1927.02.09

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 29

Τετάρτη 9 Φεβρουαρίου 1927

Προεδρία κ. Θ. Σοφούλη

(Ὥρα 6.40′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα καὶ ν’ ἀναγνωσθοῦν τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικά).

§2Β. ΑΛΕΞΑΤΟΣ. Κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν εἰς τὴν ἀγόρευσίν μου καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς θανατικῆς ποινῆς ὑπεστήριξα ὅτι πρέπει νὰ ἀναγραφῇ συνταγματικὴ διάταξις καταργοῦσα τὴν θανατικὴν ποινήν, ἀντιθέτως δὲ τὰ πρακτικὰ ἐν τέλει γράφουσιν ὅτι ἐγὼ ὑπεστήριξα ὅτι πρέπει νὰ ἀναγραφῇ διάταξις ὑπὲρ τῆς θανατικῆς ποινῆς.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγκρίνονται τὰ πρακτικὰ συμφώνως μὲ τὰς παρατηρήσεις τοῦ κ. βουλευτοῦ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: — Οἱ Κτηματικοὶ Σύλλογοι Ζακύνθου καὶ Καλαμῶν διαμαρτύρονται διὰ τὴν ἀπειλουμένην ἀπεργίαν τῶν ἐπαγγελματιῶν καὶ διὰ τὴν ἐξάπλωσιν τῶν κομμουνιστικῶν ἰδεῶν. — Τὸ ἐν Κυθήροις τμῆμα τῶν Ἑλλήνων Τουρκίας παρακαλεῖ νὰ γίνωσι δεκτὰ τὰ ὑποβληθέντα αἰτήματα τοῦ Συνδέσμου των. — Ὁ Σύνδεσμος Μηχανουργῶν Πατρῶν «Προμηθεὺς» παρακαλεῖ νὰ γίνωσι δεκτὰ τὰ αἰτήματα τῆς Ὁμοσπονδίας Μηχανουργῶν. — Οἱ δευτεροβάθμιοι διδάσκαλοι Γιαννιτσῶν ζητοῦσι νὰ ἐπεκταθῇ καὶ ἐπ’ αὐτῶν ἡ εὐεργετικὴ διάταξις τοῦ Ν. Δ. τῆς 17 Σεπτεμβρίου 1926. — Ἡ Ὁμοσπονδία τῶν Ἰσραηλιτικῶν συνοικισμῶν Θεσσαλονίκης ζητεῖ τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῶν οἰκοπέδων τῆς Προσφυγικῆς Τραπέζης καὶ τὴν παραχώρησιν αὐτῶν εἰς τοὺς πτωχοὺς Ἰσραηλίτας. — Ἡ Γενικὴ Συνέλευσις ἐργατῶν Θεσσαλονίκης ζητεῖ τὴν πιστὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου «περὶ Κυριακῆς ἀργίας». — Ὁ Σύλλογος καπνεμπόρων Κομοτινῆς διαμαρτύρεται κατὰ τῆς προνομιακῆς ἐνισχύσεως ὀλιγίστων καπνεργατῶν πρὸς βλάβην καὶ καταστροφὴν τῶν καπνῶν τῆς Μακεδονίας καὶ ἐφιστᾷ ἐπὶ τούτου τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως. — Ἡ Πανεργατικὴ Συνέλευσις Καβάλλας διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀπαγόρευσιν τῆς πανεργατικῆς συγκεντρώσεως καὶ ζητεῖ τὴν ἄδειαν νὰ συνέλθῃ ἐκ νέου εἰς δημοσίαν συγκέντρωσιν. — Τὸ Ἐμπορικὸν καὶ Βιομηχανικὸν Ἐπιμελητήριον Κερκύρας ζητεῖ τὴν ἀκύρωσιν τῶν ἐπὶ δικτατορίας συναφθεισῶν διαφόρων συμβάσεων ὡς ἐπιβλαβῶν εἰς τὸ ἐμπόριον καὶ τὴν βιομηχανίαν. — Τὸ περιφερειακὸν Ἐπιμελητήριον Κοζάνης παρακαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν νὰ συστήσῃ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν τῆς Ἑλλάδος ὅπως διορίσῃ εἰς τὰ κεντρικώτερα ὑποκαταστήματά της τριμελεῖς Ἐπιτροπὰς πρὸς διακανονισμὸν τῶν δικαιούχων δανειστῶν τῶν ἀπελθόντων Τούρκων κτηματιῶν. — Ὁ ἐμπορικὸς κόσμος Καρπενησίου διαμαρτύρεται κατὰ τοῦ καταθλιπτικοῦ φόρου ἐπιτηδεύματος. — Οἱ ἐν Λέσβῳ Ἕλληνες ἐκ Τουρκίας διαμαρτύρονται διὰ τὴν ἐγκατάλειψίν των ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ζητοῦσι νὰ ἀποζημιωθῶσι. — Διάφοροι Σύλλογοι Ἄρτης διαμαρτύρονται κατὰ τῶν μελετωμένων αὐξήσεων τοῦ ἐνοικίου οἰκιῶν καὶ καταστημάτων. — Οἱ σπουδασταὶ τῶν προπαρασκευαστικῶν Σχολῶν Τ.Τ.Τ. παρακαλοῦν νὰ περιληφθῶσιν εἰς τὸ κατατεθὲν νομοσχέδιον «περὶ χορηγήσεως ἀναστολῶν». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Γ. Καφαντάρης ὑποβάλλει νομοσχέδιον «περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης πρὸς ἐκτέλεσιν ἐπισκευῶν τοῦ κτιρίου τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν». — Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Δ. Ζυμάρης, Α. Πιέρρης καὶ Ι. Θεοτόκης ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τῶν νόμων ΔΝΒʹ τοῦ 1912, ὑπ’ ἀριθ. 423 τοῦ 1911, ὑπ’ ἀριθ. 1748 τοῦ 1919 καὶ 2645 τοῦ 1921». — Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Κ. Καλκάνης, Π. Μποῦτος, Α. Ἀποστολίδης, Σ. Γάτος, Ι. Σπετσιώτης, Α. Ἔξαρχος κλπ. ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐγγραφῆς καὶ ἐξετάσεων φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν». — Ὁ βουλευτὴς κ. Θ. Παπαστρατῆς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ ἀναμεταθέσεως καὶ ὑποβιβασμοῦ λειτουργῶν τῆς μέσης καὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως».

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας.

§5Ε. ΜΑΧΑΙΡΑΣ. Πρὸ 15 ἡμερῶν ἐσχηματίσθη ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν ἐργατικῶν ζητημάτων. Διατί ἀκόμη δὲν συνῆλθε;

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι τοῦτο πρὸς συζήτησιν. Διὰ τὸ 17ον ἄρθρον ὑπεβλήθη πρότασις περὶ ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως καὶ ἔχει ἀναβληθῆ ἡ ψηφοφορία ἀπὸ τῆς χθὲς διὰ τὴν σήμερον, ἀλλὰ δὲν εὑρίσκω καὶ σήμερον ἐπαρκῆ ἀριθμόν βουλευτῶν. Ἄς ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις καὶ κατόπιν κάμνομεν τὴν ψηφοφορίαν. Ἄρθρον 23ον (ἀναγινώσκει):

§7Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Τὸ ἄρθρον 23, τὸ ὁποῖον τίθεται ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, εἶναι μία διάταξις συνταγματικὴ μὴ ὑπάρχουσα εἰς τὰ μέχρι τοῦδε Συντάγματα καὶ ἡ ὁποία προσετέθη ἤδη, εἶναι δὲ καθαρὰ φιλολογία «ὁ γάμος ὡς θεμέλιον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου καὶ τῆς συντηρήσεως καὶ προαγωγῆς τοῦ Ἔθνους διατελεῖ ὑπὸ τὴν ἰδιαιτέραν προστασίαν τοῦ Κράτους. Πολυμελεῖς οἰκογένειαι δικαιοῦνται κρατικῆς μερίμνης καὶ τρίτον ἡ μητρότης ἀπολαύει τῆς προστασίας τοῦ νόμου». Ἡ φιλολογία δὲ αὕτη ὀφείλεται εἰς τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ διάφορα Συντάγματα τὰ τελευταῖον ψηφισθέντα, μεταφρασθέντα ἐτέθησαν ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἀπὸ ἐκεῖ κάθε σοφὸν μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς ἀποκομίζει ἐκεῖθεν ὅλα αὐτὰ τὰ φροῦτα. Λοιπὸν αὐτὸ ἐλήφθη ἀπὸ τὸ ἄρθρον 119 τοῦ Γερμανικοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀκριβῶς τὸ ἴδιον «ὁ γάμος ὡς θεμέλιον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου καὶ τῆς συντηρήσεως καὶ προαγωγῆς τοῦ Ἔθνους, διατελεῖ ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους». Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ σᾶς εἴπω εἶναι ὅτι αἱ διάφοροι αὗται διατάξεις τοῦ Γερμανικοῦ Συντάγματος προεκάλεσαν τὰ σχόλια καὶ τὰς ἐπικρίσεις καὶ τῶν δημοσιολόγων ἐν Γερμανίᾳ, ἀμέσως δὲ μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος αὐτοῦ εἷς διαπρεπὴς Γερμανὸς καθηγητής, ὁ Otto Lenel, λέγει τὰ ἀκόλουθα (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐντύπωσις ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τῶν ἐν αὐτῷ ἠθικονομικῶν ἢ κοινωνικοπολιτικῶν ἢ ἄλλων ἀξιωμάτων καὶ ἀφορισμῶν εἶναι ὅτι τὰ τρία τέταρτα τῶν συνταγματικῶν διατάξεων λίαν εὐαρμόστως θὰ εἶχον θέσιν, ἄλλαι μὲν ἐν προλόγῳ συγγράμματος νομικῆς κατηχήσεως, ἄλλαι δὲ εἰς ἄρθρα συνήθων νόμων καὶ ὀλίγιστα εἰς Καταστατικὸν Χάρτην». Ὀλίγον δὲ κατωτέρω ὁ αὐτὸς καθηγητὴς παρατηρεῖ ὅτι ἀναγινώσκων τις τὰς διατάξεις ταύτας, παραμένει μὲ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἀνέγνωσε σύμβολόν τι πίστεως ἢ πολιτικὸν πρόγραμμα, οὐδέποτε δὲ κείμενον πολιτεύματος. Λοιπὸν θέλω νὰ εἴπω, ὅταν ἐν Γερμανίᾳ ὅπου ἐψηφίσθησαν αὐταὶ αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος ὅλοι ἐξηγέρθησαν κατὰ τῶν τοιούτων θεωριῶν, πάλιν ἐπαναλαμβάνω διατί νὰ μεταβάλλωμεν τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος τοῦ ἰδικοῦ μας, αἱ ὁποῖαι καὶ εἰς κάλλος γλώσσης καὶ κατὰ πάντα εἰσὶν ἄρτιοι; Καὶ ἐρωτῶ· τίνα θέσιν ἔχει εἰς τὸν Καταστατικὸν Χάρτην ἡ διάταξις αὕτη; Καὶ δὲν εἶναι προσῆκον νὰ ἀπαλειφθῇ ἐξ ὁλοκλήρου; Διατί νὰ ἀναγράψωμεν μίαν φιλολογίαν ἡ ὁποία δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν; Αὐτὴν τὴν παρατήρησιν εἶχον νὰ κάμω. Καὶ μίαν ἄλλην ἀκόμη θὰ προσθέσω σχετικῶς μὲ τὴν μητρότητα. Ἡ διάταξις προσθέτει «ἡ μητρότης ἀπολαύει τῆς προστασίας τοῦ Κράτους». Αὐτὴ εἶναι μία διάταξις ὀλίγον ἐπικίνδυνος κατὰ τοῦτο, διότι δὲν ὁρίζει ἂν ἡ ἐν τῷ γάμῳ μητρότης εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία προστατεύεται ὑπὸ τοῦ νόμου ἢ καὶ ἡ ἐξώγαμος; Καὶ ἐρωτῶ· τί νόημα ἔχει ἡ συνταγματικὴ προστασία τῆς μητρότητος τῆς ἐξωγάμου; Διότι καὶ ἂν ἀκόμη κρίνωμεν ὅτι δι’ ἕνα οἱονδήποτε λόγον ἡ ἐξώγαμος μητρότης θὰ ἦτο ἀξία προστασίας, θὰ ἔπρεπε νὰ μεριμνήσῃ περὶ αὐτῆς μία νομοθετικὴ διάταξις. Δὲν θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ ὑποχρεώσωμεν διὰ τοῦ Συντάγματος τὸν νομοθέτην νὰ λάβῃ πρόνοιαν. Καὶ τοῦτο μοὶ ὑπενθυμίζει ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ σχετίζεται μὲ τὸν «ἀγῶνα τῆς γυναίκας». Ἐνθυμεῖσθε ὅτι πρὸ ὀλίγου χρόνου κατέφθασαν καὶ ἄλλοθεν ἀντιπρόσωποι τοῦ γυναικείου φύλου καὶ συνεκροτήθη τὸ περίφημον γυναικεῖον συνέδριον, τὸ ὁποῖον εἰς τὸ ἐκδοθὲν ὑπ’ αὐτοῦ ψήφισμα περιέλαβε διάταξιν, τὴν ὁποίαν ἅμα ἀκούσητε θὰ φρίξητε. Δηλαδὴ ἠξίωσεν ὅπως τὸ Κράτος ὑποχρεωθῇ νὰ παρέχῃ ἰδιαιτέραν προστασίαν προκειμένου περὶ τῆς ἐξωγάμου μητρότητος εἰς τὰς διατελούσας ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ αὐτοῦ θήλεις ὑπαλλήλους. Ἐν ἄλλαις λέξεσιν ἐζήτησεν ὅπως τὸ Κράτος εἰς τὰς ἐκτὸς γάμου ἐγκυμονούσας ὑπαλλήλους του παρέχῃ ἀφειδῆ οἰκονομικὴν ἐνίσχυσιν, ὡς καὶ πολλαπλᾶς ἄλλας εὐκολίας, ἤτοι νὰ χορηγῇ ἀδείας καθ’ ὅλον τὸ χρονικὸν διάστημα κατὰ τὸ ὁποῖον αὗται ἑτοιμάζονται νὰ δώσουν στρατιώτας εἰς τὴν Πατρίδα. Ὥστε δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ ἀναγραφὴ τοιαύτης διατάξεως θὰ ἀπετέλει αὐτόχρημα ἐνίσχυσιν τῆς ἀνηθικότητος. Ἑπομένως ἐκφράζω τὴν εὐχὴν ὅπως, συμφωνοῦντος καὶ τοῦ κ. Παπαναστασίου, ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις αὐτή, ἵνα μὴ παρέχηται ἡ ἐντύπωσις ὅτι τὸ ἡμέτερον Κράτος, τώρα μάλιστα ὁπότε ηὐξήθησαν αἱ θήλεις ὑπάλληλοι, ἐνδιαφέρεται πῶς νὰ τὰς ἐνισχύσῃ διὰ νὰ δώσουν ἔστω καὶ ἐκτὸς γάμου στρατιώτας εἰς τὴν Πατρίδα.

§8Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριοι, ἡ διάταξις δὲν εἶναι τόσον ἐστερημένη πρακτικῆς σημασίας, ὅπως ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου του, οὔτε τόσον κακῆς σκοπιμότητος, ὅπως ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ εἰς τὸ τέλος τοῦ λόγου του ὁ ἀξιότιμος κ. συνάδελφος. Διότι ἡ προστασία τοῦ Κράτους λαμβάνεται εἰς φορολογικοὺς νόμους, ὑπάρχει δὲ γενικὸν παράπονον ὅτι δὲν προστατεύονται ἰδίως αἱ πολυμελεῖς οἰκογένειαι, ὅτι αἱ φορολογικαὶ ἐλαφρύνσεις εἶναι ἐλάχισται ἐν σχέσει μὲ τὰ βάρη τὰ ὁποῖα ἔχουν οἱ οἰκογενειάρχαι καὶ πολλαὶ ἄλλαι περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας τὸ Κράτος δὲν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν τὰ βάρη τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἡ προστασία τοῦ Κράτους ἔχει πρακτικωτάτην σημασίαν καὶ βεβαίως δὲν ἕπεται ὅτι ἂν δὲν τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα δὲν θὰ λάβῃ πρόνοιαν τὸ Κράτος, ἀλλ’ ἐτέθη εἰς τὸ Σύνταγμα μαζὶ μὲ τὰ ἄλλα δίκαια, τὰ ὁποῖα προστατεύει τὸ Σύνταγμα καὶ ὑποχρεώνει τὸ Κράτος νὰ μεριμνᾷ περὶ τοῦ ἀνθρώπου ἐν γένει ἄνευ διακρίσεως. Δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ ὄχι μόνον δὲν εἶναι ἐπιβλαβής, ἀλλὰ καὶ συμφωνεῖ μὲ τὰς ἐθνικὰς ἀντιλήψεις καὶ ἔχει καὶ πρακτικὴν σημασίαν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν μητρότητα, δὲν εἶναι ὀρθὸν αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐλέχθη, ὅτι μᾶλλον ἀποβλέπει εἰς τὴν προστασίαν τῶν ἐξωγάμων τέκνων. Τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα ἔχει ἰδιαίτερον ἄρθρον περὶ τῶν ἐξωγάμων, τὸ ὁποῖον δὲν περιελήφθη εἰς τὸ Σύνταγμα αὐτό. Ἡ διάταξις αὐτὴ ἀφορᾷ τὰς ἐγγάμους γυναῖκας, διότι ὑπάρχουν σήμερον νόμοι προστατεύοντες τὰς ἐργαζομένας μητέρας καὶ οἱ νόμοι αὐτοὶ δὲν ἐφαρμόζονται κατὰ ὡρισμένην περίοδον.

§9Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Πῶς ἐξηγεῖται....

§10Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁμιλῶ γενικῶς περὶ μητρότητος. Ὅταν ὁ νόμος λέγει ὅτι ἡ ἔγγυος γυνὴ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐργάζεται κατὰ τὸν τοκετὸν καὶ ὅτι ὁ ἐργοδότης ὑποχρεοῦται νὰ πληρώσῃ τὴν μητέρα, πρόκειται περὶ ἐξωγάμων τέκνων καὶ ἀνηθίκων σχέσεων; Δὲν ἐξάγεται λοιπὸν ἀναγκαίως τὸ ἀντίθετον.

§11Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Δηλαδὴ καὶ ἡ μὲν καὶ ἡ δέ.

§12Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μήπως πρόκειται ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι ὑπάρχουν καὶ γυναῖκες ἔχουσαι σχέσεις ὄχι νομίμους, ὅτι πρέπει νὰ περιφρονηθῶσιν ὅλαι αἱ γυναῖκες;

§13Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λάβωμεν ἰδιαιτέρως ἐξαιρετικὴν μέριμναν περὶ τῆς μητρότητος εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς ἐξωγάμου σχέσεως.

§14Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Οὐδόλως, οὐδὲ πόρρωθεν δεικνύομεν ὅτι πρόκειται ἰδιαιτέρως νὰ ληφθῇ ἐξαιρετικὴ μέριμνα περὶ τῆς μητρότητος εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς ἐξωγάμου σχέσεως, ἀλλ’ ὁμιλῶ γενικῶς περὶ τῆς μητρότητος.

§15Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Περιλαμβάνονται καὶ αἱ ἐξώγαμοι;

§16Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀναντιρρήτως. Ἀλλ’ ἐγὼ προχωρῶ καὶ περαιτέρω. Ὁ κ. βουλευτὴς ἔρχεται καὶ λέγει ὅτι θὰ ὑπάρξουν καὶ ἐξώγαμοι σχέσεις καὶ ἂν προστατεύσωμεν τὴν μητέρα, προάγομεν τὴν ἀνηθικότητα. Εἶναι ὁλόκληρος ὁ ἀνδρικὸς ἐγωϊσμός, ὁ ὁποῖος φαντάζεται αὐτό. Τουναντίον προάγεται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον ἡ ἠθικότης ὅταν λαμβάντεαι προστασία περὶ τῶν παιδιῶν εἴτε πρόκειται περὶ ἐξωγάμων, εἴτε πρόκειται περὶ νομίμων.

§17Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Υἱοθετοῦμεν δηλαδὴ τὸ πρόγραμμα τοῦ «ἀγῶνα τῆς γυναίκας».

§18Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀρκετὰ τὰ ἀστεῖα, κ. βουλευτά. Σᾶς ἐρωτῶ τὸ ἑξῆς· νομίζετε ὅτι προάγεται ἡ ἀνηθικότης, ἂν ὁ ἀνὴρ ὁ ὁποῖος γίνεται πατὴρ ἑνὸς τέκνου μὲ ἐξώγαμον σχέσιν, ἂν αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ὑποχρεοῦται νὰ συντηρῇ τὸ παιδί του;

§19Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ὄχι.

§20Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τότε πῶς μᾶς λέγετε αὐτά;

§21Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Πρόκειται περὶ ἀνηθικότητος, ὅταν ὁ Ὑπουργὸς εἶναι ὑποχρεωμένος εἰς τὰς ἐγκύους ἐξ ἐξωγάμων σχέσεων γυναῖκας νὰ παρέχῃ ἀδείας.

§22Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Θέλετε νὰ ἐξαιρεθοῦν ἀπὸ τὰς προστατευτικὰς διατάξεις αἱ γυναῖκες αἱ γενόμεναι μητέρες δι’ ἐξωγάμων σχέσεων; Ἂς ἀφήσωμεν τὰ ἀστεῖα, ἂν θέλητε νὰ προχωρήσωμεν. Λοιπὸν θὰ ἔπρεπε νὰ ἐξηγήσητε διὰ ποῖον λόγον θεωρεῖτε ὡς μὴ ἐξυπηρετοῦσαν τὴν ἠθικὴν ὑπὸ τὴν σημερινὴν ἀντίληψιν τῶν ἀρχῶν τῆς ἠθικῆς, τὴν διάταξιν αὐτήν. Ἐγὼ νομίζω ὅτι ὅπως περιελήφθη εἰς τὴν τροπολογίαν τῆς Ἐπιτροπῆς—διότι ἐγὼ προτιμῶ τὴν διατύπωσιν τοῦ ἀναθεωρητέου Συντάγματος, ἡ ὁποία εἶναι ἁπλουστάτη καὶ περισσότερον προσαρμόζεται εἰς τὰς σημερινὰς ἀντιλήψεις, διότι λέγει «ὁ γάμος ἀποτελεῖ τὸ θεμέλιον κλπ.»—νομίζω, λέγω, ὅτι δὲν περιέχει καμμίαν σύγκρουσιν μὲ τὰς σημερινὰς ἀντιλήψεις. Τοὐναντίον εἶναι ἀναγνώρισις τῶν ἀρχῶν αὐτῶν συνταγματικῶς καὶ παρέχει διάταξιν ἠθικῆς καὶ πρακτικῆς σημασίας. Ἂν νομίζητε ὅτι εἶναι κακή, ἂς διαγραφῇ.

§23Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ εἶπον τοῦτο· ὅτι ἀμέσως μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Γερμανικοῦ Συντάγματος, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἐλήφθη αὐτὴ ἡ διάταξις, ὑπῆρξαν σχόλια ἄπειρα καὶ ἐπικριταὶ ἄπειροι. Μεταξὺ τῶν ἐγκριτοτέρων δημοσιολόγων ἀνέφερον ἕνα καθηγητὴν διαπρεπῆ, ὁ ὁποῖος ἠκούσατε πῶς τὰ χαρακτηρίζει.

§24Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὰ ἠξεύρω αὐτά. Ἐγὼ σᾶς ἔδειξα ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ ἔχει πρακτικὴν σημασίαν. Δὲν εἶναι μία ἀπὸ τὰς διατάξεις αἱ ὁποῖαι ἠμποροῦν νὰ ἔχουν ἐντελῶς βοηθητικὴν σημασίαν. Ἀλλὰ προκειμένου καὶ περὶ διατάξεων αἱ ὁποῖαι προσδιορίζουν τὰς κατευθύνσεις τῆς νομοθετικῆς πολιτικῆς, νομίζετε ὅτι εἶναι ἐπιβλαβὲς εἰς ἓν Σύνταγμα νὰ προσδιορίζωνται αὐταὶ αἱ κατευθύνσεις; Δὲν βλέπω νὰ εἶναι ἐπιβλαβές.

§25Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Εἶναι ἐπιβλαβές. Λάβετε ὡς παράδειγμα μίαν δημόσιον ὑπάληλον. Πῶς θὰ εἶναι δυνατὸν εἰς ὑπαλλήλους ἐξ ἐξωγάμων σχέσεων, πῶς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ζητήσῃ λόγον, ἐνῷ αὐταὶ θὰ τυγχάνουν ἐξαιρετικῆς προστασίας; Θὰ εἴπουν εἰς τὸν Ὑπουργόν: Κύριε, πρέπει νὰ μᾶς δώσητε ἄδειαν.

§26Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Νὰ μοὶ εἴπητε, ἂν εὑρεθῇ πρὸ μιᾶς τοιαύτης σχέσεως εἷς Ὑπουργὸς καὶ εἶσθε σεῖς ὁ Ὑπουργὸς αὐτός, τί θὰ κάμητε;

§27Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἁπλούστατα, δὲν θὰ μείνῃ αὐτὴ ὑπάλληλος.

§28Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Συγχωρήσατέ με, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν θὰ τὴν ἀπολύσω.

§29Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ θὰ τὴν ἀπολύσω καὶ θὰ τὸ πράξω μὲ μεγίστην λύπην μου.

§30Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε βουλευτά, σεβόμενος τὴν ἱερότητα τῆς μητρότητος καὶ γνωρίζων πῶς, πολλάκις ἐξ ἀνεκτικότητός της ἀκόμη πλανᾶται, δὲν θὰ τὴν τιμωρήσω.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Φωτάκης ἔχει τὸν λόγον.

§32Ε. ΦΩΤΑΚΗΣ. Κύριοι βουλευταί, τὸ ζήτημα πραγματικῶς προεκάλεσε συζήτησιν μακρὰν καὶ ἐνώπιον τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ὑπῆρξαν δὲ οἱ ὑποστηρίξαντες διὰ τοὺς λόγους οὓς ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργήσωμεν ὡρισμένας παρεξηγήσεις· ὅτι θὰ δώσωμεν τὸ ἐνδόσιμον ὅτι θέτομεν τὰ ἐξώγαμα μὲ τὰ νόμιμα τέκνα ἐν ἴσῃ μοίρᾳ· ὅτι ἐπίσης δὲν εἶχε καμμίαν ἔννοιαν ἡ διάταξις αὐτή. Ἤμην ἐκ τῶν ὑποστηριξάντων τὴν διάταξιν αὐτήν, διότι φρονῶ ὅτι καθιερώνει μίαν ἀπολύτως ἠθικὴν ἀρχήν. Ὡς ἐξάγεται μάλιστα καὶ ἀπὸ τὴν διατύπωσιν ὅτι «ὁ γάμος εἶναι θεμέλιον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου καὶ τῆς συντηρήσεως καὶ προαγωγῆς τοῦ Ἔθνους καὶ ὡς τοιοῦτος διατελεῖ ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους» δὲν εἰσάγει δαιμόνια καινά, οὔτε καταργεῖ τὸν θεσμὸν τοῦ γάμου, οὔτε εἰσάγει τὸν πολιτικὸν γάμον. Λέγει μόνον ὅτι ἀποτελεῖ θεμέλιον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου τὸ ζήτημα καὶ ὅτι ὁ γάμος τίθεται ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ νόμου. Εἶναι γνωστὸν ὅτι εἰς ὡρισμένας Πολιτείας τόση σημασία ἀπεδόθη εἰς τὸ ζήτημα αὐτό, ὥστε καὶ νομοθετικῶς ἐρρυθμίσθησαν οἱ ὅροι ὑπὸ τοὺς ὁποίους γίνεται ὁ γάμος, εἴτε διὰ λόγους ἠθικῆς, εἴτε διὰ λόγους ὑγείας, ἑκάστη δὲ Πολιτεία ἔχει ὑπέρτατον συμφέρον καὶ ἕκαστος νομοθέτης ἔχει δικαίωμα νὰ ἐπεμβαίνῃ εἰς τὰ ζητήματα τῆς ἠθικῆς. Ἤτοι ὁ νομοθέτης ἐπεμβαίνων εἰς τὰ ζητήματα ζητεῖ νὰ ἠθικοποιήσῃ τὸ ἄτομον καὶ νὰ τὸ ἐξαναγκάσῃ νὰ ζῇ σύμφωνα πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην ἀξιοπρέπειαν δι’ ἑνὸς χαλινοῦ εἰς τὰ ἴδια αὐτοῦ πάθη. Ἐπιδιώκει συνάμα νὰ προστατεύσῃ τὴν κοινωνικὴν ἠθικὴν καὶ τὴν δημοσίαν ὑγείαν θέτων ὑπὸ τὴν προστασίαν του αἰγίδα τοῦ γάμου χάριν αὐτῆς τῆς φυλῆς. Ἀλλὰ τὸ ἀθῶον αὐτὸ ἄρθρον ἔχει ἐπὶ πλέον μίαν ἀρχήν, νὰ δώσῃ δηλαδὴ μίαν κατεύθυνσιν εἰς τὸν νομοθέτην διὰ νὰ λάβῃ ὡρισμένα μέτρα πρὸς ἐξύψωσιν τοῦ θεσμοῦ τοῦ γάμου. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς μητρότητος, εἶναι γνωστὸν εἰς ἡμᾶς, εἰς τοὺς ὁποίους, ὅπως εἴπομεν, ἡ οἰκογένεια καὶ οἱ δεσμοὶ οἱ οἰκογενειακοί, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐγκλήματα τὰ λεγόμενα τῆς τιμῆς ἀποτελοῦν μέγα μέρος τῆς κοινωνικῆς μας ζωῆς, ἦτο ἐπιβεβλημένη ἀνάγκη νὰ ρυθμισθῇ τὸ ζήτημα αὐτό. Πραγματικῶς δὲ ἀπὸ πολλοῦ χρόνου εἶχεν ἀνακινηθῇ τὸ ζήτημα τῶν νόθων τέκνων. Καὶ εἶναι γνωστὸν ὅτι πρὸ πολλῶν ἐτῶν εἶχε δημοσιευθῇ μία μελέτη τοῦ κ. Λέοντος Μακκᾶ, διὰ τῆς ὁποίας ἐχαρακτηρίζοντο ὡς καθυστερημέναι αἱ Πολιτεῖαι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶχον διατάξεις προστατευτικὰς διὰ τὰ νόθα τέκνα καὶ τὰς δεσποινίδας μητέρας. Εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου ἔλαβον μέτρα νὰ μὴ ἀφεθοῦν ἐκτεθειμένα τὰ ἔκθετα αὐτά. Καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅταν ἤμην εἰσαγγελεὺς Ἀθηνῶν, ἀσχολούμενος μὲ μίαν συναφῆ ὑπόθεσιν, εὗρον ὅτι τὰ 78% τῶν εἰσερχομένων εἰς τὸ Βρεφοκομεῖον βρεφῶν εὕρισκον τὸν θάνατον. Ἀλλὰ ποῦ ὀφείλεται αὐτὴ ἡ ἐγκατάλειψις τῶν ἐκθέτων; Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ ἔλλειψις νομοθεσίας ἀκριβῶς προβλεπούσης περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ εἶναι εἷς συντελεστὴς εἰς τὸ ζήτημα αὐτό, διότι ὅταν μία γυναῖκα ὠθουμένη ἀπὸ διάφορα αἴτια παρασυρθῇ εἰς τὸ ἁμάρτημα καὶ ἐκ τοῦ ἁμαρτήματος αὐτοῦ ἀποκτήσῃ ἓν τέκνον, γνωρίζῃ δὲ ὅτι εἶναι κοινωνικῶς ἐστιγματισμένη, μὴ ἔχουσα δὲ συνάμα καὶ τὴν δύναμιν νὰ ἀντιμετωπίσῃ καὶ τὰ οἰκογενειακὰ βάρη, δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ ἀποκρύψῃ τὸν καρπὸν αὐτὸν τοῦ ἐγκλήματός της. Εἶναι τὸ ζήτημα αὐτό, κύριοι, ἓν ἐκ τῶν κυριωτέρων καὶ σοβαρωτέρων ζητημάτων τῆς συγχρόνου ζωῆς καὶ πρέπει νὰ δοθῇ ἡ κατεύθυνσις εἰς τὴν νομοθεσίαν ὅτι καὶ τὰ νόθα τέκνα ἔχουσι τὸ δικαίωμα τῆς ἀναζητήσεως τῆς πατρότητος, ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ ἀναζητοῦν ἰδιαιτέραν προστασίαν. Φρονῶ ὅτι ἡ διάταξις αὕτη πρέπει νὰ τύχῃ τῆς ἀπολύτου ἐγκρίσεως ὑμῶν, ἐφόσον ἡ διάταξις αὕτη δὲν βλάπτει τοὺς κανόνας καὶ τοὺς νόμους τῆς ἠθικῆς. Ἀλλὰ καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῶν πολυμελῶν οἰκογενειῶν καὶ ἡ διάταξις αὕτη ἀπήχησε καλῶς εἰς τὴν Κοινωνίαν, ἀλλ’ ἐπὶ πλέον ἀκόμη εἶναι γνωστὸν ὅτι καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν ἀκόμη ἐψηφίσθη νόμος, ὁ ὁποῖος ἀπαλλάσσει ἀπὸ ὡρισμένας ὑποχρεώσεις τοὺς εὐτυχεῖς ἢ ἀτυχεῖς πατέρας πολλῶν τέκνων διὰ λόγους καὶ κανονικῆς ἀκόμη δικαιοσύνης, διότι ἠξεύρομεν ὅτι πολλαὶ τοιαῦται οἰκογένειαι ἔδωκαν δύο καὶ τρία τέκνα εἰς τὸν πόλεμον. Δὲν βλέπω λοιπὸν κατὰ τί ἀντίκειται εἰς τὰ συμφέροντα τῆς Κοινωνίας ἡ διάταξις αὕτη ὥστε νὰ κλονίζῃ ἡμᾶς καὶ νὰ μᾶς κάμῃ νὰ διστάζωμεν νὰ τὴν υἱοθετήσωμεν, ἀφοῦ καὶ εἰς ἄλλα Κράτη περισσότερον προηγμένα ἡμῶν ἔχει ληφθῆ ὁμοία νομοθετικὴ πρόνοια. Ἕνεκα τῶν λόγων αὐτῶν φρονῶ ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν θὰ ἔχῃ οὐδένα δισταγμὸν νὰ ψηφίσῃ τὸ ἄρθρον αὐτό, τὸ ὁποῖον οὔτε καινὰ δαιμόνια εἰσάγει, οὔτε δημιουργεῖ κάτι τι νέον, ὥστε νὰ ἔχωμεν δισταγμόν τινα νὰ τὰ ψηφίσωμεν ἢ νὰ προκαλῇ φόβους, οἱ ὁποῖοι νὰ μὴ ἐπιτρέπουν τὴν ψήφισιν τῆς διατάξεως αὐτῆς, ἡ ὁποία περιλαμβάνεται καὶ εἰς τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖ λεπτομερῶς περὶ τοῦ δικαιώματος τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ Πολιτεία νὰ ἐξυψώσῃ τὸν θεσμὸν τοῦ γάμου καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἐθνικῆς καὶ ἀπὸ ἀπόψεως κοινωνικῆς.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Γεωργιάδης ἔχει τὸν λόγον.

§34Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Νομίζω ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ πρόκειται νὰ προστατεύσῃ τὴν μητρότητα ὁπουδήποτε ὑπάρχουσαν. Οὕτως ἀποτίομεν τὸν ὀφειλόμενον σεβασμὸν πρὸς τὴν φυσικὴν λειτουργίαν τῆς γυναικὸς ἀπέναντι τοῦ ἀνθρωπίνου γένους. Αὐτὴ νομίζω ὅτι εἶναι ἡ φιλοσοφικὴ βάσις τῆς διατάξεως αὐτῆς, ἡ ὁποία ἐτέθη καὶ εἰς τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα καὶ αὐτὴν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της ἡ Βουλὴ ἂν ψηφίσῃ τὴν παροῦσαν διάταξιν, διότι ἄλλως θὰ ἀπετέλει ἕνα ἐγκληματικὸν συμβιβασμόν. Ἀναμφισβητήτως πρέπει νὰ σεβώμεθα τὴν μητρότητα ὁπωσδήποτε ἐμφανιζομένην καὶ δὲν θὰ ἐχρειάζετο οὐδεμία ἰδιαιτέρα διάταξις, ἡ ὁποία νὰ προστατεύσῃ αὐτήν. Εὑρισκόμεθα πρὸ γεγονότος νέου. Εἶναι ἐρευνητέον ἂν εὑρισκόμεθα καὶ πρὸ αὐτοῦ τοῦ γεγονότος καὶ ἐν Ἑλλάδι καὶ ἂν ἀξίζῃ ἡ προστασία νὰ ἐπεκταθῇ καὶ ἐν Ἑλλάδι. Ἐπεξετάθη κατὰ τρόπον λίαν ἐκτεταμένον καθ’ ὅλα τὰ Κράτη. Τοῦτο εἶναι ἐξέλιξις ὄχι μόνον τῆς οἰκογενείας, ἀλλ’ εἶναι ἀναπόδραστος ἀνάγκη τῆς οἰκογενειακῆς ὀργανώσεως τῆς σημερινῆς Κοινωνίας. Δὲν πρέπει νὰ ἐξετάζωμεν τὰς ὡρισμένας περιπτώσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχῃ εἷς ἐκβιασμὸς ἐκ μέρους τῶν μητέρων ἐκείνων, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸ γεγονὸς εἰς μίαν ἐκτεταμένην κλίμακα, ἡ ὁποία κυρίως ἀπαντᾶται εἰς τὰς λαϊκὰς καὶ ἐργατικὰς τάξεις. Κυρίως αὐτὴ εἶναι ἡ πρόθεσις. Εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι εἰς τὰς τάξεις αὐτὰς ἐπιπολάζει ὁ ἐλεύθερος γάμος. Διατί; Θὰ διδάξητε ἴσως σεῖς ὅτι πρέπει νὰ ὑποβληθοῦν εἰς τὰς διατυπώσεις τοῦ νομίμου γάμου; Ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν ἔχουν τὰ μέσα ἵνα κάμωσι τὸν νόμιμον γάμον, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς οἱ ἄλλοι κάμνομεν συμφώνως πρὸς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους. Εἰς τὰ ἀπέραντα ἐργοστάσια τῆς Εὐρώπης, εἰς τὰ ὁποῖα συγκεντροῦνται κατὰ μυριάδας αἱ γυναῖκες αὐταί, πῶς θέλετε νὰ ἀκολουθήσουν τὸν ἴδιον τρόπον τῆς ζωῆς μὲ τὰς γυναῖκας τῶν ἀστῶν, αἱ ὁποῖαι ζοῦν μίαν ζωὴν ἤρεμον, οἰκογενειακὴν καὶ μὲ ὅλην τὴν ἄνεσιν; Ἐκεῖ αἱ γυναῖκες ἀγωνίζονται ἕνα ἀγῶνα σκληρόν, σκληρότερον ἀπὸ τοὺς ἄνδρας. Εἰς αὐτὰς τὰς γυναῖκας ἀπαγορεύεται ὁ νόμιμος γάμος—τοὺς ἐπιτρέπει ὁ νόμος, ἀλλ’ οὐσιαστικῶς τοὺς ἀπαγορεύει ἡ ζωή—διότι δὲν ἔχουν τὰ μέσα, δὲν ὑπάρχει ἡ οἰκονομικὴ εὐκολία ἵνα κάμωσι τὸν γάμον. Ἀφοῦ δὲν ἔχετε τὸν τρόπον νὰ τοὺς δημιουργήσητε μίαν νόμιμον ἐγκατάστασιν, θὰ τοὺς εἴπητε· μὴ γεννᾶτε; Τὸ φαινόμενον τοῦτο τῶν ἐξωγάμων τέκνων ἔλαβε κολοσσιαίαν ἔκτασιν εἰς τοὺς τόπους αὐτοὺς καὶ ἔχομεν καὶ μίαν ὁμοίαν ἀπήχησιν καὶ ἐν Ἑλλάδι ἐν μικρογραφίᾳ, ὄχι βέβαια εἰς τόσον μεγάλην ἔκτασιν. Ἅμα διαβάσητε τὰς στατιστικὰς θὰ ἴδητε διατί ἔχομεν τόσα νόθα τέκνα καὶ ἄλλα τὰ ὁποῖα δὲν ἀνακαλύπτονται. Τί εἶναι νομιμώτερον, νὰ στραγγαλίζουν αἱ γυναῖκες τοὺς καρποὺς τῶν ἐρώτων των ἢ νὰ τοὺς προσφέρητε εἰς τὴν Κοινωνίαν; Διότι αὔριον θὰ τοὺς χρησιμοποιήσητε ὡς φορολογουμένους πολίτας καὶ ὡς στρατιώτας. Τί νομίζετε ἐντιμώτερον, νὰ τοὺς βοηθήσητε νὰ ἐξέλθουν ἀπὸ αὐτὴν τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν περιῆλθον κατὰ τρόπον φυσικόν, τὸν ὁποῖον δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἀπαγορεύσητε ὁσονδήποτε καὶ ἂν θέτητε συνταγματικὰς διατάξεις; Νομίζω ὅτι εἶναι ἐντιμώτερον διὰ μίαν Κοινωνίαν νὰ βοηθήσωμεν μίαν φυσικὴν κατάστασιν ἀναπόδραστον. Σᾶς εἶπον ὅτι εἰς ἄλλα μέρη ἔχουν φθάσει μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου. Διότι ἡ προστασία τῆς μητρότητος δὲν σημαίνει τὴν ἀναγνώρισιν τῶν ἐξωγάμων τέκνων, διότι αὐτὸ εἶναι πολύπλοκον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἠμπορεῖ νὰ ὠθήσῃ εἰς ἐκβιασμόν, ὅταν πρόκειται περὶ πλουσίων ἀνθρώπων.

§35Χ. ΛΑΔΑΣ. Ὅπως ὁ νόμος «περὶ νόθων τέκνων».

§36Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Ἀσφαλῶς. Ἀλλ’ ἡ οὐσία τῆς διατάξεως αὐτῆς εἶναι ὅτι τὸ Κράτος ἐννοεῖ νὰ βοηθήσῃ τὰς γυναῖκας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι γίνονται μητέρες ὁπωσδήποτε.

§37Κ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Ἐξηγήσατε κατὰ ποῖον τρόπον νὰ προστατευθῶσιν;

§38Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Τὸ Κράτος εἶναι ὑποχρεωμένον, ἀναγνωρίζον τὴν φυσικὴν λειτουργίαν τῆς μητρότητος ὡς ὑπηρεσίαν πρὸς τὴν Πατρίδα, πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα, εἶναι ὑποχρεωμένον νὰ βοηθήσῃ τὰς ἀπόρους γυναῖκας, αἱ ὁποῖαι πρὸ τοῦ τοκετοῦ ἔχουν ἀνάγκην περιθάλψεως ὅπως καὶ μετὰ τὸν τοκετόν, ἔχουν ἀνάγκην μεγαλυτέρας περιθάλψεως. Ἑπομένως τοῦτο δὲν εἶναι εἷς ἀφορισμὸς φιλολογικός, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Σωτηριάδης, διότι ἀλλοίμονον ἂν τὸ Σύνταγμα βγάζῃ ἀφορισμοὺς φιλολογικούς. Εἶναι μία νόμιμος ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους νὰ θέσῃ τὴν ὑποχρέωσιν αὐτήν, ὅταν ὑπάρχῃ ἓν μέγα κοινωνικὸν περιθώριον μητρότητος παρανόμου, εἶναι ὑποχρεωμένον τὸ Κράτος νὰ τοὺς παράσχῃ τὸ νοσοκομεῖον ἵνα γεννήσουν καὶ ἀναθρέψουν τὰ τέκνα. Αὐτὴ εἶναι ἡ αἰτιολογικὴ βάσις, ἡ ὁποία ὡδήγησε τὸν Γερμανὸν νομοθέτην νὰ θεραπεύσῃ ἓν φαινόμενον κοινωνικὸν ἐν Γερμανίᾳ. Διότι, ἂν δὲν ἔκαμνεν αὐτό, θὰ ἔπρεπε νὰ φθάσῃ εἰς ἓν ἄλλο ἀποτέλεσμα, ὅτι θὰ ἔπρεπεν, ἂν δὲν δεχθῶμεν τὴν συνταγματικὴν προστασίαν τῆς μητρότητος, νὰ ἀναγνωρισθῇ τὸ δικαίωμα τῆς ἐκτρώσεως καὶ νὰ δεχθῶμεν τὴν μὴ τιμωρίαν τῆς πράξεως ταύτης. Τὸ δικαίωμα τῆς ἐκτρώσεως συνεζητήθη εὐρύτατα εἰς τὴν Νορβηγίαν, ἔχει δὲ ἀναγνωρισθῇ καὶ δι’ ἀποφάσεων δικαστικῶν. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Γερμανίαν ἐσχάτως συνεζητήθη ὅτι πρέπει νὰ ἀναγνωρισθῇ νομοθετικῶς, διότι ὅταν ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς δημιουργεῖ τὸ τέκνον καὶ ἐγκαταλείπει τὴν γυναῖκα ἀπροστάτευτον, κατὰ ποῖον τρόπον θὰ ἀναγκάσητε αὐτὴν τὴν γυναῖκα, τὴν ὁποίαν τὸ Κράτος δὲν θέλει νὰ προστατεύσῃ, νὰ ἀναθρέψῃ καὶ παραδώσῃ τὰ τέκνα φορολογουμένους πολίτας καὶ στρατιώτας; Πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὸ πρᾶγμα εὐθέως.

§39Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐγὼ εἶπον ὅτι εἶναι γενικὴ διάταξις ἀφορῶσα οἱονδήποτε. Αὐτὸ ἐγένετο καὶ πρότερον.

§40Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Καὶ εἰς τὴν Εὐρώπην ἡ διάταξις αὐτὴ ἐπεξετάθη καὶ ὑπάρχουν αἱ ἴδιαι περιπτώσεις καὶ ἠμπορεῖτε νὰ τὸ παρακολουθήσητε εἰς τὴν στατιστικὴν τοῦ Δήμου Ἀθηναίων. Ἡ προστασία τῆς μητρός, ἡ ὁποία ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ γεννήσῃ καὶ ἡ ὁποία ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὸ Κράτος νὰ προστατευθῇ, ἐπιβάλλεται ἕως ὅτου μεγαλώσῃ τὸ παιδί της.

§41Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Διατί τὴν μέριμναν νὰ μὴ τὴν λάβῃ τὸ Κράτος νομοθετικῶς; Πρέπει νὰ ὑπάρξῃ συνταγματικὴ διάταξις δι’ αὐτό;

§42Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Ἀσφαλῶς, διότι εἶναι τόσον ἀσθενεῖς αἱ ὑπάρξεις αὐταὶ ἄνευ οὐδεμιᾶς ὀργανώσεως, ὥστε τὸ Κράτος πρέπει νὰ τὰς βοηθήσῃ ἀπὸ τοῦδε καὶ νὰ λάβῃ μέτρα. Πῶς δύνανται αἱ ὑπάρξεις αὐταὶ νὰ πιέσουν αὔριον τὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ ἓν νομοθετικὸν μέτρον; Καὶ δι’ αὐτὸ μία ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ πρέπει νὰ ἀρθῇ εἰς τὸ ὕψος αὐτὸ τῆς ἀνωτέρας ἀνθρωπιστικῆς ἀντιλήψεως καὶ νὰ καθιερώσῃ συνταγματικῶς τὴν διάταξιν ταύτην τῆς προστασίας.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Λαδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§44Χ. ΛΑΔΑΣ. Τρέχω τὸν κίνδυνον νὰ δυσαρεστήσω τὸν ἀξιότιμον κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας, ὁ ὁποῖος ἦτο φυσικὸν νὰ ὑποστῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπέστησαν ὅλοι, ὅσοι εἶχον φιλολογικὰ τέκνα. Ὅπως εἶναι γνωστὸν εἰς τοὺς νομικοὺς καὶ τοὺς παρακολουθοῦντας τὴν Ἱστορίαν καὶ ὁ Ἰουστινιανὸς ὅταν κατήρτισε τὸν κώδικά του ἀπηγόρευσε τὴν ἑρμηνείαν καὶ ὁ Μ. Ναπολέων ὅταν ἐδημοσίευσε τὸν κώδικά του ἀπηγόρευσεν ἐπίσης τὴν ἑρμηνείαν μήπως πάθουν ἐξ αὐτῆς τὰ φιλολογικά των τέκνα. Εἶναι λοιπὸν φυσικὸν καὶ ὁ κ. Παπαναστασίου νὰ στενοχωρῆται ὅταν προτείνεται νὰ ἀφαιρεθῇ μία παράγραφος ἀπὸ τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον μὲ τόσην ἐπιμέλειαν κατήρτισε. Ἀλλ’ ὑπὲρ πᾶσαν, κύριοι, προσωπικὴν ἀντίληψιν, ὑπάρχει ἡ ἀνάγκη νὰ δημιουργήσωμεν Σύνταγμα σύμφωνον πρὸς τὰ ἤθη καὶ τὰ ἔθιμα καὶ τὰς ἀντιλήψεις τὰς Ἑλληνικὰς καὶ συγχρόνως λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τὰ πράγματα ὡς ἐξειλίχθησαν καὶ ἐξελίσσονται ἐν Ἑλλάδι καὶ οὐχὶ μεταφέροντες θεσμοὺς προσφυεῖς εἰς ξένα ἤθη καὶ μὴ ἀνταποκρινομένους εἰς καμμίαν ἀνάγκην Ἑλληνικήν. Ὁ συνάδελφος κ. Γεωργιάδης ὑπεστήριξε τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ θεσμοῦ ἀναφερθεὶς εἰς τὸ τί γίνεται εἰς τὰ Γερμανικὰ ἐργοστάσια, εἰς τὰς σχέσεις μεταξὺ Γερμανῶν καὶ Γερμανίδων καὶ τὰ παρόμοια ἀλλ’ αὐτὰ ὅλα εἶναι ξένα πρὸς τὰς Ἑλληνικὰς οἰκογενειακὰς παραδόσεις καὶ τοὺς θεσμούς, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ παλαιοτάτων χρόνων κρατοῦσιν ἐν Ἑλλάδι καὶ οἱ ὁποῖοι ἀτυχῶς ἤρχισαν νὰ χαλαροῦνται ἀπό τινων ἐτῶν ἀκριβῶς ἕνεκα τῆς εἰσαγωγῆς τῶν διαφόρων τούτων ξένων θεσμῶν εἰς τὴν Χώραν μας. Εἶναι δὲ περίεργον πῶς, προκειμένου περὶ τῆς εἰσαγωγῆς θεσμῶν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Σύνταγμα, τὸ μόνον ποὺ δὲν ἐξετάζεται εἶναι ἡ κατάστασις τῶν πραγμάτων ἐν Ἑλλάδι. Λέγων ταῦτα δὲν ἐννοῶ βεβαίως τὰς δύο πρώτας παραγράφους τοῦ ἄρθρου ὅτι «ὁ γάμος ὡς θεμέλιον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου καὶ τῆς συντηρήσεως καὶ προαγωγῆς τοῦ Ἔθνους, διατελεῖ ὑπὸ τὴν ἰδιαιτέραν προστασίαν τοῦ Κράτους» καὶ ὅτι «πολυμελεῖς οἰκογένειαι δικαιοῦνται εἰδικῆς μερίμνης». Διότι ὡς πρὸς αὐτὰς εἶναι δυνατὸν νὰ συμφωνήσωμεν τέλος πάντων, διότι πρόκειται περὶ ἁπλῆς φιλολογίας ἄνευ βαθυτέρας ἐννοίας καὶ δὲν πρόκειται νὰ δημιουργήσωμεν δι’ αὐτῶν νέους θεσμούς. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ τρίτη παράγραφος ὅτι «ἡ μητρότης ἀπολαμβάνει τῆς προστασίας τοῦ Κράτους». Τὴν προσθήκην ταύτην ἀποκρούω διαρρήδην ὡς προκαλοῦσαν καὶ εὐνοοῦσαν τὴν ἀνηθικότητα. Δὲν πρέπει νὰ δώσωμεν, κύριοι, λαβὴν διὰ διαφόρων νομοθετημάτων εἰς τὸ νὰ προάγηται διὰ τῆς μεθόδου αὐτῆς ἡ πρόθεσις καὶ ἡ ὄρεξις, τὴν ὁποίαν αἰσθάνονται πολλάκις τὰ κορίτσια περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. Γεωργιάδης, νὰ ἔχουν κάποιον, εἰς τὸν ὁποῖον νὰ στηρίζωνται διὰ νὰ δύνανται νὰ ἱκανοποιοῦν τὰς φιλαρέσκους τάσεις των καὶ νὰ μεταβάλουν τὴν ἐντιμότητά των εἰς ἀπομίμησιν κάθε κυρίας τοῦ ἡμικόσμου. Ἀλλὰ συγχρόνως δὲν πρέπει νὰ ἀνοίγωμεν διὰ τοιούτων νομοθετημάτων τὴν θύραν εἰς τὰς ποικίλας ἐκβιάσεις. Διότι ὅσοι ἔχουν κάποιαν πεῖραν τοῦ τί γίνεται εἰς τὰ ποινικὰ δικαστήρια, καὶ ἔχουσι πολλοὶ ἐξ ὑμῶν ἀρκετὴν πεῖραν, θὰ συμφωνήσουν μὲ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προεῖδεν ὁ σοφὸς νομοθέτης, ὁ κ. Χατζάκης, ὅταν ἐκοινοποίει τὴν τροποποίησιν τοῦ ἀειμνήστου Δημητρακοπούλου περὶ ἀποπλανήσεως εἰς ἀσέλγειαν κόρης ἀνηλίκου ἀμέμπτων ἠθῶν, γράφων πρὸς τοὺς δικαστὰς νὰ προσέξωσι μήπως διὰ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ τοῦ νόμου δημιουργήσωμεν περιπτώσεις ἐκβιάσεων καὶ λάβωμεν οὕτω ἐξ ἀντιθέτου ἀνάγκην νὰ καθιερώσωμεν προστασίας πλέον τῶν νέων. Καὶ εἴδομεν τί γίνεται εἰς τὰ Δικαστήρια. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης αἱ ὡραῖαι οἰκογενειακαὶ παραδόσεις τῆς Ἑλλάδος καὶ ἡ προστασία τῆς κόρης ἀπὸ τὸν πατέρα, τὴν μητέρα καὶ τοὺς ἀδελφοὺς ἐξητμίσθησαν σὺν τῷ χρόνῳ, ἀντὶ τούτου δὲ εἰσήχθη ἡ ἀδιαφορία καὶ τὸ πεζοδρόμιον καὶ τὴν πρόληψιν ἀντικαθιστᾷ ἡ ἐκ τῶν ὑστέρων μήνυσις καὶ ἡ δι’ ἀγωγῆς ἀποτίμησις τῆς τιμῆς τῶν παρθένων. Καὶ τὰ Δικαστήρια, φθάνοντα πλέον εἰς τὰ ἄκρα, κατέστησαν σχεδὸν ἄνευ ἀξίας τὴν ἐξέτασιν τοῦ ἀμέμπτου τῶν ἠθῶν τῆς κόρης καὶ ἐθεώρησαν τοῦτο πάντοτε ὡς βέβαιον εἰς ἐποχήν, καθ’ ἣν ἡ γενικὴ ἐξαχρείωσις καὶ ἡ τάσις κάθε κοριτσιοῦ εἰς ἀνεξαρτησίαν ἀποκτωμένην δι’ ἑνὸς οἱουδήποτε γάμου συνέτειναν ὥστε νὰ προκαλῆται σχεδὸν ἡ ἀποπλάνησις. Καὶ αἱ ἐκβιάσεις διαδέχονται ἀλλήλας καὶ ἔχομεν οὕτω ἀποπλανωμένους νέους, εἰς τοὺς ὁποίους ἐπιτήδειαι σειρῆνες στήνουν δίκτυα πλεκόμενα διὰ τῶν νόμων αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι προάγουν οὕτω τὴν ἀνηθικότητα, καὶ προάγουν τὴν ἀνηθικότητα, διότι ὅταν μία κόρη γνωρίζῃ ὅτι δὲν δύναται εὔκολα νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν ἀπώλειαν ἐκείνου, ὅπερ ἡ Φύσις καθώρισεν ὡς τὴν τιμαλφεστέραν προῖκάν της, θὰ γίνεται ἡ ἰδία ὁ μᾶλλον ἀκοίμητος φύλαξ τῆς τιμῆς της καὶ δὲν θὰ ἐκθέτῃ τὸν παρθενικόν της ὑμένα ἀμφιβόλου πολλάκις στερεότητος εἰς τὰς βιτρίνας διὰ νὰ προκαλέσῃ θαυμαστὰς καὶ θύματα καθ’ ὃν τρόπον οἱ ἔμποροι ἐκθέτουν τὰ ἐμπορεύματά των εἰς τὰς βιτρίνας διὰ νὰ παρασύρουν τοὺς ἀγοραστάς.

§45Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας ὅτι διαρκῶς καὶ καθημερινῶς εἰς τὸ Βρεφοκομεῖον Ἀθηνῶν ῥίπτονται κατὰ δεκάδας τὰ βρέφη; Δὲν εὑρίσκεται ἐν τούτῳ ὅτι ἔχει ἐφαρμογὴν ἡ διάταξις αὐτὴ καὶ ἐδῶ ὄχι μόνον ἐν Γερμανίᾳ, ἐφόσον εἶναι βεβαιωμένον ὅτι κατὰ δεκάδας ἀποθνήσκουσιν εἰς τὸ Βρεφοκομεῖον;

§46Χ. ΛΑΔΑΣ. Συμφωνῶ ἀπολύτως μαζί σας ὅτι ὑπάρχουσι πολλὰ ἔκθετα καὶ ὅτι ἀποθνήσκουσιν, ἀλλ’ ὁ λόγος ὑπάρξεως ἐκθέτων δὲν εἶναι, βεβαίως ὄχι, ἡ ἔλλειψις προστασίας τῆς μητρότητος, ἀλλ’ ἡ ἐντροπὴ καὶ ὁ φόβος τῶν ἐκ κλεψιγαμίας τικτουσῶν νὰ φανερώνουν ὑφ’ ἃς κοινωνικὰς συνθήκας ζῶμεν, ὅτι ἔτεξαν ἐκ κλεψιγαμίας. Ὁσονδήποτε δὲ καὶ ἂν θελήσητε νὰ προστατεύσητε τὰ νόθα τέκνα βεβαίως δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ πείσητε ὅσας ἔχουν στοιχειώδη ἐντροπήν, ἀλλὰ καὶ ὅσας ἀποβλέπουν εἰς τὸ μέλλον νὰ μὴ φοβηθῶσι τὴν κοινωνικὴν περιφρόνησιν καὶ νὰ ἐμφανισθῶσι μητέραι διὰ μόνον τὸν λόγον ὅτι θὰ τύχωσι διατροφῆς. Τὰ νόθα καὶ αἱ ἐκθέσεις καὶ αἱ ἐκτρώσεις θὰ ὑφίστανται πάντοτε, διότι ἡ αἰδὼς δὲν θὰ ἀπολίπῃ ποτέ, ἀλλὰ καὶ διότι κάθε ἐξωγάμως τίκτουσα κόρη, ἀποβλέπουσα εἰς μέλλουσαν ἀποκατάστασιν, δυσχερῆ διὰ μητέρας, θὰ προσπαθῇ νὰ ἀπαλλάσσηται τοῦ τέκνου της, ἀφοῦ διὰ νέας παρθενοποιήσεώς της εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποβλέψῃ καὶ πάλιν εἰς κυνήγιον τοῦ Ὑμεναίου. Καὶ ἡ περίφημος προστασία σας θὰ ἀπομένῃ διὰ τὰς ἄνευ ἐντροπῆς καὶ διὰ τὰς ἐκβιαστρίας, πληθὺν τῶν ὁποίων ἐγεννοβόλησεν ἐσχάτως ὁ νόμος «περὶ προστασίας νόθων τέκνων» τῆς δικτατορίας. Ἀλλὰ καὶ ἂν μένῃ ἀμφιβολία τις διὰ τὴν ἀκρίβειαν τῶν ἀνωτέρω, προσθέτω ὅτι ὑπάρχει ὁ Ποινικὸς Νόμος τιμωρῶν τὸν ἐκβιασμόν, τὴν ἀποπλάνησιν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἔκτρωσιν καὶ τὴν ἔκθεσιν τῶν τέκνων, ὑπάρχουσιν ἐν τούτοις πλεῖστα τὰ ἔκθετα καὶ πλεῖσται αἱ ἐκτρώσεις. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι ὑπάρχουν θετικαὶ διατάξεις εἰς τὴν νομοθεσίαν μας προστατεύουσαι τὴν μητρότητα καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγράψωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα τοιαύτην διάταξιν οἱονεὶ διὰ νὰ προκαλέσωμεν τὴν μητρότητα. Τοιαῦται διατάξεις δὲν προστατεύουν ἀπὸ τὴν ἀνηθικότητα, ἀλλὰ προάγουν αὐτὴν καὶ ὁδηγοῦν εἰς τὴν ἐκβίασιν. Τοῦτο κατεδείχθη ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου «περὶ ἀποπλανήσεως εἰς ἀσέλγειαν», ὁ ὁποῖος βαίνει πρὸς ὁριστικὴν κατάργησιν, ἀλλὰ καὶ ἔτι περισσότερον μὲ τὸ Ν. Διάταγμα τῆς δικτατορίας «περὶ καταστάσεως ἐξωγάμων τέκνων». Ἐπληρώθησαν τὰ πινάκια τῶν Πρωτοδικείων ἀπὸ ἀγωγὰς κατὰ διαφόρων πολιτῶν, διότι ἑκάστη μητέρα εὗρεν ἀπὸ ἕνα πατέρα, εἰς τὸν ὁποῖον ἐκόλλησε τὸ τέκνον της καὶ ζητεῖ ἀποζημιώσεις. Ἀλλ’ ἐπὶ πλέον, εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρξῃ συνταγματικῶς αὐτὴ ἡ διάταξις περὶ προστασίας τῆς μητρότητος; Ποῖος ἐσκέφθη ποτὲ νὰ μὴ τὴν προστατεύσῃ; Ἢ μήπως πληθὺς νόμων δὲν τὴν προστατεύει, ὡς εἶπον ἤδη; Διὰ τοῦτο πρέπει νὰ ἐφαρμόσωμεν καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὴν γενικὴν ἀρχήν, ἥτις τηρεῖται προκειμένου περὶ συντάξεως Συντάγματος καθ’ ἣν ἐπ’ οὐδενὶ ἐπιτρέπεται ὅπως ἀντικείμενα συνταγματικῆς διατάξεως καταστῶσι θέματα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ρυθμισθῶσι διὰ νόμου καὶ τοῦτο ἵνα εἶναι εὐχερὴς ἡ μεταβολή των, ἐπιστάσης τοιαύτης ἀνάγκης. Ὑπὸ τοιαύτας λοιπὸν σκέψεις εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφισθῶσιν ἡ 1η καὶ ἡ 2α παράγραφος ὡς ἔχουν, ἀλλ’ ἡ 3η παράγραφος πρέπει νὰ διαγραφῇ καὶ νὰ ἀφεθῇ ἡ προστασία τῆς μητρότητος εἰς τὴν διάκρισιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἥτις ἐπαρκῶς μέχρι τοῦδε ἔπραξε τὸ καθῆκόν της. (Χειροκροτήματα).

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Μεϊμαράκης ἔχει τὸν λόγον.

§48Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Τὸ θέμα, ἔχω τὴν γνώμην, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἐξηντλήθη καὶ ἑπομένως δὲν θὰ ἀπασχολήσω ἐπὶ πολὺ τὴν Βουλήν. Νομίζω ὅτι, ὅπως ἔχει διατυπωθῆ τὸ ἄρθρον 24 τοῦ Συντάγματος, ὑπάρχει μία σπουδαιοτάτη ἀντίφασις μεταξὺ τῆς πρώτης καὶ τῆς τρίτης παραγράφου. Ἐνῷ τῳόντι τὸ ἄρθρον ἔρχεται νὰ προστατεύσῃ τὸν γάμον καὶ ὡς κυρίαν βάσιν καὶ αἰτίαν ἔχει τὴν προστασίαν αὐτοῦ, διὰ τῆς 3ης παραγράφου τορπιλλίζεται τὸ νόμιμον αὐτοῦ, διότι τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀναγνωρίζομεν δικαιώματα εἰς τὴν μὴ νόμιμον μητρότητα, δὲν ὑπάρχει πλέον προστασία τοῦ νομίμου γάμου, ἀφοῦ αὐτὸ καὶ μόνον ἀποτελεῖ τὴν διαφορὰν μεταξὺ τοῦ νομίμου γάμου καὶ τῆς ἀνόμου συμβιώσεως. Καὶ μετὰ τὴν ἔκλυσιν τῶν ἠθῶν, ἡ ὁποία παρατηρεῖται γενικῶς μεταπολεμικῶς καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα, δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ τὴν παράγραφον ταύτην, διότι ἄλλως, καταστρέφοντες τὴν ἠθικὴν ὑπόστασιν τοῦ γάμου, θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ σημεῖον νὰ ἀκούσωμεν καὶ κατὰ πολὺ χείρονα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἀνέφερον οἱ προλαλήσαντες κύριοι συνάδελφοι. Ἐξ ἐναντίας μάλιστα, κύριοι βουλευταί, ἤδη, ὅτε ἤρχισε κίνησις σχετικὴ εἰς πολλὰ μέρη τῆς Ἑλλάδος πρὸς προστασίαν τοῦ γάμου καὶ ἠθικὴν ὑποστήριξιν καὶ προαγωγὴν αὐτοῦ, ἡμεῖς ὀφείλομεν νὰ φανῶμεν εἰς ἄκρον συντηρητικοί. Ἐπιμένων ἑπομένως εἰς τὰς ἀνωτέρω ἀπόψεις, ἤθελον νὰ παρακαλέσω νὰ ἀπορριφθῇ καὶ ἡ τρίτη τροπολογία τοῦ ἄρθρου τούτου. Ἐξ ἀντιθέτου εἰς τὸ ἄρθρον αὐτὸ ἀναφέρεται ὅτι αἱ πολυμελεῖς οἰκογένειαι ἀπολαύουν εἰδικῆς μερίμνης. Συμφωνῶ ἀπολύτως εἰς τὴν παραμονὴν τῆς διατάξεως ταύτης διὰ νὰ ἐνισχυθῇ ἡ πολυτεκνία ἐν Ἑλλάδι. Ἔπρεπε τῳόντι νὰ ληφθοῦν μέτρα ὑπὲρ τῆς οἰκογενείας. Ἀλλ’ ἐνῷ εἶμαι ὑπὲρ τῆς διατάξεως, δὲν συμφωνῶ εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου πολυμελεῖς οἰκογένειαι....

§49Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ. Πολύτεκνοι οἰκογένειαι.

§50Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Μάλιστα, πολύτεκνοι οἰκογένειαι, ὄχι πολυμελεῖς. Ὅπως εἶναι δηλαδὴ καὶ ἡ διατύπωσις τοῦ Γερμανικοῦ Συντάγματος· τοῦτο ἔχει σπουδαιοτάτην σημασίαν, διότι πρόκειται νὰ ἐνισχύσωμεν τὴν γονιμότητα, ἡ ὁποία κατὰ τὰς σχετικὰς δικαστικὰς στατιστικὰς ἔχει φθάσει εἰς πολὺ ἀπελπιστικὴν κατάστασιν ἐν Ἑλλάδι. Νομίζω δὲ ὅτι διὰ τῆς διατάξεως ταύτης τίθεται μία προστασία τῶν πολυτέκνων οἰκογενειῶν καὶ ἡ Βουλὴ θὰ παραδεχθῇ τὴν ἡμετέραν ἄποψιν. Ἐν τούτοις, ὅπως ἐγένετο ἡ διατύπωσις τῆς λίαν ἐπικαίρου διατάξεως τοῦ ἄρθρου 2, εἶναι ὅλως σκιώδης, διότι μᾶλλον προκύπτει ὅτι πρόκειται περὶ ἠθικῆς μερίμνης. Θὰ παρακαλέσω ἑπομένως τὸν ἀξιότιμον κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας ἵνα διὰ σχετικῆς δηλώσεως καθορισθῇ ἐπὶ τὸ οὐσιαστικώτερον καὶ λεπτομερέστερον ἡ ἔννοια τῆς διατάξεως, διότι οὐδαμῶς ἀπίθανον νὰ ψηφίσωμεν τὴν διάταξιν αὐτὴν τοῦ Συντάγματος καὶ ἐν τῷ ἀποτελέσματι αὕτη νὰ εἶναι κενὴ σημασίας. Σημειώσατε, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἤρχισε νὰ γίνεται μία μεγάλη κίνησις τῶν πολυτέκνων πατέρων.

§51Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν εἶναι μεγάλη κίνησις.

§52Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Καὶ ἐν τούτοις, ἀξιότιμε κ. Ὑπουργέ, καὶ εἰς τὸ Ἡράκλειον, τὴν ἰδιαιτέραν μου πατρίδα, καὶ εἰς ἄλλας πόλεις ἱδρύθησαν σύλλογοι πολυτέκνων, οἱ ὁποῖοι σκοπὸν ἔχουσι νὰ περισφύξωσι τὸν θεσμὸν τοῦ γάμου καὶ προνοήσωσι περὶ τῆς ὅσον ἔνεστι ἠθικωτέρας διαπαιδαγωγήσεως τῶν τέκνων αὐτῶν καὶ οὕτω περιορίσωσι καὶ ἐξοβελίσωσι τὴν ὁσημέραι παρατηρουμένην ἔκλυσιν τῶν ἠθῶν, ἥτις ἀσφαλῶς θὰ ἐπιφέρῃ μεγάλα τὰ κακὰ εἴς τε τὴν Κοινωνίαν καὶ τὸ Κράτος ἂν δὲν ληφθοῦν ἅπαντα τὰ μέσα πρὸς καταπολέμησιν αὐτῶν. Διὰ τῆς διατάξεως ταύτης θέλει ἐπιτραπῆ εἰς τὸν νομοθέτην ἵνα μεριμνήσῃ περὶ τῆς προστασίας τῶν πολυτέκνων τῆς ὁποίας πολυτεκνίας τὴν εὐεργετικὴν ἐπίδρασιν μετὰ πάροδον οὐ πολλοῦ χρόνου αἰσθητῶς θέλει κατανοήσει καὶ ἡ Κοινωνία καὶ ἡ Πολιτεία καὶ θέλει οὕτως καταδειχθῆ πόσον ἐπιτακτικῶς ἀναγκαία ἦτο καὶ ἡ ὑπ’ ἐμοῦ ὑποστηριζομένη διάταξις αὕτη τοῦ Συντάγματος.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Καντιάνης ἔχει τὸν λόγον.

§54Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Εἷς ἐκ τῶν σχολιαστῶν τοῦ πολιτεύματος τοῦ 1864, κύριοι, ἔχει κάμει τὴν παρατήρησιν ὅτι οἱ ψηφίσαντες τοῦτο, ἐκ λόγων τοὺς ὁποίους ἐξηγεῖ, ἐπειρῶντο νὰ καθιστῶσιν ἑκάστοτε τὸν Συνταγματικὸν Χάρτην «πανδοχεῖον», παρεισάγοντες ἐν αὐτῷ διατάξεις, αἵτινες, ἁπλούστατα, ἔδει νὰ ἀποτελέσωσιν ἀντικείμενα νομοθετικῶν ὁρισμῶν. Καίτοι μὴ ὑπαρχόντων σήμερον τῶν αὐτῶν λόγων, θὰ ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἡ αὐτή, ἀτυχῶς, τάσις καὶ εἰς πολὺ μεγαλύτερον βαθμὸν ἀνεπτυγμένη παρατηρεῖται καὶ παρὰ πολλοῖς μεταξὺ ἡμῶν. Θέματα τὰ ὁποῖα θὰ ἔπρεπε νὰ ἀφήσωμεν νὰ κανονίσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἀδέσμευτος κατὰ τὰς ἑκάστοτε ἐμφανιζομένας καὶ ἐναλλασσομένας κοινωνικὰς ἀνάγκας καὶ ὅταν αὗται τὸ ἐπιβάλλωσι, καταβάλλεται πᾶσα δυνατὴ προσπάθεια νὰ συνταγματοποιηθῶσιν, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀπολύτως πραγματικῆς ἀνάγκης. Χθὲς ἡ Συνέλευσις κατηνάλωσε δύο ὁλοκλήρους ὥρας διὰ νὰ συζητῇ περὶ τίνος, κύριοι; Περὶ θέματος, τὸ ὁποῖον εἶναι, ἀναμφισβητήτως, ἀντικείμενον νόμου καὶ ὁ νόμος τὸ ἔχει ἤδη κανονίσει πρὸ ἐτῶν, διότι ἡ θανατικὴ ποινὴ ἀναγράφεται εἰς τὸν ποινικὸν νόμον, ἀφ’ ἧς οὗτος ἐξεδόθη. Καὶ ἐν τούτοις, ἐχάσαμεν δύο πολυτίμους ὥρας εἰς μίαν ἀπεραντολογίαν καὶ ἀνιαρὰν ἐπανάληψιν τετριμμένων θεωριῶν περὶ ζητημάτων ἐξηντλημένων πρὸ πολλοῦ. Καὶ κατόπιν ἐχάσαμεν ἄλλας ὥρας ἀσχολούμενοι μὲ νεωτερισμοὺς ἀσκόπους καὶ ἀνεφαρμόστους παρ’ ἡμῖν, ἀμφιβόλου ἄλλως χρησιμότητος ἀποδειχθέντας ἐκ τῶν πραγμάτων. Σήμερον πάλιν κατατριβόμεθα εἰς ζητήματα κοινωνικῆς προνοίας, τὰ ὁποῖα μόνον τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν δύνανται, ἐν ἀνάγκῃ, νὰ ἀπασχολήσουν, ἐφόσον δὲν τὴν ἔχουν ἀπασχολήσει ἤδη. Τί θέσιν ἔχει ἐν τῷ Συντάγματι τὸ συζητούμενον σήμερον ἄρθρον; Καὶ ποία ἄλλως πραγματικὴ ἀνάγκη τὸ ὑπηγόρευσε; Συνταχθέν, κατ’ ἀπομίμησιν, υἱοθετήθη, ἀτυχῶς, καὶ ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ διετυπώθη παρ’ αὐτῆς ὡς φέρεται πρὸ ἡμῶν σήμερον μὲ περιεχόμενον τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους αʹ ἐπὶ τοῦ γάμου, βʹ ἐπὶ τῶν πολυμελῶν οἰκογενειῶν καὶ γʹ ἐπὶ τῆς μητρότητος. Καὶ ἐρωτῶ· ὁ γάμος δὲν διετέλει μέχρι τοῦδε ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους;

§55Π. ΤΣΙΤΣΕΚΛΗΣ. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Μοδεστίνου.

§56Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Εὐχαριστῶ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον διὰ τὴν ὑπόμνησιν. Τίς ἡ ἀνάγκη λοιπὸν τῆς καὶ διὰ τοῦ Συντάγματος ἀναγνωρίσεως τῆς προστασίας ταύτης; Ἡ πρόνοια περὶ προστασίας τῶν πολυμελῶν οἰκογενειῶν εἶναι ἀξιέπαινος καὶ δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι καὶ σκόπιμος καὶ ἀναγκαία ἀκόμη εἶναι. Ἀλλ’ ὑπάρχει τάχα ἀνάγκη συνταγματικῆς διατάξεως δι’ αὐτὴν καὶ δὲν ἠδύνατο νὰ ληφθῇ ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας κατὰ τὰς περιστάσεις;

§57Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Εἶναι ἀναγκαία ἡ διάταξις αὕτη διὰ τὸν λόγον διὰ νὰ μὴ θεωρηθῇ ὅτι ἀντίκειται εἰς τὸ 5ον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι «ὅλοι οἱ πολῖται Ἕλληνες εἶναι ἴσοι ἀπέναντι τῶν νόμων».

§58Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Τοὺς πολυτέκνους πατέρας τῶν τεσσάρων τέκνων τοὺς προστατεύει ὁ νόμος χωρὶς νὰ ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα.

§59Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Ἡ παρατήρησις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Φθιώτιδος συναδέλφου μὲ ἀπαλλάσσει τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν διακόψαντα ἀξιότιμον ἐξ Ἡρακλείου συνάδελφον, εἰς ὃν θὰ ἠδύναντο νὰ ὑπομνησθῶσιν καὶ ἄλλαι περιπτώσεις ρυθμιζόμεναι ὑπὸ νόμων, τοὺς ὁποίους οὐδείς ποτε ἐφαντάσθη ἀντικειμένους εἰς τὸ Σύνταγμα. Καὶ τέλος ἔχομεν τὴν προστασίαν τῆς μητρότητος. Περὶ ταύτης ὀρθῶς εἶπον οἱ προλαλήσαντες συνάδελφοι ὅτι καθιερουμένη διὰ τοῦ Συντάγματος δὲν θὰ ἔχῃ ἄλλο ἀποτέλεσμα, εἰμὴ νὰ δημιουργήσῃ μίαν τάξιν ἐκβιαστῶν. Καὶ ἐπίσης ὀρθῶς παρετηρήθη ἄλλως ὅτι ὑπάρχει ἀντίφασις μεταξὺ τῆς πρώτης καὶ τῆς τελευταίας παραγράφου τῆς διατάξεως, ἀφοῦ δι’ ἐκείνης μὲν προστατεύεται ὁ νόμιμος γάμος, διὰ ταύτης δὲ ἡ πορνεία.

§60Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Ἡ διάταξις εἶναι ἐναντίον τῆς πορνείας.

§61Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Καὶ ὑπάρχει τάχα ἀνάγκη νὰ τεθῇ ἐν τῷ Συντάγματι; Δὲν δύναται ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία νὰ μεριμνήσῃ περὶ τοῦ θέματος τούτου, ἂν ἡ κοινωνικὴ ἀνάγκη τὸ ἐπιβάλῃ; Σταματήσατε, κύριοι, μὴ μεταβάλλετε τὸν Συνταγματικὸν Χάρτην εἰς πανδοχεῖον, παρεισάγοντες εἰς αὐτὸν τοιαύτας διατάξεις, μὴ δεσμεύετε τὰς Βουλὰς τοῦ μέλλοντος, ἀφήσατέ τας ἐλευθέρας νὰ ρυθμίσωσι παρόμοια θέματα κατὰ τὰς ἑκάστοτε παρουσιαζομένας κοινωνικὰς ἀνάγκας, μεταβλητὰς πάντοτε, ἐνθυμούμενοι τὸ «τὰ πάντα ρεῖ» τοῦ Ἡρακλείτου.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Μπακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§63Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀλίγας λέξεις μόνον, κ. Πρόεδρε, διὰ νὰ δικαιολογήσω ὄχι μόνον τὴν ἰδικήν μου γνώμην, ἀλλὰ καὶ τὴν γνώμην τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ πλειονοψηφία τῆς ὁποίας ἐτάχθη ὑπὲρ τῆς προτεινομένης διατάξεως τοῦ Συντάγματος. Αἰσθάνομαι δὲ τὴν ἀνάγκην νὰ δικαιολογήσω τὴν ἄποψίν μας, διότι ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως ἐξηνέχθη μομφὴ κατὰ τῶν ὑποστηριζόντων τὴν ὑπὸ κρίσιν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ὅτι μόνον ἓν ἀσυνείδητον πνεῦμα νεωτερισμοῦ ἤγαγε καὶ ἡμᾶς εἰς τὴν ἀναγραφὴν τῆς περὶ ἧς πρόκειται διατάξεως. Τὸ ἄρθρον τοῦτο ἠλέγχθη ἀπὸ ποικίλων ἀπόψεων. Ἀπὸ ἀπόψεως ἱστορικῆς συνεχείας πρὸς τὰ προηγούμενα Ἑλληνικὰ Συντάγματα, ἀπὸ ἀπόψεως νομοθετικῆς, ἀπὸ ἀπόψεως ἠθικῆς τάξεως καὶ ἀπὸ ἀπόψεως λεπτομερειῶν. Παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἀπαντήσω εἰς ὅλας αὐτὰς τὰς αἰτιάσεις. Οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι εἶπον ὅτι ἐφόσον οὐδὲν ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ἰσχυσάντων Συνταγμάτων περιεῖχεν ὁμοίαν διάταξιν, πῶς οἱ συντάκται τοῦ νῦν ἀναθεωρουμένου Συντάγματος περιέλαβον τοιαύτην διάταξιν; Κύριε Πρόεδρε, ὁμολογῶ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἀποκρύψω τὴν ἔκπληξίν μου πρὸ μιᾶς τοιαύτης λογικῆς καὶ πρὸ μιᾶς τοιαύτης διανοητικότητος. Ἂν πρόκειται πᾶσα ἀναθεώρησις οἱουδήποτε Συντάγματος νὰ περιορίζεται ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Συντάγματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἀναθεωρεῖται, ὁμολογῶ ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως. Οἱαδήποτε ἀναθεώρησις αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν προϋποθέτει ἐλλείψεις τοῦ ἀναθεωρουμένου νομοθετήματος. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην θὰ ἔπρεπεν οἱ ἀντιφρονοῦντες συνάδελφοι νὰ περιορίσουν τὴν κριτικήν των εἰς τὸ πραγματικὸν σημεῖον, ἂν καὶ κατὰ πόσον δηλαδὴ πραγματικὴ ἀνάγκη τῆς Κοινωνίας, τῆς ὁποίας τὰς σχέσεις προορίζεται νὰ ρυθμίσῃ τὸ Σύνταγμα, ἐπιβάλῃ ἢ ὄχι τὴν τοιαύτην διάταξιν καὶ ὄχι νὰ ἀφεθοῦν εἰς ἐπικρίσεις λόγῳ τῆς ἱστορικῆς συνεχείας. Ἐρρίφθη καὶ ἡ ἄλλη μομφή, ὅτι τάχα ἡ διάταξις αὕτη εἶναι μίμησις ξένων Συνταγμάτων. Δὲν γνωρίζω ἂν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι βαθέως ἐν τῇ συνειδήσει των πιστεύουν ὅτι πᾶσα μίμησις ξένων νομοθεσιῶν καὶ εἰδικώτερον ξένων Συνταγμάτων εἶναι κάτι τι, τὸ κατακριτέον, ἢ ἂν εἶπον ὅσα εἶπον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης μόνον καὶ μόνον διότι ἐστεροῦντο οὐσιαστικωτέρων ἐπιχειρημάτων κατὰ τῆς κρινομένης διατάξεως. Ἐγὼ τοὐλάχιστον—χωρὶς νὰ φοβοῦμαι τὸν κίνδυνον τῆς μομφῆς ταύτης—διακηρύσσω ὅτι ἐφόσον ἔχομεν πρόσφατα μάλιστα Συντάγματα Κρατῶν, τὰ ὁποῖα καὶ ἀπὸ ἀπόψεως πολιτισμοῦ καὶ ἀπὸ ἀπόψεως ἐπιστημονικοῦ καταρτισμοῦ καὶ τῶν νομοθετικῶν των Σωμάτων καὶ τῶν θεωρητικῶν των διδακτηρίων κατ’ οὐδὲν ὑστεροῦσι τῆς Ἑλλάδος, δι’ ἐμὲ τοὐλάχιστον τὰ παραδείγματα τῶν Κρατῶν ἐκείνων εἶναι παραδείγματα ἄξια πάσης προσοχῆς ἀκόμη καὶ μιμήσεως.

§64Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Χωρὶς νὰ παραγνωρίζεται καὶ ἡ ὑπάρχουσα κοινωνικὴ κατάστασις.

§65Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἀπὸ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως ἔρχομαι εἰς τὴν οὐσιαστικὴν ἄποψιν τοῦ ζητήματος καὶ θέτω πρὸ ἐμοῦ τὸ ἐρώτημα: Ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι κοινωνικὴ ἀνάγκη θεσπίσεως τῆς κρινομένης διατάξεως, ναὶ ἢ οὐ; Ἡ διάταξις, κ. Πρόεδρε, ἀφορᾷ τρεῖς κοινωνικὰς σχέσεις, τὰς ὁποίας προστατεύει, τὸν γάμον, τὴν πολυτεκνίαν καὶ τὴν ἐξώγαμον μητρότητα. Εἰς τὴν συνείδησιν ἡμῶν, τῶν μελῶν ἐκείνων τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, τὰ ὁποῖα ἐτάχθημεν ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου, ὅπως τοῦτο ἔχει διατυπωθῆ, ἐκράτησεν ἡ ἀντίληψις ὅτι καὶ αἱ τρεῖς αὐταὶ κοινωνικαὶ σχέσεις ἔχουσιν ἐξελιχθῆ ἀπὸ κοινωνικῆς πλέον ἀπόψεως εἰς τὴν Χώραν ἡμῶν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἡ κρατικὴ αὐτῶν προστασία νὰ καθίσταται ἀναγκαία πλέον καὶ ἐπιτακτική. Ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός, ἀπαντῶν πρὸ ὀλίγου εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Πειραιῶς βουλευτήν, ἔθιξε μίαν πτυχὴν τῆς ἀνάγκης προστασίας τοῦ γάμου ἀπὸ ἀπόψεως φορολογικῆς ἢ ἀπὸ ἄλλης ἀπόψεως κρατικῆς προστασίας τῶν εἰς γάμον συνερχομένων ἀνθρώπων. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ τονίσω μίαν ἄλλην ἄποψιν κατ’ ἐξοχὴν κοινωνικήν, τὴν ἄποψιν δηλαδὴ τῆς ὑγείας τῶν εἰς γάμον συνερχομένων ἀνθρώπων. Πόσα παραδείγματα δὲν ἔχομεν, κ. Πρόεδρε, ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἔρχονται εἰς γάμου κοινωνίαν μὲ συντετριμμένην τὴν σωματικὴν αὐτῶν ὕπαρξιν ἐξ οἱασδήποτε ἀσθενείας; Εἶναι μία κατάστασις, ἀπέναντι τῆς ὁποίας τὸ Κράτος ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων νόμων παρίσταται ἀνίσχυρον νὰ θέση φραγμόν. Τὸ ὑπὸ κρίσιν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, τὸ καθιεροῦν ὅτι ὁ γάμος τίθεται ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους, καθιστᾷ μίαν ἐπιτακτικὴν ἐντολὴν εἰς τὸν νομοθέτην τοῦ μέλλοντος ὅτι ἀπὸ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ λάβῃ ὅλα τὰ μέτρα ἐκεῖνα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ παρεμποδίζεται ὁ γάμος μὴ ὑγειῶν, ὄχι μόνον χάριν αὐτῶν τῶν ἀτόμων, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἐξυπηρέτησιν γενικωτέρου κοινωνικοῦ συμφέροντος, διότι ἐκ τοιούτου γάμου εἶναι δυνατὸν νὰ γεννηθῶσιν ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι οὐ μόνον οἱ ἴδιοι θὰ εἶναι δυστυχεῖς, ἀλλὰ καὶ μία ἑστία μολύσματος καὶ κινδύνου θὰ εἶναι διὰ τὴν Κοινωνίαν. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς ἀνάγκης τῆς προστασίας τῶν πολυτέκνων οἰκογενειῶν δὲν εἰσάγομεν καινὰ δαιμόνια, οὐδὲ καινοὺς θεσμοὺς εἰς τὴν Ἑλλάδα προσθέσαντες τὴν διάταξιν τοῦ ἐδαφίου β. Εἰς ὅλα τὰ Κράτη, ἀκόμη καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα, πάντοτε ἐπεκράτησεν ἡ ἀντίληψις ὅτι πολύτεκνοι οἰκογένειαι πρέπει νὰ τυγχάνωσι μιᾶς προστασίας. Καίτοι δὲ εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν ὑπάρχει θετικὸς νόμος διατάσσων τὴν παροχὴν προστασίας εἰς τοιαύτας οἰκογενείας, κοινωνικαὶ ἐκδηλώσεις τῆς προστασίας ταύτης ὑπῆρξαν παντοῖαι. Ἀρκεῖ νὰ ὑπομνήσω ὅτι καὶ ὁ Βασιλεύς, ὁ ἀνώτατος ἄρχων τῆς Πολιτείας, παρέσχεν ἠθικὴν ἐνίσχυσιν ἄλλοτε εἰς τὰς πολυτέκνους οἰκογενείας παρέχων τὴν πνευματικήν του συγγένειαν διὰ τοῦ Βαπτίσματος εἰς αὐτάς. Δὲν βλέπω δὲ διατί ἡ διάταξις αὕτη, εἰσαγομένη ὡς Συνταγματικὴ διάταξις, ἐπιβάλλουσα δηλαδὴ μίαν θετικωτέραν προστασίαν τοῦ Κράτους, προκαλεῖ τὴν ἐξέγερσιν τῶν ἀντιφρονούντων ἀξιοτίμων συναδέλφων. Ἔρχομαι εἰς τὸ 3ον ἐδάφιον, δηλαδὴ εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς προστασίας τῆς μητρότητος. Περιορίζομαι εἰς τὴν διαπραγμάτευσιν τῆς ἀπόψεως τῆς ἐξωγάμου μητρότητος, ἐπειδὴ οἱ ἀντιφρονοῦντες συνάδελφοι διεκήρυξαν ὅτι ἡ καθιέρωσις μιᾶς τοιαύτης Συνταγματικῆς προστασίας εἶναι τίποτε περισσότερον, τίποτε ὀλιγώτερον, παρὰ μία προαγωγὴ τῆς ἀνηθικότητος καὶ τῆς πορνείας, ὡς εἶπον. Κατ’ ἐμὴν ἀντίληψιν, μακρὰν τοῦ νὰ προάγῃ τὴν ἀνηθικότητα ἡ διάταξις αὕτη, θέτει τοὐναντίον φραγμὸν εἰς πᾶσαν ἔκλυσιν τῶν ἠθῶν καὶ θέτει φραγμόν, διότι πᾶς ἀνήρ, ὁ ὁποῖος θὰ ἔλθῃ εἰς ἐξώγαμον σχέσιν μὲ μίαν γυναῖκα, θὰ ἔχῃ νὰ ἀναλογισθῇ καὶ τὰς συνεπείας τὰς οἰκονομικὰς τῆς τοιαύτης σχέσεως, τὰς συνεπείας δηλαδὴ ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι βαρύνουν κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὴν σκέψιν παντὸς ἀνθρώπου. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως λοιπὸν αὐτῆς ὄχι μόνον δὲν προάγει τὴν ἀνηθικότητα, ἀλλὰ τοὐναντίον θέτει κατὰ τὸ ἀνθρωπίνως δυνατὸν τὸν ἀποτελεσματικώτερον φραγμόν. Δὲν εἶναι δὲ ἀντικείμενον τοῦ Συνταγματικοῦ νομοθέτου οὐδὲ εἰς τὴν διάνοιαν ἡμῶν ἔγκειται τὸ νὰ σκεφθῶμεν ἂν εἰς τὴν τοιαύτην ἢ ἀλλοίαν περίστασιν ἐξωγάμου σχέσεως τὸ πταῖσμα βαρύνει περισσότερον τὸν ἄνδρα ἢ τὴν γυναῖκα. Ἀπὸ τοιαύτης ἀπόψεως ἐξέτασις τοῦ ζητήματος θὰ εἶχεν ἴσως θέσιν εἰς ἐνδεχομένην ποινικὴν ὑπόθεσιν, οἷα ἐκείνη π. χ., τὴν ὁποίαν σήμερον ἀνεγνώσαμεν εἰς τὰς ἐφημερίδας, διὰ τὸν καταλογισμὸν τῆς εὐθύνης τῆς ποινικῆς. Διὰ τὴν διευκρίνισιν ὅμως τοῦ ζητήματος ἂν ὑπάρχῃ ἀνάγκη θεσπίσεως τῆς συνταγματικῆς διατάξεως πρέπει νὰ περιορίσωμεν τὰς σκέψεις μας εἰς τὰ στενὰ ὅρια τὰ ἑξῆς. Ἂν τέκνα, ἐρχόμενα εἰς τὸν κόσμον εἴτε ἐξ ἐκείνης, εἴτε ἐκ ταύτης τῆς ἀφορμῆς, εἶναι ἄξια τῆς προστασίας τοῦ Κράτους ἢ ὄχι. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης ἤχθημεν εἰς τὴν γνώμην ὅτι τὰ τέκνα ταῦτα δὲν πρέπει νὰ πεταχθῶσιν εἰς τοὺς δρόμους ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς γεννήσεώς των, τοὐλάχιστον δὲ μέχρις ἑνὸς σημείου νὰ τύχωσι προστασίας, τὴν ὁποίαν θὰ ὁρίσῃ ὁ νομοθέτης. Ἡ τοιαύτη δὲ ἀντίληψις δὲν ἦτο κάτι τι νέον, τὸ ὁποῖον ἐγεννήθη αἰφνιδίως εἰς τὴν σκέψιν ἡμῶν. Καὶ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κοινωνίαν καὶ εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐπιστήμην καὶ εἰς τὴ Ἑλληνικὴν Νομοθεσίαν ἔχομεν πλείονα τοῦ ἑνὸς παραδείγματα ἀνθρώπων κατὰ πάντα ἀξιοτίμων, οἱ ὁποῖοι καὶ ἐπιστημονικῶς ἠσχολήθησαν μὲ τὸ θέμα τοῦτο καὶ νομοθετικῶς τὸ διερρύθμισαν, ἀδιάφορον ἂν κατὰ τρόπον ἐπιτυχῆ ἢ μὴ ἐπιτυχῆ, ἀδιάφορον ἂν ἐν τῇ μερίμνῃ των ἠθέλησαν νὰ δώσωσι νομοθετικὴν ἀναδρομικότητα. Ἂν εἰσέλθωμεν εἰς τὴν τοιαύτην ἐξέτασιν ἐκφεύγομεν τῶν ὁρίων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ θέτῃ εἰς τὴν σκέψιν του ὁ συνταγματικὸς νομοθέτης. Καὶ εἰσερχόμεθα εἰς τὰ ὅρια τοῦ νόμου, διότι ὁ συνταγματικὸς νομοθέτης δὲν ἔχει παρὰ νὰ καθορίσῃ γενικὰς ἀρχάς. Ἔργον τοῦ νομοθέτου εἶναι νὰ καθορίσῃ τὰς λεπτομερείας π. χ. Ἐλέχθη ἐπίσης ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ὁ ὅρος «πολύτεκνοι» οἰκογένειαι καὶ ὄχι «πολυμελεῖς». Καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ ἄποψις αὕτη συνεζητήθη εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν καὶ ἐλέχθη ὅτι ἡ λέξις πολυμελὴς οἰκογένεια θὰ ἔδιδεν ἴσως λαβὴν νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῆς προστασίας περιλαμβάνονται καὶ οἱ ἄλλοι συγγενεῖς, οἱ ἀποτελοῦντες μίαν οἰκογένειαν. Ἐνομίσαμεν ὅμως, κύριοι, ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀρχῆς ὡς τοιαύτης ἐν τῷ Συντάγματι αἱ δὲ λεπτομέρειαι νὰ ἀφεθοῦν εἰς τὸν νομοθέτην ἵνα δύναται αὔριον ὁ νόμος νὰ καθορίσῃ ποῖαι εἶναι αἱ πολυμελεῖς οἰκογένειαι καὶ εἰς τὴν ἔννοιαν αὐτὴν θὰ πρέπῃ νὰ ὑπολογισθοῦν μόνον οἱ γονεῖς καὶ τὰ τέκνα. Ἀπὸ τῶν ἀπόψεων αὐτῶν πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ κρίνῃ τὴν διάταξιν αὐτήν, ἂν δηλαδὴ κατ’ ἀρχὴν πείθεται ἡ Βουλὴ ὅτι αἱ κοινωνικαὶ σχέσεις τοῦ γάμου τῆς πολυμελοῦς οἰκογενείας καὶ τῆς μητρότητος χρήζουν προστασίας. Νομίζω δὲ ὅτι ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ ψηφίσῃ τὴν διάταξιν αὐτήν, ἀφιεμένου εἰς τὸν νομοθέτην νὰ κανονίσῃ ὅλας τὰς λεπτομερείας. Ἂν ἡ Βουλὴ νομίζῃ ὅτι αἱ κοινωνικαὶ αὐταὶ σχέσεις εἶναι ἀνάξιαι προσοχῆς καὶ ἡ σημασία αὐτῶν δὲν εἶναι ἀξία νὰ ἀπασχολήσῃ αὐτήν, τότε καὶ μόνον τότε πρέπει νὰ καταψηφίσῃ τὴν διάταξιν, τὴν προτεινομένην. (Χειροκροτήματα).

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Καμπάνης ἔχει τὸν λόγον.

§67Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι, τὸ θέμα αὐτὸ εἶναι ἐξηντλημένον σχεδὸν κατόπιν τῶν ἀγορεύσεων τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων. Τὸ θέμα ἐξητάσθη καὶ συνεζητήθη διὰ μακρῶν ἐν τῇ Συνταγματικῇ Ἐπιτροπῇ, συνεζητήθη δὲ τὸ ἄρθρον ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ ὡς εἶχε διατυπωθῆ εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν Σύνταγμα, μετερρυθμίσθη δὲ κατόπιν μακρῶν συζητήσεων. Τὰ θέματα ἀνεπτύχθησαν εὐρύτερον καὶ ἐπιστημονικώτερον καὶ κατὰ πλειονοψηφίαν ἐγένετο δεκτὸν ὡς ἑξῆς τὸ ἄρθρον. Ἐν τῷ ὑπὸ συζήτησιν Συντάγματι, κύριοι, τί παρετηρήσαμεν; Ὅτι ὁ γάμος ἐξ ἑνὸς μέρους δηλαδὴ ὁ κοινωνικὸς θεσμός, ὁ ὁποῖος εἶναι σήμερον ἡ βάσις τοῦ κοινωνικοῦ καθεστῶτος καὶ ἡ μητρότης, ἀφ’ ἑτέρου ἡ ἐξώγαμος σχέσις ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἀποτελεῖ ἄρνησιν ὑπὸ τὸ σημερινὸν καθεστὼς καὶ τὴν μόνην αἰτίαν, ἡ ὁποία δύναται νὰ καταστρέψῃ τὸ κοινωνικὸν καθεστώς, τιθέμενον εἰς τὴν αὐτὴν γραμμὴν καὶ τύχην τῆς αὐτῆς προστασίας ὑπὸ τοῦ Κράτους.

§68Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λέγετε τῆς αὐτῆς προστασίας. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐκφράσω ὅτι ὁ τοιοῦτος καθορισμὸς δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὰ πράγματα. Καθιεροῦμεν τὴν ἀνάγκην προστασίας καὶ διὰ τὸν γάμον καὶ διὰ τὴν μητρότητα, ὄχι ὅμως τῆς αὐτῆς προστασίας, τοσοῦτον μᾶλλον, καθόσον καὶ εἰς τὴν σκέψιν ἡμῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καθορίσωμεν καὶ τὴν αὐτὴν προστασίαν.

§69Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Τὰ εἴπομεν καὶ εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν αὐτά. Τοῦτο εἶναι τὸ ἀληθές. Ὁ γάμος καὶ ἡ μητρότης διατελοῦν ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους.

§70Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὄχι ὑπὸ τὴν αὐτὴν προστασίαν.

§71Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἐκ παραλλήλου τίθεται ἡ μία λέξις κατόπιν τῆς ἄλλης. Ἔχετε τὴν γνώμην σας καὶ ἐγὼ τὴν ἰδικήν μου. Κατόπιν τῶν συζητήσεων αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἐν τῇ Ἐπιτροπῇ καὶ ἡμεῖς οἱ ἀντιφρονοῦντες εἴπομεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ αὐτὸ τὸ ὁποῖον γράφεται ἐν τῷ Συντάγματι, ὅτι ὁ γάμος καὶ ἡ μητρότης διατελοῦν ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους. Διετυπώθη τὸ ἄρθρον καὶ ἀντεγράφη ἐκ τοῦ Γερμανικοῦ Συντάγματος ὡς εἶναι ὑπὸ ψήφισιν ἐν τῷ προσχεδίῳ τῆς Ἐπιτροπῆς, ὅπου ὑπάρχει μεγάλη διαφορά, διότι ὁ γάμος ἀνακηρύσσεται ὡς θεμέλιον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου καὶ χρῄζει ἰδιαιτέρας προστασίας, ἐνῷ εἰς τὸ τέλος ἔρχεται ἡ μητρότης. Δὲν ἔρχομαι, κύριοι, νὰ ἐξετάσω ἂν ἔπρεπε νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Ὅπως σᾶς εἶπον, αὐτὸ εἶναι ζήτημα καὶ ἀντικείμενον νομοθετικῆς προνοίας. Ὁ νομοθέτης παρακολουθῶν τὴν ἐξέλιξιν τῶν κοινωνικῶν ἰδεῶν καὶ τὰς συνθήκας ὑφ’ ἃς ἐξελίσσεται καὶ προοδεύει μία Κοινωνία, εἶναι ἁρμόδιος νὰ λαμβάνῃ ἑκάστοτε τὰ προσήκοντα μέτρα διὰ τὴν Α ἢ Β κατάστασιν, διὰ τὴν προστασίαν τοῦ γάμου ἢ τῆς ἐξωγάμου μητρός. Ἀλλ’ ἐπειδὴ θέλομεν νὰ νεωτερίζωμεν, διότι πραγματικῶς νεωτερίζομεν ἄνευ ἀφορμῆς καὶ ἀποτελέσματος, ἐγένετο δεκτὸν τὸ ἄρθρον. Ὁμοιάζει μὲ τὰς εὐχὰς μὲ τὰς ὁποίας ἄλλοτε μακαρίᾳ τῇ λήξει τὰ ἐπαρχιακὰ Συμβούλια ἀπηυθύνοντο πρὸς τὴν Συνέλευσιν, χωρὶς νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν. Ἐγὼ ἔχω νὰ ἐξετάσω δύο σημεῖα, τὰ ὁποῖα ἐθίγησαν ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον καὶ τῆς μερίδος τῶν ὑποστηριζόντων τὸ ἄρθρον καὶ μὴ θελόντων νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Δύο σημεῖα μόνον θὰ ἐξετάσω· ἔχομεν πρῶτον ὅτι ἡ μητρότης ἀπολαύει τῆς προστασίας τοῦ Κράτους. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, διότι ἔρχομαι εὐθὺς ἀμέσως εἰς τὸ θέμα χωρὶς ἄνευ ρητορικῶν σχημάτων καὶ πομπωδῶν λέξεων. Ἔχομεν ἤδη εἰς τὰς δημοσίας ὑπηρεσίας πληθὺν γυναικῶν καὶ νεανίδων. Ἐφόσον ἔχομεν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ἂν ἔχωμεν γυναῖκας φερούσας καταφανῆ τὰ σημεῖα τῆς μητρότητος, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ νόμος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν Ὑπουργὸν νὰ παύσῃ τὰς ὑπαλλήλους αὐτὰς δι’ ἀσυμβίβαστον διαγωγήν, διότι ὁ νόμος εἶναι ἀντισυνταγματικός, ἐφόσον ἡ μητρότης ἀπολαύει τῆς προστασίας τοῦ Κράτους. Καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ ἄλλο ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας συνάδελφος, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑποστηριχθῇ ἡ μητρότης καὶ διὰ συνταγματικῆς διατάξεως, διότι οἱ ἄνδρες ἄρχονται χειρῶν ἀδίκων.

§72Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Διαμαρτύρομαι, ἐγὼ δὲν εἶπον ὅτι οἱ ἄνδρες ἄρχονται χειρῶν ἀδίκων.

§73Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Τὸ εἴπατε, ἐγὼ ἐννοῶ νὰ εἶμαι σαφής· τὴν σκάραν, σκάραν καὶ τὰ σῦκα, σῦκα.

§74Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Εἶναι τὸ ψήφισμα τοῦ «Ἀγώνα τῆς γυναίκας».

§75Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε συνάδελφε, ἂν θέλητε νὰ συζητεῖτε, ὀφείλετε νὰ συζητεῖτε σοβαρῶς καὶ νὰ μὴ χαριτολογεῖτε εἰς πράγματα εἰς τὰ ὁποῖα δὲν χωροῦν χαριτολογίαι.

§76Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἂν ἠδυνάμην νὰ συγχωρήσω—καὶ ἴσως εἰς πολλὰς περιπτώσεις συγχωρῶ—τὸ ὀλίσθημα τῶν νεανίδων καὶ τῶν γυναικῶν, τὸ ὁποῖον ἐπιφέρει εἰς αὐτὰς τὴν μητρότητα, διότι τοῦτο εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπέλθῃ ἐξ οἰκονομικῶν ἀναγκῶν, δὲν θὰ συγχωρήσω ὅμως ποτὲ αὐτὸ εἰς γυναῖκας ὑπαλλήλους τοῦ Κράτους, διότι αὐταὶ μισθοδοτοῦνται ἐπαρκῶς καὶ δύνανται νὰ ζοῦν διὰ τῆς τιμίας των ἐργασίας, χωρὶς νὰ δύνανται νὰ ἀποβλέπουν εἰς ἄλλους πόθους. Διὰ τοῦτο εἶναι ἀνάγκη, ἂν δὲν διαγραφῇ ἡ παράγραφος αὐτή, τοὐλάχιστον νὰ διασαφηνισθῇ ὅτι δὲν ἀφορᾷ τὰς ἐν τῇ δημοσίᾳ ὑπηρεσίᾳ ὑπηρετούσας ὑπαλλήλους. Ὁ κ. συνάδελφος ἐξ Ἀρκαδίας μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα ἔφερεν ὑπὲρ τῆς παραμονῆς τοῦ ἄρθρου εἶπε καὶ τὸ ἑξῆς, διὰ τὸ ὁποῖον ἴσως πιθανὸν νὰ εἶχε δίκαιον. Εἶπεν ὅτι θέλομεν νὰ κατοχυρώσωμεν τὸν γάμον ὡς θεσμόν, διότι δυνατὸν ἐν τῷ μέλλοντι λόγῳ τῶν κοινωνικῶν ἀναγκῶν, αἱ ὁποῖαι παρουσιάζονται ἀπὸ ἀπόψεως ὑγείας τῶν ἀτόμων, δυνατὸν ὁ νομοθέτης νὰ θεσπίσῃ ὡρισμένας προϋποθέσεις, ὑφ’ ἃς τελεῖται ὁ γάμος, ἀλλὰ δυνατὸν νὰ εἴπῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ὅτι ὁ συνερχόμενος εἰς νόμιμον γάμον πρέπει νὰ ἔχῃ τὰς τάδε ἢ τάδε ἠθικὰς ἀρχάς. Ἀλλὰ ποῖος θὰ δώσῃ τὴν ἄδειαν εἰς τὸν συνερχόμενον ἐν ἐξωγάμῳ σχέσει, ἡ ὁποία θὰ γίνῃ πολυπληθεστέρα, ἐφόσον θὰ προστατεύῃ αὐτὴν τὸ Κράτος; Τὸ ἀνεπτύξαμεν καὶ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτό, ἀλλὰ δὲν τὸ ἐδέχθητε, κ. συνάδελφε. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ προστατευθῇ ἐν τῇ ἐξωγάμῳ σχέσει ἡ ὑγεία ἡ κοινωνική; Τοῦτο ἀνεγνωρίσθη καὶ ἀπὸ ἀντιφρονοῦντας, ἀλλὰ μὴ προκατειλημμένους. Ὁ κοινωνικὸς δηλαδὴ κίνδυνος, ὁ ὁποῖος γεννᾶται διὰ τῆς συνταγματικῆς προστασίας τῆς μητρότητος. Ἄλλο εἶναι, κύριοι, ἡ προστασία τῆς μητρότητος καὶ ἄλλο εἶναι ἡ προστασία τῶν νόθων τέκνων, εἶναι τελείως διάφορα. Τὰ νόθα τέκνα ὀφείλομεν νὰ τὰ προστατεύσωμεν, διότι βεβαίως δὲν χρεωστοῦν τίποτε, ἂν ἐξ ἑνὸς ἀνομήματος ἦλθον εἰς τὸν κόσμον.

§77Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ τὰ προστατεύσωμεν μὲ τὴν ἀναζήτησιν τῆς μητρότητος.

§78Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ὄχι, ἔχομεν Βρεφοκομεῖον. Ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ ὅλα παρέλκουν ὅταν δεχθῶμεν ὅτι αὐτὸ εἶναι ἀντικείμενον νομοθετικῆς προνοίας. Ἄν, κύριοι, τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος ζῇ, ὑφίσταται καὶ ὑπάρχει, τοῦτο ὀφείλεται διότι ἔχει βάσιν τὴν οἰκογένειαν, δημιουργηθεῖσαν ὑπὸ συνθήκας ἐντελῶς διαφόρους τῶν ξένων Κρατῶν, τὰ ὁποῖα θεωροῦνται περισσότερον πολιτισμένα, ἐνῷ εἰς τὸ ζήτημα αὐτὸ εἶναι πολὺ κάτω ἡμῶν. Καὶ διὰ τοῦτο ζῶμεν 3,000 ἔτη ἡμεῖς. Ὑπέστημεν πολλὰς καταστροφὰς καὶ ὅμως τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος ἔζησε, διότι εἶχε τὴν οἰκογένειαν ὡς βάσιν καὶ τὴν Θρησκείαν καὶ τὴν Πατρίδα συνυφασμένην, ἐνῷ ἂν θελήσωμεν νὰ νεωτερίσωμεν καὶ χαλαρώσωμεν τοὺς οἰκογενειακοὺς δεσμούς, τότε νὰ εἶσθε βέβαιοι ὅτι δὲν θὰ παρέλθῃ πολὺς χρόνος καὶ θὰ ἴδωμεν ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Ἰδέα, ἡ Ἑλλάς, θὰ μείνῃ ὡς Ἰδέα, ἀλλ’ Ἰδέα ἐν τῷ παρελθόντι καὶ μόνον. Μὴ θελήσωμεν; κύριοι, ἡμεῖς οἱ ἴδιοι νὰ δώσωμεν λύσιν ἐπὶ τοῦ οἰκοδομήματος, τὸ ὁποῖον θέλουν αἱ μεταπολεμικαὶ ἰδέαι νὰ οἰκοδομήσουν. Ἂς ἀφήσωμεν τὰς παραδόσεις νὰ ἐξελίσσωνται ὁμαλῶς καὶ μεθοδικῶς μὲ τὰς κοινωνικὰς ἀντιλήψεις, ἂν θέλωμεν νὰ ὑπάρξωμεν ὡς Ἔθνος, ἂν θέλωμεν νὰ ἐπιβληθῶμεν ὡς Κράτος.

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Μπαμπᾶκος ἔχει τὸν λόγον.

§80Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Θὰ ἐπεθύμουν ἐν ἀρχῇ νὰ διαπιστώσω, κύριοι βουλευταί, ὅτι, ὅταν ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ εὑρέθη πρὸ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου, διῃσθάνθη αἴσθημα ἀνακουφίσεως, διότι συνήντησε μίαν διάταξιν ἔμπλεων ἠθικῆς ἀξίας, ἐμφανίζουσαν μίαν ἐκδήλωσιν πολιτισμοῦ καὶ ἀνωτέρας σκέψεως. Δὲν γνωρίζω ποῖα δύνανται νὰ εἶναι τὰ ἠθικὰ ἢ νομικὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα εὐπροσώπως δύνανται νὰ προβληθοῦν διὰ νὰ στηρίξουν τὴν κατάργησιν τοῦ θεσμοῦ τοῦ ἀναγραφομένου ἐν τῇ διατάξει ταύτῃ καὶ ἰδίως τὴν κατάργησιν τοῦ θεσμοῦ τοῦ ἀφορῶντος τὴν προστασίαν τῆς μητρότητος. Εἶναι, κύριοι, κοινὸν μυστικὸν ὅτι διατρέχομεν μίαν περίοδον χαλαρώσεως τῶν ἠθῶν ἀξίαν προσοχῆς. Διὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς προστασίας τῆς μητρότητος πολλοῦ γε καὶ δὴ παρὰ πρόκειται νὰ προστατευθῇ ἡ πορνεία, καθὼς ὑπεστήριξαν τινὲς τῶν προλαλησάντων συναδέλφων. Πλάνη, κύριοι. Προσπαθεῖται νὰ προστατευθῇ ἄλλο τι. Πρόκειται νὰ προστατευθῇ ἡ ἱερὰ ἔννοια τῆς μητρότητος, νὰ προστατευθῇ καὶ περιφρουρηθῇ κατὰ τρόπον ἁρμόζοντα, κατὰ τὰς ἀξιώσεις πάσης δικαίας καὶ προηγμένης συνειδήσεως. Ἀποτελεῖ κοινὸν μυστικόν, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι παρατήρησις πάντων ἡμῶν ἀσφαλὴς ὅτι ἐν καλπασμῷ ἀνησυχαστικῷ προχωρεῖ ἡ ἔκλυσις τῶν ἠθῶν καὶ ἡ διαφθορά. Τὰ ἀδικήματα τῆς ἀμβλώσεως καὶ ἐκθέσεως εἶναι ἀδικήματα τὰ ὁποῖα συναντῶμεν καθ’ ἡμέραν, ἀποτροπιαζόμενοι τὴν κατάστασιν, ἡ ὁποία ἔφθασε μέχρι σημείου ἀνάγκης λήψεως εἰδικῶν μέτρων πρὸς πᾶσαν κατεύθυνσιν. Ἔχω τὴν ἀντίληψιν, ἥτις συνέπεσεν ἐν προκειμένῳ πρὸς τὴν γνώμην τῆς πλειονοψηφίας τῆς εἰδικῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι καὶ τὰ ἀδικήματα αὐτὰ καὶ εἴς τινα ἄλλα κακὰ ἐν ἀρκοῦντι μέτρῳ θὰ περισταλοῦν διὰ τῆς προστασίας τῆς μητρότητος, προστασίας τῆς ὁποίας τὴν ἔννοιαν, τὴν ἔκτασιν καὶ τὰς κυρώσεις πρόκειται βεβαίως νὰ καθορίσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἐν καιρῷ πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς προστατευτικῆς διατάξεως, ἧς τινος τὴν ἀποδοχὴν εἰσηγήθημεν. Φρονῶ λοιπὸν καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἐπαληθεύσῃ τὸ προσδοκώμενον ἀγαθὸν ἀποτέλεσμα, ὅτι διὰ τῆς προστασίας τῆς μητρότητος θὰ περιορίσωμεν τὴν ἔκτασιν ἐν τῷ μέλλοντι τῶν ἀδικημάτων, τὰ ὁποῖα ἀνέφερα ὡς ἐκτελούμενα ἐν πληθύϊ. Ὅλοι παροικοῦμεν τὴν Ἰερουσαλὴμ καὶ ἡ ἀλήθεια πρέπει νὰ ἀποκαλύπτεται γυμνὴ ὁσάκις πρόκειται νὰ νομοθετήσωμεν ὑπὲρ τῆς Κοινωνίας. Ἡ διάταξις, κύριοι, περὶ ἧς συζητοῦμεν ὑπὸ τῆς νομοθεσίας ἐν τοῖς καθ’ ἕκαστον βεβαίως θὰ καθορισθῇ ὥστε ἡ ἔννοια αὐτὴ τῆς μητρότητος νὰ προστατευθῇ κατὰ τρόπον ἀνταποκρινόμενον πρὸς τὰς συγχρόνους κοινωνικὰς ἀντιλήψεις καὶ ἀξιώσεις. Ἐκρίθη ἡ διάταξις, κύριοι βουλευταί, ὡς ἄστοχος καὶ ἀπὸ ἄλλης τινὸς πλευρᾶς ἐξετασθεῖσα. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως δηλονότι ὅτι δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων τῶν κανόνων τοῦ δικαίου τῶν ἀντικειμενικῶν, τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ καθιεροῖ τὸ Σύνταγμα, ἀλλ’ ὅτι εἶναι διάταξις ἁπλῶς ἀποτελοῦσα ὑπόδειξιν. Ἔχω τὴν γνώμην, εἰς ἀπάντησιν τῆς ἐκτεθείσης ἀντιρρήσεως, ὅτι ἀπεναντίας ἀποτελεῖ εὐτύχημα ὅτι ἐν τῷ Συντάγματι περιελήφθησαν τοιαῦται τινὲς ὑποδείξεις. Ὄχι μόνον βλάβην δὲν πρόκειται νὰ ἐπιφέρουν, ἀλλὰ τοὐναντίον εἶναι πρόξενοι ὠφελείας πολλαπλῆς. Δυνάμεθα βεβαίως νὰ ἐμπιστευόμεθα εἰς τὸν νόμον, πλὴν ἐν πολλοῖς σκοπεῖται ἡ χάραξις τῶν δρόμων διὰ τὴν νομοθεσίαν ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ἁπλῆν ὑπόδειξιν, ἂν τῳόντι ἀποτελεῖ ἡ διάταξις ἁπλῆν δηλονότι κατεύθυνσιν τῆς νομοθεσίας, ἂς γίνῃ δεκτὴ ὡς δεῖγμα τοῦ πολιτισμοῦ τῆς Χώρας καὶ ὡς τοιαύτη ἂς ψηφισθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Ἀλεξᾶτος ἔχει τὸν λόγον.

§82Β. ΑΛΕΞΑΤΟΣ. Κύριοι βουλευταί, εἶμαι εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ὑπὲρ τῆς διαγραφῆς τῆς συνταγματικῆς αὐτῆς διατάξεως, διότι διαβλέπω εἰς αὐτὴν μίαν ἀντίφασιν νομικήν.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Τότε ἀρκεῖ.

§84Β. ΑΛΕΞΑΤΟΣ. Τὸ Σύνταγμα, κύριοι βουλευταί, προστατεύει αὐτὴν τὴν μητρότητα δι’ ἄλλου ἄρθρου. Τὸ Σύνταγμα προστατεύει τὴν θρησκείαν καὶ διὰ διατάξεως μάλιστα ἡ ὁποία θεωρεῖται θεμελιώδης. Καὶ ὁσονδήποτε καὶ ἂν θελήσωμεν νὰ εἴμεθα προοδευτικοί, ὁσονδήποτε, κύριοι βουλευταί, ἂν θελήσωμεν νὰ μιμηθῶμεν τὰ ξένα Κράτη, τοὺς ξένους λαοὺς καὶ τὰ ξένα πολιτεύματα, οὐδέποτε εἶναι δυνατόν, ἐφόσον ζῶμεν ἐν μέσῳ τῆς Ἑλληνικῆς Κοινωνίας καὶ ἐφόσον ζῶμεν μὲ τὴν ἐξέλιξιν μιᾶς Ἑλληνικῆς Ἱστορίας, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀποστῶμεν τῶν ἀρχῶν τὰς ὁποίας καθιέρωσεν ὡς ἀρχὰς κοινωνικὰς αὐτὴ ἡ θρησκεία. Καὶ ἐτέθη διάταξις συνταγματικὴ προστατεύουσα τὴν θρησκείαν. Καὶ ἡ θρησκεία ἀναγνωρίζει τὸν γάμον ὡς θεσμόν, ἀναγνωρίζει τὸν γάμον τὸν νόμιμον, τὴν βάσιν τῆς οἰκογενείας, ἡ ὁποία εἶναι εἷς θεσμὸς ἐπίσης ἄνευ τοῦ ὁποίου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ζήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κοινωνία. Ὁμιλοῦμεν περὶ τῶν ξένων πολιτευμάτων, ὁμιλοῦμεν περὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα γίνονται εἰς τοὺς ἄλλους λαοὺς καὶ τὰς ἄλλας Χώρας. Τελευταίως δὲ εἰς ἄλλην συνεδρίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐτέθη τὸ ζήτημα περὶ προστασίας τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, ὁ κ. Γεωργιάδης ὡμίλησε περὶ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα γίνονται εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ σήμερον ὡμίλησε περὶ ἐκείνων τὰ ὁποῖα γίνονται εἰς τὴν Γερμανίαν. Ἐλησμόνησεν ὅμως καὶ κ. Γεωργιάδης ὅτι τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν συνέβαινον ὅσα συνέβαινον ἐν Ἀγγλίᾳ ἦτο κατάστασις πραγμάτων, τὴν ὁποίαν ἐφρόντισεν ἐγκαίρως ὁ Ἀγγλικὸς λαὸς νὰ καταλύσῃ. Καὶ δὲν ἐπέζησεν ἐπὶ πολὺ ἡ κατάστασις, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησεν ὁ Μὰκ Δόναλ. Λίαν ἐνωρίς, κύριοι βουλευταί, ὁ Ἀγγλικὸς λαὸς ἐνόμισε καὶ ἀντελήφθη ὅτι αἱ ἀρχαὶ αὗται ἐν μέσῳ τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ εἶναι ἐπικίνδυνοι καὶ ὅτι ἦτο πρόωρος ὁ Ἀγγλικὸς λαὸς ἀκόμη διὰ τοιαῦτα ἅλματα. Καὶ τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα περιλαμβάνει τὴν διάταξιν, τὴν ὁποίαν θέλομεν νὰ θεσπίσωμεν εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν Σύνταγμα. Ἀλλὰ περιλαμβάνει τὴν διάταξιν ταύτην οὐχὶ ὡς ἄρθρον ἰδιαίτερον, ἀλλ’ ὡς μίαν διάταξιν ἑνὸς ἄρθρου, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ ὁλόκληρον τὴν οἰκογενειακὴν κατάστασιν τῶν Γερμανῶν πολιτῶν. Εἶναι ἓν παράρτημα, εἶναι μία παραφυάς, ἓν τμῆμα ὅλου ἐκείνου τοῦ ἄρθρου, τὸ ὁποῖον δὲν ὁμιλεῖ μόνον περὶ τοῦ γάμου καὶ τῆς μητρότητος, ἀλλὰ περὶ τῆς ἐν γένει οἰκογενειακῆς καταστάσεως τῶν Γερμανῶν πολιτῶν. Ἀλλὰ μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς καθ’ ἣν ἐψηφίσθη τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα ἤλλαξαν πραγματικῶς τρεῖς πολιτικαὶ καταστάσεις. Τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα ἐψηφίσθη ἐπὶ βάσεων καθαρῶς σοσιαλιστικῶν καὶ ἡ Κυβέρνησις ἡ ὁποία ὑφίστατο τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐψηφίζετο τὸ Γερμανικὸν Σύνταγμα ἦτο Κυβέρνησις καθαρῶς σοσιαλιστική. Ἀλλ’ ὁ Γερμανικὸς λαὸς ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης καὶ οἱ ἰθύνοντες τὰς τύχας τῆς Γερμανίας ἐνόμισαν ὅτι ἔπρεπεν ἐπ’ ὀλίγον νὰ σταματήσῃ. Καὶ βλέπομεν ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης τρίτον σταθμὸν ἐν Γερμανίᾳ.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπανέλθετε, κ. συνάδελφε, εἰς τὴν Ἑλλάδα.

§86Β. ΑΛΕΞΑΤΟΣ. Νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι εἶμαι ἐντὸς τοῦ θέματος. Ἡ πρώτη Κυβέρνησις—καὶ εἶναι τοῖς πᾶσι γνωστὸν εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι παρακολουθοῦσι τὰ ἐξωτερικὰ πράγματα—ἦτο καθαρῶς σοσιαλιστική. Ἡ μετέπειτα Κυβέρνησις ἦτο ἀνάμικτος καὶ σήμερον ὑπάρχει Κυβέρνησις τῆς ὁποίας τὰ στελέχη εἶναι καθαρῶς μοναρχικά. Καὶ μάλιστα ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κατηγορήθη ὅτι ἀνεμίχθη εἰς τὸ τελευταῖον κίνημα.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὰ περὶ τίνος ὁμιλεῖτε, τέλος πάντων, κ. συνάδελφε;

§88Β. ΑΛΕΞΑΤΟΣ. Ὁμιλῶ περὶ τοῦ ἂν πρέπει νὰ τεθῇ ἡ διάταξις αὐτὴ εἰς τὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖον σήμερον ψηφίζομεν. Δὲν νομίζω, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἡ διάταξις αὐτὴ θὰ ἀφήσῃ ὡς ἐνόμισαν τινὲς τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, τὰς γυναῖκας εἰς τὰς σχέσεις αὐτῶν τὰς ἀθεμίτους. Δὲν νομίζω ὅτι σημαίνει τοιοῦτόν τι, ὡς ἐπίσης δὲν νομίζω ὅτι παρατηροῦνται εἰς τὰς κατωτάτας μόνον τάξεις αἱ σχέσεις αὐταὶ αἱ ἀθέμιτοι. Ἐγὼ ὡς δικηγόρος ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν συνέπεσε νὰ ὑπερασπισθῶ κατηγορουμένους ἐπὶ ἀμβλώσει κλπ. καὶ σᾶς βεβαιῶ ὅτι ἦτο σπάνιον φαινόμενον προκειμένου περὶ γυναικὸς τῆς κατωτέρας τάξεως. Τὰ πλεῖστα τῶν ἐκθέτων δὲν εἶναι τῶν κατωτάτων κοινωνικῶν τάξεων, ἀλλ’ εἶναι προϊόντα τῶν ἀνωτάτων ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον κοινωνικῶν τάξεων. Καὶ ὁ λόγος ὁ ὁποῖος πολλάκις ἐμποδίζει τὰς γυναῖκας νὰ ἔλθουν εἰς σχέσεις ἀθεμίτους δὲν εἶναι ὁ φόβος διότι δὲν θὰ δυνηθοῦν νὰ συντηρήσουν τὸ τέκνον τὸ ὁποῖον θὰ ἀποκτήσουν ἐκ τῶν τοιούτων σχέσεων, ἀλλ’ εἶναι ὁ φόβος ὅτι θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθοῦν ἀντιμέτωποι τοῦ πιστολιοῦ. Καὶ δι’ αὐτό, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι σπανίως εἰς τὰς κατωτέρας κοινωνικὰς τάξεις ἐμφανίζεται τὸ φαινόμενον τῆς ἀθεμίτου καρποφορίας καὶ τῆς ἀμβλώσεως. Δι’ αὐτὸ καὶ μόνον διὰ τὴν ἱστορίαν μας καὶ διὰ τὰ ἔθιμα τὰ Ἑλληνικά, διὰ τὴν κατάστασιν τὴν κοινωνικὴν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα καὶ χωρὶς νὰ λαμβάνωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὰ ἔκθετα εἶναι ἔκθετα διότι δὲν προστατεύονται ὑπὸ τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ νόμου, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ τεθῇ τοιαύτη διάταξις εἰς Σύνταγμα καὶ μάλιστα εἰς Σύνταγμα Ἑλληνικόν.

§89ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Καλκάνης ἔχει τὸν λόγον.

§90Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Διὰ νὰ κανονισθῇ ἂν καὶ κατὰ πόσον εἶναι ἀνάγκη νὰ τεθῇ ἡ διάταξις αὐτὴ εἰς τὸ Σύνταγμα, πρέπει πρὸ παντὸς καὶ κυρίως νὰ ἐρευνήσωμεν δι’ ὀλίγων τὴν πραγματικὴν κατάστασιν. Εἶναι γνωστόν, κύριοι, ὅτι ἐγὼ τοὐλάχιστον προσωπικῶς εἶμαι ἐναντίον κατὰ τὸ πλεῖστον κατὰ παντὸς νεωτερισμοῦ ἐν τῷ Συντάγματι. Ἀλλὰ πιστεύω ὅτι εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν ἡ διάταξις πρέπει νὰ τεθῇ. Νομίζω ὅτι αἱ ὑπάρχουσαι σήμερον περιστάσεις εἶναι τοιαῦται, ὥστε ἐπιβάλλουσι νὰ ληφθῇ ἓν μέτρον καὶ μάλιστα συνταγματικόν. Ὁ λόγος ὁ ὁποῖος μὲ ὠθεῖ εἰς τοῦτο εἶναι ἐκεῖνος τὸν ὁποῖον εἶπον πρὸ ὀλίγου. Πρῶτον ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ συνταγματικὴ ἡ διάταξις, διότι μέχρι τῆς σήμερον ἔμεινεν ἀδρανὴς ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία καὶ μόνον διὰ τοῦ τρόπου τούτου θὰ ληφθῶσι πράγματι τὰ μέτρα ἐκεῖνα, ὥστε νὰ παύσῃ ὑπάρχουσα ἡ κατάστασις ἐκείνη, ἡ ὁποία βεβαίως προκαλεῖ τὴν φρίκην. Καὶ ταῦτα λέγω ἐγώ, ὁ ὁποῖος κατ’ ἀρχήν, ἐπαναλαμβάνω, εἶμαι πάντοτε ἐναντίον τῶν νεωτερισμῶν, ἀλλ’ εὑρίσκω ὅτι εἶναι τελείως δικαιολογημένη ἡ διάταξις αὕτη.

§91Α. ΜΕΡΟΣ. Μολονότι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου ὡς εἶναι διατυπωμένον ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐπειδὴ ἐλέχθη ὅτι κῦμα ἀνηθικότητος ἔχει κατακτήσει τὴν Χώραν ὁλόκληρον, ἤθελον νὰ παρατηρήσω μόνον ὅτι ὁ ἀγροτικὸς πληθυσμὸς κατὰ μέγιστον μέρος εἶναι ἀμίαντος καὶ διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ἀντιλήψεως αὐτῆς, διαμαρτύρομαι δὲ ὡς ἀντιπρόσωπος ὑγιοῦς κοινωνικῆς μερίδος, ὅπως εἶναι ἡ ἀγροτική.

§92Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὡμίλησα εἰς γλῶσσαν ὄχι Πορτογαλλικήν, εἶπον δὲ ταῦτα, ὄχι ὅτι τὸ Κράτος εὑρίσκεται ἐν ἀποσυνθέσει, αὐτὴ εἶναι εἰκὼν ἡ ὁποία ἐπλάσθη εἰς τὴν φαντασίαν τινῶν, ἀλλὰ δὲν ἐξῆλθε τοῦ στόματός μου. Ἐγὼ εἶπον ὅτι ἀπεικονίζω τὴν πραγματικότητα τὴν ἐμφανιζομένην εἰς τὰ ἀστυνομικὰ δελτία. Εἶπον ταῦτα, διότι διανύομεν μίαν περίοδον τόσον σοβαράν, ἐναντίον τῆς ὁποίας ὀφείλομεν νὰ λάβωμεν τὰ κατάλληλα μέτρα.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ 23ου ἄρθρου κηρύσσεται περαιωμένη. Ὑπεβλήθη πρότασις περὶ ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν γʹ παράγραφον τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ Συντάγματος. Διὰ τὰς δύο πρώτας παραγράφους δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις νὰ ψηφισθῶσι δι’ ἀναστάσεως.

§94ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλεῖται ὁ κ. γραμματεὺς ὅπως ἀναγνώσῃ τὰς δύο πρώτας παραγράφους τοῦ ἄρθρου.

§96ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει): «Ὁ γάμος ὡς θεμέλιον τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου καὶ τῆς συντηρήσεως καὶ προαγωγῆς τοῦ Ἔθνους, διατελεῖ ὑπὸ τὴν ἰδιαιτέραν προστασίαν τοῦ Κράτους. Πολυμελεῖς οἰκογένειαι δικαιοῦνται εἰδικῆς μερίμνης».

§97ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκταί, δεκταί. (Γίνονται δεκταὶ αἱ δύο παράγραφοι).

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ διεξαχθῇ ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ἐπὶ τῆς γʹ παραγράφου, ἥτις ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ μητρότης ἀπολαύει τῆς προστασίας τοῦ Κράτους». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀποδοχὴν τῆς παραγράφου ταύτης λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Καλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Β. Μεϊμαράκης καὶ Δ. Μπαμπᾶκος. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν βουλευτῶν κ. κ. Β. Μεϊμαράκη καὶ Δ. Μπαμπάκου, τοῦ κ. γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ. κ. βουλευτῶν κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 165, ἐξ αὐτῶν εἶπον «Ναὶ» ὑπὲρ τῆς διαγραφῆς 83 καὶ κατὰ τῆς διαγραφῆς εἶπον «Ὄχι» 82. Ἑπομένως ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς εἶναι ὅπως ἡ τρίτη παράγραφος τοῦ ἄρθρου διαγραφῇ. Παραμείνατε παρακαλῶ, κύριοι βουλευταί, διότι θὰ γίνῃ καὶ ἄλλη ψηφοφορία ἐπὶ τῆς ὑπὸ τοῦ κ. Γ. Πεσμαζόγλου ὑποβληθείσης τροπολογίας ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 17, καθ’ ἣν διαγράφεται ὁλόκληρος ἡ βʹ παράγραφος τοῦ ἄρθρου 17, ἀντ’ αὐτῆς δὲ τίθεται ἡ φράσις «θανατικὴ ποινὴ δὲν ἐπιβάλλεται».

§101Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Δι’ ἀναστάσεως, κύριε Πρόεδρε, νὰ γίνῃ.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει πρότασις διὰ τῆς ὁποίας ζητεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία.

§103Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Πρέπει νὰ εἶναι 15 καὶ παρόντες.

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχει σημασίαν. Δὲν εἶναι ἔνστασις ἀπαρτίας διὰ νὰ εἶναι παρόντες. Ζητεῖται ἡ ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Καλοῦνται ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Γ. Πεσμαζόγλου καὶ Λ. Κουτσοπέταλος. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν βουλευτῶν κ. κ. Λ. Κουτσοπετάλου καὶ Γ. Πεσμαζόγλου, τοῦ κ. γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ. κ. βουλευτῶν κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§106ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 142. Εἶπον «Ναὶ» 42, εἶπον «Ὄχι» 100. Κατὰ συνέπειαν μένει τὸ ἄρθρον ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 17. Βάσανοι καὶ γενικὴ δήμευσις ἀπαγορεύονται. Πολιτικὸς θάνατος δὲν ἐπιβάλλεται. Ἐπίσης θανατικὴ ποινὴ ἐπὶ πολιτικῶν ἐγκλημάτων δὲν ἐπιβάλλεται, ἐκτὸς τῶν συνθέτων ἐφ’ ὧν δύναται νὰ ἐπιβληθῇ ἐὰν τὸ μετὰ τοῦ πολιτικοῦ συνδεόμενον κοινὸν ἀδίκημα ἐπισύρῃ καθ’ ἑαυτὸ τὴν ποινὴν τοῦ θανάτου».

§107ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 17ον ἄρθρον).

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει ὑποβληθῆ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 17 ἡ κάτωθι ἑρμηνευτικὴ δήλωσις (ἀναγινώσκει): «Διὰ τῆς λέξεως «βάσανοι» ἐννοεῖται καὶ οἱαδήποτε κάκωσις πρὸς κολασμὸν ἢ ἀνακάλυψιν ἐγκλήματος».

§109ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτή, δεκτή.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ὑφυπουργὸς τῆς Γεωργίας κ. Α. Μπακάλμπασης ὑποβάλλει τὰ κάτωθι νομοσχέδια: αʹ) «Περὶ μικτῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων τῶν ἐκ Τουρκίας προσφύγων». βʹ) «Περὶ τοῦ τρόπου ἐκδικάσεως τῶν μὴ ἐκδικασθεισῶν ἐμπροθέσμως περιουσιακῶν δηλώσεων ὁμογενῶν ἀνταλλαξίμων». γʹ) «Περὶ συστάσεως ἐπιτροπῆς πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν τυχὸν ὑπερβολικῶν ἀποφάσεων τῶν προσφυγικῶν ἐκτιμητικῶν Ἐπιτροπῶν». δʹ) «Περὶ προσφυγῶν κατὰ τῶν ἀποφάσεων τῶν πρωτοβαθμίων ἐκτιμητικῶν Ἐπιτροπῶν». εʹ) «Περὶ τῶν εἰς τὴν ἀνταλλάξιμον Μουσουλμανικὴν περιουσίαν ἀνηκόντων κτηματογράφων τῆς καείσης ζώνης Θεσσαλονίκης». ϛʹ) «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Διευθύνσεως Ἀνταλλαγῆς». ζʹ) «Περὶ ἀναστολῆς πληρωμῶν τῶν δικαιούχων ἀνταλλαξίμων».

§111Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν ὑπάρχουν κατεπείγοντα καὶ παρακαλῶ νὰ διαβιβασθοῦν ὅλα εἰς τὴν Ἐπιτροπήν. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τῶν ἄρθρων 24, 25 καὶ 26 τοῦ Συντάγματος εἶναι βέβαιον ὅτι δὲν ὑπάρχουσιν ἀντιρρήσεις.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι καθόλου βέβαιον, διότι εἶναι ἐγγεγραμμένοι εἰς τὸ ἄρθρον 24 τρεῖς.

§113Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἂν εἶναι ἐγγεγραμμένοι καὶ δὲν παραιτοῦνται, θὰ ἔλθωμεν καὶ μετὰ τὸ φαγητόν.

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως θὰ ἔλθωμεν καὶ μετὰ τὸ φαγητόν. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 10.30′ ὥραν μ. μ.

(Ὥρα 9 μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 10.40′ μ. μ.)

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 24 τοῦ Συντάγματος. Ἐπ’ αὐτοῦ ὁ κ. Τ. Ἀναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§116Τ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ ἄρθρον 24, κύριοι βουλευταί, τοῦ Συντάγματος, εἶναι πιστὴ σχεδὸν ἐπὶ λέξει ἀντιγραφὴ τοῦ ἄρθρου 9ου τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911. Ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ τοῦ 1911 μετερρύθμισεν ἐπὶ τὸ ἐλευθεριώτερον τὴν διάταξιν τοῦ παλαιοῦ Συντάγματος, ὅσον ἀφορᾷ τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι καὶ προσέθεσε, πλὴν τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἀνεγνώρισεν εἰς τοὺς πολίτας, ὅτι δέον νὰ τυγχάνωσιν ἐγγράφου ἀπαντήσεως οἱ ἀναφερόμενοι εἰς τὰς ἀρχάς, προσέθεσε τὴν τελευταίαν παράγραφον τοῦ ἄρθρου 24, ἔχουσαν ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Μόνον μετὰ τὴν τελικὴν ἀπόφασιν τῆς πρὸς ἣν ἡ ἀναφορὰ ἀρχῆς καὶ τῇ ἀδείᾳ ταύτης ἐπιτρέπεται ἡ ζήτησις εὐθυνῶν κατὰ τοῦ ὑποβάλλοντος τὴν ἀναφορὰν διὰ παραβάσεις ἐν αὐτῇ ὑπαρχούσας» ἢ ἡ ἔγερσις ποινικῆς ἀγωγῆς ὡς μετερρύθμισε τὴν διάταξιν ταύτην τὸ ἰσχῦον προσωρινῶς Σύνταγμα καὶ ἣν ἀναγράφει καὶ τὸ σχέδιον τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἡ διάταξις αὕτη ἐτέθη ὡς φραγμὸς κατὰ τῶν ἀνεξελέγκτων παρανομιῶν τῶν ἀρχῶν καὶ ὡς προστασία τῆς ἐλευθερίας τῶν πολιτῶν εἰς τὴν ἄσκησιν τοῦ δικαιώματός των τοῦ ἀναφέρεσθαι. Ἐν τούτοις, παρὰ τὴν μεγίστην σπουδαιότητα, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ διάταξις αὕτη τοῦ Συντάγματος, τὴν ὁποίαν δὲν θέλω νὰ ἐξάρω ὡς ὁπλίζουσαν τὸν πολίτην εἰς θάρρος ὅπως καταγγέλλῃ τὰς παρανομίας τῶν ἀρχῶν καὶ ἀσφαλίζουσαν τοῦτον ἀπὸ πάσης αὐθαιρεσίας διὰ τῆς παροχῆς τῆς ἐγγυήσεως ὅτι δὲν θὰ λογοδοτήσῃ προτοῦ τὰ ἀναφερόμενα ὑπ’ αὐτοῦ τύχωσι νομίμου ἐξετάσεως καὶ ἐξακριβώσεως ἐκ μέρους τῆς προϊσταμένης τοῦ καθ’ οὗ ἡ ἀναφορὰ ἀρχῆς καὶ δοθῇ προηγουμένως εἰς τὸν καθ’ οὗ ἡ ἀναφορὰ ὑπάλληλον ἡ ἄδεια νὰ καταγγείλῃ τὸν ὑποβαλόντα τὴν ἀναφορὰν πολίτην. Ἐν τούτοις, παρὰ τὴν κατηγορηματικότητα τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, τὰ δικαστήρια τὴν παρεῖδον ἐντελῶς ἢ μᾶλλον δύναμαι νὰ ὑποστηρίξω ὅτι τὰ δικαστήρια διαρκῶς παραβιάζουν τὴν διάταξιν ταύτην ἐπὶ διαφόροις προφάσεσι καὶ δικαιολογίαις μὴ δεχόμενα τὴν συνταγματικὴν ταύτην ἐγγύησιν ὡς ἰσχύουσαν καὶ διαρκῶς ἀπορρίπτοντα τὰς ἐνστάσεις τῶν κατηγορουμένων ἐπὶ τῶν κατηγοριῶν, αἱ ὁποῖαι στηρίζονται εἰς ἀναφορὰς πρὸς προϊσταμένας ἀρχὰς καθ’ ὑπαλλήλων τῆς διοικήσεως ἢ τῆς Δικαιοσύνης καὶ οὕτω οἱ πολῖται καταδικάζονται χωρὶς νὰ τηρηθῶσιν αἱ ἐγγυήσεις, τὰς ὁποίας ἀπαιτεῖ ἡ διάταξις αὕτη. Δηλαδὴ ἂν πολίτης καταγγείλῃ ἕνα δημόσιον ὑπάλληλον, δύναται οὗτος προτοῦ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς κατ’ αὐτοῦ ἀναφορᾶς καὶ προτοῦ δοθῇ ἡ ἄδεια πρὸς καταγγελίαν, δύναται ὁ δημόσιος ὑπάλληλος, παρὰ τὸ Σύνταγμα, νὰ καταγγείλῃ τὸν πολίτην καὶ νὰ εἰσάγεται οὗτος εἰς τὸ δικαστήριον ἄνευ τῆς ἐγγυήσεως. Τὰς ἀντισυνταγματικότητας ταύτας τῶν δικαστηρίων ἀντὶ νὰ πατάξῃ, ὡς ὤφειλεν, ὁ Ἄρειος Πάγος καὶ νὰ φέρῃ εἰς συναίσθησιν τοὺς δικαστὰς τῶν κατωτέρων δικαστηρίων ὅτι πρώτιστον τούτων καθῆκον εἶναι ἡ ἀκριβὴς τήρησις τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ Νόμου καὶ οὐχὶ ἡ στρεψόδικος καὶ ἐκ προθέσεως παρερμηνεία τούτων, ἡ κλονίζουσα τὴν πρὸς τὴν Δικαιοσύνην πίστιν τοῦ λαοῦ, ὁ Ἄρειος Πάγος ἀντὶ νὰ κρίνῃ τὸ ζήτημα εὐθέως καὶ νὰ ἀποδώσῃ τὸ δίκαιον ὅπου ἀνῆκεν, ἐξέδωκεν, ὡς συνήθως, φαρισαϊκὰς ἀποφάσεις ἀποφεύγων νὰ κρίνῃ τὴν οὐσίαν τῶν διαπραττομένων παρὰ τῶν δικαστῶν ἀντισυνταγματικῶν ἀποφάσεων. Καὶ ἀπεφάνθη ὅτι δὲν δύναται νὰ κρίνῃ τὰς ἀποφάσεις ταύτας, διότι ἡ διάταξις αὕτη ἡ συνταγματικὴ ἀποτελεῖ διάταξιν δικονομικοῦ δικαίου καὶ οὐχὶ οὐσιαστικοῦ καὶ ἑπομένως δὲν δύναται ὁ Ἄρειος Πάγος νὰ ἐπέμβῃ εἰς ἀποφάσεις δικαστηρίων καὶ ἀφίνει τὰς παρανόμως ἐκδοθείσας ἀποφάσεις καὶ νίπτει τὰς χεῖράς του. Θὰ ἀναφέρω, κύριοι βουλευταὶ καὶ μίαν σχετικὴν ἀπόφασιν τοῦ Ἀρείου Πάγου ὑπ’ ἀριθμὸν 403 τοῦ 1922. Λέγει ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 9ου τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911 τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Καθιεροῖ ἡ διάταξις αὕτη τοῦ Συντάγματος προδήλως προϋπόθεσιν τῆς ποινικῆς ἀγωγῆς ἤτοι ὅρον πρὸς ἔννομον ἐνέργειαν τῶν δικονομικῶν ἐν γένει πράξεων καὶ ἰδίως τῆς ποινικῆς ἀξιώσεως κατὰ τοῦ ὑποβαλόντος τὴν ἀναφορὰν οὐχὶ δὲ στοιχεῖον ἢ ὅρον τοῦ ἀξιοποίνου τῆς διὰ τῆς ἀναφορᾶς τελειουμένης πράξεως. Ὅθεν ἡ παραβίασις τῆς διατάξεως ταύτης, ἀνηκούσης εἰς τὴν σφαῖραν τοῦ δικονομικοῦ δικαίου δὲν ἱδρύει περίπτωσιν ἀναιρέσεως ὡς μὴ ἐμπίπτουσα εἰς οὐδεμίαν τῶν περιπτώσεων τοῦ ἄρθρου 263 τῆς Ποινικῆς Δικονομίας κλπ.» καὶ κατὰ συνέπειαν ὁ Ἄρειος Πάγος πλύνει τὰς χεῖράς του ὡς κωλυόμενος νὰ ἀκυρώσῃ τὰς ἀντισυνταγματικὰς ἀποφάσεις, διότι ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος εἶναι δικονομικῆς φύσεως καὶ οὐχὶ οὐσιαστικῆς. Ἤθελον λοιπόν, κύριοι βουλευταί, ἐφόσον παγία εἶναι ἡ νομολογία τῶν δικαστηρίων ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν ὅπως διαρρυθμισθῇ σκοπιμώτερον ἡ διάταξις αὕτη ὅπως δηλαδὴ ἐκδηλωθῇ ἡ βούλησις τοῦ Σώματος ὅτι διὰ τῆς διατάξεως ταύτης θεσπίζεται οὐχὶ διάταξις δικονομικοῦ δικαίου, ἀλλ’ οὐσιαστικοῦ ποινικοῦ δικαίου. Κατὰ συνέπειαν νομίζω ὅτι εἴτε διὰ μιᾶς ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως ἡ παράγραφος αὕτη εἶναι οὐσιαστικοῦ δικαίου, εἴτε διὰ τροποποιήσεως ἀναλόγου τοῦ ἄρθρου ἐκδηλώσωμεν σαφῆ τὴν βούλησιν τῆς Βουλῆς, ἵνα μὴ τὰ δικαστήρια ὑποπίπτωσιν εἰς τοιαύτας παρανόμους προφανῶς ἀποφάσεις, ἐπὶ ζημίᾳ τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ρ. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§118Ρ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ διάταξις τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου, κύριοι συνάδελφοι, καθιεροῖ ἓν ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων δικαιωμάτων τοῦ πολίτου τοῦ νὰ ἀναφέρεται εἰς τὰς ἀρχὰς ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὴν ὑποχρέωσιν τῶν ἀρχῶν τοῦ νὰ ἀπαντοῦν. Ἂν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν τὸν πολλαπλασιασμὸν τῶν σχέσεων τοῦ πολίτου πρὸς τὰς ἀρχὰς κατὰ τὰ τελευταῖα ἰδίως ἔτη θὰ συμφωνήσῃ μαζύ μου ὅτι ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἐκ τῶν οὐσιωδεστέρων διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἀτυχῶς θὰ συμφωνήσητε ἐπίσης μαζύ μου ὅτι δὲν ὑπάρχει διὰ τὴν περίπτωσιν τοὐλάχιστον τὴν ἰδικήν μου δεδομένον νὰ ἔλαβε πολίτης, ἀπευθυνθεὶς εἰς ἀρχὴν ἐγγράφως, νὰ ἔλαβεν ἀπάντησιν, ὅπως τὸ Σύνταγμα ὁρίζει. Ἂν λάβητε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ διάταξις αὕτη σκοπὸν ἔχει νὰ προστατεύσῃ κυρίως τὰ συμφέροντα τὰ ἐπαρχιακά, τοὺς πολίτας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ζῶντες μακρὰν τῶν ἀρχῶν εὑρίσκονται εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπικοινωνῶσι μὲ τὰς ἀρχὰς δι’ ἀλληλογραφίας, θὰ συμφωνήσητε μετ’ ἐμοῦ ὅτι ἡ διάταξις αὕτη ἐτέθη εἰς τὸ Σύνταγμα μόνον διὰ νὰ μὴ ἐφαρμόζηται. Γνωρίζετε, κύριοι, τοὺς Ἕλληνας πολίτας, οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουν μόνον συμφέροντα, ἀλλ’ ἔχουν ἐπίσης ἀνεπτυγμένον τόσον πολὺ τὸ φιλότιμον ὥστε νὰ νομίζουν ὅτι ἡ ἔλλειψις μιᾶς ἀπαντήσεως ἐμφαίνει μίαν περιφρόνησιν τοῦ Κράτους πρὸς αὐτοὺς καὶ ἂν θέλητε μίαν μείωσιν τῆς ἀξιοπρεπείας των. Καὶ φθάνομεν πολλάκις ἡμεῖς οἱ ζῶντες εἰς τὰς ἐπαρχίας, νὰ ἀκούωμεν ἀποδοκιμασίας κατὰ τοῦ Κράτους, ἀποδοκιμασίας κατὰ τῶν ὑπηρεσιῶν μόνον καὶ μόνον διότι εἷς πολίτης ἀπευθυνθεὶς εἰς τὰς ἀρχὰς δὲν ἔτυχε κἂν μιᾶς τυπικῆς ἀπαντήσεως. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἔχομεν ὅλοι κλασσικὰ παραδείγματα τῆς μὴ ἐφαρμογῆς τῆς διατάξεως ταύτης, τῆς τόσον σπουδαίας, ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω μερικά, τὰ ὁποῖα ἐγγίζουν τὰ ὅρια τοῦ κωμικοῦ. Γνωρίζω, κύριοι, τοὺς κατοίκους μιᾶς κωμοπόλεως, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ 1924 ἐζήτησαν νὰ ἀπαλλοτριωθῇ ὑπὲρ αὐτῶν ἓν δημόσιον γήπεδον διὰ νὰ ἀνεγείρουν ἓν σχολεῖον. Ὑπέβαλεν ἐπανειλημμένας ἀναφορὰς καὶ δὲν ἔλαβον ἀπάντησιν. Μετὰ τρία ἔτη ἡ Ἀεροπορικὴ Ἄμυνα διέταξε νὰ κατανεμηθῇ τὸ οἰκόπεδον αὐτὸ εἰς μικρότερα οἰκόπεδα καὶ νὰ ἐκποιηθῇ εἰς δημόσιον πλειστηριασμόν, ἐνῶ ἐν τῷ μεταξὺ οἱ κάτοικοι εἶχον ἀνεγείρει διώροφον σχολεῖον. Ἔχω ἐπίσης ἓν ἄλλο παράδειγμα. Τῷ 1924 ἀνεγνωρίσθη εἴς τινα γυναῖκα ἡ σύνταξις ἀπὸ τὸ Γενικὸν Λογιστήριον τελεσιδίκως. Ἀλλ’ εἰς τὸ σχετικὸν φυλλάδιον καὶ δίπλωμα εἶχε γίνει ἓν λάθος εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς τῆς δικαιούχου καὶ ἡ σύνταξις δὲν τῆς ἀπενέμετο. Ὑπέβαλεν ἡ δυστυχὴς αὐτὴ ἐπανειλημμένως αἰτήσεις καὶ ὄχι μόνον δὲν ἐπεδιορθώθη τὸ ἐσφαλμένον ὄνομα τοῦ πατρός της, ἀλλὰ δὲν ἔτυχε μήτε ἀπαντήσεως. Ἐπέρασαν τρία ἔτη, ὁπότε ἔλαβε παρ’ ἐμοῦ τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν μοὶ ἔδωσαν αἱ ἁρμόδιοι ὑπηρεσίαι, ὅτι αἱ σχετικαὶ ἀναφοραί της ἀπωλέσθησαν. Ἀλλ’ ἡ τόσον ἀόριστος διάταξις αὕτη τοῦ Συντάγματος δὲν ἔχει μόνον τὰς συνεπείας αὐτὰς διὰ τοὺς πολίτας, ἀλλ’ ἔχει καὶ μίαν ἄλλην συνέπειαν σοβαρὰν δι’ ἡμᾶς τοὺς βουλευτὰς καὶ ἐν γένει διὰ τὰ πολιτικὰ ἤθη τῆς Χώρας. Κατηντήσαμεν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ γίνωμεν διεκπεραιωταί, ἂν ὄχι ὑπηρέται καὶ πρεσβευταί, τῶν ἐντολέων μας παρὰ ταῖς διαφόροις ἀρχαῖς. Ὅλος ὁ ὄγκος τῶν ἐργασιῶν μας ἐδῶ συνίσταται εἰς τὸ νὰ ὑπηρετῶμεν τὰ συμφέροντα τῶν ἐκλογέων μας καὶ τὰς ὑποθέσεις τοῦ πολίτου, τὰς ὁποίας καθυστεροῦν αἱ διάφοροι ὑπηρεσίαι. Καὶ τοῦτο βεβαίως δὲν σημαίνει μόνον ἀπομάκρυνσιν ἀπὸ τῆς κυρίας ἀποστολῆς μας, ἀλλὰ καὶ μείωσιν καὶ φθορὰν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, διότι οἱ πολῖται δὲν ἀποβλέπουν πλέον εἰς τοὺς ἀξίους πολιτικούς, ἀλλὰ εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τοὺς ὑπηρέτησαν ἢ θὰ τοὺς ὑπηρετήσουν εἰς τὰς μικροϋποθέσεις των καὶ εἰς τὰ ρουσφετάκια των. Νομίζω, κύριοι, ὅτι εἰς ἐφαρμογὴν τῆς διατάξεως αὐτῆς εἶχεν ἐκδοθῆ καὶ σχετικὸς νόμος, ἀλλὰ ὁ νόμος αὐτὸς ἠτόνισε. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ περιφρουρήσωμεν ἀποτελεσματικῶς καὶ θετικῶς τὸ δικαίωμα αὐτὸ τοῦ πολίτου καὶ νὰ τὸ προστατεύσωμεν διὰ μιᾶς διατάξεως οἵα ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον καὶ ἡ ὁποία ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Δὲν ἐπιθυμῶ, κύριοι, νὰ νομισθῇ ὅτι ἡ διάταξις αὕτη πρόκειται νὰ στραφῇ κατὰ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, διότι πρέπει μὲν νὰ προστατεύωνται οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐννοήσουν ὅτι εἶναι ὑπηρέται τῶν πολιτῶν. Νομίζω, κύριοι, ὅτι διὰ μιᾶς διατάξεως, οἵα αὐτή, τὴν ὁποίαν ὑποβάλλω, θὰ κεντήσωμεν τὴν φιλοτιμίαν τῶν ὑπαλλήλων ἢ ἔστω καὶ τὸν φόβον αὐτῶν καὶ θὰ ἐπιτύχωμεν τὸν ἀληθῆ σεβασμὸν τούτων πρὸς τὰς ὑποθέσεις τῶν πολιτῶν. Ἡ τροπολογία μου αὐτή, εἴτε ἄλλη παρομοία, διὰ τῆς ὁποίας θὰ καθίστατο πράγματι ὑποχρεωτικὴ ἡ ἀπάντησις ἡ ἔγγραφος, θὰ ἐξησφάλιζε τὸ δικαίωμα αὐτὸ τῶν πολιτῶν ἐφόσον τάσσεται μία προθεσμία ἑνὸς ἢ δύο μηνῶν πρὸς ἀπάντησιν καὶ ἀπειλεῖται ἡ ποινὴ τῆς τιμωρίας κατὰ τοῦ ὑπαλλήλου ἂν δὲν ἀπαντήσῃ ἐμπροθέσμως ἢ ἂν τυχὸν δὲν δώσῃ πλήρη ἀπάντησιν, διότι εἶναι εὐκολώτατον νὰ δοθῇ μία ἀπάντησις ὅτι θὰ ἐνεργηθῇ μία ἀναφορά, ἀλλ’ αὐτὸ δὲν εἶναι βέβαια ἀπάντησις καὶ δὲν θὰ ἱκανοποιήσῃ τοὺς πολίτας, οἱ ὁποῖοι θὰ νομίζουν ὅτι ἐμπαίζονται ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας. Νομίζω ὅτι ἡ μικρά μου φωνὴ δὲν εἶναι παρὰ μία ἀπήχησις μιᾶς δικαίας ἀξιώσεως πρὸ παντὸς τῶν ἐπαρχιωτῶν, οἱ ὁποῖοι ζητοῦν τὴν καθιέρωσιν τῆς διατάξεως αὐτῆς.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Καντιάνης ἔχει τὸν λόγον.

§120Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι, κύριοι, τὸ ὁποῖον ὑπὸ μὲν τῶν παλαιοτέρων δημοσιολόγων ἐχαρακτηρίζετο ὡς φυσικὸν δικαίωμα ὑπὸ δὲ τῶν νεωτέρων ὡς ἀτομικὸν ἢ ἐπὶ τὸ παραστατικώτερον «ὡς μορφή τις τῆς ἐλευθερίας τῆς γνώμης», ἀνευρίσκομεν παρ’ ἡμῖν ἐν σπέρματι εἰς τὰ τρία πρῶτα Πολιτεύματα τῆς Ἀνεξαρτησίας, ἐντελέστερον δέ πως διατετυπωμένα ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1844, ἐξ οὗ τὸ παρέλαβεν ἐπὶ λέξει τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864. Κατὰ τὴν ἐν ἔτει 1911 ἀναθεώρησιν τοῦ τελευταίου τούτου, μακρὰ ἐγένετο συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου, τὸ ὁποῖον ἐθεωρήθη ἐλλειπές, ὡς μὴ περιέχον καὶ τὴν ὑποχρέωσιν τῆς ἀρχῆς πρὸς ἀπάντησιν εἰς τὸν ἀναφερόμενον. Καὶ ἀνεπληρώθη τοῦτο διὰ τῆς γνωστῆς προσθήκης, ἐφ’ ἧς ἐστηρίχθησαν χρησταὶ ἐλπίδες ἀνορθώσεως τῶν κακῶς κειμένων ὑπὸ τῶν ὑποστηριζόντων ταύτην, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ τότε Πρωθυπουργός, ὁ ὁποῖος, χειροκροτούμενος, τὴν ἐξῆρεν «ὡς μίαν τῶν σπουδαιοτέρων μεταβολῶν, αἵτινες ἐπηνέχθησαν εἰς τὸ ὑπάρχον Σύνταγμα», ἐνῷ ἕτερος ἐκ τῶν νέων ἀνδρῶν τῆς ἐποχῆς ἐδογμάτιζε θριαμβευτικῶς, ὅτι ἡ προσθήκη αὕτη «εἶναι μία τῶν ριζικωτέρων μεταβολῶν, ἡ ὁποία ἐπέρχεται εἰς τὸ Σύνταγμα, εἶναι ἡ μόνη καινοτομία, διὰ τῆς ὁποίας θὰ κατορθώσωμεν νὰ χειραφετήσωμεν τοὺς πολίτας ἀπὸ τοὺς βουλευτὰς καὶ νὰ καταστρέψωμεν τὰς ρίζας τῆς βουλευτοκρατίας, καθόσον οἱ πολῖται θὰ ἀπαλλαγῶσιν ἀπὸ τὰς ὑπηρεσίας τῶν βουλευτῶν». Ἔπνεε τότε ἰσχυρὸς ὁ ἄνεμος τῆς Ἀνορθώσεως καὶ ἠδύναντο νὰ λέγωνται τοιαῦτά τινα καὶ νὰ ἐμφανίζωνται ὡς σώτειραι καινοτομίαι ὑπὸ τῶν καινοσπούδων, τῶν φανταζομένων ἑαυτοὺς ὡς ἐφευρέτας τῆς θεραπευτικῆς βοτάνης τῶν κατατρυχόντων τὴν Ἑλλάδα δεινῶν, πράγματα, τὰ ὁποῖα πρὸ δεκαετηρίδων ἀπησχόλουν, ἐν ἀγνοίᾳ τῶν βέβαια, τοὺς θεωρητικοὺς συγγραφεῖς, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ ἀείμνηστος Φλογαΐτης ἀπὸ τοῦ 1879 οὐκ ὀλίγα εἶχε γράψει εἰς τὸ περὶ Συνταγματικοῦ Δικαίου Ἐγχειρίδιον αὐτοῦ. Ὁπωσδήποτε ἡ προσθήκη ἐτέθη ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ὀργανικὸς νόμος ἐξεδόθη μετὰ τριετίαν ρυθμίζων λεπτομερῶς τὰ τοῦ δικαιώματος τοῦ ἀναφέρεσθαι καὶ τὰ τῆς πρὸς ἀπάντησιν ὑποχρεώσεως τῶν ἀρχῶν, περιέχων, ἐπιπροσθέτως, καὶ κύρωσιν ταύτης, ἐξ οὗ ἠλπίζοντο τὰ ἄριστα πρακτικὰ ἀποτελέσματα. Κατὰ πόσον αἱ ἐλπίδες αὗται ἐπραγματοποιήθησαν καὶ μετὰ πάροδον ἔκτοτε τόσων ἐτῶν, τὸ γνωρίζομεν πάντες, τὸ διαπιστώνει ἄλλως καὶ μετὰ παρρησίας ἐπαινετῆς καὶ διαπρεπὴς ἐπιστήμων, ἐκ τῶν ἐμφορηθέντων ἐκ τῶν ἐλπίδων τούτων, ὁ νεώτερος Σαρίπολος ἐν τῇ τελευταίᾳ ἐκδόσει τοῦ Συνταγματικοῦ του Δικαίου τοῦ 1923, ὁμολογῶν ἐπὶ λέξει ὅτι «ἀτυχῶς μέχρι σήμερον αἱ ἐλπίδες ἡμῶν αὗται δὲν ἐπραγματοποιήθησαν». Διὰ τούτων δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι πρέπει νὰ ἀπαλείψωμεν τὴν συνταγματικὴν ταύτην διάταξιν, ἀλλ’ ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀποδίδωμεν εἰς αὐτὴν τὴν σημασίαν, τὴν ἀποδοθεῖσαν καὶ μετὰ τὴν συμπλήρωσίν της κατὰ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ 1911. Καὶ νὰ στρέψωμεν τὴν προσοχήν μας περισσότερον εἰς ἄλλην σχετικὴν διάταξιν, τείνουσαν εἰς οὐσιαστικωτέραν καὶ πρακτικωτέραν ἐξασφάλισιν τοῦ δικαιώματος τοῦ ἀναφέρεσθαι ἐκείνην, ἥτις καθιεροῖ τοῦτο εἰδικῶς, ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Τὰ νεώτερα Συντάγματα δὲν περιέχουν χωριστὰς διατάξεις, ἀλλ’ εἰς μίαν καὶ μόνην καθιεροῦσι συντομώτατα δὲ τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι «πρὸς τὰς ἀρχὰς καὶ πρὸς τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ Σώματα», ὅπως τὸ Γερμανικὸν ἐν ἄρθρῳ 126, τὸ Πολωνικὸν ἐν ἄρθρῳ 107, τὸ Τσεχοσλοβακικὸν μάλιστα ἐν ἄρθρῳ 115 λέγει ἁπλῶς «ἕκαστος ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι» καὶ τίποτε ἄλλο. Παρ’ ἡμῖν καὶ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 καὶ τὸ τοῦ 1864, ὡς ἀνεθεωρήθη κατὰ τὸ 1911, περιέχουν εἰδικὴν διάταξιν περὶ τοῦ δικαιώματος τοῦ ἀναφέρεσθαι εἰς τὴν Βουλήν, διακεκριμμένην πρὸς τὰς ἀρχάς, καὶ αὐτὴ ὀρθῶς καὶ σοφῶς ἔχει τεθῆ, διότι εἰς τὴν Βουλὴν ἀκούονται δημοσιώτερον καὶ ἐπισημότερον τὰ παράπονα καὶ αἱ διαμαρτυρίαι τῶν πολιτῶν ἐπὶ παντὸς πράγματος νομίμως ἐνδιαφέροντος αὐτοὺς καὶ διότι δι’ αὐτῆς παρέχονται μείζονες ἐγγυήσεις εἰς τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι μὲ οὐσιαστικώτερα καὶ πρακτικώτερα ἀποτελέσματα, ὡς συνδεομένης μὲ τὴν ὑποχρέωσιν τῶν Ὑπουργῶν εἰς διασαφητικὴν ἀπάντησιν, ἀλλὰ καὶ τὴν κοινοβουλευτικὴν αὐτῶν εὐθύνην. Ἀνάγκη μόνον νὰ διατυπωθῇ ἡ εἰρημένη διάταξις κατὰ τρόπον παρέχοντα πληρεστέρας ἐγγυήσεις διὰ τὴν καλυτέραν ἐφαρμογήν της ὥστε νὰ μὴ συμβαίνουν τὰ παρουσιαζόμενα ἄτοπα τῆς ἐπιβραδύνσεως τῆς συζητήσεως τῶν ἀναφορῶν καὶ τῶν ἀπαντήσεων τῶν Ὑπουργῶν. Θὰ ἤθελον ἀκόμη νὰ καθορισθῇ σαφέστερον ὁ τρόπος τῆς ἐπιδόσεως τῶν ἀναφορῶν εἰς τὴν Βουλήν, ἀπαγορευομένης ἰδίως τῆς ὁμαδικῆς προσελεύσεως τῶν πολιτῶν πρὸ αὐτῆς, πρὸς ἐπίδοσιν διὰ νὰ λείψουν αἱ ἀσχημίαι, τῶν ὁποίων κατὰ τὰ τελευταῖα μάλιστα ἔτη παριστάμεθα ἑκάστοτε θεαταί. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν, κύριοι, τὴν πολυύμνητον χώραν τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν, τὸ ἀπόλυτον δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι ὑπεβλήθη οὐχ’ ἧττον εἰς τινας περιορισμούς, δὲν ἐπετράπη δηλαδὴ νὰ προσαχθῇ εἰς τὴν Βουλὴν ἀναφορὰ ὑπὸ πλειόνων τῶν δέκα, ἄνευ εἰδικῆς ἀδείας, ἐπὶ ποινῇ ἐν παραβάσει, νόμος δὲ ψηφισθεὶς ἐπὶ Γεωργίου τοῦ Γʹ ἀπαγορεύει τὴν εἰς ἀπόστασιν ἑνὸς μιλλίου ἀπὸ τοῦ Βουλευτηρίου συνάθροισιν ὁμάδων πολιτῶν πρὸς ὑποβολὴν ἀναφορᾶς....

§121ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πότε συνέβησαν αὐτά;

§122Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Κατὰ τὸ διάστημα τῆς βασιλείας Γεωργίου τοῦ Γʹ ληξάσης τὸ 1820, ἂν καλῶς ἐνθυμοῦμαι. Ἀλλ’ ἂν σᾶς φαίνεται ἀναχρονιστικὸν τὸ μέτρον, σᾶς πληροφορῶ ὅτι ὁ νόμος οὗτος, ὡς ἀναφέρει ὁ Φλογαΐτης, ἴσχυε μέχρι τῶν ἡμερῶν του, ἴσως δὲ καὶ σήμερον ἔτι. Θὰ ἠδυνάμεθα λοιπὸν ἀφίνοντες τὴν διάταξιν τοῦ συζητουμένου ἄρθρου ὡς ἔχει καὶ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἐλευθέραν νὰ τροποποιήσῃ ἐπὶ τὸ σκοπιμώτερον τὸν σχετικὸν νόμον, λαμβάνοντες δὲ ἰδίως ὑπ’ ὄψιν τῆς πείρας τὰ διδάγματα, νὰ ἐπιμεληθῶμεν τὴν ἀρτιωτέραν καὶ σκοπιμωτέραν διατύπωσιν τοῦ δικαιώματος τοῦ ἀναφέρεσθαι εἰς τὴν Βουλήν, πρὸς ἀποτροπὴν τῶν παρατηρουμένων ἀτόπων ἀλλὰ καὶ πρὸς πληρεστέραν ἐξασφάλισιν πραγματικωτέρων ἀποτελεσμάτων ἐκ τῆς ἀσκήσεως τούτου, ἀνταποκρινομένων καὶ ἱκανοποιούντων τελείως τοὺς σκοπούς, δι’ οὓς καθιεροῦται συνταγματικῶς.

§123Ρ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μήπως εἶναι δυνατὸν νὰ σώσῃ τὸ ζήτημά μας μία δήλωσις ἑρμηνευτικὴ τῆς λέξεως «συντόμως».

§124Θ. ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΗΣ. Ἔχω ἄπειρα παραδείγματα τῆς ἀδιαφορίας τῶν ὑπαλλήλων καὶ δι’ αὐτὸ ἵνα κατοχυρωθῇ περισσότερον τὸ δικαίωμα τῶν πολιτῶν εἶναι ἀνάγκη νὰ διασαφηνισθῇ περισσότερον. Προτείνω καὶ ἐγὼ τροπολογίαν σχετικὴν μὲ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Κούνδουρος, ὑποχρεοῦσαν αὐτοὺς οὐχὶ εἰς ταχεῖαν ἐνέργειαν, ἀλλ’ εἰς ἔγγραφον καὶ σαφῆ ἀπάντησιν ἐντὸς μηνὸς ἐπὶ ποινῇ προσωρινῆς ἀπολύσεως τριῶν μηνῶν καὶ ἐν ὑποτροπῇ ἐπὶ ποινῇ ὁριστικῆς ἀπολύσεως.

§125Ρ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ προθεσμία δέον νὰ ἀρχίσῃ ἀπὸ τῆς ἡμέρας, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ληφθῇ ὑπὸ τοῦ ἁρμοδίου νὰ ἐνεργήσῃ ὑπαλλήλου.

§126Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Ἂν ἔπρεπε, κύριοι, διὰ παραδειγμάτων νὰ καταδείξωμεν τὴν ἀδιαφορίαν καὶ περιφρόνησιν, τὴν ὁποίαν δεικνύουν ὅλαι σχεδὸν αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ Κράτους πρὸς τοὺς πολίτας, θὰ ἔπρεπε νὰ καταναλώσωμεν ὥρας πολλὰς ἢ καὶ ἡμέρας πολλάς. Ἡ πικρὰ πεῖρα ἀπέδειξεν ὅτι δὲν ἀρκεῖ ἐν τῷ Συντάγματι νὰ ἀναφέρεται ἁπλῶς ἡ ὑποχρέωσις τοῦ ἀπαντᾶν. Ἀλλὰ ἀπαιτεῖται καὶ κύρωσις. Κύρωσις διὰ ποινῆς. Διὰ τοῦτο τάσσομαι καὶ ἐγὼ μὲ τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ὑπέδειξεν ὁ κ. Κούνδουρος. Ὅσον ἀφορᾶ τὸ ζήτημα τοῦ χρόνου, ἐντὸς τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ δίδηται ἡ ἀπάντησις, τοῦτο βέβαια φαίνεται ὅτι δὲν δύναται νὰ τὸ ὁρίσητε ἐκ τῶν προτέρων, διότι ὑπάρχουν καὶ περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας θὰ ἀπαιτῆται μεγαλυτέρα μελέτη τῆς ὑποθέσεως. Καὶ εἰς τὴν φράσιν «ταχεῖα» ὅτι ἀπαιτεῖται ταχεῖα ἐνέργεια ἢ ταχεῖα ἀπάντησις, αὐτὴ ἡ φράσις δύναται νὰ μείνῃ ἀφιεμένου εἰς τὴν κρίσιν τῶν ἑκάστοτε ἁρμοδίων νὰ κρίνωσιν ἂν ὑπάρχῃ τοιαύτη περίπτωσις. Ἐν πάσῃ περιπτώσει πρέπει νὰ δοθῇ μία κύρωσις, ἄλλως ἂν ἐξακολουθήσῃ αὐτὴ ἡ κατάστασις θὰ βλέπωμεν τοὺς πολίτας νὰ αἰσθάνωνται ἀποστροφὴν πρὸς τὸ Κράτος. Διότι εἷς τῶν σπουδαιοτέρων λόγων, ἕνεκα τῶν ὁποίων οἱ πολῖται ἀποστρέφονται τὸ Κράτος, δύναται νὰ εἰπῇ κανεὶς ὅτι εἶναι ἡ περιφρόνησις, τὴν ὁποίαν δεικνύουν πρὸς αὐτοὺς οἱ ὑπάλληλοι. Διὰ τοῦτο ἀπαραίτητον θεωρῶ νὰ τεθῇ μία διάταξις, μία κύρωσις. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ δεύτερον ἐδάφιον (ἀναγινώσκει): «μετὰ τὴν τελικὴν ἀπόφασιν κλπ.», ἔρχομαι νὰ ὑποστηρίξω καὶ ἐγὼ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπεστήριξεν ὁ κ. Ἀναστασίου, ὅτι πρέπει νὰ δηλωθῇ δι’ ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ διάταξις αὐτὴ νὰ θεωρῆται οὐσιαστικὴ καὶ ὄχι δικονομική. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ληφθοῦν μέτρα οὕτως ὥστε ὁ πολίτης νὰ μὴ θεωρῇ τὸ Κράτος αὐτὸ ὡς ἐχθρόν του.

§127Δ. ΔΗΜΑΔΗΣ. Διὰ τοῦ ἄρθρου 24 ἐδώσαμεν ἓν ἀόριστον δικαίωμα εἰς τὸν πολίτην, ἀλλ’ ἐξ ἄλλου ἐφροντίσαμεν νὰ τὸ ἀφαιρέσωμεν τὸ δικαίωμα αὐτὸ καὶ νὰ κατοχυρώσωμεν τὸ δικαίωμα τῶν ὑπαλλήλων μέχρι τοῦ νὰ καταγγέλωσι τοὺς πολίτας ἂν ὑπερβαίνωσι τοὺς νόμους. Ὑποθέτω ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ μὴ εἴμεθα βουλευταὶ ἢ νὰ εὑρισκώμεθα πρὸ πολιτείας Πλάτωνος διὰ νὰ θέλωμεν νὰ κατοχυρώσωμεν τοὺς ὑπαλλήλους μὲ τοιαῦτα δικαιώματα. Ἐνῷ ἡμεῖς οἱ βουλευταὶ δὲν κάμνομεν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ εἴμεθα διεκπεραιωταὶ τῶν ὑποθέσεων τῶν ἐκλογέων μας. Μέχρι τοιούτου σημείου ἡ κατάστασις εἶναι βαρεῖα—καὶ ἐννοῶ ὅλα τὰ Ὑπουργεῖα—ὥστε καὶ οἱ Ὑπουργοὶ ἤρχισαν νὰ ἔχουν τὴν αὐτὴν ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχουν καὶ οἱ ὑπάλληλοι καὶ πολλάκις ἐπὶ οὐσιωδεστάτων ζητημάτων δὲν ἀπαντῶσιν εἰς τοὺς πολίτας καὶ τοῦτο ἐξ ὑπαιτιότητος τῶν ἐνδιαφερομένων, οἱ ὁποῖοι, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, προέρχονται καὶ αὐτοὶ ἀπὸ τὰς ὑπαλληλικὰς τάξεις. Ἡ κατάστασις, ἂν παρουσιάσθη τόσον ἀθλία, ἂν ὅλος ὁ κόσμος ζητᾷ τὴν αὐτοδιοίκησιν καὶ ἀποκέντρωσιν, τὴν ζητᾷ λόγῳ τῆς κακοδιοικήσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα καὶ τῆς ὁποίας ὑπαίτιοι εἶναι οἱ περισσότεροι τῶν ὑπαλλήλων. Μετὰ μίαν τοιαύτην κατάστασιν δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ κατοχυρώσῃ ἡ Βουλὴ ὄχι διὰ νόμου, διότι τοιοῦτος νόμος ὑπάρχει, ἀλλὰ διὰ συνταγματικῆς διατάξεως νὰ κατοχυρώσῃ δικαιώματα τοῦ πολίτου καὶ νὰ τεθῶσι καὶ ὅρια καὶ προθεσμίαι, ἐντὸς τῶν ὁποίων εἶναι ὑποχρεωμένοι οἱ ὑπάλληλοι νὰ ἀπαντῶσι. Πρὸς τοῦτο ὑποβάλλω μίαν τροπολογίαν, ἡ ὁποία εἶναι οὐσιαστικωτέρα τῆς τῶν ἄλλων συναδέλφων. Νὰ προστεθῇ δηλαδὴ μετὰ τὴν λέξιν «σαφῆ καὶ δικαίαν ἐπὶ ποινῇ». Διότι μόνον αἱ ἀποφάσεις τῶν Συμβουλίων εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ ἀπαιτήσωσι περισσότερον χρόνον. Αἱ ἁπλαῖ ἀναφοραὶ δὲν ἔχουν παρὰ μίαν ἁπλῆν ἀπάντησιν καὶ ὑποθέτω ὅτι 15 ἡμέραι εἶναι ἀρκεταί.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Κουπαροῦσος ἔχει τὸν λόγον.

§129Ν. ΚΟΥΠΑΡΟΥΣΟΣ. Δύο εἶναι οἱ λόγοι, κύριοι βουλευταί, ὁ εἷς εἶναι ἡ μεταπολεμικὴ κατάστασις καὶ ὁ ἕτερος ὁ τῆς γραφειοκρατίας τῆς ἐπαράτου, ἡ ὁποία ὑφίσταται ἀκόμη πρὸς τὸ συμφέρον τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, ἐνδιαφερομένων νὰ δημιουργηθῇ τόση πληθώρα ὑπαλλήλων καὶ θέσεων. Νομίζω ὅτι ὁ πολίτης θὰ ἐδέχετο καὶ οἰκονομικὰ βάρη περισσότερα νὰ ἀναλάβῃ ἂν ἔβλεπε τὰς ὑποθέσεις του διεξαγομένας τὸ ταχύτερον. Βεβαίως εἶναι ὀδυνηρὰ διὰ τοὺς ὑπαλλήλους ἡ ὑποβληθεῖσα τροπολογία, ἀλλὰ δυστυχῶς εἶναι ἀναγκαία ἡ ἐπιβολὴ ταύτης διὰ τὴν παρατεινομένην ἐκ μέρους τῶν ἀδιαφορίαν καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ διότι πολλὰ θλιβερὰ ἀποτελέσματα θέλουσιν ἐπέλθει ἐκ ταύτης εἰς βάρος αὐτῶν τούτων τῶν ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι θὰ ὑποστοῦν κατ’ ἀνάγκην τὴν λαϊκὴν ὀργὴν καὶ τότε ἀντίο Σύνταγμα, ἀντίο πολίτευμα, ἀντίο νόμοι. Τὸ βάρος ὅμως ὁλόκληρον δὲν ἐπιρρίπτω εἰς τοὺς ὑπαλλήλους μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν συστηματικὴν διὰ νὰ μὴ εἴπω ἐγκληματικὴν ἀδιαφορίαν τῶν ἑκάστοτε Ὑπουργῶν, οἵτινες ἔχουσι μεταφέρει πολλὰ τὰ ὕποπτα πρόσωπα εἰς τὰ γραφεῖά των, ἀνεπαρκῆ διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν συμφερόντων τῶν ἰδιωτῶν, παρακωλύοντα ἐπὶ μακρὸν χρόνον, ἴσως διὰ συμφεροντολογικοὺς σκοπούς, τὴν διεκπεραίωσιν διαφόρων ὑποθέσεων ἰδιωτῶν, ὥστε νὰ ἀναγκάζωνται οὗτοι νὰ καταφεύγωσιν εἰς κανένα βουλευτήν, εἴτε ἄλλο πρόσωπον. Ἐγὼ τοὐλάχιστον σᾶς ἀναφέρω παράδειγμα, διὰ τὸ ὁποῖον οἱ πολῖται, σᾶς διαβεβαιῶ, θὰ ἦσαν διατεθειμένοι νὰ πληρώσουν φόρους ἑκατὸν φορὰς περισσοτέρους παρὰ τὰ ὅσα ὑφίστανται ἐκ τῆς καθ’ ὁλοκληρίαν ἀδιαφορίας τῶν ὑπαλλήλων. Οἱ ξενοδόχοι τῆς Κοζάνης εἶχον ὑποβάλει πρὸ μηνῶν αἴτησιν πρὸς τὴν Νομαρχίαν, ζητοῦντες τὴν αὔξησιν τοῦ ἐνοικίου τῶν ξένων ἀπὸ 8 δραχμὰς εἰς 15 δραχμὰς τὴν ἡμέραν. Τὴν αἴτησιν τὴν ἐκράτησεν ὁ ἁρμόδιος ὑπάλληλος τῆς Νομαρχίας δικαιολογούμενος διαφοροτρόπως καὶ ἀσφαλῶς τὴν ἐκράτησε, διότι ἀπέβλεπεν εἰς ὄφελος ἰδικόν του καὶ τὸν γνωρίζω αὐτὸν τὸν ὑπάλληλον ἀπὸ ἄλλα πολλὰ ποὺ ἔκαμε ἀκριβῶς διὰ τοὺς ἰδίους σκοπούς. Τῇ διαμαρτυρίᾳ μου ἠναγκάσθη τὴν αἴτησιν αὐτὴν νὰ τὴν στείλῃ εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν Θεσσαλονίκης. Εἰς αὐτὴν ὅμως ἡ ἁρμοδία ὑπηρεσία τὴν ἐκράτησεν ἓξ μῆνας. Ἔπρεπε νὰ μεταβῶ ἐγὼ εἰς Θεσσαλονίκην, νὰ τρέξω νὰ τὴν εὕρω καὶ νὰ τὴν στείλω εἰς τὸ κέντρον. Διότι ὁ Γενικὸς Διοικητής, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς σημερινῆς ἀποκεντρώσεως, δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ αὐξήσῃ τὴν τιμὴν τῶν κρεββατιῶν. Τέλος πάντων ἔρχεται ἡ αἴτησις ἐδῶ. Ἐν τῷ μεταξὺ κατηργήθη τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας καὶ χάνεται ἡ αἴτησις. Ἐπανασυνιστᾶται τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, ὑποβάλλεται ἄλλη αἴτησις καὶ ἔρχομαι εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ μοῦ λέγουν νὰ ὑπάγω νὰ τὴν ζητήσω εἰς ἓν τμῆμα Ξένων καὶ Ἐκθέσεων. Ἀφήνω τί ἐτράβηξα νὰ τὸ εὕρω τὸ τμῆμα αὐτό· τὸ εὑρῆκα εἰς τὸ τέταρτον πάτωμα τοῦ μεγάρου Βλάχου καὶ ἐκεῖ εὗρον ἕνα πόλισμαν, ὁ ὁποῖος μοὶ εἶπεν ὅτι πρέπει νὰ συνέλθῃ τὸ δωδεκαμελὲς Συμβούλιον διὰ νὰ ἀποφανθῇ ἂν πρέπῃ νὰ αὐξηθῇ ἡ τιμὴ τῶν κρεββατιῶν τῶν ξενοδοχείων Κοζάνης. Συνῆλθε κατόπιν ἡ Ἐπιτροπὴ ἀποτελουμένη ἐκ τοῦ δημάρχου Ἀθηναίων, τοῦ νομάρχου Ἀττικοβοιωτίας κλπ., ἥτις συγκληθεῖσα τετράκις, λόγῳ ἐλλείψεως ἀπαρτίας, δὲν κατώρθωσε νὰ ἀποφανθῇ. Ἐπηκολούθησαν αἱ ἑορταί, μετὰ δὲ τὰς ἑορτὰς συνεδριάσασα ἀπεφάνθη ὅτι τὰ στοιχεῖα δὲν ἦσαν ἐπαρκῆ καὶ τὴν ἐπέστρεψεν εἰς τὴν Νομαρχίαν Κοζάνης, μὲ τὴν παράκλησιν νὰ γίνῃ ἔκθεσις ἐκ μέρους ταύτης εὐμενής. Σᾶς ἐρωτῶ, εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσωμεν, εἶναι δυνατὸν νὰ σκεπτώμεθα περὶ Συντάγματος; Μοῦ φαίνεται ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐργαζώμεθα τοιουτοτρόπως, ἂν δὲν ληφθῇ πρόνοια κατοχυρώσεως τῶν συμφερόντων τοῦ πολίτου διὰ τοῦ Συντάγματος. Θαυμάσια τὰ λέγετε σεῖς οἱ δικηγόροι, νὰ ὑπάγῃ δηλαδὴ ὁ λαὸς νὰ κάμῃ μήνυσιν καὶ νὰ καταδικασθῶσιν οἱ παραβάται διὰ παράβασιν καθήκοντος, ἀλλὰ δυστυχῶς θὰ ἀποτελματωθῶσι τότε ἀκόμη χειρότερα τὰ ζητήματά των.

§130Ρ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπ’ αὐτοῦ τρὶς ἔκαμα τροπολογίαν, ὅτι ἐν περιπτώσει παραβάσεως καθήκοντος νὰ δικάζεται ἀπὸ τὰ ὁρκωτὰ δικαστήρια, διότι νομίζω ὅτι οἱ ὑπάλληλοι πρέπει νὰ ἵστανται εἰς τὸ ὕψός των.

§131Ν. ΚΟΥΠΑΡΟΥΣΟΣ. Καὶ ἓν ἄλλο παράδειγμα. Εἶχον ὑποβάλει μίαν αἴτησιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Μετὰ παρέλευσιν χρόνου μὴ λαβὼν ἀπάντησιν, ἔχασα τὴν ὑπομονήν μου καὶ μετέβην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Τὴν αἴτησιν ὅμως ταύτην τὴν εὗρον πάλιν εἰς τὸ συρτάρι τοῦ ὑπαλλήλου. Καὶ ἄλλα παραδείγματα πολὺ χειρότερα ἀπὸ τὰ δύο προηγούμενα, διὰ τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ λάβῃ τὰ κατάλληλα μέτρα ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν αὐστηρὰν τιμωρίαν τοῦ ὑπαλήλου αὐτοῦ. Αἴτητίν τινα εἶχεν ὑποβάλει καὶ ὁ ἀδελφός μου διὰ μίαν ἄδειαν πωλήσεως κτήματος. Μετὰ ὀκτὼ μῆνας λαμβάνει μίαν ἀπάντησιν ὅτι «εἰς ἀπάντησιν τῆς ὑπ’ ἀριθ. τάδε αἰτήσεώς σας, δι’ ἧς ἀνεφέρθητε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, σᾶς ἀπαντῶμεν ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον δὲν ἔχει γνῶσιν τοῦ ζητήματος». Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νομίζω ὄχι μόνον ποινικὴν ρήτραν νὰ θέσωμεν, ἂν βεβαίως πρόκειται νὰ γίνῃ Σύνταγμα τῆς προκοπῆς, ἀλλ’ ἂν πρόκειται νὰ μείνῃ τὸ ζήτημα ἀορίστως πως, καλύτερον νὰ μὴ κάμωμεν Σύνταγμα. Εἶμαι σύμφωνος μὲ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Δημάδη, ἐκτὸς ἂν πρόκειται νὰ τεθῇ καὶ αὐστηροτέρα τροπολογία, ὁπότε ἂς τὸ ἀφήσωμεν τὸ ζήτημα νὰ συζητηθῇ παρόντων καὶ τῶν λοιπῶν συναδέλφων διὰ νὰ ἀκούσητε κατ’ αὐτῶν τὰ παράπονά των.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Οἰκονομίδης ἔχει τὸν λόγον.

§133Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Καὶ τὸ Σύνταγμα ἔλαβε πρόνοιαν καὶ εἰδικὸς νόμος ὑπῆρξεν, ὁ ὁποῖος ἐφρόντισε διὰ τὴν ἐξασφάλισιν τοῦ πολίτου, ἀλλ’ ἀτυχῶς, οὔτε διὰ διατάξεως τοῦ Συντάγματος οὔτε διὰ διατάξεως νόμου εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ἡ θεραπεία τοῦ κακοῦ αὐτοῦ. Ἀλλαχοῦ ἔγκειται ἡ αἰτία, ἐκ τῆς ὁποίας προέρχονται τὰ παράπονα, τὰ ὁποῖα ἀκούομεν. Ὡς παρετηρήσατε, δὲν ἔχομεν οὔτε σύστημα γραφειοκρατικὸν οὔτε ὑπαλλήλους μορφωμένους ὥστε νὰ δύνανται νὰ ἀνταποκριθῶσιν εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ἀνάγκη νὰ φροντίσωμεν περὶ τῆς βελτιώσεως τῆς ὑπαλληλίας διὰ νὰ ἔχωμεν ὑπαλλήλους. Ἂν πρόκειται νὰ ἀσχοληθῶμεν νὰ μεταβάλωμεν τὸ Σύνταγμα διὰ νὰ ὁρίσωμεν ποινὰς κατὰ τῶν ὑπαλλήλων, νὰ εἶσθε βέβαιοι ὅτι οὐδέποτε θὰ κατορθώσωμεν τίποτε. Σᾶς λέγω ὅτι τὸ πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ζητεῖτε βέβαια δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ ἀντικείμενον Συντάγματος. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβάλωμεν τὸ Σύνταγμα εἰς ποινικὸν κώδικα, δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν τὴν ὕπαρξιν νόμου, ὁ ὁποῖος νὰ προνοῇ περὶ τούτου. Ἂν δὲ θέλητε νὰ ἀσφαλίσητε αὐτὸ τὸ δικαίωμα, πρέπει νὰ μορφώσωμεν τοὺς ὑπαλλήλους καὶ μόνον τότε θὰ ἔχητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ζητεῖτε.

§134Β. ΑΛΕΞΑΤΟΣ. Ἂν θέλητε τὴν κύρωσιν αὐτῆς τῆς διατάξεως, ἄρατε τὴν μονιμότητα τῶν ὑπαλλήλων, ὅλα τὰ ἄλλα μέτρα εἶναι μάταια.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Μπούμπουλης ἔχει τὸν λόγον.

§136Π. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἡ τελεία ἀδιαφορία τῶν ὑπαλλήλων, ἡ ὁποία ἐξικνεῖται μέχρι τοῦ σημείου ψευδῶν ἀπαντήσεων ὄχι μόνον εἰς ἰδιώτας, ἀλλὰ καὶ εἰς βουλευτὰς ἀκόμη, εἶναι ἀφάνταστος. Παρόμοιον μοὶ συνέβη μὲ τὸ Ὑπουργεῖον Ὑγιεινῆς τώρα τελευταίως, ζητοῦντος τὴν ἀνεύρεσιν ἐντάλματος, ἀποσταλέντος εἰς τὸ Ὑπουργεῖον Ὑγιεινῆς· μετὰ 11 μῆνας τὸ Ὑπουργεῖον Ὑγιεινῆς μοὶ ἔδωσε ἕνα ἀριθμὸν διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅπου μεταβὰς ἔλαβον τὴν ἀπάντησιν ὅτι δὲν εἶχον λάβει τὸ ἔνταλμα αὐτό. Ἐπιστρέψας εἰς τὸ Ὑπουργεῖον Ὑγιεινῆς ἐκ νέου ἔλαβον πάλιν τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι εἶχεν ἀποσταλῆ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἀπελπισθεὶς ὅτι δὲν θὰ ἀνεύρω τὸ ἔνταλμα αὐτό, διότι δὲν εὑρίσκετο οὔτε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον Ὑγιεινῆς, οὔτε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἠναγκάσθην νὰ κάμω μίαν ἀναφορὰν εἰς τὸ Λιμεναρχεῖον νὰ σταλοῦν νέα χαρτιά. Ὅταν μετέβην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον Ὑγιεινῆς, ὁ ἁρμόδιος ὑπάλληλος μοῦ λέγει· ξεύρετε, εὕρομεν τὸ ἔνταλμά σας, ὁ ἀδελφός μου εὗρεν εἰς μίαν οἰκογενειακήν μας ὑπόθεσιν τὸ ἔνταλμά σας. Αὐτὴ ἡ ἀδιαφορία τῶν ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι ψεύδονται, οἱ ὁποῖοι καμμίαν φορὰν φθάνουν εἰς χειρότερον σημεῖον, ὡς εἰς τὸ ἐπὶ τῆς ὁδοῦ Ἴωνος Παράρτημα τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ὑγιεινῆς, ἔνθα εὑρίσκεται εἷς ὑπάλληλος, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα λησμονῶ τώρα, ὁ ὁποῖος δὲν γνωρίζει οὔτε Ἑλληνικὰ νὰ ὁμιλήσῃ καὶ μὲ τὸν ὁποῖον δὲν κατώρθωσα νὰ συνεννοηθῶ. Αὐτὴ ἡ ἀδιαφορία τῶν ὑπαλλήλων, ἡ ψευδὴς βεβαίωσις τούτων διὰ μίαν ὑπόθεσιν εἶναι ἀφάνταστος καὶ νομίζω ὅτι καὶ αἱ δύο τροπολογίαι δὲν εἶναι ἐκτεταμέναι καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ τὰς ψηφίσωμεν, διότι εἶναι πολλαὶ ὑποθέσεις, αἱ ὁποῖαι ὡς ἐκ τῆς φύσεως αὐτῶν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διεκπεραιωθῶσιν ἐντὸς 15 ἡμερῶν, οὔτε ἐντὸς ἑνὸς μηνός. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ εἶναι ὅτι ἕκαστος ὑπάλληλος ἐν τῇ ἁρμοδιότητί του ὀφείλει νὰ ἀπαντήσῃ ἐντὸς τοῦ λογικοῦ χρονικοῦ ὁρίου. Ἡ τροπολογία δὲν εἶναι μελετημένη καὶ θὰ ἔπρεπε νὰ μελετηθῇ καὶ δι’ αὐτὸ προτείνω νὰ μὴ ψηφισθῇ σήμερον παρὰ νὰ ἀναβληθῇ καὶ νὰ εὕρωμεν μίαν τροπολογίαν κατοχυροῦσαν τὸ δικαίωμα τοῦτο τοῦ πολίτου.

§137Θ. ΓΟΥΣΚΟΣ. Ἡ φρᾶσις, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὸ ἄρθρον 24 περὶ ἐγγράφου ἀπαντήσεως, εἶναι κατά τι σκιῶδες, διότι αἱ ἀρχαὶ δὲν δίδουν ἀπάντησιν ἔγγραφον εἰς τὸν ἐνδιαφερόμενον, ἀλλὰ ἁπλῶς τοῦ παρουσιάζουν διὰ τοῦ χωροφύλακος ἓν ἐπιδοτήριον καὶ τῷ λέγουν· ὑπόγραψον. Καὶ διατί νὰ ὑπογράψω; Διὰ νὰ φέρῃς αὐτὰ τὰ χαρτιά. Ἂν ὑποτεθῇ ὅμως ὅτι δὲν γνωρίζει γράμματα, τί γίνεται; Αὐτὸ εἶναι μία σπουδαία παράλειψις καὶ τὸ γνωρίζω, διότι ἦλθε πρὸς ἐμὲ ἀπάντησις ἐκ μέρους ἑνὸς Ὑπουργείου καὶ ἔλεγε νὰ προσκομίσω αὐτὰ καὶ αὐτὰ τὰ χαρτιά. Ἐγὼ ξεύρω γράμματα, ἀλλ’ ἂν ὁ ἀναφερόμενος δὲν γνωρίζῃ τί γίνεται; Αὐτὴ εἶναι ἡ περίπτωσις, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν.

§138Γ. ΜΟΔΗΣ. Πρέπει νὰ ληφθῇ κάποια πρόνοια περὶ τῆς ἀδιαφορίας αὐτῆς τῶν ὑπαλλήλων, ἀλλὰ θὰ τονίσω ἓν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον εἶναι τῆς δικαιοδοσίας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. Ἕν ἔγγραφον διὰ νὰ φθάσῃ ἀπὸ τὸ πρωτόκολλον τοῦ Ὑπουργείου εἰς τὸν ἁρμόδιον ὑπάλληλον θέλει δέκα ἡμέρας· ὑπὸ τοιούτους ὅρους βεβαίως ὑποθέτω δὲν πρέπει νὰ περιμένωμεν ἔγκαιρον ἀπάντησιν.

§139Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἡ καλυτέρα ὑπηρεσία εἶναι τὸ πρωτόκολλον τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Καλκάνης ἔχει τὸν λόγον.

§141Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Ὅσον ἀφορᾷ, κύριε Πρόεδρε, τὴν 1ην παράγραφον τοῦ ἄρθρου 24 ἐγένοντο ὑπὸ τῶν κ. κ. βουλευτῶν αἱ δέουσαι παρατηρήσεις. Ἐγὼ θὰ εἶχον νὰ παρατηρήσω ὅσον ἀφορᾷ τὴν 2αν παράγραφον τοῦ ἄρθρου τούτου καὶ θὰ παρακαλέσω νὰ δοθῶσιν ἐξηγήσεις, διότι δὲν εἶναι σαφὴς καὶ διότι ἔχομεν διῃρημένην τὴν ὁμολογίαν τοῦ ἀνωτάτου δικαστηρίου. Ἐγεννήθησαν τὰ ἑξῆς ζητήματα: Πρῶτον διὰ πᾶσαν παράβασιν ἐνυπάρχουσαν ἐν τῇ ἀναφορᾷ εἶναι ἡ συκοφαντία, ἡ ἐξύβρισις ἢ ἄλλα παρεμφερῆ ἀδικήματα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ γίνουν. Ἀναγράφονται αἱ παραβάσεις, αἱ ὁποῖαι ἀφορῶσι μόνον τὴν ἀρχήν, δηλαδὴ περιλαμβάνονται αἱ πράξεις αὐταὶ τῆς ἐξυβρίσεως καὶ συκοφαντίαι ἐναντίον τῆς πρὸς τὴν ἀναφορὰν Ἀρχῆς ἢ καὶ στρέφονται κατὰ τρίτου προσώπου. Ἂν ἐπὶ παραδείγματι κάμω μίαν ἀναφορὰν ἐναντίον τοῦ νομάρχου Φλωρίνης καὶ ἐν τῇ ἀναφορᾷ αὐτῇ ἐκφράζομαι ἐξυβριστικῶς, ἐκφράζομαι συκοφαντικῶς ἐναντίον τοῦ νομάρχου. Μόνον τότε προστατεύεται ὁ πολίτης ἐκ τῆς διατάξεως αὐτῆς τῆς συνταγματικῆς ἢ καὶ ἂν ἐν τῇ ἀναφορᾷ περιλαμβάνονται αἱ ὕβρεις κατὰ τρίτου προσώπου. Ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ εἶναι, σᾶς βεβαιῶ, καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν διῃρημένη ὅλη ἡ νομολογία. Ἀλλ’ ἐπίσης ἐν πάσῃ περιπτώσει διαίρεσις εἶναι καὶ ἂν ἡ πρᾶξις διὰ τὴν ὁποίαν θὰ ὑποβληθῇ ἡ μήνυσις καὶ ἡ αἰτίασις πρέπει νὰ εἶναι σχετικὴ πρὸς τὴν ἁρμοδιότητα τῆς Ἀρχῆς ἢ ὄχι. Ὅπως εἶναι τὸ ἄρθρον, γεννῶνται πολλὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα εἶναι ὀρθὸν ν’ ἀποσαφηνίσῃ μία ἀπόφασις, εἴτε ἐπεξηγηματικὴ ἐν τῇ τροπολογίᾳ τῆς παραγράφου αὐτῆς, εἴτε μία ἑρμηνευτικὴ δήλωσις, ὥστε νὰ ἀκολουθηθῇ εἴτε ἡ Α εἴτε ἡ Β ἔννοια, συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ λαϊκὴ θέλησις ἡ ἐκφραζομένη ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἔχω λοιπὸν τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ εἴτε γραμματικὴ διασάφισις, εἴτε ἑρμηνευτικὴ δήλωσις ἐν τῷ ἄρθρῳ ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ἔχει τὸν λόγον.

§143Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε Πρόεδρε, εὑρίσκω καὶ ἐγὼ δικαιολογημένην τὴν ἀγανάκτησιν τὴν γενικὴν τῶν συναδέλφων διὰ τὴν βραδύτητα μὲ τὴν ὁποίαν διεκπεραιοῦνται αἱ ὑποθέσεις εἰς ὅλας τὰς δημοσίας ὑπηρεσίας. Ἔχει καταντήσει ὥστε οἱ βουλευταὶ νὰ εἶναι ἓν εἶδος δημοσίων ἐπιθεωρητῶν, ἄνευ τῆς ἐπεμβάσεως τῶν ὁποίων νὰ μὴ ἠμποροῦν νὰ λειτουργήσωσι κανονικῶς αἱ δημόσιαι ὑπηρεσίαι. Αὐτὰ εἶναι δυστυχῶς τὰ ἀποτελέσματα τῆς μέχρι τοῦδε ἐξελίξεως. Πιθανὸν νὰ ἀρκοῦνται εἰς κομματικὴν ὠφέλειαν ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης μερικοὶ βουλευταί, οἱ ὁποῖοι καταναλίσκουσι τὸν χρόνον εἰς τὴν παρακολούθησιν τῶν ὑποθέσεων τῶν ἐκλογέων των. Ἀλλὰ κατὰ κανόνα αὐτὸ εἶναι ἓν βάρος δυσβάστακτον δι’ ὅλους τοὺς βουλευτὰς εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε νὰ τοὺς ἐμποδίζῃ νὰ ἐκτελῶσι τὰ καθήκοντα αὐτῶν τὰ βουλευτικὰ καὶ τὸ σπουδαιότερον ὅτι καταλήγει εἰς βλάβην τῶν συμφερόντων τῶν πολιτῶν. Εἶμαι καὶ ἐγὼ σύμφωνος ὅτι πρέπει νὰ εὑρεθῇ μία λύσις, ἀλλ’ ὡς ἐλέχθη καὶ ἀπὸ ἕνα συνάδελφον, ἡ λύσις εἶναι ἡ γενικὴ διόρθωσις τοῦ διοικητικοῦ μας συστήματος, τῶν ὑπαλλήλων τῶν Ὑπουργείων, ἡ εἰσαγωγὴ καλυτέρων συνηθειῶν. Δὲν εἶναι δυνατὸν βεβαίως νὰ περιμένωμεν ἀμέσως πλήρη διόρθωσιν τῆς διοικητικῆς μας ὑπηρεσίας, ἀλλὰ πρέπει κάτι τι νὰ κάμωμεν. Ἐπροτάθη νὰ τεθῶσιν ὡρισμένα χρονικὰ ὅρια, ἐντὸς τῶν ὁποίων πρέπει νὰ ἐνεργῶσιν αἱ δημόσιαι ὑπηρεσίαι, ὄχι νὰ ἀπαντῶσι, διότι πρέπει νὰ κάμωμεν μίαν διάκρισιν. Τὸ Σύνταγμα ὁμιλεῖ περὶ ἀπαντήσεως μόνον. Ἐδῶ γίνεται μνεία καὶ περὶ ἀποφάσεως καὶ ἐνεργείας. Εἶναι δύο διάφορα πράγματα. Ὅταν ἐψηφίσθη τὸ ἄρθρον αὐτὸ εἰς τὰ 1911, ἐδέχθημεν ὅτι τέλος πάντων θὰ εἶναι μία μεγάλη πρόοδος, ἂν οἱ ἐνδιαφερόμενοι πολῖται λαμβάνωσι μίαν ἀπάντησιν ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς των εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἀπαλλάσσωνται οἱ βουλευταὶ τῶν ἐνοχλήσεων πρὸς παρακολούθησιν τῶν ὑποθέσεων τῶν συμπολιτῶν των καὶ νὰ δύνανται οἱ πολῖται νὰ εὑρίσκωνται εἰς ἐπαφὴν μὲ τὰς Ἀρχάς, χωρὶς νὰ ἔχωσιν ἀνάγκην νὰ ἀπευθύνωνται εἰς αὐτὰς εἴτε διὰ δικηγόρων, εἴτε διὰ πολιτικῶν. Ἂν θέλωμεν νὰ δίδεται ἀπάντησις περὶ ἀποφάσεων πλέον, δὲν δυνάμεθα νὰ θέσωμεν χρονικὰ ὅρια. Πολλάκις ἡ ἀπόφασις ἐπί τινος ὑποθέσεως ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἄλλην ἐξουσίαν, πολλάκις δὲ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν τοῦ προϊσταμένου τῆς ὑπηρεσίας, ἢ τοῦ Ὑπουργοῦ, οἱ ὁποῖοι διὰ λόγους πολιτικοὺς ἢ διὰ λόγους ὑπηρεσιακοὺς δὲν δύνανται νὰ ἐνεργήσουν ἀμέσως. Ἑπομένως ἡ τροπολογία τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ περὶ χρονικῶν ὁρίων πρὸς ἀπάντησιν νομίζω ὅτι δὲν δύναται νὰ γίνῃ δεκτή. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν εἶναι νὰ δίδεται μία ἀπάντησις, ἀλλὰ καὶ πάλιν δὲν ἔχει καμμίαν σκοπιμότητα ἂν θέσωμεν χρονικὰ ὅρια δι’ ἁπλῆν ἀπάντησιν. Διότι, ἂν θέσωμεν στενὰ χρονικὰ ὅρια, ἡ ἀπάντησις θὰ εἶναι τυπική. Θὰ ἦτο δυνατὸν φυσικὰ ὄχι πλέον διὰ τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ δι’ εἰδικοῦ νόμου καὶ οὐδὲ κἂν διὰ νόμου, ἀλλὰ διὰ συμπτήξεως τῆς ἐργασίας ἐντὸς τῶν Ὑπουργείων καὶ τῶν διαφόρων γραφείων ὑποχρεωτικῶς πλέον νὰ δίδεται ἀπάντησις εἰς ἕκαστον ἀναφερόμενον ἐπὶ τῆς ἀναφορᾶς του καὶ κατὰ τρόπον ἐπιτρέποντα τὸν ἔλεγχον τῆς δοθείσης ἀπαντήσεως. Διότι εἶναι δυνατὸν νὰ διατυποῦται ἡ ἀπάντησις κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε τὸ χαρτὶ τῆς ἀπαντήσεως νὰ εἶναι προσκολλημένον εἰς τὴν ἀναφοράν. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Γεωργίας οἱοσδήποτε ἀναφερόμενος ἀναγράφει τὴν ὑπόθεσιν διὰ τὴν ὁποίαν ἐνδιαφέρεται καὶ τὴν ἑπομένην ἡμέραν λαμβάνει τὴν ἀπάντησιν ἔγγραφον ἐπὶ τῆς αἰτήσεώς του. Καθ’ ὅμοιον τρόπον θὰ ἠδύνατο νὰ διατυπωθῇ ἡ ἱκανοποίησις αὐτοῦ τοῦ δικαιώματος τοῦ ἀναφέρεσθαι εἰς ὅλας τὰς ὑπηρεσίας. Εἶπον ὅτι δὲν εἶναι ζήτημα συνταγματικόν. Ὅσον καὶ ἂν προσπαθήσωμεν, δὲν δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ἱκανοποιητικὴν λύσιν. Εἶναι ζήτημα νομοθετικῆς διατάξεως καὶ ἀκόμη περισσότερον κανονισμοῦ ἐντὸς τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν καὶ ἀκόμη ριζικώτερον μορφώσεως ὑπαλλήλων. Δι’ αὐτὸ δὲν εἶμαι σύμφωνος εἰς τὸ νὰ διατυπωθῇ χρονικὸς περιορισμός. Διὰ τὴν διατύπωσιν τῆς κυρώσεως τῆς διατάξεως αὐτῆς ἠδύνατο ἡ Βουλὴ νὰ ἐκφράσῃ ἀπόψε μίαν εὐχήν, ἀπόφασιν, ἡ ὁποία νὰ λέγῃ ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπαιτεῖ ὅπως ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς ἡ Κυβέρνησις εἴτε διὰ νόμου, εἴτε διὰ κανονισμοῦ ὀφείλει νὰ κανονίσῃ ἱκανοποιητικῶς τὸ ζήτημα τῶν ἀπαντήσεων εἰς τοὺς ἐνδιαφερομένους πολίτας, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι δύσκολον νὰ γίνῃ, διότι εἶναι ζήτημα διαρρυθμίσεως τοῦ τύπου τῶν διαταγῶν τῆς ἁρμοδίου ὑπηρεσίας, ὥστε νὰ εἶναι ὑποχρεωμένος οἱοσδήποτε ὑπάλληλος ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναφορᾶς νὰ ἴδῃ τὴν ἀπάντησιν, ἡ ὁποία θὰ εἶναι κολλημένη μαζὶ μὲ τὸ χαρτόσημον.

§144ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Αὐτὸ εἶναι προαιρετικόν.

§145Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ ζήτημα τῆς ποινικῆς κυρώσεως εἶναι ζήτημα νομοθετικῆς διατάξεως, δηλαδὴ ὁ ὑπάλληλος θεωρεῖται ὅτι κάμνει μίαν παράβασιν καθήκοντος καὶ θὰ ὑπόκειται εἰς τιμωρίαν. Ἑπομένως δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη εἰς τὸ Σύνταγμα νὰ ὁρίσωμεν ποία ποινὴ ἐπιβάλλεται εἰς τὸν ὑπάλληλον καὶ πῶς γίνεται ἡ τιμωρία αὕτη. Δὲν ἔχει τὴν σκοπιμότητα τὴν ὁποίαν νομίζομεν, τὴν ἱκανοποίησιν αὐτὴν τοῦ σπουδαιοτάτου δικαιώματος. Δὲν ἔχει τὴν σκοπιμότητα ἡ λεπτομερὴς διατύπωσις τοῦ ἄρθρου. Ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη παρατήρησις ἐπὶ τῆς δευτέρας περιόδου τοῦ ἄρθρου. Ἐλέχθη ὅτι τὸ ἄρθρον αὐτὸ εἶναι ἀσαφές, πρῶτον διότι τὰ δικαστήρια ἐθεώρησαν ὅτι δὲν ἀποτελεῖ οὐσιαστικὴν διάταξιν. Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει μου τὸ πρᾶγμα. Ἂν πράγματι ὑπάρχῃ, παρακαλῶ νὰ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικά, ὄχι ὡς ἑρμηνεία, ἀλλ’ ὅτι ἀποτελεῖ οὐσιαστικὴν διάταξιν. Ἑπομένως ἡ διάταξις αὕτη δὲν εἶναι πρὸς προστασίαν τῶν ὑπαλλήλων, ἀλλὰ πρὸς προστασίαν τῶν πολιτῶν διὰ τῶν ὑπερβασιῶν τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων.

§146Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Ἤθελον νὰ ὑποβάλω ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Κατὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911, τὸ ὁποῖον παρέχει τὴν ἀτομικὴν ἐλευθερίαν, τὸ δεύτερον ζεῦγμα τῆς διατάξεως τὸ ἀφορῶν τὸ πότε ἐπιτρέπεται ἡ ἔγερσις τῆς ποινικῆς ἀγωγῆς, εἶχεν εὐρυτάτην τινὰ διατύπωσιν καὶ εἰδικῶς ἀντὶ τῆς φράσεως «ἐπιτρέπεται ἡ ἔγερσις τῆς ποινικῆς ἀγωγῆς» ἔχει τοποθετηθῆ ἡ φράσις τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911 «ζήτησις εὐθυνῶν». Ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἡ φράσις ἡ ὁποία ὑπῆρχεν, εἶχε τὴν ἔννοιαν ὑπὸ προστασίαν εὐρυτέραν, ἡ δὲ φράσις δι’ ἧς ἀντικατεστάθη καθιεροῖ ἔννοιαν στενωτέραν, διότι ἐν τῇ ἐγέρσει τῆς ἀγωγῆς δὲν συνεπάγεται ἄλλην εὐθύνην φέρ’ εἰπεῖν τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἐπιμάχου θέματος παρὰ τὴν πειθαρχικήν. Προτείνω ἑπομένως παρὰ τὴν φράσιν «ἔγερσις ποινικῆς ἀγωγῆς» νὰ τεθῇ καὶ ἡ φράσις «ζήτησις εὐθυνῶν».

§147Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ κ. συνάδελφος ἔχει δίκαιον, διότι πράγματι καὶ ἡ εὐθύνη ἐννοεῖ τὴν πειθαρχικὴν τιμωρίαν, δηλαδὴ καὶ ἡ πειθαρχικὴ τιμωρία νὰ περιλαμβάνεται εἰς τὴν ἔγερσιν τῆς ποινικῆς ἀγωγῆς. Εἶμαι σύμφωνος νὰ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ ὅτι ἡ ἔννοια τὴν ὁποίαν δίδομεν εἶναι ὅτι εἰς τὴν ποινικὴν ἀγωγὴν περιλαμβάνομεν καὶ τὴν πειθαρχικὴν τιμωρίαν. Τὰς περιπτώσεις τὰς ὁποίας ἔχει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος εἶναι αἱ τῆς ὑποβολῆς ἀναφορᾶς ἐναντίον ὑπαλλήλου ἀπὸ ἄλλον ὑπάλληλον. Ἡ διατύπωσις ἡ παλαιοτέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπηγορεύθη ἡ ζήτησις τῶν εὐθυνῶν δὲν ἦτο πάρα πολὺ γενικὴ καὶ περιώριζε τὴν διοίκησιν ἂν ἐφηρμόζετο αὐστηρῶς. Διότι εἶναι ἐνδεχόμενον ὁ ἀναφερόμενος καὶ καταγγέλλων μίαν παράβασιν ἑνὸς προϊσταμένου του νὰ ὑπέχῃ καὶ αὐτὸς εὐθύνην διὰ παράβασιν σχετιζομένην πρὸς τὴν καταγγελομένην παράβασιν. Δὲν ἕπεται ὅτι πρέπει νὰ ἐμποδισθῇ ἡ ἀνωτέρα Ἀρχὴ διὰ νὰ ζητήσῃ εὐθύνας τῶν πράξεων τῶν σχετιζομένων πρὸς τὴν καταγγελομένην πρᾶξιν. Ἂν πρόκειται περὶ τῆς πειθαρχικῆς τιμωρίας, ἥτις καὶ αὐτὴ εἶναι μία εὐθύνη, πρέπει νὰ προσέξωμεν μέχρις ὅτου ἀποφανθῇ ἡ ἀνωτέρα Ἀρχὴ ὅσον ἀφορᾷ ἐπὶ τῶν καταγγελιῶν. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν πολλάκις καὶ κατώτεροι ὑπάλληλοι ὅταν εὑρίσκουν παράνομον πρᾶξιν τῶν προϊσταμένων αὐτῶν καὶ νὰ θέλουν νὰ καταγγείλουν, νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ὑποβάλωσι νομιμοφρόνως τὴν ἀναφορὰν εἰς τὰς προϊσταμένας Ἀρχὰς περὶ τῆς εὐθύνης αὐτῶν. Ἑπομένως εἶμαι σύμφωνος νὰ δοθῇ εὐρυτέρα ἔννοια εἰς τὴν ποινικὴν ἀγωγὴν ὄχι γενικωτέρα περὶ εὐθύνης, διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι νὰ μὴ καταδιώκωνται οἱ κατέχοντες ἐξουσίαν πρὶν ἀποφανθῇ ἡ ἀνωτέρα Ἀρχή, ἂν εἶναι βάσιμος ἢ μὴ ἡ καταγγελία. Ἐπίσης διὰ τὴν ἄλλην παρατήρησιν, δι’ ἣν ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πρεβέζης συνάδελφος, δὲν γνωρίζω ποία θὰ ἦτο ἡ ὀρθοτέρα ἑρμηνεία. Ἡ προσωπική μου γνώμη εἶναι ὅτι, ὅταν πρόκειται περὶ τρίτου, νὰ μὴ ἐμποδίζεται, ἀλλὰ νὰ ἀφήσωμεν τὰ δικαστήρια νὰ λύσουν τὸ ζήτημα. Ἡ προσωπική μου ἐπίσης γνώμη εἶναι ὅτι, ὅταν πρόκειται περὶ τρίτων, δὲν ἰσχύει αὐτὴ ἡ ἀναστολή. Ὑποθέσατε ὅτι εἰς τὴν ἀναφορὰν ἀναφέρεται τρίτον πρόσωπον, ἀναφέρεται καὶ ὁ Β εἰσαγγελεύς. Πρέπει νὰ ἀποφύγωμεν νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα. Ἐγὼ τοὐλάχιστον αὐτὸ φρονῶ.

§148Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Ἁρμοδία νὰ τὸ λύσῃ εἶναι ἡ Βουλή, ἐφόσον τὸ συζητεῖ.

§149Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Ὅταν ὑπάρχῃ ἓν ἀδίκημα, ὁσονδήποτε ἐλάχιστον καὶ ἂν εἶναι, οὐδὲν δικαίωμα ἔχει νὰ ἐμποδίζεται ἡ περαιτέρω ἐνέργεια.

§150Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Ὁ εἰσαγγελεὺς Ἐφετῶν Θεσσαλονίκης ἔχει ἀντίθετον γνώμην πρὸς τὴν ἰδικήν σας. Εἶναι μία νομικὴ κορυφή.

§151Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Δὲν ὑπάρχουν νομικαὶ κορυφαί. Ὅταν ὑπάρχῃ μία ἐξύβρισις γενομένη δι’ ἑνὸς ἐγγράφου, ἀρκεῖ νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν δημοσιότητα διὰ νὰ ὑπάρχουν τὰ στοιχεῖα τοῦ ἀδικήματος.

§152Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Τὸ γράμμα λέγει τοῦτο· εἰς πᾶσαν παράβασιν δὲν ὑπάρχουσιν ἐν τῇ ἀναφορᾷ. Ἑπομένως, ἂν ὕβρισεν εἷς εἰς μίαν ἀναφοράν του τὸν δήμαρχον, πρέπει νὰ τελειώσῃ ἡ ἐνέργεια ὑπὸ τοῦ νομάρχου.

§153Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Εἶναι σαφές. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ περιαυτολογήσωμεν.

§154Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Τὸ γράμμα δὲν λέγει αὐτό.

§155Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐν συμπεράσματι νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ψηφισθῇ ἡ διάταξις. Καὶ ἂν ἡ Βουλὴ θέλῃ ἐν σχέσει μὲ τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι, ἠμπορεῖ νὰ ἐκδώσῃ μίαν ἀπόφασιν, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποχρεοῦται νὰ εἰσαγάγῃ ἐντὸς μηνὸς τὰ ἀναγκαῖα νομοθετήματα καὶ ἐκδώσῃ τὰς ἀναγκαίας διαταγὰς πρὸς κύρωσιν καὶ ἐφαρμογὴν τοῦ ἄρθρου 24 τοῦ Συντάγματος, ἤ, ἂν θέλῃ ἡ Βουλὴ νὰ διευκολύνῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἠμπορεῖ νὰ συστήσῃ μίαν ὀλιγομελεστάτην Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία νὰ συντάξῃ σχέδιον νόμου καὶ νὰ ἀποδείξῃ τὰ μέτρα διὰ τῶν ὁποίων θὰ καταστῇ πραγματικὴ ἡ διάταξις αὕτη ἡ τόσον οὐσιώδης τοῦ Συνάγματος καὶ ὡς εἶπον κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου ἡ ἐφαρμογὴ τῆς διατάξεως αὐτῆς ἐξαρτᾶται ἀπὸ γενικὴν νομοθετικὴν κύρωσιν καὶ ἀπὸ διαρρύθμισιν τοῦ μηχανισμοῦ τοῦ ἀναφέρεσθαι καὶ τοῦ τρόπου τῆς ἀπαντήσεως. Τὰ Ὑπουργεῖα θὰ εἶναι πρόθυμα νὰ ὑποδείξουν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν σύμφωνα μὲ τὴν πεῖραν τὴν ὁποίαν ἔχουν πῶς ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ ἡ ὑπόθεσις αὐτή, ἀλλὰ πάντως δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ περιληφθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα, ἀφοῦ ἠμπορεῖ νὰ γίνῃ μία Ἐπιτροπὴ ὀλιγομελὴς ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, ἀπὸ ὅλα τὰ κόμματα καὶ ἀπὸ ὅσους θέλουν νὰ ἀναμιχθοῦν εἰς τὴν ὑπόθεσιν αὐτήν, διότι δὲν εἶναι ζήτημα κομματικόν, εἶναι μία συνεργασία νὰ ἐξευρεθοῦν τὰ μέτρα, ὅπως σᾶς εἶπον, τὰ ὁποῖα θὰ καταστήσουν πραγματικὰς αὐτὰς τὰς διατάξεις. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἄλλα, ἐμμένομεν εἰς τὰς ἀντιλήψεις τὰς ὁποίας ἐξεθέσαμεν.

§156ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Ἀλαμανῆς ἔχει τὸν λόγον.

§157Χ. ΑΛΑΜΑΝΗΣ. Ἀπὸ τὸ 1911 εἶχε καθιερωθῆ συνταγματικῶς ἡ διάταξις, διὰ τῆς ὁποίας ὁ ὑπάλληλος εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ἀπαντήσῃ εἰς μίαν ἀναφορὰν τοῦ πολίτου. Ἀλλὰ καίτοι παρῆλθον ἔκτοτε 16 ἔτη, ἐν τούτοις ἐξακολουθεῖ ἡ ἰδία κατάστασις, ἐφόσον κρατεῖ τὸ γραφειοκρατικὸν σύστημα τὸ ὁποῖον ἔχομεν, ἐφόσον ὁ ὑπάλληλος ἔχει τὴν ἀντίληψιν τὴν ὁποίαν ἔχει ὡς πρὸς τὰς ὑποχρεώσεις αὐτοῦ ἀπέναντι τοῦ πολίτου. Ὁσασδήποτε ἑπομένως συνταγματικὰς διατάξεις καὶ ἂν καθιερώσωμεν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ βελτιωθῇ ἡ κατάστασις, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν ὁ ὑπάλληλος, ἴσως καὶ ἀκουσίως, λόγῳ τοῦ συστήματος τὸ ὁποῖον ἔχομεν, νὰ δύναται νὰ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν ἐνδιαφερόμενον. Ἀλλὰ τοῦτο θὰ ἐπιτύχωμεν ὅταν οἱ προϊστάμενοι τῶν ὑπηρεσιῶν καὶ εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ εἰς τὰ Ὑπουργεῖα ἀντιληφθῶσι τὰς ὑποχρεώσεις των τὰς ὁποίας ἔχουν ἀπέναντι τῶν πολιτῶν, ὅταν οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ πρὸ παντὸς θελήσωσι νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τοὺς προϊσταμένους τῶν ὑπηρεσιῶν νὰ δίδουν τὰς ἀπαντήσεις, τὰς ὁποίας εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ δίδουν. Γράψατε οἱασδήποτε θέλετε ποινικὰς διατάξεις. Θὰ ἔλθῃ ὁ ἄνθρωπος τῶν ἐπαρχιῶν νὰ καταγγείλῃ τὸν παρανομήσαντα ὑπάλληλον. Θὰ ἔλθῃ μάρτυς εἰς τὸ Πλημμελειοδικεῖον νὰ καταμηνύσῃ τὸν ὑπάλληλον, ὁ ὁποῖος παρενέβη τὸ καθῆκόν του, διότι δὲν ἀπήντησεν εἰς τὴν ἀναφοράν του. Ὅλα αὐτά, κύριοι, γράφονται εἰς τὰ χαρτιά, ἀλλ’ εἶναι ἄνευ σημασίας, μόνον φιλολογικὴν σημασίαν ἔχουν, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῇ ὁ χωρικὸς νὰ ἔλθῃ ἐδῶ καὶ νὰ καταγγείλῃ τὸν ὑπάλληλον. Ἐκεῖνο λοιπὸν τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ γίνῃ εἶναι νὰ παρακολουθοῦν οἱ κ. κ. Ὑπουργοὶ πρὸς παντός, νὰ ἐπιβάλουν τὰς θελήσεις των εἰς τοὺς ὑφισταμένους των, νὰ δίδουν τὰς ἀπαντήσεις των ταχέως καὶ ἀκριβῶς καὶ νὰ μὴ ἀναγκαζώμεθα καὶ ἡμεῖς οἱ βουλευταὶ νὰ γινώμεθα οἱ ὑπηρέται τῶν ἐκλογέων μας, οἱ ὁποῖοι καθ’ ἑκάστην μᾶς ἐνοχλοῦν διὰ σωρείας ἐπιστολῶν νὰ παρακολουθήσωμεν τὰς ὑποθέσεις των καὶ νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ παρακολουθήσωμεν τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, διότι τώρα δὲν προλαμβάνομεν νὰ ἀναγνώσωμεν κἂν τὰ νομοσχέδια, διότι χάνομεν ὅλην τὴν ἡμέραν εἰς τὰ Ὑπουργεῖα καὶ πολλάκις δὲν ἠμποροῦμεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς αὐτὰ στριμωγνόμενοι, χωρὶς νὰ δυνάμεθα νὰ λάβωμεν μίαν ἀπάντησιν. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἔργον τοῦ βουλευτοῦ, κύριοι, ὥστε γράψατε ὅσας θέλετε συνταγματικὰς διατάξεις, ἐφόσον δὲν ὑποχρεωθοῦν εἰς αὐτὸ οἱ ὑπάλληλοι ὑπὸ τῶν κ. κ. Ὑπουργῶν, εἶναι ὅλα χαμένα.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Χαβίνης ἔχει τὸν λόγον.

§159Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι πολλοὶ ὑπάλληλοι δὲν ἐκτελοῦν τὰ καθήκοντά των ὅπως πρέπει. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὁσασδήποτε διατάξεις καὶ ἂν βάλωμεν, οὐδεμίαν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως θὰ ἔχωμεν. Τὸ κακὸν εἶναι ὅτι οὐδείς ποτε τῶν Ὑπουργῶν ὅταν τῷ ἀνεφέρθη ὅτι εἷς ὑπάλληλος δὲν ἀπήντησεν ἐγκαίρως, εἴτε ὅτι εἶπε ψέμματα εἰς τὸν πολίτην, οἱ Ὑπουργοὶ ὄχι μόνον δὲν προθυμοποιοῦνται νὰ ἐλέγξουν τὸν ὑπάλληλον, ἀλλὰ τοὐναντίον δυσαρεστοῦνται κατὰ τοῦ προσώπου τὸ ὁποῖον ὑπέβαλε τὸ παράπονον. Οὐδεὶς μέχρι τοῦδε ὑπάλληλος ἐτιμωρήθη. Ἐγὼ ὁ ἴδιος ἀνέφερα πολλὰς φορὰς ὑπαλλήλους, οἱ ὁποῖοι καὶ ψέμματα μοὶ εἶπον καὶ οἱ Ὑπουργοὶ δυσηρεστήθησαν, οὐδεὶς δὲ ὑπάλληλος ἐτιμωρήθη.

§160Α. ΜΕΡΟΣ. Τὴν εὐθύνην ἀναντιρρήτως τὴν φέρουν οἱ Ὑπουργοί, νομίζω ὅμως ὅτι καὶ οἱ βουλευταί, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀσκοῦν τὸν προσήκοντα ἔλεγχον καὶ δὲν φθάνουν μέχρι τοῦ σημείου νὰ ἀνατρέψουν μίαν Κυβέρνησιν. Ἀντὶ νὰ συζητῶμεν καὶ νὰ ἀνεβοκατεβαίνωμεν τὰς σκάλας τῶν Ὑπουργείων, νὰ καταγγέλωμεν συγκεκριμένα γεγονότα καὶ νὰ ἀποδίδωμεν μομφὴν ἐναντίον ὡρισμένων Ὑπουργῶν.

§161Ρ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐγὼ δὲν ὑπέβαλον τὴν τροπολογίαν μου διὰ νὰ ἐκφράσω μομφὴν κατὰ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, ἀλλ’ ἁπλῶς διὰ νὰ περιφρουρήσωμεν τὰ δικαιώματα τῶν πολιτῶν εἰς τὸ Σύνταγμα. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα ὅτι εἰς τὸ Σύνταγμα δὲν πρέπει νὰ περιληφθῇ τοιαύτη διάταξις, μεταδίδω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν πληροφορίαν ὅτι εἶναι ἡ μόνη διάταξις τοῦ Συντάγματος, ἡ ὁποία ἐνδιαφέρει τὴν ἐπαρχίαν, τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω. Πληρώνουν τοὺς φόρους καὶ θέλουν νὰ ἔχουν ὡς ἀντίκρυσμα τὴν ἀπάντησιν τῶν Ἀρχῶν. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος νομίζει ὅτι δύναται δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς νὰ ρυθμισθῇ τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ νὰ γίνῃ νόμος, νομίζω ὅτι ἀρκετὸν εἶναι νὰ περιορισθῇ ἡ Βουλὴ νὰ ἐκδηλώσῃ τουλάχιστον τὴν ἀπόφασιν αὐτήν, ὑποχρεοῦσα τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ τὰ ἐνδεικνυόμενα μέτρα.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀποδέχεται ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργοῦ «περὶ συστάσεως Ἐπιτροπῆς πρὸς μελέτην καὶ ὑποβολὴν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν νομοθετικῶν μέτρων τῶν ἀπαραιτήτων διὰ τὴν κύρωσιν τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 24»;

§163ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ἄρθρον ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 24. Ἕκαστος ἢ καὶ πολλοὶ ὁμοῦ ἔχουν τὸ δικαίωμα, τηροῦντες τοὺς νόμους τοῦ Κράτους, νὰ ἀναφέρωνται ἐγγράφως εἰς τὰς Ἀρχάς, ὑποχρεουμένας εἰς ταχεῖαν ἐνέργειαν καὶ ἔγγραφον ἀπάντησιν πρὸς τὸν ἀναφερόμενον κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Μόνον μετὰ τὴν τελικὴν ἀπόφασιν τῆς πρὸς ἣν ἡ ἀναφορὰ Ἀρχῆς καὶ τῇ ἀδείᾳ ταύτης ἐπιτρέπεται ἡ ἔγερσις ποινικῆς ἀγωγῆς κατὰ τοῦ ὑποβαλόντος τὴν ἀναφορὰν διὰ παραβάσεις ἐν αὐτῇ ὑπαρχούσας.

§165ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 24ον ἄρθρον).

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ἡ Βουλὴ ἀποδέχεται ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 24 εἶναι οὐσιαστικῆς φύσεως;

§167ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 25ον.

§169Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Τί σκοπὸν ἔχει αὐτὴ ἡ διάταξις; Παρακαλῶ τοὺς κ. κ. εἰσηγητὰς νὰ μοὶ εἴπουν.

§170Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὴ δὲν εἶναι νέα διάταξις. Τίθεται διὰ νὰ μὴ δημιουργεῖται μία ἐξαίρεσις εἰς βάρος τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων.

§171Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Εἶναι ἐντελῶς ἄσκοπος ἡ διάταξις αὐτή. Εἶναι λείψανον μοναρχικῶν θεσμῶν. Ὅταν οἱ μοναρχικοὶ ἐνήσκουν τὴν ἐξουσίαν, ἤθελον τὴν ἄδειαν διὰ νὰ καταδιώκωνται οἱ ὑπάλληλοί των, διὰ νὰ ἠμποροῦν νὰ ὀργιάζουν. Αὐτὸ διετηρήθη ὅταν ὑπερίσχυσε τὸ δόγμα ὄχι ἁπλῶς τῆς διακρίσεως, ἀλλὰ τοῦ χωρισμοῦ τῶν ἐξουσιῶν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον ἰσχύει σήμερον εἰς τὴν Ἀμερικήν. Ἐδῶ ὅμως ἐν πλήρει Κοινοβουλευτικῇ Δημοκρατίᾳ εἶναι ἀστεῖον νὰ ὑπάρχῃ αὐτὴ ἡ διάταξις. Εἴχομεν τὴν ἀπολυταρχίαν τοῦ Ὄθωνος καὶ ὑπῆρχεν ἡ ἑξῆς διάταξις εἰς τὴν ποινικὴν δικονομίαν (ἀναγινώσκει): «Ἄνευ ἀδείας τῆς Κυβερνήσεως κανεὶς τῶν διοικητικῶν ὑπαλλήλων δὲν εἰσάγεται εἰς δίκην ἕνεκα πλημμελήματος καὶ κακουργήματος ἀφορῶντος τὴν ὑπηρεσίαν αὐτῶν». Εἰς τὰ ἄρθρα 322 καὶ 329 καθιεροῦτο ἡ διαδικασία. Ἔρχεται τὸ Σύνταγμα τοῦ 1843, τοῦ ὁποίου τὰς βάσεις ὅλοι σας γνωρίζετε. Δὲν εἶχε βάσιν τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν. Ἡ Δικαιοσύνη πηγάζει ἀπὸ τοῦ Βασιλέως. Ἀπέφυγε νὰ ἔχῃ τοιαύτην διάταξιν. Ἔρχεται τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 καὶ τὸ προσθέτει αὐτό, λεληθότως κατὰ τὴν γνώμην μου, διότι δὲν ὑπῆρχε κανεὶς λόγος. Ποία ἡ ἔννοια τῆς διατάξεως αὐτῆς; Καμμία. Ἐγὼ τοῦτο θέλω νὰ μὴ προσθέτωμεν ἀσκόπως διατάξεις.

§172Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μετὰ τὸ ἄρθρον 24 θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ ὅτι κατόπιν μιᾶς ἀναφορᾶς ἑνὸς ὑπαλλήλου δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγερθῇ ποινικὴ ἀγωγὴ κατὰ τοῦ ὑπαλλήλου διὰ τὰς παραβάσεις αὐτοῦ. Δηλαδὴ ὁ ὑπάλληλος θὰ ἀπέφευγεν οἱανδήποτε καταδίωξιν. Ἀφοῦ ἐψηφίσαμεν τὸ ἄρθρον 24, τώρα δημιουργεῖται σκοπιμότης εἰς τὸ ἄρθρον 25 καὶ κατὰ συνέπειαν ἠμπορεῖ νὰ μείνῃ.

§173Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Ἠμπορεῖ νὰ ὑποτεθῇ ὅτι χρειάζεται ἵνα ἀπαγορευθῇ εἰς τὸ μέλλον εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ τὸ ὑπαγάγῃ ὑπὸ τὴν ἄδειαν τῆς Ἀρχῆς.

§174Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Τί σᾶς πειράζει ἂν εἶναι;

§175Κ. ΚΑΛΚΑΝΗΣ. Ὄχι, ἀλλὰ δὲν ἔχει λόγον. Ἀφήσατέ το, ἀλλ’ εἶναι ἄσκοπος ἡ διάταξις.

§176Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Δὲν εἶναι ἄσκοπος.

§177Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Ἂν δὲν περιφρουρήσητε τὸ δικαίωμα αὐτὸ διὰ συνταγματικῆς διατάξεως, εἶναι ἐνδεχόμενον αὔριον οἱοσδήποτε νομοθέτης νὰ ζητήσῃ ἄδειαν.

§178Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν χρειάζεται καθόλου.

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 25. Οὐδεμία προηγουμένη ἄδεια τῆς διοικητικῆς Ἀρχῆς ἀπαιτεῖται πρὸς εἰσαγωγὴν εἰς δίκην τῶν δημοσίων καὶ δημοτικῶν ὑπαλλήλων διὰ τὰς περὶ τὴν ὑπηρεσίαν ἀξιοποίνους πράξεις αὐτῶν, ἐκτὸς τῶν περὶ Ὑπουργῶν εἰδικῶς διατεταγμένων.

§180ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 25ον ἄρθρον).

§181ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 26. Οὐδεὶς ὅρκος ἐπιβάλλεται ἄνευ νόμου ὁρίζοντος καὶ τὸν τύπον αὐτοῦ.

§182ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 26ον ἄρθρον).

§183ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 4.30′ μ. μ. τῆς αὔριον. (Ὥρα 12.45′ μ. μ.)