1927.05.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 80

Τρίτη 24 Μαΐου 1927

Προεδρία κ. Θ. Σοφούλη

(Ὥρα 6.30′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: — Ὁ Α. Πετρόπουλος, κάτοικος Φλωρίνης, διαμαρτύρεται ἐναντίον τοῦ ἀποσπασματάρχου Καπετὰν Στέφου, διότι ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀφορμῆς τὸν ἔδειρεν ἀνηλεῶς, ἀναγκασθεὶς λόγῳ τῶν τραυμάτων του νὰ παραμείνῃ ἓξ ἡμέρας κλινήρης. — Ὁ πρόεδρος τῆς Παμπροσφυγικῆς Ἑνώσεως τοῦ νομοῦ Σερρῶν παρακαλεῖ θερμῶς ὅπως γίνωσιν ἀποδεκτὰ τὰ αἰτήματα τοῦ Πανομηρικοῦ Συνεδρίου Καβάλλας. — Ὁ λαὸς τῆς κοινότητος Οἰχαλίας ζητεῖ τὴν κατάργησιν ἢ τροποποίησιν τοῦ Ν. Διατάγματος τοῦ Παγκάλου «περὶ Κυριακῆς ἀναπαύσεως». — Τὸ Ἐργατικὸν Κέντρον Ἀθηνῶν διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀντεργατικὴν καὶ παρελκυστικὴν τακτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ζητεῖ δὲ τὴν ἄμεσον εἰσήγησιν παρὰ τῶν ἁρμοδίων Ὑπουργῶν εἰς τὴν Κοινοβουλευτικὴν Ἐπιτροπὴν τῶν σχετικῶν νομοσχεδίων πρὸς ψήφισιν καὶ τὴν ἄμεσον λῆψιν μέτρων καὶ ἀποφάσεων ἐπὶ τοῦ σχετικοῦ γενικοῦ ὑπομνήματος τοῦ Ἐργατικοῦ Κέντρου Ἀθηνῶν καὶ τῆς Γενικῆς Συνομοσπονδίας τῶν ἐργατῶν τῆς Ἑλλάδος. — Οἱ καπνεργάται καὶ καπνεργάτριαι Σερρῶν διαμαρτύρονται ἐναντίον τῶν καπνεμπόρων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν τὴν διάλυσιν τῶν Σωματείων των. — Ὁ ἱερὸς κλῆρος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς συνελθὼν ἐκτάκτως ἐπὶ τῷ ὀδυνηρῷ ἀγγέλματι τῆς ἀποτολμηθείσης κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἀνιέρου ὕβρεως ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Πρωθιεράρχου, διαμαρτύρεται πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν μέχρι τοῦδε ἐπιδειχθεῖσαν ἀδιαφορίαν ἐπὶ ζητημάτων ἀπειλούντων ἤδη αὐτὴν τὴν ἔννομον τάξιν καὶ ἀπαιτεῖ τὴν ἄμεσον ἀπομάκρυνσιν ἐκ τῶν πόλεων τῶν διαφόρων μοναχῶν τῶν ὑποθαλπόντων καὶ παρασυρόντων εὐσεβεῖς καὶ ἁπλοϊκοὺς Χριστιανοὺς εἰς ἀπείθειαν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας. — Ὁ Π. Κατσιλιέρης, ἐφοριακὸς ἐλεγκτὴς Πατρῶν, διαμαρτύρεται διὰ τὴν γενομένην ἀδικίαν εἰς οἰκονομικοὺς ὑπαλλήλους, προαχθέντας καὶ κυρωθέντας μεταγενεστέρως τοῦ Διατάγματος, ὡς μὴ φέροντος τὴν ἰδιόχειρον ὑπογραφὴν τοῦ τότε Βασιλέως Ἀλεξάνδρου. — Ἡ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τῆς ἐν Βαρκελώνῃ συναφθείσης Διεθνοῦς Συμβάσεως κλπ.»

§3Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, κ. Πρόεδρε, ἔχει ἀναλάβει μίαν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποβάλλῃ τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος περὶ ἐκδικάσεως τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν. Νομίζω ὅτι αὔριον λήγει ἡ προθεσμία. Ἤθελον ἐπίσης νὰ παρακαλέσω τὴν Ἐπιτροπὴν νὰ συναρμολογήσῃ τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος κατὰ σειράν, ὥστε νὰ μὴ περιμένωμεν νὰ ψηφισθῇ τὸ Σύνταγμα.

§4Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θὰ ἦτο καλύτερον νὰ ὁρισθῇ μία πενταμελὴς ἢ ἑξαμελὴς Ἐπιτροπὴ διὰ τὴν ταχυτέραν συναρμολόγησιν;

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἂς ἀποφασίσῃ.

§6Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε, πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Περὶ τίνος πρόκειται;

§8Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Πρόκειται νὰ καταγγείλω ἕν γεγονός, τὸ ὁποῖον ἔχει μεγάλην σημασίαν καὶ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§10Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Βλέπω μίαν ἐπιστολήν, ἡ ὁποία ἀναγράφεται εἰς τὰς ἐφημερίδας καὶ συγκεκριμένως εἰς τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα». Ἡ ἐπιστολὴ αὕτη ἀπευθύνεται ἐκ μέρους ἑνὸς καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου, τοῦ κ. Λορεντζάτου, ἀπευθύνεται δὲ πρὸς τὸν διευθυντὴν τῆς ἐφημερίδος ταύτης. Τὸ περίεργον εἶναι ὅτι καὶ ἀπὸ ἀπόψεως περιεχομένου καὶ ἀπὸ ἀπόψεως λεκτικοῦ ὁ κ. καθηγητὴς ἐξυβρίζει καὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλήν. Ἐγὼ δὲν θὰ ἀσχοληθῶ περὶ τοῦ λεκτικοῦ τῆς ἐπιστολῆς, ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω ἂν οἱ ἐκπαιδευτικοὶ καὶ πρὸ παντὸς ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς τὸ ἀνώτατον ἐκπαιδευτικὸν ἵδρυμα, ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἐπικρίνουν τὰς πράξεις τῆς Βουλῆς. Φρονῶ ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ τεθῇ ἓν τέρμα εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν.

§11Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὁ Μυστριώτης ἔκαμεν ἐπαναστάσεις καὶ δὲν ἀπελύετο.

§12Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἔκαμεν ἐπαναστάσεις ὁ Μυστριώτης ὑπὲρ τοῦ καθεστῶτος καὶ ὄχι κατὰ τοῦ Κράτους.

§13Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀπουσιάζει ὁ κ. ἐπὶ τῆς Παιδείας Ὑπουργός.

§14Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Σᾶς βεβαιῶ, κ. συνάδελφε, δὲν ἐνδιαφέρομαι καθόλου διὰ τὴν Κυβέρνησιν καὶ διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας. Σᾶς βεβαιῶ, δὲν θὰ δοκιμάσω κανὲν αἴσθημα ἂν ὁ κ. Λορεντζάτος μεταβῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας καὶ κακοποιήσῃ τὸν κ. Ὑπουργόν. Αὐτὸ εἶναι ζήτημα ἀξιοπρεπείας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Ἀλλ’ ἐφόσον ἡ ἐπιστολὴ αὐτή καθάπτεται τῶν δικαιωμάτων τῆς Βουλῆς, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ διαμαρτυρηθῶ κατ’ αὐτῆς. Δὲν θὰ εἴπω ὅτι τὸ νομοσχέδιον εἶναι καλόν, οὔτε κἂν ὡμίλησα ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου. Ἐγὼ θὰ κακίσω τὴν πρᾶξιν ἑνὸς ὑπαλλήλου, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ βήματος καὶ τοῦ Τύπου ὑβρίζει τὴν Βουλὴν καὶ δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς τοῦτο.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ ἐγγράψητε τὴν διαμαρτυρίαν σας ὑπὸ τύπον ἐπερωτήσεως, ὥστε νὰ ἔλθῃ συζήτησις καὶ διὰ νὰ εἶναι παρὼν καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας.

§16Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ἀφίνω ὅτι εἶναι γραμμένη εἰς μίαν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν ἅμα διαβάσῃ κανεὶς δοκιμάζει ἓν αἴσθημα ἀηδίας. Ἂν δὲ πρόκειται οἱ φοιτηταὶ νὰ μάθουν τὰ γράμματα μὲ αὐτὴν τὴν γλῶσσαν, εἶναι προτιμώτερον νὰ μὴ ὑπάγουν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας. Συζήτησις ἐπὶ τοῦ Συντάγματος. Ἄρθρον 120όν. Ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Βοζίκης.

§18Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν γνωρίζω ἐκ ποίων ἰδεῶν ὡρμήθησαν οἱ θελήσαντες νὰ καταργήσωσι τὰ παράσημα. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι παρὰ τῷ πολλῷ λαῷ τὸ ζήτημα τῆς ἀπονομῆς τῶν παρασήμων κρίνεται δυσμενῶς, δὲν ἠξεύρω διὰ ποίους λόγους, ἴσως διότι ἐγένετο κατάχρησις τῆς ἀπονομῆς τῶν παρασήμων, ἴσως διότι ἐκίνει τὸν φθόνον ἡ ἀπονομὴ τῶν παρασήμων καὶ ὁ θέλων νὰ φανῇ εὐχάριστος εἰς τὸν κόσμον δὲν εἶχε νὰ κάμῃ τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ἀναγράψῃ μίαν διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας νὰ καταργῇ τὰ παράσημα. Ἀλλὰ ποῖος εἶναι ὁ ἀρχικὸς σκοπὸς καὶ ὁ ἐξακολουθῶν σκοπὸς τῆς διατηρήσεως τῶν παρασήμων; Εἶναι ἠθικὴ ἀμοιβὴ πράξεων ὑπὲρ τοῦ καλοῦ τῆς Πατρίδος.

§19Ν. ΔΑΡΒΕΡΗΣ. Τί θὰ γίνῃ τὸ παράσημον τοῦ κ. Στυλ. Γονατᾶ;

§20Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε ἀπαντῶν εἰς τὸν κ. συνάδελφον λέγω ὅτι εἶναι τὸ μόνον παράσημον τὸ ὁποῖον ἀπενεμήθη ἐπαξίως. (Θόρυβος).

§21Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Κηρύσσομαι καὶ ἐγὼ κατὰ τῶν παρασήμων, ὅταν φέρουν αὐτὴν τὴν πρᾶξιν ὡς παράδειγμα.

§22Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δεκτόν, κ. Πρόεδρε. Ἄρθρον 120. Τὰ μέχρι τοῦδε παραχωρημένα Ἑλληνικὰ παράσημα εἰς Ἕλληνας πολίτας, ὡς καὶ αἱ ἄδειαι ἀποδοχῆς ξένων παρασήμων ὑπὸ Ἑλλήνων ὑπηκόων, ἀνακαλοῦνται.

§23ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 120ὸν ἄρθρον).

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 87ον. Ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§25Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ ἄρθρον τῆς Ἐπιτροπῆς ὑπ’ ἀριθμὸν 87 εἶναι τὸ ὑπ’ ἀριθμὸν 86 τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος, τροποποιηθὲν κατά τι. Διὰ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ εἰσάγεται σπουδαία καινοτομία εἰς τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον. Μέχρις ἐσχάτων ἐθεωρεῖτο ὅτι ἡ οὐσία τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ εἶναι ἡ ἀπεριόριστος ἐλευθερία τῆς δράσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἡ ἀπεριόριστος χρῆσις τοῦ λόγου, ἡ ἀπόλυτος ἐξάρτησις τῆς Βουλῆς ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀντιστρόφως ἡ ἀπεριόριστος ἐξάρτησις τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὴν Βουλήν. Ὡς κύριον χαρακτηριστικὸν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐθεωρεῖτο, ὡς εἶπον, ἡ ἀπόλυτος ἐξάρτησις εἰς οἱανδήποτε στιγμὴν τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὴν Βουλὴν καὶ ἀντιστρόφως τῆς Βουλῆς ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἐχούσης τὸ δικαίωμα, σύμφωνα μὲ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα, νὰ διαλύῃ ὁποτεδήποτε κρίνει καλόν, τὴν Βουλήν. Ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν ὅτι ἡ κοινοβουλευτικὴ ἀρχὴ κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον διωργανουμένη δὲν ἀπέφερε τοὺς καρπούς, οἱ ὁποῖοι προσεδοκῶντο ἀπὸ τὸ φιλελεύθερον καὶ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Καὶ δι’ αὐτὸ κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη, ἰδίως ἀφότου μεγαλύτερα ζητήματα ἐτέθησαν πρὸ τῶν Βουλῶν καὶ πρὸ τῶν Κυβερνήσεων, ἐξεδηλώθη μία ὀξυτέρα κρίσις τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ. Καὶ λέγω ὀξυτέρα, διότι καὶ πρὸ τῆς τελευταίας μεταπολεμικῆς περιόδου ὑπῆρχε μία λανθάνουσα κρίσις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ προελθοῦσα ἐκ τῶν γεγονότων, ὅτι αἱ Βουλαὶ δὲν κατορθοῦτο νὰ συνδεθῶσιν ἀπολύτως μὲ τὴν ἁρμοδιότητα ἀνθρώπων δυναμένων νὰ διαρρυθμίσουν τὰ μεγάλα οἰκονομικὰ καὶ ἐθνικὰ ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἐπεξετάθη ἡ δικαιοδοσία καὶ ἡ λειτουργία τοῦ Κράτους, ἀφ’ ἑτέρου δὲ διότι πολλάκις περιεστρέφετο ὁ ἀγὼν ἐν τῇ Βουλῇ περὶ τὴν ἀνάληψιν τῆς Ἀρχῆς καὶ ὄχι περὶ τὴν οὐσιαστικὴν ἐπεξεργασίαν τῶν νόμων, ὄχι περὶ τὴν οὐσιαστικὴν ἔρευναν τῶν προβλημάτων, τὰ ὁποῖα ἀπασχολοῦν τὰς Βουλὰς καὶ ὁ ἀγὼν τῆς Βουλῆς δὲν συνετέλει εἰς τὴν ταχεῖαν καὶ ἱκανοποιητικὴν λύσιν τῶν μεγάλων αὐτῶν προβλημάτων, τὰ ὁποῖα ὀγκωδέστερα ἐνεφανίσθησαν μετὰ τὸν πόλεμον. Καὶ ὡς ἐκ τούτου ἤρχισε νὰ γίνεται ἡ σκέψις πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διορθωθῇ ὁ κοινοβουλευτικὸς βίος εἰς τρόπον ὥστε τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς νὰ ἀποβῇ περισσότερον καρποφόρον διὰ τὴν κοινοβουλευτικὴν ζωήν, ἵνα μὴ ἀπειλεῖται ἑκάστοτε ἀπὸ τὴν βίαν καὶ τὰ κινήματα. Τὸ ἰσχῦον Σύνταγμα ἔχει διαφόρους διατάξεις, αἱ ὁποῖαι εἰς αὐτὸ ἀποβλέπουν, νὰ καταστήσουν πλέον καρποφόρον τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον. Μία ἐκ τῶν διατάξεων αὐτῶν, ἓν ἐκ τῶν ἄρθρων αὐτῶν, τὰ ὁποῖα εἰς αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἀποβλέπουν, εἶναι καὶ τὸ ἄρθρον 87 τοῦ Συντάγματος. Τί δι’ αὐτοῦ ἀποσκοπεῖται; Ἀποσκοπεῖται ὁ περιορισμὸς τῆς δημιουργίας πολιτικῶν ζητημάτων καὶ δὴ τῆς δημιουργίας αἰφνιδιαστικῶς πολιτικῶν ζητημάτων εἰς τὴν Βουλήν. Ὅσοι παρηκολουθήσατε πολλὰ ἔτη εἰς τὴν Βουλήν, γνωρίζετε ὅτι κυρίως τὰ πολιτικὰ ζητήματα εἶναι τὰ συγκεντροῦντα πάντοτε τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἡ ἐξέτασις τῶν ἄλλων ζητημάτων, τῶν οὐσιαστικῶν, καθυστερεῖ. Διὰ νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ κατάστασις, τῆς δημιουργίας τῶν πολιτικῶν ζητημάτων, προὐτάθη νὰ τεθοῦν μερικὰ ὅρια εἰς τὴν δημιουργίαν τῶν πολιτικῶν αὐτῶν ζητημάτων καὶ ἀφ’ ἑτέρου θεσπίζεται καὶ ἀναγράφεται πλέον εἰς τὸ Σύνταγμα ἡ ἀρχὴ ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς καὶ ὁρίζεται ὑποχρεωτικῶς ὅτι ἄν ποτε συγκροτηθῇ Κυβέρνησις ἀπούσης τῆς Βουλῆς, ὀφείλει ἐντὸς 15 ἡμερῶν, ἀναστελλομένων ὁπωσδήποτε τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, νὰ προσέρχεται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ νὰ ζητῇ ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἀποκλείεται εἰς τὸ μέλλον ὁ σχηματισμὸς Κυβερνήσεως δυναμένης νὰ διαχειρίζεται τὰ δημόσια ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἀπόδειξις ὅτι αἱ Κυβερνήσεις ἔχουν τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ κοινοβουλευτικοῦ Σώματος. Ἀφ’ ἑτέρου ὁρίζεται ὅτι αἱ προτάσεις δυσπιστίας διὰ νὰ γίνουν δεκταὶ ἔχουσιν ἀνάγκην μιᾶς διατυπώσεως, νὰ ὑποβάλλωνται δηλαδὴ ἀπὸ ἕνα ἀριθμὸν βουλευτῶν ἐγγράφως καὶ νὰ τύχουν τῆς ψήφου ὡρισμένου ποσοστοῦ τῶν βουλευτῶν. Ἡ διάταξις αὕτη παρελήφθη ἀπὸ ἓν Σύνταγμα ἑνὸς τῶν δημοκρατικωτέρων πολιτευμάτων τῆς Εὐρώπης, τὸ ὁποῖον ἔχει ὡρισμένην διάταξιν, ὅτι οὐδέποτε δύναται νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν πρότασις ἐμπιστοσύνης, ἂν δὲν συγκεντρώσῃ τὸ ἥμισυ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Ὡς ἐκ τούτου δὲν δύναται νὰ παραμείνῃ ἡ Κυβέρνησις, ἂν δὲν ἔχῃ ὑπὲρ αὐτῆς τὸ ἥμισυ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Ὅσον ἀφορᾶ τὴν διάταξιν, δυνάμει τῆς ὁποίας ἀπαιτεῖται ἡ πρότασις δυσπιστίας νὰ συγκεντρώσῃ ὑπὲρ αὑτῆς ὡρισμένον ἀριθμὸν βουλευτῶν, ἡμεῖς δὲν ἐδέχθημεν τόσον αὐστηρὰν διάταξιν, ἀλλὰ περιωρίσθημεν εἰς ὡρισμένον κατώτερον ἀριθμόν. Ἔχει δὲ τὴν ἑξῆς πρακτικὴν σημασίαν ἡ διάταξις αὕτη, ὅτι δὲν ἀφίνεται νὰ δημιουργῶνται αἰφνιδιαστικῶς καὶ ἄνευ σοβαροῦ λόγου πολιτικὰ ζητήματα καὶ ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀποδείξει ὅτι ἔχει ὑπὲρ ἑαυτῆς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς, τὸ βάρος τῆς ἀποδείξεως ὅτι δὲν τὴν ἔχει, μετατίθεται ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἔχει παρουσιάσει ὑπὲρ αὑτῆς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς ἀπαλλάσσεται τῆς ὑποχρεώσεως νὰ ἔχῃ παρόντας τοὺς βουλευτὰς καὶ τοῦτο διὰ νὰ ἀποφεύγεται ὄχι ὁ ἐκβιασμός, ἀλλ’ ἡ πίεσις, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἀσκεῖται ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ βουλευτὰς ἢ νὰ ἀποφεύγεται ὁ κλονισμὸς μιᾶς Κυβερνήσεως ἐκ τυχαίων γεγονότων καθιστώντων ἀδύνατον τὴν παρουσίαν ὡρισμένων βουλευτῶν διὰ τὴν ἐργασίαν τοῦ Κοινοβουλίου. Ἐννοεῖται αὐταὶ αἱ διατάξεις δὲν ἐμποδίζουν τὴν Κυβέρνησιν τοῦ νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὁποτεδήποτε καὶ τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα μέχρι τοῦδε ἀπαιτοῦν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὁσάκις θέτῃ ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς ζήτημα τοιοῦτον, ἀποδίδει μεγάλην σημασίαν ὅταν θέτῃ τοιοῦτον ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου καὶ ἐπὶ μιᾶς ἐπερωτήσεως, ἂν νομίζῃ ὅτι θίγεται ἡ Κυβέρνησις, θέτει ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἂν γίνῃ ἀποδεκτὴ ἡ πρότασις αὐτή, δὲν ἕπεται ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ζητήσῃ νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἀποφεύγεται εἶναι νὰ μὴ δημιουργεῖται πολιτικὸν ζήτημα ἀπὸ ἀνεύθυνα μέλη τῆς Βουλῆς. Ὅταν, λέγω, ἡ πρότασις δυσπιστίας δὲν προβάλλεται ἀπὸ ἕνα σοβαρὸν ἀριθμὸν βουλευτῶν, ὁπότε δὲν ἔχει σημασίαν ἡ πρότασις δυσπιστίας, τότε πρέπει νὰ ἀπασχολῇ τὴν Κυβέρνησιν ἡ πρότασις δυσπιστίας, ὅταν ἡ πρότασις αὕτη ὑποστηρίζεται ἀπὸ σοβαρὸν ἀριθμὸν βουλευτῶν, διότι μεμονωμένη πρότασις δὲν δύναται ν’ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλήν, ἀλλὰ τὴν Κυβέρνησιν ὡς ἐπερώτησις καὶ ὄχι ὡς πρότασις δυσπιστίας. Ἡ Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ εἰς τὰς διατάξεις αὐτὰς τοῦ Συντάγματος ὑπέβαλε πολλὰς τροπολογίας. Μία τροπολογία εἶναι ὅτι ἀποκλείει τὴν πρότασιν δυσπιστίας ἐπὶ δύο μῆνας ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἀποφάσεως, τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ Βουλή. Διὰ τῆς προτάσεως αὐτῆς γίνεται τρόπον τινὰ εἷς χωρισμὸς ἐπὶ δίμηνον, δηλαδὴ παύει ἡ δυνατότης τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ ἐλαχίστου αὐτοῦ χρονικοῦ διαστήματος. Ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» εἶχεν ὑποβάλει πρότασιν ἡ ὁποία δὲν ἐγένετο δεκτή, ὄχι ἐπὶ δύο μῆνας, ἀλλ’ ἐπὶ μακρότερον χρονικὸν διάστημα, ἐπὶ ἓν ἔτος, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἔλαβεν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν ἀπὸ τὴν Βουλήν. Διὰ νὰ γίνῃ ἀποδεκτὴ ἡ πρότασις δυσπιστίας πρέπει νὰ προταθῇ τοὐλάχιστον ἀπὸ τὸν ἥμισυ τῶν βουλευτῶν. Δὲν ἀποκρύπτω ὅτι ὁμιλῶν δημοσίᾳ ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ εἶχον ὑποστηρίξει ὅτι θὰ ἦτο συμφερωτέρα διὰ τὰ δημόσια συμφέροντα ὁ χωρισμὸς αὐτῶν τῶν ἐξουσιῶν, ἂν ἦτο μακρότερον τὸ διάστημα, δηλαδὴ ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἀπὸ τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς καὶ ἐφόσον δὲν ἐζητήθη ἡ πρότασις δυσπιστίας ἀπὸ ἕνα μέγαν ἀριθμὸν βουλευτῶν, νὰ μὴ δύναται νὰ τεθῇ ζήτημα δυσπιστίας καὶ τοῦτο διὰ νὰ δημιουργηθῇ μία σταθερότης κυβερνητικὴ ἐπιτρέπουσα τὴν καλὴν λειτουργίαν τῶν κυβερνητικῶν ἐργασιῶν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἐγένετο δεκτόν, οὔτε κἂν ἐπροτάθη ἀπὸ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν» καὶ νομίζω ὅτι ἡ ἐπὶ δίμηνον παρακώλυσις δημιουργίας ζητήματος ἐμπιστοσύνης, ἐφόσον ὁ ἀριθμὸς αὐτὸς τῶν βουλευτῶν δὲν ἔφθασε τὰ δύο πέμπτα τῆς Βουλῆς, ἂν συμβῇ ἓν γεγονὸς κατὰ πρότασιν τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος καὶ ἀπωλέσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἀντιπολίτευσις φθάσῃ εἰς τὸν ἀριθμὸν τοῦ ⅕, νομίζω ὅτι τότε δύναται νὰ τεθῇ ζήτημα δυσπιστίας.

§26Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ὑποστηρίζετε ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ τροπολογία τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε τὸ κόμμα σας;

§27Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐγκατελείφθη.

§28Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Δέχεσθε τὸ δίμηνον;

§29Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ναί. Ἡ γνώμη μου εἶναι ὅτι, ἂν θέλωμεν νὰ καρποφορήσῃ ὁ κοινοβουλευτικὸς βίος, θὰ ἔπρεπε νὰ ὑποβάλωμεν ἕνα χωρισμὸν ἐξουσιῶν, ὄχι ὅπως γίνεται εἰς τὴν Ἑλβετίαν καὶ εἰς τὴν Ἀμερικήν, ἀλλὰ σχετικὸν χωρισμὸν ἐξουσιῶν. Ἀλλ’ ἡ πρότασις αὐτὴ δὲν ἐγένετο ἀποδεκτὴ καὶ δι’ αὐτὸ προήλθομεν εἰς τὴν συμβιβαστικὴν λύσιν.

§30Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἐπέλθωσι ζητήματα, τὰ ὁποῖα νὰ μὴ κλονίσωσι τὴν Κυβέρνησιν. Ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία συνεκροτήθη ὑπὸ τὰ χειροκροτήματα ὅλων.

§31Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Πολὺ καλά. Ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἀνατραπῇ δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἀπὸ τὸν ἑαυτόν της. Τοῦτο σᾶς τὸ λέγω, διότι ἡ Βουλὴ εἶναι συγκεκροτημένη ἀπὸ κόμματα καὶ τὰ κόμματα θέλουσι νὰ ὑπάρχῃ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις. Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν δὲν θὰ θελήσῃ ἓν κόμμα νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις, ἀπὸ τῆς στιγμῆς αὐτῆς αὕτη θὰ διαλυθῇ. Τοιοῦτος κίνδυνος δυστυχῶς δὲν ὑπάρχει.

§32Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Θὰ μείνωσιν οἱ ἀρχηγοὶ χωρὶς ὀπαδούς.

§33Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν μετέχουν οἱ ἀρχηγοὶ τῆς Κυβερνήσεως, μετέχουν ὄργανα τοῦ κόμματος καὶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἓν κόμμα θὰ εἴπῃ ὅτι δὲν συμφέρει ἡ παραμονή του εἰς τὴν Κυβέρνησις, ἡ Κυβέρνησις θὰ πέσῃ. Θέλετε νὰ θέσωμεν διάταξιν γενικὴν διὰ τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν;

§34Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Διατί λέγετε δυστυχῶς;

§35Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διὰ νὰ ἀνταποκριθῶ εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τὴν ἰδικήν σας.

§36Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ἀνατραπῇ, διότι ὅτε συνεκροτήθη ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις, δι’ ἐπιστολῆς μου πρὸς τὸν κ. Μεταξᾶν....

§37ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἅπαξ ὑπέστημεν ἕνα στραπατσάρισμα, πρέπει νὰ ἀναμένωμεν....

§38Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τὸ λέγει δι’ ἐμέ.

§39Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν τὸ λέγει διὰ τὸν κ. Βοζίκην, διότι ἂν πέσῃ ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις θὰ χάσῃ τὴν ἀρχηγίαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως.

§40Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Προτείνετε νὰ εἶναι ὑπογεγραμμένη ἀπὸ πόσους;

§41Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀπὸ εἴκοσι βουλευτάς.

§42Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Δέχεσθε τὴν ἀπολογίαν;

§43Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μάλιστα. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἑκάστην ἑβδομάδα ἐτίθετο ἓν ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ ἡ Βουλὴ ἠσχολεῖτο εἰς αὐτὰ καὶ ἔμενον σοβαρὰ ζητήματα ἀμελέτητα, ἐγὼ δὲ ὡς ἀντιπολιτευόμενος ἔθετον τοιαῦτα ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Ἡ πεῖρα ἐδίδαξεν ὅλους ὅτι συμφερώτερον εἶναι διὰ τὸν πολιτικὸν βίον Βουλὴ νὰ ἐργάζεται οὐσιαστικώτερον καὶ νὰ μὴ γίνεται ὁμηρικὸς ἀγὼν περὶ τὴν κατάληψιν τῆς Ἀρχῆς. Πρέπει νὰ γίνεται οὐσιαστικωτέρα προσπάθεια πρὸς λύσιν τῶν ζητημάτων αὐτῶν. Ὅλαι αἱ προτάσεις αὗται δὲν ἐγένοντο δεκταὶ καὶ τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ἔφερον συμβιβαστικὴν λύσιν καὶ συμφωνήσαμεν ἡ διατύπωσις νὰ γίνῃ ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει). Εἰς τὸ κείμενον τῆς Ἐπιτροπῆς ἀναφέρεται ὅτι θὰ δύναται νὰ ἐπεκταθῇ ἡ συζήτησις καὶ πέραν τῶν θεμάτων αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐφόσον λέγετε ὅτι πρέπει νὰ καθορίζωνται τὰ θέματα, αὐτὸ εἶναι πλέον ἢ ἐπαρκές. Γνωρίζετε ὅτι κατὰ τὰ ἄλλα Συντάγματα ἀπαιτεῖται παρέλευσις 15 ἡμερῶν. Ἐδῶ εἶναι δεκτὸν ὅτι χρειάζεται τὸ δίμηνον, ἐφόσον τὸ ζητήσῃ ἡ Κυβέρνησις.

§44Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Δηλαδὴ συμβαίνει τὸ ἑξῆς. Ἡ Ἀντιπολίτευσις δημιουργεῖ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἡ δὲ Κυβέρνησις μὴ ἔχουσα συγκεντρώσει τοὺς φίλους της, νὰ δικαιοῦται διὰ τῆς προτάσεως 20 βουλευτῶν νὰ ἀναβάλῃ τὴν συζήτησιν.

§45Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος ἔχει καὶ δύο ἄλλας διατάξεις, αἱ ὁποῖαι δεχόμεθα νὰ μὴ ἐπαναληφθοῦν. Ἡ πρώτη διάταξις εἶναι ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν πλὴν τῶν εἰδικῶν διατάξεων δέχεται τὸ ἑξῆς· ὅτι, ἂν γίνῃ χρῆσις προεδρικοῦ δικαιώματος διαλύσεως τῆς Βουλῆς, ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ παραιτηθῇ, ἔστω καὶ μετὰ πρότασιν δυσπιστίας. Δηλαδὴ ἂν ἡ Κυβέρνησις ἀποκρουσθῇ ἀπὸ τὴν Βουλήν, θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ ἰδία Κυβέρνησις διὰ τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Γερουσίαν τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Κατὰ τὰ παλαιὰ ἔθιμα, ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις ἀποδοκιμαζομένη ἀπὸ τὴν Βουλὴν νὰ διαλύσῃ ταύτην. Δεχόμεθα νὰ μὴ τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἐπίσης καὶ ἄλλη διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν, ὅταν κάμνῃ πρότασιν διαλύσεως τῆς Βουλῆς εἰς τὴν Γερουσίαν ἡ Κυβέρνησις, δὲν δύναται νὰ ἀποφασίσῃ ἐπὶ τῆς προτάσεως ἐμπιστοσύνης, διότι ὑπῆρχε φόβος μήπως ὑποβαλλομένης προτάσεως ἡ Βουλὴ προέλθῃ καὶ δώσῃ ψῆφον δυσπιστίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ οὕτως ἐπέλθῃ ὀξύτης σχέσεων μεταξὺ Βουλῆς, Προέδρου τῆς Δημοκρατίας καὶ Γερουσίας. Πρῶτος λόγος αὐτὸς τῆς διατάξεως εἶναι ὁ ἑξῆς. Ὑποθέσατε ὅτι σχηματίζεται Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν μειονοψηφίαν ἢ ὑπηρεσιακὴ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις αὕτη γνωρίζει ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἰσχὺν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ θέλει νὰ γίνουν ἐκλογαὶ καὶ ἀπευθύνεται πρὸς τὴν Γερουσίαν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ λάβῃ ἀπόφασιν ἡ Βουλὴ διότι ἀκολουθεῖ τὴν διαδικασίαν τῆς ἀμέσου ἐκκλήσεως εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸ εἶναι περιττόν.

§46ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἄν ἀρνηθῇ ἡ Γερουσία;

§47Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Θὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ καὶ θὰ σχηματισθῇ Κυβέρνησις ἀποτελουμένη ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸ εἶναι περιττόν, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι εἰσήχθη ἡ προθεσμία τῶν 48ώρων καὶ ἐπειδὴ ἡ Γερουσία ὑποχρεοῦται ἐντὸς τριῶν ἡμερῶν νὰ περατώσῃ τὴν συζήτησιν καὶ λάβῃ ἀπόφασιν διαλύσεως τῆς Βουλῆς, δι’ αὐτὸ δὲν ὑπάρχει πλέον κανεὶς λόγος ἀναγραφῆς, διότι καὶ ἂν ὑποβληθῇ πρότασις δυσπιστίας εἰς τὴν Βουλήν, ἡ συζήτησις θὰ ἀρχίσῃ μετὰ 48 ὥρας καὶ ἂν περατωθῇ ἡ συζήτησις, ἡ ψηφοφορία θὰ γίνῃ μετὰ 48 ὥρας. Ἡ Γερουσία θὰ ἔχῃ λάβει ἀπόφασιν καὶ δὲν θὰ ὑπάρξῃ περίπτωσις συγκρούσεως Βουλῆς καὶ Γερουσίας.

§48ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κατὰ βάσιν εἶναι ἡ πρότασις τῆς Ἐπιτροπῆς.

§49Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον προσετέθη εἶναι τὰ ⅖, κατὰ τὰ ἄλλα οὐσιαστικῶς παραμένει ἡ πρότασις τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς.

§50ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κατὰ τὸ διάστημα τοῦ διμήνου δὲν δύναται νὰ ὑποβληθῇ καμμία πρότασις;

§51Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὸ διαγράφεται, διότι εἶναι τόσον μικρὸν τὸ χρονικὸν διάστημα, ὥστε μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἐπεδοκιμάσθη ἀπὸ τὴν Βουλήν, δὲν φαντάζομαι ὅτι ἐντὸς τοῦ διμήνου δύναται νὰ ὑπάρξῃ περίπτωσις τοιαύτη. Ἂν ἐπιμένετε, δὲν ἔχω ἀντίρρησιν νὰ μείνῃ ἡ διάταξις τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἐγὼ τὸ θεωρῶ περιττόν, διότι τὸ δίμηνον χρονικὸν διάστημα εἶναι τόσον ἐλάχιστον καὶ ὑπάρχει τόση ἀνάγκη ἠρεμίας καὶ οὐσιαστικῆς ἐργασίας.

§52Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ὅταν προτείνεται ἀπὸ τὰ ⅖, νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ τροπολογία τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς.

§53Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν.

§54Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Συνεζητήθη τὸ ζήτημα αὐτὸ εἰς τὴν σύσκεψιν καὶ κατελήξαμεν εἰς τὸ συμπέρασμα νὰ μὴ προστεθῇ διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπαρτίζεται ἀπὸ 300 βουλευτάς. Ἐκ τῶν 300 αὐτῶν βουλευτῶν ἡ Ἀντιπολίτευσις συγκεντρώνει 125 καὶ ἡ Συμπολίτευσις 175. Εἶναι μία πλειονοψηφία ἐπαρκὴς διὰ νὰ ἐργασθῇ. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ δύναται ἡ Ἀντιπολίτευσις κατὰ πᾶσαν δευτέραν ἡμέραν νὰ θέτῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Σημειώσατε δὲ ὅτι εἶναι δύσκολον νὰ δεχθῆτε τὴν διάταξιν αὐτὴν (ἀναγινώσκει). Ἐπανερχόμεθα εἰς τὸ παλαιὸν σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἠδύναντο νὰ τίθενται ζητήματα ἐμπιστοσύνης.

§55Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὰ ⅗.

§56Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Πόσος ἀριθμὸς ὁρίζεται διὰ τὴν ἀπόφασιν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης;

§57Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τουλάχιστον τὰ ⅖.

§58Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Εἶναι διάφορος.

§59Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀπαιτεῖ πλειονοψηφίαν, πάντοτε βεβαίως τοὐλάχιστον τῶν ⅖. Κύριοι βουλευταί, ἐγὼ νομίζω ὅτι αὐταὶ αἱ μεταρρυθμίσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐν τῷ ἄρθρῳ ὅπως τὸ διετυπώσαμεν, εἶναι τὸ ἐλάχιστον ὅριον τῶν μεταρρυθμίσεων αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλοντα διὰ νὰ διαθέσωμεν τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον καὶ καταστήσωμεν αὐτὸν ὠφέλιμον εἰς τὸν Τόπον καὶ διὰ νὰ προλάβωμεν τὰς προσπαθείας τῆς δημιουργίας αὐταρχικῶν Κυβερνήσεων ἐν τῷ Τόπῳ. Δι’ αὐτὸ συνιστῶ ἐκθύμως εἰς τὴν Βουλὴν τὴν ἀποδοχὴν αὐτῶν τῶν μεταρρυθμίσεων.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Βοζίκης ἔχει τὸν λόγον.

§61Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐτέθη ἡ βάσις ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ πηγάζῃ ἐκ τῆς Βουλῆς, νὰ ὑποδεικνύεται ὑπ’ αὐτῆς καὶ νὰ τυγχάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης της, δηλαδὴ διορίζεται ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους, τουτέστι διὰ τῆς θελήσεως τοῦ Ἔθνους. Εἰς αὐτὴν τὴν βάσιν δὲν ὑπάρχει διαφωνία. Ἐφόσον θὰ ἐπρόκειτο περὶ τοῦ δικονομικοῦ μέρους τῆς προτάσεως τῆς δυσπιστίας, θὰ ἦτο ὀρθὸν τὸ ἀναγραφόμενον εἰς τὴν διάταξιν «πρότασις δυσπιστίας πρέπει νὰ ὑποβάλεται ὑπὸ εἴκοσι βουλευτῶν», θὰ ἦτο, λέγω, ὀρθὸν νὰ γίνῃ τοῦτο δεκτόν, ἀφοῦ ἄλλως τε καὶ ἡ πεῖρα τοῦ παρελθόντος τοῦτο καθιέρωσε, διότι συνήθως ζητήματα ἐμπιστοσύνης δὲν δέχονται αἱ Κυβερνήσεις, ἂν τὰ ζητήματα ταῦτα δὲν υἱοθετοῦνται ὑπὸ τῶν ἀρχηγῶν τῶν κομμάτων, ἂν δὲν ἔχωσιν ἀπέναντί των μίαν ὑπεύθυνον παράταξιν, ἀδιάφορον μικρὰν ἢ μεγάλην, ἡ ὁποία νὰ υἱοθέτησε τὰ ζητήματα ταῦτα. Ἀλλ’ ἐφόσον αἱ περαιτέρω λεπτομέρειαι τείνουσιν εἰς τὸ νὰ περιορίσωσι τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς, νὰ καταστήσωσι δὲ μίαν Κυβέρνησιν τελείως ἀνεξάρτητον ἀπὸ τὴν Βουλήν, δυναμένην ἔστω καὶ ἐπὶ μικρὸν χρονικὸν διάστημα νὰ μὴ λαμβάνῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, πρέπει τοιαῦται λεπτομέρειαι νὰ ἀπορριφθῶσιν. Εἰς τὰς προτάσεις τῶν συνηνωμένων κομμάτων εὑρίσκω πρῶτον μίαν ἀνακολουθίαν καὶ ἓν ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἀποκαλύπτεται, ἀλλὰ καλύπτεται μέσα εἰς τὴν διάταξιν περίεργον ἀξίωμα, κατὰ τὸ ὁποῖον πάντες οἱ ἀπόντες βουλευταὶ θεωροῦνται φίλοι τῆς Κυβερνήσεως.

§62Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Σήμερον δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία παρὰ μόνον τὸ τέταρτον, 72.

§63Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Διὰ νὰ ληφθῇ ἀπόφασις ἔχομεν μίαν διάταξιν, ἡ ὁποία λέγει τὸ ⅓ τῶν βουλευτῶν.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἑβδομήκοντα ἓξ βουλευταί.

§65Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἔστω. Ἔχομεν μίαν Βουλὴν συνεδριάζουσαν μὲ 76 βουλευτάς. Δὲν δύναται αὕτη νὰ ἀποφανθῇ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, διότι διὰ νὰ ἀποφανθῇ κατ’ αὐτῆς πρέπει νὰ συγκεντρώσῃ τὰ ⅖ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, τὰ δὲ ⅖ εἶναι 120, ὑπὲρ τὴν ἀπαρτίαν. Τοῦτο δὲν τὸ εὑρίσκω ὀρθόν, μάλιστα τείνει νὰ ἰσχυροποιήσῃ μίαν Κυβέρνησιν ἀπέναντι τῆς Βουλῆς. Τί δὲ ἀποδεικνύει; Ὅτι ἔχω δίκαιον τοῦτο ὑποπτευόμενος. Ἡ υἱοθέτησις ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῆς προτάσεως ἡ Βουλὴ ἐπὶ δίμηνον νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, ἀφίνει τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ δίμηνον ἀνεξέλεγκτον.

§66Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὄχι ἀνεξέλεγκτον.

§67Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Θὰ ἴδωμεν καὶ ἄλλα ξένα Συντάγματα. Θὰ ὑπάρχῃ καὶ κανὲν ἄλλο Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον θὰ θέτῃ τὸ ἑξάμηνον. Καὶ ἐρωτῶ· εἰς τὸ διάστημα αὐτὸ τοῦ διμήνου θὰ ἔχωμεν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον;

§68Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Βεβαίως.

§69Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Μὴ βιάζεσθε. Ποία ἡ κύρωσις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου ὅταν δὲν πρόκειται περὶ πράξεως τῆς Κυβερνήσεως ἐγκληματικῆς διὰ νὰ προτείνῃ τὴν παραπομπήν της εἰς εἰδικὸν δικαστήριον; Τί ἄλλο μένει εἰς κύρωσιν τοῦ ἐλέγχου.

§70Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ἡ ἐμπιστοσύνη.

§71Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐπὶ δίμηνον δὲν δυνάμεθα νὰ ὑποβάλωμεν ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§72Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Θὰ ἔχῃ τὸν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον καὶ δὲν θὰ ἔχῃ δικαίωμα νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, διότι δὲν θὰ ἔχῃ δικαίωμα νὰ φέρῃ τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς θέσεως ζητήματος ἐμπιστοσύνης. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονεῖτε τὸ ἑξῆς. Ἐνθυμεῖσθε εἰς τὴν Βουλὴν τοῦ 1920, ἀνὰ πᾶσαν δευτέραν ἢ τρίτην ἡμέραν εἴχομεν καὶ ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ δὲν ἠδύνατο ἡ Βουλὴ νὰ προχωρήσῃ εἰς τὸ ἔργον της καθολοκληρίαν. Βεβαίως δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. Παπαναστασίου, ὁ ὁποῖος εἶχε ὁρίσει διάρκειαν ἑνὸς ἔτους.

§73Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Διατί ἔχετε τὴν μανίαν νὰ σταματᾶτε τὸν ἀγορεύοντα καὶ νὰ τὸν κρατεῖτε εἰς τὸ βῆμα;

§74Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Αἰσθάνομαι εὐχαρίστησιν δι’ ὑμᾶς.

§75Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Δὲν τὴν αἰσθάνομαι ὅμως ἐγώ.

§76Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Εὐχαριστῶ πολύ.

§77Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Κάμνετε τοῦτο πρὸ τῆς ὁλοκληρώσεως τῆς σκέψεως τοῦ ἀγορεύοντος καὶ δὴ ὑμεῖς οἱ νεώτεροι. Πᾶσα πρότασις συζητήσεως εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι ἀνάγκη κατὰ τοὺς κανόνας τῆς συζητήσεως νὰ καταλήγῃ εἰς ἓν συμπέρασμα. Κατηγορῶ τὴν Κυβέρνησιν ὅτι διέπραξε μίαν παρανομίαν. Κατηγορῶ διὰ νὰ πείσω ὅτι διὰ τὴν παράβασιν ἑνὸς νόμου ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς δικαστήριον.

§78Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐπιτρέπετε; Ποία κύρωσις ὑπάρχει τῶν ἐπερωτήσεων εἰς τὰ Κράτη εἰς τὰ ὁποῖα ὑπάρχει πολίτευμα φιλελεύθερον, δηλαδὴ ἀντιπροσωπευτικόν, ἀλλὰ χωρισμὸς πλήρης ἐξουσιῶν; Ποία κύρωσις ὑπάρχει; Ἡ Κυβέρνησις μένει τρία ἔτη.

§79Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Αὐτὰ τὰ ἠξεύρω. Τὰ ξένα Συντάγματα δὲν ἔχουν καμμίαν κύρωσιν. Ἐδῶ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ κύρωσις. Ἐπερωτῶ καὶ ἂν εὑρίσκω ὅτι ἡ Κυβέρνησις παρεβίασε τὸν νόμον, πρέπει νὰ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ καταλήξω εἰς τὸ συμπέρασμα νὰ προτείνω εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ παραπομπὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἂν ἡ Κυβέρνησις παραμείνῃ ἀνεξέλεγκτος, ἔχω δὲ πράξεις αὐτῆς, αἱ ὁποῖαι πείθουν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔδειξε τὴν προσήκουσαν ἱκανότητα καὶ δὲν πρέπει νὰ ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν διαχείρισιν ὡρισμένων ζητημάτων, ἅτινα ὅταν θὰ τὰ ἀναπτύξω ἐγώ, θὰ μειδιᾷ ὁ φίλος μου κ. Παπαναστασίου, ὅταν θὰ μὲ ἀκούῃ, ἴσως καὶ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἶναι μηδέν. Ἡ κύρωσις ὅλων αὐτῶν εἶναι ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Ἂν παρεμποδίζετε ἐπὶ δίμηνον νὰ τίθεται ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καταργεῖτε ἐπὶ δίμηνον τὸν ἔλεγχον. Τὸ παρελθόν, τὸ ὁποῖον μοὶ ὑπέμνησεν ὁ ἀγαπητός μου ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτής....

§80Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ὄχι δά, εἴμεθα συμπολῖται.

§81Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Εἶσθε βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας. Ἐγὼ ἐξεδιώχθην.

§82Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Δὲν ἔχει σημασίαν. Ἂν προωδεύσατε τώρα καὶ ἐπήγατε εἰς τὰς Ἀθήνας, εἰς τὸ μέλλον θὰ εἶσθε καὶ πάλιν.

§83Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. βουλευτὴν νὰ μὴ βασίζεται μόνον εἰς τὴν μνήμην του, καίτοι νεωτάτην, ἀλλ’ εἰς τοιαῦτα ζητήματα νὰ ἀνατρέχῃ εἰς τὴν μελέτην τῶν πρακτικῶν τῆς Βουλῆς. Ἐκεῖ θὰ ἔβλεπεν ὅτι δὲν ἐτίθεντο ζητήματα ἐμπιστοσύνης οὐδὲ εἰς τὴν Βουλὴν τοῦ 1920, ἀλλ’ ὅλα τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἐτέθησαν τότε θὰ ἦσαν δύο ἢ τρία εἰς διάστημα μηνῶν. Ἀγορεύω καὶ κατηγορῶ τὴν Κυβέρνησιν μετὰ πάσης δυνάμεως, μετὰ λογικῶν ἐπιχειρημάτων. Εἶναι τὸ δίκαιον ὑπὲρ ἐμοῦ, δὲν ἔθεσα ζητήματα ἐμπιστοσύνης καὶ διότι βλέπω περὶ ἐμὲ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐπιτύχω τὴν δυσπιστίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀσχέτως πρὸς τὰ ⅖. Δὲν εἶναι ζήτημα ἐμπιστοσύνης αὐτό. Ἀλλ’ ὅταν εἶμαι πεπεισμένος ὅτι μία Κυβέρνησις εἶναι ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὅταν ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ διεξαγάγῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐγκλημάτησε, θὰ μὲ στερήσητε τοῦ δικαιώματος νὰ καταλήξω εἰς ἓν συμπέρασμα; Εἰς ἐμέ— κρίνω καὶ ἐκ τῆς ἰδικῆς μου ἰδιοσυγκρασίας—ἂν μοὶ δώσητε τὸν λόγον καὶ μοὶ εἴπητε «θὰ ὁμιλήσητε, ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖτε νὰ θέσητε ζήτημα ἐμπιστοσύνης», θὰ σᾶς ἀπαντήσω ὅτι δὲν θὰ λάβω τὸν λόγον. Ἔπειτα τὸ νὰ μὴ ἠμπορῶ νὰ κάμω πρότασιν ἐμπιστοσύνης, δὲν τὸ εὑρίσκω καὶ σοβαρόν.

§84Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὅταν γνωρίζετε ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔχει 20 βουλευτὰς καὶ ἡ Συμπολίτευσις 200 καὶ γνωρίζετε ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, διατί τὸ κάμνετε; Διὰ νά....

§85Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀφήσατε νὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§86Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Νὰ σᾶς εἴπω ἐγώ, ἀφοῦ καὶ ἐγὼ τὸ ἔκαμνα ἀπὸ ἐκεῖ.

§87Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν τὸ κάμνω ὅμως.

§88Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ κάμνετε διὰ νὰ καταρρίψητε τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως.

§89Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Διὰ δύο λόγους ὁμιλῶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἐνεργῶ κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον. Ὁ εἷς λόγος ὄχι διὰ νὰ ἀκούσῃ καὶ νὰ πεισθῇ ἡ Βουλή, ἡ ὁποία ἔχει κατανεμηθῆ κατὰ κόμματα μὲ τὸν ἀνάλογον φανατισμόν, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀκούσῃ ὁ Λαός. Ὁ δεύτερος λόγος εἶναι ὅτι μία Κυβέρνησις μὲ φιλοτιμίας καὶ μὲ τὴν προσήκουσαν πολιτικὴν ἀξίαν θὰ θέσῃ ἐκείνη τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ θὰ μὲ ἀπαλλάξῃ ἐμέ.

§90Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὸ δὲν ἐμποδίζετε καὶ τώρα.

§91Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Καὶ ὅμως δὲν ἔχει τὴν εὐθιξίαν;

§92Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Θὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησις αὐτή. Αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἔχει, νὰ μειώσῃ τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως.

§93Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τοιοῦτον ζήτημα δύναται νὰ θέσῃ ἡ Βουλὴ καὶ σήμερον.

§94Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐκ τῶν βουλευτῶν 115 εἶναι ὑπὲρ καὶ 114 κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Μέχρι τῶν 285 πόσοι ὑπολείπονται; 56. Ἐνυπάρχει τὸ τεκμήριον ὅτι αὐτοὶ τρέφουν ὅλοι ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Τὰ πράγματα συνήθως μᾶς ἐδίδαξαν ὅτι οἱ βουλευταὶ οἱ μὴ ὑπακούοντες εἰς τὰς προσκλήσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα εὑρίσκωνται εἰς τὴν Βουλήν, συνήθως δὲν τρέφουν ἐμπιστοσύνην.

§95Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὑποθέτω καὶ τὸ γνωρίζετε σεῖς αὐτό, ὅτι ἡ πεῖρα μᾶς ἐδίδαξεν ὅτι οἱ βουλευταὶ ἐκεῖνοι εἶναι ἀπὸ αὐτοὺς οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν οὔτε ἐμπιστοσύνην, οὔτε δυσπιστίαν εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἔχουσι τὸ θάρρος νὰ ἀποστῶσιν ἀπὸ τὰ κόμματα ὑπὸ τὰ ὁποῖα ἐξελέγησαν ὡς βουλευταὶ καὶ παραμένουν εἰς τὰς ἐπαρχίας. Ἡ διάταξις λοιπὸν αὐτὴ θὰ ἔχῃ καὶ τοῦτο τὸ ἀγαθόν’ θὰ ἐκκαθαρισθῇ αὐτὴ ἡ χειροτέρα κλάσις τῶν βουλευτῶν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν οὔτε τὸ θάρρος νὰ ἔχουν γνώμην, οὔτε νὰ ὑποστοῦν τὰς συνεπείας καὶ θὰ ἐξέλθῃ μία Κυβέρνησις ἰσχυρὰ εἰς τὸν Τόπον.

§96Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Οἱ ἀπόντες εἶναι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως; Ἂν εἶναι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως, ἐγὼ δὲν τὸ ἠξεύρω. Ἡ πεῖρα δὲν μᾶς ἐδίδαξεν ὅτι πάντες εἶναι ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Δεύτερον μοῦ ζητοῦν ὑπὲρ τὴν ἀπαρτίαν τῶν βουλευτῶν καὶ ἂν ἔχω τὴ πλειονοψηφίαν τῆς συνεδριαζούσης Βουλῆς, δὲν δύναμαι νὰ ἐκφράσω δυσπιστίαν, ἐμποδίζετε νὰ καταλήξω εἰς συμπέρασμα, μοῦ ζητᾶτε 20 βουλευτάς. Σᾶς παρακαλῶ νὰ λήξουν ὅλα αὐτά, τὰ ὁποῖα τείνουν εἰς τί; Ὅσον περισσότερον δυσχεραίνομεν κατὰ τοῦτο τὴν ἐργασίαν τῆς Βουλῆς, τὸ νὰ δύναται δηλαδὴ νὰ θέτῃ ὁσάκις θέλῃ ὁ βουλευτὴς ζήτημα ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπὶ τοσοῦτον χορηγοῦμεν δικαιώματα εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Τώρα εἶναι πολὺ τετριμμένη ἡ λέξις «δικτατορία». Εἶμαι ὅμως ἠναγκασμένος εἰς Κυβέρνησιν ἐπιζητοῦσαν νὰ μὴ φθάσῃ εἰς τὴν Βουλὴν μὲ πρότασιν δυσφορίας νὰ εἴπω ὅτι αὐτὸ εἶναι δικτατορία. Ἀλλ’ αὐτὸ ἀντιτίθεται εἰς τὴν βάσιν ὅτι πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ἂν θέλητε κοινοβουλευτισμόν, θὰ διατηρήσητε τὴν βάσιν αὐτήν. Ψηφίσατε δικαστικὰς διατάξεις διευκολυνούσας τὴν ἀρχὴν αὐτήν, ἀλλ’ ὄχι διατάξεις ἀνατρεπούσας αὐτήν. Δι’ αὐτὸ κηρύσσομαι ἐγὼ ἐναντίον ὅλων αὐτῶν.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Ράλης ἔχει τὸν λόγον.

§98Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ὑπῆρξε τόσον σαφής, ὥστε δὲν ἔχω εἰμὴ ὀλίγας λέξεις νὰ εἴπω. Ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος τοῦ Λαοῦ πρέπει ἀναντιρρήτως νὰ ὑπάρχῃ πρὸς ὕπαρξιν Κυβερνήσεως. Οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ νοηθῇ ἀντιπροσωπευτικὸν πολίτευμα, κατὰ τοῦ ὁποίου ὑπάρχει ὑπόνοια, γεννᾶται ὑπόνοια ὅτι μόνον ἕνεκα ἀπαγορεύσεως συνταγματικῆς ὑπάρχει ἡ ἐμπιστοσύνη καὶ ὅτι αἰρομένης τῆς ἀπαγορεύσεως, ἡ ἐμπιστοσύνη αὕτη αὕτη δὲν ὑφίσταται. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ ὅλη διατύπωσις τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου εἶναι διατύπωσις καινόσπονδος.

§99ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πῶς εἴπατε;

§100Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Καινόσπονδος, διότι διατυπώνει συνήθως ἓν πολίτευμα διατάξεις, ὅταν αἱ διατάξεις αὐταὶ καθίστανται ἀναγκαῖαι ἐκ τῆς πείρας τῶν πραγμάτων, εἴτε τῶν πραγμάτων τῆς Χώρας, εἴτε τῶν πραγμάτων ἄλλων κοινοβουλευτικῶν Χωρῶν. Ἀλλὰ θὰ ἐπεθύμουν νὰ εἴπω πόθεν προέκυψεν ἡ ἀνάγκη τῶν διατάξεων τῶν περιλαμβανομένων ἐν τῷ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρῳ. Ὑπάρχει πραγματικῶς κοινοβουλευτικὴ πεῖρα παρ’ ἡμῖν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐτίθεντο προτάσεις ἐμπιστοσύνης κατὰ κόρον; Ἂν τοιαύτη πεῖρα ὑπάρχῃ νεωτέρα, νομίζω ὅτι δικαιοῦμαι νὰ εἴπω ὅτι ἡ νεωτέρα κοινοβουλευτικὴ πεῖρα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χρησιμεύσῃ ὡς σκοπὸς τοῦ μέλλοντος, οὔτε νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς πραγματικὴ πεῖρα. Ἡ κοινοβουλευτικὴ πεῖρα δὲν εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐσχηματίσθη κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη. Εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐσχηματίσθη ἐκ τῆς μακρᾶς καὶ κανονικῆς ἐφαρμογῆς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Ἀλλὰ κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην τῆς μακρᾶς καὶ κανονικῆς ἐφαρμογῆς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἐρωτῶ, ἐγεννήθησαν αἱ ἀνάγκαι αὐταί, περὶ τῶν ὁποίων προνοεῖ τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον; Ὑπῆρξε ποτὲ τοιαύτη ὑποβολὴ προτάσεως ἐμπιστοσύνης ἐκ μέρους κομμάτων πράγματι σοβαρῶς ὠργανωμένων; Νομίζω ὄχι. Τουναντίον ἔχει ἀποδείξει ἡ πεῖρα ἐκείνη ὅτι αἱ Κυβερνήσεις θέλουσαι νὰ φανατίσωσι τοὺς φίλους αὐτῶν, ὑπέβαλον συχνὰ προτάσεις ἐμπιστοσύνης καὶ ἀγὼν ἐγεννᾶτο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ὅπως πεισθῇ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἀποσύρῃ τὴν πρότασιν ἐμπιστοσύνης. Δύνανται οἱ κ. κ. ἀρχηγοὶ καὶ Ὑπουργοί, οἱ ὁποῖοι διατυπώνουν τὴν τοιαύτην διάταξιν νὰ ἀπευθυνθοῦν πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν πεῖραν αὐτήν καὶ θὰ βεβαιώσῃ αὐτοὺς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγω εἶναι ἀληθῆ. Ἀλλά, κύριοι, ἡ διάταξις ἡ πρωτοφανής, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν δύνανται νὰ παραμένουν Κυβερνήσεις μὴ ἔχουσαι τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ποῖον λόγον ἔχει; Ὑπάρχει παράδειγμα, τὸ ὁποῖον — ἐκτὸς ἂν ὁμιλεῖτε περὶ τῶν δικτατορικῶν παραδειγμάτων — ὑπάρχει, λέγω, παράδειγμα κοινοβουλευτικόν, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις μὴ ἀπολαμβάνουσα τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς νὰ παρέμεινεν ἐν τῇ Ἐξουσίᾳ; Ποῖον εἶναι τὸ παράδειγμα τὸ ὁποῖον ἔχομεν; Ἂς ἀναφέρωσιν ἓν παράδειγμα καὶ τότε θὰ πεισθῶμεν ὅτι δὲν εἶναι κεναὶ σημασίας αἱ διατάξεις αἱ περιλαμβανόμεναι εἰς τὸ ἄρθρον 29 τοῦ Συντάγματος, εἶναι ἀπὸ μακροῦ χρόνου γνωσταί, ὄχι μόνον ἐν Ἑλλάδι, ἀλλ’ εἰς ἅπαντα τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη, ὅτι χωρὶς νὰ διατυπώνωνται αἱ διατάξεις αὗται ῥητῶς εἰς τὰ πολιτεύματα, ἐφαρμόζονται κανονικῶς ἀπὸ τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη, τὰ Κράτη ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θέλουν σοβαρῶς νὰ διοικοῦνται καὶ νὰ ἔχουν τὸν τίτλον τῶν κοινοβουλευτικῶν Κρατῶν καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἀνεγίνωσκον σύγγραμμά τι τοῦ Γάλλου γνωστοῦ πολιτικοῦ Γκυζὼ καὶ ἔβλεπον τὸ ἑξῆς· ἐρωτᾷ αὐτὸς τί συμβαίνει ἂν Ὑπουργός τις στερηθεὶς τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς ἐξακολουθῆ νὰ παραμένῃ εἰς τὸ ἀξίωμα τὸ ὑπουργικόν; Εἶναι δυνατόν, λέγει ὁ Γκυζώ, νὰ ἁρπάξῃ κανεὶς ἀπὸ τὸν γιακᾶ τὸν Ὑπουργὸν καὶ νὰ τὸν κρημνίσῃ; Βεβαίως ὄχι. Ἀλλὰ τί συμβαίνει; Συμβαίνει τοῦτο, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς χάνει τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ ἀνθρώπου καὶ δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ περιλαμβάνωμεν διατάξεις, αἱ ὁποῖαι εἶναι οὕτως εἰπεῖν στῖγμα κατὰ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἡμῶν βίου, στῖγμα, τὸ ὁποῖον δὲν δικαιούμεθα νὰ ἀποδώσωμεν εἰς τὸν κοινοβουλευτισμὸν τὸν Ἑλληνικόν. Νομίζω ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ τοῦ ἄρθρου εἶναι περιττὴ καὶ ὅτι ἂν δὲν θέλωμεν νὰ φανῶμεν ὅτι ἀσχολούμεθα περὶ πράγματα ἐπουσιώδη, ὀρθὸν εἶναι νὰ τερματισθῇ ταχύτατα ἡ συζήτησις, διαγραφομένου τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ.

§101ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Καμπάνης ἔχει τὸν λόγον.

§102Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, διὰ τῆς ἀναγραφῆς τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου ἐν τῷ ἰσχύοντι Συντάγματι καὶ διὰ τῶν τροπολογιῶν τῆς Ἐπιτροπῆς οὐδὲν ἄλλο γίνεται παρὰ νὰ ἀναγνωρίζεται συνταγματικῶς ὅ,τι μέχρι σήμερον ἐγίνετο, κατὰ συνέπειαν καὶ δυνάμει τῶν συνταγματικῶν ἐθίμων. Τοῦτο ἐγένετο καὶ εἰς ὅλα τὰ νεώτερα Κράτη καὶ εἰς ὅλας τὰς νεωτέρας Δημοκρατίας, εἰς τὴν Τσεχοσλοβακίαν, εἰς τὴν Πολωνίαν κλπ., ὅπου ἐθεσμοθετήθη ὅτι ἵνα ἡ Κυβέρνησις παραμείνῃ εἰς τὴν Ἀρχήν, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν νομοθετικῶν Σωμάτων. Οὐδένα λοιπὸν νεωτερισμὸν τὸ ἄρθρον τοῦτο δημιουργεῖ, διότι ὅ,τι ἐδῶ ἐφηρμόζετο καθ’ ὅλον μας τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον κατὰ συνθήκην, σήμερον γίνεται μία ῥητὴ συνταγματικὴ διάταξις καὶ οὕτως ἡ Ἑλληνικὴ Δημοκρατία, τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν ἀσπάζομαι ὡς πολίτευμα λυσιτελὲς διὰ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ἀλλὰ θεωρῶ κατάλληλον τὴν Βασιλευομένην Δημοκρατίαν καὶ οὕτως ἡ Ἑλληνικὴ Δημοκρατία λαμβάνει τὴν γνησίαν κοινοβουλευτικὴν μορφήν, ἡ ὁποία ἁρμόζει εἰς ὅλα τὰ φιλελεύθερα Κράτη. Ἐλέχθη ὅτι πρέπει κατὰ τὸ διάστημα τὸ δίμηνον νὰ μείνῃ ἡ Κυβέρνησις ἀπερίσπαστος. Ἀλλ’ ἐρωτῶ· μέχρι σήμερον ἀπεδείχθη ὅτι κατὰ τὸ δίμηνον διάστημα δύναται μία Κυβέρνησις νὰ θαυματουργήσῃ, δηλαδὴ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο δύναται μία Κυβέρνησις νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ πρόγραμμα αὐτῆς εὑρισκομένη ἔστω καὶ εἰς τὸ τέλος; Λογικώτερον εἶναι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ ἐνιαύσιον διάστημα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, τὸ ὁποῖον δὲν τὸ ἐνέγραψαν ἐν τῷ ἰσχύοντι Συντάγματι. Ἡ κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις ὀφείλει πάντοτε νὰ εἶναι ὑπὸ τὴν ἄμεσον ἐπίδρασιν τοῦ Κοινοβουλίου, διότι ἂς λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Ποῖον κῦρος θὰ εἶχε τὸ οἰκονομικὸν πρόβλημα τὸ ὑποβαλλόμενον εἰς τὴν Βουλὴν σήμερον, ἀφοῦ χθὲς ἐγένετο ζήτημα ἐμπιστοσύνης καὶ μόλις διὰ τῶν ⅖ ἐσώθη; Ποῖον κῦρος θὰ ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις αὐτή, διότι θὰ μείνῃ ἐπὶ δίμηνον ὑποχρεωτικῶς εἰς τὴν Ἀρχήν, ἂν ὑποβάλῃ τὸ πρόγραμμα αὐτῆς καὶ ἂν ἐπιβάλῃ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν; Αἱ Κυβερνήσεις ἔχουν κῦρος ὅταν πρῶτον ἔχουν ἀξίαν καὶ δεύτερον ὅταν ἀπολαύουν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Τότε μόνον ἔχουν δύναμιν καὶ κῦρος ἂν τεθῇ ὡς διάταξις ἐν τῷ Συντάγματι ὅτι ἡ Κυβέρνησις τότε μόνον παραμένει ἐν τῇ Ἀρχῇ, ὅταν ἔχῃ λάβει τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ. Τότε θὰ ἐδεχόμην τὴν δίμηνον προθεσμίαν.

§103Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δέχομαι τὴν τροπολογίαν αὐτήν, ὅτι τὸ δίμηνον νὰ ἰσχύῃ ὅταν ἡ Κυβέρνησις λαμβάνει τὴν ἀπόλυτον πλειονοψηφίαν.

§104Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Τότε μάλιστα. Ὁ θεσμὸς λοιπὸν αὐτὸς εἶναι λυσιτελής, εἶναι σύμφωνος πρὸς τὰς νεωτέρας ἀρχὰς τοῦ συνταγματικοῦ δικαίου καὶ φρονῶ ὅτι ἐφαρμοζόμενος καλῶς θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν κανονικωτέραν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ἂν μάλιστα γίνῃ δεκτὴ ἡ τροπολογία τὴν ὁποίαν προτείνω.

§105Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὴν δεχόμεθα.

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Σαγιᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§107Β. ΣΑΓΙΑΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον 87 τοῦ Συντάγματος καθιεροῦται διὰ πρώτην φορὰν ρητῶς ἡ στοιχειώδης, ἡ βασικὴ κοινοβουλευτικὴ ἀρχή, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἡ ἀρχὴ τοῦ ὅτι ἡ Κυβέρνησις πηγάζει ἀπὸ τὸν Λαόν, διοριζομένη ἀπὸ τὴν Βουλὴν καὶ ἡ διατήρησίς της ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν Λαόν. Εἰς τὰ μέχρι τοῦδε Συντάγματα ἡ ἀρχὴ αὕτη δὲν ἀνεγράφετο, ἀλλ’ ἡ ἑρμηνεία καὶ ἡ ἐφαρμογὴ τῶν παρελθόντων Συνταγμάτων ἀνεγνώρισε τὴν ἀρχὴν ταύτην καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ τὴν ἀναγνωρίσῃ. Ἀλλ’ ἐνῷ ἐθεωρήθη ὅτι ἡ ἀρχὴ αὐτὴ πρέπει ρητῶς νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸ ἄρθρον 86 τοῦ Συντάγματος, παραδόξως εἰς ἑτέραν παράγραφον τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου ἀνατρέπεται ἡ ἀρχὴ αὐτή. Καὶ ἀνατρέπεται ἐπὶ δίμηνον χρονικὸν διάστημα, διὰ τοῦ ἐπ’ ἐλάχιστον χρονικὸν διάστημα χωρισμοῦ τῶν ἐξουσιῶν, ὅπως ἐχαρακτήρισε τὴν παράγραφον αὐτὴν ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Γεωργίας. Διότι πράγματι ἀποτελεῖ ὄχι χωρισμὸν τῶν ἐξουσιῶν, ἀλλὰ πλήρη ἀπαλλαγὴν τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς ἐξαρτήσεως αὐτῆς ἀπὸ τῆς Βουλῆς, ἥτις κατὰ τεκμήριον ἀντιπροσωπεύει τὸν Λαόν, ἀπὸ τὸν ὁποῖον προέρχεται καὶ ἀπὸ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἐξαρτᾶται ἡ διατήρησις τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰ κοινοβουλευτικὰ πολιτεύματα. Καὶ ἐρωτᾶται ἡ Βουλή, ἡ συντάσσουσα τὸ Σύνταγμα, ἡ συντάσσουσα τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα τῆς Χώρας, τοῦ ὁποίου τὴν βάσιν ἀποτελεῖ ἡ ἐξάρτησις τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς Βουλῆς, εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῇ τὴν ἐν ὡρισμένῳ χρονικῷ διαστήματι ἀπαλλαγὴν τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς ἐξαρτήσεως ταύτης; Εἶναι δυνατόν, δηλαδή, ἡ Βουλὴ νὰ δώσῃ τὸ δικαίωμα εἰς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν ἐκ τῆς Βουλῆς προελθοῦσαν, κάθε δύο μῆνας νὰ εἶναι τελείως ἀπηλλαγμένη τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου, νὰ εἶναι τελείως ἀπηλλαγμένη τῆς ἐξαρτήσεώς της ἀπὸ τῆς Βουλῆς, ἀπὸ τῆς θελήσεως τοῦ Λαοῦ; Διότι ὀρθῶς εἶπεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἀθηνῶν, ὅτι ἡ ἀναγραφὴ τῆς διατάξεως αὐτῆς καταργεῖ καὶ αὐτὸν τὸν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον. Ὁ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος δὲν εἶναι ἁπλαῖ λέξεις, δὲν εἶναι δικαίωμα παρεχόμενον εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως κατηγορῇ ἁπλῶς τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τρόπον δημόσιον, ἀλλ’ ἔχει τὴν κύρωσίν του καὶ ἡ κύρωσις αὐτοῦ εἶναι ἡ κατόπιν τοῦ ἐλέγχου τούτου ἀπόφασις τῆς Βουλῆς περὶ τοῦ ἐὰν πρέπει ἡ Κυβέρνησις κατόπιν τῆς κατηγορουμένης πράξεως νὰ παραμείνῃ ἐν τῇ Ἀρχῇ. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Βουλή, ἡ ὁποία καλεῖται νὰ ψηφίσῃ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα νὰ καταργήσῃ τὸν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον. Καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφίσῃ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἂν καταργήσῃ ἔστω καὶ πρὸς καιρὸν ὄχι στοιχειώδεις ἀρχὰς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ τὴν μόνην ἀσφάλειαν, τὴν ὁποίαν παρέχει τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα τῆς ἑκάστοτε ἐναλλαγῆς τῶν Κυβερνήσεων, ἀναλόγως τῆς ἐμφανιζομένης θελήσεως τοῦ Λαοῦ, διότι καὶ τοῦτο ἀκόμη ἐξασφαλίζει τὴν ὁμαλότητα ἐν τῇ διαδοχῇ τῶν Κυβερνήσεων καὶ τὴν δυνατότητα τῆς ἐναλλαγῆς τῶν Κυβερνήσεων διὰ τῆς Βουλῆς καὶ ἄνευ βιαίων κινήσεων τοῦ Λαοῦ. Καὶ ἐρωτῶ· τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν γεγονὸς θίγον τὸ λαϊκὸν αἴσθημα, ὀφειλόμενον εἰς πρᾶξιν κυβερνητικήν, ἐξάψῃ τὴν Κοινὴν Γνώμην εἰς σημεῖον ἐπικίνδυνον καὶ ἐκλείψῃ ἡ ἐγγύησις ἡ παρεχομένη, τῆς ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ Βουλῇ, ἐρωτῶ, δίδομεν ἢ δὲν δίδομεν τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Λαὸν νὰ ἐπιζητήσῃ νὰ ἀνατρέψῃ διὰ βιαίων μέσων τὴν Κυβέρνησιν ταύτην; Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ ἀπήντησεν ἤδη ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός, ὅτι ἡ Κυβέρνησις κατόπιν ἑνὸς ἐλέγχου θὰ ἔχῃ τὴν εὐαισθησίαν νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὁσάκις ἴδῃ ἔκδηλον τὴν Κοινὴν Γνώμην τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Γεωργίας νὰ τῷ ἀπαντήσω ὅτι ἡ ἐγγύησις αὐτή, ἡ παρεχομένη, δὲν ἀπευθύνεται εἰς τὴν εὔθικτον Κυβέρνησιν, διότι αἱ εὔθικτοι Κυβερνήσεις, εἶναι ἀπολύτως βέβαιον, ὅτι μετὰ τοιοῦτον γεγονὸς ἴσως δὲν θὰ τολμήσουν νὰ ἐμφανισθοῦν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ἀπευθύνονται κατὰ τῶν ἀναισθήτων Κυβερνήσεων, κατὰ τῶν Κυβερνήσεων ἐκείνων, αἵτινες ὁπωσδήποτε θὰ θελήσωσι νὰ διατηρηθῶσιν ἐν τῇ Ἀρχῇ. Διότι πολλάκις ἐνεφανίσθη τοῦτο κατὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν· μετεχειρίσθησαν καὶ τὰς μᾶλλον ἀθῴας διατάξεις τοῦ Συντάγματος ὅπως παρελκύσουν τὴν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἄσκησιν τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ τῆς ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ εἴδομεν Κυβερνήσεις, παρὰ τὴν ῥητὴν ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως, παραμενούσας ἐν τῇ Ἀρχῇ πέραν τοῦ κεκανονισμένου χρόνου, χρωμένας ὡρισμένων διατάξεων ἐπιτρεπουσῶν εἰς αὐτὰς νὰ ἀναβάλουν τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς. Κατὰ τῶν ἀναισθήτων λοιπὸν Κυβερνήσεων ἀπευθύνεται ἡ ἀρχὴ αὐτή. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀκόμη ἡ Κυβέρνησις εἶναι εὐαίσθητος καὶ ἂν ἀκόμη ἐμφανισθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ κατηγορηθῇ διὰ μίαν πρᾶξίν της, ἡ ὁποία δύναται πρὸς στιγμὴν νὰ ἐξεγείρῃ τὴν Κοινὴν Γνώμην, ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ ἐξασφαλίζεται καὶ κατὰ τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ κατὰ τῆς βιαίας ἐξεγέρσεως τοῦ Λαοῦ, ὅταν δώσωμεν τὸ δικαίωμα τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην της ἢ τὴν δυσπιστίαν της.

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Μπαμπᾶκος ἔχει τὸν λόγον.

§109Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Ὅταν, κύριοι, τὸ ὑπὸ κρίσιν ἄρθρον συνεζητήθη ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ, ἔσχον τὴν ἔμπνευσιν νὰ ὑποβάλω πρότασιν περὶ ὁλοκληρωτικῆς ἀπαλείψεως αὐτοῦ καὶ ὑπεστήριξα τοῦτο διὰ μακρῶν, δὲν φαντάζομαι δὲ ὅτι πρέπει νὰ ἀπασχολήσω τὸν χρόνον τῆς Βουλῆς διὰ νὰ ἀναπτύξω τὴν ἐπιχειρηματολογίαν ἐκείνην, δοθέντος ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ ψηφίσῃ τὸ ἄρθρον. Ὁπωσδήποτε, κύριοι συνάδελφοι, ἂν θέλῃ τις διὰ δύο λέξεων νὰ εὕρῃ μίαν δικαιολογίαν τῆς γνώμης ταύτης, τὴν δικαιολογίαν ταύτην θὰ τὴν εὕρῃ ἐν τῇ ἀρχῇ ὅτι τὰ ἔθιμα τὰ κοινοβουλευτικὰ ἐν Ἑλλάδι, ὡς διεπλάσθησαν ἀπὸ τοῦ ἔτους 1885, καθ’ ἣν ἐποχὴν ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης ἐξήνεγκε τὴν ἀρχὴν τῆς δεδηλωμένης καὶ τὰ ἔθιμα τὰ ὁποῖα ἐπηκολούθησαν εἰς τὸν ἐν Ἑλλάδι κοινοβουλευτικὸν βίον, διεπλάσθη ὑγιὴς κοινοβουλευτισμὸς καὶ οἱ ἄνδρες οἱ πολιτικοί, οἱ ὁποῖοι διῴκησαν τὸν Τόπον κατὰ τὴν τελευταίαν τριακονταετίαν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατηγορηθοῦν ἐπὶ ἐλλείψει τῆς δεούσης κοινοβουλευτικῆς εὐθιξίας. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι οἱ ἄγραφοι θεσμοὶ εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ζοῦν καὶ οἱ ὁποῖοι ἀναπτυσσόμενοι διαπλάσσουν μίαν παράδοσιν σεβαστοτέραν καὶ ἀπὸ τὰ γραπτὰ κείμενα. Διὰ τοὺς λόγους τούτους, κύριοι συνάδελφοι, εἶχον προτείνει τὴν διαγραφὴν τοῦ ἄρθρου, τὴν ὁποίαν ἡ Ἐπιτροπὴ δὲν ἀπεδέχθη. Ἔλαβον δὲ τὸν λόγον διὰ νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς ἐπὶ μιᾶς τοῦ ἄρθρου παραγράφου, ὡς διεσκευάσθη ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς, τῆς ὁποίας τὴν ἀπάλειψιν ἐγὼ τοὐλάχιστον θεωρῶ ἐπιβεβλημένην διὰ λόγους καλῶς ἐννοουμένης κοινοβουλευτικῆς ἠθικῆς. Πρόκειται περὶ τῆς διατάξεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἡ πλειονοψηφία τῆς Ἐπιτροπῆς ἔγνω νὰ τοποθετήσῃ ἐν τῷ τέλει τοῦ ἄρθρου, τῆς ἀφορώσης τὴν ὑποχρέωσιν τῶν Ὑπουργῶν τοῦ μὴ ἀρνεῖσθε ψῆφον ἐπὶ τῶν θεμάτων τῆς ἐμπιστοσύνης. Τῆς διατάξεως ταύτης τὴν αἰτιολογίαν οὐδαμοῦ εὑρίσκω. Προεβλήθη ὑπὸ τῶν ὑποστηρικτῶν αὐτῆς τὸ ὅτι διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς ἐπιτυγχάνεται μία κυβερνητικὴ εὐστάθεια, μὴ πιπτούσης τῆς Κυβερνήσεως δι’ ἔλλειψιν ὀλίγων ψήφων καὶ συγχρόνως ὑπεστηρίχθη ὅτι Ὑπουργοὶ οἵτινες ψηφίζουν ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοιαύτης προτάσεως δὲν ψηφίζουν ὑπὲρ τῶν ἀτόμων αὐτῶν, ἀλλὰ ψηφίζουν ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν τοῦ κόμματος, τὸ ὁποῖον ἐκπροσωποῦν. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι καθ’ ἃς περιπτώσεις προβάλλεται ψῆφος δυσπιστίας περὶ Κυβερνήσεώς τινος, κατὰ τὰς περιπτώσεις αὐτὰς ἐπεφυλάχθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως αὐτῆς πρᾶξις ἢ παράλειψις, ἡ ὁποία, ἂν δὲν ἔθιξε τοὺς κειμένους νόμους ἢ τὸ Σύνταγμα κατὰ τρόπον πολλάκις κολάσιμον, πάντως ὅμως εἶναι πρᾶξις ἢ παράλειψις ἐπὶ τῆς οὐσίας, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ τὸν λόγον ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον ἀποδίδεται. Τούτων τεθέντων φαντάζεταί τις ὅτι εἶναι κοινοβουλευτικῶς ἠθικὸν τὸ νὰ γίνεται ὁ ἐλεγχόμενος καὶ κριτὴς τῆς ἰδίας αὐτοῦ πράξεως; Νοεῖται ποτὲ κατὰ τὰς ἀρχὰς οἱουδήποτε δικαίου, καὶ τοῦ φυσικοῦ ἀκόμη, ὁ κατηγορούμενος νὰ ἐκφέρῃ γνώμην περὶ τῆς πράξεως ἐκείνης, ἥτις ἀποδίδεται εἰς αὐτόν;

§110Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰς ὅλα τὰ Κράτη ψηφίζουν.

§111Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ τῆς Γεωργίας, τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, τὸ ὁποῖον εἶναι ἄξιον προσοχῆς τινός, προεβλήθη καὶ ὑπὸ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ τὴν ἀναγραφὴν τῆς διατάξεως. Ἀλλ’ ὁ θεσμὸς αὐτὸς διεπλάσθη ἀφ’ ἑαυτοῦ ἐπὶ μίαν τριακονταετίαν καὶ πλέον βίου κοινοβουλευτικοῦ. Ἠσθάνθησαν τήν, ἂς εἴπωμεν, ψυχικὴν ἀνάγκην, τὴν ἠθικὴν ἀνάγκην οἱ κυβερνῆται τῆς Χώρας ταύτης, ὁσάκις προεκλήθη ζήτημα ἐμπιστοσύνης, τοῦ νὰ ἀρνηθῶσι ψῆφον καὶ μὰ τὴν ἀλήθειαν, δὲν εὑρίσκω τὸν λόγον νὰ κατασυντρίψωμεν τὴν ἱερὰν αὐτὴν παράδοσιν.

§112Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁμιλεῖτε περὶ ἠθικῆς καὶ λέγετε ὅτι εἶναι πρακτικόν. Δὲν θὰ σᾶς φέρω ξένα παραδείγματα, διότι δὲν ἐξετάζω κατὰ πόσον εἶναι πρακτικόν. Ἀλλ’ ἐφόσον ὁμιλεῖτε περὶ ἠθικῆς, τὸ ἐπιχείρημά μου εἶναι ἀνατρεπτικὸν ἐντελῶς τῶν ἰσχυρισμῶν σας. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἀνήθικον ὅτι γίνεται ἔλεγχος εἰς ὅλα τὰ κοινοβουλευτικῶς κυβερνώμενα Κράτη. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ θεωρηθῇ ἀνήθικον. Διότι ὁ ἔλεγχος, κύριοι βουλευταί, στρέφεται περὶ τοῦ ποία κυρίως Κυβέρνησις θὰ διαδεχθῇ τὸν Τόπον ἢ μᾶλλον ποῖα πρόσωπα θὰ διευθύνουν τὸν Τόπον. Καὶ ἠμπορεῖ νὰ ἐρωτηθῇ καὶ ἀντιστρόφως. Εἶναι ὀρθόν, εἶναι δίκαιον ἡ μειονοψηφία νὰ ἀνατρέπῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἡ μειονοψηφία νὰ ἐμποδίζῃ τὴν παραμονὴν Κυβερνήσεως ἐχούσης ὑπὲρ αὐτῆς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς καὶ κατὰ τεκμήριον τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Λαοῦ; Ἐφόσον εἴχομεν εἰς τὸ παρελθὸν Κυβερνήσεις λόγῳ τοῦ πλειονοψηφικοῦ συστήματος ἐχούσας ὀγκώδεις πλειονοψηφίας, οὐδεμία ὑπῆρχεν ἀνάγκη βεβαίως νὰ ψηφίζουν καὶ οἱ Ὑπουργοί. Ὅταν ὅμως εἴτε λόγῳ τῶν τυχαίων ἀποτελεσμάτων, κατὰ μείζονα λόγον κατόπιν τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἀναλογικῆς, ἡ ὁποία θὰ φέρῃ εἰς τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως ἐχούσης καὶ ἐλαχίστην πλειονοψηφίαν, τότε τὸ δικαίωμα τῶν Ὑπουργῶν νὰ ψηφίζωσι κατὰ τὰ ζητήματα ἐμπιστοσύνης εἶναι ἀπαραίτητον. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὸ ἐξαλείψωμεν. Ἀλλὰ σεῖς λέγετε ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον εἰς ἓν ἐξαιρετικὸν ζήτημα ἐμπιστοσύνης, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ ἔστω τὴν οἰκονομικὴν διαχείρισιν ἑνὸς Ὑπουργοῦ, δὲν θὰ ἦτο εὐπρεπὲς ὁ Ὑπουργὸς κατὰ τοῦ ὁποίου γίνεται ὁ ἔλεγχος νὰ ψηφίζῃ κατὰ τὸ ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἀφορῶν αὐτὸν τὸν ἴδιον. Δὲν δυσκολεύομαι νὰ σᾶς ἀπαντήσω ὅτι εἰς τοιαύτας ἐξαιρετικὰς περιπτώσεις, ὅπου δὲν παίζεται ἡ τύχη ὁλοκλήρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἡ τύχη ἑνὸς Ὑπουργοῦ φωραθέντος ὅτι ἠπίστησεν, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ Ὑπουργοῦ αὐτοῦ ἐπιβάλλει νὰ μὴ λάβῃ μέρος καὶ δι’ αὐτό, καίτοι εἶμαι ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς ἡ ὁποία ἀναγράφεται εἰς τὴν πρότασιν τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, δὲν συμφέρει εἰς τὴν λέξιν «ὑποχρεωτικῶς». Ὅτι δηλαδὴ ὁ Ὑπουργὸς νὰ ψηφίζῃ ὑποχρεωτικῶς. Πρέπει νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ἡ Κυβέρνησις καὶ τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως νὰ ψηφίζουν, ἀλλ’ ὄχι τὴν ὑποχρέωσιν. Διότι εἶναι ἐνδεχόμενον μία Κυβέρνησις εἰς ἓν ζήτημα νὰ νομίζῃ ὅτι ἡ εὐαισθησία δὲν τῆς ἐπιτρέπει νὰ παραμείνῃ εἰς τὴν Ἀρχήν, ἐφόσον δὲν ἔχει μίαν μεγάλην πλειονοψηφίαν. Συνέβη δὲ νὰ παραιτηθῶσι Κυβερνήσεις ὄχι διότι δὲν εἶχον πλειονοψηφίαν, ἀλλὰ διότι δὲν εἶχον ἐπαρκῆ πλειονοψηφίαν.

§113Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀναιρεῖ ἐξ ὁλοκλήρου τὴν ἔννοιαν.

§114Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μὲ συγχωρεῖτε. Εἶναι ζητήματα πολιτικά, τὰ ὁποῖα στρέφονται περὶ ζητήματα πολιτικὰ ἐντελῶς, χωρὶς νὰ ἔχωσι σχέσιν καμμίαν μὲ τὴν ἀτομικὴν διαχείρισιν τῆς ἐξουσίας ἀπὸ ἕνα Ὑπουργόν, εἴτε ἀπὸ ὅλα τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως. Τίθεται ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἐπὶ νομοθετικοῦ ζητήματος. Θέλετε ἐπὶ τοιούτου ζητήματος ὄχι προσωπικοῦ, ἀλλὰ νομοθετικοῦ, θέλετε ἡ μειονοψηφία νὰ ἐπιβάλλεται ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως; Δὲν εἶναι ὀρθὸν αὐτό, οὔτε ἠμπορεῖ κἂν νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι εἶναι ἀνήθικον νὰ ψηφίζῃ ἡ Κυβέρνησις. Ὄχι μόνον εἶναι ἠθικόν, ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ ψηφίζῃ ἡ Κυβέρνησις. Εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ψηφίζῃ. Ἠμπορεῖ ἴσως νὰ ὑπάρξῃ περίπτωσις κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ὑπερευαισθησία ἡ κυβερνητικὴ νὰ μὴ ἐπιτρέπῃ νὰ λάβῃ μέρος ὁ Ὑπουργὸς εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πρέπει νὰ ἀφεθῇ πλῆρες τὸ δικαίωμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ψηφίζῃ.

§115Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Κύριε Ὑπουργὲ τῆς Γεωργίας, πάντοτε μετὰ πολλῆς προσοχῆς παρακολουθῶ τὴν γνώμην σας. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω ὅτι ἐκεῖνο εἰς τὸ ὁποῖον ἡμεῖς καὶ οἱ πρὸς ἡμᾶς τὰ αὐτὰ φρονοῦντες ἀποδίδουν ἐξαιρετικὴν ἀξίαν, δηλαδὴ τὴν ἐπίτευξιν τῆς κυβερνητικῆς εὐσταθείας, τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο δὲν εὑρίσκω πολλοῦ λόγου ἄξιον. Διότι, κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργέ, μία κυβερνητικὴ πλειονοψηφία, ἡ ὁποία θὰ ἐπιτευχθῇ διὰ 2–7 ψήφων, αἰσέτω τοιαύτη πλειονοψηφία.

§116Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διατί αἱρέτω; Ὁ Τρικούπης ἔμεινε μὲ ἐλαχίστην πλειονοψηφίαν. Ἀλλὰ διὰ νὰ σᾶς φέρω παράδειγμα ξένων Κρατῶν, ἔτυχεν εἰς κάποιαν Βουλήν, ὅπου ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐκλέγεται ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, νὰ πλειονοψηφῇ ἡ Κυβέρνησις μὲ μίαν μόνον ψῆφον.

§117Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Τὸ ἀναγκαστικὸν δάνειον ἐψηφίσθη μὲ μίαν μόνον ψῆφον.

§118Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Αὐταὶ εἶναι μεμονωμέναι περιπτώσεις. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἓν κυβερνητικὸν πρόγραμμα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ νὰ τύχῃ μιᾶς ἐγκρίσεως διὰ 2, 5 ἢ 10 ψήφων. Διότι ἡ πλειονοψηφία αὐτὴ εἶναι ρευστή, ἡ δὲ Κυβέρνησις θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ παρατάσσῃ ὅλους τοὺς φίλους της κάθε ἑσπέραν διὰ νὰ μὴ ἀνατραπῇ.

§119Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Συμβαίνει νὰ ἀποτελεῖται ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ 10–15 μέλη. Ἂν λάβητε ὑπ’ ὄψιν σας ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ἀσθενήσουν 4–5 μέλη, ἔχετε μίαν δύναμιν ἐξ 20 βουλευτῶν, εἴτε λόγῳ ἀσθενείας, εἴτε λόγῳ ἀναλήψεως ὑπουργικῶν ἀξιωμάτων. Θέλετε ἀπὸ τοὺς 10–20 βουλευτὰς νὰ ἀνατρέπεται ἡ Κυβέρνησις;

§120Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Κύριοι συνάδελφοι, ὡς γνωστόν, ὅλα τὰ ζητήματα ἔχουν δύο ὄψεις, ἀλλὰ τοῦτο εἶναι ἐκεῖνο ἐπὶ τοῦ ὁποίου κανεὶς δέον νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν του. Ποία εἶναι ἡ ὄψις ἐκείνη ἡ ὁποία ἔχει τὰ ὀλιγώτερα ἐλαττώματα καὶ τὰ περισσότερα πλεονεκτήματα; Ἂν θέλητε νὰ ὀχυρωθῶμεν εἰς τὸ δεύτερον χαράκωμα τῆς ἐπιχειρηματολογίας σας, θὰ ἐπαναλάβω τὸ ἑξῆς: ὅτι ἐπὶ τῶν πλείστων περιπτώσεων, αἱ προτάσεις ζητημάτων ἐμπιστοσύνης ἢ μόνον αἱ προτάσεις δυσπιστίας εἶναι προτάσεις αἱ ὁποῖαι ἀφορῶσιν ἔλεγχον δι’ ἀξίαν λόγου κυβερνητικὴν παράλειψιν, ἡ ὁποία κατὰ πᾶσαν βεβαιότητα θὰ εἶναι παράλειψις κολαζομένη ὡς γνωστὸν ὑπὸ τοῦ νόμου «περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν», ὁ ὁποῖος ἐν Ἑλλάδι οὐδέποτε σχεδὸν ἐφηρμόσθη, διότι εἴθισται, ἂν καὶ εἶμαι πολὺ νεώτερος τῶν περισσοτέρων ἐξ ὑμῶν, γνωρίζω ὅτι εἴθισται αἱ δύο τοὐλάχιστον περιπτώσεις τῆς γνωστῆς ποινικῆς εὐθύνης τῶν δύο νόμων περὶ «ποινικῆς εὐθύνης Ὑπουργῶν», αἱ περιπτώσεις τῆς παραβάσεως τοῦ Συντάγματος ἢ τῶν νόμων ἀπερροφήθησαν ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ εὐθύνῃ καὶ πολλάκις ἀντὶ νὰ ἀσκήσῃ ἡ Βουλὴ τὸ δικαίωμα τοῦτο κατὰ τὸ Σύνταγμα καὶ παραπέμψῃ εἰς εἰδικὸν δικαστήριον Ὑπουργὸν παραβιάσαντα τὸν νόμον καὶ τὸ Σύνταγμα, περιωρίσθη εἰς ἔλεγχον κοινοβουλευτικὸν ἁπλῶς. Τὰ θέματα αὐτὰ καὶ εἴ τινα ἄλλα τῆς ἀσκήσεως σοβαροῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου εἶναι θέματα διὰ τὰ ὁποῖα ἂν ἡ φράσις «κοινοβουλευτικὴ ἠθικὴ» δὲν ἀρέσκει εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας, ἐκλέγω ἑτέραν, ἡ εὐπρέπεια τοὐλάχιστον ἡ κοινοβουλευτικὴ δὲν ἐπιτρέπει νὰ ψηφίζουν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐγκαλοῦνται διὰ τὴν παράβασιν ταύτην. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι κριτὴς καὶ νὰ ἀποφαίνεται ἐπὶ τοῦ κύρους τῶν πράξεών του αὐτὸς οὗτος ὁ ἐγκαλούμενος Ὑπουργός. Καὶ τελευτῶν ἐπαναλαμβάνω τὸ ἐπιχείρημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν εὐηρεστήθη νὰ μοὶ ἀπαντήσῃ ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός. Ἐπὶ δεκάδας ἐτῶν κοινοβουλευτικοῦ βίου διεπλάσθη ἓν ἔθιμον κοινοβουλευτικόν, ἔθιμον ὑγιές, δεικνῦον μίαν ἀντίληψιν εὐθιξίας κοινοβουλευτικῆς τῶν προσώπων τῶν κυβερνησάντων τὴν Χώραν ταύτην, δὲν συντρέχει σπουδαῖος λόγος οὔτε σπουδαῖα ἐπιχειρήματα ἵνα καταργηθῇ τὸ ἔθιμον τοῦτο. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σωτηριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§122Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Θὰ θίξω κυρίως τὸ τελευταῖον σημεῖον τῆς διατάξεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἠσχολήθη ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας συνάδελφος. Καὶ θὰ ἔλεγον ὅτι, ἂν ὑπάρχῃ μία διάταξις ἡ ὁποία ἔπρεπε πρὸ παντὸς νὰ ἀναγραφῇ κατ’ ἐξαίρεσιν εἰς τὸ νέον Σύνταγμα, εἶναι ἡ διάταξις ἐκείνη, ἡ ὁποία καθιεροῖ τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς ψηφοφορίας τῶν Ὑπουργῶν εἰς τὰ τιθέμενα ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Ὅταν λέγω ὑποχρεωτικῶς, δὲν ἐννοῶ ὅτι ὑποχρεωτικῶς πρέπει νὰ ψηφίζουν, ἀλλ’ ὅτι δικαιοῦνται νὰ ψηφίζουν. Λέγω δὲ τοῦτο διότι εἶναι στοιχειῶδες ὅτι ὁ βουλευτὴς εἶναι ἐκλεκτὸς τοῦ Λαοῦ, ἀντιπροσωπεύει τὸν Λαόν. Δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς εἷς ὡρισμένος ἀριθμὸς βουλευτῶν, ὅπως δὲ συμπίπτει τώρα νὰ εἶναι πολυπρόσωποι αἱ Κυβερνήσεις, ἀποτελούμεναι ἀπὸ 10, 13 ἢ 15 ἐνίοτε Ὑπουργοὺς ἢ καὶ περισσοτέρους ἀναλόγως, διότι εἰσὶν ἄπειροι αἱ ἀνάγκαι αἱ ὁποῖαι δημιουργοῦνται καὶ ἑπομένως δύναται εἰς τὸ μέλλον νὰ καταστῇ ἐπιβεβλημένον νὰ δημιουργηθοῦν καὶ ἄλλα Ὑπουργεῖα, ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ὁ ἀριθμὸς φθάσῃ τοὺς 20, θὰ ἔχωμεν τοῦτο τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι θὰ ἀνατρέπεται ἐξ ὁλοκλήρου ἡ πλειονοψηφία καὶ θὰ κανονίζῃ ἡ μειονοψηφία.

§123Β. ΣΑΓΙΑΣ. Καὶ μὲ τὸν περιορισμὸν τῶν βουλευτῶν καὶ μὲ τὴν Γερουσίαν, ὁπότε ὁ ἀριθμὸς θὰ φθάσῃ εἰς τοὺς 180, τότε ἡ πλειονοψηφία 20 ἢ 30 βουλευτῶν θὰ θεωρεῖται μεγάλη;

§124Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἡ παρατήρησίς σας εἶναι ὀρθοτάτη, διότι λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν καὶ τῆς τάσεως ἡ ὁποία παρατηρεῖται εἰς ὅλα τὰ Κράτη τοῦ κόσμου τοῦ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν, θὰ καταλήξωμεν ὥστε ἓν μέγα μέρος τῆς λαϊκῆς ἀντιπροσωπείας νὰ στερεῖται τῆς ψήφου. Δὲν εἶναι δὲ ὀρθὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Μπαμπᾶκος, ὅτι δύναται τάχα νὰ θεωρηθῇ ὡς θίγον τὴν εὐπρέπειαν τὸ νὰ ἀποφαίνεται κανεὶς περὶ τῶν ἰδίων αὑτοῦ πράξεων. Φρονῶ ὅτι δυσχερῶς εἷς Ὑπουργὸς θὰ ἐθεώρει εὐπρεπὲς νὰ λάβῃ μέρος εἰς ψηφοφορίαν, ἂν ἐπρόκειτο περὶ ζητήματος ἀφορῶντος ὡρισμένην ἐνέργειαν αὐτοῦ, ἐφ’ ἧς ἀσκεῖται ἔλεγχος ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω διατὶ ἓν κόμμα ἔχον τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ πρέπει νὰ θεωρηθῇ ὡς μειονοψηφοῦν, ἀφοῦ ὁ ἀριθμὸς τῶν βουλευτῶν του ἀποτελεῖ τὴν πλειονοψηφίαν; Ἔχω τὸ παράδειγμα τοῦ ἀειμνήστου ἀρχηγοῦ μας εἰς τὴν Γʹ Συνέλευσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις τότε τοῦ Γούναρη, καίτοι διατελοῦσα ἐν πλειονοψηφίᾳ, συνυπολογιζομένων τῶν Ὑπουργῶν, ἔπεσεν ἐν τῇ Συνελεύσει ἐκείνῃ διὰ μιᾶς ψήφου καὶ ἐδημιουργήθησαν ἐκ τῆς πτώσεως ταύτης ὅλαι αἱ μεγάλαι ἐκεῖναι ἀνωμαλίαι, τὰς ὁποίας ἠθέλομεν ἀποφύγει ἂν δὲν ἦτο πλημμελὴς ἡ ἰσχύουσα τότε συνταγματικὴ διάταξις καὶ ἐλάμβανον μέρος εἰς τὴν ψηφοφορίαν καὶ οἱ Ὑπουργοί. Καὶ δὲν εἶναι μόνον τὸ παράδειγμα τοῦτο, ἀλλὰ σειρὰ παραδειγμάτων ἐν τῷ παρελθόντι, καθ’ ἃ ἐκρίθησαν μειονοψηφοῦσαι Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι εἶχον τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Λαοῦ. Εἶναι τὸ μόνον σημεῖον, εἰς ὃ εὑρίσκω ἀναγκαῖον νὰ ἀναγραφῇ ῥητὴ διάταξις, ἐπιτρέπουσα εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς νὰ μετέχουν τῆς ψηφοφορίας. Διαφωνῶ ὅμως ὡς πρὸς τὰς λοιπὰς προσθήκας. Δὲν εὑρίσκω τὸν λόγον νὰ εἰσάγωμεν εἰς τὸ νέον Σύνταγμα καινὰ δαιμόνια. Καὶ ἐν τῷ παρελθόντι εἶπον ὅτι τὸ μόνον τὸ ὁποῖον δὲν πταίει εἶναι τὸ δυστυχισμένον αὐτὸ Σύνταγμα. Ἀπὸ τοῦ 1864 ὅλα τὰ Συντάγματα μέχρι τοῦ 1911 ἦσαν ἀπὸ πάσης ἀπόψεως ἄριστα καὶ εἰς κάλλος γλώσσης καὶ εἰς πλοῦτον ἐννοιῶν. Δὲν εὑρίσκω τὸν λόγον τῆς ἀναγραφῆς τόσων πολυλογιῶν. Καὶ προκαλῶ τὴν προσοχήν σας εἰς τοῦτο (ἀναγινώσκει): «Ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς». Ἐρωτῶ· ὑπάρχει κανεὶς ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἐκτὸς αὐτῆς, ὁ ὁποῖος νὰ εἶπεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀπολαμβάνῃ τῇ ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς; Εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπῃ τις ὅτι εἰς τὴν μακρὰν σειρὰν τῶν δεκάδων ἐτῶν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ βίου, ὑπεστηρίχθη ποτὲ τὸ ἀντίθετον; Ὑπῆρξε κανεὶς ὁ ὁποῖος νὰ ἠμφισβήτησε ποτὲ ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς; Καὶ εὐθὺς ἀμέσως κατωτέρω (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ δύναται δι’ ἀποφάσεώς της καὶ νὰ ἀποσύρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν». Καὶ ἐρωτῶ· ποῖος ἐφιλονείκησε ποτὲ τοῦτο; Ὁλόκληρος ὁ πολιτικὸς βίος τῆς Χώρας καθιέρωσε παγίως τὴν ἀρχὴν ταύτην. Ἀπὸ μακροῦ χρόνου μία ἀναλλοίωτος ἱστορικὴ παράδοσις κρατεῖ, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς καὶ ἡ Βουλὴ ἔχει πάντοτε τὸ ἀνεφαίρετον δικαίωμα νὰ ἀφαιρῇ τὴν ἐμπιστοσύνην της ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν.

§125Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Αὐτὸ διαπιστοῦται τώρα.

§126Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Διὰ νὰ μεταβάλῃ τις τὸ κείμενον μιᾶς συνταγματικῆς διατάξεως πρέπει νὰ ὑπάρχῃ μία ἀφορμή.

§127Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἔχομεν τὴν ἀφορμὴν ὅτι εἰς τὸ παρελθὸν ἐσχηματίζοντο Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι παρέμενον εἰς τὴν Ἀρχὴν ἐπὶ 4, 5 ἢ 6 μῆνας χωρὶς νὰ ἀπολαμβάνουν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, δηλαδὴ διὰ τῆς μεθόδου τῆς μὴ ἐμφανίσεως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Λοιπὸν διὰ νὰ λείψῃ τοῦτο, τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐν τῷ παρελθόντι, ἐτέθη ἡ ἀρχὴ ἡ κοινοβουλευτικὴ τῆς ἀνάγκης ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ἔχομεν πολλὰ παραδείγματα Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι διώκουν τὸν Τόπον ἐν γνώσει ὅτι δὲν ἀπολαμβάνουν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς καὶ ποτὲ διὰ τῆς παρατάσεως τῆς ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ποτὲ δι’ ἄλλου τινὸς τρόπου ἐξηκολούθει νὰ παραμένῃ εἰς τὴν Ἀρχήν, μὴ ἐμφανιζομένη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἦσαν βέβαιοι ὅτι δὲν θὰ ἔμενον οὐδ’ ἐπὶ στιγμήν.

§128Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ ὀφείλω, κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργέ, ἀντιθέτως φρονῶν νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἀναγραφὴ τῆς διατάξεως ἐκείνης εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία δημιουργεῖ τὸν κίνδυνον, διότι ἕως τώρα εἶναι θεμελιώδης κανὼν ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ βίῳ, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις φυσικὰ εἶχεν ἀνάγκην τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, διότι ἡ Βουλὴ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία παρέχει τὰ μέσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ὑπάρξῃ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ θὰ ἠρνεῖτο τὰ μέσα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, τότε αὕτη δὲν δύναται νὰ παραμείνῃ. Μνημονεύονται λοιπὸν περιπτώσεις Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι παρέμειναν κυβερνῶσαι χωρὶς νὰ ἐμφανισθῶσιν εἰς τὴν Βουλήν. Τοῦτο σημαίνει ὅτι δὲν ᾐσθάνθησαν τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσωσι τὰ μέσα ἀπὸ τὴν Βουλήν, αὐτὸ δὲ τὸ ἄτοπον τὸ προκῦψαν ἔκτοτε εἶναι ἀσήμαντον.

§129ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀσήμαντον;

§130Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Σχετικῶς. Καὶ εἶναι ἀσήμαντον, διότι εὑρίσκω ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀναγράφεται εἶναι δεκαπλάσιον, κατὰ τὸ ὁποῖον δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ὑποβάλῃ πρότασιν ἐμπιστοσύνης πρὸ τῆς παρελεύσεως διμήνου. Ἡ πρότασις τὴν ὁποίαν ἀναγράφει ἀφορᾷ τὸν χρόνον ὁλοκλήρου καὶ νὰ λέγῃ «πρέπει νὰ εἶναι ἔγγραφος». Τότε ὑπάρχει μία ἐγγύησις μεγαλυτέρα, ἀλλὰ δὲν ἀναγράφεται τοῦτο, ἂς εἴπω τὸ δικαίωμα τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία Κυβέρνησις θὰ δύναται εἰς τὸ χρονικὸν τοῦτο διάστημα νὰ διαχειρισθῇ τὰ κοινὰ ἄνευ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Λαοῦ.

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Μερλόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§132Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἅπαντα τὰ ζητήματα τόσον τὰ θεωρητικὰ ὅσον καὶ τὰ πρακτικὰ ἀναντιρρήτως παρουσιάζουσι δύο ὄψεις πάντοτε. Ὅπως ὑπεστήριξε πρὸ ὀλίγου ὁ κατελθὼν τοῦ βήματος ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτής, ὅστις συμβαίνει νὰ εἶναι καὶ ὁ ἕτερος τῶν εἰσηγητῶν τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο, περὶ τοῦ ὁποίου ἀσχολεῖται ἤδη ἡ Βουλὴ, τὸ ζήτημα τῆς ὑποχρεωτικῆς ψηφοφορίας τῶν Ὑπουργῶν ἐν ζητήματι ἐμπιστοσύνης, καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο, μᾶλλον θεωρητικὸν ἢ πραγματικόν, παρουσιάζει ἀληθῶς καὶ τὰς δύο ἀπόψεις· τὴν ἄποψιν εἰς τὴν ὁποίαν ἀνέβλεψε καὶ ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπή, ἀποδεχθεῖσα τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου 87 ὡς ἔχει καὶ τὴν ἑτέραν ἄποψιν, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτής. Ἀλλὰ μεταξὺ τῶν δύο τούτων ἀντιθέτων ἀντιλήψεων ὀρθὸν εἶναι ἡ Βουλὴ νὰ ἀναζητήσῃ ποία εἶναι ἢ μᾶλλον ποία ὀφείλει νὰ εἶναι ἡ ἐπικρατεστέρα ἀντίληψις, τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσῃ ἡ Βουλὴ ἐν τῇ καθιερώσει ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς διατάξεως. Ἐπεκαλέσθη ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐπιχειρήματα ἄξια προσοχῆς καὶ κυρίως τὸ ἐπιχείρημα ὅτι διὰ μέσου δεκαετηρίδων ὁλοκλήρων, ἰδίως ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἀπὸ τῆς ὁποίας ἐνεφανίσθη ἐν τῇ πολιτικῇ σκηνῇ ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης, τὰ τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἔργων τῆς Βουλῆς ἔλαβον μίαν παγίαν μορφὴν διὰ νομολογίας καθιερωθείσης διὰ μέσου τοῦ χρόνου καὶ ὅτι ἐν τῇ νομολογίᾳ ταύτῃ τὰ καθ’ ἡμᾶς κοινοβουλευτικὰ πράγματα ἔλαβον μίαν ἐξέλιξιν φυσιολογικήν, τὴν ὁποίαν δὲν εἶναι ὀρθὸν οὐδὲ λυσιτελὲς νὰ ἔλθωμεν ἐκ τῶν ὑστέρων νὰ τὴν ἀνατρέψωμεν, εἰσάγοντες ἄλλας διατάξεις ἐν τῷ πολιτεύματι ἡμῶν... Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτὴς μετ’ ἀγαστῆς ἀληθῶς ἐπιχειρηματολογίας ὑπεστήριξε καὶ ἐν τῇ Συνταγματικῇ Ἐπιτροπῇ τὴν ἄποψιν ταύτην, ἐπικαλούμενος τὸ ἐπιχείρημα ὅτι δὲν εἶναι δυνατόν, δὲν εἶναι πρέπον, δὲν εἶναι ἴσως ἠθικόν, προσθέτω, αὐτὸς οὗτος ὁ κατηγορούμενος Ὑπουργὸς ἢ αὐτὴ αὕτη ἡ κατηγορουμένη Κυβέρνησις νὰ γίνεται καὶ κριτής.

§133Κ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ γίνεται μία διάκρισις....

§134Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μαντεύω τί θέλετε νὰ εἴπητε, κ. Ὑπουργέ, καὶ αὐτὸ θέλω νὰ κάμω ἀκριβῶς. Δὲν εἶναι δυνατόν, λέγω, ἡ Κυβέρνησις ἡ ὑπὸ κατηγορίαν τελοῦσα νὰ γίνεται καὶ κριτὴς τῆς κατηγορίας αὐτῆς, δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ ἐλεγχόμενος Ὑπουργὸς ἢ ἡ ἐλεγχομένη Κυβέρνησις νὰ γίνεται καὶ δικαστὴς περὶ τῶν ὅσων πραγμάτων ἐλέγχονται. Ἀλλ’ ἐρχόμενος εἰς τὴν παρατήρησιν, τὴν ὁποίαν προὐτίθετο νὰ κάμῃ ὁ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργός, ἀπαντῶ εἰς αὐτὸν ὅτι ἕτερον ἑκάτερον· ἄλλο ἐστὶν ὁ ἔλεγχος ὁ ἀσκούμενος κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ὀφειλούσης νὰ παρακολουθῇ ἀγρύπνως τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἐξετάζῃ αὐτὰ μετὰ πάσης ἐπιμελείας καὶ ἐν πνεύματι καχυποψίας, δύναμαι νὰ προσθέσω, διότι βάσις τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἡ ἀδιάλειπτος ἐξέτασις τὴν ὁποίαν αἱ ἐκ τοῦ Λαοῦ ἀπορρέουσαι δυνάμεις ὀφείλουσι νὰ ἀσκῶσιν ὡς πρὸς τὰ ἐκτελεστικὰ ὄργανα καὶ εἶναι εὐνόητον ἕνεκα τούτου ὅτι πρέπει νὰ παρακολουθῶσι καὶ νὰ ἐλέγχωσι τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἕτερον ἑκάτερον, ἐπαναλαμβάνω· ἄλλο τί ἐστὶν τὸ ἐλέγχειν τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὰ ἔργα, διὰ τὴν πολιτικὴν αὐτῆς....

§135Κ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Καὶ κατηγορεῖν.

§136Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. .... διὰ τὰ ἔργα αὐτῆς τὰ διοικητικὰ ἢ οἱασδήποτε ἄλλας πράξεις ἀναγομένας εἰς τὴν ἐξουσίαν της, ἄλλο δὲ ἐστὶν τὸ κατηγορεῖν τὴν Κυβέρνησιν διὰ παράνομον ἢ ἀνήθικον πρᾶξιν, διὰ πρᾶξιν τυχὸν ὑποπτεύουσαν εἰς ἀπαγορευτικὰς διατάξεις τῶν νόμων. Διότι εἰς μὲν τὴν πρώτην περίπτωσιν, τὴν περίπτωσιν τοῦ ἐλέγχου, δὲν δύναμαι νὰ ἀρνηθῶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὄχι τὸ δικαίωμα τὸ ὁποῖον ἔχει—διότι δὲν πρόκειται περὶ δικαιώματος—ἀλλὰ τὴν ὑποχρέωσιν, ὀφείλω νὰ εἴπω, τὴν ὁποίαν ἔχει νὰ ἐκφέρῃ τὴν κρίσιν καὶ τὴν γνώμην αὐτῆς, νὰ δίδῃ τὴν ψῆφον αὐτῆς, ἐφόσον τὰ μέλη αὐτῆς εἶναι καὶ μέλη τῆς Βουλῆς. Καὶ μὲ τὴν διάκρισιν ταύτην δύναται νὰ εὕρῃ μεταξὺ τῶν δύο ἀντιθέτων ἀπόψεων, τὰς ὁποίας λέγει ὁ κ. συνάδελφος ὡς ὑπαρχούσας καὶ ἐν τῷ πνεύματι τούτῳ, δύναται, λέγω, νὰ εὕρῃ τὴν ἀσφαλῆ ὁδόν, ἐν τῇ ὁποίᾳ θὰ ἀναζητήσῃ καὶ θὰ εὕρῃ τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος. Θὰ τὴν εὕρῃ δὲ ἐν τούτῳ· ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς ψήφου τῶν Ὑπουργῶν, ἐνόσῳ εἶναι βουλευταί, δὲν ἐμφανίζεται ὡς δικαίωμα, ἀλλ’ ἐμφανίζεται ὡς ὑποχρέωσις ἐπιβαλλομένη εἰς αὐτοὺς παρὰ τοῦ Λαοῦ. Τοῦτο δὲ ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος, νὰ ἐνεργῶμεν τουτέστι κατ’ ἐντολὴν αὐτοῦ, τὴν ἐντολὴν δὲ ταύτην ἀθετοῦμεν ἡμεῖς, ἀθετοῦν δὲ καὶ αὐτοὶ οἱ Ὑπουργοὶ τὴν ἐντολὴν ταύτην καὶ καταπροδίδομεν αὐτὸ τὸ καθῆκόν μας, ὅταν εἴτε ὁ ἁπλοῦς βουλευτής, εἴτε ὁ Ὑπουργὸς ἀρνεῖται νὰ ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον τῷ ἀνέθεσεν ὁ Λαὸς νὰ ἐκπληρώσῃ. Ὑπάρχει λοιπὸν ὄχι δικαίωμα, ὑπάρχει ὑποχρέωσις, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται ἐξ αὐτῶν τῶν θεμελιωδῶν βάσεων τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, ἡ ὑποχρέωσις ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται εἰς πάντα βουλευτήν, ἄρα καὶ εἰς βουλευτὴν ὄντα Ὑπουργόν, νὰ ψηφοφορῇ ἐπὶ ζητημάτων ἀναγομένων εἰς τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς, καὶ εἰς τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς ἀνάγεται ὁ ἔλεγχος. Δὲν ἔχει λοιπὸν σημασίαν ἂν αὐτὸς οὗτος ὁ ἐλεγχόμενος ἢ αὐτὴ αὕτη ἡ Κυβέρνησις καλεῖται νὰ ψηφοφορήσῃ. Σημασίαν ὅμως εἶχεν ἀντιθέτως, ἂν ἐκαλοῦντο νὰ ψηφοφορήσωσι ὁ Ὑπουργὸς ἢ οἱ Ὑπουργοί, ὅταν πρόκειται ἡ Βουλὴ νὰ κρίνῃ περὶ κατηγορίας ἐπὶ παραβάσει διατάξεων τῶν νόμων ἢ ἐπὶ παραβάσει ὡρισμένων ποινικῶν διατάξεων τοῦ νόμου, ὅτε πλέον τὸ πρᾶγμα λαμβάνει ἄλλην μορφήν, διότι τότε δὲν πρόκειται ἁπλῶς καὶ μόνον περὶ ἐλέγχου κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ πρόκειται περὶ κατηγορίας ἐπὶ ἀξιοποίνῳ πράξει τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν θὰ ἔχῃ πλέον ἐφαρμογὴν ἡ διάταξις τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν καὶ θὰ χωρήσῃ ἡ ἐφαρμογὴ ἄλλων διατάξεων αὐτοῦ. Αὐτοί, κύριοι ὑπῆρξαν οἱ λόγοι, ὧν ἕνεκα ἡ Ἐπιτροπὴ ἀνεγνώρισεν ὅτι, ὄχι μόνον δὲν προσκόπτει εἰς καμμίαν τῶν θεμελιωδῶν βάσεων καὶ τῶν θεμελιωδῶν ἀρχῶν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν τὸ ψηφοφορεῖν τοὺς Ὑπουργούς, ἀλλὰ τοὐναντίον καὶ ἐπιβάλλεται ὅτι ὄχι μόνον ἀντιπολιτικὸν καὶ ἀνήθικον πολιτικῶς δὲν εἶναι τοῦτο, ἀλλὰ τοὐναντίον ἀνήθικον πολιτικῶς ἤθελεν εἶσθαι ἂν ἐξηκολούθει νὰ γίνεται καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἐν τῷ παρελθόντι. Ὁ Τόπος ἡμῶν, κύριοι, ἡ Χώρα ἡμῶν δὲν εἶναι ἐκ τῶν Χωρῶν ἐκείνων τῶν κοινοβουλευτικῶς κυβερνωμένων, αἵτινες ἀφῆκαν τὸ πολίτευμα τὸ κοινοβουλευτικὸν καὶ ἀναπτυχθῇ καὶ διαμορφωθῇ σὺν τῷ χρόνῳ διὰ τῶν συνηθειῶν. Εἶναι Χώρα ἡ Ἑλλάς, ἥτις τὸ δίκαιον αὐτῆς τὸ πολιτικὸν τὸ ἔχει ἀποκρυσταλλώσει εἰς γραπτὰς πολιτικὰς καὶ σαφεῖς διατάξεις, οἷαι εἶναι αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Διὰ τοῦτον τὸν λόγον, κύριοι, ἔκρινεν ἡ Ἐπιτροπὴ ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀφήσῃ δι’ ἐθίμου καὶ νομολογίας νὰ διαμορφωθῇ τὸ οὐσιαστικὸν περιεχόμενον τῶν διατάξεων, ἀλλὰ καθιερώνει καὶ διακηρύσσει διὰ τοῦ πολιτεύματος μίαν ἀρχήν, ἡ παράλειψις τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ὁποίας θὰ ἀπετέλει ὄχι μόνον κακὴν πολιτικήν, ἀλλὰ θὰ ἀπετέλει παραβίασιν ῥητῶν καὶ θεμελιωδῶν ὁρισμῶν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Αὐτὴ εἶναι ἡ βάσις ἐφ’ ἧς στηρίζεται τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ἕνεκα τῶν λόγων τούτων φρονῶ ὅτι καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἀλλαχοῦ παρομοία τάξις πραγμάτων, ὅσον ἀφορᾷ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ βουλευτοῦ Ὑπουργοῦ ὡς πρὸς τὸ ψηφοφορεῖν, θὰ ἔπρεπεν ἡμεῖς πρῶτοι νὰ τὴν φέρωμεν καὶ νὰ τὴν ἐγκαινιάσωμεν ἐν τῷ πολιτεύματι ἡμῶν. Διότι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἐξεταστέον μόνον ἀπὸ τῆς θεωρητικῆς αὐτοῦ ἀπόψεως, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς πρακτικῆς, διότι, ἂν ἐδεχόμεθα τὴν συνέχισιν τοῦ ἐθίμου τοῦ καθιερωθέντος διὰ μέσου τοῦ χρόνου εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς Ὑπουργούς, ὅταν γεννῶνται ζητήματα πολιτικά, νὰ μετέχωσι τῆς ψηφοφορίας. Ἂν ἐδεχόμεθα τοιοῦτό τι, ἠθέλομεν φθάσει εἰς ἓν διέξοδον πολιτικὸν εἰς μυρίας περιστάσεις ἐν τῷ μέλλοντι, διότι, ἰσορροπουσῶν τῶν κοινοβουλευτικῶν δυνάμεων ἐν τῇ Βουλῇ, θὰ ἀνετρέπετο μία Κυβέρνησις μὴ ἀριθμουμένων τῶν ψήφων τῶν Ὑπουργῶν καὶ θὰ ἐκαλεῖτο ἡ Ἀντιπολίτευσις εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ὅμως καὶ αὕτη κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον θὰ ἀνετρέπετο μετὰ εἰκοσιτετράωρον. Εἰς τὸ τοιοῦτον ἄτοπον καὶ ἐπιζήμιον θὰ ἀγάγῃ εἰς τὸ μέλλον ἡ συνέχισις μιᾶς τοιαύτης νομολογίας, ἡ ὁποία ἔχει καθιερωθῆ. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον, κύριοι, ἡ Ἐπιτροπὴ ἔκρινεν ἀναγκαῖον καὶ ἀπαραίτητον νὰ ἀναγράψῃ τὴν διάταξιν ταύτην ἐν τῷ ἄρθρῳ 87, περιλαβοῦσα τὸ ὑποχρεωτικὸν εἰς τὴν ψηφοφορίαν τῶν Ὑπουργῶν. Νομίζω δὲ ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός, προτείνων ὅπως ἀπαλειφθῇ τὸ ὑποχρεωτικὸν ἀπὸ τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, θὰ ἔβλεπε μίαν ἡμέραν ἀνατρεπομένην τὴν τάξιν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ ἐνέκρινε καὶ ἀνέγραψεν ἐν τῷ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρῳ. Δηλαδή, ἂν ἀφαιρεθῇ ἡ ὑποχρέωσις, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν οἱ Ὑπουργοὶ νὰ ψηφίζωσι, θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν παλαιὰν συνήθειαν, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ Ὑπουργοὶ δὲν θὰ μετέχουν τῶν ψηφοφοριῶν καὶ θὰ ἐγίνετο εἰς τὸ μέλλον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγίνετο κατὰ τὸ παρελθόν. Ἐμμένω λοιπὸν εἰς τὴν γνώμην ὅτι ἡ σχετικὴ παράγραφος τοῦ ἄρθρου πρέπει νὰ ψηφισθῇ ὡς ἔχει. Ἂν δὲ συμβαίνῃ νὰ ἀποδίδεται κατηγορία καθ’ ὡρισμένου Ὑπουργοῦ, ἡ καθιέρωσις τῆς διατάξεως, ὡς διεσκευάσθη ἀπὸ τὴν Ἐπιτροπήν, δὲν δημιουργεῖ κανὲν ἐμπόδιον εἰς τὸν Ὑπουργὸν τὸν ἐλεγχόμενον νὰ ἀποσυρθῇ ἀπὸ τῆς ψηφοφορίας, ὥστε ἡ Κυβέρνησις νὰ παραμείνῃ ἀσκοῦσα τὰ δικαιώματα, ἀλλὰ καὶ τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἔχει ἐκ τοῦ πολιτεύματος νὰ θέτῃ ψῆφον ἐπὶ ζητήματος πολιτικοῦ. Ἂν δὲ εὑρίσκετε ὅτι εἶναι ἄτοπον, ὥστε αὐτὸς ὁ ἐλεγχόμενος νὰ γίνεται καὶ κριτὴς ἐπὶ τῶν πράξεών του, ἂν θεωρεῖτε τοῦτο ἄτοπον, διότι ὑπάρχει ἀλληλεγγύη μεταξὺ τῶν Ὑπουργῶν διὰ τὰς πράξεις αὐτῶν, θὰ ἔλεγον εἰς τοὺς κ. κ. συναδέλφους ὅτι ἡ πολιτικὴ ἀλληλεγγύη δὲν ὑφίσταται μόνον μεταξὺ τῶν Ὑπουργῶν, μεταξὺ τοῦ ἐλεγχομένου καὶ τῶν ἄλλων συνυπουργῶν, ἡ ἀλληλεγγύη, ἀξιότιμε κ. βουλευτὰ ἐξ Ἀθηνῶν καὶ εἰσηγητά, ἡ ἀλληλεγγύη ὑπάρχει ὄχι μόνον μεταξὺ Ὑπουργῶν καὶ συνυπουργῶν, ἀλλὰ καὶ μεταξὺ Ὑπουργοῦ καὶ τοῦ κόμματος, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἀπέρρευσεν ἡ Κυβέρνησις. Ἂν λοιπὸν διὰ τὸν λόγον τῆς ἀλληλεγγύης ταύτης θέλετε νὰ ἐξαιρέσητε τοὺς Ὑπουργοὺς ἀπὸ τὸ δικαίωμα καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μετέχωσι τῆς ψηφοφορίας διὰ νὰ εἶσθε συνεπεῖς θὰ ἔπρεπε νὰ ἐξαιρέσητε ὁλόκληρον τὸ κόμμα τὸ πολιτικόν, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀπορρέει ἡ Κυβέρνησις καὶ κατ’ ἐντολὴν τοῦ ὁποίου διαχειρίζεται τὰ κοινά.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Δεμερτζῆς ἔχει τὸν λόγον.

§138Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἀνέρχομαι εἰς τὸ βῆμα ὄχι διὰ νὰ φωτίσω, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ φωτισθῶ καὶ ἀπὸ τὴν Βουλὴν καὶ ἀπὸ τοὺς εἰσηγητὰς τῆς διατάξεως ταύτης, διατί εἰσήχθη αὕτη καὶ τίνα ἀνάγκην ἐκπληροῖ. Ἑπομένως θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ ζητήσω τὴν γνώμην καὶ τοῦ ἀξιοτίμου κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ καὶ παντὸς βουλευτοῦ, ἵνα φωτισθῶ ἐπὶ τῶν δύο αὐτῶν θεμάτων, Ζητεῖται νὰ ψηφίζουν οἱ Ὑπουργοὶ ὡς βουλευταὶ εἰς ζητήματα ἐμπιστοσύνης. Τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ἠκούσαμεν, ἀλλὰ ζητῶ νὰ ἔχω τὴν ἀπάντησιν ἐπὶ τοῦ ἑξῆς ζητήματος. Ὁ Ὑπουργὸς ὡς βουλευτής, ὡς μέλος τοῦ Κοινοβουλίου, ἔχει δικαίωμα νὰ εἰσηγεῖται καὶ νὰ ψηφίζῃ καὶ αὐτὸς τοὺς νόμους, ἀλλ’ ὡς διαχειριστὴς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἀποτελεῖ ἐξουσίαν ἐντελῶς διάφορον, ἀνεξάρτητον τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀσκεῖ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν. Σᾶς παρακαλῶ, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοηθῇ ὅτι ὁ ἴδιος, ἀσκῶν τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ἐξουσίαν ἀντίθετον πρὸς τὴν ἐξουσίαν τοῦ Κοινοβουλίου, εἶναι δυνατὸν ἐπὶ τῆς ἰδίας αὐτοῦ ψήφου νὰ διατηρήσῃ τὴν ἐξουσίαν; Τὸ πρᾶγμα δι’ ἐμὲ εἶναι ἐντελῶς ἀκατανόητον. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διαχειρίζεται μίαν ὑπεύθυνον ἐξουσίαν ξένην πρὸς τὴν ἐξουσίαν τῆς Βουλῆς, πῶς αὐτὸς εἶναι δυνατὸν νὰ παραμείνῃ διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ ἑαυτοῦ του;

§139Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤθελα νὰ ἐρωτήσω, ἂν ἐπιτρέπετε, διατί χαρακτηρίζετε ἀντίθετον τὴν ἐξουσίαν τὴν ὁποίαν διαχειρίζεται ὁ Ὑπουργὸς ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν τὴν ὁποίαν ἔχει ὁ βουλευτής; Μήπως θέλετε νὰ εἴπητε διάφορον;

§140Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Αὐτὸ ἤθελα νὰ εἴπω.

§141Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι ἐκ τοῦ ἀντιθέτου ἀντλεῖτε ἓν ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ διαφορᾷ τῶν δύο ἐξουσιῶν δὲν ἔχει βάσιν.

§142Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Ἤθελα νὰ εἴπω ἐξουσίαν διάφορον, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἡ ἐξουσία τοῦ Κοινοβουλίου, εἶναι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία. Ἑπομένως δι’ ἐμὲ εἶναι ἀκατανόητον πῶς διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν οἱ ἴδιοι ἔχουν ἐπὶ τῶν ἰδίων αὐτῶν ἀτόμων, εἶναι δυνατὸν νὰ καταρτίσουν πλειονοψηφίαν καὶ νὰ τύχουν τῆς ἐγκρίσεως τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία εἶναι ἀπαραίτητος πρὸς διαχείρισιν τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας.

§143Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὸ πηγάζει ἐκ τῆς ἀρχῆς ὅτι οἱ βουλευταὶ ἠμποροῦν νὰ γίνουν Ὑπουργοί. Ἀφ’ ἧς εἷς βουλευτὴς ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ Ὑπουργὸς χωρὶς νὰ ἀπολέσῃ τὴν ἰδιότητα τοῦ βουλευτοῦ, ἡ ἀναγκαία λογικὴ συνέπεια εἶναι ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἀσκεῖ καὶ τὸ δικαίωμά του ὡς βουλευτής, δηλαδὴ συντελεῖ εἰς τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, διότι τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ εἰσηγεῖται νόμους τὸ ἔχει ἐκ τοῦ ὑπουργικοῦ ἀξιώματος. Ἂν τὸ ἀντίθετον ἐγένετο ἀποδεκτόν, τότε θὰ καταλήξωμεν εἰς τὸ ἄτοπον νὰ στερεῖται μέγας ἀριθμὸς βουλευτῶν τοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ συντελοῦν εἰς τὸν σχηματισμὸν Κυβερνήσεως, διότι οἱ βουλευταὶ δὲν ἀποστέλλονται μόνον διὰ νὰ ψηφίζουν νόμους ἀλλὰ καὶ νὰ σχηματίζουν Κυβέρνησιν. Αὐτὸς εἶναι ἴσως ὁ κυριώτερος καὶ σπουδαιότερος προορισμὸς τῆς Βουλῆς. Ἂν στερήσητε ἀπὸ δέκα ἢ δέκα πέντε βουλευτὰς τὸ δικαίωμα νὰ ἔχουν γνώμην ἐπὶ τοῦ σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως ἐννοεῖται ὅτι στερεῖτε ἀπὸ μέγαν ἀριθμὸν βουλευτῶν δικαίωμα, τὸ ὁποῖον εἶναι συμφυὲς πρὸς τὸ ἀξίωμα τοῦ βουλευτοῦ.

§144Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι δὲν μὲ ἔπεισε τὸ ἐπιχείρημα.

§145Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ λύπη μου εἶναι ἄφατος.

§146Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Δι’ ἐμὲ εἶναι ἀκόμη ἀκατανόητον. Τὸ ζήτημα ὅμως δὲν εἶναι νὰ πεισθεῖτε σεῖς ἢ ἐγώ· τὸ ζήτημα κυρίως εἶναι ἂν θὰ πεισθῇ ἡ Βουλὴ διὰ ποῖον λόγον αἱ Κυβερνήσεις λαμβάνονται ἐκ βουλευτῶν. Τὸ πρᾶγμα ἐντελῶς παρέλκει, εἶναι ἱστορικόν, εἶναι δὲ καὶ ἐν τῇ φύσει τῆς διαχειρίσεως ἐξουσίας ὑπὸ τοῦ πολιτικοῦ κόσμου. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω τοῦτο· δὲν εἶναι δυνατόν, ἐνῷ δὲν ἀρνοῦμαι εἰς τὸν Ὑπουργὸν βουλευτὴν συμμετοχὴν εἰς τὴν ἐνάσκησιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἐφόσον πρόκειται νὰ ψηφίσουν νόμους, δὲν εἶναι δυνατόν, ἐπαναλαμβάνω, μοὶ εἶναι ἐντελῶς ἀκατανόητον πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρήσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς διὰ τῆς ἰδίας αὑτοῦ ψήφου.

§147Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ περίεργον εἶναι ὅτι σᾶς εἶναι κάτι τι ἀκατανόητον, τὸ ὁποῖον συμβαίνει εἰς ὅλα τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη.

§148Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Δὲν τὸ γνωρίζω.

§149Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὸ συμβαίνει καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ εἰς τὴν Γερμανίαν καί, καθὼς γνωρίζω, καὶ εἰς ὅλα τὰ κοινοβουλευτικὰ Κράτη. Ὁ κ. Μπαμπάκος τοὐλάχιστον ἐστηρίχθη ἐπὶ ἄλλης σκέψεως, ὅτι ὁ θεσμὸς εἶναι γηγενής.

§150Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Δι’ ἐμὲ εἶναι ἀκατανόητον. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτοῦ, ὁ ὁποῖος τόσον σαφῶς ἀνέπτυξε τὰς ἀπόψεις του, προσθέτω ὅμως εἰς τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτοῦ καὶ παντὸς ἄλλου, τὸ ἐπιχείρημα, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρεῖται ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία παρ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔδωκαν εἰς ἑαυτοὺς τὴν ψῆφόν των. Ἀλλὰ καὶ ἀπὸ γενικωτέρας ἀπόψεως ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἄστοχος, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶ ὅτι Κυβέρνησις εἶναι δυνατὸν νὰ παραμείνῃ ἐν πλήρει ὑπολήψει τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κοινῆς Γνώμης διὰ τῆς ψήφου τῶν μελῶν αὐτῆς. Διότι τοιαύτη Κυβέρνησις θὰ στερεῖται παντὸς ἠθικοῦ κύρους, ἵνα διατηρήσῃ τὴν ἐξουσίαν. Καὶ ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ καὶ ἐκ τοῦ ἐπιχειρήματος τούτου ἔρχομαι εἰς τὸ δεύτερον ζητούμενον διὰ τοῦ ἄρθρου τούτου, εἰς τὸ ζητούμενον ὅπως δύο μῆνας μετὰ τὴν ψῆφον ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἡ Κυβέρνησις παραμείνῃ κατὰ ἕνα οἱονδήποτε τρόπον ἀδιατάρακτος, μὴ δυναμένη νὰ κλονισθῇ διὰ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος ἐμπιστοσύνης. Νομίζω ὅτι ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ οἱ εἰσηγησάμενοι τὴν διάταξιν ταύτην καὶ ἀσπαζόμενοι αὐτὴν εὑρίσκονται εἰς πλήρη παρεννόησιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα στηρίζεται ὄχι ἐπὶ ἐνδεχομένης τυπικῆς πλειονοψηφίας μιᾶς οἱασδήποτε Κυβερνήσεως. Τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα στηρίζεται εἰς τὴν διαρκῆ παρακολούθησιν καὶ εἰς τὸν διαρκῆ ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον. Εἶναι ἀδύνατον νὰ νοηθῇ Κυβέρνησις, ἂν εἷς οἱοσδήποτε βουλευτὴς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγκαλέσῃ αὐτὴν ἐπὶ δυσπιστίᾳ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς εἰς οἱανδήποτε στιγμήν. Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία διαχειρίζεται ὕπατα δικαιώματα τοῦ Κράτους καὶ τὰς ἀνωτάτας ἐξουσίας. Εἶναι δυνατὸν ἐντὸς οὐχὶ τοῦ διμήνου, ἀλλ’ ἐντὸς μιᾶς καὶ μόνης ἑβδομάδος ἢ καὶ μιᾶς μόνης ἡμέρας νὰ ἀλλάξῃ τελείως ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ ἀπέναντι τῶν μεγαλυτέρων ζητημάτων τοῦ Τόπου καὶ ἑπομένως καὶ ἀπέναντι τῆς Βουλῆς. Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατόν, ἐνῷ ὅλα ταῦτα εἶναι δυνατά, δὲν εἶναι, λέγω, δυνατὸν νὰ ἐννοήσω πῶς στεροῦμεν τὸν βουλευτὴν τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἀνέκαθεν εἶχε καὶ τὸ ὁποῖον οὐδέποτε ἔφερεν εἰς τοιαύτην κατάχρησιν, ὥστε ἐκ τοῦ λόγου τούτου νὰ μειωθῇ τὸ γόητρον τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Κύριοι, ἡ διάταξις, ὅπως τίθεται, δὲν θὰ ἐπαναλάβω τὸ λεχθὲν περὶ δικτατορίας, ὅτι ἐγκαθιδρύθη δικτατορία, θὰ εἴπω ὅμως ὅτι ὄζει κάποιου Παγκαλισμοῦ.

§151Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Χειρότερα δηλαδή.

§152Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Ὅπως ὁ παράφρων, κατ’ ἐμέ, ἐκεῖνος δικτάτωρ, διὰ τὸν ὁποῖον εἶναι καὶ μεγάλη τιμὴ νὰ ἀποκαλεῖται δικτάτωρ, διότι ἡ δικτατορία προϋποτίθεται ὅτι ἐνασκεῖ κάποιαν ἐξουσίαν ἐν μιᾷ ἠθικῇ βάσει, ἡ ὁποία δύναται νὰ ἀποβαίνῃ καὶ πρὸς ὄφελος τοῦ Λαοῦ, ὅπως ἐκεῖνος ἤθελε νὰ κατοχυρώσῃ διὰ τῶν συνταγματικῶν διατάξεων τὰς ἐλευθερίας τοῦ Λαοῦ, κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον ἐπιδιώκει τὴν κατοχύρωσιν καὶ ἡ παροῦσα διάταξις τοῦ συζητουμένου ἄρθρου. Βεβαιῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν ὅτι εἶμαι εἰς θέσιν νὰ θίξω πᾶν ζήτημα, σᾶς παρατηρῶ δέ, κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργέ, ὅτι κατὰ σύμπτωσιν, ὁσάκις ἠγόρευσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, δὲν εἶσθε παρών. Ἀκριβῶς δὲ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119, προχθές, σᾶς εἶδα νὰ ἐξέρχεσθε τῆς αἰθούσης ὅταν ἀνηρχόμην τὸ βῆμα.

§153ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἐπανῆλθε.

§154Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Ὄχι, δὲν ἐπανῆλθε. Εἶδον δὲ νὰ ἀπέρχεται καὶ ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας. Τὸ πρᾶγμα ἐμὲ δὲν θίγει προσωπικῶς. Ἔχετε κάθε δικαίωμα νὰ ἀπέρχεσθε καὶ νὰ ἔρχεσθε. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν, στηριζόμενος ὄχι εἰς δικτατορίαν, ἀλλ’ εἰς κάποιαν, ἂν θέλητε, παμψηφίαν τῆς Βουλῆς, νὰ μὴν προσέρχεσθε εἰς τὰς συνεδριάσεις καὶ νὰ παρακολουθῆτε τὰς συζητήσεις μετὰ τῆς προσοχῆς ἐκείνης, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται ἐκ τῆς σοβαρότητος τοῦ Σώματος.

§155Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς δώσω μίαν ἐξήγησιν. Ἀκριβῶς χθὲς ἐκλήθην νὰ ἀπέλθω εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν. Ὑπάρχουν περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ ἀναβολὴ ὡρισμένων πράξεων. Σᾶς βεβαιῶ ὅτι μετὰ λύπης μου ἔφυγον, διότι θὰ ἐπεθύμουν νὰ σᾶς ἀκούσω.

§156Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Εἰς αὐτὸ ἔχω νὰ σᾶς παρατηρήσω, κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργέ, τὸ ἑξῆς. Ὄχι δι’ ἐμέ, διότι ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ἔρχεσθε ὁσάκις θέλετε. Ἀπὸ ἐμὲ τοὐλάχιστον ἔχετε ἀπόλυτον τὴν ἄδειαν νὰ ἀπέρχεσθε ὅταν ὑπάρχῃ ἐπείγουσα ἀνάγκη.

§157Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Πρὸς τὴν Βουλὴν ὁμιλεῖτε;

§158Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Μάλιστα. Αὐτὴν τὴν μεγάλην διαφορὰν ἔχω μετὰ τῶν κ. κ. Ὑπουργῶν. Κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 119 τοῦ Συντάγματος, δηλαδὴ τοῦ νόμου τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ καταρτίσωμεν περὶ τόσον σοβαροῦ ζητήματος, ὅταν λέγω ἐγὼ ὁ ἐλάχιστος τῶν βουλευτῶν....

§159Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὁ μέγιστος.

§160Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Ὅταν ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου, εἶδον μετὰ πολλῆς ἐκπλήξεως ἀπερχομένους τοὺς κ. κ. Ὑπουργοὺς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τῆς Προνοίας ἄνευ οὐδεμιᾶς σοβαρᾶς δικαιολογίας. Λοιπὸν συνιστῶ εἰς τὴν Βουλὴν διὰ νὰ ἐπιτελέσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συνέστησεν ὁ ἐξ Ἀθηνῶν συνάδελφος κ. Μπαμπᾶκος, νὰ ἀπαλείψῃ ἐντελῶς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον, νὰ ἀφήσῃ δὲ τὴν παράδοσιν ἡ ὁποία ἐν τούτῳ δὲν ἔκαμε ζημίας εἰς τὸν κοινοβουλευτισμὸν καὶ εἰς τὴν Χώραν. Ἂν κατὰ τὸ παρελθὸν ἐσημειώθησαν μακροὶ κοινοβουλευτικοὶ ἔλεγχοι, τὸ τοιοῦτον διορθοῦται ἐπαρκῶς διὰ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς, τὸν ὁποῖον ἡ Βουλὴ ψήφιζε ἀνὰ πᾶσαν στιγμήν. Ἂν εἰς τὸ παρελθὸν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα καὶ ἡ Βουλὴ δυσκόλως ἔφερον εἰς πέρας τὸ νομοθετικὸν ἔργον λόγῳ ἀπειρίας νόμων καὶ λόγῳ ἀπειρίας θεμάτων, θὰ ἦτο ὀρθόν, χωρὶς νὰ προδικάζουν τὴν γνώμην ἐπὶ ἄλλου ἄρθρου, νὰ σκεφθῶμεν καλῶς πῶς θὰ ἦτο δυνατὸν νόμοι μὴ ἀφορῶντες Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους καὶ μὴ δημιουργοῦντες δαπάνας, διότι, ἐφόσον δημιουργοῦνται δαπάναι, εἶναι ἀναφαίρετον τὸ δικαίωμα τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ ἐν τῷ συνόλῳ, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ καταρτίζωνται τὸ ταχύτερον καὶ νὰ μὴ παρελκύωνται αἱ συζητήσεις. Αὐτὴ εἶναι ἡ δυσχέρεια τῆς Βουλῆς. Οὐδέποτε ὑπῆρξε δυσχέρεια εἰς ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Θὰ ἐθεώρουν πᾶσαν Κυβέρνησιν ἀναξιοπρεπῆ, ἡ ὁποία εἰς πᾶσαν στιγμὴν δὲν ἤθελε νὰ ἀπαντήσῃ εἰς ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἐπίσης ἤθελον θεωρήσει ἀνήθικον τὴν Κυβέρνησιν τὴν διαχειριζομένην τὴν ἐξουσίαν, ἐφόσον ἤθελε διατηρήσει τὴν ἐξουσίαν αὐτὴν διὰ τῆς ψήφου τῶν Ὑπουργῶν, δηλαδὴ ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς ἰδίας της ψήφου νὰ διατηρήσῃ τὴν Ἐξουσίαν. Διὰ τοῦτο συνιστῶ εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἀπαλείψῃ τὸ ἄρθρον καὶ νὰ βαδίσωμεν καλῶς, ὅπως μέχρι τοῦδε ὀρθῶς ἐβαδίσαμεν.

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§162Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριοι βουλευταί, ὅταν συντίθενται οἱ χάρται τοῦ πολιτεύματος, γίνεται θεωρητικὴ συζήτησις, δογματικὴ συζήτησις περὶ τοῦ ὀρθοῦ ἢ μὴ αὐτῶν, ἐν τῷ συνόλῳ καὶ καθ’ ἑκάστην διάταξιν. Ὅταν γίνεται ἀναθεώρησις, εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐξετάζεται ἡ παρελθοῦσα πεῖρα καὶ νὰ γίνεται προσπάθεια νὰ διορθῶνται τὰ μειονεκτήματα ἅτινα ἐπαρουσίασεν ἡ ἐφαρμογὴ τῶν διατάξεων. Τοῦτο ἠκολούθησαν καὶ προηγούμεναι ἀναθεωρήσεις τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864. Ποία εἶναι ἡ πεῖρα ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ παρ’ ἡμῖν Ἕκαστος ἔχει τὴν ἰδίαν αὑτοῦ πεῖραν κατὰ τὸ μακρότερον ἢ βραχύτερον διάστημα τῆς ἐνταῦθα παραμονῆς του, ἀλλὰ χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἐπικαλεσθῶ ξένα φῶτα ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀναγνώσω μερικὰ ἀπὸ ἓν βιβλίον περὶ τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ ἐν Ἑλλάδι, ἀπὸ τὸ βιβλίον τοῦ κ. Ἀγγελή, τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖ περὶ πολιτικῶν κρίσεων, διότι τὸ ἄρθρον τοῦτο κυρίως θέλει νὰ ματαιώσῃ, νὰ περιορίσῃ τὰς ἀσκόπους καὶ ἐπανειλημμένας ὑπουργικὰς κρίσεις. Ἐν ἀρχῇ ὁμιλεῖ περὶ ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον. Λέγει ὅτι αἱ πολιτικαὶ κρίσεις δημιουργοῦνται ἐκ τῶν δυσηρεστημένων. Ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, οἷαι παρέμειναν κατὰ τὸ 1911, παρετηρήθησαν τὰ ἑξῆς. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ἤσκουν τὸν ἔλεγχον κατὰ τῶν Κυβερνήσεων οὐχὶ ἐκ τῆς πεποιθήσεως ὅτι αἱ Κυβερνήσεις σφάλλουσιν, ἀλλ’ ἐπὶ μόνῳ τῷ σκοπῷ τοῦ νὰ τρίβωσι, νὰ καταπονῶσι τὴν Κυβέρνησιν. Ἀντιπολιτεύσεις αἱ ὁποῖαι δὲν εἶχον ἀριθμητικὴν δύναμιν τοιαύτην, ὥστε νὰ ἀνατρέψουν τὴν Κυβέρνησιν, ἔκαμον ἐπερωτήσεις, καυχώμεναι ὅτι αἱ ἐπερωτήσεις ὑπερβαίνουσι τὰς δεκάδας.

§163Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τὰς 117.

§164Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τοὺς 102.

§165ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰς 101.

§166Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Διὰ τίνα λόγον; Διὰ νὰ παρεμποδίσωσι τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην αἱ Κυβερνήσεις δὲν εἶχον τόσα προβλήματα νὰ ἀντιμετωπίσωσιν ὅσα σήμερον. Σήμερον δὲν νομίζω ὅτι εἶναι τοῦτο τὸ ἔργον τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δέον νὰ καταγίνεται εἰς τὸ νὰ ἐμποδίζῃ τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπεναντίας ἡ Ἀντιπολίτευσις πρέπει νὰ συνεργάζεται μετὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν ὀρθῶν, ἀναχαιτίζουσα αὐτὴν εἰς περίστασιν κατὰ τὴν ὁποίαν ὠλίσθησεν εἰς ὁδὸν δυναμένην νὰ φέρῃ βλάβην ἐθνικήν. Γίνεται λοιπὸν ἐπανειλημμέναι ἐπερωτήσεις, κατατρίβεται ἡ Κυβέρνησις, ἐπέρχονται ἐν τῷ μεταξὺ δυσαρέσκειαι, αἱ ὁποῖαι, κατὰ τὸν κ, Ζέγγελην, ἐπωαζόμεναι φθάνουν εἰς ἀποσκιρτήσεις καὶ μίαν ἑσπέραν ἢ μίαν πρωΐαν ἐπακολουθεῖ ὁ αἰφνιδιασμός, διότι ἐπιμελῶς ἀληθῶς ἀποφεύγεται, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτής, νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἐπηκολούθει λοιπὸν ὁ αἰφνιδιασμός, ὅστις ἦτο ὁ σκοπὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καραδοκούσης τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, καταπονημένοι ἢ δυσηρεστημένοι, ἀπέρχονται εἰς τὰς ἐπαρχίας των καὶ τότε τίθεται ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Τούτων ἔχομεν καὶ πεῖραν καὶ γνῶσιν οἱ πλεῖστοι ἐξ ἡμῶν. Ποῖος λοιπὸν ὑπῆρξεν ὁ σκοπὸς τοῦ ἄρθρου; Νὰ ματαιώσῃ τὸν ἔλεγχον; Ὄχι. Καθ’ ἃς ἡμέρας ἀναγράφει ὁ Κανονισμός, θὰ γίνεται τὸ ἔργον τοῦ ἐλέγχου. Ὅτι ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἔπαυσε νὰ θεωρεῖται κυρίως ὡς ἔλεγχος, ὅτι ἔπαυσε νὰ θεωρεῖται δόγμα ἄθικτον, ὅτι τὸ ἔργον τοῦ ἐλέγχου εἶναι τὸ κύριον τῆς Βουλῆς ἀποδεικνύεται ἐκ τοῦ ὅτι καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ 1909 ἤδη περιωρίσαμεν κατὰ πολὺ τὸ δικαίωμα τῆς ἐπερωτήσεως, ἀφιερωθεισῶν πρὸς τοῦτο ὡρισμένων ἡμερῶν καθ’ ἑβδομάδα. Ὅταν ἐζητεῖτο ὁ περιορισμὸς τοῦ δικαιώματος τούτου, ἐθεωρεῖτο ἔγκλημα καθοσιώσεως κατὰ τοῦ Κοινοβουλίου. Ἂς εἴπωμεν δὲ τὴν ἱστορικὴν ἀκρίβειαν, ὅτι οὐχὶ μὲ τὴν προθυμίαν πάντων, ἡ Βουλὴ ἔστεργε τῷ 1909 εἰς τὸν περιορισμὸν τοῦτον. Σᾶς ἐρωτῶ· τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον ἔκτοτε ἀπέδωκαν αἱ Βουλαὶ αἱ διαδεχθεῖσαι ἀλλήλας δὲν ἦτο ὠφελιμώτερον καὶ σκοπιμώτερον ἀπὸ τὸ ἔργον τῆς ἀδιακόπου ἐπερωτήσεως, ἀπὸ τὸ ἔργον τοῦ ἀσκόπου ἐλέγχου; Συμφωνοῦμεν μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτοῦ, λέγοντος ὅτι ἀληθὴς ἔλεγχος εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος καταλήγει εἰς δυσπιστίαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ὁ ἔλεγχος ἔπαυσεν ὅμως νὰ εἶναι πλέον ὁ πολιτικὸς ἔλεγχος, ὁ τῆς δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἔλεγχος κατήντησε νὰ εἶναι κριτικὴ ἐπὶ πασῶν ἐν γένει τῶν πράξεων, ἐπὶ πάσης κατευθύνσεως τῶν Κυβερνήσεων, κριτικὴ σκοπὸν ἔχουσα νὰ καταδείξῃ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διορθώσῃ ἐντὸς βραχέος χρονικοῦ διαστήματος ὅλας τὰς ἀνάγκας ὅσαι ὑπάρχουσι. Ταῦτα τὰ ἄτοπα ἠθέλησε νὰ ἀποφύγῃ ἡ Ἐπιτροπή, ἀποφανθεῖσα ὑπὲρ τῆς διατάξεως ταύτης. Ἀλλ’ ἂς ἐξετάσωμεν ἓν πρὸς ἓν τὸ ἐδάφιον διὰ νὰ ἴδωμεν ποῖα ἐξ αὐτῶν εἶναι δυνατὸν νὰ μᾶς ἐνοχλοῦν.

§167Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Φαντάζεσθε τὸ πολίτευμα λειτουργοῦν ἄνευ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ καὶ ἄνευ τοῦ δημοσιογραφικοῦ ἐλέγχου;

§168Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὄχι. Τουλάχιστον εἶπον ὅτι ὁ ἔλεγχος δὲν ἀπαγορεύεται. Θὰ φθείρουν τὴν Κυβέρνησιν καὶ μετὰ δύο μῆνας θὰ τὴν ἀνατρέψουν. Οὔτε μέχρι τοῦδε κατωρθώθη ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἀπέκτησε μίαν ἐμπιστοσύνην, νὰ ἀνατραπῇ εἰς διάστημα μικρότερον τῶν δύο μηνῶν. Ἁπλούστατα ἀποφεύγομεν τὰς συνεχεῖς ψηφοφορίας καὶ ἀποφεύγομεν καὶ κάτι ἄλλο, τὴν ἐξάρτησιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῶν ἀδιακόπων τυχαίων ψηφοφοριῶν, ἀποφεύγομεν τὴν πίεσιν ἐκείνης τῆς κατηγορίας τῶν βουλευτῶν, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησα πρὸ ὀλίγου, τῶν δυσηρεστημένων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουσι τὸ θάρρος νὰ ὑποστηρίζουν μίαν νέαν Κυβέρνησιν, διότι ἐπιφυλάσσονται νὰ εἶναι δυσηρεστημένοι καὶ κατὰ τῆς νέας Κυβερνήσεως. Ἀποφεύγομεν τὸν κίνδυνον νὰ ἀνατραπῇ μία Κυβέρνησις ἀπὸ Ἀντιπολίτευσιν μειονοψηφοῦσαν, ἡ ὁποία ἀναλαμβάνουσα τὴν Ἀρχὴν δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ἐν μειονοψηφίᾳ, ὁπότε θὰ ἔλθῃ πάλιν ἡ ἀνατραπεῖσα Κυβέρνησις εἰς τὴν Ἀρχήν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι θὰ ἔχῃ ἠλαττωμένον πλέον τὸ κῦρος, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἤδη προτοῦ ἀνατραπῇ.

§169Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἔχομεν καὶ τὴν ἀνησυχίαν τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἡ ὁποία διαρκῶς ἐρεθίζεται μὲ τὰς ἀναγγελίας ἐπικειμένων ψηφοφοριῶν ἐπὶ πολιτικῶν ζητημάτων.

§170Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Χρησιμώτατα ἐλαττώματα διὰ τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον.

§171Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Λοιπὸν ἂς ἐξετάσωμεν μίαν πρὸς μίαν τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου τούτου. (Ἀναγινώσκει): «Ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς». Τοῦτο θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι εἶναι περιττόν, διότι εἶναι παραδεδεγμένον. Ἀλλὰ δὲν εἶναι περιττόν, διότι κατ’ ἀντιδιαστολὴν δεικνύει ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀπαιτεῖται νὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Γερουσίας καὶ ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνατραπῇ ἀπὸ τὴν Γερουσίαν, ἐφόσον ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Δὲν εἶναι περιττόν, ἐφόσον ἐθεωρήσαμεν ὅτι ἡ Γερουσία δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ πολιτικὴν ἰσοδυναμίαν πρὸς τὴν Βουλήν. (Ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ δύναται δι’ ἀποφάσεώς της νὰ ἀποσύρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην της ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἢ ἀπὸ μέλους αὐτῆς». Αὐτὸ εἶναι ἀναμφισβητήτως αὐτονόητον καὶ ἐτέθη διὰ νὰ συμπληρώσῃ οὕτως εἰπεῖν τὸν ρυθμὸν πρὸς μετάβασιν εἰς τὰς διατάξεις τὰς ἄλλας, αἱ ὁποῖαι κανονίζουσι κατὰ τίνα τρόπον γίνεται ἡ πρότασις ἐμπιστοσύνης ἢ δυσπιστίας. Εἶναι αὐτονόητον, ἀλλ’ ἂν τὸ ἀφαιρέσητε, θὰ ἴδητε ὅτι λεκτικῶς, συντακτικῶς, οὕτως εἰπεῖν, θὰ ὑπάρχῃ ἓν χάσμα, ἓν κενὸν ἀπὸ τῆς μιᾶς προτάσεως πρὸς τὰς προτάσεις, αἱ ὁποῖαι ρυθμίζουν τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἐκφράζεται ἡ ἐμπιστοσύνη. (Ἀναγινώσκει): «Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει ἅμα καταρτισθῇ, καὶ δύναται ὁποτεδήποτε ἄλλοτε, νὰ ζητῇ ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἀπὸ τὴν Βουλήν. Ἐὰν καὶ κατὰ τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως ἔχουν διακοπῆ αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, καλεῖται ἐντὸς 15 ἡμερῶν αὕτη, ἵνα ἐκφράσῃ τὴν γνώμην της περὶ τῆς Κυβερνήσεως». Χάριν τοῦ δευτέρου εἶναι ἀπαραίτητον νὰ τεθῇ τὸ πρῶτον. Λέγοντες ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ζητῇ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, λέγομεν κάτι αὐτονόητον, ἀλλὰ τὸ λέγομεν διὰ νὰ προστεθῇ ὅτι, ἂν ἡ Βουλὴ ἀπουσιάζῃ δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ παραμένῃ χωρὶς νὰ συγκαλέσῃ τὴν Βουλήν. Ὑποθέσατε ὅτι ἔχει παρέλθει τὸ ἑξάμηνον καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται εἰς διαφωνίαν μὲ τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα καὶ ὑπέβαλε τὴν παραίτησίν της. Σχηματίζεται μία νέα Κυβέρνησις. Δὲν δύναται ἡ Κυβέρνησις αὕτη νὰ παραμείνῃ ἐπὶ ἕξ μῆνας ὁλοκλήρους μέχρις ὅτου συνέλθῃ ἡ Βουλή. Πρέπει νὰ καλέσῃ τὰς Βουλὰς διὰ νὰ ζητήσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Λαοῦ. Αὐτονόητον εἶναι ἐπίσης ὅτι δύναται ὁποτεδήποτε νὰ ζητῇ ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Διαί ἐτέθη; Διὰ νὰ μὴ δοθῇ ἡ ἐξεζητημένη ἑρμηνεία, ὅτι δὲν δύναται ἡ Κυβέρνησις ἑκάστοτε νὰ θέτῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Πολλάκις αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ἐν τῇ Βουλῇ προκαλοῦν συζήτησιν, ἵνα σχηματισθῇ ἐντύπωσις ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ σταθῇ, βλέπουσαι δὲ ὅτι, γινομένης ψηφοφορίας, ἡ Κυβέρνησις θὰ λάβῃ ἐμπιστοσύνην, ἐπιδιώκουν νὰ ἀποσεθήσουν τὴν διὰ τῆς ψηφοφορίας ἐνίσχυσιν τῆς Κυβερνήσεως, διὰ νὰ δύνανται τὴν ἑπομένην ἡμέραν νὰ διακηρύξουν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὠρρώδησε νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, διότι ἀντελαμβάνετο ὅτι θὰ τὸ ἔχανεν. Εἶναι ὀρθὸν λοιπὸν νὰ λεχθῇ ρητῶς ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει πάντοτε τὸ δικαίωμα νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης; (Ἀναγινώσκει): «Ἡ περὶ δυσπιστίας πρότασις.... κλπ.» Μέχρι τοῦδε αἱ προτάσεις δυσπιστίας ἐτίθεντο ἀπὸ τὰς Ἀντιπολιτεύσεις ὁσάκις ἐνόμιζον ὅτι εἶναι ἐπίκαιρος ἡ στιγμὴ δι’ ἕνα αἰφνιδιασμόν. Ἡ διάταξις αὐτὴ ἀποσοβεῖ τὸν αἰφνιδιασμόν. Δὲν εἶναι ἄσκοπον ἄλλως τε νὰ ἀναφέρω ὅτι εἰς τὴν Γαλλίαν ἡ Κυβέρνησις δικαιοῦται προκειμένου περὶ ζητήματος ἐξωτερικῆς πολιτικῆς νὰ μὴ δεχθῇ ποσῶς συζήτησιν, προκειμένου δὲ ἐπὶ ἐπερωτήσεως ἐσωτερικῆς πολιτικῆς νὰ ζητήσῃ τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως ἐπὶ ἕνα μῆνα. Διατί; Διότι ἁπλούστατα ἡ πεῖρα ἔχει ἀποδείξει ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις περιβληθεῖσα ἀπὸ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς νὰ φθαρῇ εἰς ἐλάχιστον χρονικὸν διάστημα. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐξ ἄλλου πολλάκις διεξαγάγει ὀξὺν ἀγῶνα καὶ ἐπιδιώκει νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Κυβέρνησιν δι’ ἐπερωτήσεως ἐπὶ ζητήματος ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἡ ἐπερώτησις θὰ ἦτο καλόν, θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ ἀναβληθῇ ἐπί τινα χρόνον. Ὧν λοιπὸν ἐκεῖ χωρὶς κἄν νὰ ἔχῃ προηγηθῆ μία ψηφοφορία περὶ ἐμπιστοσύνης, ὑπάρχει ἀπόλυτον τὸ δικαίωμα τῆς ἀναβολῆς ἐπί τινα χρόνον. Νομίζετε ὅτι καταστρέφεται ὁ κοινοβουλευτισμός, ἂν ἡ Κυβέρνησις λαβοῦσα ἤδη ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ἐπὶ δίμηνον δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ ἀντιμετωπίσῃ ὄχι ἁπλῶς τὸν ἔλεγχον, ἀλλὰ τὴν ψηφοφορίαν καὶ τὴν ἀνιαρὰν κάπως ἄγραν τὴν ἀπαιτουμένην διὰ τὴν ψηφοφορίαν;

§172Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ παράγραφος αὕτη περὶ τοῦ διμήνου δὲν εὑρίσκεται εἰς πλήρη ἀντίθεσιν μὲ τὴν πρώτην παράγραφον τοῦ ἄρθρου, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κυβέρνησις πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, δεδομένου ὅτι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν παρατηρεῖται λόγῳ τῆς μὴ βασικῆς διαφορᾶς ἀντιλήψεων ὅλων τῶν κομμάτων, ἔνθα ὅλα τὰ κόμματα εἶναι ἀστικὰ καὶ αἱ διαφοραὶ εἶναι ἐλάχισται, ἡ μετάστασις ἑνὸς βουλευτοῦ ἀπὸ ἓν κόμμα εἰς τὸ ἄλλο εἶναι εὐκολώτατον πρᾶγμα; Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ παρατηρηθῇ ἡ μετάστασις αὐτὴ κατὰ τὸ διάστημα τοῦ διμήνου καὶ τότε ἡ πρώτη παράγραφος τοῦ ἄρθρου νὰ εἶναι ἀπραγματοποίητος πλέον περὶ ἐμπιστοσύνης; Ἔχω τὴν ἀντίληψιν, κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργέ, ὅτι, ἂν τεθῇ ἡ πρώτη παράγραφος, δὲν εἶναι κατὰ τὴν ἀντιδιαστολὴν πρὸς τὴν Γερουσίαν, ἀλλ’ ἔχει ληφθῆ ἀπὸ τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ἔχει διατυπωθῆ ἐπὶ τὸ κοινοβουλευτικώτερον. Εἰς τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα, ὅπου ἀναφέρεται ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς δὲν ἀναφέρονται οἱ περιορισμοὶ οὗτοι.

§173Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δυνατὸν νὰ τὸ ἔχῃ τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα, ἡ Συνταγματικὴ ὅμως Ἐπιτροπὴ ἤχθη ἀπὸ τὴν σκέψιν, τὴν ὁποίαν εἶπεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός.

§174Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἡ διάταξις ἐν τῷ Γερμανικῷ Συντάγματι ἀνεγράφη, διότι, ὅπως γνωρίζετε, δὲν ἴσχυε πρότερον κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα ἐκεῖ. Θὰ ἴδητε δὲ πολλὰς διατάξεις καὶ εἰς τὸ Τσεχοσλαυϊκὸν καὶ εἰς τὸ Πολωνικὸν Σύνταγμα, τὰς ὁποίας ἡμεῖς τὰς θεωροῦμεν ὡς περιττὰς καὶ αὐτονοήτους, ἀλλ’ ἐκεῖ εἶχον ἀνάγκην, μετὰ μακρὰν ἀπολυταρχικὴν περίοδον, νὰ κυρώσουν ἀρχάς τινας διὰ νὰ δείξουν ὅτι ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸ παρελθὸν εἰσῆλθον εἰς τὸν κοινοβουλευτισμόν. Ἡ διάταξις ἐπανελήφθη καὶ εἰς ἡμᾶς. Εἶπον δὲ ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου ὅτι θὰ τὴν ἐθεώρουν περιττὴν καὶ ἡ διαγραφή της θὰ ἦτο ἀβλαβὴς καὶ ὅτι ὁ μόνος σκοπὸς τὸν ὁποῖον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιδιώκῃ, εἶναι νὰ ἀποτελέσῃ τὴν κατὰ τὸ ἐξ ἀντιδιαστολῆς ἐπιχείρημα παρερμηνείαν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀνάγκη νὰ ἔχῃ καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Γερουσίας. Μὲ ἐρωτᾶτε, καλῶς θεσπίζετε τὴν ἀρχὴν καὶ ἂν δὲν τὴν θεσπίζατε εἶναι ἄγραφος ἀρχή, ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς. Ὅταν λέγητε ὅμως ὅτι ἐπὶ δύο μῆνας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ ψῆφος ἐμπιστοσύνης, ἀντιφάσκετε πρὸς τὴν ἀρχὴν τὴν ὁποίαν ἐθέσατε. Δὲν νομίζω ὅτι ἔχετε δίκαιον, κύριοι συνάδελφοι. Θὰ ἠδυνάμην δὲ νὰ σᾶς φέρω, καίτοι τὸ ἰδιωτικὸν δίκαιον δὲν πρέπει νὰ ἐπικαλεῖταί τις συχνὰ εἰς κοινοβουλευτικὰ θέματα....

§175Ι. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ. Λόγῳ τῆς καταστάσεως, ἡ ὁποία σήμερον ὑφίσταται καὶ τῆς μὴ ὑπάρξεως βασικῆς διαφορᾶς μεταξὺ τῶν κομμάτων.

§176Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Καθὼς ἀντελήφθην, εἶναι δύο τὰ ἐπιχειρήματά σας. Τὸ ἓν εἶναι δογματικόν, ὅτι ἀντιτίθεται ἡ διάταξις εἰς τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν ἐθέσαμεν, ὅτι πρέπει νὰ ἀπολαμβάνῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Τὸ ἄλλο ἐπιχείρημά σας εἶναι πρακτικόν. Ἂς ἴδωμεν τὸ πρῶτον. Εἶναι ἆρά γε ἀνάγκη διὰ νὰ ἐξασφαλίσῃ τις εἰς ἑαυτὸν τὴν κατοχὴν ἑνὸς πράγματος, διαρκῶς νὰ ἐνεργῇ πράξεις κατοχῆς; Ὄχι βέβαια. Διὰ τίνα λόγον θέλετε ἐδῶ διαρκῶς νὰ ὑπάρχῃ κάτι τι τὸ ἐμφανές, τὸ ἀποδεικνῦον τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Κοινοβουλίου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν; Ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἀρτίας. Τὸ τεκμήριον εἶναι ὅτι ἡ ψῆφος αὐτὴ ἐμπιστοσύνης διαρκεῖ διά τινα χρόνον.

§177Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγετε ὑμεῖς ὅτι ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ δύναται νὰ ζητήσῃ ἐπὶ τῇ βάσει τεκμηρίου ἐμπιστοσύνην ἐπὶ δύο μῆνας εἰς ὁμαλὰς περιστάσεις, δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν διὰ τὸ τοιοῦτον, ἀλλὰ μὴ λησμονεῖτε ὅτι εἰς τὸν βίον τῶν Ἐθνῶν ὑπάρχουν ὁμαλαὶ περιστάσεις, ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ ἀνώμαλοι καὶ ὅτι εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τῆς μιᾶς ἡμέρας εἰς τὴν ἄλλην νὰ εὑρεθῶμεν πρὸ γεγονότων σημαντικωτάτων καὶ γεγονότων τὰ ὁποῖα νὰ ἔχουν πολὺ βαρεῖαν σημασίαν διὰ τὰς κυβερνητικὰς πράξεις. Καὶ σᾶς ἐρωτῶμεν· εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρνηθῶμεν εἰς μερίδα τινὰ τῆς Βουλῆς ἢ ἔστω καὶ εἰς ἁπλοῦν βουλευτὴν ὡς ἐκπρόσωπον τῆς Κοινῆς Γνώμης, ὅπως προσέλθῃ ἐνταῦθα καὶ θέσῃ τὸ ζήτημα ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν; Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀποτρέψωμεν εἶναι δυνατὸν ποτε ἡ Κυβέρνησις αὐτή, ἐκτὸς ἂν θέλῃ νὰ ὑπερβῇ τὸ πολίτευμα, νὰ μένῃ εἰς Ἐξουσίαν, σήμερον ποὺ νομοθετοῦμεν, νομοθετοῦμεν ὄχι μὲ τὴν σημερινὴν εὐθιξίαν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία δὲν θὰ θελήσῃ νὰ διοικήσῃ, ἀλλὰ θέτομεν διατάξεις κατὰ τὴν ὑπερβασίαν ἐκείνων τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐνθυλακώνουσαι τὸ τεκμήριον τῆς ἐμπιστοσύνης, θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῶσιν ἐν ἀντιθέσει καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ πρὸς τὴν δημοσίαν γνώμην. Διὰ τοῦτο, ἐφόσον μάλιστα τὸ ζήτημα δὲν ἔχει οὐδεμίαν σημασίαν γενικωτέραν, πρόκειται περὶ καθαρῶς συνταγματικῆς διατάξεως καὶ νομίζω κ. Ὑπουργὲ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπιμείνητε εἰς μίαν διάταξιν, ἡ ὁποία, ἂν πρόκειται νὰ ἀποτρέψῃ ἐλάχιστα κακά, εἶναι δυνατὸν εἰς μίαν ἐξαιρετικὴν στιγμὴν νὰ φέρῃ μεγάλα καλά.

§178Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἡ ἐπιχειρηματολογία τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος εἶναι ἡ ἑξῆς. Ἡ ἐφαρμογὴ τῶν ἀντιλήψεων τῆς ἀκράτου ἐλευθερίας περὶ τὸν ἔλεγχον καὶ τῶν θέσεων γενικῶν ζητημάτων ἐμπιστοσύνης κατέδειξαν ἄτοπα, τῶν ὁποίων πάντες εἴμεθα μάρτυρες, ἂν μὴ παθόντες. Τὰ ἄτοπα ταῦτα εἶναι συχνά, καθημερινά. Ἐρχόμεθα σήμερον νὰ τὰ θεραπεύσωμεν, ἀλλ’ ἂν ὑπάρχουν ἔκτακτοι περιστάσεις, τί θὰ γίνῃ; Ἂς προτιμήσωμεν νὰ ζῶμεν ὑπὸ τὴν τυραννίαν τῶν ἀτόπων ἐκείνων. Ἔχω νὰ ἀπαιτήσω εἰς τοῦτο ὅτι παραγνωρίζεται τὸ ἀστάθμητον βάρος τῆς ἐθνικῆς δυνάμεως, τῆς ὁποίας ἔχει πάντοτε ἀνάγκην μία Κυβέρνησις, κυριώτατα εἰς ἐκτάκτους περιστάσεις. Εἶναι ἀδύνατον ἡ Κυβέρνησις νὰ σταθῇ, ἂν δὲν θελήσῃ νὰ βαπτισθῇ ἐκ νέου εἰς τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Δὲν ὑπάρχει ἀπόδειξις ἐκείνου τὸ ὁποῖον λέγετε. Τοὐναντίον ὑπάρχει ἀπόδειξις ὅτι εἰς τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις ὅλοι συσσωματοῦνται πέριξ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀποφεύγουν ἴσα–ἴσα νὰ φέρουν δυσκολίας. Τοὐναντίον εἰς τὸν ὁμαλὸν βίον εὐαρεστούμεθα πάντες νὰ θέτωμεν ράβδους εἰς τοὺς τροχοὺς τῆς ἁμάξης τῆς κυβερνητικῆς. Δὲν εἶναι ὁ φόβος λοιπὸν τῶν ἀνωμάλων περιστάσεων, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ μᾶς ἐπισπεύσῃ τὴν ὑπόνοιαν ὅτι θὰ πράξωμεν κάτι ἄτοπον. Τοὐναντίον τὰ παθήματα τὰ καθημερινά, τὰ ὁποῖα ἔδωκεν ὁ κοινοβουλευτικὸς βίος, πρέπει νὰ μᾶς πείσουν ὅτι πρέπει νὰ θέσωμεν ἓν τέρμα εἰς τὰ τοιαῦτα ἄτοπα. Βλέπετε δὲ ὅτι νεώτατα δημοκρατικὰ πολιτεύματα, λίαν φιλελεύθερα πολιτεύματα, ἐθεώρησαν καλὸν νὰ ἀποτρέψουν τὰ τρωτὰ τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ, ἀκριβῶς διὰ νὰ σώσουν τὸν κοινοβουλευτισμόν. Ἐκεῖ δὲ ὅπου ἐπεκράτησε τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπεύσεως εἶναι, νομίζω, ἀπαραίτητον μέτρον θεραπείας καὶ προλήψεως κινδύνων ἡ παροῦσα διάταξις. Ἔχω μίαν πεῖραν ὄχι ἐθνικήν, ἀλλὰ ξένην, ὅτι ὅπου καθιερώθη τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας δυσκόλως ἀνετράπη διὰ τῆς ὁμαλῆς ὁδοῦ, διότι περιέργως ἀποκτᾷ μεταγνώσαντας ἐραστάς, οἱ ὁποῖοι εἶναι ζωηρότεροι, ἔστω καὶ ἐν τῷ κρυπτῷ ἀπὸ τοὺς ἀρχικοὺς συζύγους. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ συμπολίτης εἶπε τί θὰ συμβῇ ἂν κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο τοῦ διμήνου γίνῃ μετάστασις βουλευτῶν; Εἰς τοῦτο ἔχω ν’ ἀπαντήσω ὅτι εἶναι πολὺ δυσχερὲς νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι ἐντὸς διμήνου διαστήματος βουλευταὶ δώσαντες ψῆφον ἐμπιστοσύνης θὰ μετατραπῶσιν ἀμέσως εἰς Ἀντιπολίτευσιν, δίδοντες ψῆφον δυσπιστίας. Εἶναι νεαρὸς ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ πείρᾳ, ἀλλὰ δύναται νὰ μάθῃ ὅτι ὑπάρχει ἐν τῷ μεταξὺ διάστημα οὐδετερότητος εὐμενοῦς κατ’ ἀρχάς, δυσμενοῦς κατόπιν, ἡ ὁποία καταλήγει εἰς τὸν πόλεμον. Κατὰ τὸ διάστημα λοιπὸν αὐτὸ τὸ δίμηνον δίδεται, ἂν θέλητε, ἄδειαν εὐπρεπείας εἰς τοὺς βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ ἀποστοῦν, νὰ μὴ παρέχουν τὸ θέαμα τὸ ὁποῖον ἐμνημόνευσε πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργός, τῆς ἀθρόας μεταστάσεως ἐν μιᾷ καὶ μόνῃ νυκτί. Δὲν εἶναι τοῦτο μὴ ἐποικοδομητικὸν διὰ τὸ Κοινοβούλιον καὶ διὰ τὸν κοινοβουλευτικὸν βίον τῆς Χώρας. Ἀντιθέτως. Ἀλλὰ καὶ ἄλλο τι γνωρίζομεν, ὅτι ὁ χαρακτὴρ ἡμῶν εἶναι ὀξύς, ὅτι εὐκόλως εἰς στιγμὰς δυσαρεσκείας ἐξεγειρόμεθα καὶ προβαίνομεν εἰς πράξεις διὰ τὰς ὁποίας οἱ ἴδιοι ἴσως μεταμελώμεθα μετ’ ὀλίγας ὥρας ἢ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας. Δὲν νομίζετε ὅτι τὸ δίμηνον αὐτὸ διάστημα θὰ χρησιμεύσῃ καὶ εἰς τοῦτο; Νὰ ἐπέλθουν σκέψεις δεύτεραι, ψυχραιμότεραι καὶ σωφρονέστεραι; Εἶναι δυνατὸν ἐξ ἄλλου νὰ φαντασθῆτε ὅτι μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔλαβε ψῆφον ἐμπιστοσύνης, θὰ εἶναι Κυβέρνησις ὀλεθρία, ὥστε κατὰ τὸ διάστημα τὸ δίμηνον νὰ ἀπεργασθῇ κακὰ διὰ τὴν Χώραν. Θέλετε μείζονα ἐξασφάλισιν; Ὑποθέτω ὅτι ἐκπροσωπῶ καὶ τὴν γνώμην τῶν συναδέλφων μου, ἂν δεχθῶ ὅτι τὸ δίμηνον διάστημα ἰσχύει ἂν κατὰ τὴν προηγουμένην ψῆφον ἐμπιστοσύνης συνεκέντρωσεν ἡ Κυβέρνησις τὸ ἥμισυ πλέον ἑνὸς τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν βουλευτῶν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ ζήτημα εἶναι τελείως ἐξησφαλισμένον.

§179Γ. ΒΑΡΒΟΥΤΗΣ. Προβλέπεται καὶ ἀπὸ τὴν προτελευταίαν παράγραφον.

§180Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Αὐτὴ ἀπαλείφεται.

§181Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Ἄν, κ. Ὑπουργέ, δὲν ἀπαλειφθῇ, τότε τὰ πράγματα διορθώνονται.

§182Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἡ διάταξις αὐτὴ ἂν μείνῃ θὰ φέρῃ τοῦτο, ὅτι, ὡς εἶπον καὶ προηγουμένως ἀπὸ τῆς θέσεώς μου, εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἀντιπολίτευσις συγκεντρώνει τὰ ⅖, θὰ δύναται κάθε ἡμέραν νὰ θέτῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης.

§183Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ἀλλὰ δὲν ἠμπορεῖ νὰ ρίψῃ τὴν Κυβέρνησιν ἡ Ἀντιπολίτευσις κατὰ τὴν ψήφισιν νόμου;

§184Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἕνας λόγος, κ. συνάδελφε, συνηγορεῖ ὑπὲρ τῆς μὴ ἀναγραφῆς τῆς διατάξεως ταύτης εἶναι ἀκριβῶς αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε. Ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἔχῃ ἀνάγκην καὶ ὡρισμένων νομοθετημάτων, ἂν συναντᾷ τὴν ἀντίδρασιν τῆς Βουλῆς, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραμείνῃ. Ἐπέρχεται ἡ φυσικὴ φθορά.

§185Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Ὑπάρχει ἡ ἑξῆς διαφορά· ὅτι διὰ τῶν ⅔ πίπτει ἐλεγχομένη ἡ Κυβέρνησις.

§186Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι πολὺ μεγάλη ἡ διαφορά. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 86 τοῦ Συντάγματος εἰς τὴν περίπτωσιν ἀποδοχῆς τῆς προτάσεως δυσπιστίας λέγει (ἀναγινώσκει): «.... ὀφείλει νὰ παραιτηθῇ... κλπ.» Νομίζω ὅτι εἶναι αὐτονόητον. Ἔρχομαι τέλος εἰς τὴν τελευταίαν διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπὶ προτάσεως ἐμπιστοσύνης ψηφοφοροῦν καὶ οἱ Ὑπουργοί. Ὅπως γνωρίζετε, δὲν ὑπάρχει καμμία διάταξις εἰς τὸ Σύνταγμά μας, ἡ ὁποία νὰ ὁμιλῇ περὶ ἐμπιστοσύνης. Ἦτο θεσμὸς ὁ ὁποῖος οἴκοθεν ἦτο σύμφωνος πρὸς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Διὸ δὲν ὑπάρχει καμμία διάταξις, ἡ ὁποία νὰ ἀπαγορεύῃ εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ ψηφοφορῇ. Καθιερώθη ὅμως τοῦτο κατ’ ἀρχὰς κατ’ ἔθιμον, κατόπιν δὲ διὰ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς· εἶναι μία διάταξις ἐξαιρετικὴ καὶ πρωτοφανής, γηγενοῦς, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πειραιῶς συνάδελφος, ἐφευρέσεως καὶ διασκευῆς. Θὰ ἠννόουν ἴσως τὴν διάταξιν ταύτην, ἂν ἐπρόκειτο περὶ Ὑπουργοῦ κατηγορουμένου δι’ ἀτασθαλίαν περὶ τὴν διαχείρισιν τῶν κοινῶν, ἂν ἐπρόκειτο περὶ μεμονωμένης πράξεως. Ἀλλὰ μοὶ ἀποβαίνει ἀληθῶς ἀκατανόητος, διὰ τὰς ἄλλας προτάσεις. Ἡ Κυβέρνησις παρουσιάζει λ. χ. τὸ οἰκονομικὸν αὐτῆς πρόγραμμα καὶ τὸν Προϋπολογισμόν. Ὁ Προϋπολογισμὸς εἴθισται, καὶ δικαίως, νὰ θεωρεῖται ζήτημα ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι ὀρθὸν οἱ Ὑπουργοὶ νὰ μὴ ψηφίζουν ὑπὲρ τοῦ οἰκονομικοῦ των προγράμματος; Τὸ πρᾶγμα δὲν θὰ εἶχε σημασίαν, ἂν δὲν ἦτο λίαν χρήσιμον πρὸς ἀποτροπὴν κακῶν αἰφνιδιασμῶν. Αἱ Ἀντιπολιτεύσεις ἀποβλέπουσι πάντοτε ἐξ αἰφνιδιασμοῦ νὰ θέτουν ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ὑπολογίζουν· τόσοι ἀπουσιάζουν ἀπὸ τοὺς κυβερνητικούς, τόσοι ἰδικοί μας εἶναι ἐδῶ, τόσοι ἐτηλεγραφήσαμεν νὰ ἔλθουν. Ἂν οἱ Ὑπουργοὶ ψηφίζουν, δὲν φαντάζομαι ὅτι θὰ προβαίνουν εἰς τοιαύτας μηχανεύσεις. Θὰ ἔπρεπε, φρονῶ, νὰ διαγραφῇ τὸ «ὑποχρεωτικῶς», ὥστε νὰ ἀφεθῇ ἑκάστοτε εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κρίνῃ ἂν πρέπει νὰ ψηφοφορῇ ἢ ὄχι, καθὼς καὶ εἰς τὸν Ὑπουργὸν κατὰ τοῦ ὁποίου ἀπευθύνεται ὁ ἔλεγχος. Προσθέτω τοῦτο· ὅτι ἂν θέσητε τὸ «ὑποχρεωτικῶς», ὁ Ὑπουργὸς ὅστις αἰσθάνεται ὅτι καθῆκον εὐπρεπείας εἶναι δι’ αὐτὸν νὰ μὴ ψηφοφορήσῃ, ἁπλούστατα θὰ ἀπέλθῃ ἀπὸ τὴν αἴθουσαν διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὴν ὑποχρέωσιν αὐτήν. Εἴτε τεθῇ τὸ «ὑποχρεωτικῶς», εἴτε δὲν τεθῇ, τὸ πρᾶγμα κατ’ οὐσίαν μένει ζήτημα εὐπρεπείας. Δὲν ἐννοῶ δὲ πῶς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ σταθῇ μία Κυβέρνησις, ἂν πρόκειται περὶ ἑνὸς ζητήματος γενικωτάτης, ἐθνικῆς λ. χ. σημασίας καὶ κατορθώσῃ νὰ συγκεντρώσῃ ἐλαχίστας ψήφους καὶ τοῦτο οὐχὶ ἐκ τύχης, ἐξ ἀπουσίας φίλων της, ἀλλὰ διότι τόσους μόνον ἔχει πράγματι φίλους. Προκειμένου περὶ τοῦ συνήθους νομοθετικοῦ ἔργου, προκειμένου περὶ περιστάσεων ὁμαλῶν, κατὰ τὰς ὁποίας αἱ Κυβερνήσεις χρησιμεύουν μᾶλλον πρὸς ὑποβοήθησιν καὶ ἐπικουρίαν τοῦ ἔργου τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Λαοῦ, βεβαίως καὶ μικρὰ πλειονοψηφία εἶναι ἀνεκτή. Ἀλλὰ Κυβερνήσεις ἀντιμετωπίζουσαι ἐκτάκτως δυσχερεῖς περιστάσεις ἢ ἐκτάκτως δυσχερῆ προβλήματα, εἶναι δύσκολον νὰ σταθοῦν, ἂν δὲν ἔχουν σημαντικὴν πλειονοψηφίαν. Συμπεραίνω· ἡ προσθήκη τῆς διατάξεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φέρῃ βλάβην, τοὐναντίον δύναται νὰ φέρῃ τὸ ἀγαθὸν ὅτι θὰ ἀποτρέπῃ τοὺς ὑπολογισμούς, τοὺς ὁποίους μία κακὴ Ἀντιπολίτευσις θὰ δύναται νὰ κάμῃ. Ἂν λοιπὸν συμφωνεῖτε τὸ ἄρθρον νὰ μείνῃ ὡς ἔχει.

§187ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§188ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη. Ὑπάρχει πρότασις ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§189ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ γίνῃ ψηφοφορία τώρα.

§190Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, θὰ παρακαλέσω τοὺς ὑποβαλόντας τὴν πρότασιν ὅπως τὴν ἀποσύρουν, ἐφόσον πράγματι ἐπῆλθεν ὁμοφωνία διὰ τῶν τροπολογιῶν αἱ ὁποῖαι ἐπηνέχθησαν. Εἰς ἐναντίαν περίπτωσιν θὰ ἀναγκασθῶμεν ὅλας τὰς ψηφοφορίας νὰ τὰς ἀναβάλωμεν. Διότι εἴχομεν ὁρίσει διὰ τὴν προσεχῆ Πέμπτην τὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119, ἵνα παράσχωμεν χρόνον εἰς τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος ὅπως ἐκθέσῃ τὰς ἀντιλήψεις του. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἀσθενεῖ, εἶναι δὲ δύσκολον νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι θὰ ἀναρρώσῃ εἰς βαθμὸν ἐπιτρέποντα εἰς αὐτὸν νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὸν κόπον μιᾶς ἀγορεύσεως. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν νὰ τὴν ἀναβάλλωμεν διὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν ἢ μέχρι πλήρους ἀναρρώσεως τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος. Ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω, κ. Πρόεδρε, ὅτι ὅπως ἔχει τροποποιηθῆ τὸ ἄρθρον, ἐδείχθη κατάδηλος ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς καὶ παρακαλῶ καὶ πάλιν νὰ μὴ γίνῃ χρῆσις τοῦ δικαιώματος τῆς ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Ἂν ὅμως ἐπιμένουν οἱ ὑποβαλόντες τὴν πρότασιν, τότε καὶ αὐτὴ ἡ ψηφοφορία θὰ γίνῃ τὴν προσεχῆ Δευτέραν.

§191Γ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅλαι αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου δύνανται νὰ γίνουν δεκταὶ δι’ ἀναστάσεως, πλὴν τοῦ διμήνου, τὸ ὁποῖον θὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς ψηφοφορίας.

§192Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Νὰ προχωρήσωμεν, κ. Πρόεδρε.

§193Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Νὰ ἀναγνωσθοῦν τὰ ὀνόματα, κ. Πρόεδρε.

§194Κ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἶναι ματαία χρονοτριβὴ καὶ νομίζω καλύτερον νὰ παραιτηθῆτε.

§195Ν. ΔΑΡΒΕΡΗΣ. Δὲν εἶναι ματαία χρονοτριβή, ἀλλ’ εἶναι ὅτι δὲν θέλομεν νὰ ἔχωμεν τὴν εὐθύνην ὅτι ἐψηφίσθη τὸ δίμηνον.

§196ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῆς τροπολογίας διὰ τῆς ὁποίας ζητεῖται ἡ ἀπάλειψις τῆς διμήνου προθεσμίας.

§197Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ σπουδαιοτέρα ἀντίρρησις κατὰ τοῦ διμήνου εἶναι ὁ φόβος μήπως παραμείνῃ εἰς τὴν Ἀρχὴν Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἀπεδείχθη ὅτι παραβλάπτει τὰ δημόσια συμφέροντα καὶ ἑπομένως ἐστερήθη τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ἐδέχθημεν ἤδη διὰ τὰς τοιαύτας ἐκτάκτους περιστάσεις τὴν πρότασιν τοῦ κ. Καμπάνη ὅπως γίνεται δεκτὴ εἰς συζήτησιν πρότασις ἐμπιστοσύνης, ἐφόσον εἶναι ὑπογεγραμμένη ὑπὸ τοῦ ἡμίσεως τῶν βουλευτῶν.

§198ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἀπαλειφθῇ ἐκ τοῦ ἄρθρου ἡ διάταξις, δι’ ἧς ἀπαγορεύεται ἡ ὑποβολὴ προτάσεως δυσπιστίας πρὸ τῆς παρελεύσεως διμήνου λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσι «Ὄχι». Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Β. Σαγιᾶς καὶ Ε. Μαλαμίδας. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν βουλευτῶν κ. κ. Β. Σαγιᾶ καὶ Ε. Μαλαμίδα, τοῦ κυρίου γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ. κ. βουλευτῶν κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§200ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 114. Εἶπον «Ναὶ» 33, εἶπον «Ὄχι» 81. Ἑπομένως ἡ περὶ ἀπαλείψεως τοῦ διμήνου πρότασις ἀπερρίφθη καὶ τὸ ἄρθρον 87 ἔχει οὕτω (ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 87. Ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἀπολαύῃ τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ὀφείλει μόλις καταρτισθῇ καὶ δύναται ὁποτεδήποτε ἄλλοτε νὰ ζητήσῃ ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἀπὸ τὴν Βουλήν. Ἐὰν κατὰ τὸν σχηματισμὸν τῆς Κυβερνήσεως ἔχουν διακοπῆ αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, καλεῖται αὕτη ἐντὸς δέκα πέντε ἡμερῶν, ὅπως ἐκφράσῃ τὴν γνώμην της περὶ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Βουλὴ δύναται δι’ ἀποφάσεώς της νὰ ἀποσύρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην της ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ἢ ἀπὸ μέλος αὐτῆς. Πρότασις περὶ δυσπιστίας δὲν δύναται νὰ ὑποβληθῇ εἰμὴ μετὰ πάροδον δύο μηνῶν ἀπὸ τῆς ἀπορρίψεως ὑπὸ τῆς Βουλῆς τοιαύτης προτάσεως, πρέπει δὲ νὰ εἶναι ὑπογεγραμμένη ὑπὸ εἴκοσι τοὐλάχιστον βουλευτῶν καὶ νὰ καθορίζωνται ἐν αὐτῇ σαφῶς τὰ θέματα, περὶ τὰ ὁποῖα θέλει στραφῆ ἡ ἐπὶ τῆς προτάσεως συζήτησις. Ἐξαιρετικῶς δύναται νὰ ὑποβληθῇ πρότασις περὶ δυσπιστίας καὶ πρὸ τῆς παρόδου τοῦ ἀνωτέρω διμήνου, ἐὰν εἶναι ὑπογεγραμμένη ὑπὸ τοῦ ἡμίσεως τῶν βουλευτῶν. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως δυσπιστίας δὲν δύναται νὰ διεξαχθῇ πρὸ τῆς παρόδου διημέρου ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς της, οὐδὲ νὰ παραταθῇ πέραν τῶν πέντε ἡμερῶν. Ἡ περὶ προτάσεως ἐμπιστοσύνης ἢ δυσπιστίας ψηφοφορία δύναται νὰ ἀναβληθῇ ἐπὶ 48ωρον, ἐὰν τὸ ζητήσουν εἴκοσι βουλευταί. Πρότασις περὶ ἐμπιστοσύνης ἢ δυσπιστίας δὲν δύναται νὰ γίνῃ δεκτή, ἐὰν δὲν ψηφίσουν ὑπὲρ αὐτῆς τουλάχιστον τὰ δύο πέμπτα τῶν βουλευτῶν. Κατὰ τὴν ψηφοφορίαν ἐπὶ τῶν ἀνωτέρω προτάσεων δικαιοῦνται νὰ ψηφίζουν καὶ οἱ Ὑπουργοὶ βουλευταί.

§201ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 87ον ἄρθρον).

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐπιβολῆς προσωρινοῦ φόρου ἐπὶ τῆς γεωργικῆς παραγωγῆς». Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσωμεν τὸ ὑπ’ ἀριθμὸν 9 νομοσχέδιον τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως, τὸ ὁποῖον εἶναι τυπικὸν καὶ ἐπεῖγον. Αʹ κατ’ ἀρχὴν καὶ κατ’ ἄρθρον συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ κυρώσεως τῆς μετὰ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως συμφωνίας περὶ διακανονισμοῦ τοῦ πολεμικοῦ χρέους τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Μεγάλην Βρεττανίαν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν).

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς κ. Κ. Πολυχρονάκης ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 3182 περὶ διδασκαλείων τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως». — Ἡ ἐπὶ τῆς Παιδείας Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διαχειρίσεως τῆς συμφώνως τῷ νόμῳ 2506 καὶ τῷ Ν. Δ. τῆς 29 Φεβρουαρίου 1926 ἐκκαθαρισθείσης περιουσίας εὐαγῶν ἱδρυμάτων τῆς τέως Χριστιανικῆς Κοινότητος τῆς πόλεως Μιτυλήνης». — Ὁ Ὑφυπουργὸς τῆς Γεωργίας κ. Α. Μπακάλμπασης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ παρατάσεως προθεσμιῶν τινων ἀφορωσῶν τὴν ἀποζημίωσιν τῶν δικαιούχων ἀνταλλαξίμων». — Ὁ βουλευτὴς κ. Λ. Κυβετὸς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ μειώσεως τῶν κατὰ τὸ ἄρθρον 318 τοῦ κώδικος περὶ δήμων καὶ κοινοτήτων φόρου ἐπὶ τῶν ἰχθύων καὶ περὶ συστάσεως Ταμείων προστασίας τῶν κατ’ ἐπάγγελμα ἁλιέων». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Γ. Καφαντάρης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ἐπιβολῆς προσωρινοῦ φόρου ἐπὶ τῆς γεωργικῆς παραγωγῆς». — Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Ι. Ράλλης, Ι. Θεοτόκης, Α. Πιέρρης, Δ. Χατζίσκος, Α. Ἐμπειρῖκος Κουμουνδοῦρος, Φ. Δραγούμης, Γ. Μπακόπουλος, Β. Σαγιᾶς, Ν. Καμπάνης καὶ Ι. Μουντζουρίδης ὑπαβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς».

§204ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5.30′ μ. μ. αὔριον. (Ὥρα 10.15′ μ. μ.)