Ναγαρᾶς δηλονότι καὶ ἡ Σμύρνη δύναται νὰ χορηγήσουν εἰς αὐτὴν τὴν πρωτοβουλίαν τῶν κινήσεων, τῶν ὁποίων ὁ ἀντίπαλός της εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ὑποστῇ καὶ συνεπῶς ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἀφ’ ἑνὸς μὲν συγκεκροτημένην ναυτικὴν δύναμιν, ἕτοιμον τὸ σύνολον τῶν ναυτικῶν δυνάμεων διὰ ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὴν Τουρκίαν, ἀφ’ ἑτέρου δέ, ἂν ὑποθέσωμεν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀπεύχομαι ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῶμεν ἡμεῖς ὡς ἀντίπαλος αὐτῆς, λέγω δὲ ὅτι ἡμεῖς θὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἔχωμεν καὶ ναυτικὰς δυνάμεις ἐν διασπορᾷ, πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἐμπορικῆς μας ναυτιλίας καὶ τῶν συγκοινωνιῶν μας. Διὰ τοῦτο κύριοι, φρονῶ ὅτι ἡ σύνθεσις καὶ ἡ δύναμις τοῦ Ἑλληνικοῦ Στόλου δέον νὰ εἶναι τοιαύτη ὥστε νὰ δύναται νὰ δώσῃ οἵαν τὸ ἔθνος ἀναμένει ἐκ τούτου ἀσφάλειαν. Ἐκ τούτου φρονῶ ὅτι γίνεται ἀντιληπτόν, ὅτι ἡ ὑπεροχὴ τοῦ Τουρκικοῦ στόλου ἐν τῷ Αἰγαίῳ ἡ ὁποία ἀπεδείχθη καὶ ἐπετεύχθη κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν, εἶναι μία πολυτέλεια δύναμαι νὰ εἴπω ἐπειδὴ δὲν νομίζω ὅτι τὰ Κράτη δύνανται νὰ σπαταλῶσι χρηματικὰ ποσὰ ὑπέρογκα, ἁπλῶς καὶ μόνον πρὸς ἐπιδείξεις πολυτελεῖς, φρονῶ ὅτι ἄλλοι λόγοι ὤθησαν τὴν Τουρκίαν διὰ νὰ ἐπιδιώξῃ καὶ ἐπιτύχῃ τὴν ὑπεροπλίαν ταύτην. Φρονῶ δὲ ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν μετῆλθε κατὰ τὸ στάδιον τῶν διαπραγματεύσεων, πρὸς ὑπογραφὴν τῶν οἰκονομικῶν συμφωνιῶν τοῦ παρελθόντος Ἰουνίου, ἐπαρκῶς κατέδειξε τοὺς λόγους τούτους. Αὐτοὶ κύριοι, εἶναι οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους τότε ἐτάχθην ἀντίθετος τῆς ναυτικῆς ἰσοπλοίας εἰπὼν ἐν τέλει ὅτι μόνον ἴσως θὰ ἠδύνατο νὰ συζητηθῇ τέλειος ναυτικὸς ἀφοπλισμὸς μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν, ἐὰν καὶ ἐφ’ ὅσον θὰ ἠδύνατο τὰ δύο αὐτὰ Κράτη ν’ ἀσφαλισθῶσιν ἀπὸ ἐπίθεσιν τρίτου τινὸς ὅπερ ἀσφαλῶς θὰ ἦτο ἀδύνατον. Ἀλλ’ ἤδη πρόκειται οὐχὶ περὶ συμφώνου ἰσοπλοίας, ἀλλὰ καὶ κάτι πέραν τούτου, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου. Ἐξετάζοντες κύριοι τὸ πρωτόκολλον τοῦτο βλέπομεν ὅτι ἀναγνωρίζει τὸ ὑφιστάμενον ναυτικὸν καθεστὼς ἐν τῷ Αἰγαίῳ, ἀναγνωρίζει δηλαδὴ τὴν καθ’ ἡμᾶς Τουρκικὴν ὑπεροπλίαν, ἀναγνωρίζει καὶ κάτι ἄλλο: θέτει ἕνα ὅριον περιοριστικὸν τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ἡμῶν τῆς ἀνεξαρτησίας ἡμῶν, θέτει ἕν ἑξάμηνον ἐντὸς τοῦ ὁποίου θὰ ὤφειλεν ἕκαστον τῶν συμβαλλομένων Κρατῶν νὰ εἰδοποιήσῃ τὸ ἕτερον ὅτι προτίθεται νὰ αὐξήσῃ τὰς ναυτικὰς αὑτοῦ δυνάμεις ἐὰν παραστῇ ἀνάγκῃ. Ἀλλὰ ἐκ τοῦ πρωτοκόλλου τούτου δὲν ἐμφαίνεται σαφῶς, τὶ δέον νὰ γίνῃ μετὰ τὴν παρέλευσιν τοῦ ἑξαμήνου τούτου. Εἰς διακοπὴν τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἔκαμε πρὸς τὸν ἀξιότιμον εἰσηγητὴν ἐπὶ τοῦ ὑπὸ κρίσιν σχεδίου νόμου, ἡ ἀπάντησις ἡ ὁποία ἐδόθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως δι’ ἐμὲ τοὐλάχιστον δὲν ἔλυσε σαφῶς τὸ ζήτημα, διότι εἶπεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου τὸ ζήτημα τοῦτο ἀποτελεῖ θέμα ἀναγόμενον εἰς τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν, ὅτι συνεπῶς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθοῦν οἱ ὅροι τοῦ συμφώνου φιλίας καὶ διαιτησίας. Ἐπεμβαίνων δὲ ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν διευκρίνισε τὸ ζήτημα εἰπὼν τοῦτο, ὅτι πρὸ ἐτῶν πολλὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἐθεωροῦντο τὸ Α καὶ Ω τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας, ἤδη προσάγονται ἐνώπιον τῆς διαιτησίας. Ἐκ τῆς ἀπαντήσεως ταύτης τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, μοὶ γεννᾶται ἡ ἐντύπωσις ὅτι τὸ ζήτημα δὲν καθορίζεται σαφῶς, μοὶ γεννᾶται ἡ ἐντύπωσις ὅτι ἐὰν ἐντὸς τοῦ ἑξαμήνου ἐκείνου τὸ ὁποῖον θὰ διαρρεύσῃ, ἡ Τουρκία δὲν ἀποδεχθῇ τὴν θέλησιν ἡμῶν, τὴν ἀπόφασιν ἡμῶν, ὅπως κατασκευάσωμεν πολεμικὰ πλοῖα ἢ ὁπλισμὸν πολεμικοῦ πλοίου, ὅτι θὰ θελήσῃ νὰ ἐφαρμώσῃ τὸ ἄρθρον 4 τοῦ περὶ φιλίας καὶ διαιτησίας συμφώνου κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ ἀχθῇ τὸ ζήτημα εἰς διαιτησίαν προδικαστικήν. Ἀλλὰ τότε, κύριοι ἐὰν τοῦτο συμβῇ τότε θὰ ἀκολουθήσῃ ἡ διαδικασία τοῦ περὶ διαιτησίας καὶ φιλίας συμφώνου καὶ συνεπῶς θὰ παρέλθῃ ἕν μακρότατον χρονικὸν διάστημα μέχρις ὅτου δυνηθῶμεν ἡμεῖς ἢ ἡ Τουρκία νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεως περὶ αὐξήσεως τῶν ναυτικῶν ἡμῶν δυνάμεων. Διότι ὡς εἶπον τὸ ζήτημα δὲν ἔχει λυθεῖ σαφῶς, ὁ δὲ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ἡ ἀντίληψις του εἶναι ὅτι τὸ ζήτημα ἀνάγεται εἰς τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν. Ἀλλὰ ἐκ τούτου προκύπτει ἄλλο ζήτημα, ποία θὰ εἶναι ἡ ἀντίληψις τῆς Τουρκίας; καὶ εἶναι πιθανὸν νὰ προχωρήσῃ τὸ ἕτερον τῶν Κρατῶν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἀποφάσεως του, ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τοῦ ἄλλου; ἀλλὰ ἐκ τῆς προόδου ταύτης, καὶ ἐπειδὴ ἡ ἑτέρα ἀντίληψις θὰ εἶναι ἀντίθετος δὲν εἶναι πιθανὸν ὅτι θὰ προέλθῃ διατάραξις τῶν τελικῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν. Διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι τὸ πρωτόκολλον περὶ περιορισμοῦ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν δὲν εἶναι ἀρκετὰ σαφές. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰσηγούμενος τὰ σύμφωνα ἐνώπιον ἡμῶν ὀρθώτατα εἶπεν ὅτι δὲν ἀνετέθη ἡ σύνταξις συμφώνου ἰσοπλοίας εἰς εἰδικοὺς, διότι τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπεδείχθη ἀδύνατον εἰς ὁμοίας περιπτώσεις ἄλλων Κρατῶν. Εἶναι ἀναντίρητον κύριοι βουλευταὶ, ὅτι οἱ εἰδικοὶ θὰ ἐλάμβανον ὑπ’ ὄψιν ὅλα αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐξέθηκα ἐνώπιον ὑμῶν τὰ ὁποῖα εἶναι ἀναγκαῖα χωρὶς ὅμως βεβαίως οὐδέποτε νὰ καταλήξωσι εἰς τό ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπεθύμουν διακαῶς αἱ δύο Κυβερνήσεις. Καὶ εἶπεν ἀκόμη ὅτι ἀνατίθεται ἡ φύλαξις τοῦ πρωτοκόλλου πρὸς περιορισμὸν τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν εἰς τὴν καλὴν διάθεσιν τῶν δύο Κυβερνήσεων καὶ τῶν δύο Λαῶν. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία κύριοι ὅτι καὶ αἱ Κυβερνήσεις αἱ ἀχθεῖσαι ὑπὸ τοῦ πνεύματος τῆς παγκοσμίου εἰρήνης, τὸ ὁποῖον πνέει εἰς ὅλον τὸν κόσμον θὰ ἔχουν τὴν καλὴν αὐτὴν διάθεσιν καὶ οἱ Λαοὶ νομίζω δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ποθοῦν τὴν εἰρηνικήν μεταξὺ των διαβίωσιν. Ἀλλ’ ἐὰν παρὰ πᾶσαν ἐλπίδα εὑρεθῶμεν εἰς μίαν κατάστασιν ἀνάγκης, τότε τὶ θὰ γίνῃ; Τὶ θὰ γίνῃ διότι ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ἥσσονα μοίραν δηλαδὴ δὲν εὑρισκόμεθα καὶ οὔτε ἐν ἰσορροπίᾳ πρὸς τὰς ναυτικὰς δυνάμεις τῆς Τουρκίας, τὶ θὰ γίνῃ τότε ὅταν προηγηθῇ τὸ ζήτημα τοῦ ἑξαμήνου ἡ ὅλη διαδικασία αὐτὴ, ἡ ὁποία θὰ μᾶς ἐμποδίζῃ νὰ προβῶμεν εἰς τὴν αὔξησιν τῶν ναυτικῶν δυνάμεών μας; Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος κ. πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῇ συζητήσει τῆς ναυτικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐχάραξε μίαν ναυτικὴν πολιτικὴν τῶν ἐλαφρῶν σκαφῶν. Καὶ εἶπεν, ἐμοῦ προτείνοντος, ὅτι εἶμαι πρόθυμος πρὶν ἢ προβῶ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ προγράμματος νὰ συγκαλέσω συμβούλιον τῶν ἀξιοτίμων ἀρχηγῶν ὅλων τῶν κομμάτων τῆς χώρας, καὶ νὰ συνεργασθῶ μετ’ αὐτῶν, ἀφοῦ παρακολουθήσουν τὰς πολεμικὰς ἀσκήσεις, καὶ ἀφοῦ τεθῶσι αἱ γνῶμαι καὶ τῶν εἰδικῶν τὰς ὁποίας γνωρίζω, ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θέτει εἰς γραμμὴν τῶν πράξεών του, ἀφοῦ ὅμως λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰς γνώμας τῶν εἰδικῶν, τότε νὰ ἀποτελέσῃ πλῆρες ναυτικὸν πρόγραμμα καὶ νὰ τὸ φέρῃ πρὸς ἔγκρισιν εἰς τὴν Βουλήν. Ἔκτοτε, κύριοι, ἕν ἔτος παρῆλθεν καὶ τοιοῦτον τι δὲν ἐγένετο. Δι’ αὐτὸ λέγω εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀμφιβολίαν—ἡμεῖς εἴμεθα βέβαιοι ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν ἥσσονι μοίρᾳ ναυτικῆς ἔναντι τῆς Τουρκίας—καὶ διὰ τοῦτο ἐρωτῶ. Τὶ θὰ γίνῃ, ἐὰν κατὰ κακὴν μοίραν αἱ σχέσεις αὐταὶ αὔριον ἐνταθοῦν; Τὸ ὡραῖον ὄνειρον τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς εἰσηγόμενος τὰ σύμφωνα τὰ ὑπὸ κρίσιν ἐνώπιον ἡμῶν, ὡραματίσθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τῆς παγκοσμίου εἰρηνεύσεως τῶν λαῶν, δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ποθεῖται παρ’ ὅλων τῶν ἀνθρώπων, ἰδίᾳ δὲ παρ’ ὅλων τῶν Ἑλλήνων. Ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει, ἐν τῇ παγκοσμίῳ προσπαθείᾳ τῆς εἰρήνης δὲν θὰ ὤφειλεν ἡ Ἑλλὰς νὰ πραγματοποιήσῃ πρώτη αὐτή, νὰ προβαδίσῃ αὐτή εἰς τὴν σύναψιν ἑνὸς πρωτοκόλλου τὸ ὁποῖον μᾶς θέτει εἰς τοιαύτη ἥσσονα μοίραν, διότι φρονῶ ὅτι ἀρκετὰ ἐπὶ τέλους ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ προσήγαγε εἰς τὴν ἀνθρωπότητα διὰ τῶν θυσιῶν της, καὶ κατὰ τὴν κλασικὴν ἐποχὴν καὶ εἰ τὴν Ἀλεξανδρικὴν καὶ τὴν Ἑλληνιστικὴν ἐποχὴν, καὶ κατὰ τὴν Ρωμαϊκὴν κατάκτησιν, καὶ εἰς τὴν ἐποχὴν τῆς μεγάλης Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας, καὶ κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δουλείας, καὶ κατὰ τοὺς καθ’ ἡμᾶς. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι πολλὰ ἐθυσίασεν εἰς τὰ μεγάλα ἰδανικὰ τῆς ἀνθρωπότητος καὶ θὰ ὤφειλε νὰ ἀναμείνῃ σήμερον ἵνα αἱ μεγάλαι δυνάμεις τῆς σήμερον προβαδίσουν ἐπὶ τοῦ θέματος τῆς εἰρήνης.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Συμεώνογλου.

§36Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Κύριοι βουλευταί, ὀφείλω νὰ δηλώσω εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὅτι καὶ ἐγὼ θὰ ψηφίσω τὰ νομοσχέδια διὰ τῶν ὁποίων ἐγκαινιάζεται πολιτικὴ καὶ οἰκονομικὴ σχέσις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκικῆς Δημοκρατίας, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν διὰ μίαν τοιαύτην σύμβασιν φιλικὴν ἐγὼ νὰ εἶμαι ἐναντίον τῶν νομοσχεδίων. Ἀλλὰ θὰ σᾶς δηλώσω καὶ τοῦτο—ἐὰν μοῦ τὸ ἐπιτρέψῃ ὁ φίλος μου κ. Τσιγδέμογλου—ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος κατὰ τὴν ἰδικήν μου πεποίθησιν τὴν ἐπίσκεψιν καὶ τὸ ταξείδιον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τοῦ κ. Ἀντιπροέδρου καὶ ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Μιχαλακοπούλου, καὶ τὴν ὑπογραφὴν εἰς τὴν Ἄγκυραν τῶν ὑπὸ κρίσιν συμφωνιῶν, καὶ τὰς φιλοφρονήσεις τὰς ὁποίας διὰ πρώτην φορὰν ἐγένοντο μεταξὺ Ἕλληνος Πρωθυπουργοῦ καὶ ὑπουργοῦ, καὶ μεταξὺ Τούρκου Πρωθυπουργοῦ καὶ ὑπουργοῦ, ὁ προσφυγικὸς κόσμος λέγω ἐχαιρέτισεν μὲ χαρὰν καὶ μὲ ἀνακούφισιν. Ἀλλὰ δὲν ἤθελον νὰ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα ἐὰν ὁ κ, εἰσηγητὴς τῶν νομοσχεδίων εἶχε δώσει μερικὰς ἐξηγήσεις περὶ τοῦ ζητήματος τῶν προσφύγων. Διότι τὸ σύμφωνον ἀπαγορεύει καὶ τὰ ταξείδια ἀκόμη εἰς τὴν Τουρκικὴν Δημοκρατίαν.

§37Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἀπαγορεύει τὰ ταξείδια, τὰ ὑποβάλλει μόνον εἰς εἰδικὴν ἄδειαν.

§38Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Ἀλλὰ δὲν ὑποβάλλει τοὺς ἄλλους Ἕλληνας.

§39Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Μήπως τὸ διαβατήριον τὶ νομίζετε ὅτι εἶναι. Ταξειδεύων καὶ ἐγὼ συχνὰ γνωρίζω περὶ διαβατηρίων. Εἰς τὴν Ρουμανίαν δὲ πληρώνουν οἱ Ἕλληνες 600 φράγκα δι’ ἕνα μῆνα.

§40Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Οἱ πρόσφυγες καὶ ὡς Ἕλληνες ἀκόμη δὲν δύνανται νὰ μεταβαίνουν εἰς τήν Τουρκικὴν Δημοκρατίαν. Ὁ κ. εἰσηγητὴς εἶπεν κατὰ λέξιν τὰ ἑξῆς: «Εἰδικώτερον ὡς πρὸς τὴν πλήρη ἐγκατάστασιν εἰς τὸ ἔδαφος ἑκατέρου τῶν συμβαλλομένων μερῶν ὑπηκόων τοῦ ἑτέρου μέρους ἐλευθερίαν παρατηρεῖ, ὅτι δὲν ἐπέρχεται πλήρης ἀφομοίωσις τῶν ἀνταλλαξίμων χριστιανῶν καὶ μουσουλμάνων οἱ ὁποῖοι ἔγιναν Ἕλληνες καὶ Τοῦρκοι ὑπήκοοι, πρὸς τοὺς ὑπηκόους». Καὶ ὀρθῶς διότι ἄλλως ἡ ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν θὰ κατήντα ἁπλῶς ἀνταλλαγὴ περιουσιῶν τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι βεβαίως ὀρθόν. Διὰ τοῦτο καὶ πρὸς ἄρσιν πάσης ἀμφιβολίας ὁρίζεται ρητῶς εἰς τὸ πρωτόκολλον τῆς ὑπογραφῆς καὶ ἐν ἄρθρῳ 1 ὅτι δέν θίγονται αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 1 τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς. Ὁ βουλευτὴς ἐξ Ἀθηνῶν κ. Μακκᾶς εἶπεν τὰ ἑξῆς: «Μὲ θάρρος καὶ εἰλικρίνειαν πρέπει νὰ εἴπωμεν πρὸς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι δὲν δύνανται νὰ ἐγκατασταθοῦν ἐλευθέρως ὅτι ἡ ἄρσις ἀπαγορεύσεως πρὸς τὸ παρὸν τουλάχιστον θὰ ἀντεστρατεύετο ἐναντίον τοῦ καλῶς εὐνοουμένου συμφέροντος τῆς Ἑλλάδος, θὰ ἀπετέλει κίνδυνον κοινωνικὸν ἢ ἀθρόα ἴσως εἰσροὴ νέου πληθυσμοῦ θὰ ἐδημιουργεῖτο δὲ οἰκονομικὴ ἐξουθένωσις διὰ τῆς ἀπομακρύνσεως ἐκ τῆς Ἑλλάδος συντελεστῶν τοῦ ἀναδημιουργικοῦ ἔργου κλπ.» Ἐγὼ νομίζω ὅτι ἂν τὰ διαβάσῃ κανεὶς αὐτὰ τὰ πράγματα εἰς τοὺς πρόσφυγας, θὰ νομίσουν ὅτι ἡ ἰδική μας Κυβέρνησις παρεκάλεσε τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἀγκύρας, νὰ τεθῇ αὐτὸ τὸ ἄρθρον. Αὐτοὶ οἱ λόγοι τοὺς ὁποίους καὶ ὁ κ. εἰσηγητὴς καὶ ὁ κ. Μακκᾶς ὁ ὁποῖος εἶναι ποιὸ ἐγγράμματος ἀπὸ μένα, εἶπον, εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ἕνας ἀφελὴς ἄνθρωπος νὰ τοὺς διαβάσῃ ἢ νὰ εἴπῃ ὅτι τὸ ἄρθρον αὐτὸ ἐτέθη ὡς μέγα εὐεργέτημα διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων τῶν ἀφελῶν οἱ ὁποῖοι πιστεύουν τοῦτο. Ἐγὼ αὐτὸ δὲν τὸ πιστεύω, ἀλλὰ ὁ πολὺς κόσμος ὁ προσφυγικὸς ἅμα τὸ διαβάσῃ αὐτὸ θὰ πῇ ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Βενιζέλος ἐπῆγε καὶ παρεκάλεσε τὸν Κεμὰλ νὰ μὴ ἀφομοιοθοῦν οἱ πρόσφυγες πρὸς τοὺς γηγενεῖς, διὰ νὰ μὴ ταξειδεύουν ὅπως οἱ γηγενεῖς.

§41Π. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶπον ἐγὼ τοιοῦτον τι.

§42Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Αὐτὰ τὰ ἔχω γραμμένα ἀπὸ τὰ πρακτικὰ τῆς κοινοβουλευτικῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ἰδοὺ τὰ ἀναγινώσκω ἐκ τῶν πρακτικῶν τῆς Πέμπτης 18 Δεκεμβρίου 1930. Κύριοι βουλευταί, ὅταν εἶπον ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν, δὲν ἤθελα νὰ εἴπω ὅτι δὲν θὰ ἐπιθυμούσαμεν, εἶπα ὅτι δὲν θὰ εἶναι ὀρθὸν νὰ πιστευθῇ ὅτι διὰ τῆς συμβάσεως τῆς ἐγκαταστάσεως ἡ σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς δὲν ἔχει πλέον ἀξίαν ὡς πρὸς τοὺς πληθυσμοὺς, αὐτὸ δὲν θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ πιστευθῇ. Ἴσως εἶναι κακὴ ἡ διατύπωσις. Ἀλλ’ αὐτὸ εἶπα ὅτι....

§43Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θέλω νὰ σᾶς δώσω μίαν πληροφορίαν. Ἡ Κυβέρνησις δὲν κατέβαλλε καμμιὰ προσπάθειαν οὔτε διὰ νὰ τεθῇ αὐτὸ τὸ ἄρθρον, οὔτε διὰ νὰ μὴ τεθῇ. Διότι γνωρίζει ἡ Κυβέρνησις, ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐὰν ἐτίθετο σήμερον δὲν ἠμποροῦσε παρὰ νὰ τὸ χάσῃ χωρὶς καμμίαν ἀμφιβολίαν. Ἀπὸ τὴν περαιτέρω πρόοδον τῆς συσφίγξεως τῶν σχέσεών μας, πρέπει νὰ περιμένετε αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐλπίζετε, δηλαδὴ οἱ Τοῦρκοι προθυμότερον νὰ δέχωνται τὴν μετάβασιν ἐκεῖ ἐκ τῶν παλαιῶν ὑπηκόων. Διὰ τοῦτο μολονότι σεῖς θὰ ἐφαντάσθητε ὅτι μπορεῖ νὰ βγῇ αὐτὸ τὸ ἄρθρον, σᾶς λέγω ὅτι τοὐναντίον οὔτε τὸ ἐζητήσαμεν κἄν. Διότι—νὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς εἴπω—ἐὰν εἴχατε περισσοτέραν πεῖραν τῶν πραγμάτων, τὴν ὁποίαν ἔχω ἐγὼ ἕνεκα τῆς ἡλικίας μου καὶ τῆς καθόλου τέλος πάντων δράσεως μου, θὰ ἠξεύρατε ὅτι εἰς τοιαύτας ὥρας δὲν προβάλλουν ζητήματα τὰ ὁποῖα ἠξεύρουν ὅτι θὰ χάσουν, διότι ἡ ἀτμοσφαῖρα τὴν ὁποίαν θέλετε νὰ δημιουργήσητε τῆς προσεγγίσεως καὶ τῆς στενότητος ψυχραίνεται ὅταν θὰ ζητήσητε κἄτι τι τὸ ὁποῖον δὲν θὰ σᾶς δώσουν. Ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἐζήτησα τίποτε τὸ ὁποῖον εἶχα σοβαροὺς λόγους νὰ πιστεύω, ὅτι δὲν ἦτο ὥριμον. Ἐσκεπτόμην ὅτι ἐὰν παρέλειπα νὰ ζητήσω τίποτε τὸ ὁποῖον καὶ ἐὰν τὸ ἐζήτησα δὲν θὰ τὸ ἐπετύγχανον, ἤξευρα ὅτι ἐὰν τὸ ἐζητοῦσα ἀργότερον θὰ τὸ ἐπετύγχανον περισσότερον. Ἐὰν δὲ αἱ σχέσεις μας δὲν ἐξακολουθήσουν τὴν ἐξέλιξιν τὴν ὁποίαν ἔχουν λάβει δὲν θὰ ὠφελοῦσε εἰς τίποτε καὶ ἐὰν τὸ ἐπετυγχάνομεν τώρα.

§44ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Νὰ ἠμποροῦν νὰ πηγαίνουν νὰ ἐμπορεύωνται μὲ ἄδειαν.

§45Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τὸ ἔχει ἡ σύμβασις τῆς ἀνταλλαγῆς. Ἀπὸ τὸ 1923 οἱ πρόσφυγες δὲν ἐμποδίζωνται νὰ πᾶνε εἰς τὴν Τουρκίαν ἀλλὰ χρειάζονται εἰδικὴν ἄδειαν.

§46Π. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Μπορῶ νὰ σᾶς δώσω τὴν ἑξῆς πληροφορίαν, ὅτι εἰς τὰ 1923 καὶ 1926 ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔδωκεν ἀδείας εἰς τοὺς Τούρκους νὰ ἐπιστρέψουν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ὅπου εἶχον εἰδικὰ συμφέροντα, καί ἡ Τουρκία νομίζω τὸ ἴδιο ἔκαμε.

§47Α. ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς κανένα δὲν ἔδωσεν.

§48Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι ἐπερώτησις γίνεται ἢ συζήτησις ἐπ’ αὐτῶν τῶν συμβάσεων;

§49Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Λοιπὸν εἴπομεν, κύριοι, ὅτι δὲν εἴμεθα ἀφελεῖς οὔτε οἱ πρόσφυγες εἶναι τόσον ἀγράμματοι ὥστε διὰ τῶν κειμένων αὐτῶν νὰ συμπεράνουν ὅτι τοιοῦτόν τι ἦτο δυνατὸν ποτὲ ἡ ἰδική μας Κυβέρνησις νὰ πράξῃ. Τοὐναντίον βεβαίως ἔκαμε τὸ πᾶν διὰ νὰ μὴ τεθῇ αὐτὸ τὸ ἄρθρον.

§50Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔκαμα τίποτε. Δὲν ἐκίνησα κἂν τὸ ζήτημα, διότι δὲν ἦτο ὥρα νά....

§51Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Ἐγὼ θὰ ἐξηγήσω κ. Πρόεδρε, διατί δὲν θὰ τὸ ἐπιτυγχάνετε, ἐγὼ θὰ σᾶς ἐξηγήσω ἐδῶ διατὶ ἐτέθη αὐτὸ τὸ ἄρθρον, καὶ ποίαν σημασίαν ἔχει, ἔχει μεγάλην σημασίαν, διότι δὲν πρόκειται περὶ ταξειδίων ἁπλῶς, διότι ἠξεύρετε ὅτι αὐτὰ τὰ πράγματα σήμερον δὲν κανονίζονται μὲ συμβάσεις, ὑπάρχουν νόμοι ἰδιαίτεροι λοιπὸν ἐδῶ δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ὅτι ἡ Τουρκία δὲν ἠμποροῦσε νὰ ἐμποδίσῃ τὰ ταξείδια, διότι καὶ ἂν δὲν ἐτίθετο τὸ ἄρθρον ἠμποροῦσε νὰ ἐμποδίσῃ, καθὼς καὶ ἡ Ἑλλὰς ἠμπορεῖ νὰ κάμῃ τὸ ἴδιο αὐτὸ εἶναι γνωστὸν πρᾶγμα. Ἄλλο δὲ ζήτημα εἶναι ἂν ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἔχῃ συμφέρον νὰ μὴ πηγαίνουν πολλοὶ ἄνθρωποι ἔχει ὅλα τὰ μέσα νὰ ἐπιτύχῃ. Ἀλλὰ διατὶ αὐτὸ τὸ ἄρθρον ἐτέθη; Δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ λόγος, τὸ ἄρθρον αὐτὸ ἐτέθη διὰ τὸν ἑξῆς σπουδαῖον λόγον. Εἰξεύρετε εἰς τὴν σύμβασιν τῆς ἀνταλλαγῆς ὑπάρχει ἄρθρον διὰ τοῦ ὁποίου ἐξασφαλίζονται αἱ ἀτομικαὶ ἀπαιτήσεις τῶν ἀποχωρούντων προσφύγων Ἑλλήνων. Τὶ νομίζετε ὅτι διὰ τοῦ ἄρθρου τούτου ἐπιτυγχάνουν; Πρῶτον οἱ Ἕλληνες πρόσφυγες ποὺ κατέφυγον εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος ἐκτὸς ποὺ ἀφῆκαν 10πλασίαν περιουσίαν ἀπὸ τὴν Τουρκικὴν, ἄφησαν καὶ πολλὰ δισεκατομμύρια ἀτομικὰς ἀπαιτήσεις μὲ ἀποφάσεις δικαστηρίων καὶ γραμμάτια. Οἱ Τοῦρκοι εἰς αὐτὰ τὰ ζητήματα εἶναι τίμιοι ἄνθρωποι. Ὁ Τοῦρκος ἂν χρεωστᾶ δὲν θὰ ἀρνηθῇ ποτὲ νὰ πληρώσῃ. Οἱ πρόσφυγες δὲν ἔχουν οὐδεμίαν ἐναντίον τῶν Τούρκων ἔχθραν. Καὶ ἐγὼ σᾶς λέγω αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἔγινε, εἶναι ὅλως διόλου ἐναντίον τῶν προσφύγων. Διότι καὶ ἐὰν κατόρθωναν νὰ ταξειδεύσουν θὰ ἐπήγαιναν μὲ τὸ τσουβάλι τὰ γραμμάτια καὶ τὰς δικαστικὰς ἀποφάσεις. Αὐτὸ δὲν εἶναι οὔτε ὀλίγον, οὔτε περιφρονητέον.

§52Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Χωρὶς νὰ ἐρωτήσω τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν, ἀναλαμβάνω ἂν θέλετε, νὰ πᾶτε. Σᾶς ἐπιτρέπετε νὰ πᾶτε καὶ νὰ μείνετε καὶ ἀρκετὸν καιρόν.

§53Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Ἐγὼ μπορῶ νὰ πάω, ἀλλὰ οἱ ἄλλοι;

§54Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Πόσοι εἶναι οἱ δανεισταί;

§55Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Ἀφοῦ δὲν ξεύρομεν πόσοι εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχουν χρηματοκιβώτια. Δὲν λέγω ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ θυσία....

§56Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι νέα θυσία. Εἶναι παλαιά, ἀπὸ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης.

§57Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Εἶναι νέα θυσία.

§58Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὁ μόνος τρόπος διὰ νὰ μειωθῇ ἡ θυσία εἶναι ὁ δρόμος ποὺ μπήκαμε.

§59Σ. ΣΥΜΕΩΝΟΓΛΟΥ. Οἱ Ἕλληνες τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ξεύρομεν ὅτι οἱ Ἕλληνες πάντοτε ἐθυσιάσθησαν ὑπὲρ τῶν ἀλυτρώτων. Καὶ ἐὰν σήμερον δὲν ἐπρόκειτο νὰ ὑπογράψωμεν τὰς συμφωνίας, δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἐγὼ θὰ τὰς ὑπέγραφα. Αὐτὰ ἤθελα νὰ εἴπω.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μουτζουρίδης.

§61Ι. ΜΟΥΤΖΟΥΡΙΔΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις κ. βουλευταί, μετὰ τὴν κατάληψιν τῆς ἀρχῆς, ἢ ἀκριβέστερον μετὰ τὰς ἐκλογάς, ἐτράπη διὰ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου αὐτῆς, κατὰ διαφόρους διευθύνσεις, πρὸς σύναψιν συμφωνιῶν διαφόρων κρατῶν μὲ τὴν δήλωσιν, ὅτι συνάπτων τὰς συμφωνίας ταύτας, θὰ ἀσφαλίσῃ κάθε ἐξωτερικὴν ἀπειλὴν, καὶ θὰ ἐπιδοθῇ ἀπερισπάστως εἰς τὴν ἐσωτερικὴν ἀνάπλασιν τῆς χώρας. Ἐὰν καί κατὰ πόσον τὰ σύμφωνα φιλίας ἀποτελοῦν χαρακώματα ἀσφαλείας τῆς συντηρητικῆς πολιτικῆς, τοῦτο δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τὸ διαμφισβητήσω ἐγώ, ἀλλὰ ἔχω μερικὰς ἀντιρρήσεις, ἐφ’ ὅσον καὶ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐδήλωσε ὅτι τὰ σύμφωνα φιλίας καὶ ἡ πίστις αὐτῶν ἐναπόκειται εἰς τὴν καλὴν πίστιν τῶν διαφόρων συμβαλλομένων μερῶν. Καὶ ἐὰν εἶναι δυνατὸν νὰ πιστεύωμεν εἰς τὰ σύμφωνα ἐξαρτῶντες ταῦτα ἐκ τῆς ἰδικῆς μας πίστεως τότε δὲν θὰ ὑπῆρχε ἀμφιβολία εἰς τὴν δύναμιν των. Ἀλλὰ ἐφ’ ὅσον ἡ τήρησις των εἶναι συνάρτησις τῆς πίστεως τοῦ ἑτέρου συμβαλλομένου μέρους, τότε δὲν θὰ πρέπῃ πάντοτε νὰ ἤμεθα βέβαιοι περὶ τῆς ἀσφαλείας μας. Πρέπει νὰ δηλωθῇ κύριοι βουλευταὶ ὅτι ἡμεῖς κατ’ ἀρχήν, ἀσφαλῶς βεβαίως καὶ περιττὴ νομίζω ὅτι εἶναι καὶ αὐτὴ ἡ δήλωσις, εἴμεθα καθ’ ὁλοκληρίαν ὑπὲρ τῆς τηρήσεως φιλικῶν δεσμῶν μετὰ τῶν γειτόνων καὶ ἄλλων Κρατῶν. Ἀλλὰ τὰ αἰσθήματα τῶν φιλικῶν δεσμῶν κατὰ τὴν γνώμην μου, δὲν δημιουργοῦν τὰ σύμφωνα φιλίας. Τὰ σύμφωνα φιλίας δὲν δημιουργοῦν φιλίαν, ἀλλὰ ἡ φιλία εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργήσῃ τοὺς δεσμούς. Διὰ τὴν σύναψιν ἑνὸς συμφώνου φιλίας δύο Κρατῶν, πρὸ τῆς συνάψεως, πρέπει νὰ γίνῃ ἡ ἐξομάλυνσις καὶ ἡ διάλυσις κάθε ἀμφιβολίας καὶ κάθε διχονοίας, διότι ἐὰν τὸ σύμφωνον συναφθῇ ἐπὶ τῷ σκοπῷ τοῦ νὰ διευθετήσῃ ὑφισταμένας διαφοράς, ἀσφαλῶς τὸ σύμφωνον δὲν εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἐκπληρώσῃ τὸν σκοπὸν τοῦτον, ἀλλὰ τοὐναντίον, θὰ εἶναι δυνατὸν τὸ σύμφωνον νὰ γίνῃ ἀφορμὴ νεωτέρων ἢ μᾶλλον ταχυτέρων ρήξεων. Τὸ σύμφωνον φιλίας προαπαιτεῖ ἐλευθέραν βούλησιν ἑκατέρων τῶν μερῶν. Ἑκάτερον δηλαδὴ τῶν μερῶν νὰ μὴ προσέρχηται εἴτε ἐκ μιᾶς ἀνάγκης τοῦ παρόντος εἴτε ἐξ ἄλλης τινὸς πιέσεως, πρὸς σύναψιν συμφώνου φιλίας, ἀλλὰ ἐμπνεόμενον ἀπὸ τὸν εἰλικρινῆ πόθον τῆς εἰρήνης, ἀφοῦ ἔχει τελείως ἐκκαθαρίσῃ πᾶσαν διαφορὰν καὶ ἀντίθεσιν πρὸς τὸ ἕτερον νὰ προσέρχηται εἰς τὴν σύναψιν τοῦ συμφώνου. Μόνον ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο, θὰ εἶναι δυνατὸν τὸ σύμφωνον νὰ ἐρείδηται ἐπὶ ἐρεισμάτων παρεχόντων τὴν βεβαιότητα, ὅτι τὸ σύμφωνον θὰ εἶναι ἑκατέρωθεν σεβαστόν. Τὸ σύμφωνον φιλίας ἐπὶ πλὲν πρέπει νὰ συνάπτηται ἐν ἴσοις ὅροις ἐξ ἑκατέρου τῶν μερῶν. Καὶ τέλος τὸ σύμφωνον φιλίας πρέπει νὰ τὸ ἐμπνέῃ πρῶτον καὶ κατὰ βάσιν ἡ πίστις, ἡ ἀποδοχὴ καὶ ἡ πεποίθησις τοῦ λαοῦ, καὶ εἶτα ἡ ἀποδοχὴ καὶ ἡ πίστις τῶν Κυβερνουσῶν τάξεων. Διότι τίνα θὰ εἶχεν ἀξίαν τὸ σύμφωνον, τὸ ὁποῖον συνάπτεται μὲ τὴν ἀντιπάθειαν τοῦ Λαοῦ, καὶ μὲ τὴν ἀμφιβολίαν ὅτι αἱ Κυβερνητικαὶ τάξεις εἰς μίαν εὐνοϊκὴν περίστασιν θὰ τὸ ξεσχίσουν; Τὰς ἀληθείας ταύτας, ἀσφαλῶς, οὐδεὶς δύναται νὰ διαμφισβητήσῃ. Καὶ θὰ ἐξετάσω ἐν ὀλίγοις, ἐὰν καὶ κατὰ πόσον ἐντὸς τῶν ἀληθειῶν τούτων ἡ Κυβέρνησις πολιτευθεῖσα συνῆψε μετὰ τῆς Τουρκίας τὸ ὑπὸ συζήτησιν σύμφωνον φιλίας. Ἡ Κυβέρνησις κύριοι βουλευταί, ὑπεσχέθη εἰς τὸν Λαὸν μίαν ἐσωτερικὴν ἀνάπλασιν. Πρὸς ἐπιτέλεσιν τοῦ προγράμματος τῆς ἀναπλάσεως ταύτης, βεβαίως εἶχεν ἀνάγκην τῶν ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν μέσων. Τὸ πρόγραμμα τῆς ἐκτελέσεως μιᾶς τοιαύτης πολιτικῆς ἀναπλάσεως εἶχεν ἀνάγκην ἐκτάκτων μέτρων πρὸς ἐξοικονόμησιν οἰκονομικῶν μέσων. Καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐξήτασε νὰ εὕρῃ τὰ μέσα ταῦτα ἐπὶ τῶν ἐπιπέδων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θὰ παρεῖχεν καὶ ἡ ἀσφάλεια τοῦ Κράτους, ἀλλὰ ἐπεζήτησεν ἵνα εἰς βάρος τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας, εἰς βάρος τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ στόλου προσκομήσῃ δι’ ἑαυτὴν μέσα ὑλικὰ πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ προγράμματος τοῦ ἐσωτερικοῦ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ ἰσχυρὰ Κυβέρνησις ὑπὸ τὴν ἡγεσίαν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου αὐτῆς, εἰς τὸν ὁποῖον ἀπέβλεψεν ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὄχι μόνον διὰ τὴν ἐσωτερικὴν ἀνάπλασιν, διὰ τὴν ἠθικὴν ἀναμόρφωσιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐθνικὴν ἐξύψωσιν ἀκόμη, εἶναι βέβαιον λέγω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρημέλησε τὸν παράγοντα τῆς ἰσχύος τοῦ Κράτους, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀμφισβητηθῇ σοβαρῶς, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὄχι μόνον δὲν ἐνισχύει τὸν στρατὸν καὶ τὸν στόλον, ἤτοι τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους ἀπὸ τῆς ἡμέρας ποὺ κατέχει τὴν ἀρχήν, ἀλλὰ πασιφανῶς καὶ ἐξωφθάλμως τὰς ἐξασθενῇ καὶ τὰ περιορίζει. Ὁ στρατὸς παραμελεῖται καὶ δὲν ἐφοδιάζεται ὅπως πρέπει, καὶ ὁ στόλος ὑποκύπτει εἰς ἀδυναμίαν ἀπέναντι τοῦ Τουρκικοῦ στόλου ἐνῷ εἶναι γνωστὸν ἐκ τῆς Ἱστορίας, ὅτι ἡ πτῶσις τῆς ναυτικῆς ἰσχύος τῆς Ἑλλάδος σημαίνει πτῶσιν καὶ ὑποδούλωσιν τοῦ Κράτους. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας. Θὰ περιορίσω τὴν ἀγόρευσίν μου εἰς κάποια ὑψηλότερα καὶ ἠθικώτερα ἐπίπεδα. Δὲν θὰ θελήσω νὰ φθάσω εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἄλλοι προηγούμενοι ἀγορευταὶ ἔφθασαν σχετικῶς μὲ τὰς ζημίας τὰς ὑλικάς, τὰς ὁποίας ὑπέστημεν συμβληθέντες ὡς συνεβλήθημεν μετὰ τῆς Τουρκίας. Ἀπεμπολήσαμεν ὁμολογουμένως καὶ αἵματα καὶ θυσίας καὶ ἐνῷ ἀνεμένομεν ἐκ τῆς τελευταίας συμφωνίας, νὰ ἔλθῃ ὁπωσδήποτε κάποια τις βελτίωσις καὶ παραμυθία ἀπέναντι τῶν αἱμάτων καὶ θυσιῶν τῶν δυστυχισμένων αὐτῶν ἀνθρώπων δυστυχῶς τὰ σύμφωνα αὐτὰ δὲν παρέσχον οὐδ’ αὐτὴν τὴν ἱκανοποίησιν. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, κύριοι βουλευταί ὅτι, τὸ σύνολον τῶν συμφωνιῶν καὶ ὁ τρόπος καθ’ ὃν συνήφθησαν αὗται, τιτρώσκει βαθύτατα τὸ φιλότιμον τοῦ Ἕλληνος, καὶ ὅτι τὸ σύμφωνον ἦτο ἀντιπαθὲς—καὶ τοιοῦτον ὄχι μόνον εἰς τὸν Λαὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν στρατὸν—τὸ ἀποδεικνύουν αἱ ἰδιαίτεραι διαλέξεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, αἱ πρωτοφανεῖς, μετὰ τῶν ἀξιωματικῶν τῶν διαφόρων σωμάτων. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εὑρέθη εἰς τὴν ἀδήριτον ἀνάγκην νὰ συγκαλέσῃ ἰδιαιτέρως τοὺς ἀξιωματικούς, ὡς ἐὰν ἀπετέλουν Σοβιέτ, καὶ νὰ λογοδοτήσῃ συνομιλῶν μετ’ αὐτῶν, αὐτὸς, ἡ κορυφὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατεύματος, ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν καθιερωμένην, κατὰ τὴν ἀπαράβατον μέχρι σήμερον πειθαρχικὴν τάξιν, μόνον διαταγὰς ἐκδίδει, ἐκ τοῦ ἀφανοῦς μάλιστα. Καὶ ἀπεμπολήσαμεν ἀκόμη τὰ ὄνειρα καὶ τὰ ἰδεώδη τῆς φυλῆς μας καὶ προσῆλθεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ἄλλοτε χαρίζων καὶ ἄλλοτε διεκδικῶν τὰ ἐδάφη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τῆς Ἑλλάδος, ὡς τὰ ἐδάφη αὐτὰ νὰ ἀπετέλουν ἰδιαιτέραν περιουσίαν αὐτοῦ, προσῆλθεν εἰς δηλώσεις καὶ ἐχάραξε τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα κατὰ βούλησιν αὐτὸς καὶ μόνος ἠθέλησε. Καὶ ἀπεμπολήσαμεν κάθε δεσμὸν καὶ πρὸς τὴν πόλιν τῶν ὀνείρων, ἐκείνην ἡ ὁποία ἐγαλούχησε τὴν ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν καὶ τὴν Ἑλληνικὴν Ἐλευθερίαν.

§62ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τραγικὰ τὰ λέγετε, κ. συνάδελφε.

§63Ι. ΜΟΥΝΤΖΟΥΡΙΔΗΣ. Ἐὰν σὲ σᾶς εἶναι τραγικὰ, εἰς ἐμὲ εἶναι μία ψυχικὴ ἐθνικὴ ὁρμή, ἡ ὁποία ἀναδίδεται αὐτὴν τὴν στιγμήν. Ἄν δὲν τὴν αἰσθάνησθε σεῖς τὶ νὰ σᾶς κάμω ἐγώ;

§64ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὀλίγον ἀργά.

§65Ι. ΜΟΥΝΤΖΟΥΡΙΔΗΣ. Δὲν ἔχει κανεὶς τὸ δικαίωμα, νὰ μοῦ εἴπῃ αὐτὸ τὸ ἀργά. Ἐγὼ διὰ τὸν τόπον αὐτόν, διὰ νὰ γίνῃς σὺ ἐλεύθερος, σὺ ὁ Μακεδών, εἶμαι ἀνάπηρος.

§66ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὶ σχέσιν ἔχουν αὐτά;

§67Ι. ΜΟΥΝΤΖΟΥΡΙΔΗΣ. Ἔχουν πολὺ μεγάλην σχέσιν.

§68ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὅλοι ὑπηρετήσαμεν.

§69Ι. ΜΟΥΝΤΖΟΥΡΙΔΗΣ. Νὰ μᾶς τὸ ἀποδείξητε.

§70Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁμιλεῖτε ὡς πολιτικὸς ἀνήκων εἰς ὡρισμένον κόμμα, καὶ συνεπῶς ἡ διακοπὴ ἦτο δεδικαιολογημένη.

§71Ι. ΜΟΥΝΤΖΟΥΡΙΔΗΣ. Κύριε ἀρχηγέ, πολὺ εὐφυῶς διακόπτετε ἐνίοτε, ἀλλ’ ἐνίοτε οὐχὶ καὶ τόσον. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καταθέτων τὰς συμφωνίας εἶπε μεταξὺ ἄλλων καὶ ἐνεπιστεύθη τὰς συμβάσεις αὐτὰς εἰς τὸ ἐπικρατοῦν πνεῦμα, τὸ μεταπολεμικόν. Ὄντως, ἡ θεωρία τοῦ ἀξιοτίμου ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἦτο μία θεωρία ὡραία καὶ γενική, ἀλλὰ πάντως θεωρία—θεωρία ἱπταμένου νοῦ ἡ ὁποία δὲν ἐννοεῖ νὰ προσγειωθῇ εἰς τὴν πραγματικότητα τῆς ζωῆς. Ὅσον καὶ ἂν τὸ μεταπολεμικὸν πνεῦμα εἶναι ἀντιπαθὲς πρὸς μίαν ρῆξιν—καὶ τοῦτο ὄχι εἰς ὅλας τὰς χώρας—εἶναι ἕν ἐφήμερον γεγονός, τὸ ὁποῖον θὰ χαυνωθῇ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον καὶ θὰ ἔλθῃ ἡμέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκ τῆς ἀνάγκης καὶ τοῦ συμφέροντος οἱ ἄνθρωποι, κρατοῦντες εἰς χεῖρας τὸ ὅπλον, θὰ ζητήσουν νὰ ἐπιβάλλουν ὁ εἷς τὴν θέλησίν του ἐπὶ τοῦ ἑτέρου. Ὅταν δημιουργηθῇ ἡ ἀνάγκη καὶ παρουσιασθῇ τὸ συμφέρον τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον. Καὶ ὅταν τόσον μακρὰν τῶν ὀνείρων αὐτῶν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργοῦ εὑρισκώμεθα καὶ ὅταν ἀκόμη ἐξακολουθῇ ἡ ἀνθρωπότης νὰ ζῇ ἐν τῷ κύκλῳ τῆς ἀνάγκης καὶ τοῦ συμφέροντος, δὲν γνωρίζω, πῶς καὶ κατὰ ποῖον τρόπον πρέπει νὰ στηρίξωμεν τὴν ἀσφάλειαν—ὄχι διεκδικήσεις καὶ δικαιώματα, ἀλλ’ αὐτὴν ταύτην τὴν ἀσφάλειαν τῆς χώρας, συνάπτοντες καὶ σύμφωνα καὶ ἀδυνατοῦντες τὰς Ἐθνικὰς δυνάμεις τῆς Χώρας, κατὰ ποῖον τρόπον θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ ὅτι παρέχηται ἡ ἐξωτερικὴ ἀσφάλεια τῆς Χώρας—ὄχι τὰ ἰδεώδη, ὄχι αἱ ἀξιώσεις—κατὰ ποῖον τρόπον θὰ ἐξασφαλισθῇ ἡ ἀσφάλεια ὅταν, ὑποχείριοι εἰς τὴν εἰσβολὴν οἱουδήποτε ἄλλου ἐλλείψει δυνάμεως, καταντῶμεν νὰ κρατῶμεν εἰς χεῖρας ἓν σύμφωνον. Ὅταν τὸ Κράτος, κύριοι, βουλευταί, εἶναι θεματοφύλαξ τῶν δικαιωμάτων του, ὅταν τὸ Κράτος εἶναι εἰς θέσιν νὰ εἶναι ἰσχυρόν, δὲν ἔχει ἀγάγκην οὔτε συμφώνων οὔτε συνθηκῶν. Ἐνῷ, τοὐναντίον, ὅταν τὸ Κράτος εἶναι ἀδύνατον, ὅταν τὸ Κράτος εἶναι ἀνίσχυρον, ὑποχρεοῦται, ὅπως ὑπεχρεώθη διὰ τῶν παρόντων συμφωνιῶν, νὰ συνάπτῃ σύμφωνα εἰς βάρος του. Τὰ ὅρια τοῦ Κράτους, κύριοι βουλευταί, δὲν στηρίζονται εἰς τὰ σύμφωνα φιλίας, οὔτε διαγράφονται ἀπὸ τὰς δηλώσεις ἑνὸς οἱουδήποτε Κυβερνήτου, ἀλλὰ στηρίζονται ἐπὶ τῆς ἰσχύος τῆς Ἐθνικῆς, καὶ διαχαράσσονται ὑπὸ τῶν δικαιωμάτων τῆς φυλῆς. Ἡ Ἐθνικὴ ἰσχὺς εἶναι ἡ συνισταμένη τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων, τῶν ἰδεωδῶν καὶ ἠθικῶν προτερημάτων τῆς χώρας. Τὰ δὲ ἠθικὰ προτερήματα καὶ τὰ ἰδεώδη ἄνευ τῶν ὁποίων ἕνας λαὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ζήσῃ, δὲν εἶναι δικαιώματα τοῦ Α ἢ τοῦ Β, τὰ ὁποῖα συστέλλονται ἢ διαστέλλονται κατὰ τὰς ὀρέξεις καὶ τὰς περιστάσεις. Εἶναι ἀδιατάρακτον ψυχικὸν φρόνημα τῶν πεποιθήσεων καὶ τῶν πεπρωμένων τοῦ λαοῦ.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ράλλης.

§73Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν θὰ ἐπεκταθῶ κύριοι βουλευταὶ, εἰς θεωρίας ἐπὶ τῶν συμφώνων τὰ ὁποῖα ὑπόκεινται ὑπὸ τὴν ψῆφον ἡμῶν ἀλλὰ ὀλίγας μόνον παρατηρήσεις θὰ κάμω, διότι ὁμολογῶ ὅτι μερικὰ σημεῖα τῶν συμφώνων τούτων ἀφῆκαν, εἰς ἐμὲ τουλάχιστον μίαν μεγάλην ἀπορίαν. Ἐν πρώτοις ἤθελον νὰ κάμω μίαν παρατήρησιν ὡς πρὸς τὸ ἄρθρον 2 τῆς συμβάσεως τῆς ἐγκαταστάσεως, ἤθελον νὰ παρατηρήσω, κύριοι, ὅτι τὸ ἄρθρον 2 τῆς συμβάσεως ὡς εἶναι διατυπωμένον εἰσάγει ἀναμφισβητήτως ἕνα παράδοξον καὶ πρωτοφανῆ τρόπον ἐκδόσεως μὴ παραδεδειγμένον παρὰ τῶν διεθνῶν νόμων, διότι τὸ πρῶτον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 2 λέγει τὰ ἑξῆς: «(ἀναγινώσκει)........ καὶ ἐφόσον μὲν τὸ ἄρθρον περιωρίζετο εἰς τὴν διάταξιν τοῦ πρώτου ἐδαφίου, βεβαίως δὲν θὰ εἶχον θέσιν ἴσως αἱ παρατηρήσεις μου, ἀλλὰ ἐπέρχεται τὸ ἐδάφιον 2 τοῦ ἄρθρου 20 τὸ ὁποῖον λέγει: «τὸ ἕτερον. (ἀναγινώσκει). Δηλαδὴ ὅτι ἐπιβάλει ὑποχρέωσιν εἰς τὸ ἕτερον Κράτος νὰ δέχηται καὶ ὅτι ὀρθὰ εἶναι τὰ ὑπ’ ἐμοῦ λεγόμενα προκύπτει ἐκ τῶν σήμερον συμβαινόντων, διότι πληροφοροῦμαι ὅτι σωρεία ὑπηκόων Ὀθωμανῶν εὑρισκομένων ἐν Θράκῃ, σωρεία ἀπελαύνεται καὶ ἴσως ἐπὶ σκοπῷ παραδόσεως.

§74Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι, ὄχι μὴ στηρίζησθε εἰς τὰς ἐφημερίδας.

§75Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἄν ὄχι ἐπὶ σκοπῷ τοὐλάχιστον ἐπὶ τοιούτῳ ἀποτελέσματι.

§76Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Οὔτε τοῦτο.

§77Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Οὔτε κἂν διετυπώθη τοιαύτη ἰδέα.

§78Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Χαίρω διὰ τὴν δήλωσιν ταύτην, καὶ εἶμαι εὐτυχὴς διότι τὴν προεκάλεσα ἐγώ.

§79Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Εἰς τὸ ἄρθρον ἐπαναλαμβάνεται μία ἀρχὴ τοῦ διεθνοῦς δικαίου. Δὲν ἠμπορεῖ ἓν Κράτος νὰ κρατήσῃ ἀνθρώπους θεωρουμένους ὑπόπτους, εἰς τὴν σύμβασιν ἐτέθη ὑποχρέωσις νὰ τοὺς δεχθῇ τὸ ἄλλο Κράτος. Ἄς ὑποθέσωμεν ὅτι κάμνομεν ἕνα νόμον καὶ καταδικάζομεν ἕνα ἄνθρωπον εἰς ἀπέλασιν, πηγαίνει αὐτὸς εἰς τὸ ἐξωτερικόν, γίνεται κομμουνιστὴς ἐκεῖ, καὶ τὸ Κράτος εἰς τὸ ὁποῖον κατέφυγε τὸν διώχνει καὶ καταφεύγει τότε εἰς τὸ Κράτος τοῦ ὁποίου εἶναι πολίτης. Ἠμπορεῖ τότε τὸ Κράτος αὐτὸ νὰ πῇ τὶ μοῦ τὸν στέλλετε; Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἐτέθη ἡ διάταξις αὐτή, ἡ ὁποία εἶναι σύμφωνος μὲ ὅλους τοὺς κανόνας τοῦ διεθνοῦς δικαίου ἰσχύοντας ἀπὸ δεκαετηρίδων. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἄλλο ζήτημα σᾶς ἀρκοῦν αἱ διαβεβαιώσεις, τὰς ὁποίας σᾶς ἔκαμα. Οὔτε περὶ πολλῶν πρόκειται, πρόκειται δὲ πάντως περὶ ὑπηκόων ξένων, οὐχὶ περὶ Ἑλλήνων ὑπηκόων. Δὲν πρόκειται νὰ δοθοῦν εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ ὅτι ἡ παράκλησις τοῦ νὰ ἐγκαταλείψουν τὸ ἔδαφος καὶ ν’ ἀποκατασταθοῦν ὅπου θὰ δύνανται νὰ ζήσουν, θὰ γίνῃ μὲ πᾶσαν συναρωγὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διότι θέλομεν νὰ ἐννοήσουν ἁπλῶς ὅτι ἡ παρουσία των εἶναι δυνατὸν νὰ διαταράξῃ φιλικὰς σχέσεις αἱ ὁποῖαι ἀπεκατεστάθησαν μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν. Ὁ ἀριθμὸς εἶναι μικρός, δὲν θὰ τοὺς ἀφήσωμεν νὰ μεταβληθοῦν εἰς ἐπαιτοῦντας.

§80Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος εἰς τὸ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐσκέφθη καὶ ἔπραξε καλῶς, διατάξασα ὅπως ἀπελαθοῦν ἐκ Θράκης ὡρισμένοι Τοῦρκοι ὑπήκοοι, οἱ ὁποῖοι ἴσως ἐνεργοῦν πράξεις δυσκρέστους εἰς τὴν ὅμορον Δημοκρατίαν. Ἀπεφασίσαμεν νὰ συνάψωμεν στενωτέρους δεσμοὺς καὶ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ὡς ὅμοροι ἐπικράτειαι, νὰ μὴ ἐπιτρέπωμεν τοιούτου εἴδους ἐνεργείας ἑκάστη ἐπὶ τοῦ ἐδάφους αὐτῆς. Τὸ ὅτι δὲν ἐξαναγκάζονται ἀμέσως νὰ ἐπιστρέψωσι εἰς τὴν ὅμορον ἐπικράτειαν δὲν ἕπεται ὅτι διὰ μιᾶς ἀπελάσεως ἀπὸ τῶν ὁρίων τοῦ Κράτους, δὲν θὰ παραστῇ ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἐὰν αἱ ἀξιώσεις τῆς ὁμόρου Δημοκρατίας ἰσχύσουν καὶ εἰς τὸ ἄλλο Κράτος εἰς τὸ ὁποῖον θὰ προσφύγουν οἱ ἀπελαυνόμενοι. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εὑρίσκονται εἰς τὴν Ἑλλάδα συνεπείᾳ τῶν σχέσεων, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον εἰς τὸ παρελθόν. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἔπρατε καλλίτερον νὰ ἀπελάσῃ μὲν τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς ἀπὸ τὴν Θράκην καὶ τὴν Μακεδονίαν ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὰς νήσους τοῦ Αἰγαίου τὰς γειτονευούσας πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ ἐπέτρεπε εἰς αὐτοὺς νὰ ζήσουν εἰς τὰς Ἰουνίους νήσους π. χ. καὶ εἰς μέρη ὅπου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθοῦν, νὰ διανοηθοῦν κἂν διὰ νὰ διαπράξουν τίποτε δυσάρεστον. Νομίζω ὅτι ἤθελεν ἱκανοποιηθῇ ἡ ὅμορος ἐπικράτεια ἐὰν τοὺς ἀπελάσωμεν εἰς ἄλλα μέρη τῆς ἐπικρατείας, καὶ εὐτυχῶς ἡ Ἑλλὰς ἔχει μεγάλας ἐκτάσεις ὥστε νὰ ἐγκατασταθοῦν ἐκεῖ, ὅπου νὰ μὴ εἶναι δυνατόν. οὔτε νὰ διανοηθοῦν νὰ πράξουν τὶ δυσάρεστον ἔναντι τοῦ ὁμόρου κράτους.

§81Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Πρέπει νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν ὅτι δὲν ἐζητήθη ἀπὸ τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν ἡ ἀπέλασις αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων. Ὅταν μὲ τὸν Ἰσμὲτ πασᾶν ἐπὶ δύο συνεχεῖς συνεδριάσεις ἐθίξαμεν ὅλα τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἠμποροῦσαν νὰ ἐνδιαφέρουν τὰ συμφέροντα τῶν δύο κρατῶν καὶ διὰ νὰ διαπιστώσωμεν τὴν πλήρη σχεδὸν σύμπτωσιν τῶν ἀντιλήψεων ἀνέφερον λέγω μερικὰ παράπονα τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει εὑρισκομένων ὁμογενῶν χωρὶς νὰ ζητήσω κἂν καμμίαν ὑπόσχεσιν. Σᾶς παρακαλῶ νὰ ἐξετάσητε. Εἶπα δὲ ὅτι θὰ εἶμαι εὐτυχὴς ἂν ὑπάρχουν παράπονα ἐκ μέρους σας, διὰ τοὺς Μουσουλμάνους τῆς Θράκης νὰ μοῦ τὸ εἴπητε καὶ τότε μοὶ εἶπαν ὅτι, ἐκεῖ εἰς τὴν Δυτικὴν Θράκην εἶναι μερικοὶ ἀπὸ ἐκείνους τοὺς ὁποίους διὰ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης ὡρίσαμεν ρητῶς ὅτι δὲν ἠμποροῦν νὰ ἔλθουν εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ κάμνουν μίαν πολιτικὴν ἐναντίον τοῦ Κεμαλικοῦ Κράτους καὶ προξενοῦν προστριβάς. Τοῦ εἶπον λοιπὸν ἀμέσως χωρὶς νὰ μοῦ εἰποῦν βγάλτέ τους τοὺς εἶπον ἀμέσως ἀφοῦ μοῦ λέγετε αὐτό, σᾶς δηλῶ ὅτι εἶμαι ἕτοιμος νὰ τοὺς ἀπομακρύνω ὑπὸ ἕναν ὅρον ὅτι πρόκειται περὶ ὑπηκόων σας καὶ ὄχι περὶ ὑπηκόων ἰδικῶν μας, διότι ἂν πρόκηται περὶ ὑπηκόων ἰδικῶν, μας δὲν ἠμποροῦμεν νὰ τοὺς διώξωμεν διότι δεσμευόμεθα ἀπὸ τὸ Σύνταγμα. Νομίζω ὅτι μοῦ εἶπαν ὅτι εἶναι Τοῦρκοι ὑπήκοοι. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐμείναμεν σύμφωνοι, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ θίξωμεν ὑπηκόους. Ἕλληνας. Συνεπείᾳ αὐτῶν, ὅταν ἐπέστρεψα ἀπὸ τὴν Ἄγκυραν, ἦτο ἐδῶ ὁ γενικὸς διοικητὴς τῆς Θράκης, καὶ τοῦ εἶπα κύτταξε νὰ ἐξετάσῃς τὸ ζήτημα. Ὑποθέτω δὲ ὅτι πρόκειται περὶ ἀριθμοῦ μικροτάτου.

§82Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ὑποθέτω 12 ἢ 13.

§83Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς) Λοιπὸν εἶπα εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν· κύτταξε νὰ ἐξετάσῃς αὐτὸ τὸ ζήτημα καὶ νὰ πῇς εἰς αὐτοὺς εἰλικρινῶς ὅτι: ἀκοῦστε ἐδῶ, ἐμείνατε τόσο καιρὸ μαζί μας ἀλλὰ αἱ σχέσεις μας μὲ τὴν Τουρκίαν εἶναι τοιαῦται ὥστε δὲν μᾶς ἐνοχλοῦσεν ἡ παρουσία σας. Ἀλλὰ ἐμεῖς τὰ φκιάξαμε μὲ τὴν Τουρκίαν, καὶ ἡ παρουσία σας δὲν μᾶς εἶναι εὐχάριστος. Λοιπὸν σᾶς παρακαλοῦμεν δὲν σᾶς λέμε νὰ φύγετε ἐντὸς 12 ἢ 20 ἡμερῶν, ἢ ἐντὸς 2 μηνῶν, ἐξετάσετε νὰ δῆτε ποῦ θέλετε νὰ πᾶτε καὶ ἡμεῖς θὰ σᾶς διευκολύναμεν εἰς τὴν ἐκεῖ μετάβασίν σας. Οὕτως ἐτέθησαν τὰ πράγματα. Δὲν ἔχω λοιπὸν καμμίαν ἀντίρρησιν ὅτι ἂν αὐτοὶ μᾶς ζητήσουν νὰ πᾶνε εἰς τὴν Κρήτη π. χ. ἢ στὴ Πελοπόννησο, ὅπου δὲν ὑπάρχει φόβος τοιούτων προστριβῶν μὲ τοὺς Τούρκους. Ἂν αὐτοὶ ὅμως μᾶς τὸ ζητήσουν εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τὸ ἐξετάσωμεν. (χειροκροτήματα).

§84ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πρέπει νὰ ἐνεργήσωμεν προσεκτικὰ διότι ἔτσι θὰ εἶναι σύμφωνος καὶ ἡ Κοινὴ Γνώμη.

§85Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Τὴν Κοινὴν γνώμην ἂν δὲν τὴν ἔχω σύμφωνον, ἐννοῶ νὰ τὴν διαπαιδαγωγήσω καὶ ὄχι νὰ παρασύρωμε ἀπὸ αὐτήν. Ὅλα τὰ κράτη τοῦ κόσμου ἔχουν τὸ δικαίωμα τοὺς ἀνεπιθυμήτους ξένους νὰ τοὺς ἀπομακρύνουν τοῦ ἐδάφους των. Μᾶς εἶναι ἀνεπιθύμητον σήμερον καὶ δὲν ἠμποροῦμεν νὰ κάμωμεν διαφορετικά. Ἡ μεγάλη οὐσία εἶναι ἡ ἑξῆς: Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εἰς ὅλην τὴν κίνησιν τῶν Κεμαλικῶν τὴν συνισταμένην εἰς τὴν ἀναβίωσιν τῆς Τουρκίας, δηλαδὴ νὰ βγάλουν τὸ φέσι κλπ. αὐτοὶ κάνουν πολιτικὴν ἀντίθετον μὴ χαλάσει τὸ φέσι τους καὶ δημιουργοῦν προστριβάς.

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Τὸ ζήτημα τῆς ἀπελάσεως προέκυψεν καθὼς ἐλέχθη συνεπείᾳ τῶν παραπόνων, τὰ ὁποῖα διεβίβασε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ τοὺς ὁμογενεῖς, καὶ οἱ ὁποῖοι ζοῦν εἰς τὴν Τουρκίαν. Εἶναι εἰς θέσιν ἡ Κυβέρνησις νὰ μᾶς πληροφορήσῃ, ἂν τὰ παράπονα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα διεβιβάσθησαν ἔτυχον ποιᾶς τινος ἱκανοποιήσεως ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας;

§87Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ ἀπαντήσωμεν, οὔτε ἐζητήσαμεν ἀκόμη ἀπάντησιν διότι τοὺς ἀνήγγειλα ἕνα παράπονόν μου διὰ νὰ τὸ ἐξετάσουν καὶ τὸν εἶπον συγχρόνως ἂν ἔχουν κανένα παράπονον οἱ ὁμοεθνεῖς σας νὰ μοῦ τὸ πῆτε γιὰ νὰ τὸ ἐξετάσωμεν προθύμως, καὶ τότε μοῦ εἶπον διὰ τοὺς ὀλίγους Τούρκους τῆς Θράκης.

§88Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Νὰ σᾶς δώσω μίαν πληροφορίαν σχετικήν. Τὸ ζήτημα ἐξητάσθη ἄλλοτε ἀπὸ τὸν ἐπιθεωρητὴν τῆς Γενικῆς Διοικήσεως κ. Δάσιον, καὶ ἐκ τοῦ φακέλλου ἀποδεικνύεται ὅτι αὐτοὶ δὲν ἔχουν κάμει τίποτε, τὸ ὁποῖον νὰ δικαιολογῇ τὴν αἴτησιν ἀπελάσεως. Τώρα σεῖς αἰσθάνεσθε τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκτελέσετε μίαν ἐπιθυμίαν τῆς Τουρκίας διὰ νὰ στερεωποιήσητε τὰς φιλικὰς σχέσεις μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν, ἐλπίζοντες ὅτι θὰ ὑπάρξῃ ἀνάλογος διαγωγὴ τῶν Τούρκων πρὸς τοὺς Ἕλληνας ἀποκατεστημένους ἐν Κωνσταντινουπόλει. Τοῦτο εἶναι ἔργον τῆς Κυβερνήσεως νὰ κρίνῃ ἀλλὰ πρὸ παντὸς τοιούτου συμβιβασμοῦ μετὰ τῆς Τουρκίας, εἶναι ὑποχρέωσις τῆς Ἑλλάδος νὰ μὴ ἐνεργήσῃ πράξεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ἐκθέσουν τὴν ζωὴν ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐγκατεστημένοι ἀπὸ ἱκανῶν ἐτῶν εἰς τὸ ἔδαφός της καὶ οἱ ὁποῖοι καταδιώκονται λόγῳ πολιτικῶν ἀδικημάτων.

§89Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ ἦτο ἐγκληματικὸν διὰ τὴν Κυβέρνησιν νὰ γνωρίζῃ ὅτι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εἶναι καταδικασμένοι εἰς θάνατον θὰ εἶναι ἐγκληματικὸν νὰ μὴ λάβῃ τὰ μέτρα της ἀπομακρύνουσα αὐτοὺς ἀπὸ τὸ ἔδαφός της νὰ τοὺς ἐξασφαλίσῃ ὅτι δὲν θὰ πᾶνε εἰς ἔδαφος ἐπικίνδυνον.

§90Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ζωὴν αὐτῶν.

§91Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ποῖος τὴν ἀπειλεῖ; ἔδωσα τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν κ. Ράλλην.

§92Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ παρ’ ὅλα ταῦτα ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ ὅτι ἡ ἀπάντησις ἡ δοθεῖσα ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως δικαιολογεῖ πλήρως τὴν ὑπερβολὴν τοῦ ζητήματος αὐτοῦ κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν συμφωνιῶν διότι εἶναι σπουδαῖον νομίζω τὸ γεγονὸς ὅτι θὰ κληθοῦν πάντες καὶ οἱ ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, καὶ οἱ ἐκτὸς αὐτοῦ εὑρισκόμενοι πάντες οἱ πολιτισμένοι ἄνθρωποι νὰ μάθουν ὅτι ἡ Ἑλλὰς προέβη εἰς τὴν ἀπάνθρωπον πρᾶξιν καὶ πρωτοφανῆ ἀδικίαν, διὰ τὴν ὁποίαν κατηγορεῖτο μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἡ Κυβέρνησις. Νομίζω δὲ ὅτι τοῦτο παρέσχε μίαν ὑπηρεσίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, λόγῳ τῆς ἀναπτύξεως, ἡ ὁποία ἔγινε.

§93Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπεριμένατε ν’ ἀπαντήσωμεν εἰς τὸν Τύπον πρότερον.

§94Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου θὰ κάμω τὴν ἑξῆς μερικωτέραν παρατήρησιν ἀνεξαρτήτως τοῦ ἄλλου ζητήματος, ὅτι ὡς εἶναι διατυπωμένον, εἶναι δυνατὸν νὰ παράσχῃ ἀφορμὰς προστριβῶν, διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἐὰν ὑποθέσετε ὅτι ἐν τῷ μέλλοντι ἔχετε ἀνάγκην νὰ ἀπελάσετε ἓν πρόσωπον διὰ τὴν ἀσφάλειαν τὴν ἰδικήν μας, τὸ ὁποῖον ἔχει διαπράξει ἓν πολιτικὸν ἀδίκημα ἐν Τουρκίᾳ εἶναι πιθανὸν, ὡς εἶναι διατυπωμένη ἡ 2 παράγραφος τοῦ ἄρθρου 2, νὰ σᾶς εἴπῃ: πολὺ καλὰ ἐγὼ τὸν δέχομαι αὐτὸν καὶ δώσατέ τον μας.

§95Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Πρέπει νὰ θέλωμεν νὰ τὸν στείλωμεν ἡμεῖς, διὰ νὰ μᾶς εἴπῃ ἡ Τουρκία τὸν θέλομεν.

§96Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐγὼ τοῦτο ἐρωτῶ, ἐὰν ἡ διατύπωσις αὐτὴ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δώσῃ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν δὲν θέλω νὰ ἐπιμείνω, μίαν ἁπλῆν παρατήρησιν κάμνω. Καὶ ἤδη ἔρχομαι εἰς τὸ σύμφωνον φιλίας καὶ διαιτησίας θὰ ὁμιλήσω ἐν σχέσει πρὸς τὸ Ναυτικὸν πρωτόκολλον. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Οἰτύλου ὁμιλῶν, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ἔλεγεν ὅτι τὸ πρωτόκολλον αὐτὸ ἀποτελεῖ, ἂν καλῶς ἀντιλήφθητε, ἑτεροβαρῆ σύμβασιν. Νομίζω ὅτι ὀρθὴ εἶναι ἡ διατύπωσις τοῦ κ. βουλευτοῦ Οἰτύλου μὲ τὴν ἑξῆς μόνον παρατήρησιν. Ἐγὼ θὰ χαρακτηρίσω τὴν σχέσιν αὐτήν, ὡς σχέσιν ἡ ὁποία ἐν τῷ δικαίῳ λέγεται «Λεόντιος ἑταιρεία» διότι θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν ποῖον λόγον θὰ ἔχῃ ἡ Τουρκία νὰ μὴ δεχθῇ τὸ πρωτόκολλον αὐτό; Ἔπρεπε καὶ νὰ μᾶς παρακαλέσῃ μάλιστα νὰ τὸ δεχθῶμεν τὸ πρωτόκολλον αὐτό, ἐν τούτοις οὐδεμίαν διαβεβαίωσιν μᾶς παρέσχε ἡ Τουρκία διὰ τοῦ πρωτοκόλλου αὐτοῦ, διότι τὸ πρωτόκολλον τοῦτο λέγει ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται πλέον καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς συνθήκης νὰ προβῇ εἰς τὴν αὔξησιν τῶν ναυτικῶν αὐτῆς δυνάμεων, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἡ συναίνεσις τῆς Τουρκίας. Λέγει τὸ αὐτὸ καὶ διὰ τὴν Τουρκίαν, δεδομένου ὅμως ὄντως ὅτι ἡ Τουρκία εὑρίσκεται ἐν ὑπεροχῇ ὡς πρὸς τὴν ναυτικὴν δύναμιν ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος, ἀναμφισβητήτως ἡ ὑπηρεσία ἡ ὁποία παρέχεται, ἐὰν ὑπάρχῃ ὑπηρεσία παρεχομένη παρέχεται μόνον ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα πρὸς τὴν Τουρκίαν, οὐχὶ δὲ ἀπὸ τὴν Τουρκίαν πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Διὰ τοῦτο λέγω ὅτι ἡ σχέσις αὕτη θὰ δύναται παρεμφερῶς νὰ χαρακτηρισθῇ διὰ τῆς γνωστῆς «Λεοντίου ἑταιρείας». Ὅλα τὰ ἔχει ἡ Τουρκία καὶ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τίποτε, τῆς δίδομεν τὰ πάντα καὶ αὐτὴ δὲν μᾶς δίδει τίποτε. Ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἔλεγον ὀρθῶς ὅτι φόβοι δὲν ὑπάρχουν τώρα ἐφ’ ὅσον τοῦτο ἀπορρέει ἐκ τῆς ἐκτιμήσεως τῶν λαῶν τῶν εὑρισκομένων εἰς τὰς σχέσεις αὐτάς. Ἀλλὰ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ εἶναι τὸ ἴδιον, εἶναι ὅτι δὲν πρέπει νὰ δημιουργῆται καὶ ἡ πεποίθησις τοιαύτης φιλίας τῶν λαῶν διὰ συμφώνων, ἐφ’ ὅσον τὰ σύμφωνα ταῦτα εἶναι ἄδικα. Διὰ τοιούτων συμφωνιῶν δημιουργεῖται τοὐναντίον τὸ ἀντίθετον ὅταν ὁ εἷς τῶν λαῶν τῶν εὑρισκομένων εἰς τὰς σχέσεις αὐτάς, πεισθεῖ ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γίνεται, γίνεται ἐπὶ ζημίᾳ αὐτοῦ. Οὕτω ἀντὶ νὰ ἔχωμεν πραγματικὴν συνθήκην φιλίας καὶ διαιτησίας φοβοῦμαι ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ νὰ ἔχωμεν σχέσεις ἐχθρικάς, καὶ σχέσεις αἱ ὁποῖαι θὰ εἶναι ἀδύνατον νὰ καλλιεργηθοῦν παρὰ μόνον διὰ πράξεων ἐχθρικῶν. Πρό τινων ἡμερῶν ὁμιλοῦντος τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ Ἀθηνῶν κ. Ἀργυροπούλου εἰσηγουμένου τὴν σύμβασιν ταύτην, εἰς μίαν διακοπὴν τὴν ὁποίαν τοῦ ἔκαμα, ὁ κ. Ἀργυρόπουλος ἀπήντησεν ὅτι πρόκειται ἐξ ἀμύνης μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦτο δύναμαι νὰ τονίσω δὲν εἶναι ἀληθές.

§97Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Οἱ συλλογισμοί σας, ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρισκομένη εἰς μειονεκτηκοτέραν θέσιν δὲν δύναται νὰ προβῇ εἰς καμμίαν παραγγελίαν ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῆς Τουρκίας, εἶναι ἀκριβεῖς ὑπὸ δύο προϋποθέσεις. Αἱ δύο προϋποθέσεις εἶναι αἱ ἑξῆς: Ὅτι τὸ σημερινὸν καθεστὼς εἶναι τοιοῦτον ὥστε ἡ Ἑλλὰς νὰ μὴ ἔχει ἰσοπλοίαν. Ἡ δευτέρα δὲ προϋπόθεσις εἶναι ὅτι ἡ ἑρμηνεία τὴν ὁποίαν δίδετε σεῖς εἶναι ὅτι διὰ τῆς συνθήκης αὐτῆς ἀναγνωρίζεται ὅτι ὑπάρχει ἰσοπλοία, καὶ κατὰ συνέπειαν τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἑκάτερον τῶν Κρατῶν ἤθελεν προβεῖ εἰς παραγγελίας δὲν θὰ ἐζήτει τὴν συγκατάθεσιν τοῦ ἑτέρου μέρους. Ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχουσι οὕτω καὶ αἱ δύο σας προϋποθέσεις οἱ συλλογισμοί σας δὲν στέκονται πρέπει νὰ ὑπάρχῃ δηλαδὴ ἡ προϋπόθεσις ὅτι ὑπάρχει ἰσοπλοία.

§98Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ὑπάρχει τοιαύτη προϋπόθεσις ὑπάρχει ἕν δεδομένον: ἡ κατάστασις τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἡ κατάστασις τοῦ Τουρκικοῦ στόλου ἀφ’ ἑτέρου. Φαίνεται ὅτι οὔτε ὁ ἕνας στόλος οὔτε ὁ ἄλλος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ αὐξηθῇ ἄνευ τῆς συναινέσεως τῶν συμβαλλομένων μερῶν. Λοιπὸν δὲν πρόκειται περὶ ἰσοπλοίας, δὲν ὑπάρχει αὐτὴ ἡ ἀρχὴ τῆς ἰσοπλοίας τεθειμένη. Ἀναγνώσατε τὸ πρωτόκολλον καὶ θὰ τὸ ἴδητε.

§99Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ρητῶς δὲν ὑπάρχει, ἐξυπακούεται.

§100Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐξυπακούεται ἡ κατάστασις ἡ σημερινή, ἡ ὁποία εἶναι γνωστὸν ἐξ ἀγορεύσεων, αἱ ὁποῖαι ἄλλοτε ἐγένοντο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι ξέναι διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς μονάδας τὰς ἐπιθετικὰς ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται ἐν ἥσσονι μοίρᾳ ἀπέναντι τῆς Τουρκίας. Τούτων δεδομένων λέγω ὅτι ἀναμφισβητήτως δὲν πρόκειται περὶ ὑποχρεώσεως, ἢ καὶ περὶ δικαιωμάτων τῆς Τουρκίας. Οὐδεμία παρέχεται εἰς ἡμᾶς ὑπηρεσία, καὶ οὐδεμία ὑπηρεσία τὴν ὁποίαν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ παράσχωμεν εἰς τὴν Τουρκίαν δὲν ὑπάρχει ἡ ὁποία νὰ μὴ παρέχεται διὰ τῆς συμβάσεως αὑτῆς. Ἡ δὲ ὑποχρέωσις αὐτὴ δὲν εἶναι ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ............ δὲν εἶναι μόνον ἐπὶ ἕξ μῆνας ἀλλὰ εἶναι μᾶλλον δι’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς συμβάσεως καὶ πέραν αὑτῆς, διότι ἐὰν ἀναγνώσητε τὴν διατύπωσιν τῶν ἄρθρων τῶν συμβάσεων καὶ ἐπέκεινα, θὰ ἴδητε ὅτι δὲν ἐπαρκεῖ κἂν ὁ χρόνος τῶν πέντε ἐτῶν διὰ τὴν ἐκτέλεσιν ὅλων ἐκείνων τῶν συστατικῶν πράξεων τὰς ὁποίας ἐδέχθημεν. Ὅταν δὲ ἔχητε ὑπ’ ὄψει ὅτι ἡ μικροτέρα ναυτικὴ μονὰς διὰ νὰ παρασκευασθῇ ἔχει ἀνάγκην 1½–2 ἐτῶν τοὐλάχιστον θὰ ἴδητε ὅτι ὀρθῶς λέγω, ὀρθῶς ἰσχυρίζομαι ὅτι πέραν τῆς διαρκείας τῆς συμβάσεως θὰ εὑρίσκηται ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν θέσιν αὐτήν, νὰ παρέχῃ ὑπηρεσίας καὶ νὰ λαμβάνῃ μηδέν. Αὐτὴν τὴν ἀπορίαν ἤθελον νὰ διατυπώσω καὶ χάριν αὐτῆς τῆς ἀπορίας ἡ ὁποία δὲν νομίζω ὅτι γεννᾶται μόνον εἰς τὴν ψυχήν μου ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ψυχὴν πολλῶν ἀνησυχούντων Ἑλλήνων, ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζαβιτζιᾶνος,

§102Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Κύριοι βουλευταί, εἶναι γνωστὴ ἡ ψῆφος τὴν ὁποίαν ἡ πολιτικὴ Προοδευτικὴ Ἕνωσις ἔδωσε κατὰ τὸν παρελθόντα Ἰούνιον, ὅταν συνεζητεῖτο ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἡ μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας σύμβασις, δι’ ἧς ἐτίθετο τέρμα εἰς τὰς μακρὰς συζητήσεις, καὶ ἐκανονίζοντο ὁριστικῶς τὰ μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν ὑπάρχοντα ἐκκρεμῆ οἰκονομικὰ ζητήματα. Τὴν ἐπικυρωτικὴν ἐκείνην ψῆφον δὲν ἐδώσαμεν ἡμεῖς πιστεύοντες ὅτι ἐπρόκειτο περὶ συμβάσεως ἱκανοποιούσης τὰς δικαίας ἑλληνικὰς ἀπόψεις. Τὴν ψῆφον ἐκείνην ἐδώσαμεν ἐν πλήρει συναισθήσει τῶν βαρυτάτων θυσιῶν, εἰς τὰς ὁποίας διὰ τῆς συμβάσεως ἐκείνης ὑπεβάλλετο ἡ χώρα. Αὐτὸς ἄλλωστε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διεκήρυξεν ὅτι ἡ συζητουμένη καὶ ἐγκριθεῖσα τότε σύμβασις ἦτο ἡ δυσμενεστέρα δι’ ἡμᾶς ἐξ ὅσων προηγουμένων εἶχον καταρτίση ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου αἱ προηγηθεῖσαι Κυβερνήσεις. Τὴν συνθήκην ἐκείνην ἐψηφίσαμεν, διότι ἀδιστάκτως εἴχομεν ἐκτιμήσει ὅτι ἡ παράτασις τῆς δημιουργηθείσης τότε καταστάσεως ἦτο χειροτέρα τῆς προτεινομένης λύσεως, τὴν ὁποίαν εἴμεθα ὁπωσδήποτε ὑποχρεωμένοι ἐκ τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων νὰ ἀποδεχθῶμεν. Διὰ λόγους διαφόρους, ἀνωτέρους τῶν δυνάμεων ἡμῶν, σχετιζομένους δὲ πρὸς τὴν καθόλου μεταπολεμικῶς δημιουργηθεῖσαν κατάστασιν, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιβληθῶμεν διὰ τῆς ἰδίας ἡμῶν δυνάμεως, ἥτις ἄλλωστε δυστυχῶς ἦτο σημαντικὰ μειωμένη, καὶ δὴ μειονεκτικὴ ἀπέναντι τῆς δυνάμεως τὴν ὁποίαν θὰ ἠδύνατο νὰ παρατάξῃ τὸ ἕτερον συμβαλλόμενον Κράτος. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο ἐψηφίσαμεν. Ἀλλὰ συγχρόνως διὰ τῆς ἐγγράφου δηλώσεως τὴν ὁποίαν εἴχομεν κάμει τότε εἰς τὴν Βουλήν, ἀφήκαμεν τὴν εὐθύνην τῶν μελλουσῶν νὰ ἐπακολουθήσουν συμβάσεων εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας ἐχώρισε τὰ ζητήματα, ἐφ’ ὅσον, ὡς εἶναι γνωστόν, κατὰ τὰς συζητήσεις τὰς προηγηθείσας εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐτάχθημεν ὑπὲρ τῆς βάσεως τῆς κυρίας συμβάσεως, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι αὕτη θὰ ὑπεγράφετο συγχρόνως μὲ τὰς λοιπὰς συμφωνίας, πάντοτε μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι διὰ τῶν παρεπομένων τούτων συμφωνιῶν θὰ ἐμετριάζοντο αἱ θυσίαι εἰς ἃς χάριν τῆς κυρίας συμβάσεως ἠθέλομεν ὑποβληθῆ. Ἀπόκειται ἑπομένως εἰς τὴν Βουλὴν σήμερον νὰ κρίνῃ, ἐὰν διὰ τῶν συζητουμένων συμφωνιῶν ἱκανοποιοῦνται τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα, καὶ ἐὰν δικαιολογοῦνται ἐκ τῶν ὑστέρων αἱ ὑποχωρήσεις τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν, ὑπογράφοντες τὸν Ἰούνιον τὴν κυρίαν σύμβασιν. Τρεῖς εἶναι αἱ εὑρισκόμεναι σήμερον ἐνώπιον ἡμῶν συμφωνίαι, αἵτινες ὑπεγράφησαν εἰς τὴν Ἄγκυραν: αʹ) Ἡ πρώτη ἀποτελεῖ τὸ σύμφωνον φιλίας. βʹ) Ἡ δευτέρα ἀποτελεῖ τὸ λεγόμενον ναυτικὸν σύμφωνον καὶ γʹ) ἡ τρίτη περιλαμβάνει ὅλα τὰ λοιπὰ ζητήματα, ἐξ ὧν σπουδαιότερα εἶναι ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις καὶ ἡ περὶ ἐγκαταστάσεως. Ταῦτα διὰ βραχέων ὀφείλω νὰ διεξέλθω. Αʹ) σύμφωνον φιλίας. Δὲν θὰ ἀπασχολήσω διὰ μακρῶν τὴν Βουλὴν ἐξετάζων τὸ σύμφωνον τοῦτο. Δὲν ἀποδίδω ὁμολογῶ οὐδεμίαν ἐξαιρετικὴν σημασίαν εἰς τὸ σύμφωνον τοῦτο, διότι οὐσιαστικῶς δὲν ἐξυπηρετεῖ πολλὰ πράγματα. Εἶναι ἕνα σύμφωνον ἀπὸ τὰ συνήθη, ἐξ οὗ οὐδεμία ἀσφαλῶς ἐγγύησις ἀπορρέει δι’ οὐδὲν ἐκ τῶν συμβαλλομένων μερῶν. Εἶναι ἕνα σύμφωνον, ὅπου ἡ ἔκτασις τῶν ζητημάτων ἅτινα ὑποβάλλονται εἰς φιλικὸν διακανονισμὸν καὶ διαιτησίαν εἶναι σημαντικὰ περιωρισμένη. Ἐφ’ ὅσον ἀπὸ τὴν διαδικασίαν τῆς συνδιαλλαγῆς «ἀποκλείονται ὅλα τὰ ζητήματα τὰ ἀνήκοντα εἰς τὴν ἁρμοδιότητα ἑνὸς τῶν συμβαλλομένων μερῶν καὶ τὰ σχετιζόμενα μὲ τὸ δικαίωμα τῆς κυριαρχίας αὐτῶν» εἶναι φανερὸν ὅτι ἐξαιροῦνται τοῦ φιλικοῦ διακανονισμοῦ ὅλα τὰ πολιτικὰ ζητήματα, ἐκ τῶν ὁποίων ἀληθῶς εἶναι δυνατὸν νὰ προκύψῃ αἰτία ρήξεως μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν. Ὑπὸ τοιαύτας δὲ συνθήκας διὰ τὸν διακανονισμὸν τὸν φιλικὸν δὲν ἀπομένουν παρὰ αἱ διενέξεις φύσεως νομικῆς. Εἶναι ἀπὸ τὰ σύμφωνα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εὐχερῶς συνομολογοῦνται, ἀκριβῶς διότι δὲν ἀποτελοῦν ἐμπόδιον εἰς τοὺς ἰδιαιτέρους ὑπολογισμοὺς τῶν συμβαλλομένων Κρατῶν, καὶ τὰ ὁποῖα οὐδεμίαν θὰ ἔχουν ἀξίαν, ὅταν δι’ οἱονδήποτε λόγον ἀρχίσουν νὰ συγκρούωνται συμφέροντα ἢ πνέει ἄνεμος προστριβῶν καὶ ἐχθροτήτων. Διὰ νὰ ἐκτιμηθῇ ἡ ἀκριβὴς ἀξία τὴν ὁποίαν ἔχει δι’ ἡμᾶς ἡ ἀξία τοῦ συμφώνου τούτου, καλὸν εἶναι νὰ ὑπομνησθῇ ὅτι ἡ Τουρκία ἐζήτει πάντοτε τὴν ὑπογραφήν του καὶ πρὸ δηλαδὴ τοῦ τελικοῦ διακανονισμοῦ τῶν οἰκονομικῶν διαφορῶν μας, τοῦθ’ ὅπερ λίαν ὀρθῶς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πάντοτε ἀπέκρουσεν ὑποστηρίζουσα καὶ δικαίως ὅτι, τοιοῦτον σύμφωνον οὐδεμίαν πρακτικὴν σημασίαν θὰ εἶχεν, ἐφόσον δὲν ἐλύοντο αἱ μεγάλαι οἰκονομικαὶ διαφοραί. Ἀπὸ τὸ σύμφωνον ἑπομένως φιλίας δὲν πρέπει ν’ ἀναμένωμεν τὰ ἀνταλλάγματα δι’ ὅσας οἰκονομικὰς θυσίας ἐκάμαμεν ὑπογράφοντες τὴν σύμβασιν τοῦ Ἰουνίου. Θὰ ἐπιμείνω ἑπομένως περισσότερον εἰς τὰς ἄλλας συμβάσεις, καὶ θὰ ἀρχίσω ἀπὸ τὴν σύμβασιν τοῦ ἐμπορίου. Βʹ) Σύμβασις ἐμπορίου. Ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις μετὰ τῆς Τουρκίας θὰ ἦτο προφανῶς χρήσιμος δι’ ἡμᾶς, μόνον ἐὰν ἐπρόκειτο δι’ αὐτῆς ν’ αὐξήσῃ ἡ εἰσαγωγὴ τῶν Ἑλληνικῶν προϊόντων εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ δὴ ἄνευ μεγαλειτέρων θυσιῶν Ἑλληνικῶν. Διότι ἄλλως οὐδένα λόγον θὰ εἶχεν, ἐφόσον ἡ μὲν Τουρκικὴ εἰσαγωγὴ ἐν Ἑλλάδι φυσιολογικῶς αὐξάνει καὶ ἄνευ συμβάσεως, ἀντιθέτως δὲ ἡ Ἑλληνικὴ εἰσαγωγὴ εἰς τὴν Τουρκίαν μειοῦται συνεχῶς, κυμαινομένη περὶ ποσὰ ἀληθῶς ἀσήμαντα. Τὸ 1928 ἡ Τουρκικὴ εἰσαγωγὴ ἦτο ἀξίας 259 ἑκατομ., τὸ 1929, 339 ἑκατομμ. τὸ αὐτὸ δὲ ὑψωτικὸν βῆμα φαίνεται σημειώνουσα καὶ τὸ 1930, ἐνῷ ἡ Ἑλληνικὴ εἰσαγωγὴ εἰς Τουρκίαν ἦτο 19 ἑκ. τὸ 1928, 136 ἑκατ. τὸ 1929, φαίνεται δὲ καὶ ἐφέτος κυμαινομένη περὶ τὸ αὐτὸ ποσόν. Ἡ Ἑλληνικὴ ἑπομένως προσπάθεια ἔπρεπε νὰ ἐνταθῇ περισσότερον καὶ θὰ ἦτο ἀπολύτως δικαιολογημένη, ἐφ’ ὅσον ἐπρόκειτο δι’ αὐτῆς ν’ αὐξηθῇ ἡ Ἑλληνικὴ εἰς Τουρκίαν εἰσαγωγὴ καὶ νὰ μειωθῇ ἐφόσον ἦτο δυνατὸν ἡ ὑπάρχουσα τεραστία διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο εἰσαγωγῶν. Ἡ Τουρκία εἶναι χώρα μᾶλλον βιομηχανική. Ἡ ἀνταλλαγὴ ἑπομένως τῶν προϊόντων τῶν δύο χωρῶν εἶναι προφανῶς ὄχι μόνον δυνατή, ἀλλὰ καὶ φυσικὴ καὶ ἐπωφελὴς δι’ ἀμφότερα τὰ Κράτη, λόγῳ τῆς γειτνιάσεως τῶν δύο χωρῶν. Μία τοιαύτη πολιτικὴ καθιερώνουσα προνομιοῦχον θέσιν διὰ τὰ γεωργικὰ προϊόντα τῆς Τουρκίας ἐν Ἑλλάδι, καὶ ἀντιστοίχως προνομιοῦχον θέσιν διὰ τὰ βιομηχανικὰ προϊόντα, τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν Τουρκίαν, θὰ ἦτο ἐκείνη ἥτις θὰ ἐξησφάλιζε δι’ ἀμφοτέρας τὰς χώρας κατάστασιν εὐημερίας καὶ θὰ εἰσῆγεν αὐτὰς εἰς τὴν πραγματικὴν ὁδὸν εἰλικρινοῦς μελλοντικῆς συνεργασίας γενικωτέρας, ἐπιβαλλομένης πλέον ἐκ τῆς ἀνάγκης, καὶ ὄχι ἐκ τῆς κενῆς αἰσθηματολογίας. Ἐκ τῶν σκέψεων τούτων καθορίζονται συνεπῶς τὰ εἴδη, ἐφ’ ὧν δέον νὰ στηριχθῇ ἡ συναλλαγή: Ἤδη ὁ βαθμὸς τῆς εὐνοίας, δηλ. τῆς μειώσεως τῶν εἰσαγωγικῶν δασμῶν, τελῶν, κλπ. καθορίζεται ἀπὸ μίαν ἀνεγνωρισμένην πλέον ἀρχὴν τῆς προστατευτικῆς οἰκονομίας, καθ’ ἣν τὸ εὖρος τοῦ δασμοῦ πρέπει νὰ εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ καλύπτῃ τὴν διαφορὰν μεταξὺ τοῦ κατωτέρου κόστους παραγωγῆς τοῦ ἀλλοδαποῦ ἀντικειμένου μεταφερθέντος εἰς τὸν τόπον τῆς εἰσαγωγῆς (τσίφ), καὶ τοῦ μέσου κόστους τοῦ ἐγχωρίου ἀντικειμένου εἰς τὸν τόπον τῆς παραγωγῆς του. Ἡ συνθήκη αὕτη εἶναι ἀπαραίτητος, ὅπως ἀφ’ ἑνὸς μὲν μὴ θιγῇ ἡ ἐγχωρία παραγωγή, ἐξ ἄλλου δὲ εὐεργετηθῇ ἐν τῷ μέτρῳ τοῦ δυνατοῦ ἡ κατανάλωσις διὰ τοῦ ἐλευθέρου συναγωνισμοῦ. Μεγαλειτέραν προστασίαν ταύτης δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ζητήσῃ κανένα Κράτος, διότι τοιοῦτόν τι θὰ ἐζημίωνε τὴν παραγωγὴν τοῦ ἄλλου συμβαλλομένου Κράτους. Καὶ ἐρωτᾶται ἤδη: ἡ Ἑλληνοτουρκικὴ σύμβασις πληροῖ τοὺς ὅρους τούτους; Ἐδῶ εἶναι τὸ ὅλον ζήτημα. Ἡ τελευταίως δημοσιευθεῖσα ἔκθεσις τῆς Ἐπιθεωρήσεως Ἐργασίας τοῦ ὑπουργείου τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ἀναφέρει ὡς Ἑλληνικὴν βιομηχανικὴν παραγωγὴν τῷ 1928, διὰ τὰς παντοειδεῖς Ἑλληνικὰς βιομηχανίας (μηχανουργικήν, οἰκοδομικήν, κλωστικὴν καὶ ὑφαντικήν, εἴδη διατροφῆς, χημικήν, κατεργασίαν δέρματος, χάρτου, ξύλου, εἰδῶν ἱματισμοῦ) ἀξίαν 11.100 ἑκατομ. (ἐξαιρουμένης τῆς βιομηχανίας καπνοῦ καὶ μεταλλουργικῆς παραγωγῆς καὶ ἠλεκτρισμοῦ).

§103Π. ΒΟΥΡΛΟΥΜΗΣ. (Ὑπουργὸς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Μὲ μίαν διάκρισιν, ὅτι εἰς τὰς βιομηχανίας δὲν ἔχομεν ὑπολογίσει τὴν πρώτην ὕλην, τὴν ὁποίαν πληρώνομεν ἔξω.

§104Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις ἀφορᾷ Ἑλληνικὴν ἐξαγωγὴν ἀντικειμένων βιομηχανικῶν ὡς ἑξῆς: Δέρματα κατειργασμένα. Ἡ παραγωγὴ φθίνει, οὐδεμία ἐξαγωγὴ (Εκθ. Ἐπιθ. Βιομηχανίας). Τσάνται καὶ εἴδη ἐκ δέρματος δὲν μνημονεύονται κἂν εἰς τὴν ἐπίσημον στατιστικήν. Μανδαρίνια καὶ κίτρα. Ἡ παραγωγὴ ἐλαττοῦται κατ’ ἔτος, οὔτε εἶναι δυνατὸν ἐντὸς τῆς διετίας τῆς συμβάσεως νὰ φυτευθοῦν καὶ καρποφορήσουν δένδρα (Γεωργ. Στατ. 1928), ἀξία 20.4 ἑκ. Οἶνοι: ἡ εἰσαγωγὴ εἰς Τουρκίαν σχεδὸν ἀδύνατος λόγῳ τῶν τιμῶν ἐν Τουρκίᾳ 1.301.0 ἑκατ. Ροῦμι, ρακί, Braudy βερμούτ, οἰνοπνευματώδη ποτὰ ἄνευ σακχάρου ἀξίας 552 ἑκ. Τερεβινθέλαιον. Περιωρισμένη παρασκευή, ἀξίας 36.8 ἑκ. Σάπωνες πλύσεως. Ἀξία λόγου 350 ἑκατ. Σάπωνες ἄλλοι, παραγωγὴ ἀσήμαντος. Δεψικὰ προϊόντα ἀξίας 15 ἑκ. Νήματα βαμβακερὰ 430 ἑκ. Κολοφώνιον (περιωρισμένη παρασκευὴ) 40 ἑκ. Ὑφάσματα βαμβακερὰ 180 ἑκ. Εἴδη πλεκτὰ βαμβακερὰ Παραγωγὴ ἀσήμαντος. Σπάγγος, σχοινία 17.4 ἑκ. Χονδροειδῆ ὑφάσματα 68 ἑκ. Τάλκης. Παραγωγὴ ἀσήμαντος. Φιάλαι, κλπ. 27.3 ἑκ. Σαλοζίνη. Παραγωγὴ ἀσήμαντος. Ὀρροὶ φαρμακευτικοί, ἐμβόλια, κλπ. Παραγωγὴ ἀσήμαντος. Ἡ σύμβασις ἑπομένως ἔναντι ὁλικῆς βιομηχανικῆς παραγωγῆς ὑπερβαινούσης τὰ 11.100 ἑκ. ἀφορᾷ ἀντικείμενα μόνον 3.000 ἑκ. ἀξίας. Οὕτω παρορᾷ τὰς μεγίστας Ἑλλην. βιομηχανίας, ἤτοι τὰς μηχανολογικὰς βιομηχανίας, ἤτοι μηχανήματα ἐν γένει, πρόκες, βελόνες, βίδες, πλάστιγγες, κλίναι, κλεῖθρα, χρηματοκιβώτια, εἴδη χαλκοῦ, ὀρειχάλκου, μολυβδοσωλῆνες, κλπ. ἀξίας 270 ἑκ. Ὁμοίως παρορᾷ οἰκοδομικὰς βιομηχανίας, τσιμέντα, πλίνθους, θηραϊκὴν γῆν, κεράμους, πλάκας μωσαϊκάς, ἄσβεστον, ἀξίας 400 ἑκ. περίπου, καίτοι τοιαῦτα εἴδη παράγει ἄφθονα ἡ Ἑλλάς, ἡ δὲ Τουρκία σχεδὸν ὁλόκληρος τελεῖ ὑπὸ οἰκοδόμησιν. Ὁμοίως παρωράθη ἐκ τῶν κλωστικῶν βιομηχανιῶν ἡ βιομηχανία τῶν κλωστῶν ἐκ βάμβακος, τῶν ἐξ ἐρίου ὑφασμάτων, καίτοι ἡ βιομηχανία αὕτη δεικνύει μεγίστην πρόοδον, ὡς ἐπίσης καὶ ἡ βιομηχανία τῆς μετάξης καὶ προϊόντα πλεκτικῆς ἐν γένει, καίτοι ἡ ἀξία τῶν βιομηχανιῶν τούτων ὁμοῦ φθάνει εἰς 800 ἑκ. περίπου. Παρομοίως παρωράθη ἐκ τῶν βιομηχανικῶν εἰδῶν διατροφῆς ὁ ζῦθος, πάγος, βαμβακέλαιον, κοκκοφοινικέλαιον, ἡλιέλαιον, σόγια, σακχαρώδη ἀμυλώδη, προϊόντα ἀλευροβιομηχανίας, ζυμαρικά, κονσέρβαι, ὧν ἡ ἀξία ὑπερβαίνει τὰ 800 ἑκ. Ὁμοίως αἱ χημικαὶ βιομηχανίαι τοῦ πυρηνελαίου, τῶν ἀρωματικῶν σαπώνων, προϊόντων ὑαλουργίας (ἐκτὸς φιαλῶν ἀξίας 7 ἑκ.), ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, λινελαίου, ἀξίας περίπου 150 ἑκ., φαρμακευτικὰ προϊόντα, προϊόντα καουτσούκ, κλπ. ὧν ἡ ἀξία ὑπερβαίνει τὰ 300 ἑκ., βιομηχανία χάρτου ἀξίας περίπου 150 ἑκατ., εἰδῶν ἱματισμοῦ, ἰδίως πῖλοι καὶ πηλήματα ἀξίας 120 ἑκ. ὡς ἐπίσης καὶ τὰ προϊόντα κατεργασίας ξύλου ἀξίας 340 ἑκ. καὶ τὰ σιγαρέττα, δι’ ἧς θὰ ἐβελτιοῦτο ἡ κατάστασις τῶν σιγαρετοποιῶν, ἀξίας 220 ἑκ., ἤτοι παρελείφθησαν βιομηχανίαι ἀξίας περίπου 3.500 ἑκ. Ἐπὶ τῶν ἀντικειμένων τούτων ἐχορηγήθη ὁ ὅρος τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Ἐξ ἄλλου ἡ εἰδικὴ προστασία ἡ χορηγηθεῖσα εἰς ὡρισμένα Ἑλληνικὰ προϊόντα φαίνεται μᾶλλον ἀναξία λόγου. Οὕτως ἡ προστασία ἐπὶ τῶν κατειργασμένων δερμάτων εἶναι ἀναξία λόγου, διότι μέχρι τοῦ 1919 ἡ βιομηχανία αὕτη ἔφθινε διαρκῶς, οὐδὲ διενεργεῖται ἐξαγωγὴ δερμάτων ἀξία λόγου (Εκθ. Ἐπιθεωρ. Βιομηχανίας 1919) λόγῳ ἰδίως τῆς χρησιμοποιήσεως τοῦ καουτσούκ ἀντὶ σολοδερμάτων. Ὁμοίως τῶν μανδαρινίων καὶ κίτρων ἡ παραγωγὴ βαίνει μειουμένη, οὐδὲ εἶναι δυνατὸν νὰ αὐξηθῇ αὕτη ἐντὸς τῆς διαρκείας τῶν 2 ἐτῶν τῆς συμβάσεως. Ὁμοίως οἱ Ἑλληνικοὶ οἶνοι ἀναμφιβόλως δὲν δύνανται νὰ συναγωνισθοῦν τοὺς Τουρκικοὺς εἰς τὰς τιμάς, τῶν τερεβινθελαίου καὶ κολοφωνίου ἡ παραγωγὴ εἶναι περιωρισμένη, ἐκ τῶν ὑπολειμμάτων τῶν ρητινελαίων, ὁμοίως τῶν ὀρρῶν καὶ ἐμβολίων, τῆς σαλοξίνης, τοῦ τάλκη καὶ ἄλλων, οὕτως ὥστε ἡ εἰδικὴ προστασία νὰ παρέχηται μόνον ἐπὶ 900 ἑκ. περίπου ἐκ τῶν 3.000 ἑκ. τῆς παραγωγῆς ἣν ἀφορᾶ ἡ σύμβασις. Ἀλλὰ καὶ διά τινα ἐκ τούτων εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ Τουρκία εἰσάγει ἀρκετὰς ποσότητας εἰς τὴν Ἑλλάδα εἴδη, δηλαδὴ πρὸ τῆς συμβάσεως. Τοιαῦται εἶναι τὰ δεψικὰ ἐκχυλίσματα, δέρματα κατειργασμένα, φαρμακευτικὰ εἴδη, σάκκοι καινουργεῖς, νήματα. Ἐνῷ δὲ ἐπὶ τόσον μικροῦ μόνον μέρους τῆς ἑλληνικῆς παραγωγῆς δύναται νὰ ἐπιδράσῃ ἡ σύμβασις, ἐξ ἄλλου καὶ αὐτὴ ἡ μικρὰ κατ’ ἔκτασιν ἐπίδρασις εἶναι ἀμφίβολος, διότι εἶναι ἀπαραίτητον ὅπως διατυπωθῇ ἡ ἀποτελεσματικότης συμβάσεως ἐμπορικῆς, νὰ συγκριθοῦν αἱ τιμαὶ τοῦ κόστους τῶν προϊόντων πρὸς τὰ ἐγχώρια Τουρκικά, καὶ ἰδιαιτέρως πρὸς τὰ εἰς Τουρκίαν εἰσαγόμενα ἐξ ἄλλων χωρῶν, καὶ τοῦτο σύμφωνα πρὸς τὴν πρὸ ὀλίγου τεθεῖσαν ἀρχήν. Μὲ ἄλλα λόγια ἡ δοθεῖσα εἰς τὰ Ἑλληνικὰ ταῦτα προϊόντα διὰ τῆς συμβάσεως προστασία, συνισταμένη εἰς τὴν μείωσιν τοῦ τελωνειακοῦ δασμοῦ, εἶναι ἀρκετή, καὶ ὡρισμένως εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ δύνανται τὰ προστατευθέντα διὰ τῆς συμβάσεως προϊόντα μας, νὰ συναγωνισθοῦν ὅμοια τοιαῦτα παραγόμενα ἐν τῷ ἐσωτερικῷ τῆς Τουρκίας ἢ μὲ τὰ εἰς ταύτην ἐξ ἄλλων χωρῶν εἰσαγόμενα; Τοιαύτη ἐργασία δὲν φαίνεται γενομένη, καὶ ἡ τοιαύτη παράλειψις δυστυχῶς ἦτο ἀναπόφευκτος καὶ συνέπεια ἑνὸς θεμελιώδους λάθους τὸ ὁποῖον ἐξακολουθεῖ νὰ γίνεται ἐν Ἑλλάδι καὶ μετὰ τὴν ἵδρυσιν τῶν δύο παραγωγικῶν ὑπουργείων, ὅτι δηλαδὴ τὰς ἐμπορικὰς συμβάσεις συνομολογεῖ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὄχι τὸ ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο τὸ μόνον ἁρμόδιον. Πάντως ἐκ τῶν ἀνωτέρω δύναται νὰ διαπιστωθῇ, ὅτι μικρὸν καὶ ἀνάξιον λόγου εἶναι τὸ ἑλληνικὸν κέρδος ἐκ τῆς συμβάσεως. Ἂς ἐξετάσωμεν ἤδη ποῖον εἶναι τὸ τουρκικὸν ἐκ τῆς συμβάσεως κέρδος. Ἐν πρώτοις παρατηρεῖται πρῶτον, ὅτι αἱ ὑπὲρ τὸ ἥμισυ περίπου μειώσεις τῶν δασμῶν ἐπὶ τῶν εἰδῶν τῆς κλάσεως 1 τοῦ ἑλληνικοῦ δασμολογίου, δηλαδὴ τῶν ζώων καὶ τοῦ τυροῦ, ἀποτελοῦν ἀληθῶς πλῆγμα κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς κτηνοτροφίας, ἐν συνδυασμῷ μάλιστα μὲ τὴν μείωσιν τῆς κλάσεως 234 ἐδάφια α (ἐρίων). Δεδομένου δὲ ὅτι ἡ κτηνοτροφία συμβαδίζει μὲ τὴν γεωργίαν μάλιστα ἐν Ἑλλάδι, ὡς ἐκ τῶν δυσχερειῶν τῆς Ἑλληνικῆς γῆς, ἐμφανίζεται εὐθὺς ἀμέσως ἡ ἀνακολουθία ὅτι: ἐνῷ γενικῶς προστατεύεται παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἡ γεωργία, ἐξ ἄλλου κτυπᾶται ἡ κτηνοτροφία. 2) Ἡ προστασία τῶν νωπῶν ἰχθύων εἶναι μέσον ἐνισχύσεως τῆς Τουρκικῆς ἁλιείας, ἢ μᾶλλον ἀναπτύξεως αὐτῆς ἐκ τοῦ μηδενὸς εἰς βάρος τῆς Ἑλληνικῆς ἁλιείας, καθ’ ἧς καὶ ἄλλο μέτρον δυσάρεστον, ἀλλὰ συγχρόνως καὶ ὕποπτον ἐλήφθη, τὸ μέτρον δηλαδὴ τῆς ἀπαγορεύσεως τῆς ἁλιείας εἰς τὰ Τουρκιὰ ὕδατα, εἰς ἐποχὴν μάλιστα κατὰ τὴν ὁποίαν ἐδηλώθη ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα καὶ αὐτὰ τὰ σύνορα νὰ καταργήσωμεν. 3) Παρομοίως πλῆγμα κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς δασοκομίας ἀποτελεῖ ἡ μείωσις τοῦ δασμοῦ τῆς κλάσεως 45 (ξυλείας, πευκίνης, κλπ.) ὡς καὶ ἡ μείωσις τοῦ δασμοῦ τοῦ ἐδαφ. γʹ ἀφορῶντος τὴν πριστὴν ξυλείαν, ἥτις ἄγεται κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς βιομηχανίας. 4) Ἐκ τῆς μειώσεως τῆς κλάσεως 171 ἐδ. αʹ πλήσσεται παρομοίως, ἡ Ἑλληνικὴ παραγωγὴ βαλανιδίων, ἡ ὁποία τὸ 1928 φθάνει τοὺς 102.000 μετρικοὺς στατῆρας ἀξίας 22 ἑκατομμυρίων κυρίως εἰς τὴν παλαιὰν Ἑλλάδα, μὲ κίνδυνον νὰ ἀποχερσωθῶσιν αἱ δασώδεις ἐκ βαλανιδίων ἐκτάσεις. 5) Ἡ μείωσις ἐπὶ τῆς κλάσεως 220 (κλωστὴ ἐκ βάμβακος) ἀποσκοπεῖ εἰς ἀνάπτυξιν τοιαύτης βιομηχανίας ἐν Τουρκίᾳ εἰς βάρος τῆς Ἑλληνικῆς παραγωγῆς 50.000 δωδεκάδων ἐν Ἑλλάδι. Ἐν συνόλῳ συνάγεται ὅτι πλήσσεται ἀμέσως ἡ κτηνοτροφία, ἡ δασοκομία, ἡ ἁλιεία, ἐν μέρει μικρῷ ἡ βιομηχανία καὶ ἐμμέσως ἡ γεωργία. Ὅπως δὲ κριθῇ ὁ βαθμὸς καθ’ ὃν πλήσσονται οἱ κλάδοι οὗτοι τῆς παραγωγῆς, θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐξετασθῇ τὸ εὖρος τοῦ δασμοῦ, κατὰ πόσον δηλαδὴ ὁ δασμὸς ἔχει τὴν ἔκτασιν, ὥστε νὰ προκαλῇ ἐλεύθερον συναγωνισμὸν μόνον ἐν Ἑλλάδι, ἢ εἶναι κατώτερος ὁπότε φονεύει τὴν παραγωγὴν ταύτην. Καὶ εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο ἀνήκει πάλιν ἡ παρατήρησις τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἐξέθηκα, ὅτι δηλαδὴ οὐδεμία ἐγγύησις ὑπάρχει, ὅτι ἐμελετήθησαν τὰ ζητήματα ταῦτα, ἐφ’ ὅσον τὴν σύμβασιν συνωμολόγησε τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὄχι τὸ μόνον ἁρμόδιον ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ὁποίου ἔπρεπε νὰ φέρῃ. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲ μάθημα καλὸν ἐλάβομεν παρὰ τῆς Τουρκίας, ὡς πληρεξούσιοι τῆς ὁποίας παρέστησαν κατὰ τὴν σύμβασιν ὁ ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ τῶν Δημοσίων Ἔργων.

§105Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ὀφείλω νὰ διαβεβαιώσω τὴν Βουλήν, ὅτι κατὰ τὸ στάδιον τῶν διαπραγματεύσεων δὲν περιωρίσθην νὰ λάβω τὰς γνώμας τῶν ἰδικῶν μου ὑπηρεσιῶν, ἀλλὰ καὶ ἐζήτησα τὰς γνώμας ὅλων τῶν λοιπῶν ἁρμοδίων καὶ εἰδικῶν ὑπηρεσιῶν τῶν ἀνηκουσῶν εἰς ἄλλα ὑπουργεῖα.

§106Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργὸς ἐζήτησε τὰς γνώμας ὅλων τῶν ἁρμοδίων ὑπηρεσιῶν. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἔχουν αἱ γνῶμαι αὗται πρακτικὴν ἀξίαν, πρέπει νὰ συνοδεύωνται ἀπὸ τὰς σχετικὰς εὐθύνας, αἵτινες τότε μόνον ὑπάρχουν ὅταν τὰ ἁρμόδια ὑπουργεῖα συμμετέχουν εἰς τὴν συνομολόγησιν τῶν συμβάσεων. Τὸ συμπέρασμα ἐξ ὅσων ὑποστηρίζω εἶναι ὅτι συνωμολογήσαμεν σύμβασιν εὐνοοῦσαν ἐξ ὁλοκλήρου τὴν Τουρκικὴν παραγωγήν, καὶ πλήσσουσαν τὴν ἡμετέραν ἐθνικὴν οἰκονομίαν. Συνέπεια τῆς συμβάσεως ταύτης θὰ εἶναι ὅτι ἡ τεραστία διαφορὰ μεταξὺ τῶν δύο εἰσαγωγῶν, τὴν ὁποίαν πρὸ ὀλίγου ἐμνημόνευσα, θὰ γίνῃ μεγαλειτέρα εἰς ἀναλογίαν. Εὔχομαι ἀπὸ καρδίας, οἱ ἀριθμοὶ τοῦ μέλλοντος νὰ μὲ διαψεύσουν, ἀλλὰ πολὺ φοβοῦμαι ὅτι τοιοῦτόν τι δὲν θὰ συμβῇ, καὶ ὅτι ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ θὰ ἀποδειχθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πολὺ κακὰ ἐξυπηρετοῦσα τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν. Γ. Σύμβασις περὶ ἐγκαταστάσεως. Ἡ σύμβασις περὶ ἐγκαταστάσεως θὰ ἦτο διὰ τὴν Χώραν μας ἡ μᾶλλον σημαντικὴ καὶ ἀπετέλει, ἂν ὄχι τὸν νόμον, πάντως τὸ κύριον πεδίον ἐπὶ τοῦ ὁποίου καὶ ἀνταλλάγματα διὰ τὰς γενομένας θυσίας θὰ ἐλαμβάνοντο, καὶ θὰ ἐκρίνοντο οὐσιαστικῶς τὰ δι’ ἡμᾶς αἰσθήματα τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ Ἑλλὰς πάσχει ἀπὸ ὑπερπληθυσμόν, ἐνῶ ἡ Τουρκία κατοικεῖται ἀραιότατα. Τὰς ἀπόψεις μου ταύτας ἐγὼ καὶ ἄλλοτε ἐπὶ συναφοῦς συζητήσεως ὑπεστήριξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἡ δὲ πολιτικὴ Προοδευτικὴ Ἕνωσις διὰ τοῦ πολυτίμου μέλους αὐτῆς κ. Ρεδιάδη, παρεσκεύασεν ἀξίαν λόγου ἐργασίαν, ἥτις εἶδε διὰ τῆς δημοσιογραφικῆς ὁδοῦ τὸ φῶς, διὰ τῆς ὁποίας ἀποδεικνύεται ὅτι ἡ Ἑλλὰς διὰ τῆς ἐκτάσεως τὴν ὁποίαν ἔχει καὶ τοῦ πλούτου τὸν ὁποῖον διαθέτει, δὲν δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν οἰκονομικὴν εὐημερίαν τῶν ἀπὸ τῆς λήξεως τοῦ πολέμου συγκεντρωθέντων καὶ συζώντων ἤδη κατοίκων αὐτῆς. Ἕνεκα ἀκριβῶς τοῦ ὑπερπληθυσμοῦ τούτου ἐγὼ καὶ ἄλλοτε ὑπεστήριξα, καὶ ἐξακολουθῶ πάντοτε νὰ πιστεύω, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἠδικήθη ἐκ τῶν μεταπολεμικῶν συνθηκῶν, εἰς τὰς ὁποίας βεβαίως ἀναγκάζομαι νὰ ὑποκύψω ὄχι ἐνθουσιασμένος, οὔτε κἄν εὐχαριστημένος, ἀλλ’ ὑπείκων εἰς τὴν βίαν καὶ τὴν δύναμιν τῶν πραγμάτων. Διὰ τοῦτο ἀδιστάκτως πιστεύω ὅτι: τότε μόνον δὲν θὰ ἀπέμενέ τι δυνάμενον νὰ διασαλεύσῃ εἰς τὸ μέλλον τὰς ἀγαθὰς σχέσεις μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν, ἐὰν τὰ τῆς ἐγκαταστάσεως ἠδύνατο νὰ ρυθμισθοῦν κατὰ τρόπον, ὥστε μέρος τοῦ πλεονάζοντος πληθυσμοῦ μας δυνηθῇ σιγὰ–σιγὰ νὰ εὕρῃ διέξοδον εἰς τὰς ἐρήμους πλέον καταστάσας, ἀλλὰ καὶ ἐφόρους ἐκτάσεις τῆς Τουρκικῆς Ἐπικρατείας. Μία τοιαύτη, μᾶλλον ἐλευθέρα δηλαδὴ διευθέτησις τοῦ ζητήματος τῆς ἐγκαταστάσεως ἀναμφισβητήτως θὰ ἐξυπηρέτῃ οἰκονομικῶς ἀμφότερα τὰ μέρη, καὶ θὰ ἐμετρίαζε τὰς ἀδικίας καὶ τὰς οἰκονομικὰς ζημίας αἵτινες εἰς βάρος μας ἐγένοντο κατὰ τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν. Τίποτε ὅμως οὔτε ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο ἐπέτυχεν ἡ Κυβέρνησις. Καὶ ὡρισμένως. Διὰ τοῦ 1ου ἄρθρου τῆς συμβάσεως ἐμπορίου, ναυτιλίας, ἐγκαταστάσεως καὶ προξενικῆς, γίνεται δεκτὸν ὅτι, οἱ ὑπήκοοι τῶν ὑψηλῶν συμβαλλομένων μερῶν θὰ δύνανται νὰ εἰσέρχωνται ἐλευθέρως, νὰ ταξειδεύουν, νὰ διαμένουν καὶ νὰ ἐγκαθίστανται εἰς τὸ ἔδαφος τοῦ ἑτέρου, ἢ νὰ ἐγκαταλείπουν ὁποτεδήποτε τοῦτο, χωρὶς νὰ ὑπόκεινται εἰς περιορισμοὺς οἱασδήποτε φύσεως ἄλλους, ἐκτὸς ἐκείνων εἰς οὓς ὑπόκεινται ἢ θὰ ὑπόκεινται οἱ ἰθαγενεῖς, ἢ ἐὰν ὑφίστανται εἰδικαὶ περὶ ἀλλοδαπῶν διατάξεις, οἱ ὑπήκοοι τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Ἀναγινώσκων τις μεμονωμένως τὸ ἄρθρον τοῦτο, θὰ ἔλεγεν ὅτι τὸ ζήτημα τῆς ἐγκαταστάσεως ἐλύθη κατὰ τὸν θαυμασιώτερον τρόπον, ἀφοῦ οἱ Ἕλληνες θὰ ἀπολαύουν ἐπὶ τοῦ προκειμένου τῶν αὐτῶν δικαιωμάτων τὰ ὁποῖα ἔχουν καὶ οἱ Τοῦρκοι, ἢ ἐὰν ὑφίστανται εἰδικαὶ περὶ ἀλλοδαπῶν διατάξεις, οἱ ὑπήκοοι τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Πλὴν οἱ διὰ τῆς αὐτῆς συμβάσεως προστιθέμενοι περιορισμοὶ ματαιώνουν ἐν τῇ πράξει, ὅσα διὰ τῆς γενικῆς ἀρχῆς νομίζει τις ὅτι ἀπέκτησεν. Καὶ μένει μόνον ὅτι διὰ τῆς συμβάσεως ἀπεκτήσαμεν τὴν ρήτραν τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Πραγματικῶς τοῦτο μόνον μᾶς ἐπροτάθη ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν διαπραγματεύσεων, καὶ τοῦτο μόνον καὶ μόνον ἀπεκτήσαμεν. Ἀλλὰ ποῖον εἶναι τὸ μᾶλλον τοῦτο εὐνοούμενον Κράτος; Καὶ τὶ τοῦτο ἀπέκτησεν; Εἶναι ἐρώτησις αὕτη ἡ ὁποία ἀπ’ ἀρχῆς ὑπεβλήθη. Μᾶς ἐδόθη δὲ ἡ ἀπάντησις ὅτι τοιοῦτο Κράτος εἶναι ἡ Ἀγγλία, ἥτις συνωμολόγησε σύμβασιν περὶ ἐγκαταστάσεως. Ὑπεχρεώθημεν ἕνεκα τούτου νὰ ζητήσωμεν καὶ λάβωμεν γνῶσιν τῆς συμβάσεως ἐκείνης, ἀφοῦ καὶ ἡμεῖς τὰ αὐτὰ ἐπρόκειτο νὰ ἀποκτήσωμεν. Ἀλλὰ καὶ ἡ σύμβασις αὕτη δυστυχῶς οὐδὲν ἄλλο λέγει πέραν τοῦ ἰδικοῦ μας. Ἐπιβάλλονται δηλαδὴ καὶ ἐκεῖ οἱ αὐτοὶ περιορισμοὶ καὶ τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἀποκτᾶ καὶ ἡ μεγάλη ἐκείνη δύναμις εἶναι ἡ ρήτρα τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Τοῦθ’ ὅπερ σημαίνει ὅτι οὐδὲν εἶναι τὸ εὐνοούμενον Κράτος, καὶ ὅτι δι’ ὅλους ἐπιβάλλονται οἱ αὐτοὶ περιορισμοί, οἵτινες ματαιώνουν οὐσιαστικῶς τὴν τεθεῖσαν ἀρχήν. Διότι ὡρισμένως ὁρίζεται ὅτι διὰ τῆς ἀνωτέρω διατάξεως δὲν θίγεται τὸ ἀνεγνωρισμένον εἰς ἑκάτερον τῶν ὑψηλῶν συμβαλλομένων μερῶν δικαίωμα τοῦ κανονισμοῦ τῆς μεταναστεύσεως διὰ νόμων. Καὶ ἀμέσως περαιτέρω εἰς τὸ ἄρθρον 2 προστίθεται «ἑκάτερον τῶν συμβαλλομένων μερῶν ἐπιφυλάσσει εἰς ἑαυτὸ τὸ δικαίωμα νὰ ἀπαγορεύῃ διὰ προσωπικῶν μέτρων, εἰς τοὺς ὑπηκόους τοῦ ἑτέρου τὴν ἐγκατάστασιν καὶ διαμονὴν ἐν τῷ ἰδίῳ αὐτοῦ ἐδάφει, εἴτε συνεπείᾳ νομίμου ἀποφάσεως, εἴτε κατὰ τοὺς νόμους καὶ κανονισμοὺς τοὺς ἀφορῶντας τὴν ἀστυνομίαν ἠθῶν, τὴν ὑγειονομικὴν ἀστυνομίαν καὶ τὴν ἐπαιτείαν, εἴτε διὰ λόγους ἐσωτερικῆς ἢ ἐξωτερικῆς ἀσφαλείας τοῦ Κράτους». Τέλος εἰς τὴν τελευταίαν παράγραφον τοῦ 4ου ἄρθρου καθορίζεται ὅτι τὰ συμβαλλόμενα μέρη θὰ δύνανται νὰ ἐπιφυλάξουν ὑπὲρ τῶν ἰδίων αὐτῶν, ὑπηκόων, ἐπὶ τῇ βάσει νόμων καὶ κανονισμῶν, τὰς πλανοδίους βιομηχανίας, τὸ περιεκτικὸν ἐμπόριον, ὡς καὶ πᾶσαν ἄλλην τέχνην ἢ ἐμπόριον, ὅπερ θὰ ἔκριναν σκόπιμον. Ὅλα αὐτὰ τὰ ἄρθρα συμπληροῦνται καὶ ἀπὸ τὸ τελικὸν πρωτόκολλον τῆς ὑπογραφῆς, κατὰ τὸ ὁποῖον αἱ διατάξεις τῆς συμβάσεως δὲν θίγουν τὰ ἀνάλογα μέρη τῆς συνωμολογηθείσης συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν. Ἐξ ὅλων τούτων τῶν διατάξεων προκύπτει πασιφανῶς ὅτι: αʹ) ὡς πρὸς μὲν τοὺς ἀνταλλαξίμους δηλαδὴ τοὺς πρόσφυγας ἐπαναλαμβάνεται ἡ διάταξις περὶ μὴ δικαιώματος ἐπανόδου, καὶ ἑπομένως δι’ αὐτοὺς εἶναι φανερὸν ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἐπανέλθουν. βʹ) Ἀλλ’ οἱ λοιποὶ ὑπήκοοι Ἕλληνες δύνανται νὰ ἐγκατασταθῶσι καὶ νὰ ἐργασθοῦν εἰς τὴν Τουρκίαν; Ἀσφαλῶς δύνανται ὑπὸ τοὺς τιθεμένους ὅμως περιορισμούς, δηλαδὴ δὲν δύνανται. Διότι συνεπεία τῶν περιορισμῶν τούτων εἶναι ἀναμφισβήτητον, αʹ) ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς ἐγκαταστάσεως δὲν εἶναι ἀπόλυτον, βʹ) ὅτι ἐγκατάστασις θὰ ἐπιτρέπεται μόνον δυνάμει εἰδικῶν ἀδειῶν, αἵτινες θὰ παρέχωνται μόνον μετὰ τὴν ἐξακρίβωσιν τῶν προσωπικῶν περιστάσεων δι’ ἕκαστον ἄτομον, γʹ) ὅτι διάφορα ἐπαγγέλματα συνήθη ἄλλωστε εἰς τοὺς Ἕλληνας ἀποκλείονται τῆς ἐγκαταστάσεως καὶ δʹ) ὅτι δι’ οἱωνδήποτε ἄλλων νόμων ἢ καὶ διοικητικῶν μέτρων δύνανται νὰ ληφθῶσι καὶ οἷοι δήποτε ἄλλοι περιορισμοί. Ἐξ ὅλων τούτων εἶναι φανερὸν ὅτι, διὰ τῆς συμβάσεως περὶ ἐγκαταστάσεως δὲν ἀπεκτήσαμεν τίποτε περισσότερον ἐκείνου τὸ ὁποῖον εἴχομεν καὶ πρὸ τῆς συμβάσεως. Καὶ ἐπειδὴ τίποτε δὲν εἴχομεν, τίποτε δὲν ἀπεκτήσαμεν καὶ μὲ τὸ τίποτε ἐμείναμεν. Ἀπομένει τὸ ναυτικὸν σύμφωνον. Τοῦτο εἶχε τὴν μεγαλειτέραν σημασίαν ὅλων τῶν ἄλλων συνομολογηθεισῶν, συμφωνιῶν. Ἐφ’ ὅσον ἡ Ἑλλὰς εἴτε θέλουσα εἴτε καὶ μή, ἦτο πάντως ὑποχρεωμένη νὰ μετέλθῃ φιλειρηνικὴν πολιτικήν, ἕν συμφέρον προφανὲς καὶ παμμέγιστον εἶχεν ἐξασφαλίζουσα εἴτε ποιάν τινα ὑπεροπλίαν, εἴτε ἰσοπλίαν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ν’ ἀποφύγῃ ἕνα ὀξὺν ἀνταγωνισμὸν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν, τοῦθ’ ὅπερ θὰ συνεπέφερε διαρκῆ αὔξησιν τῶν πολεμικῶν ἡμῶν ἐξόδων. Δὲν ἐπρόκειτο ἡ Ἑλλὰς νὰ σταματήσῃ ὁπωσδήποτε τὴν αὔξησιν τῶν ναυτικῶν αὐτῆς ἐξοπλισμῶν. Τοῦτο θὰ ἠδύνατο ἂν ἤθελε νὰ πράξῃ καὶ ἄνευ οὐδενὸς συμφώνου. Μὲ μόνην τὴν διαφορὰν ὅτι τούτους παραλείπουσα θὰ ἐτίθετο ἀσφαλῶς εἰς θέσιν μειονεκτικὴν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας. Ἐπρόκειτο ἑπομένως νὰ ἐξασφαλίσῃ προηγουμένως μίαν κατάστασιν ἀκίνδυνον καὶ ἔπειτα νὰ σταματήσουν αἱ νέαι παραγγελίαι. Τὸ σύμφωνον ἑπομένως τότε καὶ μόνον θὰ εἶχεν ἀξίαν διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἂν διὰ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ ἐξησφαλίζετο ἔστω καὶ βαθμηδὸν ἡ ἰσοπλία. Ἔπρεπε λοιπὸν νὰ τεθῇ ἀπολύτως διὰ τοῦ συμφώνου ἡ βάσις τῆς ἰσοπλίας. Καὶ ἐρωτᾶται: τίθεται ἡ τοιαύτη βάσις; Ἀσφαλῶς ὄχι. Τίθεται ἀκριβῶς ἡ ἀντίθετος ἀρχή, δηλαδὴ ἡ ἀρχὴ τῆς διατηρήσεως δι’ ἑκάστην δύναμιν τῶν ναυτικῶν ἐκείνων δυνάμεων, αἵτινες εἶναι ἀπαραίτητοι εἰς αὐτὴν συνῳδὰ πρὸς τὰς ἰδιαιτέρας της συνθήκας. Διὰ νὰ ἔχῃ ἐξυπηρετικὴν διὰ τὴν Ἑλλάδα ἀξίαν τὸ ναυτικὸν σύμφωνον θὰ ἔπρεπεν, ὡς εἶπα, κατὰ ἕνα οἱονδήποτε τρόπον ν’ ἀναγραφῇ ἡ ἀρχὴ τῆς ἰσοπλίας. Μετὰ τὴν ἐπίτευξιν δὲ ταύτης καὶ μόνον θὰ ἐπηκολούθη ἡ ὑποχρέωσις τῆς προειδοποιήσεως διὰ πᾶσαν τυχὸν ἔκτακτον παραγγελίαν. Τὸ σύμφωνον τοῦτο λαμβάνει ὡς βάσιν τὴν σήμερον ὑφισταμένην ναυτικὴν κατάστασιν τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας. Ἀλλὰ ποία εἶναι αὕτη; Ἀσφαλῶς εἶναι ἡ κατάστασις εἰς τὴν ὁποίαν μειονεκτεῖ ἡ ἡμετέρα χώρα, διότι εἶναι φανερὸν ὅτι ἡ πολεμικὴ δύναμις πολεμικοῦ στόλου, ὅστις μόνον διὰ τὴν πολεμικὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐξετάζεται, δὲν ἐξαρτᾶται βεβαίως ἐκ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν τόννων. Οἱ τόννοι δὲν παίζουν κανένα ρόλον. Ἡ μαχητικὴ δύναμις τῶν μονάδων εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία καὶ μόνη δίδει τὴν ὑπεροχὴν καὶ ἐξασφαλίζει τὴν νίκην. Ὅτι δὲ τοιαύτη ὑπεροχὴ ἀπέναντι ἡμῶν ἀνήκει εἰς τὴν Τουρκίαν, τοῦτο ἀποτελεῖ λυπηρὰν ἀλήθειαν ἀναμφισβήτητον. Ἡ Ἑλλὰς εἶχε τὴν ναυτικὴν ὑπεροπλίαν μέχρι τινός. Ταύτην τελευταίως ἀπώλεσεν. Δὲν εἶναι δὲ τῆς στιγμῆς νὰ ἐξετάσῃ τις τοὺς λόγους τῆς ἀπωλείας ταύτης. Τούτους εἶχα ἐξετάσει ἄλλοτε, ὅταν δηλαδὴ συνεζητήθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὸ ναυτικὸν πρόγραμμα τῆς Ἑλλάδος. Τὸ γεγονὸς εἶναι σήμερον ὅτι ἡ ὑπεροπλία δὲν ὑπάρχει πλέον, καὶ τὸ χειρότερον ὅτι τὸ σύμφωνον συνωμολογήθη εἰς τοιαύτην στιγμὴν μειονεκτικὴν διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ τὸ ἀκόμη χειρότερον ὅτι τὸ σύμφωνον λαμβάνει τὴν σήμερον ὑφισταμένην ναυτικὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ τῆς Τουρκίας κατάστασιν ὡς ἀνταποκρινομένην πρὸς τὰς ἰδιαιτέρας ἑκάστης δυνάμεως συνθήκας, καὶ πρὸς τὰς ἀνάγκας τῆς ἀσφαλείας των. Καὶ τὴν κατάστασιν ταύτην καθιερώνει ὡς φυσικὴν καὶ νόμιμον, ἐνῷ εἶναι κατάστασις μειονεκτικὴ διὰ τὴν Ἑλλάδα συγκρινομένη μὲ τὴν τῆς Τουρκίας. Ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας τὸ ἐξεταζόμενον σύμφωνον οὐδὲν ἄλλο ἀποτελεῖ, παρὰ μίαν καθαρὰν καθιέρωσιν τῆς Τουρκικῆς ὑπεροχῆς ἀπέναντι τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο θὰ ἠδύνατό τις νὰ παρατηρήσῃ: «Ἔστω, ἀλλὰ μήπως καὶ ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ τοῦ συμφώνου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ αὐξήσωμεν τὰς ναυτικάς μας δυνάμεις ἅμα θελήσωμεν, ἀρκεῖ νὰ εἰδοποιήσωμεν ἕξ μῆνας προηγουμένως τὴν Τουρκίαν;» Ναί, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὡς εἶπον, ὅτι τὸ σύμφωνον δὲν ἔχει βάσιν τὴν ἰσοπλίαν μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν, καὶ ἑπομένως κάθε προαναγγελία τὴν ὁποίαν ἡ Τουρκία οὐδένα λόγον θὰ ἔχῃ ν’ ἀποδέχεται ἄνευ ἀντιρρήσεως, θὰ συνεπιφέρῃ τὴν ἀντίρρησιν ὅτι παραβιάζομεν τὰ συμπεφωνημένα καὶ ὅτι ἐξοπλιζόμεθα, παρὰ τὴν εἰς τὸ σύμφωνον ὁμολογίαν, ὅτι αἱ ναυτικαί μας δυνάμεις σήμερον ἀνταποκρίνονται πρὸς τὰς ἰδιαιτέρας μας συνθήκας. Ὑπ’ αὐτὸ τὸ πνεῦμα λίαν ὀρθῶς ὁ βουλευτὴς Οἰτύλου κ. Κουλουμβάκης ὑπεστήριξεν ὅτι ἡ συνομολογηθεῖσα προθεσμία τῶν ἕξ μηνῶν, ἀποβαίνει εἰς βάρος τοῦ μειονεκτοῦντος ἀπὸ ἀπόψεως δυνάμεως μαχητικῆς. Οὕτω δὲ τὸ σύμφωνον τὸ ὁποῖον ὑποτίθεται ὅτι συνωμολογήθη διὰ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν εἰρήνην, θὰ ἀποτελῇ μόνον του ἀφορμὴν προστριβῶν, καὶ δὲν θὰ εἶναι ἀδύνατον νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὴν ρῆξιν, ἐάν ποτε ἀποφασίσωμεν ν’ ἀποκτήσωμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σήμερον δὲν ἔχομεν, δηλ. τὴν ἰσοπλίαν. Μὲ ἄλλα λόγια τὸ σύμφωνον τοῦτο οὐδὲν ἄλλο ἀποτελεῖ, παρὰ ἐμπόδιον πρὸς μεταβολὴν μιᾶς καταστάσεως εὐνοούσης ἐξ ὁλοκλήρου τὴν Τουρκίαν. Ὡς τοιοῦτο δὲ ἂν πρόκειται ν’ ἀπομακρύνῃ τὸν πόλεμον, καὶ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὴν εἰρήνην, θὰ τὴν ἐξυπηρετήσῃ μόνον ὑπὸ ταύτην τὴν ἔννοιαν, ὅτι θὰ ὁδηγῇ ἡμᾶς εἰς τὴν θλιβερὰν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποκύπτωμεν πάντοτε, διότι δὲν θὰ δυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν εἰς τὰς ἰδίας μας δυνάμεις. Ἀλλὰ διὰ τοιαύτην τινὰ ἐξέλιξιν οὐδεμία ἀνάγκη συμφώνου ὑπῆρχεν!! Σύμφωνον τὸ ὁποῖον δὲν καθιερώνει τὴν ἰσοπλίαν, ἀλλ’ ἐνισχύει κατάστασιν εὐνοοῦσαν ἐξ ὁλοκλήρου τὴν Τουρκικὴν ὑπεροχήν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὀνομασθῇ σύμφωνο, ἰσοπλίας, ἀλλὰ σύμφωνον ὑπεροπλίας τῶν Τούρκων μὲ ὅλους τοὺς ἐντεῦθεν τραγικοὺς κινδύνους. Καὶ ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας τίθεται μόνον του τὸ ἐρώτημα: Πρός τὶ διατηροῦμεν τὸν στόλον; Μήπως δὲν θὰ ἦτο προτιμώτερον νὰ τὸν διαλύσωμεν καὶ νὰ ἀπαλλαγῶμεν τοσούτων δαπανῶν, ἀφοῦ οὗτος διατηρούμενος ἀποτελεῖ ὅπλον ἄχρηστον; Ἀλλ’ ἴσως ἤθελε παρατηρήσει τις, ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδέποτε μέχρι τῶν παραμονῶν τῶν Βαλκανικῶν πολέμων εἶχεν ὑπεροπλίαν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, καὶ ὅμως διετήρει στόλον τὸν ὁποῖον διαρκῶς προσεπάθει νὰ βελτιώσῃ καὶ νὰ αὐξήσῃ. Ἀκριβῶς τὸν διετήρει διότι ἤλπιζε νὰ τὸν βελτιώσῃ καὶ τὸν αὐξήσῃ. Καὶ αἱ ἐλπίδες της αὗται δὲν ἀπεδείχθησαν ἀβάσιμοι ἀφοῦ ἔφθασεν ἐκεῖ ποὺ ἐζήτει. Ἐνῷ σήμερον διὰ τοῦ συμφώνου, ἡ ἰδία Ἑλλὰς ἔθεσεν ἐμπόδια καὶ φραγμοὺς εἰς τὰς ἰδίας της κινήσεις, καὶ διὰ τοῦτο ἐδημιούργησε κατάστασιν χειροτέραν πάσης ἄλλης, ὁμοία τῆς ὁποίας οὐδέποτε ὑπῆρξεν. Αὐτὸ εἶναι τὸ σύμφωνον. Δι’ αὐτοῦ βεβαίως δὲν ἐμετριάστησαν αἱ θυσίαι εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβλήθημεν διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Ἰουνίου. Δι’ αὐτοῦ ὑπεβλήθημεν εἰς νέας ὑποχωρήσεις καὶ νέας θυσίας. Αὐταὶ εἶναι αἱ συμφωνίαι τοῦ Ὀκτωβρίου, ἀποτελοῦν δὲ ἀναμφισβητήτως νέας θυσίας, εἰς τὰς ὁποίας ὑποβάλλεται ἡ Ἑλλάς, ὡς νὰ μὴ ἤρκουν αἱ κατὰ τὸν Ἰούνιον σημειωθεῖσαι αὗται. Ἐκ τῶν τεσσάρων συμφωνιῶν τὰς ὁποίας δι’ ὀλίγων ἀνέλυσα τὸ μὲν σύμφωνον φιλίας οὐδεμίαν ἀπολύτως πρακτικὴν σημασίαν ἔχει. Καὶ νὰ μὴ εἶχε γίνει ἡ αὐτὴ κατάστασις θὰ ἦτο. Ὅταν ἄλλωστε τις παραιτεῖται πάσης ἀξιώσεως τὴν ὁποίαν δύναται νὰ ἔχῃ ἀπέναντι ἄλλου Κράτους, καὶ εὐχερεστάτη εἶναι ἡ συνομολόγησις τοιούτων συμφωνιῶν, καὶ δὲν ἔχει ἀνάγκην αὐτῶν. Διὰ τῆς συμβάσεως περὶ ἐγκαταστάσεως ἡ Ἑλλὰς τίποτε δὲν ἀπέκτησε πέραν ἐκείνων τὰ ὁποῖα καὶ πρὸ τῆς συμβάσεως εἶχε, ὡς καὶ ἡ ἰδία Κυβέρνησις ἀνεγνώρισε. Καὶ ἐπειδὴ τίποτε δὲν εἶχε πρὸ τῆς συμβάσεως, τίποτε δὲν ἔχει καὶ σήμερον. Τὰ σύνορα τῆς Τουρκίας ἐξακολουθοῦν νὰ εἶναι πάντοτε ἑρμητικῶς κλεισμένα. Διὰ τῆς ἐμπορικῆς συμβάσεως τὴν ἀπὸ οἰκονομικῆς ἀπόψεως εὐνοϊκὴν ἀπέναντι ἡμῶν κατάστασιν τῆς Τουρκίας κατεστήσαμεν ἀκόμη εὐνοϊκωτέραν, διότι ἐδώσαμεν εἰς αὐτὴν τὰ μέσα νὰ μᾶς ἐκμεταλλεύεται οἰκονομικῶς ἔτι μᾶλλον, καὶ τοῦτο μὲ ἀδικαιολόγητον θυσίαν τῆς Ἐθνικῆς μας οἰκονομίας, εἰς στιγμὴν τοιαύτης κρίσεως διὰ ταύτην. Καὶ διὰ τοῦ ναυτικοῦ συμφώνου, ἀνεγνωρίσαμεν τὴν Τουρκικὴν ὑπεροχὴν καὶ ἐνισχύσαμεν τὴν στρατιωτικήν μας ὑποτέλειαν. Αὗται εἶναι αἱ Κυβερνητικαὶ ἐπιτυχίαι!! Καὶ ὅμως ὑπεστηρίχθη παρὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς Τουρκίας ὅτι κατόπιν τοιούτων συμφωνιῶν τὰ σύνορα δὲν ἔχουν πλέον λόγον ὑπάρξεως. Δὲν γνωρίζω ἂν τοῦτο ὑπεστηρίχθη δι’ ἀμφότερα τὰ σύνορα, ὁπότε θὰ ἀνταπεκρίνετο ἴσως κατὰ τὸ ἥμισυ εἰς τὴν πραγματικότητα. Διότι κατ’ ἐμὲ βλέπω κατὰ τὰ λοιπὰ, τὰ Τουρκικὰ σύνορα νὰ εἶναι δι’ ἡμᾶς ἑρμητικῶς κλεισμένα. Ἐξ ὅσων εἶπα δὲν εἶναι πρέπον οὔτε πόρρωθεν νὰ πιστευθῇ ὅτι εἶμαι κατὰ βάσιν ἀντίθετος τῆς πολιτικῆς προσεγγίσεως πρὸς τὴν Τουρκίαν, τὴν ὁποίαν μετὰ τόσης ζωηρότητος ἀκολουθεῖ ἡ Κυβέρνησις. Εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἰδέας τῆς προσεγγίσεως, ὅπως δὲν θὰ ἤμουν ἀντίθετος πάσης προσπαθείας, ἡ ὁποία θὰ ἀπῃτεῖτο διὰ νὰ προσεγγίσωμεν καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους γείτονας ἡμῶν λαούς. Ἡ πολιτικὴ αὕτη, εἶναι ἐπιβεβλημένη πρὸς ἡμᾶς ἐξ αὐτῆς τῆς ἰσχυρᾶς δυνάμεως τῶν πραγμάτων. Κάθε ἄλλη πολιτικὴ συνεπιφέρουσα προστριβὰς θὰ ἐδημιούργει κινδύνους, καὶ θὰ ἦτο πολιτικὴ αὐτόχρημα τυχοδιωκτική. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο αἰσθάνομαι βαθύτατα ὄχι μόνον τὴν ὑποχρέωσιν, ἀλλὰ καὶ τὸ συμφέρον τὸ ὁποῖον ἔχομεν καὶ νὰ σεβώμεθα, καὶ νὰ ἐκτελῶμεν εἰλικρινῶς τὰς ὑφισταμένας συνθήκας. Ἀλλ’ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ ὀφείλω νὰ κάμω μίαν δήλωσιν, ὅτι τὰς μετὰ τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον συνομολογηθείσας συνθήκας ὀφείλομεν βεβαίως, εἶπα, ν’ ἀποδεχθῶμεν καὶ πιστῶς νὰ ἐκτελῶμεν, ὄχι ὅμως ὡς συνθήκας δικαίας, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον ὡς ἐξυπηρετούσας τὰ Ἐθνικά μας συμφέροντα. Ἐγὼ τοὐλάχιστον ὁμολογῶ ὅτι οὔτε εὐχαριστημένος, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον ἐνθουσιασμένος εἶμαι ἐκ τῆς Ἑλλάδος ἥτις προέκυψεν ἐκ τοῦ παγκοσμίου πολέμου, Εἶπα καὶ ἄλλοτε ὁμιλῶν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐφόσον τὰ ὅρια τῆς Ἑλλάδος παρέμειναν ἐκεῖ ποὺ ἦσαν καὶ πρὸ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, προσετέθη δὲ εἰς τὴν ἡμετέραν χώραν τὸ τρίτον τοῦ ὅλου πληθυσμοῦ, ἐδημιουργήθη κατάστασις ἀσφυκτικὴ κάθε ἄλλο ἢ εὐχάριστος, ἀπὸ ἀπόψεως οἰκονομικῆς, οὐ μόνον ὡς κατάστασις ἄδικος ἐφόσον ἐντεῦθεν μὲν τῆς Θράκης οἱ πρὸ ὀκταετίας καὶ πλέον εἰσρεύσαντες πληθυσμοὶ ἐξακολουθοῦν κατὰ μέγα μέρος ζῶντες συνοστιζόμενοι ἀκόμη εἰς τρώγλας, ἐπιταχθέντα ἐργοστάσια, ἴσως δὲ καὶ σχολεῖα, ἐνῷ ἡ Ἀνατολικὴ Θράκη εἶναι κενή. Ἐκ τοῦ ὅτι ὅμως, ὡς εἶπα, οὔτε εὐχαριστημένος, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον ἐνθουσιασμένος εἶμαι ἐκ τῶν μεταπολεμικῶν συνθηκῶν, δὲν ἕπεται οὔτε πόρρωθεν ὅτι θὰ συνεβούλευα ὅπως, στηριζόμενοι ἐπὶ τῶν ἰδίων ἡμῶν δυνάμεων ἀποπειραθῶμεν νὰ μεταβάλωμεν τὴν ἀληθῶς δυσάρεστον δι’ ἡμᾶς κατάστασιν. Αἱ δημιουργηθεῖσαι ἐσωτερικῶς, καὶ ἐξωτερικῶς ἰδίᾳ συνθῆκαι, γεννῶσιν ὅλους τοὺς κινδύνους, ὅλους τοὺς φόβους, καὶ ὅλας τὰς ἀμφιβολίας, εἶναι τοιαῦται ὥστε ὑπέρ ποτε ἀπαιτεῖται πνεῦμα ἄκρας περισκέψεως, ἐντεταμένης παρακολουθήσεως, δυνατῆς συντηρητικότητος, ἀλλὰ καὶ σώφρονος παρασκευῆς. Τάσσομαι ἑπομένως καὶ ἐγὼ ἐξ αὐτῆς τῆς δυνάμεως τῶν πραγμάτων καὶ διότι δὲν δύναμαι νὰ πράξω διαφορετικά, πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς συνεννοήσεως μεθ’ ὅλων τῶν Κρατῶν, καὶ ἰδίᾳ μὲ τοὺς γείτονάς μας. Ἀλλὰ καὶ δὲν νομίζω ὅτι ἀντιθέτως τῆς πολιτικῆς ταύτης, θὰ ἦτο ἡ πολιτικὴ τῶν ἐντονωτέρων ἐξοπλισμῶν, τοὺς ὁποίους θεωρῶ ἐπιβεβλημένους πολὺ δὲ ὀλιγώτερον νομίζω ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν κατὰ βάσιν δέχομαι ὡς ὀρθήν, πρέπει νὰ γίνεται μὲ σύγχρονον προσπάθειαν νὰ ἐξαφανισθοῦν ὅλαι ἐκεῖναι αἱ παραδόσεις, ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἰδανικά, ἐφ’ ὧν ἀνέκαθεν στηριχθεῖσα ἡ ἡμετέρα φυλή, ὄχι μόνον ἔζησεν ἡνωμένη ἀλλὰ καὶ ἐμεγαλούργησε. Τοὐναντίον ἀδιστάκτως πιστεύω ὅτι καὶ ἐκεῖνοι, δηλαδὴ οἱ ἐξοπλισμοί, καὶ ταῦτα, δηλαδὴ τὰ ἰδανικὰ εἶναι χρήσιμα καὶ ἀπαραίτητα ἀκριβῶς μὲ τὴν δημιουργηθεῖσαν μεταπολεμικῶς κατάστασιν, καθ’ ὃν τρόπον μάλιστα αὕτη καθημερινῶς ἐξελίσσεται. Οὔτε ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν, οὔτε τὸ σύμφωνον Κέλογκ, ἀλλὰ καὶ οὔτε ἡ χίμαιρα τῆς Πανευρώπης ἐθεωρήθησαν ἐπαρκῆ δι’ οὐδὲν ἀπολύτως Κράτος. Ἅπαντα δὲ τὰ Κράτη καὶ ἐκεῖνα δηλαδὴ τὰ ὁποῖα ἀποβλέπουν εἰς τὴν μεταβολὴν τῶν συνθηκῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀποβλέπουν εἰς τὴν διατήρησιν αὐτῶν, καὶ συνεπῶς εἰς τὴν εἰρήνην, ὄχι μόνον δὲν ἀμελοῦν ἀλλὰ τοὐναντίον ἐνισχύουν τοὺς ἐξοπλισμούς των. Τὰ πρῶτα διὰ νὰ ἐπιτύχουν τὴν μεταβολὴν τῶν συνθηκῶν, καὶ τὰ δεύτερα διὰ νὰ ἐνισχύσουν καὶ ἐπιβάλλουν τὴν εἰρήνην διότι καὶ ταῦτα καλά γνωρίζουν ὅτι ὁ πόλεμος ὁ ὁποῖος, ὅπως καλὰ ἄλλοτε παρετήρησεν ὁ κ. Ρεδιάδης, δὲν ὁμοιάζει μὲ τὸν γάμον, δὲν ἐξαρτᾶται βεβαίως ἀπὸ τὴν ἀμοιβαίαν θέλησιν τῶν συμπλεκομένων. Ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας πᾶς τις ἐννοεῖ ποία θὰ ἦτο ἡ τύχη τῶν μὴ ἐπαρκῶς καὶ ἀναλόγως ἐξοπλισμένων Κρατῶν εἰς οἱανδήποτε σύρραξιν, καὶ ἀκόμη περισσότερον τῶν ἀφοπλιζομένων τοιούτων.

§107Ε. ΜΑΧΑΙΡΑΣ. Τοιαύτη ὅμως πολιτικὴ δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ γίνῃ μὲ τὰ 7.500 ἑκατομμύρια.

§108Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἔχω τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἔπειτα ἀπὸ τὰ ἔξοδα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας ἀκολουθεῖ ἀμέσως ἡ ἀνάγκη τῶν ἀπαραιτήτων στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν. Ἐὰν δὲ κατηγορῶ τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, τὴν κατηγορῶ κυρίως διότι: ἐπεδίωξεν οἰκονομίας μόνον εἰς τὰ στρατιωτικὰ ὑπουργεῖα, καὶ ηὔξησεν ἀσυγνώστως τὰς δαπάνας ὅλων τῶν λοιπῶν ὑπουργείων.

§109Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Μαχαίρας λέγει ὅτι δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι καὶ ὁ σκύλος χορτᾶτος καὶ ἡ πήττα ὁλόκληρη.

§110Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ὅταν ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ 7.500 ἑκατομμύρια ἢ 8 ἑκατομμύρια, ἐννοῶ νὰ ὑποστηρίξω ὅτι περισσότερα τούτων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πληρώσῃ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς χωρὶς νὰ ἀποστραγγίζωνται αἱ πηγαὶ τῆς παραγωγῆς. Ὁ δὲ συνετὸς Κυβερνήτης ἓν καθῆκον ἔχει, νὰ διανέμῃ τὰ ἔσοδα κατὰ τὸν οἰκονομικώτερον τρόπον, μὴ παραλείπων τὰς ἀπαραιτήτους στρατιωτικὰς παρασκευάς. Ἐνῶ ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις ἐφρόντισεν ἀτόπως νὰ αὐξήσῃ τὰς δαπάνας ὅλων τῶν λοιπῶν Ὑπουργείων, καὶ νὰ ἐπιτύχῃ οἰκονομίας μόνον εἰς βάρος τῶν ἀμυντικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας. Ἀλλ’ οἱ ἐξοπλισμοὶ δὲν ἀπαιτοῦνται μόνον διὰ τὰς συρράξεις, καὶ διὰ τὴν διατήρησιν τῆς εἰρήνης, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐνέργειαν οἱωνδήποτε διπλωματικῶν διαπραγματεύσεων, διότι εἶναι φανερὸν ὅτι ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ δύναμις ἑνὸς Κράτους εἶναι ἐκείνη ἥτις ἐπιτρέπει εἰς τὴν Κυβέρνησίν του νὰ διαπραγματεύεται ἐπὶ ἴσοις μὲν ὅροις ἀπέναντι Κρατῶν ἐπίσης ἐξοπλισμένων, μὲ καλλιτέρους δὲ ὅρους ἀπέναντι Κρατῶν παραμελούντων τὴν στρατιωτικήν των ὀργάνωσιν. Ὑπὸ τὸ πνεῦμα δὲ τοῦτο οὐδόλως παράδοξον εἶναι ἂν ἡ Τουρκία διαθέτει διὰ τὴν διατήρησιν καὶ ὀργάνωσιν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν αὐτῆς δυνάμεων, τὸ ἥμισυ περίπου τοῦ προϋπολογισμοῦ της καὶ ἡ Σερβία τὸ τρίτον.

§111Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὡς ἀξιομίμητον παράδειγμα τὸ λέγετε αὐτό;

§112Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Καὶ δὲν ἐσκέφθησαν ποτὲ αἱ δυνάμεις αὗται ὅπως καὶ οὐδὲν ἄλλο Κράτος νὰ ἀντικαταστήσουν τὰς στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς αὐτῶν δυνάμεις, διὰ τῶν ἀντιγράφων διαφόρων συμφώνων, διότι ἡ σκληρὰ πεῖρα, τόσον ἡ προπολεμικὴ ὅσον καὶ ἡ μεταπολεμική, ἀπέδειξεν ὅτι ἐπ’ αὐτῶν δὲν δύναται νὰ στηριχθῇ οὔτε ἡ ἄμυνα, πολὺ δὲ ὀλιγώτερον ἡ ἐδαφικὴ καὶ οἰκονομικὴ ἀκεραιότης τῆς Χώρας. Κατὰ τὴν ἀκλόνητον πεποίθησίν μου, ἡ διαρκὴς εἰρήνη δὲν δύναται νὰ γεννηθῇ παρὰ ἐκ τῆς ἀσφαλείας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἄποψις ἡ γαλλικὴ ἥτις ὀρθῶς ἐξετίμησεν ὅτι διὰ ταύτην δὲν ἀρκοῦν τὰ διάφορα σύμφωνα καὶ αἱ Κοινωνίαι τῶν Ἐθνῶν, δηλαδὴ αἱ ἠθικαὶ ἐγγυήσεις, ἀλλ’ ὅτι εἶναι ἀπαραίτητοι καὶ αἱ πραγματικαὶ ἐγγυήσεις, διότι αὗται καὶ μόναι θέτουν τὴν δύναμιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δικαίου. Τῆς τραγικῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου ἡμεῖς ἐδοκιμάσαμεν ἀτυχῶς τὰς συνεπείας. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὁμιλῶν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς συνθήκης τοῦ Ἰουνίου ὑπεστήριξε, καὶ ὀρθῶς, ὅτι ἡ ὑπογραφεῖσα ἐκείνη συνθήκη ἦτο ἡ δεσμενεστέρα δι’ ἡμᾶς τῶν προηγηθεισῶν καὶ μὴ ἐκτελεσθεισῶν τοιούτων, διότι ὁμολογουμένως καὶ ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης ἐπὶ τὸ δυσμενέστερον δι’ ἡμᾶς μετερρυθμίσθη καὶ ἦτο ἡ τελευταία αὕτη συνθήκη τοῦ Ἰουνίου χειροτέρα δι’ ἡμᾶς καὶ τῆς συνθήκης Ἐξηντάρη– Ρουσδῆ, καὶ τῆς συνθήκης τῶν Ἀθηνῶν–Σουκρῆ. Καὶ ἐρωτᾶται διατὶ ὅλη αὐτὴ ἡ χειροτέρευσις τῆς καταστάσεως; Οὐδεὶς βέβαια δύναται ν’ ἀρνηθῇ ὅτι ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης, δεδομένων τῶν τότε τραγικῶν συνθηκῶν, περιέλαβε τὰς καλυτέρας δι’ ἡμᾶς δυνατὰς διατάξεις. Ἔπαινος καὶ τιμὴ ὀφείλεται ἕνεκα τούτου, καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, καὶ εἰς τὸν τότε ἀντιπρόσωπον αὐτῆς ἐν Λωζάνῃ, τὸν σημερινὸν δηλαδὴ Πρωθυπουργόν. Ἀλλὰ καὶ οὐδεὶς δύναται ν’ ἀρνηθῇ ὅτι αἱ διατάξεις τῆς Λωζάννης δὲν ἦσαν δεκτικαὶ τροποποιήσεων. Αἱ τροποποιήσεις ὅμως ἠδύναντο νὰ γίνουν ὄχι μόνον ἐπὶ τὰ χείρω, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὰ βελτίω. Καὶ ἡ Τουρκία (ὅπως καὶ ἡμεῖς) δὲν ἐσεβάσθη πλείστας ὅσας ἐκ τῶν ὑποχρεώσεών της. Ἀλλ’ ἐκ τούτου ἀσφαλῶς δὲν ἐζημίωσεν. Ἡμεῖς πάντοτε ἐζημιώθημεν ἐκ τῆς περαιτέρω ἐξελίξεως τῆς καταστάσεως, καὶ διότι αἱ διατάξεις, ὡς εἶπον, τῆς Λωζάννης ἐτροποποιήθησαν ἐπὶ τὸ δυσμενέστερον δι’ ἡμᾶς, ἀλλὰ καὶ διότι ἐπὶ τὸ δυσμενέστερον πάντοτε ἐτροποποιήθησαν διὰ τῶν μεταγενεστέρων συνθηκῶν, αἱ προηγουμένως συνωμολογηθεῖσαι τοιαῦται. Διατὶ ἆραγε τοῦτο, ἀφοῦ μάλιστα τὰς τελευταίας διαπραγματεύσεις διεξήγαγε Κυβέρνησις ἰσχυρά, ἔχουσα ἐπὶ κεφαλῆς ἄνδρα πανθομολογουμένης διπλωματικῆς ἰδιοφυΐας καὶ δεξιότητος, καὶ ἀπολαύοντος κύρους διεθνοῦς; Διατὶ ἆρα γε ὁ Βενιζέλος ὡς πανίσχυρος Κυβερνήτης τῆς Χώρας, δὲν ἠδυνήθη νὰ διατηρήσῃ ἀκέραιον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις, μὲ τὴν βοήθειαν τοῦ ἀντιπροσώπου της διπλωμάτου Βενιζέλου ἀπέκτησεν ἐν Λωζάννῃ κατὰ τῶν δυσμενεστέρων περιστάσεων παλαίσαντες; Διατὶ ὁ Βενιζέλος διαπραγματευθεὶς τὰ αὐτὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα διεπραγματεύθη καὶ ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, καὶ ὁ κ. Ἐξηντάρης, καὶ ὁ κ. Κονδύλης καὶ ὁ κ. Ἀργυρόπουλος, ἐπέτυχεν ὀλιγώτερον ἐκείνων ἀφοῦ ἄλλωστε εἶχε σιμά του τὸν ἕνα ἐξ αὐτῶν; Διατὶ ἆρα γε ἡ πανίσχυρος Κυβέρνησις Βενιζέλου νὰ μὴ δυνηθῇ οὔτε κἂν νὰ συγχρονίσῃ τὰς διαπραγματεύσεις τῶν συζητουμένων συμφώνων μὲ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς κυρίας συμβάσεως τοῦ Ἰουνίου, ἀντιληφθεῖσα, ὡς εἶπον, ὅτι τοιοῦτόν τι δὲν θὰ ἐδέχετο ἡ Τουρκία, ἐνῷ καὶ αὕτη εἶχε δεχθῆ ὡς ἐπιβεβλημένην τὴν τακτικὴν ταύτην, καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου εἶχε συμφωνήσει ὁλόκληρος ὁ πολιτικὸς κόσμος τῆς Χώρας; Διατὶ ὅλα αὐτά; Δι’ ἕνα μόνον λόγον. Διότι δηλαδὴ εἰς τὸ μεταξὺ τοῦτο διάστημα ἡ Τουρκία εἶχε τὴν προνοητικότητα νὰ ὑποβληθῇ εἰς ἐκπληκτικὰς ἀληθῶς οἰκονομικὰς θυσίας διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὴν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν αὐτῆς συγκρότησιν, ἐνῷ ἡμεῖς ἐκάμαμεν τὸ ἀσυγχώρητον πραγματικῶς λάθος νὰ παραμελήσωμεν ἀμφότερα ταῦτα, καὶ νὰ χάσωμεν τὴν ὑπεροπλίαν. Ἂν ἡ Τουρκία ὑπεχώρησεν εἴς τινα σημεῖα ἐν Λωζάννῃ, ἔπραξε τοῦτο διότι εἶχε παρασκευασθεῖ καὶ παραταχθεῖ, καθ’ ὃν τρόπον καὶ παρεσκευάσθη καὶ παρετάχθη ὁ στρατὸς τοῦ Ἔβρου. Ἂν ἡ Τουρκία ἐζήτησε καὶ ἐπέτυχε περισσότερα κατὰ τὰς τελευταίας διαπραγματεύσεις, ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐζήτησε καὶ ἐπέτυχε κατὰ τὰς προηγηθείσας τοιαύτας, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὸ ὅτι αὕτη ἐν τῷ μεταξὺ συνεπλήρωσε τὰς ἐπισκευὰς τοῦ Γκαῖμπεν, καὶ συνεπλήρωσε τὰς λοιπὰς στρατιωτικὰς αὐτῆς ὀργανώσεις. Μὲ ἄλλα λόγια αἱ τελευταῖαι διπλωματικαὶ διαπραγματεύσεις διεξήχθησαν οὐχὶ ἐπὶ ἴσοις ὅροις, διότι ἡ Τουρκία συμπληρώσασα ἐν τῷ μεταξὺ τὴν στρατιωτικὴν καὶ τὴν ναυτικὴν αὐτῆς ὀργάνωσιν, διεπραγματεύετο ὑπὸ ὅρους καλλιτέρους ἀπέναντι ἡμῶν οἵτινες εἴχομεν παραμελήσει ἀμφότερα ταῦτα. Ἅμα δὲ σκεφθῇ τις ὅτι αἱ ὑποχωρήσεις τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐκάμαμεν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ὑπῆρξαν ὑποχωρήσεις φύσεως οἰκονομικῆς, τότε θὰ δεχθῇ ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ καὶ ναυτικοὶ ἐξοπλισμοὶ, δὲν εἶναι πάντοτε δαπανηροί, ἐφ’ ὅσον δι’ αὐτῶν ἀποκτῶνται οἰκονομικὰ ὀφέλη. Εἶναι φανερὸν ὅτι ὑπὸ τοιούτους ὅρους, αἱ οἰκονομίαι αἵτινες ἐπετεύχθησαν ἀπὸ τὰ δύο πολεμικὰ ὑπουργεῖα ἀπέβησαν εἰς ἄκρον δαπανηραί, διά τε τὸ Δημόσιον Ταμεῖον καὶ διὰ τὰ ἰδιωτικὰ συμφέροντα, διότι κατ’ οὐσίαν κατήντησεν ὥστε νὰ συνεισφέρωμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν πολιτικὴν συγκρότησιν τῶν γειτόνων μας. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους θεωρῶ τὴν ἐντονωτέραν προπαρασκευὴν εἰς ἐξοπλισμοὺς καὶ ἐπιβαλλομένην, καὶ οὐδόλως ἄλλωστε ἀντικειμένην πρὸς τὴν ἐφαρμοζομένην φιλειρηνικὴν πολιτικήν. Ἀλλὰ ἐὰν κατακρίνω τὴν παραμέλησιν τῶν ἐξοπλισμῶν καὶ θεωρῶ ταύτην ἐπικίνδυνον καὶ ἐπιζημίαν, κατὰ μείζονα λόγον θεωρῶ ἔτι μᾶλλον ἐπιζημίαν κάθε προσπάθειαν τείνουσαν ν’ ἀποσβέσῃ ὅλα τὰ ἰδανικὰ ἐκεῖνα ἐφ’ ὧν στηριχθεῖσα ἡ ἡμετέρα φυλὴ ἔζησε κατὰ συνεχῶν παλαίουσα ἐμποδίων, ἔζησε συμπαγὴς καὶ ἡνωμένη καί ἐμεγαλούργησε. Ἐφ’ ὅσον διατηρεῖται στρατὸς καὶ στόλος, καὶ διὰ νὰ διατηρῆται σημαίνει ὅτι εἶναι τοὐλάχιστον ἐνδεχόμενον κάποτε νὰ χρησιμοποιηθῇ, ὄχι μόνον δὲν πρέπει νὰ καταβάλλεται προσπάθεια ἐξαφανίσεως τῶν ἐθνικῶν μας ἰδανικῶν, ἀλλὰ καὶ νὰ συνεχίζεται καὶ μάλιστα ἐντεταμένη διά τε τῶν σχολείων καὶ τῆς διδασκαλίας ἐν γένει, κάθε προσπάθεια τείνουσα εἰς τὴν ἐνίσχυσιν αὐτῶν. Διὰ νὰ κινηθῇ στρατιωτικῶς μία Χώρα, χρειάζονται ἀσφαλῶς ὑλικαὶ καὶ ψυχικαὶ δυνάμεις. Ἄνευ τῶν δευτέρων αἱ πρῶται ἀποβαίνουν ἐντελῶς ἄχρηστοι. Ἐνῷ δὲ ἡμεῖς διατηροῦμεν ὁπωσδήποτε τὰς πρώτας, αἵτινες εἶναι καὶ ἀρκούντως δαπανηραί, παραμελοῦμεν ἢ ὑπονομεύομεν τὰς δευτέρας, αἵτινες καὶ ἀπαραίτητοι εἶναι διὰ νὰ χρησιμοποιηθοῦν ἐκεῖναι, καὶ εἰς τὸ κάτω τῆς γραφῆς δὲν συνεπάγονται δαπάνας. Ἡ ἔννοια τῆς Πατρίδος ἐν Ἑλλάδι, καλῶς ἢ κακῶς ἀδιάφορον, συνυφάνθη μὲ ὅλας τὰς ἐθνικὰς ἐκείνας παραδόσεις, καὶ τὰ ἐθνικὰ ἐκεῖνα ἰδανικά, ἅτινα ἀπὸ γεννεᾶς εἰς γεννεὰν μεταδοθέντας διέσωσαν τὰ πάντα. Ἡ παραμέλησις ἢ ὑπονόμευσις αὐτῶν, θὰ ἔχῃ ὡς μοιραῖον ἀποτέλεσμα νὰ πολλαπλασιάζωνται καὶ γενικεύωνται τὰ κρούσματα τῶν 107 ὑποψηφίων φοιτητῶν τῆς Θεσσαλονίκης, οἵτινες κληθέντες μαζὺ μὲ ἄλλους τόσους περίπου, διὰ νὰ ἐκθέσουν τὶ ἰδέαν ἔχουν περὶ πατρίδος, καὶ ἂν πρέπει νὰ μείνωμεν προσηλωμένοι εἰς τὴν ἰδέαν αὐτῆς, ἢ νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν ἐξαφάνισίν της μέσα εἰς τὴν διεθνῆ Κοινωνίαν, ἀπεφάνθησαν περιφρονοῦντες καὶ μυκτιρίζοντες τὴν ἰδέαν τῆς πατρίδος, πλεῖστοι δὲ ἐξ αὐτῶν, ἐπωφελήθησαν τῆς ἀφορμῆς διὰ νὰ κατειρωνευθοῦν τὴν δόξαν ὡς ἔγραψαν τῶν προγόνων. Ἡ συνέχισις τῆς ὑπονομεύσεως τῶν ἰδανικῶν μοιραίως θὰ πολλαπλασιάσῃ τὰς σκληρὰς δηλαδὴ καὶ ἀδίκους ἀποφάσεις τοῦ Καλπακίου δι’ ὧν κατεδικάσθησαν εἰς θάνατον κουμμουνισταὶ στρατιῶται οἵτινες οὐδὲν ἄλλο ἔπραξαν παρὰ νὰ μάθουν καλὰ τὸ μάθημα τὸ ὁποῖον τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἔμαθεν εἰς αὐτοὺς διὰ τῶν σχολείων του, καὶ δι’ αὐτὸ εἶπα ὅτι αἱ ἀποφάσεις αὗται, ὄχι μόνον σκληραὶ ἀλλὰ καὶ ἄδικοι εἶναι. Ποῖοι οἱ κίνδυνοι ἐκ μιᾶς τοιαύτης καταστάσεως ἐὰν ἐγκαίρως δὲν ληφθοῦν μέτρα διὰ νὰ μὴ ἐπεκταθῇ καὶ διορθωθῇ πᾶς τις ἐννοεῖ. Ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ συνδέεται παρ’ ἡμῖν ἀναποσπάστως μὲ τὰς παραδόσεις καὶ τὰ ἰδανικά, τὰ ὁποῖα μέχρις ἐσχάτων ἐδιδάσκομεν εἰς τὰ σχολεῖα. Ἅμα ταῦτα παραλύσουν θὰ παραλύσῃ καὶ ἐκείνη. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν ἕνα Ἔθνος νὰ χάσῃ ἀτιμωρητεὶ τὴν ἐθνικήν του ψυχήν. Καὶ κινδυνεύει ἀσφαλῶς νὰ τὰ χάσῃ, ὅταν διαρκῶς διδάσκομεν ὅτι συνεπληρώθη ἡ ἐθνική μας ἀποκατάστασις, ὅτι οὐδεὶς ἐπιβουλεύεται τὴν ἡμετέραν ἀσφάλειαν, ἔτι δὲν ἔχομεν ἄλλους ἐθνικοὺς πόθους καὶ ὅτι δὲν ὑπάρχουν πλέον βλέψεις, ὄνειρα καὶ ἰδανικά. Τὰ ἰδανικὰ ἐπαναλαμβάνω εἶναι ἀπαραίτητα, ὄχι μόνον διὰ νὰ μεγαλώσωμεν ὁπωσδήποτε, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ διατηρήσωμεν τὰ κεκτημένα, διότι ἅμα λείψῃ ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ δὲν θὰ βλέπῃ τὸν λόγον ὁ νησιώτης ἢ ὁ Πελοποννήσιος φερ’ εἰπεῖν, νὰ τρέχῃ διὰ νὰ σώσῃ ἐν ἀνάγκῃ τὸν Μακεδόνα ἢ τὸν Θράκα. Τὰς περιστάσεις οὐδεὶς δύναται νὰ προΐδῃ μαθηματικῶς. Αὗται καθημερινῶς μεταβάλλονται, οὐδὲ ἐξαρτῶνται ἐκ τῶν διαθέσεών μας. Διὰ τοῦτο δὲ ἀδιστάκτως πιστεύω εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καὶ ἄλλοτε ὑπεστήριξα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι δηλαδὴ ἡ διὰ τῶν μεθόδων τούτων διδομένη κατεύθυνσις τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως, πρὸς τὴν ἀναπαυτικὴν ἰδεολογίαν, εἶναι τὰ μάλιστα ἐπικίνδυνος ὄχι μόνον διότι συντελεῖ εἰς τὴν διάπλασιν νεότητος ἀπολύτως ὑλιστικῆς, ἀλλὰ καὶ διότι ἀντιτίθεται εἰς τὴν βάσιν ἐκείνην ἐφ’ ἧς στηριχθὲν τὸ ἡμέτερον Ἔθνος, ὄχι μόνον τῆς δουλείας ἀπηλλάγη, ἀλλ’ ἔζησε καὶ διαρκῶς προώδευσε. Καὶ διὰ νὰ καταλήξω καὶ συνοψίσω, ὀφείλω νὰ δηλώσω καὶ μάλιστα μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς μου, ὅτι ἀναγνωρίζω τὴν ἀνάγκην μιᾶς πολιτικῆς φιλειρηνικῆς καὶ προσεγγίσεως πρὸς ὅλους τοὺς γείτονας μας, ἀλλὰ μὲ σύγχρονον καλλιέργειαν καὶ πᾶσαν δυνατὴν ἀνάπτυξιν ὅλων τῶν στρατιωτικῶν καὶ ψυχικῶν δυνάμεων τοῦ Ἔθνους.

§113Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ὁ κ. ἀρχηγὸς τῆς Πολιτικῆς Προοδευτικῆς Ἑνώσεως ἐν τῇ ἀγορεύσει του εὐηρεστήθη νὰ παράσχῃ πληροφορίας τινάς, τὰς ὁποίας ἀνέγνωσε. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ τὸν παρακαλέσω νὰ μοὶ τὰς δώσῃ διὰ νὰ δυνηθῶ ν’ ἀπαντήσω.

§114Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Οὐδεμίαν ἔχω ἀντίρρησιν. (Παραδίδει εἰς τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τὰς αἰτηθείσας ἐγγράφους πληροφορίας του).

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§116Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Αἱ παρατηρήσεις τὰς ὁποίας σκοπεύω νὰ ἐπιφέρω εἰς τὰς συμφωνίας τῆς Ἀγκύρας, δὲν θὰ ὑποληφθῇ βεβαίως ὅτι ἐνέχουν ἔστω καὶ πόρρωθεν τὴν ἔννοιαν δισταγμοῦ, ἢ ἐπιφυλάξεως εἰς τὴν προσπάθειαν τῆς στενοτέρας συνδέσεως τῶν δύο χωρῶν. Εἴμεθα καὶ ἡμεῖς, κύριοι, ἐνθουσιώδεις τῆς εἰρήνης ὀπαδοὶ καὶ ἔχω τὸ θάρρος νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι οὐδενὸς ὑπολειπόμεθα πρὸς προθυμίαν διὰ πᾶν ὅ,τι θὰ συνέτεινεν εἰς τὴν δημιουργίαν, ἑνὸς μονίμου εἰρηνικοῦ καθεστῶτος ἐν τοῖς Βαλκανικοῖς. Ἀλλ’ ὁ ἐνθουσιασμὸς ὑπὲρ τῆς εἰρήνης δὲν μᾶς ἀπαλλάσσει τῆς ὑποχρεώσεως, τοὐναντίον μᾶς ἐπιβάλλει ὑποχρέωσιν νὰ παρακολουθῶμεν τὴν ἐξέλιξιν τῶν γεγονότων, νὰ σημειώνομεν τὰς ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν θυσίας καὶ ἐνεργείας τῶν Κυβερνήσεων, νὰ σημειώνωμεν ἐπίσης καὶ τοὺς ἀποφερομένους καρπούς. Ὄχι πρὸ πολλοῦ ἡ Κυβέρνησις, διὰ στόματος τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἔθεσεν ὡς κανόνα τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τὴν ἀμοιβαιότητα τῶν παραχωρήσεων. «Ὀρθότατα, ἔλεγεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, παρατηρεῖ ὁ κ. Μπούρωφ ὅτι φιλίαι πληρωνόμεναι διὰ θυσιῶν δὲν εἶναι ἐπωφελεῖς». Τὴν ἰδίαν περίπου ἀντίληψιν εἴχομεν ὑποστηρίξει καὶ ἡμεῖς πρό τινος χρόνου. Ὀλιγώτερον μάλιστα ἡμεῖς ἄτεγκτοι εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ἀμοιβαιότητος, εἴχωμεν δεχθῆ ὅτι καὶ εἰς θυσίας δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ διστάσωμεν, νὰ ὑποβληθῶμεν, ἂν διὰ τῶν θυσιῶν τούτων προσφερομένων εἰς ἐντελῶς κατάλληλον στιγμήν, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν συνεννόησιν ἐκείνην, ἡ ὁποία θὰ ἐπεστέγαζεν τὴν εὐημερίαν τῶν Βαλκανικῶν Λαῶν. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτήν, κύριοι, τῆς ἀμοιβαιότητος, τῆς ἀμοιβαιότητος τῶν παραχωρήσεων, αἱ ὑπὸ κρίσιν συμφωνίαι, ὀρθότατα παρετηρήθη ὑφ’ ὅλων τῶν προλαλησάντων συναδέλφων, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωροῦν ὡς αὐτοτελεῖς, ἀλλ’ ἀποτελοῦν τὸ ἕτερον μέρος ἑνὸς συστήματος συνεννοήσεων, τὰς ὁποίας διεξήγαγεν καὶ ἔφερεν εἰς πέρας ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἀποτελοῦν τὸ ἕτερον μέρος, τοῦ ὁποίου τὴν ἑτέραν πλευρὰν ἀπετέλεσαν αἱ προηγηθεῖσαι οἰκονομικαὶ συμβάσεις. Εἰς τὰς συμβάσεις ἐκείνας εἶναι γνωστόν, εἶναι τοὐλάχιστον ἡ γνώμη ἡμῶν, ὅτι παρῃτήθημεν δικαιωμάτων ἀναμφισβητήτων, τὰ ὁποῖα ἀπέρρεον ἐκ τῶν συνθηκῶν καὶ ἐκ προσφάτων συμφωνιῶν δικαιωμάτων δισεκατομμυρίων ὁλοκλήρων, καὶ εἰς ἐπίμετρον ἐστέρξαμεν νὰ πληρώσωμεν τοῖς μετρητοῖς εἰς τὴν Τουρκίαν, ἀχρεωστήτως βεβαίως 450.000 λιρῶν. Αἱ συμφωνίαι ἐκεῖναι ἦτο γνωστὸν ὅτι δὲν θὰ ἔμενον μόναι, ἀλλὰ θὰ εἶχον καὶ συνέχειαν, καὶ ἀνεμένετο ὅτι εἰς τὰς νέας συμφωνίας θὰ περιελαμβάνοντο τὰ ἀντισταθμίσματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ παρεχώρῃ εἰς ἡμᾶς ἡ Τουρκία, καὶ τὰ ὁποῖα ἂν δὲν θὰ ἦσαν πλέον ἴσα πρὸς ὅσα ἡμεῖς ἐδώσαμεν, θὰ ἦσαν τοὐλάχιστον ἀνάλογα πρὸς τὰς θυσίας ἡμῶν. Ἤδη, κύριοι βουλευταί, ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν τὸ σύνολον τῶν τελευταίων συμφωνιῶν καὶ ὀφείλομεν νὰ ἐξετάσωμεν ἂν εἰς τὰς νέας αὐτὰς συμφωνίας, ἐπῆλθε μεταβολή τις εἰς τὴν κατάστασιν, ποία εἶναι ἡ μεταβολὴ καὶ ποία εἶναι ἡ σημασία τῆς μεταβολῆς. Δὲν ἔχω ν’ ἀσχοληθῶ ἐφ’ ὅλων τῶν πράξεων, αἱ ὁποῖαι ὑπεγράφησαν εἰς τὴν Ἄγκυραν, καὶ εἰδικώτερον δὲν θὰ εἴπω ἢ ὀλίγας μόνον λέξεις, ὅσον ἀφορᾷ τὸ σύμφωνον τῆς φιλίας καὶ τὴν ἐμπορικὴν σύμβασιν. Τὴν σύναψιν τοῦ συμφώνου τῆς φιλίας εἶχε δεχθῆ πάντοτε ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἄλλης ἀξιώσεως, ἄνευ ἄλλης τινὸς παραχωρήσεως ἐκ μέρους ἡμῶν. Τὴν εἶχεν δεχθῆ καὶ ἐπὶ τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων. Ἐὰν δὲ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν ὑπεγράφη τὸ σύμφωνον τῆς φιλίας, τοῦτο συνέβη διότι ἐπεκράτησεν ἡ ἀντίληψις ὅτι ἡ ὑπογραφὴ τοῦ συμφώνου τούτου, ἄνευ προηγουμένης ἐκκαθαρίσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν διαφορῶν, ἐκκαθαρίσεως ἡ ὁποία θὰ ἐπήρχετο ὄχι βεβαίως διὰ τῆς ὑπογραφῆς μιᾶς ἑτεροβαροῦς συμφωνίας, ἀλλὰ συμφωνίας ἐκκαθαρίσεως ἡ ὁποία θὰ συνετελεῖτο διὰ τῆς ὁμαλῆς ὁδοῦ, ἡ ὁποία δὲν ἀδικεῖ οὔτε τὸν ἕνα οὔτε τὸν ἄλλον, διὰ τῆς ὁδοῦ δηλαδὴ τῆς διαιτησίας. Εἴχομεν λοιπὸν τὴν ἀντίληψιν αὐτὴν ὅτι ἔπρεπε διὰ τῆς ὁδοῦ αὐτῆς πρῶτον νὰ ἐκκαθαρίσωμεν τὰς οἰκονομικὰς διαφορὰς, καὶ κατόπιν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ὑπογραφὴν τοῦ συμφώνου. Ἡ Τουρκία ἦτο πρόθυμος, ἄνευ οὐδενὸς ἀνταλλάγματος, ἄνευ τοῦ οἰκονομικοῦ διακανονισμοῦ νὰ δεχθῇ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ συμφώνου τῆς φιλίας. Δὲν εἶναι συνεπῶς ὑπηρεσία τὴν ὁποίαν προσέφερεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ Τουρκία, οὔτε ἰδιαίτερον ἀντάλλαγμα δι’ ὅσας παραχωρήσεις ἐκάμομεν ἡμεῖς κατὰ τὸν οἰκονομικὸν διακανονισμόν. Ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις, ὄχι μόνον δὲν περιέχει παραχωρήσεις δι’ ἡμᾶς, ἀλλὰ περιέχει παραχωρήσεις ἡμῶν θετικὰς πρὸς τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν. Διότι διὰ τῆς ἐμπορικῆς συμβάσεως, ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ἔχει νὰ ὑποστηρίξῃ συμφέροντα ἀπείρως οὐσιωδέστερα τῶν ἡμετέρων. Ἡ ἐξαγωγὴ τῶν Τουρκικῶν προϊόντων διὰ τὴν Ἑλλάδα ἔχει ὡς ἑξῆς ἀνελθοῦσα κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη 1928 καὶ 1929. Κατὰ τὸ 1928 ἡ ἐξαγωγὴ τῶν Τουρκικῶν προϊόντων διὰ τὴν Ἑλλάδα ἀνῆλθεν εἰς 259.000.000, ἔναντι Ἑλληνικῆς ἐξαγωγῆς διὰ τὴν Τουρκίαν 19.000.000. Εἰς τὰ 1929 ἡ Τουρκικὴ ἐξαγωγὴ ἀνῆλθεν εἰς 339.000 000 ἔναντι 13.000.000 μόνον ἐξαγωγῆς Ἑλληνικῶν προϊόντων, ἤτοι ἡ εἰσαγωγὴ Τουρκικῶν προϊόντων εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐκ Τουρκίας ἀνέρχεται εἰς τὸ 25πλάσιον καὶ πλέον τῆς Ἑλληνικῆς ἐξαγωγῆς διὰ τὴν Τουρκίαν. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους, κύριοι, ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις εἶχεν πᾶν συμφέρον νὰ ἐπιδιώξῃ νὰ ὑπογραφῇ ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις διὰ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν μεγάλην πελατείαν, τὴν ὁποίαν εἶχεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν κοινωνίαν. Δὲν ἔχει δὲ καμμίαν σημασίαν διὰ τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν, ἡ διάκρισις ἡ ὁποία ἔγινεν ἐνταῦθα μεταξὺ προϊόντων τὰ ὁποῖα χρησιμεύουν εἰς ἡμᾶς ὡς πρῶται ὗλαι, ἢ μεταξὺ προϊόντων τὰ ὁποῖα χρησιμεύουν διὰ τὴν ἄμεσον κατανάλωσιν. Ἕκαστον Κράτος ἔχει πᾶν συμφέρον νὰ προστατεύσῃ καὶ τὴν κατανάλωσιν τῶν πρώτων του ὑλῶν, οὐδὲν δὲ ἐμπόρευμα εἶναι, ἀναντικατάστατον. Εἶχε πᾶν συμφέρον ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις νὰ παραχωρήσῃ εἰς ἡμᾶς ὅλα τὰ ἀνταλλάγματα διὰ νὰ ὑπογραφῇ μία σύμβασις, ἡ ὁποία ἔρχεται εἰς ἐξυπηρέτησιν τῶν ἰδίων της συμφερόντων κυριώτατα. Καὶ θὰ ἠδυνάμεθα ἑπομένως καὶ ἄνευ συνδέσεως τῆς ἐμπορικῆς αὐτῆς συμβάσεως, πρὸς ἄλλας προγενεστέρας νὰ ἐπιδιώξωμεν ὅρους ἱκανοποιητικοὺς καὶ δι’ ἡμᾶς. Ποῖοι εἶναι οἱ ὅροι οἱ ὁποῖοι ἐπετεύχθησαν διὰ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμβάσεως εἰς τὴν Ἄγκυραν; Ποῖα εἶναι τὰ ἀνταλλάγματα τὰ ὁποῖα ἐπετεύχθησαν ὑπ’ αὐτῆς ὑπὲρ ἡμῶν; Ἤκουσα ν’ ἀναφέρωνται δύο ἀνταλλάγματα, ὅτι δηλ. ἐπετεύχθη ἡ μείωσις τοῦ δασμοῦ τοῦ εἰσαγομένου σάπωνος εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ ἡ μείωσις τοῦ δασμοῦ τοῦ εἰσαγομένου Ἑλληνικοῦ κονιὰκ εἰς τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι καὶ τὰ δύο αὐτὰ ἀνταλλάγματα εἶναι θεωρητικὰ ἁπλῶς, καὶ στεροῦνται τελείως πρακτικῆς ἀξίας. Καὶ εἶναι θεωρητικὰ καὶ δὲν ἔχουν πρακτικὴν ἀξίαν διότι ἀπό τινος χρόνου εἶναι γνωστὸν ὅτι ἔχει ἱδρυθεῖ εἰς τὴν Τουρκίαν μία ἀρκετὰ ἰσχυρὰ βιομηχανία ἀποστάξεως, εἰς τὴν ὁποίαν κατασκευάζονται ὅλα τὰ ποτὰ τοῦ εἴδους αὐτοῦ τῶν κονιὰκ, τὰ ὁποῖα χρειάζεται τὸ Τουρκικὸν μονοπώλιον διὰ τὴν ἐσωτερικὴν τῆς Τουρκίας κατανάλωσιν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀπομένει διὰ τὴν ἐν γένει ἐξωτερικὴν εἰσαγωγὴν εἶναι ἐντελῶς ἐλάχιστον, καὶ τὸ ποσοτὸν τὸ ὁποῖον θὰ ἀναλογήσῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐκ τῆς γενικῆς αὐτῆς εἰσαγωγῆς εἶναι ἐντελῶς ἀσήμαντον. Δὲν ἠμποροῦμεν λοιπὸν νὰ ἔχομεν ἡμεῖς τὴν ἐλπίδα ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναπτυχθῇ ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ κονιὰκ εἰς τὴν Τουρκίαν μέχρι τοῦ βαθμοῦ ὥστε νὰ παρέχῃ οἱονδήποτε ἀντάλλαγμα ὑπὲρ ἡμῶν. Ἡ θέσις ἡμῶν διὰ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ σάπωνος εἰς τὴν Τουρκίαν εἶναι ἀκόμη χειροτέρα διότι καὶ παραγωγὴ σάπωνος μεγάλη ἔχει ἀναπτυχθῇ ἐν Τουρκίᾳ ἡ ὁποία καλύπτει τὰς ἐσωτερικὰς ἀνάγκας, καὶ διὰ νὰ ἀναπτυχθῇ ἡ βιομηχανία αὐτὴ ηὐξήθη ὁ δασμὸς ὁ Τουρκικὸς ἀπὸ 10 λιρῶν εἰς 21 λίρας καὶ κατέστη τοιουτοτρόπως ἀπαγορευτικὸς διὰ τὴν εἰσαγωγὴν σάπωνος ἔξωθεν. Τί ἔγινεν εἰς τὴν σύμβασιν τῆς Ἀγκύρας; Ὁ δασμὸς αὐτὸς τῶν 24 λιρῶν ἠλαττώθη εἰς 20 λίρας. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ δασμὸς εἶναι ἀπαγορευτικός, εἶναι δὲ τόσον βέβαιον τοῦτο, ὥστε ἀρχικῶς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐζήτησεν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τὴν μείωσιν τοῦ δασμοῦ τούτου κατὰ 70% ἢ κατὰ 50% διὰ νὰ φθάσῃ περίπου εἰς τὸ ἀρχικὸν ἐκεῖνο ὅρον τὸν ὁποῖον θὰ ἐπέτρεπε καὶ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ σάπωνος εἰς τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ αἰφνιδίως εἰς τὴν Ἄγκυραν ἡ αἴτησις αὐτὴ περιωρίσθη εἰς τὸ ὅριον αὐτὸ τῶν 22%, τὸ ὅριον δὲ αὐτὸ εἶναι ἀνεπαρκὲς ἀπολύτως, διὰ νὰ εἰσαχθῇ οἱαδήποτε ποσότης εἰς τὴν Τουρκίαν. Ἔναντι λοιπὸν τῶν τεραστίων πράγματι διευκολύσεων, τὰς ὁποίας ἐξασφαλίζει ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ χάρις εἰς τὴν ὁποίαν ἡ εἰσαγωγὴ αὐτὴ ἡ μεγάλη τὴν ὁποίαν παρατηροῦμεν κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη θὰ αὐξηθῇ σημαντικώτατα, δὲν ἐλάβομεν ἀπολύτως τίποτε. Ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις, ὄχι μόνον δὲν ἀποτελεῖ ἀντιστάθμισμα διὰ τὴν Ἑλλάδα παραχωρήσεων ἄλλων, ἀλλ’ ἀποτελεῖ μίαν νέαν σημαντικωτάτην ἐξυπηρέτησιν, τὴν ὁποίαν παρεχωρήσαμεν καὶ πάλιν εἰς τὴν Τουρκίαν. Ὑπάρχουν ὅμως καὶ δύο σύμφωνα ἐπὶ τῶν ὁποίων καὶ κυρίως ἐλπίζεται ὅτι θὰ προέκυπτε συστηματικὴ διὰ τὴν Ἑλλάδα ἀνακούφισις, ἔχομεν τὸ σύμφωνον περὶ ἐγκαταστάσεως καὶ τὸ σύμφωνον περὶ τοῦ περιορισμοῦ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν. Τὰ τῆς ἐγκαταστάσεως, κύριοι, ἐρρυθμίζοντο μέχρι σήμερον διὰ τῆς εἰδικῆς συμβάσεως, ἡ ὁποία ὑπεγράφη τὸ 1923 εἰς τὴν Λωζάννην, συμβάσεως συμπληρουμένης διὰ τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς, διὰ τῆς συμφωνίας τοῦ 1923 ἀνεγνωρίζετο κατ’ ἀρχήν, ἀπόλυτον δικαίωμα τῆς μεταβάσεως εἰς τὴν Τουρκίαν καὶ τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων. Προκειμένου ὅμως περὶ ἐνασκήσεως ἐπαγγέλματος ἢ οἱασδήποτε ἄλλης βιοπαλαιστικῆς ἐργασίας, ὡρίζετο ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο θὰ ἀπετέλῃ ἀντικείμενον μιᾶς ἰδιαιτέρας συμβάσεως, ἥτις ὤφειλε νὰ ὑπογραφῇ ἐντὸς ἐνιαυσίας προθεσμίας, τῆς ὁποίας προθεσμίας παρεχομένης ἐν ἀπραξίᾳ ἕκαστον τῶν συμβαλλομένων Κρατῶν καὶ δὴ ἡ Τουρκία ἐν προκειμένῳ εἰς τὴν ὁποίαν καὶ ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ ἡ ἔκδοσις τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ ἀναλαμβάνον πλήρη ἐλευθερίαν ἐνεργείας, ὑπὸ ἕνα ὅμως οὐσιωδέστατον περιορισμὸν ὅτι ὀφείλει ὁπωσδήποτε νὰ σεβασθῇ τὸ καθεστὼς τὸ ὁποῖον ὑπῆρχε κατὰ τὸν Ἰανουάριον τοῦ 1923. Νὰ ἐπιτραπῇ δηλαδὴ ἐν πάσῃ περιπτώσει ἡ ἐξάσκησις βιοποριστικῶν ἐπαγγελμάτων εἰς τοὺς Ἕλληνας, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εὑρίσκοντο ἐν Τουρκίᾳ. Ἡ συμφωνία ἐκείνη συνεπληροῦτο, ὅπως εἶπον, διὰ τοῦ πρώτου ἄρθρου περὶ συμβάσεως ἀνταλλαγῆς τοῦ 1923, εἰς τὴν ὁποίαν σύμβασιν ἀνεγράφη πλήρης καὶ κατηγορηματικὴ ἀπαγόρευσις εἰς τούς ἀνταλλαξίμους πρόσφυγας νὰ ἐπιστρέψουν ἵνα ἀναλάβουν οἱανδήποτε ἐργασίαν εἰς τὴν Τουρκικὴν ἐπικράτειαν. Αὐτό, κύριοι, εἶναι τὸ καθεστὼς τὸ ὁποῖον ἴσχυε μέχρι σήμερον, καὶ τοῦ ὁποίου ἡ ἰσχὺς ἐπρόκειτο νὰ παραταθῇ μέχρι τοῦ 1931, καθεστὼς πράγματι ἀνελεύθερον τὸ ὁποῖον ὅμως ὑπεγράφη εἰς στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ δύο Κράτη εὑρίσκοντο ἀντιμέτωπα ἀλλήλων μὲ τὸ ὅπλον ἀνὰ χεῖρας, καὶ ἦσαν ἀκόμη νωπαὶ αἱ θλιβερότητες τῶν πολέμων καὶ τὰ πάθη τὰ προκύψαντα ἐκ τῶν πολέμων. Ἄς ἴδωμεν ἤδη τὶ γίνεται μετὰ 7 ὁλόκληρα ἔτη ἐν μέσῳ τῆς φιλικῆς τῆς Ἀγκύρας ἀτμοσφαίρας. Διὰ τῆς συμβάσεως ἡ ὁποία ὑπεγράφη εἰς τὴν Ἄγκυραν, καθιεροῦται καὶ πάλιν ἡ ἀρχὴ τῆς ἀπολύτου ἐγκαταστάσεως τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων εἰς τὴν Τουρκίαν, καθιεροῦται ἐπίσης ἡ ἐλευθερία τῆς ἐξασκήσεως ἐμπορικῆς ἢ οἱασδήποτε ἄλλης βιοποριστικῆς ἐργασίας. Ἀλλ’ ἡ ἀρχὴ αὐτὴ ἡ ὁποία τίθεται εἰς τὸ πρῶτον μέρος ἐξουδετεροῦται ἐντὸς αὐτῆς ταύτης τῆς συμβάσεως. Εἰς τὸ ἄρθρον 1 βλέπομεν. (ἀναγινώσκει). Ἀλλ’ ἐντὸς τοῦ ἰδίου ἄρθρου εἰς τὸ 2ον αὐτοῦ ἐδάφιον προστίθεται ἐν τούτοις ὅτι, διὰ τῶν ἀνωτέρω διατάξεων. (ἀναγινώσκει). Εἰς τὸ 2ον ἄρθρον ὁρίζεται καὶ πάλιν ὅτι ἑκάτερον τῶν συμβαλλομένων μερῶν. Λοιπὸν δὲν εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ ἀνατρέπουν τὴν ἀρχὴν τὴν τεθιμένην εἰς τὴν σύμβασιν, τῆς ἐλευθερίας τῆς ἐγκαταστάσεως ἐν Τουρκίᾳ, καὶ τὴν ἀνατρέπουν ὄχι μόνον διὰ ἐσωτερικῶν νόμων, ἀλλὰ καὶ διὰ διοικητικῶν ἐνεργειῶν, καὶ διὰ προσωπικῶν ἐνεργειῶν. Εὑρισκόμεθα δηλαδὴ καὶ σήμερον εἰς ἥν θέσιν εὑρισκόμεθα καὶ διὰ τῆς προηγουμένης συνθήκης, εἰς τὸ ὅτι ἡ Τουρκία δηλαδὴ ἐλευθέρως κανονίζει τὰ τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων ἐν Τουρκίᾳ, κατὰ τὴν ἰδίαν αὐτῆς διάθεσιν. Νομίζω μάλιστα ὅτι ὑπό τινα ἔποψιν, τὸ σημερινὸν καθεστὼς ἐχειροτεύρευσεν, διότι κατὰ τὴν σύμβασιν τοῦ 1923 εἶχεν ἡ Τουρκία τὸ δικαίωμα νὰ ἐπιτρέπῃ, ἢ νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων ἀλλὰ συγχρόνως ἐπεβάλλετο εἰς αὐτὴν νὰ σεβασθῇ τὸ καθεστὼς τὸ ὁποῖον ὑπῆρχε κατὰ τὴν 1ην Ἰουνίου τοῦ 1923, ἐπ’ αὐτῆς δὲ δὲν ὑπῆρχεν τότε διακριτικὴ ἐξουσία τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως.

§117Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἕως πότε;

§118Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἕως τὸν Αὔγουστον τοῦ 1931, ὅσον παρετείνετο ἡ σύμβασις. Διὰ τοῦ νέου καθεστῶτος—τὰ δύο καθεστῶτα δὲν τὰ συγκρίνω χρονικῶς, τὰ συγκρίνω εἰς τὸ περιεχόμενον αὐτῶν καὶ λέγω ὅτι διὰ τῆς νέας συμβάσεως αὐτῆς ὁ περιορισμὸς τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως ὁ ὁποῖος ὑπῆρχε διὰ τῆς συμφωνίας τοῦ 1923 ἤρθη καὶ ἤδη ἡ Τουρκία δύναται, δι’ ἐσωτερικοῦ νόμου καὶ δι’ ἄλλου κανονισμοῦ νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ εἰς τοὺς Ἕλληνας ὑπηκόους καὶ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εὑρίσκοντο εἰς τὴν Τουρκίαν κατὰ τὸ 1923 τὴν ἐγκατάστασιν ἢ τὴν ἄσκησιν οἱουδήποτε ἐπαγγέλματος. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν αὐτὴν νομίζω ὅτι τὸ περιεχόμενον τῆς νέας συμφωνίας εἶναι χειρότερον, ἀπὸ τὸ περιεχόμενον τῆς συμφωνίας τοῦ 1923.

§119Π. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἐτόνισα καὶ εἰς τὴν ἔκθεσίν μου.

§120Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἀλλὰ κατὰ τὴν συμφωνίαν τοῦ 1923 ὑπῆρχεν ἡ ἀπαγόρευσις, ἡ ἀπόλυτος ἀπαγόρευσις τῆς μεταβάσεως καὶ τῆς ἐργασίας τῶν προσφύγων εἰς τὴν Τουρκίαν. Τὶ γίνεται διὰ τῆς νέας συμβάσεως; Εἰς τὴν νέαν σύμβασιν ὑπάρχει τὸ ἄρθρον τὸ ὁποῖον ἐπίσης, ἐπαναλαμβάνει μίαν ἀκόμη φορὰν τὴν ἀπόλυτον ἐξουσίαν τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Τουρκία νὰ καθορίζῃ τὰ τῆς ἐργασίας ἐντὸς τοῦ Κράτους αὐτῆς ἀνεξελέγκτως, διότι λέγω καὶ πάλιν. (ἀναγινώσκει). Ἐπανέλαβε καὶ πάλιν λοιπὸν ὑπὸ μίαν γενικωτέραν μορφὴν τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ Τουρκία νὰ ἐπιτρέπῃ ἢ νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ χωρὶς κανεὶς νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ τὴν ἐλέγχῃ εἰς τὴν ἐγκατάστασιν καὶ εἰς τὴν ἐργασίαν ἐντὸς τοῦ ἐδάφους της, ἀλλὰ συγχρόνως ἀναφέρεται καὶ πάλιν εἰς τὴν σύμβασιν περὶ ἀνταλλαγῆς, ἐπαναλαμβάνει καὶ πάλιν κατὰ τὸν κατηγορηματικώτερον τρόπον, τὴν ἀπαγόρευσιν τῆς μεταβάσεως εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ τῆς ἐγκαταστάσεως ἐν αὐτῇ τῶν ἀνταλλαξίμων προσφύγων. Σᾶς ἐρωτῶ, ὑπάρχει τις διαφορὰ μεταξὺ τῆς μιᾶς καταστάσεως καὶ τῆς ἄλλης καταστάσεως; Ἐὰν ὑπάρχῃ τις διαφορά, ἐτόνισα ὅτι ὑπάρχει μόνον ἐπὶ τὸ χεῖρον εἰς τὴν νέαν σύμβασιν. Ἀλλὰ ὑπάρχει ὁ ὅρος τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Ἀλλὰ καὶ ὁ ὅρος αὐτὸς ἀποτελεῖ καὶ πάλιν παραχώρησιν διὰ τὴν Ἑλλάδα ἄνευ σημασίας τινός, διότι εἶναι πασίγνωστον ὅτι δὲν ὑπάρχουν Κράτη ἰσχυρὰ, τὰ ὁποῖα νὰ δύνανται ν’ ἀσκήσουν ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ ἐπιβολήν τινα ἐπὶ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὰ ὁποῖα θὰ εἶχον ἀνάγκην μιᾶς ἁπτοτέρας διεξόδου πρὸς τὴν Τουρκικὴν ἐπικράτειαν ὅπως ἔχει ἀνάγκην ἡ Ἑλλάς. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ ἠδυνάμεθα ἡμεῖς νὰ ἐπικαλεσθῶμεν τὸν ὅρον τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους, διότι εἰς τὰς σποραδικὰς αἰτήσεις τῶν ἄλλων Κρατῶν, διὰ τὴν μετάβασιν καὶ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν ὑπηκόων εἰς τὴν Τουρκίαν θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπαρκέσῃ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις διὰ νόμων προσωπικῶν, τοὺς ὁποίους δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπικαλεσθῶμεν διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ρήτρας τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους, ἑπομένως ὁ ὅρος αὐτὸς ὁ ὁποῖος μᾶς παρεχωρήθη εἶναι ὅρος καθ’ ὁλοκληρίαν ἀνωφελής, ὁ ὁποῖος δὲν δύναται νὰ ἀναχθῇ εἰς θετικήν τινὰ ὠφέλειαν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Ἔχομεν λοιπὸν τοιουτοτρόπως τὸ καθεστὼς, τὸ ὁποῖον καθιερώθη διὰ τῶν συμβάσεων τοῦ 1923, ἀναλλοίωτον τὸ καθεστὼς τοῦτο καὶ διὰ τῶν νέων συμβάσεων, αἱ ὁποῖαι ὑπεγράφησαν ὅμως ἐν μέσῳ μιᾶς ἀτμοσφαίρας ἐνθουσιασμοῦ καὶ ἐγκαρδιότητος διὰ τὴν παγίωσιν τῆς ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης καὶ φιλία μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν. Καὶ αὐτὴ ἡ ἀτμοσφαῖρα τῆς ἐγκαρδιότητος, μετὰ λύπης μου πρέπει νὰ παρατηρήσω, ὅτι δὲν κατώρθωσε νὰ φθάσῃ οὔτε κἄν μέχρι τοῦ περιεχομένου τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν. Ἡ Τουρκία ὄχι μόνον δὲν κατήργησε εἰς τὰς συμφωνίας αὐτὰς τὴν μεθόριον αὐτῆς, ἀλλὰ ἠνόρθωσε καὶ πάλιν τὰ τείχη της διὰ ν’ ἀποκλείσῃ τὸ Ἑλληνικὸν στοιχεῖον, τοῦ ὁποίου ἡ παραδοχὴ εἰς τὴν Τουρκίαν, ὄχι μόνον ἤθελε ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν ἰσορροπίαν τοῦ πληθυσμοῦ ἡ ὁποία διεταράχθη ἐκ τοῦ πολέμου, ἀλλὰ ἤθελεν ἀποβῆ ἐνεργητικὸν στοιχεῖον κυρίως εἰς τὴν οἰκονομικὴν ζωὴν τῆς χώρας ἐκείνης, ζωογονοῦν τὸν ἀνυπολόγιστον αὐτῆς ἐθνικὸν πλοῦτον ὁ ὁποῖος παραμένει νεκρός. Καὶ ὅμως, δὲν κατορθώθη οὐδὲ ἡ ἐλαχίστη ρωγμὴ νὰ ἀνοιχθῇ εἰς τὰ τείχη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀνορθωθῆ εἰς τὴν Τουρκίαν μετὰ τὸν πόλεμον διὰ τὰ Ἑλληνικὰ στοιχεῖα. Καὶ ἡ σύμβασις λοιπὸν περὶ τῆς ἐγκαταστάσεως δὲν ἔδωκε ἀπολύτως τίποτε εἰς ἡμᾶς, παρὰ μόνον ὅτι ἐχειροτέρευσε τὴν προηγουμένην κατάστασιν. Ἔχομεν τώρα τὸ τελευταῖον σύμφωνον, τὸ σύμφωνον περὶ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν. Εἰς τὸ σύμφωνον αὐτό, κύριοι βουλευταί, ἀναλαμβάνει ἑκάστη τῶν Κυβερνήσεων τὴν ὑποχρέωσιν εἰς περίπτωσιν παραγγελίας ἢ ἀποκτήσεως, ἢ ναυπηγήσεως πολεμικῶν σκαφῶν, νὰ εἰδοποιήσῃ τὸ ἕτερον μέρος, ἕξ μῆνας τοὐλάχιστον πρὸ πάσης παραγγελίας διὰ νὰ δοθῇ ὡς ἀναφέρεται ἐντὸς τοῦ πρωτοκόλλου, διὰ νὰ δοθῇ ἡ εὐκαιρία εἰς τὰς Κυβερνήσεις δι’ ἐξηγήσεων ἀμοιβαίων καὶ διὰ τῶν συζητήσεων αἱ ὁποῖαι θὰ διεξαχθῶσι κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ τῶν ἕξ μηνῶν νὰ φθάσουν εἰς συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα θ’ ἀποτρέψουν τὸν ἀνταγωνισμὸν τῶν ἐξοπλισμῶν μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἐγὼ εἶχα νομίσει ὅτι ἐπὶ ἄλλων βάσεων θὰ διεξαγάγωμεν τὰς συζητήσεις μετὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τῆς βάσεως ἐκείνης τὴν ὁποίαν εἶχε θέσει ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ναυτικοῦ ζητήματος τοῦ παρελθόντος Φεβρουαρίου, εἰς τὴν ἀποκατάστασιν δηλαδὴ τῆς ἰσοπλίας μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν καὶ εἰς τὴν ρύθμισιν τῶν διαφορῶν τῶν δύο χωρῶν, αὐτὴ ἦτο ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξεν ἐν πλάτει τότε ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λέγων. (ἀναγινώσκει). Εἶναι ἀπειρία ὁμοίων τοιούτων, εἰς τὰ ὁποῖα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγεν, ὤφειλεν ἡ πολιτικὴ νὰ εἶναι ἡ ἀπόκτησις μιᾶς ὑπεροχῆς ἡμῶν εἰς ἐλαφρὸν στόλον καὶ εἰς στόλον ἀεροπορικὸν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ὑπεροχὴ ἡ ὁποία ἰσοφαρίζει τὴν μειωτικὴν θέσιν ἡμῶν εἰς μεγάλας μονάδας.

§121Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀπεμακρύνθημεν νομίζετε αὐτῆς τῆς τακτικῆς;

§122Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θὰ σᾶς εἴπω. Ἡ Κυβέρνησις τότε μάλιστα ἐδήλωσεν ὅτι εὑρίσκεται ἤδη ἢ πρόκειται νὰ ἐπιληφθῇ τῆς καταρτίσεως ναυτικοῦ προγράμματος, προγράμματος τὸ ὁποῖον μάλιστα ἐπρόκειτο νὰ φέρῃ ταχέως ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν. Τὸ πρόγραμμα αὐτὸ θὰ ἦτο ἡ ἐνίσχυσις τοῦ ἐλαφροῦ στόλου ἡμῶν, ὥστε ἡ ὑπεροχὴ τὴν ὁποίαν θὰ εἴχομεν νὰ καλύπτῃ τὴν διαφοράν, τὴν εἰς βάρος ἡμῶν, εἰς μεγάλας μονάδας. Τὸ νέον λοιπὸν σύμφωνον θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι τὸ ἀναγνωριστικὸν εἰς ἡμᾶς, ἡ ἀρχὴ τῆς προσκτήσεως ἡμῶν, τῶν ἐλαφρῶν σκαφῶν κατὰ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν θὰ καθιέρωνεν ἡ ὑπηρεσία διὰ νὰ ἠμπορέσωμεν ἄνευ συζητήσεως τινὸς νὰ δυνάμεθα νὰ συμπληρώσωμεν τὸν στόλον ἡμῶν, ὥστε νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ ἰσοπλία τῶν δυνάμεων. Καὶ ἐὰν ἐπετυγχάνομεν μίαν τοιαύτην συμφωνίαν, ἡ συμφωνία αὕτη θὰ ἦτο βαρυσήμαντος ὄχι μόνον διότι θὰ ἐξήλειφε καὶ τὰ τελευταῖα ἴχνη τῶν ἀδικαιολογήτων φόβων, τούς ὁποίους ἐνέπνευσεν εἴς τινας ἡ ἀπόκτησις τοῦ «Γιαβοῦζ», ἀλλὰ θὰ ἦτο καὶ ἡ τρανοτέρα ἀπόδειξις τῆς ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης τῆς ἑδρευούσης μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν. Ἀντὶ τῆς ἰσοπλίας, τὶ βλέπομεν ὅτι γίνεται σήμερον διὰ τῆς συμφωνίας; Βλέπομεν ὅτι δὲν ἠμπορεῖ τὸ καθεστὼς τὸ ὑφιστάμενον λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς ἀχρηστίας τῶν 2 μεγάλων σκαφῶν τοῦ «Κιλκὶς» καὶ τῆς «Λήμνου» ὅτι δὲν θὰ ἔχωμεν δικαίωμα νὰ σκεφθῶμεν περὶ συμπληρώσεως τοῦ στόλου ἡμῶν χωρὶς πρωτίστως νὰ εἰδοποιήσωμεν τὴν Τουρκίαν καὶ χωρὶς νὰ δυνάμεθα μετ’ αὐτῶν ἐπὶ ἑξάμηνον νὰ διεξαγάγωμεν καὶ ἡμεῖς διαπραγματεύσεις, αἱ ὁποῖαι διαπραγματεύσεις δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπομακρυνθῶσι τῆς θεμελιώδους βάσεως, ἡ ὁποία διατυποῦται εἰς τὸ πρωτόκολλον, ὅτι κατὰ τοὺς ἐξοπλισμοὺς ὀφείλονται νὰ λαμβάνονται ὑπ’ ὄψιν αἱ εἰδικαὶ συνθῆκαι ἑκάστης τῶν δύο χωρῶν. Βεβαίως ἐὰν ζητήσωμεν νὰ συμπληρώσωμεν τὸν στόλον μας, καὶ ἡ Τουρκία μᾶς ἀρνηθῇ τὴν συμπλήρωσιν αὐτὴν δὲν δημιουργεῖται δι’ ἡμᾶς ἡ δέσμευσις νὰ ἀκούσωμεν τὴν Τουρκίαν, καὶ νὰ μὴ προβῶμεν εἰς ναυπηγήσεις ἢ παραγγελίας. Ἀλλὰ δύνασθε νὰ ἐννοήσητε, ποία θὰ εἶναι ἡ σημασία ἐὰν μετὰ 6 μηνῶν συζητήσεις καὶ διαπραγματεύσεις ἀπολήξωμεν ἐπὶ ἑνὸς τοιούτου σημαντικοῦ ζητήματος εἰς μίαν διαφοράν. Ὅλον αὐτὸ τὸ οἰκοδόμημα τῶν φιλικῶν σχέσεων θὰ ἐκινδύνευε νὰ καταρρεύσῃ εἰς μίαν ροπὴν ὀφθαλμοῦ. Ἐὰν ἐτίθετο, ὡς ὤφειλε νὰ τεθῇ ἡ ἀρχὴ τῆς ἰσοπλοίας ἐπιτρεπομένης εἰς ἡμᾶς τῆς συμπληρώσεως τοῦ στόλου διὰ νὰ ἀποκατασταθῇ ἡ δέουσα ἰσότης τῆς δυνάμεως ἐν τῇ συνθέσει τῶν στόλων δὲν θὰ εἴχομεν βεβαίως καμμίαν ὑποχρέωσιν νὰ προβῶμεν αὐθωρεὶ εἰς τὴν παραγγελίαν τῶν σκαφῶν τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς ἐπέτρεπεν ἡ ἀπόφασις, ἀπεναντίας θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀναβάλλωμεν αὐτὰς διὰ βραδύτερον, καὶ ποτὲ νὰ μὴ τὰς πραγματοποιήσῃ ἐὰν ἡ ἐξέλιξις τῶν σχέσεων αὐτῶν δὲν καθίστα περιττὸν τὸ πρᾶγμα. Ἀλλὰ θὰ ἦτο τοῦτο ἐπαναλαμβάνω, μία πιστοποίησις μιᾶς ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης ἡ ὁποία ἑδραιώθη μεταξὺ τῶν δύο λαῶν καὶ θὰ ἐδημιούργη γαλήνην εἰς τὴν χώραν. Τὸ σημερινὸν σύμφωνον εἶναι ἀπολύτως ἀρεστὸν εἰς τὴν Τουρκίαν διότι ἀσφαλῶς λαμβανομένων ὑπ’ ὄψιν τῶν πραγμάτων, παρατείνει ἐπὶ πολὺ μακρὸν χρόνον τὴν ὑπεροπλίαν αὐτῆς. Ἀλλὰ τὴν ἐμφάνισιν νεφῶν τινῶν εἰς τὸν διεθνῆ ὁρίζοντα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαταραχθῇ ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἡ εἰρήνη οὔτε ἐντεῦθεν, οὔτε ἐκεῖθεν. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου τὴν παράδοξον τροπήν, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν τὸ ζήτημα τοῦ συμφώνου περὶ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν, τροπήν, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ καὶ πάλιν μίαν νέαν παραχώρησιν ἡμῶν πρὸς τὴν Τουρκίαν. Αὐτά, κύριοι, εἶναι ἐν ὀλίγοις τὰ οὐσιώδη σημεῖα τῶν συμφωνιῶν, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται ὑπὸ τὴν κρίσιν ἡμῶν, σημεῖα ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν ὑμῶν, διότι θεωρῶ ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν ἐπίγνωσιν αὐτῶν. Δὲν εἶναι, κύριοι, ἐξυπηρετικὸν διὰ τοὺς ἐδικούς μας σκοποὺς, νὰ ἀφίσωμεν νὰ γεννηθῇ εἰς κανένα ἡ πλάνη ὅτι παρασυρθέντες δὲν ἔχομεν ὅσην θὰ ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ὀξεῖαν τὴν αἴσθησιν τῆς πραγματικότητος. Δὲν εἶναι διόλου περιττὸν νὰ καταστήσωμεν αἰσθητὸν εἰς πάντας, ὅτι ἔχομεν πλήρη συνείδησιν τῶν θυσιῶν, τὰς ὁποίας ὑφιστάμεθα, ὅτι ὑπεβλήθημεν εἰς τὰς θυσίας, οὐχὶ διότι ἐπιθυμοῦμεν νὰ ἐξαγοράσωμεν τὴν φιλίαν ἢ διότι αἰσθανόμεθα, ὅτι ἡ θέσις ἡμῶν εἶναι ἐπωφελεστέρα τῆς θέσεως τῶν ἄλλων, ἀλλὰ διότι τρέφομεν τὸν πόθον καὶ τὴν φιλοδοξίαν νὰ γίνωμεν ἡμεῖς οἱ πρωτοπόροι εἰς τὴν διάδοσιν ἑνὸς νεωτέρου εἰρηνικοῦ καθεστῶτος, καὶ θεμελιωδεστέρου τῆς Βαλκανικῆς ἑνώσεως. Καὶ γνωρίζομεν, ὅτι εἰς τοιαύτας ἀποφασιστικὰς τῆς ἱστορίας τῶν λαῶν στροφὰς, παρεμποδίζουν τὴν κίνησιν οἱ σιδηροὶ κλοιοὶ μιᾶς κληρονομίας βαρείας στενῶν....... Πρέπει νὰ ἐννοηθῇ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις πράξασα, ὅ,τι ἔπραξεν, ἠθέλησε νὰ δώσῃ πρώτη τὸ παράδειγμα τῆς αὐταπαρνήσεως. Ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐξεφράσαμεν ἐπιφυλάξεις εἰς τὸν οἰκονομικὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἔχομεν ἀντιρρήσεις καὶ εἰς τὰς παρούσας συνθήκας, ὅταν ἔχωμεν τὰς ἀντιρρήσεις, ὄχι διότι ἡμεῖς διϊστάμεθα εἰς τὰς γενικὰς κατευθύνσεις τῆς γενικῆς πολιτικῆς, ἀλλὰ διότι διϊστάμεθα εἰς τὰς κατευθύνσεις τῆς ἀκολουθηθείσης πολιτικῆς. Διότι ἔχομεν τὸν φόβον μιᾶς ἐνδεχομένης παρεξηγήσεως περὶ τῶν ἐλατηρίων τῶν γενομένων θυσιῶν, διότι ἔχομεν ἀντιρρήσεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπικαιρότητα τῶν γενομένων θυσιῶν. Εἰς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν ἀπόκειται νὰ μᾶς πείσῃ, ὅτι ἐμφορεῖται καὶ αὐτὴ εἰλικρινῶς ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς ἀλληλεγγύης, τὸ ὁποῖον στερεώνει τὰς συμφωνίας αὐτάς. Εὐτυχῶς αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἔχομεν περὶ τῆς χωλαινούσης ὁπωσδήποτε ἐκτελέσεως τῆς οἰκονομικῆς συμβάσεως καὶ περὶ τοῦ περιεχομένου τῶν σημερινῶν συμφωνιῶν, ἔρχονται εἰς ἐνίσχυσιν τῶν γνωμῶν αὐτῶν, ἡ θερμὴ ὑποδοχὴ τῆς ὁποίας ἔτυχον ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὁ ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τὴν Ἄγκυραν μᾶς ἔπεισε ὅλους. Ἀλλ’ ἐὰν ἤθελε γεννηθῇ εἰς τὴν συνείδησιν τῶν γειτόνων ἡμῶν, δὲν ἐννοῶ δὲ μόνον τοὺς Τούρκους, ὅταν λέγω μετὰ τῶν γειτόνων ἡμῶν δὲν ἐννοῶ ἐπαναλαμβάνω μόνον τοὺς Τούρκους, ἡ σφαλερὰ γνώμη αἱ συνεχεῖς θυσίαι ἡμῶν εἶναι ἀπόρροια ἀνάγκης δι’ ἡμᾶς, εἶναι κεκτημένον προνόμιον διὰ τοὺς ἄλλους καὶ θὰ ἐξέλειπεν ἡ τελευταία ὑπόνοια τῶν αἰσθηματικῶν ἐκδηλώσεων τῆς Ἀγκύρας, ὅταν θὰ ἤρχετο ἡ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἀπῃτοῦντο θυσίαι καὶ ἐκεῖθεν. Ἔργον τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως εἶναι, νὰ μᾶς πείσῃ διὰ τῶν πραγμάτων ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἐμφορεῖται καὶ αὐτὴ ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς ἀλληλεγγύης. Ἂν ἤθελε μᾶς πείσῃ περὶ τούτου ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις καὶ ἂν ἤθελε ἀποδείξῃ καὶ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις ὅτι διαπνέεται εἰλικρινῶς ἐκ τῶν αἰσθημάτων αὐτῶν, ἐρχόμεθα πρῶτοι ἡμεῖς, νὰ διακηρύξωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος ὅτι ἐδικαιώθη καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν ἡ τακτικὴ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος αὐτῆς λύσας καθ’ ὃν τρόπον ἔλυσε, ἔστω καὶ ἐπὶ προσκαίρῳ ζημίᾳ τῆς Ἑλλάδος τὰς ἀμφισβητήσεις τὰς ὑφισταμένας μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν ἔδωσε τὴν ἰσχυροτέραν ὤθησαν εἰς τὴν πραγμάτωσιν τῆς Βαλκανικῆς δέας. Ἡ Βαλκανικὴ ἕνωσις περὶ τῆς ὁποίας τοσοῦτον ὁμιλοῦμεν θὰ γίνῃ κατὰ τὴν ἀδιάσειστον πεποίθησίν μας μίαν ἡμέραν. Θὰ γίνῃ διότι δὲν εἶναι πλᾶσμα αὐθαίρετον δὲν εἶναι προϊὸν φαντασιοπληξίας, εἶναι τὸ ἀναπόφευκτον ἀποτέλεσμα μιᾶς μακρᾶς ἱστορικῆς ἐξελίξεως τὴν ὁποίαν προκαλεῖ ἡ ἀνάγκη τῶν οἰκονομικῶν συνθηκῶν, θὰ γίνῃ μίαν ἡμέραν ἡ Βαλκανικὴ ἕνωσις, ἀλλὰ θὰ εἶναι ἄξιαι πάσης τιμῆς αἱ Κυβερνήσεις, ἄξιαι τῆς εὐγνωμοσύνης δύναμαι νὰ εἴπω ὁλοκλήρου τῆς ἀνθρωπότητος ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι διὰ τῆς θεληματικότητος αὐτῶν καὶ διὰ τῆς ἐνεργοῦς στάσεώς των ἐσυντόμευσαν τὸν χρόνον τῆς διαμάχης, καὶ θὰ δώσουν μίαν ὥραν ἀρχύτερα εἰς τοὺς Λαοὺς τοὺς διψῶντας τὴν ἡσυχίαν, τὰ ἀγαθὰ τῆς εἰρήνης, τὰ ἀγαθὰ τῆς συναδελφώσεως. (χειροκροτήματα).

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσαλδάρης.

§124Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς διατελοῦν αἱ τελευταῖαι συμβάσεις αἱ συναφθεῖσαι ἐν Ἀγκύρᾳ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἡ σπουδαιοτέρα ὑπὸ ἔποψιν γενικῆς πολιτικῆς εἶναι τὸ σύμφωνον τῆς φιλίας τὸ ὁποῖον συνοδεύεται ὑπὸ τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ ἀφορῶντος τὰς ναυτικὰς δυνάμεις τῶν δύο χωρῶν. Αἱ ἕτεραι συμβάσεις εἶναι συμβάσεις συνήθεις, ἐμπορίας, προξενικαί, καὶ ἐγκαταστάσεως. Τὰ σύμφωνα φιλίας εἶναι προϊόντα μεταπολεμικὰ καὶ ἡ Ἑλλὰς συνῆψεν ἤδη τοιαῦτα πολλὰ πρὸς ἑδραίωσιν τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν καθιέρωσαν δύναμαι νὰ εἴπω πάντα τὰ κόμματα τὰ ὠργανωμένα ἐν Ἑλλάδι, τῆς εἰρηνικῆς πολιτικῆς μετὰ πάντων τῶν Κρατῶν καὶ προπαντὸς μετὰ τῶν ὁμόρων. Τὴν τοιαύτην πολιτικὴν οὐδὲν κόμμα ἀπέκρουσεν καὶ ἀπέναντι τῆς Τουρκίας. Ἔχομεν μετὰ τὸν τελευταῖον πόλεμον πολλοὺς λόγους νὰ εἴμεθα ἐν εἰρηνικῇ καταστάσει ἀπέναντι τῆς Τουρκίας καὶ νὰ συνδέσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν φιλικὰς σχέσεις. Αἱ σχέσεις δὲ αὗται νὰ στηρίζωνται ἐπὶ βάσεων ἑδραίων ἐπὶ βάσεων τοιούτων ὥστε πράγματι ἂν ἐγκολπωθοῦν εἰς τὴν συνείδησιν τῶν λαῶν τῶν δύο χωρῶν, ἀναμφισβητήτως πρόκειται νὰ ἐξυπηρετήσουν σπουδαίως τὰ συμφέροντά των. Διότι πολλὰ ἔτη συνεζήσαμεν καὶ γνωριζόμεθα ἱκανῶς, ἔχομεν δὲ ἀμοιβαῖα συμφέροντα τοιαῦτα τὰ ὁποῖα βεβαίως δύνανται νὰ ἱκανοποιηθῶσιν δι’ ἀμοιβαίων παραχωρήσεων. Ἀναφέρων ταῦτα τὰ ὀλίγα ἤθελον νὰ εἴπω ὅτι ἀπὸ γενικῆς ἀπόψεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν δὲν διαφωνῶ. Ἔλαβον καὶ ἄλλοτε εὐκαιρίαν νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος ὡς πρὸς τοῦτο, καὶ ἰδίᾳ ὅτε κατὰ τὸν Ἰούλιον συνεζητεῖτο ἡ ἑτέρα σύμβασις μετὰ τῆς Τουρκίας διὰ τῆς ὁποίας διεκανονίσθησαν αἱ διαφοραὶ αἱ οἰκονομικαὶ διαφοραὶ αἱ προκύπτουσαι ἐκ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης. Ἀλλὰ νομίζω καὶ ἐξακολουθῶ νὰ πιστεύω, ὅτι ἐνῷ ἦτο ἀνάγκη τὸ σύμφωνον τῆς φιλίας νὰ συναφθῇ χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἐκκρεμὴς διαφορὰ ἐκ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης, νομίζω λέγω καὶ ἐξακολουθῶ νὰ πιστεύω ὅτι πάντα τὰ σύμφωνα ταῦτα καὶ τὸ σύμφωνον τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν διαφορῶν τῶν μεταξὺ τῆς Τουρκίας καθὼς καὶ ἡ νῦν ὑπὸ κρίσιν σύμβασις ἔπρεπε νὰ συναφθοῦν ταὐτοχρόνως. Ἔπρεπε δὲ νὰ συναφθοῦν ταὐτοχρόνως διότι οὕτω πως θὰ εἴχομεν ὑπ’ ὄψει κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις ὅλα τὰ ἑκατέρωθεν συμφέροντα τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ κανονίσωμεν καὶ θὰ ἠδυνάμεθα ἐπὶ τῇ βάσει ὅλων τῶν συμφερόντων νὰ κάμῃ καὶ τὸ ἓν Κράτος καὶ τὸ ἄλλο τὰς ἀναγκαίας ὑποχωρήσεις τὸ ἕνα ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος καὶ τὸ ἄλλο ἀπὸ τὸ ἄλλο. Ἀλλὰ θὰ ἐχρησίμευεν αὐτὸς ἀκόμη ὁ ταὐτόχρονος διακανονισμὸς διότι οὕτω πως θὰ ἐνεπνέετο εἰς τοὺς λαοὺς ἡ πεποίθησις ὅτι δὲν ὑφίσταται τι ἕνεκα τοῦ ὁποίου τὸ ἓν Κράτος ἤθελεν νὰ καταπιέσῃ τὸ ἕτερον ἢ δυσπιστεῖ πρὸς τὸ ἕτερον. Ἡ Κυβέρνησις ἦτο ἐπίσης αὐτῆς τῆς γνώμης, ὅτι τὰ σύμφωνα ἔπρεπε νὰ καταρτισθῶσι ταὐτοχρόνως. Κατόπιν ὅμως διὰ λόγους τοὺς ὁποίους αὐτὴ μόνον εἶναι ἁρμοδία νὰ ἐκθέσῃ πρὸς τὴν Βουλήν, μετέβαλε τὴν πολιτικὴν αὐτὴν καὶ συνῆψε πρῶτον τὸ σύμφωνον τῆς ἐκκαθαρίσεως καὶ δεύτερον τὰ ἄλλα τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν.

§125Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων ἀνεκοίνωσα τὸν λόγον ὁ ὁποῖος μᾶς ἔκαμε νὰ ἀπομακρυνθῶμεν τῆς ἀρχῆς αὐτῆς.

§126Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὸ γνωρίζω ἀλλὰ δὲν θέλω νὰ τὸ εἴπω ἐγώ διότι τὸ ἀνεκοινώσατε εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, καὶ ἀφήνω εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ τὸ εἴπῃ διατὶ μετέβαλε γνώμην.

§127Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργὸς). Σᾶς εὐχαριστῶ· Θὰ τὸ εἴπω ἐγώ. Ὁ λόγος ἦτο ὅτι ὁ πρέσβυς μας ἐν Ἀγκύρᾳ μᾶς συνέστησα δύο μάλιστα φορές, ὅτι ἀφοῦ κάνουμε συμφωνίας ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν συνθηκῶν νὰ μὴ ἀργήσωμεν τὴν ὑπογραφὴν διότι θὰ ἐδημιουργοῦμεν ὑποψίας περὶ τῶν ἀπόψεών μας.

§128Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐξήγησεν ἤδη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διά τινα λόγον ἐχώρισαν τὰς συμβάσεις. Ἀλλ’ οὗτος εἶναι εἷς ἐκ τῶν λόγων διὰ τὸν ὁποῖον πιστεύω ὅτι ἔγινεν ὁ χωρισμός. Ἐγὼ νομίζω ὅτι κακῶς ἐχωρίσθησαν αἱ συμβάσεις, διότι εἴδομεν τὴν Τουρκίαν ἀπέναντι ἡμῶν ξένην πολλάκις, ἐνῷ ἡμεῖς εἰλικρινῶς προσερχόμεθα ἵνα φθάσωμεν εἰς τὰ σύμφωνα τὰ ὁποῖα σήμερον εἶναι ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς. Δὲν νομίζω ὅτι ἡ κατάρτισις αὐτῶν μένει ἄνευ ἐπιρροῆς πρὸς τὰ σύμφωνα. Ἐνῷ ἐκάναμεν τόσας ὑποχωρήσεις καὶ ὑπέστημεν ζημίας ἀναγκαίας διὰ τοῦ συμφώνου διὰ τοῦ ὁποίου ἐκανονίσθησαν αἱ μεταξὺ τῶν δύο Ἐθνῶν διαφοραί — αἱ οἰκονομικαὶ διαφοραὶ ἐκ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάνης, κάμομεν σήμερον εἰς τὰς νέας αὐτὰς συμφωνίας νέας ὑποχωρήσεις. Δὲν θέλω κύριοι, νὰ κουράσω τὴν Βουλὴν ἐπαναλαμβάνων ἴσως πολλὰ ἀπὸ ὅσα προηγουμένως καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτήν ἰδίᾳ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν προηγουμένην συζήτησιν ἐλέχθησαν. Καὶ ἔχω ὑπ’ ὄψιν τὴν σύμβασιν τὴν ἐμπορικήν. Ἀντετάχθη ὅτι ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις εἶχεν κυρίως σκοπὸν νὰ προστατεύσῃ Τουρκικὰ συμφέροντα, διότι ἡ Τουρκία εἶχεν ἀπείρως μεγαλειτέραν εἰσαγωγὴν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἢ ἡ Ἑλλὰς πρὸς τὴν Τουρκίαν· καὶ κάμνει ἐξαγωγὴν διαρκῶς αὐξανομένην, ἐνῷ τοὐναντίον ἡμεῖς κάμνομεν εἰσαγωγὴν ἐκεῖ διαρκῶς μειουμένην. Καὶ ἀπέναντι τῆς τοιαύτης διαφορᾶς ἡ ὁποία ὑφίσταται, τὸ μόνον κύριον σημεῖον εἶναι ὅτι ἐπετύχαμεν κάτι τι διὰ τοὺς σάπωνας καὶ κάτι τι διὰ τὸ κονιάκ. Δὲν εἴχαμεν δικαίωμα ἀπέναντι τόσον θυσιῶν τὰς ὁποίας ἐκάναμεν πρὸς τὴν Τουρκίαν νὰ ἐπιτύχωμεν τι, τούτου περισσότερον; 13 μόλις ἑκατομμύρια ἔχομεν εἰσαγωγὴν εἰς τὴν Τουρκίαν, 33) ἔχει ἡ Τουρκία πρὸς ἡμᾶς κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος. Θὰ ἠδυνάμεθα λοιπὸν νὰ ἐπιτύχωμεν σύμβασιν διὰ τῆς ὁποίας νὰ ἐπροστατεύοντο περισσότερον τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος. Θὰ ἤθελον ἀκόμη νὰ παρατηρήσω ὅτι ἔχομεν 2 πίνακας, ἕναν ὑπὲρ τῆς Τουρκίας καὶ ἕναν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος μὲ διάφορα εἰδικὰ δασμολόγια διὰ τὰ ὁποῖα καθωρίσθη τρόπος μειώσεως διάφορος ὡς πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐκ μέρους ἡμῶν καὶ ἄλλος ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας πρὸς ἡμᾶς. Ἡμεῖς μὲν παρεχωρήσαμεν μείωσιν δασμοῦ ὡρισμένην—ἔχομεν δασμὸν συμβατικὸν μὲ ὡρισμένον ποσόν— ἐνῷ ἡ Τουρκία κάμνει κατὰ ποσοστὸν μείωσιν τοῦ ὑφισταμένου δασμολογίου της. Θὰ ἐγεννᾶτο μετὰ τοῦτο τὸ ἐρώτημα: τὶ θὰ γίνῃ εἰς τὴν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Τουρκία σήμερον μὲν παραχωρεῖ μείωσιν τοσούτου ποσοστοῦ ἐπὶ τῶν διαφόρων εἰσαγομένων ἀντικειμένων, αὔριον δὲ ἂν ἀναιρέσῃ τὸν δασμὸν αὐτὸν, ὑψώνει τὸν δασμὸν ἐπὶ τοσοῦτον ὥστε νὰ μὴ ἔχωμεν δασμολογικὴν προστασίαν; Εἶναι ἀληθὲς ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν καθ’ ἣν ὑπεγράφοντο ἐν Ἀγκύρᾳ αἱ συμβάσεις αὗται ἐλήφθη πρόνοια σχετικὴ ἐπὶ τούτου διότι ἐγράφη ἐκεῖ, ὅτι ἐγένετο ἕνα πρόσθετον πρωτόκολλον κατὰ τὸ ὁποῖον, ἐὰν ἡ Τουρκία αὐξήσῃ τὸ δασμολόγιον ὥστε ἡ ὠφέλεια αὐτὴ νὰ μὴ ὑπάρχῃ, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ διαρκέσῃ ἡ ἔκπτωσις ἐπὶ 9 μῆνας, καὶ διότι τὸ Τουρκικὸν δασμολόγιον τίθεται ἐν ἐνεργείᾳ μὲ 3 μῆνας θὰ ἔχωμεν μίαν διαφοράν. Ἀλλ’ ἐὰν συμβῇ ὅμως καὶ ὑπολείπεται ἀκόμη χρόνος, τὶ θὰ γίνῃ; Ἡμεῖς πλέον κατ’ ἀνάγκην θὰ μειονεκτῶμεν διότι δὲν θὰ ἔχωμεν τὴν ἔκπτωσιν αὐτοῦ τοῦ δασμοῦ ἕως ὅτου ἔλθωμεν εἰς νεωτέρας διαπραγματεύσεις καὶ ἐπιτύχωμεν τὸν διακανονισμόν.

§129Π. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ σύμβασις εἶναι διὰ 2 ἔτη.

§130Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Αὐτὸ τὸ γνωρίζω. Λοιπὸν λέγω, ἐὰν ἡ Τουρκία διὰ τὸν ἕνα ἢ ἄλλον λόγον αὔριον ἔλθῃ καὶ εἴπῃ ὅτι «αὐξάνω τὸν δασμόν», ἡμεῖς θὰ ἔχωμεν αὐτὴν τὴν ὠφέλειαν ἐπὶ ἓν ἔτος, ἢ ἐὰν θέλετε ἐπὶ 13 μῆνας. Μετὰ τοῦτο ὅμως θὰ εὑρισκόμεθα ἐκτεθειμένοι ἢ θὰ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ κάμωμεν νέας διαπραγματεύσεις διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν αὐτὸ τὸ ὀλίγον ὅπερ μᾶς παρεχωρήθη. Νομίζω ὅτι τοῦτο, εἴτε ἀποτέλεσμα ἀπροσεξίας ἤθελεν θεωρηθῆ, εἴτε ἀποτέλεσμα ἐπιβολῆς ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας, καταδεικνύει μεταξὺ τῶν ἄλλων ὅτι καὶ εἰς τὴν σύμβασιν αὐτὴν ἐλάχιστα εἴχομεν νὰ ὠφεληθῶμεν καὶ ἡ σύμβασις αὐτὴ εἶναι μονομερής. Ἐρχόμεθα, κύριοι, νὰ ἴδωμεν τὶ ἐπετύχαμεν μὲ τὴν σύμβασιν τῆς ἐγκαταστάσεως. Ἐὰν ἤθελεν παρατηρήσῃ τις τὴν σύμβασιν τῆς ἐγκαταστάσεως ἥτις εἶχε συνομολογηθῆ κατὰ τὸ 1923 μεταξὺ τῆς Τουρκίας καὶ διαφόρων ἄλλων δυνάμεων, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ἡ Ἑλλάς, καὶ τὴν σύμβασιν τὴν σημερινὴν θὰ ἴδῃ ὅτι δικαιώματα δὲν παραχωροῦνται ἐπὶ πλέον, ἀλλὰ τοὐναντίον τίθενται ἀπαγορεύσεις κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὥστε ἴσως σχεδὸν νὰ μὴ ὑπάρχῃ τὸ δικαίωμα τῆς ἐγκαταστάσεως, παρὰ νὰ ἐξαρτᾶται βεβαίως καὶ διὰ τὴν Τουρκίαν ὅπως βεβαίως καὶ δι’ ἡμᾶς καθολοκληρίαν ἐκ τῆς θελήσεως ἑκατέρας τῶν δυνάμεων αὐτῶν. Ἀλλὰ τὸ σύμφωνον τοῦτο εἶναι μειονέκτημα τῆς Ἑλλάδος διότι ἡ Ἑλλὰς ἔχει μεῖζον συμφέρον διὰ τὴν ἐγκατάστασιν παρὰ ἡ Τουρκία. Ὡς ὀρθῶς καὶ παρ’ ἄλλων συναδέλφων ἐλέχθη, εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡμεῖς μὲν ἔχομεν πυκνὸν πληθυσμὸν καὶ ἀνάγκην μεταναστεύσεως, ἡ Ἑλλὰς ζῇ διαρκῶς μὲ τὰς μεταναστεύσεις ἐνῷ ἡ Τουρκία ἔχει ἀραιότατον πληθυσμὸν καὶ ἀπεράντους γαίας καὶ δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς μεταναστεύσεως. Δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερῆ ἐξέτασιν ὅλων τῶν ὅρων τῶν ἀναφερομένων ὡς πρὸς τὴν ἐγκατάστασιν. Ἀλλὰ εἰς τὴν σύμβασιν τῆς ἐγκαταστάσεως ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ κανονίσητε τὴν μετανάστευσιν καὶ νὰ θέσητε διαφόρους περιορισμοὺς ὅσον ἀφορᾷ διάφορα πρόσωπα ἢ καὶ κατηγορίας προσώπων. Ἀλλὰ ἔχει μίαν ἄλλην διάταξιν, ἡ ὁποία εἶναι ἀρκετὰ περίεργος καὶ διὰ τῆς ὁποίας οἱ Ἕλληνες δὲν ἔχουν οὐδένα λόγον νὰ πᾶνε εἰς τὴν Τουρκίαν, καὶ ἀντιθέτως. Διότι εἰς τὸ ἄρθρον 4 τῆς σχετικῆς συμβάσεως φέρεται τοῦτο: (ἀναγινώσκει). Τὰ δύο αὐτὰ ἐδάφια τοῦ ἄρθρου 4 παρέχουν τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι εἰς τοὺς μεταβαίνοντας εἰς Τουρκίαν καὶ ἐγκαθισταμένους θὰ εἶναι πλήρως ἐλεύθερον νὰ ἐξασκοῦν οἱονδήποτε ἐμπόριον, νὰ ἐξασκοῦν οἱονδήποτε ἐπάγγελμα, βιομηχανίαν καὶ τὰ παρόμοια. Ἀλλ’ ἔρχεται τὸ ἐδάφιον 3 τοῦ ἄρθρου 4 τὸ ὁποῖον ὁρίζει τὰ ἑξῆς: (ἀναγινώσκει). Καὶ τότε τὶ μένει διὰ τοὺς ἐκεῖ μεταβαίνοντας καὶ ἐγκατεστημένους Ἕλληνας, οἱ ὁποῖοι μετὰ τὴν σύμβασιν αὐτὴν δύνανται νὰ φρονῶσιν ὅτι τοὺς ἠνοίχθη μία διέξοδος; Ἀναντιρρήτως οὐδεμία. Ἀλλ’ εἶναι καὶ μία ἄλλη εἰδικὴ κατηγορία Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι τελοῦν ὑπὸ εἰδικὴν περίπτωσιν. Εἶναι ἡ κατηγορία τῶν προσφύγων Διὰ ταύτην εἰς τὴν σύμβασιν οὐδὲν ὡρίσθη. Ἀλλ’ οὐχ’ ἧττον ἦλθον καὶ αὐτὰ κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν νὰ συμπληρωθοῦν, κατὰ τρόπον ὥστε νὰ ματαιωθῇ πᾶσα ἐλπὶς διὰ τὴν τάξιν αὐτῶν τῶν Ἑλλήνων, ὅτι θὰ ἠδύναντο ὁπωσδήποτε νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς Τουρκίαν καὶ νὰ εὕρωσιν ἐκεῖ εὐκολίαν εἰς τὸν περαιτέρω βίον των. Τὸ ἄρθρον 1 τοῦ πρωτοκόλλου ἀπέκοψε πᾶσαν τοιαύτην ἐλπίδα, διότι λέγει ὅτι ἐξακολουθεῖ ἰσχῦον τὸ ἄρθρον 1 τῆς συμβάσεως περὶ ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν, κατὰ τὸ ὁποῖον «τὰ πρόσωπα ταῦτα, δηλαδὴ οἱ ἀνταλλαγέντες...» (ἀναγινώσκει). Εἰδικὴ λοιπὸν ἄδεια ἀπαιτεῖται δι’ αὐτούς. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ἡ βελτίωσις τῆς θέσεως αὐτῶν ἐξαρτᾶται καὶ ἐκ τῆς περαιτέρω ἀναπτύξεως τῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο Λαῶν. Ὁ δὲ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰσηγούμενος τῶν σχετικῶν συμβάσεων εἰς τὴν Βουλὴν εἶπεν ὅτι δὲν ὑποθέτει νὰ ἠδύνατο νὰ ἐλπίζῃ κανεὶς ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀνατρέψωμεν τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης. Καὶ ὅσον ἀφορᾶ μὲν τὸ ἐπιχείρημα τοῦ κ. Προέδρου ἔχω νὰ εἴπω: Βεβαίως θὰ ἀναμείνωμεν εἰς τὸ μέλλον. Ἀλλὰ δὲν ἦτο δυνατὸν ἀπέναντι τόσον παραχωρήσεων εἰς τὴν Τουρκίαν, νὰ λάβωμεν καὶ ἡμεῖς ἓν τοιοῦτον ἀντάλλαγμα καὶ μάλιστα διὰ τὴν κατηγορίαν ἐκείνην τῶς Ἑλλήνων, διὰ τὴν ὁποίαν ἐκ τῆς συμβάσεως τοῦ Ἰουνίου ἐπῆλθον αἱ μεγαλύτεραι ζημίαι; Ἐγὼ νομίζω ὅτι ἡ συνθήκη τοῦ Ἰουνίου δὲν ἔβλαψε μόνον τὰς ἀξιώσεις τῶν προσφύγων. Ἔβλαψεν ὅλους τοὺς γηγενεῖς οἱ ὁποῖοι εἶχον νὰ πληρώσουν ὅσα περὶ πλέον ἔμειναν ἀπὸ ὅσας ἀνταλλαξίμους ὁμολογίας ἐξώδευσαν ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐπαίρναμεν ἀπὸ τὰ κτήματα τῶν Ὀθωμανῶν. Ἀλλὰ οἱ ἀνταλλαγέντες ἠξίουν καὶ ἐγὼ βεβαίως δὲν δύναμαι νὰ ἐκτιμήσω, ἀλλ’ ὑπάρχουν εὔλογοι ἀξιώσεις, ὅτι αἱ περιουσίαι αὐτῶν ἦσαν μεγαλείτεραι. Διατὶ τάχα νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν, ἀφοῦ τοιαύτην θυσίαν ὑπέστησαν ἐκεῖνοι, νὰ ἐπιτύχωμεν μίαν βελτίωσιν ἀπὸ τοῦ σημείου αὐτοῦ τῆς ἐπιτυχίας των; Τὸ δὲ ἐπιχείρημα τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν τὸ νομίζω πολὺ ἰσχυρὸν, διότι τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης τὴν ἐκλονίσαμεν ὅταν ἐκάμαμεν τὴν συμφωνίαν τοῦ Ἰουνίου καὶ ἀπεδέχθημεν ἄνευ ἐξετάσεως τινὸς περὶ τῆς ἀξίας τῶν ἐκεῖ εὑρισκομένων κτημάτων τῶν Ἑλλήνων ποὺ ἦλθον ἐδῶ καὶ τῶν Ὀθωμανῶν οἱ ὁποῖοι ἐπῆγαν εἰς Τουρκίαν, ὅτι αὐταὶ εἶναι ἴσης ἀξίας. Δὲν ἐκάμαμεν τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ καταστρέψωμεν εἰς ἓν σημεῖον τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης. Διατὶ τάχα ἐδημιουργήθη τὸ ἀνυπέρβλητον κώλυμα νὰ τὴν καταστρέψωμεν καὶ εἰς τὸ ἄλλο; Εἰς ἐμὲ θὰ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὅτι καὶ κατὰ τοῦτο ὑπάρχει καὶ ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ ἀποδεικνύεται ἓν σφάλμα ὅτι δὲν ἐγένοντο ταυτοχρόνως ὅλαι αἱ συμβάσεις τῆς Τουρκίας, διότι οὕτω πως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, καὶ ἐγὼ τὸ πιστεύω ὅτι ἡ Τουρκία ἐν πάσῃ καλῇ πίστει θέλει νὰ συνεννοηθῇ μαζύ μας. Ἐγὼ πιστεύω ὅτι ὅλαι αἱ ἐκδηλώσεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρὸς τὸν ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν ἦσαν πραγματικαί. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἴδωσιν καὶ τὴν πραγματικότητα, ὅταν τὴν εἶχον ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν ταυτόχρονον ὑπογραφὴν καὶ διάλυσιν ὅλων τῶν μεταξύ μας διαφορῶν; Πρέπει νὰ λαμβάνωμεν ἓν πρᾶγμα ὑπ’ ὄψιν. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς κανονισμοὺς τῶν διαφορῶν μεταξὺ τῶν διαφόρων Κρατῶν, εἶναι βέβαιον ὅτι ἐπικρατοῦν καὶ αἰσθηματικαὶ ἐκδηλώσεις. Ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἕκαστον Κράτος προβλέπει ὑπὲρ τῶν συμφερόντων του, καὶ τὰ συμφέροντά του προπαντὸς θέλει νὰ ἐξασφαλίσῃ. Τοῦτο ἔπραξε καὶ ἡ Τουρκία. Νομίζω ὅτι ἡμεῖς παρεσύρθημεν περισσότερον ἀπὸ τὰς ἐκδηλώσεις καὶ ἐπιστεύσαμεν περισσότερον εἰς ἐκείνας, καὶ παρείδομεν μερικὰ σημεῖα ἀναγκαῖα εἰς τὴν διαρρύθμισιν τῶν μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας σχέσεων, πιστεύοντες ὅτι ἐκ τῶν ἐκδηλώσεων ἐκείνων εἴχομεν ἀρκετὰ ἐχέγγυα ὥστε νὰ διευκολύνωμεν τούτους εἰς τὸ μέλλον. Ἀλλ’ εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο τὸ ἀφορῶν τὴν ἐγκατάστασιν καὶ εἰδικῶς ὡς πρὸς τοὺς πρόσφυγας, πρὶν ἢ ἐγὼ δώσω οἱανδήποτε ἑρμηνείαν εἰς τὴν σχετικὴν σύμβασιν, θὰ ἤθελον νὰ ἔχω ταύτην παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία εἶναι ἡ μόνη ἁρμοδία. Σᾶς ἐδιάβασα τὸ δεύτερον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 1 τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης. Δι’ ἐκείνου νομίζω ὅτι ἀπαγορεύεται ἡ ἐγκατάστασις ἁπλῶς, ἄνευ εἰδικῆς ἀδείας, καὶ ὅτι δὲν πρόκειται νὰ γίνῃ ἐγκατάστασις ἀλλ’ ἁπλῶς οἱ πρόσφυγες δύνανται νὰ μεταβαίνωσιν ἐκεῖ δι’ ὑποθέσεις των. Τὸ ἄρθρον τοῦτο δὲν ἔχει ἐφαρμογὴν καὶ θὰ ἰσχύσουν ὅλα τὰ ἄρθρα· οὕτως ἔχει τὸ πρᾶγμα ἢ εἶναι περιορισμὸς; Διότι περὶ τούτου προεκλήθη καὶ μέγας θόρυβος καὶ ἤθελον νὰ ἔχω τὴν ἐπίσημον γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, διότι τὸ ἄρθρον εἶναι: «δὲν δύνανται νὰ ἔλθωσι νὰ ἐγκατασταθῶσιν»· αὐτὰ λέγει. Ἑπομένως ἡ ἐγκατάστασις κατὰ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης τοὺς ἀπαγορεύεται, ἀλλὰ τὸ νὰ μεταδῶσιν ἐκεῖ σημαίνει ὅτι δύνανται νὰ μεταβῶσιν ὡς πάντες οἱ ἄλλοι Ἕλληνες. Τότε τίνα σημασίαν ἔχει ἡ διάταξις ἡ ὁποία πραστίθεται εἰς τὸ πρωτόκολλον; τὸ ἄρθρον 1 λέγει.... (ἀναγινώσκει). Ταῦτα ἰσχύουσι γενικῶς ἢ μόνον εἰδικῶς διὰ τοὺς πρόσφυγας;

§131Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Δι’ ὅλους ἰσχύουν τὰ δεύτερα. Ὄχι μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας ἀλλὰ καὶ εἰς ὅλα τὰ Κράτη, ἡ σύμβασις ποὺ ἔγινε μὲ τὴν Γαλλίαν λέγει ὅτι ἐπιφυλάσσονται διὰ τὰ δικαιώματα τῆς μεταναστεύσεως.

§132Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἔχετε τοὺς περιορισμοὺς τοὺς προηγουμένους, καὶ δι’ αὐτὸ θέλω νὰ ἴδω ποίαν σημασίαν ἔχει. Εἰς τὸ ἄρθρον 1 ὁμιλεῖ ἢ ἐπιφυλάσσει τὰ δικαιώματα τῆς μεταναστεύσεως (emigvation). Εἰς τὸ 2ον λέγει τοῦτο «ἑκάτερον τῶν ὑψηλῶν συμβαλλομένων μερῶν ἐπιφυλλάσσει αὐτῷ τὸ δικαίωμα.....(ἀναγινώσκει). Ἐπ’ αὐτοῦ θὰ ἤθελον νὰ ἔχω μίαν ἐπισημοτέραν ἐξήγησιν τῆς Κυβερνήσεως, διότι, δὲν θέλω ἐγὼ νὰ διακινδυνεύσω τὴν ἰδικήν μου. Τὶ κυρίως ἀφορᾷ αὐτὴ ἡ προσθήκη. Ἀφορᾷ γενικῶς ὅλους τοὺς Ἕλληνας, ἢ μόνον τοὺς πρόσφυγας εἰδικῶς;

§133Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Τὸ δεύτερον ἀφορᾷ ὅλους. Λέγει «δὲν θίγονται αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 1 τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης, οὔτε θίγονται αἱ διατάξεις, αἱ ὁποῖαι ἀφοροῦν γενικῶς. (ἀναγινώσκει).

§134Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν ὁρίζει τίποτε εἰδικῶς διὰ τοὺς πρόσφυγας.

§135Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Εἶναι τὸ «τότε». Ἐνῷ οἱ ἄλλοι Ἕλληνες δὲν ἔχουν εἰδικὰς ἀδείας, αὐτοὶ ἔχουν.

§136Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κατὰ σᾶς δύνανται οἱ πρόσφυγες νὰ μεταβῶσιν ἐκεῖ. Ἐὰν ἔχῃ μία δουλειά, ὅπως κάθε Ἕλλην, εἶσθε βέβαιος περὶ τούτου;—διότι τοῦτο ἔχει σημασίαν.

§137Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ναί.

§138Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἀλλὰ οἱ Τοῦρκοι δύνανται ἂν θέλουν νὰ ἀπαγορεύσουν τὴν μετάβασιν, ὅπως καὶ ἡμεῖς ἐκείνων.

§139Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ἄν θέλῃ κανεὶς νὰ μὴ ἐφαρμόσῃ καλῇ τῇ πίστει μίαν σύμβασιν, μπορεῖ νὰ ματαιώσῃ τὴν μετάβασιν.

§140Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Λέγω «ἂν ἐξασφαλίζεται», διότι ὑπάρχει λόγος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξασφαλισθῇ. Διότι ἡμεῖς ἐφ’ ὅσον ὑπάρχουν διατάξεις περὶ ἀλλοδαπῶν ὅσον ἀφορᾷ, τὴν μετάβασιν καὶ τὴν ἐγκατάστασιν, θὰ ἐφαρμοσθοῦν οἱ ὅροι τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Ἀλλὰ λάβετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι δύνανται νὰ ὑπάρξουν περιστάσεις αἱ ὁποῖαι νὰ μὴν ἐφαρμόζωνται διὰ κανὲν ἄλλο Κράτος, παρὰ μόνον διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Τουρκίαν, ἐν σχέσει πρὸς τοὺς ἑκατέρωθεν πληθυσμούς. Καὶ πρέπει νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι εἶδον τελευταίως εἰς τὰς ἐφημερίδας δημοσιευόμενον ὅτι ἡ Τουρκία κάμνει κανονισμόν, κατὰ τὸν ὁποῖον λέγει, «οἱ ὁπωσδήποτε ἀπομακρυνθέντες ἐκ Τουρκίας δὲν δύνανται νὰ ἐπανέλθωσιν».

§141Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχομεν ἀπὸ τὴν πρεσβείαν μας καμμία τοιαύτην πληροφορίαν.

§142Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, σᾶς λέγω τοῦτο: ὅτι ἐφιστῶ τὴν προσοχήν σας, διότι ὅταν μᾶς λέγητε ὅτι προστατευόμεθα μὲ τοὺς ὅρους τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους, ἔχετε ἀμέσως περίπτωσιν καθ’ ἣν δύναται νὰ ὑπάρξῃ κανονισμὸς δι’ ἡμᾶς μόνον ἐφαρμοστέος, καὶ ὄχι δι’ ἄλλα Κράτη, διότι αὐτὰ δὲν ἔχουν ἀπομακρυνθέντας ἢ ἀποβληθέντας τῆς Τουρκίας ὑπηκόους.

§143Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μὴν συζητεῖτε εἰς κάτι, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπολύτως ἀνακριβές.

§144Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν ἐπιμένω κ. Πρόεδρε. Μοῦ ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ κάμω αὐτὴν τὴν σκέψιν, δύναται νὰ εἶναι ἀκριβής, δύναται καὶ νὰ μὴ εἶναι. Ἀλλ’ αὔριον, ἂν θέλῃ ἡ Τουρκία ἢ ἀντιθέτως ἡμεῖς, λέγομεν «δὲν θέλομεν νὰ ἔλθουν Τοῦρκοι διότι δὲν ἔχουν τί νὰ κάμουν». Ἂν θέλῃ ἡ Τουρκία δύναται νὰ ματαιώσῃ πᾶσαν ἐκεῖ μετάβασιν τῶν προσφύγων, ἔστω καὶ ἂν πηγαίνουν νὰ ἴδουν ὑποθέσεις των διότι ἔκαμαν μίαν διάταξιν, τὴν ὁποίαν ἀνέγνωσα καὶ εἰς τὰς ἐφημερίδας, καὶ τῆς ὁποίας τὴν ἀκρίβειαν δὲν διαβεβαιῶ.

§145Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἦτο ἀκριβὴς θὰ μᾶς τὴν εἶχεν ἀνακοινώσῃ τὸ Προξενεῖον, ἐὰν βεβαίως θέλει νὰ ἀποστῇ ἡ Τουρκία μίαν ἡμέραν τῆς ὁδοῦ αὐτῆς μπορεῖ νὰ τὸ κάμῃ.

§146Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἠθέλαμεν νὰ εἴχωμεν μίαν πρόνοιαν περὶ τῆς περιπτώσεως αὐτῆς τὴν ὁποίαν δὲν εἴχομεν. Εἰς τοῦτο ἐπιμένω. Δύο ἄλλα σημεῖα διὰ τὰ ὁποῖα εἰς τὰς σχέσεις της τὰς ἐμπορικὰς καὶ οἰκονομικάς, θὰ ἐνδιεφέρετο ἡ Ἑλλάς, ἦσαν κυρίως τὸ τῆς ἀκτοπλοΐας καὶ τὸ τῆς ἁλιείας. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἁλιείαν, δὲν γνωρίζω διατὶ δὲν ἐπετεύχθη νὰ γίνῃ τοὐλάχιστον ἡ μικρὰ αὐτὴ παραχώρησις δι’ ἡμᾶς ἀπέναντι τόσον θυσιῶν τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐκάμαμεν εἰς τὸ Τουρκικὸν Κράτος. Διὰ τὴν ἀκτοπλοΐαν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐδικαιολόγησε ὅτι θὰ ἦτο ἐπ’ ἀμοιβαιότητι καὶ ἑπομένως θὰ εἴχωμεν ἡμεῖς τὸ βάρος τῆς ἀκτοπλοΐας τῶν ἄλλων Κρατῶν, ἀπέναντι τῶν ὁποίων θέλω νὰ πιστεύω ὅτι καὶ εἰς τὰ σημεῖα αὐτὰ θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν εὔνοιάν τινα παρὰ τῆς Τουρκίας χωρὶς νὰ ἀναλάβωμεν ἀντιστοίχους ὑποχρεώσεις ἀπέναντι ἀλλὰ μόνον τῶν ἄλλων θυσιῶν τὰς ὁποίας ἡμεῖς πρὸς τὴν Τουρκίαν ἐκάμαμεν. Ὅλα αὐτὰ καὶ ἄλλα διάφορα τὰ ὁποῖα εἰδικωτέρα ἀνάλυσις ἐκ τῶν συμφωνιῶν μετὰ τῆς Τουρκίας μᾶς πείθουν, ὅτι ἐσπεύσαμεν εἰς παραχωρήσεις ἀπέναντι τῆς Τουρκίας ἐσπεύσαμεν πολὺ εἰς ἐνθουσιασμοὺς ἐκδηλωθέντας εἰς ξενιζομένους πολιτικούς, καὶ ἀπέναντι τῶν θυσιῶν αὐτῶν τὰς ὁποίας ἡμεῖς ἐκάναμεν ἐθεωρήσαμεν ἐπαρκές, ὅτι ἀμειβόμεθα μὲ τὰς ἐκδηλώσεις τὰς φιλικὰς τῆς Τουρκίας χωρὶς νὰ ἐπιτύχωμεν μείζονα ἐξασφάλισιν διαφόρων συμφερόντων Ἑλληνικῶν. Εἶναι τοῦτο ἀσυμφωνία τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἀπόρροια ἐκδηλουμένη σαφῶς καὶ ἐξ ὅσων εἶπεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπουργός, εἰσηγούμενος τὰς συμβάσεις αὐτάς, εἰπών: «μὴ δίδετε καὶ μεγάλην προσοχὴν εἰς αὐτὰς τὰς συμβάσεις, δὲν εἶναι τίποτε. Κατορθώνομεν ν’ ἀναπτύξωμεν πραγματικὰς φιλικὰς σχέσεις, νὰ ἐκδηλωθοῦν, νὰ ὑπάρξουν αὐταὶ αἱ σχέσεις τότε ὅλα τὰ διορθώνομεν. Τὸ πνεῦμα αὐτὸ ἐπέδρασεν περισσότερον τοῦ δέοντος. Διατὶ τάχα ἡ Τουρκία ἐζήτησε νὰ ἐξασφαλίσῃ τόσον πολὺ διάφορα συμφέροντά της καὶ δὲν ἀνέμενε τὴν ἀνάπτυξιν τῶν φιλικῶν αὐτῶν σχέσεων;» Ἰδοὺ τὶ λέγει ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν τῇ εἰσηγήσει του.

§147Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ἐννοῶ ὅλα τὰ σύμφωνα καὶ ὅλας τὰς συμφωνίας.

§148Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ὁμιλεῖτε ἀκριβῶς διὰ τὸ ζήτημα τῆς μεταβολῆς τῆς συμβάσεως τῆς Λωζάννης. (ἀναγινώσκει). Δὲν νομίζω, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἡ ἐπὶ τοιούτων βάσεων καὶ ἐπὶ τοιούτων ἠθῶν ἐξασφάλισις ὄχι μόνον τῶν συμφερόντων ἀλλὰ καὶ τῶν σχέσεων μεταξὺ τῶν δύο λαῶν, ὅτι εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία εἶναι ἡ καλλιτέρα. Εἶμαι βέβαιος, δύναμαι νὰ εἴπω ὑπερβέβαιος ὅτι ἐφόσον περισσότερον ἐξασφαλίζομεν τὰ συμφέροντά μας ἀπέναντι τῆς Τουρκίας καὶ ἔπραξαν καὶ οὗτοι ἀπέναντι ἡμῶν θὰ εἴχωμεν καὶ ἡμεῖς τὸ θάρρος νὰ κάμωμεν εἰς αὐτοὺς ὁμοίας καὶ μείζονας ἐκδηλώσεις ἀπὸ ἐκείνας τῶν ὁποίων σεῖς ἐτύχατε ἐν Ἀγκύρᾳ. Ἀλλὰ θὰ ἠδυνάμην νὰ εἴπω καὶ ἕν ἄλλο ὅτι ἐφόσον ἀπεδεικνύετο ἡ ἰσότης τῆς προστασίας τῶν συμφερόντων μεταξὺ τῶν δύο λαῶν τότε καὶ μόνον θὰ ἐδημιουργεῖτο ἡ πραγματικὴ ἐκείνη κατάστασις τὴν ὁποίαν ὀρθῶς ζητεῖτε καὶ ἡ ὁποία πρέπει νὰ δημιουργηθῇ ὅταν αἱ σχέσεις αἱ φιλικαὶ μεταξὺ τῶν δύο Κρατῶν δὲν θὰ στηρίζωνται εἰς τὰ ἁπλᾶ ἔγγραφα τὰ ὁποῖα σεῖς ὑπεγράψατε, οὔτε εἰς τὴν νουνεχῆ πολιτικὴν τῶν Κυβερνητῶν εἴτε ἐντεῦθεν εἴτε ἐκεῖθεν, ἀλλὰ αἱ σχέσεις αὗται θὰ προάγωνται καὶ θὰ ἔλθωμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σεῖς θέλετε, καὶ τὸ ὁποῖον λέγετε ὅτι ἐπιδιώκετε διὰ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ καὶ τῆς εἰλικρινείας, ἡ ὁποία θὰ ἀνεπτύσετο μεταξὺ τῶν λαῶν τῶν δύο χωρῶν. Σήμερον πολὺ φοβοῦμαι ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἔχει τὴν συνείδησιν ὅτι μειωμένος παρέστη ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ὅτι ἐπλήρωσε διὰ τὴν φιλίαν μετὰ τῆς Τουρκίας, τὴν ὁποίαν φιλίαν καὶ ἡ Τουρκία ἦτο πρόθυμος νὰ δώσῃ πρὸς τὴν Ἑλλάδα, ὡς καὶ ἡ Ἑλλὰς προσέφερε πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἄνευ οὐδεμιᾶς τοιαύτης ἀμοιβῆς. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν γνωρίζει καλῶς, ὅτι ἀπὸ τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως εἶχον ἀρχίσει διαπραγματεύσεις συμφώνου φιλίας τῆς Ἑλλάδος μετὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ἐγένοντο κατόπιν ὁριστικώτεραι καὶ πραγματικώτεραι ἐπὶ τῶν κατόπιν Κυβερνήσεων τοῦ συνασπισμοῦ. Ξέρετε πολὺ καλῶς τότε ὅτι ἐγενήθη καὶ ζήτημα, διότι ἐμεσολάβει ἡ Ἰταλία, ἐὰν ἔπρεπε νὰ ὑπογράψῃ ταὐτοχρόνως μετὰ τῆς Τουρκίας ἡ Ἑλλὰς ἢ κατόπιν ἢ πρό. Ἑπομένως τὸ σύμφωνον αὐτὸ τῆς φιλίας ἦτο ἡ κοινὴ θέλησις, ἀλλὰ τοῦ ἐμειώσαμεν τὴν ἀξίαν ὅταν ἐφθάσαμεν νὰ τὸ πληρώσωμεν διὰ διαφόρων παραχωρήσεων. Δὲν πιστεύω, κανεὶς ἐξ ἡμῶν νὰ εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῇ καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι σύμφωνα φιλίας τὰ ὁποῖα συνάπτονται ἐπὶ πληρωμῇ καὶ ἐπὶ θυσίᾳ τοῦ ἑνὸς Κράτους πρὸς τὸ ἕτερον δὲν εἶναι πραγματικά. Ἔχω ὑπ’ ὄψιν κἄτι τὶ τὸ ὁποῖον ἀνέφερεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, περὶ τοῦ τὶ εἶπον οἱ Βούλγαροι σχετικῶς. Τὸ ἕτερον σύμφωνον τὸ ὁποῖον συνήψαμεν μετὰ τῆς Τουρκίας εἶναι τὸ σύμφωνον φιλίας περὶ τούτου μεθ’ ὅσα εἶπον δὲν εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ἀσχοληθῶ, ἀλλὰ θεωρῶ ἀνάγκην νὰ ἀσχοληθῶ μὲ τὸ πρωτόκολλον τοῦ συμφώνου τούτου, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τρόπον τινὰ τὴν κύρωσιν τῆς μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας φιλίας. Βεβαίως τὸ σύμφωνον ἐπαρκῶς ἀποβλέπει ὄχι μόνον εἰς τὴν ἀνάπτυξιν χάριν τῶν οἰκονομικῶν μας συμφερόντων καὶ ἄλλων συμφερόντων μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν, ἀλλὰ βεβαίως εἶχε ἕνα σκοπὸν νὰ κανονίσῃ τὰ τῶν ἐξοπλισμῶν καὶ θὰ μᾶς ἔδιδε βάσιν ἵνα κανονίσωμεν καὶ τὰ στρατιωτικὰ καὶ αὐτὸ εἶναι γνωστὸν ὅτι ἀπεδέχθημεν, τὸ νὰ κανονίσωμεν τὰ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν. Τοῦτο δ’ ἄλλως εἶναι τὸ κοινὸν πρόγραμμα, τοῦ κανονισμοῦ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν μεταξὺ ὅλων τῶν λαῶν. Ἔχετε πάντες ὑπ’ ὄψιν ἐπὶ πόσον χρόνον καὶ διὰ πόσων μέσων διεξήγοντο αἱ διαπραγματεύσεις μεταξὺ τῶν μεγάλων δυνάμεων. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν κανονισμὸν τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν μέχρι σήμερον δὲν ἐπετεύχθη, ἢ μόνον μεταξὺ Ἀγγλίας, Ἡνωμένων Πολιτειῶν καὶ Ἰαπωνίας. Ἡμεῖς, ἐὰν κρίνω ἐκ τῆς εἰσηγήσεως τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, φαίνεται ὅτι ἐκαταντήσαμεν τὸ σύμφωνον αὐτὸ τοῦ διακανονισμοῦ εἰς μίαν πρόχειρον στιγμὴν ἐντελῶς.

§149Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Δὲν εἶπα τέτοιο πρᾶγμα, μὴ τὸ ἀποδίδητε εἰς ἐμένα αὐτό.

§150Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἡ εἰσήγησίς σας κ. Ὑπουργὲ τῶν Ἐξωτερικῶν μὲ ἀφίνει νὰ συμπεράνω τοιοῦτόν τι. (ἀναγινώσκει).

§151Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Αὐτὸ λέγετε πρόχειρον; Εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν ἐλέχθη, ὅτι εἶναι πολὺ καλὸν, πῶς βγάζετε ὅμως ὅτι ἐγένετο προχείρως;

§152Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Θὰ σᾶς εἴπω πὼς φαίνεται εἰς τοῦτο ὅτι ἀπεκλείσθη ἡ συζήτησις τῶν τεχνικῶν. Τοῦτο δὲ, ἐνῶ εἶχε λεχθῆ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εἰς ἐνδεχόμενον διακανονισμὸν μετὰ τῆς Τουρκίας θὰ ἀνέθετεν εἰς τεχνικοὺς νὰ συνεννοηθοῦν μετὰ τῶν τεχνικῶν τῆς Τουρκίας διὰ τὰ ζητήματα αὐτά. Ἐνθυμεῖσθε δὲ ὅτι καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ταύτην τὴν πορείαν εἶχε κανονίσει.

§153Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐζήτησα ἀπὸ τοὺς τεχνικοὺς τοῦ ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, νὰ μοῦ δώσουν τὴν γνώμην των· πῶς ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ ὁ κανονισμὸς τῆς ἰσοπλίας. Ἐξ ἀπαντήσεως δὲ ἀρκετὰ μακρᾶς ἐπείσθην ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς συνεννόησιν καὶ κατέληξα εἰς τὸ νὰ κάμωμεν τὸ πρωτόκολλον. Αὐτὸ ὅμως δὲν ἀποδεικνύει προχειρότητα κατὰ τὴν γνώμην μας.

§154Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐγὼ κ. Πρόεδρε ἐξακολουθῶ νὰ φρονῶ ὅτι εἰς τὰ ζητήματα κατὰ τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται καὶ γνώσεις εἰδικῶν δὲν εἶναι δυνατὸν οἱοσδήποτε ὑπουργός, οἱαδήποτε Κυβέρνησις νὰ παρορᾷ τὰς γνώμας.

§155Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τὶ ἐννοεῖτε μὲ τὴν λέξιν «παρορᾷ».

§156Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δίδω σημασίαν εἰς τὸ ὅτι: πρῶτον ἔπρεπε νὰ ἔλθωσιν εἰς συνεννοήσεις τεχνικοὶ ἀπὸ τὰ δύο μέρη καὶ κατόπιν νὰ φθάσωμεν εἰς συμφωνίαν. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπὸ τὸ ἔγγραφον τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου τοῦ ἀνωτάτου συμβουλίου τῶν Ναυτικῶν ἐμελέτησα τὴν ὑπόθεσιν, εἴχαμε καὶ τὴν πεῖραν. Λοιπὸν ἐπικρίνω καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐνεργείας, καὶ ἀρκετὰ ἕως τώρα ἀνέπτυξα περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἐνεργείας ταύτης. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς συνομολογηθείσας συμβάσεις δικαιοῦμαι νὰ ἐπικρίνω. Καὶ τὴν ἐπίκρισιν μου ὡς πρὸς τοῦτο δικαιοῦσθε νὰ εἴπητε ὅτι εἶναι κακή, ἀλλ’ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ κάμω τὴν ἐπίκρισίν μου.

§157Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Παρενέβην διὰ νὰ ἐξηγηθῇ ἡ λέξις «παρορᾶται». Εὐτυχῶς συνεφωνήσαμεν.

§158Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Μάλιστα, καὶ τὶ κατωρθώθη νὰ γίνῃ; ποία ἦτο ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἐξήγγειλεν ἀπὸ βήματος τούτου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ποία ἦτο ἡ ὀφειλομένη πολιτικὴ ἀπέναντι τοῦ Κράτους νὰ ἔχωμεν μίαν ἰσοπλοίαν τοὐλάχιστον ἀπέναντι τῆς Τουρκίας. Ἴσως θὰ ἔπρεπε καὶ κάτι ἄλλο, ἡ Ἑλλὰς ὅπως πολὺ καλὰ γνωρίζετε μέχρι τοῦδε ἐβασίζετο ἐπὶ μιᾶς ναυτικῆς ὑπεροπλίας. Τοῦτο ἦτο διὰ τὴν Ἑλλάδα ὄχι μόνον ἕνα συναίσθημα ἀνάγκης ὡς ἐκ τῆς φυσικῆς καταστάσεως τῆς Χώρας τῆς σχεδὸν κατὰ τὸ πλεῖστον περιβρεχομένης ἀπὸ ὑδάτων ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἕνα αἴσθημα τοῦ Λαοῦ, διότι καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς παλιγγενεσίας του, ἀπὸ τὴν θάλασσαν κυρίως εὗρε τὴν ἀπαλλοτρίωσίν του ἐκεῖ ἠνδραγάθησε καὶ κατὰ τοὺς τελευταίους ἀκόμη βαλκανικοὺς πολέμους ἡ ναυτικὴ ὑπεροπλία τῆς Ἑλλάδος ἦτο ἐκείνη ἡ ὁποία ἔδωκε τὴν νίκην εἰς τοὺς συμμάχους μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἦτο λοιπὸν διπλοῦν συναίσθημα καὶ συναίσθημα τῆς ἀνάγκης, ὡς ἐκ τῆς γεωγραφικῆς της θέσεως ἀλλὰ καὶ ἕνα συναίσθημα παραδόσεως στηριζόμενον ἐπὶ περιστατικῶν σπουδαιοτάτων τοσούτων διὰ τῶν ὁποίων ἀπεκατεστάθη ἡ Ἑλλάς. Τοῦτο ἦτο τὸ Ἑλληνικὸν συναίσθημα τοῦτο ὑπηγόρευεν ἡ ἀνάγκη τῶν σχέσεών μας μετὰ τῆς Τουρκίας, νὰ φθάσωμεν εἰς μίαν ἰσοπλοίαν. Ἡ Κυβέρνησις οὕτως ἔκρινεν. Ἀλλ’ ἐφθάσατε τοὐλάχιστον διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τούτου εἰς ἰσοπλοίαν ναυτικὴν μετὰ τῆς Τουρκίας; Ὑποθέτω τὸ πρωτόκολλον στηρίζεται εἰς τοῦτο, δηλαδὴ εἰς τὴν βάσιν τῶν ὑφισταμένων συνθηκῶν.

§159Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὑποθέτω ὅτι ἡ ἔννοια εἶναι, ὅτι καθένας θὰ κρατήσῃ τὰ πλοῖα του.

§160Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν σᾶς εἶπον τοῦτο σήμερον ὑπάρχει μία κατάστασις, ἡ ὁποία τὶ δεικνύει, ὅτι ἡμεῖς, ἢ ἡ Τουρκία ἔχει τὴν ὑπεροπλίαν;

§161Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἰς τὸν ἐλαφρὸν στόλον εἴμεθα ἀνώτεροι, ἐκεῖνοι ἔχουν ἕνα σκάφος μεγάλο, καὶ εἶναι ἀνώτεροι εἰς τὰ μεγάλα σκάφη.

§162Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὰ ζητήματα αὐτὰ τὰ συνεζητήσαμεν καὶ εἰς ἄλλην περίοδον. Ναὶ καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι ἡμεῖς δὲν θὰ πάρωμεν κανένα πλοῖον μεγάλο, ἀλλὰ θὰ αὐξήσωμεν τὰ μικρά μας πλοῖα καὶ κατ’ ἐμὲ δὲν ἔχει σημασίαν, οὔτε ὁ ἀριθμὸς τῶν πλοίων αὐτῶν καθ’ ἑαυτῶν οὔτε τὸ ποσὸν τῶν τόννων τὰ ὁποῖα ἀντιπροσωπεύουν τὸ πολεμικὸν ναυτικόν. Ἡ ἀξία τοῦ ναυτικοῦ ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς μαχητικότητος. Δὲν νομίζω ὅτι δυνάμεθα σοβαρῶς νὰ ὑποστηρίξωμεν ὅτι ἡ μαχητικότης τῶν δύο στόλων εἶναι ἡ αὐτή. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὸ θέμα τοῦτο διότι δὲν ἔχω τὰς τεχνικὰς γνώσεις, ἀλλὰ κρατῶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς συζητήσεως ἀπὸ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγένετο ἡ συζήτησις. Καὶ ἐδῶ ἐγένετο δεκτὸν ὅτι μόνον, ὅτι διὰ νὰ φθάσωμεν νὰ ἔχωμεν τὰς ἀντιστοίχους δυνάμεις τῆς Τουρκίας πρέπει νὰ αὐξήσωμεν τὰ μικρὰ πλοῖα.

§163Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ πιστεύω ὅτι πρόκειται νὰ γίνῃ διὰ τοῦ πρωτοκόλλου καὶ θὰ τὸ ἐξασφαλίσωμεν. Λοιπὸν ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι ἔχωμεν δύο πλοῖα μεγάλα τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἔχομεν καταδικασμένα οὐσιαστικῶς, καὶ τὰ ὁποῖα προσπαθοῦμεν νὰ τὰ βγάλωμεν ἐντελῶς ἀντὶ νὰ τὰ πωλήσωμεν ὡς σίδερα. Λοιπὸν τώρα ποὺ θὰ τὰ βγάλωμεν ἔχομεν ὅλο τὸ δικαίωμα νὰ ποῦμε εἰς τὴν Τουρκίαν, τὴν στιγμὴν ποὺ θὰ εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ τὰ ἀχρηστεύσωμεν πρέπει νὰ εἰξεύρῃς σὲ ἕξ μῆνας· ἀχρηστεύω τὰ δύο μεγάλα πλοῖα καὶ θέλω νὰ παραγγείλω τόσα ἀντιτορπιλλικά, μοῦ συνιστᾶτε νὰ τὰ παραγγείλω, τώρα νομίζετε ὅτι δὲν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ τὸ κάμω;

§164Γ. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡ Τουρκία δὲν δέχεται.

§165Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μετὰ 6 μῆνες θὰ τὰ κάμω.

§166Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἄν κάμητε τὸ ἐναντίον, θὰ δημιουργήσητε ἀφορμὴν πολέμου.

§167Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι δυνατὸν αὐτό, μὲ τὰς σχέσεις τὰς ὁποίας ἔχομεν μὲ τὴν Ἄγκυραν, ὅταν τοὺς ποῦμε ὅτι δύο πλοῖα τὰ μεγάλα θὰ καταδικάσωμεν καὶ τὰ ἀχρηστεύωμεν καὶ θὰ παραγγείλωμεν 10–12 ἀντιτορπιλλικὰ καὶ ἂν τὴν εἰδοποιήσωμεν διὰ νὰ τὸ ἐξεύρῃ, δὲν ἠμπορεῖ νὰ μᾶς εἴπῃ ὄχι. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ μᾶς εἴπῃ θὰ περιμένωμεν νὰ σαπίσουν τὰ σκάφη σου, διὰ νὰ σὲ ἔχω εἰς τὴν διάκρισίν μου.

§168Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἄν σᾶς τὸ εἴπουν, τὸ φυσικώτερον θὰ ἦτο νὰ ἀναγνωρισθῇ εἰς τὴν Ἑλλάδα ἕνα δικαίωμα ἀνανεώσεως τοῦ στόλου της.

§169Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Τὴν λέξιν ἰσοπλοία δὲν τὴν ἔβαλα διὰ νὰ φανῶ εὐχάριστος εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον τοῦ ναυτικοῦ διότι τὸ ἐκτόπισμά μας εἶναι ἀνώτερον τοῦ Τουρκικοῦ.

§170Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐὰν εἶναι ἀνώτερον δὲν θὰ δεχθῇ νὰ ἀντικαταστήσωμεν τὰ πλοῖα ἂν δὲν τηρήσωμεν τὴν διαδικασίαν.

§171Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ποίαν διαδικασίαν, τῶν 6 μηνῶν;

§172Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Βέβαια.

§173Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ δὲν βιάζομαι νὰ τὸ παραγγείλω.

§174Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ τὰ παραγγείλητε.

§175Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐδῶ ἔχετε μίαν κατάστασιν ὑφισταμένην, ἐπὶ τῆς ὁποίας δὲν ἐλάβετε καμμίαν πρόνοιαν διὰ τὰς ἀναγκαίας μεταβολάς, ὄχι διὰ ἐνδεχομένας μεταβολάς.

§176Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ποῖος σᾶς τὸ εἶπεν αὐτὸ, ὅτι δὲν ἔλαβον πρόνοιαν μᾶλλον προσεδέσμευσα ἑαυτόν.

§177Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ πολὺ μὴ μὲ διακόπτετε, σᾶς ἔλεγον λοιπὸν, ὅτι δὲν ἐλάβετε τὴν ἀπαιτουμένην πρόνοιαν δι’ ἀνάγκας ἐπειγούσας.

§178Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ποίαν ἀνάγκην;

§179Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τὴν ἀντικατάστασιν τῶν δύο πλοίων, ἔχομεν δύο πλοῖα ἄχρηστα τὸ «Κιλκὶς» καὶ τὸ «Λῆμνος» καὶ ἂν θέλωμεν συστηματικῶς νὰ διοικηθῇ τὸ ναυτικόν μας αὐτὰ τὰ δύο πλοῖα θὰ τὰ παροπλίσωμεν καὶ θὰ τὰ πωλήσωμεν. Λοιπὸν καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πῶς ἐξασφαλίζωμεν τὸ ναυτικόν μας δι’ ἐνδεχομένην ἀνάγκην. Ἐὰν τὸ ἐξασφαλίζετε νὰ τὸ ἐπιχειρήσετε.

§180Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀπολύτως.

§181Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν εἶναι ἀληθὲς τὸ ἀπολύτως. Διότι κατὰ τὴν σύμβασιν καὶ ὡς μοὶ ἀπαντήσατε χθὲς εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ ἀποταθῆτε πρὸς τὴν Ἄγκυραν καὶ νὰ τῆς εἴπητε, ὅτι ἐγὼ σκέπτομαι νὰ κάνω τοῦτο. Ἡ Ἄγκυρα ἔχει δύο δικαιώματα, ἢ ἐμπνευσμένη ἀπὸ ὅλας τὰς ἀγαθὰς ἰδέας ἀπὸ τὰς ὁποίας ἐμπνέεσθε σεῖς διὰ τὰς σχέσεις μεταξὺ τῶν δύο χωρῶν, νὰ ἐξετάσῃ αὐτό, ἢ νὰ ἀντικαταστήσῃ μίαν μονάδα διὰ δύο ἄλλων.

§182Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι, διὰ δύο.

§183Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Αὐτό, βεβαίως, θὰ ἔπρεπε, νὰ εἴπῃ ἡ Τουρκία ἐφόσον ἐμπνέεται ἀπὸ τὰς ἰδίας διαθέσεις ἀπὸ τὰς ὁποίας ἐμπνέεσθε σεῖς. Ἀλλὰ γνωρίζετε πολὺ καλῶς, ὅτι αἱ διαθέσεις αὐταὶ δὲν ἀπέκτησαν τόσην δύναμιν καὶ τόσον κῦρος μεταξὺ τῶν λαῶν, ὥστε νὰ εἶσθε βέβαιος ὅτι οἱαδήποτε Κυβέρνησις καὶ ἂν εἶναι ἐν Τουρκίᾳ, ὅτι δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν παρὰ οὕτω πῶς νὰ πράξῃ. Καὶ σήμερον δύνασθε νὰ ἐμπνέεσθε ἀπὸ τὰς ὁμιλίας καὶ τὰς ὑποδοχάς, τὰς ὁποίας ἐτύχατε ἐν Τουρκίᾳ, καὶ ἀπὸ τὰς ὁμιλίας τὰς ὁποίας ἐκάματε μὲ τὸν Ἰσμὲτ πασσᾶ καὶ μὲ τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀντιπολιτεύσεως, οἱ ὁποῖοι αὔριον δὲν θὰ ὑπάρχουν. Βλέπετε, λοιπόν, σήμερον πόσον ρέουν ἐκεῖ τὰ πράγματα. Καὶ ἂν αὔριον ἔλθῃ ἄλλος τις καὶ σᾶς εἴπῃ, πολὺ καλὰ κ. Πρωθυπουργὲ τῆς Ἑλλάδος, νὰ σκεφθοῦμε τοὺς 6 μῆνας. Καὶ θὰ ἀρχίσητε τὰς διαπραγματεύσεις. Εἰς 6 μῆνας αὐτὸς ἔρχεται καὶ σᾶς λέγει, ὅτι δὲν τὸ δέχομαι ἐγὼ αὐτό, διότι εἶναι αὐτὸ μεταβολὴ τῶν δυνάμεων.

§184Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν μπορεῖ αὐτὸ σοβαρῶς νὰ τὸ εἴπῃ μία Κυβέρνησις. Ἐὰν περάσουν 6 μῆνες, ἐγὼ παραγγέλλω τὰ πλοῖα.

§185Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ...........

§186Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀναλαμβάνω τοῦτο, νὰ φέρω δήλωσιν τῆς Τουρκίας, ὅτι μετὰ πάροδον 6 μηνῶν εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ τὸ κάμωμεν.

§187Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἀφήσατε νὰ σᾶς εἴπω τί δύναται νὰ συμβῇ εἰς περίστασιν καθ’ ἣν δὲν δύνανται τὰ πράγματα νὰ ἐξελιχθοῦν ὁμαλῶς. Θὰ τῆς εἴπητε πολὺ ὀρθά, ὅτι αὐτὸ εἶναι κυριαρχικὸν δικαίωμα καὶ ἐγὼ νομίζω ὅτι ἀνάγεται εἰς τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα ἑνὸς Κράτους. Ἀλλ’ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν τὸ νομίζει ἔτσι. Εἶπεν ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι ἡ ἔννοια τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων μεταβάλλεται σὺν τῷ χρόνῳ. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει, καὶ ἐὰν ἀπολύτως ἔχητε δίκαιον τοῦτο ἀνάγεται εἰς τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα ἡ ἀμφισβήτησις ὅτι ἀνάγεται εἰς τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα θὰ πάῃ καὶ αὐτὴ εἰς τὴν διαδικασίαν καὶ θὰ περάσῃ τόσος χρόνος, ἕως ὅτου βγάλετε μίαν ἀπόφασιν, ὥστε, ἂν ὃ μὴ γένοιτο, μία ἀνάγκη προέλθῃ ἐξ ὑπερτάτης βίας θὰ σᾶς εἶναι περιττὴ ἡ ἀπόφασις τὴν ὁποίαν θὰ λάβητε. Σᾶς λέγω, ὅτι δὲν ἔχετε ἐπαρκῶς προσέξει εἰς τὸ πρωτόκολλον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν σχετικῶς μὲ τὴν διαδικασίαν. Λοιπόν, πῶς λέγετε, ὅτι οὕτω πως ἐξασφαλίσατε τὰ δικαιώματά μας, τὴν ἀσφάλειαν τῆς χώρας καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ναυτικῆς, ὅταν ἔχωμεν μίαν Τουρκίαν μὲ ἀνώτερον ὁπλισμόν, ἡμεῖς δὲ ἐξαρτώμεθα, διὰ νὰ μεταβάλωμεν τὸν ναυτικὸν ἐξοπλισμόν μας, ἀπὸ διαδικασίας διαφόρους; Καὶ μὴ λησμονῆτε ἀκόμη, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἀνεξαρτήτως τούτου τὸ ὁποῖον ἐκάματε, μὴ λησμονῆτε, ὅτι ἐφόσον δὲν συνδυάσετε σχετικῶς καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἀεροπορίας, εὑρισκόμεθα ἐν μεγάλῃ καθυστερήσει δυνάμεων ἀπέναντι τῆς γείτονος χώρας, ἐὰν θέλωμεν νὰ εἴμεθα ἰσόπαλοι ἀπέναντί των. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην, ἡ ὁποία προεκλήθη ἀπὸ τὸν βουλευτὴν Βάλτου κ. Στράτον ὑπεστηρίξατε, ἐκάματε μάλιστα καὶ μίαν ναυμαχίαν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, κατὰ τὴν ὁποίαν ὑπεστηρίξατε, ὅτι ἂν ἔχω τὸ μεγάλο πλοῖον μὲ μικρὰ πλοῖα καὶ μὲ τὸν ἀεροπορικὸν μας στόλον, δυνάμεθα νὰ καταπολεμήσωμεν τὸ μεγάλο πλοῖον. Δὲν ἐπαναφέρω τὴν συζήτησιν ἐκείνην, ἀλλὰ γεγονὸς εἶναι, ὅτι σήμερον δὲν νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ παραβληθῶμεν μὲ τὴν Τουρκίαν, ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἀεροπλοΐαν. Καὶ ἔχομεν καὶ ἓν ἄλλο μειονέκτημα συνεπείᾳ τοῦ ὁποίου ἔχομεν παραδοθῆ καθολοκληρίαν εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Τουρκίας ἐκ τῶν ἀγαθῶν καὶ εἰλικρινῶν σχέσεων. Ἐγὼ θὰ εὐχηθῶ νὰ ἴδω ὑμᾶς ἐπιτυγχάνοντα παρὰ τῆς Τουρκίας ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον σεῖς νομίζετε ὅτι ὑπάρχει. Ἡμεῖς πιστεύομεν, ὅτι σεῖς ἔχετε δίκαιον, ἀλλ’ ὁ λαὸς ἔχει ἀνάγκην νὰ βασισθῇ ἐπὶ πραγμάτων. Καὶ τὸ μέρος τὸ ὁποῖον ἐκπροσωπεῖτε σεῖς, τὸ ἴδιον σκέπτεται. Μὴ θέλετε, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, νὰ εἰσέλθω εἰς ἄλλην συζήτησιν, διότι εἴδατε τὶ ἀποτελέσματα εἶχε τὸ σύμφωνον τοῦτο, ὥστε σᾶς ἠνάγκασε νὰ περιέρχησθε τοὺς στρατῶνας διὰ νὰ πείσετε τοὺς ἀξιωματικούς...

§188Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ σύμφωνον μὲ ἠνάγκασε;

§189Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Τουλάχιστον ἐκ τῶν δημοσιευθέντων.

§190Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν περιμένετε ἀπὸ τὰ δημοσιευθέντα...

§191Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἀκριβὲς ἦτο ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὅτι δὲν διεφωτίσατε τὸν κόσμον.

§192Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ ἤθελον νὰ εἴπω στὸν κόσμον τὶ εἶπα εἰς τοὺς ἀξιωματικούς.

§193Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Νὰ διαφωτίσετε γενικῶς τὸν κόσμον.

§194Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Περίμενα νὰ ἔλθῃ ἐδῶ ἡ συζήτησις διὰ νὰ τὸν διαφωτίσω. Μὴ νομίζετε ὅτι ἤθελα νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν Τύπον, καὶ μάλιστα εἰς τὸν Τύπον ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον δὲν ἔχω κανένα λόγον νὰ ἐκτιμῶ.

§195Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν μπορεῖτε νὰ ἀγνοῆτε τὴν Κοινὴν Γνώμην.

§196Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν νομίζετε ὅτι ἐπερωτώμενος ἀπὸ τὰς ἐφημερίδας πρέπει νὰ δίδω λόγον εἰς τὰς ἐφημερίδας πλανᾶσθε.

§197Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δὲν λέγω ὅτι πρέπει νὰ δίδετε λόγον εἰς τὰς ἐφημερίδας. Ἀλλ’ ὅταν βλέπετε ὅτι ἐξ ὡρισμένων ἐνεργειῶν ἐπέρχεται μία σύγχυσις εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην, ὀφείλετε...

§198Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐὰν τὰ γραφόμενα ὑπὸ τοῦ Τύπου μοῦ ἔκαναν ἐντύπωσιν ἔπρεπε νὰ μὲ ἐπερωτήσετε. Βλέπω, ὅτι δὲν μὲ ἐπερωτᾶτε. Φυσικὰ δὲν εἶχα ὑπ’ ὄψει μου τὰ γραφόμενα ὑπὸ τοῦ Τύπου. Τώρα θὰ σᾶς ἐξηγήσω...

§199Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναται ἡ ἀντιπολίτευσις νὰ παρακολουθῇ καὶ νὰ ἐπερωτᾷ περὶ ὅλων τῶν πράξεων τῆς Κυβερνήσεως. Γνωρίζετε δὲ ὅτι ὁ χρόνος τῆς ἐπερωτήσεως εἶναι τόσον ὀλίγος, ἔχομεν δὲ τόσην σωρείαν ἐπερωτήσεων.

§200Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἠξεύρετε ὅτι οὐδέποτε ἠρνήθημεν νὰ συζητήσωμεν ἐπερωτήσεις τὰς ὁποίας μᾶς ἐζητήσατε ὡς ἐπειγούσας.

§201Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Εἶναι διάφοροι ἐπείγουσαι ἐπερωτήσεις, κ. Πρόεδρε, καὶ ἔχω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι θὰ θεωρήσω ἐμαυτὸν εὐτυχῆ, διότι, προκληθέντες ὑμεῖς, ἀποφασίζετε νὰ δώσητε ἐξηγήσεις.

§202Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι ἀποφασίζω. Ἅμα προκαλοῦμαι ἀπὸ σᾶς, δὲν μπορῶ παρὰ νὰ σᾶς δώσω ἐξηγήσεις· ἀλλὰ ὄχι ἀπὸ τὰς ἐφημερίδας ὅταν προκαλοῦμαι.

§203Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐν τέλει ἔχω νὰ κάμω καὶ μίαν ἄλλην παρατήρησιν ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν αὐτήν, τὴν παρατήρησιν τοῦ διακανονισμοῦ τῶν σχέσεών μας μετὰ τῆς Τουρκίας. Τὴν παρατήρησιν αὐτὴν θὰ τὴν κάμω ὄχι διότι πιστεύω τίποτε ὡς πρὸς αὐτήν, ἀλλὰ διότι θέλω νὰ δώσω ἀκόμη μίαν ἀφορμὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἵνα καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν διαπιστωθῇ ὅτι ἀντικείμενον τῶν συνεννοήσεών μας μετὰ τῆς Τουρκίας δὲν ὑπάρχει ἄλλο παρὰ τοῦτο καὶ μόνον, ἡ κατάρτησις τῶν συμβάσεων· Γνωρίζετε ὅτι εἴχατε μίαν ἀτυχῆ σύμπτωσιν νὰ συναντηθῆτε καὶ μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἄλλου Κράτους. Τοῦτο ἔδωκεν ἀφορμὴν νὰ γράφουν πολλὰ εἰς τὸν ξένον Τύπον καὶ ν’ ἀναπτυχθοῦν πολλά, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν εἶχε πραγματικὸν σκοπὸν μόνον τὴν κατάρτισιν τῶν συμβάσεων αὐτῶν, ἀλλ’ ἀπέβλεπεν εἰς γενικωτέραν ἄλλην πολιτικὴν καὶ δὴ συνεννοήσεως μετ’ ἄλλων. Ὁ κ. ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰσηγούμενος τῶν συμφωνιῶν τούτων, ρητῶς διεκήρυξεν ὅτι δὲν εἶχε κανένα τέτοιον σκοπόν, ὅτι ἁπλῶς ἡ μετάβασις εἰς τὴν Ἄγκυραν δὲν εἶχεν ἄλλον σκοπὸν παρὰ μόνον τὴν κατάρτισιν τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν. Ἡ σύμβασις τῆς συναντήσεως ἐκείνης μετὰ τοῦ κόμμητος Bettler ἦτο τελείως τυχαία, ἡ ὁποία προῆλθεν συνεπείᾳ οἰκογενειακοῦ μάλιστα λόγου τοῦ ἀξιοτίμου κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξετερικῶν. Μοῦ τὸ ἀνέφερεν αὐτὸ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὅταν μὲ ἐπεσκέφθη, ὅπως εἶπον πρὸ ὀλίγου, ἀλλὰ δὲν ἀγνοεῖτε σεῖς πόσος θόρυβος ἐγεννήθη ἐκ τούτου εἰς τὸν ἐξωτερικὸν Τύπον. Νομίζω ὅτι, θίγων τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν ἔχω κανένα λόγον νὰ μὴ πιστεύω ὅτι εἶναι ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, θίγων τὸ ζήτημα τοῦτο, παρέχω μίαν εὐκαιρίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ μετὰ μάλιστα τὴν κάθοδον ἐνταῦθα τοῦ κ. ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γιουκοσλαυΐας, νὰ διαπιστωθῇ ἀκόμη μίαν φορὰν ἐπισήμως ἀπὸ τοῦ βήματος κατὰ τὴν συζήτησιν αὐτήν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις πέραν τῶν συμφωνιῶν τούτων οὐδὲν ἄλλο ἔπραξεν. Τὸ θεωρῶ ἀναγκαῖον χάριν τοῦ συμφέροντος τῆς Ἑλλάδος, νὰ ἀκουσθῇ ἀκόμη μίαν φορὰν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Καὶ μετὰ τὰ ὅσα ἀνέπτυξα, ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι θὰ εἶμαι εὐτυχὴς μετὰ τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος ἐὰν ἡ ἐξέλιξις τῶν πραγμάτων εἰς τὰς μετὰ τῆς Τουρκίας σχέσεις μας διεξαχθῇ κατὰ τὰς προβλέψεις τὰς λίαν αἰσιοδόξους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀναπτυχθῶσι ὄντως αἱ σχέσεις ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι θὰ καταστήσωσιν ἐντελῶς περιττὴν καὶ τὴν ὕπαρξιν τῶν συμφωνιῶν τούτων. Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιδιωχθῇ τοῦτο κἄπως διαφορετικά. Εἶναι ἀνάγκη ἐν πρώτοις, αὐτὰ τὰ ὁποῖα νομίζει ὅτι δὲν εἶναι ἀμφίβολα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, νὰ τὰ καταστήσῃ ἀναμφίβολα καὶ ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ κατὰ τρόπον ἀπολύτως θετικόν. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, διὰ νὰ φθάσῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὰ ἀποτελέσματα τῶν συμφωνιῶν τούτων, ὑπεβλήθη εἰς μεγίστας θυσίας. Ὑπεβλήθη εἰς θυσίας τὰς ὁποίας ὑπέστη διὰ τοῦ διακανονισμοῦ τῶν οἰκονομικῶν ζητημάτων, ὑπέστη καὶ ἓν τραῦμα εἰς τὴν συνείδησίν του ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἐθνικὸν γόητρον. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἔχετε τὴν εὐκαιρίαν νὰ βλέπετε πολὺ τὸν Λαόν. Νομίζω δέ ὅτι δὲν ἔχετε τὸν καιρὸν πρὸς τοῦτο λόγῳ τῶν πολλῶν ἀσχολιῶν σας· ἀλλ’ ἐὰν τὸν ἐβλέπατε, θὰ ἐβλέπατε ὅτι αἰθάνεται βαθύτατα, ὅτι ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα αὐτὰ, ὑπεβλήθημεν εἰς μεγάλας θυσίας. Αἰσθάνεται ἀκόμη καὶ κάτι ἄλλο, ὅτι τρόπον τινὰ ἔπρεπε νὰ κάμῃ αὐτὴν τὴν θυσίαν καὶ νὰ ὑποστῶμεν καὶ ἄλλην διὰ νὰ ἀποκτήσωμεν σύμφωνον φιλίας μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ τρόπον τινὰ ὅτι ὑπετάχθημεν ἀπέναντι της, δώσαντες εἰς αὐτὴν τὸ δικαίωμα νὰ ὑπερέχῃ κατὰ τὴν δύναμιν ἐκείνην τὴν ναυτικὴν ἐκ τῆς ὁποίας, ὅπως σᾶς εἶπα, καὶ τὸ αἴσθημα τὸ ψυχολογικὸν καὶ ἡ πεποίθησις ἀπορρέουν. Εὔχομαι, νὰ κατορθώσητε νὰ ἐξαλείψητε ὅλας ταύτας τὰς ἰδέας ὑπὸ τὰς ὁποίας σήμερον διατελεῖ ὁ Λαός. (χειροκροτήματα).

§204ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου.

§205Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν, κύριο συνάδελφοι, ὅτι τὸ μεγαλείτερον μέρος, ἂν μὴ ὅλον, τῆς κριτικῆς ἡ ὁποία ἠσκήθη ἐπὶ τῶν ὑπὸ συζήτησιν συμβάσεων δὲν ὀφείλεται εἰς διάφορον ἀντίληψιν ὡς πρὸς τὴν κατεύθυνσιν τῆς ἀκολουθητέας ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ὅσον ὀφείλεται εἰς τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ ἀντιπολίτευσις πάντοτε καὶ εἰς πᾶν ζήτημα ὀφείλει νὰ διαφωνῇ καὶ νὰ ἐπικρίνῃ τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἐν τούτοις αἱ συμφωνίαι ἐπὶ τῶν ὁποίων πρόκειται νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην εἶναι συμφωνίαι αἱ ὁποῖαι ἔχουν τὴν ἀνάγκην τῆς ὁμοθύμου γνώμης τῆς Βουλῆς. Εἶναι συμφωνίαι τῶν ὁποίων οἱ καρποὶ θὰ εἶναι τόσον ἀσφαλεῖς καὶ τόσον ἀγλαοὶ, ὅσον περισσότερον ὁμόθυμος εἶναι ἡ συμφωνία τοῦ πολιτικοῦ κόσμου· καὶ δι’ αὐτὸ ἡ εὐθύνη ἡ ὁποία θὰ δημιουργηθῇ μὲ τὰς συμφωνίας αὐτάς, ἡ εὐθύνη αὐτὴ βαρύνει ὄχι μόνον τὴν Κυβέρνησιν ἀλλ’ ὅλους ἡμᾶς. Τέσσαρες κυρίως εἶναι αἱ ἀπόψεις αἱ ὁποῖαι ἀνεπτύχθησαν ἐν σχέσει μὲ τὰς ὑπὸ συζήτησιν συμφωνίας. Ἡ μία ἄποψις ἡ ὁποία εὐτυχῶς δὲν ἐξεπροσώπει τὴν γνώμην τὴν ὑπεύθυνον οὐδενὸς κόμματος, ἀλλὰ μόνον μεμονωμένων βουλευτῶν, ἡ μία ἄποψις συνίσταται εἰς τὴν ἄρνησιν τῆς οὐσίας τῶν συμφωνιῶν. Κατὰ τὴν ἄποψιν αὐτὴν αἱ φιλίαι δὲν συνάπτονται διὰ συμφωνιῶν· ἡ δύναμις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἀσφαλίζει τὰ Κράτη, ἡ δύναμις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία καθορίζει τὰ ὅρια τῶν Κρατῶν. Καὶ δι’ αὐτὸ οἱ ὑποστηρίξαντες τὴν ἄποψιν αὐτὴν δὲν ἀπέδωσαν οὐδεμίαν ἀπολύτως σημασίαν εἰς τὰς συμφωνίας αὐτὰς ἀλλ’ ἐστήριξαν ὅλας τὰς ἐλπίδας τὰς ἰδικάς των διὰ τὸ μέλλον εἰς τὴν αὔξησιν τῶν ἐξοπλισμῶν. Ἡ ἀντίληψις αὐτὴ εἶναι ἡ ἀσθενεστέρα ἡ ἄποψις αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ ἀσθενεστέρα ἡ εὐκολώτερον δυναμένη νὰ ἀνατραπῇ. Εἶναι ἡ ἄποψις ἡ ὁποία ἀντιτίθεται ἄντικρυς εἰς τὸ σύγχρονον πνεῦμα, εἶναι ἡ ἄποψις ἡ ὁποία δὲν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν ὅτι δὲν ὑπάρχει οὐδὲν Κράτος τόσον ἰσχυρὸν ὥστε νὰ εἶναι βέβαιον ὅτι ἀσφαλίζει τὰ δίκαιά του διὰ τῶν ὅπλων, διὰ τῆς βίας. Ἀποτελεῖ ἱστορικὴν ἀπόδειξιν, ὅτι τὰ στρατιωτικώτερα τῶν Κρατῶν ὑπέστησαν πανωλεθρίαν. Οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἄποψιν αὐτὴν ἐλησμόνησαν ἀκόμη καὶ τὴν τελευταίαν Ἑλληνικὴν ἱστορίαν, ἐλησμόνησαν ὅτι καὶ εἰς τοὺς ἐθνικούς μας ἀγῶνας οἱ πολιτικοὶ συνδυασμοὶ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐξησφάλισαν τὴν ἐπιτυχίαν. Πλανῶνται δὲ οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἄποψιν αὐτὴν, ὅτι εἶναι σύμφωνοι μαζί των καὶ ὁ Λαὸς καὶ στρατός. Ἠμπορεῖ νὰ διαβεβαιώσω, ὅτι ὁ Λαὸς κάθε ἄλλο παρὰ ἐπιθυμεῖ καὶ κάθε ἄλλο παρὰ ἐπιδοκιμάζει παρομοίαν πολιτικὴν ἐντόνων στρατιωτικῶν ἐξοπλισμῶν, μίαν πολιτικὴν ἀδιαφορῶσαν εἰς τὸ σύγχρονον πνεῦμα, μὴ ἀποδίδουσαν καμμίαν ἀξίαν εἰς τὰ σύμφωνα. Οὔτε ἠμπορεῖ νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι ἐκ μέρους τοῦ στρατοῦ ὑπάρχει διάφορος γνώμη. Διότι ἂν ὑπάρχουν τινὲς δυσσαρεστημένοι, ἡ μεγάλη πλειοψηφία τοῦ στρατοῦ ἀποτελεῖται ἀπὸ στρατιωτικοὺς πειθαρχοῦντας εἰς τὸ Κράτος· δὲν εἶναι δὲ ἀπόδειξις ἀντίθετος τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρησεν ὅτι τοῦ ἐπεβάλλετο νὰ ἔλθῃ εἰς ἄμεσον ἐπαφὴν μετ’ αὐτῶν. Ἂν ὑπάρχῃ κακόν τι εἰς τὴν ἐνέργειαν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, τὸ κακὸν τοῦτο εἶναι ὅτι ἡ ἄμεσος αὐτὴ ἐπαφὴ ἔγινεν κεκλεισμένων τῶν θυρῶν. Εἶναι δὲ περίεργον τὸ ὅτι ἐγένετο ἡ ἐπαφὴ αὕτη κεκλεισμένων τῶν θυρῶν, ἐφ’ ὅσον ἐπρόκειτο περὶ πραγμάτων τὰ ὁποῖα δὲν ἦτο δυνατὸν καὶ ἐπιτετραμμένον νὰ μείνουν μυστικά. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ἡ ἐνέργεια ἐκείνη κάθε ἄλλο ἀποδεικνύει παρὰ ὅτι ὑπάρχει δυσπιστία ἐκ μέρους τοῦ στρατοῦ ἢ ἀποδοκιμασία τῆς ἀκολουθουμένης πολιτικῆς. Ἔχει ὁ στρατὸς προορισμὸν νὰ ὑπερασπίζεται τὰ ἐθνικὰ δίκαια, δὲν ἕπεται ὅμως ὅτι ἀξίωσις τοῦ στρατοῦ εἶναι νὰ θέτῃ ἐν κινδύνῳ τὰ ἐθνικὰ δίκαια διὰ νὰ ἔχῃ λόγον ὑπάρξεως ὁ στρατός. (χειροκροτήματα). Ἡ ἄλλη ἄποψις δὲν ἀποκρούει τὰς συμβάσεις, ἀλλὰ δὲν θεωρεῖ τὰ ἐπιτευχθέντα διὰ τῶν ὑπὸ συζήτησιν συμβάσεων ἱκανοποιητικά. Θὰ ἤθελον αἱ συμφωνίαι αὐταὶ νὰ ἱκανοποιοῦν περισσότερον τὰς ἀξιώσεις τὰς Ἑλληνικάς. Οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἄποψιν αὐτὴν δὲν λαμβάνουν καθόλου ὑπ’ ὄψιν οὔτε τὴν τελευταίαν καὶ τὴν μακροτέραν καὶ παλαιοτέραν ἱστορίαν, οὔτε τὰς μέχρι χθὲς θέσεις τῶν δύο λαῶν, οὔτε ποὺ πράγματι κεῖται ἡ ἀξία τῶν συναφθεισῶν συμφωνιῶν καὶ τὶ ἐπιδιώκεται δι’ αὐτῶν. Ἐλησμόνησαν δὲ οὗτοι, ὅτι ἐπὶ αἰῶνας ὁλοκλήρους εἰς τὴν συνείδησιν τῶν δύο λαῶν δὲν ὑπῆρχε χῶρος ἐλευθέρου βίου διὰ τοὺς δύο λαοὺς ἐλησμόνησαν ὅτι κατεύθυνσις τοῦ ἰδικοῦ μας λαοῦ ἦτο μία ἄρνησις τοῦ ἄλλου λαοῦ, ἐλησμόνησαν τὰς ἀγωνίας, ἐλησμόνησαν τὰ δεινὰ τὰ ὁποῖα ὑπέστησαν καὶ οἱ Ἕλληνες ἀλλὰ καὶ οἱ Τουρκικοὶ πληθυσμοὶ ἐκ τῶν συγκρούσεων αὐτῶν καὶ τῶν συνθηκῶν τῆς εἰρήνης, διότι καὶ οἱ Τουρκικοὶ πληθυσμοὶ ὑπέστησαν καὶ αὐτοὶ δεινὰ εἰς μικρότερον βέβαια βαθμόν, ἀλλ’ ὑπέστησαν καὶ αὐτοὶ δεινὰ ἐκ τῶν συνθηκῶν τῆς εἰρήνης. Καὶ διότι ἐλησμόνησαν ὅλα αὐτὰ, δὲν ἀποδίδουν τὴν πρέπουσαν ἀξίαν εἰς τὴν μεταστροφὴν τῆς κατευθύνσεως τῶν συνειδήσεων τῶν δύο λαῶν, ἡ ὁποία ἐπεδιώχθη διὰ τῶν συμφωνιῶν τῶν οἰκονομικῶν τοῦ περασμένου Ἰουνίου καὶ ἡ ὁποία ἐπιδιώκεται ἐπίσης διὰ τῶν ὑπὸ συζήτησιν συμφωνιῶν. Εἶναι μικρὸν πρᾶγμα, ὅτι οἱ δύο λαοὶ οἱ ὁποῖοι εἰς τὴν συνείδησίν των ὅπως σᾶς εἶπα ἠρνοῦντο ὁ εἷς τὸν ἄλλον ἔρχονται σήμερον καὶ ἀναγνωρίζουν τὴν ἀνάγκην μιᾶς εἰρηνικῆς, μιᾶς φιλικῆς συμβιώσεως καὶ συνεργασίας καὶ θέλουν νὰ καλλιεργήσουν συνάμα στενωτέραν προσέγγισιν; Εἶναι μικρὸν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα; Καὶ δὲν εἶναι ἄξιον νὰ ἐξαρθῇ καὶ τὸ γεγονὸς αὐτὸ, ὅπερ σημαίνει ὅτι ὄχι εἰς τὸ γράμμα τῶν συμφωνιῶν κεῖται ἡ μεγάλη ἀξία τῶν γενομένων συνεννοήσεων καὶ συμφωνιῶν, ὄχι εἰς τὸ γράμμα ἀλλ’ εἰς τὸ πνεῦμα αὐτῆς τῆς μεγάλης μεταστροφῆς. Ἐλέχθη ἀπὸ ξένον δημοσιολόγον, ὅτι ἀφοῦ ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Τουρκία ἦλθεν εἰς συμφωνίαν φιλίας, τότε τίποτε δὲν εἶναι ἀδύνατον εἰς τὴν Βαλκανικήν, τίποτε δὲν θὰ εἶναι ἀπροσδόκητον εἰς τὴν Βαλκανικήν. Καὶ ἔχουν δίκαιον, διότι ἡ μεγαλειτέρα ἀντίθεσις ἐν Βαλκανικῇ ὑπῆρξεν ἡ ἀντίθεσις Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας καὶ σήμερον θέλομεν νὰ θέσωμεν τέρμα εἰς αὐτὴν τὴν ἀντίθεσιν. Καὶ πολὺ δικαίως ἐλέχθη ἀπὸ τὸν δημοσιολόγον αὐτὸν ὅτι ὕστερα ἀπὸ αὐτὴν τὴν συνεννόησιν νὰ εἴμεθα παρεσκευασμένοι νὰ δεχθῶμεν καὶ σημαντικώτερα γεγονότα. Διατὶ παρεγνωρίσθη αὐτὸ τὸ σπουδαῖον γεγονός; Οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἄποψιν τὴν ὁποίαν ἐξέθεσα ἔφθασαν μέχρι τοῦ σημείου νὰ εἴπουν, ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἀπολύτως ἀξίαν τὸ σύμφωνον φιλίας, διότι ἔχει περιορισμὸν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων ἐκ τοῦ ἐσωτερικοῦ δικαίου. Ἐγὼ σᾶς λέγω ὅτι καὶ ἐὰν δὲν ὑπῆρχον αὐτοὶ οἱ περιορισμοί, πάντοτε ἡ ἀξία ἑνὸς διμεροῦς συμφώνου εἶναι περιωρισμένη. Εἶναι περιωρισμένη ἡ ἀξία ἑνὸς διμεροῦς συμφώνου, διότι ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν θέλησιν τὴν καλὴν ἑνὸς ἐκ τῶν συμβαλλομένων. Ἐὰν ὁ εἷς ἐκ τῶν συμβαλλομένων δὲν θελήσῃ πιστῶς νὰ τηρήσῃ τὰς ὑποχρεώσεις του καμμία ἄλλη ἐγγύησις τῆς τηρήσεως τοῦ συμφώνου δὲν ὑπάρχει. Ἀλλὰ μ’ ὅλα ταῦτα, μολονότι εἶναι περιωρισμένη ἡ ἀξία τῶν διμερῶν συμφώνων, ἔπεται ὅτι εἶναι ἐντελῶς χάρτης ἄγραφος αὐτὴ ἡ συμφωνία; Εἶναι ἐντελῶς ἀνάξιον προσοχῆς καὶ ἀνάξιον ἐκτιμήσεως τὸ γεγονὸς ὅτι εἰς τὸ παρελθὸν ἀπὸ μικρὰ ἐπεισόδια ἐγένοντο προστριβαί; Σήμερον τὰ δύο Κράτη, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἠθέλησαν νὰ ἔλθουν εἰς τοιαύτην τινὰ συνεννόησιν ἀναγνωρίζουν καὶ ἀναλαμβάνουν τὴν ὑποχρέωσιν, ἐὰν ἐδημιουργῆτο ζήτημα διαφορᾶς τινός, εἴτε νομικῆς φύσεως εἴτε πολιτικῆς ἀφορώσης τὸ ἐμπόριον, ὅτι ἡ τοιαύτη διαφορὰ θὰ ὑπάγεται εἰς φιλικὴν συνεννόησιν καὶ ἐν ἀποτυχίᾳ εἰς διαιτησίαν. Εἶναι μικρὸν τὸ γεγονὸς ὅτι ἐξ οἰκείας προαιρέσεως καὶ ἐλευθέρας θελήσεως προέρχονται τὰ δύο Κράτη καὶ ἀναγνωρίζουν διὰ τοῦ συμφώνου φιλίας, ἀναγνωρίζουν τὸ ἐδαφικὸν καθεστὼς ὡς πάγιον, καὶ δηλοῦσιν ὅτι δὲν ἔχουσι καμμίαν βλέψιν τὸ ἕν ἐπὶ ἄλλου; Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ναυπλίου πολιτευτὴς εἶπεν ὅτι τὰ σύμφωνα αὐτὰ ἔχουν κάποιαν ἀξίαν, ὅταν ἐξ ἐλευθέρας θελήσεως συνάπτωνται. Καὶ ἐρωτῶ ἐγώ: Δὲν ἔγινε τὸ σύμφωνον αὐτὸ ἐξ ἐλευθέρας θελήσεως τοῦ ἑνός καὶ τοῦ ἄλλου Κράτους, καὶ ὅλαι αἱ κυρώσεις αἱ ὁποῖαι ἔγιναν εἰς τὰ σύμφωνα, καὶ τὰς ὁποίας ἐμυκτήρισεν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, δὲν ἀπετέλεσαν κἂν ἀπόδειξιν ὅτι καὶ ἀπὸ τὸ ἕν μέρος καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο δὲν συνήφθη μία τυπικὴ ἁπλῶς πρᾶξις, ἀλλ’ ὅτι ἐγένετο μία συνεννόησις εἰλικρινὴς βασιζομένη εἰς τὴν κατεύθυνσιν εἰς τὴν ἀνάγκην εἰς τὴν θέλησιν τῶν δύο μερῶν; Τὸ ναυτικὸν σύμφωνον ἐθεωρήθη ἐστερημένον οἱασδήποτε ἀξίας, ὡς ἐπιζήμιον καὶ δεσμευτικὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα. Ἐθεωρήθη δεσμευτικόν, διότι ὑπεστηρίχθη ὅτι εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐγεννᾶτο διαφωνία μεταξὺ τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου Κράτους ὡς πρὸς τὴν παραγγελίαν νέων μονάδων, θὰ ἦτο ὑποχρεωμένον τὸ διαφωνοῦν Κράτος νὰ προσφύγῃ εἰς τὴν διαιτησίαν. Δὲν ἔχω τὴν ἐντύπωσιν αὐτὴν ἐκ τοῦ κειμένου τοῦ πρωτοκόλλου, διότι τὸ πρωτόκολλον λέγει: «τὰ δύο συμβαλλόμενα μέρη.» (ἀναγινώσκει). Δηλαδὴ ἡ ὑποχρέωσις ἡ ὁποία ἀναλαμβάνεται, εἶναι νὰ εἰδοποιήσωμεν ἐντὸς προθεσμίας ἕξ μηνῶν, μετὰ τὴν πάροδον τῆς ὁποίας τὸ Κράτος τὸ ὁποῖον θέλει νὰ προβῇ εἰς παραγγελίας εἶναι ἐλεύθερον. Αὐτὴ εἶναι ἡ μόνη δέσμευσις. Καὶ διατὶ γίνεται αὐτὴ ἡ δέσμευσις; Διότι ἑκατέρωθεν ὑπάρχει ἡ καλὴ πρόθεσις καὶ ἡ ἐπιθυμία, νὰ μὴ προβαίνουν τὰ δύο Κράτη, εἰς ἕνα ἀνταγωνισμὸν ἐντελῶς μάταιον, ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν. Ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει αὐτὴ ἡ καλὴ διάθεσις τὸ σύμφωνον βεβαίως θὰ ἀποφέρῃ καρπούς. Τὴν στιγμὴν πού θὰ λείψῃ ἡ καλὴ διάθεσις βέβαια δὲν θὰ ἀποφέρῃ τοὺς καρποὺς αὐτούς. Ἀλλ’ ὅπως σᾶς εἶπον τὰ διμερῆ σύμφωνα οὐδέποτε καὶ εἰς οὐδεμίαν περίπτωσιν δύνανται νὰ ἔχουν μεγάλην ἀξίαν, ἐφ’ ὅσον δὲν στηρίζονται εἰς τὴν καλὴν θέλησιν τῶν συμβαλλομένων. Ἔχουν ὅμως τὸ μέγα πλεονέκτημα, ὅτι δημιουργοῦν μίαν διέξοδον ἡ ὁποία ἐμποδίζει τὰς παρασκευάς, ἡ ὁποία προλαμβάνει τὰς προστριβὰς καὶ τὰς συγκρούσεις. Κατεκρίθη τὸ σύμφωνον τῆς ἐγκαταστάσεως, διότι θέτει εἰς τὴν αὐτὴν μοίραν τοὺς ἀνταλλαγέντας πληθυσμοὺς μὲ τοὺς παλαιοὺς ὑπηκόους τοῦ Κράτους, ὡς πρὸς τὴν μετάβασιν τὴν ἐγκατάστασιν καὶ κυκλοφορίαν εἰς τὴν Τουρκίαν. Ὅταν συνεζητεῖτο, κύριοι συνάδελφοι, εἰς τὴν Βαλκανικὴν διάσκεψιν τὸ ζήτημα τῶν μειονοτήτων καὶ τῶν διεκδικήσεων καὶ ἐτονίζετο παρὰ τῶν Βουλγάρων ὅτι δὲν λαμβάνεται ἐπαρκῶς ὑπ’ ὄψιν ἡ ψυχολογία τῶν ἡττημένων λαῶν, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ λάβω τὸν λόγον καὶ νὰ εἴπω πρὸς ὅλους, ὅτι ἐὰν εἶναι ἀπαραίτητον νὰ λάβωμεν τὴν ψυχολογίαν τῶν ἡττημένων λαῶν ὑπ’ ὄψει, δὲν ἕπεται ὅτι ἔχομεν μικροτέραν ὑποχρέωσιν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει καὶ τὴν ψυχολογίαν τῶν τυχαίως νικησάντων λαῶν. Ἐὰν θελήσωμεν νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει αὐτὴν τὴν ψυχολογίαν, πρέπει νὰ ἀναγνωρίσωμεν ὅτι ψυχολογικῶς ἦτο δύσκολον εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ ἐπιτύχωμεν περισσότερα πράγματα. Ἡττήθημεν καὶ ἡμεῖς καὶ διετρέξαμεν κινδύνους, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀναγνωρίσωμεν, ἐὰν εἴμεθα δίκαιοι ἄνθρωποι, ὅτι οἱ κίνδυνοι τοὺς ὁποίους διέτρεξεν τὸ Τουρκικὸν Κράτος ἀπὸ ἡμᾶς ὑπῆρξαν πολὺ μεγαλείτεροι καὶ πολὺ ἀνώτεροι ἀπὸ ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἡμεῖς διετρέξαμεν. Ἐὰν ἀναγνωρίσωμεν αὐτό, πρέπει νὰ ἀνομολογήσωμεν ὅτι ὅσον καὶ ἂν θέλωμεν νὰ σβύσωμεν τὸ παρελθόν, δὲν εἶναι δυνατὸν τοῦτο νὰ γίνῃ ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας. Οἱ ἰθύνοντες τοὺς δύο λαοὺς ἐπιδιώκουν νὰ δημιουργήσουν νέαν Ἐθνικὴν συνείδησιν, νέαν ψυχολογίαν, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας. Θὰ γίνῃ ἐφ’ ὅσον αὐξάνει ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ ἑνὸς πρὸς τὸν ἄλλον. Εἶπον τότε εἰς τὴν Βαλκανικὴν διάσκεψιν πρὸς τοὺς Βουλγάρους, ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι πρέπει νὰ διεκδικήσουν κάτι τι, ὀφείλουν αὐτοὶ νὰ δώσουν τὸ παράδειγμα τῶν θυσιῶν, ὀφείλουν αὐτοὶ πρῶτοι νὰ δείξουν, ὅτι δὲν ζητοῦν μόνον ἀλλ’ ὅτι εἶναι πρόθυμοι καὶ νὰ δώσουν. Νομίζω ὅτι αὐτὴ ἡ πολιτικὴ ἦτο ἀνάγκη νὰ ἀκολουθηθῇ καὶ ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος, ἐὰν θέλωμεν πράγματι νὰ τύχωμεν πλήρους ἱκανοποιήσεως τῶν δικαίων μας ἀξιώσεων εἰς τὸ μέλλον. Πρέπει διὰ τὰ πολιτικὰ τοῦ Κράτους τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ δικαίου νὰ συντελέσωμεν ὅπως σὺν τῷ χρόνῳ κρατύνει ἐπὶ μᾶλλον ἡ πεποίθησις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ πρὸς τὸν Τουρκικόν, νὰ κρατύνῃ ἡ πεποίθησις ὅτι δὲν μᾶς χωρίζουν ἐδαφικαὶ ἢ ἄλλαι βλέψεις τῶν μὲν ἐπὶ τῶν δέ, καὶ τότε θὰ ἐπέλθῃ ἡ πλήρης ἱκανοποίησις τῶν δικαίων μας. Εἰς τὴν Βαλκανικὴν διάσκεψιν συνεζητήθη τὸ ζήτημα τῆς ἐλευθέρας κυκλοφορίας καὶ ἐγκαταστάσεως τῶν ὑπηκόων τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν καὶ ἐλάβομεν ἀπόφασιν κατά τὴν ὁποίαν ἐπεβάλλετο εἰς τὰ Κράτη νὰ προβῶσιν εἰς συμφωνίας «πλὴν ἄλλων συμφωνιῶν........» (ἀναγινώσκει). Ἐλάβομεν καὶ μίαν ἀπόφασιν ὅπως συστήσωμεν μίαν ἐπιτροπὴν διὰ νὰ προετοιμάσῃ σχέδιον εἰδικῆς συμφωνίας μεταξὺ τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν. Δὲν λέγω ὅτι ἡ ἀπόφασις ἐκείνη ἀπετέλει συμφωνίαν μεταξὺ τῶν Κρατῶν καὶ ὅτι εἶναι ὑποχρέωσις διὰ κανέναν νὰ ἀποδεχθῇ τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον σιγὰ–σιγὰ καλλιεργεῖται καὶ τὸ ὁποῖον θὰ ἐπικρατήσῃ· ἀλλ’ ἐὰν ἀναπτυχθοῦν αἱ σχέσεις μεταξὺ τῶν Κρατῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρηθοῦν διακρίσεις ὡς πρὸς τὴν κυκλοφορίαν καὶ τὴν ἄσκησιν ἐπαγγέλματος μεταξὺ τῶν ὑπηκόων τῶν διαφόρων Κρατῶν. Καὶ διὰ λόγους κοινωνικῆς προστασίας τῶν ἐργαζομένων ἀνθρώπων καὶ διὰ λόγους οἰκονομικοὺς καὶ διὰ λόγους πολιτικοὺς ἐὰν προχωρήσωμεν εἰς αὐτὸν τὸν δρόμον εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι καὶ οἱ ξένοι, οἱ ἄλλοι Βαλκανικοὶ λαοὶ θὰ ἔχουν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, τὰ αὐτὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἔχουν οἱ Ἕλληνες πολῖται· καὶ οἱ Ἕλληνες θὰ ἔχουν τὰ αὐτὰ δικαιώματα ποὺ θὰ ἔχουν οἱ πολῖται τῶν ἄλλων Κρατῶν. Εἶναι ἀδύνατον νὰ γίνῃ ἡ προσέγγισις αὐτὴ ἡ ὁποία πανταχοῦ ἐπιδιώκεται, εἶναι ἀδύνατον ἡ προσέγγισις ἐκείνη νὰ φθάσῃ εἰς τὸν ποθητὸν σκοπόν, ἐὰν δημιουργηθῇ ἡ ἰσοπολιτεία μεταξὺ τῶν ὑπηκόων τῶν διαφόρων Κρατῶν. Ὡς πρὸς τὴν ἐμπορικὴν συμφωνίαν εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι ἔχω ἄλλας ἀντιλήψεις. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι πρέπει τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν νὰ ἀρχίσῃ νὰ χαράσῃ ἄλλην πολιτικὴν ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἐμπορικὰς σχέσεις μὲ τὰ ἄλλα Κράτη. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχύῃ ἡ ρήτρα τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Εἶναι ἀπαραίτητον νὰ καταστήσωμεν εἰς αὐτὴν τὴν ρήτραν ἄλλας συμφωνίας διὰ τὴν προσέγγισιν μετὰ τῶν ὁμόρων Κρατῶν, δηλαδὴ διαφορικὸν δασμολόγιον. Μόνον διὰ τῆς ἐφαρμογῆς διαφορικοῦ δασμολογίου εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχωμεν καλλιτέρας ἐμπορικὰς σχέσεις συμπληρουμένου μὲ ὡρισμένους ὅρους. Ποίους ὅρους; Ἀφ’ ἑνὸς μὲν τῆς ὑποχρεώσεως παντὸς Κράτους νὰ ἀγοράζῃ ἀπὸ τὰ ἄλλα Κράτη, τὰ ὅμορα, τὰ ὅσα ἀναλογοῦν εἰς ἓν ποσοστὸν τῆς ἐξαγωγῆς του εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα. Καὶ μὲ ἕνα ἄλλον ἀκόμη ὅρον, τῆς ἐλευθερίας παντὸς Κράτους Βαλκανικοῦ νὰ προμηθεύηται ἀνεξαρτήτως τοῦ διαφορικοῦ δασμολογίου ἀπὸ ξένα Κράτη ὡρισμένα ἐμπορεύματα, εἰς ἣν περίπτωσιν ἡ συνεννόησις ἡ τελική, ἡ Βαλκανικὴ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προστατεύσῃ τὴν ἐξαγωγὴν τοῦ Κράτους τούτου. Καὶ αὐτὴ ἡ πολιτικὴ θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀκολουθηθῇ εἰς τὴν σύμβασιν μὲ τὴν Τουρκίαν. Τὸ γεγονὸς ἴσως ὅτι ἡ Τουρκία παρεσκεύαζε μίαν μεταρρύθμισιν τοῦ τελωνειακοῦ της δασμολογίου, ἴσως συνέβαλε καὶ τοῦτο εἰς τὸ νὰ μὴ λάβῃ αὐτὴν τὴν κατεύθυνσιν τὴν ὁποίαν καὶ ἡ πρώτη Βαλκανικὴ διάσκεψις ὁμοθύμως ἔλαβεν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει πρέπει νὰ ἀναγνωρισθῇ ὅτι τὸ νέον καθεστὼς τὸ δημιουργηθὲν διὰ τῆς ἐμπορικῆς συμβάσεως εἶναι καλλίτερον ἀπὸ τὸ προηγούμενον καθεστὼς διὰ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα, καί ἀφ’ ἑτέρου ὅτι ἡ προθεσμία τῆς ἐμπορικῆς αὐτῆς συμβάσεως εἶναι διετής. Οἱ ἐπικρίναντες τὰς συμφωνίας ἠθέλησαν νὰ ἀφήσουν νὰ ἐννοηθῇ ὅτι αὗται ἔπρεπε νὰ γίνουν ὑπὸ τὴν κλαγγὴν τῶν ὅπλων, ἢ ὅτι ἔπρεπε νὰ παρασκευαζώμεθα πρὸς πόλεμον διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν τὰ ἐπιδιωκόμενα πλεονεκτήματα. Οἱ ὑποστηρίξαντες τὴν ἄποψιν ταύτην, ταὐλάχιστον τινὲς ἐξ αὐτῶν, δὲν ἀφίστανται πολὺ τῶν ἀντιλήψεων, ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐξεφράσθησαν τρόπον τινὰ πρὸς τὰς διεθνεῖς συμφωνίας. Καὶ δι’ αὐτὸ τοὺς εἴδομεν νὰ ὑποστηρίζουν ὅτι θὰ ἔπρεπεν αἱ συμφωνίαι αὐταὶ θὰ ἔπρεπε νὰ γίνουν. Τοιαῦτά τινα ὑπεστήριξε καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας πολιτευτής. Ἐτόνισε τὴν ἀνάγκην τῶν μεγάλων ἐξοπλισμῶν καὶ ἔφερε μίαν σύγκρισιν τῆς ἡ ὁποία ἔγινε εἰς τὴν καὶ τῶν νεωτέρων συμφωνιῶν, χωρὶς νὰ ὑπολογίσῃ ὅτι αἱ συμβάσεις τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἦσαν ἐντελῶς διαφορετικαί. Καὶ τρόπον τινὰ ὑπεστήριξεν ὅτι ὕστερα ἀπὸ ὅσην πεῖραν ἀπεκτήσαμεν ἐκ τῶν τελευταίων Βαλκανικῶν πολέμων, ὅτι πρέπει νὰ παρασκευασθῶμεν τρόπον τινὰ εἰς νέον πόλεμον, διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον φρονεῖ ὅτι πρέπει νὰ ἐπιτύχωμεν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐμπορικὴν σύμβασιν, ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἄλλας ἀξιώσεις. Κύριοι συνάδελφοι, τοιαύτην τινὰ πολιτικὴν δὲν φαντάζομαι ὅτι ἐγκρίνει, οὔτε ἡ πλειοψηφία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, οὔτε ἡ ἐλαχίστη δυναμένη νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν μερὶς τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἡ ἀξίωσις τῶν Ἑλλήνων σήμερον εἶναι νὰ ἐξασφαλίσωμεν μίαν παγίαν εἰρήνην καὶ νὰ ἀναπτυχθοῦν φιλικαὶ σχέσεις μεταξὺ τῶν δύο Λαῶν. Ἡ ἀντίθεσις ἡ ὁποία ὑπῆρξε μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν ἐπιχειρημάτων τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας συνίσταται εἰς τοῦτο ὅτι ἡμεῖς πιστεύομεν ὅτι καὶ ὁ Τουρκικὸς Λαὸς εἶναι μία ἀνάγκη διὰ τὸν Ἑλληνικὸν, καὶ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς εἶναι μία ἀνάγκη διὰ τὸν Τουρκικόν. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας ὡμίλισεν περὶ ἐθνικῶν ἰδανικῶν. Ἀλλὰ περὶ ποίων ἰδανικῶν ὡμίλησε; Τολμᾷ ἀκόμη νὰ ὑποστηρίζῃ ὅτι διὰ νὰ ὑπάρξῃ Ἑλλὰς, διὰ νὰ ὑπάρξῃ ἐθνικὴ κατάστασις εἰς τὴν Ἑλλάδα, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχωμεν ἰδανικὰ ἐδαφικῆς ἐπεκτάσεως; Ἐὰν ἔχητε αὐτὴν τὴν γνώμην νὰ τὸ εἰπῆτε. Ἀλλὰ δὲν ἔχητε αὐτὴν τὴν γνώμην, διότι οὐδεὶς ἀπολύτως θὰ ἤθελε νὰ σᾶς ἐπιδοκιμάσῃ. Εἶναι πλάνη οἰκτρὰ καὶ φαντασιοπληξία τὸ λεγόμενον, ὅτι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν, δὲν θὰ ἔχωμεν ἰδανικὰ ἐδαφικῆς ἐπεκτάσεως, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἡ ἀνάγκη τοῦ πολέμου, τότε καὶ μόνον θὰ γίνωμεν ἠθικοὶ ἄνθρωποι. Ἐλησμονήσατε ὅτι ἀκριβῶς ἡ ἠθικὴ χαλάρωσις, ἡ ἠθικὴ κατάπτωσις, ἐδημιουργήθη κατὰ τὸν πόλεμον, ἐξ αἰτίας τοῦ πολέμου; ἐλησμονήσατε ὅτι ἡ μεγαλειτέρα ἐκμετάλευσις ἀνθρώπων ἔγινε κατὰ τὴν περίοδον, τοῦ πολέμου, ἔγινε κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην τὴν πολεμικὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐν ᾧ ἄλλοι ἐθυσιάζοντο, ἄλλοι ἐπλούτιζον καὶ ὠργίαζον; (χειροκροτήματα). Καὶ αὐτὴ ἡ κατάστασις καὶ αὐτὴ ἡ κατεύθυνσις εἶναι ἐκείνη, ποῦ θὰ δημιουργήσῃ ἐθνικὰ ἰδανικὰ εἰς ἕνα Λαὸν, ὅπως ὁ Ἑλληνικὸς ὁ ὁποῖος ἐμεγαλούργησε διὰ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ, διὰ τῆς δημιουργίας τοῦ πνεύματος αὐτοῦ. Ἐξεπλάγην ὅταν ἤκουσα νὰ γίνεται λόγος μετὰ τοιαύτης περιφρονήσεως περὶ τῶν διεθνῶν συνθηκῶν καὶ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καὶ ὅλων τῶν ἄλλων ὀργανισμῶν, οἱ ὁποῖοι τείνουν νὰ παγιώσουν τὴν εἰρήνην, νὰ λέγωνται ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου αὐτά, καὶ νὰ λησμονῶνται ὅτι βεβαίως ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἶναι δημιούργημα τῶν ἀγώνων τῶν τέκνων του ἀλλὰ καὶ συγχρόνως καὶ τῆς συνδρομῆς καί τῆς βοηθείας πολλῶν ἄλλων φίλων, ἡ ὁποία συνδρομὴ ἔγινε ἐξ αἰτίας αὐτοῦ τοῦ μεγάλου καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ παρελθόντος. Δὲν ἔχομεν αὐτὴν τὴν περιορισμένην ἀντίληψιν, κύριοι, περὶ Πατρίδος, ὅτι ἡ Πατρὶς εἶναι συνυφασμένη μὲ μίαν ἰδέαν ἐδαφικῆς ἐπεκτάσεως. Διὰ τοῦτο τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔγινε ἡ ἀποκατάστασις τοῦ ἔθνους, οἱαδήποτε ἰδέα ἐδαφικῆς ἐπεκτάσεως, ἀποτελεῖ ἀθέμιτον ἰδέαν. Θὰ συνετέλουν εἰς τὸ νὰ καλλιεργοῦνται σχέσεις πολεμικαὶ τοῦ διεθνοῦς ἀνταγωνισμοῦ, ὁ ὁποῖος καὶ κατὰ τὸν Κάντιον καὶ κατὰ τοὺς ἀνθρωπιστὰς καὶ φιλοσόφους ἀποτελεῖ μίαν κατάστασιν πραγμάτων ὁμοίαν, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργός, ἐκείνης τῆς καταστάσεως τῆς προϊστορικῆς ἐποχῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἄνθρωποι ἔτρωγον ἀλλήλους. Αὐτοὶ δὲν ὑπάγονται εἰς οὐδεμίαν ἔννομον τάξιν. Ἔχομεν πολὺ μεγαλειτέραν ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν δυναμικότητα τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ νομίζομεν ὅτι μὲ τὴν παγίωσιν τοῦ εἰρηνικοῦ καθεστῶτος, μὲ τὴν σύναψιν στενῶν σχέσεων, μὲ τὴν σύναψιν ὁμοσπονδιακῶν δεσμῶν μὲ τὰ ἄλλα ὅμορα Κράτη, θὰ κατωρθώσῃ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ μεγαλουργήσῃ ὅπως ἐμεγαλούργησε καὶ εἰς τὸ παρελθόν, νὰ μεγαλουργήσῃ πρὸς ἀγαθὸν ὁλοκλήρου τῆς ἀνθρωπότητος. Καὶ δι’ αὐτὸ χαιρετίζομεν αὐτὰ τὰ σύμφωνα, ὄχι ὡς ἕν τέρμα, ἀλλ’ ὡς μίαν ἀφετηρίαν, ὡς μίαν ἀφετηρίαν στενωτέρας προσεγγίσεως διὰ νὰ ἐφαρμοσθοῦν, ὄχι ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας πολιτευτής, ἐξ ἀνάγκης, ὡς σύμφωνα ἀνάγκης ἀλλ’ ἂν εἰς τὴν ὅλην ζυγαριὰν κλίνῃ ἡ πλάστιξ περισσότερον μὲ τὸ μέρος τῶν Τούρκων, δὲν δυσανασχετοῦμεν δι’ αὐτό. Τείνομεν μ’ ὅλην τὴν καρδιά μας τὸ χέρι πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ βεβαίως εἰς τὴν ἐξέλιξιν τῶν σχέσεων θὰ προσπαθήσωμεν νὰ μὴ ζημιοῦται οἰκονομικῶς ὁπωσδήποτε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς καὶ τείνομεν τὴν χεῖρα μὲ ὅλην μας τὴν καλὴν θέλησιν καὶ τὴν ἀπόφασιν νὰ τηρήσωμεν πιστῶς αὐτὰς τὰς συμφωνίας, διότι ἀναγνωρίζομεν ὅτι ἡ ζωὴ τοῦ ἑνὸς εἶναι καὶ τοῦ ἄλλου Λαοῦ, ὅτι ὁ ἕνας Λαὸς εἶναι συμπλήρωμα τοῦ ἄλλου. Ἔτσι καὶ μόνον θὰ μπορέσωμε νὰ προχωρήσωμε—ὄχι δ’ ἐνδοιασμῶν, ὄχι δι’ ἐπιφυλάξεων. Δὲν ἀρκεῖ νὰ λέγωμεν ὅτι εἴμεθα ὑπὲρ τῆς εἰρήνης, δὲν ἀρκεῖ νὰ λέγωμεν ὅτι θέλωμεν τὴν Βαλκανικὴν ἰδέαν καὶ τὴν Βαλκανικὴν ἕνωσιν καὶ πλειοδοτοῦμεν εἰς τὴν ἱκανοποίησιν αὐτῆς. Διὰ νὰ γίνῃ ἡ Βαλκανικὴ Ἕνωσις θὰ χρειασθῇ νὰ γίνουν θυσίαι ἀπὸ ὅλα τὰ μέρη. Εὐτυχῶς ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι πρόδρομοι αὐτῆς τῆς ἰδέας, ὑφίστανται καὶ μερικὰς θυσίας, διότι αὐτοὶ εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι βραδύτερον θὰ καρπωθοῦν καὶ ἠθικῶς καὶ ὑλικῶς περισσότερον. (χειροκροτήματα).

§206ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης.

§207Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἡ πολιτικὴ τῆς συνεννοήσεως, κύριοι συνάδελφοι, μετὰ τῆς Τουρκικῆς Δημοκρατίας τὴν ὁποίαν μετὰ τόσης θέρμης ἀνέλαβε νὰ ἐφαρμόσῃ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἀποτελεῖ τὴν ἀναγνώρισιν μιᾶς πραγματικότητος ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη ἐκ τοῦ ἀποτελέσματος τοῦ τελευταίου ἀπελευθερωτικοῦ πολέμου. Ἐφόσον εἰς τὰς χώρας ἐκείνας ὑπῆρχεν ἀλύτρωτος Ἑλληνικὸς πληθυσμός, ἀριθμούμενος μάλιστα κατὰ ἑκατομμύρια, στοιχειῶδες καθῆκον τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ἦτο, νὰ μετέρχηται ἀλυτρωτικὴν πολιτικήν, νὰ μετέρχηται δηλαδὴ πολιτικὴν ἀποκαταστάσεως τῆς πολιτικῆς τοῦ Γένους, ἑνότητος, πολιτικὴν ἡ ὁποία, δὲν γνωρίζω διὰ τίνα λόγον, ἐνῷ ἦτο στοιχειῶδες καθῆκον ἡμῶν, ὠνομάσθη πολιτικὴ τῆς Μεγάλης Ἰδέας. Ἀφ’ ἧς ὅμως εἰς τὰς χώρας ἐκείνας ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν ὑπάρχει πλέον, καὶ ἡ Αὐτοκρατορία ἡ ὁποία ἐπεκάθητο ἐπὶ τοῦ τραχήλου αὐτοῦ ἀνετράπη, μία νεαρὰ Δημοκρατία ἀνεστηλώθη εἰς τὴν θέσιν ἐκείνης, νομίζω λέγω, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς συνεννοήσεως μὲ τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν ἦτο ἡ μόνη Ἐθνικὴ πολιτικὴ ἐφαρμόσιμος κατὰ τὴν παροῦσαν ἐποχήν. Ἡ πολιτικὴ τῆς συνεννοήσεως μετὰ τῶν ὁμόρων ἐθνῶν δὲν εἶναι ξένη πρὸς τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, εἶναι τοὐναντίον σύμφωνος πρὸς αὐτό. Μολονότι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος, μετὰ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν, ἐδημιούργησε καὶ προήγαγε καὶ τὴν πολεμικὴν τέχνην καὶ μολονότι ἀείποτε ἀνέδειξε μίαν ἀξιοθαύμαστον ροπὴν πρὸς τὸν πόλεμον, οὐδέποτε εἶναι ἀληθῶς περίεργον τοῦτο, ἀπεδύθη εἰς κατακτητικοὺς πολέμους. Μίαν μόνον ἐξαίρεσιν ἔχομεν νὰ σημειώσωμεν, τὴν εἰσβολὴν τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου εἰς τὴν Ἀσίαν, ἀλλὰ ἦσαν τόσον εὐγενῆ τὰ ἐλατήρια τοῦ μεγάλου ἐκείνου ἀνδρός, καὶ τοιοῦτος ὑπῆρξεν ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον διώκησεν καὶ ἐξεπολίτησεν τούς λαοὺς τῆς Ἀσίας, καὶ αὐτὸς καὶ οἱ διάδοχοί του, ὥστε καὶ αὐτὴ ἡ ἱστορία πανηγυρικῶς παρεδέχθη ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ κατακτήσεως, ἀλλὰ περὶ ἐκπολιτισμοῦ τῆς Ἀσίας καὶ περὶ προαγωγῆς τῆς εὐημερίας τῶν λαῶν αὐτῆς, λαῶν οἱ ὁποῖοι πρότερον ὑπέκυπτον ὑπὸ τὸν ζυγὸν μιᾶς ὀπισθοδρομικῆς μοναρχίας τῆς Περσικῆς. Ὁ νεώτερος Ἑλληνισμός, ὁ ὁποῖος ἀπέκτησε τὸ αἴσθημα τῆς Ἐθνικῆς ἑνότητος εἰς τὸν λέβητα τῆς δουλείας ὑπὸ τὴν Τουρκικὴν Αὐτοκρατορίαν εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἀπὸ τῆς ἁλώσεως, ἤρχισε νὰ προπαρασκευάζῃ τὰς δυνάμεις τῶν ὁποίων ὅταν θὰ ἤρχετο ἡ ἱστορικὴ στιγμή, θὰ ἐπεζήτη τὴν πολιτικήν του ἀποκατάστασιν. Διεξήγαγε πολλοὺς ἀτυχεῖς ἀγῶνας καὶ κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ παρελθόντος αἰῶνος ηὐτύχησεν νὰ ἀπελευθερώσῃ ἓν μέρος τῆς κλασσικῆς Ἑλλάδος. Τὸ ἐλευθερωθὲν τμῆμα τοῦ Ἔθνους ἐξηκολούθησε τοὺς ἀγῶνας κατὰ τὴν παρελθοῦσαν ἑκατονταετηρίδα, καὶ τελευταίως ἀπεδύθη εἰς τὸν πόλεμον, ὁ ὁποῖος ἀπέληξεν καθ’ ὃν τρόπον ἀπέληξεν. Εἶναι λυπηρὸν βεβαίως ὅτι ἐχάθη ἡ κοσμοϊστορικὴ αὐτὴ στιγμή, ἡ μοναδικὴ εὐκαιρία καθ’ ἣν ἀπέκτησαν τὴν ἐλευθερίαν των οἱ πλεῖστοι τῶν ὑποδούλων λαῶν τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀσίας. Ἀνεστήθη ἡ Πολωνία ἡ Τσεχοσλοβακία, ἡ Γιουγκοσλαβία, ἡ Τρανσυλβανία, ἡ Ἀραβία ἀκόμη καὶ ὑπέκυψε μόνον ἡ Ἑλλὰς εἰς τὰ ἴδια αὐτῆς λάθη τὰ ὁποῖα ὅλοι γνωρίζομεν. Ἐν τούτοις, ἀφ’ ἧς ἐτελείωσεν ὁ ἀγὼν ἐκεῖνος, καὶ ἀφ’ ἧς εἰς τὸν Πόντον καὶ τὴν Μικρασίαν καὶ τὴν Ἀνατολικὴν Θράκην δὲν ἀπέμεινον Ἕλληνες πῶς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συνεχισθῇ μία πολιτικὴ ἀπελευθερώσεως τοῦ ἀλυτρώτου Ἑλληνισμοῦ; Μήπως διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τώρα πλέον μιᾶς πολιτικῆς κατακτητικῆς: Δὲν ὑποθέτω ὅτι ὑπάρχει κανεὶς ὁ ὁποῖος θὰ συνίστα τοιοῦτόν τι. Νὰ ἐμμείνωμεν δηλαδὴ εἰς τὰς παλαιὰς ἰδέας, παραγνωρίζοντες τὴν ἐπελθοῦσαν ριζικὴν μεταβολήν; Διότι τοιαύτη πολιτικὴ θὰ ἦτο πολιτικὴ ἄγονος, ἡ ὁποία ὄχι μόνον δὲν θὰ ὠφέλη τὸ Ἔθνος, ἀλλὰ καὶ εἰς Ἐθνικὰς ζημίας θὰ κατέληγεν. Ἡ διαπίστωσις τῆς ἐπελθούσης κοσμοϊστορικῆς μεταβολῆς εἰς τὴν ἐξέλιξιν τῆς Ἀνατολῆς ἐπεβάλλετο νὰ γίνῃ καὶ ὅσον τὸ δυνατὸν γρηγορώτερα ἐγίνετο, τόσον καλλίτερα θὰ ἦτο. Δὲν εἶναι πλέον ἡ Αὐτοκραρία, ἡ ὁποία ἔχει τὸν Ἑλληνισμὸν ὑπόδουλον εἰς τὰς χεῖρας της. Εἶναι μία Ἑλληνικὴ Δημοκρατία ἐλευθέρα ἀπ’ ἐδῶ καὶ μία Τουρκικὴ Δημοκρατία ἐλευθέρα ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος. Εἶναι βεβαίως ἀληθὲς ὅτι ἀπὸ τὰς μέχρι τοῦδε συμφωνίας, μετὰ τῆς ὁμόρου Ἐπικρατείας, τὰ περισσότερα ὠφελήματα λαμβάνει ἡ Τουρκία. Τὰ σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα θίγονται κἄπως ὀξύτερον τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα εἶναι τὰ ἑξῆς: Ἡ συμφωνία περὶ ἐγκαταστάσεως, ἡ ὁποία δὲν ἐπιτρέπει εἰς τὸν πληθυσμὸν ἐκεῖνον, ποὺ ὑπέστη τὰς βαρυτέρας συνεπείας τῆς καταστροφῆς, καὶ ποὺ τελευταίως συνετέλεσε ὑπὲρ πάντα ἄλλον διὰ τῆς θυσίας τῶν δικαιωμάτων του εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῆς συνεννοήσεως μὲ τὴν Τουρκίαν, δὲν ἐπιτρέπει λέγω νὰ ἐπωφεληθῇ αὐτῆς. Διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ νὰ ἀκουσθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μία λέξις συμπαθείας διὰ τὸν ἀτυχῆ προσφυγικὸν κόσμον. Νομίζω ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περ! ἀθρόας ἐπιστροφῆς τοῦ ἀστικοῦ πληθυσμοῦ. Νομίζω ὅτι καὶ οἱ πρόσφυγες θὰ μετέβαινον ὅπως οἱ ἄλλοι Ἕλληνες, καὶ νομίζω ὅτι ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς, οὐδεμίαν βλάβην ἠδύναντο νὰ ἐπιφέρωσιν εἰς τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν. Δὲν γνωρίζω, πῶς σκέπτονται οἱ κυβερνῆται τῆς Ἀγκύρας, ἀλλὰ ἐπιμένω ὅτι ὁ φόβος τὸν ὁποῖον ἐκδηλώνουν διὰ τῆς ἀπαγορεύσεως τῆς ἐπιστροφῆς προσφύγων, καὶ ἐγκαταστάσεως καθ’ ὃν τρόπον ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς παλαιοελλαδίτας εἶναι φανταστικός. Οὔτε πολλοὶ θὰ μετέβαινον, οὔτε ἐπιβλαβεῖς εἰς τὴν Τουρκικὴν Ἐπικράτειαν θ’ ἀπέβαινον. Τὸ ἄλλο σημεῖον βεβαίως εἶναι τὸ σημεῖον τῆς ἰσοπλοίας κατὰ θάλασσαν. Νομίζω ὅτι κακῶς ἐγένετο ἡ συμφωνία αὐτή. Ὄχι βεβαίως διότι θὰ μᾶς ἐμποδίζῃ νὰ συμπληρώσωμεν τὴν ναυτικήν μας παρασκευήν, οὔτε διότι παρέχει τὸ ἐνδόσιμον νὰ πιστευθῇ ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀνεγνώρισε δικαίωμα ὑπεροπλίας εἰς τὴν Τουρκίαν ἀλλὰ διότι δὲν λέγει τίποτε, δὲν κανονίζῃ τίποτε, καὶ κάθε περιττὸν εἰς τὰς διεθνεῖς συμφωνίας δὲν ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ σοβαρόν. Μόλα ταῦτα ἡμεῖς θὰ ὑπερψηφίσωμεν τῶν συμφωνιῶν; Θὰ ὑπερψηφίσωμεν τῶν συμφώνων τῆς Ἀγκύρας διότι πράγματι καὶ ἡμεῖς πιστεύομεν ὅτι ἡ συνεννόησις αὐτὴ δὲν ἠδύνατο ν’ ἀρχίσῃ παρὰ διὰ τῆς ὑποχωρήσεως τοῦ ἑνὸς μέρους, καὶ νομίζω ὅτι ἡ ὑπογραφὴ τῶν συμφώνων τῆς Ἀγκύρας καὶ ἡ μετάβασις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, αὐτὴν τὴν ἔννοιαν ἐνεῖχε. Βεβαίως σήμερον δὲν ἠμπορεῖ νὰ φανῇ ἡ ὠφέλεια ἐκ τῆς τοιαύτης πολιτικῆς ἀλλὰ μελλοντικαὶ ἐλπίδες πλεῖσται ὑπάρχουν. Ἡμεῖς μετὰ πεποιθήσεως πιστεύομεν ὅτι ἡ συμφωνία αὐτὴ θ’ ἀποβῇ καὶ δι’ ἡμᾶς καὶ διὰ Τουρκίαν ἐπωφελής. Ἡ συνεννόησις μετὰ τῶν Τούρκων δὲν ὑπόσχεται μόνον τὰ ὠφελήματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ ἀναμένωμεν ἀπὸ τὴν συμφωνίαν αὐτὴν καθ’ ἑαυτὴν, ὑπόσχεται ἀκόμη ὅτι δύναται ν’ ἐπηρεάσῃ τὰ πνεύματα καὶ νὰ καταστήσῃ εὐκολωτέραν τὴν εὐρυτέραν συνεννόησιν τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν. Ὅσον καὶ ἂν πιστεύωμεν ὅτι ἡ φύσις τοῦ ἀνθρωπίνου γένους καὶ γενικώτερον τοῦ ζωϊκοῦ βασιλείου ἀποκλείει τὴν ἐπικράτησιν τῆς αἰωνίας εἰρήνης, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ μὴ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἡ ἀνθρωπότης διαρκῶς βαδίζει πρὸς τὰ ἐμπρός. Ἀφοῦ δὲ οἱ ἄνθρωποι ἐξελθόντες ἀπὸ τὰ δάση ἐδημιούργησαν διαδοχικῶς τὸν πατριωτισμὸν τῶν μικρῶν πολιτειῶν, τῶν φεουδαρχικῶν, ἐξελίχθησαν κατόπιν εἰς τὸν Ἐθνικὸν πατριωτισμόν, διατὶ δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξελιχθοῦν αὔριον εἰς τὸν Βαλκανικὸν πατριωτισμὸν, καὶ μεθαύριον εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πατριωτισμὸν, διὰ νὰ καταλήξωμεν κατόπιν εἰς τὸ μέγα ἰδεῶδες τῆς παγκοσμίου εἰρήνης. Μὲ τὴν ἐλπίδα αὐτὴν θὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν, θὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν καὶ διὰ νὰ παρουσιασθῇ ὅσον τὸ δυνατὸν ὀγκωδεστέρα ἡ πλειοψηφία, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ συμβάλωμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν δημιουργίαν μιᾶς ψυχικῆς διαθέσεως ἀλλοίας πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, μίαν ψυχικὴν διάθεσιν, ἡ ὁποία θὰ τὸν φέρῃ εἰς ἐπαφὴν μὲ τὰ νέα ἰδεώδη, τὰ εὐγενέστερα, τὰ ἀνθρωπιστικώτερα, τὰ ὁποῖα δημιουργοῦμεν σήμερον καὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἀναμένομεν τὸ καλλίτερον μέλλον εἰς αὔριον. Ἐναπόκειται βεβαίως εἰς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν, εἰς τὸν Τουρκικὸν πολιτικὸν κόσμον καὶ εἰς τὸν Τουρκικὸν λαὸν νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰ αἰσθήματα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς τόσον πανυγηρικῶς ἐκδηλώνομεν τὴν ἑσπέραν ταύτην. (χειροκροτήματα παρατατεμένα).

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν.

§209Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ μακρόν, κύριοι, συνάδελφοι. Ὅτι ἀφορᾷ τὰς πολιτικὰς σκέψεις ἐπὶ τῶν γενομένων συμφωνιῶν ἐν Ἀγκύρᾳ, ἔλαβον τὴν τιμὴν ν’ ἀπασχολήσω ἤδη τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν εἰσήγησίν μου ἐπ’ αὐτῶν. Θὰ ὁμιλήσῃ ἄλλως τε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ σπουδαίου πολιτικοῦ μέρους τῶν συμφωνιῶν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι καὶ τὸ ἔργον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸ ἔργον τὸ ἰδικόν μου, δὲν θὰ ἦτο δυσχερὲς μετὰ τὰς θαυμασίας πράγματι ἀγορεύσεις τὰς ἀνταξίας τοῦ ἱστορικοῦ τούτου διὰ τὴν Ἑλληνικὴν ἱστορίαν, διὰ τὴν Ἐγγὺς Ἀνατολὴν καὶ διὰ τὴν Εὐρώπην γεγονότος, τὰς ἀγορεύσεις λέγω τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας βουλευτοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Καβάλλας πολιτευτοῦ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος ὅμως νὰ εἴπω ὀλίγα τινά, ἴσως περισσότερον ἀνιαρά, παρὰ εὐχάριστα, εἰς ἀνασκευὴν κατηγοριῶν τινῶν τὰς ὁποίας μετ’ ἰδιαιτέρας σφοδρότητος διετύπωσε ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας πολιτευτὴς καὶ μετ’ ὀλιγωτέρας καὶ πλέον περιτετεχνημένης ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτής. Ὁ κ. ἐκ Κερκύρας βουλευτὴς ἠθέλησε νὰ ἀποδείξῃ δι’ ἑνὸς σημειώματος, τὸ ὁποῖον τοῦ ἔδωκαν καὶ τὸ ὁποῖον παραδέχομαι ὅτι δὲν ἐμελέτησεν, ὅτι αἱ συμφωνίαι αἱ ἐμπορικαὶ ἀμελετήτως ἔγιναν καὶ ἦσαν αὐτόχρημα ἐπιβλαβεῖς διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἐπωφελεῖς διὰ τὴν Τουρκίαν. Μάλιστα εἶπεν ὅτι τὸ κακὸν τοῦτο συνέβη, διότι δὲν ἀνεμίχθη τὸ ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας εἰς τὰς διαπραγματεύσεις τῶν συμφωνιῶν τούτων, ἀλλὰ τὰς διεξήγαγε τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἐνθυμοῦμαι, κύριοι, ὅτι καὶ ἐγὼ εἰς τὰ πρῶτα βήματα τοῦ πολιτικοῦ μου σταδίου εἶχον τὴν πρόχειρον ἀντίληψιν ὅτι ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν τοποθέτησιν μιᾶς ἁρμοδιότητος εἴς τι ὑπουργεῖον παρὰ εἰς ἄλλο, διὰ νὰ διεξάγωνται καλλίτερα ἢ χειρότερα τὰ πράγματα. Προϊόντως ὅμως τοῦ χρόνου, ἡ πεῖρα καὶ ἡ μελέτη μὲ ἐδίδαξε, ὅτι δὲν εἶναι τόσον ἁπλᾶ ὅλα τὰ ζητήματα ὥστε νὰ νομίζῃ κανεὶς ἀσφαλῶς ὅτι εἶναι ἀποκλειστικῶς ἐνδεδειγμένη ἡ ἁρμοδιότης τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου ὑπουργείου. Προκειμένου ἔξαφνα περὶ τῶν ἐμπορικῶν συμβάσεων ἡ πεῖρα μὲ ἐδίδαξε, ὅτι ἐξ ἴσου θὰ ἦτο ἁρμόδιον καὶ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ὅπως εἶναι εἴς τινα Κράτη καὶ τὸ ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ὅπως εἶναι εἰς ἄλλα καὶ τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπως ἐπίσης ἰσχύει εἰς ἄλλα Κράτη. Ἀλλὰ κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι πάντως πρέπει νὰ ὑπάρχῃ στενὴ συνεργασία τῶν ἁρμοδίων παραγόντων καὶ δὴ οἰκονομικῶν τε καὶ πολιτικῶν. Διότι δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι αἱ ἐμπορικαὶ συμβάσεις ἐξυπηρετοῦν πλὴν τῶν ἐμπορικῶν, πολλάκις καὶ πολιτικὰς ἀπόψεις καὶ ἐν προκειμένῳ τοῦτο συμβαίνει. Ὅταν ὑπάρχουν ζητήματα μὴ ἐμπορικῆς φύσεως ἐκκρεμῆ ἐπιζητεῖται, διδομένων τυχὸν ἐμπορικῶν παραχωρήσεων, νὰ ἐπιτευχθῇ καὶ τοιαύτη ἢ τοιαύτη ἱκανοποιητικὴ λύσις ἐκείνων. Ἀλλὰ εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι καὶ οἱ λοιποὶ ὑπηρεσιακοὶ παράγοντες, τόσον οἱ ἀφορῶντες τὸν προϋπολογισμὸν ὅσον καὶ οἱ ἀφορῶντες τὴν ἐγχωρίαν παραγωγὴν εἴτε ἐμπορικήν, εἴτε βιομηχανικήν, εἴτε γεωργικὴν, πρέπει νὰ ἀκούωνται, προκειμένου νὰ συναφθῇ μία ἐμπορικὴ σύμβασις. Διὰ τοῦτο ἔκτοτε εἶχον καταρτίσει εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπου εὗρον τὴν ἁρμοδιότητα αὐτήν, ἥτις τελευταίως μετεβιβάσθη εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν χωρὶς νὰ φέρω ἀντίρρησιν πρὸς τοῦτο, εἶχον καταρτίσει λέγω τὴν ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν συμβάσεων, οὕτως ὥστε ἀντεπροσωπεύοντο ὅλαι αἱ ἀπόψεις περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα, διὰ νὰ διατυπώνωνται αἱ ἀξιώσεις ὅλων τῶν κλάδων κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις πρὸς σύναψιν ἐμπορικῆς συμφωνίας μὲ ξένα Κράτη. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου οἱ διαπραγματευθέντες τὴν σύμβασιν, ἦσαν ὁ κ. Ζαλοκώστας, περὶ τῆς εἰδικῆς ἁρμοδιότητος τοῦ ὁποίου καὶ τῆς ἀνεγνωρισμένης αὐθεντίας δύναμαι νὰ εἴπω, ἀφοῦ ἀπὸ μιᾶς τριακονταετίας καταγίνεται εἰς τὰ ζητήματα τοῦ δασμολογίου καὶ περὶ τῆς διεξιότητος τοῦ ὁποίου νομίζω ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ, οὔτε ἀμφισβήτησις οὔτε δευτέρα γνώμη. Δράττομαι τῆς εὐκαιρίας μάλιστα νὰ εἴπω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι ὁ κ. Ζαλοκώστας ἄλλοτε ὑπάλληλος τοῦ ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν προθύμως ὀφείλω νὰ δηλώσω καὶ δημοσίᾳ τοῦτο, καὶ νὰ τοῦ ἀπονείμω τὰς εὐχαριστίας τῆς Κυβερνήσεως, ἂν καὶ οὐχὶ ἄκρας ἀπολαύων ὑγείας, προσφέρει πάντοτε τὰς πολυτίμους ὑπηρεσίας του, ὁσάκις τὸν παρακαλέσωμεν νὰ μετάσχῃ εἰς τὰς διαπραγματεύσεις ἐμπορικῶν συμβάσεων. Τὸ δεύτερον μέλος ἦτο ἀντιπρόσωπος τοῦ ἐμπορικοῦ καὶ βιομηχανικοῦ ἐπιμελητηρίου Ἀθηνῶν, εἰδικῶς ὑπ’ ἐμοῦ παρακληθεὶς ἀπὸ πολλῶν μηνῶν νὰ μελετήσῃ τὰ ζητήματα τὰ συστατικὰ πρὸς τὰς ἐμπορικὰς συμφωνίας Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας. Μέλος τοῦ ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν ἦτο ὁ κ. Διαμαντόπουλος, ὁ ὁποῖος ἀναμφισβητήτως ἦτο χρήσιμος ἵνα ἄλλων ζητημάτων ἐπιβλέψῃ τὴν διατύπωσιν. Ὥστε οὐδὲν παρελείφθη ἐξ ὅσων ἦτο δυνατὸν νὰ γείνουν διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ ὅ,τι ἀποτέλεσμα ἐπετεύχθη. Ἐὰν ἡ Τουρκία εἰσάγῃ περισσότερα εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ ὅσα ἐξάγῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν Τουρκίαν, τοῦτο δὲν εἶναι ἐξαιρετικόν. Καὶ ἡ Ρουμανία εἰσάγει περισσότερα εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἡ Βουλγαρία καὶ ἡ Γιουκοσλαυΐα καὶ ἄλλαι χῶραι εἰσάγουν περισσότερα, ἀφ’ ὅτι ἐξάγομεν ἡμεῖς εἰς αὐτά;. Ποῖος εἶναι ὁ λόγος, εἶναι βέβαια γνωστὸν· ἄλλως θὰ ἀπῄτει μακρὰν ὥραν ἡ ἀνάπτυξίς του. Ἄς ὑποθέσω μᾶλλον ὅτι εἶναι γνωστός. Σημειωτέον ὅτι ὑπάρχουν πολλὰ εἴδη ἐξ αὐτῶν, τὰ ὁποῖα εἰσάγονται πρὸς τὸ συμφέρον ἡμῶν, καὶ εἰσάγονται πολλάκις......

§210Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅλα τὰ εἴδη εἶναι χρήσιμα ποῦ εἰσάγονται σὲ ἕνα Κράτος.

§211Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ἐγὼ δὲν σᾶς διέκοψα, δὲν σᾶς ἔκαμα τοιαύτας παρατηρήσεις, ἁπλῶς ἐννοίας καὶ μάλιστα κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἀναμείνατε ὀλίγον, νὰ ἀκούσετε τὶ θὰ εἴπω...

§212Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἔχετε ἀπολύτως δίκαιον. Σᾶς ζητῶ συγγνώμην διὰ τὴν διακοπὴν καὶ τὴν παρατήρησιν.

§213Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Μᾶς ἐκατηγόρησαν, οὔτε πολὺ οὔτε ὀλίγον, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπιτύχωμεν, ἀπὸ τὴν Τουρκίαν ἀνταλλάγματα ἰσοφαρίζοντα, περίπου τοὐλάχιστον, διότι τοῦτο ἦτο ἡ κατηγορία τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας πολιτευτοῦ, τὸ ποσὸν ποὺ δίδομεν ἡμεῖς εἰς τὴν Τουρκίαν διὰ τὰ προϊόντα, ἅτινα εἰσάγωμεν ἀπὸ τὴν Τουρκίαν. Νὰ ἐξάγωμεν, μᾶς εἶπαν, περίπου ὅσα ἐκείνη εἰσάγει εἰς τὴν Ἑλλάδα. Δὲν ἔλαβεν ἴσως τὸν κόπον ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας ἀφοῦ ἀνέγνωσε μίαν στατιστικὴν τοῦ 1919–1928 τοῦ ὑπουργείου τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, νὰ ἐξετάσῃ κάπως ἐγγύτερον, ποῖα εἶναι τὰ εἴδη τὰ ὁποῖα εἰσάγομεν ἡμεῖς ἀπὸ τὴν Τουρκίαν. Θὰ ἔβλεπεν ἀμέσως ὅτι ποῖα εἶναι τὰ εἴδη τῶν ὁποίων ἡμεῖς ἔχομεν ἀπαραίτητον ἀνάγκην. Διότι εἶναι πρῶται ὗλαι διὰ τὴν Ἑλληνικὴν βιομηχανίαν, ὅπως λ. χ. τὸ μαλλὶ οἱ ἐλαιοπυρῆνες καὶ ἄλλαι ὗλαι, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀπαραίτητοι εἰς τὴν βιομηχανίαν μας, καὶ θὰ ἦτο δυσάρεστον δι’ ἡμᾶς, ἐὰν ἡ Τουρκία ἔξαφνα ἀπηγόρευε τὴν ἐξαγωγὴν τῶν τοιούτων ὑλῶν, διὰ τὸν α ἢ β λόγον. Θὰ ἠναγκαζόμεθα νὰ τὰς προμηθευθῶμεν ἄλλοθεν, ὅπως ἄλλως τε εἶπεν ἐν βραχεῖ εἰσηγούμενος τὰς συμφωνίας εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ νὰ τὰς πληρώσωμεν πολὺ ἀκριβώτερα, διότι οὔτε ἐφθηνότεραι θὰ ἦσαν ἀλλαχοῦ, οὔτε τὰ ἔξοδα τῆς μεταφορᾶς θὰ ἦσαν εὐθηνότερα. Ἐπὶ παραδείγματι εἰσάγομεν βάμβακα περὶ τὰ 42 ἑκατομμύρια κατ’ ἔτος. Δὲν εἴμεθα ἀκόμη αὐτάρκεις, διὰ νὰ μὴ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ εἰσάγωμεν τὸν βάμβακα ἔξωθεν. Θὰ ἐσταμάτα ἡ βιομηχανίας μας, ἡ ὁποία μέχρι τινὸς τοὐλάχιστον ἔχει ἀρκετὰ προοδεύσει, ὥστε λαμβάνουσα ἕνα μέρος τῶν πρώτων ὑλῶν τοῦ ἐξωτερικοῦ, νὰ κατορθώσῃ ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ δίδῃ ἐργασίαν εἰς τοὺς ἐγχωρίους ἐργάτας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ ἐξαγάγῃ κατεργασμένον τὸν βάμβακα ὑπὸ μορφὴν νήματος κλπ. εἰς ἐγγὺς χώρας. Ἐὰν δὲν εἰσήγετο ὁ βάμβαξ ἐκ Τουρκίας, θὰ ἐπληρώναμεν αὐτὸν ἀκριβώτερα καὶ ὁ συναγωνισμὸς τῆς βιομηχανίας πρὸς ἄλλας θὰ ἦτο δυσχερέστερος. Ἐρωτῶ: ἐξυπηρετεῖ μόνον τὴν Τουρκίαν ἡ εἰσαγωγὴ αὕτη, ὥστε νὰ ἔπρεπε νὰ ἀξιώσωμεν νὰ εἰσάγῃ καὶ ἡ Τουρκία ἴσα προϊόντα ἀπὸ ἡμᾶς, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς δὲν ἔχομεν κἄν, καὶ ἐκείνη δὲν χρειάζεται. Τὸ ἴδιον συμβαίνει μὲ πολλὰ ἄλλα εἴδη. Τοιοῦτόν τι δὲν ὑπεστήριξεν σαφῶς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας πολιτευτής, θὰ εἴπω, κατόπιν τὶ ὑπεστήριξεν. Εἰσάγομεν γαιάνθρακας ἀπὸ τὴν Τουρκίαν· ἐὰν δὲν ἠθέλωμεν ἀγοράζει 30.000.000 ἀπὸ τὴν Ποντοηράκλειαν θὰ τοὺς ἠγοράζομεν ἀπὸ τὴν Ἀγγλίαν, καὶ θὰ ἐκόστιζαν ἀκριβώτερα. Εἰσάγομεν βαμβακόσπορον καὶ ἐλαιοπυρῆνες ἀνησύχησαν δὲ οἱ βιομήχανοί μας, ὅταν πρὸς ἔτους ἐλέχθη ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ διακοποῦν αἱ ἐμπορικαὶ σχέσεις μὲ τὴν Τουρκίαν, καὶ δικαίως, διότι θὰ τοὺς ἔλειπε μία πρώτη ὕλη τὴν ὁποίαν ἐπρομηθεύοντο σχετικῶς εὐθηνὰ ἀπὸ τὴν Τουρκίαν, καὶ ἡ ὁποία ἔχει ἀναπτύξει ἐν Ἑλλάδι μίαν βιομηχανίαν ἀρκούντως σημαντικήν. Εἰσάγομεν καὶ προϊόντα ζωοτεχνίας. Καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας πολιτευτὴς μᾶς ἐμέμφθη ὅτι κατεστρέψαμεν τὴν κτηνοτροφίαν διὰ τῆς ρυθμίσεως τοῦ δασμοῦ, ὡς ἐγένετο. Δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν του μίαν διαβεβαίωσιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὅτι, ὅταν ἐζητήθη ἀπὸ τὴν Τουρκίαν ἡ ἐλάττωσις τοῦ δασμοῦ ἐπὶ τῶν ζώων δημιουργηθείσης μιᾶς δασμολογικῆς κλάσεως εἰδικῆς ζώων βάρους μέχρι 200 χιλιογράμμων, ἡ ὁποία κατ’ οὐσίαν παοστατεύει τὰ ζῷα τὰ ἐκ Τουρκίας εἰσαγόμενα, ἔσπευσα νὰ ζητήσω καὶ νὰ λάβω τὴν ὑπεύθυνον γνώμην τῶν ἐντεταλμένων ἐν τῷ ὑπουργείῳ τῆς Γεωργίας, τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ζωοτεχνίας ἐν τῇ χώρᾳ. Διότι ἀπὸ ἀπόψεως μὲν ταμιευτικῆς οὐδὲν εἴχομεν νὰ χάσωμεν, μᾶλλον θὰ εἴχομεν κἄτι νὰ ὠφεληθῶμεν ἴσως, ἀλλ’ ἀπὸ ἀπόψεως ἐθνικῆς παραγωγῆς δὲν ἐπεθύμουν ἡ παραχώρησις αὕτη νὰ πλήξῃ ἐνδεχομένην καταβαλλομένην προσπάθειαν πρὸς ἀνάπτυξιν ζωοτεχνίας ἐν τῷ τόπῳ. Ἡ διαβεβαίωσις τῆς ἁρμοδίας ὑπηρεσίας ἦτο κατηγορηματικῶς καθησυχαστική. Καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς διαβεβαιώσεως ἐκείνης, προῆλθον εἰς τὴν παραδοχὴν τῆς εἰδικῆς κλάσεως δασμολογιῶν. Δὲν καταστρέψαμεν λοιπόν, ὡς φοβεῖσθε τὴν ζωοτεχνίαν, τὴν κτηνοτροφίαν. Ἀλλὰ σᾶς ἔδωκαν μίαν σημείωσιν καὶ τὴν ἐφέρατε ἐδῶ, φίλε κ. Βουλευτὰ ἐκ Κερκύρας. Μοῦ φαίνεται ὅτι ὁ πληροφορητής σας ὁ δώσας εἰς ὑμᾶς αὐτὴν τὴν σημείωσιν δὲν θὰ ἦτο φίλος σας διότι εἰς τὴν σημείωσιν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ἐλάβατε καὶ τὴν ὁποίαν ἀνεγνώσατε ὑπὸ τύπον ἀγορεύσεως, ἀναφέρονται τὰ ἑξῆς: (ἀναγινώσκει).

§214Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Εἶναι λάθος ἐκεῖ.

§215Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). τὸ ἐγνώριζον ὅτι εἶναι λάθος.

§216Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Εἶπον ὅτι πρόκειται περὶ παραδρομῆς.

§217Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ἔχει καλῶς.

§218Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Μὴ διαβάζητε αὐτὸ ποὺ εἶναι λάθος, καὶ τὸ ὁποῖον ἐγὼ δὲν ἀνέγνωσα.

§219Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Δὲν ἤμουν παραστάτης σας, διὰ νὰ ἴδω τὶ διαβάζετε καὶ τὶ ἀφίνετε. Πῶς θέλετε νὰ τὸ μαντεύσω. Ἐνῷ σᾶς διακρίνει μία ἐξαιρετικὴ εὐχέρεια περὶ τὸ λέγειν, εἶδα ὅτι ἐπροτιμήσατε νὰ ἀναγνώσητε ἐπ’ ἀρκετὰ λεπτὰ τῆς ὥρας, καὶ ἠπόρησα μήπως θέλετε νὰ ἐκφωνήσητε λόγον ἔγγραφον καὶ σᾶς ἠρώτησα καὶ μοῦ εἴπατε ὅτι εἶναι μία εἰδικὴ ἔκθεσις. Σᾶς παρεκάλεσα νὰ μοῦ τὴν δώσητε καὶ εἴχατε τὴν καλωσύνην νὰ μοῦ τὴν δώσητε, διότι ἀποτελεῖ ἕνα μέρος τῆς ἀγορεύσεώς σας, καὶ σᾶς τὸ ἐζήτησα ἀκριβῶς, διότι τὸ ἀνεγνώσατε κατὰ τρόπον ποῦ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παρακολουθήσῃ κανεὶς τὰς λεπτομερείας καὶ τοὺς ἀριθμούς, ποὺ ἀναφέρατε. Δέχομαι λοιπὸν τὰ 11.000.000 τὰ ὁποῖα λέγετε, καὶ προχωρῶ νὰ ἴδω, ποῖα ἄλλα λάθη ὑπάρχουν. «Ἡ ἐμπορικὴ σύμβασις. (ἀναγινώσκει).

§220Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἀπὸ τῶν στατιστικῶν τοῦ ὑπουργείου ἐπληροφορήθην ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἐξαγωγήν.

§221Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Σᾶς μέμφομαι ἐγὼ δι’ αὐτό; Τὸ λέγετε διὰ δευτέραν φοράν. Τὸ ἀνεγνώσατε καὶ ἐπροξενήσατε ἐντύπωσιν. Ἀφήσατε νὰ τὸ ἀναγνώσω καὶ ἐγώ. Ἡ μέθοδος τοῦ ἀναγινώσκειν εἶναι ἡ αὐτή, τοῦ γιγνώσκειν διαφέρει. Λοιπὸν δι’ ὅλα αὐτὰ τὰ ἀσήμαντα διὰ τὴν παραγωγήν, τὰ ἀστεῖα, κατ’ αὐτήν τὴν ἔκθεσιν ποῦ μᾶς ἐφέρατε, ὑποστηρίζετε ὅτι ἔπρεπεν ἡμεῖς νὰ ζητήσωμεν εἰδικὰς παραχωρήσεις, αἱ ὁποῖαι παραχωρήσεις ἐὰν ἐδίδοντο εἰς ἡμᾶς.....

§222Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ.............

§223Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Σᾶς ἤκουσα ἐπὶ μίαν ὥραν νὰ λέγητε πράγματα, τὰ ὁποῖα ἦσαν τελείως ἀνυπόστατα. Δὲν ὡμίλησα διόλου, δὲν σᾶς διέκοψα ἀκριβῶς διότι ἐγνώριζον ὅτι ἔχετε τὴν κακὴν συνήθειαν νὰ μὴ δέχεσθε διακοπὰς ἀλλὰ νὰ κάνητε μόνον τοιαύτας. Πρέπει νὰ ἀκούσητε καὶ σεῖς χωρὶς νὰ διακόψετε, ὅπως σᾶς ἤκουσα καὶ ἐγώ. Ἐγὼ σᾶς εἶπον ὅτι ὅποιος σᾶς ἔδωκεν αὐτὸ τὸ χαρτὶ δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἶναι φίλος σας. Πρέπει νὰ ἔχῃ κανεὶς τελείαν ἄγνοιαν, πῶς γίνονται αἱ ἐμπορικαὶ συμβάσεις, διὰ νὰ ἠμπορῇ νὰ ὑποστηρίξῃ τοιαῦτα πράγματα. Ὡμιλήσατε καὶ περὶ τῶν οἰνοπνευμάτων. Καὶ διὰ τὰ οἰνοπνεύματα δύναμαι νὰ παράσχω τὴν διαβεβαίωσιν, ἣν καὶ ἰδιαιτέρως σᾶς ἔδωκα, ὅτι ἡ κατανάλωσις ἐν Τουρκίᾳ θὰ εἶναι πλέον ἢ ἐπαρκής. Ἐγένετο λόγος περὶ τοῦ σάπωνος. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ Τουρκία προσπαθεῖ νὰ ἀναπτύξῃ βιομηχανίαν σάπωνος ἰδικήν της. Ἀλλ’ εἶναι ἐπίσης ἀληθές, ὅτι τὰ 9)10 τοῦ καταναλισκομένου ἐν Τουρκίᾳ σάπωνος εἶναι σάπων εἰσαγόμενος ἀπὸ τὴν Ρωσσίαν, ἀπὸ τὴν Γαλλίαν καὶ ἀπὸ τὴν Ἰταλίαν, σάπωνος δὲ ὁ ὁποῖος δὲν κατασκευάζεται ἀπὸ προϊόντα ἐλαίου. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπετύχομεν εἰς τὴν προκειμένην περίπτωσιν εἶναι τὸ ἑξῆς: Ἐπετύχομεν μείωσιν τοῦ δασμοῦ τοῦ εἰσαγομένου εἰς Τουρκίαν σάπωνος τοῦ ἐξ ἐλαίου. Ἐὰν γενικῶς ἠλαττοῦτο παντὸς σάπωνος ὁ δασμός, θ’ ἀπέβαινε τοῦτο εἰς ὄφελος τῆς Γαλλίας, ἡ ὁποία εἶχε τὴν μεγαλειτέραν ἐξαγωγὴν, τῆς Ρωσσίας καὶ τῆς Ἰταλίας. Ἐπετύχομεν ὅμως τὴν ἀναγραφὴν μιᾶς εἰδικῆς κλάσεως σάπωνος παραγομένου ἐξ ἐλαίου. Καὶ διὰ τούτου ἐκτοπίζονται αἱ βιομηχαίνιαι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι δὲν παράγουν σάπωνα ἐξ ὑπολειμμάτων ἐλαίου, ἀλλ’ ἐξ ἄλλων οὐσιῶν. Ἀπομένει δὲ μόνον εἰς ἡμᾶς μὲ τὴν γενομένην ἔκπτωσιν, νὰ συναγωνισθῶμεν τὴν ἐγχωρίαν βιομηχανίαν τῆς Τουρκίας ἡ παραγωγὴ τῆς ὁποίας εἶναι σήμερον μικρά. Καὶ θὰ ὠφεληθῶμεν κατὰ τὴν γνώμην τῶν εἰδικῶν καὶ αὐτοῦ τοῦ κ. Ζαλοκώστα. Εἶναι περιττὸν νὰ εἴπω ὅτι τὰ ζητήματα τὰ παρακολουθῶ ἐγὼ προσωπικῶς εἰς ὅλας των τὰς λεπτομερείας. Κατὰ τὴν γνώμην λοιπὸν τῶν εἰδικῶν καὶ εἰδικὴν ἔκθεσιν ἣν ἐζήτησα ἀπὸ τὸν κ. Ζαλοκώσταν, δυνάμεθα νὰ ἐκτοπίσωμεν ἐκ τῆς καταναλώσεως ἓν μέρος τῶν ξένων σαπώνων καὶ ἰδίᾳ τοῦ Ρωσσικοῦ. Ἡ Ἑλληνικὴ σαπωνοποιεία θὰ ἔχῃ ἐκ τούτου νὰ κερδίσῃ, ἀρκεῖ νὰ φανῇ ἀνταξία. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος πολιτευτής, ὁ ὁποῖος μοῦ δίδει τὴν τιμὴν νὰ ἀπασχολῶ τὴν Βουλὴν καὶ ὁ ὁποῖος ὑπῆρξεν ὁ πλέον ἀνεπιφύλακτος, κατὰ τὰς ἰδιαιτέρας συζητήσεις τῆς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ἐπιτροπῆς, ὁ θερμότερος συνήγορος τῆς συνάψεως τῶν συμφωνιῶν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων, ἀλλὰ ὁ δριμύτερος κατηγορητὴς εἰς τὴν ἐπίθεσιν τὴν ἀποψινήν....

§224Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Συνεζητήσαμεν ἡμεῖς λεπτομερείας εἰς τὸ ὑπουργεῖον; Ἤμην φανατικὸς καὶ εἶμαι τῆς συνθήκης τῆς κυρίας....

§225Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Ἀπεδέχθητε, ἐκείνην, ἀλλ’ ὄχι τὴν ἐκτέλεσίν της, ὅπως ἀπεδέχθη μίαν φορὰν εἷς καταδικασθεὶς τὴν καταδίκην του εἰς θάνατον, ἀλλ’ ἐδυσκολεύετο νὰ εὕρῃ τὸ δένδρον ἀπὸ τὸ ὁποῖον θὰ τὸν ἐκκρεμοῦσαν. Περίπου αὐτὴ εἶναι ἡ ψυχολογική σας κατάστασις, ἀπὸ τὰ σήμερον λεγόμενα ὑφ’ ὑμῶν. Ἐὰν εἶσθε σήμερον φανατικός, φανατικώτερος τῶν ἄλλων ὡς καυχᾶσθε, θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω, ὅτι σεῖς, ὑπὲρ πάντα ἄλλον, τὴν γενομένην ἐνδεχομένως καθ’ ὑμᾶς θυσίαν θὰ τὴν ἐμετρούσατε μὲ πολὺ μεγαλείτερον πῆχυν ἀπὸ ἐκεῖνον μὲ τὸν ὁποῖον θὰ ἔπρεπε νὰ τὴν μετρήσουν οἱ ἄλλοι, οἱ μὴ φανατικοὶ, οἱ ὁποῖοι δικαίως θὰ ἦσαν αὐστηρότεροι διότι εἶχον καὶ τὰς ἐπιφυλάξεις των. Ἀλλά, κύριοι βουλευταί, φαίνεται ὅτι ἔχει μίαν εἰδικὴν κακοτυχίαν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας πολιτευτής. Ὁσάκις θέλει νὰ καταπιασθῇ μὲ ἀριθμούς, οἱ ἀριθμοί του ὑφίστανται μετ’ ὀλίγον μίαν συστολὴν ὑπέρμετρον, ὡς ἐὰν ἔπιπτεν πάγος ἐπ’ αὐτῶν 10 βαθμῶν ὑπὸ τὸ μηδέν....

§226Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ὄχι. Σεῖς εἶσθε ἀντίθετος τῶν συμφωνιῶν. Ἐμὲ πάντοτε τὰ πράγματα μὲ ἐδικαίωσαν καὶ μὲ δικαιώνουν.

§227Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Διατὶ ἐρεθίζεσθε;

§228Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἄν νομίζετε ὅτι μπορεῖτε νὰ μὲ ὑβρίσετε, εἶσθε πολὺ μικρός.

§229Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Μὲ συγχωρεῖτε. Ἔρχεσθε κατὰ διαλείμματα εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ἔχετε ὀλιγώτερα χρόνια ἀπὸ ἐμὲ εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Ἐπικαλοῦμαι ὅλους τοὺς κυρίους ὅσοι παρίστανται ἐδῶ νὰ εἴπουν ἐὰν ἐγὼ ὕβρισα ὄχι σᾶς, ἀλλὰ ποτὲ κανένα. Μὴ νομίζετε ὅτι αἱ ἀντιφάσεις εἰς πολιτικοὺς ἄνδρας εἶναι ὕβρεις. Εἶναι ἡ ἀνεύρεσις τῆς ἀληθείας ἐκ τῶν ὑστέρων, ἢ ἐπιπολαιότης. Ὕβριν δὲν ἔκαμα ποτέ. Ἄς συνεχίσω. Ἡ ἐπίθεσις ἡ ὁποία ἔγινε, κύριοι συνάδελφοι, συνίσταται εἰς τοῦτο: Ἐπετύχατε, λέγει, κύριοι, τὴν ρήτραν τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Καὶ ποῖον εἶναι τὸ μᾶλλον εὐνοούμενον Κράτος; Εἶναι ἡ Ἀγγλία. Δὲν κατωρθώσατε, μᾶς λέγουν, νὰ ἐπιτύχητε τίποτε. Ἡμεῖς κατὰ τοὺς ἐπικριτάς μας ἔπρεπε νὰ ἐπιτύχωμεν πολὺ περισσότερα ἀφ’ ὅσα ἐπέτυχαν ἡ Βουλγαρία, ἡ Γερμανία, καὶ ἡ Οὑγγαρία, αἱ ὁποῖαι ἦσαν φίλαι καὶ σύμμαχοι τῆς Τουρκίας, συμπολεμήσασαι κατὰ τὸν μέγαν πόλεμον· ἔπρεπε νὰ ἐπιτύχωμεν περισσότερα παρὰ ὅσα ἐπέτυχεν ἡ Μεγάλη Βρεττανία, ἡ ὁποία ἦτο ἀντίθετος τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ νικήτρια.

§230Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ....

§231Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς Ἐξωτερικῶν). Αἴ λοιπόν, μᾶς λέγουν, ἀφοῦ δὲν ἐπετύχατε σεῖς παρὰ μόνον αὐτὸ ποὺ ἐπέτυχαν μεγάλαι Δυνάμεις, ἡ πολιτική σας ὑπῆρξεν πολιτικὴ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἠξεύρουν οὔτε πῶς πρέπει νὰ ἐνεργοῦν οὔτε τὶ κάμουν. Τὴν ἐπάθατε, διότι, κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις, δὲν εἴχατε ἑτοιμοπόλεμον στρατόν, δὲν εἴχατε ὅπλον πρὸς διεκδίκησιν τῶν Ἐθνικῶν ἰδανικῶν. Ἡμεῖς, λέγουν, ἔχομεν ἰδικήν μας μέθοδον προσεγγίσεως τῶν τέως ἐχθρῶν καὶ ἐπιτεύξεως ὠφελημάτων, τὸ ἰδανικόν μας συνίσταται, εἰς τὸ νὰ ἔχωμεν ἕνα ραβδί, ἕνα μπαστοῦνι ἕτοιμο ὥστε τὸν μετ’ αὐτοῦ διαπραγματευόμενον, νὰ ἀναγκάσῃ εἰς φιλικὴν προσέγγισιν, τὴν ποθητὴν προσέγγισιν διὰ τὴν ὁποίαν ὁ φανατικώτερος ἀπὸ πάντα ἄλλον ὑποστηρικτής της, θὰ ἠδύνατο μὲ τὴν μέθοδον τοῦ στρατοῦ, τῆς ἀπειλῆς, νὰ πραγματοποιήσῃ μετ’ ἐπιτυχιῶν!! Ἐάν, λέγουν, ἡμεῖς διεπραγματευόμεθα, δὲν ἤθελε δεχθῶμεν αὐτὰ ποὺ ἐδέχθητε σεῖς, θὰ σᾶς ἐδείχναμε πῶς θὰ ἐκάναμε τὴν Τουρκία νὰ τρέμῃ μὲ τὸ ματσοῦκι! Ἐξεχάσατε, προσθέτουν, τὶ συνέβη ὅταν εἴχατε τὸν στρατὸν εἰς τὰ 1923; Ἐνῷ εἴμεθα ἡττημένοι, ἐπετύχαμεν καλὴν εἰρήνην. Καὶ ὁ λέγων ταῦτα συνάδελφος λησμονεῖ ὅτι εἰς τὰ 1923, ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦτο μόνη. Ἐπίεζαν τὴν ἐξηντλημένην Τουρκίαν αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, διὰ τὰς ὁποίας ἐπὶ τέλους δὲν θὰ ἐκόστιζε πολὺ εἰς χρῆμα καὶ εἰς ἀνθρώπους, ἐὰν ἤθελαν νὰ μεταβάλουν τὴν πολιτικὴν τῆς Τουρκίας. Καὶ ὅμως καὶ ἡμεῖς καὶ ἐκεῖνοι ἠναγκάσθημεν νὰ ὑποχωρήσωμεν εἰς πολλὰ σημεῖα οὐσιώδη, ὡς τὸ τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης, τῶν διομολογήσεων. Λυποῦμαι διότι παρεγνωρίσατε τὸ νεώτερον διεθνὲς πνεῦμα τῶν λαῶν. Ἡ διεθνὴς συνείδησις σήμερον δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀνεχθῇ δι’ ἐμπορικὰ καὶ οἰκονομικὰ ζητήματα νὰ ἐπισείεται ἀπειλή. Καὶ ἀναμφισβητήτως ἡ ἀντίθετος πολιτικὴ τῆς ὠμῆς βίας καὶ τῶν ἀπειλῶν, ἤγαγεν εἰς τὴν καταστροφὴν τὴν κραταιὰν Γερμανίαν, τὸ μεγάλο αὐτὸ Κράτος. Ἄν δὲ ἤθελεν ἐφαρμοσθῇ ἡ πολιτικὴ αὐτὴ τῶν ἀπειλῶν ἀπὸ μικρὰ Κράτη, θὰ ἰσοδυνάμει μὲ ἓν ἐπιγνώσει αὐτοκτονίαν, μὲ κακούργημα κατὰ τοῦ τόπου. Καὶ ἡμεῖς εἴμεθα ἀνίκανοι νὰ διαπράξωμεν τοιαῦτα ἐγκλήματα κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς πατρίδος. (χειροκροτήματα).

§232ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§233Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί, ἀφοῦ ἐκφράσω τὴν ἄκραν ἱκανοποίησίν μου διὰ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκρίθησαν αἱ συμβάσεις τῆς Ἀγκύρας καὶ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως καὶ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐκφράσω κάποιαν—πῶς νὰ τὸ εἰπῶ—λύπην, δὲν θέλω νὰ εἰπῶ ἀπογοήτευσιν, διὰ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἔγινεν ἡ συζήτησις ὑπὸ τῶν λοιπῶν ρητόρων. Θὰ ἐξαιρέσω τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, δὲν εἶμαι βέβαια σύμφωνος καθ’ ὅλα τὰ σημεῖα τοῦ λόγου του, ἀπεναντίας εἰς μερικὰ εἶμαι τελείως ἀντίθετος καὶ θὰ ἔρθω ἐντὸς ὀλίγου εἰς αὐτὰ καὶ παραπονοῦμαι κατὰ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον συνεζήτησαν τὴν σύμβασιν οἱ λοιποὶ ρήτορες. Νομίζει κανεὶς πρὸς στιγμὴν ὅτι εἶχον μίαν σύμβασιν συνομολογουμένην μεταξὺ δύο, εἴτε φυσικῶν προσώπων εἴτε νομικῶν εἴτε ἐπιχειρήσεων, ἡ ὁποία σύμβασις ἔφθανε μέχρι τοῦ δικαστηρίου, ὅπου οἱ συνήγοροι τῶν διαδίκων ἠσχολοῦντο εἰς τὴν ἑρμηνείαν τῆς συμβάσεως κατὰ τὰ ἐπίμαχα αὐτῆς σημεῖα. Ἤλπιζα ὅτι αἱ συμφωνίαι τῆς Ἀγκύρας ἦσαν ἄξιαι καλλιτέρας κρίσεως, καὶ ὄχι τοιαύτης ἡ ὁποία ἐγένετο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἡ ὥρα εἶναι προκεχωρημένη, καὶ θὰ προσπαθήσω νὰ εἶμαι ὅσον τὸ δυνατὸν σύντομος, μολονότι τὸ ζήτημα βέβαια εἶναι τόσον μεγάλο προκειμένου διὰ τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν, νὰ δοθῇ ὁριστικῶς μία νέα τροπὴ εἰς τὸν ἐξωτερικὸν βίον τῆς Ἑλλάδος, καὶ ὁλοκλήρου τῆς Ἐγγὺς Ἀνατολῆς. Ἄν οἱ λαβόντες τὸν λόγον ρήτορες ἀντελαμβάνοντο ὅλην τὴν μεγάλην σημασίαν τῆς στιγμῆς αὐτῆς, εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν θὰ ἄφινον ἑαυτοὺς νὰ κάμουν τὴν συζήτησιν καθ’ ὃν τρόπον τὴν ἔκαμαν. Ἐζητήθη πρῶτον νὰ ἐπαναληφθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἡ συζήτησις ἡ ὁποία διεξήχθη ὅταν ἐπρόκειτο νὰ κυρώσωμεν τὴν σύμβασιν τῆς Ἀγκύρας τῆς 19ης Ἰουνίου, νομίζω, ἐ. ἔ. Διατὶ αὐτὴ ἡ ἐπανάληψις μιᾶς συζητήσεως ἡ ὁποία ἐγένετο κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην; Καὶ ἐλέχθη διὰ νὰ διαβληθῇ τὸ ἔργον ἡμῶν ὅτι ὑπεβλήθημεν διὰ τῶν συμφωνιῶν ἐκείνων εἰς μεγάλας θυσίας καθόσον ἀνεγνωρίσαμεν ὅτι αἱ ἀξίαι τῶν περιουσιῶν ἑκατέρωθεν ἦσαν ἴσαι, καὶ εἰς τοῦτο ὀφείλεται ἡ θυσία ἡ ὁποία ἔγινεν. Ἐνῷ ὅλοι γνωρίζουν ὅτι αἱ συμφωνίαι εἰς τὰς ὁποίας ἐφθάσαμεν αἰτιολογίαν εἶχον ὅτι ἐξηκριβώθη διὰ τῆς γνώμης αὐτῶν τῶν ἐγκυρωτέρων προσώπων τῶν μελῶν τῆς μικτῆς ἐπιτροπῆς ὅτι ἦτο ἀδύνατος πλέον ἡ ἐφαρμογὴ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης. Παρέργως μόνον ἐγένετο τότε ὑπ’ ἐμοῦ ἡ παρατήρησις ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀκούετε τὰς ὑπερβολὰς αἱ ὁποῖαι λέγονται, ὅσον ἀφορᾷ τὰς διαφορὰς μεταξὺ τῶν ἑκατέρωθεν περιουσιῶν. Ἀλλὰ δὲν ἐζήτησα τὴν κύρωσιν τῆς συμφωνίας ἐκείνης, διότι ἐβεβαίωσα ἐγὼ ὅτι ἔχομεν ἀποδεδειγμένην τὴν ἴσην ἀξίαν τῶν κτημάτων· ἀλλ’ ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐβεβαιώθη ὅτι δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ ἐκτίμησις ἡ ἀτομικὴ τῶν περιουσιῶν ἄνευ μακροτάτης προθεσμίας χρόνου καὶ δαπάνης μεγίστης. Ὅτι δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ μεταβολὴ τῆς συμβάσεως τῆς Λωζάννης, διὰ νὰ καταφύγωμεν εἰς ἕνα σύστημα ὁμαδικῆς ἐκτιμήσεως, διότι εἰς τοῦτο δὲν συναινεῖ ἡ Τουρκία καὶ ἦτο φυσικὸν διότι δὲν εἶχε κανὲν συμφέρον νὰ συναινέσῃ ἐφ’ ὅσον ὑποστηρίζεται καὶ ἀπὸ ἐδῶ, ὅτι ἡ ἀξία τῶν κτημάτων ποὺ ἀφέθησαν ἐκεῖ ἦτο μεγαλειτέρα. Δὲν ἔχομεν λοιπὸν κανένα λόγον νὰ ἐπαναφέρωμεν εἰς συζήτησιν τὴν σύμβασιν τοῦ Ἰουνίου τοῦ 1930. Ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ἐλεγχθῇ ἡ Κυβέρνησις ἦτο ὅτι ὑπέγραψε τότε τὴν συμφωνίαν ἐκείνην χωρὶς νὰ ἀναμείνῃ νὰ συνυπογράψῃ καὶ τὰς ἄλλας συμφωνίας. Διότι ὄντως, κύριοι, ἐπιθυμῶ νὰ τὸ ἐπαναλάβω, διότι δὲν θέλω νὰ πιστευθῇ ὅτι εἰς τὴν Ἄγκυραν ἔδωσα ψευδεῖς διαβεβαιώσεις ὅτι ὅλα τὰ κόμματα ἦσαν σύμφωνα ὅτι ἔπρεπε νὰ φθάσωμεν εἰς συνεννόησιν μὲ τὴν Τουρκίαν. Ὅλα τὰ κόμματα ἦσαν σύμφωνα. Ἡ διαφορὰ συνέκειτο μόνον εἰς τὸ ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ὑπογράψωμεν τὴν οἰκονομικὴν χωρὶς νὰ ἐξασφαλίσωμε τὰς ἄλλας. Ὅπως ἐξέθηκα πρὸ μικροῦ, εὑρέθην σύμφωνος μὲ τὴν πλειοψηφίαν τῆς ἐπιτροπῆς. Ἀλλ’ ὅταν ἔλαβον ἐπανειλημμένα τηλεγραφήματα τοῦ ἐν Ἀγκύρᾳ ἀντιπροσώπου μας ὅτι ἡ ἄρνησις ἡμῶν ὅπως προβῶμεν εἰς τὴν ὑπογραφὴν συμφωνιῶν τῶν ὁποίων ἡ συζήτησις διήρκεσεν τόσον μακρὸν χρόνον θὰ παρεξηγεῖτο ἀπὸ τοὺς Τούρκους, ἐκάλεσα τὰ μέλη τῆς Συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς διὰ νὰ τοὺς εἴπω: κύριοι, ἐγὼ ἤλλαξα γνώμην ὑπεύθυνος ὤν θὰ διατάξω νὰ ὑπογραφοῦν αἱ συμφωνίαι διότι δὲν ἔχω καὶ τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν ὅπως ἔχετε σεῖς ὅτι δὲν θὰ κατορθώσω ὕστερα νὰ συνάψω τὰς ἄλλας συμφωνίας. Καὶ σᾶς εἶπα ὅτι τὸ μὲν σύμφωνον τῆς φιλίας τὸ θεωρῶ ἐξ ἴσου χρήσιμον καὶ ὠφέλιμον διὰ τὴν Τουρκίαν ὅσον καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα, σᾶς εἶπα ὅτι ἡ ἐμπορικὴ συνθήκη εἶναι ἐξ ἴσου ὠφέλιμος καὶ διὰ τὰς δύο χώρας, σᾶς εἶπα ὅτι διὰ τὴν προξενικὴν σύμβασιν ἔχομεν ἤδη συμφωνήσει ὅτι θὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὸ ὑπόδειγμα τῆς Ἀγγλίας καὶ Οὐγγαρίας, σᾶς εἶπα ὅτι διὰ τὴν σύμβασιν τῆς ἐγκαταστάσεως ἔχομεν ἤδη ἀποδεδειγμένον ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας ὅτι θὰ μᾶς δοθῇ ἡ ρήτρα τοῦ μᾶλλον εὐνοουμένου Κράτους. Σᾶς εἶπα ἐπίσης, ὅτι διὰ τὸ ζήτημα τοῦ περιορισμοῦ τῶν κατὰ θάλασσαν ἐξοπλισμῶν, τοῦ ὁποίου ἡ πρώτη νομίζω συζήτησις ἐγένετο ἐπὶ τῆς ὑπουργίας τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως οἱ Τοῦρκοι κατ’ ἀρχὴν ἐδήλωσαν ὅτι ἦσαν σύμφωνοι. Δὲν εἶναι λοιπὸν ἐπιτετραμμένον σήμερον νὰ θέλωμεν νὰ δηλητηριάσωμεν τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ προσπαθοῦντες νὰ τοῦ ἐμπνεύσωμεν ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκάμομεν αὐτὴν τὴν μεγάλην τροπὴν, τὴν ὁριστικὴν εἰς τὴν ἱστορίαν μας, ἐπεβάλομεν εἰς τὸν τόπον μεγάλα βάρη καὶ μεγάλας θυσίας. Βέβαια ἂν ἔχετε τὸ θάρρος νὰ ὑποστηρίζετε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἠμποροῦμεν μεταβαίνοντες εἰς τὴν Ἄγκυραν νὰ ζητήσωμεν τὴν ἐπανίδρυσιν τῶν διομολογήσεων τὰς ὁποίας ἡ Τουρκία κατήργησεν διὰ τῆς ἐπιμονῆς της κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης, ἐὰν ἔχετε τὴν ἀξίωσιν νὰ εἴπητε ὅτι ἔπρεπεν ἡττηθέντες μάλιστα ἡμεῖς νὰ διαπραγματευθῶμεν πρὸς χθεσινοὺς νικητάς, ἀλλὰ καὶ ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι θέλομεν νὰ ἱδρύσωμεν μίαν φιλίαν στενὴν μὲ τοὺς Τούρκους, ἄν πιστεύετε ὅτι δύνανται ἐκεῖνοι νὰ δεχθοῦν νὰ τοὺς ὑβρίσωμεν καὶ νὰ τοὺς δώσωμεν ἕνα ράπισμα κατὰ πρόσωπον μὲ τὸ νὰ τοὺς εἴπωμεν: Κύριοι δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ κανονίζητε κυριαρχικῶς τὰ τῆς εἰσόδου ξένων εἰς τὸ Κράτος σας, ἀλλὰ νὰ μοῦ ἀναγνωρίσητε καὶ πάλιν capitulations. Καὶ βέβαια, τότε, τὸ ἔργον μου εἶναι δύσκολον, ἐὰν θά εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ συζητήσω τοιαύτας ἀντιλήψεις. Δὲν διετύπωσα κἂν τὰς ἀξιώσεις αὐτάς—ὅπως δὲν διετύπωσα κἂν τὴν ἀξίωσιν ἵνα ἡ ρήτρα τῆς συμβάσεως τῆς Λωζάννης ἡ ὁποία ὁρίζει ὅτι ἔχομεν τὸ δικαίωμα οἱ πολῖται Ἕλληνες νὰ ἐπιστρέφουν εἰς τὴν Τουρκίαν καὶ νὰ ἐγκαθίστανται ἐκεῖ, ἀλλὰ εἰδικῶς οἱ ὑποκείμενοι εἰς τὴν ἀνταλλαγὴν δὲν ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἐγκατασταθοῦν, ὄχι νὰ μεταβοῦν, ἀλλὰ νὰ ἐγκατασταθοῦν ἄνευ εἰδικῆς ἀδείας, ἄν καὶ αὐτὸ δὲν τὸ ἐζήτησα—διότι ἔχω κἄποιαν πεῖραν τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον διεξάγονται τοιαῦται συζητήσεις διεθνεῖς, τοιαύτης μεγάλης σημασίας. Δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν ἐπιδιώκοντα τοιούτους μεγάλους σκοπούς, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ προβάλλῃ ἀξιώσεις περὶ τῶν ὁποίων εἶναι βέβαιος ὅτι θὰ ἀπορριφθοῦν καὶ διὰ τάς ὁποίους ἔχει κάθε πιθανότητα νὰ πιστεύῃ ὅτι θὰ ἀπορριφθοῦν. Καὶ δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μοῦ εἴπετε, ὅτι: κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θυσιάζεις ἴσως ἐνδεχομένας ἐπιτυχίας, διότι ἀποφεύγεις νὰ προβάλῃς ἀξιώσεις τὰς ὁποίας φοβεῖσαι ὅτι θὰ γείνουν δεκταί. Διότι ἤξευρα ὅτι ἐὰν παρέλειψα νὰ προβάλω τότε ἀξιώσεις αἱ ὁποῖαι ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ γίνουν δεκταί, ἔχω πᾶσαν βεβαιότητα, ὅτι θὰ τὰ ἐπιτύχω αὔριον ἢ μεθαύριον ὅταν ἑδραιώσωμεν τὰς σχέσεις τῆς στενῆς φιλίας μὲ τὸ ἄλλο Κράτος. Εἶμαι εἰς θέσιν μετὰ 6 μῆνας καὶ μετὰ 1 χρόνον καὶ μετὰ 1½ χρόνο, καθημερινῶς, νὰ ὁμιλῶμεν ἐλευθερώτερον καὶ νὰ ζητήσω ὅπως καὶ ὁ ἄλλος ἀντιληφθῇ τὰς ἀνάγκας καὶ τὰ συμφέροντά μου, ὥστε νὰ τὰ προστατεύσω καὶ αὐτά. Δὲν ἠμπορεῖτε, λοιπόν, νὰ ἰσχυρισθῆτε, ὅτι ὑπογράψας τὴν σύμβασιν τοῦ Ἰουνίου, εὑρέθην εἰς τὴν Ἄγκυραν καὶ δὲν ἐπέτυχα τίποτε. Ἐπέτυχα κάθε τί τὸ ὁποῖον ἐζήτησα εἰς τὴν Ἄγκυραν, ἐξαιρουμένης, βέβαια, τῆς ἐμπορικῆς συμβάσεως, ὅπου ἐζητήσαμεν καὶ κἄτι περισσότερον εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἐμπορικῶν συμβάσεων. Ἐννοεῖται, ὅτι ἡ συζήτησις ἐγένετο ὀλίγον ἐμπορικῶς, καὶ βέβαια ζητεῖ τις κἄτι τι περισσότερον διὰ νὰ ἐπιτύχῃ ὀλιγώτερα. Ἀλλὰ εἰς τὰς ἄλλας συμφωνίας δὲν ἐζήτησα τίποτε περισσότερον ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπέτυχον. Δύνασθε νὰ μὲ κατηγορήσητε ὅτι δὲν ἐζήτησα καὶ ἄλλα, ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖτε νὰ μοῦ εἴπητε, ὅτι ἐπλανήθην ὑπογράψας τὸν Ἰούνιον τὴν σύμβασιν μὲ τὴν πλήρη πεποίθησιν, ὅτι δὲν ἐδεσμευόμην καθόλου νὰ ἐπιτύχω τὴν ὑπογραφὴν τῶν ἄλλων συμβάσεων. Θὰ ἤθελον, κύριοι, νὰ ἀπαντήσω εἰς τοὺς διαφόρους ρήτορας ἐπί τινων σημείων τῆς ἀγορεύσεώς των. Ἴσως θὰ θεωρηθῇ, ὅτι τοῦτο ἦτο περιττὸν μετὰ τὴν εὔγλωττον ὁμιλίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, νὰ κάμω λόγον περὶ τῆς ἐπικρίσεως τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ναυπλίας. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ ἐπειδὴ εἶμαι διακεκριμένος ἀξιωματικὸς καὶ εἶναι θῦμα τοῦ πολέμου, νὰ τοῦ ὑπενθυμίσω ὅτι δὲν μπορῶ παρὰ νὰ ἔχω μεγάλην εὐλάβειαν καὶ μεγάλον σεβασμὸν πρὸς τὰς Γερμανικὰς ἀντιλήψεις. Διότι ἐὰν ὑπῆρχεν ἕνας στρατὸς ὁ ὁποῖος ἦτο τὸ τελειότερον ὄργανον τοῦ πολέμου, ὁ ὁποῖος ἦτο τὸ τελειότερον ὄργανον τοῦ πολέμου τὸ ὁποῖον ἔδειξεν ὁ ἀνθρώπινος νοῦς, ἦτο ὁ Γερμανικὸς στρατός. Οἱ συνάδελφοί του λοιπὸν οἱ Γερμανοὶ εἶχον τὰς ἰδίας ἀντιλήψεις ποὺ ἔχει καὶ ἐκεῖνος, καὶ ἐπίστευον ὅτι ἅμα ἔχεις ἕνα γερὸν στρατὸν, μπορεῖς νὰ ἐπιτύχῃς τὰ πάντα· ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι περιττά. Καὶ τὶ ἀπέδειξεν ὁ πόλεμος; Ὅτι τὸ θαυμάσιον αὐτὸ ὄργανον τῆς στρατιωτικῆς παρασκευῆς τὸ ὁποῖον ἐθαύμαζαν καὶ ἀνεγνώριζον ὡς τοιοῦτον καὶ αὐτοὶ οἱ ἐχθροὶ τῆς Γερμανίας, οἱ Γάλλοι, ὅτι τὸ θαυμασιώτερον αὐτὸ ὄργανον μὴ ὁδηγούμενον ἀπὸ ὀρθὴν πολιτικὴν, ἔφθασεν εἰς πλήρη ἧτταν καὶ ὡδήγησε τὴν Γερμανίαν εἰς πλήρην καταστροφήν. Μπορεῖτε σεῖς νὰ φαντασθῆτε ὅτι ἡ Ἑλλὰς θὰ μποροῦσε νὰ στηριχθῇ εἰς τὴν δύναμίν της τὴν στρατιωτικὴν καὶ εἰς ἐκείνην μόνον κατ’ ἐξοχὴν καὶ ὅτι μὲ αὐτὴν θὰ ἠμποροῦσε νὰ εἶναι ἥσυχος περὶ τοῦ μέλλοντός της; Ἀλλὰ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Ναυπλίας μοῦ εἶπεν ἀκόμη ὅτι ὁ τρόπος καθ’ ὃν συνήφθη τὸ σύμφωνον τιτρώσκει βαθύτατα τὴν Ἑλληνικὴν ψυχήν. Ποῖος εἶναι ὁ τρόπος αὐτὸς ὁ ὁποῖος τιτρώσκει τὴν Ἐθνικὴν ψυχήν;

§234Ι. ΜΟΥΤΖΟΥΡΙΔΗΣ. Μοῦ ἐπιτρέπετε, κ. Πρόεδρε; Καθ’ ἣν ἐποχὴν συνήφθη ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης, αἱ ἀπαιτήσεις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπεβλήθησαν κατόπιν μιᾶς παρελάσεως τοῦ στρατοῦ τοῦ Ἔβρου. Καθ’ ἣν στιγμὴν συνήφθησαν τὰ προχθεσινὰ σύμφωνα συνήφθησαν κατόπιν μιᾶς ἐντυπώσεως ἐκ τῆς παρελάσεως τοῦ Κεμαλικοῦ στρατοῦ.

§235Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὐτὴ δὲν εἶναι ἀπάντησις, αὐτὴ εἶναι ρητορεία ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἀξία τῆς αἰθούσης αὐτῆς. Δὲν λέγω διὰ τὸ πρῶτον μέρος, διὰ τὸν στρατὸν τοῦ Ἔβρου, ἀλλὰ τὸ δεύτερον μέρος κατὰ τὸ ὁποῖον μοῦ λέγετε ὅτι αἱ συμφωνίαι ὑπεγράφησαν μετὰ μίαν παρέλασιν τοιαύτην. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε δὲ νὰ σᾶς εἴπω ἀκόμη, ὅτι ὁ στρατὸς τοῦ Ἔβρου ὀλίγον ἔλειψεν—διότι ἔδιδε κἄποιαν δύναμιν εἰς τοὺς ἡγέτας του—ὀλίγον ἔλειψε νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τελειωτικὴν καταστροφήν. Διότι ἐὰν δὲν ὑπῆρχα ἐγὼ εἰς τὴν Λωζάννην ἀντιπρόσωπος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, διεξάγων τὰς διαπραγματεύσεις μὲ τὴν πληρεξουσιότητα, ἡ ὁποία μοῦ εἶχε δοθῇ, καὶ δὲν ἐπεσκεπτόμην τὸν Ἰσμὲτ πασσᾶ διὰ νὰ τοῦ ἐξηγήσω ποῦ πηγαίνομεν καὶ τοῦ εἴπω: «Ἡμεῖς ἔχομεν ἕνα στρατὸν εἰς τὸν Ἔβρον. Τόσος εἶναι. Σεῖς εἶσθε ἀπέναντι. Ἐὰν δὲν δεχθῇς νὰ παραιτήσῃς τὰς ἀπαιτήσεις σου διὰ τὴν πολεμικὴν ἀποζημίωσιν, ἐγὼ θὰ διατάξω τὴν εἰσβολὴν τοῦ στρατοῦ, ὁ ὁποῖος εἶναι ἤδη ἕτοιμος—ἡ συζήτησις ἔγινε τὴν Πέμπτην—καὶ ἐγὼ θὰ ἀπέλθω ἀπὸ τὴν Λωζάννην. Τὶ ἔχεις νὰ ὠφεληθῇς; Ὁ στρατὸς θὰ φθάσῃ εἰς τὴν Τσατάλτζαν, πρὶν ἢ ὁ ἰδικός σας στρατὸς κατορθώσῃ νὰ ἀποβιβασθῇ εἰς τὴν Θράκην. Βέβαια ἐκεῖ θὰ εὕρωμεν τοὺς Ἀγγλογάλλους καὶ βέβαια δὲν θὰ προχωρήσωμεν. Τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἶναι, ὅτι θὰ ὑποχρεωθῶμεν ὑπὸ τὴν πίεσίν των νὰ ἐπιστρέψωμεν. Ἀλλὰ ἐσύ, τὶ ἔχεις νὰ ὠφεληθῇς; Δὲν νομίζεις καλλίτερον γιὰ σᾶς νὰ κάνῃς τὴν συνθήκην σήμερον καὶ τὰς θυσίας τὰς ὁποίας ὑπέστησαν οἱ λαοί μας νὰ μὴ θελήσωμεν νὰ τὰς αὐξήσωμεν;» Μποροῦσε δὲ νὰ ἀπορήσῃ ὁ Ἰσμὲτ πασσᾶς, διατὶ τάχα ἐγὼ ἀπέφευγα νὰ πάω ἕως τὴν Τζατάλτζαν. Τὸ ἐθεώρουν, ὅτι αὐτὸ εἶναι ἐγκληματικόν, τὸ νὰ διατάξω τὴν προέλασιν τοῦ στρατοῦ καὶ νὰ θυσιάσω καὶ ἕνα μόνον Ἕλληνα στρατιώτην ἐπὶ ματαίῳ ὕστερα ἀπὸ τόσον αἷμα ποὺ ἐχύθη, θὰ ἦτο ἐγκληματικὸν ἐφόσον δὲν εἶχα νὰ προσκομίσω τίποτε, παρὰ μόνον τὴν ὑπογραφὴν τῆς ἰδίας συνθήκης μὲ τὸ κέρδος τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως. Ἐπροτίμουν φυσικὰ νὰ ὑπογράψω τὴν συνθήκην κερδίζων τὴν πολεμικὴν ἀποζημίωσιν, χωρὶς τὴν ἠθικὴν ἱκανοποίησιν ὅτι κάνω καὶ μίαν εἰσβολὴν εἰς χώραν εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ὑπῆρχεν ἀντίστασις. Ἐὰν δέ, ἐπαλαμβάνω, δὲν ἤμην ἐγὼ ὁ ἀντιπροσωπεύων τὴν Ἑλλάδα ἐκεῖ, κατὰ πᾶσαν πιθανότητα θὰ ἐθρηνοῦμεν μίαν καταστροφήν, διότι ὁ στρατιωτικὸς ἡγέτης τοῦ στρατοῦ καὶ ὁ στόλαρχος ἦσαν ἕτοιμοι νὰ εἰσβάλουν, ὁδηγοῦντες τὴν Ἑλλάδα εἰς μίαν νέαν ταπείνωσιν, διότι θὰ ὑπεχρεούμεθα καὶ πάλιν νὰ ἐπιστρέψωμεν, καὶ οὕτω θὰ ἐχάνοντο καὶ αἱ τελευταῖα συμπάθειαι αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον ἀκόμη τότε εἰς τὴν Εὐρώπην μετὰ τὴν Μικρασιατικὴν καταστροφήν. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ἀττικῆς, ἐθεώρησεν ὅτι ὅτι τὸ σύμφωνον τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν ἀποτελεῖ μίαν λεόντειον ἑταιρείαν. Δὲν ἠρκέσθη εἰς τοῦτο μόνον ἀλλὰ διήρεσε τὰς διατάξεις τοῦ συμφώνου καὶ τοῦ πολιτικοῦ συμφώνου καὶ τοῦ πρωτοκόλλου, διὰ νὰ ἀνακαλύψῃ ὅτι δι’ αὐτοῦ τοῦ πρωτοκόλλου ἐγώ, ἀντὶ νὰ προλάβω τὸν ἀνταγωνισμὸν τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν, τίποτε ἄλλο δὲν ἔκαμα τότε παρὰ νὰ στερήσω τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ μίαν ὁλόκληρον δεκαετίαν τοῦ δικαιώματος νὰ ἀποκτήσῃ ἕνα οἱονδήποτε νέον σκάφος. Καὶ δι’ αὐτὸ εἶπον ὅτι ἡ συζήτησις ἐγένετο ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ μιᾶς ἐμπορικῆς συμβάσεως μεταξὺ δύο ἀτόμων ἡ ὁποία ἦτο ἐκκρεμὴς ἐνώπιον τοῦ δικαστηρίου. Τὸ πρωτόκολλον αὐτὸ λέγει σαφῶς ὅτι: τὰ δύο Κράτη ἔχουν ὑποχρέωσιν ἀναλάβει πρὸ πάσης παραγγελίας τὴν ὁποίαν θὰ ἔκαναν εἴτε σκάφους, εἴτε ὅπως προσέθηκεν ἡ Τουρκία καὶ ὑλικοῦ, νὰ εἰδοποιήσῃ 6 μῆνας πρότερον τὸ ἄλλο, ἵνα δύνανται νὰ συζητήσουν καὶ νὰ συνεννοηθοῦν μεταξύ των. Τίποτε ἄλλο. Τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ παραγγείλῃ ἑκάτερον τῶν Κρατῶν τὰ σκάφη τὰ ὁποῖα θεωρεῖ χρήσιμα δι’ αὐτὸ παραμένει ἀκέραιον καὶ ἀμείωτον, ἀλλὰ μόνον χάνομεν 6 μῆνας προθεσμίαν. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ παρερμηνεία τοῦ συμφώνου αὐτοῦ, κύριοι βουλευταί; Ἀλλὰ τὸ σύμφωνον κατεκρίθη καὶ ἄλλως. Εἶπον δηλαδή, ὅτι τὸ σύμφωνον αὐτὸ δὲν καθιεροῖ κἂν τὴν ἰσοπλίαν διὰ τὴν ὁποίαν ἐδήλωσα ρητῶς κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν ναυτικῶν πραγμάτων. Πρὸ μηνῶν προέβην εἰς τὴν δήλωσιν ὅτι ἀρκοῦμαι, δὲν καθιερῶ κἂν τὴν ἰσοπλίαν, ἀλλὰ καθιερῶ τὴν ὑποδεῆ θέσιν τῆς Ἑλλάδος. Διατὶ κύριοι; Διότι σήμερον ἡ Ἑλλὰς ἔχει καὶ περισσότερα σκάφη, καὶ περισσότερον ἐκτόπισμα καὶ περισσότερον πυροβολικὸν δι’ αὐτὸ ἡ ἑρμηνεία αὐτὴ τοῦ συμφώνου θὰ εἶναι ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀνεγνώρισε τὴν ὑποδεῆ θέσιν της; Θὰ μοῦ εἴπουν λοιπὸν ὅτι: ἀξιοῖς θέσιν ἀνωτέραν; Ὄχι βεβαίως, διότι λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν μου ὅτι ἐγὼ ἐφόσον θὰ εἶμαι ἐπιφορτισμένος μὲ τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας δὲν θὰ παραγγείλω μεγάλα πλοῖα, θὰ παραγγείλω μικρὰ πλοῖα καὶ ἑπομένως δὲν θὰ θελήσω ποτὲ μετὰ τὰς παραγγελίας αὐτὰς νὰ περάσω τὸ ὅριον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ὑπερέβαινε τὴν περίπου ἰσοπλίαν τῶν δύο δυνάμεων διὰ νὰ προκαλέσω ἐκ μέρους τοῦ ἄλλου ὑποψίας. Ποῖον εἶναι λοιπὸν τὸ ἐμπόδιον, τὸ ὁποῖον αὐτὸ τὸ πρωτόκολλον παρεμβάλλει πρὸς ἀντικατάστασιν τῶν σκαφῶν μας τὰ ὁποῖα σκοπεύομεν νὰ θέσωμεν εἰς ἀχρηστίαν ἐκ παροπλισμοῦ; Ἔχομεν δύο σκάφη τὰ ὁποῖα προτιθέμεθα νὰ θέσωμεν εἰς παροπλισμόν· ἂν εἶχον τὰς ἀνησυχίας τὰς ἰδικάς σας, τὰς ὁποίας δὲν ἔχω καθόλου καὶ ἑπομένως δὲν θὰ κάμω αὐτὸ τὸ διάβημα, θὰ ἔσπευδον αὔριον νὰ εἰδοποιήσω τὴν Τουρκίαν, ὅτι μετὰ 6 μῆνας πρόκειται νὰ θέσω εἰς παροπλισμὸν δύο σκάφη ἐκτοπίσματος 35 χιλ. τόννων περίπου καὶ ἀντ’ αὐτῶν σκοπεύω νὰ παραγγείλω τόσα μικρὰ σκάφη πολὺ μικροτέρου ἐκτοπίσματος καὶ πολὺ μικροτέρου πυροβολικοῦ. Ἐὰν αὔριον ἡ Βουλὴ ἄρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην της ἀπὸ τὴν Κυβέρνησίν μου καὶ ἔλθητε σεῖς εἰς τὰ πράγματα καὶ ἐνομίζατε ὅτι εἶσθε εἰς δύσκολον θέσιν, δὲν θὰ εἴχατε παρὰ νὰ ἀκολουθήσητε αὐτὸ, διὰ νὰ ἠμπορέσητε πρὶν ἀχρηστεύσητε τὰ ἄλλα σκάφη νὰ ἠμπορέσητε νὰ κάμετε τὰς παραγγελίας σας. Ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἐθεώρησεν ἀκόμη ὅτι περιῆλθον διὰ τῆς ὑπογραφῆς τοῦ πρωτοκόλλου εἰς ἀντίφασιν πρὸς ὅτι ὑπεστήριζον κατὰ τὴν ναυτικὴν συζήτησιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Τότε λέγει, ὑπεστήριξες ὅτι θὰ ἐπέμενες νὰ ἔχῃς ὑπεροπλίαν εἰς τὰ ἐλαφρὰ σκάφη, καὶ σήμερον ἔρχεσαι καὶ τὸ χαλᾷς αὐτὸ διότι ἀρκεῖσαι εἰς τὴν ἰσοπλίαν. Εἶναι, κύριοι, σοβαρὰ αὐτὴ ἡ συζήτησις; Λέγει τὸ πρωτόκολλον αὐτὸ ὅτι ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ τὰ ἐλαφρὰ ἀντιτορπιλλικὰ τὰ μικρὰ σκάφη νὰ τὰ κάμω περισσότερα, διὰ νὰ στεροποιήσω τὸ κυριώτερον μέρος τῆς ναυτικῆς μου δυνάμεως εἰς τὰ ἐλαφρὰ σκάφη; Εἶναι δυνατὸν σοβαρῶς νὰ ὑποστηριχθῇ τοιοῦτόν τι; Σημειωτέον ἄλλωστε ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ ἐπικρίνας δριμύτερον τὴν ὑποδεῆ θέσιν εἰς τὴν ὁποίαν ἔθεσα τὴν Ἑλλάδα διὰ τοῦ πρωτοκόλλου αὐτοῦ καὶ διὰ τὴν προθεσμίαν τῶν ἕξ μηνῶν αἱ ὁποῖαι μᾶς χωρίζουν ἀπὸ τὴν παραγγελίαν, ἐβεβαίωσε ρητῶς, καὶ τὸ ἔχω ἀντιγράψει, ὅτι ἐπὶ μακρὸν χρόνον δὲν θὰ διαταραχθῇ ἡ εἰρήνη. Τί ἀνησυχεῖτε λοιπὸν διὰ τοὺς ἕξ μῆνας, οἱ ὁποῖοι παρεμβάλλονται ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τῆς εἰδοποιήσεως μέχρι τῆς ἐποχῆς τῆς παραγγελίας;

§236Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐδήλωσα ρητῶς ὅτι δὲν ἀνησυχῶ ποσῶς. Τὸ ἐδήλωσα, πὼς ὅ,τι ἔκαμα ἦτο διαπίστωσις γεγονότων.

§237Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν φρονεῖ ἐπίσης ὅτι ἐπεδείχθη ἐκ μέρους μας σπουδὴ διὰ τὴν σύναψιν τοῦ συμφώνου, ἡ ὁποία ἦτο φυσικὸν νὰ παρεξηγηθῇ ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας, καὶ ἑπομένως νὰ ἐκμεταλλευθῇ αὐτὸ ἡ Τουρκία. Ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν ἐπανέρχεται εἰς τὴν παλαιὰν ἰδέαν του, τὴν ὁποίαν μᾶς ὑπεστήριξεν ὅτε τὸ πρῶτον ἐκλήθη ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων, διὰ νὰ ἀποφανθῇ μόνον ἐπὶ τῶν τότε διεξαγομένων διαπραγματεύσεων. Μᾶς εἶπεν τότε ἐκεῖνος ὅτι: «τὶ βιάζεσθε νὰ κάμητε αὐτὰς τὰς συμφωνίας; Δὲν τὰς ἀφίνετε πιὸ ὕστερα;» Πότε; Ποῖος ξεύρει καμμιὰ ἡμέρα νὰ ἐπέλθῃ καμμιὰ μεταβολὴ εἰς τὴν Τουρκίαν, ἡ ὁποία νὰ εἶναι εὐνοϊκωτέρα διὰ τὰς ἰδικάς μας ἀντιλήψεις; Καὶ ἐπειδὴ δὲν τὰς ἀνεβάλαμεν μέχρις ἐκείνης τῆς ὑποθετικῆς εὐνοϊκῆς δι’ ἡμᾶς ἡμέρας δι’ αὐτὸ θεωρεῖ ὅτι ἐγὼ ἔσπευσα. Ἐνῷ αἱ διαπραγματεύσεις μέχρις ὅτου φθάσουν εἰς ἀποτέλεσμα κατηνάλωσαν δύο ὁλόκληρα ἔτη διότι ἀπὸ τῆς ἐπιούσης τῆς ἀνόδου μας εἰς τὰ πράγματα ἤρχισα νὰ ἐξετάζω τὸ ζήτημα τῆς συνεννοήσεως μετὰ τῆς Τουρκίας, τῆς συμφιλιώσεως μετ’ αὐτῆς. Ἐβάσταξαν λοιπὸν δύο χρόνια, καὶ διὰ νὰ φθάσω μέχρι τῆς ὑπογραφῆς τοῦ συμφώνου πέρασε καὶ ἄλλος χρόνος. Ποῦ λοιπὸν ἡ σπουδὴ κύριοι; Βέβαια ὅταν αὐτὰ τὰ δύο χρόνια συγκριθοῦν μὲ τὰ πολλὰ χρόνια τὰ ὁποῖα ἤθελεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Προοδευτικῶν νὰ ἀφήσωμεν νὰ περάσουν, δι’ ἐνδεχομένας πολιτικὰς μεταβολὰς, ὁπότε θὰ μποροῦσα νὰ περιμένω 10 καὶ 20 καὶ 25 χρόνια, βεβαίως ἐγὼ ἔδειξα πολὴν σπουδὴν τελειώσας τὸ ζήτημα εἰς 28 μῆνας. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Βάλτου, μὲ τὴν συνήθη του ἀντικειμενικότητα καὶ τὴν συνήθη του σεμνότητα, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπεστήριξεν πάλιν τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας εἶχεν διατυπώσει καὶ πέρυσιν. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ νὰ μὴ ἐνδιατρίψω εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἐπιχειρημάτων αὐτοῦ, καθ’ ὅσον ἐπανέλαβε περίπου ὅ,τι καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην. Θέλει ὑπεροπλίαν ἀντὶ τῆς ἰσοπλίας, εἰς τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἀρκοῦμαι θεωρεῖ δὲ φυσικὸν ὅτι διὰ τοῦ νέου αὐτοῦ πρωτοκόλλου δὲν μπορεῖ νὰ πραγματοποιηθῇ αὐτὴ καὶ ἐξέφερεν τὴν μομφήν, ὅτι περιορίζεται ἡ ἐθνικὴ κυριαρχία διὰ τῆς προθεσμίας τῶν 6 μηνῶν, ἐν ᾧ ὅλαι αἱ διεθνεῖς συμβάσεις σκοπὸν ἔχουν νὰ περιορίσουν τὴν ἀπόλυτον καὶ ἐλευθέραν ἐκδήλωσιν τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας. Ἐφοβήθη δὲ ὅταν ἤκουσεν καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι «βέβαια αὐτὸ τὸ ζήτημα, δηλ. τὸ πόσος στρατὸς καὶ στόλος χρειάζεται εἰς ἕνα Κράτος εἶναι ζήτημα τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας ἀνήκει εἰς τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν κατ’ ἀπόλυτον κρίσιν». Καὶ εἶπεν, ὅτι ἀνησυχεῖ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Βάλτου βουλευτής τὶ θὰ συμβῇ ἐὰν ἀλλάξῃ. Ἡ προπαρασκευαστικὴ συνδιάσκεψις τοῦ ἀφοπλισμοῦ ἐτερματίσθη ἐπιτυχῶς διότι πράγματι ἐλύθη κατὰ τρόπον ἐπιτυχῆ, καὶ κανεὶς δὲν προσεδόκα ὅτι θὰ ἔφθανεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα αὐτά. Ἐὰν ἡ συγκληθησομένη ὁριστικὴ συνδιάσκεψις ἡ ὁποία θὰ συνέλθῃ εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ ἑπομένου ἔτους, δὲν καταλήξῃ εἰς περιορισμὸν τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν, τότε βέβαια θὰ ἔχωμεν ἀνησυχίας. Ἀλλὰ ὁ Θεὸς νὰ δώσῃ γρήγορα νὰ φθάσῃ, τὸ ζήτημα τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν, νὰ γίνῃ ἀντικείμενον διεθνοῦς συνενοήσεως, διότι εἶναι φυσικὸν, ὅτι ἡ συνεννόησις δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ συνοδεύηται μὲ τὴν ἐξασφάλισιν ὅλων, μὲ τὰς ἐγγυήσεις ὅλων ἢ τοὐλάχιστον πολλῶν, ἀρκετῶν ἐγγυητῶν. Ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, εἰς τὸν ὁποῖον συνιστῶ νὰ προσέχῃ διότι ἡ μνήμη του τὸν προδίδει, μᾶς εἶπεν ὅτι ἐκεῖ εἶχεν ὑποστηρίξει, νὰ μὴ ὑπογραφῇ ἡ σύμβασις τὸν Ἰούνιον ἀλλὰ νὰ ὑπογραφῇ συγρόνως μὲ τὰς ἄλλας συμβάσεις. Λοιπὸν τοῦ λέγω ὅτι ἔχει ἀμνησίαν, διότι κατὰ τήν τελευταίαν συνεδρίασιν ἡ ὁποία συνεκλήθη, διὰ νὰ ἀποφασίσῃ ἐὰν πρέπῃ νὰ ὑπογράψωμεν τὴν συμφωνίαν ἐκείνην ὑπεστήριξεν ὅτι πρέπει νὰ ὑπογραφοῦν αἱ συμφωνίαι καὶ νὰ παραπεμφθῇ εἰς ἰδιαιτέραν ἐνέργειαν ἢ ὑπογραφὴ τῶν ἄλλων συμφωνιῶν.

§238Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Μόνον ὁ κ. Ρωμᾶνος συνεφώνησεν εἰς τὸ ζήτημα αὐτό.

§239Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἰς τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν σεῖς εἶσθε μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. Καφαντάρη ὅτι πρέπει νὰ περιμένωμεν καὶ ὁ κ. Ρωμᾶνος διεφώνησεν· ἀλλὰ ἐν τῷ μεταξὺ ὁ κ. Ρωμᾶνος σᾶς ἔπεισεν ὅτι δὲν ἔχετε δίκαιον. Καὶ ὅταν ἔγινεν ἡ τελευταῖα συνεδρίασις, ὁ μὲν κ. Ρωμᾶνος ἀπουσίαζεν εἰς τὸ ἐξωτερικόν....

§240Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἡ τελευταία συνεδρίασις ἔγινε μέσα ἐδῶ.

§241Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι, εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἀπουσίαζεν ὁ κ. Ρωμᾶνος, ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ σᾶς εἶχε πείσει ὅτι εἶναι ἐγκληματικὸν νὰ ἀναβάλωμεν τὴν ὑπογραφὴν τῶν συμφωνιῶν. Αὔριον θὰ παρακαλέσω τὸν συνάδελφόν μου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, νὰ σᾶς στείλῃ ἓν ἀντίγραφον τῶν πρακτικῶν. Ἀσφαλῶς ἔχετε προδότιδα μνήμην, διότι αὐτὰ ὑπεστηρίξατε εἰς τὴν ἀρχήν. Ὅλοι ἑπομένως συνεφώνησαν μὲ τὴν γνώμην μου, διότι ἐν τῷ μεταξὺ ὁ κ. Ρωμᾶνος σᾶς εἶχεν πείσει.

§242Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἀλλὰ καί αὐτὸ ἐὰν ἦτο, καὶ ἐὰν εἶχον ἐγὼ συμφωνήσῃ πεισθεὶς ὑπὸ τοῦ κ. Ρωμάνου, ἀπαλλάσσεσθε τῆς εὐθύνης; Ἐγὼ ἐπικρίνω τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἐνεργειῶν σας.

§243Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μὴ μεταθέτετε τὸ ζήτημα. Ἐγὼ ὑπομιμνήσκω μίαν προδοσίαν τῆς μνήμης σας. Ἀληθῶς δὲν πρόκειται περὶ ἀμνησίας, ἀλλὰ ἤθελα νὰ τὸ τονίσω, διότι θὰ εἶναι καλὸν νὰ προσέχητε καὶ νὰ φοβῆσθε τὴν μνήμην σας, καὶ νὰ μὴ ἐμπιστεύησθε τόσον πολὺ τοῦ λοιποῦ εἰς αὐτήν.

§244Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Μία συνεδρίασις ἐγένετο ἐδῶ καὶ μία εἰς τὸ ὑπουργεῖον, κατὰ τὴν ὁποίαν μᾶς ἀνεκοινώσατε τὴν ἀπόφασιν τὴν ὁποίαν ἐλάβατε.

§245Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μία φορὰ συνήλθομεν ἐδῶ καὶ δύο φορὲς προηγουμένως εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπου τὴν πρώτην φορὰν ὑπεστηρίξατε τὸ πρῶτον, ἀλλὰ τὴν δευτέραν φορὰν συνεφωνήσατε μαζί μου. Ἁπλῶς λοιπὸν λέγω ὅτι ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ τὸ ἐπικαλεσθῶ διὰ νὰ μὴ νομισθῇ ὅτι ὑπῆρχε διαφωνία, ἐφ’ ὅσον ὅλοι εἴμεθα σύμφωνοι· ἀφήσατε τὸν κύριον Καφαντάρην νὰ τὸ ἐπικαλῆται αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα, ὁ ὁποῖος πράγματι ὑπεστήριξεν ὅτι πρέπει νὰ ὑπογράψωμεν μαζὺ τὰς συμφωνίας.

§246Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἰς τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν ἐδέχθη καὶ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἄποψιν αὐτήν, τὴν ἐδέχθημεν δὲ τὴν ἄποψιν αὐτὴν ὅλοι. Συνεφώνησαν ὅλοι πλὴν τοῦ κ. Ρωμάνου. Διὰ τὴν ἀκρίβειαν ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας ἐδήλωσεν ὅτι ἐπεθύμει τὴν ὑπογραφὴν αὐτῶν τῶν συμφωνιῶν ὁλοψύχως, διότι ἐπείσθη περὶ τῆς χρησιμότητος αὐτοῦ ἀπὸ τὸν κ. Ρωμᾶνον, ὄχι διὰ τὸν συντονισμόν, διὰ τὸν συντονισμὸν ἦσαν ὅλοι σύμφωνοι......

§247Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ ἀφῆστε τὸ ζήτημα αὐτὸ τώρα, διὰ νὰ μὴ χάνουμε τὴν ὥρα μας εἶναι ἄλλωστε ἀργά.

§248Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Εἰς τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ὑπεστηρίξαμεν ὅλοι τὸ ζήτημα τοῦ συντονισμοῦ.

§249Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Καὶ ὁ κ. Κονδύλης τὴν πρώτην φορὰν· τὴν δευτέραν δὲν ἐνθυμοῦμαι τὶ γνώμην ἐξέφερεν.

§250Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν ἀπόψεων αὐτῶν, ἐνῶ ὅλοι οἱ ἄλλοι ἦσαν σύμφωνοι διὰ τὸν συντονισμὸν, μόνον ὁ κ. Ρωμᾶνος ἐπέμενεν ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ πρῶτον ἡ σύμβασις ἐκείνη. Εἴπατε καὶ σεῖς ὅτι πρέπει νὰ ἀποδεχθῆτε τὴν γνώμην τοῦ συντονισμοῦ.

§251Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν πιστεύω νὰ μὴ ἀντελήφθητε, ὅτι ἐγὼ ἀπὸ τὴν ἀρχὴν ἤμουν ὑπὲρ τῆς ἀμέσου ὑπογραφῆς, ἀλλὰ εἶπον «πολὺ καλὰ ἂς τὸ κάμουμε καὶ αὐτό». Καὶ τότε ὁ κ. Ρωμᾶνος μοῦ εἶπεν «δὲν κάνεις καλά». Καὶ ἐγὼ τοῦ ἀπήντησα: «Ἄκου ἐδῶ ὑπεχώρησα εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο, ἐφ’ ὅσον προσεπαθήσαμεν νὰ καταρτίσωμεν αὐτὴν τὴν ἐπιτροπὴν διὰ νὰ συμφωνήσουν ὅλα τὰ κόμματα σχετικῶς μὲ τὴν ἐνέργειάν μας αὐτὴν».

§252Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Καὶ ὑπεμνήσατε εἰς τοὺς ἄλλους οἱ ὁποῖοι ἦσαν ὑπὲρ τοῦ συντονισμοῦ, εἴπατε ὅτι...

§253Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ μὴ μὲ διακόπτετε. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ προστατεύσατέ με· δὲν δίδω τὸ δικαίωμα νὰ μὲ διακόπτουν. Δὲν μπορῶ νὰ δέχομαι διακοπὰς, διὰ νὰ διαιωνίζεται ἡ συζήτησις. Ἀλλ’ ὁ κ. ἐκ Κερκύρας βουλευτὴς ἐπέταξεν καὶ τὸ μέγα ἐπιχείρημα αὐτοῦ: Ἀφοῦ κύριοι, δὲν ἀποφασίζετε νὰ κάμετε ἕνα ἰσχυρὸν στρατὸν καὶ ἕνα ἰσχυρὸν πρὸ παντὸς στόλον, ἀφοῦ δὲν ἀποφασίζετε μὲ τὰ 7–8 δισεκατομμύρια δραχμὰς ποὺ ἰσχυρίζομαι ἐγὼ—δηλ. ὁ κ. Ζαβιτζιᾶνος — πῶς μπορεῖ νὰ βεβαιωθῇ ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ἀφοῦ δὲν ἀποφασίζετε νὰ διαθέσετε αὐτὰ τὰ 40% δηλαδὴ 3.000.000.000 δραχμὰς κατ’ ἀναλογίαν πρὸς τὸν Τουρκικὸν προϋπολογισμόν, καὶ 2.400 ἑκατομμύρια σύμφωνα πρὸς τὸν Γιουγκοσλαυϊκόν, τὶ τὸν θέλετε τὸν στόλον, διατὶ δὲν τὸν διαλύετε; Αὐτὰ τὰ ἐπιχειρήματα, κύριοι, τὰ εἶδον γραφόμενα εἰς τὰς ἐφημερίδας, ἀλλὰ δὲν ἐφανταζόμην ποτὲ ὅτι ἦτο δυνατὸν αὐτὰ τὰ ἐπιχειρήματα νὰ ἀκουσθοῦν καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐκ μέρους σοβαρῶν πολιτευτῶν, ὅπως εἶναι ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας. Ὑμεῖς κύριοι, ἄς εἴπω αὐτὴ ἡ πτέρυξ ἡ ἀριστερὰ ἡ ὁποία συμφωνεῖ εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα μὲ ἡμᾶς, ὅπως καὶ εἰς πολλὰ ἄλλα ζητήματα, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι πιστεύομεν ὅτι ὁ κόσμος βαίνει καθ’ ἡμέραν πρὸς πληρεστέραν ἐξασφάλισιν τῆς εἰρήνης, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι σκοπὸν τοῦ βίου μας ἐτάξαμεν νὰ ἀσφαλίσωμεν τὴν εἰρήνην, ἡμεῖς ποὺ ἀγαποῦμε τόσον πολὺ τὴν εἰρήνην, ἔχομεν ἓν ἄλλο πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἀγαποῦμε περισσότερον καὶ ἀπὸ τὴν εἰρήνην ἀκόμη. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἡ ἐλευθερία, ἡ ἀνεξαρτησία τῆς χώρας μας. (χειροκροτήματα). Ἐὰν διέλυα τὸν στρατὸν καὶ τὸν στόλον, δὲν θὰ μποροῦσα νὰ τὸ κάμω, παρὰ μόνον ὅταν προσερχόμενος εἰς ἕνα ἢ πλειοτέρους ἰσχυρούς, ἐλάμβανον τὴν ὑπόσχεσιν ὅτι ἐν περιπτώσει ἀνάγκης, θὰ μὲ ἐπροστάτευον. Ἀλλὰ εἰς τοιαύτην περίστασιν ἡ Ἑλλὰς θὰ μετεβάλλετο εἰς πρωτεκτοράτον καὶ αὐτὸ δὲν θὰ τὸ ἐδέχετο κανεὶς ἀπὸ ἡμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἀγαπῶμεν τόσον τὴν εἰρήνην. Ξεύρομεν ὅτι ὁ ἕλλην δὲν εἶναι ἀκόμη ὥριμος διὰ νὰ ρίξωμεν κάτω τὰ ὅπλα καὶ νὰ ἀφήσωμεν αὐτὸν ἐκτεθειμένον εἰς τὴν προσβολὴν τῶν κακοποιῶν, διότι ὅπως ὑπάρχουν κακοποιοὶ ἐντὸς τοῦ Κράτους οἱ ὁποῖοι συνέχονται ἐκ τοῦ φόβου τοῦ δικαστηρίου καὶ τοῦ φόβου τῆς χωροφυλακῆς, ἔτσι ὑπάρχουν καὶ εἰς τὴν διεθνῆ κοινωνίαν κακοποιοί, διὰ τοὺς ὁποίους προσπαθοῦμεν νὰ ὀργανώσωμεν τὰ πράγματα κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὥστε νὰ φοβοῦνται καὶ αὐτοὶ καὶ τὸ δικαστήριον καὶ τὴν διεθνῆ χωροφυλακήν, ἡ ὁποία θὰ ἐπιβάλῃ τὰς ἀποφάσεις τοῦ δικαστηρίου ἕως ὅτου γίνῃ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα· κάθε κράτος ἀπὸ ἡμᾶς, ἔχει καθῆκον νὰ ἔχῃ μίαν ἀνάλογον πρὸς τοὺς πόρους καὶ τὴν ὅλην θέσιν του, στρατιωτικὴν δύναμιν. Διὰ τοῦτο, λοιπόν, δὲν εἶναι σοβαρὸν νὰ ἔρχεσθε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου—ἄνθρωπος διεκδικῶν, καὶ δικαίως νὰ κυβερνήσῃ τὴν Ἑλλάδα—νὰ λέγητε εἰς ἡμᾶς οἱ ὁποῖοι ἀγαπῶμεν τὴν εἰρήνην ὅτι: διατί, κύριοι φυλάττετε στρατὸν δὲν τὸν διαλύετε διὰ νὰ ἔχητε περισσότερα χρήματα; Δυστυχῶς καὶ ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος μοῦ εἶπεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη μειωμένη, διότι ἐπλήρωσε διὰ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν φιλίαν τῆς Τουρκίας, ἐνῷ ἡ Τουρκία οὐδὲν ἐπλήρωσε. Ἔχω καθῆκον, κύριοι, νὰ διαμαρτυρηθῶ μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς μου κατὰ τῆς κατηγορίας αὐτῆς ὅτι εἰς τὰς χεῖρας μου ἡ Ἑλλάς, συγκρινομένη μὲ ἄλλα κράτη εἴτε μεγάλα εἴτε μικρά, εὑρέθη ποτὲ μειωμένη. Θὰ ἤθελον νὰ εὑρίσκεσθε ὅλοι εἰς τὴν Ἄγκυραν κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ἐπισκέψεώς μου, διὰ νὰ ἴδητε ἂν ἡ Ἑλλὰς διὰ τῆς ὑπογραφῆς τῆς συνθήκης αὐτῆς, καὶ τῆς μεταβάσεως, καὶ τοῦ Προέδρου καὶ τοῦ ἀντιπροέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἄγκυραν ἐμειώθη ἐπ’ ἐλάχιστον, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐξυψώθη εἰς τὴν συνείδησιν αὐτῶν τούτων τῶν φίλων μας μετὰ τῶν ὁποίων ἤλθαμεν εἰς συνεννόησιν. Δὲν θέλω, εἰς τοιαύτην ὥραν, μάλιστα, νὰ σᾶς ἀναγνώσω τὸν λόγον μου τῆς προπόσεως τὸν ὁποῖον ἀπήγγειλα, ἀπαντῶν εἰς τὴν πρόποσιν τοῦ Ἰσμὲτ πασσᾶ κατὰ τὸ ἐπίσημον γεῦμα τὸ ὁποῖον μᾶς ἐδόθη παρὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως. Μόνον μέρος θὰ ἤθελον νὰ σᾶς ἀναγνώσω, διὰ νὰ ἴδητε πῶς ἐνεφανίσθην εἰς τὴν Ἄγκυραν ζητῶν νὰ ἐξασφαλίσω μίαν φιλικήν, παγίαν, ἑδραίαν εἰλικρίνειαν μεταξὺ τῶν δύο ἐθνῶν εἶπα: (ἀναγινώσκει)...... Αὐτὴν τὴν γλῶσσαν μετεχειρίσθην ὅταν ἔδωκα τὸ χέρι μου πρὸς τοὺς κυβερνήτας τῆς Ἀγκύρας. Δὲν θὰ εἴπετε, βεβαίως, ὅτι μὲ τοιαύτην γλῶσσαν προσέρχεται τεταπεινωμένος ἐνώπιον ἐκείνου τοῦ ὁποίου ζητεῖ τὴν φιλίαν. Μὲ ἐκατηγόρησαν ἀκόμη, κύριοι, ὅτι ἐπῆγα εἰς τὴν Ἄγκυραν, λησμονήσας τὰς θυσίας τὰς ὁποίας ὑπέστη εἰς Μικρὰν Ἀσίαν ὁ Ἑλληνικὸς στρατός. Ἀλλά, κύριοι, ἐὰν καὶ τὰ δύο Κράτη δὲν ἀπεφασίζαμεν νὰ λησμονήσωμεν αὐτὰ τὰ πράγματα, ἦτο δυνατὸν νὰ δώσωμεν τὰ χέρια, καὶ νὰ στερεώσωμεν μίαν φιλίαν ἀληθινήν; Ἐξεφράσθη ἡ ἀπορία, κύριοι, πῶς ἐτόλμησα νὰ διέλθω τὸ ὀροπέδιον τὸ ὁποῖον χωρίζει τὸ Χαϊδὰρ–πασᾶ, ἀπὸ τὸ ὑψίπεδον τῆς Ἀγκύρας, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῶμεν ὅτι καὶ ἡ Τουρκία εἶχεν ἀνάγκην μεγαλειτέρας λησμοσύνης, διότι ὅλα τὰ ὀροπέδια ἐκεῖνα εἶχον γίνει θέατρον πολέμου, καὶ εἶχον ἐρημωθῆ ὅπως ἠρημώθησαν ὅλα τὰ θέατρα πολέμου. Παντοῦ ὅπου μία χώρα ἔγινεν θέατρον πολέμου, παντοῦ ἡ χώρα αὐτὴ ἐρημώνετο. Ἐὰν λοιπὸν οἱ φίλοι μας νῦν, οἱ Τοῦρκοι ἐλησμόνησαν ὅλην αὐτὴν τὴν ἐρήμωσιν τὴν ὁποίαν ὑπέστη ἡ χώρα των, διότι ἡμεῖς εἴμεθα οἱ εἰσβολεῖς—εὐτυχῶς ἡ χώρα μας δὲν ἔπαθεν εἰσβολὴν ἀπὸ τοὺς Τούρκους — διατὶ δὲν ἠθέλατε νὰ λησμονήσω καὶ ἐγὼ τὰς θυσίας τὰς ὁποίας ὑπέστημεν; Κύριοι, νομίζω ἀκριβῶς ὅτι τὸ γεγονὸς ὅτι ἐγὼ ἤμην ὁ κεκλημένος νὰ ἐγκαινιάσω αὐτὴν τὴν πολιτικήν, εἶναι ἐντελῶς πρὸς τιμήν μου. Ἴσως ὀλίγοι ἄνθρωποι θὰ εἶχον τὸ ψυχικὸν αὐτὸ σθένος, ἀφοῦ ἀνεγνωρίσαμεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ διατηρήσωμεν ἐδαφικὰς βλέψεις ἔξω τῶν ὁρίων μας. Ἦτο μεγάλη ἡ ὑπηρεσία τὴν ὁποίαν προσέφερα εἰς τὴν χώραν, διακηρύξας αὐτὸ στεντωρίως καὶ εἰς τὰ ἔσω αὐτῆς τῆς χώρας, καὶ εἰς τὰ ἔξω αὐτῆς. Κύριοι, δὲν θὰ μοῦ ἀρνηθῆτε ὅτι—δὲν λέγω ὅτι ὑπὲρ πάντα ἄλλον, εἴμεθα ὅλοι Ἕλληνες, ἀλλ’ ἀπὸ μικρᾶς ἡλικίας ἐνεπνεύσθην ἀπὸ τὴν μεγάλην ἰδέαν, καὶ ἐπίστευσα εἰς αὐτὴν καὶ ἡ πίστις μου κατώρθωσε θαύματα—ὅτι ἐπραγματοποίησα πρὸς στιγμὴν τοὐλάχιστον τὰ πλέον παράτολμα ἐθνικά μας ὄνειρα. Ἀλλ’ ἡ πραγματοποίησις αὐτὴ ὑπῆρξε στιγμιαῖα. Τὸ ἔργον κατέρρευσε. Δὲν μπόρεσε νὰ στηριχθῇ. Μακρὰν ἀπ’ ἐμοῦ ἡ ἰδέα νὰ εἴπω μίαν λέξιν, ἡ ὁποία θὰ ἔθιγε κανένα ἐκ τῶν παρόντων εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν συναδέλφων. Ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ ἐρωτήσω: διατὶ τὸ ἔργον αὐτὸ ἀπέτυχε; Ἄλλοι λέγουν ὅτι κακῶς ἐμελετήθη, ὅτι εἶναι μία φαντασιοπληξία, νὰ φαντάζωμαι ὅτι μποροῦσα νὰ τὸ κατορθώσω αὐτὸ τὸ ἔργον, ὅτι ἦτο σαθρὸν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καὶ διὰ τοῦτο κατέρρευσεν εἰς ἐρείπια. Αὐτὰ λέγουν οἱ ἐχθροί μου. Ἐγὼ λέγω, ὅτι ἡ κατάρρευσις τοῦ ἔργου ὀφείλεται εἰς τὸν ἐμφύλιον σπαραγμόν, καὶ λέγων τοῦτο, δὲν θίγω βέβαια κανένα. Ἀλλ’ οἱ ἀντίπαλοι, ἰδίως ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι καί σήμερον ἐπικρίνουν ἐμὲ διὰ τοῦ Τύπου ἰδίως τοῦ Μοναρχικοῦ, οἱ ἀντίπαλοί μου αὐτοὶ ἐξ ἀρχῆς δὲν ἐπίστευσαν εἰς τὸ ἔργον τῆς ἐπεκτάσεως τῆς Ἑλλάδος, εἰς Μικρὰν Ἀσίαν. Ὅταν ἔχωμεν τὴν ἀπόδειξιν ὅτι τὸ ἔργον αὐτό, εἴτε διότι δὲν ἠδύνατο τὸ Ἔθνος, εἴτε διότι ἕνεκα τῆς φυσικῆς του τάσεως πρὸς τὸν ἐμφύλιον σπαραγμὸν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὸ φέρῃ εἰς πέρας, καὶ ἀφοῦ εἴδομεν τοῦτο καὶ πρὸ τοῦ σπαραγμοῦ δὲν ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸ, καὶ ὅταν εἴχομεν 1.500 000 Ἑλλήνων εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, καὶ συγκεκριμένως μάλιστα κατά τὸ πλεῖστον εἰς ὡρισμένα σημεῖα πρὸς τὰ δυτικά, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ φαντάζωνται ὅτι ἐπιτρέπεται εἰς τὸ Ἔθνος τοῦτο καὶ εἰς τοὺς πολιτικούς του ἄνδρας νὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ ἔχῃ ὡς πρόγραμμα Ἐθνικῆς πολιτικῆς τὴν περαιτέρω πραγματοποίησιν τῆς παλαιᾶς μεγάλης ἰδέας, διὰ τὴν ἐπέκτασιν τῶν ἐδαφῶν μας εἰς τὰ Τουρκικὰ ἐδάφη; Δὲν θὰ εἶναι ἐγκληματίαι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι θὰ ἐξηκολούθουν νὰ ἔχουν μίαν τοιαύτην πολιτικήν; Βέβαια ὑπῆρχε μία ἄλλη πολιτικὴ ἀλλὰ δὲν θὰ ἐτόλμουν νὰ τὴν διατυπώσουν αὐτὴν τὴν πολιτικήν. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ δεξιὰ πτέρυξ εὑρίσκετο εἰς τὰ πράγματα, θὰ ἐσιώπα θὰ ἤξευρε μέσα της ὅτι αὐτὰ βέβαια δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ τὰ σκεπτώμεθα κἂν ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει καὶ λόγος νὰ εἴπωμεν ὅτι κινδυνεύομεν νὰ ἐκτεθῶμεν εἰς τὴν δημαγωγίαν τῶν ἀντιπάλων μας, οἱ ὁποῖοι θὰ μᾶς καταγγείλουν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ὡς προδίδοντας τὴν Μεγάλην Ἰδέαν. Ἐγώ, κύριοι, ἔχω τὴν ὑπερηφάνειαν νὰ γνωρίζω καλῶς ὅτι κατὰ τὴν χάραξιν τῆς Ἐθνικῆς πολιτικῆς τῆς Χώρας δὲν ἀπέβλεψα ποτὲ εἰς τὸ νὰ θεραπεύσω τὰς ἀντιλήψεις τοῦ πλήθους, δὲν ἐπεδίωξα τὴν ἱκανοποίησιν τῆς Μεγάλης Ἰδέας διὰ νὰ φανῶ ἀρεστὸς εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν, καὶ συγκεντρώσω τὰ χειροκροτήματά του. Ὅταν ἐπῆγα εἰς τὴν Κρήτην καὶ ἵδρυσα τὴν Κυβέρνησιν τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης καὶ ἀπὸ ἐκεῖ εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, ἐξαπέλυσα ἐγκύκλιον πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν διὰ νὰ τὸν καλέσω νὰ ἔλθῃ νά μὲ βοηθήσῃ. Καὶ τὶ τοῦ ἔλεγα; Τοῦ ἔλεγα τάχα «ἔλα, διὰ νὰ μπορέσωμε νὰ πραγματοποιήσωμεν τὴν μεγάλην ἰδέαν;» Κάθε ἄλλο τοῦ ἔλεγα ὅτι εἶναι ἀργὰ διὰ νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι μποροῦμε νὰ ἔχωμεν ἐδαφικὰς ὠφελείας, ἐκ τῆς ἀναμίξεώς μας εἰς τὸν πόλεμον, ἀλλὰ σᾶς ζητῶ νὰ ἔλθετε νὰ συναγωνισθῆτε μαζύ μου, ὄχι μόνον διὰ νὰ ἔχωμεν τὸ δικαίωμα νὰ κρατῶμεν ὑψηλὰ τὸ μέτωπον ὡς ἔθνος τίμιον, τὸ ὁποῖον εἶναι πιστὸν εἰς τὰς ἀνειλημμένας ὑπ’ αὐτοῦ ὑποχρεώσεις, ἀλλὰ καὶ διότι προέβλεπον ὅτι ἄνευ τῆς ἀναμίξεως εἰς τὸν πόλεμον θὰ ἐπρόκειτο ὄχι μόνον νὰ μὴ ἐπιτύχωμεν ἐπεκτάσεις τῶν ὁρίων μας, ἀλλὰ νὰ χάσωμεν καὶ τὴν ἐδαφικήν μας ἀκεραιότητα. Πῶς τολμᾶτε, πῶς μπορεῖ νὰ ὑπάρχουν ἄνθρωποι, σεβόμενοι ἑαυτούς, οἱ ὁποῖοι μποροῦν νὰ μᾶς κατηγοροῦν, διότι συνηγάγομεν τὰ λογικὰ συμπεράσματα τῆς τελευταίας ἐθνικῆς μας ἀποτυχίας εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν; Θὰ ὁμολογήσετε δὲ, ὅτι εἶναι καί ὀλίγον παράδοξον τὸ πρᾶγμα ἀπὸ τὰς τάξεις ἐκείνας νὰ γίνεται ἡ κατηγορία πρὸς ἐμὲ ὅτι ἐγκαταλείπω τὴν μεγάλην ἰδέαν.

§254Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ποῖος σᾶς τό εἶπεν, κύριε Πρόεδρε;

§255Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὅλος ὁ τύπος σας ὁ ὁποῖος μὲ θεωρεῖ ὑπεύθυνον ὅτι δὲν ἀπαντῶ εἰς τὰς ἐπερωτήσεις, εἰς τὰς κατηγορίας, ὅτι τὸν περιφρονῶ ἐφ’ ὅσον ὑπαρχούσης τῆς Βουλῆς, ἔχω τὴν ἀξίωσιν ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ τίποτε σοβαρόν, δὲν θὰ τὸ ἀφήσετε νὰ παρέλθῃ ἀπαρατήρητον. Ἐὰν ἔλειπεν ἡ Βουλή, θὰ ἠσθανόμην τὴν ἀνάγκην νὰ ἀπαντῶ.

§256Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἀλλ’ ἀπαντᾶτε εἰς βουλευτήν, εἰς κόμμα, εἰς ἄτομα, ἢ εἰς τὸν τύπον;

§257Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Κύριε ἀρχηγὲ τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, κάθε ἄλλος μποροῦσε νὰ κάμῃ τὴν παρατήρησιν αὐτὴν παρὰ σεῖς, ὁ ὁποῖος πρὸ ἡμισείας ὥρας εἶσθε ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου καὶ μοῦ εἴπατε «διατὶ κύριε, δὲν ἀπαντᾶς εἰς αὐτὰ ποὺ σοῦ ἔγραψεν ὁ τύπος, ὅτι πῆγες εἰς τοὺς στρατῶνας»; Καὶ σᾶς λέγω ὅτι δὲν αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν τύπον, τὴν στιγμὴν κατὰ ὁποίαν ὑπάρχει Βουλή. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἦλθα ἐδῶ σᾶς λέγω ὅτι, ὅτι λέγω εἰς τὸν τύπον ἀναφέρεται, καὶ ὄχι εἰς σᾶς.

§258Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν σᾶς ἐπέκρινον, κύριε Πρόεδρε, διατὶ δὲν ἀπαντᾶτε εἰς τὸν τύπον αὐτὴν τὴν στιγμήν. Ἐπαναλαμβάνω δὲ ὅτι ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νὰ βρῆτε καιρὸν νὰ ἀπαντήσητε καὶ εἰς ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔγραψεν ὁ τύπος, διότι συνεκίνουν τὴν Κοινὴν Γνώμην.

§259Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θὰ τὸ κάμω.

§260Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Καὶ ἄφησαν κάτι τὶ ἀπροσδιόριστον ἕνα πρᾶγμα εἰς τὸ ὁποῖον ὀφείλεται σεῖς νὰ δώσητε, χάριν τῆς κοινῆς ἡσυχίας ἀπάντησιν.

§261Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ὑποχρεωμένος, κύριε ἀρχηγὲ τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος, νὰ σᾶς δώσω τὴν ἐξήγησιν, διότι μοῦ τὴν ζητᾶτε σεῖς· ἀλλ’ ἀρνοῦμαι καὶ πάλιν ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἀπαντήσω, ὑπαρχούσης Βουλῆς, εἰς τὸν τύπον ὁ ὁποῖος μὲ ἐπέκρινεν εἰς αὐτό.

§262Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐν τούτοις ἀπαντᾶτε ἀπόψε εἰς τὸν τύπον.

§263Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Μὰ καλά. Θέλετε νὰ μὲ ἐμποδίσητε ἀφοῦ ἀνῆλθον τὸ βῆμα;

§264Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν σᾶς ἐμποδίζω.

§265Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν σᾶς θίγω μ’ αὐτά, μοῦ εἶναι δὲ ἀδιάφορον ἐὰν θίγετε ὁ τύπος. Λυποῦμαι πολύ· ἐὰν τὸ ἤξευρα ὅτι σᾶς θίγει ἔχω τόσην εὐλάβειαν πρὸς σᾶς προσωπικῶς, ὥστε θὰ τὸ ἐχάριζα καὶ αὐτό. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος ἐπέκρινεν ἐμέ, διότι ἄφησα νὰ χαθῇ ἡ ὑπεροπλία τῆς Ἑλλάδος κατὰ θάλασσαν τὴν ὁποίαν δὲν ἄφησα νὰ χαθῇ διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τῆς Ἀγκύρας, ἀλλὰ διὰ τῶν δηλώσεών μου εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν συζήτησιν τὴν ναυτικὴν πρὸ ἑνὸς περίπου ἔτους. Ἐθεώρησεν ὅτι δὲν ὑπέστην μόνον μείωσιν ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ ὑπέστην καί μείωσιν ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, διότι ἠναγκάσθην νὰ ὑπάγω εἰς τοὺς στρατῶνας καὶ νὰ δίδω ἐξηγήσεις εἰς τοὺς ἀξιωματικούς. Ναί, δὲν ἠξεύρω ἐὰν τὸ εἶπεν ὁ ἴδιος ἢ ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς Ναυπλίου, ὅτι πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς.....

§266Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Θέλετε νὰ σᾶς δώσω ἐξήγησιν τί εἶπον; Ἐγὼ εἶπον ὅτι τὸ πρωτόκολλον τὸ ἠσθάνθη ὁ Λαὸς καὶ σᾶς ἐξήγησα μάλιστα τοὺς λόγους, ὅτι τὸ ἠσθάνθη ὡς μίαν μείωσιν ἑνὸς ἐθνικοῦ γοήτρου, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐπὶ τοῦ στόλου ἐπὶ τοῦ ὁποίου εἶχε στηρίξει ὄχι μόνον τὰς ἐλπίδας του, ἀλλά...

§267Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εὐχαριστῶ διὰ τὴν ἐξήγησιν ποὺ μοῦ δίδετε. Εἴπατε λοιπὸν ὅτι αὐτὸ ἔφερε μίαν μείωσιν τῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος, τὴν ὁποίαν ἠσθάνθη βεβαίως ὁ Λαὸς, καὶ αὐτὸ μὲ ἠνάγκασε νὰ ὑπάγω εἰς τοὺς στρατῶνας. Πρῶτον θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε, ἔχων ἐν τούτῳ σύμφωνον καὶ τὴν γνώμην τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, νὰ σᾶς εἴπω ὅτι πλανᾶσθε πολὺ ἐὰν νομίζετε ὅτι ὁμιλεῖτε ἐξ ὀνόματος ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ.

§268Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶπον αὐτό.

§269Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Οἱ φίλοι σας. Εἶμαι βέβαιος, ὅτι ἐὰν νομίζετε ὅτι ἡ Κοινὴ γνώμη εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον ἀκολουθεῖ τὰς ἀντιλήψεις αὐτὰς, πλανᾶσθε.

§270Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Ἐγὼ εἶπον τὴν γνώμην μιᾶς μερίδος.

§271Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σᾶς λέγω καὶ τοῦτο. Ἐγὼ ἐζήτησα νὰ ἀναλάβω τὸ ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ἤθελον νὰ ἔλθω εἰς ἄμεσον ὑπηρεσιακὴν ἐπαφήν, πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατεύματος. Δὲν ἤθελον ὑπὸ τὴν ἰδιότητά μου ὡς Πρωθυπουργοῦ νὰ μεταβῶ εἰς τοὺς στρατῶνας διὰ νὰ ὁμιλήσω, διότι θὰ ἦτο ἀνώμαλον ἴσως. Ἐζήτησα νὰ λάβω τὸν τίτλον τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἵνα μπορῶ νὰ ἔρχωμαι εἰς ὑπηρεσιακὴν ἐπαφήν. Καὶ δὲν θὰ ἀρνηθῆτε βέβαια εἰς τὸν ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ δικαίωμα νὰ ἀπευθυνθῇ πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς εἴτε καὶ πρὸς τοὺς ὁπλίτας. Μὲ κατέκρινεν εἰς τοῦτο καὶ ὁ ἀγαπητὸς ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως, διότι δὲν ἔβγαλα ἀκόμη εἰς τὴν δημοσιότητα ὅ,τι εἶπον. Τὰ 99)00 τῶν ὅσων εἶπον εἶναι τοῦ κύκλου τῆς δημοσιότητος, ἀλλ’ εἶπον καὶ δύο τρία πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἤθελον νὰ εἴπω εἰς τὴν δημοσιότητα. Εἶναι δικαίωμά μου.

§272Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δι’ αὐτὰ τὰ 99)00 ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ σᾶς ὁμιλήσω.

§273Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Θέλετε τὰ 99)00 νὰ ἀκούσητε; Θὰ σᾶς εὐχαριστήσω καί εἰς αὐτό. Ἀκούσατε, ὁ λόγος μου ἦτο γραπτὸς καὶ ἑπομένως εἶμαι διατεθειμένος νὰ σᾶς τὸν ἀναγνώσω παρασιωπῶν ἐλάχιστά τινα. (ἀναγινώσκει)...... Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, κύριοι, νὰ θέλω νὰ δώσω εἰς τοὺς ἀξιωματικούς μας νὰ ἐννοήσουν πόσον ὀλίγην σημασίαν ἔχει τὸ νὰ στρέφωμεν ὅλην τὴν προσοχήν μας εἰς τὴν ἰδέαν τῶν Στρατιωτικῶν παρασκευῶν, ἐπῆρα ὡς χρήσιμον παράδειγμα τὸ Γιουγκοσλαυικὸν Κράτος, τὸ ὁποῖον εἶναι μεγαλείτερον ἀπὸ ἡμᾶς δύο φοράς. Δὲν τὸ ἐπῆρα βέβαια ὡς παράδειγμα διότι ὑπάρχει εἰς τὴν συνείδησίν μου ἡ ἰδέα, ὅτι δυνάμεθα νὰ εὑρεθῶμεν εἰς πόλεμον μὲ τὴν Γιουγκοσλαυΐαν. Κάμνω αὐτὴν τὴν ἐξήγησιν, διότι ἦτο φυσικὸν νὰ σᾶς τὴν κάμνω. Διότι ἀπὸ ὅλους τοὺς γείτονάς μας ἦτο αὐτὸ τὸ παράδειγμα τὸ ὁποῖον μοῦ ἐχρησίμευσεν, διότι ἡ Βουλγαρία εἶναι μικροτέρα ἀπὸ ἡμᾶς καὶ ἡ Ἀλβανία δὲν εἶναι μεγάλη. (ἀναγινώσκει)....Ἀλλὰ θὰ μοῦ εἴπουν: εἶχες ἀνάγκην νὰ ἐξηγήσῃς πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς τὴν πολιτικήν σου; Κύριοι, οἱ ἀξιωματικοὶ παρ’ ἡμῖν ἔχουν ἐκ τοῦ Συντάγματος τὸ δικαίωμα, ὄχι μόνον ὡς ἄνθρωποι νὰ ἔχωσι γνώμην περὶ παντὸς πράγματος ἀλλὰ καὶ νὰ τὴν ἐκφράζουν διὰ τῆς ψήφου των εἰς τὰς ἐκλογάς. Ἀλλοῦ δὲν τὸ ἔχουν· εἰς ἡμᾶς τὸ ἔχουν. Καὶ ἐὰν δὲ δὲν ἔχουν δικαίωμα νὰ ψηφίζουν, ἀποτελοῦν μίαν ἐκ τῶν κυριωτέρων τάξεων, ἐὰν δὲ ἐγὼ εἶχον λόγον νὰ φοβοῦμαι ὅτι διαβάλλεται ἡ πολιτική μου καὶ οἱ ἄνθρωποι δύνανται νὰ πιστεύουν ὅτι ἐγὼ πράγματι καταπροδίδω τὴν Ἑλλάδα νομίζετε ὅτι δὲν εἶχα καθῆκον, ὄχι δικαίωμα, ὢν ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, νὰ ἔλθω εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸν Στρατὸν καὶ κατόπιν ἐπιθεωρήσεως νὰ τοὺς εἴπω: Ἀκοῦτε ἐδῶ τὶ σᾶς λέγουν αὐτοί; Ἰδοὺ ἡ ἀλήθεια.

§274Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ Στρατὸς δὲν εἶναι Στρατὸς εἶναι Λαός.

§275Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἡ ἀντίληψίς σας αὐτὴ καὶ εἶναι στενὴ ἀντίληψις. Λυποῦμαι διότι σεῖς κατ’ ἐξοχὴν Κοινοβουλευτικὸς ἀνήρ, ἔχετε τὴν γνώμην ὅτι ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν μεταβαίνων εἰς μίαν Στρατιωτικὴν Λέσχην, ὅπου ὑπάρχουν 200, 300, 500, 1000 ἀξιωματικοί, ὄχι στρατιῶται, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσῃ εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτοὺς ἐπὶ τῶν Ἐθνικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας. Ἂν ἐπήγαινα εἰς τοὺς στρατῶνας διὰ νὰ ὁμιλήσω διὰ κομματικὰ ζητήματα, θὰ εἴχατε τὸ δικαίωμα νὰ μὲ μεμφθῆτε. Ἀλλ’ ὅταν πηγαίνω νὰ ὁμιλήσω εἰς τὴν ἐπίλεκτον τάξιν τοῦ Ἔθνους, τὴν ὁποίαν ἀποτελοῦν οἱ ἀξιωματικοί, ὅτι ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἐφηρμόσαμεν δὲν καταπροδίδει τὰ Ἐθνικὰ συμφέροντα, ἔχετε τὴν ἰδέαν ποὺ ἐξεδηλώσητε τώρα; Ἀλλὰ τότε ἔχετε τὴν ἀντίληψίν σας, καὶ ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν ἰδικήν μου.

§276Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Σᾶς τὸ εἶπον αὐτό, διότι μοῦ εἴπατε ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ στρατὸς εἶναι καὶ ψηφοφόρος καὶ μάλιστα καὶ ἐκ τῶν ἐπιλέκτων ψηφοφόρων. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ὁμιλήσητε εἰς αὐτοὺς ὡς πρὸς Λαὸν καὶ ὄχι ὡς πρὸς Στρατόν.

§277Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἂν ἀνέφερα ὅτι εἶναι καὶ ψηφοφόρος, τὸ ἀνέφερα διότι ὑπάρχει εἷς λόγος περισσότερον· διότι εἶπον ὅτι καὶ ἂν δὲν εἶχον τὸ δικαίωμα τῆς ψήφου, ἦσαν ἀπὸ τὴν ἐπίλεκτον τάξιν, τὴν ὁποίαν εἶχον καθῆκον νὰ διαφωτίσω, ἀφοῦ κατὰ τὴν ἀπουσίαν μου εἶχε γίνει ἀπόπειρα νὰ παρασύρουν ἕνα μέρος τοῦ Στρατοῦ καὶ ν’ ἀνατρέψουν τὸ νόμιμον καθεστώς. Δὲν τὸ ἔκαμα διὰ νὰ συλλέξω ψήφους. Αὐτή, κύριοι, ἦτο ἡ ὁμιλία τὴν ὁποίαν ἔκαμα εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ ἡ ὁποία ἐθεωρήθη ὅτι ἐγένετο ἀντιθέτως πρὸς τὸ καθῆκόν μου ὡς Κοινοβουλευτικοῦ ἡγέτου τοῦ Κράτους καὶ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν.

§278ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ πέντε λεπτά.

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

§279ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Παρακαλεῖται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§280Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Καὶ ἤδη μετὰ τὴν ἐπεισοδιακὴν ἀνάγνωσιν τοῦ λόγου μου ἐπανέρχομαι εἰς τὴν συνέχισιν τῆς ἀγορεύσεώς μου. Κύριοι βουλευταί, αἱ συμφωνίαι αἱ ὑπογραφεῖσαι εἰς τὴν Ἄγκυραν ἀποτελοῦν, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, μικρὸν μέρος τοῦ ἔργου τὸ ὁποῖον συνετελέσθη ἐν Ἀγκύρᾳ, ὄχι διότι ἔξω αὐτῶν τῶν συμφωνιῶν συνήφθησαν καὶ ἄλλαι συμφωνίαι τὰς ὁποίας σᾶς κρατοῦμεν μυστικάς, ἀλλὰ διότι οἱ κυβερνῆται καὶ τῶν δύο Κρατῶν εἰς τὴν Ἄγκυραν ἐνεπνέοντο πλήρως ἀπὸ τὴν διαπίστωσιν τῆς γραμμῆς τῆς ἐξελίξεώς των, τῆς ἱστορίας τὴν ὁποίαν ἐσημείου ἡ παρουσία μας εἰς τὴν Ἄγκυραν. Καὶ ὅπως ἦτο φυσικὸν διεξήλθαμεν εἰς δύο μακρὰς καὶ πολυώρους συνεντεύξεις μὲ τὸν Ἰσμὲτ πασσᾶ καὶ τὸν Ρουσδῆ βέη ὅλα τὰ σημεῖα τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ ἔλθουν εἰς ἐπαφὴν ἢ ἀντίθεσιν ἐνδεχομένην μὲ τὰ συμφέροντα τὰ Ἑλληνικὰ καὶ τὰ Τουρκικά. Εὑρέθημεν δὲ εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν καὶ οἱ Τοῦρκοι καὶ οἱ Ἕλληνες νὰ διαπιστώσωμεν, ὅτι σπανίως 2 Ἔθνη ἐξετάζοντα τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον εὕρισκον ὅτι ὑπῆρχον τόσα σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα τὰ συμφέροντά των συμπίπτουν. Ἡ σύμπτωσις δὲ αὕτη τῶν συμφερόντων τῶν δύο Ἐθνῶν εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία προσδίδει ὅλην τὴν ἀξίαν εἰς τὰς συμφωνίας αἱ ὁποῖαι ὑπεγράφησαν εἰς τὴν Ἄγκυραν. Ἀλλὰ μόλις, κύριοι, διεπιστώθη αὐτὸ τὸ γεγονὸς ὅτι καθ’ ὅλην σχεδὸν τὴν γραμμὴν ἀνεγνωρίσθη ὅτι καὶ εἰς τὸ παρὸν καὶ εἰς τὸ μέλλον τὰ συμφέροντά μας ἐναρμονίζονται, ἐξηκριβώθη συγχρόνως ὅτι καὶ φυλετικῶς εὑρισκόμεθα οἱ δύο λαοὶ πλησιέστερον ὁ εἷς πρὸς τὸν ἄλλον παρ’ ὅσον κοινῶς πιστεύεται. Εἶχον τὴν εὐχαρίστησιν, κύριοι, νὰ δεχθῶ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν μίαν ἐπιτροπὴν Τουρκοκρητῶν, οἱ ὁποῖοι ἐζήτησαν νὰ ἔλθουν νὰ μὲ χαιρετίσουν. Θὰ ἤθελον νὰ παρίστασθε εἰς τὴν αἴθουσαν τοῦ Ἑλληνικοῦ προξενείου ὅπου ἦλθον οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ διὰ νὰ ἴδητε τὴν συγκίνησιν τὴν ὁποίαν ᾐσθάνθησαν ἐκεῖ βλέποντάς με καὶ ἀγκαλιάζοντάς με καὶ τὴν συγκίνησιν τὴν ὁποίαν ἠσθάνθην καὶ ἐγὼ πού ὕστερα ἀπὸ 20 χρόνια ἔβλεπα τοὺς πατριώτας μου. Ἐρωτήσατε τοὺς Μικρασιάτας νὰ σᾶς εἰποῦν τὶ αἴσθημα τοὺς καταλαμβάνει ὅταν ἀντικρίζουν τὰ Τουρκικὰ ἐδάφη καὶ τοὺς Τούρκους τοὺς κατοικοῦντας ἐκεῖ. Ἔπρεπε νὰ εἶσθε εἰς τὸ θέατρον «Ὀλύμπια» ὅπου ἐδίδετο ἕνα κονσέρτο ἀπὸ καλλιτέχνας Τούρκους καὶ ἔπρεπε νὰ ἰδῆτε μὲ τὶ ἐνθουσιασμὸν ἐχειροκρότουν τὰ ἄσματά των. Δὲν ἔχετε ἄλλωστε, παρὰ νὰ ἐνθυμηθῆτε πῶς συνέπεσαν οἱ δύο λαοὶ ἀπὸ τὸν ἀγῶνα τῆς ἀνεξαρτησίας. Ἤλθομεν λοιπὸν κατὰ τόν πόλεμον εἰς κἄποιαν ἀντίθεσιν. Εὑρισκόμεθα ἀντιμέτωποι εἰς τὴν ἐπανάστασιν· ἔχομεν κατόπιν τὸν πόλεμον τοῦ 97, καὶ ἀκολουθοῦν οἱ Βαλκανικοὶ πόλεμοι. Λαμβάνομεν μέρος εἰς τὸν μεγάλον πόλεμον. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα—βέβαια εἰς τὴν ἔντασιν τοῦ ἀγῶνος καὶ εἰς τὴν ὥραν τῆς μάχης ἔγιναν ἑκατέρωθεν πολλὰ πράγματα,— κατὰ βάθος Τοῦρκοι καὶ Ἕλληνες δὲν μισοῦνται φυλετικῶς, δὲν ἀνήκουν εἰς δύο φυλὰς αἱ ὁποῖαι νὰ μισοῦνται. Οἱ δὲ Τοῦρκοι ὑποστηρίζουν καὶ δικαίως νομίζουν, ὅτι εἶναι Ἀρειανοὶ ἔχοντες βεβαίως καὶ μέρος αἵματος ἔξωθεν. Ἀλλὰ σᾶς λένε ὅτι εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν ὑπῆρχον ἀνέκαθεν οἱ Καππαδόκαι, Σκῦθαι, Ἀσσύριοι καὶ ἄλλαι φυλαί. Ἐπήγατε σεῖς οἱ Ἕλληνες καὶ τοὺς ἐξελληνίσατε, καὶ διετέλεσαν ἐπὶ μακροὺς αἰῶνας Ἕλληνες. Ἐρχόμεθα ἡμεῖς οἱ Τοῦρκοι κατόπιν καὶ τοὺς ἐκτουρκίζομεν. Ἀλλὰ εἶναι οἱ ἴδιοι οἱ πληθυσμοί· τὸ ὅτι εἶναι καὶ μέρος αἵματος ἔξωθεν δὲν σημαίνει. Ἐγὼ δὲ κύριοι, κατὰ τὴν παρέλασιν ἡ ὁποία ἐγένετο ἐν Ἀγκύρᾳ, εἰς τὴν ὁποίαν παρέστην καὶ διὰ τὴν ὁποίαν παράστασιν μὲ ἐκατηγόρησε ὁ ἀξιότιμος βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, εἶδον ἕνα μεγάλον βαθμὸν καὶ στρατιωτῶν καὶ προσκόπων, οἱ ὁποῖοι ἦσαν θαυμάσιοι πρόσκοποι, ἕνα μεγάλον βαθμὸν μὲ μάτια χρώματος bleu. Εἴδατε τὸν πρόεδρον Τ. καθηγητὴν τῆς αἰσθητικῆς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Ἀγκύρας τὶ λόγον ἐξεφώνησεν εἰς τὸ Πανεπιστήμιόν μας ὁμιλῶν διὰ τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα. Δὲν ἠξεύρω ἂν διαβάσατε καὶ δύο ἄρθρα τὰ ὁποῖα ἐδημοσίευσε εἰς τὴν «Ἐφημερίδα τῆς Κωνσταντινουπόλεως», ἐξ ἀφορμῆς τῆς μετακομιδῆς τῶν λειψάνων τοῦ Κολοκοτρώνη· ὁ προξενῶν τὸ ἔργον τῆς προόδου τῆς Ἑλλάδος λέγει, ὅτι: «διὰ νὰ ἰδῆτε τὶ προόδους ἔκανε αὐτὸ τὸ Ἔθνος σκεφθῆτε ὅτι πρὸ 100 ἐτῶν ἡ φιλοδοξία ὅλων αὐτῶν ἦτο νὰ πᾶνε νὰ καταλάβουν δύο φρούρια ἀνάξια τὰ ὁποῖα εἴχομεν εἰς τὸν Μωρηά· καὶ ὅτι ἐντὸς ἑνὸς αἰῶνος ἦλθεν εἰς τὸ κέντρον τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ εἴδαμε καὶ πάθαμε νὰ γλυτώσουμε ἀπὸ αὐτούς»· τὸ λέγει δὲ ὡς μίαν ἀναγνώρισιν τῆς προόδου αὐτοῦ τοῦ Ἔθνους μὲ συμπάθειαν καὶ ὄχι μὲ μίσος. Ἀλλ’ ὁ σύνδεσμος τὸν ὁποῖον ἡ νέα αὐτὴ πολιτικὴ δημιουργεῖ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Τουρκίας, ἐνισχύεται ἀκόμη περισσότερον ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι ἂν ὑπάρχουν δύο λαοὶ εἰς τὴν Εὐρώπην εἰλικρινέστερον φιλειρηνικοὶ εἶναι ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Τουρκία. Δὲν λέγω ὅτι εἴμεθα οἱ μόνοι, ἀλλ’ οὐδεὶς ἄλλος εἶναι εἰλικρινέστερα ἀφωσιωμένος εἰς τὴν εἰρήνην. Δὲν ὑπάρχει οὐδὲ ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία δι’ ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ἐπεσκέφθη τὴν Ἄγκυραν καὶ ὡμίλησε μὲ τοὺς ἡγέτας τοῦ τουρκικοῦ ἔθνους, ὅτι δὲν ἔχουν οὐδεμίαν βλέψιν ἔξω τῶν συνόρων των πρὸς οὐδεμίαν κατεύθυνσιν. Διότι σᾶς λέγουν ὅτι: «Ἔχομεν μίαν χώραν εὐφορωτάτην καὶ τὸ δυστύχημα μας εἶναι ὅτι εἶναι ἀραιῶς κατῳκημένη· θὰ εἴμεθα μωροὶ ἂν ἠθέλαμεν νὰ προσεθέταμεν εἰς τὰ ἐδάφη μας καὶ ἄλλα ἀφοῦ ὁ πληθυσμός μας εἶναι μόλις τὸ τέταρτον, ἢ τὸ πέμπτον ἐκείνου τὸν ὁποῖον θὰ ἠδύνατο νὰ διαθρέψῃ ἡ γῆ». Καὶ τὸ γεγονὸς λοιπὸν αὐτὸ ὅτι εἴμεθα εἰλικρινέστατα φιλειρηνικοί, εἶναι ἕνας πρόσθετος δεσμὸς μεταξὺ τῶν δύο ἐθνῶν. Βέβαια κύριοι βουλευταί, πιστεύω καὶ ἐγὼ ὅτι οὐδεὶς κίνδυνος προσεχοῦς πολέμου δὲν ἀπειλεῖ τὴν Εὐρώπην παρ’ ὅλας τὰς δυσχερείας τὰς ὁποίας δημιουργεῖ ἡ δυσκολία προσαρμογῆς τῆς οἰκονομικῆς ζωῆς τῶν λαῶν αὐτῶν πρὸς τὸ ἐκ τοῦ πολέμου προελθὸν νέον ἐδαφικὸν καὶ πολιτικὸν καθεστώς. Ἀλλ’ ἐὰν ποτὲ ἤθελεν ἐκραγῆ εἷς πόλεμος εἰς τὴν Εὐρώπην ἡ Ἑλλὰς καὶ Τουρκία εἶναι τὰ δύο Κράτη περὶ τῶν ὁποίων μπορεῖ κανεὶς νὰ βεβαιώσῃ ὅτι θὰ μείνουν οὐδέτεροι, θεαταὶ τῆς πάλης. Ὄχι ἀπὸ ἐγωϊσμὸν καὶ ἀδιαφορίαν—διότι καὶ ἐκεῖνα θὰ ὑποφέρουν ἐφ’ ὅσον ὁ λοιπὸς κόσμος θὰ ἀλληλοτρώγεται—ἀλλὰ διότι ἔχουσιν αἴσθησιν, ὅτι δὲν ἔχουν κανένα λόγον νὰ μετάσχουν τοῦ πολέμου. Τὸ μόνον ποὺ θὰ κάμουν, θὰ εἶναι νὰ εὔχωνται ὑπὲρ τῆς ταχείας ἀποκαταστάσεως τῆς εἰρήνης. Ἡ συναίσθησις δέ, κύριοι, ὅτι καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης ἀλλὰ καὶ ἐν καιρῷ ἀπροόπτων πολεμικῶν περιπετειῶν μεταξὺ ἄλλων τὰ δύο αὐτὰ ἔθνη μποροῦν νὰ στηρίζωνται ἐπὶ τῆς ἀμοιβαίας φιλίας καὶ ἐμπιστοσύνης, εἶναι στοιχεῖον δυνάμεως καὶ διὰ τὰ δύο Κράτη, δυνάμεως ἡ ὁποία ἐπιτρέπει εἰς αὐτὰ νὰ ἀφοσιωθοῦν ἀποτελεσματικώτερον εἰς τὸ ἔργον τῆς οἰκονομικῆς των ἀνασυγκροτήσεως ἐκ τῆς γενικῆς ἐθνικῆς ἀναπλάσεως των. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐμπνέει μεγαλυτέραν ἐμπιστοσύνην διὰ τὴν στερεότητα τοῦ ἔργου, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ τῆς διεθνοῦς φιλίας καὶ συνεργασίας θὰ ἀποδώσῃ ὅλους τοὺς καρποὺς τοὺς ὁποίους προσδοκῶμεν ἀπὸ αὐτήν, εἶναι τὸ γεγονός, ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ τῆς διεθνοῦς συνεργασίας καὶ τῆς προσεγγίσεως δὲν εἶναι πολιτικὴ οὔτε ἑνὸς οὔτε πλειόνων κομμάτων, ὅπως εὐτυχῶς ἐξηκριβώθη καὶ κατὰ τὴν παροῦσαν συζήτησιν. Ὅλος ὁ πολιτικὸς κόσμος τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ ὅλος ὁ πολιτικὸς κόσμος τῆς Τουρκίας, ὅπως ἐδόθη εὐκαιρία καὶ εἰς ἐμὲ καὶ εἰς τὸν συνάδελφόν μου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ βεβαιωθῶμεν, ἐγκρίνουν ἀπολύτως τὴν πολιτικὴν αὐτήν. Πιστεύω δὲ καὶ ἐγώ, παρὰ τὴν ἀνησυχίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος ὅτι καὶ ἡ μεγάλη πλειοψηφία τῶν δύο λαῶν διὰ τὴν κατεύθυνσιν αὐτὴν δὲν ἔχει ἀντίρρησιν· ἡ μεγίστη πλειοψηφία δύναμαι νά εἴπω. Θὰ παρεκάλουν δὲ νὰ μοῦ ἐπιτρέψητε, πρὶν κατέλθω ἀπὸ τὸ βῆμα νὰ ἐκφράσω τὸν ἀνυπόκριτον θαυμασμόν μου πρὸς τὴν πολιτικὴν ὡριμότητα τῶν νέων πολιτῶν Ἑλλήνων, ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι πρὸ 8 ἐτῶν ἀκόμη ἦσαν ὑπήκοοι τῆς Τουρκίας καὶ οἱ ὁποῖοι βιαίως ἀπεσπάσθησαν ἀπὸ τὰς ἑστίας των καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν συμμερίζονται ἁπλῶς τὴν χαρὰν τῶν λοιπῶν συμπολιτῶν των διὰ τὴν ἐγκαινιασθεῖσαν πολιτικὴν τῆς στενῆς φιλίας καὶ συνεργασίας τῶν δύο Ἐθνῶν, ἀλλ’ ὁδηγούμενοι ἀπὸ ἀσφαλὲς πολιτικὸν αἰσθητήριον εἰς τὰ γενικώτερα ἐθνικὰ συμφέροντα, τῶν ὁποίων ἡ προαγωγὴ ἐξυπηρετεῖ μὲ τὸν καλλίτερον τρόπον τελειωτικῶς καὶ τὰ προσωπικά των, χαιρετίζουν καὶ ἀποδέχονται τὴν πολιτικὴν αὐτὴν ἄνευ ἐπιφυλάξεως, ὅπως εἶμαι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζω (χειροκροτήματα). Τώρα νομίζω, κ. βουλευταί, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ βεβαιώσω, ὅτι ὅλα αὐτὰ ποῦ εἴπομεν ἐκεῖ εἰς τὴν Ἄγκυραν, ἦσαν διὰ τὴν εἰρήνην καὶ μόνον διὰ τὴν εἰρήνην. Φαντασθῆτε ἐὰν ἦτο δυνατὸν δύο Κράτη τὰ ὁποῖα ἀποδέχονται τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει θυσίας καὶ εἰς τὰ δύο Κράτη—ἐὰν εἰς ἡμᾶς ἐπέβαλε θυσίας ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης, ἐπέβαλε καὶ εἰς τὴν Τουρκίαν διότι ἔχασε τὴν Μεσοποταμίαν, τὴν Παλαιστίνην τῆς Συρίας, καὶ ὑπέστη νέας τρομερὰς ζημίας — φαντασθῆτε, λέγω ἐὰν δύο Κράτη τὰ ὁποῖα ἀποδέχονται τὰς συνθήκας τῆς εἰρήνης αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐναντίον, φαντασθῆτε ἐὰν εἶναι ἀνθρωπίνως δυνατὸν νὰ κάμουν συνωμοσίαν διὰ νὰ συνεργασθοῦν μὲ ἄλλα Κράτη, τὰ ὁποῖα θὰ ἤθελον νὰ ἀνατρέψουν τὰς συνθήκας αἱ ὁποῖαι εἶναι ὑπὲρ αὐτῶν, ὅπως θὰ ἦτο εἰς τὴν περίστασιν τὴν δικήν μας. Φαντασθῆτε νὰ ἀποδεχώμεθα τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης καὶ νὰ πᾶμε νὰ συνεργασθῶμεν ἵνα ἀνατρέψωμεν τὴν συνθήκην τοῦ Νεϊγύ. Εἶμαι δὲ εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι μόνον εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν δὲν ὑπῆρξεν οὐδὲ στιγμὴν ἡ ὑπόνοια, ὅτι ἐπεχειρήσαμεν νὰ κάμωμεν τίποτε εἰς τὴν Ἄγκυραν μὲ τοὺς Τούρκους κατὰ τοιαύτην κατεύθυνσιν, ἀλλὰ μᾶς ἐξέφρασαν καὶ ἀμέσως εἰς τὴν Ἄγκυραν καὶ κατὰ τὴν ἐπιστροφήν μας ἐδῶ τὰ συγχαρητήρια τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν πολιτικὴν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσαμεν. Γνωρίζω, ἐπίσης, ὅτι οὔτε εἰς τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν ἐγεννήθη καμμία ἀνησυχία διὰ τὴν πολιτικὴν αὐτήν. Ὄχι ὅλος ὁ τύπος, ἀλλὰ τὰ σπουδαιότερα ὄργανα, ἡ ἐφημερὶς τῶν συζητήσεων (Journal des Débats) καὶ ὁ Χρόνος (Temps), τὰ ὁποῖα γράφουν ἐπὶ τῶν πολιτικῶν ὑποθέσεων. Ὁ δὲ κ. Μαρίγκοβιτς, ὁ ὁποῖος ἦλθε προχθές, μὲ ἐβεβαίωσεν, ὅτι ὅτε ἐγράφησαν αὐτὰ εἶδε τὸν Βασιλέα καὶ ἔμειναν καὶ οἱ δύο σύμφωνοι. Οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν δύνανται νὰ ὑποπτευθοῦν, ὅτι μπορούσαμεν νὰ κάμωμεν τίποτε ἡμεῖς εἰς τὴν Ἄγκυραν κατὰ τὴν κατεύθυνσιν αὐτήν. Ὥστε μὴ ἀποδίδετε πολὺ μεγάλην σημασίαν καὶ ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου εἰς αὐτὸ ποὺ ἔγραφεν ὁ τύπος εἰς τὸ ἐξωτερικόν, διότι εἰς τοὺς οἰκείους κύκλους, τῶν ὁποίων καὶ μόνον ἡ γνώμη ἐνδιαφέρει, δὲν ὑπῆρξε τοιαύτη παρεξήγησις ἡ ὁποία νὰ ἐνεφυλλοχώρησεν. (χειροκροτήματα).

§281ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης.

§282Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἐπεθύμουν νὰ κλείσῃ ἡ συζήτησις χωρὶς νὰ δώσω ἀκόμη μίαν φορὰν ἐξηγήσεις διὰ τὴν στάσιν τὴν ὁποίαν ἐτηρήσαμεν κατ’ αὐτήν, στάσιν ἡ ὁποία συνίσταται εἰς τὴν ἐπιδοκιμασίαν τῆς πολιτικῆς τῆς προσεγγίσεως μετὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλ’ εἰς ἐπίκρισιν τοῦ περιεχομένου τῶν συμφωνιῶν καὶ ἰδίως τοῦ πνεύματος τῆς μονομεροῦς θυσίας, τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησεν καὶ κατ’ αὐτὴν ἀκόμη τὴν ὑπογραφὴν τῶν οἰκονομικῶν συμφωνιῶν μέχρι τῶν φερομένων σήμερον ὑπ’ ὄψιν ἡμῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι παρεγνωρίσαμεν τὴν ἱστορικὴν σημασίαν τῶν συμβάσεων. Δὲν ἠθελήσαμεν, ὡς ἔπρεπε νὰ πράξωμεν, κατὰ τὴν γνώμην του πάντοτε, νὰ ἀποστρέψωμεν τὸ πρόσωπον ἡμῶν ἀπὸ τῶν λεπτομερειῶν καὶ νὰ προσέξωμεν μόνον εἰς τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησεν κατὰ τὴν συνομολόγησιν αὐτῶν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θεωρεῖ πάντοτε ἀξιέπαινον, ὅ,τι εἶναι εὐάρεστον εἰς αὐτόν. Διατί; Διότι τὸν βλέπομεν ἐναλλὰξ νὰ ἀπονέμῃ ἐπαίνους εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι συνηγοροῦσιν ὑπὲρ τῆς πολιτικῆς του ἄλλους δὲ νὰ ἐλέγχῃ διὰ τῶν βαρυτέρων ἐκφράσεων ἂν τολμήσουν νὰ ἀσκήσουν ἀντιπολίτευσιν συστηματικὴν ἢ καὶ νὰ ἐκφράσουν ἐπιφυλάξεις ἐπὶ τῶν Κυβερνητικῶν μέτρων. Θὰ ἠσθανώμεθα ἀληθῶς ἀποκαρδίωσιν διὰ τὸν ἑαυτόν μας, ἂν ἠθέλωμεν παρασυρθῆ ἀπὸ τὸν πόθον οἱουδήποτε ἐπαίνου διὰ νὰ παραλείψωμεν τὸ καθῆκον τὸ ὁποῖον ἔχομεν πρὸς τὸν τόπον. Τὸ καθῆκον εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν μᾶς ὑπαγορεύει νὰ εἴπωμεν ὅτι εἶναι πράγματι ἐπαινετὴ καὶ ἀπαραίτητος ἡ προσπάθεια τῆς προσεγγίσεως πρὸς τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ ὀφείλει νὰ διαπιστωθῇ, καὶ ὀφείλει νὰ διαπιστωθῇ πρωτίστως παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ὅλη ἡ συνεννόησις ἡ ὁποία διεξήχθη πρὸς τὴν Τουρκίαν, καὶ τὰ σύμφωνα τὰ ὁποῖα ὑπέγραψεν αὕτη τὸν Ἰούλιον μέχρι τῶν συμφωνιῶν, εἶναι σύμφωνα εἰς τὰ ὁποῖα ἀποκρυσταλλοῦτο μόνον τὸ πνεῦμα τῆς ἰδικῆς μας αὐταπαρνήσεως καὶ δὲν ἔφθασε μέχρις αὐτοῦ ὡς εἶπον καὶ προηγουμένως οὐδεμία κἂν πνοὴ ἢ ἐκδήλωσις παραπλησίας φύσεως ἐκ μέρους τοῦ ὁμόρου Κράτους. Καθῆκον ἡμῶν εἶναι, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν αὐτὴν τὴν ὁποίαν ἐξητάσαμεν τὰς συμβάσεις νὰ ὑπομνήσωμεν εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι αὐτὸ εἶναι ἕνα συμπλήρωμα μιᾶς προηγουμένης συμφωνίας τῆς οἰκονομικῆς συμφωνίας τοῦ παρελθόντος Ἰουλίου. Καὶ νὰ ὑπομνήσωμεν ἐπίσης εἰς τὴν Βουλὴν τὸ περιεχόμενον τῆς συμφωνίας ἐκείνης. Τίς εἶναι δυνατὸν κ. βουλευταὶ νὰ ἀρνηθῇ ὅτι αἱ συμφωνίαι αἱ οἰκονομικαὶ τοῦ Ἰουλίου ἐπέβαλον ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος θυσίας ἀληθῶς ὑπερόγκους; Ἀλλὰ τί ἠθέλατε, λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἠμφισβητήσαμεν ἡμεῖς ὅτι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἦσαν ἀνώτερα τῶν Τουρκικῶν ἀπέναντι μας, τὶ ἀμφισβητῆτε λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἡμεῖς ἐστηρίχθημεν εἰς τὴν ὕπαρξιν ἑνὸς γεγονότος ὅτι ἦτο ἀδύνατον ἡ πραγματοποίησις αὐτὴ ἐν χρόνῳ βραχυτάτῳ, ἐβαστάξαμεν δύο ἔτη διὰ νὰ ὑπογράψωμεν αὐτὰς τὰς συμφωνίας πῶς ἑπομένως ἠθέλατε νὰ περιμένωμεν, ἐβαστάξατε δύο ἔτη κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ ὑπογράψητε τὰς συμφωνίας αὐτὰς ὄχι διότι ἦτο δύσκολον, ἡ ὑπογραφὴ αὐτῶν ἐντὸς μιᾶς καὶ μόνης ἡμέρας ἐβαστάξατε δύο ἔτη νὰ ὑπογράψητε τὰς συμφωνίας αὐτὰς, διότι κατὰ τὰ δύο ταῦτα ἔτη ἐνυπῆρχεν εἰς τὴν ψυχὴν ἡμῶν ὁ δισταγμὸς τῆς ὑπογραφῆς τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν. Διότι διὰ νὰ φθάσητε εἰς τὴν ἄποψιν περὶ τοῦ συμψηφισμοῦ, λόγῳ τῶν ἀπαιτήσεων ἠσθάνθητε ταλαντεύσεις καὶ ταλαντεύσεις ἰσχυρὰς ἐν τῇ ψυχῇ σας, αὐτὸς ὑπῆρξεν ὁ λόγος τῆς μακρᾶς παρατάσεως τῶν διαπραγματεύσεων, αὕτη ὑπῆρξεν ἡ αἰτία διὰ τὴν ὁποίαν ἀπητήθη μία ὁλόκληρος διετία διὰ τὴν ὑπογραφήν. Ἂν ἐπρόκειτο νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν συμψηφισμόν, ἐὰν ἐδέχετο ἡ Κυβέρνησις ἐξ ἀρχῆς τὸν συμψηφισμὸν καὶ ἐπίσης ἔστεργεν εἰς τὴν πληρωμὴν 450 χιλιάδων λιρῶν πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἡ ὑπογραφὴ τῶν συμφωνιῶν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἐντὸς 6 μηνῶν. «Τὶ ἠθέλατε νὰ πράξωμεν;» λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Τί ἠθέλαμεν νὰ πράξητε σᾶς τὸ εἶπον κατ’ ἐπανάληψιν. Ἠθέλαμεν ἡμεῖς νὰ πράξητε εἰς τὰς περιστάσεις ἐκείνας, ἠθέλαμεν ἡμεῖς νὰ μὴ κηρύξητε ἐν χρεωκοπίᾳ τὰς συμβάσεις ἐκείνας αἱ ὁποῖαι ὑπεγράφησαν πρὸ ὀλίγου μόλις χρόνου νὰ μὴ κηρύξητε ἐν χρεωκοπίᾳ τὰ ἠθικὰ μέσα τὰ ὁποῖα ἔχει κάθε Κράτος διὰ τὴν διεκδίκησιν τῶν δικαιωμάτων του. Ἠθέλαμεν κύριοι, ἡμεῖς νὰ ἐμφορηθῆτε ἀπὸ τὴν πεποίθησιν πρὸς τὰς ἠθικὰς δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ τῆς μιᾶς ἡμέρας εἰς τὴν ἄλλην μεταβάλλονται εἰς πραγματικὰς δυνάμεις καὶ ἐπιβάλλουσι τὴν ἐπικράτησιν τῶν ἰδεῶν. Νὰ ἐπικρατήσετε ἐν πάσῃ περιπτώσει τὰ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος διὰ μίαν περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἦτο δυνατὸν αἱ θυσίαι νὰ ἀποβοῦν ἀποτελεσματικῶς διὰ τὴν παγίωσιν τῆς εἰρήνης. Ἀλλὰ τέλος πάντων ὑπεβλήθημεν εἰς τὰς θυσίας ἐκείνας, ὑπεβλήθημεν εἰς τὰς θυσίας ἐκείνας, χωρὶς κἂν νὰ συντονίσωμεν τὰς ἄλλας συμφωνίας ἐπὶ τῶν ὁποίων ἠδυνάμεθα νὰ ἀξιώσωμεν, καὶ ἔπρεπε νὰ ἀξιώσωμεν ἀνταλλάγματα, ἀνταλλάγματα ὄχι ἐν πνεύματι μὴ φιλικῷ, ἀνταλλάγματα ἐν πνεύματι φιλικῷ, εἰς τὰ ὁποῖα ἐδικαιοῦτο τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Ὑπεστηρίξαμεν ἐπὶ ἓν ὁλόκληρον ἔτος εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ὅτι ἦτο ἀπαραίτητος ὁ συντονισμὸς ὅλων τῶν συμφωνιῶν ἵνα ἔχωμεν ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ὅλας τὰς ἑκατέρωθεν παρατηρήσεις, καὶ νὰ δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν περὶ τοῦ συνόλου τῶν συμβάσεων τὰς ὁποίας ἐπρόκειτο νὰ συνομολογήσωμεν. Ὁ συντονισμὸς αὐτὸς δὲν ἦτο γνώμη κἂν ἰδική μας, ἦτο ἡ γνώμη τῶν συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι διΐσταντο πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἦτο ὁ σταθερὸς ὅρος τὸν ὁποῖον ἔθεσεν εἰς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν ὁ ἀξιότιμος ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ὄχι μόνον ἐπὶ τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ἐδέχθη ἐπί τινα χρόνον τὸν συντονισμὸν αὐτὸν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μόνον ὅταν διὰ τὸν ἕνα ἢ διὰ τὸν ἄλλον λόγον τὸν ἐγκατέλειψεν ἦλθε κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν οἰκονομικῶν συμφωνιῶν τὸν παρελθόντα Ἰούλιον ἐκ τῶν ὑστέρων, νὰ προβάλῃ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἡ ἀλληλεξάρτησις τῶν συμβάσεων αὐτῶν θὰ ἀφήρῃ τὸν ἀνώτερον τόνον τῶν διαπραγματεύσεων, καὶ θὰ ὑπεβίβαζε τὰς συνεννοήσεις εἰς τὸ πεδίον ἑνὸς παζαρεύματος ἀναρμόδιον τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπρόκειτο νὰ ρυθμίσωμεν σοβαρωτάτας διεθνεῖς σχέσεις τῆς Ἑλλάδος. Ἀπήντησε τότε ἀμέσως ὅτι καὶ εἰς τὰς σοβαρωτάτας στιγμὰς αἱ διαπραγματεύσεις αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἀποτελοῦν πάντοτε τὸ ἀντάλλαγμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐκάλυψε καὶ τὸ ὁποῖον καλύπτει ὁλόκληρον τὸ πεδίον τῆς ἐξωτερικῆς τῶν Κρατῶν θέσεως. Οὐδεμία ποτὲ Κυβέρνησις ἐσκέφθη ὅτι ἡ διεκδίκησις ἀναμφισβητήτων δικαιωμάτων εἶναι κατωτέρα τῆς ἀποστολῆς του. Τοὐναντίον δὲ πάντοτε ἐθεωρήθη ὅτι, ἡ ἐκκαθάρισις τῶν διαφορῶν καὶ τῶν πολιτικῶν καὶ τῶν οἰκονομικῶν κατέχει ἀπὸ πολλοῦ χρόνου μίαν θέσιν ἐπικρατεστέραν. Ἡ ἐκκαθάρισις τῶν διαφορῶν αὐτῶν εἶναι ὅρος ἀπαραίτητος διὰ νὰ ἐμπνευσθῇ ἡ ἀγαθὴ πίστις εἰς τοὺς λαούς. Ἐκ τῶν ὑστέρων λοιπὸν διεμόρφωσα τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἦτο ἀδικαιολόγητος πρὸς τὸ ὕψος τῆς ἀκολουθουμένης πολιτικῆς ἡ διαπραγμάτευσις ἐπὶ τῶν δικαιωμάτων τὰ ὁποῖα ὤφειλε νὰ διεκδικήσῃ ἡ Ἑλλάς. Ἀλλὰ καὶ ὁ συντονισμὸς ἐγκατελείφθη ἐπίσης ἐν τῇ πεποιθήσει, ὄχι ὅτι θὰ ὑπεγράφοντο καθ’ οἱονδήποτε τρόπον αἱ μεταγενέστεραι συμφωνίαι, ἀλλ’ ὅτι διὰ τῶν συμφωνιῶν ἐκείνων ἡ Ἑλλὰς θὰ εὕρισκε τὰ ἀντισταθμίσματα τὰ ἀπαραίτητα τῶν προηγηθεισῶν αὐτῆς θυσιῶν. Ἦλθον λοιπὸν αἱ συμφωνίαι αὐταί, καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελε νὰ ἔλθωμεν καὶ ἡμεῖς ἐδῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς νὰ πλέξωμεν ὕμνους διὰ τὸ συντελεσθὲν ἔργον, ὄχι μόνον διὰ τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησεν εἰς τὴν Ἄγκυραν ἀλλὰ καὶ δι’ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐδώσαμεν μίαν ἀκόμη φορὰν πρὸς τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν. Ἤθελε νὰ μὴ ἀναφέρωμεν ὅτι οὐδὲν λαμβάνομεν διὰ τῶν συμφωνιῶν, καὶ ὅτι διὰ τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν προσφέρομεν νέας ὑπηρεσίας πρὸς τὴν Τουρκίαν. Διότι ὁμιλοῦντες περὶ θυσιῶν ἐκ μέρους τῆς Ἑλλάδος, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ δηλητηριάσωμεν καθὼς εἶπε τὸν λαὸν ἡμεῖς δὲν ἔχομεν σκοπὸν νὰ χύσωμεν τὸ δηλητήριον εἰς τὸν λαόν, τοῦτο δὲν τὸ ἐπράξαμεν ποτέ; Καὶ κανεὶς δὲν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς ἀπευθύνῃ τοιαύτας κατηγορίας, ἀλλὰ δὲν ἐσκέφθημεν ποτὲ ἐπίσης νὰ ποτίσωμεν τὸν λαὸν μὲ μορφίνην, ὥστε νὰ μὴ ἔχῃ συνείδησιν ἀνδρικὴν τῶν θυσιῶν εἰς τὰς ὁποίας ὑποβάλεται καὶ νὰ μὴ κρίνῃ τὰς πράξεις ἐκείνας διὰ τῶν ὁποίων ρυθμίζονται αἱ διεθνεῖς του σχέσεις ἐν πλήρει ἐπιγνώσει ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δίδει ἢ ἐκείνων τὰ ὁποῖα λαμβάνει. Ἀλλὰ δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα ἐπίσης νὰ παραλείψωμεν νὰ ὑπομνήσωμεν περὶ τῶν θυσιῶν εἰς τὰς ὁποίας ὑποβάλεται καὶ τῶν ὑπηρεσιῶν τὰς ὁποίας προσφέρει εἰς τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν, ἀλλὰ καὶ εἰς ὅλους τοὺς ἄλλους Βαλκανικοὺς λαούς, εἰς ὅλους τοὺς ἄλλους γείτονας ἡμῶν μετὰ τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθωμεν εἰς διαπραγματεύσεις. Ἔπρεπε νὰ καταστήσωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ ἐντονωτέραν τὴν συναίσθησιν τῶν θυσιῶν αὐτῶν. Ὅταν ὑπεγράψαμεν τὸ σύμφωνον αὐτὸ εἴμεθα ἐν γνώσει ὅτι τὸ σύμφωνον αὐτὸ δὲν εἶναι καμμία ἰδιαιτέρα ὑπηρεσία πρὸς τὴν χώραν ἡμῶν, ὅταν ὑπεγράψαμεν τὴν σύμβασιν περὶ ἐγκαταστάσεως, ἐγνωρίζαμεν ὅτι ἡ Ἑλλὰς οὐδὲν ἐλάμβανεν καὶ ὅτι διετηρεῖτο ἀμετάβλητος ἡ κατάστασις ἡ ὁποία διεμορφώθη εἰς τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν Ἑλλὰς καὶ Τουρκία εὑρίσκετο εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, εἰς ἐχθρικὴν κατάστασιν. Διότι ἔπρεπε νὰ καταστῇ φανερὸν εἰς τὴν Τουρκίαν, ὅτι διὰ τοῦ συμφώνου τῆς ἐμπορικῆς συμβάσεως ἐξυπηρετήσαμεν τὰ οἰκονομικὰ αὐτῶν συμφέροντα σοβαρώτατα, καὶ κατεστήσαμεν δυνατὴν τὴν αὔξησιν τῆς εἰσαγωγῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἄνευ οὐδενός, τοὐλάχιστον εἰς τὸν κύκλον τῶν ἐμπορικῶν σχέσεων, ἀντισταθμίσματος ἐκ μέρους αὐτῶν. Ἔπρεπε νὰ καταστήσωμεν φανερὸν, ὅτι διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τῶν ἐξοπλισμῶν τῶν ναυτικῶν ἡ Ἑλλὰς ἐπέφερε μίαν παγίωσιν τῆς σημερινῆς ἀναλογίας τῶν δύο στόλων, παγίωσιν ἡ ὁποία κατὰ κοινὴν ὁμολογίαν, ἐγένετο μὲ θυσίας ἐκ μέρους ἡμῶν, παγίωσιν ἡ ὁποία καθιέρωσεν δηλαδὴ τὴν ὑπεροπλίαν τοῦ γείτονος κράτους. Καὶ ἠρωτήθημεν πῶς καθιεροῦν τὴν ὑπεροπλίαν; Ἀλλ’ τὸ εἴχαμεν ἤδη ἐξηγήσει πῶς καθιεροῦν τὴν ὑπεροπλίαν ὑπὲρ τῆς Τουρκίας. Καθιέρουν τὴν ὑπεροπλίαν διότι δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα μετὰ τὴν πάροδον τῶν 6 μηνῶν νὰ προβαίνωμεν εἰς τὴν ἀντικατάστασιν οἱωνδήποτε σκαφῶν τὰ ὁποῖα θὰ ἐθέταμεν εἰς παροπλισμόν, καὶ νὰ τὰ ἀντικαταστήσωμεν δι’ ἄλλων ἐλαφρῶν σκαφῶν, ὥστε νὰ ἀποκτήσωμεν τὴν ὑπεροπλίαν, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ συζητήσει τοῦ παρελθόντος Φεβρουαρίου, τὴν ὑπεροπλίαν διὰ τῆς ὁποίας ἠθέλομεν καλύψει τὴν ὑποτελῆ ἡμῶν θέσιν ὅσον ἀφορᾷ τὰς μονάδας μάχης. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ συμπληρώσητε τὸν στόλον σας διὰ τῆς ἀντικαταστάσεως τῶν σκαφῶν, καὶ μετὰ τὴν πάροδον τῶν 6 μηνῶν.

§283Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. Κυβερνήσεως). Δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα τῆς ἀντικαταστάσεως τῶν παλαιῶν σκαφῶν;

§284Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ποῖος τὸ ἠρνήθη αὐτό; Τὸ ἔχετε τὸ δικαίωμα αὐτό, ἀλλὰ τὸ ἔχετε τὸ δικαίωμα αὐτό, τῆς ἀντικαταστάσεως τῶν παλαιῶν σκαφῶν, ἀφοῦ πρῶτον ἐφαρμόσετε ἐξ ὁλόκληρον τὴν διαδικασίαν τοῦ πρωτοκόλλου, νὰ προβῆτε εἰς διαπραγματεύσεις πρὸς τὴν Τουρκίαν, νὰ δώσητε ἐξηγήσεις πρὸς αὐτήν, νὰ λάβητε τὴν συγκατάθεσιν αὐτῆς, καὶ ὅταν αἱ συζητήσεις διεξαχθοῦν ἐπὶ τοῦ ὅρου ὁ ὁποῖος θεμελιοῦται ἐντὸς τοῦ πρωτοκόλλου, ὅρος κατὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν αἱ εἰδικαὶ συνθῆκαι ἑκάστης τῶν δύο χωρῶν. Καὶ ἐὰν δὲν φθάσητε εἰς τὴν συμφωνίαν, θὰ ἔχητε τὸ δικαίωμα νὰ προβῆτε εἰς τὴν ἀντικατάστασιν τῶν ἀχρήστων σκαφῶν, διὰ ἐλαφρῶν τοιούτων. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ. Τὶ εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σᾶς ἠμπόδισε νὰ μὴ ἀναγνωρισθῇ ἐντὸς τοῦ πρωτοκόλλου; Διατὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ἀντικαταστάσεως δὲν ἀνεγνωρίσθη ἐντὸς τοῦ πρωτοκόλλου, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἡ ἀνάγκη τῆς μακρᾶς αὐτῆς διαδικασίας τῶν συζητήσεων, καὶ τῶν προστριβῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ γεννηθῶσιν, ὄχι μόνον δὲ τῶν προστριβῶν, διότι εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἠθέλατε φθάσει εἰς διαφωνίαν πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ ἤθελεν ἀρνηθεῖ αὕτη εἰς ἡμᾶς τὴν συγκατάθεσίν της, καὶ ἠθέλατε προβεῖ τὴν στιγμὴν ἐκείνην εἰς παραγγελίαν πλοίων, οἱωνδήποτε πλοίων, ἡ παραγγελία αὐτὴ θὰ ἦτο τὸ σύνθημα νέας τροπῆς τῶν σχέσεων ἡμῶν μὲ τὴν Τουρκίαν, καὶ ὅλον τὸ οἰκοδόμημα τὸ ὁποῖον ἐνομίζατε ὅτι ἱδρύσατε, καὶ εὔχομαι νὰ ἀποδειχθῇ ἀκριβὲς ὅτι ἀνηγείρατε, ὅλο τὸ οἰκοδόμημα αὐτὸ θὰ καταρρεύσῃ τὴν στιγμὴν ἐκείνην παταγωδῶς. Διατὶ λοιπὸν ἀπὸ τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησεν εἰς τὴν Ἄγκυραν, νὰ μὴ θελήσετε νὰ ἐπωφεληθῆτε ὥστε νὰ ἀναγνωρίσετε τὸ δικαίωμα τοῦτο ἐν τῷ πρωτοκόλλῳ; Διατὶ δὲν ἐλάβατε τὴν συγκατάθεσιν τῆς Τουρκίας, νὰ προβῆτε εἰς τὴν ἀντικατάστασιν τῶν ἀχρήστων μεγάλων μονάδων, αἱ ὁποῖαι εἰς ὀλίγον διάστημα χρόνου θὰ τεθοῦν εἰς παροπλισμὸν διότι εἰς οὐδὲν μᾶς χρησιμεύουν, δι’ ἄλλων χρησιμοτέρων σκαφῶν; Διατὶ ὑπεβάλατε τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν ἀνάγκην συννενοήσεων τῶν ὁποίων ἡ ἀποτυχία θὰ ἐσήμαινεν τὸ ναυάγιον τῆς πολιτικῆς σας ταύτης καὶ τῶν θυσιῶν εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβλήθη διὰ τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἡ χώρα ἡμῶν; Μὰ θὰ μοῦ εἰπῆτε. Δὲν μὲ φοβίζει ποσῶς τὸ πρωτόκολλον, διότι εἶμαι πεπεισμένος βαθύτατα ὅτι ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν μίαν μακρὰν περίοδον εἰρήνης. Ἀλλὰ ἐὰν δὲν δικαιολογεῖται ὁ φόβος, δὲν δικαιολογεῖται ὅμως ἐξ ἄλλου καὶ τὸ νὰ ὑπογραφῇ σειρὰ ὁλόκληρος συμφωνιῶν χωρὶς καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλην πλευρὰν νὰ ἐκδηλωθῇ μία ἐλαχίστη ἐκδήλωσις, ἐμπράγματος ἐκδήλωσις ἐμπιστοσύνης πρὸς τήν Ἑλλάδα, οὕτως ὥστε ἡ ἐκδήλωσις αὐτῆς τῆς ἐμπιστοσύνης νὰ καθησυχάσῃ καὶ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀνησύχησαν. Διότι θὰ εἶχεν ἀξίαν μεγίστην τὸ νὰ ὑπογραφῇ πρωτόκολλον, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ ἀνεγνωρίζετο τὸ δικαίωμα τῆς Ἑλλάδος νὰ φθάσῃ ἄνευ συζητήσεων, ἄνευ προστριβῶν μέχρι τῆς ἰσοπλίας. Τοῦτο θὰ εἶχε καὶ ἠθικὴν σημασίαν μεγίστην διὰ τὰς σχέσεις τῶν δύο χωρῶν. Ἐπεκαλέσθην, κύριοι βουλευταί, τὴν συμφωνίαν αὐτὴν πρὸ παντὸς, ἵνα διαπιστώσω ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὑπεβλήθη μέχρι σήμερον εἰς θυσίας μονοπλεύρους, ἵνα δηλώσω ὅτι πρέπει νὰ ἀξιώσῃ, ὅπως ὀφείλει κάθε λαὸς ὁ ὁποῖος αἰσθάνεται ὅτι ἔχει καὶ αὐτὸς δικαιώματα καὶ ὄχι μόνον ὑποχρεώσεις, νὰ ἀξιώσῃ, ὅπως ἡ συμφωνία αὕτη βασισθῇ ἐπὶ τοῦ ἀμοιβαίου σεβασμοῦ τῶν δύο λαῶν. Εἶπον ἐγὼ ὅτι, ἐὰν ἤθελε ἀποδειχθῇ ὅτι ἡ στάσις τῶν Τουρκικῶν ἀρχῶν καὶ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως θὰ εἶναι τοιαύτη ὥστε νὰ ἀποδειχθῇ ἐκ τῶν θυσιῶν τῶν Ἑλλήνων τὸ πνεῦμα τῆς ἀλληλεγγύης καὶ εἰς τοὺς ἄλλους λαούς, πρῶτος ἐγὼ θὰ διακηρύξω ὅτι αἱ συμβάσεις αὐταὶ ἀποτελοῦν μίαν ἀρχὴν πολιτικὴν ἡ ὁποία εἶναι ἀξία τῆς εὐγνωμοσύνης ὅλων ἡμῶν. Αὐταὶ εἶναι κύριοι, αἱ παρατηρήσεις τὰς ὁποίας ἐπέφερον ἐπὶ τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν, παρατηρήσεις σύμφωνα πρὸς τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας ἀνέκαθεν διετύπωσα διὰ τὴν ρύθμισιν τῶν ἐξωτερικῶν μας σχέσεων, παρατηρήσεις αἱ ὁποῖαι διηυκόλυναν τὴν ὁμαλὴν ἐξέλιξιν τῶν συνεννοήσεων καὶ εἰς τὸ μέλλον, ὥστε πράγματι νὰ παγιωθῇ ἓν εἰρηνικὸν καθεστὼς ἡμῶν μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ μετὰ τῶν λοιπῶν ὁμόρων Κρατῶν. Εὔχομαι εἰλικρινῶς καὶ πάλιν, κύριοι βουλευταί, νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι αἱ θυσίαι αὐταὶ δὲν ὑπῆρξαν ἀνωφελεῖς, ὅτι διὰ τῶν θυσιῶν αὐτῶν κατωρθώθη νὰ ἀποτελεσθῇ ὁ πρῶτος πυρὴν τῆς εἰρηνικῆς ἐκείνης ἑνώσεως ἡ ὁποία θὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν εὐημερίαν ὅλων τῶν λαῶν, καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ τῶν ἄλλων Βαλκανικῶν λαῶν. Εὔχομαι νὰ γίνῃ τοῦτο, ἀλλ’ οὐδεὶς θὰ μὲ πείσῃ ὅτι μέχρις ὅτου ἐπιτευχθῇ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο, δὲν θὰ ἔχωμεν τὸ δικαίωμα ἡμεῖς νὰ λέγωμεν πρὸς τοὺς γείτονας ἡμῶν, ὅτι, πᾶν ὅτι ἐξηρτᾶτο ἐξ ἡμῶν τὸ ἐπράξαμεν, καὶ ὅτι ἦλθεν ἡ ὥρα νὰ πράξουν καὶ αὐτοὶ τὸ καθῆκόν των.

§285ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Λαϊκοῦ κόμματος.

§286Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Δὲν σκέπτομαι κύριοι βουλευταί, νὰ ἐπαναλάβω ὅσα εἶπον προηγουμένως. Ἀλλὰ θὰ εἴπω μόνον ὀλίγας λέξεις διὰ νὰ ἄρω παρανοήσεις τινὰς αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο εἰς τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι γνωστὸν ὅτι σχετικῶς πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῆς Τουρκίας, ὑπῆρξα καὶ ἐγὼ σύμφωνος ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ μία πολιτικὴ προσεγγίσεως τῶν δύο Κρατῶν. Ἀλλὰ ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον διεφώνησα καὶ ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ ἐπιτροπῇ καὶ κατόπιν, ἦτο ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον διεξήχθησαν αἱ σχετικαὶ διαπραγματεύσεις ὅσον ἀφορᾷ τὴν προσέγγισιν ταύτην. Ὑπεστήριξα ὅτι ὀφείλει νὰ συντονισθῇ ἡ ὑπογραφὴ καὶ τῆς προηγουμένης συμβάσεως κατὰ τὴν ὁποίαν διερρυθμίσθησαν αἱ οἰκονομικαὶ σχέσεις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας καὶ αἱ λοιπαὶ κατόπιν συμφωνίαι τὰς ὁποίας ἔχομεν σήμερον ὑπὸ κρίσιν. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ὅταν ἐγένετο ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς συμβάσεως αὐτῆς, τὴν εὗρον ἐντελῶς ἐπιβλαβῆ διότι πολλὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος ἐθυσιάζοντο, καὶ ἐπίστευον ὅτι τὴν σύγχρονον κατάρτισιν τῶν συμβάσεων τούτων, ἐὰν δὲν ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν τίποτε ἄλλο τοὐλάχιστον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν ἀνταλλάγματά τινα ἀπέναντι τῶν θυσιῶν τὰς ὁποίας ἐκάμομεν. Ἐφόσον λοιπὸν τίποτε τοιοῦτον δὲν ἐπετύχομεν, εἶχον δίκαιον νὰ λέγω κατὰ τὴν κρίσιν μου καὶ τὴν ἀντίληψίν μου ὅτι ἡ Ἑλλὰς, ἀντὶ νὰ συμβληθῇ μετὰ τῆς Τουρκίας ὡς Κράτος ἴσον, ἔλαβε μίαν θέσιν ὑποτελῆ, διότι ἐθεώρησε ἀναγκαῖον νὰ ὑποστῇ διαφόρους θυσίας κατὰ τὴν τότε συνθήκην καὶ νέας μὲ τὰς σημερινὰς συμβάσεις, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν φιλίαν μετὰ τῆς Τουρκίας τὴν ὁποίαν καὶ ἡ Τουρκία ἦτο πρόθυμος νὰ προσφέρῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπηρεάσθη πολύ, εἰς τὰς ἀντιλήψεις του ὅσον ἀφορᾷ τὰς σχέσεις αὐτάς, ἐκ τῶν ἐκδηλώσεων αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο τότε εἰς αὐτὸν κατὰ τὴν ἐν Ἀγκύρᾳ ἐπίσκεψίν του. Ἀλλὰ ἐνῷ ἐπηρεάσθη τόσον ἀπὸ ἐκείνας τὰς φιλοφρονήσεις, δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν του τὸ παράδειγμα τὸ ὁποῖον παρέσχεν ἡ Τουρκία, ἡ ὁποία ἐζήτει ὅλα τὰ συμφέροντά της νὰ τὰ ἐξασφαλίσῃ διὰ τῶν διαφόρων συμφωνιῶν. Ἐπικρίνω δὲ ἰδιαιτέρως τὸ σύμφωνον, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τοὺς ναυτικοὺς ἐξοπλισμούς. Δὲν θὰ ἐπανέλθω εἰς τοῦτο, ἀλλὰ εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι εἰς ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος θέλει νὰ μελετήσῃ τὸ σύμφωνον αὐτὸ θὰ ἴδῃ ὅτι οὔτε ἡ ἰσοπλοία καθιεροῦται, ἀλλὰ τοὐναντίον ἀναγνωρίζεται ἡ ὑπεροπλία τῆς Τουρκίας. Ἐὰν δὲ ποτὲ εὑρεθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ τὴν συναίνεσιν τῆς Τουρκίας ὄχι μόνον διὰ πλοῖα, ἀλλὰ καὶ διὰ ὁποιανδήποτε προμήθειαν πολεμικοῦ ὑλικοῦ, θὰ εὑρίσκεται τότε εἰς δύσκολον θέσιν, ἐὰν ἡ Τουρκία δὲν θελήσῃ νὰ συναινέσῃ εἰς τὰς διαπραγματεύσεις. Τοῦτο δὲ ἀποδεικνύει πληρέστατα ὅτι διατελοῦμεν εἰς μίαν ὑποτελῆ θέσιν. Τοῦτο εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι ἐδημιούργησεν ἕναν ἐξερεθισμὸν παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ καὶ μείζονα ἴσως εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἀναλάβῃ τὴν προστασίαν καὶ ὑπεράσπισιν τοῦ Κράτους. Καὶ εἶπον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἠναγκάσθη συνεπείᾳ τούτου νὰ περιέλθῃ τοὺς διαφόρους στρατῶνας διὰ νὰ δίδῃ ἐξηγήσεις εἰς τὸν στρατόν. Ἐξ ὅσων δὲ ἀλέγνωσα ἐκ τοῦ λόγου τὸν ὁποῖον ἐξεφώνησε εἰς τὸν στρατὸν τὸν ὁποῖον ἐπεσκέφθη, δὲν ἦτο τίποτε ἄλλο, παρὰ νὰ ἐπιβεβαιώσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπα, διότι ὡς ἐμάθατε πάντες ὁ λόγος αὐτὸς δὲν ἦτο παρὰ μία ἐξήγησις τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς καὶ περὶ τῶν ἐξοπλισμῶν. Ἐὰν δὲ περιωρίσθη ὁμιλῶν διὰ τοὺς στρατιωτικοὺς ἐξοπλισμούς, τοὺς ἐξοπλισμούς δηλ. τῆς ξηρᾶς, τοῦτο βεβαίως ἔπραξε διότι ὁμίλει πρὸς ἀξιωματικοὺς τῆς ξηρᾶς. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω τὶ περισσότερον, ἐὰν καὶ κατὰ πόσον ἦτο τοῦτο κανονικόν, πρωθυπουργὸς καὶ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ περιέρχηται τοὺς στρατῶνας δίδων ἐξηγήσεις περὶ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ τὸ Κράτος. Ἀλλ’ ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπεν παραιτέρω τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ κάτι τι ἄλλο. Εἶπε: τὶ θέλετε; Διατὶ νὰ μὴ δώσω ἐξηγήσεις καὶ ἀπέναντι τοῦ στρατιωτικοῦ κόσμου, ἀφοῦ ἐν Ἑλλάδι οἱ ἀξιωματικοὶ ἔχουν ψῆφον, καὶ εἶναι καὶ ἐπίλεκτοι μάλιστα ψηφοφόροι. Οἱ ἀξιωματικοὶ εἶναι ἀναντιρρήτως ψηφοφόροι καὶ τάξις ἐπίλεκτος ψηφοφόρων ὡς ἐκ τῆς ἀναπτύξεως τὴν ὁποίαν ἔχουν καὶ ἐκ τῆς κρίσεως τὴν ὁποίαν δύνανται νὰ σχηματίσουν. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, δὲν ἠδύνατο ποτὲ οὔτε ὁ Πρωθυπουργὸς οὔτε ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἐπισκέπτεται τοὺς στρατῶνας ὁμιλῶν πρὸς ψηφοφόρους. Ἐκεῖ ἔβλεπεν ἀξιωματικοὺς ἔβλεπε τὸν στρατὸν καὶ ἀπέναντι τοῦ στρατοῦ ἦτο ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ ὁμιλήσῃ ὡς ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, παρὰ μόνον περὶ στρατιωτικῶν πραγμάτων. Δὲν ἠδύνατο ποτὲ νὰ ὁμιλήσῃ ὡς πρὸς ψηφοφόρους. Νομίζω ὅτι τοῦτο ἀπετέλει παράβασιν καὶ τῆς στρατιωτικῆς πειθαρχίας, ἀλλὰ καὶ τῶν πολιτικῶν καθηκόντων καὶ τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ. Διότι ὡς ἴδητε ἀπόψε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως σᾶς εἶπεν: ὅτι ἐκεῖ ἀνέγνωσε ἕνα λόγον τὸν ὁποῖον ἐθεώρει ἐμπιστευτικόν. Ἀλλὰ διότι ἦτο πολιτικὸς ἠναγκάσθη πλέον νὰ χάσῃ τὸν ἐμπιστευτικόν του χαρακτῆρα καὶ νὰ λάβῃ χαρακτῆρα δημόσιον. Ἐν τέλει μίαν παρατήρησιν ἀκόμη ἔχω νὰ κάμω εἰς τὰ λεχθέντα παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶπα ἐγὼ ὅτι ὁ Λαὸς δὲν ἀποδέχεται τὴν συνεργασίαν μετὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ εἶπα ὅτι ὡς ἐκ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον ἐνήργησε καὶ κατὰ τὸν ὁποῖον ὁ Λαὸς ἠσθάνθη ἑαυτόν μειωμένον, δὲν εἶναι δυνατόν, δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἀναπτυχθῶσιν αἱ σχέσεις ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ ἀναπτυχθῶσι μεταξὺ τῶν δύο Λαῶν, ἵνα αἱ συμβάσεις ἐπιφέρουν τὰ ἀποτελέσματα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα προσεδόκα ἡ Κυβέρνησις. Καὶ εἰς τοῦτο ἔχω σύμφωνον ὑποθέτω καὶ αὐτὸν τὸν κ. ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος εἶπε: Μὴ λαμβάνετε ὑπ’ ὄψιν τὰ σύμφωνα. Δὲν ἔχουν αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ μεγάλην ἀξίαν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχει ἀξίαν, εἶναι τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον θὰ ἀναπτυχθῇ μεταξὺ τῶν Λαῶν τῶν δύο χωρῶν ὅσον ἀφορᾶ τὰς φιλικὰς αὐτῶν σχέσεις. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ ἀναπτυχθῇ τὸ πνεῦμα τοῦτο, ὅταν ὁ ἕνας Λαὸς αἰσθάνεται τὸν ἑαυτόν του μειωμένον.

§287ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσιγδέμογλου.

§288Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Κύριοι βουλευταί, δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον ἂν δὲν προεκαλούμην ἀπὸ συναδέλφους καὶ συγκεκριμένως ἀπὸ τὸν ἐκ Πειραιῶς κ. Συμεώνογλου, ὁ ὁποῖος ἀντιθέτως ἀπὸ ὅ,τι ἐγὼ ἐτόνισα κατ’ ἐπανάληψιν εἰς τὴν Βουλήν, ὑπεστήριξεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι οἱ πρόσφυγες εἶναι ἀπολύτως ἱκανοποιημένοι ἐκ τῶν Ἑλληνοτουρκικῶν συμφωνιῶν, τῶν τελευταίως ὑπογραφεισῶν τὰς ὁποίας καλεῖσθε νὰ κυρώσητε σήμερον. Ὑπὸ τὸ αὐτὸ πνεῦμα καὶ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν, καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐτόνισεν, ὅτι οἱ νέοι πολῖται τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἀπολύτως ἱκανοποιημένοι ἐκ τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν. Διὰ νὰ δοθῇ μία ὁριστικὴ κατεύθυνσις εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ ἀφ’ ἑνός, ἀφ’ ἑτέρου διὰ νὰ σχηματίσῃ ἡ Βουλὴ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς, σαφῆ ἀντίληψιν τῶν διαθέσεων τῶν προσφύγων ἀπέναντι τῶν οἰκονομικῶν Ἑλληνοτουρκικῶν συμφωνιῶν τοῦ παρελθόντος Ἰουνίου, καὶ τῶν συμφωνιῶν, αἱ ὁποῖαι πρόκειται νὰ κυρωθοῦν σήμερον, προκαλῶ, ὅπως καὶ προηγουμένως προεκάλεσα δημοσία διὰ τοῦ τύπου, οἱονδήποτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀδιακρίτως νὰ προκαλέσῃ συγκέντρωσιν προσφύγων πραγματικῶν—καὶ ἐννοῶ τοὺς πρόσφυγας οἱ ὁποῖοι θίγονται, ἤτοι τὴν κατηγορίαν τῶν ἀνταλλαξίμων, ὁπουδήποτε τῆς Ἑλλάδος ἵνα ἀποφανθοῦν καὶ ἂν εὑρεθῇ ἕνας ἀνταλλάξιμος πρόσφυξ ὁ ὁποῖος νὰ συμφωνῇ μὲ τὰς συμφωνίας αὐτὰς—καὶ τότε μόνον νὰ σχηματίσῃ γνώμην ἡ Κυβέρνησις, νὰ σχηματίσῃ γνώμην ἡ Βουλὴ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὅτι πράγματι οἱ πρόσφυγες ἀποδέχονται τὰς συμφωνίας καὶ ἱκανοποιήθησαν ἐξ αὐτῶν.

§289Μ. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς προεξοφλεῖτε τὴν γνώμην τῶν προσφύγων;

§290Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Προκαλῶ, κ. Πρόεδρε, οἱονδήποτε ἔχοντα διάφορον γνώμην νὰ προκαλέσῃ συγκέντρωσιν τοιαύτην καὶ θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι οὔτε ἕνας πρόσφυξ ἀνταλλάξιμος συνεφώνησε ποτέ, οὔτε εἰς τὸ παρελθὸν οὔτε σήμερον, διὰ τὰς συμφωνίας αὐτάς. Αὐτὰ τὰ λέγω διὰ τὴν Κυβέρνησιν πρωτίστως καὶ διὰ τὴν Βουλὴν διὰ νὰ σχηματίσουν γνώμην καὶ νὰ μὴ πλανῶνται ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ διότι εἶναι πιθανὸν νὰ προκύψουν τοιαῦτα εἰς τὸ μέλλον γεγονότα, τὰ ὁποῖα θὰ καταπλήξουν ἀσφαλῶς ὄχι μόνον τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ καὶ τὴν Βουλὴν τὴν σημερινήν. Ἐὰν ἐζήτησα τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἀσχέτως μὲ τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐπροκάλεσεν ὁ κ. ἐκ Πειραιῶς συνάδελφος, ὁ ὁποῖος καὶ τὸ ἐπροκάλεσεν ἀποκλειστικῶς κατὰ παραγγελίαν λυποῦμαι δὲ διότι δὲν εὑρίσκεται ταύτην τὴν στιγμὴν ἐδῶ, ἐν τούτοις εἶναι βέβαιον ὅτι ὁ ἴδιος δὲν πιστεύει εἰς ὅσα εἶπεν ἐπειδὴ εἰς τὴν ἀγόρευσιν του ἐτόνισεν ὅτι ἡ ἀξία τῆς ἐγκαταληφθείσης ἐν Τουρκίᾳ περιουσίας τῶν ἀνταλλαξίμων, ἦτο δεκαπλασία τῆς ἐγκαταληφθείσης ὑπὸ τῶν Τούρκων— πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἡμεῖς οὐδέποτε ὑπεστηρίξαμεν.—Ἐκ τῆς συνηγορίας αὐτῆς τοῦ κατὰ παραγγελίαν συνηγόρου τῆς Κυβερνήσεως συναδέλφου ἐκ Πειραιῶς, καὶ ἐκ τῆς ἐπεκτάσεως τοῦ λόγου τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν συμφωνιῶν, περὶ τῶν ὁποίων ἐγὼ ὅταν ὡμιλοῦσα προχθὲς ἀπέφυγα νὰ κάμω μνείαν, διότι δὲν ἐθεώρησα σκόπιμον νὰ ἐπανέλθω εἰς τὰς συμφωνίας ἐκείνας, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τονίσω διὰ τελευταίαν φορὰν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὅτι αἱ θυσίαι εἰς τὰς ὁποίας ὑπεβλήθη ὁ προσφυγικὸς κόσμος ἐν τῷ συνόλῳ αὐτοῦ εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν σύγκειται ἀπὸ τὰς ἑξῆς ὡρισμένας διαφορὰς. Ἀπὸ τὴν διαφορὰν τῆς ἀνταλλαξίμου περιουσίας τῆς ἐγκαταληφθείσης ἐν Τουρκίᾳ, τὴν ὁποίαν ὁ ἐκ Πειραιῶς συνάδελφος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου καθώρισεν εἰς δεκαπλασίαν τῶν ἐν Ἑλλάδι Τουρκικῶν κτημάτων. Ἀπὸ τὴν διαφορὰν τῶν κτημάτων τῶν Ἑλλήνων τῆς 9ης δηλώσεως. Ἀπὸ ὁλόκληρον τὴν ἀξίαν τῶν κτημάτων τῶν ἐν Ἑλλάδι φυγάδων ἐκ Κωνσταντινουπόλεως. Ἀπὸ ὁλόκληρον τὴν ἀξίαν τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει παραμενόντων Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν κτήματα εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην. Ἀπὸ τὰ ποσὰ τὰ ὁποῖα ἐπεδικάσθησαν παρὰ τῆς Ἑλληνο–Τουρκικῆς διεθνοῦς ἐπιτροπῆς τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καὶ τῶν ὁποίων ἡ διαφορὰ ὡς τὴν ὑπολογίζουν οἱ ἐνδιαφερόμενοι ἀνέρχεται εἰς ἄνω τῶν 30.000.000 λιρῶν. Ἀπὸ τὸ περιεχόμενον τῶν κιβωτιδίων τῶν ἀνταλλαξίμων, τὸ ὁποῖον παρεχωρήθη εἰς τοὺς Τούρκους ἀπέναντι τῆς δεκάτης τῶν καπνῶν, τῶν ἐντεῦθεν ἀναχωρησάντων Τούρκων, ποσοῦ ἐλαχίστων ἑκαττομυρίων χαρτίνων δραχμῶν, ἔναντι τοῦ περιεχομένου τῶν παρὰ Τραπέζας κιβωτιδίων, καὶ τὸ ὁποῖον κατὰ τοὺς μετριωτέρους ὑπολογισμούς, ἀνέρχεται εἰς 4.000.000 λίρας. Καθὼς καὶ 440.000 Ἀγγλικὰς λίρας εἰς μετρητὰ ποσὸν ὅπερ ἐπληρώθη ἤδη παρ’ ἡμῶν, παρ’ ὅλον ὅτι οἱ Τοῦρκοι δὲν ἐφήρμοσαν κατὰ γράμμα τὰς συμφωνίας τὰς οἰκονομικὰς τοῦ Ἰουνίου. Ἀπὸ τὴν κινητὴν περιουσίαν τῶν φυγάδων τῶν εὑρισκομένων ἐνταῦθα, ἡ ὁποία παραχωρεῖται διὰ τῶν τελευταίων συμφωνιῶν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν συμπεριελήφθη οὔτε εἰς τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης, διότι αἱ κινηταὶ περιουσίαι ἦσαν ἐλεύθεροι, οὐδὲ Τοῦρκοι παρέλαβον μεθ’ ἑαυτῶν ὁλόκληρον τὴν κινητήν των περιουσίαν ἀναχωροῦντες ἐντεῦθεν. Ἐν τούτοις κατὰ τὰς τελευταίας συμφωνίας, ἡ κινητὴ περιουσία τῶν φυγάδων Κωνσταντινουπόλεως, καθὼς καὶ ἡ κινητὴ περιουσία τῶν Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἡ ὁποία τυχὸν εὑρίσκεται εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην, αὐτὰ ὅλα παρεχωρήθησαν εἰς τοὺς Τούρκους, ἀπέναντι τίνος ἀνταλλάγματος; Ἀπέναντι ἑνὸς μεγάλου μηδενικοῦ. Ταῦτα ἀναφέρω διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέτρεξεν εἰς τὸ παρελθόν. Πάντως αἱ θυσίαι αὐταί, τὰς ὁποίας ἡμεῖς δὲν ὑπολογίζομεν εἰς τὸ δεκαπλάσιον τῆς διαφορᾶς τῆς τιμῆς τῶν περιουσιῶν, εἶναι κολοσιαῖαι ἐκτάσεις δεκάδων δισεκατομμυρίων, ἀπέναντι τῶν ὁποίων ἡ ὁλότης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀνέμενεν νὰ ἀκούσῃ σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ συζητούμενα τ’ ἀνταλλάγματα τὰ ὁποῖα, φυσικά, θὰ ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν ἐξασφαλίσει.

§291Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πόσων δεκάδων δισεκατομμυρίων;

§292Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Εἶναι εὐτύχημα ὅτι ἀνεπτύχθη τόσον σαφῶς τὸ ζήτημα, καὶ κατὰ τὴν προηγουμένην συνεδρίασιν, ἀλλ’ ἰδίᾳ κατὰ τὴν σημερινήν, ὥστε εἶναι περιττὸν νὰ ἐπεκταθῶ ἐπὶ τῆς σημασίας τῶν θυσιῶν τῶν ἰδικῶν μας, ἀπέναντι τῶν ἀνταλλαγμάτων, τὰ ὁποῖα πολὺ σαφέστατα καθωρίσθησαν ὅτι δὲν ἀπετέλουν παρὰ ἕνα μεγάλο μηδενικό. Ἕν ζήτημα ὅμως τὸ ὁποῖον ἔμεινε τελείως ἀκαθόριστον καὶ διὰ τὸ ὁποῖον ἀνέμενον ἐγώ, τοὐλάχιστον, εἴτε ἀπὸ τὸν κ. ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, εἴτε ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ καθορίσῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, πῶς ἐρρύθμισεν τὴν τύχην τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει διαμενόντων Ἑλλήνων καὶ συγκεκριμένως περὶ τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει διαμένοντος 100.000 Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ χάριν τοῦ ὁποίου ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ὑποστηρίζεται, ἰδίᾳ αὐτὸ τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ ὑποστῶμεν τὰς θυσίας αὐτάς. Ἐνῶ γίνονται τόσον κολοσσιαῖαι θυσίαι μονομερῶς παρ’ ἡμῶν, διὰ νὰ καταλήξωμεν εἰς τὰς συμφωνίας αὐτάς, περὶ τῆς τύχης τῶν 100.000 Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως, δὲν μᾶς εἶπον οὔτε ὁ κ. ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, οὔτε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τί κατώρθωσαν νὰ ἐξασφαλίσουν δι’ αὐτούς, ποίαν ἄνεσιν βίου καὶ ποῖα ἄλλα μέσα ὥστε νὰ καταστῇ εὐκολωτέρα ἡ ἐν Τουρκίᾳ διαβίωσις. Δέν μᾶς εἶπον, ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ ἀναγινώσκων τὰς ἐφημερίδας τὰς σημερινὰς βλέπω ὅτι κανονίζεται ἡ τύχη των δι’ ἐσωτερικοῦ νόμου, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπαγορεύεται νὰ ταξειδεύουν εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην, ἀπαγορεύεται νὰ ἀγοράζουν κτήματα εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον ζώνην, καὶ ὅλοι οἱ ἄλλοι περιορισμοὶ τοὺς ὁποίους ἐδιαβάσατε πάντες σήμερον καὶ θεωρῶ περιττὸν νὰ τοὺς ἀπαριθμίσω. Νομίζω ὅτι ἔχει καθῆκον ἡ Κυβέρνησις νὰ μᾶς εἴπῃ ἐὰν μέσα εἰς τὰς σημερινὰς αὐτὰς ἢ εἰς τὰς ἰδιαιτέρας συμφωνίας τὰς ὁποίας ἔκαμεν ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐλήφθησαν μέτρα ὑπὲρ τῆς ἀνετωτέρας διαβιώσεως τῶν 100.000 Ἑλλήνων τῆς Κωνσταντινουπόλεως, χάριν τῶν ὁποίων μαζὺ μὲ τὰς ἄλλας ἀφορμὰς θὰ ὑποστῶμεν τόσον μεγάλας καὶ κολοσσιαίας θυσίας. Ἡ γνώμη μου, κύριοι βουλευταί, εἶναι ὅτι διὰ τῶν συμφωνιῶν αὐτῶν, διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τοῦ περιορισμοῦ τῶν ναυτικῶν ἐξοπλισμῶν, καὶ διὰ τῶν ἄλλων συμφωνιῶν θέτομεν ἐν κινδύνῳ αὐτὴν ταύτην τὴν ἀκεραιότητα τῆς πατρίδος. Οἱ δὲ ὅροι τῆς συμβάσεως, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἐμπόριον καὶ τὴν ἐγκατάστασιν δὲν καταλήγουν εἰς τίποτε ἄλλο οὐσιαστικῶς παρὰ εἰς τὸ νὰ καταστῶμεν ἐν τῇ πραγματικότητι φόρου ὑποτελεῖς εἰς τοὺς Τούρκους.

§293ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς.

§294Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πρὸ τῆς ἐκρήξεως τοῦ τελευταίου κινήματος εἰς τὰς παραμονὰς καὶ ἐπὶ προόψει αὐτοῦ ὅλοι οἱ οἱ μὴ κυβερνητικοὶ προσεπάθουν νὰ δημιουργήσουν ὅρους εὐμενεῖς δι’ αὐτὸ, ἢ πῶς νὰ δώσουν οἱανδήποτε ἄλλην συνδρομήν, ἤδη ὅτε ἐλήφθησαν μέτρα διαφωτίσεως τοῦ στρατεύματος ἐπὶ ζητημάτων ἅτινα συσκοτιζόμενα ἐχρησιμοποιοῦντο ὡς ἀφορμαὶ τοῦ κινήματος κατηγοροῦν τὴν Κυδέρνησιν διότι λαμβάνει αὐτὰ τὰ μέτρα, διὰ τοῦτο εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις καὶ διὰ τὰ μέτρα ταῦτα ἂν εἶναι νόμιμα καὶ διὰ τὴν τακτικὴν τῶν ἀντιπάλων ὡς ἐνθαρρυντικὴν τῶν κινημάτων. Λοιπὸν ὁ ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ καὶ πᾶς ἀνώτερος δὲν διοικεῖ τὸ στράτευμα ἐκδίδων μόνον διαταγάς, ἀλλὰ ἐπὶ πλέον διαφωτίζει τὸ στράτευμα περὶ ὅλων τῶν ζητημάτων ὄχι μόνον ἐκείνων τὰ ὁποῖα εἶναι σχετικὰ μὲ τὴν τεχνικήν του μόρφωσιν, ἀλλὰ πρωτίστως περὶ ἐκείνων τῶν ζητημάτων ποὺ εἶναι σχετικὰ μὲ τὴν Ἐθνικὴν πολιτικὴν ἤτοι τὴν ἐξωτερικὴν μὲ τὸν προορισμὸν καὶ μὲ τὴν τύχην τοῦ στρατεύματος. Τὸ στράτευμα τὸ ὁποῖον δὲν γνωρίζει τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, τὸ ὁποῖον δὲν ξεύρει τὸν ἑκάστοτε προορισμόν του, τὸ ὁποῖον δὲν ξεύρει ποία εἶναι ἡ τύχη του ποῖα μέτρα λαμβάνονται, αὐτὸ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συντρέξῃ εἰς ὅλα ταῦτα ἐξ ἄλλου ὅταν τὸ στράτευμα φαντάζεται ἢ ἀποπλανᾶται ὅτι ἄσχημα πᾶνε αὐτά, ἀπελπίζεται καὶ δὲν ἐπιμελεῖται τῆς μορφώσεώς του τῆς ἐκπαιδεύσεως τῆς ἐκτελέσεως τῶν καθηκόντων του εὔκολα δὲ γίνεται ὄργανον στάσεων. Καθῆκον ὅθεν ὄχι μόνον τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ποὺ εἶπα, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἀνωτέρου, εἶναι νὰ διαφωτίζῃ τοὺς ὑφισταμένους του περὶ ὅλων αὐτῶν. Ἄν εἴχομεν Κράτος καὶ στράτευμα ἀπολύτως πειθαρχικὸν ὅπως ἦτο ἄλλοτε τὸ Γερμανικὸν ἡ παράλειψις αὐτῆς τῆς διαφωτίσεως ἴσως δὲν θὰ ἐπέφερε κακὸ πολύ. Ἀλλ’ ἔχομεν τὸ Κράτος καὶ στράτευμα Ἑλληνικὸν οὐδέποτε φημισθὲν διὰ τοιαύτην ἀπόλυτον πειθαρχίαν, καὶ ἡ παράλειψις αὐτῆς τῆς διαφωτίσεως ὀλεθριωτάτας συνεπείας θὰ συνεπήγετο. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λοιπὸν εἶχεν ὑποχρέωσιν νὰ διαφωτίσῃ τὸν στρατὸν, καὶ καλῶς ἔπραξε περιοδεύσας ἐπὶ τούτῳ τοσοῦτον μᾶλλον καθ’ ὅσον ὅλοι οἱ ἄλλοι οἱ ἀντίπαλοί του πρὸ τοῦ τελευταίου κινήματος προσεπάθουν νὰ συσκοτίσουν αὐτὸν, διὰ νὰ τὸν ὠθήσουν νὰ στασιάσῃ πλήττοντες κινδύνους ἐξωτερικοὺς ἢ ἀπεμπόλησιν Ἐθνικῶν δικαιωμάτων, καὶ τὰ παρόμοια ποὺ ἐτέθησαν εἰς κυκλοφορίαν πρὸς τὸν ἴδιον σκοπὸν ὅταν ἐπρόκειτο νὰ γείνῃ καὶ τὸ πρῶτον κίνημα τοῦ Παγκάλου τὸ ὁποῖον χάρις εἰς τοιαύτας ψευδοδιαδόσεις, ὡς ὁ δῆθεν κίνδυνος ἀπὸ τῆς Σερβίας, ὃν ὅμως αὐτὸς πράγματι ἐν τῇ ἀρχῇ ὢν ἐγέννησε, συνετέλεσαν τότε νὰ ἐπιτύχῃ τὸ κίνημά του. Δι’ ὅ, μολονότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔδωσε συγχωροχάρτι εἰς ὅλον τὸν ἀντίπαλον πολιτικὸν κόσμον, διὰ τὰς προσπαθείας του αὐτὰς καὶ ἤμουν διατεθειμένος νὰ σεβασθῶ τὴν παραχώρησιν αὐτήν, βλέπων ὅτι καὶ μὲ ὅσα τοὺς συνεκάλυψεν ἐξακολουθοῦν τὴν ἰδίαν τακτικὴν ἐνθαρρυντικὴν τῶν κινημάτων ἐνόμισα ὑποχρέωσίν μου ν’ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ χαρακτηρίσω ἅπαξ διὰ παντὸς τὴν τακτικὴν αὐτὴν ἵνα τὴν παραδώσω εἰς τὴν κοινὴν ἀποδοκιμασίαν.

§295ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§296Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. τῆς Κυβερνήσεως). Ὀλίγας λέξεις μόνον θὰ εἴπω. Ἐτονίσθη ἐπανειλημμένως καὶ ἴσως ἐπεκράτησεν εἴς τινας περιωρισμένους κύκλους ἡ ἀντίληψις ὅτι αἱ συμφωνίαι τοῦ Ἰουνίου ἐπέφερον οὐσιώδεις θυσίας εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ὅτι ἡ μὴ ἐπίτευξις καλλιτέρων ὅρων εἰς ἀντιστάθμισμα τῶν θυσιῶν ἐκείνων προῆλθεν ἐν μέρει μὲν ἐκ κακῆς τάχα διαχειρίσεως ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἐν μέρει δὲ ἐξ ἐλλείψεως συντονισμοῦ ὅλων τῶν συμφωνιῶν. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν συζήτησιν τῶν συμφωνιῶν ἐκείνων. Ἀλλ’ ἐπειδὴ συνέπεσε τότε νὰ εἶμαι ἀπών, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω ὅτι τὴν ἰδέαν περὶ τοῦ συμψηφισμοῦ τῶν ἀμοιβαίων ἀξιώσεων εἶχον διατυπώσει εἰς τοὺς ἁρμοδίους καὶ προτοῦ ἀκόμη εἰσέλθω εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ λόγος ἦτο ὁ ἀκόλουθος. Ἔχων ἐρευνήσει τὸ ζήτημα κατὰ συγκυρίαν, ἐπειδὴ συνέπεσε νὰ εἶμαι ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ πρότερον, εἶχον γνῶσιν μερικῶν λεπτομερειῶν, αἱ ὁποῖαι μοῦ ἔκαμαν μεγάλην ἐντύπωσιν. Μία τῶν λεπτομερειῶν ἔξαφνα εἶναι, ὅτι ἐκ τῶν γενομένων ὑπὸ τῶν συνεργείων ἐκτιμήσεων τῶν μὴ ἀνταλλαξίμων περιουσιῶν, ἀπεδείχθη ὅτι κατὰ μέσον ὅρον ἡ ἐκτίμησις τῆς πραγματικῆς ἀξίας, ἀντεστοίχει εἰς 8% μόνον ἐπὶ τῆς δηλωθείσης περιουσίας. Ἦτο φυσικὸν ὅτι ὁ ἐνδιαφερόμενος ἴσως διετύπωνεν τὰς ἀξιώσεις του, ἐμπνεόμενος ἀπὸ Pretium afyectionis διὰ τὴν περιουσίαν του τῆς ὁποίας διεξεδίκει τὴν ἀποζημίωσιν. Ἀλλὰ θὰ συνομολογήσετε ὅτι ἐξόγκωσις 92% εἶναι πλέον ἢ ὑπερβολική.

§297Μ. ΤΣΙΓΔΕΜΟΓΛΟΥ. Οἱ ἐνδιαφερόμενοι κατ’ ἐπανάληψιν εἰς τὰς συγκεντρώσεις των ἐτόνιζον ὅτι τὰ συνεργεῖα τῆς ἐπιτροπῆς καθώρισαν μέσον ὅρον διὰ τὰ κτήματα τὰ ὁποῖα ἐξετίμησαν 28%.

§298Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ἀντιπρ. τῆς Κυβερνήσεως). Ἐγὼ θὰ εἴπω μόνον τί προῆλθεν ἐκ τῶν ἐρευνῶν τὰς ὁποίας ἔκαμα. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι οἱ ἐνδιαφερόμενοι θὰ εἴπουν 28%. Σήμερον ἄλλως τε τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει οὐσιαστικὴν σημασίαν. Ἡ ἁρμοδία ὑπηρεσία, κατὰ προσφάτους ἀκόμη ἐρεύνας γενομένας τῇ διαταγῇ μου, κατέληξεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ μείζονος ἀξίας, ὅπως ἐνομίζομεν μέχρι τινός, τῶν κτημάτων τῶν ὑπηκόων μας ἔναντι ἐκείνων τῶν Τούρκων. Μάλιστα πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὰ πλεῖστα ἐκ τῶν Τουρκικῶν κτημάτων, εἴχομεν καταλάβει ἀπὸ τὰ 1912, ἄλλα δὲ ἀπὸ τὰ 1916, καὶ συνεπῶς κατὰ τὴν δήλωσίν μας τῆς Λωζάννης θὰ ἔπρεπε νὰ πληρώσωμεν τὰ εἰσοδήματα. Ὑπεστηρίζετο ἀπό τινας ὅτι ἐπειδὴ ἡ σύμβασις τῆς Λωζάννης ἔλεγεν ὅτι τὰ συλλεγέντα εἰσοδήματα ἔπρεπε νὰ τὰ δώσωμεν, θὰ ἠμπορούσαμεν νὰ ἀντιτάξωμεν ὅτι δὲν ὑπεχρεούμεθα νὰ ἀποδώσωμεν εἰμὴ ὀλίγας ἑκατοντάδας χιλιάδων δραχμῶν, ἃς κατά τάς βεβαιώσεις τῶν ἐφοριακῶν μας ὑπηρεσιῶν εἴχαμεν εἰσπράξῃ, καὶ ὄχι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ ἔπρεπε νὰ εἰσπράξωμεν. Πᾶς νομικὸς ὅμως δύναται νὰ σᾶς βεβαιώσῃ ὅτι τοιοῦτός τις ἰσχυρισμὸς τῆς Ἑλλάδος θὰ ἦτο τελείως ἀστήρικτος. Ὁ ὀφείλων εἰσοδήματα ὑποχρεοῦται νὰ ἀποδώσῃ ὅ,τι ἐπιμελὴς ἰδιοκτήτης θὰ ἀπελάμβανεν. Ἐὰν προσεφεύγομεν εἰς τὴν διεθνῆ δικαιοσύνην, θὰ ὑπεχρεούμεθα νὰ δώσωμεν ὄχι μόνον ὅσα εἰσεπράξαμεν ἀλλὰ καὶ ὅσα ἠμελήσαμεν νὰ εἰσπράξωμεν. Καὶ τὰ εἰσοδήματα ταῦτα ἐπὶ τόσα ἔτη πιθανῶς θὰ ἦσαν ὅση καὶ ἡ ἀξία τῶν ἀκινήτων. Ἐπίσης συνετέλεσε καταπληκτικῶς καὶ ἄλλο τι εἰς τὴν ὑπερβολικὴν ἐκτίμησιν ἐν τῇ διανοίᾳ τῶν ἐνδιαφερομένων ἢ τινῶν ἀγορητῶν, τῆς ἀξίας τῶν ἀνταλλαξίμων Ἑλληνικῶν περιουσιῶν, καὶ κατ’ ἐπακολούθησιν εἰς τὴν ἐξόγκωσιν τῶν θυσιῶν μακρὰν τῆς πραγματικότητος. Μία ἀπόφασις Ὑποεπιτροπῆς εἶχεν εἴπει ὅτι αἱ ἐκτιμήσεις τῶν ἀνταλλαξίμων πρέπει νὰ γίνουν κατὰ τὴν ἀξίαν αὐτῶν τῆς πρὸ τοῦ πολέμου περιόδου. Ἡ ἀπόφασις αὕτη δὲν ἐκυρώθη ποτὲ ἀπὸ τὴν Μικτὴν Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία κατὰ τὴν συνθήκην τῆς ἀνταλλαγῆς εἶναι ἡ μόνη ἁρμοδία. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἦτο εὐάρεστος εἰς τοὺς ἐνδιαφερομένους ἡ ἄποψις αὕτη τῆς Ὑποεπιτροπῆς, ἐτέθη καὶ ἀνεπτύχθη, φυσικά, εἰς τὴν φαντασίαν τῶν ἐνδιαφερομένων ὡς τὶ ἀναμφισβήτητον. Διότι οὕτω θὰ ἐλάμβανον ἀξίαν περιουσίας πενταπλασίαν καὶ πλέον ἐκείνης τὴν ὁποίαν θὰ εἶχεν ἐὰν αὕτη ἐξετιμᾶτο ἐπὶ τῇ βάσει τῶν μεταγενεστέρων συνθηκῶν, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν ἰδίᾳ τῆς ἀραιώσεως τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ τῆς γενικῆς οἰκονομικῆς κρίσεως, ἡ ὁποία ἐμφανίζεται εἰς τὴν Χώραν. Ἀλλὰ ἀνεξαρτήτως τῶν παραγόντων τούτων, ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον πρὸ πάντων ἐβλέπαμεν ὅτι ἡ κατάστασις αὐτὴ τῆς ἐπικινδύνου ἐκκρεμότητος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ παραταθῇ ἐπ’ ἄπειρον εἶναι ὁ ἑξῆς: Ἡ σύμβασις περὶ ἀνταλλαγῆς τὴν ὁποίαν εἴχομεν συνάψει μὲ τὴν Βουλγαρίαν προέβλεπε περὶ ἐκτιμήσεως περιουσιῶν ἀναλογουσῶν εἰς πληθυσμὸν 140 χιλ. ἀτόμων περίπου. Ἐδαπανήσαμεν ἐπὶ 10 ἔτη διὰ τὰς ἐργασίας τῆς Μ. ἐπιτροπῆς, περὶ τὰς 250 χιλ. λιρῶν. Σημειώσατε ὅτι κατὰ τὸ δεκκετὲς αὐτὸ διάστημα ἑκατέρωθεν ἐδεικνύετο προθυμία πρὸς τερματισμὸν τοῦ ἔργου. Δὲν ὑπῆρξε δηλαδὴ οὔτε ἐκ μέρους τῶν Βουλγάρων οὔτε ἐκ μέρους ἡμῶν πρόθεσις πρὸς παρέλκυσιν. Καὶ ὅμως ἔχει παρέλθη σχεδὸν δεκαετία, χωρὶς νὰ φθάσῃ εἰς τὸ τέρμα. Εἰς τὴν Ἑλληνοτουρκικὴν Μικτὴν ἐπιτροπὴν—ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη ἐργαζομένην καὶ ἡ ὁποία ἐδαπάνησε ἀρκετὰς ἑκατοντάδας χιλιάδας λιρῶν—μέχρι τοῦδε δὲν εἶχεν κατορθωθῇ ὁ ἔλεγχος οὔτε ἑνὸς κἄν φακέλλου ἀνταλλαξίμου κτήματος. Εὑρισκόμεθα λοιπὸν ἐνώπιον μιᾶς χαλαρότητος καὶ παρ’ ὅλας τὰς προσπαθείας τῶν Ἑλληνικῶν κυβερνήσεων ἐστάθη ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ προβῶμεν εἰς ἐπιτάχυνσιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Μ. Ἐπιτροπῆς, ἥτις εἶχε νὰ κρίνῃ περὶ ἀριθμοῦ ὑπερδεκαπλασίου ἢ ἡ Ἑλληνοβουλγαρικὴ—1.600.000 Ἑλλήνων καὶ Τούρκων ἀνταλλαξίμων—καὶ περὶ περιουσιῶν, ὄχι μόνον κατ’ ἀριθμὸν πολλαπλάσιον ἀναλόγως πρὸς τὸ ποσὸν τῶν ἀνταλλαξίμων προσώπων, ἀλλὰ καὶ κατὰ ποιότητα ἀνωτέρων. Ὁ θεσμὸς οὗτος τῶν Μικτῶν Ἐπιτροπῶν πρώτην φορὰν μετὰ τὸν πόλεμον δοκιμάζεται διεθνῶς καὶ πρώτην φορὰν κατεδείχθησαν τὰ ἐλαττώματά του. Αἱ συνεχεῖς διαμαρτυρίαι τῶν Ἑλλ. κυβερνήσεων ἀπέβησαν ἐπὶ ματαίῳ, διότι ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν εἶχε τὴν γνώμην ὅτι δὲν ἐπετρέπετο ἀντικατάστασις τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς τῶν ἅπαξ διορισθέντων. Ἐδλέπαμεν λοιπὸν, ὅτι ἐνῷ παρετείνετο ἡ κατάστασις αὐτή, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο νὰ ἐξοδεύσωμεν πολλὰ χρήματα εἰκοσαπλάσια ἢ ὅσα θὰ ἀπαιτηθοῦν διὰ τὴν Ἑλληνοβουλγαρικὴν ἐπιτροπήν, καὶ θὰ ἐμέναμεν μετὰ πολλά πολλὰ ἔτη ἔχοντες ἴσως εἰς τὰς χεῖράς μας μίαν διαιτητικὴν ἀπόφασιν, ἡ ὁποία, ἐκδιδομένη ὑπὸ τὰς ἐρημοδικίας καὶ τὰς διηνεκεῖς ἀντιρρήσεις τῶν Τούρκων δὲν θὰ ἤξιζε βεβαίως περισσότερον ἀπὸ ὅ,τι ἀξίζουν οἱ τίτλοι τῶν ὁμολογιούχων δανειστῶν τῆς πρώην Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, οἵτινες ἀντιτασσομένων δικαιολογιῶν Τουρκικῶν δὲν ἐξοφλοῦνται. Θὰ εἴχομεν διαρκεῖς προστριβὰς καὶ εἰς τὸ τέλος θὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι, λόγῳ τῆς ἐχθρικῆς καταστάσεως εἰς τὴν ὁποίαν θὰ εὑρισκόμεθα πρὸς τὴν Τουρκίαν, νὰ ζῶμεν ἐν ἀνησυχίᾳ καὶ νὰ προβαίνωμεν εἰς ἀδιακόπους καὶ ταχείας καὶ ἐσπευσμένας διὰ τὴν συμπλήρωσιν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν ἡμῶν δυνάμεων παραγγελίας, αἱ ὁποῖαι θὰ μᾶς ἔφερον φοβερὰν οἰκονομικὴν δυσχέρειαν καὶ ἀδιαφιλονείκητον μείωσιν τῆς ἐξυγιάνσεως τῆς οἰκονομικῆς μας καταστάσεως, ἀρκετὰ ἤδη δοκιμασθείσης. Ἡ κατάστασις αὐτὴ ἀντιβαίνει καὶ πρὸς τὸ ὅλον εἰρηνιστικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον διαπνέει τὰ πολιτικὰ κόμματα τῆς χώρας, καὶ ἀντιτίθεται ἄρδην εἰς τὴν ἰδέαν μιᾶς εὐγενοῦς πρωτοβουλίας Ἑλληνικῆς, ἡ ὁποία ἀξιοζήλως ἐξεδηλώθη καὶ ἐπεκροτήθη πανταχόθεν, πρωτοβουλίας διὰ τὴν ἐπέλευσιν καλλιτέρων ἡμερῶν εἰς τὴν Βαλκανικὴν χερσόνησον καὶ γενικῶς εἰς τὴν ἐγγὺς Ἀνατολήν. Εἴπομεν ἀληθῶς, ὅτι καλὸν θὰ ἦτο νὰ συγχρονίσωμεν τὰς ἐνεργείας μας καὶ νὰ συνυπογράψωμεν ὅλας τὰς συμφωνίας. Καὶ αὐτὴ ἡ πολιτικὴ εἶχε χαραχθῆ ἐπὶ τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὅ,τι δὲν ἐπετυγχάνετο ἀπ’ εὐθείας, δὲν ἔπρεπε νὰ ἀποσκορακισθῇ ἐὰν κλιμακωτῶς κατωρθώνετο. Οὔτε ἠρνήθησαν οἱ Τοῦρκοι τὴν ὑπογραφὴν τῶν λοιπῶν συμφωνιῶν κατόπιν τῶν οἰκονομικῶν. Ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχωμέν τι καλλίτερον; Ἡ ὑποστηρίζει τις ὅτι ἔδει νὰ παραταθῇ ἡ ἐχθρικὴ ἐκκρεμότης. Καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα, ἔπρεπε νὰ καταβάλῃ ἡ Κυβέρνησις κάθε προσπάθειαν καὶ τὴν κατέβαλε, ἵνα ἐπιτύχῃ τρόπον καλλίτερον καὶ ταχύτερον ὅπως ἐκδικασθοῦν ἐν συνόλῳ καὶ διαιτητικῶς αἱ δηλώσεις. Αὐτὴ ἡ ἄποψις ἦτο ἐκείνη τὴν ὁποίαν ὑπηνίχθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κερκύρας βουλευτής. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν ἐγένετο δεκτὴ ὑπὸ τῶν Τούρκων. Ἡ πολιτικὴ μιᾶς ταχείας διαιτησίας en bloc ἣν ἡμεῖς πρῶτοι διετυπώσαμεν καὶ ὑπεστηρίξαμεν ἀπεκρούσθη. Ἔγιναν τότε διάφοροι συνομιλίαι μὲ ἐξεχούσας προσωπικότητας τῆς Μ. Ἐπιτροπῆς, τῆς Ἰταλικῆς Κυβερνήσεως καὶ ἄλλας, διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν ταχυτέραν λύσιν. Οἱ Τοῦρκοι ἀντέταξαν τὴν αὐτὴν ἀντίστασιν, ὡς ἐνθυμοῦνται οἱ κ. κ. συνάδελφοι τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ὅταν ἐκάμαμεν τὴν πρώτην συνεδρίασιν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Συνταγματικῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἔλαβον μέρος καὶ ἐγώ, ἁπλῶς τότε βουλευτής. Οἱ Τοῦρκοι ἀντέταξαν: «ἐὰν θέλετε δυνάμεθα νὰ ἐμπιστευθῶμεν εἰς τοὺς οὐδετέρους νὰ μᾶς εἴπουν ποῖος πταίει, ποῖος ἔδωκε τὴν πρώτην ἀφορμὴν ποὺ δὲν ἐφηρμόσθη ἡ συνθήκη τῆς Λωζάννης». Δὲν ἠδυνάμεθα νὰ τὸ δεχθῶμεν. Διότι τὸ ἀκριβὲς εἶναι ὅτι ἡμεῖς δὲν ἠδυνήθημεν νὰ ἀποδώσωμεν τὰ κτήματα τῶν Τούρκων ὑπηκόων καὶ τῶν δικαιούχων τῆς 9ης δηλώσεως, σύμφωνα μὲ τὴν ρητὴν ὑποχρέωσιν, ἣν ἀνελάβομεν ἐν Λωζάννῃ, διότι κατελήφθησαν ὑφ’ ἡμῶν χάριν τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν προσφύγων. Καὶ ἡ Τουρκία ἔλεγεν: ἐφ’ ὅσον δὲν ἐκπληρώνετε σεῖς τὰς ἐκ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης ὑποχρεώσεις σας, ἀντιτασσόμεθα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν λοιπῶν ὅρων τῆς συνθήκης». Ἀληθὲς ἀδιέξοδον. Ἐπὶ τέλους κατωρθώθη νὰ γίνῃ δεκτὸν ἀμφοτέρωθεν, ὅτι θὰ ἐκαλοῦντο οἱ οὐδέτεροι τῆς Μ. Ἐπιτροπῆς νὰ ἐκδώσουν ἀπόφασιν τάχιστα ἐντὸς ἕξ μηνῶν, περὶ τοῦ ποσοῦ ὅπερ θὰ ὤφειλε κατὰ προσέγγισιν τὸ ἓν Κράτος εἰς τὸ ἄλλο. Ἠδυνάμεθα ἀρά γε νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡμεῖς δὲν θέλομεν κριτὰς τοὺς οὐδετέρους, ὅταν αὐτοὶ σήμερον ἐμπνέουν πεποίθησιν διὰ τὴν ἀκεραιότητά των, ὅταν ἐπὶ τέλους αὐτοὶ τελειωτικῶς θὰ ἐδίκαζον κατὰ τὴν βραδεῖαν διαδικασίαν; Ὄχι βέβαια. Ἀλλ’ οἱ οὐδέτεροι ἐρωτηθέντες ὑπ’ ἀμφοτέρων τῶν μερῶν, ἵνα ἀναλάβουν τὴν ταχίστην ἐκκαθάρισιν, μᾶς εἶπαν καθαρὰ ὅ,τι ἐζητοῦμεν ἦτο καὶ ἀδύνατον καὶ ἐξόχως δαπανηρόν. Ὁ εἷς ἐξ αὐτῶν, διακεκριμένος πράγματι ἄνθρωπος νομικοῦ καὶ πολιτικοῦ κύρους διεθνοῦς, ἔκαμεν ἕνα ὑπολογισμόν, ὅτι ἔπρεπε νὰ προσλάβουν 2.000 οὐδετέρους τὴν ἐθνικότητα μηχανικούς, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔπρεπε νὰ γνωρίζουν καὶ τὴν Γαλλικὴν γλῶσσαν. Τὸ τοιοῦτον μοῦ εἶπεν εἶναι ὑλικῶς ἀδύνατον, διότι εἶναι ἀδύνατον νὰ εὑρεθοῦν τόσοι μηχανικοί, ἵνα ἐλπίσωμεν εἰς σύντομον ἐκκαθάρισιν. Εἶναι ζήτημα, ἐὰν θὰ εὑρίσκοντο ἑκατὸν, καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ τοὺς ἀνταμείψωμεν μὲ ἐξαιρέτως δαψιλεῖς ἀμοιβὰς. Μᾶς συνεβούλευσαν φιλικῶς νὰ συμψηφίσωμεν. Ὅταν ὁ δικαστὴς συμβουλεύῃ συμψηφισμόν, τὶ πράττει ὁ νουνεχὴς διάδικος; Αὐτὴ ἦταν ἡ ἱστορία τῆς συνάψεως τῶν οἰκονομικῶν συμφωνιῶν. Οὐδὲν οὐσιαστικῶς, οὐδὲν πραγματικῶς ἐθυσιάσαμεν, διότι οὐδὲν θὰ εἰσεπράττωμεν καὶ τοὐναντίον ἄπειρα θὰ ἐδαπανῶμεν. Προέβην εἰς τὴν ἐπανάληψιν αὐτῆς, τὴν ὁποίαν θὰ μοῦ συγχωρήσητε, διότι ἀπουσίαζα τὴν ἐποχὴν τῆς ὑπογραφῆς των. Ἔγιναν θυσίαι δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἐπρόκειτο οὐδέποτε ἠδύναντο νὰ πραγματοποιηθοῦν, καθ’ ὅλας τὰς ἀνθρωπίνους καὶ λογικὰς προβλέψεις. Ἀληθῶς, κύριοι, προτοῦ ἀναλάβω τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν, ἔλεγον ὅτι καλὸν θὰ ἦτο νὰ προσπαθήσωμεν νὰ διαχειρισθῶμεν ὅλα μαζὺ τὰ ζητήματα· ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἀκολουθηθείσης κατ’ ἀνάγκην μεθόδου, ἠδυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἴδιον ἀποτέλεσμα, ἂν οἱ διαχειριζόμενοι τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι οἱ Τοῦρκοι, ἅπαξ ἐπιτυχόντες τὰς οἰκονομικὰς συμφωνίας, δὲν θὰ ἠρνοῦντο τὴν ὑπογραφὴν τῶν λοιπῶν. Καὶ ἡ πεποίθησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐμοῦ, οὐδόλως διεψεύσθη. Ἐρωτᾶται: ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ κανεὶς τίποτε περισσότερον εἰς αὐτάς; ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτὴ ἐξαιρετική τις ρήτρα διὰ τὴν Ἑλλάδα ὡς πρὸς τὴν ἐγκατάστασιν, ρήτρα εὐνοϊκωτέρα τῆς παρασχεθείσης εἰς ξένας μεγάλας Δυνάμεις; Εἰς ὅλας τὰς τοιαύτας συμβάσεις διατηρεῖται πάντοτε ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τοῦ Κράτους, νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ τὴν διαμονὴν ἐν τῇ χώρᾳ του προσώπου, τὸ ὁποῖον θεωρεῖ ὕποπτον. Εἰς τὴν μεταπολεμικὴν ἐποχὴν τὸ μέτρον τοῦτο εἶναι ἐκτεταμένον πολὺ περισσότερον παρ’ ὅ,τι ἦτο εἰς τὴν προπολεμικήν. Διότι εἰς τὴν προπολεμικὴν ἐποχὴν σπανίως ἐγίνετο χρῆσις τοῦ δικαιώματος ἀπελάσεως ἀλλοδαποῦ. Εἰς τὴν προπολεμικὴν ἐποχὴν, πλὴν ὡρισμένων ἐπαγγελμάτων—τοῦ δικηγόρου, τοῦ μηχανικοῦ, τοῦ ἰατροῦ— τὰ πλεῖστα τῶν ἐπαγγελμάτων ἐπετρέπετο νὰ ἀσκοῦνται καὶ ἀπὸ ἀλλοδαπούς. Σήμερον ἀσκεῖται ἁπανταχοῦ εἰς ὅλα μία Ἐθνικιστικὴ πολιτικὴ ὄχι μόνον ἕνεκα τῶν συνεπειῶν τοῦ πολέμου, ἀλλὰ καὶ διότι ὑπάρχει δεινὴ κρίσις οἰκονομική, ἐπικίνδυνος ἀνεργία καὶ ὁ καθένας δὲν θέλει νὰ ἔρχωνται ξένοι νὰ ἐργάζωνται εἰς τὸν τόπον του. Αὐτὸ εἶναι σήμερον τὸ πνεῦμα τὸ ὁποῖον διέπει δυστυχῶς, ὅλον τὸν κόσμον. Καὶ γνωρίζετε ὅτι ἔγινε καὶ γίνεται καὶ σήμερον προσπάθεια εὐγενὴς καὶ ἔντιμος εἰς τὴν Κοινωνίαν τῶν Ἐθνῶν, διὰ νὰ φθάσουν τὰ Κράτη εἰς μίαν πολυμερῆ σύμβασιν, κανονίζουσαν ἐπιεικῶς τὰ ζητήματα τῆς ἐγκαταστάσεως ὥστε νὰ ἐπέλθῃ βελτίωσίς τις τῆς ἀτασθάλου σημερινῆς καταστάσεως. Ἐφ’ ὅσον ὅμως τοιαύτη ὑπάρχει διεθνὴς κατάστασις, δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ζητήσωμεν ἡμεῖς ἀπὸ τὴν Τουρκίαν νὰ γίνῃ μία ἐξαιρετικὴ προνομία. Πρέπει νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν ἐντύπωσιν τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἐκ τῆς παλαιᾶς Τουρκίας τῶν διομολογήσεων καὶ τῶν πολλαπλῶν περιορισμῶν τῆς κυριαρχίας. Φοβοῦμαι ὅτι συμβαίνει μὲ ἡμᾶς σήμερον, ὅ,τι εἷς Γάλλος φιλόσοφος εἶπε κάποτε, ὅτι δηλαδὴ τὸ δυσκολώτερον πρᾶγμα εἰς τὸν ἄνθρωπον εἶναι ν’ ἀπομάθῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔμαθε κάποτε. Εἴχομεν συνηθίσει μὲ μίαν Τουρκίαν, ἡ ὁποία ἦτο ὑποχρεωμένη ὡς ὑποτελὴς σχεδὸν χώρα νὰ δέχηται παντοίας ἀξιώσεις ἄλλων χωρῶν. Σήμερον ἡ Τουρκία εἶναι μία ἐλευθέρα καὶ τελείως κυρίαρχος Χώρα, ἡ ὁποία κανονίζει τὰ ζητήματά της ὅπως κανονίζαμεν καὶ ἡμεῖς τὰ ἰδικά μας, ὅπως τὰ κανονίζουν ὅλαι αἱ ἄλλαι Χῶραι. Εὑρέθη μία Μεγάλη Βρεττανία, ἡ ὁποία ἠναγκάσθη νὰ ἐγκαταλείψῃ ἐν Κίνᾳ πλουσίας παραχωρήσεις, αἱ ὁποῖαι τῆς εἶχαν νομίμως δοθῆ. Αὐτὸ εἶναι τὸ διεθνὲς πνεῦμα, τὸ ὁποῖον σήμερον ἐπικρατεῖ. Πῶς ἠμπορεῖτε νὰ ζητῆτε ἀπὸ ἡμᾶς, ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τὴν Τουρκίαν μίαν κατάστασιν ἐξαιρετικήν, ἀναλογοῦσαν πρὸς τὰς capitulations; Τὸ τελευταῖον στάδιον τὸ μεταπολεμικὸν μεταξὺ τοῦ ἀγρίου σταδίου τῶν capitulations καὶ τοῦ νέου σταδίου τῆς πλήρους ἐλευθερίας, ὑπῆρξεν αὐτὸ τὸ ὁποῖον καθιέρωσεν ἡ σύμβασις τῆς Λωζάννης. Ἐὰν δὲ, δὲν ἐγίνετο καμμία ἐνέργεια ἐκ μέρους μας θὰ μᾶς εὕρισκεν τὸ πέρας τῆς συνθήκης τελείως ἀκαλύπτους μετ’ ὀλίγους μῆνας. Δὲν θὰ ἠμπορούσαμεν οὔτε παράπονο κἄν νὰ κάμωμεν, διότι δὲν θὰ μᾶς συνέδεε καμμία συμφωνία. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ σᾶς ἀπασχολήσω περισσότερον. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ μόνον ὁ φίλος συνάδελφος ἐκ Κορινθίας, νὰ ἐκφράσω κἄποιαν ἔκπληξιν δι’ αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶπε, ὅτι ἠναγκάσθημεν ὑπὸ τὴν ἐπιρροὴν τῆς Ἀγκύρας, νὰ συνάψωμεν τὰ σύμφωνα, καὶ ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ γίνουν. Ἀλλ’ ὅπως γνωρίζετε αἱ συμφωνίαι αὐταὶ ἐγένοντο μετὰ συντόνους καὶ ἐπανειλημμένας διαπραγματεύσεις, παλαιοτάτας ἀπὸ διετίας ὁλοκλήρου καὶ ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ἀνέλαβον τὸ ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπὸ ἑνὸς ἔτους καὶ πλέον μετὰ ἐπιμονῆς καὶ μετὰ πάσης δυνατῆς προσπαθείας ἐδοκίμασα ν’ ἀποσπάσω ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερα. Εἶχον δὲ πλήρως ἐντεῦθεν καταρτισθεῖ αἱ συμφωνίαι καὶ δὲν ἀπέμενον, εἰμὴ μόνον δύο ζητήματα ἐκκρεμῆ πρὸ τῆς ἀναχωρήσεώς μας. Καὶ ἐλάβομεν τηλεγράφημα ὅτι εἶχον λυθεῖ καὶ αὐτὰ τὰ δύο δασμολογικὰ ζητήματα, ἐζητούσαμεν ὅπως εἶπον εἰδικὴν κλάσιν διὰ τὸν σάπωνα καὶ κἄποιαν, ἂς εἴπωμεν, ἐγγυητικωτέραν διαβεβαίωσιν διὰ τὰ οἰνοπνεύματα ἡμῶν. Καὶ μόνον ὅταν ἐλάβωμεν τηλεγράφημα, ὅτι ἔγιναν δεκτὰ καὶ αὐτά, τότε μόνον ἀνεχωρήσαμεν. Μὴ ἔχετε λοιπὸν τὴν ἰδέαν ὅτι ὑπὸ τοὺς ἐνθουσιασμοὺς τῆς ἐκεῖ ὑποδοχῆς κατηρτίσθησαν αἱ συμβάσεις, καὶ ὅτι μᾶς παρέσυραν σἂν νὰ εἴμεθα μικρὰ παιδιά, νὰ ἀπεμπολήσωμεν, τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα ὅπως ἦταν, ἀντὶ πινακίου φακῆς τὰ πρωτοτόκιά του. Δὲν ἐπιθυμῶ, κύριοι, ν’ ἀπασχολήσω τὴν Βουλὴν περαιτέρω. Ἐπιθυμῶ κι’ ἐγὼ ὡς ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ ἐκφράσω τὴν ἰδιαιτέραν μου εὐχαρίστησιν, διότι ἐκ τῶν ἰδιαιτέρων μου συνομιλιῶν τὰς ὁποίας ἔχω λάβει ἀπὸ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν πολιτικῶν ὁμάδων, καὶ ἐκ τῶν συνομιλιῶν τῶν ἀνταλλαγεισῶν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων καὶ ἐν τῇ Βουλῇ διεπιστώθη ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς στενῆς προσεγγίσεως μὲ τὴν Τουρκίαν, ἀνεξαρτήτως τῶν παρατηρήσεων ἢ τῶν μομφῶν περὶ κρείττονος διαχειρίσεως, τὴν ὁποίαν θὰ ἠδύναντο τάχα νὰ κάμουν ἄλλαι Κυβερνήσεις, εἶναι πολιτικὴ ὁμοθύμως γενομένη ἀσπαστὴ ἀπὸ ὅλας τὰς πολιτικὰς μερίδας καὶ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Εἶναι κατ’ ἐξοχὴν εὐχάριστον τὸ γεγονὸς τοῦτο, διὰ τὸ εὔελπι μέλλον τὸ ὁποῖον ὅλοι ἐπιθυμοῦμεν διὰ τὴν πατρίδα μας. (χειροκροτήματα).

§299ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ψήφισιν τῶν νομοσχεδίων παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν. (ἐγείρονται οἱ πλεῖστοι)

§300ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον)

§301ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν καὶ ὥραν 4.30′ μ. μ. (Ὥρα 12.30′ πρωϊνὴ)