1927.03.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 47

Πέμπτη 24 Μαρτίου 1927

Προεδρία κ. Θ. Σοφούλη

(Ὥρα 6.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Μαργαριτίου (Τσαμουργιᾶς) ζητεῖ νὰ παραμείνῃ ἡ στρατιωτικὴ διμοιρία πρὸς ἀσφάλειαν τῶν κατοίκων. — Τὸ Ἐπαγγελματικὸν καὶ Βιοτεχνικὸν Ἐπιμελητήριον Βόλου διαμαρτύρεται ἐπὶ τῇ εἰδήσει μετασταθμεύσεως τοῦ ἐκεῖ ἑδρεύοντος συντάγματος μηχανικοῦ. — Ἡ Γενικὴ Ἕνωσις ἀναπήρων πολέμου Ἀττικῆς παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν νὰ ληφθῶσι τὰ δέοντα μέτρα ἵνα ἐφεξῆς πᾶσα ὑπόθεσις θύματος Στρατοῦ καὶ ἐν γένει φορολογουμένου πολίτου διεκπεραιοῦται ἀμέσως ὡς ὁρίζει ὁ νόμος 149 τοῦ 1914. — Ὁ δήμαρχος, τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον καὶ ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Ἰωαννίνων διαμαρτύρονται ἐπὶ τῇ μελετωμένῃ μετασταθμεύσει τοῦ Εʹ Σώματος Στρατοῦ ἐξ Ἰωαννίνων πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἄλλων ἐπαρχιῶν. — Ὁ Μηνᾶς Φαντασίτσος, κάτοικος Ἡρακλείου, ζητεῖ τὴν ἀκύρωσιν τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 2308 συμβολαίου πωλήσεως Μουσουλμανικοῦ κτήματος κατὰ παράβασιν τοῦ ἀπὸ 1 Ὀκτωβρίου 1922 ψηφίσματος τῆς Ἐπαναστάσεως. — Οἱ πρόσφυγες Ροδολείβους παρακαλοῦν τὴν Βουλὴν ὅπως διαταχθῇ ἡ ταχυτάτη καὶ ἄμεσος διανομὴ τῶν γαιῶν παρ’ ἀνωτέρου ὑπαλλήλου τῆς Κ.Δ.Ε.Μ. — Ὁ Ἀπόστολος Χρήστου, τέως ὑπολοχαγός, ζητεῖ τὴν οἰκονομικὴν ἐνίσχυσίν του ἐκ μέρους τοῦ Κράτους διὰ τὰς πολλαπλᾶς του ὑπηρεσίας. — Ἡ Φαρμακευτικὴ Ἑταιρεία Θεσσαλονίκης διατυπώνει τὴν γνώμην της διὰ τὴν συμπλήρωσιν τοῦ σχεδιαζομένου νομοσχεδίου περὶ παροχῆς ἀδείας εἰς τοὺς τροχιοδρομικοὺς πρὸς συντήρησιν ἑνὸς φαρμακείου. — Οἱ κληρονόμοι τῶν φονευθέντων κατὰ τὰς σκηνὰς τῆς 9ης Σεπτεμβρίου 1926 ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα ὅπως ληφθῇ νομοθετικὴ πρόνοια δι’ ἀπονομῆς ἐφάπαξ ἀποζημιώσεως. — Ἡ Βασιλικὴ χήρα Χαραλάμπους Σκιαδοχριστάκη ἢ Σκιαδᾶ ζητεῖ ὅπως τύχῃ συντάξεως, ἐφόσον ὁ σύζυγός της ἦτο στρατιωτικὸς συνταξιοῦχος. — Οἱ καπνοβιομήχανοι Χανίων ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα «περὶ ἐπαναφορᾶς τῆς τρίτης ποιότητος τῶν σιγαρέττων». — Οἱ φυματικοὶ ἀνάπηροι πολέμου Ἀσβεστοχωρίου Θεσσαλονίκης παρακαλοῦν τὴν Βουλὴν ὅπως ἐπισπευσθῇ ἡ ἀνέγερσις τοῦ σανατορίου εἰς Πάρνηθα καὶ εἰδικῶς ἐκεῖ περιπτέρου ἐξ 20 κλινῶν διὰ τοὺς ἀναπήρου πολέμου. — Ὁ Σύλλογος προσφύγων Καραμπουρνοῦ Σμύρνης ἐν Θεσσαλονίκῃ ὑποβάλλει διαμαρτυρίαν κατὰ τῆς διαταχθείσης ἀναστολῆς πληρωμῆς τῶν ἀποζημιώσεων τῶν ἀνταλλαξίμων Μολδοβανίου ὑπὸ τοῦ Γνωμοδοτικοῦ Συμβουλίου ἀνταλλαγῆς κατόπιν ἀνευθύνων καὶ κακοβούλων εἰσηγήσεων. — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν κ. Α. Κανάρης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ ναυτικῶν συντάξεων.» — Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Α. Μιχαλακόπουλος καὶ τῶν Ναυτικῶν κ. Α. Κανάρης ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ κυρώσεως συμφωνίας Μ. Βρεττανίας–Ἑλλάδος περὶ ἀμοιβαίας ἀναγνωρίσεως τῶν πιστοποιητικῶν καταμετρήσεως τῆς χωρητικότητος ἐμπορικῶν πλοίων». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Π. Τσαλδάρης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ μειώσεως τοῦ κατὰ τὸ ἄρθρον 318 κώδικος περὶ δήμων καὶ κοινοτήτων, φόρου ἐπὶ τῶν ἰχθύων καὶ περὶ συστάσεως ταμείου προστασίας τῶν κατ’ ἐπάγγελμα ἁλιέων». — Ἡ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συστάσεως Γενικῆς Διοικήσεως Δυτικῆς Μακεδονίας». — Ὁ βουλευτὴς κ. Θ. Τουρκοβασίλης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 24 § 5 τοῦ νόμου 3363. — Ὁ βουλευτὴς κ. Ι. Νικολίτσας ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐγγραφῆς καὶ ἐξετάσεως φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν». — Ἡ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὰς ἐκθέσεις αὐτῆς ἐπὶ τῶν κάτωθι νομοσχεδίων: 1) «Περὶ καταργήσεως τῆς σχολῆς δοκίμων μηχανικῶν τοῦ Π. Ναυτικοῦ». 2) «Περὶ προσθήκης διατάξεως εἰς τὸν ὑπ’ ἀριθ. 3310 νόμον περὶ συστάσεως Σώματος ἠλεκτρολόγων μηχανικῶν ἐν τῷ Ναυτικῷ Σώματι». 3) «Περὶ τοῦ κανονισμοῦ μισθοδοσίας τῶν ἐκπληρούντων τὴν θητείαν αὑτῶν στρατευσίμων Π. Ν. καὶ ὑπηρετούντων μὲ βαθμὸν ὑποκελευστοῦ μέχρι καὶ σημαιοφόρου» καὶ 4) «Περὶ τοῦ χρόνου τῆς ὑποχρεωτικῆς ὑπηρεσίας τῶν καταταχθέντων καὶ κατατασσομένων εἰς τὸν οἰκονομικὸν καὶ ὑγειονομικὸν κλάδον τοῦ Π. Ν.» Ὁ κ. Χ. Βοζίκης ἔχει τὸν λόγον πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀντικανονικόν, ἀλλ’ ἐμπιστεύομαι εἰς τὴν μεγάλην σας κοινοβουλευτικὴν πεῖραν.

§3Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ προκαλέσω συζήτησιν οὔτε νὰ ἀναπτύξω ἐπερώτησιν, ἀφοῦ μάλιστα δὲν ἔχομεν εἰσέλθει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἐπερωτήσεων ἀκόμη, ἀλλὰ θέλω νὰ κάμω μίαν σύστασιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν περὶ ζητήματος κατεπείγοντος, διὰ τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι εἶναι ἀναγκαῖον νὰ δοθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ σχετικαὶ πληροφορίαι. Δὲν γνωρίζω ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἔχῃ γνῶσιν συζητήσεων διεξαχθεισῶν τελευταίως εἰς τὴν Σερβικὴν Βουλήν, δὲν ἠξεύρω ἐὰν ἔχῃ λάβῃ διὰ τῶν ἐκεῖ ὑπηρεσιῶν μας ἐπίσημον γνῶσιν τῶν ἀγορεύσεων, ἀλλ’ εἰς τὰς ἐφημερίδας ἐνταῦθα ἐδημοσιεύθησαν χθὲς καὶ προχθὲς τεμάχια τοιούτων ἀγορεύσεων, ἀγορεύσεων προσώπων σημαινόντων ἐν τῷ Σερβικῷ Κοινοβουλίῳ, ὡς τοῦ πρώην ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ καὶ ἄλλων πολιτευομένων μεγάλου κύρους, αἱ ὁποῖαι ὁμιλοῦσι περὶ τῶν σχέσεων Ἑλλάδος καὶ Σερβίας καὶ νομίζω ἀναγκαῖον νὰ λάβῃ ἡ Βουλὴ γνῶσιν τῶν ἀγορεύσεων τούτων ὡς ἔχουν δημοσιευθῆ. Βεβαίως δὲν ἀναλαμβάνω τὴν εὐθύνην ὅτι ἀκριβῶς ἐλέχθησαν ὡς ἐδημοσιεύθησαν καὶ δι’ αὐτὸ ἀναφέρομαι εἰς τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας τυχὸν ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Ἀλλ’ ὅπως ἐδημοσιεύθησαν τὰ πράγματα, νομίζω ὅτι εἶναι ἱκανὰ νὰ προκαλέσουν τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. πρώην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Σερβίας, ὁμιλῶν ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων εἶπε καὶ περὶ τῆς Ἑλλάδος τὰ ἑξῆς: «Αἱ σχέσεις ἡμῶν μετὰ τῆς Ἑλλάδος, εἶπε, εἶναι ἀρκετὰ ἐπιφυλακτικαὶ καὶ τοῦτο δὲν εἶναι ἰδικόν μας σφάλμα. Δὲν εἶναι ἀστεῖον νὰ κάμωμεν μὲ ἓν Κράτος συμφωνίαν ἐξυπηρετοῦσαν τὰ συμφέροντα ἀμφοτέρων τῶν χωρῶν καὶ δημιουργοῦσαν κατάστασιν ἐξ ὁλοκλήρου νέαν εἰς τὰ Βαλκάνια καὶ νὰ ἔλθῃ μία νέα ἐπανάστασις, ἡ ὁποία νὰ ρίψῃ εἰς τὴν θάλασσαν πᾶν ὅ τι ἔγινε. Πρὸ παντὸς δημιουργοῦνται κατόπιν τοιούτων γεγονότων διαθέσεις, αἵτινες ἀπομακρύνουν πᾶσαν δυνατότητα διακανονισμοῦ διὰ φιλικῆς συμφωνίας τῶν σημαντικῶν ζητημάτων. Τοιαῦτα δὲ ζητήματα ὑπὸ τὰς σημερινὰς περιστάσεις μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς Ἑλλάδος ὑφίστανται ἀρκετά. Καὶ τὸ μέλλον θὰ δείξῃ ἂν μία τοιαύτη μεταστροφὴ τῶν διαθέσεων τῆς Ἑλλάδος δύναται νὰ ἐξηγηθῇ μόνον ὑπὸ μιᾶς καταστάσεως οὐχὶ ἐπαρκῶς παγίας καὶ ὑπὸ τῆς ἐπικρατησάσης ἐν Ἑλλάδι ἀτμοσφαίρας μετὰ τὴν πτῶσιν τοῦ Παγκάλου, ὁπότε ἐδέησε νὰ χαρακτηρισθοῦν ὡς προδοτικαὶ ὅλαι αἱ ἐνέργειαί του. Δὲν μᾶς μένει, προσέθεσεν ὁ κ. Νίτσιτς, παρὰ νὰ ἔχωμεν ὑπομονήν, ἐλπίζοντες ὅτι μὲ τὸν καιρὸν θὰ ἐπικρατήσουν καλλίτεραι διαθέσεις εἰς τὰς Ἀθήνας ἔναντι τῆς συνομολογηθείσης συμφωνίας μεθ’ ἡμῶν». Ὁ ἀρχηγὸς τῶν ἀνεξαρτήτων δημοκρατικῶν εἶπε: «Ἐπιθυμοῦμεν τὴν φιλίαν τῆς Ἑλλάδος, ἐπιθυμοῦμεν μάλιστα συμμαχίαν μετ’ αὐτῆς. Ἐπιθυμοῦμεν ὅμως νὰ γνωρίζωμεν καὶ τὴν τύχην τῶν ὑπογραφεισῶν συμβάσεων, ἂν πρόκειται δηλαδὴ νὰ κυρωθοῦν καὶ ἰδίᾳ ἡ ἀφορῶσα τὴν ἐλευθέραν ζώνην τῆς Θεσσαλονίκης». Αὐτὰ φαίνεται ὅτι ἐλέχθησαν, δεικνύουν δὲ καὶ τὴν διάθεσιν καὶ τὸν σκοπὸν τῶν ἀγορευσάντων, καίτοι ἐμφανίζονται ὑπὸ τύπον διάφορον καὶ ὑπὸ φρασεολογίαν ἐπιμεμελημένην. Ἀλλὰ διὰ τοὺς πεπειραμένους ἀναγνώστας προδίδουν ταυτότητα σκοποῦ καὶ ταυτότητα διαθέσεων, σχέσεις μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας εἶναι «ἐπιφυλακτικαί». Δὲν γνωρίζω διατί ἐξελέγη αὐτὴ ἡ λέξις. Ἀλλ’ εἶναι λέξις δεικνύουσα τὴν ἐπιφυλακτικότητα τῶν σχέσεων—καὶ ἀποδίδουσα τὴν ἐπιφυλακτικότητα εἰς τὴν μὴ κύρωσιν συμφωνιῶν, συναφθεισῶν ὑπὸ Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως μετὰ τῆς Σερβίας. Ἡμεῖς ὁ λαὸς τῆς Ἑλλάδος, καὶ μὲ τὴν τύχην τοῦ ὁποίου ὅλα αὐτὰ ἔχουν ἄμεσον σχέσιν, διατελοῦμεν ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν συμφωνιῶν. Δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν τίποτε περὶ τοῦ περιεχομένου τῶν συμφωνιῶν, διότι αὗται εἶναι ἄγνωστοι εἰς ἡμᾶς, οὐδὲ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἔχωμεν γνώμην περὶ τῆς σπουδαιότητος τοῦ περιεχομένου τῶν συμφωνιῶν, ἐφόσον δὲν τὰς γνωρίζομεν καὶ θὰ ἔπρεπε πρὸ παντὸς ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ νὰ γνωρίζῃ ποῖαι εἶναι αἱ συμφωνίαι αὗται, ἀφοῦ εἰς αὐτὴν ἐναπόκειται ἀποκλειστικῶς νὰ κρίνῃ ἐπ’ αὐτῶν καὶ νὰ τὰς δεχθῇ ἢ νὰ τὰς ἀπορρίψῃ. Ἀλλ’ ἡ Ἑλληνικὴ Βουλὴ διατελεῖ καὶ μέχρι σήμερον ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν τοιούτων συμφωνιῶν. Καὶ ἐφ’ ὅσον μὲν τὸ Κράτος διετέλει ὑπὸ τὰς δικτατορίας ὑπῆρχε καὶ μία δικαιολογία—ἡ πηγάζουσα ἐκ δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα προσέδιδον εἰς ἑαυτοὺς οἱ δικτάτορες, ἀλλὰ καὶ ἡ δικαιολογία ὅτι δὲν εἴχομεν Βουλήν, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ ἀνακοινώσουν αὐτάς. Ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις θὰ μὲ συγχωρήσῃ νὰ εἴπω ὅτι κατὰ τὴν τακτικὴν ὑπερέβη τοὺς δικτάτορας, διότι ἔχει 4μηνον τὴν ἐξουσίαν, διότι συζητοῦνται ὡς συζητοῦνται τὰ Ἑλληνικὰ πράγματα εἰς τὰς ξένας Βουλὰς ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις καὶ ἰδίᾳ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ ἀνακοινώσῃ τίποτε ἐπὶ τῶν συμφωνιῶν εἰς τὴν Βουλήν, διότι περὶ συμφωνιῶν ὁμιλοῦν οἱ Σέρβοι. Ἐδήλωσα ὅτι δὲν δύναμαι νὰ βεβαιώσω ἐὰν ἐλέχθησαν εἰς τὴν Σερβικὴν Βουλὴν ὡς ἀνεγράφησαν εἰς τὰς ἐφημερίδας. Ζητῶ ἀκριβῶς διὰ τοῦτο νὰ δηλώσῃ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς ποίας ἔχει γνώσεις καὶ ποίας ἔχει γνώμας ἐπὶ τῶν ἀναφυέντων ζητημάτων καὶ ἐὰν ἔχωσιν ὡς ἀναγράφονται εἰς τὰς ἐφημερίδας τὰ πράγματα. Δὲν ἐπιχειρῶ νὰ ἐπερωτήσω σήμερον, ἐπιφυλάσσομαι διὰ τὴν κατάλληλον στιγμήν, οὐχὶ τὴν κατὰ τὸν κανονισμὸν μόνον κατάλληλον, ἀλλὰ τὴν κατὰ τὰ πράγματα κατάλληλον. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι δυνάμεθα ἀπὸ τοῦδε νὰ εἴπωμεν ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός, ὁ κοινοβουλευτικὸς Ὑπουργὸς εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν καὶ μέχρι τοῦδε, τὴν ἔχει δὲ ἰσχυροτέραν ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης, καθ’ ἣν τῷ ὑποβάλλεται τὸ ἐρώτημα, νὰ γνωρίσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ συμβαίνοντα ἐπὶ τῶν σχέσεων μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας, σχέσεων τεινουσῶν νὰ κλονισθῶσιν ἐκ τῆς ἐκκρεμότητος τῶν συμφωνιῶν, νὰ θελήσῃ δὲ ἡ Κυβέρνησις νὰ παύσῃ διὰ τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα νὰ κινεῖται μετὰ τῆς χαρακτηριζούσης ἡμᾶς διὰ τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα νωχελείας.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ σύστασις ὑποβάλλεται ὅλως ἀπροόπτως καὶ ἀντικανονικῶς. Ἄν, ἐν τούτοις, ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς φρονῇ ὅτι ἡ θέσις τοῦ ζητήματος ἐπιτρέπει ὥστε νὰ δοθῶσιν ἐξηγήσεις τινές, δὲν ἔχω ἀντίρρησιν. Πάντως παρακαλῶ νὰ σημειωθῇ ὅτι δὲν θὰ ἐπιτραπῇ ἐπέκτασις εὐρυτέρα οὔτε καὶ διακοπαί, διότι τοῦτο θὰ ἀπετέλει κατάφορον παραβίασιν τοῦ Κανονισμοῦ.

§5Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐδήλωσα ὅτι δὲν εἶμαι ἐντὸς τοῦ Κανονισμοῦ, τοῦ ἀναγομένου εἰς τὰς ἐπερωτήσεις, ἀλλ’ εἶμαι ἐντὸς τῶν διατάξεων τῶν ἀφορωσῶν τὰς ἀναφοράς.

§6Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Παρεκάλεσα καὶ ἄλλοτε προκειμένου περὶ ζητημάτων τοσούτῳ λεπτῆς φύσεως νὰ μὴ καταλαμβάνεται ἐξ ἀπροόπτου ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, διότι εὑρίσκεται εἰς τὴν δυσχέρειαν ἢ νὰ σιγήσῃ καὶ ἀφήσῃ μίαν ὄχι ἀγαθὴν ἐντύπωσιν εἰς τὸ πνεῦμα τῆς Βουλῆς, ἢ νὰ ὁμιλήσῃ χωρὶς ἐκ τῶν προτέρων νὰ ἔχῃ σταθμίσει ὅπως ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἐπακριβῶς σταθμίσει ὅσα ἔχει ἢ δύναται νὰ ἀνακοινώσῃ ἄνευ βλάβης τῶν διεθνῶν σχέσεων. Ἀλλ’ ἀφοῦ οὕτω ἀκανονίστως ὑπεβλήθη ἡ σύστασις τοῦ κ. βουλευτοῦ νομίζω ὅτι χειρότερον θὰ ἦτο ἐὰν δὲν ἔδιδον ἐξηγήσεις τινὰς εἰς τὴν Βουλήν, ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι δὲν θὰ ἐπακολουθήσῃ συζήτησις.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὔτε θὰ ἐπιτραπῇ.

§8Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. βουλευτὴν ἐὰν εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ μοῦ δώσῃ τὰς ἐφημερίδας, τὰς ὁποίας ἀνέγνωσε. Δὲν ἔλαβον γνῶσιν, κύριοι βουλευταί, τῶν ἀγορεύσεων, τὰς ὁποίας ἐμνημόνευσεν εἰς ἡμᾶς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτής. Ἔλαβον γνῶσιν ἐπίσημον μόνον τῆς ἀγορεύσεως τοῦ νῦν ὑπευθύνου διὰ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς φίλης καὶ γείτονος χώρας, τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν αὐτῆς. Ἡ ἀγόρευσίς του, τῆς ὁποίας δὲν ἔχω πρόχειρον τὸ κείμενον, καταληφθεὶς οὕτως ἐξ ἀπροόπτου, ἐφόσον ἐνθυμοῦμαι, συνίστατο περίπου εἰς τὰ ἑξῆς: Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργὸς τῆς Γιουγκοσλαβίας ὁμιλῶν ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ γείτονος Κράτους καὶ εἰδικώτερον ὡς πρὸς τὴν Ἑλλάδα εἶπε περίπου τὰ ἑξῆς: «Μετὰ τῆς Ἑλλάδος μᾶς συνδέει μακρὰ φιλία. Τὰ καλῶς ἐννοούμενα πολιτικὰ καὶ οἰκονομικὰ συμφέροντα ἀμφοτέρων τῶν χωρῶν ἄγουν ἡμᾶς εἰς φιλικὴν καὶ ἐγκάρδιον συνεργασίαν. Ὑπεγράφησαν συμφωνίαι τινὲς κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, αἱ συμφωνίαι ὅμως αὗται δὲν ἐκυρώθησαν λόγῳ τῆς ἐπελθούσης κυβερνητικῆς μεταβολῆς. Ἡ προσοχὴ ἀμφοτέρων τῶν Κυβερνήσεων εἶναι ἤδη ἐστραμμένη ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου». Εἰς τοὺς λόγους τούτους τοὺς ὑπευθύνους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς γείτονος Χώρας δὲν θὰ εἶχέ τις νὰ παρατηρήσῃ οὐδέν. Οὐδεὶς θὰ ἠδύνατο νὰ φιλονεικήσῃ ὅτι καὶ μακρὰ φιλία μᾶς συνδέει μετὰ τῆς γείτονος χώρας καὶ μακροὶ κοινοὶ ἀγῶνες καρποφόροι καὶ ὅτι τὰ οἰκονομικὰ καὶ πολιτικὰ συμφέροντα ἀμφοτέρων τῶν χωρῶν ὁδηγοῦν εἰς μίαν φιλικὴν καὶ ἐγκάρδιον συνεργασίαν. Οὐδεὶς θὰ ἠδύνατο νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι ἡ προσοχὴ ἀμφοτέρων τῶν Κυβερνήσεων εἶναι ἐστραμμένη ἐπὶ τοῦ σημείου τῶν συμφωνιῶν, εἶναι δὲ ἱστορικὸν γεγονὸς ὅτι αἱ συμφωνίαι αὗται, ὑπογραφεῖσαι ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τῆς δικτατορίας, δὲν ἐδημοσιεύθησαν ἐν τῇ Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως, μὴ κυρωθεῖσαι κἂν τότε μηδὲ διὰ Διατάγματος Νομοθετικοῦ καὶ ὅτι δὲν ἐνεκρίθησαν ὑπὸ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι μυστικόν, εἶναι μάλιστα περαιτέρω γνωστὸν ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἀρχηγοί, οἱ συγκροτήσαντες τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, εἶχον διαδηλώσει σαφῶς καὶ μὲ τοὺς κινδύνους ἀνόμων καταδιώξεων, τοὺς ὁποίους διέτρεχε πᾶς ὅστις ἐπὶ δικτατορίας ἀντεστρατεύετο εἰς τὰς τάξεις αὐτῆς, ἔκτοτε εἶχον διαδηλώσει σαφῶς τὴν γνώμην αὐτῶν ὅτι συμφωνίαι, μὴ βασιζόμεναι εἰς ἰσοτιμίαν τῶν δύο μερῶν, ἢ θίγουσαι βαθύτατα τὴν ἐθνικὴν κυριαρχίαν, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνουν ἀσπασταὶ ἀπὸ τὴν κοινοβουλευτικὴν Κυβέρνησιν.

§9Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ εἶχε δηλωθῆ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς δικτατορίας.

§10Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου τὸ κείμενον τῶν λόγων τοῦ ἀξιοτίμου τέως ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ, ὅστις διηύθυνε τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις τοῦ γείτονος Κράτους καθ’ ἣν στιγμὴν ὑπεγράφησαν αἱ ἐν λόγῳ συμφωνίαι. Δὲν δύναμαι νὰ κρίνω ἐὰν πιστῶς ἀπεδόθησαν εἰς τὰς ἐφημερίδας, τὰς ὁποίας μοὶ ἔδωκεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτὴς καὶ τὰς ὁποίας ἠκούσατε ἀναγινωσκομένας ἀπὸ τὸν ἴδιον. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ ἀποκρύψω ὅτι θὰ ᾐσθανόμην ἔκπληξίν τινα, ἂν ἦσαν ἀκριβεῖς οἱ λόγοι οὗτοι. Τὸ φαινόμενον τῆς μὴ ἐγκρίσεως, ὑπὸ κοινοβουλευτικῆς μάλιστα Κυβερνήσεως, συμφωνιῶν, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐπὶ Κυβερνήσεως δικτατορικῆς καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν ἐπρόφθασαν κἂν νὰ ἐνδυθοῦν τὸ ἔνδυμα ἔστω καὶ μιᾶς ψευδοῦς νομιμότητος, τοῦ νομοθετικοῦ διατάγματος, κρίνουν οἱ λόγοι, οὓς ἀνέγνωσεν ὁ κ. ἐξ Ἀθηνῶν συνάδελφος ὡς οἱονεὶ παρῳδίαν τινὰ ἐθνικήν. Θὰ μοὶ ἤρκει, ἐν τούτοις, νὰ μνημονεύσω ἓν παράδειγμα, τὸ παράδειγμα τῆς συμφωνίας τοῦ 1914, τῆς συναφθείσης μεταξὺ τῶν ἰδίων χωρῶν, ἐφαρμογὴν τῆς ὑποχρεώσεως τὴν ὁποίαν ἀνέλαβεν ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὸ 1913, ὑποχρεώσεως δηλονότι νὰ διευκολύνῃ τὸ ἐμπόριον τῆς γείτονος Χώρας. Ἡ συμφωνία ἐκείνη εἶχεν ὑπογραφῆ μεταξὺ δύο Ὑπουργῶν κοινοβουλευτικῶν Κυβερνήσεων ἀμφοτέρων. Καὶ αὐτὴ αὕτη ἡ γείτων χώρα δὲν ἐνέκρινε τὴν συμφωνίαν ἐκείνην, διότι ἐθεώρει ὅτι δὲν ἀνταπεκρίνετο πλέον εἰς τὰ συμφέροντα. Πῶς λοιπὸν θὰ ἐθεωρεῖτο ἀνώμαλον, κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας τὰ πλέον ὑπεύθυνα μέλη εἶχον ἤδη διαδηλώσει τὰς γνώμας των ἐναντίον τῶν συμφωνιῶν, οἷαι αὗται συνήπτοντο ἐπὶ δικτατορίας νὰ μὴ υἱοθετῇ αὐτάς; Πρὸ οὐχὶ μακροῦ χρόνου ἡ νῦν Βρεττανικὴ Κυβέρνησις εἶχε δηλώσει ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ εἰσηγηθῇ εἰς τὴν Βουλὴν συμφωνίαν, ἣν ἡ προκάτοχος αὐτῆς Κυβέρνησις εἶχε συνάψει μὲ τὴν Σοβιετικὴν Ρωσσίαν. Καὶ εἶναι χρησιμώτερον, ἀξιότιμε κ. ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτά, νὰ διεξάγωμεν τόσῳ σοβαρὰν συζήτησιν, ἐπὶ τῇ βάσει ἀγορεύσεων, ὧν μάλιστα ἀγνοοῦμεν τὸ ἀκριβὲς κείμενον, προσώπων ἀξιοτίμων κατὰ πάντα, μὴ ὑπεχόντων ὅμως ἄμεσον, ὅσον καὶ ἂν ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει ἔχῃ τις τὴν εὐθύνην τῶν λόγων του, ἄμεσον εὐθύνην τῆς διαχειρίσεως τῶν δημοσίων ὑποθέσεων τῆς χώρας.

§11Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὡμίλησα μετὰ πάσης ἐπιφυλάξεως.

§12Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ἀξιότιμε συνάδελφε. Δὲν θέλω νὰ μεμφθῶ τὸ ὕφος τοῦ λόγου σας· ἐὰν παρεπονέθην, παρεπονέθην μόνον διότι ἐξ ἀπροόπτου ὑπεβλήθη νέα ἐρώτησις, τῆς ὁποίας ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἐγνώριζον τὸ κῦρος, μολονότι εἶχα παρακαλέσει ἐπανειλημμένως τὴν Βουλὴν ἵνα τοιαῦτα ζητήματα μόνον διὰ τῆς κανονικῆς ὁδοῦ ἄγωνται πρὸς συζήτησιν. Ἂς μὴ διατρίβωμεν λοιπὸν εἰς λόγους πιθανώτατα κακῶς μεταδοθέντας προσώπων μὴ διαχειριζομένων νῦν τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῶν χωρῶν, μετὰ τῶν ὁποίων ἐρχόμεθα εἰς συζήτησιν. Ἡμεῖς κρίνομεν ὅτι οἱ λόγοι, τοὺς ὁποίους ἐξήνεγκεν ὁ ὑπευθύνως νῦν διαχειριζόμενος τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικὴν τῆς γείτονος χώρας, εἶναι λόγοι καλῶν διαθέσεων καὶ πολιτικῆς συνέσεως, ἀνταποκρινόμενοι εἰς τὰς διαθέσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ὁ ἐξ Ἀθηνῶν βουλευτὴς κατηγόρησε τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἰδιαιτέρως τὸν ὑποφαινόμενον ὅτι δικτατορικῶς καὶ ἡμεῖς ἀποκρύπτομεν ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν τὰς συμφωνίας ἐκείνας. Οὐδέποτε διῆλθε διὰ τοῦ νοός μου ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν αἱ συμφωνίαι αὗται, αἱ ὁποῖαι ἄλλως τε δὲν εἶναι διπλωματικαὶ καθαρῶς συμφωνίαι, ἀλλ’ ἀποβλέπουσιν εἰς τὴν ρύθμισιν οἰκονομικῶν συμφερόντων, λιμενικῶν, σιδηροδρομικῶν, ἐμπορικῶν καὶ τῶν τοιούτων, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ μείνωσιν ἀποκεκρυμμέναι ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν. Ζητῶ μόνον μετὰ τὴν διαβεβαίωσιν ταύτην ἀπὸ τὴν Βουλὴν νὰ δώσῃ εἰς τὴν ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν πίστωσίν τινα χρόνου καὶ νὰ ἐπιτρέψῃ εἰς αὐτὴν ὅπως, σταθμίζουσα τὰς ὅλας περιστάσεις, μὴ σπεύσῃ ἀμέσως εἰς τὴν συζήτησιν τῆς γνώμης τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν συμφωνιῶν τούτων. Δύναται νὰ ἔχῃ καθησύχασίν τινα ἡ δικαίως ἀνησυχήσασα ἐθνικὴ ψυχὴ ἐκ τούτου, ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες σήμερον ὑπέχουσιν ἀναμφισβητήτως τὴν μείζονα εὐθύνην ἐπὶ τῆς διαχειρίσεως τῶν τυχῶν τῆς Χώρας, ἔχουσιν ἤδη ἐκφράσει τὴν δυσπιστίαν αὑτῶν περὶ τοῦ συμφέροντος τῶν προκειμένων συμφωνιῶν διὰ τὴν Χώραν, ὑφ’ ἣν μορφὴν αὗται εἶχον συναφθῆ ἐπὶ δικτατορίας. Ἐὰν ὑπάρχουν διατάξεις ἐπωφελεῖς ἐν αὐταῖς δύνανται βεβαίως νὰ συμπεριληφθοῦν ἐν νεωτέραις διαπραγματεύσεσι. Παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ μὴ ἐπεκταθῇ περαιτέρω ἡ συζήτησις. (Χειροκροτήματα).

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μ. Δερλερὲς ἔχει τὸν λόγον.

§14Μ. ΔΕΡΛΕΡΕΣ. Τὴν παρελθοῦσαν Παρασκευὴν μετέβην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον Προνοίας διὰ νὰ εἰσηγηθῶ μίαν ὑπόθεσιν φίλου μου τινὸς εἰς τὸ Συμβούλιον, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ συνέλθῃ κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην. Ἀκριβῶς τὴν ὥραν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔφθασα εἰς τὴν θύραν τοῦ Ὑπουργείου, εἰσήρχετο ἄλλο πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἠκολούθησα καὶ ἐγώ. Μόλις ἐπροχώρησα δύο–τρία βήματα ἐντὸς τοῦ Ὑπουργείου ὁ θυρωρὸς μὲ ἠρώτησε· ποῖος εἶσθε; Καὶ ἐγὼ ἀπήντησα· εἶμαι βουλευτής. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἐστάθην, ἀλλ’ ἐξηκολούθησα προχωρῶν, ὁπότε ἔθεσε χέρι. Ἐγὼ τῷ ἐπανέλαβον ὅτι εἶμαι βουλευτής. Τότε μοὶ εἶπε, κ. Πρόεδρε, μίαν λέξιν παρεμφερῆ μὲ τὴν λέξιν τοῦ Καμπρὼν καὶ ἠναγκάσθην νὰ ἐπιστρέψω καὶ οἱονεὶ διετέλουν ὑπὸ τὸ βάρος συμφορᾶς. Τὴν ἑπομένην ἐπῆγα εἰς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργὸν καὶ ἀνέφερα τὰ λαβόντα χώραν λεπτομερέστατα. Λοιπὸν ὁ κ. Ὑπουργὸς μοὶ εἶπεν ὅτι συχνὰ συχνὰ μοῦ κάμνει ἐπεισόδια καὶ θὰ τὸν ἀπολύσω. Χθὲς τὸ ἑσπέρας ἐπλησίασα τὸν κ. Ὑπουργὸν καὶ τὸν ἠρώτησα τί ἔγινεν ὁ ὑβριστὴς καὶ μὲ διαβεβαίωσεν ὅτι θὰ τὸν ἀπολύσῃ. Δὲν στρέφομαι κατὰ τοῦ κλητῆρος, διότι ἡ πρᾶξίς του ἀποτελεῖ ἓν φαινόμενον τῆς σημερινῆς καταστάσεως, διότι, ὡς ἐπληροφορήθην, ἀνήκει εἰς τὴν τάξιν ἐκείνην (δεικνύει τὴν πτέρυγα τῶν κομμουνιστῶν) Ἀλλά, κ. Πρόεδρε, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μὲ ἠνάγκασε νὰ καταστήσω γνωστὸν τὸ πρᾶγμα εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι ὅτι ὁ κλητὴρ ἀντὶ νὰ ἀπολυθῇ προήχθη, διότι ἀπὸ τῆς εἰσόδου τοῦ Ὑπουργείου ἀνέβηκε εἰς τὰ γραφεῖα καὶ ἐκεῖ θὰ δράσῃ καλύτερα. Τὸ ἐπεισόδιον τὸ θέτω ὑπὸ τὴν ἀντίληψιν τοῦ Σώματος διὰ νὰ κρίνῃ ἐὰν καὶ κατὰ πόσον εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ παράσχῃ ἀνακριβεῖς διαβεβαιώσεις καὶ νὰ εἰπῇ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μοῦ εἶπεν.

§15Μ. ΚΥΡΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Περιθάλψεως). Εἶναι ἀκριβές, κύριοι βουλευταί, ὅτι πρό τινων ἡμερῶν ἐπισκεφθείς με ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος μοὶ ἀνέφερε τὰ τοῦ ἐπεισοδίου, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησε προηγουμένως. Εἶπον τότε εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον καὶ τῷ ἐξέφρασα τὴν ἀπόφασίν μου ὅτι κατὰ τοῦ πταίσαντος κλητῆρος θὰ ἐλαμβάνοντο ὅλα τὰ ὑπὸ τοῦ ὀργανισμοῦ προβλεπόμενα μέτρα. Καὶ πράγματι ὁ ὑπαίτιος τοῦ ἐπεισοδίου κλητὴρ ἐκλήθη εἰς ἀπολογίαν. Ἐπειδὴ ἐν τούτοις πλὴν τοῦ ἐπεισοδίου τὸ ὁποῖον εἶχε δημιουργηθῆ ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον εἶχε προηγουμένως καὶ ἕτερον ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον εἶχε καταγγελθῆ, ἐθεώρησα καλὸν νὰ ἀνακληθῇ ὁ κλητὴρ ἀπὸ τὴν θύραν καὶ διέταξα νὰ τῷ ἀφαιρεθῇ ἡ ὑπηρεσία αὐτή, τὴν ὁποίαν δὲν ἠδύνατο ὡς ἐκ τῶν ἐπεισοδίων νὰ ἐκτελῇ ὅπως ἔπρεπε καὶ νὰ τῷ ἀνατεθῇ ἄλλη ὑπηρεσία μέχρις ὅτου ληφθῇ ἓν μέτρον κατάλληλον, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ληφθῇ. Παρέχω τώρα συμπληρωματικῶς τὴν πληροφορίαν ὅτι ὁ κλητὴρ αὐτὸς ὅπως καὶ δύο ἄλλοι περὶ τῶν ὁποίων προϋπῆρχον κατηγορίαι θὰ ἀποχωρήσουν εὐθὺς μὲ τὸ τέλος τοῦ μηνὸς αὐτοῦ. Τοῦτο ἀκριβῶς ὑπενόουν καὶ δι’ ὅσων εἶπον χθὲς εἰς τὸν κ. συνάδελφον, ὅτι ὁ κλητὴρ αὐτὸς δὲν πρόκειται νὰ παραμείνῃ, ὥστε οὔτε περὶ προαγωγῆς τοῦ κλητῆρος πρόκειται, οὔτε περὶ ἄλλης τινὸς πράξεως, ἐκ τῆς ὁποίας εἶναι δυνατὸν νὰ θίγεται ὁ κ. συνάδελφος ἢ ἄλλος τις ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι παρεπονέθησαν. Ἀλλὰ θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. συνάδελφος νὰ ὑποβάλω τὴν παράκλησιν, ἐφόσον εἶναι ἀπόφασις τῆς Κυβερνήσεως.... (Θόρυβος).

§16Μ. ΔΕΡΛΕΡΕΣ. Τί ἀπόφασις; (Θόρυβος). Εἴπατε χθὲς ὅτι ὁ κλητὴρ ἀπελύθη.

§17Μ. ΚΥΡΚΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Περιθάλψεως). Σᾶς εἶπον ὅτι δὲν πρόκειται νὰ παραμείνῃ.

§18Μ. ΔΕΡΛΕΡΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ λυθῇ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Ἐμὲ δὲν μὲ ἐνδιαφέρει ἂν θὰ μείνῃ ἢ δὲν θὰ μείνῃ ὁ κλητὴρ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Προνοίας. Τοῦτο ἀπόκειται εἰς τὴν ἀντίληψιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Ἐγὼ ἐπαναλαμβάνω τὴν ἐρώτησίν μου. Ὁ κ. Ὑπουργός, τὸν ὁποῖον ἠρώτησα χθὲς τί ἀπέγινεν ὁ κλητήρ, μοὶ ἀπήντησεν ὅτι τὸν ἀπέλυσεν. Αὐτὸ τὸ ζήτημα μὲ ἐνδιαφέρει, κύριοι συνάδελφοι. Πῶς ἐπιτρέπεται εἰς Ὑπουργὸν νὰ λέγῃ ἀνακριβείας;

§19Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ ἐπεθύμουν ἐπὶ τοῦ ἐπεισοδίου αὐτοῦ νὰ εἴπω δύο λέξεις.

§20ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διαμαρτύρομαι ἐναντίον τῆς ἐξακολουθήσεως τῆς συζητήσεως.

§21Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Θεωρῶ ὅτι εἶναι ζήτημα ἀφορῶν τὸ Σῶμα. Καὶ διὰ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφήσωμεν νὰ παρέλθῃ ἐν σιωπῇ τὸ πρᾶγμα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας, κατ’ ἐμὴν γνώμην, εὑρίσκεται ἐν ἀπολύτῳ τάξει, διότι ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας ἔκαμεν ὅ,τι ἐπετρέπετο νὰ πράξῃ κατὰ νόμον. Καὶ ἀφοῦ ἔδωκε καὶ τὰς ἐξηγήσεις, τὰς ὁποίας ἔδωκε, δὲν νομίζω ὅτι τὸ ζήτημα ἀφορᾷ πλέον τὸν ἀξιότιμον κ. Ὑπουργόν. Ἀλλ’ ὑπάρχει ζήτημα γενικώτερον, τὸ ζήτημα τῆς ἀπαγορεύσεως τῆς εἰσόδου τῶν βουλευτῶν εἰς τὰ Ὑπουργεῖα. Ἀποτέλεσμα τῆς ἀπαγορεύσεως ταύτης τῆς παρὰ πάντα κοινοβουλευτικὸν κανόνα γενομένης εἶναι ὅλα αὐτὰ τὰ ἐπεισόδια τὰ γενόμενα μεταξὺ κατωτάτων ὑπαλλήλων τῶν Ὑπουργείων καὶ βουλευτῶν. Παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ σκεφθῇ σοβαρῶς καὶ συντόνως ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ἵνα μὴ ἔχωμεν ὀδυνηρότερα ἀποτελέσματα τῆς τοιαύτης ἐκτρόπου ἀπαγορεύσεως, ἡ ὁποία καὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Σώματος θίγει καὶ τὰ δικαιώματα τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους. (Χειροκροτήματα).

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐτελείωσε τὸ ἐπεισόδιον.

§23Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, σχετικῶς μὲ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Προνοίας ἐπιτρέπεται τρὶς τῆς ἑβδομάδος νὰ γίνωνται δεκτοὶ οἱ βουλευταὶ μεταξὺ τῆς 11ης καὶ τῆς 1ης μ. μ., δηλαδὴ εἰς δύο ὥρας κατὰ τὰς ὁποίας μαζεύεται ὅλη ἡ ἀνθρωπότης ἐκεῖ. Εἶναι ἀδύνατον νὰ εἰσέλθῃ τις εἰς τοὺς διαδρόμους κατὰ τὰς ὥρας αὐτάς, ὥστε καταντᾷ νὰ ἀποκλείωνται οἱ βουλευταί.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν ἐξεδηλώθη ἡ ἐπιθυμία τῆς Βουλῆς ἵνα συνεχισθῇ καὶ τερματισθῇ σήμερον ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 19 τοῦ Συντάγματος. Νομίζω ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ καμμία ἀντίρρησις. Λοιπὸν συνεχίζεται ἡ συζήτησις. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§25Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ περὶ ἰδιοκτησίας ἄρθρον τοῦ Συντάγματος συνεζητήθη καὶ κατὰ τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἴσως πᾶσα περαιτέρω ἐπὶ τούτου συζήτησις νὰ παρέλκῃ. Βεβαίως εἰς ἕκαστος ἐξ ὑμῶν ἔχει σχηματίσει πλήρη τὴν γνώμην κατὰ τίνα τρόπον πρέπει νὰ προστατευθῇ ὁ θεσμὸς τῆς ἰδιοκτησίας καὶ αἱ ἀναπτύξεις αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας παρὰ τῶν κ.κ. συναδέλφων ἀπεσαφήνισαν πᾶσαν τυχὸν ἀμφισβήτησιν σχετικήν. Οὐχ ἧττον ἐπειδὴ προεκλήθη νὰ ἐκδηλωθῇ καὶ ἡ γνώμη τῶν ἰθυνόντων τὰ ἐν τῇ Βουλῇ κόμματα, εἶμαι ὑποχρεωμένος ἐν ὀλίγοις νὰ εἴπῃ τὴν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου γνώμην μου. Τὸ πολιτικὸν καὶ κοινωνικὸν καθεστὼς ὑπὸ τὸ ὁποῖον βιοῖ ἡ Ἑλλὰς ἀναντιρρήτως ἀναγνωρίζει τὸν θεσμὸν τῆς ἰδιοκτησίας. Καὶ οὐδεὶς ἐξ ὅσων τοὐλάχιστον παρηκολούθησα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἠμφισβήτησε τοῦτο. Ἐκεῖνο περὶ τὸ ὁποῖον περιεστράφη ἡ συζήτησις ἦτο ἡ ἐπέκτασις τῆς προστασίας τῆς ἰδιοκτησίας. Καὶ ὑπῆρξαν ἀληθῶς τινὲς ἐκ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι χαλαρωτέραν ἠθέλησαν τὴν προστασίαν αὐτῆς. Ὑπῆρξαν οἱ εἰς τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος θέλοντες νὰ παρεμβάλωσι διάταξιν, ἥτις ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς συζήτησιν περὶ αὐτοῦ τούτου τοῦ θεσμοῦ ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὑπὸ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ τὸν ἀντιληφθῶμεν. Ἡ διάταξις ἡ ὁποία ἐγένετο δεκτὴ καὶ παρὰ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἡ ὁποία πρώτην φορὰν ἀναγράφεται, ὄχι εἰς τὸ Σύνταγμα, διότι ἀκόμη δὲν ἐθεσπίσθη, ἀλλ’ εἰς σχέδιον τοῦ παρ’ ἡμῖν Συντάγματος. Εἶναι ἡ πρότασις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἰδιοκτησία δὲν εἶναι μόνον δικαίωμα, ἀλλὰ γεννᾷ καὶ ὑποχρεώσεις. Ἡ χρῆσις αὐτῆς πρέπει νὰ εἶναι συνάμα ὑπηρεσία πρὸς τὴν κοινὴν ὠφέλειαν. Ἡ διάταξις αὕτη ἐλήφθη ἐκ τῆς διατάξεως ἄρθρου τινός, τοῦ 153, τοῦ Γερμανικοῦ Συντάγματος. Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει μου τὰς αἰτιολογικὰς ἐκθέσεις τοῦ προσχεδίου κατὰ τὰς ὁποίας ἐδικαιολογήθη ἡ διάταξις αὕτη, ἤκουσα ὅμως ἀγόρευσιν σχετικὴν πρὸς τοῦτο τοῦ εἰσηγητοῦ ταύτης. Διὰ τῆς διατάξεως ταύτης, ὡς ἤκουσα, σκοπεῖται νὰ διαπιστωθῇ ἁπλῶς διὰ τοῦ Συντάγματος ἡ ὑπάρχουσα κατάστασις. Καὶ ἀληθῶς, καίτοι ἡ ἰδιοκτησία παρίσταται πάντοτε ὡς ἀπόλυτον καὶ ἀποκλειστικὸν δικαίωμα καὶ ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων δὲν ἔλειψε νὰ ἐπιβάλλωνται καὶ ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ περιορισμοὶ εἰς τὴν ἰδιοκτησίαν. Ποικίλλαι αἱ περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ἰδιοκτησία δὲν παραμένει δικαίωμα ἀπόλυτον, ἀλλ’ ὑφίσταται περιορισμοὺς ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ. Πάμπολλαι εἶναι αἱ διατάξεις αἱ ὁποῖαι ἐπιφέρουν περιορισμοὺς καὶ κατὰ τοὺς παλαιοτέρους καὶ κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους. Καὶ οἱ περιορισμοὶ οὗτοι ποικίλλουσιν ἀναλόγως τῶν ἑκάστοτε κοινωνικῶν σχέσεων. Ὑπῆρχον ἀπὸ παλαιοτέρων χρόνων περιορισμοί, κατὰ τοὺς ὁποίους, δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι σχεδὸν καταργεῖται τὸ δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας χάριν ἀτομικοῦ συμφέροντος. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου διάταξιν παλαιοτέραν τοῦ Ρωμαϊκοῦ δικαίου, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλεται εἰς τὸν ἰδιοκτήτην ἀντὶ δικαίου ἀνταλλάγματος νὰ παραχωρήσῃ δίοδον διὰ τοῦ κτήματός του εἴς τινα, ὅπως μεταβαίνῃ εἰς τάφον, δι’ ὃν δὲν ἔχει δίοδον. Ὅλαι αἱ διατάξεις, αἱ ὁποῖαι ἀποτελοῦσι τὸ λεγόμενον γειτονικὸν δίκαιον, δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ διάφοροι περιορισμοὶ τῆς ἰδιοκτησίας. Ἀναλόγως δὲ τῆς ἀναπτύξεως τῆς Κοινωνίας καὶ τῶν παρουσιαζομένων κοινωνικῶν σχέσεων καὶ οἱ περιορισμοὶ αὐτοὶ ἐπεκτείνονται. Ἡ μεταρρύθμισις τῶν οἰκοπέδων, ἡ ὁποία γίνεται σήμερον, ὑποχρεοῖ τὸν ἕνα ἰδιοκτήτην νὰ παραχωρήσῃ μέρος τοῦ γηπέδου του εἰς τὸν ἕτερον, καθὼς καὶ αὐτὸς νὰ παραχωρήσῃ εἰς τὸν ἄλλον ἵνα γίνῃ ὁ ὀρθογωνισμὸς ὁ λεγόμενος τῶν οἰκοπέδων. Ἀλλὰ τί εἶναι αὐταὶ αἱ διατάξεις ὅλαι; Εἶναι διατάξεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ἰδιοκτησία γεννᾷ ὑποχρεώσεις; Ὄχι βέβαια. Καὶ κατὰ τοὺς ἀσχολουμένους εἰς τὴν ἔρευναν τοῦ θεσμοῦ τῆς ἰδιοκτησίας δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον προστασία τῆς ἰδιοκτησίας, διότι μόνον οὕτω διὰ τῶν τοιούτων περιορισμῶν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑφίσταται ἡ μία ἰδιοκτησία ἀπέναντι τῆς ἑτέρας. Ἄν δὲν γίνῃ ὀρθογωνισμὸς τῶν οἰκοπέδων, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χρησιμοποιηθῇ ἡ ἰδιοκτησία οὔτε τοῦ ἑνός, οὔτε τοῦ ἑτέρου. Ἀλλὰ συνεπείᾳ τούτου οὐδαμῶς δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ διάταξις ἡ προτεινομένη, ἣν ἀνωτέρω ἀνέφερον. Καὶ ἀπὸ οὐδεμιᾶς ἀπόψεως ἡ προτεινομένη εἰς τὸ Σύνταγμα προσθήκη ἀποτελεῖ διαπίστωσιν ὑφισταμένης καταστάσεως, ὡς ὑπεστηρίχθη. Ἐν τῷ Γερμανικῷ Συντάγματι περιελήφθη τοιαύτη διάταξις. Ἀλλὰ τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα ἀληθῶς δὲν ἀντιλαμβάνεται τὸν θεσμὸν τῆς ἰδιοκτησίας ὡς εἶχε πρότερον καθιερωθῇ. Ἡ ἰδιοκτησία κατ’ αὐτὸ δὲν εἶναι ἀτομικὸν ἀγαθόν, ἀλλὰ κοινωνικὸν τοιοῦτον. Εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς μορφῆς, ἡ ὁποία ἐδόθη εἰς τὸ Γερμανικὸν πολίτευμα. Τὸ Γερμανικὸν πολίτευμα δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς πολιτικὴν δημοκρατίαν, ἀλλ’ ἀποτελεῖ καὶ οἰκονομικὴν τοιαύτην. Καὶ ὄχι μόνον ἡ κατὰ τὰ ἀνωτέρω προσθήκη, ἀλλὰ καὶ διάφοροι ἄλλαι διατάξεις ἐκ τῆς ἐννοίας ταύτης τῆς ἰδιοκτησίας ἀπορρέουσαι ἀναγράφονται ἐν τῷ Γερμανικῷ Συντάγματι. Κατὰ τὸ ἄρθρον αὐτὸ θὰ ἴδωμεν ὅτι ἐπιτρέπεται ἡ ἀφαίρεσις τῆς ἰδιοκτησίας καὶ ἄνευ ἀποζημιώσεως ὅπου ὁ νόμος ὁρίζει, ἐπιτρέπεται ἡ ἀφαίρεσις τῆς ἰδιοκτησίας καὶ χωρὶς νὰ ὁρίζεται δικαστικῶς ἡ ἀποζημίωσις, ὅπου θέλει ὁρίσει ὁ νόμος. Ὑπάρχουσι πάμπολλαι διατάξεις, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ περὶ ἐθνικοποιήσεως τῶν ἐπιχειρήσεων. Συνέπεια τοῦ ὅλου συστήματος καὶ τοῦ κρατήσαντος ἐν Γερμανίᾳ πνεύματος κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ Συντάγματος εἶναι ἡ διάταξις αὐτή, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταφυτευθῇ παρ’ ἡμῖν πρὸς παράστασιν τῶν κατὰ νόμον περιορισμῶν τῆς κυριότητος. Ποῦ ἀλλοῦ ἢ εἰς τοῦτο ἀνταποκρίνεται; Διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι ἡ διάταξις αὕτη, ἡ ὁποία ἐτέθη ἐν τῷ προσχεδίῳ τοῦ Συντάγματος, ἀναγκαίως πρέπει νὰ παραλειφθῇ. Καὶ πρέπει νὰ παραλειφθῇ, ἀφοῦ καὶ οἱ προτείναντες ταύτην δὲν ἐννοοῦσι νὰ ἀποδώσωσιν εἰς αὐτὴν τὴν ἔννοιαν, ἣν ὡς ἐκ τῆς φύσεως τοῦ Γερμανικοῦ Συντάγματος ἔχει, οὐδαμῶς δὲ κατ’ ἐμὲ χρησιμεύει εἰς ἀπόδοσιν τῶν κατὰ νόμον ἐπιβαλλομένων περιορισμῶν εἰς τὴν κυριότητα. Ἀλλὰ καὶ ἂν εἰς τοῦτο ἐχρησίμευε, θὰ ἦτο ὅλως περιττή, ἀφοῦ καὶ ἄνευ τοιαύτης προσθήκης οὐδεὶς μέχρι σήμερον ἠμφισβήτησε τοὺς κατὰ νόμον ἐπερχομένους εἰς τὴν κυριότητα. Καὶ ἐνῷ οὔτε ἡ προσθήκη καθίσταται περιττή, θὰ ἠδύνατο νὰ καταστῇ ἐπικίνδυνος διὰ τοὺς ρέποντας εἰς ἄλλας ἰδέας, οὐχὶ πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς ἰδιοκτησίας εὐνοϊκάς, δυναμένους νὰ ἐπωφεληθῶσι ταύτης ὑπὲρ τούτων. Ἀλλ’ εἶναι ἐπικίνδυνος ἀκόμη καὶ ἀπὸ ἄλλης ἀπόψεως, ἀπὸ ψυχολογικῆς. Κυρίως καὶ πρὸ παντὸς διότι θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ νομισθῇ ὅτι ἡ Ἑλλὰς διὰ τοῦ πολιτεύματός της κατέλιπε τὰς ἀρχὰς τὰς ἀναγκαίας διὰ τὴν συντήρησιν τοῦ ὑφισταμένου κοινωνικοῦ καὶ πολιτικοῦ καθεστῶτος καὶ τρέπεται χωρὶς νὰ ἔχῃ σκοπὸν πρὸς ἄλλας. Καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι οὔτε οἱ ἀποδεχθέντες ταύτην εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, οὔτε ἄλλος τις θὰ θελήσῃ νὰ ὑποστηρίξῃ νὰ περιληφθῇ ἐν τῷ κειμένῳ τοῦ Συντάγματος διάταξις, ἡ ὁποία καθ’ ἑαυτὴν εἰς οὐδὲν χρήσιμος, δύναται νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς μυρίας παρεξηγήσεις καὶ κινδύνους, ἀκόμη εἰς κακὰς χεῖρας καὶ νὰ ἐπιδράσῃ ψυχολογικῶς δυσμενῶς. Ἀντιτίθεμαι ἑπομένως εἰς τὴν προσθήκην τῆς διατάξεως ταύτης. Ἕτερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἐγεννήθη σχετικῶς πρὸς τὴν προστασίαν τὴν ὁποίαν θὰ ἀποδώσωμεν εἰς τὸν θεσμὸν τῆς ἰδιοκτησίας εἶναι, ἂν θὰ ἐπιτρέψωμεν τὴν ἀφαίρεσιν τῆς ἰδιοκτησίας καὶ ὑπὸ ποίους ὅρους θὰ ἐπιτρέψωμεν τοῦτο. Βεβαίως ἡ ἰδιοκτησία ὡς ἀτομικὸν δικαίωμα δὲν δύναται νὰ ἀφαιρεθῇ ἄνευ τῆς συναινέσεως τοῦ ἰδιοκτήτου κατ’ ἀρχήν. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἀνώτεροι λόγοι, κοινωνικαὶ ἀνάγκαι ἐπιβάλλουσι τὴν ἀφαίρεσιν αὐτῆς. Ἂν ἡμεῖς ἠθέλομεν παρίδει τὴν κοινωνικὴν ἀνάγκην διὰ νὰ προστατεύσωμεν τὴν ἰδιοκτησίαν, αὕτη θ’ ἀπετέλει θεσμὸν ἐπιβλαβῆ. Διὰ τοῦτο πάντοτε ἐγένετο δεκτὸν ἐκεῖ ὅπου ὑφίσταται κοινωνικὴ ἀνάγκη νὰ ὑποχωρῇ ἡ ἰδιοκτησία πρὸς ἱκανοποίησιν ταύτης. Καὶ τὸ Σύνταγμα ὁρίζει τοὺς ὅρους ὑφ’ οὓς ἐνεργεῖται ἡ ἀφαίρεσις τῆς ἰδιοκτησίας ἐν τῇ τοιαύτῃ περιπτώσει πρὸς ἱκανοποίησιν τῆς κοινωνικῆς ἀνάγκης ἢ ὠφελείας, ὅπερ κατὰ τὸ πλεῖστον εἶναι τὸ αὐτό. Καὶ ἡ κοινωνικὴ ὠφέλεια εἶναι καὶ κοινωνικὴ ἀνάγκη. Θὰ ἐπιτραπῇ ἡ ἀφαίρεσις, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται, οὐδ’ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ὑποστῇ τὴν ζημίαν ἐκ τῆς ἀφαιρέσεως τῆς ἰδιοκτησίας του, δι’ ὠφέλειαν τοῦ Κοινοῦ. Καὶ ἡ προστασία τῆς ἰδιοκτησίας ἀπαιτεῖ ἡ ἀφαίρεσις νὰ γίνεται πάντοτε μετὰ προηγουμένην ἀποζημίωσιν. Τοῦτο ἔχουσι δεχθῆ ὅλα τὰ Συντάγματα τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἡ προηγουμένη ἀποζημίωσις ἦτο ὅρος, ὁ ὁποῖος πλήρως ἱκανοποίει τὸν ἰδιοκτήτην, ἦτο ἐπαρκὴς ἀσφάλεια παρεχομένη ὑπὸ τοῦ Συντάγματος, ἡ ὁποία πλήρως ἐπροστάτευε τὸ δικαίωμα τῆς ἰδιοκτησίας. Διότι ἀποζημίωσις σημαίνει κατὰ νόμον τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ ἀφαιρεθέντος πράγματος δι’ ἄλλου ἰσαξίου. Πῶς δὲ θὰ προσδιορισθῇ τὸ ἰσάξιον τοῦτο, εἶναι ἔργον τοῦ νομοθέτου, ὅστις θὰ παράσχῃ τὰς πρὸς τοῦτο ἀναγκαίας ὁδηγίας καὶ τοῦ δικαστοῦ ὅστις θὰ ἐφαρμόσῃ ταύτας ἐν ἑκάστῃ δεδομένῃ περιπτώσει. Κατὰ τὸν προσδιορισμὸν δὲ τούτου βεβαίως εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ ἐμφυλοχωρήσωσι πλάναι. Ἀναντιρρήτως ὅμως δὲν ἀποτελεῖ πλάνην τὸ νὰ μὴ λαμβάνῃ ὁ ἰδιοκτήτης τὴν ἀξίαν τοῦ πράγματος, καθ’ ὃν χρόνον ἐπέρχεται ἡ ἀφαίρεσις αὐτοῦ. Διότι πολλάκις εἰς τὰς πλείστας περιστάσεις εἶναι αὐτὴ ἡ μερικὴ τῆς ἰδιοκτησίας ἀφαίρεσις, ἥτις ἐπέφερε τὴν αὔξησιν τῆς ἀξίας τῆς σχετικῆς ἰδιοκτησίας. Καὶ ὁ ἰδιοκτήτης ὁ ἀξιῶν τὴν τοιαύτην ἀξίαν εὕρηται οὗτος ἐν πλάνῃ ὡς πρὸς τοῦτο. Λησμονεῖ ὅτι ἡ ἀφαιρεθεῖσα ἰδιοκτησία του δὲν θὰ εἶχε τὴν αἰτουμένην ἀξίαν, ἂν δὲν ἐλάμβανε χώραν ἡ ἀφαίρεσις ἢ μᾶλλον δὲν ἐπραγματοποιεῖτο ὁ σκοπός, δι’ ὃν ἡ ἀφαίρεσις. Καὶ ἡ τοιαύτη τῆς ἀξίας τῆς ἰδιοκτησίας αὔξησις ἐπέρχεται οὐχὶ κἂν ἅμα πραγματοποιηθῇ ὁ σκοπὸς οὗτος, ἀλλ’ ἔρχεται εὐθὺς ἀμέσως, ἀφ’ ἧς τοῦτο γνωσθῇ. Ἂν λόγου χάριν σήμερον ληφθῇ μία ἀπόφασις ὅτι θὰ κτισθῇ τὸ δικαστικὸν μέγαρον εἰς ὡρισμένην περιφέρειαν, ἡ περιφέρεια ἐκείνη δὲν μένει μὲ τὴν αὐτὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν εἶχε πρὶν ἢ ληφθῇ ἡ τοιαύτη ἀπόφασις. Ἀμέσως καὶ πρὶν ἢ ἀφαιρεθῇ τὸ κτῆμα, θὰ λάβῃ οὐσιώδη αὔξησιν ἡ τιμὴ τοῦ μέρους ἐκείνου, διότι πάντως θὰ ἀναλογισθῶσι ποίας ἀνάγκας θὰ ἔχῃ νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὸ μέρος ἐκεῖνο, πόσοι θὰ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ πρέπει νὰ κατοικήσωσιν εἰς τὸ μέρος αὐτό, πόσοι θὰ εἶναι οἱ συχνάζοντες εἰς τὰ δικαστήρια. Καὶ εὐθὺς μόλις ληφθῇ ἡ ἀπόφασις διὰ τὴν ἀνοικοδόμησιν δικαστικοῦ μεγάρου, εὐθὺς βεβαίως θὰ ἐπέλθῃ μία ὡρισμένη ὕψωσις. Ὁ ἰδιοκτήτης ὅταν τῷ ἀφαιρεῖται τὸ κτῆμα ὄντως δὲν λαμβάνει τὴν ἀξίαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν εἶχε τὸ κτῆμά του, καθ’ ἣν στιγμὴν τῷ ἀφαιρεῖται, ἀλλ’ ὁ διὰ τοῦτο παραπονούμενος ἰδιοκτήτης λησμονεῖ ὅτι τὸ κτῆμά του εἶχε πολὺ ὑποδεεστέραν ἀξίαν πρὸ τῆς ἀφαιρέσεως καὶ μόνον ὡς ἐκ τοῦ σκοποῦ τῆς ἀφαιρέσεως ἔλαβε τὴν μείζονα ἀξίαν. Εἰς τοῦτο δὲ καὶ παλαιότερος νόμος, περὶ ὁδοποιΐας νομίζω, ἀποβλέπων καθώριζε τὴν ἀποζημίωσιν οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀξίας τὴν ὁποίαν εἶχε τὸ κτῆμα κατὰ τὴν ἀφαίρεσιν, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς μέσης ἀξίας τὴν ὁποίαν εἶχε κατὰ τὰ τρία τελευταῖα πρὸ ταύτης ἔτη. Ὑπῆρξαν ἐν τούτοις καὶ περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας διὰ τὴν στέρησιν τῆς ἰδιοκτησίας ἐκ διαφόρων καὶ ποικίλλων λόγων, δὲν ἀπεδόθη πραγματικῶς ἡ ἀξία ἐκείνη, τὴν ὁποίαν ὤφειλεν ὄντως νὰ λάβῃ ὁ ἰδιοκτήτης, δὲν ἀπεδόθη ἡ ἀξία τὴν ὁποίαν πραγματικῶς ἐζημιώθη οὗτος, στερηθεὶς τῆς ἰδιοκτησίας του. Τοῦτο εἶναι γνωστὸν καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ ἀμφισβητήσωμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὡμολογήθη δὲ παρ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐφαρμόσουν τὸν ἀγροτικὸν νόμον. Ἀποδεχόμενοι τὸν θεσμὸν τῆς ἰδιοκτησίας ὡς θεσμὸν οὐσιώδη τοῦ κοινωνικοῦ ἡμῶν καθεστῶτος δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποβλέψωμεν τί συνέβη ἢ πρόκειται νὰ συμβῇ διὰ μίαν ὡρισμένην περίπτωσιν, ὡς εἶναι ὁ ἀγροτικὸς νόμος, τὴν ὁποίαν ὅλοι γνωρίζομεν καὶ ὅλοι ἀναγνωρίζομεν ὡς ἐντελῶς προσωρινὴν, ὡς ἐντελῶς μεταβατικήν. Δὲν δύναται τὴν γνώμην ἡμῶν περὶ τῆς ὀφειλομένης προστασίας εἰς τὸν θεσμὸν τῆς ἰδιοκτησίας νὰ ἀφήσωμεν νὰ ἐπηρεασθῇ ἐκ τῆς ὡρισμένης ταύτης περιπτώσεως, ἡ ὁποία ὄχι μόνον ἐντελῶς μεταβατικὴ εἶναι, ἀλλὰ καὶ ὡς ἐλέχθη ἀκόμη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ἀποτελεῖ μίαν νόμιμον ἐπανάστασιν, διὰ τοῦ νόμου ἐπανάστασιν. Τὴν ἰδιοκτησίαν θὰ προστατεύσωμεν καὶ ὀφείλομεν νὰ τὴν προστατεύσωμεν ἀνεξαρτήτως τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἰδέας, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν περὶ αὐτῆς ὡς θεσμοῦ οὐσιώδους τοῦ κοινωνικοῦ ἡμῶν καθεστῶτος. Διὰ τοῦτο δὲν δυνάμεθα οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ ἀμφισβητήσωμεν εἰς τὸν ἰδιοκτήτην ὅτι ἐν περιπτώσει στερήσεως ταύτης πρέπει νὰ λάβῃ πλήρη τὴν ἀποζημίωσιν, τὴν ὁποίαν κατὰ τὰ ἀναπτυχθέντα θὰ εἶχεν, ἂν δὲν τῷ ἀφῃρεῖτο ἡ ἰδιοκτησία. Ποία δὲ εἶναι ἡ ἀποζημίωσις αὐτή, βεβαίως δὲν πρόκειται οὔτε γενικῶς νὰ καθορίσωμεν διὰ τοῦ Συντάγματος. Ταύτης ὁ προσδιορισμὸς εἶναι, ὡς εἶπον, ζήτημα νόμου καὶ ἐν ἑκάστῃ δεδομένῃ περιπτώσει τῆς κρίσεως τοῦ δικαστοῦ, ὅστις διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου ὀφείλει καὶ νὰ παρακολουθῇ τὰς κοινωνικὰς συνθήκας καὶ νὰ τὸν ἐφαρμόζῃ ἀναλόγως τῶν ἑκάστοτε παρουσιαζομένων κοινωνικῶν συνθηκῶν. Τοῦτο δὲ ἀποτελεῖ καὶ τὸ σπουδαιότερον ἔργον τοῦ δικαστοῦ. Καὶ ἂν ὁπωσδήποτε ὑπολείπεται ἡ Δικαιοσύνη τῆς Ἑλλάδος, ὑπολείπεται πρὸ παντὸς διότι οἱ δικασταί μας νομίζουν ὅτι πρέπει νὰ ζήσουν κεχωρισμένως ἀπὸ τὴν Κοινωνίαν, θεωροῦν ὅτι δύνανται νὰ θιχθῶσιν ὅσον ἀφορᾷ τὰ καθήκοντα αὐτῶν, ἂν ἔλθωσιν εἰς μείζονα ἐπαφὴν πρὸς τὰς διαφόρους κοινωνικὰς σχέσεις. Ἤκουσά ποτε λίαν διακεκριμένον καὶ ἄκρως εὐσυνείδητον δικαστήν, ὁ ὁποῖος μοὶ ἔλεγεν ὅτι ἀποφεύγει καὶ τὰς μᾶλλον στενὰς κοινωνικὰς συναναστροφάς, διότι ἐφοβεῖτο ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ εὑρεθῇ εἰς δυσχερῆ θέσιν ἄν τις τῶν οὕτω συνδεομένων μετ’ αὐτοῦ ἤρχετο ἡμέραν τινὰ διάδικος ἐνώπιόν του. Τὸ παρήγορον εἶναι ὅτι τοῦτο παρατηρεῖται οὐ μόνον παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλα μέρη, παρ’ ἡμῖν δὲ μόνον νὰ καθίσταται καὶ ἐξ ἄλλων λόγων οὐσιωδεστέρα ἡ ἔλλειψις αὕτη τῶν δικαστῶν, εἶναι δὲ κατὰ τοῦτο ἄξιον προσοχῆς τοῦτο, καθόσον ὁ δικαστὴς ἐφαρμόζων τὸ δίκαιον, πλάττει δίκαιον, καὶ τοῦτο πρέπει νὰ ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς κοινωνικὰς τοῦ Τόπου συνθήκας. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται, ὡς εἶπον, διὰ τοῦ Συντάγματος νὰ καθορίσωμεν τὴν ἐν ἑκάστῃ δεδομένῃ περιπτώσει ἀποζημίωσιν, οὔτε κἂν τοὺς κανόνας, καθ’ οὓς γενικῶς θὰ προσδιορισθῇ αὕτη. Διὰ τοῦ Συντάγματος θὰ καθορίσωμεν τὴν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν ἐννοεῖ νὰ θέσῃ ἡ Πολιτεία προκειμένου περὶ τῆς προστασίας τῆς ἰδιοκτησίας ἐν περιπτώσει καθ’ ἥν αὕτη ἀφαιρεθῇ λόγῳ δημοσίας ἀνάγκης ἢ ὠφελείας. Καὶ ἡ ἀρχὴ αὕτη δὲν δύναται νὰ εἶναι ἄλλη διὰ τοὺς ἀναγνωρίζοντας τὸν θεσμὸν τῆς ἰδιοκτησίας ὡς ἀτομικὸν δικαίωμα ἢ ὅτι ἐν περιπτώσει τοιαύτης στερήσεως πρέπει νὰ δοθῇ εἰς τὸν ἰδιοκτήτην τὸ ἰσότιμον, τὸ ὁποῖον θὰ εἶχεν ἂν δὲν συνέτρεχεν ἡ περίπτωσις ἐκείνη, ἡ ὁποία προεκάλεσε τὴν ἀνάγκην τῆς στερήσεως τῆς ἰδιοκτησίας. Λέγει τοῦτο τοῦ Συντάγματος τὸ προσχέδιον ὡς ἔχει; Ἐγὼ νομίζω ναί. Ὅταν λέγει «ἀποζημίωσις», οὐδεὶς νομικός, οὐδεὶς κοινωνικὸς ἄνθρωπος δύναται νὰ φαντασθῇ ὅτι ὁ ὅρος οὗτος δὲν σημαίνει τὸ κατὰ τὸ ἀνωτέρω ὁριζόμενον ἰσάξιον. Τοῦτο σημαίνει. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἐγένετο ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ αἰθούσῃ χειρισμὸς τοιοῦτος τοῦ ὅρου τούτου, ὥστε νὰ θεωρήσωμεν ὅτι δὲν ἐκφράζει πλέον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πράγματι ἐκφράζει. Ἐγένετο ἐφαρμογὴ τοῦ ὅρου τούτου εἰς δεδομένας περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας πράγματι δὲν ἀνταπεκρίνετο εἰς τὴν κατὰ τὰ ἀνωτέρω ἔννοιαν αὐτοῦ καὶ δι’ αὐτὸ ἐγεννήθη ἀμφιβολία ἂν πρέπει νὰ διατηρηθῇ ὁ ὅρος οὗτος ἐν τῷ νέῳ Συντάγματι ὡς εἶχεν ἐν τοῖς παλαιοτέροις. Καὶ ζητεῖται παρὰ πολλῶν νὰ ἀποσαφισθῇ εἰδικώτερον ὁ ὅρος «ἀποζημίωσις» διὰ τῆς προσθήκης εἴτε «πλήρης ἀποζημίωσις» ἢ «δικαία» ἢ «ἀνάλογος». Νομίζω ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς κοινὴν συμφωνίαν, ἂν δηλωθῇ ὅτι λέγοντες ἀποζημίωσιν ἐννοοῦμεν τὴν ἀποζημίωσιν, κατὰ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἐξέθηκα. Ἀντικατάστασιν δι’ ἴσης ἀξίας, τῆς ὁποίας στερεῖται ὁ ἰδιοκτήτης, συνεπείᾳ τοῦ γεγονότος ἐκ τοῦ ὁποίου ἐπέρχεται ἡ ἀφαίρεσις. Τοῦτο θὰ ἐγένετο διὰ δηλώσεως ἑρμηνευτικῆς ὡς πρὸς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν τοῦ ὅρου «ἀποζημίωσις». Ἄλλως δέον νὰ δεχθῶμεν τὸν ὅρον «πλήρης ἀποζημίωσις» ὅπως καθησυχάζωμεν τὰς ἐγερθείσας ἀμφιβολίας καὶ ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ μεταξὺ ἡμῶν. Ἕτερον σημεῖον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐκράτησαν ἀμφιβολίαν εἶναι ὁ τρόπος ἢ μᾶλλον ἡ ἀρχή, ἡ ὁποία θὰ ὁρίσῃ τὴν ἀποζημίωσιν. Εἰς τὰ παλαιότερα Συντάγματα, ὡς γνωρίζετε, τὰ πρὸ τοῦ 1911, οὐδὲν περὶ τούτου ὡρίζετο. Τὰ παλαιότερα Συντάγματα ὥριζον μόνον ὅτι «οὐδεὶς στερεῖται τῆς ἰδιοκτησίας αὐτοῦ εἰμὴ διὰ δημοσίαν ἀνάγκην, ὅτε καὶ ὅπως ὁ νόμος ὁρίζει, πάντοτε δὲ μετὰ προηγουμένην ἀποζημίωσιν». Οὐδὲν δ’ ὡρίζετο ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν ἥτις θὰ καθώριζε τὴν ἀποζημίωσιν. Καὶ εἶναι γνωστὸν ὅτι πρὸ τοῦ 1911 ἡ ἀποζημίωσις ἡ ὀφειλομένη καθωρίζετο ἀρχικῶς διὰ τῆς διοικητικῆς ὁδοῦ. Ἀλλ’ εἰς τοὺς τελευταίους χρόνους ὅπου ἡ ἀποζημίωσις —διότι τὰ ἔργα αὐτὰ ἐπολλαπλασιάσθησαν—ὅπου ἡ ἀξία τῶν κτημάτων ἀπέβη πολὺ μεγαλυτέρα καὶ μείζονα ἐκίνησε τὴν προσοχὴν καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν ἰδιοκτητῶν, ἐγεννήθη ἡ ἰδέα τῆς μείζονος καὶ κατὰ τοῦτο ἀσφαλείας. Μείζονα δὲ ἀσφάλειαν διὰ τὸν λαὸν παρέχει ἡ δικαστικὴ ὁδός. Δὲν εὑρίσκω ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ λόγος νὰ ἀποκρούσωμεν τὴν ἀσφάλειαν ταύτην, σήμερον ὅταν μάλιστα λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἶναι δυνατὸν ὁ καθορισμὸς τῆς ἀποζημιώσεως ταύτης εἰς ὡρισμένας περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ὑπάρχει ἐπείγουσα ἀνάγκη πάλιν δικαστικῶς νὰ καθορισθῇ ἐντελῶς διὰ προχείρου διαδικασίας, ὡς προέβλεπε καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911. Ἐφόσον λοιπὸν πρόκειται νὰ προβλέψωμεν γενικῶς περὶ τῆς ἰδιοκτησίας, χωρὶς νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν μίαν ἐξαιρετικὴν περίστασιν, ἡ ὁποία κυρίως προκαλεῖ ἐδῶ τὴν διάστασιν, τὴν τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου, οὐδένα ἔχομεν λόγον νὰ μὴ παράσχωμεν τὴν πίστιν καὶ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Συνέλευσις αὕτη ἐννοεῖ νὰ προστατεύσῃ πλήρως καὶ δι’ ὅλων τῶν νομίμων μέσων τὴν ἰδιοκτησίαν καὶ νὰ ὁρίσωμεν τὴν δικαστικὴν Ἀρχὴν ὡς τὴν μόνην ἁρμοδίαν νὰ καθορίσῃ τὴν ὀφειλομένην ἀποζημίωσιν. Ἀλλ’ οὕτω προστατευομένης τῆς ἰδιοκτησίας τί θὰ γίνῃ, λέγουσιν, ὁ ἀγροτικὸς νόμος; Καὶ ἐγὼ πρὸ παντὸς θὰ ἀπαντήσω ὅτι ὁ ἀγροτικὸς νόμος ἔχει κυρίως ἀνάγκην τῆς προστασίας τῆς ἰδιοκτησίας. Πῶς θὰ εἴπητε ὅτι ἀποκαθιστᾶτε τὸν ἀκτήμονα ἰδιοκτήτην, πῶς τῷ παρέχετε κλῆρον ἰδικόν του, χωρὶς νὰ ἀσφαλίζητε εἰς αὐτὸν πλήρως τὴν παρεχομένην ἰδιοκτησίαν; Πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ οὗτος τὴν πεποίθησιν ὅτι ἀναγνωρίζεται ἡ ἰδιοκτησία ὅτι προστατεύεται αὕτη, διότι τότε θὰ εἶναι βέβαιος ὅτι ἔχει ὄντως τὸν λαχόντα αὐτῷ κλῆρον. Διότι, ἐφόσον εἰς τοῦτο τὸ σημεῖον δὲν ἀσφαλίσετε τὸν ἀκτήμονα διὰ τὸ μέλλον, δὲν τῷ παρέχετε τίποτε. Καὶ μάλιστα θὰ ἔλεγον κάτι τι περιπλέον δι’ αὐτόν. Ὄχι μόνον νὰ τὸν ἀσφαλίσωμεν κατὰ πάσης ἐνδεχομένης ἀφαιρέσεως συνεπείᾳ περιστάσεων κοινῶν διὰ πάντας, ὡς ἐν περιπτώσει κοινῆς ἀνάγκης ἢ ὠφελείας, ἀλλὰ καὶ νὰ τὸν προστατεύσωμεν ἀπέναντι περιστάσεων αἱ ὁποῖαι θὰ ἀφεώρων αὐτὸν τὸν ἴδιον. Πρέπει νὰ τῷ ἀσφαλίσωμεν τὴν ἰδιοκτησίαν αὐτὴν καὶ κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε καὶ αὐτὸς νὰ μὴ δύναται νὰ ἐκποιῇ ταύτην, εἴτε ἀμέσως, εἴτε ἐμμέσως, συνεπείᾳ ὑποχρεώσεων ἃς ἀνέλαβε καὶ αἵτινες ἄγουσιν εἰς τὸ νὰ ἐκποιηθῇ παρ’ ἄλλου ἡ παραχωρηθεῖσα αὐτῷ ἰδιοκτησία.

§26Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Προνοεῖ ὁ νόμος.

§27Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Πῶς προνοεῖ;

§28Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Ἐπὶ μίαν δεκαετίαν.

§29Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀλλὰ κατόπιν; Πρέπει, ὡς συμβαίνει καὶ ἀλλαχοῦ, νὰ καθιερώσωμεν τὸ ἀκατάσχετον ὡς πρὸς τοὺς ἰδιοκτήτας τούτους. Ἀλλ’ ἵνα καταστῇ τοῦτο δυνατὸν ἀνάγκη νὰ παρασχεθῶσιν εἰς τοῦτον καὶ τὰ ἀπαιτούμενα μέσα ὅπως μὴ περιέλθῃ εἰς τὴν ἀνάγκην ἐκποιήσεως καὶ ἀνταποκριθῇ εἰς τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον παρεχωρήθη εἰς αὐτὸν ἡ ἰδιοκτησία. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι διὰ νὰ καταλήξωμεν εἰς τοῦτο, νὰ ἀσφαλίσωμεν τὸν μικρὸν ἰδιοκτήτην, τὸν ὁποῖον θέλομεν νὰ δημιουργήσωμεν διὰ τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου, πρέπει προηγουμένως νὰ ἀφαιρέσωμεν τὴν γῆν αὐτὴν ἀπὸ τὸν μεγάλον ἰδιοκτήτην διὰ νὰ τὴν παραχωρήσωμεν εἰς αὐτόν. Καὶ ὅταν κατὰ τοὺς ὅρους τοὺς ὁποίους καθιεροῖ τὸ Σύνταγμα διὰ τὴν προστασίαν τῆς ἰδιοκτησίας συμβῇ νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀφαιρέσωμεν τὴν ἰδιοκτησίαν ἀπὸ τὸν μεγάλον ἰδιοκτήτην διὰ νὰ ἀποκαταστήσωμεν τοὺς ἀκτήμονας εἰς μικροὺς ἰδιοκτήτας, τί θὰ κάμωμεν; Ἀληθῶς ἓν Κράτος, τὸ ὁποῖον θὰ εὑρεθῇ εἰς μίαν τοιαύτην περίστασιν, εὑρίσκεται εἰς μίαν σύγκρουσιν τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἔχει. Ἡ σύγκρουσις τῶν καθηκόντων τοῦ Κράτους παρίσταται ὑπὸ τὴν ἑξῆς μορφήν. Τὸ Κράτος ὀφείλει νὰ σεβασθῇ τὴν ἰδιοκτησίαν, ἀλλ’ ὀφείλει ἐπίσης καὶ νὰ ἀποκαταστήσῃ τὸν ἀκτήμονα καὶ ἀναντιρρήτως ὀφείλει τοῦτο, ὡς ἐλέχθη καὶ ἀπὸ τῆς ἕδρας ταύτης οὐχὶ ἤδη κατὰ πρώτην φοράν, ἀλλὰ πολλάκις, κατὰ διαφόρους περιστάσεις καὶ παρ’ ὅλων τῶν κομματικῶν μερίδων. Ἡ ἀποκατάστασις τῶν ἀκτημόνων καλλιεργητῶν δὲν εἶναι μόνον ἀπὸ ἀπόψεως ἐθνικῆς οἰκονομίας ἐπιβαλλομένη. Ἠμφισβητήθη μάλιστα κατὰ τὰς ἀγορεύσεις διαφόρων ἐνταῦθα, ἂν προήχθη ὁ ἐθνικὸς πλοῦτος διὰ τῆς καλλιεργείας παρὰ τῶν ἀποκατασταθέντων ἢ τοὐλάχιστον ἂν δὲν ἠλαττώθη. Δὲν ὑπάρχουν ἐπίσημοι στατιστικαὶ ἵνα γνωσθῇ ἀσφαλῶς τί ἐγένετο. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑπῆρχον, νομίζω ὅτι δὲν ἐπέστη ἀκόμη ὁ προσήκων χρόνος ὅπως κριθῇ ἂν ἡ ἐθνικὴ παραγωγὴ ἐβελτιώθη ἀφ’ ἧς τὰ κτήματα περιῆλθον εἰς τοὺς ἀκτήμονας καλλιεργητὰς ἢ ἠλαττώθη. Τὰ ἀποτελέσματα μιᾶς τοιαύτης πολιτικῆς ἀπὸ ἀπόψεως ἐθνικῆς οἰκονομίας δὲν δύνανται νὰ ἐπέλθουν αὐτοστιγμεί, ἀφ’ ἧς ἔλαβε χώραν ἡ ἀποκατάστασις τῶν ἀκτημόνων. Εἶναι ἀνάγκη πρὸ παντὸς ἐν ταυτῷ καὶ νὰ ἀποκτήσωσι τὰ μέσα τῆς πραγματικῆς καλλιεργείας τοῦ κτήματος καὶ διὰ τῶν ὁποίων νὰ δυνηθῶσι νὰ ἀναπτύξωσι τὴν ἰδιάζουσαν ἱκανότητά των. Σήμερον οἱ μικροὶ καλλιεργηταὶ δὲν γνωρίζουσιν ἀκόμη οὐδὲ καὶ ποῖον κλῆρον ὡρισμένον ἔχουσι, διότι, ὡς εἶναι γνωστόν, ἡ Πολιτεία δὲν ἐπήρκεσεν ἵνα πραγματικῶς καὶ ὁριστικῶς ὁρίσῃ τὸν κλῆρον ἑκάστου τῶν ἀποκατασταθέντων. Δὲν δυνάμεθα λοιπὸν ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως νὰ ἐλέγξωμεν ἀκόμη τὴν πολιτικὴν ταύτην. Ἀλλὰ καὶ ἂν κατὰ τοῦτο ἤθελον ἀποτύχει, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ μὴ ἐφαρμόσωμεν τὴν πολιτικὴν ἡ ὁποία ἐφηρμόσθη διὰ τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου; Ἀπέβλεπον εἰς τοῦτο καὶ μόνον ἀποκλειστικῶς; Ἀναντιρρήτως ὄχι. Διὰ τῆς ὑποκαταστάσεως τῶν ἀκτημόνων καλλιεργητῶν ἐσκοπεῖτο πρὸ παντὸς ἡ βελτίωσις τῶν ὅρων τοῦ βίου τούτων καὶ ἡ συνεπεία τούτου ἐπαύξησις τῶν συντηρητικῶν στοιχείων, ἐπὶ τῶν ὁποίων δύναται νὰ στηριχθῇ τὸ ὑφιστάμενον κοινωνικὸν καθεστώς. Τοῦτο ἀπετέλει κοινωνικὴν ἀνάγκην καὶ ἐπιτακτικωτέρα κατέστη μετὰ τὸ ἐθνικὸν ἀτύχημα, συνεπείᾳ τοῦ ὁποίου εἰς τοὺς γηγενεῖς ἀκτήμονας καὶ νέοι προσετέθησαν. Ἂν πάντες οὗτοι ἔμενον ἄνευ ἀποκαταστάσεως, δὲν γνωρίζω ἂν θὰ ὑπῆρχεν οἱονδήποτε καθεστώς. Ἡ ἀποκατάστασις λοιπὸν τῶν ἀκτημόνων, εἴτε γηγενῶν, εἴτε ἔξωθεν ἐρχομένων, ἦτο μία ἐκπλήρωσις κοινωνικῆς ἀνάγκης, ὄχι ἁπλῆς κοινωνικῆς ὠφελείας, διὰ τὴν αὔξησιν τῆς παραγωγῆς, ἦτο ἀνάγκη κοινωνικὴ πρὸς συντήρησιν τοῦ συνόλου. Καὶ ὅταν εὑρισκώμεθα ἀπέναντι μιᾶς ἀνάγκης καὶ ἀπέναντι ἑνὸς καθήκοντος προστασίας τῆς ἰδιοκτησίας, οὐδεὶς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀμφιβάλῃ ὅτι πρὸ παντὸς ἔπρεπε νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν ἀνάγκην, ἔστω καὶ ἂν ἐπρόκειτο νὰ θυσιάσῃ μίαν ὑποχρέωσιν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀπέναντι μιᾶς ὡρισμένης τάξεως πολιτῶν τῶν λεγομένων ἰδιοκτητῶν.

§30Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀπολύτως σύμφωνοι.

§31Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν θὰ ἐδίσταζεν ἐν οὐδεμιᾷ στιγμῇ νὰ πράξῃ τοῦτο. Ἀλλὰ — θὰ προσθέσω ἓν ἀλλά, διὰ τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι ὁ κ. συνάδελφος, ὁ ὁποῖος τόσον ἐξεδήλωσεν ὅτι εἶναι σύμφωνος μαζί μου — δὲν θὰ εὑρεθῇ σύμφωνος, διότι εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς παραβλέψεως ἑνὸς καθήκοντος πρέπει νὰ προβαίνῃ ἡ Πολιτεία ἀφοῦ ἐξαντλήσῃ ὅλα τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἠδύνατο νὰ θεραπεύσῃ τὴν ἀνάγκην ἄνευ προσβολῆς ἑτέρας ὑποχρεώσεως, τὴν ὁποίαν ἔχει. Δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὅτι καθιστῶμεν κοινωνικὸν εἴτε κρατικὸν καθεστὼς στερεὸν ὅταν νομίζωμεν ὅτι δυνάμεθα εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε νὰ ἀφαρπάζωμεν μίαν περιουσίαν διὰ νὰ θεραπεύσωμεν μίαν ἀνάγκην χωρὶς νὰ ἐξαντλήσωμεν ὅλα τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ παραβῶμεν τὸ ἕτερον καθῆκον. Ἑκάστη Κοινωνία, ἑκάστη Πολιτεία πολλάκις εὑρίσκεται εἰς ἀνάγκας. Ὅταν ἡ Πολιτεία εὑρίσκεται εἰς πόλεμον καθ’ ἑτέρας, εἶναι ἠναγκασμένη καὶ στερήσεις ἰδιοκτησίας νὰ προκαλέσῃ καὶ ἄλλας νὰ ἐπιφέρῃ ζημίας. Εἶναι ὁ ἐχθρὸς ὁ ὁποῖος καταλαμβάνει τὴν πόλιν καὶ προξενεῖ διαφόρους ζημίας καὶ ἀντιθέτως ἡ κατ’ αὐτοῦ ὑπεράσπισις τῆς πόλεως ἐπιφέρει ἄλλας ζημίας εἰς ἰδιωτικὰς περιουσίας. Νομίζετε ὅτι ἡ Πολιτεία ἐκείνη ὅταν διαφύγῃ τὸν κίνδυνον ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν της ἂν εἴπῃ ὅτι πρὸ ὑπερτάτης ἀνάγκης εὑρεθεῖσα, ἀφήρεσε τὴν ἰδιοκτησίαν σου καὶ σὲ ἐστέρησεν οἱασδήποτε ἀποζημιώσεως; Εἰς οὐδεμίαν Πολιτείαν, ἡ ὁποία ἔχει συνείδησιν ἑαυτῆς, συνείδησιν τῶν καθηκόντων της, συνείδησιν τοῦ δικαίου, ἐκράτησάν ποτε τοιαῦται ἀρχαί. Τοὐναντίον ὅλως καὶ νόμοι εἰδικοὶ ἐγένοντο, διὰ τῶν ὁποίων ἐλήφθη πρόνοια καὶ ἐδόθη ἡ προσήκουσα ἀποζημίωσις καὶ εἰς τὰς περιστάσεις ταύτας. Καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ἀκόμη ὅτι καὶ ἐφόσον δὲν ἐγένοντο νόμοι ἐπὶ τῇ βάσει τῶν γενικῶν ἀρχῶν, τῶν ἀρχῶν τοῦ δικαίου καὶ εἰς τὰς περιστάσεις ταύτας τῆς ἐκτάκτου ἀνάγκης τῆς ἀνωτέρας βίας ὑπῆρξαν πολλοὶ οἱ μὴ διστάσαντες νὰ ὑποστηρίξωσιν ὅτι ἡ Πολιτεία εἶναι ὑποχρεωμένη πρὸς ἀποζημίωσιν καὶ ἂν δὲν ὑπάρχουν εἰδικοὶ νόμοι καθιεροῦντες τοιαύτην ὑποχρέωσιν. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου τὸν διαπρεπέστερον ἴσως νομομαθῆ καὶ φιλόσοφον τοῦ λήξαντος αἰῶνος, τὸν συγγραφέα τοῦ Πνεύματος τοῦ Ρωμαϊκοῦ δικαίου, ὁ ὁποῖος ἔλεγεν ὅτι, ἂν τὸ Κράτος ἐν πολέμῳ διατελῶν, διότι ἔτυχεν ὡρισμένη πόλις νὰ εἶναι ἡ πολιορκουμένη, ἀφήρεσε τὴν περιουσίαν, κατέστρεψε τὴν περιουσίαν πολιτῶν τινῶν διὰ νὰ προστατεύσῃ τὴν πόλιν, ἂν εἴπῃ ὅτι ἔκαμεν αὐτὸ διότι εὑρίσκετο ἐν ἀνάγκῃ καὶ ἀρνεῖται νὰ παράσχῃ τὴν δυνατὴν ἀποζημίωσιν, θὰ ὡμοίαζε πρὸς τὸν λήσταρχον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος εἰσέρχεται κάπου καὶ ἁρπάζει ὅ,τι εὑρίσκει, διότι καταδιώκεται ἀπὸ οἱονδήποτε τυχόντα καὶ ἔχει ἀνάγκην νὰ σωθῇ, ἀδιαφορῶν διὰ τὰς προξενουμένας καταστροφάς. Ἀλλ’ ἓν Κράτος δὲν δύναται νὰ πράξῃ ποτὲ τοιοῦτόν τι. Δὲν δύναται τὸ ἀπαιτούμενον διὰ τὴν κοινὴν σωτηρίαν, νὰ ἐπιβάλλωμεν εἰς βάρος μόνον ὡρισμένων προσώπων ἐν ὅλῳ. Καὶ διὰ νὰ ἐφαρμόσωμεν τὸν ἀγροτικὸν νόμον δυνάμεθα νὰ παρακάμψωμεν τὴν ὀφειλομένην προστασίαν εἰς τὴν ἰδιοκτησίαν, ὅταν εἶναι ἀνάγκη καὶ ἐφόσον ὑφίσταται τοιαύτη, ἀλλ’ οὐχὶ ἀδικαιολογήτως καὶ εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχε. Δὲν ὑποστηρίζω ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει ὅτι πρέπει νὰ καθυστερήσωμεν τὸν ἀγροτικὸν νόμον. Ἀλλὰ δὲν πρέπει τὴν ἀνάγκην ταύτην ἱκανοποιοῦντες νὰ ἀδιαφορήσωμεν διὰ τὰς ἐπιγενομένας ἐντεῦθεν εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας ζημίας. Εἶναι ἐπιβεβλημένον τὸ Κράτος, τὴν ἰδιοκτησίαν σεβόμενον, νὰ προσπαθήσῃ νὰ ἐξεύρῃ τὰ μέσα πρὸς τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἀρτιωτέραν ταύτης ἱκανοποίησιν. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβατικῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ ὑποστηρίξωμεν διὰ τοῦ Συντάγματος. Ἔχω πρὸς τοῦτο ὑπ’ ὄψει ὅτι ἡ ἀνάγκη αὑτὴ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἀκτημόνων κατέστη τόσον ἐπιτακτική, τόσον ἀναμφισβήτητος μεταξὺ ὅλων, ὥστε καὶ αὐτοὶ οἱ ζημιούμενοι, ἐκ τῆς στερήσεως τῶν κτημάτων, ὡς τουλάχιστον παρατηρῶ ἐκ τῶν διαφόρων δημοσιεύσεών των, διαδηλοῦν ὅτι εἶναι πρόθυμοι νὰ ὑποστῶσιν οἰκειοθελῶς μέρος τῆς ζημίας, τὸ ⅓ τῆς ἀξίας τῆς ἀφαιρουμένης περιουσίας των. Ἐφόσον ὑπάρχει μία τοιαύτη δήλωσις, εἶναι βεβαίως πρὸς ὄφελος τοῦ ἀγρότου. Ἀνεξαρτήτως τούτου πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ τί δύναται νὰ συντρέξῃ αὐτὸς ὁ ἀγρότης διὰ τὴν ἰδίαν αὑτοῦ ἀποκατάστασιν. Διότι καὶ δὲν πρέπει νὰ ἐμπνεύσωμεν εἰς αὐτὸν ποτὲ τὴν ἰδέαν ὅτι ἄνευ ἀμοιβῆς τινος παρέχεται εἰς τοῦτον ἡ ξένη ἰδιοκτησία, εἴτε ἐκ φόβου μὴ διήρπαζε ταύτην, εἴτε διότι τὸν ἐλεοῦμεν. Ὄχι. Δὲν πρέπει ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει νὰ γεννήσωμεν εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ ἀγρότου τοιαύτην τινα ἰδέαν. Ἡ ἀποκατάστασις αὐτοῦ ἀποτελεῖ ἔργον προνοίας καὶ δικαιοσύνης, ἀφορῶν οὐχὶ μόνον τὸν ἀποκαθιστάμενον ἀγρότην, ἀλλὰ καὶ τὸ σύνολον τοῦ Κράτους. Συνέπεια τούτου ἀναγκαία εἶναι ὅτι δέον καὶ τοῦτο νὰ μετάσχῃ διὰ τὴν ὀφειλομένην ἀποζημίωσιν τοῦ ἰδιοκτήτου, ὡς ἐκπροσώπου τοῦ συνόλου. Αὐταί, κατ’ ἐμέ, κύριοι, αἱ ἀρχαὶ τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀλληλεγγύης τῶν πολιτῶν, αἱ ὁποῖαι πρέπει νὰ ἐπικρατήσουν διὰ τὴν μεταβατικὴν διάταξιν ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀγροτικὸν νόμον. Ἀλλ’ ἡ μεταβατικὴ αὐτὴ διάταξις δὲν πρέπει κατ’ οὐδένα λόγον νὰ ἐπηρεάσῃ εἰς τὴν τοιαύτην ἢ τοιαύτην βασικὴν ρύθμισιν τῆς προστασίας τοῦ δικαιώματος τῆς ἰδιοκτησίας. Εἶναι σήμερον πρὸ παντὸς ἡ περίπτωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν μὲ τόσας διαφόρους ἀνωμαλίας, αἱ ὁποῖαι παρουσιάσθησαν εἰς τὴν Κοινωνίαν, ὄχι μόνον τὴν ἰδικήν μας, ἀλλὰ παντοῦ μετὰ τὸν πόλεμον παρίσταται ἀνάγκη πρὸ παντὸς καὶ διὰ τὰ οἰκονομικά μας γενικώτερον καὶ χάριν αὐτοῦ τοῦ κοινωνικοῦ καθεστῶτος νὰ διαπιστώσωμεν τὴν πίστιν πρὸς τὴν ἰδιοκτησίαν, τὴν πίστιν πρὸς τὸ κεφάλαιον. Ὁμιλῶν περὶ τῆς πίστεως τοῦ κεφαλαίου δὲν ἀναφέρομαι προδήλως εἰς τὴν πίστιν τοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον εἶναι εἰς πάντας γνωστὸν μετὰ πόσας θυσίας ἐφρόντισε πάντοτε νὰ ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς παρ’ αὐτοῦ ἀναλαμβανομένας ὑποχρεώσεις. Ἀλλ’ ἔχω ὑπ’ ὄψει τὰ κατὰ τὴν ἀνώμαλον περίοδον ὑπὸ προσωρινῶν καὶ ἀνευθύνων διαχειριστῶν τιθέμενα εἰς ἐνέργειαν ὑπὸ τύπον νομοθετικῆς ἐμφανίσεως μέτρα, ὡς π. χ. τὸ γνωστὸν περὶ τῶν εἰς χρυσὸν καταθέσεων, διὰ τῶν ὁποίων ἐμειώθη ἡ πίστις τοῦ κεφαλαίου πρὸς τὸν Τόπον. Καὶ ἔχω πάντα λόγον νὰ πιστεύω ἐκ συζητήσεων, τὰς ὁποίας ἔκαμον ἄλλοτε μὲ τὸν συνάδελφόν μου κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργόν, ὅτι θὰ εἰσηγηθῇ μέτρα ἀσφαλίζοντα τὸ κεφάλαιον ἐν Ἑλλάδι ἀπέναντι τοιούτου ἢ ἀναλόγου αἰφνιδιασμοῦ. Δὲν γνωρίζω ποία θεραπεία θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ καὶ διὰ τὸ παρελθὸν σχετικῶς. Ἀλλὰ διὰ τὸ μέλλον θεωρῶ ἀπαραίτητον νὰ ληφθῇ πρόνοια ἀσφαλείας. Οὕτω πως διὰ τῆς πλήρους ἀσφαλείας τῆς ἰδιοκτησίας καὶ τοῦ κεφαλαίου θὰ εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ κατακτήσῃ ὅλην τὴν πίστιν ἐκείνην, τῆς ὁποίας ἔχει ἀνάγκην ὄχι μόνον ἀπέναντι τῶν ξένων, ἀλλ’ ἀπέναντι τῶν ἰδίων αὐτῆς πολιτῶν, οἱ ὁποῖοι μένουσιν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἢ τῶν ὁποίων τὰ κεφάλαια εὕρηνται ἐκεῖ καὶ οἱ ὁποῖοι ἐκ τῶν τοῦ παρελθόντος ἀνωμαλιῶν δυσπιστοῦντες δὲν σπεύδουσιν εἰς τὴν οἰκονομικὴν τοῦ Τόπου ἐνίσχυσιν, ἐνῷ πανταχόθεν εἶναι γνωστὸν ὅτι εἶναι πρόθυμοι νὰ ἔλθωσιν ὅπως καὶ διὰ τῆς πείρας των καὶ διὰ τῶν κεφαλαίων των τὰ ὁποῖα κατέχουσι καὶ διὰ τῶν γνώσεών των δυνηθῶμεν νὰ ἀποτελέσωσι καὶ οὗτοι ἐνεργὰ καὶ σπουδαῖα στοιχεῖα τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν οἰκονομίας.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§33Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν πρόκειται, κύριοι, νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ πολύ, θὰ προσπαθήσω τοὐλάχιστον, δὲν θὰ ἐλάμβανον δὲ καθ’ ὁλοκληρίαν τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ συζητουμένου ἄρθρου, ἄν, ὡς λέχθη ἀπὸ τὸν συνάδελφόν μου ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν πολλοὶ ἐκ τῶν προαγορευσάντων συναδέλφων δὲν ἠξίουν πεισμόνως ἀπὸ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων νὰ καθορίσουν τὰς ἀπόψεις των, ὅπως γνωρίζῃ ἡ Κοινωνία ἂν πρόκειται νὰ προστατευθῇ εἰλικρινῶς τοῦ λοιποῦ ἡ ἀρχὴ τῆς ἰδιοκτησίας ἢ πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ὑπονομευομένη, ὡς ὑπενομεύθη, κατὰ τὴν γνώμην των ἐννοεῖται, κατὰ τὸ παρελθὸν διὰ τῶν νομοθετικῶν καὶ διοικητικῶν μέτρων. Τὰ κόμματα, κύριοι, προσπαθήσαντα νὰ συμβάλλουν διὰ τῶν προτάσεών των εἰς τὴν ἀρτιωτέραν τοῦ πολιτεύματος διαρρύθμισιν δὲν εἶχον κανένα λόγον ἀμέσου ἀναμίξεως εἰς τὰς συνταγματικὰς συζητήσεις, μὴ φερούσας, ὡς γνωστόν, χρειὰν πολιτικήν, οὐδὲ εἶχον ὡσαύτως λόγον νὰ παρεκκλίνουν ἐκ τοῦ κανόνος τούτου, κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου περὶ ἰδιοκτησίας. Τὸ Σύνταγμα βεβαίως οὔτε κατὰ τὴν ἰδικήν μου γνώμην, οὔτε κατὰ τὴν γνώμην ἄλλου τινὸς ἐπιτρέπεται ἢ δύναται νὰ εἶναι κατασκεύασμα τελείως ἀφηρημένον καὶ ἀχρωμάτιστον καὶ κατ’ ἀνάγκην, εἴτε θέλομεν εἴτε δὲν θέλομεν θὰ φέρῃ τὴν ἐπίδρασιν τῶν χρόνων, εἰς τοὺς ὁποίους ζῶμεν καὶ τῶν ἰδεῶν αἱ ὁποῖαι κρατοῦν κατ’ αὐτούς. Ἡ διατύπωσις ὅμως τοῦ Συντάγματος δύναται καὶ ὀφείλει νὰ εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν εὐρυτέρα, ὅπως μὴ παρίσταται ὁ θεμελιώδης νόμος ὡς ἐνσάρκωσις μονομερὴς ἰδεῶν μιᾶς μόνης πτέρυγος καὶ ἀφίνει ὅλον τὸν ἀναγκαῖον χῶρον ἐλευθέρας ἀναπτύξεως τοῦ πολιτικοῦ προγράμματος παντὸς κινουμένου ἐντὸς τοῦ πολιτειακοῦ καθεστῶτος. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἐκρίθη πάντοτε ὡς ἀναγκαία ἡ κομματικὴ οὕτως εἰπεῖν οὐδετερότης κατὰ τὰς συνταγματικὰς συζητήσεις καὶ ἡ ἀρχὴ αὐτὴ ἐτηρήθη καὶ παρ’ ἡμῖν κατὰ τὰς πρώτας συνεδριάσεις. Βουλευταὶ τοῦ Κόμματος τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων ὑπέβαλλον τὴν πρότασιν περὶ τῶν ὑποχρεώσεων τῆς ἰδιοκτησίας καὶ φίλοι τοῦ ἰδίου κόμματος κατεφέρθησαν σφοδρότατα ἐναντίον τῆς προτάσεως αὐτῆς. Ὁμοία ἀναμφιβόλως ἐξεδηλώθη ἀνεξαρτησία γνώμης καὶ εἰς τὰς τάξεις τῶν λοιπῶν κομμάτων. Ἀλλ’ ἡ φύσις τοῦ ζητήματος καὶ ὁ συνδυασμὸς αὐτοῦ πρὸς τὸ ἄρθρον 119 μετετόπισε βαθμηδὸν τὴν συζήτησιν ἀπὸ τοῦ συνταγματικοῦ ἐδάφους εἰς τὸ πολιτικόν, ἀπὸ τῆς θεωρητικῆς συζητήσεως εἰς τὴν πρακτικήν. Καὶ ἐνετόπισεν αὐτὴν ἐν τέλει εἰς συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος καὶ τῆς ὀφειλομένης εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας ἀποζημιώσεως. Κατόπιν τούτου τὰ κόμματα μοιραίως παρεσύρθησαν καὶ παρεσύρθησαν ἑπομένως κατ’ ἀνάγκην μέχρι τοῦ βήματος ἐγγίζοντες ἤδη εἰς τὸ τέρμα τῆς συζητήσεως. Θὰ ἦτο ἴσως χρήσιμον νὰ ἀνασκοπήσωμεν δι’ ὀλίγων ὅσα κατὰ τὴν συζήτησιν ἐλέχθησαν ὅπως προσδιορίσωμεν ἀκριβέστερον τὰς μεταξὺ ἡμῶν τῶν συγκεκροτημένων κυρίως κομμάτων θεωρητικὰς καὶ πρακτικὰς διαφορὰς καὶ εἴδομεν κατὰ πόσον ἡ διάστασις αὕτη ἔχει τὴν σημασίαν καὶ τὴν ἔκτασιν, τὴν κοινῶς νομιζομένην. Διαφοραὶ βεβαίως ὑπάρχουν, οὐδὲ ἦτο δυνατὸν νὰ συμβαίνῃ ἄλλως. Συμφέρει ὅμως νὰ ἴδω ἐπὶ τῶν πραγμάτων καὶ μόνον βασιζόμενος ἐὰν αἱ διαφοραὶ εἶναι διαφοραὶ οὐσιώδεις ἢ διαφοραὶ ἐπιφάσεως. Ἡ θεωρητική, κύριοι, συζήτησις περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ θεσμοῦ προέκυψε, κυρίως ἐκ τῆς καινοφανοῦς προτάσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἰωαννίνων συναδέλφου, προτάσεως καθιερούσης εἰς κανόνα τὰς κοινωνικὰς τῆς ἰδιοκτησίας ὑποχρεώσεις. Ἡ συγκίνησις καὶ ὁ σάλος ὁ ἐκ τῆς προτάσεως ταύτης προκληθεὶς ἔξω τῆς Βουλῆς εἰς τὴν ἀρχήν, μετεδόθη εὐθὺς ἀμέσως καὶ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς μακρὰς περὶ τῆς ἀρχῆς τῆς ἰδιοκτησίας ἀναπτύξεις. Ἀλλὰ τί προέκυψεν ἐκ τῆς συζητήσεως; Προέκυψε μήπως ἐκ τῆς συζητήσεως, ὅτι ὑπάρχουν ἐχθροὶ ἐλλοχεύοντες κατὰ τῆς ἰδιοκτησίας καὶ πρόμαχοι αὐτῆς, ἀναγνωρίζοντες τὸ ἀπαραβίαστον τοῦ θεσμοῦ. Ὅσον ἐγὼ τουλάχιστον ἠδυνήθην ν’ ἀντιληφθῶ, οὐδεὶς ἄχρις ὥρας ἐνεφανίσθη ἀπολύτως οὐδείς, ὅπως ὑποστηρίξῃ ὅτι ἡ ἰδιοκτησία ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας δύναται νὰ ἐννοηθῇ ὡς δικαίωμα αὐθαίρετον καὶ ἀπεριόριστον, μὴ ὑπαγόμενον εἰς ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τῆς Κοινωνίας. Πρῶτος ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας του ἐφάνη ὁ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφος, ἀποκλίνων, θὰ ἔλεγον ἐξολισθαίνων, πρὸς νομικὰς ἀντιλήψεις μὴ ἀναγνωριζούσας ἄλλους περιορισμοὺς εἰς τὴν ἰδιοκτησίαν πλὴν τῶν ὑπαγορευομένων ἀπὸ τὸ γενικὸν δίκαιον. Ἐν ἐξελίξει οὐχ ἧττον τῆς ὁμιλίας του ἀπεδείχθη ὅτι καὶ οὗτος δὲν ἀφίσταται τῆς καθολικῆς συνειδήσεως καὶ ἔφθασε μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ εἴπῃ καταλήγων ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς ἰδιοκτησίας, ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι σεβαστός, ὀφείλει νὰ παρακάμπτεται ἐκεῖ ὅπου αἱ γενικαὶ ἀνάγκαι τὸ ἐπιβάλλουν. Οὐδεὶς λοιπὸν ὑπεστήριξε τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ ἰδιοκτησία παρ’ ἡμῖν εἶναι ἀπηλλαγμένη ὑποχρεώσεων. Ἐλέχθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν συνάδελφον, ὅτι ἡ τροπολογία παρελήφθη ἐκ τοῦ Γερμανικοῦ Δικαίου καὶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ λησμονῆται ὅτι ἡ Γερμανικὴ Δημοκρατία δὲν εἶναι μόνον Δημοκρατία πολιτική, ἀλλὰ καὶ Δημοκρατία οἰκονομική, πρὸς τὴν ὁποίαν εἶναι συμφυεῖς ροπαὶ τοιαῦται. Θὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. συνάδελφον ὅτι ἡ διάταξις δὲν περιλαμβάνεται μόνον εἰς τὸ Γερμανικὸν Δίκαιον, τὸ δίκαιον τῶν ριζοσπαστικῶν τάσεων, ἀλλὰ περιλαμβάνεται ἐπίσης εἰς πολίτευμα γειτονικοῦ Κράτους, τὸ ὁποῖον δὲν ἀποτελεῖ οὔτε οἰκονομικὴν οὔτε πολιτικὴν Δημοκρατίαν, ἀλλὰ συντηρητικὴν καὶ βασιλευομένην Ἐπικράτειαν, τὴν Γιουγκοσλαυϊκὴν Ἐπικράτειαν.

§34Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Ἀπὸ τὸ 1921 μάλιστα.

§35Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δοθέντος, κύριοι, ὅτι πάντες ἀνεγνώρισαν ὅτι ἡ ἰδιοκτησία ὡς ἐξειλίχθη ὑπὸ τὴν πίεσιν τῶν κοινωνικῶν ἀναγκῶν καὶ ὑπὸ τὴν ἐπήρειαν τῶν κρατουσῶν ἰδεῶν, εἶναι ὄχι μόνον δικαίωμα ἀτομικόν, ἀλλὰ καὶ θεσμός, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὁ κοινωνικὸς παράγων ἀσκεῖ οὐσιώδη καὶ ὁσημέραι αὔξουσαν ἐπίδρασιν, ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τίς ἡ χωρίζουσα ἡμᾶς ἀπόστασις; Ἡ διαφορὰ εἶναι αὐτὴ καὶ μόνον. Ἐὰν θὰ ἔπρεπε τὴν διάταξιν αὐτήν, τὴν μὴ περιέχουσαν ἄλλο τι εἰμὴ ἀναγνώρισιν ὑφισταμένης καταστάσεως, θὰ ἔπρεπε νὰ τὴν περιλάβωμεν θαρραλέως εἰς τὸ Σύνταγμα ἢ θὰ ἔπρεπε ἁπλῶς νὰ τὴν παραμερίσωμεν ἀποκρύπτοντες ἀφ’ ἡμῶν αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν. Ὅταν αἱ διχογνωμίαι περιορίζωνται εἰς τοιοῦτον στενὸν κύκλον ἡ συνεννόησις ἐπὶ τέλους δὲν εἶναι δύσκολος, οὔτε θὰ ἐχρειάζοντο μακραὶ συζητήσεις ὅπως φθάσωμεν εἰς τὴν συνεννόησιν ταύτην. Ὁ κατατριβεὶς χρόνος ἠναλώθη ἐπὶ τοῦ σημείου τουλάχιστον τούτου εἰς μάτην. Ἂς ἴδωμεν ἤδη κατὰ πόσον ἡ ἀνύπαρκτος ἐπὶ τοῦ θεωρητικοῦ ἐδάφους διάστασις ὑφίσταται ἀσυμβιβάστως ἀπὸ τῆς ἀγροτικῆς πολιτικῆς, ἥτις ἀπετέλεσε καὶ τὸν κύριον τῆς συζητήσεως ἄξονα. Ἡ πατρότης, κύριοι, τῆς ἀγροτικῆς μεταρρυθμίσεως ἀνήκει, ἀναμφιβόλως, εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον πρῶτον συνέλαβεν, ἐθέσπισε καὶ ἐφήρμοσεν αὐτήν.

§36Σ. ΤΣΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Θεοτόκης πρῶτος.

§37Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐννοῶ συστηματικῶς καὶ δὲν ὡμίλησα περὶ μεμονωμένων μέτρων. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ πατρότης τῆς συστηματικῆς ἀγροτικῆς πολιτικῆς ἀνήκῃ ἀναμφισβητήτως εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὀφείλει νὰ ὁμολογηθῇ ὅτι καὶ πάντα τὰ λοιπὰ κόμματα ἐνεκολπώθησαν μετὰ προθυμίας τὴν πολιτικὴν ταύτην, ἐν πολλοῖς μάλιστα πλειοδοτήσαντα εἰς διαθέσεις φιλαγροτικάς. Ὁ νόμος 2052, ὁ θεσπισθεὶς παρ’ ἡμῶν ἐν συνεχείᾳ τοῦ νόμου 1917, ὁ νόμος οὗτος ὥριζε, προκειμένου περὶ τῆς ἀπαλλοτριωτέας ἐκτάσεως, ὅτι εἰς ἀπαλλοτρίωσιν ὑπόκεινται τὰ ⅔ μόνον τῶν ἀγροτικῶν κτημάτων, παρέμεινε δὲ ἐλεύθερον εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ γαιοκτήμονος τὸ ὑπόλοιπον ⅓. Ὁ νόμος, ὁ ψηφισθεὶς ὑπὸ τῆς διαδόχου καταστάσεως ἐν συμπράξει, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, ὅλων τῶν τότε ἰσχυόντων κομμάτων, ὁ νόμος 2922 ἀντὶ τοῦ ⅓ τῆς ἐξαιρετέας ἐκτάσεως περιώρισεν αὐτὴν εἰς τὸ ποσὸν τῶν χιλίων μόνον στρεμμάτων, ὑπεβίβασε δὲ εἰς πλείστας περιστάσεις καὶ τὴν ἔκτασιν, τὴν μένουσαν εἰς τὸν ἰδιοκτήτην, μέχρι τοῦ ποσοῦ τῶν 200 στρεμμάτων καὶ ἔφθασεν ἀκόμη καὶ μέχρις ὁλοκληρωτικῆς ἀπαλλοτριώσεως.

§38Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. Πρὶν ἢ ἔλθουν οἱ πρόσφυγες.

§39Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Μάλιστα. Ὁ νόμος ὁ ἰδικός μας ὥριζεν ὅτι ἡ ἀποζημίωσις κατεβάλλετο κατὰ τὰ ⅔ μόνον εἰς ὁμολογίας καὶ κατὰ τὸ ⅓ εἰς χρῆμα μετρητόν. Ὁ νόμος, ὁ κατόπιν ἰσχύσας, ἐθέσπισεν ὅτι τὸ ποσὸν τῆς εἰς χρῆμα καταβολῆς θέλει περιωρισθῇ ἀντὶ τοῦ ⅓ εἰς τὸ ¼ μόνον τῆς ἀποζημιώσεως. Ὁ νόμος ἀκόμη τῇ εἰσηγήσει μας θεσπισθεὶς καὶ ἰσχύσας ὥριζε τὸ ποσὸν τῆς ἀποζημιώσεως, ἀποζημιώσεως δικαίας ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προπολεμικῆς ἀξίας μετὰ προσαυξήσεων ἐξικνουμένης μέχρι τοῦ 30%. Ὁ κατόπιν ἰσχύσας νόμος διετήρησε τὸ αὐτὸ ποσὸν ἀποζημιώσεως εἶχεν ὅμως ἐν τῷ μεταξὺ ἐπέλθει ὑποτίμησις τοῦ ἐγχωρίου νομίσματος κατὰ ⅔ τῆς ἀξίας του ἥτις ὑπεβίβαζε τὴν κατὰ τὴν ὑφ’ ἡμῶν ὁρισθεῖσαν ἀποτίμησιν εἰς τὸ ⅓. Ποῦ εὑρίσκετε ἑπομένως τὴν διαφοράν; Διατί οἱ μὲν θεωροῦνται προστάται τῆς ἰδιοκτησίας καὶ οἱ ἄλλοι διῶκται αὐτῆς; Ποῖος εἶναι ὁ καθιερώσας εὐνοϊκωτέρους ὑπὲρ τῶν ἰδιοκτητῶν ὅρους καὶ ποῖος ἐπεβάρυνεν αὐτούς; Θὰ εἴπητε ὅτι ἔκτοτε αἱ ἀντιλήψεις μετεβλήθησαν καὶ ἤδη ἡ διχογνωμία προέκυψε ριζική. Αἱ γενόμεναι χθὲς καὶ σήμερον δηλώσεις τῶν ἡγετῶν τῶν θεωρουμένων συντηρητικωτέρων κομμάτων ἐπέφερον καὶ ἐν τούτῳ ἀποσάφησιν ἀξίαν προσοχῆς. Ἐδηλώθη κατηγορηματικῶς ὅτι οἱαδήποτε διατύπωσις τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου δὲν πρόκειται οὐδὲ καὶ θὰ ἠδύνατο ἄλλως νὰ θίξῃ τὴν ἀγροτικὴν ἢ τὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν, προκειμένου τόσον περὶ τῆς ἀποζημιώσεως ὅσον καὶ τῆς διαδικασίας. Ἐλευθερία ἐν τούτῳ πλήρης θέλει δοθῆ εἰς τὴν νομοθετικῆς ἐξουσίαν νὰ θέσῃ κανόνας ἄνευ οὐδεμιᾶς συντακτικῆς δεσμεύσεως. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι αἱ δηλώσεις ἀφοροῦν ἐπίσης καὶ τὴν ἀστικὴν τῶν προσφύγων στέγασιν. Ἐὰν ὑπερτέρα ὑποχρέωσις κοινωνικῆς ἀνάγκης ἐπέβαλλε τὴν ἀγροτικὴν νομοθεσίαν ἡ αὐτὴ καὶ μείζων ἀνάγκη ἐπιβάλλει τὴν μὴ καθυστέρησιν ἐπὶ πλέον τῆς ἐπιβεβλημένης συμπληρώσεως τῆς ἀστικῆς τῶν προσφύγων στεγάσεως, καθυστερησάσης ἤδη ὑπὲρ τὸ δέον. Ὄχι μόνον αἴσθημα ἀλληλεγγύης, τοῦ ὁποίου τοσαύτη ἔγινεν ἐπίκλησις χάριν τῆς αὐξήσεως τῆς ἀποζημιώσεως, ἀλλὰ καὶ συνείδησις τῆς ὀφειλομένης γενικωτέρας προνοίας δὲν μᾶς ἐπιτρέπει νὰ ἀφίσωμεν ἐκκρεμὲς ζήτημα συνδεόμενον πρὸς τὴν γαλήνην τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, νὰ μὴ ἀφήσωμεν ἄνευ στέγης τοὺς ἀδίκως καταστραφέντας καὶ εἰσέτι δεινοπαθοῦντας ὁμοεθνεῖς μας. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θέλουν ἀπὸ τοῦδε δοθῆ καὶ ἐν τούτῳ σαφεῖς ἐπεξηγήσεις καθησυχάζουσαι τελείως τὰς ταρασσομένας προσφυγικὰς τάξεις.

§40ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ οἱ γηγενεῖς ἄστεγοι, κ. Ὑπουργέ; Ὑπάρχουν πολλοὶ τοιοῦτοι.

§41Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Τούτων οὕτως, κύριοι, ἐχόντων καὶ ἐφόσον, ὡς ἐδηλώθη, οἱαδήποτε τοῦ ἄρθρου διατύπωσις δὲν πρόκειται οὐδὲ δύναται νὰ θίξῃ τόσον τὴν ἀγροτικὴν ὅσον καὶ τὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν, προβάλλει ἀναγκαίως τὸ ἐρώτημα ποῖον εἶναι τὸ καταστάλλαγμα καὶ ἡ οὐσία τῆς διχογνωμίας; Εἰς τί ἀπέβλεψεν ὁ ἀγὼν καὶ ἡ μακρὰ προσπάθεια, διαρκέσασα ἐπὶ ἡμέρας καὶ ἑβδομάδας, ὑπὲρ τῶν τροποποιήσεων καὶ προσθηκῶν, ἀποδεικνυομένων ἄνευ σκοποῦ; Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ἂν αἱ δηλώσεις αἱ χθὲς καὶ σήμερον γενόμεναι ἀνεκοινοῦντο ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, αἱ συζητήσεις θὰ συνετέμνοντο καὶ θὰ ἐτερματίζοντο ἐντὸς ἐλαχίστων δύο τριῶν μόλις ἡμερῶν. Αἱ δηλώσεις αὗται, αἱ γενόμεναι ἐκ μέρους τῶν ἡγετῶν τῶν κομμάτων....

§42Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὑφ’ ἑνός.

§43Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δύο, τριῶν, τεσσάρων, πέντε, πάντων τῶν ἡγετῶν, αἱ δηλώσεις αὗται, λέγω, ἀναφέρονται εἰς πάντα τὰ ζητήματα, τὰ σχετιζόμενα πρὸς τὴν ἀγροτικὴν καὶ προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν, τήν τε τουτέστι διαδικασίαν καὶ τὸν καθορισμὸν τῆς ἀποζημιώσεως. Ἐξητάσθη εὐρέως ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐὰν ἡ σήμερον παρεχομένη ἀποζημίωσις εἶναι ἐπαρκὴς ἢ ἀνεπαρκής. Δὲν διστάζω εὐθὺς ἀμέσως νὰ εἴπω ὅτι καὶ κατὰ τὴν γνώμην μου ἡ διὰ νόμου ὁριζομένη ἀποζημίωσις δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν πλήρη καὶ πραγματικὴν τῶν κτημάτων ἐκτίμησιν. Ὑπεστηρίχθη χθὲς παρὰ τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργοῦ ὅτι τὰ δικαστήρια, ἐκδίδοντα τὰς ἀποφάσεις των λαμβάνουν ὑπ’ ὄψει τόσον τὸ γεγονὸς τῆς νομισματικῆς διακυμάνσεως ὅσον καὶ τὸ ἕτερον γεγονὸς τῆς ὑποτιμήσεως τῶν ὁμολογιῶν καὶ ἐν τῷ καθορισμῷ τοῦ ποσοῦ δὲν τηροῦν ἀπαρεγκλίτως τοὺς κανόνας τοῦ νόμου, προσδιορίζουν ἀνωτέρας ἀποζημιώσεις ὑπὲρ τῶν ἰδιοκτητῶν. Δὲν ἔχω ἴδια στοιχεῖα ὅπως κρίνω περὶ τῶν πραγμάτων καὶ θεωρῶ ἀνεπίδεκτον ἀμφισβητήσεως τὴν παρασχεθεῖσαν παρὰ τοῦ ἁρμοδιωτέρου ἐκ τῶν κ. κ. Ὑπουργῶν διαβεβαίωσιν. Εἶναι ὅμως ὡσαύτως ἐκτὸς ἀμφιβολίας ὅτι ἐὰν ἡ ἀποζημίωσις βελτιοῦται κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου, πάντως ἡ διὰ τοῦ νόμου παρεχομένη τοιαύτη ὑπολείπεται τῆς ἀγοραίας τῶν κτημάτων ἀξίας. Ὑπέστησαν λοιπὸν ζημίας οἱ ἰδιοκτῆται ἐκ τῆς σχετικῆς πολιτικῆς καὶ ἴσως μεγάλας ζημίας, δὲν εἶναι ὅμως οἱ μόνοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν ἔκρυθμον τοῦ πολέμου περίοδον ἐζημιώθησαν. Ὁ πολεμικὸς σάλος ἔσχε τοῦτο τὸ ἀποτέλεσμα, ὅτι εἴδομεν ἀνθρώπους εὐπόρους ἐν χρυσῷ βιοῦντας νὰ περιέρχωνται εἰς ἔνδειαν θλιβεράν, καὶ ἄλλους μετὰ δυσκολίας προσποριζομένους τὰ πρὸς τὸ ζῆν νὰ ἀναδύουν αἴφνης εἰς ἀστοὺς πολυταλάντους. Ζημίας ὑπέστησαν πάντες οἱ κάτοχοι τῆς γῆς, οἱ κάτοχοι χρήματος, οἱ κάτοχοι τίτλων, οἱ δικαιοῦχοι ἀπαιτήσεων καὶ αἱ ζημίαι τῶν ἄλλων ὑπῆρξαν βεβαίως μεγαλύτεραι τῶν ζημιῶν τῶν γαιοκτημόνων. Ἐκτίμησις ἀκριβὴς τῶν ζημιῶν ἐκ τῆς νομισματικῆς μόνον ὑποτιμήσεως καὶ τῆς ὑποτιμήσεως τῶν κινητῶν ἀξιῶν, θὰ ἀνεβίβαζε μόνον τὸ σύνολον εἰς ποσὸν πολὺ ἀνώτερον τῶν δέκα δισεκατομμυρίων. Ἀλλ’ αἱ ζημίαι τῶν κατόχων κινητοῦ πλούτου ἔχει τοῦτο τὸ μειονέκτημα ὅτι εἶναι ἀφανεῖς καὶ μᾶλλον διάχυτοι, ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἐξακριβωθοῦν οὐδὲ γεννοῦν τὴν προσδοκίαν τῆς ἀποζημιώσεως. Παράγουν ἑπομένως δυσφορίαν μόνον συγκεχυμένην καὶ ἀκαθόριστον. Ἀντιθέτως αἱ ζημίαι τῶν γαιοκτημόνων ἔχουν τὸ πλεονέκτημα ὅτι προσπίπτουσιν εἰς τὴν κοινὴν ἀντίληψιν καὶ δημιουργοῦν τὴν βάσιμον ἐλπίδα ὅτι ἡμέραν τινά, ἔστω καὶ ἀπωτέραν, θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐπανόρθωσις κατὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπον. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος δι’ ὃν ὁ θόρυβος προκαλεῖται ὡς πρὸς μόνον τὰς ζημίας τῶν ἰδιοκτητῶν ἀκινήτων. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Εἶναι ἀκριβὲς τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. συναδέλφου ὅτι καὶ ἂν ὑπέστησαν καὶ ἄλλοι ζημίας, δὲν εἶναι τοῦτο λόγος νὰ μὴ προσπαθήσωμεν, ἐφόσον εἶναι κατορθωτόν, νὰ ἐπανορθώσωμεν τὰς ζημίας, τὰς ἐπιδεκτικὰς ἐπανορθώσεως. Οὐδεὶς, νομίζω, ὑπάρχει ὁ ἀντιτασσόμενος εἰς τοῦτο. Ἐὰν δὲν παρεσχέθη μέχρι τοῦδε ἡ ἀξιουμένη ἀποζημίωσις, δὲν προῆλθε τοῦτο ἐξ συστροπίας, ἀλλ’ ἐξ ἀδυναμίας. Δύσκολον δὲν εἶναι νὰ ἐπαγγελθῶμεν τὴν πλήρη ἀποζημίωσιν, δύσκολον εἶναι νὰ ἐξεύρωμεν τὰ μέσα τῆς πραγματώσεως τῶν ἐπαγγελιῶν μας καὶ ἐρωτᾶται· πόθεν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρυσθῶμεν τὸ χρῆμα, τὸ ἀναγκαῖον ὅπως προσαυξήσωμεν τὴν ἀποζημίωσιν κατὰ τρόπον ἱκανοποιοῦντα τοὺς ἰδιοκτήτας; Εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ ἀρυσθῶμεν ἀπὸ τοὺς ἤδη κυρίους τῆς γῆς, εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ ἀρυσθῶμεν ἀπὸ τὸ Κράτος, εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ ἀρυσθῶμεν παρ’ ἀμφοτέρων; Λυποῦμαι, κύριοι, εἰλικρινῶς, διότι δὲν δύναμαι νὰ συμφωνήσω ἐπὶ τῶν σχετικῶν ἀπόψεων τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. συναδέλφου μου, ὅτι δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν τὸ χρῆμα ἐπιβάλλοντες ἐπὶ τῆς μικρᾶς ἰδιοκτησίας νέα βάρη. Γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καλύτερον παντὸς ἄλλου ὅτι ἡ ἀγροτικὴ μεταρρύθμισις ἀνελήφθη ὑπὸ τὴν οὐσιώδη προϋπόθεσιν ὅτι θὰ ἐδίδετο ἔκτασις κλήρου ἐπαρκὴς καὶ θὰ ὡρίζετο ἀποζημίωσις ὄχι δυσβάστακτος ὅπως σχηματισθῇ βιώσιμος καὶ αὐτάρκης μικρὰ γεωργικὴ ἐκμετάλλευσις. Ἡ ἀρχὴ αὕτη ἐτηρήθη κατὰ τὸ πρῶτα ἔτη χορηγουμένου καὶ κλήρου καὶ ἐπαρκοῦς καὶ τῶν ἀπαραιτήτων εἰς χρῆμα καὶ εἶδος, διότι καὶ τοῦτο εἶναι ἀναγκαῖον, ὁρισθείσης καὶ ἀποζημιώσεως δικαίας μὲν καὶ ἱκανοποιητικῆς διὰ τοὺς ἰδιοκτήτας, ὄχι ὅμως καὶ ἐπαχθοῦς διὰ τοὺς καλιεργητάς, ἀλλ’ ὅταν ἐπῆλθε ἡ καταστροφὴ καὶ μετὰ τῆς καταστροφῆς ἡ συρροὴ τῶν προσφύγων, οὐδεὶς πλέον ἦτο εἰς θέσιν νὰ τηρήσῃ τοὺς κανόνας τούτους καὶ ἡ γῆ, ἡ ἀνεπαρκὴς πλέον, κατενεμήθη εἰς στενὰς λωρίδας, περιοριζούσας τὸν κλῆρον, προκειμένου περὶ σιτοκαλλιεργείας μέχρις 25 καὶ 20 στρεμμάτων καὶ προκειμένου περὶ ἄλλων πολυτιμωτέρων φυτειῶν μέχρι 5–6 στρεμμάτων. Ἐκτάσεις τοιαῦται δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσπορίσουν εἰς τοὺς ἀγρότας ἐν ἐπαρκείᾳ οὐδὲ τὸν ξηρὸν τῆς δυστυχίας ἄρτον, πᾶσα δὲ προσθήκη δὲν θὰ εἶχεν ἕτερον ἀποτέλεσμα εἰμὴ νὰ ματαιώσῃ ἐκ τῶν ὑστέρων τὴν μέχρι τοῦδε συντελεσθεῖσαν ἐργασίαν καὶ νὰ ὀγκώσῃ κατὰ νέας δεκάδας χιλιάδων τὰς ἀνέργους τῶν πόλεων μάζας. Ἐπεκαλέσθη ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν συνάδελφός μου ἐπιχείρημα πειστικὸν ἀπὸ πρώτης ἀπόψεως, ὅτι ὁ ἀκτήμων καλλιεργητὴς ἔζησεν ἐπὶ μακρὰ ἔτη καλλιεργῶν τὴν γῆν καὶ καταβάλλων εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας τὸ γαιόμορον, ἄνευ ἐλπίδος ἀποκτήσεως τοῦ ἐδάφους. Διατί δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποχρεώσωμεν αὐτὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ καταβάλλων τὸ γαιόμορον, ὄχι πλέον ὡς μίσθωμα τῆς γῆς, ἀλλὰ ὡς χρεωλύσιον πρὸς ἐξαγορὰν αὐτῆς;

§44Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν εἶπον νὰ ἐξακολουθήσουν νὰ καταβάλλουν τὸ γαιόμορον, εἶπον νὰ καταβάλλουν 8% ἀντὶ τοῦ 33%, τὸ ὁποῖον κατέβαλλον ὡς γαιόμορον καὶ 2% ὡς χρεωλύσιον.

§45Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Πρόκειται περὶ πλάνης, τὴν ὁποίαν σπεύδω νὰ ἐπανορθώσω. Ἐν πάσῃ οὐχ ἧττον περιπτώσει, ὅσον καὶ ἂν σημαντικώτατα μετριάζεται ἡ ἔννοια τῆς προτάσεως ταύτης, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ ἀγροτικὴ μεταρρύθμισις δὲν ἔγινεν, ὅπως παράσχωμεν ἐλπίδας εἰς τοὺς ἀγρότας, ἀλλ’ ὅπως εὐθὺς ἀμέσως δημιουργήσῃ νέους ὅρους διαβιώσεως εἰς αὐτούς. Καθ’ ὃν χρόνον ἴσχυε τὸ γαιόμορον ἡ ὕπαιθρος χώρα ἀπεστραγγίζετο ἐκ τῶν ἀλκίμων της στοιχείων τρεπομένων πρὸς τὴν ξένην. Θὰ ἐρημοῦτο δὲ βαθμηδὸν ὁλοσχερῶς ἂν δὲν ἐπήρχετο ἡ ἀποκατάστασις ἡ συγκρατήσασα τοὺς πληθυσμοὺς εἰς τοὺς ἀγρούς. Ἀλλαχοῦ λοιπὸν εἶναι ἀνάγκη νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχήν μας ὅπως ἀποδώσωμεν δικαιοσύνην εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας καὶ θὰ στραφῶμεν ἀναγκαστικῶς πρὸς τὸ Κράτος. Ἐὰν εἶχον τὴν πεποίθησιν ὅτι τὸ Κράτος καὶ ἀπὸ τῆς παρούσης στιγμῆς θὰ ἠδύνατο νὰ ἀντλήσῃ ἐκ τῶν γενικῶν του πόρων τὰ μέσα αὐξήσεως τῆς ἀποζημιώσεως, δὲν θὰ ἐδίσταζον καὶ ἐν τῇ ἰδιότητί μου ἀκόμη ὡς Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ἀναγγείλω τὸ εὐχάριστον γεγονὸς εἰς τὴν Βουλήν. Διότι προσυπογράφω καὶ ἐγὼ ἀνεπιφυλάκτως καὶ μὲ ἀμφοτέρας τὰς χεῖρας τὴν δήλωσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας συναδέλφου μου, ὅτι ἡ ἀποζημίωσις δύναται νὰ ὁρισθῇ πλήρης εἰς βάρος τοῦ Κράτους ὅταν τὸ Κράτος καταστῇ πρὸς τοῦτο ἱκανόν. Ἐξεταστέον ὅθεν εἶναι ἂν ὁ Προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους σήμερον ἔχῃ τοὺς ὤμους ἀρκετὰ ἰσχυροὺς ὥστε νὰ προβαίνῃ εἰς τοιαύτας παροχὰς καὶ ἀκόμη ἂν πρόκειται κατὰ τὸ ἀμέσως προσεχὲς μέλλον νὰ ἀποκτήσῃ τὴν πρὸς τοῦτο δύναμιν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ παρόν, οὐδεὶς ὑποθέτω θὰ ἐτόλμα νὰ προτείνῃ νέας δαπάνας εἰς τὸν βεβαρυμένον καὶ καμπτόμενον Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους, ἐπαυξάνων τὰ συσσωρευθέντα παμπλείστα ἐλλείμματα. Ὡς πρὸς τὸ προσεχὲς μέλλον δὲν δυνάμεθα, βεβαίως, νὰ τὸ προεξοφλήσωμεν, ἀλλ’ ἐὰν δὲν πρόκειται νὰ ἀνακόψωμεν τὴν πρόοδον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ἐπιβαρύνοντες αὐτὴν ἔτι μᾶλλον, ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν εἰλικρινῶς ὅτι θὰ ἀπαιτηθῇ ἡ πάροδος μιᾶς τοὐλάχιστον διετίας ὅπως ἀποβλέψωμεν πρὸς τοιαύτας δαπάνας εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον. Ἡ διετὴς περίοδος, περὶ ἧς ὁμιλῶ, περίοδος περισυλλογῆς καὶ αὐτοθυσίας, πρέπει νὰ εἶναι ἀπηλλαγμένη κατὰ τὸ δυνατὸν πάσης νέας δαπάνης. Εὔχομαι εἰλικρινῶς ἐγὼ πρῶτος νὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν θέσιν νὰ εἴπω ὅτι ὑπερέβαλα τὴν στενόχωρον θέσιν μου. Ἴσως ἐὰν πάντες οἱ δυνάμενοι νὰ συντρέξουν τὸ ἔργον τῆς οἰκονομικῆς ἀνασυντάξεως ἐργασθοῦν προθύμως, νὰ δυνηθῶμεν νὰ συντάμωμεν τὸν χρόνον τῆς ἀναρρώσεως. Δὲν δύναμαι οὐχ’ ἧττον νὰ παρασιωπήσω ὅτι μόνον μεταβαλλομένης ῥιζικῶς τῆς καταστάσεως θὰ ἠδυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν περὶ πιστώσεων δι’ ἀγροτικὰς ἀποζημιώσεις. Δέχομαι λοιπὸν τὴν αὔξησιν περὶ ἀποζημιώσεως μέχρι πληρότητος, ἀλλὰ δὲν δέχομαι τὴν αὔξησιν ταύτην ἐφόσον οἱ δημόσιοι πόροι ἐξαντλοῦνται ὑπὸ ἄλλων βαρυτάτων καὶ ἀναποφεύκτων ὑποχρεώσεων. Αὐταί, κύριοι, εἶναι αἱ ἀπόψεις μου ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, ἀπόψεις οὐχὶ τὸ πρῶτον ἤδη ἐξαγγελλόμεναι, ἀλλὰ γνωσταὶ ἀπὸ μακροῦ. Οὐδέποτε ὑπῆρξε διάθεσις ἐκ μέρους τοῦ κόμματος, τοῦ ὁποίου ἑρμηνεύω τὰς γνώμας, ὅπως μὴ ἀποζημιώσῃ οἱανδήποτε ἀδικουμένην κοινωνικὴν τάξιν. Τὸ ζήτημα ἐτέθη παρ’ ἡμῶν πάντοτε ὡς ζήτημα ἐξευρέσεως μέσων. Ἂς συνοψίσω ἤδη περισσότερον συγκεκριμένως τὰς ἐπὶ τοῦ ἄρθρου σκέψεις μου. Θὰ συνίστων, κύριοι, ἐν πρώτοις εἰς τοὺς συναδέλφους, οἵτινες ὑπέβαλον τὴν πρότασιν περὶ τῶν ὑποχρεώσεων τῆς ἰδιοκτησίας νὰ ἀποσύρουν εἰ δυνατὸν αὐτήν, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἡ παραίτησις ἐκ τῆς προτάσεως δὲν θίγει οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον τὴν ἀναμφισβήτητον καὶ κοινῶς ἀνεγνωρισμένην ἀλήθειαν, τὴν περιεχομένην εἰς αὐτήν. (Χειροκροτήματα). Ἡ πρότασις ἐγέννησε φόβους ἀδικαιολογήτους, ἔδωκε δὲ ἀφορμὴν καὶ εἴς τινας ἐκμεταλλεύσεις, αἱ ὁποῖαι καλὸν θὰ ἦτο νὰ καταπαύσουν. Δι’ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνω τὴν σύστασίν μου ὅπως οἱ ὑποβαλόντες τὴν πρότασιν παραιτηθῶσιν, εἰ δυνατόν, αὐτῆς.

§46ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεχόμεθα.

§47Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Θὰ ἐπεθύμουν κατὰ δεύτερον νὰ ὑπάρξῃ ἡ ἀπόλυτος συσχέτισις τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου μὲ τὸ ἄρθρον 119 ὅσον ἀφορᾷ τήν τε ἀγροτικὴν καὶ τὴν προσφυγικὴν ἀποκατάστασιν. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι θεωρῶ ἀπαραίτητον νὰ γίνῃ ἀπὸ τοῦδε δήλωσις ὅτι ἐν ἐννοίᾳ τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους ἠκούσαμεν χθὲς καὶ σήμερον παρὰ ὑπευθύνων ἡγετῶν κομμάτων, περιλαμβάνεται ἀνεπιφυλάκτως καὶ ἡ στέγασις τῶν ἀστῶν προσφύγων.

§48Ν. ΔΑΡΒΕΡΗΣ. Τί ἐννοεῖτε, κ. Πρόεδρε, μὲ τὸ «περιλαμβάνεται»; Πῶς τὴν ἐννοεῖτε τὴν στέγασιν τῶν ἀστῶν προσφύγων;

§49Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐννοῶ ὅτι θὰ ἀφεθῇ καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ τύχη τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου, ἀπόλυτος ἐλευθερία κανονισμοῦ τῶν ὁρίων τῆς ἀποκαταστάσεως εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. (Χειροκροτήματα).

§50Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε συνάδελφε, ἐννοεῖτε νὰ περιλάβητε καὶ τὴν ἀστικὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων ὡς πρὸς τὴν ἀποζημίωσιν ἢ ὡς πρὸς τοὺς ὅρους τῆς καταλήψεως τῆς ἰδιοκτησίας;

§51Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Κύριε συνάδελφε, δὲν θέλω νὰ θίξω ποσῶς οὐδὲ τὸ ζήτημα τῆς ἀποζημιώσεως, οὐδὲ τὸ ζήτημα τῆς διαδικασίας. Ὅ,τι ζητῶ εἶναι νὰ διατηρηθῇ ἡ διατύπωσις τοῦ ἰσχύοντος σχεδίου Συντάγματος, τουτέστι νὰ ἐπεκταθῇ ἡ ἐφαρμογὴ τῆς σχετικῆς ἐπαναστατικῆς πράξεως, ὄχι μόνον ἐπὶ τῆς ἀγροτικῆς ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς καθυστερούσης ἀστικῆς τῶν προσφύγων ἀποκαταστάσεως, νὰ μὴ ἰσχύσουν δηλαδὴ καὶ δι’ αὐτὴν συνταγματικαὶ δεσμεύσεις. Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία θὰ εἶναι ἐλευθέρα νὰ κανονίσῃ τόσον τὸ ποσὸν τῆς ἀποζημιώσεως, ὅσον καὶ τὴν διαδικασίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρότασίς μου. Τρίτον, κύριοι, θὰ συνίστων ἐπίσης εἰς τοὺς τόσον ἀγωνισθέντας ὑπὲρ τῆς προσθήκης τῆς «πλήρους ἀποζημιώσεως» νὰ παραιτηθοῦν καὶ αὐτοὶ ὅπως καὶ οἱ προτείναντες τὰς ὑποχρεώσεις τῆς ἰδιοκτησίας τῆς ἰδικῆς των προτάσεως καὶ νὰ μείνῃ τὸ ἄρθρον τελείως ἀναλλοίωτον, ὡς εἶχε κατὰ τὸ ἰσχῦσαν ἀπὸ τοῦ 1911 Σύνταγμα.

§52ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§53Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἡ προσθήκη, κύριοι, ἀπεδείχθη ἤδη ἀνωφελής. Ἡ ἀγροτικὴ ἀποκατάστασις καὶ ἡ προσφυγικὴ ἐπίσης δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τεθοῦν ὑπὸ κανόνας δεσμευτικούς. Τοῦτο ἀνεγνωρίσθη παρὰ πάντων. Ἐπὶ πλέον ὁ ὅρος τῆς πλήρους ἀποζημιώσεως δὲν πρόκειται νὰ διευκρινίσῃ, ἀλλὰ νὰ ἐπισκοτήσῃ τὰ πράγματα καὶ νὰ δώσῃ λαβὴν εἰς παρερμηνείας καὶ παρεξηγήσεις, τὰς ὁποίας δὲν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ παρίδωμεν. Ἐλέχθη, κύριοι, ὅτι ἀποζημίωσις ἐννοεῖται ἡ πλήρης ἀποζημίωσις καὶ ὅτι παρέλκει ἡ προσθήκη. Εἴτε προστεθῇ ὅμως εἴτε μὴ ἡ λέξις, ὅ,τι ἐνδιαφέρει εἶναι τοῦτο. Ἂν θὰ ἀφεθῇ ἐλευθέρα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ καθορίζῃ γενικὰ στοιχεῖα ἐκτιμήσεως ἢ οἱ δικασταὶ παραμένοντες ἀκαθοδήγητοι νὰ ἐνεργοῦν ἑκάστοτε κατὰ τὸ δοκοῦν. Ποία εἶναι ἡ πλήρης ἀποζημίωσις; Ἡ ἀποζημίωσις δύναται νὰ καθορισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει διαφόρων τρόπων καὶ συστημάτων. Δύναται νὰ προσδιορισθῇ κατ’ ἔνδειξιν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀγοραίας ἀξίας τῶν πωληθέντων εἰς ὡρισμένην περιοχὴν ὁμοίων εἰς ἔκτασιν καὶ παραγωγικότητα κτημάτων. Δύναται νὰ καθορισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς κεφαλαιοποιήσεως τῆς ἀξίας τῶν εἰσοδομάτων. Δύναται νὰ καθορισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς μέσης τιμῆς τῆς ἰσχυούσης εἰς ὅλον τὸ Κράτος, τῆς προπολεμικῆς δηλαδὴ τιμῆς καὶ τῆς μέσης προσαυξήσεως εἰς ὅλην τὴν Ἐπικράτειαν. Ἂν οἱ δικασταὶ λάβουν διάφορον βάσιν ἐκτιμήσεως τῆς πλήρους ἀποζημιώσεως, τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦγον εἰς ἀντιφάσεις, αἱ ὁποῖαι ἀναμφισβητήτως θὰ ἐξήγειρον τὴν κοινὴν συνείδησιν. Εἶπον εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου μου ὅτι ἡ ἀποζημίωσις, ἡ ὁποία ὡρίσθη ὑφ’ ἡμῶν κατὰ τὸ 1920, ἦτο ἀποζημίωσις δικαία, ἀνταποκρινομένη πλήρως πρὸς τὴν πραγματικὴν ἀγοραίαν ἀξίαν τῶν ἀπαλλοτριουμένων κτημάτων. Οἱ γεωκτήμονες σήμερον, ἂν ἐδίδετο εἰς αὐτοὺς ἡ ἀποζημίωσις αὕτη, θὰ ἀνέπεμπον ὕμνους εὐγνωμοσύνης πρὸς ἡμᾶς. Τότε ἐξερρηγνύοντο εἰς διαμαρτυρίας, ὄχι τόσον διὰ τὸ γλίσχρον ποσὸν τῆς ἀποζημιώσεως, ἀλλὰ διότι ἐπρόκειτο νὰ ἀποστερηθοῦν τῶν πλουσιωτάτων εἰσοδημάτων τῆς πολεμικῆς περιόδου. Εἶχε παρατηρηθῆ κατὰ τὸν πόλεμον ὅτι, ἐνῷ ἡ ἀξία τῶν γεωργικῶν εἰσοδημάτων εἶχε φθάσει εἰς τὸ ἑπταπλάσιον, ἡ ἀγοραία ἀξία τῶν κτημάτων καὶ δὴ τῶν μεγάλων δὲν ἔφθασεν οὐδὲ εἰς τὸ 50% πέραν τῆς ἀγοραίας προπολεμικῆς τοιαύτης. Εἶχον τότε κατὰ καθῆκον παρακολουθήσει ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ τὰ συμβαίνοντα καὶ παρετήρησα ὅτι, ὄχι μόνον εἰς τὸν τόπον μας, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλα Κράτη, εἰς τὴν Γαλλίαν λ. χ. καὶ τὴν Ἀγγλίαν παρετηρήθη τὸ φαινόμενον ὅτι τὰ μὲν γεωργικὰ εἰσοδήματα εἶχον φθάσει εἰς τὸ ἑπταπλάσιον τῆς προπολεμικῆς ἀξίας, ἐνῷ ἡ ἀγοραία ἀξία τῶν κτημάτων δὲν εἶχε προχωρήσει πέραν τοῦ 20% ἢ 30%. Ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ εἶχον ὁρίσει καὶ ἐγὼ τὸ ποσὸν τῆς ἀποζημιώσεως. Ἂς ὑποθέσωμεν ἤδη ὅτι δίδεται ἀπόλυτος ἐλευθερία εἰς τοὺς δικαστάς, ὅτι οὗτοι δὲν καθοδηγοῦνται ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας εἰς τὴν κρίσιν των καὶ ὅτι εἰς δύο γειτονικὰς περιφερείας, προκειμένου περὶ ἀπαραλλάκτων κτημάτων ὁ εἷς δικαστὴς λαμβάνει ὡς βάσιν ἐκτιμήσεως τὴν τιμὴν τῶν πωλήσεων καὶ ὅτι ὁ ἄλλος προτιμᾷ ὡς βάσιν τὴν κεφαλοποίησιν τοῦ εἰσοδήματος. Τί θὰ συμβῇ; Ἂν τὸ καθαρὸν εἰσόδημα τῶν κτημάτων αὐτῶν εἶναι 200 χιλιάδες δραχμαί, ἡ ἀποζημίωσις ἐπὶ τῇ βάσει τῆς κεφαλοποιήσεως μὲ τιμὴν 5% θὰ ἀνέλθῃ εἰς 4 ἑκατομμύρια. Ἡ ἀποζημίωσις ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πωλήσεων δὲν θὰ ὑπερβῇ ποτὲ τὰς 800 ἢ 900 χιλιάδας δραχμῶν. Θὰ εἶναι δὲ καὶ ἡ μία καὶ ἡ ἄλλη πλήρης ἀποζημίωσις, ἀλλ’ ἡ διαφορὰ τῶν δύο ἀποφάσεων θὰ εἶναι διαφορὰ τριῶν καὶ πλέον ἑκατομμυρίων δραχμῶν, διὰ τοῦτο εἶναι παράλογον ὅσον καὶ ἀκατανόητον νὰ ἀποξενώσωμεν τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ὑπὸ τοῦ δικαιώματος νὰ καθορίζῃ γενικοὺς κανόνας ἐκτιμήσεως ἐπιφέροντας ἁρμονίαν εἰς τὰς δικαστικὰς ἐκτιμήσεις.

§54Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν ὑπάρχει τοιοῦτον ζήτημα.

§55Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἡ πρότασις ὑπάρχει, διότι ὁ παρακαθήμενος συνάδελφος μᾶς εἶπεν ὅτι ὁ δικαστὴς θὰ ἔπρεπε νὰ κρίνῃ αὐτὸς κατ’ οὐσίαν τὸ ἀντισυνταγματικὸν ἢ μὴ τῶν νόμων.

§56Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὄχι.

§57Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Τὸ εἶπε τότε ἄλλος τις. Ὁ κ. Τσιτσεκλῆς τὸ εἶπε. Μὲ συγχωρεῖτε.

§58Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰς διακοπὴν τὸ εἶπε. Δὲν εἶναι πρότασις.

§59Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν τοῦ 1925 εἶχεν ὑποβληθῆ τοιαύτη πρότασις, τὴν ὁποίαν ἀπέκρουσεν.

§60Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Χαίρω διότι εὑρίσκομαι ἐν συμφωνίᾳ. Προσήκει λοιπὸν ἡ προσθήκη κατὰ ταῦτα. Ἁπλῆ ἐπίτασις τοῦ ὅρου τῆς ἀποζημιώσεως θὰ ἔδιδεν ἀφορμὴν εἰς τοὺς δικαστὰς νὰ παρερμηνεύσουν τὸν νόμον καὶ νὰ διαπράττουν ἀδικήματα πρὸς ὄφελος ἴσως τῶν ἰδιοκτητῶν, ἀλλ’ ἐπὶ ζημίᾳ τῆς Κοινωνίας. Πρέπει ἀσφαλῶς νὰ εἴμεθα, ὡς ἐλέχθη, σαφεῖς εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ θεμελιώδους νόμου μας. Αἱ γενικαὶ ἀρχαὶ αἱ καθιερούμεναι ἐν αὐτῷ πρέπει νὰ εἶναι ὅσον ἔνεστι σαφεῖς. Ἀλλ’ ὅταν διὰ προσθηκῶν περιττῶν, ἀντὶ νὰ διαφωτίζωμεν ἐπισκοτίζομεν τὴν ἔννοιαν τῶν διατάξεων, ὀφείλομεν ἀδιστάκτως νὰ τὰς ἀποφεύγωμεν. Καὶ τοῦτο ἤδη συμβαίνει. Ἡ ἀγροτικὴ μεταρρύθμισις εὑρίσκεται πρὸς τὸ τέρμα της καὶ ἡ προσφυγική, ἂς ἐλπίζωμεν, καὶ αὕτη θὰ περατωθῇ συντόμως. Οὐδεὶς θέλει σκεφθῆ πλέον περὶ ἀπαλλοτριώσεως. Καὶ ἂν παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν εὑρεθοῦν Κυβερνήσεις καὶ Βουλαὶ παραπαίουσαι καὶ ἐκτρεπόμεναι εἰς ἀσκόπους προσβολὰς κατὰ τοῦ δικαίου καὶ κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς ἰδιοκτησίας, αἱ προσβολαὶ αὗται, ἀντιτιθέμεναι εἰς τὸ κοινὸν αἴσθημα, θὰ παρέλθουν ἀζημίως μετὰ τῶν Κυβερνήσεων καὶ τῶν Βουλῶν, αἱ ὁποῖαι τὰς διέπλασαν. Ἂν ἐξ ἄλλου ἡ ἰδιοκτησία διακινδυνεύσῃ μίαν ἡμέραν τὸν ὁρμητικὸν ἄνεμον τῶν ἀνατρεπτικῶν ἰδεῶν, δὲν θὰ εἶναι βεβαίως αἱ λέξεις τοῦ Συντάγματος, αἱ ὁποῖαι θὰ ἀντιταχθοῦν κατὰ τῆς ὁρμητικῆς φορᾶς, ἀλλὰ θὰ ἀντιταχθοῦν νικηφόρως αἱ ψυχαὶ καὶ τὰ στήθη τῶν μυριάδων τῶν ἰδιοκτητῶν, τοὺς ὁποίους ἐδημιούργησε μεταρρύθμισις θέσασα ἀκλόνητα τὰ ἐρείσματα τοῦ Ἔθνους καὶ τῆς κοινωνικῆς τάξεως. (Χειροκροτήματα).

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σύμφωνα μὲ τὸν Κανονισμὸν θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἂν νομίζῃ ὅτι ἐφωτίσθη ἐπαρκῶς ἡ Βουλή, ὥστε νὰ θεωρηθῇ λήξασα ἡ συζήτησις. Παρακαλῶ τοὺς φρονοῦντας ὅτι ἐφωτίσθη ἐπαρκῶς ἡ Βουλὴ καὶ ἑπομένως ὅτι ἔληξεν ἡ συζήτησις, νὰ ἐγερθῶσι.

§62Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἔγγραφος πρότασις.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ ὀκτάωρον συζήτησιν δικαιοῦται ἡ Βουλὴ νὰ ἀποφανθῇ.

§64Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ποῦ εἶναι ἡ ἔγγραφος πρότασις;

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Θόρυβος). Ἄλλην μίαν φορὰν ἐπαναλαμβάνω τὴν πρότασιν. Παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν ὅσοι νομίζουσιν ὅτι ἐτερματίσθη ἡ συζήτησις. (Ἐγείρονται πολλοί).

§66Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Δὲν ὑπάρχει ἔγγραφος πρότασις, ὄχι.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχύσῃ ἡ θέλησίς σας ἀπέναντι τῆς ὁμοφώνου ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία.

§69Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι ἀπωτέρα πρότασις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία συνίσταται εἰς τοῦτο· εἰς τὸ νὰ μὴ γίνῃ καμμία τροπολογία εἰς τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911. Ἂν τυχὸν ἤθελεν ἀπορριφθῇ ἡ τοιαύτη πρότασις, τότε θὰ γίνωνται κατὰ σειράν. Ἂν ἐγένετο δεκτή, ἦτο περιττὴ οἱαδήποτε ἄλλη ψηφοφορία.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτᾶται πρῶτον ἡ Βουλή....

§71Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Διαμαρτυρόμεθα, κ. Πρόεδρε.

§72Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§73ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§74Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ζητῶ τὸν λόγον ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος.

§75ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν.

§76Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ κατέλθω τοῦ βήματος ὅταν σεῖς μοὶ εἴπητε ὅτι δὲν σᾶς δίδω τὸν λόγον.

§77Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Προκειμένου νὰ γίνῃ ἡ ψηφοφορία, εἶναι ἀνάγκη νὰ καθορισθῇ ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ τεθῶσι τὰ ζητήματα.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα, ἀκριβῶς αὐτὸ ἐπιχειρῶ νὰ κάμω.

§79Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κατέρχομαι τοῦ βήματος διαμαρτυρόμενος ἐναντίον τοῦ κ. Προέδρου, διότι δὲν μοὶ δίδει τὸν λόγον.

§80Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἔχετε δικαίωμα νὰ ὁμιλήσητε ἐπὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος. Ἡ μὲν συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τῆς ἰδιοκτησίας ἔληξε, πρόκειται ὅμως τώρα νὰ τεθοῦν τὰ ζητήματα.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρῶτον ὀφείλω νὰ γνωρίσω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι δὲν ἐτέθη ἀκόμη τὸ ζήτημα.

§82Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Γεωργίας καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν προέτεινον νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911 ὡς πρότασις ἀπωτέρα. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ εὐρυτέρας ἢ ἀπωτέρας προτάσεως. Ἡ πρότασις, ἡ ὁποία ἐτέθη ὑπὸ συζήτησιν καὶ τῆς ὁποίας ἡ συζήτησις ἔληξε πρὸ μικροῦ, εἶναι αὐτοτελής, εἶναι ἰδία πρότασις ἄσχετος μὲ τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911. Διότι ἐκείνη ἡ πρότασις εἶναι ἀπωτέρα ἢ εὐρυτέρα, ὅταν εἶναι ὅμοιαι προτάσεις περὶ τοῦ αὐτοῦ ἀντικειμένου. Ἐδῶ ἔχομεν αὐτοτελῆ πρότασιν καὶ διὰ τοῦτο ἐτόλμησα νὰ διακόψω τὸν κ. Ὑπουργόν, ὅταν εἶπον ὅτι παρεκάλεσε τοὺς προτείναντας τὴν πρότασιν αὐτὴν τοῦ χαρακτηρισμοῦ τῆς ἰδιοκτησίας ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραιτηθῇ ὁ προτείνας κ. συνάδελφος καὶ νὰ λήξῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς παραιτήσεως, διότι ἡ πρότασις εἶναι πρότασις τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἡ πρότασις ἐτέθη ὑπὸ συζήτησιν. Πρέπει λοιπὸν νὰ λήξῃ ἡ συζήτησις ψηφιζομένης ὑπὲρ ἢ κατὰ τῆς προτάσεως, ἂν πρέπει νὰ ἀπορριφθῇ ἢ πρέπει νὰ γίνῃ δεκτή. Διότι ποία εἶναι ἡ πρότασις; Ἔχει δύο ἐδάφια· τὸ πρῶτον εἶναι ὅτι ἡ ἰδιοκτησία δὲν εἶναι μόνον δικαίωμα ἀλλὰ γεννᾷ καὶ ὑποχρεώσεις. Αὕτη δηλαδὴ λέγει ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία παρέχει τὸ δικαίωμα εἰς τὸν ἰδιοκτήτην ὅταν θελήσῃ νὰ ἐκμισθώσῃ, νὰ ὑποθηκεύσῃ ἢ νὰ πωλήσῃ, ὅτι ἡ ἄσκησις πρέπει νὰ εἶναι ὑπηρεσία κοινῆς ὠφελείας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τῆς ἰδιοκτησίας, εἶναι ἀρχὴ ἡ ὁποία εἶναι ἀποδεδειγμένη, ἡ πλειονοψηφία μάλιστα τῆς Ἐπιτροπῆς εἶπε νὰ θεωρεῖται ἡ ἄσκησις κοινὴ ὠφέλεια. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ πρότασις δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὸ ἄρθρον 11 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι οὐδεὶς ἀφαιρεῖται τῆς ἰδιοκτησίας του. Αὐτὴ ἡ διάταξις δὲν ἔχει σχέσιν μὲ τὸν ὁρισμὸν τῆς ἰδιοκτησίας καὶ τὴν ἐξάσκησιν αὐτῆς, αἱ ὁποῖαι περιλαμβάνονται εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον τῆς Ἐπιτροπῆς. Πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἀπορρίψῃ τὴν πρότασιν διὰ νὰ μὴ μείνῃ ἀνοικτὴ εἰς τὴν νομοθετικὴν ἀτμόσφαιραν τῆς Ἑλλάδος μία θύρα, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ τὴν ἐκμεταλλευθῇ κάποτε μία Κυβέρνησις καὶ νὰ εἴπῃ, ὑπάρχει πρότασις ἐκκρεμής, ἡ ὁποία ἔγινε δεκτὴ ἀπὸ μίαν Κοινοβουλευτικὴν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπὴν καὶ αὐτὴ ἡ Ἐπιτροπὴ εἶπεν ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα τὸ Κράτος νὰ ἐπιβάλλῃ νομοθετικὰ μέτρα ἐπὶ τῆς ἐξασκήσεως τῆς νομοθεσίας. Δὲν ἀρκεῖ δὲ νὰ γίνῃ δεκτὸν τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911, ἀλλά, καθὼς εἶπε καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ὅτι ψηφιζομένης τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911, δύναται νὰ γίνῃ δήλωσις ὅτι ἡ Βουλὴ ὑπὸ τὸ πνεῦμα αὐτὸ ἀπορρίπτει τὴν πρότασιν τῆς Κοινοβουλευτικῆς Ἐπιτροπῆς. Αὐτὴ δὲν ἀρκεῖ, διότι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἂν ἔλθῃ μία Κυβέρνησις σοσιαλιστική, θὰ πρέπει νὰ λάβῃ μέτρα κατὰ τῆς ἰδιοκτησίας.

§83Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐμείναμεν σύμφωνοι νὰ τεθῇ αὐτὴ ἡ πρότασις ἰδιαιτέρως εἰς ψηφοφορίαν.

§84Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μόνον κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ κατοχυρώσωμεν τὴν ἰδιοκτησίαν καὶ θὰ ἐμποδίσωμεν εἰς τὸ μέλλον τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ ἐπεμβαίνῃ.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι πάντοτε ἡ ψηφοφορία πρέπει νὰ γίνεται οὕτω πως, ὥστε νὰ μὴ τίθεται εἰς δίλημμα ὁ ψηφίζων ἂν πρέπει νὰ ψηφίζῃ ναὶ ἢ ὄχι, διὰ τὸν ἑξῆς λόγον. Ποῖαι εἶναι αἱ ἀπώτεραι ἀντιθέσεις αἱ ὁποῖαι ὑπάρχουν μεταξὺ μας; Πρώτη ἀντίθεσις εἶναι ὅτι οἱ μὲν ἐξ ἡμῶν ὑποστηρίζουν ὅτι πρέπει νὰ μείνῃ τὸ ἄρθρον ὅπως ἔχει κατὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911 καὶ ἄλλοι ὑποστηρίζουν ὅτι πρέπει νὰ γίνουν καὶ προσθῆκαι, οἷαι αἱ λέξεις «πλήρης», «δικαία», «τακτικῶν δικαστηρίων» κλπ. Κατὰ συνέπειαν νὰ διευκρινίσω τὰ πράγματα. Δηλαδὴ ἂν γίνῃ δεκτὸν νὰ μείνῃ τὸ ἄρθρον ὡς εἶχεν εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911, περιττεύει πᾶσα συζήτησις. Ἂν νομισθῇ ὅτι πρέπει νὰ γίνουν προσθῆκαι, τότε νὰ ἀρχίσῃ ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τῶν προσθηκῶν.

§86Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, θὰ κάμω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Ἂν ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον 19 ὡς εἶχε διατυπωθῆ εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911, θεωροῦνται ὅλαι αἱ προσθῆκαι ὡς ἀπορριφθεῖσαι. Ἀλλ’ ὑπάρχουν δύο διατάξεις ἢ μᾶλλον δύο ὅροι ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1911, ἐπὶ τῶν ὁποίων πλεῖστοι ἐνταῦθα ἐζήτησαν μίαν ἑρμηνείαν ἢ μίαν ἀποσάφισιν. Εἶναι ὁ ὅρος «ἀποζημίωσις» καὶ ὁ ὅρος «τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ». Ἐζητήθη δηλαδὴ ἢ δι’ ἑρμηνευτικῶν δηλώσεων ἢ διὰ προσθήκης λέξεων νὰ μὴ μείνῃ καμμία ἀμφιβολία ὅτι ἀποζημίωσις ἐννοεῖται πλήρης; Ἐζητήθη νὰ νοηθῇ ὅτι ἡ διὰ δικαστικῆς ὁδοῦ ἐννοεῖται ἡ φράσις «τακτικῶν δικαστηρίων». Ἄν τεθῇ οὕτω πως τὸ ἄρθρον πρὸς ψήφισιν, παραμένει πάλιν ἡ ψηφοφορία ἂν πρέπει νὰ τεθῇ ἡ «πλήρης» ἢ θ’ ἀποφασισθῇ ἡ ἔννοια. Τοῦτ’ αὐτὸ καὶ διὰ τὸ ζήτημα τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ.

§87Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Οἱ θέλοντες προσθήκας νὰ ψηφίσουν ἐναντίον τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911. Καὶ οὕτω τίθεται εἰς ψηφοφορίαν ἡ οὐσία τῶν περὶ ἰδιοκτησίας διατάξεων. Τὸ ἐναντίον ἀποτέλεσμα θὰ εἴπῃ ὅτι οἱαδήποτε προσθήκη θεωρεῖται ἀπορριφθεῖσα χωρὶς νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν.

§88Ι. ΜΕΤΑΞΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Νομίζω ὅτι θὰ ἦτο ὀρθοτέρα ἡ ὁδὸς νὰ τεθοῦν πρῶται εἰς ψηφοφορίαν αἱ τροπολογίαι ἀρχόμεναι ἀπὸ τῆς ἀπωτέρας.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἀπωτέρα πρότασις εἶναι αὐτή.

§90Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Εἰς ψήφισιν τίθεται προδήλως τὸ σχέδιον τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου ὑπεβλήθησαν τροπολογίαι. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν θὰ προηγηθῇ ἡ ψηφοφορία ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν καὶ ἰδίᾳ ἐπὶ τῶν ἀπωτέρων τροπολογιῶν, ἵνα ἐκκαθαρισθῇ τὸ ἔδαφος καὶ νὰ διατυπωθῇ τὸ ἄρθρον συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς. Νομίζω ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ τάξις τὴν ὁποίαν κανένα λόγον δὲν ἔχομεν νὰ μὴ τηρήσωμεν.

§91Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ. Δύο λέξεις μόνον. Μετὰ ὥριμον ἐξέτασιν τῶν προτάσεων καταλήγω εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Συγκοινωνίας, διότι ἡ λογικὴ τῶν πραγμάτων ἔχει ὡς ἑξῆς. Ἱδρύθη ἡ Ἐπιτροπή, εἰς τὴν ὁποίαν παρεπέμφθη τὸ σχέδιον τὸ ὁποῖον ἐτέθη ὑπὸ προσωρινὴν ἰσχύν. Ἡ Ἐπιτροπὴ ἐπέφερεν οὐσιώδεις τροποποιήσεις. Οὐσιώδης εἶναι ἂν θὰ τεθῇ «πλήρης» ἢ «δικαία» ἢ ἄλλη. Οὐσιώδης εἶναι ἡ «τῶν τακτικῶν δικαστηρίων» ἢ μὴ καὶ ἐπίσης ἔχομεν καὶ τὴν προσθήκην τοῦ κ. Μυλωνᾶ. Αὐταὶ αἱ τροποποιήσεις εἶναι ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς. Λοιπὸν ἡ πρώτη πρότασις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν εἶναι αὐτή. Δὲν δυνάμεθα νὰ θέσωμεν ὑπὸ ψηφοφορίαν τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911, διότι ὑποχρεούμεθα νὰ ἀποφασίσωμεν ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν τῆς Ἐπιτροπῆς.

§92ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§93Ι. ΜΕΤΑΞΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Μεταξὺ τοῦ ἄρθρου 19 ὅπως ἐπροτάθη ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τοῦ ἄρθρου 19 ὅπως ὑπάρχει εἰς τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911 ὑπάρχουν πολλαὶ διαφοραί. Πρέπει ἑκάστη ἐξ αὐτῶν νὰ ψηφισθῇ ὡς τροπολογία.

§94ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν αὐτῶν. Πρώτη τροπολογία εἶναι, οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἀπαλειφθῇ ἡ τελευταία παράγραφος τοῦ ἄρθρου 19 ὅτι «ἡ ἰδιοκτησία δὲν εἶναι μόνον δικαίωμα, ἀλλὰ γεννᾷ καὶ ὑποχρεώσεις. Ἡ ἄσκησις αὕτη πρέπει νὰ εἶναι συνάμα ὑπηρεσία πρὸς τὴν κοινὴν ὠφέλειαν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν παρακαλῶ νὰ ἐγερθῶσιν.

§95ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι. (Ἐγείρονται ἐλάχιστοι).

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπορρίπτεται ἡ τροπολογία αὕτη. Ἡ δευτέρα τροπολογία εἶναι ἡ φράσις τοῦ ἄρθρου 19 «πάντοτε δὲ προηγουμένης ἀποζημιώσεως» νὰ μετασχηματισθῇ εἰς «πάντοτε δὲ προηγουμένης πλήρους ἀποζημιώσεως».

§97ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ψηφοφορία ἐπ’ αὐτοῦ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ψηφοφορία.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως προστεθῇ ἡ λέξις «πλήρους» εἰς τὴν ἀποζημίωσιν λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Λ. Κουτσοπέταλος καὶ Ν. Δαρβέρης. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν βουλευτῶν κ.κ. Λ. Κουτσοπετάλου καὶ Ν. Δαρβέρη, τοῦ κ. γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ. κ. βουλευτῶν κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 206. Εἶπον «Ναὶ» 114, εἶπον «Ὄχι» 92. Ἑπομένως ἐγένετο δεκτὴ ἡ προσθήκη τῆς λέξεως «πλήρους». (Χειροκροτήματα).

§101Ι. ΜΕΤΑΞΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ὑπάρχει μία ἄλλη τροπολογία, προσθήκη εἰς τὸ ἄρθρον, ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Αἱ διατάξεις ἀποτελοῦσιν ἀπαλλοτρίωσιν διὰ δημοσίαν ὠφέλειαν.... κλπ.»

§102Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Ἐκτὸς ἐκείνων τῶν θεμάτων, τὰ ὁποῖα ἐκρίθησαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ ἐπέφερεν εἰς τὸ ἄρθρον καὶ ἄλλας τινὰς μεταρρυθμίσεις καὶ εἰδικῶς πρῶτον διὰ τὴν τροπολογίαν «περὶ τακτικῶν δικαστηρίων», δεύτερον τὴν τροπολογίαν «περὶ ἐπιτάξεων», περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Ἐλευθεροφρόνων, τρίτον τὴν προσθήκην τῆς φράσεως «ὑπογείων ὑδάτων» καὶ τέταρτον μία ἑρμηνευτικὴ δήλωσις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου. Ἑπομένως παρακαλῶ καὶ εἰσηγοῦμαι καὶ νομίζω ὅτι οὕτω θὰ γίνῃ, ἂν τεθῶσι κατὰ σειράν.

§103Ι. ΣΠΕΤΣΙΩΤΗΣ. Ὑπάρχει ὑποβεβλημένη πρότασις ὅπως κατοχυρωθῇ ἑρμηνευτικὴ δήλωσις ὅτι ἡ φράσις «πλήρους ἀποζημιώσεως» ἀνταποκρίνεται πρὸς τὰς ἑκάστοτε νομισματικὰς συνθήκας.

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 19ον (ἀναγινώσκει): «Οὐδεὶς στερεῖται τῆς ἰδιοκτησίας αὑτοῦ.... κλπ.» Ἡ Βουλὴ παραδέχεται ὅπως ἐτροπολογήθη;

§105ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§106Α. ΜΕΡΟΣ. Νὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§107Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Δὲν ὑπάρχει πρότασις.

§108Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Εἴπομεν ὅτι ἡ δευτέρα τροπολογία θὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§110Α. ΜΕΡΟΣ. Ὡς πρὸς τὴν ἔννοιαν τῆς φράσεως «τακτικῶν δικαστηρίων», κ. Πρόεδρε.

§111Ι. ΜΕΤΑΞΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Νὰ τεθῇ πρὸς ψήφισιν ἡ ἀποζημίωσις.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μᾶλλον ὅσον ἀφορᾷ τὴν φράσιν «τακτικῶν δικαστηρίων».

§113Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Νὰ γίνῃ μία ἑρμηνεία τί ἐννοεῖται διὰ τῆς φράσεως αὐτῆς. Συμφωνῶ ὅταν τεθῇ ὅτι ὅταν ὁ πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς εἶναι δικαστικός, τότε ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη εἶναι τακτικὸν δικαστήριον.

§114ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§115Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν δύναται νὰ χωρήσῃ καμμία ἀμφιβολία περὶ τῆς ἐννοίας τοῦ ὅρου «τῶν τακτικῶν δικαστηρίων». Τακτικὰ δικαστήρια εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα περιλαμβάνονται εἰς τὴν δικαστικὴν ὀργάνωσιν, ὅλα τὰ δικαστήρια τὰ ὁποῖα εἴτε κατὰ μονομελῆ, εἴτε κατὰ πολυμελῆ σύνθεσιν ἀποφαίνονται περὶ τῶν διαφορῶν τῶν πολιτικῶν. Τακτικὰ δικαστήρια ἑπομένως εἶναι τὸ Εἰρηνοδικεῖον, τὸ Πρωτοδικεῖον, ὁ πρόεδρος τῶν Πρωτοδικῶν, τὸ Ἐφετεῖον καὶ οὕτω καθεξῆς, ἀφίεται δὲ ἀπόλυτος ἐλευθερία εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ καθορίζῃ τὸ ἁρμόδιον τακτικὸν δικαστήριον, τὴν διαδικασίαν τὴν ἀκολουθητέαν καὶ τὰ μέσα τὰ ἔνδικα. Ἂν ὑποθέσωμεν λ. χ. ὅτι ἔρχεται μία Βουλὴ καὶ θεσπίζει ὅτι περὶ τῆς ἀπαλλοτριώσεως ἀποφαίνεται τὸ Εἰρηνοδικεῖον ἢ ὁ πρόεδρος τῶν Πρωτοδικῶν ὁριστικῶς καὶ τελεσιδίκως καὶ ἀνεκκλήτως, ἡ διάταξις αὕτη τοῦ νόμου ἰσχύει ἀπολύτως.

§116Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Παραιτούμεθα τῆς ὀνομαστικῆς κλήσεως ἅμα γίνῃ αὐτὴ ἡ ἑρμηνεία.

§117Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Δὲν εἶναι δυνατὰ αὐτά.

§118Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, εἰς τὴν διατυπωθεῖσαν ἔννοιαν περὶ τῶν δικαστηρίων ἐκ μέρους τοῦ κ. συναδέλφου μου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, βεβαίως δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν. Ἀπόκειται εἰς τὸν νόμον εἰδικώτερον νὰ ὁρίσῃ.

§119Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Καὶ ἐγὼ συμφωνῶ, κ. Πρόεδρε.

§120Ι. ΜΕΤΑΞΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Καὶ ἐγὼ ἐπίσης εἶμαι σύμφωνος.

§121Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Παραιτούμεθα τῆς ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν πρώτην παράγραφον τοῦ ἄρθρου 19 μὲ τὴν προσθήκην τῆς λέξεως «πλήρους»;

§123ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει): «Εἰδικοὶ νόμοι κανονίζουσι τὰ τῆς ἰδιοκτησίας καὶ διαθέσεως τῶν μεταλλείων, ὀρυχείων, ἀρχαιολογικῶν θησαυρῶν, ἰαματικῶν, ρεόντων καὶ ὑπογείων ὑδάτων».

§125ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει) «Εἰδικοὶ νόμοι θέλουσι κανονίσει τὰ τῶν ἐπιτάξεων διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, εἰς περίπτωσιν πολέμου ἢ ἐπιστρατεύσεως ἢ πρὸς θεραπείαν ἀμέσου κοινωνικῆς ἀνάγκης, δυναμένης νὰ θέσῃ εἰς κίνδυνον τὴν δημοσίαν τάξιν ἢ ὑγείαν».

§127ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§128Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Κύριε Πρόεδρε, δὲν φαντάζομαι ὅτι δὲν ἐπιθυμεῖ τὴν τροπολογίαν αὐτὴν ὁ κ. συνάδελφος ἐπὶ τῆς Συγκοινωνίας, διότι ὑπάρχει ἀπειρία καὶ ἄλλων περιστάσεων καθιστωσῶν ἀναγκαίαν τὴν ἐπίταξιν· μία ἐπιδημία, μία ἀπεργία. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρνηθῶμεν εἰς τὸ Κράτος τὸ δικαίωμα τῶν ἐπιτάξεων;

§129Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἄλλο τὸ δικαίωμα τῆς ἐπιτάξεως καὶ ἄλλο τὸ δικαίωμα τῆς ὠφελείας. Ὁ κ. Τσαλδάρης ἔχει τὴν ἀντίθετον γνώμην καὶ ὑπεστήριξεν ὅτι ὑπάγεται καὶ αὕτη εἰς τὴν διάταξιν περὶ τῆς ἀπαλλοτριώσεως. Ἦλθον ὅλοι οἱ ἄλλοι νομομαθεῖς καὶ ἐδέχθησαν ὅτι τὸ Κράτος δικαιοῦται νὰ ἐπιτάξῃ καὶ ἡ ἐπίταξις δὲν ὑπάγεται εἰς τὰς διατάξεις περὶ ἀπαλλοτριώσεως.

§130Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Αἱ περιπτώσεις τὰς ὁποίας ἐμνημόνευσεν ὁ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς ἀκριβῶς ἐκρίθησαν ὑπὸ τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς διὰ τῆς διατυπώσεως ὡς ἔχει. Ὁ κ. ἀρχηγὸς τῶν Ἐλευθεροφρόνων ἐζήτησε νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἡ διατύπωσις τῆς παραγράφου ὡς ἔχει. Ὡς δὲ ἔχει, δὲν ἀποκλείει καμμίαν περίπτωσιν ἔχουσαν ἀνάγκην θεραπείας ἐκ μέρους τοῦ Κράτους καὶ ἐκρίθη ὅτι ἡ φράσις αὕτη θεραπεύει πᾶσαν ἔκτακτον ἀνάγκην.

§131Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Νὰ δώσω ἁπλῶς μίαν ἐξήγησιν· εἶχον ὑπ’ ὄψει μου τὴν τροπολογίαν τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Κόμματος τῶν Ἐλευθεροφρόνων, ἡ διάταξις ὅμως ὡς διεμορφώθη ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς τίποτε ἄλλο δὲν ἔχει παρὰ τοῦτ’ αὐτό. Εἶναι δεκτὴ ἡ πρότασις, κ. Πρόεδρε;

§132ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτή, κ. Πρόεδρε, δεκτή.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 19. Οὐδεὶς στερεῖται τῆς ἰδιοκτησίας αὐτοῦ εἰμὴ διὰ δημοσίαν ὠφέλειαν προσηκόντως ἀποδεδειγμένην, ὅτε καὶ ὅπως ὁ νόμος διατάσσει, πάντοτε δὲ προηγουμένης πλήρους ἀποζημιώσεως. Ἡ ἀποζημίωσις ὁρίζεται πάντοτε ὑπὸ τῶν τακτικῶν δικαστηρίων. Ἐν περιπτώσει δὲ ἐπειγούσῃ δύναται καὶ προσωρινῶς νὰ ὁρισθῇ δικαστικῶς, μετ’ ἀκρόασιν ἢ πρόσκλησιν τοῦ δικαιούχου, ὅστις δύναται νὰ ὑποχρεωθῇ κατὰ τὴν κρίσιν τοῦ δικαστοῦ εἰς παροχὴν ἀναλόγου ἐγγυήσεως, καθ’ ὃν τρόπον ὁρίσῃ ὁ νόμος. Πρὸ τῆς καταβολῆς τῆς ὁριστικῆς ἢ προσωρινῶς ὁρισθείσης ἀποζημιώσεως διατηροῦνται ἀκέραια πάντα τὰ δικαιώματα τοῦ ἰδιοκτήτου, μὴ ἐπιτρεπομένης τῆς καταλήψεως. Εἰδικοὶ νόμοι κανονίζουσι τὰ τῆς ἰδιοκτησίας καὶ διαθέσεως τῶν μεταλλείων, ὀρυχείων, ἀρχαιολογικῶν θησαυρῶν, ἰαματικῶν, ρεόντων καὶ ὑπογείων ὑδάτων. Εἰδικοὶ νόμοι θέλουσι κανονίσει ὁμοίως τὰ τῶν ἐπιτάξεων διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, εἰς περίπτωσιν πολέμου ἢ ἐπιστρατεύσεως, ἢ πρὸς θεραπείαν ἀμέσου κοινωνικῆς ἀνάγκης, δυναμένης νὰ θέσῃ εἰς κίνδυνον τὴν δημοσίαν τάξιν ἢ ὑγείαν.

§134ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 19ον ἄρθρον).

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ὑποβληθῆ καὶ ἡ ἑξῆς ἑρμηνευτικὴ δήλωσις (ἀναγινώσκει): «Ἐν τῷ ὅρῳ «ἰδιοκτησία» νοεῖται καὶ ἡ κινητὴ τοιαύτη».

§136ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτή, δεκτή. (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἑρμηνευτικὴ δήλωσις).

§137Ι. ΜΕΤΑΞΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ὀφείλω νὰ κάμω τὴν ἑξῆς δήλωσιν. Ἡ ψῆφος τοῦ Κόμματος τῶν Ἐλευθεροφρόνων εἰς τὸ ἄρθρον 19 ἔχει δοθῆ ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι θὰ εἶναι ἐν συμφωνίᾳ πρὸς τὸ ἄρθρον 119 τὸ ἀφορῶν τὴν ἀποκατάστασιν τῶν ἀκτημόνων ἀγροτῶν καὶ προσφύγων, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ἀστῶν, δηλαδή.... (Ἔντονοι διαμαρτυρίαι πολλῶν βουλευτῶν, μὴ ἀποκαθισταμένης τῆς ἡσυχίας).

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ διακόψω τὴν συνεδρίασιν λόγῳ τοῦ θορύβου. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι πολλῶν βουλευτῶν ζητούντων νὰ μὴ γίνῃ διακοπή).

§139Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Ζητῶ τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119. Θὰ τὸ συζητήσωμεν διὰ μακρῶν. (Θόρυβος).

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριοι. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§141ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τὴν Δευτέραν.

§142ΕΤΕΡΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τώρα, τώρα.

§143Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ὅλοι, νομίζω, ἀντελήφθημεν ὅτι ἡ συζήτησις τοῦ ἄρθρου 19 τοῦ Συντάγματος ἐγένετο ἐν στενωτάτῃ συναφείᾳ πρὸς τὸ ἄρθρον 119.

§144ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§145ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§146Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Δυνάμεθα μάλιστα νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡ συζήτησις περιεστράφη κυριώτερον ἐπὶ τῆς διατάξεως τῆς μεταβατικῆς ἢ ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν τοῦ ἄρθρου 19. Ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ λεχθῇ ἐλέχθη καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀγροτικὴν προσφυγικὴν πολιτικήν, περὶ τῆς ὁποίας προνοεῖ ἡ μεταβατικὴ διάταξις τοῦ ἄρθρου 119. Θὰ ἦτο ἑπομένως ὀρθὸν νὰ μὴ χωρισθῇ ἡ ἀπόφασις ὡς δὲν ἐχωρίσθη καὶ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν δύο τούτων ἄρθρων καὶ δυνάμεθα εὐθὺς ἀμέσως νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Ἡ ἀνανέωσις τῆς συζητήσεως ταύτης—διότι περὶ ἀνανεώσεως θὰ ἐπρόκειτο—δὲν θὰ εἶχεν ἕτερον ἀποτέλεσμα ἢ ματαίαν σπατάλην χρόνου. Νομίζω λοιπὸν ὅτι δυνάμεθα νὰ προβῶμεν εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὴν ψηφοφορίαν.

§147ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§148ΕΤΕΡΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§149Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἀποδεκτὸν εἶναι νὰ ἀναμείνωμεν νὰ ἔλθῃ κατὰ σειρὰν τὸ ἄρθρον 119 πρὸς συζήτησιν. Τοῦτο κατ’ οὐδένα λόγον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ καὶ νὰ μείνῃ μετέωρος ἡ μεταβατικὴ κατάστασις μέχρι τῆς ψηφίσεως τοῦ ἄρθρου 119.

§150Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Ὄχι, ὄχι, θὰ συζητήσωμεν.

§151Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Θὰ σᾶς παρακαλέσω, κ. Ἰωαννίδη, καθὼς καὶ τοὺς ἀξιοτίμους κ. κ. συναδέλφους, ἵνα τακτοποιήσωμεν τὴν συζήτησίν μας διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ συνεννοηθῶμεν μεταξὺ μας. Ὅπως εἶπε καὶ ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ἡ συζήτησις τῆς μεταβατικῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 119 συνεδυάσθη μὲ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 19. Ἀλλὰ τυπικῶς συζητεῖται τὸ ἄρθρον 19. Δὲν νομίζω ὅτι οἱ πλεῖστοι τοὐλάχιστον τῶν ἀγορευσάντων κ. κ. συναδέλφων δὲν ἔλαβον τὴν εὐκαιρίαν, συζητοῦντες τὸ ἄρθρον 19 καὶ γνωρίζοντες ὅτι οἱ περισσότεροι δισταγμοὶ εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου 19 ἐγένοντο ἐκ τοῦ ἐπακολουθοῦντος ἄρθρου καὶ τῆς μεταβατικῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 119, δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψει καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἀλλὰ διότι ὑπῆρξαν πολλοὶ οἱ ὁποῖοι ἴσως, ἐνῷ τὸ κατ’ ἀρχὴν ζήτημα τὸ συνεζήτησαν, ἴσως ἐπὶ τῶν δευτερευόντων ζητημάτων νὰ ἔχουν ἀμφιβολίαν, θὰ παρακαλέσω τοὺς ἀξιοτίμους κ. κ. συναδέλφους νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἡ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἄρθρου 119 συζήτησις ἀπεραιώθη καὶ νὰ συζητήσωμεν τὴν προσεχῆ συνεδρίασιν ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν.

§152ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§153ΕΤΕΡΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§154Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Πρέπει νὰ θέσωμεν τέρμα εἰς αὐτὴν τὴν συζήτησιν, ἵνα περατώσωμεν τὸ ταχύτερον τὸν ἀγῶνα τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, ὁ ὁποῖος μᾶς παρακωλύει ἀπὸ πᾶσαν ἄλλην ἐργασίαν. Καὶ διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἡ συζήτησις καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 119 ἐγένετο. Δὲν λέγω ὅτι ἡ συζήτησις ἐτερματίσθη· ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν νὰ συζητήσωμεν.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ὑμεῖς θέλετε, τὴν Δευτέραν.

§156ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τὴν Δευτέραν. Θὰ συζητήσωμεν τὸ 119ον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος.

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Βουλὴ ὅπως λόγῳ τῆς αὐριανῆς ἑορτῆς νὰ μὴ ἔχωμεν συνεδρίασιν, ἐπειδὴ δὲ θὰ ἑτοιμάσωσιν αἱ Κοινοβουλευτικαὶ Ἐπιτροπαὶ ὕλην πρὸς συζήτησιν, συνεδρίασιν νὰ ἔχωμεν τὴν προσεχῆ Δευτέραν;

§158ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5.30′ μ. μ. τῆς προσεχοῦς Δευτέρας, ὁπότε θέλει τεθῇ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς τὸ ἄρθρον 119 τοῦ Συντάγματος. (Ὥρα 10.20′ μ. μ.)