1927.02.01

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 23

Τρίτη 1 Φεβρουαρίου 1927

Προεδρία κ. Θ. Σοφούλη

(Ὥρα 5.30′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Νὰ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ ἐπὶ τῶν ἀλεύρων Ἐπιτροπὴ ἐνισχύθη διὰ τῶν κ. κ. Ἀμηρᾶ καὶ Λ. Κυβετοῦ, ἡ δὲ ἐπὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν διὰ τῶν κ. κ. Θ. Τσιριμώκου καὶ Μ. Μεσαντζῆ. Ὁμοίως ἀνακοινῶ τὰς ἑξῆς ἀναφοράς. — Τὸ Ἐργατικὸν Κέντρον Πειραιῶς ὑποβάλλει ὑπόμνημα διὰ τὴν οἰκονομικὴν ἐνίσχυσιν τῶν μελῶν του καὶ τὴν λῆψιν καταλλήλων μέτρων διὰ τὴν ἀνεργίαν. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Ἡρακλείου διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀπαγόρευσιν ὑπὸ τῶν Ἀρχῶν ἑορτασμοῦ ἐπὶ τῇ ἐπετείῳ τοῦ θανάτου τοῦ Λενίν. — Οἱ ἐν Μακεδονίᾳ κτηνοτρόφοι ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα διὰ τὴν τροπολογίαν τοῦ ἐνοικιοστασίου βοσκῶν κλπ. παρακαλοῦν δὲ τὴν Σεβαστὴν Βουλὴν ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὰ αἰτήματά των. — Ἐπιτροπὴ προσφύγων Ὀρεστιάδος διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀδικαιολόγητον ἀναβολὴν τῆς πληρωμῆς τῶν ἀποζημιώσεών των. — Τὸ Ἐργατικὸν Κέντρον Θεσσαλονίκης διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀπόφασιν τοῦ δικαστηρίου Λαρίσσης, καταδικάζουσαν ἐργάτας εἰς φυλάκισιν καὶ στέρησιν τῶν πολιτικῶν των δικαιωμάτων. — Ἐπιτροπὴ καπνεργατῶν Σοφάδων καὶ Ἐλασσῶνος διαμαρτύρεται διὰ τὴν κατάργησιν γραφείου προστασίας καπνοῦ, ὡς καὶ διὰ τὴν μὴ καταβολὴν τῶν ἑξήκοντα ἡμερομισθίων. — Ὁ Ἀχιλλεὺς Μεϊμάρης παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν ὅπως τὸν ἐπαναφέρῃ ἐν τῇ ἐνεργῷ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Στρατοῦ, παραιτηθέντα διὰ πολιτικοὺς λόγους. — Πολλοὶ γονεῖς καὶ κηδεμόνες τῶν ἐθελοντῶν τῆς κλάσεως 1926 ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα περὶ ἐλαττώσεως τῆς θητείας τῶν ἐθελοντῶν εἰς δεκαοκτάμηνον. — Τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον σιγαροποιῶν καπνεργατῶν Ἀθηνῶν–Πειραιῶς ὑποβάλλει ὑπόμνημα διὰ τὴν ἄμεσον ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου «περὶ ἱδρύσεως ταμείου συντάξεως καὶ περιθάλψεως τῶν ἀνέργων σιγαροποιῶν κλπ.» — Ὁ Σύνδεσμος ἀποστράτων ὁπλιτῶν ξηρᾶς καὶ Χωροφυλακῆς ὑποβάλλει ὑπόμνημα διὰ τὴν ἀπονομὴν μερίσματος ἀνθυπολοχαγοῦ εἰς ὑπαξιωματικοὺς ἀποστρατευθέντας μὲ σύνταξιν ἀνθυπολοχαγοῦ. — Ὁ Γεώργιος Μητσοτάκης, τέως καπνοβιομήχανος, κάτοικος Ἁγίου Νικολάου Κρήτης, ζητεῖ ἐκ μέρους τοῦ Κράτους ἀποζημίωσιν λόγῳ καταργήσεως τοῦ Καπνοκοπτηρίου. — Ὁ Ἐμποροβιομηχανικὸς Σύλλογος Τριπόλεως ὑποβάλλει ὑπόμνημα διὰ τὴν λῆψιν μέτρων, καθόσον ἅπαντες οἱ ἐπαγγελματίαι διαμαρτύρονται διὰ τὴν ἄδικον κατάταξίν των ὑπὸ τῆς Ἐφορείας Μαντινείας εἰς τοὺς φορολογικοὺς πίνακας. — Ἡ Παμβιωτικὴ Ἕνωσις ἀναπήρων καὶ θυμάτων πολέμου παρακαλεῖ τὴν Βουλὴν ὅπως μὴ καταργήσῃ τὸ ἀπὸ 13 Ὀκτωβρίου 1925 Ν. Διάταγμα «περὶ λιανικῆς μονοπωλήσεως καπνοῦ καὶ σιγαρέττων». — Ὁ Ἐμποροεπαγγελματικὸς καὶ βιομηχανικὸς κόσμος τῆς πόλεως Καρδίτσης διαμαρτύρεται δι’ ἰσχύουσαν δημευτικὴν φορολογικὴν κλίμακα καὶ αἰτεῖται τὴν ἐλάττωσιν τῶν φορολογικῶν ποσοστῶν τῶν καθορισθεισῶν κλάσεων. — Τὸ Σωματεῖον ἁλιέων Πολιχνίτου διαμαρτύρεται κατὰ τῆς φορολογίας τῆς ἁλιείας, ἀνερχομένης εἰς 20%, παρακαλεῖ δὲ ὅπως καταργηθῇ αὕτη. — Πολλοὶ κάτοικοι Ρεθύμνης διαμαρτύρονται διὰ τὴν μελετωμένην ἀπομάκρυνσιν τοῦ λαοφιλοῦς Νομάρχου των. — Ὁ Σύνδεσμος τεχνιτῶν ἀρβυλοποιῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς ὑποβάλλει ὑπόμνημα διὰ τὴν ἀποζημίωσιν τῶν ἀνέργων ἀρβυλοποιῶν διὰ τῆς ἐπιβολῆς εἰδικοῦ τέλους ἢ εἰσφορᾶς ἐπὶ τῶν ἐργολάβων κατασκευῆς ἀρβυλῶν τοῦ Στρατοῦ κλπ. — Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Κάτω Μποτίνου τοῦ Δήμου Μακρυνείας ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ καταστραφέντος τμήματος τῆς ἁμαξιτῆς ὁδοῦ. — Οἱ κάτοικοι τῆς Μυτιλήνης διαμαρτύρονται διὰ τὸν φόρον τοῦ ἐπιτηδεύματος. Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Νομοθετικῆς Ἐργασίας. Συνεχίζεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ 2ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος. Ὁ κ. Α. Ἰωαννίδης ἔχει τὸν λόγον.

§3Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ Σώματα ἐδημιουργήθησαν μὲ τὰς διαφόρους αὐτῶν ὀνομασίας εἰς τὰς διαφόρους ἐποχὰς καὶ Κράτη, ὡς τὰ ἀντίρροπα ἢ μᾶλλον αἱ ἐκφράσεις τοῦ ἀγῶνος τῶν ἀναπτυσσομένων Κοινωνιῶν πρὸς τὴν ἐπικρατοῦσαν προσωπικὴν ἀπολυταρχίαν, ἡ ὁποία εἶναι ἡ πρώτη διαμόρφωσις τῶν πρωτογενῶν Κοινωνιῶν· ἡ πρωτίστη ἐμφάνισις τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος εἰς τὴν σημερινὴν ἐποχήν, τοῦ ὁποίου ἀπότοκος εἶναι ὁ πολιτισμός μας, εἶναι ἡ magna carta. Ἐν Ἀγγλίᾳ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην οἱ μεγάλοι φεουδάρχαι ὡς ἀντιπρόσωποι τῶν μεγάλων λαϊκῶν μαζῶν ἐπέβαλον εἰς τὴν βασιλικὴν παντοδυναμίαν τὴν ἀναγνώρισιν τῆς magna carta. Ἡ ἐξέλιξις τῆς magna carta ἔφθασεν εἰς τὴν σημερινὴν ὄψιν της ἐν τῇ ὁποίᾳ μᾶς παρουσιάζει ἑδραζομένην τὴν κυριαρχίαν εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων, εἰς τὴν Βουλὴν τῶν Λόρδων καὶ εἰς τὴν Βασιλείαν. Ἡ ὅλη οὐσία τῶν ἀντιπροσωπευτικῶν Σωμάτων δὲν εἶναι ἄλλη τις εἰμὴ μόνον νὰ μετακινήσῃ τὴν κυριαρχίαν. Ἐκεῖ ὅπου ἑδράζει ἡ κυριαρχία εἶναι ἡ ὅλη φύσις τοῦ ζητήματος, ἡ ὁποία τίθεται καὶ σήμερον ἐνώπιόν μας. Ἐπίσης ἡ ἐξέλιξις ἐν Γαλλίᾳ προῆλθε κατ’ ἀρχὰς ἀπὸ conseil des rois καὶ διὰ τῶν états generaux καὶ τῶν parlements ἔφθασε κατόπιν εἰς τὴν Γαλλικὴν Ἐπανάστασιν καὶ διὰ τῶν διαφόρων δικτατοριῶν καὶ ἐπαναστάσεων κατέληξεν εἰς τὴν σημερινὴν διαμόρφωσιν τοῦ πολιτεύματος, ἡ ὁποία θεωρητικῶς παρουσιάζει τὴν κυριαρχίαν ἑδράζουσαν ἐκ παραλλήλου καὶ ἁρμονικῶς εἰς τὴν Βουλήν, τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴν Γερουσίαν, ἀλλὰ μὲ τὴν σημερινήν της ἐξέλιξιν ἐν τῇ πραγματικότητι ἑδράζει μόνον εἰς τὴν Βουλήν. Διότι παρακολουθοῦντες τὴν κρίσιν, ἡ ὁποία ἐπεφάνη εἰς τὴν διακυβέρνησιν τοῦ Τόπου, εἴδομεν ὅτι παρέσυρε τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας. Κατόπιν δέ, ὅταν ἡ Βουλὴ δὲν ἠδυνήθη διὰ τῆς πλειονοψηφίας τὴν ὁποίαν ἀντεπροσώπευε νὰ ἐμφανίσῃ, νὰ πραγματοποιήσῃ τὴν γνώμην της, ἠναγκάσθη νὰ σχηματίσῃ Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία πραγματικῶς ἀντεπροσώπευε πλέον τὴν κυριαρχίαν. Ἡ κυριαρχία, κύριοι, σήμερον ἐν Γαλλίᾳ δὲν εἶναι βέβαιον ἀκόμη ποῦ ἑδράζει. Εἰς τὰς Ἡνωμένας Πολιτείας ἑδράζει κατ’ οὐσίαν παρὰ τῷ Προέδρῳ τῆς Δημοκρατίας. Τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ Σώματα εἶναι τὰ περιορίζοντα τὸν Πρόεδρον. Καὶ ἐκεῖ παρατηροῦμεν τάσιν πρὸς ἐνίσχυσιν τῶν ἀντιπροσωπευτικῶν Σωμάτων, ἡ ὁποία δὲν θὰ ἐπικρατήσῃ, διότι ὁ λαὸς προώδευσε μὲ τὸ ὑφιστάμενον σύστημα. Ἀμερόληπτος παρατηρητὴς τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων βλέπει ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ σήμερον ἑδράζει ἡ λαϊκὴ κυριαρχία. Τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν τὴν ἑδράζουσαν σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ—καὶ θὰ ἔλθω εἰς τὴν πραγματικότητα—πῶς θὰ δυνηθῶμεν νὰ τὴν μετακινήσωμεν; Δὲν εἶναι τόσον εὔκολον, ὅταν ἡ πραγματικὴ κατάστασις οἵα ἐξειλίχθη τὴν ἑπομένην τῶν ἐκλογῶν, μᾶς ἔδιδε μίαν ρητὴν ἐντολὴν νὰ ἀποκαθάρωμεν τὸ ζήτημα τῆς στρατοκρατίας καὶ τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γνώμην μου ἐξεκαθαρίσθη. Μᾶς ἔδωκεν ὅμως καὶ ἓν ἄλλο νὰ δημιουργήσωμεν τὸ Κράτος καὶ τοὺς ὀργανισμοὺς ἐκείνους, οἵτινες θὰ διευθύνουν αὔριον τὴν ἐξέλιξιν τὴν κρατικήν. Νομίζω, κύριοι—καὶ δι’ αὐτὸ ἐφθάσαμεν καὶ ἐδῶ εἰς τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι οὐδὲν κόμμα εἶχε τὴν δύναμιν μόνον του νὰ ἀντιπροσωπεύῃ τὴν διακυβέρνησιν τοῦ Τόπου. Διότι τὴν σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ δὲν ἑδράζει ποιά τις δύναμις ἁπλῆ, ὅπως εἰς τὰς ἄλλας Βουλάς, ἑδράζει ὅλη ἡ ὕπαρξις τοῦ Κράτους. Καὶ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἓν κόμμα μόνον του νὰ διαχειρισθῇ αὐτήν, δὲν θὰ ἠμποροῦσε νὰ στηριχθῇ, διότι θὰ εὕρισκεν ὅλα τὰ κόμματα ἐνάντια. Δι’ αὐτὸ ἠναγκάσθημεν καὶ ἡμεῖς ὡσεὶ ἀσυνειδήτως, χωρὶς νὰ ὁμιλήσωμεν, νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν λαϊκὴν βούλησιν, ἥτις ἐπέβαλε νὰ σχηματίσωμεν τὴν Οἰκουμενικὴν Κυβέρνησιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται σήμερον ἐν Ἑλλάδι ἡ λαϊκὴ κυριαρχία. Ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω κατὰ πόσον ἡ Βουλὴ μόνη θὰ ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἐκμεταλλευθῇ ἢ νὰ χρησιμοποιήσῃ τὴν δύναμίν της ἀλλέως παρὰ ἐντὸς τῆς Οἰκουμενικῆς Κυβερνήσεως.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε ρήτωρ, νὰ συντομεύσητε τὸν πρόλογόν σας.

§5Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Τὴν σήμερον λοιπόν, κύριοι, πρόκειται νὰ καθορίσωμεν τὸ ποῦ θὰ ἑδράζῃ ἡ λαϊκὴ κυριαρχία ἡ κρατική, ἡ ὁποία εἶναι μόνη καὶ συγκεντροῖ ὅλας τὰς δυνάμεις, εἴμεθα ἀπολύτως σύμφωνοι ὅλοι ὅτι πρέπει νὰ ἀπαλλάξωμεν τὸ ταχύτερον τὴν Βουλὴν τῆς δικαστικῆς ἀνεξαρτησίας, νὰ παραδώσωμεν τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν ἐκεῖ ὅπου πρέπει νὰ εἶναι. Τὸ πῶς θὰ κατορθωθῇ τοῦτο, θὰ τὸ ἴδωμεν βραδύτερον. Εἶναι ὅμως καὶ τὸ ἄλλο. Ἐν τῇ Βουλῇ αὐτῇ ἑδράζει ὄχι μόνον ἡ νομοθετικὴ δύναμις, ἀλλὰ καὶ ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία. Τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ Σώματα πρὸ 50–100 ἐτῶν ἐλέγετο ὅτι εἶχον τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Πράγματι τότε, ὅταν ἠγωνίζοντο πρὸς τὴν ἀπολυταρχίαν διὰ νὰ ἀποσπάσουν τμήματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἀπέσπον ὀλίγον κατ’ ὀλίγον τὴν ἐξουσίαν αὐτὴν καὶ ἰδίᾳ τὴν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Σήμερον συμβαίνει τὸ ἀντίθετον. Σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ ἑδράζει ὄχι μόνον ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἀλλ’ ὁλόκληρος ἡ κρατικὴ κυριαρχία καὶ προσπαθοῦμεν καὶ ἐκεῖ θὰ τείνῃ ἡ προσπάθειά μας, εἰς τὸ νὰ ἀπασπάσωμεν ἐκ τῆς Βουλῆς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν καὶ νὰ τὴν καταστήσωμεν ὀλίγον ἐλευθέραν ἀπέναντι τῆς παντοδυναμίας τῆς Βουλῆς. Αὐτὴ εἶναι ἡ σημερινὴ τάσις, τὴν ὁποίαν διαβλέπει ἐν τῇ Βουλῇ καὶ τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν διὰ νὰ κατορθώσωμεν τὴν δύναμιν αὐτὴν νὰ τὴν ἀποσείσωμεν ἐκ τῶν ὤμων μας. Διότι ἄλλως, ἂν δὲν κατορθώσωμεν νὰ εὕρωμεν τὴν λύσιν καὶ τὸν διάδοχον τῆς Βουλῆς, οὕτως εἰπεῖν, δὲν γνωρίζω ποία θὰ εἶναι ἡ ἐξέλιξις. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν εἶναι κανονισμένος ὁ διάδοχος, δύναται νὰ ἐμφανισθῇ οἱοσδήποτε. Πῶς θὰ τὸ κατορθώσωμεν; Δι’ ἄλλου ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος, εἰς τὸ ὁποῖον νὰ δώσωμεν τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἡμεῖς; Νομίζετε ὅτι εἶναι εὔκολος ἡ μετακίνησις τῆς κρατικῆς δυνάμεως, τῆς κυριαρχικῆς δυνάμεως; Θὰ τὴν συζητήσωμεν τὴν Γερουσίαν ὑπὸ τὴν ἄποψίν της ὡς συμβουλευτικοῦ Σώματος ἢ ὡς δημιουργοῦ τῶν νόμων ἢ ὡς ἀναχαιτίζοντος τὰς ὁρμὰς τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ ἡ μετακίνησις τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας εἰς ἄλλο Σῶμα εἶναι δυσκολωτάτη. Διότι λέγομεν ὅτι ὁ σχηματισμὸς τοῦ ἑτέρου Σώματος θὰ περιορίσῃ τὴν Βουλήν. Διότι ἡ οὐσία εἶναι μία. Τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον προέχει εἶναι τὸ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς. Τίς θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως; Θὰ τὸ ἔχῃ ἡ Γερουσία μετὰ τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας; Δὲν ὑποθέτω ὅτι εἶναι εὔκολον τοῦτο. Ἂν δὲν ἔχῃ αὐτὴν τὴν δύναμιν ἡ Γερουσία νὰ διαλύῃ τὴν Βουλήν, τότε εἶναι ἁπλοῦν ὄργανόν της, δὲν εἶναι ἀνεξάρτητος ὀργανισμὸς περιορίζων τὴν παντοδυναμίαν τῆς Βουλῆς. Ἐφόσον δὲν ἔχει ἡ Γερουσία τὴν δύναμιν νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλήν, τίθεται καὶ τὸ ἄλλο ἐρώτημα· τὸ Σῶμα αὐτὸ ἂν προέλθῃ ἐξ ἐκλογῶν, τότε καὶ μόνον θὰ ἔχῃ κῦρος, ἂν ὅμως δὲν προέλθῃ ἐξ ἐκλογῶν, ἀλλ’ ἐξ ἀμέσου διορισμοῦ, τότε εἶναι περιττὸν νὰ τὸ ὀνομάσωμεν Γερουσίαν. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν τὴν περιλαμβανομένην ἐν τῇ λέξει «Γερουσία» πρέπει νὰ προέλθῃ ἐξ ἐκλογῶν τὸ Σῶμα. Καὶ νομίζετε, κύριοι, ὅτι Σῶμα προερχόμενον ἐξ ἐκλογῶν θὰ δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ τῷ κανονίσωμεν τὰς δυνάμεις του: Ὅταν αὔριον ἐκλεγῶσιν 150 γερουσιασταὶ ἐκ τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, θὰ δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ εἴπωμεν εἰς τὸ Σῶμα τοῦτο ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ ἀνατρέπῃ Κυβερνήσεις, ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ συζητῇ περὶ τῆς κρατικῆς δυνάμεως; Ποῖος θὰ εἶναι τόσον ἰσχυρός, ὁ ὁποῖος εἰς τὸν λαϊκὸν ἀντιπρόσωπον τῆς αὔριον θὰ δύναται νὰ τῷ εἴπῃ ὅτι δὲν ἔχει τὰ δικαιώματα τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας!

§6Δ. ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Τὸ Σύνταγμα.

§7Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Τὸ ὁποῖον Σύνταγμα κανονίζετε καὶ ρυθμίζετε σεῖς ἐκ τῆς δυνάμεως τὴν ὁποίαν ἔχετε σήμερον, τὴν ὁποίαν συντακτικὴν δύναμιν τὴν ἀντλοῦμεν ὅλοι μας ἐκ τῆς λαϊκῆς δυνάμεως τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύομεν ἐδῶ καὶ τὴν ὁποίαν δύναμιν θὰ ἔχουν αὔριον οἱ ἐκλεγόμενοι γερουσιασταί.

§8ΕΤΕΡΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§9Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Δὲν θὰ τοὺς τὴν δώσητε σεῖς, θὰ τὴν πάρουν μόνοι τοὺς μὲ τὰ αὐτὰ δικαιώματα μὲ τὰ ὁποῖα ἐπήραμεν ἡμεῖς, δικαιώματα συντακτικά. Μὲ ποῖον δικαίωμα δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα τὴν στιγμὴν ὅπου εὑρίσκονται ὑπὸ τὰς σημερινὰς συνθήκας, κατὰ τὰς ὁποίας τείνομεν νὰ δημιουργήσωμεν τὴν δύναμιν ὅπου ἑδράζεται ἡ λαϊκὴ κυριαρχία. Διότι σήμερον ἐν τῇ Βουλῇ ἑδράζει πᾶσα δύναμις ἐκτελεστική, νομοθετικὴ καὶ δικαστική. Πῶς θὰ δημιουργήσωμεν τὴν δύναμιν ἡ ὁποία θὰ ἀπαλλάξῃ τὴν Βουλὴν αὐτὴν τὴν ἐκτελεστικὴν ἢ τμήματος τῆς ἐκτελεστικῆς; Δὲν δυνάμεθα αὐτὸ νὰ τὸ πράξωμεν διὰ τῆς Γερουσίας ἢ δι’ ἄλλου Σώματος ἀντιπροσωπευτικοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ ἑδράζῃ ἡ αὐτὴ δύναμις. Ἄλλη πρέπει νὰ εἶναι, ἀντίρροπος δύναμις ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Βουλή. Ἀντίρροπος δύναμις δὲν ἠμπορεῖ νὰ εἶναι ἡ Γερουσία, ἡ ὁποία θὰ ἐκλέγεται διὰ τοῦ λαοῦ. Πρέπει νὰ δημιουργήσωμεν μίαν ἄλλην δύναμιν καὶ αὐτὴν τὴν ἔχομεν ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ ἀνωτάτου ρυθμιστοῦ, τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας. Δώσατε δικαιώματα περισσότερα εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας. Δημιουργήσατε τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας ἐκ τῆς λαϊκῆς δυνάμεως προερχόμενον καὶ οὐχὶ ἐμμέσως. Τότε ἔχομεν δύο δυνάμεις, ἐντὸς ὁποίων ἑδράζει ἡ λαϊκὴ κυριαρχία, τὴν Βουλὴν καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας. Καὶ τότε αὐταὶ αἱ δύο δυνάμεις εἶναι ἠναγκασμέναι νὰ ἔρχωνται εἰς συμβιβασμόν. Μόνον ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας διὰ τῆς δημιουργίας ἄλλης δυνάμεως ἔχομεν τὸ ἀντίρροπον τῆς δυνάμεως ἐκείνης, ἡ ὁποία ἑδράζει ἐδῶ. Αὐτὴν τὴν λύσιν, κύριοι, θὰ ἠδυνάμεθα νὰ φαντασθῶμεν. Νομίζω ὅτι δὲν θὰ μᾶς δώσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιθυμοῦμεν ἡ δημιουργία τῆς Γερουσίας. Εἶναι ἀδύνατον ἡ Γερουσία νὰ περιέχῃ αὐτὴν τὴν κρατικὴν κυριαρχίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ Βουλὴ καὶ ἢ θὰ μείνωμεν μόνον καὶ ὅπως εἶναι σήμερον τὸ Σύνταγμα μόνον ἐν τῇ Βουλῇ ἑδρεύει τὸ ὁλόκληρον τῆς κρατικῆς κυριαρχίας καὶ συνεπῶς τοιαύτη Βουλὴ ἀδιακόπως μὲ τοιαύτην δύναμιν εὑρισκομένη δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ καταλήξῃ εἰς δικτατορίαν ἢ θὰ δημιουργήσωμεν ἰσχυρὰν τὴν ἀντίρροπον δύναμιν εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Μοδάτσος ἔχει τὸν λόγον.

§11Ε. ΜΟΔΑΤΣΟΣ. Μεταξὺ τῶν διαφόρων ἐπιχειρημάτων, κύριοι βουλευταί, τὰ ὁποῖα ἠκούσθησαν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην ὑπὲρ καὶ κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, ἓν εἶναι τὸ σπουδαιότερον, τὸ ὅτι ἡ Γερουσία θὰ ἀποτελέσῃ ἐμπόδιον. Εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο τὸ ὅτι θὰ ἀποτελέσῃ ἐμπόδιον ἡ Γερουσία συμφωνοῦν καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν κατὰ τοῦ θεσμοῦ. Καὶ ἐκεῖνοι μὲν οἱ ὁποῖοι ὡμίλησαν ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ θέλουσιν ὡς ἐμπόδιον τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ἐνδιαφερόμενοι διὰ τὸν θεσμὸν τῆς Πατρίδος καὶ προβάλλουν τὸν λόγον ὅτι τὸν θέλουν διὰ νὰ καταπολεμήσωσι καὶ νὰ πατάξωσι τὴν πολυνομίαν, ἡ ὁποία γεννᾶται διὰ τῆς Βουλῆς μόνης καὶ διὰ νὰ παρασκευάζωνται καλύτερον οἱ νόμοι. Ἐκεῖνοι δὲ οἱ ὁποῖοι θεωροῦν τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας ὡς ἐμπόδιον κατὰ τῆς ὁμαλῆς λειτουργίας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, μεταξὺ τῶν ὁποίων εἶμαι καὶ ἐγώ, εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι φρονοῦν ὅτι διὰ τοῦ ἐμποδίου τούτου θὰ ἐπέλθῃ ἀνυπολόγιστος ζημία εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐμπόδιον εἰς τὴν ἐξέλιξιν τὴν κανονικὴν τῆς Χώρας πρὸς τὴν πρόοδον. Ἐφόσον δὲ τοιαύτην ζημίαν πρόκειται νὰ ἐπιφέρῃ τὸ ἐμπόδιον τοῦτο καὶ εἰς τὸν κοινοβουλευτισμὸν καὶ εἰς τὴν πρόοδον τῆς Χώρας, οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκεται εἶναι ἀσήμαντοι, ἀνεξαρτήτως τοῦ ὅτι εἶναι καὶ ἐντελῶς ἀβάσιμοι. Καὶ εἶναι ἀσήμαντοι οἱ λόγοι οὗτοι, διὰ τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκεται, διότι, ἂν ἐξετάσωμεν τὸ παρελθόν, οὐδεμίαν ζημίαν ἐπέφερον εἰς τὸ Κράτος οὔτε ἡ πολυνομία, οὔτε τὸ δῆθεν ἀπαράσκευον τῶν νόμων. Καὶ ἂν πράγματι ὑφίσταντο οἱ λόγοι οὗτοι, διότι ἐπὶ 60 ἔτη κατὰ τὰ ὁποῖα ἐφηρμόζετο ὁ κοινοβουλευτισμὸς διὰ τῆς Βουλῆς καὶ μόνης, ἡ Ἑλλὰς δὲν ἐζημιώθη καθ’ ὁλοκληρίαν διὰ τῶν νόμων, οἱ ὁποῖοι ἐθεσπίσθησαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ μόνης, ἀλλὰ τοὐναντίον κατὰ τὰ 60 ταῦτα ἔτη εἶδεν αὕτη ἡμέρας μεγαλείου καὶ ἡμέρας δόξης. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο, καθ’ ὃ ἡ πολυνομία παρετηρήθη κατὰ τὰ 60 ταῦτα ἔτη, εἶναι ἐντελῶς ἀβάσιμον, διότι, ἂν ἐξετάσωμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν νόμων τῶν ψηφισθέντων ἀπὸ τοῦ 1864, οὗτος δὲν ἀνέρχεται εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 7.000· ἤτοι οἱ νόμοι οἱ γενόμενοι κατὰ τὰ 60 ταῦτα ἔτη ἀναλογοῦσιν εἰς 100 κατ’ ἔτος περίπου.

§12Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Ἡ πολυνομία ἄρχεται ἀπὸ τοῦ 1910 καὶ ἐντεῦθεν.

§13Ε. ΜΟΔΑΤΣΟΣ. Μάλιστα ἀπὸ τοῦ 1910 καὶ ἐντεῦθεν ἤρχισεν ἡ πολυνομία, ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξεν ἀφορμὴ ἡ διὰ μόνης τῆς Βουλῆς ψήφισις τῶν νόμων. Τὸ πολίτευμα ἦτο τὸ ἴδιον ἀπὸ τοῦ 1864, ἐπιέσθη δὲ ἡ Βουλὴ ἀπὸ τοῦ 1909 ὑπὸ τῆς τότε στρατιωτικῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἐψήφισεν ἀθρόως πληθὺν νόμων. Ἂν δεχθῶμεν δὲ ὅτι ἀπὸ τοῦ 1918 καὶ ἐντεῦθεν ηὔξησαν οἱ νόμοι, ἐν τῷ συνόλῳ των δὲν εἶναι πολλοί, ἂν ἐξετάσωμεν πόσοι νόμοι ἐψηφίσθησαν ἀπὸ τοῦ 1864 μέχρι σήμερον. Ἡ πολυνομία κυρίως ἤρχισεν ἀπὸ τοῦ 1922, διότι μέχρι τοῦ 1909 ἡ Βουλὴ ὄχι μόνον δὲν ἐξέδιδε πολλοὺς νόμους, ὄχι μόνον τὸ ἔργον αὐτῆς δὲν ἦτο γόνιμον, ἀλλὰ τοὐναντίον ἦτο ἄγονον τόσον, ὥστε, ὡς εἶπον, ὑπῆρξεν ἐποχὴ καθ’ ἣν ὑπεχρεώθη νὰ ἐργάζεται νομοθετικῶς καὶ νὰ ψηφίσῃ περισσότερους νόμους. Ἐνθυμεῖσθε ὅτι κατὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909 ἡ Βουλὴ ὑπεχρεώθη νὰ ψηφίσῃ ἐπὶ ὡρισμένον χρόνον τόσους νόμους ὅσοι δὲν ἐψηφίσθησαν ἐπὶ πολλὰ ἔτη, ἕως τότε. Ἠναγκάσθη δὲ εἰς τὸ νὰ ψηφίσῃ αὐτὴ τοὺς νόμους τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, διότι εἶχε φθάσει εἰς τὸ σημεῖον νὰ παρέρχεται ὁλόκληρος περίοδος αὐτῆς χωρὶς νὰ κατορθώνῃ νὰ ψηφίζῃ εἰμὴ μόνον τὸν Προϋπολογισμόν. Διότι, ὡς ἐνθυμεῖσθε, εἰς προγενεστέραν ἐποχὴν διὰ τῆς ἐνστάσεως ἡ ὁποία ὑπεβάλλετο ὑπό τινων βουλευτῶν, τῆς ἀπαρτίας, τὰ κόμματα ἀπεχώρουν ἀπὸ τὴν αἴθουσαν τῆς Βουλῆς καὶ κατώρθωναν ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἀπαρτία, τοιουτοτρόπως δὲ ἐλύοντο αἱ συνεδριάσεις χωρὶς νὰ γίνεται νομοθετικὴ ἐργασία. Τὸ τοιοῦτον ὅμως, τὸ ὁποῖον ἐλάμβανε χώραν τότε, ὄχι μόνον δὲν ἀπέδιδε νόμους, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐγένετο ἀφορμὴ καὶ νὰ μὴ γίνωνται καθολοκληρίαν νόμοι. Ἠναγκάσθη δὲ καὶ μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909 ἡ Συνέλευσις νὰ λάβῃ μέτρα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ κατορθοῦτο ὥστε τὸ νομοθετικὸν ἔργον τῆς Βουλῆς νὰ γίνῃ γονιμώτερον καὶ νὰ μὴ ἀπομένῃ ἄγονον ὡς πρότερον, διὰ δὲ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911 ἐθεσπίσθη διάταξις, καθ’ ἣν ἡ ἀπαρτία τῆς Βουλῆς δύναται νὰ ἀποτελεῖται καὶ ἀπὸ τὸ ⅓ τῶν μελῶν αὐτῆς. Ἐτέθη ἄρα ἐν τῷ Συντάγματι διάταξις, ἡ ὁποία ἐπέτρεψε τὴν ἀναγκαίαν κατασκευὴν τῶν νόμων καὶ οὐχὶ τὴν αὔξησιν αὐτῶν, διὰ τὸ ὁποῖον σήμερον παραπονοῦνται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐπικαλοῦνται τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας ὡς ἐμπόδιον κατὰ τῆς πολυνομίας. Ὥστε τὸ ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ἐπικαλοῦνται οἱ ὑποστηρικταὶ τοῦ θεσμοῦ, ὅτι θέλουσι νὰ πατάξωσι τὴν πολυνομίαν, δὲν εἶναι ὀρθόν, διότι ἀπεδείχθη ὅτι διὰ τῆς Βουλῆς ὄχι μόνον δὲν γίνονται πολλοὶ νόμοι, ἀλλὰ πολλάκις δὲν προβαίνει αὕτη εἰς τὴν κατασκευὴν οὐδὲ τῶν ἀναγκαιούντων νόμων. Πολλοὶ δὲ νόμοι ἐγένοντο κυρίως ἀπὸ τοῦ 1922 καὶ ἐντεῦθεν, εἰς διάστημα ἑνὸς ἢ δύο ἐτῶν, ὁπότε ἡ Ἐπανάστασις, ἡ ὁποία ἐκυβέρνησε τὸν Τόπον τότε, ψηφίζουσα ἐπὶ τῶν γονάτων τὰ νομοθετικά της Διατάγματα, ἐπλούτισε τὴν Χώραν διὰ χιλιάδων νόμων εἰς διάστημα δύο ἐτῶν. Συνεπῶς ἡ πολυνομία δὲν πρέπει νὰ ἀποδοθῇ εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλ’ εἰς ἄλλην κατάστασιν, ἡ ὁποία εἶναι ἄσχετος πρὸς τὴν Βουλήν. Ἀλλὰ καὶ ἡ πολυνομία ἀπαντῶσα εἰς πολλὰ Κράτη δὲν θεωρεῖται ὅτι ἐπιφέρει κακόν. Εἰς τὴν Σερβίαν παρετήρησα ὅτι ἐσχάτως διωρίσθη Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς κωδικοποιήσεως τῶν νόμων. Ἐγένοντο ἐκεῖ τόσοι νόμοι, ὥστε ἐδέησε νὰ γίνῃ Ὑπουργεῖον διὰ τὴν κωδικοποίησιν τῶν νόμων. Καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ὅπου λειτουργεῖ καὶ Γερουσία, ὑπάρχει τόση πολυνομία, ὥστε ἔγκριτος δικηγόρος μοὶ ἔδωκε τὴν πληροφορίαν ὅτι ἐκερδήθη δίκη ὡς νόμῳ βάσιμος ἐκεῖ, ἡ ὁποία εἶχεν ἀπολεσθῆ μεταξὺ ἄλλων διαδίκων ὡς νόμῳ ἀβάσιμος, διότι ἀνεκαλύφθη εἰς τὴν δευτέραν περίπτωσιν ἡ ὕπαρξις νόμου τινός, τὸν ὁποῖον οὔτε διάδικοι, οὔτε δικασταὶ ἐγνώριζον κατὰ τὴν ἐκδίκασιν τῆς πρώτης. Ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὸ ἐπιχείρημα, καθ’ ὃ δῆθεν ἡ Βουλὴ ψηφίζει τοὺς νόμους χωρὶς νὰ προπαρασκευάζωνται οὗτοι δεόντως, τὸ ὁποῖον θέλουν νὰ πατάξωσιν οἱ ὑποστηρίζοντες τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας καὶ τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές, διότι, ὅπως γνωρίζετε ὅλοι, ὅτι οἱ νόμοι, εἰσαγόμενοι εἰς τὴν Βουλήν, εἰσάγονται διὰ τῶν Κυβερνήσεων διὰ σχεδίων, τὰ ὁποῖα συντάσσουσιν ἀνώτεροι ὑπάλληλοι τῶν Ὑπουργείων, εἰσηγουμένων τῶν Ὑπουργῶν, τὰ ὁποῖα σχέδια ἐπεξεργάζονται εἶτα αἱ Κοινοβουλευτικαὶ Ἐπιτροπαί, μετὰ δὲ τὴν ἐπεξεργασίαν ταύτην ὑπὸ τῶν Κοινοβουλευτικῶν Ἐπιτροπῶν εἰσάγονται εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ψηφίζονται ὑπ’ αὐτῆς. Ἑπομένως καὶ τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο ὅτι διὰ τῆς Γερουσίας θὰ γίνεται ἡ σύνταξις καὶ ψήφισις νόμων ἀρτιωτέρα μοὶ φαίνεται ὅτι ὄχι μόνον δὲν εἶναι πολὺ σοβαρόν, ἀλλὰ καὶ ἀβάσιμον. Ἐν ᾧ δὲ διὰ τοὺς λόγους τούτους, διὰ τοὺς ὁποίους ὑποστηρίζουσι τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τὸν ὑποστηρίζουσι, δὲν πρόκειται νὰ ἐπέλθῃ οὐδεμία βελτίωσις εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, τοὐναντίον διὰ τοῦ θεσμοῦ τούτου ἀποτελοῦντος ἐμπόδιον εἰς τὴν κανονικὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, θὰ ἐπέλθωσι μεγάλαι ζημίαι εἰς τὴν Χώραν καὶ θὰ ἐπέλθωσι μεγάλαι ζημίαι, διότι ἡ Γερουσία ἀντιτιθεμένη πολλάκις εἰς τὴν βούλησιν τῆς Βουλῆς θὰ ἀπορρίπτῃ τὰ νομοθετήματα, τὰ ὁποῖα θὰ διέρχωνται δι’ αὐτῆς καὶ ἑπομένως θὰ ἔρχεται εἰς ἄμεσον σύγκρουσιν μετ’ αὐτῆς. Ἡ δὲ σύγκρουσις τῆς Γερουσίας μετὰ τῆς Βουλῆς θὰ φθάνῃ μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ παραιτῶνται αἱ Κυβερνήσεις, αἱ ὁποῖαι εἰσάγουσαι εἰς τὴν Βουλὴν ὡρισμένα νομοθετικὰ μέτρα διὰ νὰ ἐφαρμόσουν τὰ προγράμματά των, ὅταν βλέπωσιν ὅτι τὰ νομοθετικά των μέτρα ἀπορρίπτονται, θὰ παραιτοῦνται καὶ ἂν δὲν ματαιοῦται διὰ παντὸς ἡ ἐφαρμογὴ τῶν προγραμμάτων, θὰ ἀναστέλλεται συνηθέστατα αὕτη καὶ οὕτω θὰ ἔχωμεν μίαν κατάστασιν μετέωρον καὶ στάσιμον λόγῳ τῆς ἀντιθέσεως, ἡ ὁποία θὰ ὑφίσταται μεταξὺ Γερουσίας καὶ Βουλῆς καὶ δὲν θὰ κινεῖται πρὸς τὰ πρόσω ἡ πρόοδος τῆς Χώρας. Τὸ ἀποτέλεσμα δὲ θὰ εἶναι ὅτι θὰ μένῃ ἐν στασιμότητι ἡ Χώρα ἢ καὶ θὰ ὀπισθοδρομῇ. Αὐτὰ τὰ κακὰ θὰ ἔχῃ ἡ ἀντίθεσις τῆς Γερουσίας πρὸς τὴν Βουλήν, διότι, ὡς καὶ ἐκ τῆς ἱστορίας τοῦ θεσμοῦ τούτου εἶναι γνωστόν, αἱ φιλονεικίαι καὶ αἱ ἀντιζηλίαι, αἱ ὁποῖαι ἀνεπτύχθησαν ἀπὸ τῆς ἐμφανίσεως τοῦ θεσμοῦ τούτου, ἔφερον εἰς τοιαύτας διενέξεις μεταξὺ τῶν δύο Σωμάτων καὶ εἰς τοιοῦτον σημεῖον ἔφθασεν ἡ ἐχθρότης, ὥστε ἐν Ἑλλάδι ἡ Γερουσία, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐν Πελοποννήσῳ ἐν ἔτει 1830, διέλυσε διὰ τοῦ Στρατοῦ τὴν Βουλὴν ὑπὸ γιουχαϊσμούς. Ἡ Γερουσία δὲ ἐκείνη φθάσασα εἰς τὸ σημεῖον νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ τῆς ἀποτυχίας τοῦ πρώτου Συντάγματος τῆς Ἑλλάδος. Φρονῶ λοιπόν, κύριοι, ὅτι διὰ νὰ μὴ ἐπέλθωσι καὶ πάλιν αἱ αὐταὶ δύσκολοι περιστάσεις εἰς τὸ Κράτος, ὅτι εἶναι ὀρθὸν νὰ καταψηφίσωμεν τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ὁ ὁποῖος δύναται κάλλιστα νὰ ἀντικατασταθῇ ὑπὸ τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Βεβαίως ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας δύναται νὰ εἶναι ὁ ἕτερος νομοθετικὸς παράγων, περὶ τοῦ ὁποίου ἠρώτησαν προηγουμένως ἄλλοι νὰ μάθωσι ποῖος θὰ εἶναι ὁ νομοθετικὸς παράγων, ὅστις θὰ ἀντικαταστήσῃ τὸν Βασιλέα. Ὁ Πρόεδρος δὲ τῆς Δημοκρατίας δύναται νὰ ἔχῃ τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἔχει καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν τῆς Ἀμερικῆς καὶ τὰ ὁποῖα καὶ ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ τῷ δώσωμεν. Δύναται αὐτὸς νὰ εἶναι ὁ ἕτερος νομοθετικὸς παράγων καὶ νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα ἀκόμη καὶ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς ὅταν μάλιστα θὰ ἐκλέγηται κατ’ εὐθεῖαν ὑπὸ τοῦ λαοῦ οὗτος. Οὕτω αἱ φιλονεικίαι καὶ ἔριδες, αἱ ὁποῖαι θὰ ὑπάρξωσι μεταξὺ τῶν δύο Σωμάτων, Βουλῆς καὶ Γερουσίας, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ λαμβάνωσι χώραν, ἀλλὰ διὰ τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας καὶ τῆς Βουλῆς θὰ ἐφαρμόζηται τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, ὅπως καὶ ἐπὶ τῆς Βασιλευομένης Δημοκρατίας. Καταλήγων φρονῶ, κύριοι, ὅτι ἂν ψηφισθῇ ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας καὶ ἐπέλθῃ ἐξ αὐτῆς ἡ κατάστασις ἐν τῇ Χώρᾳ τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνέφερον, θὰ προκληθῇ πολὺ ταχέως λαϊκὴ ἐξέγερσις κατὰ τοῦ θεσμοῦ τούτου, θὰ προκληθῇ ἐπανάστασις, ἥτις θὰ τὴν καταργήσῃ. Καὶ διὰ νὰ ἀποφύγωμεν αὐτὴν συνιστῶ, ἂν ψηφισθῇ ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας, νὰ προστεθῇ ἓν ἄλλο ἄρθρον εἰς τὸ Σύνταγμα, δι’ οὗ νὰ δύναται ἡ Βουλὴ διὰ τῶν ⅔ τῶν μελῶν αὐτῆς νὰ προβαίνῃ εἰς τὴν κατάργησιν αὐτῆς καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἀποφύγωμεν τουλάχιστον τὴν λαϊκὴν ἐξέγερσιν, ἥτις θᾶττον ἢ βράδιον θὰ ἐκραγῇ ἐναντίον της.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Καλδῆς ἔχει τὸν λόγον.

§15Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Μετὰ τὰς γενομένας ἀγορεύσεις, τὰς τόσον μακράς, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τὸ ζήτημα ἔχει ἐξαντληθῆ καὶ ἀπὸ τὰς δύο ἀπόψεις καὶ ἐκ μέρους ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι συνηγοροῦν καὶ ὑποστηρίζουν τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, καὶ ἐκ μέρους τῶν πολεμίων της. Ἡ περαιτέρω συζήτησις μοῦ φαίνεται ὅτι ἀποβαίνει ματαία καὶ ἄσκοπος καὶ θὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα νὰ προκαλέσῃ τὴν δυσφορίαν τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἡ ὁποία δικαίως ἀσχάλλει ὅτι τὸ ἔργον τῆς Συντακτικῆς Βουλῆς βραδύνει. Ἕνεκα τούτου λέγω ὅτι παραιτοῦμαι τοῦ λόγου καὶ περιορίζομαι νὰ τονίσω ὅτι τάσσομαι καὶ ἐγὼ ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι εἰσαγόμενος ὁ θεσμὸς αὐτὸς παρ’ ἡμῖν, ὡς εἶναι καὶ εἰς τὰ πεπολιτισμένα Κράτη καὶ εἰς τὰ φιλελεύθερα καὶ δημοκρατικά, θὰ ἀποβῇ εὐεργετικώτατος διὰ τὰ συμφέροντα τῆς Χώρας καὶ τοῦ λαοῦ καὶ θὰ προστατεύσῃ περισσότερον ἀκόμη τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας.

§16Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Νομίζω, κ. Πρόεδρε, ὅτι ἐφωτίσθη ἡ Βουλὴ καὶ πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ψηφοφορίαν.

§17Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Μίαν δήλωσιν θέλω νὰ κάμω, κ. Πρόεδρε.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἔληξεν. Ὁρίστε, κ. Καμπάνη, νὰ κάμητε τὴν δήλωσιν.

§19Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Κύριοι βουλευταί, εἶμαι ἐκ τῶν μελῶν τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ἥτις ἐψήφισε κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ τῆς Γερουσίας ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι θὰ ἐξαρτήσω τὴν ὁριστικὴν γνώμην μου ἐκ τοῦ τρόπου τῆς συστάσεως αὐτῆς. Ἐθεώρουν καὶ θεωρῶ ὡς συντελεστικὴν τὴν ὕπαρξιν τῆς Γερουσίας μόνον ἐφόσον καὶ καθόσον αὕτη ὁλοκληρωτικῶς θὰ ἐκλέγηται ὑπὸ τοῦ λαοῦ μὲ κατώτατον ὅριον ὁρισμοῦ ἡλικίας διὰ τοὺς ἐκλογεῖς καὶ ἐκλεγομένους. Ἐφόσον ὅμως ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπή, κατὰ πλειονοψηφίαν, δὲν ἐδέχθη τοῦτο, ἀλλὰ ἐδέχθη τὸ ⅕ τῆς Γερουσίας νὰ ἐκλέγηται κατὰ τὸ ½ αὐτοῦ ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ κατὰ τὰ δύο ἥμισυ ἐκ τῶν ἀορίστων, ἀφελῶν καὶ ἀκατασκευάστων ὀργανώσεων....

§20Γ. ΚΑΝΤΙΑΝΗΣ. Καὶ ἀναρχικῶν.

§21Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. .... φρονῶ ὅτι τοιαύτη Γερουσία ὄχι μόνον δὲν θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος, ὄχι μόνον δὲν θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν τελειοτέραν κατασκευὴν τῶν νόμων, ἀλλά, τοὐναντίον, θὰ παρεμβάλλῃ τοιαῦτα προσκόμματα εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος ὡς ἐκ τῆς φύσεως καὶ τοῦ τρόπου τοῦ καταρτισμοῦ αὐτῆς, ἐκ τῶν ὁποίων προσκομμάτων ὁ λαὸς θὰ ζητήσῃ τὴν κατάργησιν αὐτῆς. Καὶ ἡ κατάργησις αὐτὴ δὲν θὰ σημάνῃ ἀνωμαλίαν τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ καὶ ἐκτροχιασμόν, ἀλλὰ θὰ παρασύρῃ καὶ τὴν Βουλήν, διότι ἐνελοχεύοντες ἐχθροὶ τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ θὰ διακηρύξουν ὅτι ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἐχρεωκόπησε καὶ ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἄλλων σωτήρων, εἴτε ἐντεῦθεν εἴτε ἐκεῖθεν. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους δηλῶ ὅτι θὰ καταψηφίσω τὴν Γερουσίαν.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 10 λεπτά.

(Ὥρα 7 μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.15′ μ. μ.)

§23ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Προκειμένου νὰ διεξαχθῇ ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ 2ου ἄρθρου, ὑπεβλήθη πρότασις περὶ ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀποδοχὴν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας.

§24Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Παρακαλῶ νὰ διασαφηνισθῇ ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ὁλοκλήρου τοῦ ἄρθρου, ἀλλὰ περὶ τῆς τελευταίας φράσεως «καὶ τῆς Γερουσίας».

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι αὐτονόητον τοῦτο. Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ. κ. Σ. Τσακόπουλος καὶ Λ. Κουτσοπέταλος. Οἱ παραδεχόμενοι τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας λέγουσι «ναὶ» οἱ δὲ μὴ παραδεχόμενοι αὐτὸν λέγουσιν «ὄχι». Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν βουλευτῶν κ.κ. Σ. Τσακοπούλου καὶ Λ. Κουτσοπετάλου, τοῦ κ. γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ. κ. βουλευτῶν κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 227. Εἶπον «Ναὶ» 133, εἶπον «Ὄχι» 92 καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον 2. Ἑπομένως ἡ πρότασις «περὶ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας» ἐγένετο δεκτή. (Χειροκροτήματα). Παρακαλεῖται ὁ κ. γραμματεὺς ὅπως ἀναγνώσῃ ὁλόκληρον τὸ ἄρθρον.

§28ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 2. Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἀσκεῖται ὑπὸ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Γερουσίας.

§29ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 2ον ἄρθρον).

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ὑποβάλλει τὰ κάτωθι σχέδια νόμων. 1ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἀλβανίας ὑπογραφείσης ἐν Ἀθήναις τῇ 13 8)βρίου 1926 συμβάσεως ἐμπορίου καὶ ναυτιλίας». 2ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἑλβετίας ὑπογραφείσης ἐν Ἀθήναις τῇ 26 Νοεμβρίου 1926 προσωρινῆς ἐμπορικῆς συμβάσεως». 3ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σουηδίας ὑπογραφείσης ἐν Ἀθήναις τῇ 10 7)βρίου 1926 συμβάσεως ἐμπορίου καὶ ναυτιλίας». 4ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἀλβανίας συμβάσεως περὶ ἰθαγενείας». 5ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἀλβανίας ὑπογραφείσης ἐν Ἀθήναις τῇ 13 8)βρίου 1926 συμβάσεως προξενικῆς καὶ ἐγκαταστάσεως». 6ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἀλβανίας ὑπογραφείσης ἐν Τυράννοις τῇ 25 Ἰουνίου 1926 συμβάσεως περὶ ἐκδόσεως ἐγκληματιῶν». 7ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς διεθνοῦς συμβάσεως ἁπλοποιήσεως τῶν τελωνειακῶν διατυπώσεων». 8ον) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἰταλίας ὑπογραφείσης ἐν Ρώμῃ τῇ 24 Νοεμβρίου 1926 συμβάσεως ἐμπορίας καὶ ναυτιλίας ὡς καὶ τῆς ταυτοχρόνως ὑπογραφείσης συμβάσεως περὶ ἁλιείας». Θὰ παραπεμφθοῦν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων. Θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ μὲ ἐξουσιοδοτήσῃ νὰ καταρτίσω τὴν Ἐπιτροπὴν ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχει τοιαύτη.

§31ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ βουλευταὶ κ. κ. Θ. Χαβίνης, Β. Καραπαναγιώτης, Α. Θεολογίτης, Α. Μελᾶς, Ι. Καλογερᾶς κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ψηφίσεως τῶν τριῶν πρώτων κεφαλαίων τοῦ Συντάγματος πλὴν τῶν ἄρθρων 2 καὶ 19, ὡς ἐψηφίσθησαν παρὰ τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς». Ἐπίσης οἱ βουλευταὶ κ. κ. Θ. Σοφούλης, Α. Μητσοτάκης, Κ. Ἀλαβάνος, Ρ. Κούνδουρος, Θ. Τσιριμῶκος κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ἀναβολῆς πάσης ἄλλης νομοθετικῆς ἐργασίας μέχρις ἐπιψηφίσεως τοῦ Συντάγματος». Συνεχίζεται ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος συζήτησις. (Ἀναγινώσκει): Ἄρθρον 3. Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀσκεῖται ὑπὸ τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας διὰ τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν.

§33ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 3ον ἄρθρον).

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 4ον (ἀναγινώσκει): «Ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἀσκεῖται ὑπὸ Δικαστηρίων ἀνεξαρτήτων, ὑποκειμένων μόνον εἰς τοὺς νόμους. Αἱ δικαστικαὶ ἀποφάσεις ἐκδίδονται καὶ ἐκτελοῦνται ἐν ὀνόματι τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας».

§35Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ ὑπάρχει ἑρμηνευτικὴ δήλωσις.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. (Ἀναγινώσκει): «Ἡ ἀληθὴς ἔννοια τῆς διατάξεως εἶναι ὅτι τὰ δικαστήρια ὑποχρεοῦνται νὰ μὴ ἐφαρμόζουν νόμον, οὗτινος τὸ περιεχόμενον ἀντίκειται πρὸς τὸ Σύνταγμα».

§37Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν πρέπει νὰ τεθῇ αὐτό. Οἱ νόμοι ἑρμηνεύονται καθ’ ὡρισμένους κανόνας. Δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν «καὶ εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα». Θὰ εἴπωμεν ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα. Ἐπίσης λέγεται «εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους». Τοῦ «Κράτους» εἶναι περιττὸν νὰ τεθῇ, διότι δὲν ὑπάρχει ἄλλο Κράτος. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ γεμίζωμεν τὸ Σύνταγμα μὲ λέξεις.

§38Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας εἶναι ὀρθωτάτη. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπωμεν καὶ εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα.

§39Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Πρόκειται περὶ ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως καὶ δὲν ἀποκλείεται νὰ τὸ γράψωμεν.

§40Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἀποκλείεται, μόνον εἶναι δυνατὸν νὰ ἀξιοῖ τις τοῦτο, ὅτι δὲν ἐφαρμόζονται ἀντισυνταγματικοὶ νόμοι ὅταν ἀντίκεινται καὶ εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα. Διότι δύναται νὰ ἀντίκειται νόμος τις εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα καὶ νὰ μὴ εἶναι ἀντισυνταγματικός.

§41Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Τοῦτο γίνεται διὰ νὰ ὑπάρχῃ ἡ ἰδέα ὅτι δὲν ἐφαρμόζονται ἀντισυνταγματικοὶ νόμοι.

§42Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Νὰ φέρω ἓν παράδειγμα. Ὑπῆρχε τὸ προηγούμενον ἄρθρον, τὸ ὁποῖον ἀπαγορεύει νὰ τεθῇ ποινὴ ἄνευ προηγουμένου νόμου. Ποῖον ἦτο τὸ πνεῦμα τῆς διατάξεως αὐτῆς; Ἦτο ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐπιβληθῇ ποινὴ μεταγενεστέρως διὰ πρᾶξιν, ἡ ὁποία ἔγινε προηγουμένως. Ἂν θέλητε νὰ βάλωμεν καὶ εἰς τὸ πνεῦμα καὶ εἰς τὸ γράμμα θὰ συμβῇ τοῦτο, εἷς νόμος νὰ ἀντίκειται εἰς τὸ πνεῦμα καὶ νὰ μὴ ἀντίκειται εἰς τὸ γράμμα.

§43Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Οἱ νόμοι δυνατὸν νὰ ἀντιστρατεύωνται εἰς τὸ πνεῦμα χωρὶς νὰ ἀντιστρατεύωνται καὶ εἰς τὸ γράμμα.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ εἴπωμεν «τὸ περιεχόμενον ἀντιτίθεται εἰς τὸ Σύνταγμα». (Ἀναγινώσκει): «Ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς εἰς δύο συνεδριάσεις κλπ.

§45Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, θέλομεν νὰ τεθῇ τοῦτο: μόνον ὅταν τὸ περιεχόμενον τοῦ νόμου ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα. Δηλαδὴ νὰ μὴ ἐξετάζηται ὑπὸ τῶν δικαστηρίων ἂν ἐψηφίσθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς εἰς δύο συνεδριάσεις κλπ.

§46Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἀσκεῖται ὑπὸ τῶν δικαστηρίων. Τὸ «τῶν» εἶναι περιττόν.

§47Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὅλαι αὐταὶ αἱ ἑρμηνευτικαὶ δηλώσεις δὲν ἔχουν τόπον εἰς τὰς ὑποσημειώσεις ἐφόσον αὐτὴν τὴν στιγμὴν καταρτίζομεν Σύνταγμα. Διατί νὰ μὴ ἀποτελέσουν ἓν Σῶμα μετὰ τοῦ Συντάγματος;

§48ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν, δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 4ον ἄρθρον).

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 5ον (ἀναγινώσκει).

§50Δ. ΜΠΑΜΠΑΚΟΣ. Ἔχει παραλειφθῆ κατὰ λάθος κατὰ τὴν ἐκτύπωσιν ἑρμηνευτικὴ δήλωσις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 5, εὑρισκομένη καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ εἰσηγητοῦ καὶ ἐν τοῖς πρακτικοῖς. Ἡ ἑρμηνευτικὴ δήλωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἀντίκειται ἡ διατήρησις τῆς ὑφισταμένης καταστάσεως εἰς τὰς Ν. Χώρας καὶ τῇ Κρήτῃ μέχρι τοῦ ὁριστικοῦ διακανονισμοῦ αὐτῆς.

§51Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Καὶ εἰς τὸ ἰσχῦον Σύνταγμα ὑπάρχει ἑρμηνευτικὴ δήλωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἀντίκειται εἰς τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου 5 τὸ νὰ ὑπάγωνται γενικῶς αἱ ἐκκλησίαι εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Αὐτὸ εἶναι τὸ σημερινὸν καθεστώς, τὸ ὁποῖον δὲν προσαρμόζεται πρὸς τὸ κείμενον τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ Συντάγματος. Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τὸ προσαρμόσωμεν.

§52Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Νὰ περιληφθῇ εἰς τὸ ἄρθρον. Ὄχι ὡς ἑρμηνευτικὴ δήλωσις.

§53ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Πετρακάκος ἔχει τὸν λόγον.

§54Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Κύριοι βουλευταί, τὸ ἄρθρον, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑπὸ συζήτησιν, ἀποτελεῖ ἀναμφιβόλως τὴν σπουδαιοτέραν διάταξιν καὶ ἴσως ἴσως καὶ ἀνωτέραν καὶ αὐτῆς τῆς διατάξεως, διὰ τὴν σύνταξιν τοῦ πολιτεύματος καὶ τῆς Πολιτείας.

§55ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὄχι δά.

§56Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Βεβαίως, κατ’ ἐμέ. Καὶ μοῦ εἶναι ἀπολύτως λυπηρὸν τὸ γεγονὸς ὅτι αἱ Ἐπιτροπαὶ καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς τέως Συνελεύσεως καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς σημερινῆς Βουλῆς τὰς διατάξεις περὶ Θρησκείας καὶ Ἐκκλησίας ἐξετόπισαν ἀπὸ τῆς προνομιούχου θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἔταξεν αὐτὰς ἡ ἐθνικὴ συνείδησις, ἔθηκαν δὲ αὐτὰς ἐν πολλῷ ἥττονι μοίρᾳ. Τὸ Σύνταγμα δὲν εἶναι προωρισμένον μόνον νὰ δίδῃ δύναμιν εἰς θεσμοὺς δικαίου, οἵτινες ὑπὸ τῆς ἐπιστήμης ἀνεγνωρίσθησαν καὶ ὑπὸ τῆς πείρας κατεδείχθησαν ἀναγκαῖοι, ἀλλὰ εἶναι ἐξίσου ὑποχρεωμένον νὰ περιλαμβάνῃ διατάξεις, αἵτινες ἀπορρέουσιν ἀπὸ τὴν κοινὴν συνείδησιν. Καὶ ἡ ἐθνικὴ συνείδησις ἔταξεν ἐξ ἀρχῆς τὰ ἄρθρα περὶ Θρησκείας καὶ Ἐκκλησίας πρῶτον καὶ δεύτερον. Ἀλλ’ ἔτι πλέον. Ἀφ’ ἧς ἤρχισεν ὁ ἱερὸς ἀγὼν τῆς ἀνεξαρτησίας ὅλα τὰ πολιτεύματα, τὰ ὁποῖα ἔγιναν κατὰ τὴν δεκαετῆ διάρκειαν τοῦ ἀγῶνος τούτου, ὅλα τὰ πολιτεύματα καὶ τὰ μετέπειτα Συντάγματα ὅλα εἶχον ἓν προοίμιον καὶ μίαν ἐπίκλησιν. Καὶ ἡ ἐπίκλησις ἐκείνη καὶ ἡ ἐπίκλησις ἐξαφανίζονται. Τὸ προοίμιον ἐκεῖνο εἶναι ἁπλούστατα ὁ κρίκος, ὅστις ἑνώνει τὴν Πολιτείαν μετὰ τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ἁπλούστατα μία ἱερὰ παράδοσις, ἀπὸ τὰς ὡραιοτέρας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἡ παράδοσις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία ἐξεπορεύθη ἀπὸ τὴν Ἐκκλησίαν τὴν Ὀρθόδοξον. Ἐμελέτησα τὴν ἔκθεσιν τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς διὰ νὰ ἴδω διὰ ποῖον λόγον ἐξοβελίζεται τὸ προοίμιον, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει πρὸ τοῦ Συντάγματος καὶ εἶδον ὅτι τοῦτο ἀντίκειται εἰς τὴν ἐπιστήμην. Καὶ ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ἀπὸ ποίαν ἐπιστήμην προῆλθεν ἡ Ἑλλάς; Ἀπὸ τὴν ἐπιστήμην τῆς Δύσεως; Ἀλλ’ ὑπῆρχε σύγχυσις μεταξὺ τῆς ἐπιστήμης τῆς Δύσεως καὶ τῆς παραδόσεως τῆς Ἑλληνικῆς. Ὑπῆρχε σύγχυσις θλιβερά, διότι ἄλλη ὑπῆρξεν ἡ ἀποστολὴ τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῇ Δύσει καὶ ἄλλη ἡ ἀποστολὴ τῆς ἐπιστήμης ἐκεῖ καὶ ἄλλη ἡ ἀποστολὴ τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ Ἀνατολῇ. Ἡ ἐπιστήμη ἐν τῇ Δύσει ἐπολεμήθη ἀπὸ τὴν Ἐκκλησίαν καὶ δεδικαιολογημένως ἡ ἐπιστήμη ἐν τῇ Δύσει ἐτάχθη πάντοτε ἀντιμέτωπος τοῦ Βατικανοῦ. Ἡ Ἐκκλησία ἐν τῇ Δύσει ἐπίεζε τὴν ἐπιστήμην καὶ δὲν ἄφινεν αὐτὴν νὰ προοδεύσῃ καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἐπιστήμη ὑπῆρξε πάντοτε κατὰ τῆς Δυτικῆς Ἐκκλησίας ἐν Εὐρώπῃ. Ἀλλ’ ἐν Ἑλλάδι συνέβη τὸ ἀντίθετον. Ἔχω νὰ ἐπικαλεσθῶ τὸν πατριωτισμὸν ὑμῶν διὰ νὰ ὑπομνήσω εἰς ὑμᾶς ὅτι τὸ προοίμιον τῶν πολιτευμάτων ἡμῶν, ὑπὸ τὰ ὁποῖα ἐγεννήθη τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος καὶ ἐμεγαλύνθη, τὸ προοίμιον, τὸ ὁποῖον ἀρχίζει διὰ τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας καὶ ὁμοουσίου Τριάδος, τὸ προοίμιον αὐτὸ πρέπει νὰ μείνῃ ὅπως ἦτο ἐπὶ μίαν ἑκατονταετίαν.

§57ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν θὰ ἔχωμεν τότε νεωτερισμούς.

§58Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Ὁ νεωτερισμὸς αὐτὸς δημιουργεῖ, κ. συνάδελφε, πολίτευμα ἀντιορθόδοξον, πολίτευμα ξένον πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ τὰς Ἑλληνικὰς παραδόσεις καὶ διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν ἵνα δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ἀποφανθῇ ἂν θέλῃ νὰ μείνῃ τὸ πολίτευμα τὸ ὀρθόδοξον ἢ ὄχι.

§59Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ποίαν σημασίαν ἔχει αὐτὸ τὸ προοίμιον;

§60Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Ἔχει ὑψίστην σημασίαν. Εἶναι ὁ κρίκος, ὁ ὁποῖος συνδέει τὴν Πατρίδα σας, κ. Μερλόπουλε, μὲ τὴν Ἐκκλησίαν, εἶναι ὁ κρίκος ἐκεῖνος, ἀπὸ τὸν ὁποῖον προήλθετε σεῖς καὶ ὅλοι ἡμεῖς.

§61Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἐπίκλησις τῆς Ἁγίας Τριάδος δὲν ὑπῆρξε ποτὲ ἀπὸ καταβολῆς τοῦ Συντάγματος.

§62Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Ὑπῆρξε πάντοτε οὐσιῶδες ὅλων τῶν ἀπὸ τοῦ Ἀγῶνος πολιτευμάτων συστατικόν. Ἂν μελετήσητε τὰ πρακτικὰ τῆς Συνελεύσεως τῆς πρώτης, θὰ ἴδητε ὅτι ὅλη ἡ Συνέλευσις ἠγέρθη καὶ ἐφώναξεν «ἀπὸ Θεοῦ ἄρχεσθαι» καὶ ἔθεσε τὸ προοίμιον τοῦτο, τὸ ὁποῖον παρεδέχθη καὶ ἡ Συνέλευσις τοῦ 62. Δὲν γνωρίζω τί φρονεῖ ἡ Βουλή, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ ἐπαναφέρῃ εἰς τὴν ἀρχικήν των θέσιν τὰ πράγματα, ὀφείλει νὰ ἀφίσῃ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον ἄρθρον ὅπως εἶχον. Καὶ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πρὸς τί αὐτὸς ὁ νεωτερισμός, πρὸς τί ἡ σπουδὴ αὐτὴ τῆς μεταβολῆς τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Καὶ ἐφόσον ἡ Βουλὴ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῆς τροπολογίας θὰ ὁμιλήσω ἔπειτα ἐπὶ τῆς οὐσίας τῶν δύο ἄρθρων.

§63ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Βοκοτόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§64Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Πετρακάκος, εἶναι ἀναμφισβητήτως ἀναγκαῖον νὰ γίνῃ δεκτή. Δὲν γνωρίζω διατί ἡ Ἐπιτροπὴ ἡ τριακονταμελὴς ἢ εἰκοσιεννεαμελὴς τῆς Δʹ Συνελεύσεως ἤλλαξε τὴν σειρὰν τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀσεβές, διότι ὤφειλεν ἡ Ἐπιτροπὴ τοῦ Συντάγματος τοῦ ὑπὸ συζήτησιν πολιτεύματος νὰ γνωρίζῃ ὅτι ἀπὸ τοὺς δύο παράγοντας τῆς ἐθνικῆς ὑπάρξεως καὶ τῆς μελλούσης ἐθνικῆς σταδιοδρομίας, ἀπὸ τὴν Πίστιν καὶ τὴν Πατρίδα, προηγεῖται ἡ Πίστις. Ὑπὸ τὸ σύμβολον, τὸ ὁποῖον ἀνεγεννήθη ἡ Ἑλάς, ἔπρεπε νὰ συνταχθῇ καὶ ἡ ἀρχὴ τοῦ πολιτεύματος τοῦ ὑπὸ συζήτησιν, διότι εἶναι παραγνώρισις ἐθνικῶς ὀλεθρία ἡ παραγνώρισις τῆς ὑπεροχῆς τῆς Πίστεως εἰς τὸ ζήτημα τῆς συντάξεως τοῦ πολιτεύματος. Δὲν ἔφερον ἀντίρρησιν ὡς μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Συνταγματικῆς, διότι ἡ Βουλὴ ἀνέθεσεν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν χωρὶς νὰ τῆς δώσῃ τὴν ἐλευθερίαν νὰ μεταβάλῃ τὰ κεφάλαια καὶ τὰ ἄρθρα· ὡρισμένη μάλιστα ἡ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς εἶναι νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τῶν τροπολογιῶν, αἵτινες ἤθελον ἐπέλθει εἰς αὐτήν. Αἱ τοιαῦται τροπολογίαι δὲν ὑπεβλήθησαν εἰς αὐτήν.

§65Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ὑπεστηρίξατε ὅμως τὰ ἐνάντια.

§66Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἂν ἡ Βουλὴ ἐκ λόγων εὐσεβείας καὶ ἐκ λόγων προνοίας ἐθνικῆς πρέπει νὰ μεταβάλῃ τὴν σειρὰν τῶν ἄρθρων καὶ πρὸ τοῦ ἄρθρου τῆς ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας νὰ θέσῃ τὸ ἄρθρον περὶ τῆς Θρησκείας, οἷον ἦτο εἰς πάντα τὰ προηγούμενα Συντάγματα ἀπὸ τὰ Συντάγματα τοῦ Ἱεροῦ Ἀγῶνος μέχρι τοῦ Συντάγματος τοῦ 1863 καὶ τοῦ ἀναθεωρηθέντος Συντάγματος τοῦ 1911. Μετὰ τοῦτο ὀφείλω νὰ ὑποστηρίξω δι’ ὀλίγων τὰς τροπολογίας, τὰς ὁποίας ἔχω ὑποβάλλει εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, δὲν τὰς ὑπέβαλον δὲ εἰς τὴν Ἐπιτροπήν καὶ δὲν τὰς ὑπέβαλον εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, διότι δὲν ἤθελον νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἐκ μέρους ἐμοῦ, ἀντιβενιζελικοῦ, ζητεῖται νὰ παρελκυσθῇ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ διὰ τοῦτο περιωρίσθην μόνον καὶ πάλιν εἰς ὀλίγας τροπολογίας....

§67Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅ,τι ἠμπορέσατε τὸ ἐκάματε.

§68Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. .... μία τῶν ὁποίων ἦτο ἡ κατάργησις τῆς Γερουσίας, ἥτις πρὸ ὀλίγου ἀνεστηλώθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Τὸ ἄρθρον περὶ Θρησκείας καὶ Ἐκκλησίας ἀπαγορεύει γενικῶς τὸν προσηλυτισμόν. Ἀλλὰ κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη καὶ ἰδίως μετὰ τὸν πόλεμον ἀνεπτύχθησαν περιστάσεις, αἱ ὁποῖαι ἐπιβάλλουν νὰ ὁρισθῇ σαφέστερον καὶ θετικώτερον ἡ ἀπαγόρευσις τοῦ προσηλυτισμοῦ. Ὅταν λέγωμεν ἐν τῷ Συντάγματι «ὁ προσηλυτισμὸς ἀπαγορεύεται ἐννοοῦμεν ὅτι ἀπαγορεύεται ὁ προσηλυτισμὸς κατὰ τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὸ δὲν ἀναφέρεται ὅμως ἐν τῷ Συντάγματι καὶ δύναται μία ἐκ τῶν ἄλλων γνωστῶν Θρησκειῶν νὰ μετέλθῃ τὸν προσηλυτισμὸν καὶ κατὰ πάσης ἄλλης Ἐκκλησίας καὶ κατὰ τῆς ἰδικῆς μας καὶ νὰ εἴπῃ ὅτι ὁ προσηλυτισμὸς ἀπαγορεύεται γενικῶς. Δὲν προστατεύεται λοιπὸν ἡ Ὀρθόδοξος Ἀνατολικὴ Ἐκκλησία διὰ τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος καὶ διὰ τοῦ τοῦτο ἐθεώρησα ἐπιβαλλόμενον, ἀναγκαιότατον νὰ καθορισθῇ ἡ διατύπωσις, νὰ ὁρισθῇ δηλαδὴ θετικῶς ὅτι ἡ ἀπαγόρευσις τοῦ προσηλυτισμοῦ ἐνδιαφέρει τὴν Ὀρθόδοξον Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν, δὲν ἐνδιαφέρει οὔτε τὴν Δυτικὴν Ἐκκλησίαν, οὔτε τὴν Ἐκκλησίαν τῶν Διαμαρτυρομένων., οὔτε τὸ Τέμενος τῶν Μωαμεθανῶν, οὔτε τὴν Ἐκκλησίαν τῶν Ἀρμενίων. Δὲν πιστεύω ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀντίρρησις καὶ ὑποθέτω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν θὰ ἔχῃ μελετήσει τὴν τροπολογίαν αὐτήν. Ἡ δευτέρα τροπολογία εἶναι ἡ μετάφρασις τῶν Ἁγίων Γραφῶν καὶ αὐτὸ εἶναι ἁπλῶς ὡρισμένον ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ἐπιβάλλεται ἡ συμπλήρωσις τῆς διατάξεως ὑπὲρ τοῦ—ἂς εἴπω τὴν λέξιν, καίτοι δὲν εἶναι ἀκριβής—ἀμεταφράστου τῶν Γραφῶν, διότι καθ’ ἣν στιγμὴν ἀπαιτεῖται γενικῶς πάλιν ἡ ἄδεια τῆς Ἐκκλησίας. Ποίας Ἐκκλησίας; Ἐν τῷ παρελθόντι συνεζητήθη τὸ πρᾶγμα καὶ κατὰ τὸ 1911 ἀπεφασίσθη νὰ ἐρωτηθῇ τὸ Πατριαρχεῖον καὶ ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας. Σήμερον ἡ κατάστασις, εἰς ἣν περιῆλθον τὰ Πατριαρχεῖα, ἡ ὁλικὴ ὑποδούλωσις αὐτῶν εἰς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν ἐπιβάλλει νὰ μὴ ἐρωτηθῇ τὸ Πατριαρχεῖον διὰ τὴν μετάφρασιν τῶν Ἁγίων Γραφῶν, ἀλλ’ ἐπιβάλλει νὰ ἐρωτηθῇ μόνον ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Δεύτερον, κατὰ τὸ ὑπάρχον Σύνταγμα καὶ κατὰ τὰ προηγούμενα ἡ εὐσέβεια τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τῆς Συνελεύσεως δὲν ἐφαντάσθη ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἀπόδοσις τῶν Ἁγίων Γραφῶν εἰς γλῶσσαν ἐπαχθῆ. Μάλιστα ὁ νόμος ΣΑʹ, ὁ καταστατικὸς τῆς Ἐκκλησίας νόμος ἐν εἴδει ἄρθρου ἐπιβάλλει τὴν φροντίδα εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον ὅπως μὴ γίνεται ἀπόδοσις τῶν Ἁγίων Γραφῶν ἀντιθέτως ἢ ἐπιζημίως πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν. Ἡ τροπολογία, ἣν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλήν, ὄχι μόνον αἴρει τὴν μετάφρασιν τῶν Ἁγίων Γραφῶν ἄνευ τῆς γνωμοδοτήσεως τῆς Ἱερᾶς Συνόδου καὶ ἀδείας αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ τίθησι καὶ διάταξιν εἰδικὴν κατὰ τὸ Σύνταγμα τὸ ἰσχῦον καὶ κατὰ τὸ παρελθόν. Εἷς θέλει νὰ μεταφράσῃ τὴν Ἱερὰν Γραφήν, τὴν μεταφράζει καὶ σήμερον ἀκόμη εἰς γλῶσσαν ἔστω καὶ μαλλιαρὴν ἢ ἄλλην ἀνάλογον ἢ κακήν, ἑλληνιστὶ μὲν οὐχὶ ὅμως μαλλιαριστήν, ἑλληνιστὶ μὲν ἀλλ’ ἐσφαλμένως. Αὐτὴ ἡ ἀπόδοσις τῶν βιβλίων δὲν τιμωρεῖται. Δὲν ὑπάρχει ποινικὴ διάταξις, ἡ ὁποία νὰ τιμωρῇ αὐτὴν τὴν ἀπόδοσιν καὶ τὴν ἐκτύπωσιν καὶ τὴν κυκλοφορίαν. Ὁ νόμος «περὶ Τύπου» ὁ παλαιός, ὅπως γνωρίζει ἡ Βουλή, ἔχει μίαν διάταξιν διὰ βιβλία τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ μὴ διασαλεύουν τὴν τάξιν καὶ τὴν δημοσίαν ἠθικήν. Ἀλλ’ ἠθικὴ διάταξις διὰ τὴν μετάδοσιν τῶν Ἁγίων Γραφῶν δὲν ὑπάρχει. Καὶ δὲν ὑπάρχει διότι οὐδεὶς ἐφαντάζετο ὅτι θὰ εὑρίσκετο Χριστιανὸς ἀσεβὴς ὅπως ὁ Πάλλης. Ἐν τῇ τροπολογίᾳ προστίθεται διάταξις, διὰ τῆς ὁποίας ὁ μὲν συγγραφεὺς τιμωρεῖται διὰ φυλακίσεως, τὰ δὲ ἐκτυπούμενα βιβλία δημεύονται καὶ καταστρέφονται, διότι ἡ μὲν ποινικὴ διάταξις τῆς στερήσεως τῆς προσωπικῆς ἐλευθερίας τοῦ συγγραφέως ὅταν βλέπωμεν ὅτι ἡ προπαγάνδα τῆς Γʹ Διεθνοῦς δὲν ἔχει καμμίαν δυσκολίαν νὰ προβάλῃ ἕνα οἱονδήποτε συγγραφέα οἱασδήποτε κοινωνικῆς θέσεως νὰ τὸν τιμωρῇ ἡ Ἑλληνικὴ Δικαιοσύνη καὶ νὰ κυκλοφορήσουν τόσα βιβλία εἰς ὅλον τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ νὰ λάβῃ τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ὁποῖον δὲν θέλει βέβαια ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν θέλει βέβαια ἡ ἐθνικὴ συνείδησις ἀπὸ ἑκατὸν καὶ πλέον ἐτῶν, ἀπὸ τῆς ἀναγεννήσεως τῆς Ἑλλάδος. Πιστεύω ὅτι καὶ τὴν τροπολογίαν αὐτὴν ἡ Βουλὴ θὰ δεχθῇ πρὸς ἀσφάλειαν τῆς ἀποδόσεως τῶν Ἁγίων Γραφῶν κατὰ τὸ κείμενον τὸ ὁποῖον θὰ ἐγκρίνῃ μόνον ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος.

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μπούσιος ἔχει τὸν λόγον.

§70Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἀσχέτως πρὸς τὴν ἐν ἀρχῇ τοῦ ὅλου Συντάγματος, ἡ ἐν ἀρχῇ τοῦ δευτέρου κεφαλαίου, ἡ κατάταξις τῆς περὶ θρησκείας διατάξεως ἐπακολουθοῦν καὶ ἄλλαι ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου ἐν σχέσει πρὸς τὰς παλαιὰς κατατάξεις, αἱ ὁποῖαι δημιουργοῦν διὰ τὴν χαρακτηριζομένην καὶ ὀνομαζομένην καὶ ἐπικρατοῦσαν ἐν Ἑλλάδι Ὀρθόδοξον Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν μίαν θέσιν μειονεκτικήν, ἡ ὁποία ὄχι μόνον δὲν ὑπῆρξεν εἰς τὰ μέχρι τοῦδε Συντάγματα, δὲν ὑπῆρχεν ἴσως οὔτε εἰς τὴν διάνοιαν τῶν τροποποιησάντων τὴν κατάταξιν τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ὡς πρώτη παράγραφος εἰς τὸ νῦν ἄρθρον φέρεται μία γενικὴ ἀναγνώρισις τῆς ἐλευθερίας τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως. Εἶναι μία γενικὴ διάταξις, ἥτις οὔτε θίγει κανένα, οὔτε προβιβάζει κανένα. Ἔπειτα ἔρχεται μία ἄλλη παράγραφος, ἡ δευτέρα, ἡ ὁποία προηγεῖται τῆς τρίτης παραγράφου, ὅπου γίνεται λόγος περὶ ἐπικρατούσης θρησκείας.

§71Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911;

§72Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δι’ ἐμὲ ἕνα εἶναι· τὸ νῦν προσαγόμενον. Εἰς τὴν τρίτην παράγραφον λέγει (ἀναγινώσκει). Ἡ αὐτὴ παράγραφος ἐλήφθη ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τοῦ τελευταίου Συντάγματος. Προηγεῖται ὅμως αὐτῆς ἡ δευτέρα παράγραφος, ἡ ὁποία λέγει (ἀναγινώσκει): «Τὰ τῆς λατρείας πάσης θρησκείας τελοῦνται ἐλευθέρως ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν νόμων....κλπ.» Εἰς τὴν φράσιν ἄρα «πάσης γνωστῆς θρησκείας» περιλαμβάνεται καὶ ἡ ἐπικρατοῦσα ἐν Ἑλλάδι ἡ Ὀρθόδοξος Ἀνατολικὴ Ἐκκλησία, ἥτις χαρακτηρίζεται παρ’ ἡμῶν ὡς μία ἐκ τῶν πολλῶν γνωστῶν θρησκειῶν. Ἔπειτα τὰ τῆς λατρείας ἐπιβάλλονται ἐλευθέρως. Ἡ λέξις «ἐλευθέρως» ἀντικατέστησε τὴν λέξιν «ἀπολύτως». Εἶναι καὶ αὐτὸ μιᾶς δευτερευούσης σημασίας ζήτημα. Προσετέθη ὅμως καὶ μία ἄλλη διάταξις καινοφανής, ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει εἰς τὸ νέον Σύνταγμα (ἀναγινώσκει). Δηλαδὴ οὐχὶ μόνον τῶν ἄλλων γνωστῶν θρησκειῶν, ἀλλ’ ἡ τῆς ἐπικρατούσης ἐν Ἑλλάδι Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Ἐτέθη ἐν ἀμφιβόλῳ ἡ χρηστοήθεια καὶ ἡ εὐσέβεια πρὸς τὴν δημοσίαν τάξιν.

§73Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Πῶς ἰσχυρίζεσθε ἐν τῇ διανοίᾳ ὅτι ἀντίκειται εἰς τὰ χρηστά.

§74Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἂν δὲν ἀντίκειται εἰς τὴν διάνοιαν, τόσῳ τὸ χειρότερον, διότι δὲν παρεδέχθημεν ὅτι ὑπάρχει—ὅλοι Χριστιανοὶ εἴμεθα—εἰς τὴν διάνοιαν τῶν συναδέλφων αὐτῶν ἡ ἐξαίρεσις τῆς ἀπιστίας. Ὡς πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἀνατολικὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, τὴν ἐπικρατοῦσαν ἐν τῷ Κράτει θρησκείαν ἀπὸ τὰς ἄλλας γνωστὰς θρησκείας δὲν εἶναι δύσκολον νὰ γίνῃ ἡ κατάταξις τῶν νέων κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε καὶ ἐν προκειμένῳ νὰ φαίνεται φανερὰ ἡ διατήρησις μεταξὺ τῆς ἐπικρατούσης ἐν τῷ Κράτει θρησκείας.

§75Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Νομίζω ὅτι ἡ σειρὰ εἶναι ἄριστα διατυπωμένη.

§76Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ἔχω καὶ ἐγὼ τὸ δικαίωμα νὰ νομίζω τὸ ἀντίθετον;

§77Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰς αὐτὸ τὸ ἄρθρον ἐθεωρήθη ἀναγκαῖον νὰ τεθοῦν σύμφωνα μὲ τὸ ἐπικρατοῦν πνεῦμα εἰς ὅλον τὸν πεπολιτισμένον κόσμον αἱ γενικαὶ ἀρχαί, αἱ ὁποῖαι προστατεύουν τὴν θρησκευτικὴν συνείδησιν; Τὸ δικαίωμα παντὸς πολίτου εἶναι νὰ τίθενται καὶ μερικαὶ γενικαὶ ἀρχαὶ τῆς προστασίας τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως. Αὐτὰ εἶναι εἰς τὸ 1ον καὶ τὸ 2ον ἄρθρον. Εἰς τὸ 2ον ἐπίσης ἄρθρον εἶναι τὸ ἴδιον πρᾶγμα, διότι δὲν ἀρκεῖ νὰ ἀναγνηρίζητε εἰς ἕνα ἄνθρωπον τὴν ἐλευθερίαν τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως, ἀλλὰ πρέπει νὰ τῷ ἀναγνωρίζητε καὶ τὸ δικαίωμα τῆς λατρείας τῆς ἐξασκήσεως τῶν θρησκευτικῶν καθηκόντων σύμφωνα μὲ τοὺς κανόνας τῆς Ἐκκλησίας. Ἀμέσως κατόπιν ἔρχεται ἡ καθιέρωσις τῶν ἀρχῶν, αἱ ὁποῖαι διέπουν τὴν θρησκείαν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Π. χ. βλέπετε τὴν ἀντίφασιν εἰς αὐτὰ τὰ πράγματα; Ἐκ τοῦ ὅτι τίθεται εἷς γενικὸς κανὼν δυνάμει τοῦ ὁποίου ἀναγνωρίζεται ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως καὶ ἡ ἐλευθερία τῆς λατρείας ὑπὸ ὡρισμένους περιορισμούς.

§78Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δικαίωμά σας εἶναι νὰ μὴ συμμερίζεσθε τὴν γνώμην μου, ὅπως καὶ ἐγὼ νὰ νομίζω ὅτι καθ’ ὃν τρόπον γίνεται ἡ κατάταξις τῶν παραγράφων, ἐφόσον ἡ γενικὴ αὐτὴ παράγραφος «τὰ τῆς λατρείας πάσης γνωστῆς θρησκείας τελοῦνται ἐλευθέρως», ἐφόσον, λέγω, δὲν ἀντίκειται εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν καὶ τὰ χρηστὰ ἤθη καὶ ἐφόσον ἕπεται κατόπιν ἡ ἀναγνώρισις τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ὡς ἐπικρατούσης, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξαιρεθῇ τῆς ἀναγραφῆς εἰς τὴν 2αν παράγραφον καὶ ἡ ἐπικρατοῦσα θρησκεία, ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ τεθῇ διὰ τοῦ γράμματος τοῦ Συντάγματος ἐν ἀμφιβολίᾳ καὶ ἡ χρηστοήθεια τῆς ἐπικρατούσης ἐν Ἑλλάδι Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀντίληψίς μου. Προχωροῦμεν εἰς τὴν τετάρτην παράγραφον. Ἀρχίζει μὲ τὴν παλαιὰν διατύπωσιν «ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος». Λείπει ἡ πρώτη φράσις, ἡ ὁποία ἦτο εἰς τὸ παλαιὸν Σύνταγμα καὶ ἡ ὁποία ἔλεγεν «κεφαλὴν γνωρίζουσα τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν». Θὰ μοὶ εἴπητε ὅτι ἦτο ἀπαραίτητος εἰς τὸ παλαιὸν Σύνταγμα; Κατ’ ἐμὲ ὄχι, διότι ποτὲ δὲν δύναται μία κοσμικὴ ἐξουσία, μία λαϊκὴ ἀντιπροσωπεία νὰ κανονίσῃ ποία εἶναι ἡ κεφαλὴ τῆς Ὀρθοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, διότι αὐτὸ τὸ πρᾶγμα δὲν εἶναι ἀντικείμενον συζητήσεως τῆς Βουλῆς.

§79Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ ἄρθρον γράφει «τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας».

§80Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν γνωρίζω διατί προέβητε εἰς τὴν ἀπάλειψιν τῆς διατυπώσεως αὐτῆς. Ἀφοῦ τὸ πρᾶγμα ἔχει ἱστορικὴν ἀξίαν, δὲν ἐπιμένω δὲ καὶ εἰς τὴν ἐπαναφορὰν τῆς διατυπώσεως, ἀλλὰ προχωρῶ καὶ λέγω, ἀφοῦ προέβητε εἰς τὴν ἀπάλειψιν, διατί διετηρήσατε τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἐπίσης δὲν εἶναι ἀντικείμενον λαϊκῆς συζητήσεως. Εἴμεθα ἡμεῖς εἰς θέσιν νὰ κηρύξωμεν ὅτι ἡ Ἐκκλησία εἶναι δογματικῶς ἡνωμένη ἢ διαφωνεῖ δογματικῶς.

§81Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Δὲν μᾶς κατηγορεῖτε;

§82Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἂν τὸ ἀφαιρέσατε ὅλο, ὄχι. Ἀφοῦ ὅμως προέβητε εἰς τὴν μετατροπὴν τοῦ ἄρθρου, θὰ ἤθελον νὰ γνωρίζω διατί τὸ ἐτροποποιήσατε οὕτως ὥστε ἡ μία διάταξις νὰ λείψῃ, ἡ δὲ ἄλλη νὰ μείνῃ.

§83Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ μὲν φράσις «ἀναγνωρίζουσα κεφαλὴν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ» ἀρκεῖ νὰ ὁμολογήσητε ὅτι εἶναι μία φράσις πλεονάζουσα, ἔχουσα καθαρὸν θρησκευτικὸν χαρακτῆρα, ἡ ὁποία δὲν προσομοιάζει πρὸς τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος. Κατὰ συνέπειαν δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ ἀμφισβήτησις, δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ ὁρισθῇ καὶ ποία θεωρεῖται πνευματικὴ κεφαλὴ τῆς θρησκείας. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἄλλην διάταξιν, εἶναι ἐνδεχόμενον αὔριον νὰ ἐπέλθῃ μία διάταξις ἐντὸς τῆς Ὀρθοδόξου Χριστιανικῆς Ἐκκλησίας. Τὸ Σύνταγμα λοιπὸν σύμφωνα μὲ προγενεστέραν διάταξιν λέγει «ἀκροσαλεύτως τηρεῖ κλπ.» Ἡ περαιτέρω φράσις εἶναι βγαλμένη ἀπὸ τὰ ἄλλα. Βεβαίως ὅταν τὸ Σύνταγμα λέγει ὅτι ἐπικρατοῦσα θρησκεία εἶναι ἡ ὀρθόδοξος, ὅλα τὰ ἄλλα εἶναι μία παράδοσις καὶ δὲν ἠθελήσαμεν νὰ τὰ θίξωμεν.

§84Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δι’ ἐμὲ εἶναι ἐντελῶς ἀκατανόητον διατὶ νὰ γίνῃ αὐτὴ ἡ διάκρισις μεταξὺ τῶν δύο, ἐφόσον ἀμφότεραι εἶναι δεκτικαὶ θρησκευτικοῦ περιεχομένου διαφεύγοντος τὴν ἀντίληψίν μας, ἐφόσον δὲν φοροῦμεν καλυμαύχια.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Προτείνετε νὰ διαγραφῇ;

§86Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Μάλιστα, ἐφόσον διεγράφη τὸ πρῶτον.

§87Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Παρακάτω γίνεται λόγος περὶ κανόνων τῆς Ἐκκλησίας. Ἄν οἱ κανόνες αὐτοὶ δὲν λάβουν τὴν συνταγματικὴν κύρωσιν, τί κύρωσιν θὰ ἔχουν;

§88Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Νομίζετε ὅτι ἔχουν ἀνάγκην;

§89Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Βεβαίως.

§90Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τότε εἶσθε ἐκτὸς τοῦ θέματος, νομίζοντας ὅτι οἱ κανόνες τῆς Ἐκκλησίας ἔχουν ἀνάγκην κυρώσεως καὶ τῶν τεσσάρων ἀγαπητῶν Μουσουλμάνων συναδέλφων.

§91Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὄχι, ἀλλὰ πρόκειται περὶ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Δι’ αὐτὸ ἐτέθη εἰς ὅλα τὰ Συντάγματα.

§92Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἐρχόμεθα ἔπειτα εἰς τὸ ζήτημα τῆς κηρύξεως τῆς θρησκείας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ὡς «ἐπικρατούσης». Ἡ κήρυξις τῆς θρησκείας τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας ὡς ἐπικρατούσης θρησκείας ἐν τῷ Κράτει νομίζω ὅτι ὄχι μόνον θὰ ἔχῃ καὶ ἀρχικῶς ὅταν συνετάχθησαν τὰ πρῶτα Συντάγματα καὶ τώρα ἀκόμη ὅπου ἔγινεν αὐτὴ ἡ τροποποίησις καὶ ἔμεινεν ἀμετάβλητος αὐτὴ ἡ διάταξις, κάποιαν προνομιακὴν θέσιν τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῷ Κράτει. Καὶ ὅμως τί διαπιστοῦται ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε ἐφαρμογῆς αὐτῆς τῆς θεωρίας, αὐτῆς τῆς διατάξεως; Ὅτι ἡ Ὀρθόδοξος τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἐν Ἑλλάδι εἶναι ἡ ἐπικρατοῦσα σημαίνει ἀκριβῶς τὴν ὑποδούλωσιν τῆς δῆθεν ἐπικρατούσης αὐτῆς θρησκείας τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν λαϊκήν, εἰς τὴν κρατικὴν ἐξουσίαν, γίνεται ἡ ἐξουσία τῆς Ἑλλάδος ἡ ἐπικρατοῦσα ἓν παράρτημα τοῦ κρατικοῦ οἰκοδομήματος. Ἐπεμβαίνομεν ἡμεῖς κατὰ τὴν ἑκάστοτε κομματικήν μας σύνθεσιν καὶ ἀντίληψιν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ πράγματα τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, κανονίζομεν ὅλα τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἐφάπτονται τοῦ δογματικοῦ καὶ κανονικοῦ μέρους τῆς Ἐκκλησίας, διότι καὶ ἡ διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ζήτημα κανονικόν. Ἡ διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας ἔχει ἐπὶ κεφαλῆς Μητροπολίτας. Δύνασθε σεῖς ἀντ’ αὐτῶν νὰ βάλητε εἰς τὴν κεφαλὴν αὐτῆς ἕνα ἀρχιδιάκονον; Αὐτὴ εἶναι ἡ διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὅταν ἡμεῖς ἐπεμβαίνομεν καὶ νομοθετοῦμεν τὸν Κανονισμὸν τῆς Συνόδου, ἂν πρέπει ἡ Σύνοδος νὰ καταρτίζεται ὑπὸ τῆς ὁλομελείας τῶν ἀρχιερέων, δὲν κάμνομεν ἐπέμβασιν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Ἐκκλησίας, δὲν εἰσερχόμεθα εἰς τὸ ἀφορῶν τὴν αὐτοδιοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας μέρος; Ἰδοὺ λοιπὸν τὸ μέγα αὐτὸ ἄτοπον. Αὐτὰ τὰ εἶπον καὶ εἰς τὴν ἄλλην Βουλὴν κατὰ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν καὶ λέγω ὅτι ἡ ἀναγνώρισις τῆς Ἐκκλησίας ὡς ἐπικρατούσης εἶναι ὑποβιβασμὸς τῆς Ἐκκλησίας καὶ ὄχι δημιουργία μιᾶς θέσεως προνομιακῆς ἀπέναντι τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν. Ὅλαι αἱ ἄλλαι Ἐκκλησίαι μένουν πολὺ ἐλευθερώτεραι ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἀναγνωριζομένην ὡς ἐπικρατοῦσαν.

§93Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ποίαν ἔννοιαν δίδετε εἰς τὸ «ἐπικρατοῦσα»;

§94Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τοῦτο σημαίνει ὅτι δὲν ὑπάρχει χωρισμὸς Κράτους καὶ Θρησκείας, διότι ἄλλως δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ ἡ διάταξις αὐτή.

§95Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ ἔγινε μακρὰ συζήτησις. Ἡ ἔννοια εἰς τὸ «ἐπικρατοῦσα» εἶναι ἡ κυριαρχοῦσα εἰς τὸν λαὸν Ἐκκλησία, εἶναι ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, διότι, ἂν εἰς τὸ «ἐπικρατοῦσα» ἐδίδομεν τὴν ἔννοιαν ὅτι αὕτη ἔχει ἀνωτέραν τινὰ ἐξουσίαν ἐπὶ τῶν ἄλλων Ἐκκλησιῶν, θὰ παρεβιάζομεν τὴν ἀρχὴν τῆς ἀνεξιθρησκείας περὶ ἰσότητος τῶν Ἐκκλησιῶν. Ποία εἶναι ἡ συνέπεια; Ἡ συνέπεια εἶναι ὅτι ὁσάκις τὸ Κράτος ἔχει ἀνάγκην συμπράξεως μὲ τὴν Ἐκκλησίαν, θὰ συμπράξῃ μὲ τὴν Ἐκκλησίαν τὴν Ὀρθόδοξον. Πέραν αὐτοῦ δὲν ἔχει ἔννοιαν τὸ «ἐπικρατοῦσα», διότι ἄλλως θὰ παρεβιάζομεν τὴν ἀρχὴν τῆς ἰσότητος τῆς θρησκείας.

§96Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἂν ἐπρόκειτο νὰ κανονίσωμεν ἐδῶ διὰ τῆς σχετικῆς διατάξεως αὐτὸ τὸ ὁποῖον ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ἰσχυρίζεται, τότε θὰ ἦτο ἀρκετὴ ἡ φράσις «ἐπίσημος θρησκεία εἶναι ἡ Ἀνατολικὴ Ὀρθόδοξος τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία». Διατί νὰ εἴπωμεν τὴν λέξιν «ἐπικρατοῦσα»; Ἀκριβῶς δι’ αὐτῆς προσκρούομεν εἰς τὰς ἄλλας θρησκείας δημιουργοῦντες μίαν προνομιακὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν δὲν δημιουργοῦμεν. Ὅλαι αἱ ἄλλαι θρησκεῖαι ἔχουν πλήρη ἐλευθερίαν διοικήσεως κατὰ τὰς ἰδικάς των διατάξεις καὶ μόνη ἡ ἐπικρατοῦσα δῆθεν θρησκεία ὑπόκειται εἰς τοὺς νόμους τοῦ Κράτους.

§97Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ «ἐπίσημος» ἐπροτάθη πάλιν καὶ ἐθεωρήθη ὅτι καὶ αὐτὸ ὁπωσδήποτε δημιουργεῖ ἀνισότητα. «Ἐπικρατοῦσα» εἶναι πιστοποίησις ἑνὸς πραγματικοῦ γεγονότος.

§98Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἐρχόμεθα τώρα εἰς τὸ «αὐτοκέφαλον» λεγόμενον. Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος εἶναι αὐτοκέφαλος. Ἐπαναλαμβάνεται καὶ εἰς τὸ ἤδη ὑπὸ συζήτησιν Σύνταγμα τὸ περὶ αὐτοκεφάλου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Τὸ περὶ αὐτοκεφάλου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος μέχρι τοῦ 1912 συνεβάδιζε μετὰ τῆς πραγματικότητος. Ἡ ἀρχικῶς ὑπάρχουσα κατὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἦτο τότε πράγματι αὐτοκέφαλος. Μέχρι τοῦ 1912 εἰς τὰς αὐτοκεφάλους αὐτὰς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος προσετίθεντο αἱ ἐκ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου διὰ τῆς πολιτικῆς μεταβολῆς ἀποσπώμεναι ἐπαρχίαι, Μητροπόλεις ἢ Ἐπισκοπαὶ καὶ τοιουτοτρόπως μέχρι τοῦ 1911, ὁπότε ἐγένετο τὸ τελευταῖον Σύνταγμα, τὸ ἤδη ἀναθεωρούμενον, ὑπῆρχε, καθὼς σᾶς εἶπον, ταυτότης μεταξὺ τῆς διατυπώσεως τοῦ Συντάγματος καὶ τῆς πραγματικότητος. Πράγματι ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἦτο αὐτοκέφαλος, περιεῖχε 32 ἐπισκοπικοὺς θρόνους, ἐξ ὧν ὁ εἷς μητροπολιτικός. Ἀλλὰ μετὰ τὸ 1912 προσετέθησαν καὶ ἄλλοι περισσότεροι τῶν ἤδη εἰς τὴν αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος ἀνηκουσῶν ἐπαρχιῶν. Ἔχομεν σήμερον ἐν ἐνεργείᾳ ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους 49 ἐπισκόπους μὲ τίτλον Μητροπολίτου καὶ 7 ἑτέρους Ἐπισκόπους ὑπαγομένους εἰς τὴν Μητρόπολιν Ἀθηνῶν, τὸ ὅλον 56 ἀρχιερατικοὶ θρόνοι. Καὶ ἐρχόμεθα ἡμεῖς σήμερον νὰ κανονίσωμεν διὰ τοῦ Συντάγματος ὅτι ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος εἶναι αὐτοκέφαλος. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἡ πραγματικότης αὐτή, ἐκτὸς ἂν θεωρῶμεν μόνον τὰς παλαιὰς ἐπαρχίας ὡς Ἑλλάδα καὶ ὄχι καὶ τὰς νέας ἐπαρχίας. Πῶς θὰ κατορθώσωμεν λοιπὸν νὰ περιλάβωμεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος τὰς Μητροπόλεις καὶ Ἐπισκοπὰς ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάγονται εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος; Δὲν λησμονεῖτε ὅτι μετὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1913 ἐζητήθη ἀπὸ τὰ Πατριαρχεῖα νὰ γίνῃ ὅ,τι ἐγένετο καὶ κατὰ τὴν προσάρτησιν τῆς Ἑπτανήσου καὶ τῆς Θεσσαλίας, δηλαδὴ διὰ κλίματος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου νὰ γίνῃ ἡ ὑπαγωγὴ αὐτῶν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος. Ἐκραγέντος τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, ἐσταμάτησεν εὐτυχῶς ἡ ἔκδοσις τοῦ Πατριαρχικοῦ Τόμου καὶ ἔκτοτε ἔμεινεν ἐν ἐκκρεμότητι τὸ ζήτημα τῆς διοικήσεως 56 μητροπολιτικῶν θρόνων, δηλαδὴ 56 ἐπισκοπικῶν περιφερειῶν. Τὸ ζήτημα ἔμεινεν ἐν ἐκκρεμότητι καὶ ἐκ τούτου αἱ περιφέρειαι αὗται δὲν ἀνήκουν οὔτε εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος, ὡς ἐκ τούτου δὲ δὲν λαμβάνουσι μέρος εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος οἱ Ἐπίσκοποι τῶν Νέων Χωρῶν. Ἀλλὰ μήπως διετηρήθησαν ἐντὸς τοῦ κλίματος τῶν Πατριαρχείων; Δὲν διετηρήθησαν, διότι, ὡς γνωρίζετε, τὸ Πατριαρχεῖον μετὰ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης ἀποψιλωθὲν ἐντελῶς τοῦ ποιμνίου του εἰς τὸν Πόντον, τὴν Θράκην καὶ μέρους τῶν Ἐπισκοπῶν τῆς Ἠπείρου, μένει σήμερον μὲ κλῖμα πέντε θρόνων, τῆς Ἐπισκοπῆς Κωνσταντινουπόλεως, τῶν Δέρκων, τῶν Πριγκηποννήσων καὶ τῆς Ἴμβρου. Ἑπομένως, ἂν εἶχεν ἐκδοθῇ ὁ συνοδικὸς τόμος τῆς χειραφετήσεως τῶν ἤδη ἐκτὸς τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἐπισκοπικῶν θρόνων, θὰ εἴχομεν τὸ Πατριαρχεῖον ἀπογυμνωμένον ἀπὸ ἐπισκοπικὰς περιφερείας. Θεωρητικῶς τοὐλάχιστον μένουσιν αὐταὶ αἱ ἐπαρχίαι τῶν Νέων Χωρῶν προσηρτημέναι εἰς τὸ Πατριαρχεῖον καὶ δύναται σήμερον τὸ Πατριαρχεῖον εἰς καθαρῶς ἐκκλησιαστικὰς ἐμφανίσεις, εἰς ὅλας τὰς Χώρας ὅπου γίνονται ἐκκλησιαστικαὶ Σύνοδοι, νὰ ἐμφανίζεται ὡς ἐπικεφαλὴ ὅλων αὐτῶν τῶν ἐπισκοπικῶν περιφερειῶν. Ἀλλ’ ἐν τῇ πραγματικότητι δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς δεσμὸς μεταξὺ τῶν Πατριαρχείων καὶ τῆς διοικήσεως τῶν περιφερειῶν αὐτῶν. Οἱ Ἐπίσκοποι οἱ ὁποῖοι παραμένουν εἰς τὰ λείψανα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ἐντὸς τῆς Νομαρχίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως, δυστυχῶς ἐκανονίσθη κατὰ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάννης νὰ εἶναι Τοῦρκοι ὑπήκοοι. Δὲν δύνανται λοιπὸν οὔτε εἷς ἐκεῖθεν νά μετατεθῇ ἐδῶ, οὔτε ἐντεῦθεν ἐκεῖ. Δὲν εἶναι δυνατὸν οὔτε ἡ δωδεκαμελὴς Σύνοδος τῶν Πατριαρχείων νὰ ἐνδυναμωθῇ μὲ Μητροπολίτας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν κανονικῶς ὑπαγομένων εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον καὶ τῶν ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Δὲν εἶναι καὶ μόνον τοῦτο τὸ κακόν, ἀλλὰ καὶ ἡ ἔλλειψις πάσης διοικήσεως ἐκκλησιαστικῆς τῶν 56 αὐτῶν περιφερειῶν, διότι τὸ Πατριαρχεῖον ὡς εὑρίσκεται καθηλωμένον ὑπὸ τὸ κράτος τῆς Τουρκικῆς κακοπιστίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπαφὴν καὶ ἐπιβάλῃ τὸ κῦρός του ἐπὶ τῶν Ἐπισκόπων τῶν ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὄχι διότι θὰ ἔχῃ τὴν ἀντίρρησιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ διότι....

§99Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον δὲν διώρισε τοὺς ὁρισθέντας καὶ ἐγκατασταθέντας εἰς τὰς ἐπισκοπικὰς περιφερείας τῶν Νέων Χωρῶν Μητροπολίτας καὶ Ἐπισκόπους;

§100Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Γνωρίζω πολὺ καλὰ ὅτι ὄχι μόνον οἱ διορισθέντες καὶ ἐγκατασταθέντες εἰς τὰς περιφερείας τῶν Νέων Χωρῶν Μητροπολῖται καὶ Ἐπίσκοποι ἔχουν τὸν διορισμόν των ἀπὸ τὸ Πατριαρχεῖον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων προϋπαρχόντων Ἐπισκόπων ἡ μετάθεσις, ὁ νέος διορισμὸς, ἡ παῦσις, ἡ ἀπόλυσις κλπ. γίνεται τυπικῶς διὰ τῶν Πατριαρχείων, ἀλλὰ πραγματικῶς γίνεται δι’ ἑνὸς ἐγγράφου τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Καὶ ἐπειδὴ δὲν ἀρκούμεθα πάντοτε εἰς τὰ γραφεῖα, τὰ ὁποῖα ἔχουν μίαν παράδοσιν καὶ τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ διατηρήσωσι καὶ τὸ ἀνεπηρέαστον τῶν ἐκκλησιαστικῶν τούτων ζητημάτων, εἰσέρχονται καὶ ἄλλα κομματικὰ ζητήματα, ὥστε ἡ μετάθεσις, παῦσις ἢ διορισμὸς ἑνὸς Μητροπολίτου τῶν Νέων Χωρῶν νὰ γίνεται ἀντικείμενον κομματικῶν συναλλαγῶν. Ἡ Κυβέρνησις εἶχε πάντοτε ὑπ’ ὄψει νὰ εὑρεθῇ εἷς τρόπος διοικήσεως τῶν Ἐπισκοπῶν αὐτῶν, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται μεταξὺ τῶν Πατριαρχείων καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Συνεστήθη καὶ Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία προέβη εἰς τὴν διατύπωσιν δύο γνωμῶν καὶ ἐπρόκειτο νὰ ὑποβάλῃ τὸ συμπέρασμα αὐτῆς εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔλθῃ εἰς συνεννόησιν μὲ τὰ Πατριαρχεῖα, ἵνα ὑποβληθῇ ὁ Καταστατικὸς Χάρτης τῆς διοικήσεως τῶν Νέων Χωρῶν. Ἐσταμάτησεν ὅμως τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς δι’ ἑνὸς ἐγγράφου τῆς διοικήσεως, τὸ ὁποῖον λέγει νὰ σταματήσῃ τὸ ἔργον ἕως ἐδῶ. Καὶ διεμαρτυρήθη ἡ Ἐπιτροπή, παραστήσασα τὸ ἄτοπον τῆς ἐπεμβάσεως τῆς Πολιτείας εἰς τὰ ζητήματα αὐτὰ τὰ ἐκκλησιαστικά, ἀλλ’ ἡ διαμαρτυρία ἀπέμεινεν ἄνευ ἀπαντήσεως καὶ εὑρισκόμεθα πάντοτε εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρισκόμεθα κατὰ τὸ 1913, μετὰ πάροδον δεκατεσσάρων ἐτῶν καὶ δὲν ἔχομεν διοίκησιν ἐκκλησιαστικὴν εἰς τὰς Νέας Χώρας. Οἱ ἱεράρχαι, οἱ ὁποῖοι θεωροῦν καλὸν νὰ νεωτερίσωσι, νεωτερίζουν. Οἱ ἱεράρχαι, οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι πρέπει νὰ παραμείνουν εἰς τὰς παλαιὰς συνηθείας παραμένουσιν εἰς αὐτάς. Ἀλλὰ δὲν δύναται πραγματικῶς νὰ ἐπιβληθῇ καμμία ἐπίβλεψις καὶ δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἐπὶ κεφαλῆς μίαν ἐκκλησιαστικὴν ἐπίβλεψιν κύρους, ἐφόσον τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, τὸ ὁποῖον προΐσταται, δὲν ἐπεμβαίνει καὶ ἐφόσον ἡ αὐτοκέφαλος Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, ἂν καὶ ἔχει Σύνοδον ἀρχιερέων ὁλοκληρωτικήν, δὲν δύναται νὰ ἐπέμβῃ καθόλου καὶ ἀντὶ νὰ ἐπεμβαίνῃ τὸ Πατριαρχεῖον καὶ ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, ἐπεμβαίνομεν ἡμεῖς καὶ βάζω τὸν ἑαυτόν μου μεταξὺ τῶν ἄλλων ἐπεμβαινόντων καὶ ἔχω πρόσφατα ζητήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀναφέρω ἀπόψε, διότι ὁ σκοπὸς εἶναι γενικώτερος.

§101ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Κατὰ τί ἠμπορεῖ νὰ ἐνδιαφέρῃ τὴν Ἐκκλησίαν;

§102Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἐνδιαφέρει, διότι κατασκευάζομεν Συνταγματικὸν Χάρτην. Ἂν τὸν θεωρεῖτε κάτι τι μὴ σοβαρόν, τότε δὲν ἐνδιαφέρομαι καθόλου. Θὰ ἤθελον νὰ ἐπαναφερθῇ τὸ ἄρθρον ἔστω καὶ δι’ αὐτὸ τὸ μέρος εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, νὰ προσαρμοσθῇ πρὸς τὴν πραγματικότητα καὶ διὰ νὰ ἴδωμεν πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ αὐτοκέφαλος ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, ἐφόσον τὰ ⅔ τῶν Μητροπόλεων μένουσιν ἐκτὸς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος.

§103Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι τὸ ζήτημα τῆς διατηρήσεως τῆς ὑπαγωγῆς τμημάτων τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὸ Πατριαρχεῖον εἶναι καθαρῶς πολιτικόν.

§104Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἤθελον νὰ μοὶ ἑρμηνεύσητε αὐτὴν τὴν ἀντίληψίν σας.

§105Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Πολιτικὸν ζήτημα εἶναι διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, διότι διετηρήθη αὐτὴ ἡ ὑπαγωγὴ ὄχι διότι δὲν ἐξεδόθη ἕως τώρα συντακτικὸς νόμος, ἀλλὰ διότι ἐθεωρήθη ἀπαραίτητον ἐκ μέρους τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου νὰ μὴ ἐκδοθῇ.

§106Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις οὕτως ἔκρινεν;

§107Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μάλιστα, εἰς αὐτὸ δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἠμποροῦμεν νὰ ἐξετάσωμεν αὐτὴν τὴν στιγμήν, προκειμένου περὶ Συντάγματος, δὲν εἶναι νὰ λύσωμεν, ἂν συμφέρῃ ἢ δὲν συμφέρῃ νὰ ὑπάγεται τμῆμα τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠμποροῦμεν νὰ ἐξετάσωμεν εἶναι πῶς θὰ προσαρμοσθῇ τὸ Σύνταγμα εἰς αὐτὴν τὴν κατάστασιν, πῶς δηλαδὴ ὑπαρχούσης τῆς διατάξεως περὶ αὐτοκεφάλου τῆς Ἐκκλησίας εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχωσι καὶ Μητροπόλεις αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάγονται εἰς τὴν αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν. Αὐτὸ δύναται νὰ γίνῃ εἴτε γενομένης δεκτῆς τῆς ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως, εἴτε προστιθεμένης διατάξεως ἐν τῷ Συντάγματι.

§108Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οὔτε ἡ μέν, οὔτε ἡ δέ.

§109Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐγὼ δὲν διαφωνῶ μὲ τὸν κ. Βοκοτόπουλον κατὰ τοῦτο, δηλαδὴ ὅτι καὶ ἂν δὲν μεταβάλωμεν τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος θὰ ἐξακολουθήσῃ παρ’ ὅλον τὸ κείμενον τοῦ Συντάγματος, θὰ ἐξακολουθήσῃ, λέγω, ἡ Ἐκκλησία νὰ εἶναι αὐτοκέφαλος καὶ αἱ Μητροπόλεις τῶν Ν. Χωρῶν νὰ ὑπάγωνται εἰς τὸ Πατριαρχεῖον. Ἀλλ’ ὀρθότερον εἶναι, διὰ νὰ εἴμεθα συνεπεῖς, νὰ ὑπάρχῃ συνταγματικὴ διάταξις. Τὸ ζήτημα αὐτὸ ἀπησχόλησε καὶ τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ὀρθὸν εἶναι νὰ τεθῇ αὐτὴ ἡ ἑρμηνευτικὴ δήλωσις, ἡ ὁποία προσαρμόζει τὰ πράγματα εἰς τὴν κατάστασιν. Ἐφέρατε μερικὰ παραδείγματα διὰ νὰ δείξητε ὅτι ἡ ὑπαγωγὴ δὲν εἶναι πλήρης. Εἰς αὐτὸ δὲν ἔχω νὰ ἀντείπω, διότι εἶναι πραγματικὸν γεγονός. Ἀλλὰ κατὰ ποῖον τρόπον θὰ διοικεῖται; Δηλαδὴ ἡ Ἐκκλησία τῶν Νέων Χωρῶν θὰ διοικεῖται ἀπὸ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον; Ὅπως παρακαμφθῶσιν ὅλαι αἱ δυσχέρειαι αἱ ὑπάρχουσαι εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον θὰ κανονίσῃ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ τὸ λύσωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα. Διὰ νὰ εἴμεθα συνεπεῖς πρέπει εἴτε δι’ εἰδικῆς διατάξεως, εἴτε δι’ ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως νὰ ἀναγνωρισθῇ τὸ καθεστὼς τὸ ἐκκλησιαστικὸν τῶν Νέων Χωρῶν. Δὲν εἶναι δὲ ἀντισυνταγματικὸν νὰ ὑπάγωνται μερικαὶ Μητροπόλεις τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Δυνατὸν τοῦτο νὰ καταργηθῇ δὲν εἶναι συνταγματικὴ ὑποχρέωσις, εἶναι συνταγματικὸν δίκαιον.

§110Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τὸ ἐμπόδιον εἰς αὐτὴν τὴν ἀντίληψιν εἶναι τὸ αὐτοκέφαλον.

§111Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ καταργήσωμεν.

§112Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Διότι ὁ ἀπώτερος σκοπὸς δὲν εἶναι ἡ ἐμπέδωσις τῶν Μητροπόλεων καὶ τῶν Ἐπισκοπῶν εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Ὁ ἀπώτερος σκοπός, ἐφόσον λέγομεν ὅτι δὲν ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα ἡ προσωρινὴ παραμονὴ τῶν Μητροπόλεων εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, εἶναι νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ὑπαγωγὴν εἰς τὴν Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος καὶ ν’ ἀποφύγωμεν τὴν ἀποψίλωσιν τοῦ Πατριαρχείου. Καὶ ἀκριβῶς ἔχων ὑπ’ ὄψιν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα εἰς τὸ 1922, ὁπότε αἱ συνθῆκαι, ὑπὸ τὰς ὁποίας συνεζητοῦμεν, ἦσαν πολὺ διάφοροι, εἶχον προτείνει ὄχι μόνον τὴν μὴ ὑπαγωγὴν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑπαγωγὴν καὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον πρὸς ἐνίσχυσιν τούτου, διατηρουμένης τῆς διοικητικῆς ἀποκεντρώσεως. Αὐτὸ τὸ ζήτημα συνεζήτησε καὶ ἡ Σύνοδος τῶν Ν. Χωρῶν, ἡ Αὐτοκέφαλος δὲ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος θὰ ἦτο τμῆμα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καὶ αὐτοδιοικουμένη μόνον ἐσωτερικῶς, ὄχι Αὐτοκέφαλος χειραφετηθεῖσα θυγάτηρ τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας.

§113Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀδελφή.

§114Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον, λέγω, ἔχων ὑπ’ ὄψιν μου τὰς συνθήκας τοῦ 1923, ἐνόμιζον ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἡ ἐνίσχυσις τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ὁπότε τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον διετήρει χριστιανικοὺς πληθυσμοὺς εἰς τὸν Πόντον, τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν καὶ τὴν Μ. Ἀσίαν, σήμερον γίνεται περισσότερον ἐπιτακτικὴ ἡ ἀνάγκη τῆς ἐνισχύσεως τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου διὰ τῆς διατάξεως τῆς ὑπαγωγῆς ὄχι μόνον τῶν διατηρουμένων προσωρινῶς ἔστω καὶ ὑπὸ ἕνα τύπον πλείστων ὑπὸ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον Ἐπισκοπῶν τῶν Ν. Χωρῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, διαιρουμένης καὶ αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν Ν. Χωρῶν εἰς αὐτοδιοίκητα ἐκκλησιαστικὰ θέματα, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον καὶ ἐπὶ τῆς Βυζαντινῆς ἐποχῆς.

§115Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Εἶναι δυνατὰ αὐτὰ σύμφωνα μὲ τὰς συνθήκας;

§116Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Νομίζετε, κ. συνάδελφε, ὅτι ἠμποροῦμεν νὰ συζητήσωμεν περὶ τοῦ ἂν εἶναι δυνατὸν ἡ Αὐτοκέφαλος Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία νὰ ὑπαχθῇ ὑπὸ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, ἀφοῦ πρὸ δεκάδων ὁλοκλήρων ἐτῶν ὑπάρχει συνοδικὸς νόμος;

§117Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τὸ ἀδύνατον ποῦ τὸ στηρίζετε; Εἰς τὴν Ἐκκλησίαν ἢ τὴν Πολιτείαν;

§118Σ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ. Εἰς τὸ ὅτι ὄχι μόνον αἱ σχέσεις μετεβλήθησαν οὕτως ὥστε νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ τὸ σκεφθῶμεν, ἀλλὰ καὶ πρὶν ἀκόμη. Γνωρίζετε δὲ τὸν θόρυβον διὰ νὰ ἀναγνωρισθῇ τὸ αὐτοκέφαλον τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ.

§119Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τὸ αὐτοκέφαλον ἐνέχει δύο ἐννοίας, τὴν ἐκκλησιαστικήν, τὴν κανονικὴν δηλαδή, ἡ ὁποία μόνον διὰ τῆς ἐκδόσεως τοῦ συνοδικοῦ νόμου εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, καὶ τὴν διοικητικήν. Διοικητικῶς, καθὼς γνωρίζετε, πᾶσα Μητρόπολις εἶναι αὐτοκέφαλος. Κανεὶς Μητροπολίτης δὲν δικαιοῦται νὰ πατήσῃ εἰς ξένην Μητρόπολιν ἂν δὲν λάβῃ τὴν κανονικὴν ἄδειαν τοῦ οἰκείου Ἐπισκόπου. Αὐτὸς εἶναι ὁ κανών. Ἂν δὲν τηρῆται ὁ κανὼν σήμερον, δὲν σημαίνει τίποτε. Κάθε Ἐπίσκοπος εἶναι αὐτοκέφαλος ἐν τῇ Ἐπισκοπῇ του. Αὐτοκέφαλος ὅμως διοικητικῶς. Αὐτοὶ εἶναι καὶ οἱ κανόνες, οἱ Ἀποστολικοί, τοὺς ὁποίους θεσπίζομεν καὶ ἐνταῦθα. Ἑπομένως ἡ ἔκδοσις τοῦ συνοδικοῦ νόμου εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνακληθῇ. Καὶ ἔχομεν πρόσφατον παράδειγμα τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἀμερικῆς, ἡ ὁποία ὑπήγετο εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος, ἐσχάτως δὲ κατηργήθη ἡ ἀπόσπασις καὶ ἐπανῆλθε εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Ἑπομένως, ἐφόσον ἔχομεν τοιοῦτον πρόσφατον παράδειγμα, δὲν εἶναι κἂν συζητήσιμον τὸ ὅτι δύναται ὁ συνοδικὸς νόμος νὰ ἀναθεωρηθῇ σήμερον, ἐφόσον πολιτικαὶ συνθῆκαι ἐπιβάλλουσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ ἐνισχύσῃ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Ἔχομεν τὸν κανόνα τοῦ Φωτίου, ὁ ὁποῖος λέγει: «εἴωθε τὰ ἐκκλησιαστικὰ συμμεταβάλλεσθαι τοῖς πολιτικοῖς».

§120ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἀντιστρόφως πρὸς τὰς θεωρίας σας δηλαδή.

§121Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Καθόλου. Σήμερον ἡ πολιτικὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἶναι νὰ ἐνισχύσωμεν τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, τὸ ὁποῖον, ὅπως τὸ ἔχομεν ἀφίσει, θὰ καταντήσῃ καὶ ἀπὸ τὸ Πατριαρχεῖον τῶν Ἱεροσολύμων ἀδυνατώτερον. Ἐφόσον λοιπὸν λέγομεν ὅτι εἴμεθα δογματικῶς ἡνωμένοι μὲ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, πρέπει νὰ διατηρήσωμεν αὐτὴν τὴν βάσιν τῆς δογματικῆς μας ἑνώσεως. Διότι ὅταν δὲν διατηρήσωμεν τὴν βάσιν, τότε εἶναι περιττὰ καὶ νεκρὰ γράμματα ὅλα. Ἑπομένως ἔχομεν νὰ μεριμνήσωμεν καὶ αὐτῆς τῆς διατάξεως. Ἀλλὰ ἡ διατήρησις ἐν ἐκκρεμότητι τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ν. Χωρῶν μεταξὺ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καὶ Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος δὲν δημιουργεῖ μόνον ἀπὸ ἀπόψεως διοικητικῆς ἀνωμαλίαν, ἀλλὰ δημιουργεῖ ἕνα κίνδυνον, ὅπως τὸ ζήτημα τῆς μεταφράσεως τῶν Γραφῶν. Διότι ὅταν λέγωμεν ἐν τῷ Συντάγματι Ἐκκλησίαν ἐννοοῦμεν τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος τὴν Αὐτοκέφαλον, ἡ ὁποία εἶναι ἡ ἀπαρτιζομένη ἐκ τῶν τριάκοντα δύο Ἐπισκοπικῶν θρόνων τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος. Ὅταν ὅμως ὁ ἅγιος Θεσσαλονίκης, ὁ ἅγιος Ἰωαννίνων κλπ. ἐπιτρέψῃ τὴν μετάφρασιν τῶν Ἁγίων Γραφῶν, τότε; Θὰ εἶναι ἐν τάξει ἀπέναντι τοῦ Συντάγματος. Καὶ δι’ αὐτὸ θὰ ἔπρεπε καὶ ἀπὸ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως αὐτῆς νὰ γίνῃ ἡ προσαρμογὴ πρὸς τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον εἶχον οἱ συντάκται τῆς διατάξεως αὐτῆς. Προκειμένου λοιπὸν νὰ καθορισθῇ ἀπὸ ποίαν Ἐκκλησίαν θὰ ἐξαρτηθῇ ἡ μετάφρασις τῶν Ἁγίων Γραφῶν, ποία Ἐκκλησία θὰ ἐποπτεύσῃ ἐπὶ τῆς μεταφράσεως;

§122Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος.

§123Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Λέγω ὅτι εἶναι ἀνεπαρκής. Διότι μένουσιν ἔξω τῆς ἀπαγορεύσεως ὅλαι αἱ ἄλλαι Ἐπισκοπαὶ τῶν Ν. Χωρῶν.

§124Φ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία εἶναι, εἴπατε, δογματικῶς ἡνωμένη μετὰ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Ἑπομένως τὸ ζήτημα τῆς μεταφράσεως τῶν Γραφῶν εἶναι καθαρῶς δογματικόν. Ἄρα ὑποτίθεται ὅτι δὲν χρειάζεται καὶ ἡ ἔγκρισις τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου.

§125Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Θὰ ἦτο ὀρθὴ ἡ παρατήρησις τοῦ κ. συναδέλφου ἂν δὲν εἴχομεν διαφωνήσῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἀκριβῶς ὅτι δὲν τὸ θεωροῦσι δογματικὸν τὸ ζήτημα μερικοὶ συνάδελφοι. Διότι τότε θὰ ἦτο λελυμένον τὸ ζήτημα. Λοιπόν, ὡς συμπέρασμα τῆς ἀγορεύσεώς μου θεωρῶ ἐν πρώτοις ὅτι ἡ ἀνακήρυξις τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ὡς ἐπικρατούσης συνεπάγεται ὑποδούλωσιν τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὸ Κράτος. Ὅτι ἡ παραμονὴ τῶν Ἐπισκόπων τῶν Ν. Χωρῶν, πλειοτέρων κατ’ ἀριθμὸν τῶν ἀπαρτιζόντων τὴν Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος, ἐν ἐκκρεμότητι, δημιουργεῖ μίαν διοικητικὴν ἀνωμαλίαν, ἕνα σωρὸ ἄτοπα, τὰ ὁποῖα συμβαίνουσιν εἰς τὴν διοίκησιν αὐτῶν τῶν Ἐπισκοπῶν καὶ δημιουργεῖ ἐπίσης καὶ ἕνα κίνδυνον διὰ τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Ἐπίσης ὁ μὴ καθορισμός, ὡς πρὸς τὴν ἀπαγόρευσιν τῆς μεταφράσεως τῶν Γραφῶν καὶ τῆς Μεγάλης τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας—ὅπως λέγεται εἰς τὸ παλαιὸν Σύνταγμα—ἡ ὁποία εἶναι ὁ θεματοφύλαξ τῶν διατάξεων, ἀνοίγει θύραν εἰς πολλὰς καταδολιεύσεις καὶ καταστρατηγήσεις αὐτῆς τῆς ἀπαγορεύσεως. Δι’ ὅλα αὐτὰ νομίζω ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἐπανασταλῇ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τὸ ἄρθρον αὐτό, ἵνα τὸ συζητήσῃ ἐπὶ τῇ βάσει ὄχι μόνον τῶν ἰδικῶν μου ὑποδείξεων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων κ. κ. συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι τυχὸν ἤθελον ὑποβάλει τοιαύτας.

§126Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀπόψε ὑπεβλήθησαν σχέδια ψηφισμάτων ὅπως ψηφισθῇ τὸ Σύνταγμα ἀθρόως ἄνευ συζητήσεως. Ἡμεῖς δὲν ἐδέχθημεν αὐτὰ τὰ ψηφίσματα. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι εἶναι σύμφωνον πρὸς τὴν γενικωτέραν ἐπιθυμίαν καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ λαοῦ ὁλοκλήρου ὅπως ἐπιστρέψωμεν καθ’ ἑκάστην μετὰ τὸ φαγητὸν διὰ νὰ ἐργαζώμεθα ἐπὶ τοῦ Συντάγματος.

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπειδὴ εἶναι πολλοὶ ἐγγεγραμμένοι νὰ ὁμιλήσουν ἀκόμη, 11 ἐν ὅλῳ τὸν ἀριθμόν, θὰ ἐπανέλθωμεν μετὰ τὸ φαγητόν. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 10.30′ μ. μ.

(Ὥρᾳ 9.15′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 10.50′ μ. μ.)

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις.

§129Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ ἤθελον νὰ προτείνω ἵνα κατὰ τὴν αὐριανὴν συνεδρίασιν ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἐκεῖνο, δι’ οὗ διὰ τὴν λῆψιν μόνον ἀποφάσεων χρειάζεται ἡ νόμιμος ἀπαρτία.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συνεχίζεται ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος συζήτησις. Ὁ κ. Ν. Μπακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§131Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι βουλευταί, οὐδεμίαν ἐπιθυμίαν εἶχον νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ Συντάγματος, διότι δὲν ἐφανταζόμην ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο θὰ προεκάλει συζήτησιν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Τὸ γεγονὸς ὅμως ὅτι συνάδελφοι διακεκριμένης ἐπιστημονικῆς ὀντότητος ὡμίλησαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 5ου τοῦ Συντάγματος καὶ τὸ ἐκάκισαν ὄχι μόνον ὡς ἀντιεπιστημονικόν, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀσεβὲς πρὸς τὴν Θρησκείαν τῆς Χώρας, μὲ ἀναγκάζει νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις πρὸς τὴν Βουλήν, ὄχι μόνον διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψήφισιν, ἀλλὰ καὶ διὰ νὰ ἐκθέσω τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἤγαγον τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν εἰς τὸ νὰ διατυπώσῃ τὸ προκείμενον ἄρθρον καθ’ ὃν τρόπον τὸ διετύπωσε. Πρώτη κατηγορία ἡ ὁποία διετυπώθη κατὰ τῆς διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου, εἶναι τὸ ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὁμιλοῦν περὶ τῆς Θρησκείας καὶ τῆς Ἐκκλησίας, δὲν ἐτέθη ὡς πρῶτον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ ὡς 5ον καὶ ἐζητήθη ποῖος λόγος ἐπιστημονικὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ὑπηγόρευσεν εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν τὴν τοιαύτην διάταξιν τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Ἐκπλήττομαι, διότι τὸ ἐρώτημα προέρχεται ἀπὸ ἀνθρώπους ἐγνωσμένης ἐπιστημονικῆς μορφώσεως, οἱ συνάδελφοι δέ, οἱ ὁποῖοι προέβαλλον τὴν ἀντίρρησιν ταύτην, γνωρίζουν κάλλιον ἐμοῦ, ἠθέλησαν ὅμως νὰ ἀγνοήσουν εἰς τὴν σημερινὴν συζήτησιν τὰς γενικὰς ἀρχὰς τοῦ δημοσίου δικαίου, αἱ ὁποῖαι διέπουν καὶ πρέπει νὰ διέπουν ἀπὸ νομοτεχνικῆς ἀπόψεως πᾶν νομοθέτημα, ὑπὲρ πᾶν δὲ ἄλλο τὸ Σύνταγμα τῆς Ἑλλάδος. Ἄν, κύριοι βουλευταί, ἐπρόκειτο καὶ ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ καὶ ἡ Βουλή, ὡς Σῶμα, νὰ διατυπώσουν καὶ νὰ συντάξουν εἴτε Εὐχολόγιον τῆς Ἐκκλησίας, εἴτε Καταστατικὸν Χάρτην τῆς Ἐκκλησίας, ἀδιάφορον ποίας Ἐκκλησίας, βεβαίως θὰ ἔπρεπε νὰ ἀρχίσουν ἀπὸ μίαν ὁμολογίαν πίστεως πρὸς τὴν Θρησκείαν ἐκείνην, τῆς ὁποίας τὴν Ἐκκλησίαν θὰ συνέτασσον. Ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ ὅμως, ὡς πολιτικὸν Σῶμα, συντάσσουσα τὸν πολιτικὸν Χάρτην τῆς Χώρας, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ἀπὸ ἐπιστημονικῆς νομοτεχνικῆς ἀπόψεως νὰ τηρήσῃ ἄλλην σειρὰν ἀπὸ ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐτήρησε.

§132Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῦ τὴν ἐστηρίξατε αὐτὴν τὴν σειράν;

§133Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς εἶπον, εἰς τὴν γνωστὴν παγίως παραδεδεγμένην ἀρχὴν τοῦ δημοσίου δικαίου.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη ἔνστασις ἀπαρτίας ὑπογεγραμμένη παρὰ τῶν κ. κ. Πετρακάκου, Σωτηριάδου, Τζίβα κλπ.

§135Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Καθ’ ἣν στιγμὴν ὁμιλεῖ εἷς βουλευτὴς δὲν πρόκειται νὰ ληφθῇ ἀπόφασις.

§136Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Παρακαλῶ τοὺς κ. κ. ὑπογράψαντας τὴν ἔνστασιν ἀπαρτίας νὰ μὴ ἐπιμείνωσιν εἰς αὐτὴν διὰ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἡ πρότασις.

§138Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Ἐφόσον δὲν πρόκειται νὰ κηρυχθῇ λήξασα ἡ συζήτησις, ἀποσύρομεν τὴν ἔνστασιν.

§139Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Δὲν τὴν ἀποσύρομεν τὴν πρότασιν, δὲν εἶναι δυνατόν.

§140Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Πάλιν παρακαλῶ, ἀνεξαρτήτως τῆς συζητήσεως, νὰ μὴ ἀναγνωσθῇ ἡ πρότασις περὶ ἐνστάσεως ἀπαρτίας διὰ νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις καὶ μὴ λήξῃ αὕτη.

§141Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Νὰ μὴ λήξῃ ἡ συζήτησις.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐγγεγραμμένοι, ἀρνοῦνται νὰ λάβουν τὸν λόγον;

§143Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Θὰ ἴδωμεν, διότι θέλομεν νὰ κάμωμεν συζήτησιν. Ἂν ὑπάρχουν κ. κ. βουλευταὶ νὰ ὁμιλήσουν, ἂς ὁμιλήσουν.

§144Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποστηρίζω τὴν ἔνστασιν ἀπαρτίας, διότι ἀντιτίθεμαι εἰς τὴν παράκλησιν τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος, ἀλλὰ πρέπει νὰ εἴπω ὅτι καὶ ἡ ἔνστασις ἀπαρτίας εἶναι ὑπέρ ποτε καὶ ἄλλοτε εὐλογωτάτη καὶ νόμιμος καὶ συντελεστική, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ γίνεται συζήτησις τοῦ Συντάγματος παρουσίᾳ πέντε βουλευτῶν.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν δύνασθε νὰ διαθέσητε τὰς ὑπογραφὰς τῶν ἄλλων, δὲν εἶσθε κἂν ἐγγεγραμμένος. Ἀναγκάζομαι νὰ ἐρωτήσω τοὺς ὑποβαλόντας τὴν πρότασιν.

§146Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Θεωροῦντες τὴν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου συζήτησιν θεμελιώδη, θέλομεν νὰ γίνῃ συζήτησις ἐν βριθούσῃ Βουλῇ, ἐφόσον ὅμως ἡ συζήτησις δὲν πρόκειται νὰ λήξῃ ἀποσύρομεν τὴν πρότασιν.

§147Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀναβάλλεται ἡ πρότασις αὐτὴ διὰ κατόπιν.

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀπεσύρθη ἡ ἔνστασις.

§149Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ βεβαίως δὲν εἶμαι τῆς ἰδέας ὅτι πρέπει νὰ ἐπιμείνουν οἱ κύριοι συνάδελφοι εἰς τὴν ἔνστασιν. Φρονῶ ὅμως ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται, εἶναι, ἂν θέλωμεν ὄντως σοβαρῶς νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὰς ἐργασίας μας, νὰ παρακληθῶσιν οἱ κ. κ. Ὑπουργοί, οἱ ὁποῖοι ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τυγχάνουν καὶ ἀρχηγοὶ κομμάτων, νὰ καλέσουν τοὺς φίλους αὐτῶν βουλευτὰς νὰ προσέρχωνται ἀνελλιπῶς εἰς τὰς συνεδριάσεις, ἵνα παύσῃ ἡ ἀσχημία αὐτὴ τῆς συζητήσεως πρὸ κενῶν ἑδωλίων. Αὐτὸ πρέπει νὰ γίνεται καὶ πρέπει νὰ δώσουν τὸ παράδειγμα τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως.

§150Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε Πρόεδρε, ἡ Κυβέρνησις, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἶναι παροῦσα. Ἂν δὲ τυχὸν συμβαίνῃ τινὲς τῶν κ. κ. Ὑπουργῶν, ἀπησχολημένοι μὲ ζητήματα τῶν Ὑπουργείων των οἱ περισσότεροι, νὰ μὴ παρίστανται εἰς τὴν Βουλήν, δὲν νομίζω ὅτι εἶναι λόγος νὰ μὴ συνεχίζηται ἡ συνεδρίασις, διότι ἂν τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ἦσαν ὑποχρεωμένα, κ. συνάδελφε, νὰ παρίστανται ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους τῆς συνεδριάσεως, τότε θὰ ἦτο ἀδύνατος ἡ διεξαγωγὴ τῶν κυβερνητικῶν ἔργων. Ἡ συζήτησις διεξάγεται χωρὶς νὰ λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν ὁ ἀριθμὸς τῶν παρόντων βουλευτῶν, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον πολλάκις νὰ μὴ γίνεται συζήτησις, ἢ τὸ ζήτημα νὰ μὴ εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ παρίσταται ἀνάγκη νὰ εὑρίσκωνται εἰς τὴν αἴθουσαν πάντες οἱ βουλευταί.

§151Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ εἶναι τὸ ⅓ τουλάχιστον.

§152Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ Κανονισμὸς αὐτὸ ἐπιβάλλει, ἀλλ’ ὁ Κανονισμὸς οὐδέποτε ἐφηρμόσθη.

§153Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καταργήσατέ τον.

§154Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ ζήτημα εἶναι νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν.

§155Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ὁμιλῶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ Κανονισμοῦ, ἀλλ’ ὁμιλῶ λόγῳ τῆς ἐπιβαλλομένης ἀξιοπρεπείας. Δὲν πρόκειται νὰ παρίσταται ὁλόκληρος ἡ Βουλή· πρόκειται νὰ μὴ ἀπουσιάζῃ ὁλόκληρος ἡ Βουλή, διότι, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἂν δεχθῶμεν τὴν θεωρίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῆς Γεωργίας κ. Ὑπουργοῦ, θὰ φθάσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν, γενομένην ὑπὸ δύο βουλευτῶν, ἑνὸς ὁμιλοῦντος καὶ ἑνὸς ἀκούοντος.

§156Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδενὸς ἀκούοντος.

§157Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἂν αὐτὴ ἡ θεωρία εἶναι ἀποδεκτὴ ἀπὸ τὴν Βουλήν, ἐγὼ θὰ σιωπήσω βεβαίως, ἀλλὰ νομίζω ὅτι οὐδὲ τὸ λεχθὲν ὅσον ἀφορᾷ τοὺς κ. κ. Ὑπουργοὺς εἶναι τὸ βάσιμον, διότι δὲν πρόκειται περὶ ἀπουσίας τῶν κ. κ. Ὑπουργῶν ἐκτάκτως δι’ ἐνάσκησιν τῶν κυβερνητικῶν καθηκόντων, πρόκειται περὶ κατὰ συνήθειαν ἀπουσίας ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ μόνον κατ’ ἐξαίρεσιν παρουσίας. Ἐπὶ τούτου ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ Σώματος καὶ διὰ νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ τακτική, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ περιφρόνησιν πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Μπακόπουλος παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§159Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔλεγον λοιπόν, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἡ ἀλλοία σειρὰ τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος θὰ ἦτο ἀντεπιστημονικὴ ἀπὸ τῆς ἑξῆς ἀπόψεως. Ἐφόσον πρόκειται περὶ συντάξεως τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου μιᾶς Πολιτείας, ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον προέχει κατὰ πρῶτον λόγον, εἶναι νὰ καθορίσῃ ὁ Συνταγματικὸς αὐτὸς Χάρτης περὶ τίνος Πολιτείας πρόκειται καὶ ποία μορφὴ πολιτεύματος δίδεται εἰς αὐτὴν τὴν Πολιτείαν. Εἶναι τὸ Α, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἀρχίσῃ ἀπὸ νομοτεχνικῆς ἀπόψεως πᾶς συνταγματικὸς νομοθέτης, εὐσυνειδήτως καὶ ἐπιστημονικῶς ἐκτελῶν τὸ ἔργον του. Καὶ μὲ αὐτὴν τὴν σκέψιν ἐτέθη ὡς 1ον ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ποία εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον συντάσσεται ὑπὸ τοῦ ὑπὸ κρίσιν Συντάγματος. Τούτου τεθέντος, τὰ ἀμέσως ἑπόμενα ἄρθρα ἔπρεπε, φυσικῷ τῷ λόγῳ, νὰ εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα καθορίζουν τὰς συντακτικὰς ἐξουσίας τοῦ Κράτους, τοῦ ὁποίου καθορίζεται τὸ πολίτευμα, καὶ τοῦτο πράττουν τὰ 2, 3 καὶ 4 ἄρθρα, καθορίζοντα τὴν τριαδικὴν διαίρεσιν τῶν ἐξουσιῶν καὶ τὴν ὀνοματολογίαν τῶν ἐξουσιῶν τούτων. Τούτου τεθέντος, ἐγεννήθη τὸ ἐρώτημα καὶ εἰς τὴν Συντακτικὴν Ἐπιτροπὴν ποῖα ἄρθρα θὰ ἐπηκολούθουν μετὰ τὰ πρῶτα ἄρθρα αὐτά, τὰ καθορίζοντα τὴν σύνταξιν τῆς Πολιτείας. Ἐγεννήθησαν δύο προτάσεις μία καθαρῶς ἐπιστημονικὴ καὶ μία σύμμικτος ἐπιστημονικοῦ πνεύματος καὶ αἰσθηματολογικῆς ὑπαγορεύσεως. Ἡ πρώτη ἄποψις, ἡ καθαρῶς ἐπιστημονική, εἶναι ἡ ἑξῆς· μετὰ τὸ πρῶτον κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον συντάσσει τὴν Πολιτείαν, ἔπρεπε νὰ ἐπακολουθήσῃ τὸ κεφάλαιον, τὸ ὁποῖον καθορίζει τὰ δημόσια δίκαια τῶν πολιτῶν τοῦ συντασσομένου Κράτους. Καὶ μὲ τὴν σκέψιν αὐτὴν καὶ τὰ ἄρθρα, τὰ ἄρθρα, τὰ ἀφορῶντα τὴν Θρησκείαν τῶν πολιτῶν αὐτῶν, τὰ ἄρθρα οὐχὶ τὰ ἀποβλέποντα εἰς τὴν δογματικὴν ἐπιβολὴν τῆς Α ἢ Β θρησκείας εἰς τὸ Α ἢ Β πρόσωπον, ἀλλὰ τὰ καθιεροῦντα τὴν ἀνεξιθρησκείαν, τὴν ἐλευθερίαν δηλαδὴ τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως ἀπὸ ἐπιστημονικῆς ἀπόψεως, τὴν θέσιν των τὴν εἶχον εἰς τὸ κεφάλαιον, τὸ καθιεροῦν τὰ δημόσια δίκαια τῶν πολιτῶν. Ἀπὸ καθαρῶς ἐπιστημονικῆς ἀπόψεως λοιπὸν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο οὐδεμία διχογνωμία ἐγενήθη εἰς τὰ μέλη τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Συνάδελφοι ὅμως τινες διετύπωσαν τὴν εὐχήν, ὅπως ἐκ λόγων οὐχὶ βαθυτέρων, οὐχὶ ἐχόντων οὐσιαστικήν τινα σημασίαν, ἀλλὰ μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ διαδηλωθῇ μία εὐγνωμοσύνη τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν, ἡ ὁποία συνετέλεσεν εἰς τὴν διατήρησιν ἀκμαίου ἐθνικοῦ φρονήματος κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δουλείας, προετάθη, λέγω, ὑπὸ τῶν συναδέλφων αὐτῶν, ἀπὸ λόγους αἰσθηματικούς, ἡ πρόταξις τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, τῶν ἀφορωσῶν τὰ τῆς Θρησκείας.

§160Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν ἰδίῳ κεφαλαίῳ.

§161Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐδέχθησαν μὲν οἱ κύριοι συνάδελφοι, περὶ τῶν ὁποίων ὁμιλῶ, ὅτι αἱ διατάξεις περὶ Θρησκείας πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ ἕπωνται τῶν διατάξεων περὶ συντάξεως τῆς Πολιτείας, νὰ ἀποτελέσουν ὅμως ἴδιον κεφάλαιον εἰς ἔνδειξιν τιμῆς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν, ἀπὸ λόγους, ἐπαναλαμβάνω, αἰσθηματικούς, πρὸς διαδήλωσιν εὐγνωμοσύνης τῶν Ἑλλήνων πολιτῶν πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν, ἡ ὁποία συνετέλεσε κατὰ τοὺς χρόνους τῆς Τουρκικῆς δουλείας εἰς τὴν διατήρησιν ἀκμαίου ἐθνικοῦ φρονήματος.

§162Φ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. συνάδελφε.

§163Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§164Φ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ὑπῆρξαν μόνον αἰσθηματικοὶ λόγοι, ἀλλὰ καὶ ἱστορικοί. Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν αὐτὸ εἶπον· ἐπειδὴ ὅλα τὰ Συντάγματα ἀπὸ τοῦ 1822 μέχρι τοῦ 1911 ἔχουν τὴν παράδοσιν αὐτήν, νὰ ἔχουν ὡς πρῶτον ἄρθρον τὰ περὶ Θρησκείας, ἐνόμιζον ὅτι ἔπρεπε νὰ τηρηθῇ ἡ παράδοσις αὐτή, διότι δὲν ἐμεσολάβησε κανὲν γεγονός, τὸ ὁποῖον νὰ δικαιολογῇ τὴν ἀνατροπὴν αὐτῆς τῆς παραδόσεως. Ἀλλ’ ἐδέχθην κατόπιν τὴν ἄποψιν, ἡ ὁποία ἐπεκράτησεν εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῇ προτάσει μάλιστα ἑνὸς τῶν κ. κ. συναδέλφων, νὰ τεθῇ ὡς πρῶτον ἄρθρον τοῦ Βʹ Κεφαλαίου.

§165Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ προλαμβάνετε, κ. Δραγούμη, πρὶν ἢ τελειώσω τὴν σειρὰν τῶν σκέψεών μου, διότι θὰ ἔλεγον καὶ ἐγὼ ὅτι εἰς τοὺς αἰσθηματολογικοὺς λόγους προσετέθησαν καὶ λόγοι ἱστορικῆς σημασίας, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Δραγούμης ἐξέθηκεν. Ἔλεγε δηλαδή, ἐφόσον καὶ τὰ προηγούμενα Συντάγματα τοῦ Κράτους προτάσσουν τὰ ἄρθρα περὶ Θρησκείας ἀπὸ τὰ ἄρθρα περὶ συντάξεως τῆς Πολιτείας, καλὸν θὰ ἦτο νὰ τηρηθῇ αὐτὴ ἡ τάξις καὶ τώρα. Ὑποχωρήσας καὶ ὁ κ. συνάδελφος πρὸ τῆς ἀντιλήψεως ὅτι ἐπιστημονικώτερον θὰ ἦτο νὰ δεχθῶσι τὴν διάταξιν τῶν ἄρθρων ὅπως ἐγένετο.

§166ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἐπιρροήν.

§167Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀπολύτως οὐδεμίαν ἐπιρροήν. Ἐτονίσθη μάλιστα ὑπὸ διαφόρων συναδέλφων εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν ὅτι ὑπῆρχεν ὁ κίνδυνος χάριν τῆς εὐχαρίστου ὑποδοχῆς ὡρισμένων ἰδικῶν ἀπὸ μέρους θρησκολήπτων ἐκλογέων νὰ γεννηθῇ ζήτημα. Πρὸ τοιούτου κινδύνου ἐκώφευσαν τὰ μέλη τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ἔχοντα ὡς μόνον ὁδηγὸν τῆς σκέψεώς των τὴν συνείδησιν καὶ τὴν ἐπιστημονικήν των γνώμην. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς, κύριοι συνάδελφοι, καμμία ἀσέβεια πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ οἱανδήποτε ἄλλην ἰδέαν εἶχον ἐν νῷ νὰ διαπράξουν τὰ μέλη τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Ἠθελήσαμεν δηλαδὴ ὡς Ἕλληνες, σεβόμενοι καὶ τὸ Ἑλληνικὸν ὄνομα καὶ τὴν Ἑλληνικὴν ἀξιοπρέπειαν, νὰ μὴ δώσωμεν εἰς τὴν εὐρεῖαν δημοσιότητα καὶ ἐπιστημονικὴν κρίσιν παντὸς καὶ μὴ Ἕλληνος ἀκόμη, ὅστις θὰ θελήσῃ σπουδάζων τὰ πολιτεύματα τῶν συγχρόνων Κρατῶν, κηδόμενοι καὶ τῆς ἐπιστημονικῆς ἀξιοπρεπείας, νὰ μὴ δώσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς οὐδένα νὰ κατηγορήσῃ τὸν Ἕλληνα συνταγματικὸν νομοθέτην ὅτι ἐμφορεῖται ἀπὸ τὰς μεσαιωνικὰς ἐπιστημονικὰς ἰδέας περὶ Θρησκείας.

§168Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν αἰσχυνόμεθα ποὺ ἔχομεν Θρησκείαν.

§169Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλ’ ὡς εὐσυνείδητος συζητητὴς δὲν ἔχετε οὐδεμίαν ἀφορμὴν καὶ οὐδεμίαν δικαιολογίαν νὰ ἐπιρρίπτεται μομφὴν αἰσχύνης πρὸς ἄλλους ὅτι καὶ ἄλλοι ἠθέλησαν νὰ ἀσεβήσουν.

§170Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Εἴπατε κηδόμενοι τῆς ἀξιοπρεπείας ἡμῶν.

§171Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τῆς ἐπιστημονικῆς.

§172Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν χάνεται ἡ ἀξιοπρέπεια, διότι δὲν αἰσχυνόμεθα ὅτι ἔχομεν Θρησκείαν.

§173Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ σᾶς ἀπήντησα σαφῶς ὅτι δύνασθε νὰ ἔχητε τὴν Θρησκείαν σας, ἀλλὰ δὲν δύνασθε νὰ λέγετε ὅτι οἱ ἄλλοι δὲν ἔχουν Θρησκείαν. Δὲν δύνασθε νὰ ἐξαγάγετε συμπεράσματα ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου οὔτε σεῖς, οὔτε ἄλλος καλῆς πίστεως συζητητής.

§174Ι. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ εἶπον τοῦτο. Εἴπετε ὅτι φειδόμενοι τῆς ἀξιοπρεπείας τῆς Ἑλληνικῆς, σᾶς λέγω· ἀφοῦ φείδεσθε τῆς ἀξιοπρεπείας θὰ εἰπῇ ὅτι θεωρεῖτε ὅτι εἶναι αἶσχος διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑποστηρίζουν καὶ ἀντίθετον πρὸς ὑμᾶς ἔχοντες γνώμην. Καὶ λέγω πρὸς τούτοις ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ εἴπωμεν πρὸς ἐκείνους, ὧν ἐθίγη ἡ ἀξιοπρέπεια, ὅτι δὲν αἰσχυνόμεθα νὰ ἔχωμεν Θρησκείαν. Δὲν τὸ λέγω πρὸς ὑμᾶς, ἀλλὰ πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μᾶς θεωροῦν ἀναξιοπρεπεῖς, διότι ἔχομεν αὐτὰς τὰς ἰδέας.

§175Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς ἀπήντησα ἀρκετὰ σαφῶς καὶ λυποῦμαι, διότι δὲν δυνάμεθα νὰ συνεννοηθῶμεν. Διότι ἐγὼ εἶπον τοῦτο· ὅτι θὰ ἦτο μεμπτὴ ἀπὸ ἐπιστημονικῆς ἀπόψεως ἡ διατύπωσις τοῦ Συντάγματος τοῦ Ἑλληνικοῦ κατὰ πνεῦμα θεοκρατικόν· τί σχέσιν ἔχουν αὐτὰ μὲ τὸ ζήτημα ἂν ὁ Α ἔχῃ Θρησκείαν ἢ ὁ Β δὲν ἔχῃ καὶ ἂν ὁ ἄλλος εἶναι θεοσεβὴς περισσότερον τοῦ ἄλλου.

§176Ν. ΒΛΙΑΜΟΣ. Τοιαύτη μομφὴ δὲν δύναται νὰ ἐπιρριφθῇ εἰς τὸν συνταγματικὸν σημερινὸν νομοθέτην, διότι ἡ οὐσία τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ δὲν περιέχει οὐδεμίαν θεοκρατικὴν διάταξιν. Ἄλλωστε ἂν τὸ Σύνταγμα ὅλον ἦτο θεοκρατικὸν θὰ εἶχε θεοκρατικὰς διατάξεις.

§177Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τῆς οὐσίας, ἀλλὰ περὶ τῆς διατυπώσεως τῶν ἄρθρων καὶ δὲν ἠθελήσαμεν νὰ δώσωμεν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἀπὸ θεοκρατικῆς ἀπόψεως προτάσσομεν ὡς πρῶτον ἄρθρον τὸ ζήτημα τῆς Θρησκείας πρὸ τοῦ ὁρισμοῦ τοῦ ποῖον εἶναι τὸ πολίτευμα, ὅπερ συνιστᾷ ὁ Καταστατικὸς Χάρτης. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς, κύριοι, καθιεροῦμεν ὡς πρώτην παράγραφον τοῦ ἄρθρου 5ου ὅτι θεσπίζεται ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως. Καὶ ἀμέσως δευτέρα παράγραφος ἔρχεται ἡ καθιέρωσις τῆς ἐλευθερίας τῆς λατρείας, διότι τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν καθιεροῦται διὰ τῆς πρώτης παραγράφου ἡ ἐλευθερία τῆς Θρησκείας, δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ θρησκευτικὴ συνείδησις ἄνευ λατρείας. Διὰ τὴν ὁλοκλήρωσιν τῆς τοιαύτης σκέψεως ἔπρεπε μετὰ τὸ πρῶτον ἐδάφιον νὰ ἐπακολουθήσῃ τὸ δεύτερον ἐδάφιον ἐλευθέρας Θρησκείας καὶ ἐλευθέρας λατρείας τῶν ἐλευθέρως λατρευομένων Θρησκευμάτων. Ὡς τρίτη παράγραφος ἔρχεται ἡ διάταξις ἐκείνη, ἡ ὁποία δίδει τὸ προνόμιον, τὴν προτεραιότητα εἰς τὴν Ὀρθόδοξον Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν, τὴν Ἐκκλησίαν, ἣν εἶχεν ἀνέκαθεν ἡ Ἑλλάς. Ἑπομένως ἡ διάταξις τῶν τριῶν πρώτων ἐδαφίων τοῦ ὑπὸ κρίσιν ἄρθρου εἶναι καθαρῶς ἐπιστημονική. Ἐλέχθη ὅμως ὅτι διὰ τῆς τοιαύτης διατάξεως τῶν τριῶν πρώτων ἐδαφίων τοῦ Συντάγματος ὄχι μόνον δὲν καθιεροῦται προνομιακὴ θέσις ὑπὲρ τῆς Ἀνατολικῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἀλλὰ καθιεροῦται μειονεκτική, διότι τὸ ἄρθρον 5 ἐδάφιον 2 λέγει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, καθιεροῦται ἡ διάταξις αὐτὴ καὶ θέτετε διὰ τούτων ὑπὸ κρίσιν καὶ ἔλεγχον τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ θέτετε ὑπὸ ἔλεγχον τὴν Θρησκείαν τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ εἰπῆτε τὸ ὅ,τι εἴπατε ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ ἔχητε τὰ τῆς λατρείας ἐλευθέρως, ἐφόσον δὲν ἀντίκεινται εἰς τὰ χρηστὰ ἤθη. Νομίζω ὅτι τοιαύτη ἀντίρρησις δὲν ἔχει οὐδεμίαν βάσιν. Διότι ἂν ἡ Ἀνατολικὴ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἀντίκειται εἰς τὰ χρηστὰ ἤθη ἢ ὄχι δὲν εἶναι ζήτημα συνταγματικῆς διατάξεως, ἀλλ’ εἶναι εἰς ὅλους γνωστὸν ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτέρων χρόνων, κατὰ τοὺς ὁποίους διεμορφώθη ἡ θρησκεία, τὴν ὁποίαν ἔχομεν, τὴν ὁποίαν λατρεύομεν. Τὸ προνόμιον, ὅπερ καθιεροῦται διὰ τῆς συνταγματικῆς διατάξεως ὑπὲρ τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας εἶναι τοῦτο, ὅτι τὸ Σύνταγμα τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν δὲν τὴν ἀφίνει μόνην εἰς τὸν Ἕλληνα νομοθέτην, οὔτε εἰς τὴν διοίκησιν τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλὰ τὴν περιβάλλει ὡς ἐπικρατοῦσαν, τὴν προστατεύει ἀπὸ παντοίας ἀπόψεως ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰς ἄλλας Θρησκείας, διὰ τὰς ὁποίας δὲν λαμβάνει οὐδεμίαν μέριμναν. Διότι εἰς τὴν Ὀρθόδοξον Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν ὁρίζει δύο τινά· ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸ Κράτος νὰ ὁρίσῃ ἄλλον τρόπον διοικήσεως παρὰ ἐκεῖνα τὰ δόγματα καὶ τοὺς κανόνας τῆς Ἐκκλησίας καὶ οὔτε ἡ Ἐκκλησία δὲν δύναται νὰ ὁρίσῃ ἄλλον τρόπον. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς ὁρίζει τὸ προνόμιον. Πάντως θὰ εἶχον νὰ προτείνω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι θὰ ἦτο ὀρθόν, ἐφόσον ἀπεφάσισε κατ’ ἀρχὴν ἰδιαίτερον κεφάλαιον περὶ Θρησκείας καὶ Ἐκκλησίας, τὸ πρῶτον μοναδικὸν ἄρθρον, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὸ Κεφάλαιον τοῦτο, νὰ ἐτέμνετο εἰς τρία. Τὸ πρῶτον νὰ ἀπετέλει τὰ καθορίζοντα περὶ Θρησκείας, τὸ δεύτερον ἄρθρον νὰ ἀπετέλει ἡ 4η παράγραφος, ἡ καθορίζουσα τὰ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τὸ τρίτον ἄρθρον νὰ εἶχεν ὡς περιεχόμενον τὴν τελευταίν παράγραφον, δηλαδὴ τὸ κείμενον τῶν Ἁγίων Γραφῶν τηρεῖται ἀναλλοίωτον, οὕτως ὥστε τὸ δεύτερον Κεφάλαιον θὰ περιέχῃ τρία ἄρθρα ἀπαρτίζοντα ἓν ἑνιαῖον ὅλον. Πρῶτον τὸ τῆς Θρησκείας, δεύτερον τὸ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τὸ τρίτον τὸ τῆς μεταφράσεως τῶν Ἁγίων Γραφῶν.

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Λαδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§179Χ. ΛΑΔΑΣ. Εὑρίσκω ὅτι τὸ ἄρθρον, ὡς εἶναι διατυπωμένον, ἔχει ὀρθῶς. Βέβαια εἶναι δυνατὸν νὰ ἀκουσθοῦν καὶ ἀντιρρήσεις, ἀλλ’ ἐπειδὴ συζητοῦμεν περὶ τῆς οὐσίας τῶν ἄρθρων, δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ καταναλίσκωμεν χρόνον πολύτιμον περὶ τῆς σειρᾶς τῶν ἄρθρων. Μία ἐκ τῶν τροπολογιῶν τοῦ κ. Πετρακάκου εἶναι ὀρθή, λέγει δηλαδὴ ἀντὶ «τῆς διοικουμένης ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου» νὰ τεθῇ «τῆς διοικουμένης καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζει ὁ νόμος». Δέον νὰ γίνῃ δεκτὴ αὕτη, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεσμευθῶμεν συνταγματικῶς περὶ τοῦ τρόπου τῆς διοικήσεως τῆς Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος.

§180ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Β. Μεϊμαράκης ἔχει τὸν λόγον.

§181Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Ἂν ἠθέλησα, κύριοι βουλευταί, νὰ λάβω τὸν λόγον, ἠθέλησα ἁπλῶς καὶ μόνον ἵνα παρακαλέσω τὴν Βουλὴν ὅπως ἀποδεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, ἥτις πρότασις ἐγένετο ὡς δήλωσις εἰς τὸ σήμερον συζητούμενον πρὸς ἐπιψήφισιν σχετικὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος. Νομίζω καὶ ἐγὼ ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου τούτου τοῦ Συντάγματος δὲν πρόκειται ποσῶς νὰ θίξῃ τὴν κατάστασιν ἐκείνην τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία ἐπικρατεῖ εἰς τὰς Ν. Χώρας καὶ ἑπομένως καὶ ἐν Κρήτῃ. Ἡ δήλωσις αὕτη, ἐπαναληφθεῖσα ὑπὸ τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργοῦ, νομίζω ὅτι ἐγένετο ἀποδεκτὴ ὑπὸ τῆς Βουλῆς.

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς θέλετε νὰ εἴπητε;

§183Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Ἐφόσον δὲν διετυπώθησαν ἀντιρρήσεις ἀπὸ τὴν Βουλήν, νομίζω ὅτι ἐγένετο δεκτή, ἢ ὅτι θὰ γίνῃ μᾶλλον δεκτὴ παρὰ τῆς Βουλῆς καὶ ἑπομένως οὐδεμία ἀνάγκη παρίσταται ἵνα ἐξακολουθήσῃ ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου συζήτησις. Θὰ παρεκάλουν ἡ δήλωσις νὰ εἶναι τελείως διασαφηνιστικὴ καὶ ὡς τοιαύτην θεωρῶ τὴν ἑπομένην. «Ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου 5 δὲν θίγει τὸ ἐκκλησιαστικὸν καθεστώς, τὸ διατηρούμενον ἤδη ἐν ταῖς Ν. Χώραις καὶ ἐν Κρήτῃ». Ἂν οὕτω πως καθαρῶς δὲν διασαφηνισθῇ τὸ ζήτημα ὑπάρχει φόβος νὰ γεννηθοῦν μεταγενεστέρως διάφοροι συζητήσεις καὶ ἀμφισβητήσεις. Ἐν Κρήτῃ ἰσχύει, ὡς γνωστόν, κύριοι βουλευταί, εἰδικὸς Καταστατικὸς Χάρτης τῆς ἐν Κρήτῃ Ἐκκλησίας, ρυθμίζων τὰς σχέσεις τῆς ἄλλοτε Κρητικῆς Πολιτείας καὶ ἑπομένως νῦν τοῦ ὅλου Κράτους κατὰ ἰδιόρρυθμον ὅλως τρόπον.

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ εἰς τὴν Σάμον ἐπίσης. Τότε θὰ προσθέσωμεν «Κρήτῃ καὶ Σάμῳ», διότι ἀκριβῶς εἶναι ἰδιαίτεραι σχέσεις.

§185Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Μάλιστα. Ἀλλὰ διὰ τὴν Κρήτην ἰδιαίτατα, διότι ὑπάρχουν ἐκεῖ νόμοι, οἱ ὁποῖοι ἄλλοτε μὲν φέρουν τὴν Κρήτην ὡς ἀναγομένην εἰς τὰς Ν. Χώρας, ἄλλοτε δὲ ὅτι δὲν ὑπάγεται εἰς τὰς Ν. Χώρας. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ δήλωσις, κατὰ τὴν ἡμετέραν ἀντίληψιν, πρέπει νὰ γίνῃ, διότι ἄλλως εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξουν, ὡς προεῖπον, διάφοροι συζητήσεις περὶ τοῦ ἂν ἰσχύουν παρ’ ἡμῖν μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ἤδη Συντάγματος οἱ ἐν ταῖς Ν. Χώραις νόμοι οἱ ρυθμίζοντες τὰς σχέσεις ταύτας τῶν Ἐκκλησιῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν διάταξιν τῶν παραγράφων τοῦ ἄρθρου, κατὰ τὴν ἐμὴν κρίσιν, θὰ ἐβελτιοῦτο τὸ πρᾶγμα ἂν ἡ τρίτη παράγραφος τοῦ ἄρθρου 5 ἐτίθετο δευτέρα, δηλαδὴ ἀμέσως μετὰ τὴν ἐκδήλωσιν ὅτι ἡ θρησκευτικὴ συνείδησις εἶναι ἀπαραβίαστος, προσετίθετο δὲ εἰς τὴν δευτέραν παράγραφον ἡ φράσις «ἄλλης γνωστῆς Θρησκείας», διότι διὰ τοῦ τρόπου τούτου θὰ ἀπεφεύγετο ἡ καὶ πόρρωθεν ἔστω ἀποδιδομένη εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου ἐσφαλμένη ἔννοια, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἡ ἐν Ἑλλάδι ἐπικρατοῦσα Ὀρθόδοξος Χριστιανικὴ Ἐκκλησία εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιβαίνῃ εἰς τὰ χρηστὰ ἤθη καὶ τὴν δημοσίαν τάξιν.

§186ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Μάξιμος ἔχει τὸν λόγον.

§187Σ. ΜΑΞΙΜΟΣ. Νομίζω ὅτι ἡ οὐσία ἐπὶ ἑκάστου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος καὶ ἐπὶ οἱουδήποτε θέματος δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀποδοθῇ συνοπτικῶς καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν συντομώτερον. Τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον, κύριοι συνάδελφοι, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἓν ἀπὸ τὰ ἐπουσιώδη ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, μάλιστα δύναται νὰ εἴπῃ κανεὶς ὅτι αἱ ἀντιλήψεις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ ἀποδεικνύουσιν καὶ ἔν τινι μέτρῳ τὴν ἐν γένει κατάστασιν καὶ τὴν κίνησιν τῶν διαφόρων ζητημάτων κατ’ ἰδίαν ἐντὸς τοῦ ὑπάρχοντος καθεστῶτος. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ βεβαίως πρέπει νὰ γίνῃ κατὰ ἕνα τρόπον ἀποκλείοντα τὴν αἰσθηματικότητα καὶ τὴν πολιτικὴν πλευρὰν τοῦ πράγματος, διότι νομίζω ὅτι ἐπὶ οἱασδήποτε μεταρρυθμίσεως δύναται νὰ γίνῃ μία ὡρισμένη κομματικὴ ἐκμετάλλευσις. Χωρίζω τὸ ἄρθρον εἰς δύο μέρη, διότι οὕτω μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι χωρισμένον. Πρῶτον εἰς τὸ μέρος τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως, δεύτερον εἰς τὸ ἀφορῶν τὴν Ὀρθόδοξον Χριστιανικὴν Ἐκκλησίαν. Τὸ πρῶτον μέρος τοῦ ἄρθρου εἶναι ὀλίγον τι νεωτεριστικώτερον, σύγχρονον, προσηρμοσμένον πρὸς τὰς νεωτέρας καὶ ἐπιστημονικῶς ὀρθὰς ἀντιλήψεις ὡς πρὸς τὸ τί εἶναι συνείδησις καὶ θρησκευτικὴ πεποίθησις. Νομίζω δὲ ὅτι κανονικῶς πρέπει νὰ χωρισθῇ ἡ θρησκευτικὴ συνείδησις ἀπὸ τὴν πλευρὰν αὐτήν, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὸ τεχνικὸν μέρος καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ Ἐκκλησία. Θρησκευτικὴ συνείδησις καθορίζεται ἀπὸ μερικούς ἄλλους νόμους καὶ αἴτια, τὰ ὁποῖα πολλάκις δὲν συμπίπτει νὰ περιέχωνται εἰς τοὺς κανόνας ἢ εἰς τὰ δόγματα τῶν διαφόρων ἐκκλησιαστικῶν δογμάτων καὶ θρησκειῶν. Ἡ θρησκευτικὴ συνείδησις ὑφίσταται ὡρισμένας μεταβολάς, λαμβάνει ὡρισμένας διαμορφώσεις. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῶν διοικητικῶς διατυπωθέντων κανόνων τῆς Α ἢ Β Ἐκκλησίας ἡ θρησκευτικὴ συνείδησις εἶναι καθαρῶς ἀτομικὴ ὑπόθεσις. Δὲν δύναται δὲ νὰ τεθῇ ὑπὸ οὐδένα περιορισμὸν ἡ ἀτομικὴ αὕτη ὑπόθεσις ἡ τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως. Ἐρχόμεθα εἰς τὸ δεύτερον μέρος, εἰς τὸ ζήτημα τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ Ἐκκλησία εἶναι, ὅπως εἶπον, τὸ τεχνικὸν μέρος, ὁ ὀργανισμὸς καὶ ὡς ὀργανισμὸς δύναται καὶ νὰ μὴ εἶναι τέλειος καὶ νὰ μὴ ἐξετάζηται ἀπὸ ἀπόψεως φιλοσοφικῆς. Ὀργανισμὸς εἶναι κάτι τι, τὸ ὁποῖον ἔχει τὸ διοικητικόν του μέρος. Ἔχομεν Ἐπισκόπους καὶ Ἀρχιεπισκόπους καὶ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ καὶ ἰδιαιτέρως, διότι ἔχομεν περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Ἐκκλησία ἐξεπροσώπησε καὶ ὁλόκληρον τὸ Κράτος. Γνωρίζετε δὲ ἀπὸ τὴν Ἱστορίαν ὅτι ἔχομεν περιπτώσεις, κατὰ τὰς ὁποίας, τὸ Παπικὸν π. χ. Κράτος, περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Ἐκκλησία ἐνεφανίζετο καὶ ὡς Κράτος. Ἔχομεν ἀκόμη δύο περιπτώσεις· περιπτώσεις συμμαχίας Ἐκκλησίας καὶ Κράτους. Νομίζω δὲ ὅτι καὶ ἡ περίπτωσις αὐτὴ παρουσιάσθη καὶ εἰς τὴν Βυζαντινὴν Αὐτοκρατορίαν καὶ εἰς ἄλλας Χώρας τῆς Εὐρώπης καὶ ἔχομεν καὶ μίαν ἄλλην περίπτωσιν ὑποταγῆς τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὸ Κράτος, τῆς κυριαρχικῆς τάξεως, δηλαδὴ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὅπως εἶναι διατυπωμένον τὸ ἄρθρον αὐτό, ἡ τάσις τῆς ἐπεμβάσεως τοῦ Κράτους εἰς τὰ τῆς Ἐκκλησίας εἶναι τάσις νεωτέρα, ἡ ὁποία ἐκδηλώνει τὴν κυριαρχικὴν βούλησιν τῆς κρατούσης τάξεως νὰ ὑποτάξῃ ὡς ὄργανον αὐτῆς τὴν Ἐκκλησίαν. Καὶ νομίζω ὅτι ἀπὸ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως ὑπάρχουν καὶ ὡρισμένοι κληρικοί, οἱ ὁποῖοι εἶναι ὑπὲρ τοῦ χωρισμοῦ τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τοῦ Κράτους, διότι δὲν θέλουν ἀναμίξεις τοῦ Κράτους εἰς τὰ τῆς Ἐκκλησίας. Νομίζω λοιπὸν ὅτι εἰς τὴν δευτέραν αὐτὴν περίπτωσιν, προκειμένου νὰ ἐξετασθῇ ἡ σχέσις Ἐκκλησίας καὶ Κράτους, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συμφέρει γενικῶς καὶ εἰδικώτερον εἰς τὰ στρώματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἐκπροσωποῦμεν κατὰ τὸν Α ἢ Β τρόπον, εἶναι ὁ χωρισμὸς τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τοῦ Κράτους. Τοῦτο δὲ τὸ ὑποστηρίζομεν ὡς συμβιβαζόμενον καὶ ὡς συμπέρασμα τῆς πρώτης ἀπόψεώς μας, τοῦ ὅτι ἡ θρησκεία εἶναι ἀτομικὴ ὑπόθεσις καὶ νομίζω ὅτι, ἐφόσον τοῦτο συμβαίνει, δὲν δύναται νὰ γίνῃ ἡ διάκρισις, οὔτε νὰ δημιουργηθῇ προνόμιον εἰς τὴν Α ἢ τὴν Β διαδήλωσιν. Νομίζω δὲ ὅτι ἡ ἄποψις αὐτὴ ἔτυχε καὶ πρακτικῆς ἐφαρμογῆς εἰς ἀρκετὰ ἐκ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, οὕτως ὥστε φαντάζομαι ὅτι δὲν θὰ ὑπάρχῃ περίπτωσις νὰ μᾶς κατηγορήσουν ὅτι ὑποστηρίζομεν καινὰ δαιμόνια, δεδομένου ὅτι πρόκειται περὶ διακηρύξεων, αἵτινες ἀνεπτύχθησαν εἰς ἄλλα Κράτη πρὸ ἑκατοντάδος περίπου ἐτῶν. Οὐδεὶς δὲ δὲν δύναται νὰ κατηγορήσῃ τὰ Κράτη αὐτὰ ὅτι δέχονται ἀπόψεις κομμουνιστικάς, δεδομένου ὅτι ἀποτελοῦν ἀντιθέτως προπύργια ἀντικομμουνιστικῶν ἀρχῶν. Ἔχω δηλαδὴ τὴν γνώμην ὅτι ἠμπορεῖ καὶ εἷς μὴ κομμουνιστὴς νὰ εἶναι ὑπὲρ τοῦ χωρισμοῦ καὶ νὰ διακηρύξῃ καὶ αὐτὸς μὲ ἡμᾶς ὅτι θρησκεία εἶναι ἀτομικὴ ὑπόθεσις. Νομίζω ὅτι εἰς τὴν συγκεκριμένην περίπτωσιν, διότι τὸ ζήτημα πρέπει νὰ ἐξετασθῇ πάντοτε σχετικῶς, ἐννοῶ δὲ σχετικῶς ἐντὸς τῆς πραγματικότητος, ὅπως αὕτη διεμορφώθη ἱστορικῶς εἰς τὴν Ἑλλάδα, οὐδεὶς ἀρνεῖται ὅτι ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἐνίσχυσε καὶ ὑπεστήριξε τὸ ἐπαναστατικὸν κίνημα τοῦ 1821. Αὐτὴ εἶναι μία περίπτωσις, ἡ ὁποία παρουσιάζεται καὶ εἰς ἄλλα παρόμοια ἐθνικῆς φύσεως κινήματα, ἀλλ’ οὐδεὶς δύναται ἐπίσης νὰ ἀρνηθῇ ὅτι ἡ Κεμαλικὴ Τουρκία, τὸ κατ’ ἐξοχὴν θεοκρατικὸν Κράτος, ἔχει σήμερον λύσει τὸ πρόβλημα αὐτὸ κατὰ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἡμεῖς προτιμῶμεν εἰς τὴν συγκεκριμένην περίπτωσιν, ἡ δὲ Κεμαλικὴ Τουρκία ἀποτελεῖ ἓν νεώτερον ἀστικὸν Κράτος. Διὰ τοῦτο, καταλήγων, ἐπειδὴ τὸ ζήτημα τὸ θεωρῶ ὡς ζήτημα σπουδαιοτάτης σημασίας διὰ τὴν ὑπόθεσιν τῶν ἐργατικῶν τάξεων, ἐπειδὴ νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ λαμβάνωνται ἰδιαίτερα μέτρα προστασίας μιᾶς Ἐκκλησίας, διότι εἶναι ἀδύνατον πρακτικῶς, διότι ὡς ἐκ αὐτῆς τῆς θέσεως τῆς Ἐκκλησίας ὡς μηχανισμοῦ λειτουργοῦντος ὑπὸ τὸ Α ἢ Β καθεστώς, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποφευχθῇ ἡ ἀνάμιξις τῆς Ἐκκλησίας εἰς περίπτωσιν κανονικῶν ἀγώνων, ὅπως εἴχομεν παράδειγμα εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ὅπου ἐπενέβη ὁ Ἐπίσκοπος Κανταβρυγίας διὰ νὰ λύσῃ τὰς διαφορὰς μεταξὺ ἐργατῶν καὶ ἐργοδοτῶν. Ἔχομεν ἔκκλησιν τοῦ Ἐπισκόπου τῶν Ἀθηνῶν ἐναντίον τοῦ κομμουνισμοῦ, ἐναντίον τῶν ἀπεργιῶν κτλ. Αὐτὰ βεβαίως ἀποτελοῦν ἀνάμιξιν τῆς Ἐκκλησίας εἰς τοὺς κοινωνικοὺς ἀγῶνας καὶ μάλιστα εἰς τὴν Ἑλλάδα ἔχομεν καὶ ἄλλας συγκεκριμένας ἐκκλησιαστικὰς ἀναμίξεις. Ἀναθέματα τῆς Α μερίδος τῶν ἀρχιερέων ἢ ἱερέων, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ὀπαδοὶ τοῦ Ἀντιβενιζελικοῦ κόμματος καὶ οὕτω καθεξῆς. Νομίζω δὲ ὅτι ὅλοι θὰ συμφωνήσητε ὅτι αὐτὰ ἀποτελοῦν δείγματα τῆς ἀναμίξεως τῆς Ἐκκλησίας εἰς τὴν πολιτικήν. Τώρα ἂν αὐτὰ τὰ δείγματα ἔγιναν ἀμέσως ἢ ἐμμέσως τῇ ἐπεμβάσει τῶν κομμάτων διὰ τῆς βίας ἢ ὄχι, αὐτὸ δὲν ἔχει σημασίαν. Γεγονὸς εἶναι ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἀνεμίχθη ὑπὲρ ἢ κατὰ τοῦ ἑκάστοτε κρατοῦντος καθεστῶτος, ὅτι ὑπῆρξεν εἰς τὴν Ἑλλάδα περίπτωσις Βενιζελικῆς ἢ Ἀντιβενιζελικῆς Ἐκκλησίας. Ὥστε εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴ ἀναμιχθῇ εἰς τοὺς μεγάλους πολιτικοὺς ἀγῶνας καὶ ἰδιαιτέρως εἰς τοὺς κοινωνικοὺς ἀγῶνας ὑπὲρ τῆς ἑκάστοτε κρατούσης τάξεως. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως δὲ αὐτῆς συμφέρον τῆς κοινωνικῆς τάξεως εἶναι νὰ ἀποχωρισθῇ ἡ Ἐκκλησία ἀπὸ τὸ Κράτος, διότι νομίζομεν ὅτι ἡ θρησκευτικὴ πεποίθησις καὶ ἡ λειτουργία τῶν διαφόρων θρησκειῶν ὡς συνόλου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἑδράζεται ἐπὶ μιᾶς κρατικῆς ἐνισχύσεως, ἐπὶ κρατικῆς ὑποστηρίξεως ἢ ἰδιαιτέρων κρατικῶν προνομιῶν, ἀλλὰ νὰ ἑδράζεται ἐπὶ μιᾶς ἠθικῆς ἢ ἐπιστημονικῆς ἐξηκριβωμένης βάσεως, ἡ ὁποία, ἂν εἶναι ἐπιστημονικῶς ὀρθή, εἶναι ἀδύνατον νὰ κλονισθῇ ἀπὸ οἱονδήποτε.

§188ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ρ. Κούνδουρος ἔχει τὸν λόγον.

§189Ρ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ θέμα, κύριοι, ἐξηντλήθη, ἀλλὰ πρέπει νὰ ληφθῇ καὶ μία μέριμνα διὰ τὰς Νέας Χώρας, διότι εἰς τὴν κατάστασιν αὐτὴν τῶν Νέων Χωρῶν ἀντίκεινται ρητῶς αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου, τὰς ὁποίας πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν. Ὁ κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ἔφερε μίαν ἑρμηνευτικὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἀποδεχόμεθα πλήρως, ἀλλὰ γεννᾶται τὸ ζήτημα ἂν θὰ ἦτο δυνατὸν εἰς τὴν ἑρμηνευτικὴν δήλωσιν νὰ περιέχωνται διατάξεις ἀντικείμεναι εἰς ῥητὴν διάταξιν τοῦ κειμένου τοῦ ἑρμηνευομένου νόμου. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀθηνῶν κ. Ράλλης ἔκαμε μίαν τοιαύτην παρατήρησιν κατὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς τροπολογίας ὅτι δὲν δυνάμεθα εἰς τὴν ἑρμηνευτικὴν δήλωσιν νὰ περιλάβωμεν διάταξιν ἀντικειμένην εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου. Νομίζω ὅμως ὅτι, ἐπειδὴ πρόκειται περὶ καταστάσεως προσωρινῶς ὑπαρχούσης εἰς τὰς Νέας Χώρας καὶ τὴν Κρήτην, τὸ ζήτημα λύεται διὰ τῆς ἑρμηνευτικῆς αὐτῆς δηλώσεως, διατυπουμένης ὡς ἀνέγνωσεν αὐτὴν ὁ κ. ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργός, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι δύναται νὰ λείπῃ ἡ φράσις «ἡ διατήρησις».

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Σωτηριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§191Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ὡμίλησαν πολλοὶ ἀξιότιμοι συνάδελφοι περὶ ἐπιστημονικῶν ἀντιλήψεων. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ εἴπω εἶναι τοῦτο· ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν μίαν μακρὰν καὶ ἀναλλοίωτον ἱστορικὴν παράδοσιν, ἡ ὁποία καθώρισεν ὅπως αἱ διατάξεις τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου ἄρχονται ἀπὸ τῆς θρησκείας. Ἂν εἰς ὅλα ἐν γένει τὰ Κράτη ἡ θρησκεία ἀποτελεῖ τὸ κρηπίδωμα τοῦ κοινωνικοῦ καὶ πολιτειακοῦ οἰκοδομήματος, ἐν Ἑλλάδι ἡ θρησκεία ἀπετέλεσεν αὐτὴν ταύτην τὴν ἐθνικὴν ὕπαρξιν, ἡ θρησκεία ὑπῆρξεν ἡ ἐθνική μας ἀναγέννησις καὶ διὰ τοῦτο ὄχι μόνον ἰδιαίτερος σεβασμός, ἀλλὰ πραγματικὴ εὐγνωμοσύνη ὀφείλεται ὑπὸ τοῦ Κράτους πρὸς τὴν θρησκείαν. Λοιπὸν διατί ὑπὸ τὰς συγκεκριμένας αὐτὰς συνθήκας νὰ μὴ ἀκολουθήσωμεν τὴν ἱστορικὴν παράδοσιν; Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844, τὸ Σύνταγμα τὸ ὁποῖον ὑπέγραψαν οἱ πρῶτοι ἄνδρες οἱ ἀγωνισθέντες διὰ τὰς ἐλευθερίας μας, ἄρχεται ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Σύνταγμα τῶν Ἑλλήνων. Ἐν ὀνόματι τῆς Ἁγίας καὶ Ὁμοουσίου καὶ ἀδιαιρέτου Τριάδος. Περὶ θρησκείας ἄρθρον 1ον». Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 πάλιν τὸ ἴδιον. Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911 τὸ αὐτό. Καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι κατὰ τὴν Γʹ Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ἀνεπτύχθησαν ἐδῶ διάφοροι γνῶμαι καὶ ἐπιστημονικαὶ ἀντιλήψεις καὶ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τότε, τῆς ὁποίας ἀπετέλουν μέλος, ὑπεστηρίχθησαν διάφοροι τροποποιήσεις ἀναφερόμεναι εἰς τὰ 2 ταῦτα ἄρθρα. Ἀλλ’ ἐνθυμοῦμαι κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγός μου, ὁ πολὺς Γούναρης, δι’ ἀγορεύσεως πράγματι ἀξιομνημονεύτου, ἡ ὁποία ἐκίνησε τότε τὴν γενικὴν προσοχὴν καὶ τὴν γενικὴν ἐντύπωσιν, ὑπεστήριξε πράγματι μετὰ θέρμης ὅτι εἶναι αὐτόχρημα ἱεροσυλία τὸ νὰ θέλῃ κανεὶς νὰ μεταβάλῃ καὶ αὐτὴν ἀκόμη τὴν γλωσσικὴν διατύπωσιν τοῦ κειμένου τῶν δύο ἄρθρων. Ὑπὸ τὸ Κράτος τῆς ἐντυπώσεως, τὴν ὁποίαν παρήγαγεν ἡ ἀξιομνημόνευτος ἐκείνη ἀγόρευσις, ἡ Βουλὴ ἐψήφισε τὰ ἄρθρα αὐτά, ὡς εἶχον, παμψηφεί. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα—καὶ δὲν διστάζω νὰ τὸ εἴπω—εἶχον λάβει τὸν λόγον καὶ ἐγὼ καὶ ὑπεστήριξα ὅτι ἔπρεπε νὰ μεταβληθῇ ἡ λέξις «ἀνεκτή»—πρᾶγμα διὰ τὸ ὁποῖον μεταμελοῦμαι—καὶ τότε κατὰ τὸ στάδιον τῆς ἰδικῆς μου ἀγορεύσεως ἠγέρθη ὁ Γούναρης καὶ ἡ ἀγόρευσίς του τότε ἐπροξένησε τοιαύτην ἐντύπωσιν, ὥστε ἐψηφίσθη ἀσυζητητεὶ ἡ διάταξις. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν διατί αὐτὴν τὴν στιγμὴν θὰ μεταβάλωμεν τὴν διάταξιν καὶ δὲν θὰ ἀφήσωμεν τὰ ἄρθρα ὡς ἔχουν; Ἐγὼ δὲ θὰ ἔλεγον καὶ κάτι τι ἄλλο. Διατί νὰ μεταβάλωμεν τὰ κείμενα καὶ τῶν ἄλλων ἄρθρων καὶ νὰ μὴ τὰ ἀφήσωμεν ὡς ἔχουν καὶ νὰ μεταβάλωμεν μόνον τὰς διατάξεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἔχουν ἀνάγκην μεταβολῆς ὡς ἐκ τῆς νέας μορφῆς τοῦ πολιτεύματος; Βεβαίως πολλαὶ θύελλαι ἐνέσκηψαν τελευταίως εἰς τὴν Χώραν μας καὶ τὸ Κράτος ὑπέστη περιπετείας πολλάς, ἀλλὰ τὸ μόνον τὸ ὁποῖον εἶναι ἀθῶον καὶ διαμαρτύρομαι διὰ τὴν ἀθωότητά του, εἶναι τὸ Σύνταγμα. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον δὲν ἔπταισεν εἰς τίποτε εἶναι τὸ Σύνταγμα. Καὶ ἂν ἔπταισέ τι, εἶναι ἡ παραβίασις τοῦ Συντάγματος, οὐδέποτε ὅμως ἔπταισεν ἡ πιστὴ τήρησις αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο ἤθελον νὰ κάμω μίαν ἔκκλησιν εἰς τὸν πολύτιμον φίλον κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸν νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦτο καὶ νὰ στέρξῃ νὰ ψηφισθοῦν τὰ ἄρθρα τῆς θρησκείας ὡς ἔχουν. Ἔχω καὶ κάτι ἄλλο νὰ σᾶς εἴπω. Γνωρίζετε ὅτι αὐτὸ τὸ περὶ θρησκείας κεφάλαιον παρέχει ἔδαφος παρεξηγήσεων εἰς τὸν λαὸν διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον ὅτι μία τάξις ἀνθρώπων ἀγωνίζεται νὰ παραστήσῃ ὅτι ἡ θρησκεία δὲν παίζει οὐδένα ρόλον εἰς τὸ πολίτευμα, ὡς ἐπίσης ὅτι ἡ θρησκεία δὲν ἔχει οὐδεμίαν θέσιν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν. Καὶ διὰ τοῦτο ὑπῆρξαν ἐκπαιδευτικοὶ λειτουργοί, οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριξαν ὅτι τὰ θρησκευτικὰ δὲν ἀποτελοῦν μέρος τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ προγράμματος καὶ ὅτι πρέπει νὰ μὴ διδάσκωνται εἰς τὰ σχολεῖα. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον φοβοῦμαι μήπως τυχὸν ἡ ἐκτόπισις τῶν περὶ θρησκείας ἄρθρων ἐκ τῆς πρώτης σειρᾶς, εἰς ἣν ἦσαν ἀναγεγραμμένα, ἤθελε θεωρηθῆ ὡς ἐνίσχυσις τῶν τάσεων τῆς ἀνωτέρω ὁμάδος τῶν ἐκπαιδευτικῶν λειτουργῶν, πηγάζουσα ἐκ τῆς Βουλῆς.

§192Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Σεῖς δὲν εἶσθε μεταξὺ αὐτῶν;

§193Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐγὼ φοβοῦμαι μήπως ἡ παρεξήγησις γεννηθῇ εἰς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἔχω ἀκριβῶς ἀπέναντί μου. Δὲν ἔχω νὰ εἴπω ἄλλο τι καὶ ἡ ἔκκλησις τὴν ὁποίαν ἀπευθύνω εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ἔχουν ἔγκυρον γνώμην ἐνταῦθα, εἶναι νὰ ἀφήσουν τὴν μορφὴν τοῦ ἄρθρου ὡς ἔχει. Σᾶς βεβαιῶ δὲ ὅτι αὐτὸ ὄχι μόνον ἀνταποκρίνεται εἰς μίαν ἀξίωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ καὶ δὲν ἔχει τίποτε νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν καλὴν διατύπωσιν τοῦ Συντάγματος, ἔστω καὶ ὑπὸ τὴν δημοκρατικὴν αὐτοῦ μορφήν, ὅπως εἶπε καὶ ὁ κ. Μπακόπουλος.

§194ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Κρεμεζῆς ἔχει τὸν λόγον.

§195Σ. ΚΡΕΜΕΖΗΣ. Ἐγώ, κύριοι βουλευταί, δὲν θὰ ἀσχοληθῶ, οὔτε μὲ ἐνδιαφέρει ἂν τὸ ἄρθρον θὰ τοποθετηθῇ πρῶτον, δεύτερον, πέμπτον ἢ ἔννατον. Ἂν φέρω τὸ ζήτημα, τὸ φέρω ὄχι διὰ νὰ ὑποβάλω ἔνστασιν ἀπαραδέκτου τῆς συζητήσεως, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνεται συζήτησις ἐπὶ τροπολογιῶν, αἱ ὁποῖαι ἐκ τῶν ὑστέρων ὑποβάλλονται. Κατὰ τὸν τρόπον αὐτὸν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περατωθῇ ἡ συνταγματικὴ συζήτησις. Ἐκτὸς αὐτοῦ ἔλαβον τὸν λόγον διὰ νὰ διατυπώσω προσωπικήν μου ἴσως ἐπιστημονικήν μου γνώμην ἐπὶ τῆς προτεινομένης προσθήκης ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως εἰς τὸ ἄρθρον περὶ τοῦ καθεστῶτος τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ τῶν Νέων Χωρῶν, διότι νομίζω ὅτι ἡ σήμερον ὑφισταμένη ἐν ταῖς Νέαις Χώραις, Κρήτην καὶ Σάμον, κατάστασις ἐκκλησιαστική, δὲν ἀντίκειται ποσῶς εἰς τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος. Τὸ νομίζω δὲ τοῦτο, διότι οἱονδήποτε Σύνταγμα καὶ οἱαδήποτε νομοθεσία εἴτε συντακτική, εἴτε κοινὴ νομοθετικὴ Ἑλληνική, μόνη δὲν ἦτο ποτὲ ἱκανὴ νὰ μεταβάλῃ τὰ τῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλ’ ἐκ τοῦ Τόμου τοῦ Πατριαρχείου. Καὶ ἐφόσον ὁ Τόμος αὐτὸς δὲν ἐξεδόθη, οἱανδήποτε διάταξιν καὶ ἂν θέσητε, τὸ Σύνταγμα αὐτὸ θὰ εἶναι ἀνίσχυρον νὰ κατισχύσῃ τοῦ γενικωτέρου αὐτοῦ κανόνος καὶ τῆς παραδόσεως, τὴν ὁποίαν δὲν παρεδέχθημεν ἡμεῖς εἰς τὸ παρελθόν, ἀλλ’ ὅλα τὰ Κράτη τὰ ὁποῖα ἀπεσπάσθησαν ἀπὸ τὰ Πατριαρχεῖα, ἀπεσπάσθησαν κατέπιν ἐκδόσεως συνοδικῶν τόμων.

§196ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Χατζηδάκης ἔχει τὸν λόγον.

§197Ε. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Εἶμαι ἄκρως ἀντίθετος πρὸς τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας πρεσβεύει ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἡνωμένου ἐργατικοῦ κόμματος ὅσον ἀφορᾷ τὴν Πολιτείαν καὶ τὴν ἰδιοκτησίαν. Ἀλλ’ ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν σχέσεων τῆς Πολιτείας μετὰ τῆς Ἐκκλησίας εἶμαι σύμφωνος πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ μόνον ὅσον ἀφορᾷ τὴν νομοθετικὴν ἄποψιν. Ἡ μόνη σχέσις ἡ ὁποία πρέπει νὰ ὑπάρχῃ μεταξὺ Πολιτείας καὶ Ἐκκλησίας εἶναι αὐτή· ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρχῃ τέλειος χωρισμὸς τῆς Πολιτείας ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως συμβαίνει καὶ ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἐν Ἀμερικῇ. Αὐτὴ εἶναι ἡ θέσις εἰς τὴν ὁποίαν θὰ φθάσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία. Ἐπὶ τοῦ παρόντος διὰ λόγους ἱστορικοὺς ἡ ἰδική μας Πολιτεία εἶναι συνυφασμένη μετὰ τῆς θρησκείας καὶ δὲν δυνάμεθα σήμερον νὰ μεταβάλωμεν τὸ καθεστώς, τὸ ὁποῖον ἰσχύει ἀπὸ ἑνὸς ἤδη αἰῶνος. Τὸ ἄρθρον περὶ θρησκείας καλῶς διετυπώθη. Θὰ ἤθελον μόνον καὶ ἐγώ, ὅπως καὶ ὁ κ. Σωτηριάδης εἶπεν, ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ προταχθῇ, ἀλλ’ αὐτὸ βεβαίως δὲν ἔχει καμμίαν οὐσιαστικὴν σημασίαν. Τὸ ἄρθρον ἐν ἀρχῇ ἀναφέρει ὡς πρώτην παράγραφον (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως εἶναι ἀπαραβίαστος». Ἐφόσον ἐνθυμοῦμαι, ὅλα τὰ Συντάγματα ἀπὸ τοῦ 1822 δὲν περιέχουν τοιαύτην διάταξιν, διότι εἶναι περιττή. Ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως ἀφορᾷ τὸν ἐσωτερικὸν ἄνθρωπον καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ἐντελῶς ἀπαράδεκτος. Οὐδεὶς τύραννος, εἴτε Νέρων, εἴτε Καλλιγούλας, θὰ ἠμπορέσῃ νὰ παραβιάσῃ τὴν ἐλευθερίαν τῆς συνειδήσεως. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον περιώρισαν ἦτο ἡ ἐκδήλωσις καὶ αὐτὴν τὴν περιορίζει ἡ 2α παράγραφος. Ὥστε ἀπὸ λογοτεχνικῆς ἀπόψεως ἡ πρώτη παράγραφος περιττεύει. Ἀλλὰ δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν ἂν προστεθῇ ὡς περισσότερον ἐπεξηγηματικὴ τῆς 2ας παραγράφου. Ὡς πρὸς τὴν 2αν παράγραφον θὰ εἶχον αὐτὸ νὰ παρατηρήσω, ἡ ὁποία λέγει (ἀναγινώσκει): «Τὰ τῆς λατρείας πάσης θρησκείας.... κλπ.»

§198Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τώρα ἐτέθη ἡ λέξις αὐτή. Ἡ Δʹ Συνέλευσις ἀπήλειψε τὸ «γνωστὴ» διὰ νὰ προσαρμοσθῇ ἡ διάταξις αὐτὴ πρὸς τὴν γενικωτέραν ἀρχὴν τῆς ἐλευθερίας τῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως, διότι, ἂν ἐθέτομεν τὸν ὅρον «γνωστή», παραβιάζομεν τὴν ἀρχήν. Τὸ «γνωστὴ» περιττεύει.

§199Ε. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Ὄχι μόνον περιττεύει, ἀλλ’ εἶναι ἐντελῶς ἀνελευθέρα. Θὰ παρεκάλουν τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργὸν νὰ μᾶς εἴπῃ, ἂν ὑπάρχῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖόν του κανεὶς κατάλογος γνωστῶν θρησκειῶν.

§200Α. ΑΡΓΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν). Ὄχι.

§201Ε. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Ὑποθέσατε ὅτι ἔρχεται εἷς ἄνθρωπος οἱοσδήποτε καὶ θέλει νὰ πρεσβεύσῃ θρησκείαν, ἡ ὁποία εἶναι ἐντελῶς ἄγνωστος. Τί θὰ γίνῃ; Ὁ τυχὼν ἀστυνόμος θὰ ἀπευθυνθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ θὰ εἴπῃ ἂν πρέπει νὰ ἐπιτραπῇ αὐτὴ ἡ θρησκεία; Ἐφόσον δὲν ἀντίκειται εἰς τὰ χρηστὰ ἤθη καὶ εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν, εἶναι ἐντελῶς περιττή. Διὰ νὰ ἀποδείξω πόσον ἀνελεύθερον εἶναι τοῦτο, φέρω ἓν παράδειγμα. Ὅταν ἦλθεν ἐδῶ, ὀλίγα ἔτη μετὰ τὴν Σταύρωσιν τοῦ Χριστοῦ, ὁ Ἀπόστολος Παῦλος διὰ νὰ κηρύξῃ τὴν θρησκείαν τοῦ Θεανθρώπου, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἔχομεν κηρύξει ὡς ἐπικρατοῦσαν, ἦτο γνωστὴ τότε ἡ θρησκεία αὐτή; Ἂν ἴσχυεν αὐτὴ ἡ διάταξις, θὰ ἐπετρέπετο εἰς τὸν Ἀπόστολον Παῦλον νὰ τελέσῃ τὰ τῆς θρησκείας του; Θὰ ἤθελον λοιπὸν νὰ παρακαλέσω νὰ ἀπαλειφθῇ αὐτὴ ἡ λέξις, διότι ἀντίκειται πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τῆς συνειδήσεως.

§202Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόκειται περὶ θρησκείας «γνωστῆς» καὶ ὄχι ἀποκρύφου, φανερᾶς.

§203Ε. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Ἐφόσον ἡ τέλεσις τῶν τῆς λατρείας δὲν ἀντίκειται εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν.

§204Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἀπόκρυφον δικαίως διεγείρει τὴν δυσπιστίαν τοῦ Κράτους, διότι ἐν ἀποκρύφῳ δυνατὸν νὰ τελοῦνται πράγματα ἐπιζήμια διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν καὶ διὰ τοῦτο εἶναι συνώνυμος πρὸς τὴν φανεράν.

§205Ε. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Τότε ἔπρεπε καὶ οἱ ἐλεύθεροι τέκτονες νὰ ἐμποδίζωνται.

§206ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ἔχουν καμμίαν σχέσιν οἱ τέκτονες μὲ τὴν θρησκείαν.

§207Ε. ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΣ. Τὸ Σύνταγμα τὸ Ἑλληνικὸν διακρίνεται διὰ τὴν ἄκραν φιλελευθερίαν του, δι’ αὐτὸ θὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν νὰ στέρξῃ νὰ ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις αὕτη, ἡ ὁποία ἀποδεικνύει καὶ ἀδυναμίαν. Διότι, ὅπως ἡ γυνὴ τοῦ Καίσαρος δὲν πρέπει μόνον νὰ εἶναι, ἀλλὰ καὶ νὰ φαίνεται τιμία γυνή. Ὅπως εἶναι διατυπωμένη ἡ διάταξις, νομίζω ὅτι εἶναι ἐντελῶς ἀνελευθέρα. Μίαν ἀκόμη παρατήρησιν ἔχω νὰ κάμω ὡς πρὸς τὴν πρότασιν τοῦ κ. Βοκοτοπούλου. Εἶμαι συμφωνότατος ὅτι, ὅπως ἔχει ἡ τελευταία παράγραφος, εἶναι μία λέξις. Ἐφόσον δὲν ὑπάρχει ποινὴ κυροῦσα τὴν διάταξιν, δὲν ἔχει ἀξίαν.

§208Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο θὰ ἔλθῃ διὰ τοῦ νόμου.

§209ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Βοκοτόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§210Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀνερχόμενος εἰς τὸ βῆμα ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ ὅτι κατὰ τοιαύτην ὥραν ἐν ἀπουσίᾳ πλειόνων βουλευτῶν συζητοῦμεν περὶ τοῦ Συντάγματος.

§211ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ.

§212Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνέχεται κατὰ τοιαύτην ὥραν νὰ γίνεται συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ Καταστατικοῦ Νόμου.

§213Α. ΖΑΪΜΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναί τι πρωτοφανὲς ὅτι ἡ Βουλὴ συνεδριάζει τὸ μεσονύκτιον. Ἐγὼ ἐπὶ δεκαετηρίδας ὅλας ἤμην ἐπὶ τῆς ἕδρας ἐκείνης καὶ μέχρι τῆς 2ας ὥρας μετὰ τὸ μεσονύκτιον ἐξηκολούθουν συχνότατα αἱ συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, πολλάκις δὲ καὶ μέχρι τῆς 4ης πρωϊνῆς.

§214Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Λυπούμενος λαμβάνω τὸν λόγον. Πρῶτον πρέπει νὰ παρατηρήσω ὅτι προκύπτει ζήτημα ἀπαραδέκτου τροπολογιῶν ὑποβαλλομένων κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ Συντάγματος. Ἂν ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ ὅτι αὐτὸ εἶναι κανονικόν, ὅτι εἶναι ὀρθόν, ὅτι εἶναι πρέπον, νὰ τὸ εἴπῃ παρακαλῶ καὶ νὰ ἠξεύρῃ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὅτι ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις καταχρωμένη τῆς ἰσχύος αὐτῆς ἐμποδίζει τὴν ἐλευθερίαν τῆς συζητήσεως τοῦ Συντάγματος. Διότι οὐδεὶς κανονισμός, οὐδεμία ἀπόφασις ὑπάρχει, ἡ ὁποία νὰ περιορίζῃ τοὺς βουλευτὰς συζητουμένου τοῦ Συντάγματος νὰ ὑποβάλωσι κατὰ τὴν συζήτησιν τροπολογίας. Ἀκόμη πρὸ μικροῦ ὁ κ. Μπακόπουλος ὑπέβαλε μίαν τροπολογίαν.

§215Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε συνάδελφε, δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν τοῦ ἀπαραδέκτου τῆς ἰδικῆς μου τροπολογίας ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἀμοιβαιότητος. Οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ ἄρθρον καὶ τὰς τροπολογίας τὰς ὁποίας ὑπέβαλον δὲν ἔφερον τὸ ἀπαράδεκτον τῆς προτάσεώς σας. Εἶσθε ἐλεύθερος καὶ σεῖς ὅπως καὶ πᾶς βουλευτὴς νὰ ὑποβάλῃ τροπολογίας κατὰ τὴν συζήτησιν, διότι καὶ μὲ αὐτὴν τὴν πεποίθησιν λαμβάνει τὸν λόγον, διότι τὸ ἐναντίον θὰ εἶναι ἀπαγόρευσις τῆς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ καὶ δὴ τῆς ἐλευθερίας τῆς συζητήσεως τοῦ Συντάγματος.

§216Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δευτέρα ἀνάγκη προκύψασα ἐκ τῆς συζητήσεως αὐτῆς τῆς ἑσπερινῆς εἶναι ὅτι πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ συστήσω πρὸ ἡμερῶν. Πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ συγκεντρώσῃ εἰς ἑαυτὴν μίαν ἀξιωματικὴν γνώμην, τί θὰ δέχεται καὶ τί δὲν δέχεται. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι Οἰκουμενικὴ καὶ ἡγεῖται ὅλης τῆς Βουλῆς καὶ ὅμως ἰδοὺ ὅτι ἀμέσως ἐγείρεται διαφωνία περὶ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς τροπολογίας, περὶ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ἐκφράσεως, περὶ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ἐντυπώσεως. Ποῖος, κ. Πρωθυπουργέ, θὰ ἀποφασίσῃ, ὅταν ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἡγεῖται τῆς παμψηφίας, δὲν λέγει τί θέλει; Νομίζετε ὅτι δύναται νὰ ἐπικρατήσῃ ἡ ὀρθοτέρα γνώμη ὅταν δὲν εἶναι αὐτὴ καὶ νὰ ἐπιτύχητε πλειονοψηφίαν ὑπὲρ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς γνώμης ὅταν δὲν ἔχετε συγκεντρωμένην τὴν γνώμην τῶν ἀρχηγῶν; Ὄχι βεβαίως. Ἡ συζήτησις λοιπὸν, κύριοι Ὑπουργοί, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ μὲ βάσιν τὴν λῆψιν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἀποφάσεως, ποῖα πρέπει νὰ εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ γίνουν δεκτὰ καὶ ἐκεῖνα περὶ τῶν ὁποίων κατὰ τὴν συζήτησιν προκύπτουν ἀμφισβητήσεις, διότι ἄλλως, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐπιτύχητε τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος. Ἀφοῦ ἐπ’ αὐτῶν τῶν συζητουμένων ἄρθρων ἐγείρονται διαφωνίαι θεμελιώδεις, πῶς θέλετε νὰ γίνῃ ψηφοφορία; Ἰδοὺ ὅτι ὁ κ. Πετρακάκος εὐλόγως θέλει τὰ δύο πρῶτα ἄρθρα τοῦ παλαιοῦ Συντάγματος νὰ προηγηθοῦν καὶ εἶπε καὶ θὰ εἴπῃ μετ’ ὀλίγον ὅτι τὸ ὀρθὸν καὶ νόμιμον εἶναι τὸ ζήτημα τῆς προτάξεως τοῦ Συντάγματος τοῦ 1911, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπὸ τὰ Συντάγματα τοῦ ἱεροῦ ἀγῶνος. Οὐδὲν Σύνταγμα γίνεται ἄνευ τῆς μνείας ἐν ἀρχῇ τοῦ Συντάγματος ὄχι μόνον αὐτῶν τῶν δύο ἄρθρων, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐπικλήσεως τῆς Ἁγίας Τριάδος ἐν ἀρχῇ τοῦ Συντάγματος. Οἱ πολεμοῦντες τὴν θέσιν αὐτῶν τῶν διατάξεων κύριοι βουλευταί, θὰ μοὶ ἐπιτρέψωσι νὰ τοῖς εἴπω ὅτι λησμονοῦσι τὴν Ἱστορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπὸ τῆς ἐγκαταστάσεως καὶ ἐγκαθιδρύσεως αὐτοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀπὸ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου μέχρι τοῦ τελευταίου Παλαιολόγου, ὁ Ἑλληνισμός, λέγω, ἦτο διφυής, ἦτο θεοκρατικὸς καὶ πολιτικός, καθὼς καὶ ἡ νομοθεσία ἡ πολιτικὴ καὶ ἡ ἐκκλησιαστική, καθὼς ὅλαι αἱ Σύνοδοι αἱ τοπικαί, αἱ ὁποῖαι Σύνοδοι ἐγένοντο τῇ συμπράξει καὶ τῇ κυρώσει τῆς Αὐτοκρατορίας μέχρι τῆς ἐπικρατήσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τῆς Ἑλληνικῆς δὲ Αὐτοκρατορίας ἀπὸ τοῦ πέμπτου αἰῶνος μέχρι τῆς πτώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Δὲν ὑπάρχει ἱερὸς κανών, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἔχῃ διὰ τῶν αὐτοκρατορικῶν καὶ βασιλικῶν Διαταγμάτων κυρωθῆ ὡς νόμος τῆς Αὐτοκρατορίας. Δὲν ὑπάρχει θρησκευτικὴ διάταξις, δὲν ὑπάρχει ἱερὸς κανών, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ ἔχῃ θεσμοθετηθῆ ὡς θεμελιώδης νόμος τῆς Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας. Δὲν ὑπάρχει χωριστὴ πολιτικὴ ἐξουσία διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ἀπὸ τὴν χωριστὴν θρησκευτικὴν ἐξουσίαν ἐν τῷ Κράτει. Διὰ τοῦτο οἱ πόλεμοι οἱ διεξαχθέντες ἀπὸ τοὺς Αὐτοκράτορας καὶ τοὺς Βασιλεῖς τοῦ Βυζαντίου πρῶτον καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας δεύτερον δὲν ἐγένοντο ποτὲ ὡς πόλεμοι λαϊκοί, ἐγένοντο ὡς πόλεμοι θρησκευτικοὶ καὶ λαϊκοί. Ὁ χριστιανικὸς Ἑλληνισμὸς ποτὲ δὲν ὑπῆρξεν οὔτε πολιτικῶς, οὔτε ἐκκλησιαστικῶς μονομερής. Εἰς ὅλους τοὺς αἰῶνας ἔζησε, προήχθη καὶ ἔπεσεν ἡνωμένος. Ὅταν λέγουν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀναμιγνύεται ἡ Ἐκκλησία εἰς τὴν πολιτικὴν σήμερον, ὀρθῶς τὸ λέγουν, ἀλλὰ πῶς; Νὰ μὴ ἀναμιγνύεται ὡς ἐξουσία πολιτική. Ὄχι, νὰ μὴ ἀναμιγνύεται καὶ νὰ μὴ ἐποπτεύῃ νόμους τηρήσεως τῆς θρησκείας. Καὶ δι’ αὐτὸ πρό τινων ὡρῶν εἶπον ὅτι ὁ νόμος ΣΑʹ ὁ καταστατικὸς τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ἐπιβάλλει μεγάλας ὑποχρεώσεις εἰς τὴν Σύνοδον νὰ ἐπιβλέπῃ καὶ νὰ ἐπιτηρῇ ὅλα τὰ βιβλία, τὰ ὁποῖα δημοσιεύονται εἰς τὸ Κράτος καὶ τὰ ὁποῖα ἀντίκεινται εἰς τὴν χριστιανικὴν ὀρθόδοξον θρησκείαν. Βεβαίως δὲν πρέπει νὰ προχωρῶμεν μὲ τὸ παράδειγμα ἄλλων Κρατῶν καὶ ἄλλων θρησκειῶν ἄλλων αἰώνων. Ἀλλ’ ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ τῆς συνειδήσεως τῆς σημερινῆς ἐποχῆς δὲν πρέπει νὰ παραλείπωμεν ποτὲ νὰ βάνωμεν τὴν Ἐκκλησίαν ὡς προστασίαν ἑαυτῶν, διότι προστασία τῆς Ἐκκλησίας εἶναι προστασία τῆς ἐθνικῆς ὑπάρξεως. Μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἀπὸ τῆς πτώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως ὁ Ἑλληνισμὸς ἔζησε μὲ τὸ σύμβολον ὑπὲρ Πίστεως καὶ Πατρίδος. Ὅλαι αἱ ἐπαναστάσεις κατὰ τοὺς αἰῶνας τῆς δουλείας, ὅλαι αἱ ἀφάνταστοι θυσίαι τοῦ Γένους, ὅλαι αἱ ἐξεγέρσεις ἐγένοντο ὑπ’ αὐτὸ τὸ σύμβολον «Πίστις καὶ Πατρίς», προηγεῖται μάλιστα ἡ λέξις «Πίστις». Μὴ ἀπορεῖτε λοιπὸν οἱ νομίζοντες ὅτι δύναται ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία νὰ δημιουργηθῇ μακρὰν ἢ ἀντιθέτως ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα μᾶς παρέδωσεν ἡ Ἱστορία, μᾶς παρέδωσεν ὁ χριστιανικὸς πληθυσμὸς ἀπὸ τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου μέχρι σήμερον. Ὑπ’ αὐτὰς τὰς ἰδέας ἐτράφη ἡ Μεγάλη Ἐπανάστασις, ἀπὸ αὐτὰς τὰς πεποιθήσεως ἐνεπνεύσθησαν οἱ πατέρες ἡμῶν καὶ οἱ πάπποι ἡμῶν καὶ ἥνωσαν τὴν Ἑλλάδα μαχόμενοι ὑπὲρ Πίστεως καὶ Πατρίδος. Καὶ εἶναι ἀσέβεια εἰς τὸ σημερινὸν Ἑλληνικὸν Ἔθνος νὰ λέγῃ ὅτι δὲν θέλει νὰ βάλῃ ἐμπρὸς προμετωπίδα τὴν ἐπίκλησιν τῆς θρησκείας διὰ νὰ μὴ φανῇ νεωτεριστικῶς ὀπισθοδρομικὴ ἢ εὐλαβής. Καὶ ὄχι μόνον ἡ εὐγνωμοσύνη, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον ἀπαιτεῖ νὰ μὴ χωρισθῇ σήμερον ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπὸ τὸν Ἑλληνισμὸν τοῦ μέχρι μέσου παρελθόντος. Ἡ ἑνότης ἡ Ἑλληνικὴ ἔγκειται εἰς τὴν Ἑλληνικότητα ἡ ὁποία διετήρησε τὸ Γένος ἐπὶ 20 αἰῶνας καὶ ὅταν παραβλέπετε αὐτὴν τὴν Ἱστορίαν, αὐτὴν τὴν ζωὴν τοῦ χριστιανικοῦ Ἑλληνισμοῦ, κάμετε κάτι τι τὸ ὁποῖον καὶ οἱ σύγχρονοι, ἀλλὰ βεβαίως οἱ μεταγενέστεροι θὰ εἴπουν, οἰκτείροντες ἡμᾶς καὶ μὴ γινώσκοντες τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα παρήγαγον καὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Γένους καὶ τὴν ὕπαρξιν τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος. Ταῦτα ἠναγκάσθην νὰ εἴπω, διότι πρὸ μικροῦ ἠκούσθησαν ἰδέαι—θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω—αἱ ὁποῖαι μοὶ ἐκίνησαν τὴν ἀγανάκτησιν καὶ θλῖψιν, διότι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀκουσθῶσιν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, δὲν ἔπρεπε νὰ ἀκουσθῶσιν ἀπὸ Ἕλληνας βουλευτάς. Ἐπανέρχομαι εἰς τὸ θέμα κατὰ τῶν τροπολογιῶν, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον. Δὲν ἠκούσθη καμμία ἀντίρρησις, ἀλλ’ ἐγὼ ἐλπίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις καὶ κυρίως ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Ὑπουργὸς θὰ υἱοθετήσῃ αὐτά, συναινοῦντος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τοῦ ὁποίου τὴν γνωστὴν εὐσέβειαν καὶ προσωπικῶς τοῦ πατρὸς αὐτοῦ γινώσκει σύμπας ὁ Ἑλληνισμός. Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀντικρούσω ἰδέας τινάς, αἱ ὁποῖαι δυνατὸν νὰ ἐλέχθησαν καὶ δυνατὸν νὰ ἐπηρεάζωσι τὰς σκέψεις τῆς Βουλῆς εἰς τὰ ζητήματα τῆς σχέσεως τῆς Πολιτείας πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν, ὅπως ἡ σχέσις αὐτὴ δημιουργεῖται ἐν τῷ Συντάγματι. Αἱ Νέαι Χῶραι, κύριοι βουλευταί, δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην τῆς ἑρμηνευτικῆς δηλώσεως, ἡ ὁποία ὑπάρχει εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν Σύνταγμα, κατόπιν ἀποφάσεως τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος, τῆς ὁποίας ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι μέλος καὶ διὰ τοῦτο διέκοψα τὸν κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργόν, εἰπὼν ὅτι εἶναι ματαία ἡ δήλωσις αὐτὴ καὶ εἶναι ματαία καὶ περιττὴ πᾶσα διάταξις τοῦ Συντάγματος, διότι αἱ Νέαι Χῶραι εἶναι ὑποτεταγμέναι εἰς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τῆς συνθήκης τῶν Ἀθηνῶν. Διὰ τῆς συνθήκης τῶν Ἀθηνῶν ὁρίζεται ὅτι οἱ κάτοικοι τῶν μερῶν τὰ ὁποῖα προσηρτήθησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα ὀφείλουσιν ἐντὸς τριμήνου νομίζω νὰ δηλώσωσιν ἂν θέλωσι νὰ μείνωσιν Ὀθωμανοὶ ὑπήκοοι, ἄλλως εἶναι αὐτοδικαίως ὑπήκοοι τῆς Ἑλλάδος. Τοῦτο εἶναι θετικόν, κ. Ὑπουργέ, δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε καὶ αὐτὸ τὸ εἶπον εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, δὲν δύνασθε νὰ θέσητε ἐν ἀμφιβόλῳ τὴν ἰσχὺν τῆς συνθήκης, δὲν δύνασθε νὰ κλονίσητε τὴν ἰθαγένειαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἡ συνθήκη ὥρισεν ὡς Ἕλληνας, νὰ τοὺς εἴπητε· ὄχι, εἶσθε ἀκόμη ὑπήκοοι Ὀθωμανοί. Κατὰ τὸ ἔτος 1914 ἡ Κυβέρνησις ἐζήτησε καὶ ἔλαβεν ἀπὸ τὴν Βουλὴν τὸν νόμον, δὲν ἐνθυμοῦμαι τώρα τί ἀριθμὸς εἶναι, ὁ ὁποῖος ἐξωμοίωσε τοὺς Μητροπολίτας τῶν προσῃρτηθεισῶν Χωρῶν μὲ τοὺς Μητροπολίτας τῆς Ἑλλάδος καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ὥρισε καὶ τὸν μισθὸν αὐτῶν καὶ μέχρι σήμερον, κ. Ὑπουργέ, οἱ Μητροπολῖται τῶν Νέων Χωρῶν μισθοδοτοῦνται ἀπὸ τὸ Γενικὸν Ἐκκλησιαστικὸν Ταμεῖον τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας.

§217Β. ΜΕΪΜΑΡΑΚΗΣ. Πλὴν τῆς Κρήτης.

§218Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ γίνεται λόγος ἀκόμη περὶ ἐξαρτήσεως τῶν Ἐπισκόπων τῶν Ν. Χωρῶν ἀπὸ τὸ Πατριαρχεῖον; Δὲν εἶναι δυνατόν. Ἀλλά, λέγουν, δὲν ἔγινε Τόμος. Πρὶν εἴπω περὶ Τόμου πρέπει νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλήν, πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον ἴσως πολλοὶ τῶν κ. κ. βουλευτῶν ἀγνοοῦσι καὶ περὶ τῆς ἀληθείας τοῦ ὁποίου βεβαιῶ τὴν Βουλήν. Κατὰ τοὺς ἱεροὺς κανόνας, αἱ πολιτικαὶ διοικήσεις παρασύρουσιν εἰς ἑαυτὰς καὶ τὰς διοικήσεις τὰς ἐκκλησιαστικάς. Ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Αὐτοκρατορίᾳ ὁσάκις ἀπεσπᾶτο χώρα τις ἐγένετο ἀμέσως ἐκκλησιαστικὴ διοίκησις τῆς χώρας αὐτῆς, ὑποκειμένη εἰς τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν. Ρητοὶ οἱ κανόνες περὶ τοῦ κλίματος τοῦ Πόντου, περὶ τοῦ κλίματος τῆς Βυθηνίας. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τώρα ἀκριβῶς νὰ σᾶς εἴπω ὡρισμένας περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας οἱ ἱεροὶ κανόνες ἐφαρμόζονται ἀμέσως καὶ αὐθορμήτως καὶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐνθυμοῦμαι ὅτι κάποτε ἡ Δυτικὴ Ἐκκλησία κατέλαβε τὴν Σικελίαν, ἡ ὁποία ἦτο κλῖμα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Οἱ Ἐπίσκοποι διῃρέθησαν καὶ ἦλθε Σύνοδος, ἡ ὁποία εἶπεν εἰς τοὺς Ἐπισκόπους, ἔχετε ὀλίγην ὑπομονήν· ὅταν ἐπανέλθῃ ἡ Σικελία εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν, τότε θὰ ἐπανέλθητε καὶ σεῖς. Δὲν ὑπάρχει δὲ παράδειγμα εἰς τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἱστορίαν, κατὰ τὸ ὁποῖον ἀπεχωρίσθη μέρος τῆς Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ ἡ μὲν πολιτικὴ ἐξουσία ἔφυγεν, ἔμεινε δὲ εἰς αὐτὴν μόνον ἡ ἐκκλησιαστική. Καὶ αὐτὸ εἶναι συνέπεια τοῦ ἀλληλενδέτου, τοῦ πάντοτε συναφοῦς, τοῦ ἀχωρίστου τῶν δύο ἐξουσιῶν, τῆς ἐκκλησιαστικῆς καὶ τῆς πολιτικῆς ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Αὐτοκρατορίᾳ. Ὁ κανὼν αὐτὸς ἤσκησε διαρκῶς μέχρι τῆς ἀναγεννήσεως τῆς Ἑλλάδος. Εἰς τὰ 1853 συνῆλθεν ἡ ἱεραρχία οὐ μόνον τῶν ἐλευθερωθέντων μερῶν, ἀλλὰ καὶ πολλῶν μερῶν, τὰ ὁποῖα ἔμειναν ὑπὸ τὴν Τουρκίαν. Συνῆλθεν ἐν Ναυπλίῳ καὶ ἐπειδὴ φυσικῶς ἦτο ἀδύνατον νὰ θεωρῶσιν οἱ ἀρχιερεῖς τῆς Ἑλλάδος ἑαυτοὺς ὑποτεταγμένους εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, ὅπου ἀκόμη δὲν εἶχε σωθῆ τὸ ἅγιον λείψανον τοῦ Πατριάρχου Γρηγορίου, δὲν ἐθεώρησαν ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῶσι νὰ ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὸ Πατριαρχεῖον καὶ συνεκρότησαν Σύνοδον καὶ ἐκήρυξαν τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος ἀνεξάρτητον καὶ αὐτοκέφαλον, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄλλως καὶ διότι αὐτὸ λέγουσιν οἱ ἱεροὶ κανόνες. Οἱ νομίζοντες, καὶ δυστυχῶς μεταξὺ τῶν νομιζόντων εἶναι καὶ κληρικοὶ ἀνώτεροι, οἱ νομίζοντες ὅτι ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος εἶναι πλᾶσμα ξένον πρὸς τοὺς ἱεροὺς κανόνας, δὲν γνωρίζουν ἀκριβῶς τί λέγουσι. Τοὺς οἰκτείρω διὰ τὴν ἄγνοιαν τῆς ἱστορίας καὶ τῶν ἱερῶν κανόνων.

§219Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ποῖοι εἶναι αὐτοὶ οἱ νομίζοντες;

§220Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς εἶπον. Ἀνώτεροι κληρικοί. Θέλετε νὰ τοὺς ὀνομάσω; Περιττόν. Λοιπὸν ἔγεινε ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος καὶ ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἐκ συμφώνου μὲ τὴν Πολιτείαν ἔμεινε εἰς τὸ πλευρὸν αὐτῆς καὶ ὑπὸ τὴν προστασίαν τῆς Πολιτείας, ὅπως ἦτο καὶ κατὰ τοὺς χρόνους τῆς Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας, διότι ἀπὸ τῆς πτώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως μέχρι τῆς ἀναστάσεως τῆς Ἑλλάδος ἡ θέσις τῶν πραγμάτων δὲν ἤλαξε παρὰ μόνον τυπικῶς. Ἔλειψεν ἡ Βασιλεία, ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ ἐξουσία, ἐφόσον ἦτο δυνατὸν νὰ ἀσκηθῇ, ἐνεσαρκώθη εἰς τὸν Πατριάρχην καὶ ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης ἔγεινεν ἐθνάρχης. Αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ παρίδῃ κανεὶς ὅτι ἦτο αὐτόματον. Δὲν ἦτο κανεὶς σοφός, κανεὶς πεπαιδευμένος, ὁ ὁποῖος τοῖς εἶπεν αὐτὸ κάμετε. Ἦτο ἡ ἐξέλιξις τῆς ἐθνικῆς ζωῆς. Ὁ Πατριάρχης ὡς ἐθνάρχης ἐξεπροσώπει τὸ Ἔθνος ἐπὶ τέσσαρας αἰῶνας καὶ ὑπὸ τὸ ράσον τοῦ ἐθνάρχου ἔζησεν ἡ ἐθνικὴ ἰδέα καὶ θὰ προσθέσω, μὴ πρὸς κακοφανισμὸν τῶν δημοκρατικῶν, καὶ ἡ ἰδέα τῆς Βασιλείας. Καὶ ὅταν ἦλθεν ἡ ἀποκατάστασις τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς Ἑλλάδος, εὑρέθησαν, ὅπως εἶπον πρὸ μικροῦ, ἡνωμέναι ἡ Πολιτεία καὶ ἡ Ἐκκλησία εἰς τὸ διάταγμα τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος, τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησε τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ἐχρειάζετο ὅμως ἡ ἵδρυσις ἑνὸς Τόμου, διότι ἡ ἱεραρχία ἀκριβῶς λόγῳ τοῦ συνδυασμοῦ τῶν δύο ἐξουσιῶν, λόγῳ τῆς ἀδιαλείπτου συναφείας τῆς Ἐκκλησίας πρὸς τὴν Πολιτείαν, λόγῳ τοῦ ὅρκου, τὸν ὁποῖον εἶχον δώσει καὶ δίδουν ἀκόμη σήμερον οἱ Ἐπίσκοποι Κωνσταντινουπόλεως εἰς τὸν Πατριάρχην, ἐχρειάζετο νὰ λάβωσι τὸν ὅρκον αὐτῶν καὶ ἐχρειάζετο νὰ μὴ φανῶσιν ὅτι ἀπὸ τὴν Ἐκκλησίαν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἔζησαν, ὑπὸ τὴν ὁποίαν εἰσῆλθον εἰς τὸν Κλῆρον, ὅτι ἀπὸ τὴν Ἐκκλησίαν αὐτὴν ἔφυγον ἄνευ τῆς ἀδείας των. Ἐντεῦθεν ἡ ἰδέα τοῦ Τόμου. Ἡ ἰδέα τοῦ Τόμου ἠγέρθη ἀπὸ τοῦ 1833. Ἐπὶ 19 καὶ 20 ἔτη ἐδίχαζε τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν, διότι τὸ Πατριαρχεῖον ἐκ λόγων ἐθνικῶν πάλιν ἐνόμιζεν ὅτι ἠδύνατο ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία νὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ εἶναι ὑποτεταγμένη εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ ἐχρειάσθησαν διπλωματικοὶ καὶ πολιτικοὶ ἀγῶνες ἐπὶ μίαν περίπου εἰκοσαετίαν μέχρι τοῦ 1850, ὅτε ἦλθεν ἡ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως καὶ εἶπεν ὅτι τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν τὴν ἀναγνωρίζει ἀνεξάρτητον, αὐτοκέφαλον καὶ νεωτέραν ἀδελφὴν, ὡς ἐνθυμεῖσθε, κ. Ὑπουργέ, καὶ ἔκτοτε ὁ σύνδεσμος ὑπῆρχε δογματικῶς, ὅπως καὶ μὲ τὰ τέσσαρα ἄλλα Πατριαρχεῖα καὶ μὲ τὰς ἄλλας αὐτοκεφάλους Ἐκκλησίας τῆς Εὐρώπης, αἱ ὁποῖαι καὶ σήμερον εἶναι ἀνεξάρτητοι, πρὸ δεκαετηρίδων δὲ δὲν ἦσαν, τῆς Ρουμανίας, τῆς Σερβίας, τῆς Τσεχοσλοβακίας, τῆς Δαλματίας καὶ λοιπῶν, διότι ὅλαι αὐταὶ εἶναι τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καὶ ἐξηκολούθησεν ἡ ἑνότης αὐτὴ ἀπὸ τοῦ Τόμου μέχρι σήμερον. Ὅταν μετὰ τὴν συνθήκην τῶν Ἀθηνῶν ἠγέρθη τὸ ζήτημα τῆς ἐκδόσεως τοῦ Τόμου, Πρωθυπουργὸς ἦτο ὁ κ. Σκουλούδης, Ὑπουργὸς δὲ ὁ μακαρίτης Μιχελιδάκης. Οἱ Ἐπίσκοποι τῶν Νέων Χωρῶν προέτεινον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ζητήσῃ τὴν ἔκδοσιν τοῦ Τόμου διὰ νὰ μὴ ὑπάρχῃ οὐδεμία ἐξάρτησις ἀπὸ τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ὁ κ. Σκουλούδης ἀνεγνώρισεν ὅτι οὐδεὶς ὑπῆρχε λόγος, διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους σᾶς ἀνέφερον, νὰ περιμένωμεν τὴν ἔκδοσιν τοῦ Τόμου διὰ νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν αἱ Ν. Χῶραι. Ἀλλὰ τότε ἐξερράγη ὁ Γαλλοϊταλικὸς πόλεμος καὶ ἐκ σεβασμοῦ πρὸς τὸ Πατριαρχεῖον εἰς ἐμέ, ὑποβαλόντα ἐπερώτησιν ἐν τῇ Βουλῇ, εἶπεν ὁ κ. Σκουλούδης καὶ ὁ μακαρίτης Μιχελιδάκης: «Ἀφήσατε, μὴ κάμετε συζήτησιν ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως. Θὰ μεταβῇ προσεχῶς ὁ κ. Καλέργης πρεσβευτὴς καὶ τὸ ζήτημα θὰ λυθῇ ἄνευ ἐκδόσεως Τόμου ἐξ ἁβροφροσύνης πρὸς τὸ Πατριαρχεῖον». Καὶ καθωρίσθη τότε τὸ ζήτημα τοῦτο ὡς πρὸς τὴν Θεσσαλίαν καὶ Ἑπτάνησον, διότι, ἐπαναλαμβάνω, αἱ περιστάσεις ἦσαν ἄλλαι καὶ πολιτικαὶ καὶ ἐκκλησιαστικαὶ καὶ ἀπῃτεῖτο ἡ εὐλάβεια αὕτη πρὸς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον. Σήμερον μὲ ὅλην τὴν εὐλάβειαν, ἣν ὀφείλει ἡ Ἑλληνικὴ Ἐκκλησία καὶ ἡ Βουλὴ πρὸς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, δὲν πρέπει νὰ ἐμποδισθῇ ἀπὸ τοῦ νὰ θεωρήσῃ, ὡς καὶ εἶναι ἀληθές, ὑποτεταγμένους εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐκκλησίαν τοὺς Ἐπισκόπους τῶν Νέων Χωρῶν μηδὲ τῆς Κρήτης ἐξαιρουμένης, μηδὲ τῶν νήσων τοῦ Αἰγαίου, Θράκης καὶ Μακεδονίας, διότι, ἐπαναλαμβάνω, τὸ καθεστὼς καὶ τὸ Σύνταγμα τῶν ἱερῶν κανόνων εἶναι αὐτό, ὅπερ εἶπον. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία περὶ τῆς ἀκριβείας τῶν ὅσων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ λέγω αὐτὴν τὴν στιγμὴν πρὸς τὴν Βουλήν. Τούτου οὕτως ἔχοντος, τὸ ἄρθρον, τὸ ὑπὸ συζήτησιν, πρέπει νὰ μείνῃ ὅπως ἔχει, νὰ μείνῃ δὲ καὶ ἡ λέξις γνωστή.

§221ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σύμφωνοι εἴμεθα.

§222Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι αὐτὸ εἶναι ἤδη καθιερωμένον εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀφήνωμεν τὰς διατυπώσεις τῶν Συνταγμάτων ἄνευ φόβου ὅτι τὸ δημιουργούμενον δύναται νὰ προξενήσῃ εὐθύνας. Δὲν εἶναι δὲ εἰς γνῶσιν τοῦ νομοθέτου ποία θὰ εἶναι ἡ ἐξέλιξις τοῦ μέλλοντος καὶ ἡ ἐκ τῆς ἐξελίξεως διδομένη ἑρμηνεία εἰς τὸν νόμον, ὅστις θεσπίζεται σήμερον, μετὰ 10 ἢ 20 ἔτη ἢ 30 ἔτη. Πρέπει νὰ μείνῃ τὸ πρᾶγμα ὡς ἔχει. Καὶ ταύτην τὴν στιγμὴν θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ νὰ εἴπω ὅ,τι εἶπε κάποτε ὁ μακαρίτης ὁ Δεληγιάννης ἐν τῇ Βουλῇ. Κάποιος ἐκ τῶν κυρίων βουλευτῶν ἐν τῇ συζητήσει ἔθιξε τὸ Σύνταγμα ἀπὸ τοὺς βουλευτὰς τοῦ Κορδονικοῦ κόμματος, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, καὶ ἀνῆλθε τὸ βῆμα ὁ Δεληγιάννης καὶ ἐνθυμοῦμαι ὅτι εἶπε τὸ ἑξῆς· ὅτι, ὅταν θέλωμεν νὰ θίξωμεν τὸ Σύνταγμα, νὰ ἔχωμεν τὴν αὐτὴν προσοχὴν καὶ τὴν αὐτὴν εὐλάβειαν, μὲ τὴν ὁποίαν θίγομεν τὴν Θείαν Μετάληψιν. Ἡ εἰκὼν ἦτο ὑπερβολική, ἀλλὰ χαρακτηριστική. Αὐτὴν τὴν εἰκόνα ἐπαναλαμβάνω ὡς ἐπίλογον. Αὐτὴν ἔχετε ὑπ’ ὄψιν σας, κύριοι βουλευταί, ψηφίζοντες τὸ Σύνταγμα τῆς Ἑλλάδος.

§223ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Βλιάμος ἔχει τὸν λόγον.

§224Ν. ΒΛΙΑΜΟΣ. Ἐλέχθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας ὅτι διὰ τῆς φράσεως «τὰ τῆς λατρείας πάσης ἄλλης γνωστῆς θρησκείας τελοῦνται ἐλευθέρως» ὅτι ἡ λέξις «γνωστὴ» εἶναι περιττή. Περιττὴ δὲν εἶναι, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ ἡ προσήκουσα καὶ ἀντὶ ταύτης ἔπρεπε νὰ εἶναι ἡ λέξις «ἀνεγνωρισμένη», διότι γνωστὰ θρησκεύματα εἶναι δυνατὸν νὰ παραχθοῦν μὲ τὰς νέας ροπάς, τὰς νέας τάσεις, τὰς ὁποίας ἔχομεν ἐν τῇ Κοινωνίᾳ σήμερον, εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργηθοῦν νέα θρησκεύματα. Ἡ λέξις «ἀνεγνωρισμένη» θὰ ἦτο καταλληλοτέρα καὶ αὐτὴν τὴν λέξιν προέτεινον καὶ κατὰ τὴν Γʹ Συνέλευσιν καὶ τῆς ὁποίας μνημονεύει ὁ ὑπέροχος συνταγματολόγος Σαρίπολος. Ἂν γίνῃ δεκτὴ ἡ λέξις «ἀνεγνωρισμένη», τότε θὰ περιττεύουν τελείως αἱ φράσεις «ἐφόσον δὲν ἀντίκεινται εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν καὶ τὰ χρηστὰ ἤθη». Διότι ὅταν πρόκειται περὶ ἀνεγνωρισμένης Θρησκείας δὲν εἶναι ποτὲ δυνατὸν ἀνεγνωρισμένη Θρησκεία νὰ ἔχῃ στοιχεῖα ἀνήθικα καὶ ἀντικείμενα εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν.

§225Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δι’ αὐτὸ ἐτέθη αὐτὴ ἡ περικοπή, διότι ἔχομεν τὰς νέας ἀντιλήψεις καὶ διὰ τῆς λέξεως «γνωστὴ» ἀφίονται ἐλεύθεραι, ἐνῷ ἡ ἰδική σας πρότασις εἶναι πολὺ περιωρισμένη ἂν θελήσωμεν νὰ σεβασθῶμεν τὴν γενικὴν ἀρχὴν τῆς ἀνεξιθρησκείας. Δι’ αὐτὸ ἐτέθη ἡ περαιτέρω διάταξις ὅτι κάθε Θρησκεία εἶναι σεβαστή, ἐφόσον δὲν ἀντίκειται εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν.

§226Ν. ΒΛΙΑΜΟΣ. Δὲν νομίζω, κ. Ὑπουργὲ τῆς Γεωργίας, ὅτι δὲν πρέπει νὰ τεθῇ ἡ λέξις «ἀνεγνωρισμένη», διότι δὲν πρέπει νὰ δεχθῶμεν τὴν δημιουργίαν θρησκευτικῶν αἱρέσεων ἐν Ἑλλάδι. Εἶναι εἰς πάντας γνωστὸν ὅτι ἐν τῷ μέλλοντι θὰ ὑπάρξουν τοιαῦτα θρησκεύματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἀντίκεινται εἰς τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Διὰ τοῦτο δὲν νομίζω ὅτι θὰ εἶναι συμφέρον νὰ διατυπωθῇ ἡ φράσις αὐτή.

§227ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μπακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§228Γ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγώ, κύριοι βουλευταί, μὴ ἐγκύψας εἰς θρησκευτικὰς μελέτας, δὲν θὰ ὁμιλήσω ἀπὸ δογματικῆς ἀπόψεως οὔτε ἀπόψεως κανόνων, διεπόντων τὰ τῆς διοικήσεως τῆς Ἐκκλησίας, ἄλλωστε φρονῶ ὅτι δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ θέσις τοῦ ζητήματος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, διότι ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει θὰ μετεβάλλετο ἡ Βουλὴ εἰς ἀκαδημίαν θρησκευτικῶν διαλέξεων. Ἡμεῖς θὰ κρίνωμεν ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ ποίαν σημασίαν δέον νὰ προσδώσωμεν εἰς τὸ ἄρθρον τὸ ἀφορῶν τὴν Θρησκείαν. Ὑπάρχουν μερικὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα διαφεύγουν τῆς ἰσχύος τοῦ νομοθετικοῦ διακανονισμοῦ, ὡς ἀναγόμενα εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἀνθρώπου. Τὸ ζήτημα ἂν τὸ ἄρθρον αὐτὸ εἶναι πρωτίστης ἢ δευτερευούσης σημασίας δὲν θὰ κριθῇ ὑπὸ συνταγματολόγων, ἀλλὰ θὰ κριθῇ ἐκ τῆς θέσεως, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ λαοῦ τὸ ζήτημα τῆς θρησκείας. Δύναταί τις νὰ ἀρνηθῇ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, εἴτε καλῶς, εἴτε κακῶς, εἴτε ὀρθῶς, εἴτε ἐσφαλμένως ἔχει ἀναγάγει τὴν Θρησκείαν, τὴν Ὀρθόδοξον Χριστιανικὴν Θρησκείαν εἰς ὑψίστην καὶ πρωτίστην περιωπὴν ἐν τῇ συνειδήσει του;

§229Χ. ΛΑΔΑΣ. Ὅρα καὶ παλαιὸν Ἡμερολόγιον.

§230Γ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπε προαγορεύσας ἱεραπόστολός τις τοῦ Λενὶν ὅτι ἄλλα Κράτη οὐδόλως ἀσχολοῦνται μὲ τὴν Θρησκείαν. Αὐτὸ εἶναι ἀληθές. Ἄλλαι αἱ συνθῆκαι ἐκεῖ. Ἐκεῖ ἀνεφάνησαν οἱ διάφοροι Λούθηροι καὶ «Τζένεραλ» Μπούθ, οἱ ὁποῖοι ἵδρυσαν ἰδικάς των θρησκείας καὶ διῄρεσαν τὸν λαὸν εἰς ἰσόπαλα θρησκευτικὰ στρατόπεδα.

§231ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί ἦτο ὁ Μπούθ;

§232Γ. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἰδοὺ καὶ μία Θρησκεία μὴ «γνωστὴ» ἐν Ἑλλάδι. Ὁ Μποὺθ ἐνεφανίσθη ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ ἵδρυσε μίαν Θρησκείαν, τὴν ὁποίαν ὠνόμασε «Στρατὸν Σωτηρίας» «Salvation Army» καὶ ἡ ὁποία σήμερον ἔχει πολλοὺς ὀπαδοὺς καὶ ἰδίως ἐν Ἀμερικῇ. Οὗτοι βασιζόμενοι εἴς τι ρητὸν τοῦ Εὐαγγελίου, τὸ ὁποῖον λέγει «ἐν χορδαῖς καὶ ὀργάνων αἰνεῖτε τὸν Κύριον», συγκεντροῦνται εἰς τὰ πεζοδρόμια καὶ ψάλλουν ὕμνους, ἀνακρούοντες διάφορα ὄργανα. Εἶναι πολὺ πρακτικοὶ καὶ ἔχουσι κάμει πολλὰ κοινωφελῆ ἔργα, νοσοκομεῖα, ξενοδοχεῖα κλπ. διὰ τοὺς πτωχούς. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὀρθῶς εἶπεν ὁ προλαλήσας κομμουνιστὴς συνάδελφος ὅτι πολλὰ Κράτη δὲν ἀσχολοῦνται μὲ τὴν Θρησκείαν. Τοῦτο συμβαίνει, διότι ἐκεῖ οἱ διάφοροι θρησκοποιοὶ κατώρθωσαν νὰ διαιρέσουν θρησκευτικῶς τὸν λαὸν εἰς μερίδας ἴσας πρὸς ἀλλήλας. Μεταξὺ τῶν μερίδων αὐτῶν διεξήγετο εἴς τινας χώρας ὀξὺς ἀνταγωνισμός. Καὶ τὸ Κράτος μὴ θέλον νὰ εὐνοήσῃ οὔτε τοὺς μὲν οὔτε τοὺς δέ, ἔπαυσαν ἐνδιαφερόμενον ἐπισήμως δι’ οἱανδήποτε θρησκείαν, ἐγκαταλεῖψαν τὸ ζήτημα αὐτὸ εἰς ἰδιωτικὴν μέριμναν. Ὑπάρχει δὲ τοιαύτη ποικιλία Θρησκειῶν εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα, ὥστε νὰ μὴ δύνανται νὰ πράξωσιν ἄλλως εἰμὴ νὰ παύσωσιν ἀσχολούμενα ἐπισήμως μὲ οἱανδήποτε Θρησκείαν. Ἀλλ’ ἐν Ἑλλάδι δὲν συμβαίνει αὐτό. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, εἴτε διότι δὲν θέλει νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν ἐξέλιξιν τοῦ κακῶς ἐννοουμένου αὐτοῦ πολιτισμοῦ, εἴτε ἐξ ἱστορικῶν παραδόσεων, εἴτε ἐκ βαθυτέρας θρησκευτικῆς πεποιθήσεως ἔχεται στερρῶς μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς Θρησκείας καὶ θεωρεῖ τὴν Ὀρθόδοξον Χριστιανικὴν Θρησκείαν ὡς τὸ οὐσιωδέστερον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Ἐθνικὴν Ἀντιπροσωπείαν.

§233Σ. ΜΑΞΙΜΟΣ. Κατὰ τὴν γνώμην σας.

§234Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σεῖς εἶσθε διατεθειμένος νὰ ἀμφισβητήσητε πᾶσαν ἀλήθειαν καὶ πᾶσαν ἀνεγνωρισμένην ἠθικὴν ἀρχήν. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἔχει τὴν ἀξίωσιν ἡ θρησκεία του νὰ τίθεται ὑπεράνω παντὸς ἄλλου ζητήματος. Δὲν θὰ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα αὐτὸ ὑποκειμενικῶς, οὔτε τὸ τί πρεσβεύει ἕκαστος ἐξ ἡμῶν. Οὔτε ποίαν θέσιν θὰ εἶχε τὸ περὶ οὗ πρόκειται ἄρθρον ἐν τῷ Συντάγματι, ἂν τοῦτο ἀφεώρα ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ μόνον. Εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ κρίνωμεν τὰ πράγματα ἀντικειμενικῶς καὶ προκειμένου περὶ θρησκευτικοῦ ζητήματος θὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν μας τί θέλει ὁ λαὸς καὶ αὐτὸ θὰ πράξωμεν. Ἀπορῶ μάλιστα πῶς ἄνθρωποι, ἐμφανιζόμενοι ἐνταῦθα ὡς δημοκρατικοί, δὲν σέβονται τὴν θέλησιν τοῦ «Δήμου», τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ. Αὐτὸ ἀποτελεῖ τὸ κύριον χαρακτηριστικὸν πάσης δημοκρατίας. Ἐκτὸς ἂν θέλωσι νὰ χαρακτηρίσωσι μίαν κατάστασιν διὰ μιᾶς λέξεως, ἡ ὁποία οὔτε κἂν ἀνταποκρίνεται ἐν τῇ πραγματικότητι πρὸς αὐτήν. Ὡς συνέβη καὶ κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθόν. Ἂν ἀνατρέξωμεν εἰς αὐτό, θὰ ἴδωμεν ὅτι οἱ «Δημοκρατικοὶ» ἐχαρακτήριζον διὰ τῆς λέξεως «Δημοκρατία» πολιτειακὴν κατάστασιν, ἥτις οὐδὲν τὸ δημοκρατικὸν ἐνεῖχεν. Ἀλλ’ αὐτὸ θὰ ἀποτελέσῃ θέμα ἄλλης συζητήσεως. Τίς δύναται νὰ ἀρνηθῇ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἔχει θέσει ἐν τῇ συνειδήσει του ὑπεράνω παντὸς τὴν πίστιν του πρὸς τὴν Ὀρθόδοξον Χριστιανικὴν Θρησκείαν; Ὁ κ. Θέος— κομμουνιστὴς — δύναται νὰ ἀρνηθῇ τοῦτο, ἀλλ’ οὐδεὶς ἄλλος ἐξ ἡμῶν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἂν δὲν θέλωμεν νὰ σεβασθῶμεν τὰς θρησκευτικὰς πεποιθήσεις καὶ τὴν ἐντολὴν τοῦ λαοῦ, ἡ ὁποία ὡς πρὸς τὸ ζήτημα αὐτὸ δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἐπιτακτική, διότι εἶναι γνωσταὶ ἐκ τῶν προτέρων αἱ πεποιθήσεις αὐτοῦ, καὶ διότι τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν δύναται νὰ εἶναι ἀντικείμενον συνταγματολογικῆς ἐρεύνης, δὲν δυνάμεθα ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ ἰσχυρισθῶμεν ὅτι εἴμεθα συνεπεῖς πρὸς τὸ καθῆκον μας ὡς πληρεξουσίων τοῦ λαοῦ. Ἡμεῖς οἱ βασιλόφρονες, ἔχοντες πρὸ ὀφθαλμῶν τὸ καθῆκον αὐτό, ἀξιοῦμεν ἀπὸ ὑμᾶς τοὺς δημοκρατικοὺς νὰ σεβασθῆτε τὴν θέλησιν τοῦ «Δήμου», τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ καὶ νὰ συμφωνήσητε μεθ’ ἡμῶν ὅτι τὸ ἀφορῶν τὴν θρησκείαν μας ἄρθρον δέον νὰ τεθῇ πρῶτον ἐν τῷ Συντάγματι.

§235ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Πετρακάκος ἔχει τὸν λόγον.

§236Δ. ΠΕΤΡΑΚΑΚΟΣ. Κύριοι βουλευταί, ὅταν τὸ πρῶτον ἀνῆλθον τὸ βῆμα νὰ ὁμιλήσω ἀπέφυγον τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῆς συνταγματικῆς διατάξεως, διότι ἐνόμισα ὅτι θὰ ἦτο προτιμώτερον νὰ ἀφήσωμεν ὡς ἔχει τὸ Σύνταγμα τοῦ 1911. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ Βουλὴ εἰσῆλθεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου, εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ ἐγὼ νὰ τὸ συζητήσω. Ὁμολογῶ ὅτι ᾐσθάνθην βαθεῖαν θλῖψιν, διότι εἰς τὸ ἄρθρον 106....

§237ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας ἐκ μέρους τῶν κ. κ. Ι. Τζίβα, Δ. Πετρακάκου, Ι. Παπαϊωάννου, Γ. Μπακοπούλου καὶ Μ. Μαντᾶ.

§238Μ. ΜΑΝΤΑΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνεται συζήτησις μὲ 30 βουλευτάς.

§239Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος διὰ νὰ ἴδωμεν ἂν εἴμεθα ἐν ἀπαρτίᾳ.

§240ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. (Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου δὲν εὑρέθη ἡ Βουλὴ ἐν ἀπαρτίᾳ).

§241ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ ὑπαρχούσης ἀπαρτίας λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 4.30′ μ. μ. τῆς αὔριον. (Ὥρα 1 π. μ.)