1924.12.04

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 117Η

Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου 1924.

Προεδρία Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 4.50′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: — Ὁ ἔφεδρος λοχαγὸς τοῦ πεζικοῦ Θεοδωρόπουλος Ἐμμ. παραπονεῖται διὰ τὴν μὴ μονιμοποίησίν του. — Ὁ Σύλλογος Γκιουμουλτζίνης «Ἕνωσις» παρακαλεῖ ὅπως διαταχθῇ ἡ ἐκεῖθεν ἀπομάκρυνσις τοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῶν σχολείων Ροδιανοῦ. — Ὁ Γ. Πονηρόπουλος, ἀντιπρόσωπος συνεταιρισμοῦ Μουνουχίου Νιγρίτης, διαμαρτύρεται κατὰ τῆς Μονῆς Ἁγίου Παύλου ἀπειλούσης ἔξωσιν τοῦ συνεταιρισμοῦ ἐκ τοῦ τσιφλικίου «Πύργος». — Οἱ παραγωγοὶ Καρδίτσης παρακαλοῦσιν ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ ἐλευθέρα ἐξαγωγὴ καπνοῦ. — Οἱ πρόσφυγες Νέας Πάφρας παρακαλοῦσιν ὅπως ἐπιταχυνθῇ ἡ ἀνέγερσις τοῦ συνοικισμοῦ των. — Ἡ Ἕνωσις τῶν ἀγροτῶν Ἰωαννίνων παρακαλεῖ ὅπως ἀπομακρυνθῇ ὁ προϊστάμενος Ἐποικισμοῦ Σακελλόπουλος, ὡς παρελκύων τὴν λύσιν τοῦ ἐκεῖ ἀγροτικοῦ καὶ προσφυγικοῦ ζητήματος. — Οἱ καπνεργάται καὶ καπνοπαραγωγοὶ Θεσσαλίας διαμαρτύρονται διὰ τὰς σκηνὰς Καρδίτσης προκληθείσας ἐκ μέρους ὀργάνων τῶν καπνεμπόρων. — Οἱ κ.κ. Ὑπουργοὶ τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας, τῆς Γεωργίας καὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλουσι τὰ ἑξῆς σχέδια ψηφισμάτων: 1) «περὶ χορηγίας προκαταβολῆς εἰς ἀνταλλαγέντας ὁμογενεῖς ἔναντι τῆς ἐγκαταλειφθείσης ὑπ’ αὐτῶν ἀκινήτου ἐν Τουρκίᾳ περιουσίας» καὶ 2) «περὶ ἀποζημιώσεως τῶν ἐν Δ. Θρᾴκῃ ἐπιτάξεων». — Οἱ κ.κ. Ὑπουργοὶ τῆς Κοινωνικῆς Προνοίας καὶ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ χορηγίας δανείων εἰς Ἕλληνας ὑπηκόους μὴ ἀνταλλαξίμους». — Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἐδ. 2 τοῦ ἄρθρου 158 τῆς Ποινικῆς Δικονομίας» καὶ 2) «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νόμου ͵ΓΥϞΖʹ περὶ προσωρινῶν μέτρων ἐν ταῖς περὶ διακατοχῆς διαφοραῖς». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Π. Ἀποσκίτης ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ ὑπαγωγῆς τῶν κοινοτήτων Βιδιακίου, Μπέλεσι, Νεοχωρίου κλπ. εἰς τὴν ἐπαρχίαν Ἠλείας». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Ν. Ξηρὸς ὑποβάλλει τροπολογίας: 1) ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ ἐπανεξετάσεως ἀπορριφθέντων μαθητῶν» καὶ 2) ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νόμου 3119 περὶ ἀφομοιώσεως τῶν στρατιωτικῶν συντάξεων». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Συντακτικῆς καὶ Νομοθετικῆς Ἐργασίας. Συνέχισις τῆς συζητήσεως τοῦ ψηφίσματος «περὶ καταρτισμοῦ προσωρινῆς Γερουσίας». Κατὰ τὴν προχθεσινὴν συζήτησιν ἐλήφθη ἀπόφασις, ὅπως σήμερον ὁμιλήσουν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς Γερουσίας οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων καὶ ὅσοι τυχὸν θὰ ἐπεθύμουν νὰ δικαιολογήσουν τὴν ψῆφόν των. Λοιπὸν παρακαλῶ ἕνα τῶν κ.κ. ἀρχηγῶν νὰ λάβῃ τὸν λόγον.

§2Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§4Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἰδού, κύριοι πληρεξούσιοι, ποὺ ἐγγίζομεν εἰς τὸ τέρμα τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ σπουδαιοτάτου ζητήματος τῆς ἀμέσου συγκροτήσεως τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, συζητήσεως ἡ ὁποία ὑπῆρξε μὲν μακρά, ἀλλ’ ὅσον μακρὰ ὑπῆρξε τόσον διαφωτιστικὴ ἦτο. Ἀπὸ τὴν συζήτησιν αὐτὴν καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὑπέβαλον εἰς τὴν Συνέλευσιν τὸ ὑπὸ συζήτησιν ψήφισμα ἐδιδάχθησαν πολλά, καὶ ἠμπορῶ νὰ εἴπω ὅτι ἐξέρχονται ἀπ’ αὐτὴν μὲ ἰσχυροτέραν πεποίθησιν περὶ τῆς μεγάλης πρακτικῆς σημασίας, περὶ τῆς μεγάλης πολιτικῆς σκοπιμότητος τοῦ σχεδίου αὐτῶν. Ἀπὸ τὴν συζήτησιν ἐφάνη ὅτι ἐκείνη ἡ ἐπιχειρηματολογία εἶναι συνεπής, δὲν ἔχει ἀνακολουθίας, ἐνῷ ἡ ἐπιχειρηματολογία τῶν ἀντιφρονούντων στηρίζεται εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας δὲν εἶναι ὠφέλιμος ἢ ἀκόμη καὶ ἐπιβλαβής. Καὶ δι’ αὐτὸ ἠμπορῶ νὰ εἴπω ὅτι συνεπέστεροι πρὸς ἑαυτοὺς ἦσαν ἐκεῖνοι οἱ πληρεξούσιοι, ὅπως οἱ κ. κ. Παπαγρηγοριάδης καὶ Βαρελᾶς, οἱ ὁποῖοι ἀναφανδὸν ἐκηρύχθησαν κατὰ τοῦ θεσμοῦ. Ἡ ἀντίληψις αὐτὴ προφανῶς στηρίζεται εἰς μίαν παρεξήγησιν τῆς σημερινῆς ἀποστολῆς τῆς Γερουσίας, εἰς τὴν παρεξήγησιν ὅτι δὲν ἔχει οὐδεμίαν σήμερον σχέσιν ἡ Γερουσία μὲ τὴν παλαιὰν Γερουσίαν, ὡς Σώματος περικλείοντος προνομιακὰς τάξεις. Πράγματι σήμερον τὰ δεύτερα Νομοθετικὰ Σώματα δὲν ἔχουν προορισμὸν νὰ προστατεύουν ἰδιαιτέρως οὐδεμίαν τάξιν, ἀλλὰ νὰ συντελοῦν εἰς τὴν εὐρυθμοτέραν λειτουργίαν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας, εἰς τὴν καλυτέραν ἐπεξεργασίαν τῶν νόμων, εἰς τὴν παρακώλυσιν, εἰς στιγμὰς ἀδικαιολογήτου ὁρμῆς, λήψεως μέτρων, παρακωλύσεως ἐπιτυγχανομένης διὰ τῆς διαφωτίσεως τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ τῆς εὐκαιρίας ποὺ παρέχουν πρὸς δημιουργίαν φυσιολογικῆς νομίμου ἀντιδράσεως τοῦ λαοῦ ἐναντίον μέτρων ἀσυμφόρων, ἐπιδιωκομένων ἀπὸ παροδικὰς τυραννικὰς πλειονοψηφίας. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ὅμως ὅσον καὶ ἂν στηρίζεται ἐντελῶς εἰς τὴν παρεξήγησιν αὐτῆς ἡ ἀντίληψις τῶν ἀξιοτίμων πληρεξουσίων τῶν ἀποκρουόντων γενικῶς τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ἐπαναλαμβάνω ὅτι αὐτοὶ ἦσαν συνεπεῖς πρὸς ἑαυτούς. Δι’ αὐτὸ δὲν εἶναι παράδοξον ὅτι καὶ ἄλλοι ἀξιότιμοι πληρεξούσιοι, οἱ ὁποῖοι, ἐνῷ δέχονται τὴν καθιέρωσιν τῆς Γερουσίας, ἐπολέμησαν τὴν ἄμεσον συγκρότησιν αὐτῆς, ὠλίσθησαν, χωρὶς νὰ τὸ ἐννοήσουν κἄν, εἰς τὸ νὰ ἐπιζητήσουν νὰ στεγάσουν τὰ ἐπιχειρήματα αὐτῶν εἰς τὴν ἀμφισβήτησιν τῆς χρησιμότητος τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος κ. Σοφούλης εἶπεν ὅτι εἶναι ἀμφισβητήσιμος διὰ τὴν Ἑλλάδα ἡ χρησιμότης τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, μολονότι καὶ ὁ ἴδιος δὲν εἶναι ἀντίθετος τῆς συστάσεως τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος κ. Καφαντάρης προσέθεσεν ἐν τῇ ρύμῃ τοῦ λόγου του ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας δὲν εἶναι ἀπαραίτητος εἰς τὰ δημοκρατικὰ πολιτεύματα. Κατόπιν ἔδωσε τὰς δεούσας ἐξηγήσεις, ἀπὸ τὰς ὁποίας φαίνεται ὅτι καὶ κατὰ τὴν ἰδικήν του ἀντίληψιν ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας εἶναι χρήσιμος. Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς ὅτι κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του τὴν μακρὰν ὑπεστήριξεν ὅτι δὲν εἶναι ἀπαραίτητος ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας ἀποδεικνύει ὅτι ἀσυναισθήτως οἱ καταπολεμοῦντες τὴν ἄμεσον συγκρότησιν τῆς Γερουσίας εἰς τὴν ἀμφισβήτησιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας εὑρίσκουσι τὸ ἀσφαλέστερον καταφύγιον.

§5Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἄν μοὶ ἐπιτρέπετε, ἐπειδὴ δὲν ἠξεύρω ἂν θὰ ὁμιλήσω....

§6Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δέχομαι διακοπὰς διὰ νὰ σᾶς διευκολύνω.

§7Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἄν πρόκειται νὰ ἀποφύγω μίαν δευτερολογίαν. Οὐδέποτε ἠμφισβήτησα τὴν χρησιμότητα τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, τοὐναντίον ἐξῆρα αὐτὴν κατὰ τρόπον ἴσον τοὐλάχιστον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγὼ ἠμφισβήτησα, ἀπαντῶν εἰς ἕνα ἐπιχείρημα τὸ ὁποῖον εἶδον ἀναγραφόμενον, εἶναι ὅτι διὰ νὰ λάβῃ τὸ πολίτευμα αὐτὸ τὴν πλήρη αὐτοῦ μορφὴν εἶναι ἀπαραίτητος ἡ Γερουσία, εἰς τὸ ὁποῖον καὶ ἀπέδωκα τὴν σημασίαν ὅτι ἡ Γερουσία εἶναι ἀπαραίτητον στοιχεῖον τῆς Δημοκρατίας, εἶναι ὁ ἐπιούσιος ἄρτος, ἂς εἴπωμεν, τῆς Δημοκρατίας. Εἰς αὐτὸ ἀπαντῶν λοιπὸν εἶπον ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ Δημοκρατία καὶ ἄνευ Γερουσίας, ἀλλ’ ἡ χρησιμότης τοῦ θεσμοῦ εἶναι ἀναμφισβήτητος, δι’ ὃ εἶναι ἀπαραίτητος ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας διὰ τὴν Δημοκρατίαν, ὅπως ὁ Βασιλεὺς εἰς μίαν Πολιτείαν βασιλευομένην. Θεωρητικὴ συζήτησις εἰς ἀπάντησιν θεωρητικῶν ἐπιχειρημάτων. Ἀλλ’ ἡ χρησιμότης τοῦ θεσμοῦ οὐδέποτε ἐτέθη ἐν ἀμφιβόλῳ.

§8Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡμεῖς λέγοντες ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας εἶναι ἀναγκαῖος δὲν ἰσχυριζόμεθα ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ Δημοκρατία ἄνευ Γερουσίας.

§9Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Συμφωνοῦμεν τότε, συνεννοούμεθα ἀπολύτως.

§10Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἰσχυριζόμεθα ὅτι θὰ ἀποθάνῃ τὸ Κράτος τὴν ἄλλην ἡμέραν, ὅταν, ἐνῷ εἶναι Δημοκρατία, δὲν ἔχῃ Γερουσίαν. Ἰσχυριζόμεθα ὅμως ὅτι διὰ νὰ λειτουργήσῃ εὐδοκίμως ἡ Δημοκρατία ἔχει ἀνάγκην τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος καὶ αὐτὸ ἐννοοῦντες λέγομεν ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας εἶναι ἀναγκαῖος, καὶ δι’ αὐτὸ συνεπῶς ὑποστηρίζομεν ὅτι εἶναι ἀπαραίτητος ἡ ἄμεσος συγκρότησις αὐτῆς.

§11Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅπως εἰς κάθε κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα.

§12Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ναί, ἀλλὰ διὰ τὴν Δημοκρατίαν εἶναι περισσότερον ἀναγκαῖος ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας παρὰ διὰ τὴν Βασιλείαν.

§13Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἀπέρριψε τὸ σχέδιον, οὐδὲ στιγμὴν ἠμφισβήτησε τὴν ἄποψιν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος ὡς ἀπαραιτήτου.

§14Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὡμίλησα περὶ τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Εἶπον ὅτι οἱ καταπολεμοῦντες τὴν Γερουσίαν, ὄχι ὅλοι, ἀσυναισθήτως ὀλισθαίνουν, ὡς εἰς τὸ ἀσφαλέστερον καταφύγιον, εἰς τὴν ἀμφισβήτησιν τοῦ ἀπαραιτήτου τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, πρᾶγμα ποὺ προσκρούει εἰς τὴν κρατοῦσαν εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀντίληψιν, ἡ ὁποία ἀναγνωρίζει τὴν χρησιμότητα, τὸ ἀπαραίτητον τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας. Καὶ ὅταν κανεὶς δεχθῇ τὸ ἀπαραίτητον τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, τότε ἀσφαλῶς καταλήγει εἰς συμπεράσματα τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ὑποδεικνύομεν ὡς μόνα ὀρθά. Καὶ πραγματικῶς, κύριοι πληρεξούσιοι, ἂν τὰ γεγονότα τῆς τελευταίας δεκαπενταετίας εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὁ τρόπος καθ’ ὃν ἀσκεῖται ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, αἱ ἐσωτερικαί μας πολιτικαὶ ἀνωμαλίαι δὲν μᾶς ἔπεισαν ὅτι καὶ διὰ τὴν καλὴν λειτουργίαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας καὶ διὰ τὴν ἀποφυγὴν μεγάλων πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν εἶναι ἀπαραίτητος ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας, τότε ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι τίποτε δὲν δύναται νὰ μᾶς διδάξῃ ἡ πραγματικότης. Καὶ ἐγὼ πρὸ δεκατριῶν ἐτῶν, εἰς τὰ 1911, ἤμην ἐναντίον τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, ἤθελον καὶ ἐγὼ νὰ ἀπορριφθῇ πρότασις περὶ συστάσεως Γερουσίας, ἀλλ’ ἡ παραμονή μου εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, ἐξαιρετικὰ γεγονότα τῆς τελευταίας δεκαετίας μὲ ἔπεισαν ὅτι μὲ τὴν καλυτέραν καὶ ἰσχυροτέραν θέλησιν εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχωμεν καλὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν μὲ ἓν Νομοθετικὸν Σῶμα, μὲ ἔπεισαν ἀκόμη ὅτι ἡ ὕπαρξις τοιούτου Σώματος ἀποτελεῖ ἐμπόδιον πρὸς δημιουργίαν μεγάλων πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος κ. Γονατᾶς ἀναγνωρίζει καὶ αὐτὸς τὴν χρησιμότητα τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ἀλλὰ λέγει ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη οὐδεμιᾶς σπουδῆς. Ἐπεράσαμεν τόσα χρόνια, λέγει, χωρὶς δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, ἠμποροῦμεν νὰ ἀναμείνωμεν ἀκόμη. Ἡ ἀντίληψις αὐτὴ εἶναι ἐντελῶς ἐσφαλμένη. Ἂν εἶναι ἀπαραίτητος ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας, εἶναι περισσότερον ἀπαραίτητος κατὰ τὴν πρώτην λειτουργίαν τῆς Δημοκρατίας, διότι ὁ λαὸς —ἂς μὴ ἀπατώμεθα— δὲν ἱκανοποιεῖται ἀπολύτως ἀπὸ τὴν γενικωτέραν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος, θέλει μίαν νέαν τάξιν πραγμάτων ἱκανοποιοῦσαν τὰς ἀπαιτήσεις αὐτοῦ ὅσον ἀφορᾷ τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν Κυβέρνησιν. Ὅταν δὲ κληθῇ πάλιν ὁ λαὸς καὶ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ ἔργου ἡμῶν, δὲν θὰ κρίνῃ περὶ αὐτοῦ μόνον ἐκ τῆς γενικωτέρας μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ ἡ κρίσις αὐτοῦ θὰ ἐξαρτηθῇ καὶ ἀπὸ τοὺς ἀμέσους καρποὺς τοὺς ὁποίους ἀπέδωκεν ἡ νέα μορφὴ τοῦ πολιτεύματος. Καὶ διὰ νὰ ἐξασφαλίσωμεν τοιούτους καρποὺς διὰ τοῦ νέου πολιτεύματος, διὰ νὰ συντελέσωμεν ὅπως ῥιζοβολήσῃ βαθύτερον εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα εἶναι ἀνάγκη νὰ τακτοποιήσωμεν κατὰ τοιοῦτον τρόπον τὴν Νομοθετικήν μας Ἐξουσίαν, ὥστε ἡ λειτουργία αὐτῆς νὰ ἐμποιῇ σεβασμὸν καὶ ἡ συντελουμένη ἐργασία, οἱ καρποὶ αὐτῆς νὰ ἀναγνωρίζωνται παρὰ πάντων χρήσιμοι καὶ ὠφέλιμοι. Καὶ εἰς τοῦτο θὰ συμβάλῃ σημαντικῶς ἡ ἄμεσος συγκρότησις τῆς Γερουσίας. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τούτου, πόσος εἶναι ὁ καιρὸς ποὺ θὰ πρέπῃ νὰ περιμένωμεν διὰ νὰ συγκροτηθῇ ἡ Γερουσία σύμφωνα μὲ τὸν ὁριστικόν της ὀργανισμόν; Ὑπάρχει ἀσφάλεια ὅτι εἰς ὡρισμένον τινὰ χρόνον θὰ ἔχωμεν τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, ἂν δὲν τὸ συστήσωμεν ἀμέσως; Κατὰ Μάϊον ἐνομίζομεν, καὶ ἐγὼ ἐνόμιζον, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὴ ἡ συγκρότησις τῆς Γερουσίας τὸν Ὀκτώβριον. Ἀλλὰ πρὶν ἔλθῃ ὁ Ὀκτώβριος ἀνεφύη τὸ ζήτημα τῆς γενικῆς ἀναθεωρήσεως τῶν καταλόγων, τὸ ὁποῖον ἐματαίωσε τὰς τοπικὰς ἐκλογὰς καὶ τὴν δυνατότητα ἀμέσου ἀναθεωρήσεως τῶν καταλόγων καὶ συστάσεως τῆς Γερουσίας δι’ εὐρυτέρων ἐμμέσων ἐκλογῶν. Καὶ εἶναι τώρα τρεῖς καὶ πλέον μῆνες ποὺ συζητεῖται τὸ ζήτημα τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων καὶ ἂν καὶ ἐμείναμεν ὅλοι σύμφωνοι ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ ῥιζικὴ ἡ ἀναθεώρησις τῶν καταλόγων, αὕτη ἀκόμη δὲν ἤρχισε, καὶ ἂν πρόκειται νὰ γίνῃ, καὶ πρέπει νὰ γίνῃ, διότι ἔχομεν ἀπόλυτον ἀνάγκην νὰ μὴ δύναται κανεὶς νὰ ἐγείρῃ τὴν κατηγορίαν κατὰ τῆς Δημοκρατίας ὅτι στηρίζεται ἐπὶ νοθεύσεων, ἂν γίνῃ, λέγω, ὅπως πρόκειται νὰ γίνῃ ῥιζικὴ ἡ ἀναθεώρησις τῶν καταλόγων, θὰ χρειασθῇ χρονικὸν διάστημα ἑνὸς ἔτους τοὐλάχιστον. Καὶ ἑπομένως πρὸ τῆς παρελεύσεως αὐτοῦ τοῦ διαστήματος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνουν κοινοτικαὶ καὶ νομαρχιακαὶ ἐκλογαὶ καὶ κατὰ συνέπειαν, κατὰ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον προτείνει ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπή, οὐδὲ καὶ ἐκλογαὶ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ θὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ἐκτὸς τῆς συντακτικῆς ἐργασίας νὰ κάμωμεν ἀναγκαστικῶς καὶ νομοθετικὴν ἐργασίαν σοβαράν, ἡ ὁποία θὰ ἔχῃ τὰ ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα συνήθως ἔχει, ὅταν προέρχεται ἀπὸ μίαν μόνον Βουλήν. Ἐκτὸς τούτου σᾶς ἐρωτῶ, ἂν πρὸ τῆς παρελεύσεως αὐτοῦ τοῦ χρονικοῦ διαστήματος εἴτε ἡμεῖς οἱ ἴδιοι νομίσωμεν ὅτι εἶναι συμφέρον νὰ ἐνεργήσωμεν ἐκλογὰς εἴτε ἐγερθῇ, ἐκδηλωθῇ δημοσία ἀπαίτησις ὅπως ἐνεργηθοῦν ἐκλογαὶ μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ Συντάγματος καὶ ἐνεργηθοῦν ἐκλογαὶ χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα ἢ χωρὶς νὰ εἶναι δυνατόν, καὶ δὲν εἶναι δυνατόν, νὰ συγκροτηθῇ συγχρόνως μὲ τὴν Βουλὴν καὶ τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, δὲν ἔχετε φόβους ὅτι τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα δὲν θὰ συγκροτηθῇ; Ἐγὼ ἔχω φόβους πολλοὺς καὶ δικαιολογημένους. Δὲν ἀρκεῖ νὰ περιλάβωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα διάταξιν ἡ ὁποία νὰ θεσπίζῃ τὴν Γερουσίαν διὰ νὰ εἴμεθα βέβαιοι περὶ τῆς λειτουργίας αὐτῆς, πρέπει καὶ νὰ τὴν συγκροτήσωμεν. Καὶ περὶ Συμβουλίου Ἐπικρατείας ὑπάρχει διάταξις εἰς τὸ Σύνταγμα, ἡ ὁποία ὅμως ἕως τώρα ἔμεινε γράμμα νεκρόν. Ὑπάρχουν κόμματα ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐντελῶς ἀντίθετα τῆς συστάσεως δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Δὲν εἶναι κατὰ συνέπειαν ἀδύνατον εἰς τὴν μέλλουσαν νὰ ἐκλεγῇ Βουλὴν νὰ σχηματισθῇ πλειονοψηφία ἀντιτιθεμένη εἰς τὴν σύστασιν τῆς Γερουσίας καὶ νὰ ματαιώσῃ αὐτήν, νὰ κάμῃ νὰ ἀτονήσουν αἱ σχετικαὶ συνταγματικαὶ διατάξεις. Ὑπάρχει ἕνας νόμος εἰς τὴν φυσιολογίαν ὅτι ἡ λειτουργία κάμνει τὸ ὄργανον. Αὐτὸς ὁ νόμος ἰσχύει καὶ εἰς τὰς πολιτικὰς καὶ κοινωνικὰς σχέσεις. Ἰσχύει ὅμως καὶ ἕνας ἄλλος νόμος, ὅτι τὸ ὄργανον κάμνει τὴν λειτουργίαν καὶ δι’ αὐτό, ἅπαξ τὸ ὄργανον κάμνει τὴν λειτουργίαν, πολλὲς φορὲς ὁ ἀσφαλέστερος τρόπος εἰς τὸν δημόσιον βίον ὁ ὁποῖος ἐξασφαλίζει τὰς ἀσκήσεις μιᾶς λειτουργίας εἶναι ἡ σύστασις τοῦ ἑνὸς σχετικοῦ ὀργάνου, ἀποσκοποῦντος εἰς τὴν ἄσκησιν αὐτῆς τῆς λειτουργίας, ἂν δὲν ὑπάρχῃ τὸ ὄργανον, ἐπαναλαμβάνω, ἂν θὰ γίνῃ ποτέ, ἂν ἡ λειτουργία θὰ λάβῃ χώραν. Ἀλλ’ ὑπάρχουν καὶ οἱ ἀποκρούοντες τὴν ἄμεσον συγκρότησιν τῆς Γερουσίας ἐκ γενικωτέρων λόγων, οἱ ἀντιτιθέμενοι κατὰ πάσης μεταρρυθμίσεως. Τοιοῦτος εἶναι ὁ ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς πληρεξούσιος κ. Φραγκούδης, ὁ ὁποῖος κατέχεται ἀπὸ τὴν ἔμμονον ἰδέαν ὅτι ἀρκεῖ νὰ ἐφαρμόσωμεν τοὺς νόμους καὶ τὰ πράγματα θὰ πᾶνε καλά. Εἶμαι σύμφωνος ὅτι αὐτὸ πρέπει νὰ τὸ ὑποστηρίξωμεν, ὅτι πρέπει νὰ ἐφαρμόζωνται οἱ νόμοι. Ἀλλ’ αὐτὸ δὲν ἀρκεῖ. Πρέπει νὰ γνωρίζωμεν ὅτι, ὅταν οἱ νόμοι δὲν ἐφαρμόζωνται ἢ δὲν γίνωνται καλῶς, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἀναζητήσωμεν διατί συμβαίνει τοῦτο, καὶ ἀφοῦ ἀνεύρωμεν τὴν αἰτίαν, νὰ τὴν ἄρωμεν, νὰ φροντίσωμεν ὅπως διὰ καταλλήλων μέτρων συντελέσωμεν ὥστε οἱ νόμοι νὰ γίνωνται καλύτεροι καὶ νὰ εἶναι τελειότεροι, νὰ δημιουργηθοῦν ἐμπόδια, δυσκολίαι διὰ τὴν μὴ ἐφαρμογὴν τῶν νόμων, διὰ τὴν μὴ εὔρυθμον λειτουργίαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Καὶ ὁ κ. Σοφούλης, ὁ ἀξιότιμος ἐκ Σάμου πληρεξούσιος, λέγει ὅτι δὲν θὰ ὑπάρξῃ καμμία βελτίωσις μὲ τὴν ἄμεσον συγκρότησιν τῆς Γερουσίας, διότι θὰ εἶναι τὰ αὐτὰ πρόσωπα. Ἀλλ’ ἤδη ἀνεπτύχθη ἐπαρκῶς εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι καὶ μόνον ἡ ἐπεξεργασία τῶν νόμων ἀπὸ δύο χωριστὰ Σώματα, ἀνεξαρτήτως τῶν πολιτικῶν ὠφελειῶν τὰς ὁποίας ἀνεπτύξαμεν, τῆς δημιουργίας μιᾶς Γερουσίας, καὶ μόνον, λέγω, ἡ ἐπεξεργασία τῶν νόμων ἀπὸ δύο χωριστὰ Σώματα καὶ ἡ ἐκ ταύτης ὠφελιμότης θὰ ἦτο ἀρκετὴ νὰ μᾶς πείσῃ ὅπως προβῶμεν εἰς τὴν ἄμεσον συγκρότησιν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἔρχονται κατόπιν αἱ ἀντιρρήσεις κατὰ τῆς θεωρητικῆς ἀξίας τῆς προτεινομένης μεταρρυθμίσεως. Θὰ ἦτο, ὑποστηρίζουν, κατάχρησις ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως ἡ συγκρότησις παρ’ αὐτῆς τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἀπεδείξαμεν ὅτι δὲν εἶναι ἀσυμβίβαστον πρὸς τὰς δημοκρατικὰς ἀντιλήψεις ἡ σύστασις δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος ἀπὸ τὸ πρῶτον Νομοθετικὸν Σῶμα, ἀπεδείξαμεν ἀκόμη, ἂν καὶ δὲν ἔχρηζεν ἀποδείξεως, ὅτι, ὅ,τι ἠμπορεῖ νὰ κάμνῃ ἡ συνήθης Βουλή, δύναται κατὰ μείζονα λόγον νὰ κάμῃ καὶ τὸ Συντακτικὸν Σῶμα, νὰ συστήσῃ δηλαδὴ αὐτὸ τὴν δευτέραν Βουλήν, εἰς τρόπον ὥστε νὰ λειτουργήσῃ αὐτὴ ἀμέσως. Καὶ ὅταν ὑπεστηρίξαμεν ὅτι δὲν ὑπάρχουν περιορισμοὶ τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως ἐμποδίζοντες αὐτὴν ὅπως ἱδρύσῃ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, αὐτὸ ἀκριβῶς ἐννοούσαμεν, ὅτι δὲν γίνεται ὑπ’ αὐτῆς καμμία κατάχρησις τῆς ἐξουσίας της. Δὲν ἐννοούσαμεν ὅτι, ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχει μία συντεταγμένη ἐξουσία ὅπως ἀντιταχθῇ εἰς τὴν Συντακτικὴν Συνέλευσιν, διὰ τοῦτο αὕτη δὲν ὑπόκειται εἰς περιορισμούς, καὶ ὡς ἐκ τούτου δύναται νὰ ἱδρύσῃ καὶ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, ἀλλ’ ὅτι δὲν ἀντίκειται εἰς τὸν προορισμὸν αὐτῆς, εἰς τὴν κανονικὴν ἐξουσίαν ἑνὸς Συντακτικοῦ Σώματος ἡ σύστασις δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος καθ’ ὃν τρόπον ἡμεῖς προτείνομεν. Καὶ πρὸς ἀπόδειξιν τῶν ἰσχυρισμῶν μας ἐφέραμεν καὶ ξένα παραδείγματα· τὰ παραδείγματα αὐτὰ δὲν ἐλήφθησαν, ὅπως συχνὰ λαμβάνονται ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι προτείνουν μίαν ἰδέαν καὶ ζητοῦν ν’ ἀνεύρουν στηρίγματα τῆς ἰδέας αὐτῶν εἰς παραδείγματα ἀπὸ τὴν ζωὴν ἢ ἀπὸ τὸ παρελθόν, παραδείγματα τὰ ὁποῖα οἱ ἴδιοι δημιουργοῦν. Τὰ ἰδικά μας παραδείγματα εἶναι πραγματικὰ καὶ περισσότερον σύγχρονα. Ἐφέραμεν τὸ παράδειγμα τῆς Γαλλικῆς Συνελεύσεως ἡ ὁποία ἐξέλεξεν 75 ἰσοβίους γερουσιαστάς. Ἐφέραμεν τὸ παράδειγμα τῶν δευτέρων Νομοθετικῶν Σωμάτων τῶν Ὁμοσπονδιῶν, τῶν συγκροτουμένων ἀπὸ μέλη προερχόμενα ἀπὸ ἐκλογὰς τῶν Βουλῶν τῶν καθ’ ἕκαστον Κρατῶν. Ἐφέραμεν τὸ παράδειγμα ἑνὸς Κράτους, τῆς Νορβηγίας, τοῦ ὁποίου τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν Σῶμα ἐκλέγεται ὁλόκληρον ὑπὸ τοὺς αὐτοὺς ὅρους καὶ συγχρόνως ἀπὸ τὸν λαόν, μετὰ δὲ τὴν ἐκλογὴν διαιρεῖται εἰς δύο Σώματα, εἰς Βουλὴν καὶ Γερουσίαν, δι’ ἐκλογῆς ἑνὸς ἀριθμοῦ τῶν μελῶν του ὑπὸ τοῦ ἰδίου Σώματος ὡς γερουσιαστῶν καθ’ ὃν περίπου τρόπον προτείνομεν ἡμεῖς νὰ διχοτομηθῇ τὸ Συντακτικὸν Σῶμα διὰ τὰς νομοθετικὰς μόνον ἐργασίας εἰς Βουλὴν καὶ Γερουσίαν. Ἐπεκαλέσθημεν ἀκόμη τὰ παραδείγματα νεωτάτων ἐκλογικῶν νόμων, ἰσχυόντων εἰς Κράτη δημοκρατικά, κατὰ τοὺς ὁποίους ἕνα μέρος τῶν βουλευτῶν δὲν ἐκλέγεται ἀμέσως ἀπὸ τὸν λαόν, ἀλλὰ προσδιορίζεται ἀπὸ τὰ κόμματα αὐτὰ κατ’ ἀναλογίαν τῆς ἐπιτυχίας ἑνὸς ἑκάστου ἐξ αὐτῶν εἰς τὰς ἐκλογάς, χωρὶς νὰ ἀποφαίνεται, ἐπαναλαμβάνω, ἐπὶ τῶν οὕτω προσδιοριζομένων βουλευτῶν ὁ λαός. Τέλος σᾶς ὑπενθυμίσαμεν τὰς τελευταίας ἀντιλήψεις εἰς τὴν Ἀγγλίαν περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἠμφισβητήθη ἡ ἀξία τοῦ τελευταίου αὐτοῦ παραδείγματος, διότι δῆθεν εἰς τὴν Ἀγγλίαν ἐπεδιώκετο ὁ περιορισμὸς τοῦ κομματισμοῦ, ἐνῷ δῆθεν ἡμεῖς διὰ τῆς προτάσεώς μας ἐπιδιώκομεν τὸ ἀντίθετον. Ἡ ἀντίρρησις αὕτη εἶναι ἀσυγχωρήτως προχειρολόγος, διότι πράγματι εἰς τὴν Ἀγγλίαν οἱ προτείναντες τὴν ἐκλογὴν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος ἀπὸ τὴν Βουλὴν τῶν Κοινοτήτων ἀπέβλεπον νὰ προφυλάξουν τὰ κοινοτικὰ καὶ νομαρχιακὰ συμβούλια ἀπὸ τὸν κομματισμόν, ἀλλὰ δὲν ἀπέβλεπον νὰ ἀποκλείσουν τὸν κομματισμὸν ἀπὸ τὴν ἐκλογὴν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ἀφοῦ κατὰ τὴν πρότασιν αὐτὴν τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα θὰ ἔπρεπε νὰ ἐκλέγεται ἀπὸ τὰ μέλη τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων. Δὲν ἀντίκειται λοιπὸν καθόλου εἰς τὴν κανονικὴν ἐξουσίαν, εἰς τὸν προορισμὸν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως καὶ μόνον νὰ συντάξῃ, ἀλλὰ καὶ νὰ κάμῃ αὐτὴ τὴν σύνθεσιν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἀλλά, μᾶς λέγουν, ἀφοῦ αὐταὶ εἶναι αἱ ἀντιλήψεις σας, διατί δὲν ὑποστηρίζετε ὅπως αὐτὸς ὁ ὀργανισμὸς ἰσχύῃ καὶ εἰς τὸ μέλλον; Ἡ ἀντίθεσις μεταξὺ ἑνὸς προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Γερουσίας καὶ ἑνὸς ὁριστικοῦ τοιούτου τῆς αὐτῆς Γερουσίας δὲν ἀποδεικνύει ἔλλειψιν ἐπὶ τῆς ὀρθότητος τῶν ἀντιλήψεών σας; Ἡ ἐρώτησις δὲν εἶναι σοβαρά, δὲν μᾶς περιάγει δὲ εἰς καμμίαν ἀμηχανίαν, ὡς φαντάζονται οἱ ἀντιγνωμοῦντες. Τὸ πρᾶγμα, κύριοι, εἶναι σαφές. Καὶ ὅταν συνεζητεῖτο τὸ ζήτημα εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ἐτόνισα διὰ ποίους λόγους ἐθεώρουν ἀσύμφορον καὶ δύσκολον ἢ καὶ ἀδύνατον τὴν ἄμεσον συγκρότησιν τῆς Γερουσίας κατὰ τὸν ὀργανισμόν, ὁ ὁποῖος, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, θὰ ἦτο ὁ ἄριστος, ὅπως ἰσχύσῃ εἰς τὸ μέλλον. Ὄχι δηλαδὴ μόνον διότι, ἐκτὸς τῶν μνησθέντων λόγων πολιτικῆς σκοπιμότητος, θὰ ἦτο δύσκολος ἡ συνύπαρξις Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος καὶ Γερουσίας ἀπὸ τὸ ἄλλο, καὶ ἐκ λόγων θεωρητικῶν καὶ λόγων πρακτικῶν, τῶν ὁποίων ὁ σπουδαιότερος εἶναι ὁ ὑπερβολικὸς ἀριθμὸς πληρεξουσίων καὶ γερουσιαστῶν, ἀλλὰ καὶ διότι θεωρῶ ἀπαραίτητον ὅπως ἡ Γερουσία περιέχῃ καὶ ἀντιπροσώπους τῶν ἐπαγγελματικῶν τάξεων. Θὰ παρέλθῃ δὲ ἀρκετὸν χρονικὸν διάστημα κατὰ τὸ ὁποῖον συμφέρον εἶναι νὰ λειτουργῇ ἡ Γερουσία. Καὶ ἂν πρὸς συντόμευσιν τοῦ χρόνου πρὸς ἐνέργειαν ἐκλογῶν Γερουσίας ἐγίνετο ὁ ὁριστικὸς ὀργανισμὸς αὐτῆς χωρὶς νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ ἐπαγγελματικὴ ἐκπροσώπησις, φοβοῦμαι ὅτι θὰ ἦτο δύσκολον εἰς τὸ μέλλον νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ἐκπροσώπησις αὕτη, τὴν ὁποίαν, ἐπαναλαμβάνω, θεωρῶ ἀπαραίτητον διὰ τὴν εὐδόκιμον λειτουργίαν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἀλλ’ αὐτὰ πλέον δὲν ἔχουν καμμίαν ἀξίαν. Συνεζητοῦντο τότε ἐξ ἀφορμῆς τῆς ἀντιρρήσεως, ἡ ὁποία εἶχεν ἐγερθῆ, ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου Γερουσίαν, ἐκλεγομένην σύμφωνα μὲ τὸν ὁριστικὸν ὀργανισμὸν αὐτῆς, καὶ ὡς ἐκ τούτου παρέλκει ἡ ἄμεσος συγκρότησις αὐτῆς σύμφωνα μὲ τὸν προσωρινὸν ὀργανισμόν της. Ἀλλ’ εἶναι πλέον ἢ βέβαιον σήμερον ὅτι ἐκλογὴ Γερουσίας σύμφωνα μὲ τὸν ὁριστικὸν ὀργανισμὸν τὸν προτεινόμενον ἀπὸ τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπήν, χωρὶς ἐκπροσώπησιν τῶν ἐπαγγελματικῶν ὀργανώσεων, πρὸ τῆς παρελεύσεως ἑνὸς ἔτους εἶναι ἀδύνατον νὰ γίνῃ. Ἀφοῦ λοιπὸν ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι ὁ ὁριστικὸς ὀργανισμὸς τῆς Γερουσίας πρέπει νὰ ἐκπληροῖ ὅρους οἱ ὁποῖοι σήμερον δὲν ἠμποροῦν νὰ ἐκπληρωθῶσι, σημαίνει καμμίαν ἔλλειψιν πεποιθήσεως εἰς τὰς ἰδέας μας τὸ ὅτι σήμερον ζητοῦμεν νὰ γίνῃ ἡ Γερουσία ἐπὶ τῇ βάσει ἄλλου προσωρινοῦ ὀργανισμοῦ δυναμένου νὰ τεθῇ εἰς ἐφαρμογὴν καὶ ὁμαλοῦ μὴ παρουσιάζοντός τι τὸ ἀντικειμενικόν; Ὑποθέτω ὅτι καὶ οἱ ἀξιότιμοι πληρεξούσιοι οἱ ὁποῖοι ἐνόμισαν ὅτι μᾶς ἔφεραν εἰς ἕνα ἀδιέξοδον, εἰς ἕνα δίλημμα, θὰ ἀναγνωρίσουν ὅτι ὁ ἰσχυρισμός των δὲν δύναται νὰ σταθῇ ὄρθιος. Ἔρχονται τώρα ἄλλα σοβαρὰ ἐπιχειρήματα. Πῶς, λέγουν, θὰ ὑποβιβασθοῦν οἱ πληρεξούσιοι εἰς γερουσιαστάς; Πῶς αὐτὸ δύναται νὰ συμβιβασθῇ μὲ τὴν λαϊκὴν ἐντολήν; Ἠμποροῦν νὰ ὑποχρεωθοῦν οἱ πληρεξούσιοι νὰ γίνουν γερουσιασταί; Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας συνάδελφος ἠμφισβήτησε καὶ ἂν ἔχουν κὰν τὸ δικαίωμα νὰ δεχθοῦν θέσιν εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα. Ἡμεῖς ἀντετάξαμεν ὅτι ἡ λαϊκὴ ἐντολὴ εἰς τοὺς πληρεξουσίους εἶναι νὰ καθιερωθῇ ἡ Δημοκρατία καὶ νὰ θεμελιωθῇ, καὶ ἐφόσον τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα ἀποτελεῖ πραγματικῶς ἓν ἀσφαλὲς θεμέλιον τῆς Δημοκρατίας, δὲν ὑπάρχει καμμία παράβασις τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς. Ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει καὶ κανεὶς ὑποβιβασμός. Διότι οἱ μετέχοντες τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος θὰ ἔχουν ἐξουσίαν καὶ θὰ ἀναστέλλωσι τὴν ψήφισιν νόμων τοὺς ὁποίους θεωροῦν ἀσυμφόρους, καὶ νὰ ἐλέγχουν τὴν Κυβέρνησιν, ἀδιάφορον ἂν ἡ ψῆφος αὐτῶν θὰ ἔχῃ ἄμεσον ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς τύχης αὐτῆς. Καὶ ἡ λειτουργία αὐτῶν, λειτουργία διαφωτίσεως τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἀναστολῆς τῆς ψηφίσεως ἀσυμφόρων νόμων, δὲν εἶναι λειτουργία μικρὰ ὥστε νὰ θεωρηθῇ ὑποβιβασμός. Δὲν ἠμπορεῖ ἐπίσης νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι κατ’ αὐτὸν τρόπον οἱ ἐντολεῖς τῶν πληρεξουσίων ἀδικοῦνται διότι στεροῦνται ἀντιπροσώπων αὐτῶν εἰς τὴν Βουλήν, ἡ ὁποία ὁριστικῶς ἀποφασίζει περὶ τῶν νομοθετημάτων καὶ περὶ τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἀδικοῦνται οἱ ἐντολεῖς πολῖται, διότι, ὅπως ἤδη ἐτονίσαμεν, εἰς τὴν Συνέλευσιν οἱ ἀγῶνες οἱ πολιτικοὶ διεξάγονται, αἱ ἀποφάσεις αἱ κοινοβουλευτικαὶ λαμβάνονται ἀπὸ τὰ ὠργανωμένα κόμματα, καὶ ἐφόσον ἡ ἀναλογία τῶν κομμάτων δὲν ἤθελε πάθει ἐκ τῆς διχοτομήσεως τοῦ Σώματος, καὶ ἐφόσον καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ μεταβοῦν εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα θὰ δύνανται νὰ ἀγωνίζωνται, νὰ διαφωτίζωσι τὴν Κοινὴν Γνώμην, νὰ ἀναστέλλουν προσωρινῶς τὴν ψήφισιν ἀσυμφόρων νόμων, δὲν ὑπάρχει φόβος ἡ πλειονοψηφία ἡ ἐκπροσωπουμένη εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ἀδικηθῇ καὶ νὰ ψηφίζωνται νόμοι ἀντίθετοι πρὸς τὴν θέλησιν αὐτῆς. Αὐτὰ ὅλα ἐλέχθησαν μὲ τὴν προϋπόθεσιν ὅτι τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα δὲν θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ ἐμποδίζῃ ὁριστικῶς τὴν ψήφισιν νόμων, ἀλλὰ μόνον τὸ δικαίωμα νὰ ἀναστέλλῃ προσωρινῶς τὴν ψήφισιν νόμων καὶ ὅτι δὲν θὰ ἔχῃ πολιτικὴν δύναμιν. Εἴπομεν ὅμως ὅτι, ἂν ὑπάρχουν καὶ μερικοὶ οἱ ὁποῖοι ἐπιμένουν ὅτι παραβιάζονται τὰ λαϊκὰ δικαιώματα, παραβιάζεται ἡ λαϊκὴ ἐντολή, ὅτι ὑποβιβάζονται οἱ πληρεξούσιοι μετέχοντες εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα ὑπὸ τοιούτους περιορισμούς, ὑπάρχει καὶ μία διέξοδος. Εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ μέχρι τῶν προσεχῶν βουλευτικῶν ἐκλογῶν εἰς τὴν Γερουσίαν καὶ πολιτικὴ δύναμις καὶ δικαίωμα ὁριστικῆς ἀπορρίψεως τῶν νομοθετικῶν μέτρων διὰ νὰ ἀρθῇ ἐντελῶς ἀπὸ τὸ μέσον ἡ ἄλλως ἀστήρικτος ἀντίρρησις, ἡ στηριζομένη εἰς τὴν δῆθεν παραβίασιν τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς καὶ τοῦ δῆθεν ὑποβιβασμοῦ τῶν πληρεξουσίων. Καὶ ἐδῶ εὑρέθη ὅτι ἀρχίζουν αἱ ὑποχωρήσεις, οἱ συμβιβασμοί, αἱ ἀβαρίαι, αἱ ὁποῖαι ἀνατρέπουν ὁλόκληρον τὸ οἰκοδόμημα. Ἀλλά, ἐπαναλαμβάνω, ἡμεῖς δὲν ὑποστηρίζομεν ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ ἰσοδυναμίαν τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα πρὸς τὸ πρῶτον. Ἐπιμένομεν ὅτι ὀρθότερον, σκοπιμώτερον εἶναι νὰ μὴ ἔχῃ πολιτικὴν δύναμιν καὶ νὰ ἔχῃ μόνον ἀνασταλτικὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν. Μόνον ὑπεδείξαμεν δυνατὸν συμβιβασμὸν εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔχουν αὐτὰς τὰς ἀντιλήψεις, ὅτι δηλαδὴ οἱ περιορισμοὶ αὐτοὶ προσβάλλουν τὴν λαϊκὴν ἐντολήν, ὑποβιβάζουν τοὺς πληρεξουσίους οἱ ὁποῖοι θὰ μετάσχωσιν εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα. Εἴπομεν εἰς αὐτοὺς ὅτι, ἂν ἐπιμένετε εἰς αὐτὰς τὰς σφαλερὰς ἀντιλήψεις, ὑπάρχει διέξοδος. Ἀλλ’ αὐτὸ ἀποτελεῖ λεπτομέρειαν, ἡ ὁποία θὰ κριθῇ μετὰ τὴν κατ’ ἀρχὴν ἀποδοχὴν τοῦ ψηφίσματος. Ἐγείρεται ὅμως εὐλόγως τὸ ἐρώτημα ἂν αὐτὴ ἡ διέξοδος, αὐτὸς ὁ συμβιβασμὸς τῆς Γερουσίας, ἀνατρέπει, ὅπως εἶπα, ὁλόκληρον τὸ οἰκοδόμημα ποὺ θέλομεν νὰ ἐγείρωμεν. Τότε ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι οἱ πληρεξούσιοι οἱ ὁποῖοι θὰ μεταβῶσιν εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα πρέπει πάντως νὰ διατηρήσουν καὶ πολιτικὴν δύναμιν καὶ ἀπεριόριστον νομοθετικὴν ἐξουσίαν δύνανται νὰ μὴ καταψηφίσουν τὴν ἄμεσον συγκρότησιν τῆς Γερουσίας; Ἀσφαλῶς δὲν δύνανται. Ἀλλὰ τὸ οὐσιῶδες εἶναι ὅτι μὲ τὸν συμβιβασμὸν ποὺ ὑπεδείξαμεν δὲν ματαιώνεται καθόλου ὁ προορισμὸς τῆς Γερουσίας, δὲν ἀνατρέπεται κανὲν οἰκοδόμημα, διότι θὰ ἐργάζωνται κεχωρισμένως τὰ δύο Νομοθετικὰ Σώματα· προκειμένου περὶ νομοθετικῶν μέτρων καὶ ἐν περιπτώσει διαφωνίας, κατόπιν συνεννοήσεως δι’ Ἐπιτροπῆς καὶ παρόδου ἀρκετοῦ χρόνου, θὰ συνέρχωνται ἀπὸ κοινοῦ ἐν ἀνάγκη ὅπως λάβουν ὁριστικὰς ἀποφάσεις. Ὁμοίως ἐπὶ πολιτικοῦ ζητήματος, κατόπιν ἐκφράσεως μομφῆς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὴν Γερουσίαν θὰ παρίσταται ἀνάγκη ἀπὸ κοινοῦ συνεδριάσεως μὲ τὴν Βουλὴν πρὸς λῆψιν ὁριστικῆς ἀποφάσεως. Κατὰ συνέπειαν δὲν αἴρονται τὰ κύρια πλεονεκτήματα τῆς ἀμέσου συγκροτήσεως τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Διότι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλομεν ἡμεῖς, ἡ ἀπὸ δύο Σώματα χωριστὴ συζήτησις καὶ ψήφισις τῶν νομοθετικῶν μέτρων, εἶναι μία εὐρυθμία νομοθετικῆς ἐργασίας, ἡ ὁποία οὐδόλως ἐκλείπει ἂν κάμωμεν τὸν ὑποδειχθέντα συμβιβασμόν. Ὅπως δὲν ἐκλείπει ἡ εὐρυθμία τῆς ἐργασίας διὰ τοῦ θεσμοῦ τῶν Κοινοβουλευτικῶν Ἐπιτροπῶν ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι τὰ μέλη τῶν Ἐπιτροπῶν λαμβάνουν μέρος εἰς τὰς συνεδρίας τοῦ Σώματος καὶ λαμβάνουν μέρος εἰς τὴν λῆψιν ἀποφάσεων ἐπὶ τῶν σχεδίων τὰ ὁποῖα εἰς τὰς Ἐπιτροπὰς ἐπεξειργάσθησαν. Ποῖος ἠμπορεῖ νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι, ἐπειδὴ ὅλοι οἱ βουλευταὶ συνεργάζονται καὶ λαμβάνουν ἀπὸ κοινοῦ τελικὰς ἀποφάσεις, ἕπεται ὅτι ὁ θεσμὸς τῶν Κοινοβουλευτικῶν Ἐπιτροπῶν εἶναι περιττός; Κανεὶς βεβαίως. Ὁμοίως κανεὶς δὲν ἠμπορεῖ σοβαρῶς νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι, ἂν γίνῃ δεκτὸς ὁ ὑποδειχθεὶς συμβιβασμὸς καὶ εἶναι κάποτε ἀναγκαῖον νὰ συνέρχωνται ἀπὸ κοινοῦ Βουλὴ καὶ Γερουσία διὰ νομοθετικὴν ἐργασίαν, ἐκλείπει ἡ χρησιμότης τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἀλλ’ ἠμποροῦμεν καὶ ἡμεῖς νὰ ἐρωτήσωμεν: Ὅλα αὐτὰ τὰ θεωρητικὰ ἐπιχειρήματα τὰ προβαλλόμενα μὲ τόσον σοβαρὰς ἀξιώσεις, εἶναι τοὐλάχιστον τόσον ἀκλόνητα καὶ βαθιὰ ριζωμένα εἰς τὴν συνείδησιν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τὰ προτείνουν; Ὄχι, κύριοι. Καὶ ἰδοὺ ἡ ἀπόδειξις: Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐξ Εὐρυτανίας καὶ οἱ λοιποὶ ἀντιγνωμοῦντες πρὸς ἡμᾶς πληρεξούσιοι εἶπαν ὅτι, ἂν καὶ ἓν μόνον ἐκ τῶν πολιτικῶν κομμάτων τῶν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως ἐδέχετο νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν δευτέραν Βουλήν, θὰ ἦσαν πρόθυμοι νὰ ὑποστηρίξουν καὶ αὐτοὶ θὰ εὕρισκον χρησιμώτατον νὰ συγκροτηθῇ ἀμέσως ἡ Γερουσία. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τί γίνονται τὰ μεγάλα ἐκεῖνα θεωρητικὰ ἐπιχειρήματα, τί γίνονται τὰ ἐμπόδια ἐκ τῆς παραβιάσεως δῆθεν τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς καὶ τοῦ δῆθεν ὑποβιβασμοῦ τῶν πληρεξουσίων; Αὐτὰ ὅλα καταρρέουν, ἐξανεμίζονται καὶ δὲν μένει οὔτε ἴχνος αὐτῶν. Καὶ ἂν ἔχουν καμμίαν ἀξίαν εἰς τὴν πολιτικὴν σκοπιμότητα ὑποχωροῦν, ὑποκύπτουν. Ἔχομεν καὶ ἄλλα παραδείγματα, κατὰ τὰ ὁποῖα εἰς τὴν πολιτικὴν ἀνάγκην ἐθυσιάσθησαν πραγματικὰ θεμελιώδεις πολιτικαὶ ἀρχαί. Ἡ ἀνάγκη τῆς ἀμέσου συγκροτήσεως τῶν νομαρχιακῶν συμβουλίων ἔπεισε, καθ’ ἃ πληροφοροῦμαι, ἤκουσα δὲ καὶ ἐγώ, τὸ Κόμμα τῶν Προοδευτικῶν Φιλελευθέρων νὰ ἀποδεχθῇ ὅπως διὰ διορισμοῦ ὑπὸ τοῦ κέντρου συγκροτηθοῦν τὰ πρῶτα νομαρχιακὰ συμβούλια, νὰ θυσιασθῇ δηλαδὴ ἡ ὄντως θεμελιώδης ἀρχὴ τοῦ αἱρετοῦ τῶν τοπικῶν συμβουλίων.

§15Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριε συνάδελφε, θὰ μοὶ ἐπιτρέψετε νὰ κάμω μίαν ἐξήγησιν ἐπ’ αὐτοῦ. Ἐδέχθην ἄλλοτε τὸ ζήτημα αὐτὸ τῶν νομαρχιακῶν συμβουλίων· τότε σεῖς ἐπροτείνατε, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀντιλήψεων τὰς ὁποίας συνηγάγετε ἐκ τῆς ἐπισκέψεως ὑμῶν εἰς τὴν Μακεδονίαν, ὅτι ἐπείγει ἐκεῖ ἡ ἄμεσος συγκρότησις τῶν νομαρχιακῶν συμβουλίων διὰ τῆς ἐκλογῆς των ἐκ μέρους τῶν τοπικῶν καὶ κοινοτικῶν Ἀρχῶν. Ἐγὼ τότε εἶπον, συνεπὴς πρὸς τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας πάντοτε ἀκολουθῶ, ὅτι δὲν θὰ ἦτο ὀρθὸν ἐκ τοπικῶν συμβουλίων στερουμένων τοῦ ἐπαρκοῦς κύρους νὰ ἐκλέξωμεν τὰ νομαρχιακὰ συμβούλια καὶ δοκιμάσωμεν ὑπὸ τοιοῦτον τύπον τὸν θεσμὸν τῆς αὐτοδιοικήσεως. Ἂν ἐπρόκειτο περὶ συμβουλευτικοῦ Σώματος τῶν Γενικῶν Διοικητῶν, ἂν ὑπῆρχεν ἀνάγκη ὡρισμένων τοπικῶν στοιχείων, τὰ στοιχεῖα αὐτὰ δὲν ἔπρεπε νὰ φέρωσι τὸν τύπον τῶν νομαρχιακῶν συμβουλίων, ἀλλὰ νὰ γίνωσιν Ἐπιτροπαὶ συμβουλευτικαὶ παρὰ τῷ Γενικῷ Διοικητῇ. Δὲν ἔχει σχέσιν ἡ τοπικὴ αὐτοδιοίκησις.

§16Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ δὲν στηρίζομαι εἰς τὴν ἀγόρευσίν σας ἐκείνην. Μεταγενεστέρως ἐπληροφορήθην καὶ ἤκουσα καὶ ἐγὼ ὅτι σήμερον θεωρεῖτε ὀρθὴν τὴν ἰδικήν μας ἀντίληψιν, νὰ λειτουργήσωσιν ἀμέσως τὰ νομαρχιακὰ συμβούλια, καὶ δέχεσθε ἐν ἀνάγκῃ νὰ διορισθοῦν τὰ πρῶτα νομαρχιακὰ συμβούλια.

§17Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἰς ποῖον εἶπον αὐτό;

§18Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι ποῖος μοῦ τὸ εἶπεν, ἀλλ’ ἀνεγράφη καὶ εἰς τὰς ἐφημερίδας καὶ δὲν διεψεύσθη.

§19Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Οὐδέποτε εἶπον αὐτό.

§20Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἐπιμένω, ἀφοῦ δὲν τὸ δέχεσθε. Ἔχομεν ὅμως τὸ ἄλλο παράδειγμα, τῆς συγκροτήσεως τῶν κοινοτικῶν καὶ δημοτικῶν Ἀρχῶν εἰς τὰς Νέας Χώρας διὰ διορισμοῦ, ἐνῷ ὑπάρχει ῥητὴ διάταξις εἰς τὸ Σύνταγμα ὅτι οἱ δημοτικοὶ καὶ κοινοτικοὶ ἄρχοντες εἶναι αἱρετοί. Βλέπετε λοιπὸν ὅτι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι καθαρῶς θεωρητικόν, δὲν εἶναι ζήτημα ἀρχῶν, εἶναι ζήτημα πολιτικῆς σκοπιμότητος. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ λέγωμεν ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ γίνῃ ἀμέσως τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, διότι παραβιάζεται ἡ λαϊκὴ ἐντολή, διότι ἀποτελεῖ κατάχρησιν τῆς ἐξουσίας, διότι σημαίνει ὑποβιβασμὸν τῶν πληρεξουσίων οἱ ὁποῖοι θὰ μεταβοῦν εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, ἀντὶ νὰ λέγωμεν αὐτὰ τὰ πράγματα, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν καὶ νὰ συζητήσωμεν ἂν συμφέρει πολιτικῶς ἢ δὲν συμφέρει, διότι ἐμπόδιον οὐδὲν ὑπάρχει, οὐδεὶς ὑποβιβασμός, οὐδεμία παραβίασις, οὐδεμία κατάχρησις ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως. Καὶ ὅτι ὑπάρχει καὶ μεγάλη καὶ πολλαπλῆ πολιτικὴ σκοπιμότης ἀπεδείξαμεν λεπτομερῶς. Οἱ ἀντιλέγοντες ὅμως περιορίζουν αὐτὴν εἰς τὴν ἀποδοχὴν τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν. Ἂς ἐξετάσωμεν λοιπὸν καὶ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Λέγουν οἱ ἐναντιοφρονοῦντες ὅτι δὲν δέχονται οἱ ἐξωκοινοβουλευτικοὶ νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα. Κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, ὕστερα ἀπὸ τὴν ἐξέλιξιν τὴν ὁποίαν ἔλαβον αἱ συνεννοήσεις μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως κομμάτων, δὲν εἶναι ὀρθόν, δὲν εἶναι σοβαρὸν κἂν νὰ τοὺς ἐρωτήσωμεν πρὶν ψηφισθῇ ὁ θεσμὸς τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ἂν δέχονται ἢ δὲν δέχονται. Ἐδῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐλοιδορήθησαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ ἐδέχοντο, ἀπεκλήθησαν παρείσακτοι καὶ δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο. Ἔχομεν παραδείγματα ὅτι εἰς ἄλλας περιστάσεις οἱ πολιτικοὶ οἱ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως εὑρισκόμενοι, ἐνῷ κατ’ ἀρχὰς ἠρνήθησαν νὰ ἔλθουν εἰς συνεννοήσεις μαζύ μας, δὲν παρῆλθον πολλαὶ ἡμέραι καὶ συνειργάσθησαν καὶ ὑπέβαλον προτάσεις, ὅπως εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν καταλόγων. Διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς νομίζω ὅτι δὲν θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ ἰσχυριζώμεθα ἐκ τῶν προτέρων τί θὰ γίνῃ. Δὲν θὰ ἦτο σοβαρὸν νὰ θέλωμεν νὰ ἐξασφαλίσωμεν ἐκ τῶν προτέρων τὴν συγκατάθεσιν αὐτῶν, ἂν πράγματι εἰλικρινῶς θέλωμεν νὰ συμμετάσχουν εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα. Ἐκ τῆς πείρας, τὴν ὁποίαν ἔχω, εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι, ἂν δὲν δεχθοῦν τὰ συντεταγμένα ἐξωκοινοβουλευτικὰ κόμματα, ὡς τοιαῦτα, πάντως ὅμως ἀρκετοὶ πολιτευόμενοι ἐκ τῶν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως θὰ δεχθοῦν νὰ ἐκλεγοῦν καὶ μέλη τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Καὶ θὰ ἐπεθύμουν νὰ σκεφθῇ καθένας ἐξ ὑμῶν μόνος του, νὰ σκεφθῇ τὰς πολιτικὰς συνθήκας τῆς ἐπαρχίας, τοῦ νομοῦ του καὶ νὰ ἐξετάσῃ ἂν ὑπάρχουν ἢ δὲν ὑπάρχουν εἰς ἕκαστον νομὸν πολιτευόμενοι κύρους 1 ἢ 2 ἢ καὶ περισσότεροι ἐκ τῶν ἀντιπάλων κομμάτων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐδέχοντο νὰ γίνουν γερουσιασταί. Ἡ ἔρευνα τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἔκαμα μὲ ἔπεισεν ἀκραδάντως ὅτι εἰς κάθε νομὸν ὑπάρχουν τοιοῦτοι πολιτευόμενοι κύρους, ἀνήκοντες εἰς τὰ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως κόμματα, οἱ ὁποῖοι ἐκλεγόμενοι ἀξιοπρεπῶς θὰ ἐδέχοντο νὰ μᾶς βοηθήσουν εἰς τὴν ἐξομάλυνσιν τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως καὶ εἰς τὴν καλυτέραν λειτουργίαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, λαμβάνοντες μέρος εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα.

§21Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Αὐτοὶ ἀμφισβητοῦν τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως.

§22Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγώ, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ πάλιν παρακαλῶ νὰ σκεφθῇ καθένας ἐξ ὑμῶν τὰς προσωπικὰς πολιτικὰς συνθήκας τοῦ τόπου του, καὶ ἂν πεισθῇ ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς πολιτευόμενος τοῦ νομοῦ του ὁ ὁποῖος θὰ ἀπεδέχετο τὴν ἐκλογήν του ὡς γερουσιαστοῦ, ἂς τὸ εἴπῃ καὶ ἂς καταψηφίσῃ τὸ ψήφισμα. Ἐγὼ ἔχω, ἐπαναλαμβάνω, ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι ὑπάρχουν κάθε νομοῦ πολιτευόμενοι κύρους, ὄχι βέβαια ἀρχηγοὶ κομμάτων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἦσαν πρόθυμοι ἀξιοπρεπῶς καλούμενοι νὰ μᾶς βοηθήσουν, καθ’ ὃν τρόπον ὑποστηρίζομεν. Ἀλλὰ μᾶς ἀντέταξαν ὅτι καὶ ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ προσέλθουν τοιοῦτοι πολιτευόμενοι, δὲν θὰ μᾶς προσδώσουν καμμίαν ὠφέλειαν. Θὰ προσέλθουν ὡς μονάδες, ἀποκηρυσσόμενοι ἀπὸ τὰ συντεταγμένα κόμματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἀνήκουν. Αἴ! κύριοι συνάδελφοι, ποῦ ζῶμεν; Εὑρισκόμεθα εἰς τὴν Ἑλλάδα ἢ εἰς κανὲν ἄλλο ἄγνωστον μέρος; Καὶ εἰς τὰ Κράτη ἀκόμη ἐκεῖνα εἰς τὰ ὁποῖα τὰ κόμματα εἶναι ἀνεπτυγμένα συστηματικῶς καὶ αὐστηρῶς καὶ ὅπου ὁ λαὸς ὑποδεικνύει τοὺς ἀντιπροσώπους του ἐπὶ τῇ βάσει πολιτικῶν ἀρχῶν καὶ ὄχι ἐπὶ τῇ βάσει προσωπικῶν ἐκτιμήσεων ἢ συμπαθειῶν αἱ προσωπικότητες παίζουν ἀρκετὸν ρόλον. Σᾶς ὑπενθυμίζω τὸ παράδειγμα τοῦ Τσάμπερλαιν τοῦ πρεσβυτέρου, ὁ ὁποῖος, ὅτε ἀπεχώρησεν ἀπὸ τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, συνετέλεσε νὰ μεταβληθῇ ἡ μεγάλη φιλελευθέρα πλειονοψηφία τῆς πόλεως Μπέρμιγχαμ εἰς μεγάλην πλειονοψηφίαν τοῦ Κόμματος τῶν Συντηρητικῶν. Ἀλλ’ εἰς τὴν Ἑλλάδα ὑπάρχει κανένας σοβαρὸς ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος θὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι πολιτευόμενοι ἔχοντες τὰς προσωπικάς των ἐπιρροὰς καὶ τὸ προσωπικόν των κῦρος εἰς τὸν τόπον των καὶ μετέχοντες εἰς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα δὲν θὰ συνέβαλλον εἰς τὴν στερέωσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι οἱ πολιτευόμενοι θὰ ἦσαν μονάδες καὶ δὲν θὰ ἐπηρέαζον τὴν Κοινὴν Γνώμην εἰς τὰς ἐπαρχίας των; Δὲν φαντάζομαι ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς σοβαρὸς ἄνθρωπος ἱκανὸς νὰ ὑποστηρίξῃ τοιαῦτα πράγματα. Ὑποθέσατε ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα εἰς τὴν θέσιν τῶν ἀντιπάλων μας καὶ ἐξετάσατε τὴν τοπικὴν θέσιν ἑνὸς ἑκάστου ἐξ ὑμῶν, τὴν θέσιν τοῦ κ. Μαυρομιχάλη, τοῦ κ. Πετροπουλάκη, τοῦ κ. Ἀναγνωστοπούλου ἢ οἱουδήποτε ἄλλου θέλετε καὶ φαντασθῆτε ὅτι ἐκαλούμεθα ἡμεῖς, ἐκαλοῦντο οἱ πληρεξούσιοι τοὺς ὁποίους ἀνέφερα ἀπὸ τὸ ἀντίπαλον στρατόπεδον νὰ μετάσχουν μιᾶς Γερουσίας τὴν ὁποίαν θὰ συνεκρότουν αὐτοὶ ὅπως ἐξομαλύνουν τὴν κατάστασιν καὶ ἐδεχόμεθα μερικοὶ ἀπὸ ἡμᾶς, ἐδέχοντο οἱ πολιτευόμενοι ποὺ ἀνέφερα, θὰ ἐπήγαιναν οὗτοι εἰς τὴν Γερουσίαν ὡς μονάδες; Δὲν εἶναι σοβαρὰ αὐτά. Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι τοιαύτη συμμετοχὴ πολιτευομένων, ἂν ὄχι ἀρχηγῶν κομμάτων, ἀλλὰ πάντως πολιτευομένων κύρους, ἔχει ν’ ἀσκήσῃ σοβαρὰν ἐπίδρασιν ἐπὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων. Ἀπὸ τὴν πολιτικὴν πεῖραν τὴν ὁποίαν ἔχω, κύριοι πληρεξούσιοι, ἔχω ἐξαγάγει μίαν ἀρχήν, τὴν ὁποίαν ὅλοι θὰ ἀναγνωρίσετε ὡς ὀρθήν, ὅτι προκειμένου περὶ πολιτικῶν πραγμάτων, προκειμένου περὶ ἐκλογῶν, μία πλειονοψηφία δὲν εἶναι ἐπαρκής. Πάντοτε ὅσον μεγαλυτέραν εὐνοϊκὴν πλειονοψηφίαν ἐξασφαλίζει κανείς, τόσον τὸ καλύτερον. Ἡ δὲ σύμπραξις αὐτὴ τῶν πολιτευομένων ἀσφαλῶς συντελεῖ εἰς τὴν αὔξησιν τῆς μεγάλης δημοκρατικῆς πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία θὰ στερεώσῃ τὴν Δημοκρατίαν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀκόμη συναντήσωμεν παντοῦ μεταξὺ τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν πολιτευομένων ἄρνησιν, πάλιν κέρδος ἠθικὸν ἔχομεν ν’ ἀποκομίσωμεν ἀπὸ τὴν τοιαύτην πρόσκλησιν, διότι, ὅπως ἐτονίσθη ἄλλως τε ἀρκετὰ ἱκανοποιητικῶς ἀπὸ τοὺς προλαλήσαντας, θ’ ἀποδειχθῇ ὅτι δὲν εἴμεθα ἡμεῖς οἱ ἀδιάλλακτοι, δὲν εἴμεθα ἡμεῖς ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θέλομεν νὰ τυραννήσωμεν τὸν Τόπον, ἀλλὰ θέλομεν νὰ διευκολύνωμεν μὲ κάθε τρόπον τὴν γαλήνευσιν τοῦ λαοῦ, τὴν ἐξασφάλισιν ἐλευθέρου καὶ ἐντελῶς ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Ἐπιτυγχάνεται ὅμως, μᾶς ἐρωτοῦν, ἡ ἐσωτερικὴ πολιτικὴ ἐξομάλυνσις, ὅπως ἡμεῖς ἰσχυριζόμεθα, ἢ μήπως εἶναι πρόκλησις κατὰ τῶν ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως ἀντιπάλων μας ἢ κατὰ τὸ σχέδιον ψηφίσματος σύστασις τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος; Ἀπὸ κανένα, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐκ τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν δὲν ἐθεωρήθη τοῦτο ὡς πρόκλησις. Ἡμεῖς ἄλλως τε δὲν ἐπιδιώκομεν νὰ συστήσωμεν ἐντελῶς μονοπλεύρως καὶ μονομερῶς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα. Θέλομεν εἰς αὐτὸ νὰ συμπράξουν καὶ οἱ ἐξωκοινοβουλευτικοὶ ἀντίθετοί μας καὶ δι’ αὐτὸ οὐδεὶς ἠγανάκτησε καὶ οὐδεὶς διεμαρτυρήθη διὰ τὴν πρόθεσίν μας ταύτην, τὴν ὁποίαν ἀπὸ τοῦ Μαῗου ἐξεδηλώσαμεν. Ἡ σύστασις καὶ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος εἶναι εἷς ἀπὸ τοὺς τρόπους τῆς συνδιαλλαγῆς καὶ τῆς ἀποκαταστάσεως ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Ἄλλως τε θὰ ἦτο πράγματι ἀστεῖον νὰ θεωρηθῇ πρόκλησις ἡ σύστασις τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος καὶ νὰ μὴ θεωρηθῇ ὡς πρόκλησις ἡ συζήτησις καὶ ψήφισις τοῦ Συντάγματος καὶ ἡ ψήφισις ἐπὶ μίαν διετίαν νόμων χωρὶς κἂν νὰ ἐρωτᾶται ὁ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικὸς κόσμος. Ἂν κάτι τι πιέζει τὸν κόσμον αὐτόν, εἶναι ὅτι ἡ συντακτικὴ καὶ νομοθετικὴ ἐξουσία ἀσκεῖται χωρὶς αὐτὸς νὰ μετέχῃ. Ἐφόσον λοιπὸν τὸ μεγαλύτερον δὲν θεωροῦμεν ὅτι ἀποτελεῖ πρόκλησιν καὶ ἐφόσον εὑρίσκομεν ὅτι ἡ μὴ συμμετοχὴ τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν εἰς τὴν ἄσκησιν τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας δὲν εὐθύνει ἡμᾶς, διότι δὲν προέρχεται ἐξ ἁμαρτήματος ἡμῶν, ἀλλ’ ἐξ ἁμαρτήματος τοῦ ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου καὶ ἐπὶ πλέον ὅτι ἡ ἀνάγκη τῶν πραγμάτων ἐπιβάλλει νὰ μὴ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν τὴν δυσαρέσκειαν αὐτοῦ, πῶς τὸ ὀλιγώτερον, ἡ συνδυασμένη μὲ πρόσκλησιν συμμετοχῆς τῶν ἀντιπάλων ἵδρυσις δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει προορισμὸν νὰ ματαιώνῃ τὴν ψήφισιν νόμων, ἀλλ’ ἁπλῶς νὰ ἀναστέλλῃ αὐτὴν προσωρινῶς, καὶ οὗτινος ἡ ἀνανέωσις ἡ τμηματικὴ θὰ ἀρχίσῃ μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς Βουλῆς, πῶς εἶναι δυνατόν, λέγω, τὸ ὀλιγώτερον αὐτὸ νὰ θεωρηθῇ ὡς πρόκλησις; Ἔ, κύριοι πληρεξούσιοι, ἂς μὴ γίνωμεν ἄλλοι Γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι καταπίνοντες τὴν κάμηλον καὶ διυλίζοντες τὸν κώνωπα! Ἀλλ’ ἐκάμαμεν καὶ ἓν ἔγκλημα! Ἐξυβρίσαμεν τὴν Συνέλευσιν, διότι μεταξὺ τῶν ἐπιχειρημάτων μας ὑπῆρχε καὶ ἕν, ὅτι ἡ σύστασις δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος θὰ διευκολύνῃ τὴν ἐκλογικὴν μεταρρύθμισιν, τὴν καθιέρωσιν δηλαδὴ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς θεωροῦμεν ἀπαραίτητον διὰ τὴν ὁμαλὴν ἐξέλιξιν τῶν πραγμάτων τοῦ Τόπου καὶ τὴν στερέωσιν τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ἀποτελεῖ προσβολὴν κατὰ τῆς Συνελεύσεως, διότι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δῆθεν ἐφαντάσθημεν ὅτι θὰ ἐξαρτήσουν τὴν ψῆφον αὐτῶν οἱ κ.κ. πληρεξούσιοι ἐξ ὑπολογισμῶν προσωπικῶν. Δὲν ἐφαντάσθημεν τοιαῦτα πράγματα, κύριοι πληρεξούσιοι. Ἀλλὰ γνωρίζομεν πῶς ἐνίοτε συμβαίνει οἱ ἄνθρωποι νὰ σχηματίζουν πεποιθήσεις καὶ νὰ ἀποδέχωνται γνώμας καὶ ἰδέας. Γνωρίζομεν ὅτι κάποτε τὸ προσωπικὸν συμφέρον ὑποσυνειδήτως συντελεῖ ὥστε οἱ ἄνθρωποι νὰ πιστεύουν εἰλικρινῶς ὅτι ἡ ἄποψις ἡ ὁποία θίγει ἀτομικόν των συμφέρον εἶναι καὶ γενικώτερον ἢ ὀλιγώτερον ὠφέλιμος. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λέσβου πληρεξούσιος, ὁ ὁποῖος μεταξὺ ἄλλων κατηγόρησεν ἡμᾶς ὅτι συκοφαντοῦμεν τὴν Συνέλευσιν, ἄλλοτε, ὅτε εἶχε τὴν τιμὴν νὰ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐδικαιολόγησε τὴν ἀνάληψιν αὐτὴν μὲ τὴν δήλωσιν ὅτι ἐσκόπει ἀναλαμβάνων τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ συντελέσῃ μεταξὺ ἄλλων κυρίως εἰς τὴν καθιέρωσιν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἡ πρόθεσίς του πιστεύω ὅτι ἦτο εἰλικρινὴς καὶ ὡς πληροφοροῦμαι καὶ ὡς βεβαιοῖ ὁ ἴδιος ἐπέμεινε μέχρι τέλους, ἀλλ’ ὅταν ἡ Κυβέρνησις, τῆς ὁποίας ἀπετέλει μέλος, δὲν ἐδέχθη τὴν εἰσήγησιν αὐτοῦ, ἐξηκολούθησε νὰ παραμένῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην. Δὲν ἔχω ἀμφιβολίαν ὅτι ὅταν ἀπεφάσισε νὰ παραμείνῃ εἶχε τὴν πεποίθησιν ὅτι προσέφερε μεγαλυτέραν ὑπηρεσίαν παραμένων παρὰ ἀποχωρῶν, διότι ἀποχωρῶν δὲν θὰ συνετέλει εἰς τίποτε διὰ νὰ καθιερωθῇ ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία, μολονότι εἶχε τὸ προηγούμενον ὅτι μία ὑποβολὴ παραιτήσεώς του εἰς ἄλλο ζήτημα, εἰς τὸ ζήτημα τῆς συγκροτήσεως μιᾶς Γερουσίας διὰ διορισμοῦ, ἡ ἀπειλή, λέγω, τῆς παραιτήσεώς του εἶχε συντελέσει εἰς τὸ νὰ ἐγκαταλειφθῇ τὸ σχέδιον αὐτό, ἂν καὶ εἶχεν ἐγκριθῇ ἀπὸ ὅλα τὰ ἄλλα μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἡ πεποίθησίς του ἦτο βέβαια ὅτι προσέφερε μεγαλυτέραν ὑπηρεσίαν παραμένων εἰς τὴν θέσιν του. Ἐγὼ δὲν τὸν κατηγορῶ· δὲν ἦτο ὅμως ἀδύνατον ὑποσυνειδήτως ἡ ἀντίληψις αὐτὴ περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς συμπεριφορᾶς του νὰ ἐπηρεάσθη ἀπὸ ἀδυναμίαν. Τὸ ἔφερα αὐτὸ ὡς παράδειγμα, ὅτι εἶναι ἐνδεχόμενον κάποτε οἱ ἄνθρωποι ὄχι ἐκ κακῆς προθέσεως νὰ παραμελοῦν τὸ γενικώτερον συμφέρον. Ὑπάρχουν βεβαίως καὶ οἱ ἐκ προθέσεως βλάπτοντες τὰ δημόσια συμφέροντα, δὲν πρόκειται ὅμως περὶ αὐτῶν, ἀλλὰ πρόκειται περὶ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἀσυναισθήτως ἐπηρεάζονται ἀπὸ προσωπικὰς ἀδυναμίας.

§23Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Συνάγετε τὸ συμπέρασμα, κύριε πρόεδρε....

§24ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μὴ διακόπτετε.

§25Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ διακόψω ὅταν πρόκειται νὰ συναχθῇ τὸ συμπέρασμα ὅτι, ἂν παρέμεινα εἰς τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν, ἐνῷ αἱ πολιτικαὶ ἰδέαι διὰ τὴν ἐπικράτησιν τῶν ὁποίων εἶχον εἰσέλθει εἰς αὐτὴν εἶχον ἀπορριφθῇ, παρέμεινα ἀπὸ ἁπλῆν πολιτικὴν ἰδιοτέλειαν;

§26Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀπὸ ἀδυναμίαν.

§27Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὁ κύριος σκοπὸς διὰ τὸν ὁποῖον συμμετέσχον ἦτο ἡ εὐόδωσις τοῦ ἔργου τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως εὐτυχῶς εὐωδώθη καὶ ἄνευ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Δι’ αὐτὸ παρέμεινα.

§28Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω μίαν συνεδρίασιν εἰς τὴν ὁποίαν μετείχετε καὶ σεῖς καὶ ἐγώ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐδηλώσατε ἐπισήμως ὅτι ὁ κυριώτερος, ἂν μὴ ὁ μοναδικός, σκοπός σας ἦτο ἡ καθιέρωσις τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ἤθελε καθιερωθῇ αὕτη δὲν θὰ παρεμένατε εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Ἡ συνεδρίασις ἦτο τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ ἔγινεν εἰς τὴν Λέσχην τῶν Φιλελευθέρων.

§29Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Δὲν ἔγινεν αὐτό. Καθιεροῦτε ἠθικὰς ἀξίας ἢ ἀναξιότητας κατὰ τρόπον ὁ ὁποῖος θίγει ἄλλους· εἶναι μία παλαιὰ τακτικὴ καταλογισμοῦ εὐθυνῶν.

§30Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπάρχει καμμία παλαιὰ τακτική.

§31Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατηγορῆτε.

§32Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν σᾶς κατηγορῶ. Ἤλθετε νὰ μᾶς κατηγορήσετε ὅτι ἐσυκοφαντήσαμεν τὴν Συνέλευσιν καὶ σᾶς λέγω ὅτι δὲν ὑπῆρξε καμμία πρόθεσις συκοφαντίας, διότι ἐνίοτε ὑπάρχουν ἀδυναμίαι εἰς τοὺς ἀνθρώπους αἱ ὁποῖαι τοὺς κάμνουν νὰ πιστεύουν ὅτι ἡ Α κατεύθυνσις εἶναι ὀρθοτέρα, ἐνῷ, ἂν δὲν ὑπῆρχον αἱ ἀδυναμίαι, θὰ ἦσαν ἀπολύτως βέβαιοι ὅτι ἡ Β κατεύθυνσις ἦτο ἡ καλυτέρα. Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν εἶμαι, ἂν θέλετε, ἀπολύτως πεπεισμένος ὅτι αὐτὸ συμβαίνει εἰς τὴν περίπτωσιν τὴν ἰδικήν σας, οὔτε ἔχω καμμίαν ἔγγραφον ἀπόδειξιν τοῦ πράγματος. Ἀλλ’ ἂς ἀφήσωμεν τὸ προσωπικὸν αὐτὸ παράδειγμα. Ὡς ἐκ περισσοῦ λοιπὸν ἐντελῶς ὑπεδείξαμεν ὅτι, ἐφόσον θεωροῦμεν τόσον ἀπαραίτητον τὸν θεσμὸν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ προφυλαχθῶμεν ἡμεῖς οἱ ἴδιοι ἀπὸ τὴν ὑποσυνείδητον ἔστω ἐπήρειαν προσωπικῶν ἀδυναμιῶν. Μήπως καὶ ἐγὼ δὲν κατηγορήθην πολλάκις ὅτι ἐπιδιώκω τὴν καθιέρωσιν τοῦ θεσμοῦ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας ὑποσυνειδήτως ἐπηρεαζόμενος ἀπὸ τὸ κομματικόν μου συμφέρον, ὅπως δηλαδὴ ἐκλέγωμαι ἀσφαλέστερον καὶ ἀκοπώτερον; Καὶ ὁ κίνδυνος ἐπηρεασμοῦ ἀπὸ ἀτομικὰς ἀδυναμίας εἰς τὸ ζήτημα τῆς καθιερώσεως τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας δὲν εἶναι ἐλάχιστος, ὅσον καὶ ἂν ἀναγνωρίζω ὅτι εἰς ὅλους τοὺς πληρεξουσίους πρυτανεύει ἡ συναίσθησις τοῦ καθήκοντος, ὅπως ἐξυπηρετηθοῦν ἀντὶ πάσης θυσίας τὰ συμφέροντα τὰ κοινά, τὰ συμφέροντα τῆς Δημοκρατίας. Δὲν εἶναι ἐλάχιστος ὁ κίνδυνος, διότι περιοριζομένου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν πληρεξουσίων ἐπὶ τῇ βάσει 25,000 δημοτῶν ἀνὰ βουλευτὴν καὶ εἰσαγομένης τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, καὶ ἂν ἀκόμη ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι εἰς τὰς νέας ἐκλογὰς θὰ ἐπιτύχουν καὶ μερικὰ νέα πρόσωπα ἀνήκοντα εἰς τὰ ἐν τῇ Συνελεύσει κόμματα, εἶναι ἀδύνατον μὲ τὴν μεγίστην πλειονοψηφίαν τὴν ὁποίαν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτύχωμεν εἰς τὰς προσεχεῖς ἐκλογάς, πλειονοψηφίαν ἴσην μὲ τὴν τοῦ Δημοψηφίσματος, θὰ ἦτο, λέγω, ἀδύνατον νὰ εἰσέλθουν εἰς τὴν νέαν Βουλὴν περισσότεροι τῶν 150 ἐκ τῶν σημερινῶν πληρεξουσίων· δηλαδὴ εἶναι ἀσφαλές, εἶναι, ἠμπορῶ νὰ εἴπω, μαθηματικῶς βέβαιον ὅτι τοὐλάχιστον 250 ἐκ τῶν σημερινῶν πληρεξουσίων δὲν εἶναι δυνατὸν καθ’ οἱονδήποτε τρόπον νὰ ἐκλεγοῦν βουλευταὶ εἰς τὰς προσεχεῖς ἐκλογάς. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων ἐνομίσαμεν ὅτι εἶναι ἐπὶ πλέον σκόπιμος ἡ ἄμεσος συγκρότησις τῆς Γερουσίας, διότι συμβάλλει εἰς τὴν ἀποδοχὴν μιᾶς μεταρρυθμίσεως ἡ ὁποία, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μας, εἶναι ἀπαραίτητος, ἂν θέλωμεν νὰ στερεωθῇ τὸ πολίτευμα καὶ νὰ ἐξελιχθοῦν ὁμαλῶς τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς Χώρας. Ἐν τούτοις, διὰ νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ συζήτησις, ἀναγνωρίζομεν τὸ ἔγκλημα ἡμῶν, ζητοῦμεν συγγνώμην — ἐγὼ τοὐλάχιστον — ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν καὶ παρακαλοῦμεν νὰ διαγραφῇ ἢ νὰ μὴ ληφθῇ καθόλου ὑπ’ ὄψιν ὁλόκληρον αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα. Εἶναι ἀρκετὰ τὰ ἀγαθὰ ποὺ ἀμέσως ἐκ τῶν κυρίων σκοπῶν τῆς θεσπίσεως τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος προκύπτουν, ὥστε νὰ περιττεύῃ ἐντελῶς ἡ χρησιμοποίησις αὐτοῦ τοῦ ἐπιχειρήματος, τὸ ὁποῖον δυνατὸν νὰ θίγῃ — ἀδικαιολογήτως ἐγὼ νομίζω — μερικούς. Καὶ λέγω «ἀδικαιολογήτως» διότι ἔργον τῶν πολιτικῶν δὲν εἶναι νὰ λέγουν ὡραίους λόγους καὶ στομφώδεις φράσεις, ἀλλὰ δημιουργοῦντες νὰ ὑπολογίζουν ἐπὶ τῆς ψυχολογίας τοῦ ἀνθρώπου, ἐπὶ τῶν ἀδυναμιῶν των, ὥστε τοὺς θεσμοὺς τοὺς ὁποίους καθιερώνουν, τὰ μέτρα ποὺ λαμβάνουν νὰ τοὺς στηρίζουν ὄχι ἐπὶ τῆς ἄμμου, ἀλλ’ ἐπὶ στερεῶν θεμελίων, ἐπὶ τῆς θελήσεως τῶν ἀνθρώπων. Ἕν ἀκόμη ἀπὸ τὰ ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς καθιερώσεως τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος ἦτο καὶ τὸ ὅτι τοῦτο δημιουργεῖ μίαν ἀσφάλειαν ὑπὲρ τοῦ νέου πολιτεύματος, ὅτι θὰ ἀποτελῇ ἕνα φρουρὸν τῆς Δημοκρατίας. Μᾶς ἀντετάχθη ὅτι ἡ τοιαύτη ἀσφάλεια πρῶτον εἶναι περιττὴ καὶ δεύτερον δὲν ἠμπορεῖ ποτὲ νὰ ἐπιτύχῃ τοῦ σκοποῦ. Καὶ εἶναι περιττή, ὑπεστηρίχθη, διότι εἶναι δυνατὸν δι’ ἑνὸς ἄρθρου τοῦ Συντάγματος νὰ ἀποκλείσωμεν ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν, ἐπ’ ὀλίγα ἔτη, οἱανδήποτε μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος. Κατὰ συνέπειαν, οἱαδήποτε πλειονοψηφία ἐρχομένη, ἔστω καὶ ἀντίθετος, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνατρέψῃ τὸ πολίτευμα παρὰ μόνον δι’ ἐπαναστάσεως, διὰ βιαίων μέσων. Πρὶν ἐξετάσω αὐτὴν τὴν ἀντίρρησιν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι ἐγὼ δὲν φαντάζομαι ὅτι κινδυνεύει διὰ τῆς λαϊκῆς θελήσεως νὰ ἀνατραπῇ τὸ πολίτευμα. Ἡ Δημοκρατία καθιερώθη μὲ τὴν πάνδημον θέλησιν τοῦ λαοῦ, καθιερώθη διὰ νὰ ἐξαγνίσῃ τὴν πολιτικὴν ζωὴν τοῦ Τόπου, διὰ νὰ ἱκανοποιήσῃ κοινὸν ἐθνικὸν αἴσθημα, διὰ νὰ ἀποτελέσῃ τὴν βάσιν ἑνὸς πραγματικὰ ἐλευθέρου καὶ ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Καὶ πράγματι τὸν προορισμὸν αὐτὸν τὸν ἐκτελεῖ ἡ Δημοκρατία. Δὲν ὑπῆρξε κανενὸς κακοῦ πρόξενος ἡ Δημοκρατία, ἐξύψωσε τὴν ὑπόληψιν τῆς Ἑλλάδος, ἐκαλυτέρευσε τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις τοῦ Κράτους, κατέστησε τὸν λαὸν οὐσιαστικῶς κυρίαρχον καί, ὅπως βαίνομεν, βαίνομεν πραγματικῶς καὶ ἀσφαλῶς εἰς τὴν πλήρη ἀποκατάστασιν ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Ἄν ἀκόμη ἀκούονται φωναὶ καὶ ἂν ἀκόμη γίνονται προσπάθειαι ἐναντίον τῆς Δημοκρατίας, τοῦτο συμβαίνει ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι καὶ εἰς τὸ παρελθὸν ἔθεσαν ὑπεράνω τοῦ Ἔθνους ὡρισμένα ἄτομα καὶ σήμερον ἀκόμη θέτουν τὴν ἀπώλειαν ὡρισμένων ἀνθρώπων ὑπεράνω τῆς ζημίας ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους, ὑπεράνω τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς. Ἀλλὰ τὴν ἀντίληψιν αὐτὴν εἶμαι βέβαιος ἀπολύτως ὅτι δὲν ἀσπάζεται ὁ λαὸς ὁ Ἑλληνικός. Ἀλλ’ ὅσον καὶ ἂν βεβαιώσω ὅτι δὲν κινδυνεύει ἀπὸ τὸν λαὸν τὸ πολίτευμα, διότι εἶναι πολίτευμα λαϊκόν, διότι ἀπὸ τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ ἐπήγασε, πάντως εἶναι ἔργον σωφροσύνης νὰ ληφθοῦν ὅλα τὰ ἀσφαλιστικὰ μέτρα, ὅπως μὴ διαταραχθῇ τὸ πολίτευμα, διότι ὑπάρχει, ὅσον καὶ ἂν εἶναι ἀπίθανος, ἡ δυνατότης μιᾶς κομματικῆς ἐπικρατήσεως μὴ στηριζομένης εἰς ἀντιθέτους πολιτειακὰς ἀντιλήψεις τοῦ λαοῦ, μία κομματικὴ ἐπικράτησις ἀντίθετος, ἡ ὁποία νὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἀνατροπὴν τοῦ πολιτεύματος. Καὶ μία κομματικὴ ἐπικράτησις ἀντίθετος δὲν εἶναι πρᾶγμα τόσον ἀδύνατον. Ὁ λαὸς θέλει τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλ’ ὅπως αἱ Κυβερνήσεις φθείρονται, οὕτω πως φθείρονται καὶ τὰ κόμματα, καὶ ὅσον, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι ἀπίθανος μία ἀντίθετος κομματικὴ ἐπικράτησις, δὲν εἶναι ὅμως ἀπολύτως ἀδύνατος καὶ δὲν δύναται νὰ ἀποκλεισθῇ ὑπὸ τὰ ὅρια τῆς δυνατότητος. Ἐπανέρχομαι εἰς τὸ ἐπιχείρημα. Εἶναι λοιπὸν δυνατὸν διὰ τῆς ψηφίσεως ἑνὸς ἄρθρου τοῦ Συντάγματος νὰ ἀποκλείσωμεν αὐτὴν τὴν δυνατότητα; Τὸ παρελθὸν καὶ τὸ ἰδικόν μας καὶ τῶν ἄλλων, κύριοι πληρεξούσιοι, διδάσκει ὅτι ὁ περιορισμὸς τῆς θελήσεως εἰς τὸ μέλλον τῶν Νομοθετικῶν Σωμάτων δι’ ἀπαγορεύσεως μεταρρυθμίσεως θεμελιωδῶν διατάξεων δὲν ἀπετέλεσε ποτὲ σοβαρὸν ἐμπόδιον συνταγματικῶν μεταρρυθμίσεων, νομοθετικῶν μεταρρυθμίσεων. Ἔχομεν τὰ ἰδικά μας παραδείγματα τῆς τελευταίας ἱστορίας. Ἦσαν δρακόντειοι αἱ διατάξεις περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος καὶ δὲν ἐτηρήθησαν. Ὅταν δὲ ὑπάρχουν συντεταγμέναι ἐξουσίαι δικαιούμεναι μετὰ πάροδον ὡρισμένου χρόνου νὰ προκαλέσουν μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος, νομίζω ὅτι ἡ μεταρρύθμισις τοῦ Συντάγματος κατὰ παράβασιν τῆς διατάξεως τῆς ἀπαγορευούσης οἱανδήποτε μεταρρύθμισιν πρὸ τῆς παρελεύσεως ὡρισμένης προθεσμίας εἶναι πολὺ πλέον εὔκολος ὅταν αἱ συντεταγμέναι ἐξουσίαι, αἱ ἀσκοῦσαι κανονικῶς συντακτικὴν ἐξουσίαν, συμφωνοῦν, παρὰ ἂν δὲν συμφωνοῦν εἰς τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ τούτου. Σᾶς ἐρωτῶ: Μόνον ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου δύναται νὰ προέλθῃ κίνδυνος τοῦ πολιτεύματος; Ὄχι βέβαια. Σᾶς φέρω τὸ ἑξῆς παράδειγμα: Ὑποθέσατε ὅτι ἔρχεται μία ἀσθενὴς πλειονοψηφία ἀντίθετος, ἡ ὁποία ἔχει ὅλας τὰς προθέσεις ν’ ἀνατρέψῃ τὸ πολίτευμα, καὶ ἀντιλαμβάνεται ὅτι χωρὶς πραξικόπημα δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὸ πράξῃ καὶ ὅτι ἔχει ἀντιθέτους εἰς τὸ τοιοῦτον πραξικόπημα τὰς ὑλικὰς δυνάμεις τοῦ Κράτους, δηλαδὴ τὸν Στρατόν. Εἶναι φανερὸν ὅτι ἡ πλειονοψηφία αὐτὴ ἡ ἀσθενὴς θὰ ἐπιδιώξῃ δι’ εἰδικῶν νόμων νὰ καταστήσῃ ὑποχείριον τὸν Στρατόν, ἐπὶ παραδείγματι διὰ τῆς μετακλήσεως ὅλων τῶν ἀποτάκτων, καὶ τοῦτο θὰ τὸ ἐπιτύχῃ εὐκολώτερον ἂν δὲν ὑπάρχῃ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, διατεθειμένον νὰ ἐναντιωθῇ κατὰ τοιούτου εἴδους τάσεων τῆς Βουλῆς, ὁπότε τὸ πολίτευμα διατρέχει σοβαρὸν κίνδυνον. Ἀλλ’ ἂν ἀντιθέτως ὑπάρχῃ μία Γερουσία δημοκρατικὴ καὶ ἀντισταθῇ εἰς τὴν ψήφισιν τοῦ ἐπιδιωκομένου νόμου, θὰ ὑπάρξῃ ὅλος ὁ καιρὸς ὅπως διαφωτισθῇ ὁ λαός, ὅπως γίνῃ ὅλη ἐκείνη ἡ ἐργασία ἡ ὁποία χρειάζεται ἵνα ματαιωθῇ μία μεταβολὴ ἡ ὁποία θὰ διευκολύνῃ τὸ ἀντιδημοκρατικὸν πραξικόπημα. Σᾶς φέρω ἕνα ἄλλο παράδειγμα: Ὑποθέσατε ὅτι ἔρχεται πάλιν μία κομματικὴ σύνθεσις μὲ μικρὰν πλειονοψηφίαν καὶ βλέπει ὅτι δὲν τῆς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπονομεύσῃ τὸ πολίτευμα, νὰ καταργήσῃ θεμελιώδεις θεσμοὺς δημοκρατικοὺς καὶ ἀντιλαμβάνεται ἡ ἀσθενὴς αὕτη πλειονοψηφία ὅτι μεταρρυθμιζομένου τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου καὶ διενεργουμένων ἐκλογῶν ὑπ’ αὐτῶν τῶν ἰδίων κομμάτων τὰ ὁποῖα κατέχουν τὴν ἐξουσίαν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθῃ μία μεγάλη πλειονοψηφία — ἡ ὁποία γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ ὄχι διότι θὰ μεταβληθῇ τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων, ἀλλὰ διότι ἡ ἐκλογικὴ διαρρύθμισις εἶναι τοιαύτη καὶ ἡ γεωγραφικὴ κατανομὴ τῶν δυνάμεων τῶν κομμάτων εἶναι τοιαύτη, ὥστε διευκολύνει τὴν ἀπόλυτον ἐπικράτησιν ἑνὸς κόμματος, ἐνῷ τὸ κόμμα αὐτὸ δὲν ἔχει τὴν ἀπόλυτον ἐπικράτησιν εἰς τὸν λαόν, καὶ παράδειγμα ἡ 1η Νοεμβρίου. Ἂν λοιπὸν μία τοιαύτη πλειονοψηφία ἐπαναφέρῃ τὸ πλειοψηφικὸν σύστημα, μεταβάλῃ ἐκλογικὰς περιφερείας καὶ προβῇ εἰς ἐνέργειαν ἐκλογῶν καὶ ἔλθῃ μὲ παμψηφίαν εἰς τὴν Βουλήν, νομίζετε ὅτι οἱ κίνδυνοι εἶναι μικροί;

§33Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὑποθέτω ὅτι παραγνωρίζετε ἓν θεμελιῶδες γεγονός, τὴν ἔλλειψιν νομοθετικῆς παντοδυναμίας τῆς Γερουσίας, διότι δύναται τὸ νομοσχέδιον νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ψηφισθῇ.

§34Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐδῶ εἶναι τὸ ζήτημα. Ἡμεῖς ὡς ἀποστολὴν τῆς Γερουσίας θέλομεν αὐτήν, νὰ ἐπέλθῃ μία ἀναστολὴ τῆς πρώτης ὁρμῆς τῆς μεθυσμένης πλειονοψηφίας, ἡ ὁποία φαντάζεται ὅτι δύναται ν’ ἀνατρέψῃ τὰ πάντα. Ἂν ὑπῆρχε δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα εἰς τὸ παρελθὸν καὶ ἠμπόδιζε τὴν Βουλὴν νὰ λάβῃ τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα ἔλαβεν, ἔχω ἀπόλυτον πεποίθησιν ὅτι δὲν ἠθέλομεν καταντήσει ἐκεῖ ὅπου κατηντήσαμεν. Βεβαίως ἂν ἔλθῃ ἕνας σεισμὸς λαϊκός, μία πλήμμυρα, ἡ Γερουσία δὲν ἠμπορεῖ ν’ ἀνθέξῃ. Ἀλλὰ δὲν ὁμιλοῦμεν περὶ τοιούτων καταστάσεων, αἱ ὁποῖαι δι’ ἐμὲ εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατοι εἰς τὸ προσεχὲς μέλλον. Ὁμιλοῦμεν περὶ ἑνὸς ρεύματος κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἰσχυροῦ, περὶ αὐτῆς τῆς καταστάσεως ὁμιλοῦμεν, ἡ ὁποία δὲν ἀποκλείεται ἀπὸ τὸ βασίλειον τῶν δυνατοτήτων ἀπὸ τὸ προσεχὲς μέλλον. Καὶ νομίζω ὅτι θὰ εἶναι μέτρον σοφὸν ἂν θέσωμεν μερικοὺς φραγμοὺς κατὰ τῶν κακῶν συνεπειῶν ἑνὸς τοιούτου ρεύματος. Ὡς πρὸς τὴν ὁμαλὴν ἐξέλιξιν μὲ τὴν ἵδρυσιν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος ἔχω νὰ εἴπω ἀκόμη καὶ τὸ ἑξῆς, ὅτι ὅλοι νομίζομεν ὅτι τελειωτικῶς θὰ ἀποκατασταθῇ ὁ ὁμαλὸς πολιτικὸς βίος — ἐλπίζομεν τοὐλάχιστον — διὰ τῆς ἐνεργείας τῶν ἐκλογῶν. Ἡμεῖς ὑπεστηρίξαμεν ἀπὸ τὴν ἀρχὴν ὅτι βεβαίως ἐπιθυμοῦμεν νὰ παρασχεθῇ ἡ εὐκαιρία ὅπως ταχύτερον ἐνεργηθοῦν αἱ ἐκλογαὶ καὶ ἀντιπροσωπευθῇ ὅλος ὁ πολιτικὸς κόσμος τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ Νομοθετικὸν Σῶμα, ἀλλ’ εἶναι σαφὲς ὅτι ὅσον μεγαλυτέρα ὑπάρχει διάστασις μεταξὺ τοῦ ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ ἐκτὸς αὐτῆς πολιτικοῦ κόσμου τόσον δυσκολωτέρα εἶναι ἡ διαχείρισις τοῦ ζητήματος τῶν ἐκλογῶν. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα, νομίζομεν, φέρει ἐγγύτερον τοὺς δύο πολιτικοὺς κόσμους καὶ αὐξάνει τὰς ἐγγυήσεις περὶ ὁμαλωτέρας πολιτικῆς ἐξελίξεως. Ὅταν ἀποκτήσωμεν τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἐξεπληρώσαμεν τὸ ἔργον ἡμῶν διὰ τῆς ψηφίσεως ὅλων τῶν ἀναγκαίων νομοθετημάτων πρὸς στερέωσιν τοῦ πολιτεύματος καὶ πρὸς ἱκανοποίησιν τῶν πλέον ἐπειγουσῶν ἀναγκῶν, τότε εὐχερέστερον ἠμποροῦμεν νὰ χρησιμοποιήσωμεν τὰς ἐκλογὰς ὅπως τερματίσωμεν τὴν σημερινὴν κατάστασιν. Καὶ ἀντιθέτως, ὑπάρχοντος δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ἐφόσον νομίζομεν ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ παρατείνωμεν τὸν βίον ἡμῶν ὡς Βουλῆς, ὅπως φέρωμεν εἰς πέρας τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον νομίζομεν ἀπαραίτητον πρὸ τῶν ἐκλογῶν, πολὺ εὐκολώτερον δυνάμεθα νὰ χειρισθῶμεν τὸ ζήτημα τῶν ἐκλογῶν ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως, διότι εἶναι ὁμαλωτέρα ἡ πολιτειακὴ λειτουργία μὲ τὰ δύο Σώματα καὶ περισσότερον ἱκανοποιεῖ τὰς ἐπιθυμίας καὶ τὰς ἀνάγκας τὰς λαϊκάς. Ἐτονίσθη ἐντεῦθεν ὅτι πρέπει νὰ κερδίσωμεν τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ, ὅτι πρέπει νὰ ἀποβλέπωμεν εἰς τὴν ἀποκέντρωσιν καὶ τὴν αὐτοδιοίκησιν. Ποῖος ἔφερε καμμίαν ἀντίρρησιν εἰς αὐτά; Ἀλλ’ ἡ ψυχὴ τοῦ λαοῦ δὲν κερδίζεται μόνον μὲ λόγια, ἀλλὰ μὲ ἔργα, ἓν δὲ ἀπὸ τὰ ὠφελιμώτατα ἔργα εἶναι καὶ ἡ ἵδρυσις δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος καὶ ἡ καλυτέρευσις τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας. Εἶναι δὲ περίεργον ὅτι ὁ ἐκ Σάμου πληρεξούσιος κ. Σοφούλης ὑπέθεσεν ὅτι ἡ διχοτόμησις τοῦ πρώτου Νομοθετικοῦ Σώματος θὰ ἦτο ἡ αὐτοκτονία τῆς Συνελεύσεως, ἐνῷ πράγματι διὰ τῆς διχοτομήσεως, διὰ τῆς ἐκλογῆς ὡς γερουσιαστῶν καὶ προσώπων περιωπῆς ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως εὑρισκομένων, ἤθελε σημαντικῶς αὐξηθῆ τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως, ἵνα ἐκτελέσῃ τὴν ἀποστολήν της. Συνήθως, προκειμένου περὶ πολιτικῶν πραγμάτων, περὶ πολιτικῶν μεταρρυθμίσεων, ἐγείρεται ἡ ἀντίρρησις ἂν ὅλα τὰ πράγματα εἶναι δυνατὸν νὰ διορθωθοῦν ἀπὸ μίαν πολιτικὴν μεταρρύθμισιν. Τὸ ἴδιον μᾶς ἔλεγον καὶ ὅτε ἠθέλομεν νὰ κάμωμεν τὴν Δημοκρατίαν καὶ ἓν ἐπιχείρημα μὲ τὸ ὁποῖον πολεμεῖται ἡ κήρυξις τῆς Δημοκρατίας εἶναι καὶ αὐτό, ὅτι διὰ μιᾶς δὲν ἐκαλυτερεύσαμεν τὴν οἰκονομικὴν ζωὴν τῶν ἀνθρώπων. Τὸ ἴδιον περίπου λέγεται τώρα περὶ τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ὅτι δηλαδὴ δὲν θὰ διορθώσῃ, δὲν θὰ φέρῃ τὴν πλήρη καλυτέρευσιν. Βεβαίως δὲν ἰσχυριζόμεθα ἡμεῖς ὅτι θὰ φέρῃ τὸν χρυσοῦν αἰῶνα, ἀλλ’ ὅτι θὰ συμβάλῃ εἰς καλυτέρευσιν. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι ὅπως εἰς τὴν φύσιν οὕτω καὶ εἰς τὴν κοινωνικὴν ζωὴν αἱ μεγάλαι μεταβολαὶ εἶναι ἀποτέλεσμα πολλῶν μικρῶν μεταβολῶν, καὶ ὅταν κατορθώνῃ εἷς λαὸς νὰ ἐπιταχύνῃ μεγάλας μεταβολὰς χωρὶς ἐκρήξεις πολιτικάς, χωρὶς ἀνατροπὰς καὶ μεγάλας ἀνωμαλίας, τὸ κέρδος δὲν εἶναι μικρόν. Δὲν ἰσχυριζόμεθα ἡμεῖς ὅτι ἡ Γερουσία θὰ εἶναι πανάκεια, ἀλλ’ ἀσφαλῶς εἴμεθα πεπεισμένοι ὅτι συντελεῖ εἰς τὴν στερέωσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ εἰς τὴν ἐξομάλυνσιν τοῦ ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου, καὶ νομίζω ὅτι αὐτὸ εἶναι ἀρκετὸν διὰ νὰ προβῶμεν εἰς τὴν ἄμεσον ἵδρυσιν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος. Ἐλέχθη περὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ψηφίσματος ὅτι εἶναι τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως»· ἡ φράσις εἶναι ἐντελῶς ἐσφαλμένη. Τὸ ψήφισμα φέρει τὰς ὑπογραφὰς πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀνῆκον ποτὲ εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», φέρει καὶ ὑπογραφὰς πληρεξουσίων οἱ ὁποῖοι ἀνῆκον μὲν εἰς τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», ἀλλ’ ἀπεχώρησαν ἀπ’ αὐτήν. Ἐτονίσθη ἀκόμη ἀπὸ ἡμᾶς καὶ τοὺς ἄλλους ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων ὅτι δὲν ἔχει κομματικὴν σημασίαν τὸ ὑπὸ συζήτησιν ψήφισμα. Δὲν θὰ ἦτο ἔντιμον νὰ φαντασθῇ κανεὶς ἢ νὰ ἐπιδιώξῃ κομματικὰ ἀφελήματα ἐκ τῆς ψηφίσεως ἢ μὴ τοῦ ψηφίσματος. Δὲν ἔχει κανὲν κόμμα, κανεὶς πολιτικὸς νὰ κερδίσῃ ἢ νὰ χάσῃ ἐκ τῆς ψηφίσεως ἢ μὴ τοῦ ψηφίσματος. Ἔχει νὰ κερδίσῃ μόνον ἐκ τῆς ἀποδοχῆς ὁ λαὸς καὶ ἡ Δημοκρατία. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καφαντάρης ἔχει τὸν λόγον.

§36Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε νὰ λάβω διὰ δευτέραν φορὰν τὸν λόγον διὰ νὰ ἀπαντήσω εἰς τὰς κυριωτέρας παρατηρήσεις αἱ ὁποῖαι ἀναφέρονται εἰς ἀπόψεις ὑποστηριχθείσας κατὰ τὴν πρώτην ὁμιλίαν μου. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἀποφύγω τὰς λεπτομερείας, ἀλλ’ ἀμφιβάλλω ἂν θὰ τὸ κατορθώσω. Κυρία βάσις, ἡ μόνη κατὰ τὴν γνώμην μου, τοῦ σχεδίου τὸ ὁποῖον συζητεῖται εἶναι ἡ συμμετοχὴ εἰς τὴν συντακτικὴν καὶ νομοθετικὴν ἐργασίαν τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν, ἐδέχθην δὲ καὶ ἐγὼ μόνον ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν ταύτην τὴν προτεινομένην λύσιν, ἐφόσον ἐκεῖνοι εἰς τοὺς ὁποίους ἀπέβλεπε δὲν τὴν ἀπέκρουον. Ἀλλὰ τὴν ἀποδοχήν μου ταύτην ἐπικαλεῖται ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ὡς ὁριστικὴν ἰσχυριζόμενος ὅτι πᾶσαι αἱ ἄλλαι ἀντιρρήσεις καταπίπτουν ἀφ’ ἑαυτῶν. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ εἴπω πόσον εἶναι βεβιασμένα καὶ ἀστήρικτα τὰ συμπεράσματά του. Ὅταν ἀπεδέχθην ὑπὸ τὸν ἀπαράβατον ὅρον τὸν ὁποῖον ἀνέφερα τὸ σχέδιον, δὲν ἔπαυσα νὰ φρονῶ καὶ νὰ ὑποστηρίζω ὅτι ὁ τρόπος οὗτος τῆς συγκροτήσεως τῆς Γερουσίας παρέμενε πάντοτε ἀνώμαλος, ἀλλ’ ἀπέδιδα μεγαλυτέραν σημασίαν εἰς τὴν ἠθικὴν τοῦ λαοῦ ἕνωσιν καὶ εἰς τὸ ἀντιστάθμισμα τὸ ὁποῖον θὰ προέκυπτεν ἐκ τῆς συμμετοχῆς τῶν ἐξωκοινοβουλευτικῶν, τὸ ἀντιστάθμισμα τῆς ἑδραιώσεως τοῦ νέου Συντάγματος ἐπὶ εὐρυτέρας λαϊκῆς βάσεως. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους ἐνόμισα ὅτι ἠδυνάμην νὰ θυσιάσω εἰς τὴν ἀνωτέραν πολιτικὴν σκοπιμότητα τὴν δογματικὴν ἀντίληψιν.

§37Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἴχατε εἴπει ὅτι καὶ ἓν ἀκόμη ἐκ τῶν μεγάλων κομμάτων ἐὰν ἐδέχετο....

§38Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἦτο ἡ ἐσχάτη συγκατάβασίς μας διαπιστοῦσα τὴν καλὴν πρόθεσιν καὶ τὴν ψυχραιμίαν μεθ’ ἧς ἐξητάσαμεν τὸ ζήτημα. Κατόπιν ὅμως τῆς κατηγορηματικῆς ἀρνήσεως τῶν ἀντιπάλων ἐξέλιπεν ἡ βάσις ἐπὶ τῆς ὁποίας ἔμελλε νὰ στηριχθῇ ἡ ἄμεσος τῆς Γερουσίας συγκρότησις. Διότι οὐδέποτε ἡμεῖς εἴχομεν σκεφθῆ ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν ἡ Συνέλευσις παρὰ τὴν ἄρνησιν ταύτην νὰ ἐμμείνῃ εἰς μίαν ἄσκοπον προσπάθειαν ἢ θὰ κατεδέχετο νὰ συνθηκολογήσῃ μὲ πολίτας ἢ πολιτευτὰς ἀξίους ἴσως πάσης ὑπολήψεως, ἀλλ’ ἐστερημένους κύρους, καὶ νὰ στηρίξῃ ἕνα ὁλόκληρον θεσμόν, χρήσιμον ἢ ἀπαραίτητον, ἐπὶ τοῦ ἐλέους ἐπαρχιακῶν τινων πολιτικῶν στοιχείων. Ζῶμεν εἰς Τόπον μικρὸν καὶ εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ γνωρίζωμεν μετ’ ἀκριβείας ποῖοι εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ὁμιλοῦν ἐν ὀνόματι μικρῶν ἢ μεγάλων μερίδων τῆς Κοινῆς Γνώμης. Ἐλέχθη ἀκόμη ὅτι ἡ ἄρνησις τοῦ ἐξωκοινοβουλευτικοῦ κόσμου θὰ ἀποβῇ εἰς ζημίαν του, διότι θὰ ἀποδειχθῇ καταδήλως ὅτι ἐξακολουθεῖ νὰ ἐμπνέεται ἀπὸ τὰ πάθη καὶ τὴν ἀδιαλλαξίαν. Ἀλλὰ τὸ δεδομένον τοῦτο ὑπάρχει, ἡ ἄρνησις ἐγένετο, ἡ πρόσκλησις ἐκ μέρους ἡμῶν ἀπεκρούσθη· τί περισσότερα θέλετε; Δὲν θὰ ἐλυπούμην ἐγὼ ἂν οἱ ἀντίπαλοι ἤθελον ἐκπέσει ἐξ ἰδίας ὑπαιτιότητος εἰς τὴν κοινὴν ὑπόληψιν· ἀρκεῖ νὰ ἐπιτελέσωμεν ἡμεῖς τὸ καθῆκόν μας καὶ νὰ μὴ ζητήσωμεν νὰ ἐκμεταλλευθῶμεν τὴν ὑπεροχήν μας εἰς βάρος τῶν θεσμῶν τοῦ Τόπου. Ἡ ἀπουσία ἐκ τῆς Συνελεύσεως μιᾶς μεγάλης πολιτικῆς μερίδος δὲν εἶναι σφάλμα ἰδικόν μας, ἀλλ’ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἄνευ σοβαρᾶς αἰτίας ἀπέσχον τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος. Προκειμένου ὅμως σήμερον νὰ ἱδρύσωμεν ἓν νέον πολιτικὸν Σῶμα, δὲν πρέπει νὰ φέρῃ τοῦτο τὴν σφραγῖδα μονομερῶν ἀντιλήψεων καὶ νὰ καταρτισθῇ μονόπλευρον. Ἡ τοιαύτη συγκρότησις θὰ ἦτο σφάλμα, τοῦ ὁποίου θὰ ὑπείχομεν, ἡμεῖς πλέον, ἐξ ὁλοκλήρου τὴν εὐθύνην. Ποῖα δὲ εἶναι τέλος πάντων τὰ ἄλλα ἀγαθὰ τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ προσπορισθῶμεν ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ σχεδίου τούτου; Ἀλλ’ ἀντιστρέφουν τὴν ἐρώτησιν καὶ μᾶς ζητοῦν νὰ εἴπωμεν τί εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐμποδίζει τὴν ἄμεσον ἵδρυσιν τῆς Γερουσίας. Μήπως καὶ εἰς ἄλλα Κράτη δὲν ἔπραξαν τὸ αὐτό; Δὲν ἀπαντῶμεν ἀλλοῦ ἐπίσης τὸν διχασμὸν τοῦ ἑνιαίως ἐκλεγομένου Νομοθετικοῦ Σώματος; Δὲν ἰσχύουν παραπλήσιοι ὅροι εἰς τὴν Νορβηγίαν, τὸ Βέλγιον καὶ εἰς αὐτὴν ἀκόμη τὴν Γαλλίαν; Ἀναμφιβόλως ὄχι. Αἱ Ἐθνικαὶ Συνελεύσεις δικαιοῦνται βεβαίως νὰ καταρτίζουν τοὺς θεμελιώδεις θεσμούς· αὐτὴ εἶναι ἡ ἀποστολή των. Δὲν δύνανται ὅμως νὰ στερήσουν τὰ αἱρετὰ μέλη των τῆς ἐξουσίας τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἀπ’ εὐθείας ἐκ τοῦ λαοῦ καὶ ἂν συνέπιπτεν εἰς Κράτος τι νὰ μὴ τηρῆται ὁ κανὼν οὗτος, θὰ ἐπρόκειτο περὶ παρεκτροπῆς μὴ δικαιολογούσης τὴν ἀπομίμησιν. Ἡ παρέκκλισις ὅμως αὕτη δὲν ἀπαντᾷ εἰς τὰ Κράτη, τῶν ὁποίων ἔγινε μνεία. Εἰς τὴν Νορβηγίαν τὸ Κοινοβούλιον, ἡ ἐθνικὴ ἐν γένει ἀντιπροσωπεία ἐκλέγεται δι’ ἑνιαίας ἐκλογῆς, μετὰ τὴν ὁποίαν τὸ ἓν τέταρτον τῶν μελῶν αὐτῆς, συμφώνως πρὸς τὴν δεδηλωμένην λαϊκὴν θέλησιν, σχηματίζει ἴδιον τμῆμα ἀνάλογον περίπου πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας. Λέγω δὲ ἀνάλογον, διότι δὲν πρόκειται, καθαυτὸ εἰπεῖν, περὶ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος συμφώνως πρὸς τὴν κοινὴν ἀντίληψιν περὶ Γερουσίας. Βλέπομεν λ.χ. ὅτι, ὅταν ἀναφυοῦν διαφωνίαι, συνέρχονται ἀμφότερα τὰ Σώματα καὶ ἀπὸ κοινοῦ συζητοῦν καὶ λαμβάνουν ἀποφάσεις, ὅτι διὰ τὴν ἄσκησιν τοῦ πολιτικοῦ ἐλέγχου οὐδεμία ὑπάρχει διαφορὰ δικαιοδοσίας τῶν δύο Σωμάτων, διότι καὶ πάλιν συνέρχονται ἀμφότερα τὰ τμήματα, ἐνεργοῦν τὸν ἔλεγχον καὶ λαμβάνουν ἀποφάσεις, δι’ ὧν κανονίζεται ἡ τύχη τῆς Κυβερνήσεως. Δι’ αὐτὸ ὑποστηρίζεται ὅτι τὸ Σῶμα τοῦτο δὲν ἀποτελεῖ δευτέραν Βουλήν, ἀλλ’ εἶναι ἁπλῆ Ἐπιτροπὴ τῆς μιᾶς καὶ μόνης Βουλῆς. Δὲν τὸ λέγω ἐγώ, ἀλλὰ συγγραφεὺς παγκοσμίου κύρους, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα ἠκούσαμεν πολλάκις ἀναφερόμενον κατ’ αὐτὴν τὴν συζήτησιν, ὁ πολὺς Μπράϊς. Ὥστε ἐν Νορβηγίᾳ ὑπὸ ἄλλους ὅρους καταρτίζεται τὸ δεύτερον αὐτὸ τμῆμα καὶ ἄλλη εἶναι ἡ ἔκτασις τῶν δικαιωμάτων του καὶ ὁ τρόπος τῆς λειτουργίας του. Δὲν πρόκειται, ἐπαναλαμβάνω, περὶ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, ἀλλὰ περὶ Ἐπιτροπῆς τῆς ἑνιαίας Βουλῆς. Ἄς ἴδωμεν ἂν τὰ πράγματα ἔχουν διάφορον ὑπόστασιν εἰς τὸ Βέλγιον.

§39Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τίνα σημασίαν ἔχει ἂν ὁ Μπράϊς τὸ λέγει Ἐπιτροπήν; Πρόκειται περὶ τῆς ὀνομασίας; Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι τὰ νομοθετικὰ μέτρα διέρχονται μίαν βάσανον εἰς δύο χωριστὰ Σώματα καὶ ἐν περιπτώσει διαφωνίας ὑπερισχύει τὸ πρῶτον.

§40Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Συζητοῦν καὶ λαμβάνουν ἀποφάσεις ἀπὸ κοινοῦ, ὡς ἑνιαῖον Σῶμα.

§41Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Λοιπὸν εἴτε Ἐπιτροπὴ λέγεται εἴτε δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν.

§42Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑπάρχει διαφορὰ οὐσίας ἐπιβεβαιουμένη παρὰ συγγραφέως τοῦ ὁποίου τὸ κῦρος φροντίζετε νὰ ἐξαίρετε, ὅταν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα γράφει συντείνουν εἰς τὴν ὑποστήριξιν τῶν ἀπόψεων ὑμῶν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀπορρίπτεται ὡς ἄχρηστος, ὅταν δὲν σᾶς συμφέρῃ.

§43Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Σεῖς παίρνετε μίαν φράσιν.

§44Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Συμβαίνει τι διάφορον, κύριοι, εἰς τὸ Βέλγιον; Ἄς τὸ ἐξετάσωμεν καὶ αὐτό. Ἡ Γερουσία ἐκεῖ συγκροτεῖται, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, δι’ ἀμέσου καθολικῆς ψηφοφορίας. Ὁ μέγας ἀριθμὸς τῶν γερουσιαστῶν προέρχεται ἐξ ἀμέσου ἐκλογῆς. Ὑπάρχει ἐπίσης καὶ εἷς ἀριθμὸς πολὺ μικρότερος, τὸ ¼ τῶν πρώτων, ὁ ὁποῖος προσλαμβάνεται ἐμμέσως διὰ τῆς ἐκλογῆς τῶν συμβουλίων τῆς τοπικῆς διοικήσεως. Τὸ Σῶμα τὸ οὕτω συγκροτούμενον προσθέτει ἕνα ἐλάχιστον ἀριθμὸν προσώπων, εἴκοσι μόνον, ἔξωθεν, κατ’ ἀναλογίαν τῆς κομματικῆς τῆς Γερουσίας συνθέσεως· ἡ παρουσία τοῦ μικροῦ αὐτοῦ ἀριθμοῦ τῶν εἴκοσι προσώπων ἐκρίθη χρήσιμος διὰ τὴν συμβολὴν τὴν ὁποίαν δύνανται νὰ παράσχουν εἰς τὸ νομοθετικὸν ἔργον, λόγῳ τῆς τεχνικῆς ἢ ἐπιστημονικῆς των εἰδικότητος. Πράγματι δὲ καὶ ἐγὼ δὲν θὰ εἶχον καμμίαν ἀντίρρησιν εἰς τὴν Γερουσίαν ἡ ὁποία θὰ προέρχεται ἐξ ἀμέσου ἢ ἐμμέσου λαϊκῆς ἐκλογῆς νὰ δεχθῶ καὶ τὴν προσθήκην ἐνίων προσώπων χρησίμων ἢ ἀπαραιτήτων, λόγῳ τῆς εἰδικότητος καὶ τῶν τεχνικῶν των ἐφοδίων. Δὲν θὰ εἶχον ἐπίσης ἀντίρρησιν νὰ ἀποδεχθῶ, καὶ τὸ προτιμῶ, τὸ σύστημα τὸ ἕτερον, τὸ ὁποῖον προνοεῖ διὰ τὴν πρόσληψιν τῶν ἐπιστημονικῶν στοιχείων κατὰ τὰς ἐκλογάς, ὅπως συμβαίνει εἰς τὴν Πολωνίαν. Ἀλλὰ μὲ τὸ ἓν ἢ τὸ ἄλλο σύστημα δὲν μεταβάλλεται διόλου ὁ λαϊκός, ὁ δημοκρατικὸς χαρακτὴρ τῆς δευτέρας Βουλῆς.

§45Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Φαίνεται ὅτι εἴμεθα μοναρχικοὶ ἡμεῖς.

§46Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐρχόμεθα τώρα εἰς τὴν Γαλλίαν, εἰς τὴν ὁποίαν τῷ 1875, κατὰ τὴν ὀργάνωσιν τῆς δευτέρας Βουλῆς, ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις τῆς ἐκλογῆς ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως 75 ἰσοβίων γερουσιαστῶν. Ἐλέχθη κατ’ ἐπανάληψιν ἐνταῦθα ὅτι οἱ ἰσόβιοι γερουσιασταὶ διωρίσθησαν ἐπίτηδες πρὸς περιφρούρησιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος ἐναντίον τῶν ἀνατρεπτικῶν ἐπιθέσεων τῶν μοναρχικῶν στοιχείων. Εἶναι περίεργος ἡ ἄγνοια αὐτὴ ἢ ἡ παραποίησις ἱστορικῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἔχουν ὅλως ἀντιθέτως, ὡς θὰ ἠδύνατό τις νὰ πεισθῇ ἀνοίγων τὸ πρῶτον πρόχειρον ἱστορικὸν σύγγραμμα τῆς περιόδου ἐκείνης. Τί πράγματι συνέβη; Ἡ Συνέλευσις τοῦ 1871 ἦτο Σῶμα κατὰ μεγάλην πλειονότητα μοναρχικῶν φρονημάτων. Τὰ δύο τρίτα τῆς Συνελεύσεως ἦσαν ὀπαδοὶ τοῦ μοναρχισμοῦ, ἀλλ’ ἡ ἐπικράτησίς των καὶ ἡ καθιέρωσις τοῦ μοναρχικοῦ πολιτεύματος καθίστατο ἀδύνατος λόγῳ τῆς βαθείας ἀντιθέσεως ἡ ὁποία ἐχώριζε τὰς μοναρχικὰς ἀποχρώσεις καὶ τῶν ζωηρῶν ἀντιζηλιῶν μεταξὺ τῶν διαφόρων μνηστήρων τοῦ θρόνου, ἀκόμη δὲ καὶ ὡς ἐκ τῆς στενοκεφάλου ἐπιμονῆς τὴν ὁποίαν ἔδειξεν ὁ κυριώτερος τῶν ὑποψηφίων, ὁ Δοὺξ τοῦ Σαμβόρ, εἰς τὸ ζήτημα τῆς σημαίας. Ἐπειδὴ ὅμως συγχρόνως ἀπέκρουον τὴν ἰδέαν τῆς Δημοκρατίας, τὰ μετριοπαθέστερα μοναρχικὰ στοιχεῖα ἠναγκάσθησαν νὰ χαράξωσι πολιτικὴν προσωρινῆς ἀνοχῆς τοῦ δημοκρατικοῦ καθεστῶτος μὲ τὴν ἐλπίδα καὶ τὴν προφανῆ πρόθεσιν, διαπλάσσοντες τὸ καθεστὼς τοῦτο καταλλήλως, νὰ εἶναι εἰς θέσιν εἰς τὴν εὔκαιρον στιγμὴν νὰ τὸ ἀνατρέψουν. Καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἐζήτουν ἀκριβῶς ὅπως ἡ Γερουσία συγκροτηθῇ κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ διευκολύνεται ἡ μεταπολίτευσις διὰ τῆς ἁπλῆς ἀναρρήσεως τοῦ Βασιλέως εἰς τὴν ἀρχηγίαν Κράτους ἔχοντος μοναρχικὴν καθ’ ὅλα διάταξιν. Προσεπάθησαν λοιπὸν οἱ μοναρχικοὶ καὶ ἰδίως ἡ ἰσχυροτέρα αὐτῶν μερίς, τὸ κόμμα τῶν Ὀρλεανιδῶν, νὰ ἐπιτύχουν ὅπως τὰ μέλη τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος διορίζωνται ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας, τὸν στρατηγὸν Μακμαών, ὅστις ἦτο καὶ αὐτὸς δεδηλωμένων μοναρχικῶν φρονημάτων. Ἀλλ’ εἰς τοῦτο ἀντετάχθησαν ἐρρωμένως τὰ κόμματα τῆς Ἀριστερᾶς, ἐπετεύχθη δὲ μάλιστα πρὸς στιγμὴν ὑπ’ αὐτῶν νὰ γίνῃ δεκτὸν τὸ ἀπολύτως αἱρετὸν τῆς δευτέρας Βουλῆς. Ὁ Πρόεδρος ὅμως τῆς Δημοκρατίας διεμαρτυρήθη τόσον ἐντόνως διὰ τὴν παραμόρφωσιν, ὡς εἶπε, τοῦ θεσμοῦ, ὥστε ἡ Συνέλευσις ἠναγκάσθη νὰ ἀπορρίψῃ τὴν κύρωσιν τοῦ ψηφίσματος εἰς τὸ σύνολον. Καὶ τότε εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην τὸ κόμμα τῶν Ὀρλεανιδῶν, ἀπέναντι τῆς ἐμφανοῦς τάσεως τῶν δημοκρατικῶν μερίδων τὰ ὁποῖα ἐξώθουν πρὸς διάλυσιν τῆς Συνελεύσεως νὰ ἐπιζητήσῃ συμβιβασμόν, τὸν ὁποῖον καὶ ἐπρότεινε, συμβιβασμὸν συνιστώμενον εἰς τοῦτο, νὰ μὴ ἐπιμείνῃ μὲν ἐπὶ τῆς ἀρχικῆς του προτάσεως, ὅπως διορίζωνται ὅλοι οἱ γερουσιασταὶ ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Δημοκρατίας, εἰς ἀντάλλαγμα ὅμως τῆς ὑποχρεώσεως νὰ γίνῃ δεκτὸν νὰ ἐκλεχθοῦν 75 ἰσόβιοι γερουσιασταὶ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Τὴν πρότασιν ταύτην ἀπεδέχθησαν τὰ δημοκρατικὰ κόμματα κατ’ ἀνάγκην, μολονότι τὴν ἀπέκρουον ὡς ἀντικειμένην εἰς τὰς ἰδέας των. Βραδύτερον μάλιστα ἐπανειλημμέναι προσπάθειαι κατεβλήθησαν παρ’ αὐτῶν πρὸς κατάργησιν τῆς σχετικῆς διατάξεως, ἡ ὁποία ἐχαρακτηρίζετο ὡς ὑπόλειμμα τοῦ μοναρχισμοῦ.

§47ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πάντως ἀπετέλεσε συμβιβασμόν.

§48Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐξήγησα πῶς. Ὁ συμβιβασμὸς προῆλθεν ἐκ τῆς ἀποσχίσεως 15 μοναρχικῶν πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι ἐθυσίασαν τὰς πεποιθήσεις των ἐξ ὑστεροβουλίας, διὰ τὴν ἀπόκτησιν δηλαδὴ τοῦ ἀξιώματος τοῦ γερουσιαστοῦ, ὑποσχεθέντες ἀντὶ τούτου νὰ ψηφίσουν εἰς τὸ ζήτημα τοῦ πολιτεύματος μὲ τὰς μερίδας τῆς Ἀριστερᾶς.

§49Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ σᾶς δώσω πληροφορίαν; Διότι πρόκειται περὶ ἱστορικοῦ γεγονότος καὶ ἠμπορεῖ νὰ ξεκαθαρισθῇ. Λοιπὸν βεβαιῶ καὶ εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐκείνη δὲν μετετράπη εἰς δημοκρατικὴν ἀπὸ μοναρχικὴν κατ’ ἀνοχήν, ἀλλὰ διότι ὁ λαὸς ἦτο δημοκρατικός. Ὅταν ἔγιναν αἱ ἐκλογαί, ὁ λαὸς δὲν ἐψήφισε δημοκρατίαν ἢ μοναρχίαν, ἀλλ’ ἐψήφισε περισσότερον τοὺς μοναρχικούς, διότι οἱ δημοκρατικοὶ ἦσαν συκοφαντημένοι ὅτι ἐπεζήτουν τὴν ἐξακολούθησιν τοῦ πολέμου. Ἡ Κοινὴ Γνώμη τῆς Γαλλίας ἦτο ἅπασα δημοκρατικὴ καὶ δι’ αὐτὸ οἱ μοναρχικοὶ μετετράπησαν εἰς δημοκρατικούς. Καὶ τὸ τελευταῖον ἐγχειρίδιον Γάλλου συγγραφέως ἅμα συμβουλευθῆτε θὰ σᾶς τὸ ἐπικυρώσῃ.

§50Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν, διότι ἡμεῖς ἐπεκαλέσθημεν τὸ προηγούμενον τῆς Γαλλίας διὰ νὰ ἀποδείξωμεν ὅτι δὲν εἶναι καθόλου παραλογισμὸς τὸ νὰ ἐκλεχθοῦν παρὰ μιᾶς Συνελεύσεως οἱ γερουσιασταί. Εἰς τὴν Γαλλίαν ἄλλαι πολιτικαὶ ἀνάγκαι ὡδήγησαν εἰς αὐτὴν τὴν πρᾶξιν καὶ ἐδῶ ἄλλαι πολιτικαὶ ἀνάγκαι ὀφείλουν νὰ ὁδηγήσουν εἰς αὐτὴν τὴν πρᾶξιν.

§51Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ὁ μοναρχισμός, ὡς σύστημα αὐθαιρεσίας, ἠμπορεῖ νὰ μὴ δεσμεύεται ὑπὸ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, ἐνῷ ἡ Δημοκρατία ὀφείλει νὰ μὴ ἀπομακρύνεται ἐξ αὐτῆς. Αὐτὴν τὴν οὐσιώδη διαφορὰν δὲν συγχωρεῖται νὰ τὴν λησμονῶμεν.

§52Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Μίαν πληροφορίαν ἤθελον νὰ σᾶς ζητήσω. Εἶναι ἀκριβέστατον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶδον δημοσιευόμενον, ὅτι κατὰ τὴν γνώμην ὑμῶν ἡ πρώτη συγκρότησις τῶν συμβουλίων τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως πρέπει νὰ ἀπορρέῃ ἀπὸ τὸν διορισμὸν τῆς Κυβερνήσεως;

§53Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὄχι βεβαίως. Ἀφήσατε, παρακαλῶ, τὸ ζήτημα αὐτό, ἔχει διευκρινισθῆ. Δὲν εἶναι ἄξιον τοῦ κόπου νὰ σᾶς ἀπασχολήσῃ ἐπὶ τοῦ ἐπιχειρήματος τὸ ὁποῖον ἠθέλησαν νὰ ἀρυσθοῦν ἐκ τῆς γενομένης εἰς τὴν Ἀγγλίαν συζητήσεως περὶ τροποποιήσεως τοῦ ὀργανισμοῦ τῆς ἄνω Βουλῆς· πρόκειται περὶ ἁπλῆς προτάσεως, ἡ ὁποία δὲν εἶχε συνέχειαν. Πολλαὶ προτάσεις ὑποβάλλονται κατὰ πᾶσαν στιγμὴν περὶ παντοίων ζητημάτων ἐκπροσωποῦσαι ὅλας τὰς δυνατὰς εἰς τὸν κόσμον ἀντιλήψεις, σπανίως ὅμως αἱ προτάσεις αὐταὶ τελεσφοροῦν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν πρέπει νὰ λησμονῆται ὅτι ἡ πρότασις τοῦ Μπράϊς, ἂν ἐγίνετο δεκτή, θὰ ἐσημείωνε βῆμα μεγάλης προόδου εἰς τὴν ὀργάνωσιν τῆς ἄνω Βουλῆς, ἥτις διέπεται ἀκόμη ἀπὸ ἐντελῶς ἀσυγχρονίστους ἀρχάς. Παρ’ ἡμῖν εὐτυχῶς δὲν συμβαίνει τὸ ἴδιον. Ἡμεῖς εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ ἐκλέξωμεν τοὺς θεσμούς μας, ἀδέσμευτοι ἀπὸ παραδόσεις καὶ εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ τοὺς διαπλάσωμεν ἐν πλήρει ἁρμονίᾳ πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα. Κατέφυγαν ἐπίσης εἰς τὸ ἐπιχείρημα τῆς παντοδυναμίας τοῦ Συντακτικοῦ Σώματος. Δυνάμει τῆς παντοδυνάμου ἐξουσίας της ἡ Συνέλευσις δικαιοῦται νὰ ἐκδώσῃ ἓν ψήφισμα καὶ νὰ προβῇ εἰς τὸν ἴδιον αὐτῆς διχασμόν, καὶ τοῦτο ἀρκεῖ. Βεβαίως κανὲν κώλυμα νομικῆς φύσεως δὲν ἐμποδίζει τὴν Συνέλευσιν νὰ τὸ πράξῃ καὶ ἡ ἵδρυσις τῆς Γερουσίας κατὰ τὸ σχέδιον ψηφίσματος, ἂν ἀποφασισθῇ, δὲν θὰ ὑπόκειται εἰς προσβολὴν δι’ ἀκυρότητα. Ὑφίσταται ὅμως κώλυμα ἐξ ἴσου ἀνυπέρβλητον, κώλυμα πολιτικοῦ καὶ ἠθικοῦ χαρακτῆρος τὸ ὁποῖον ἀπορρέει ἀπὸ τὴν δύναμιν ἐκείνην, ἄνευ τῆς ὁποίας ἡ Δημοκρατία εἶναι λέξις κενή, ἀπὸ τὴν λαϊκὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν δὲν δικαιούμεθα νὰ συστέλλωμεν ἢ νὰ διαστέλλωμεν ἑκάστοτε κατὰ βούλησιν. Οἱ παριστάμενοι εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην πληρεξούσιοι ἀρύονται τὰ δικαιώματά των κατ’ εὐθεῖαν ἐκ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ οὐδεὶς ἔχει τὴν δύναμιν, τιθέμενος ὑπεράνω αὐτῆς, νὰ εἴπῃ εἰς αὐτοὺς «ὁ λαὸς σᾶς περιέβαλε διὰ πλήρους νομοθετικῆς καὶ πολιτικῆς ἐξουσίας, ἀλλ’ ἡ πλειονοψηφία τῆς Συνελεύσεως σᾶς ἀποστερεῖ τῶν δικαιωμάτων σας». Τοιαῦται θεωρίαι δὲν εἶναι ἄξιαι μακρᾶς ἀνασκευῆς. Ἂν ἐγίνοντο δεκταί, θὰ ἦτο πλέον εὔκολον εἰς τὴν πλειονοψηφίαν νὰ ἀπαλλαγῇ τῶν ἐνοχλήσεων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, λέγουσα δι’ ἑνὸς ψηφίσματος: Σεῖς οἱ ἀντιπολιτευόμενοι τὴν Κυβέρνησιν ὑπάγετε, παρακαλῶ, εἰς ἕνα ὀργανισμὸν παραπλήσιον πρὸς μοναστήριον διὰ νὰ ἀσκήσετε τὰ δικαιώματά σας· δὲν θὰ ἔχετε γνώμην περὶ τῶν κυβερνητικῶν πραγμάτων οὔτε νομοθετικὴν ἐξουσίαν, θὰ προσφέρετε ὅμως ἄλλας πολυτίμους ὑπηρεσίας διὰ τὰς ὁποίας πολὺς ἔσεται ὁ μισθὸς ὑμῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς». (Χειροκροτήματα). Ἡ ἀρχὴ δὲν διαφέρει καὶ περὶ ἀρχῆς πρόκειται. Δὲν δικαιοῦται οὐδεὶς οὔτε ἡ πλειονοψηφία οὔτε ἡ παμψηφία τῆς Συνελεύσεως νὰ μειώσῃ τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἐχορήγησεν ὁ λαός. Καί τι πλέον. Δὲν δικαιοῦται οὔτε αὐτὸς ὁ πληρεξούσιος νὰ ἀπεμπολήσῃ ἔστω καὶ οἰκειοθελῶς τὸ τιμητικὸν βάρος μὲ τὸ ὁποῖον τὸν ἐπεφόρτισεν ὁ λαός. (Θόρυβος). Μὴ διαμαρτύρεσθε. Ἐλέχθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Λέσβου ὅτι πᾶν μέλος τῆς Συνελεύσεως ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς παραιτήσεως. Ἴσως ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς παραιτήσεως· ἡ παραίτησις ὅμως πληρεξουσίου εἶναι ἐντελῶς διάφορος ἀπὸ τὴν μείωσιν τῶν δικαιωμάτων του· διότι ἡ παραίτησις δίδει ἀφορμὴν εἰς νέαν παρέμβασιν τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ εἰς ἀναπλήρωσιν τοῦ παραιτηθέντος δι’ ἑτέρου προσώπου.

§54Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αἱ ἀναπληρωματικαὶ ἐκλογαὶ ἔχουσι καταργηθῆ.

§55Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν ἔχει τοῦτο σχέσιν. Πρόκειται καὶ πάλιν περὶ ἀρχῆς· ἡ μείωσις τῶν δικαιωμάτων τοῦ πληρεξουσίου παραβιάζει καὶ ἐκμηδενίζει τὴν λαϊκὴν ἐντολὴν ἄνευ μέσου τινὸς ἐπανορθώσεως. Καὶ προκειμένου ἐν τούτοις περὶ παραιτήσεως, πολλοὶ διχογνωμοῦν ἂν εἶναι δικαίωμα ἢ μὴ τοῦ πληρεξουσίου αὕτη. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω ἀπὸ ἄλλον συγγραφέα ἴσου κύρους καὶ αὐθεντίας πρὸς τὸν Μπράϊς, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα τοσάκις ἀπήχησεν ἐν τῇ αἰθούσῃ, ἀπὸ τὸν Ἐσμέν (ἀναγινώσκει): «Τὸ Ἀγγλικὸν Δίκαιον προχωρεῖ ἔτι μᾶλλον κλπ.». Αὐταὶ εἶναι αἱ ἰδέαι αἱ ὁποῖαι ἐπικρατοῦν περὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους εἰς τὰ ἐλεύθερα Ἔθνη. Αὐταὶ εἶναι αἱ ἰδέαι, τὰς ὁποίας εἰς τὰ πρῶτα βήματα τῆς Δημοκρατίας καλούμεθα ἡμεῖς νὰ καταλύσωμεν.

§56Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ Ἐσμὲν τὸ λέγει διὰ τὸ Ἀγγλικὸν Δίκαιον;

§57Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Μάλιστα· ὁμιλεῖ περὶ τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων καὶ τῆς μεταθέσεως. Ἐπειδὴ ἡ παραίτησις δὲν ἐπιτρέπεται, διευκολύνεται εἴς τινας περιστάσεις διὰ τῆς γνωστῆς καταστρατηγήσεως, δηλ. ὅταν θέλῃ ἓν μέλος τῆς Βουλῆς νὰ παραιτηθῇ, διορίζεται εἰς μίαν δημοσίαν θέσιν καὶ λόγῳ τοῦ ἀσυμβιβάστου ἐκπίπτει τοῦ ἀξιώματος. Οὐδέποτε δικαιοῦται νὰ ὑποβάλῃ παραίτησιν ἀπ’ εὐθείας.

§58Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ γνώμη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἀντίθετος πρὸς τὴν ἰδικήν σας· διότι εἰς τὸ σχέδιον τοῦ Συντάγματος τὸ ὁποῖον ἔγινε κατ’ εἰσήγησιν τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου ἐδέχθημεν νὰ τεθῇ διάταξις ὅτι ἡ παραίτησις τοῦ βουλευτοῦ εἶναι δικαίωμά του.

§59Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Θὰ εἴμεθα διατεθειμένοι εἰς πᾶσαν δυνατὴν ὑποχώρησιν, ἂν τοὐλάχιστον ἐπρόκειτο, θυσιάζοντες ἔν τινι μέτρῳ τὰς λαϊκὰς ἀντιλήψεις, νὰ ὁδηγήσωμεν τὴν Χώραν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας ἢ νὰ προσπορισθῶμεν ἐκ τῆς ἀμέσου συγκροτήσεως τῆς Γερουσίας νέας δυνάμεις πρὸς ἑδραίωσιν τοῦ πολιτεύματος. Ὑπεστηρίχθη ὅτι πρέπει ἐπειγόντως νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὰς νομοθετικὰς συζητήσεις καὶ νὰ ἀσφαλίσωμεν τὴν μεγαλυτέραν βάσανον τῶν νόμων διὰ τῆς συζητήσεως αὐτῶν εἰς δύο στάδια. Τὸ ἰσχύον σύστημα τῆς ἁπλῆς Βουλῆς ἐφαρμόζεται, ὡς γνωστόν, ἀπὸ μιᾶς ὁλοκλήρου ἑξηκονταετίας. Ἐπανειλημμέναι εὐκαιρίαι ἐδόθησαν πρὸς τροποποίησιν καὶ δὴ ἡ εὐκαιρία τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἐγὼ εἶχον τὴν ἀτυχίαν νὰ μὴ παρίσταμαι, εἰς τὴν ὁποίαν ὅμως εἶχε τὴν εὐτυχίαν νὰ παρίσταται ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μαντινείας. Παρὰ τὰ διδάγματα τῆς πείρας, διότι αἱ καταχρήσεις χρονολογοῦνται πολὺ παλαιότερα ἀπὸ τὸ 1910....

§60Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ Συνέλευσις τοῦ 1911 γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι ἀπηρτίζετο ἀπὸ νέους πολιτευομένους καὶ ἡ πεῖρα τοῦ παρελθόντος δὲν ὑπῆρχε.

§61Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Παρὰ τὰ διδάγματα αὐτὰ τῆς πείρας τὰ ὁποῖα δὲν ἔλειπαν εἰς τὸ Σῶμα ἐκεῖνο ἀπέκρουσε τὴν ἵδρυσιν τῆς δευτέρας Βουλῆς, ἀκόμη δὲ καὶ τὴν καταχώρισιν διατάξεως ἐξουσιοδοτούσης τὴν ἁπλῆν Βουλὴν νὰ σκεφθῇ ἄλλως βραδύτερον. Ὁ συνάδελφος ἐκ Μαντινείας, ἂν δὲν ὑπῆρξεν ὁ πρωταίτιος, συνετέλεσε καὶ αὐτὸς εἰς τὴν ἀπόφασιν ταύτην. Δὲν τὸν κατακρίνω. Ἔκτοτε, ὡς λέγει, ἐφωτίσθη καὶ μετέβαλε γνώμας, ὅπως ἐφωτίσθη καὶ μετέβαλεν ἐπίσης γνώμας καὶ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος ἐκ Κορινθίας. Διατί ὅμως μετέβαλε γνώμας; «Διότι», λέγει, «ἐπὶ ἑνὸς βασιλευομένου καθεστῶτος ὑπάρχει ὁ φραγμὸς ἄνωθεν ἐκ τοῦ Συντάγματος, ἐνῷ ἐπὶ μιᾶς Δημοκρατίας φραγμὸς τοιοῦτος δὲν ὑπάρχει». Τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές. Ὁ ἴδιος φραγμὸς ὁ ὁποῖος ὑπῆρχεν ἐπὶ τοῦ προηγουμένου καθεστῶτος διατηρεῖται καὶ σήμερον. Εἴχομεν τότε δικαίωμα ἀρνησικυρίας τοῦ Βασιλέως. Τὸ δικαίωμα τοῦτο ἀσκεῖ ἤδη ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας. Διαφορὰ περιπτώσεων δὲν συντρέχει. Ἄλλος λοιπὸν εἶναι ὁ λόγος δι’ ὃν ὁ συνάδελφος ἐκ Μαντινείας ἀπὸ πολέμιος τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας μετεβλήθη εἰς φανατικὸν αὐτοῦ πρόμαχον, μέχρι μάλιστα τοῦ σημείου νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι Δημοκρατία καὶ Γερουσία εἶναι ἓν καὶ τὸ αὐτὸ καὶ ὅτι ἂν δὲν τὴν ἱδρύσωμεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ἡ Δημοκρατία καταρρέει. Ἀπορῶ ἐν τούτοις πῶς τοιαύτας τρέφων, ὀψίμους ἔστω, ἰδέας ὁ συνάδελφος καὶ τόσην ἀποδίδων σημασίαν εἰς τὸ σχέδιον αὐτοῦ δὲν ἐφρόντισεν εὐθὺς μετὰ τὸ δημοψήφισμα, ὅταν εἶχε συγκεντρώσει κοινοβουλευτικὴν παντοδυναμίαν, νὰ τὸ προτάξῃ πάσης ἄλλης νομοθετικῆς ἐργασίας διὰ νὰ προλάβῃ τὴν καταστροφὴν τὴν ὁποίαν σήμερον μᾶς ἐπισείει.

§62Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ ἐκηρύχθην ἀπὸ τοῦ 1922, ἀμέσως μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν, καὶ γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι τὸν τρόπον αὐτὸν τῆς συστάσεως τῆς Γερουσίας τὸν ὑπέδειξα καὶ εἰς τὸν κ. Βενιζέλον καὶ εἰς ὑμᾶς καὶ κατόπιν τὸν ὑπεστήριξα καὶ ἐδῶ. Δὲν ἐψηφίσθη ἀμέσως, διότι, ὅπως ἐνθυμεῖσθε, ἐχρονοτρίβησε τὸ σχετικὸν ψήφισμα εἰς τὴν Συνταγματικὴν Ἐπιτροπὴν ἐπὶ ἕνα μῆνα.

§63Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Εἴχετε τρεῖς μῆνας καιρόν.

§64Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἶχον, διότι γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι τὸ ψήφισμα ὑπεβλήθη περὶ τὰ μέσα Μαΐου, ὑπεβλήθη δὲ τὸ πόρισμα τῆς Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, τέλη Ἰουνίου ἢ ἀρχὰς Ἰουλίου. Δὲν σᾶς ἀποκρύπτω καὶ ἓν ἄλλο πρᾶγμα, ὅτι ἀντελήφθην ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη ἐξηγήσεως εἰς τοὺς πληρεξουσίους περὶ τῆς χρησιμότητος τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας. Καὶ οἱ ἀξιότιμοι πληρεξούσιοι οἱ ὁποῖοι μὲ περιέβαλον μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην των θὰ ἐνθυμοῦνται πολὺ καλὰ ὅτι ἐκάμαμεν ἐπανειλημμένας συνεδριάσεις μεταξὺ ὅλων τῶν πληρεξουσίων, αἱ ὁποῖαι εἶχον σκοπὸν νὰ πεισθοῦν ὅλοι περὶ τῆς χρησιμότητος τοῦ θεσμοῦ. Ὅταν ἐπείσθην ὅτι τὰ πράγματα ἦσαν ὥριμα, τότε ἐγένετο ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως. Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι σφάλμα τὸ ὅτι ἐζήτησα δι’ ἰδιαιτέρων συνεννοήσεων νὰ ἀναπτύξω τὰς ἀπόψεις τὰς ἰδικάς μου καὶ νὰ πείσω τὴν Συνέλευσιν ὅτι αὐτὸ ἐπείγει.

§65Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑπέπεσεν εἰς τὴν ἀντίληψίν μου εἶναι τοῦτο, ὅτι ἀπέφυγεν ὁ συνάδελφος νὰ συνταυτίσῃ τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεώς του μὲ τὸ σχέδιον, παρὰ τὴν κολοσσιαίαν σημασίαν τὴν ὁποίαν φαίνεται ἀποδίδων ἤδη εἰς αὐτὸ καὶ δὲν ἐπεδίωξε τὴν ἐπίσπευσιν τῆς συζητήσεώς του, ἐνῷ διέθετεν ὅλα τὰ μέσα πρὸς τοῦτο, ἐνόσῳ ἡγεῖτο τῆς πλειονοψηφίας. Τοὐναντίον ἐπεδίδετο τότε εἰς τὴν ἀθρόαν ἐπιψήφισιν ἄλλων μέτρων τροχάδην καὶ ἄνευ ἐλέγχου προπαρασκευῆς, ἐν ὀνόματι τῶν ἱερῶν συνηθειῶν τοῦ παρελθόντος. Δὲν εἶναι ἀσύνηθες εἰς τὴν Βουλήν, ἔλεγε, νὰ ψηφίζωνται τὰ νομοσχέδια κατὰ τοιοῦτον τρόπον.

§66Β. ΑΛΕΒΙΖΑΤΟΣ. Αὐτὰ ἐλέγετε τότε, κ. συνάδελφε.

§67Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὅταν κατόπιν ἐπῆλθε σχετικὴ τάξις εἰς τὸ νομοθετικὸν ἔργον, διότι ἔπαυσαν νὰ εἰσάγωνται κατὰ ἑκατοντάδας νομοσχέδια καὶ ἀνεξετάστως νὰ ψηφίζωνται, τότε ἠκούσθη ὁ συνάδελφος νὰ διακηρύττῃ ὅτι πρέπει ἐξ ἐφόδου νὰ ἱδρύσωμεν τὴν Γερουσίαν διὰ νὰ ἀντεπεξέλθωμεν κατὰ τῆς νομοθετικῆς ἀτασθαλίας.

§68Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀναγνωρίζω ὅτι ἐψηφίσθησαν, ὅπως συνήθως ψηφίζονται, νομοσχέδια εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐρωτῶ ὅμως τὴν Συνέλευσιν: Εἶναι ὁμαλὴ ἢ ἀνωμαλωτάτη ἡ ἐργασία ἡ γενομένη παρ’ ἡμῶν σήμερον; Χωρὶς νὰ θέλω νὰ ἀποδώσω πρόθεσιν εἰς κανένα, νομίζω ὄχι. Ἐκεῖνο τὸ τὸ ὁποῖον εἶναι σφάλμα εἶναι νὰ ἀποδίδωμεν τὰ ἰδικά μας ἐλαττώματα καὶ τὰς ἰδικάς μας ἀδυναμίας. Ἐγὼ εἶπον ὅτι εἶναι δύσκολον μὲ μίαν Βουλὴν νὰ γίνῃ καλὴ νομοθετικὴ ἐργασία. Οἱ ἀμφισβητοῦντες αὐτὸ ἂς ταχθῶσιν ἐναντίον τοῦ θεσμοῦ. Ἡ ἀντίληψις ἡ γενικὴ εἶναι ὅτι ὄχι μόνον ἐπὶ τῆς πρώτης δημοκρατικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ κ. Βενιζέλου καὶ ἐπὶ πασῶν τῶν διαδεχθεισῶν Κυβερνήσεων ἡ νομοθετικὴ ἐργασία ἦτο μία νομοθετικὴ ἐργασία πλημμελής. Καὶ ἂν θέλωμεν δι’ αὐτὸ νὰ δώσωμεν καλυτέραν ἐντύπωσιν διὰ τὴν Δημοκρατίαν, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ συστήσωμεν ἀμέσως τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα.

§69Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν χωρεῖ ἀμφιβολία, τὸ πρᾶγμα εἶναι φανερόν, ὅτι παρ’ ὅσα εἶπεν ὁ κ. συνάδελφος εἰσήλθομεν ἤδη εἰς μίαν νομοθετικὴν νηνεμίαν, ἐπιτρέπουσαν τὴν διωνύχισιν τῶν νομοθετημάτων. Τίποτε πλέον δὲν μᾶς βιάζει νὰ διαστρέψωμεν τοὺς θεμελιώδεις μας ὀργανισμοὺς καὶ δυνάμεθα κάλλιστα νὰ ἀναμείνωμεν ἐπί τινα χρόνον ἕως οὗ, περατουμένου τοῦ συντακτικοῦ ἔργου, καταρτίσωμεν φυσιολογικῶς καὶ τὴν δευτέραν, ὅπως καὶ τὴν πρώτην Βουλήν. Πόσος ὅμως θὰ εἶναι ὁ χρόνος αὐτός; Ἐρωτᾷ ὁ συνάδελφος. Ἐξαρτᾶται ἔκ τινων ὅρων, ἐκ τῆς προθυμίας πρὸς ἐπίσπευσιν τῆς συντάξεως τοῦ Καταστατικοῦ Χάρτου, ἐκ τῆς ἐκκαθαρίσεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων. Βεβαίως ριζικὴ ἀνασύνταξις αὐτῶν εἶναι ἀμφίβολον ἂν δύναται νὰ περατωθῇ πρὸ τῆς παρελεύσεως ἔτους. Ἄν λογικευθῶμεν, τὸ διάστημα δυνάμεθα κατὰ πολὺ νὰ τὸ συντάμωμεν. Κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ τὸ ὀλιγόμηνον θὰ διατηρήσωμεν τὴν παροῦσαν μορφὴν τῆς Νομοθετικῆς Ἐξουσίας καὶ συμπληροῦντες τὸ συντακτικὸν ἔργον θὰ θεσπίσωμεν ὅλας ἐκείνας τὰς ἐγγυήσεις διὰ τῶν ὁποίων θὰ προλαμβάνωνται αἱ καταχρήσεις εἰς τὸ μέλλον. Ὁ συνάδελφος φρονεῖ ὅτι καὶ κατὰ τὸ ὀλιγοχρόνιον αὐτὸ διάστημα εἶναι ἀνάγκη νὰ λειτουργῇ ἡ Γερουσία καὶ ὅτι ἄλλως διακυβεύομεν τὴν ὑπόληψιν τοῦ νέου πολιτεύματος ἐκ τοῦ λόγου ἴσως ὅτι τὰ νομοθετήματα δὲν θὰ εἶναι εὐεργετικὰ εἰς τὸν λαὸν ἐλλείψει ἐπεξεργασίας. Ἐντὸς ὅμως τοῦ ὀλιγομήνου τούτου διαστήματος θὰ ἔχωμεν νὰ ψηφίσωμεν τὸ Σύνταγμα, νὰ καταρτίσωμεν τὴν μᾶλλον ἐπείγουσαν νομοθετικὴν ἐργασίαν καὶ νὰ τὴν ἐφαρμόσωμεν. Αὐτὰ εἶναι ἀρκετὰ διὰ νὰ ἐξυψώσουν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν. Μένει μία τελευταία ἄποψις, ἄποψις ἀόριστος καὶ δι’ αὐτὸ δυσκόλως ὑποκειμένη εἰς ἔλεγχον. Εἶναι ἀνάγκη, λέγουν, νὰ ἱδρύσωμεν τὴν Γερουσίαν διὰ μιᾶς διὰ νὰ ἐξασφαλισθῶμεν ἔναντι ἐνδεχομένης ἀνατρεπτικῆς ἀποπείρας. Ἄν πρόκειται περὶ βιαίας ἀνατροπῆς, δὲν ὑποθέτω ὅτι θὰ τὴν ἀποσοβήσουν οἱ 130 γερουσιασταὶ ὅσον καὶ ἂν διαπνέωνται ἀπὸ ἀκατάσχετον φανατισμὸν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Ἴσως ὅμως φοβοῦνται ὅτι ἡ Γερουσία ἀπαρτιζομένη τυχὸν ἐξ ἐχθρικῆς πλειονοψηφίας ἐπιζητήσῃ νὰ κατατρίψῃ διὰ συστηματικῆς ἀντιδράσεως τὸ πολίτευμα. Κύριοι πληρεξούσιοι, οὔτε τὴν ἀνατροπὴν τοῦ πολιτεύματος οὔτε τὴν καταδολίευσιν αὐτοῦ ἠδυνάμεθα ν’ ἀποτρέψωμεν διὰ τῆς καθιδρύσεως πολιτικοῦ Σώματος ἐκ τῶν ἰδίων μας κόλπων. Ἂν οἱ ἀντίπαλοί μας ἀποκτήσουν τόσην λαϊκὴν δύναμιν, ὥστε νὰ ἀποβλέψουν σοβαρῶς εἰς ἀνατροπήν, ἂς μὴ πιστεύωμεν, πλανώμενοι, ὅτι θὰ τὴν προλάβωμεν διὰ τεχνασμάτων, διὰ τῆς τοποθετήσεως ἐνίων προσώπων εἰς τὴν δευτέραν Βουλήν, ἔχουσαν περιωρισμένην δικαιοδοσίαν, ἁπλῆν ἀνασταλτικὴν ἐξουσίαν τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα θὰ ψηφίζῃ ἡ λαϊκὴ Βουλή. Ἂν οἱ ἐχθροὶ τῆς Δημοκρατίας ἤθελον κατορθώσει νὰ ἐγκολπωθοῦν τὴν λαϊκὴν δύναμιν, εὔκολον θὰ ἦτο νὰ παραλύσουν τὴν ἀσθενῆ ἀντίδρασιν τῆς Γερουσίας καὶ νὰ ἐπιβάλουν τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ἀπόψεών των ἀπέναντι ὀργανισμοῦ γυμνοῦ λαϊκοῦ καὶ ἠθικοῦ κύρους. Εἶναι μάλιστα φόβος μήπως τὸ Σῶμα τοῦτο ἀποβῇ κίνδυνος τοῦ πολιτεύματος, μήπως χρησιμεύσῃ ἡ θρυαλλὶς νέας ἐκρήξεως ἐμφυλίου πάλης. Δύο εἶναι αἱ ὑποθέσεις τῆς περαιτέρω πολιτικῆς ἐξελίξεως, ἡ πρώτη ὅτι ὁ ἀντίπαλος πολιτικὸς κόσμος σωφρονῶν καὶ ἀναλογιζόμενος τὰς συνεπείας τῆς διαιωνίσεως τῶν πολιτικῶν ἀγώνων θὰ θελήσῃ νὰ περιορισθῇ εἰς τὸ μέλλον ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ καθεστῶτος. Ἡ ἄλλη, ὅτι ἐμμένων εἰς τὴν πολιτικὴν τῶν παθῶν θὰ ἐπιζητήσῃ τὴν ἀνατροπήν. Ἂν συμβῇ τὸ δεύτερον — καὶ ὀφείλει πᾶς Ἕλλην νὰ τὸ ἀπεύχεται — ἄλλο μέσον δὲν ἔχομεν νὰ καταστήσωμεν ἀκινδύνους τὰς ἀνατρεπτικὰς προσπαθείας εἰμὴ τὴν διατήρησιν τῆς λαϊκῆς δυνάμεως. Ἀλλ’ ἂν ἀποφασίσῃ ὁ ἀντίπαλος κόσμος εἰλικρινῶς νὰ συνεργασθῇ διὰ τὴν βελτίωσιν τῶν κοινῶν, τότε, κύριοι, ἂς προσέξωμεν μήπως ἡμεῖς οἱ ἴδιοι παράσχωμεν εἰς αὐτὸν τὴν ἀφορμὴν καὶ τὸν ὠθήσωμεν εἰς ἀδιαλλάκτους, παρατόλμους καὶ ἀντεθνικὰς σκέψεις. Διότι δὲν δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ ὅτι ἡ ἐγκαθίδρυσις ἑνὸς Σώματος μονομεροῦς δὲν ἀποτελεῖ μείωσιν τῶν δικαιωμάτων τῶν ἀντιπάλων μας. Δὲν ὀφείλομεν νὰ ἐπιτρέψωμεν ποτὲ νὰ μᾶς ἀποδώσουν βασίμως τὴν μομφὴν ὅτι προσπαθοῦμεν νὰ μεταβληθῶμεν εἰς κοινοβουλευτικὴν ὀλιγαρχίαν ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς εὐλόγου καταργήσεως ἑνὸς ἀνελευθέρου καὶ ἀντιλαϊκοῦ θεσμοῦ, νὰ δημοκοπήσουν εἰς βάρος τῆς Δημοκρατίας καὶ νὰ μεταβάλουν τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα εἰς ἀγῶνα καθεστωτικόν. Τὸ κατ’ ἐμὲ μὲ ταράσσει πλειότερον παντὸς ἄλλου ὁ φόβος τῆς δυσφημήσεως τῆς Δημοκρατίας ἐκ τῶν ἰδίων μας σφαλμάτων. Θὰ προετίμων μυρίους ἄλλους ἀγῶνας παρὰ νὰ ἡττηθῶμεν ὡς ἐχθροὶ τῶν λαϊκῶν δικαίων κατὰ ἀντιπάλων εὐλόγως ἐμφανιζομένων ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ προμάχου τῶν δικαίων τούτων. (Χειροκροτήματα).

§70Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πρέπει νὰ διευκρινισθῇ, κύριε Πρόεδρε, κάτι τι λεχθὲν εἰς βάρος τῆς Δημοκρατίας. Ἐλέχθη ὅτι μία Βουλή, ἔστω κατὰ πλειονοψηφίαν ἀντίθετος, εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀνατρέπῃ τὸ πολίτευμα. Πρέπει νὰ καθαρίσωμεν ἀπὸ τώρα τὰ μεταξύ μας. (Θόρυβος).

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§72ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν ἐπὶ 5 λεπτά.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν ἐπὶ 5 λεπτά. (Ὥρα 7.30′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.40′ μ.μ.).

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§75Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι συνάδελφοι, τὸ θέμα ἦτο ἤδη ἐξηντλημένον, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ἀλλὰ καὶ ἂν ἔμενε σημεῖόν τι δυνάμενον νὰ ἀμφισβητηθῇ διευκρινίσθη καὶ τοῦτο διὰ τῶν σημερινῶν ἀγορεύσεων τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ καὶ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Εὐρυτανίας, ἡ τελευταία τῶν ὁποίων μάλιστα παρέταξεν ὅλα σχεδὸν τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα ἠδύνατό τις νὰ ἀντιτάξῃ εἰς τὸ προτεινόμενον σχέδιον ψηφίσματος περὶ ἀμέσου ἱδρύσεως προσωρινῆς Γερουσίας. Ἐλέχθη καὶ ἄλλοτε ὅτι τὸ Σῶμα ἡμῶν δὲν εἶναι Σῶμα νομικόν, δικανικόν, προωρισμένον νὰ κρίνῃ περὶ δικαίων ἐν γένει ἢ περὶ τῶν δικαιωμάτων τὰ ὁποῖα τυχὸν αὐτὸ τὸ Σῶμα ἔχει. Βεβαίως ὡς Σῶμα κυρίαρχον δύναται ἡ Ἐθνοσυνέλευσις τὰ πάντα νὰ διαπράξῃ πλὴν ἑνὸς πράγματος, κατὰ τὴν γνωστὴν ἀγγλικὴν ῥῆσιν. Ἀλλ’ εἴμεθα Σῶμα καθαρῶς πολιτικὸν καὶ ἑπομένως ἔχομεν νὰ κρίνωμεν πρὸ παντὸς ὄχι περὶ τοῦ τί δικαιούμεθα νὰ πράξωμεν, ἀλλὰ περὶ τοῦ τί ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν, τί εἶναι τὸ ὠφελιμώτερον, τὸ σκοπιμώτερον, ὅπως καλύτερον διευθετηθῶσι τὰ πολιτικὰ ἐν γένει πράγματα τῆς Χώρας ἡμῶν. Ἂν δὲ γίνεται ἀναδρομὴ εἰς συγγραφεῖς ἢ εἰς προηγούμενα ἄλλα ἱστορικὰ δεδομένα, ἀναμφισβητήτως ἡ ἀναδρομὴ αὕτη γίνεται ἵνα ἐκ τῆς πείρας ἄλλων λαῶν διατελούντων ὑπὸ παρομοίας πρὸς ἡμᾶς περιστάσεις ἀντλήσωμεν διδάγματα καὶ μὴ πάθωμεν παθήματα ἄλλων λαῶν. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην πρέπει βεβαίως νὰ λάβωμεν ὑπὸ σοβαρὰν ἔποψιν καὶ τὰς γνώμας διαπρεπῶν πολιτειολόγων, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι εἰμὴ τὸ καταστάλαγμα πείρας πολιτικῶν παθημάτων καὶ τὸ δίδαγμα πολιτικῆς ἐξελίξεως ἄλλων λαῶν. Διότι ναὶ μὲν ἡ πολιτικὴ ἐπιστήμη δὲν στηρίζεται ἐπὶ παρατηρήσεων φαινομένων ἐπαναλαμβανομένων κατὰ τὸν ἴδιον ἀκριβῶς τρόπον ὡς τὰ φυσικὰ φαινόμενα, ἢ κατὰ παρόμοιον τρόπον, ἀλλ’ ἐξ ἄλλου εἶναι ἀναμφισβήτησον ὅτι ἀνάλογοι πολιτειακαὶ περιστάσεις πρὸς τὴν ἡμετέραν ἐνεφανίσθησαν εἰς λαοὺς ὁμοίων πολιτικῶν περιπετειῶν πρὸς τὰς ἡμετέρας. Καὶ οἱ συγγραφεῖς δὲ ταῦτα ἐξετάζοντες ἐξάγουν ἀξιώματά τινα τῆς πολιτικῆς ἐπιστήμης, ἢ μᾶλλον τῆς πολιτικῆς τέχνης, ἀξιώματα ἔχοντα βαρύτητα ὁσάκις ἐκυρώθησαν διὰ μακρᾶς πείρας τῶν πραγμάτων. Κύριοι, ἔγινε καὶ νῦν λόγος περὶ τῆς χρησιμότητος ἢ μὴ τῆς Γερουσίας ἀπολύτως καὶ περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ὑπάρξεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας ἐν δημοκρατικῷ μόνον πολιτεύματι. Ἐθεωρήθη δὲ ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων πολιτευτῶν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἂν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν τὴν παλαιάν των γνώμην κατὰ τοῦ θεσμοῦ, ἐθεωρήθη, λέγω, ὅτι ἡ Γερουσία εἶναι ἀπαραίτητος εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, ἀλλ’ ὅτι δὲν εἶναι ἀπαραίτητος εἰς πολίτευμα μοναρχικόν. Εἶχον τὴν γνώμην πάντοτε ὅτι, ἂν ἡ Γερουσία εἶναι χρήσιμος ἀναμφισβητήτως εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, εἶναι πολὺ περισσότερον χρήσιμος εἰς πολίτευμα μοναρχικόν. Οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους ἡ Γερουσία ἀνεγνωρίσθη ὡς θεσμὸς χρησιμώτατος δύνανται νὰ εὑρεθοῦν ὄχι μόνον εἰς τὴν ἔκθεσιν τοῦ ψηφίσματος περὶ τοῦ ὁποίου ἔχετε νὰ κρίνετε σήμερον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν λαῶν καὶ εἰς βιβλία σοφῶν διδασκάλων συγχρόνων. Νομίζω ὅμως ὅτι θαυμασιώτερα καὶ ἐν τῇ συντομίᾳ ἡ ὁποία διακρίνει τοὺς ἀρχαίους Ἕλληνας συγγραφεῖς περιέγραψε τὴν ἀνάγκην τῆς Γερουσίας ὁ Πλούταρχος εἰς τὸν βίον τοῦ Λυκούργου. Λέγει ἐκεῖ τὰ ἑξῆς, ἀφοῦ διηγεῖται ὅτι ὁ Λυκοῦργος μετέβη εἰς Κρήτην, προηγμένην τότε πολιτικῶς, καὶ ἐμελέτησε τοὺς θεσμοὺς αὐτῆς: «Πλειόνων δὲ καινοτομουμένων ὑπὸ τοῦ Λυκούργου πρῶτον ἦν καὶ μέγιστον ἡ κατάστασις τῶν γερόντων», ἤτοι ἡ ἐγκατάστασις τῆς Γερουσίας. «Ἥν φησιν ὁ Πλάτων τῇ τῶν βασιλέων ἀρχῇ φλεγμαινούσῃ μιχθεῖσαν καὶ γενομένην ἰσόψηφον εἰς τὰ μέγιστα, σωτηρίαν ἅμα καὶ σωφροσύνην παρασχεῖν. Αἰωρουμένη γὰρ ἡ πολιτεία καὶ ἀποκλίνουσα νῦν μὲν ὡς τοὺς βασιλεῖς ἐπὶ τυραννίδα, νῦν δὲ ὡς τὸ πλῆθος ἐπὶ δημοκρατίαν, οἷον ἕρμα τὴν τῶν γερόντων ἀρχὴν ἐν μέσῳ θεμένη καὶ ἰσορροπήσασα, τὴν ἀσφαλεστάτην τάξιν ἔσχε καὶ κατάστασιν· ἀεὶ τῶν ὀκτὼ καὶ εἴκοσι γερόντων τοῖς μὲν βασιλεῦσι προστιθεμένων, ὅσον ἀντιβῆναι πρὸς δημοκρατίαν, αὖθις δὲ ὑπὲρ τοῦ μὴ γενέσθαι τυραννίδα τὸν δῆμον ἀποδειλιάσαντας». Λέγει δηλ. ἐν ὀλίγοις ὅτι ὁ σκοπὸς τῆς Γερουσίας εἶναι ὁσάκις ἡ μία Βουλή, τείνουσα πρὸς τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα, θέλει νὰ μεταβάλῃ τὸ πολίτευμα εἰς τυραννίδα, νὰ ἀντιστῇ αὐτῇ ὡς ἔρμα κατὰ τῆς τυραννίδος, ὁσάκις δὲ ἡ μία καὶ ἁπλῆ Βουλὴ ἢ ὁ δῆμος τείνει οὐχὶ πρὸς τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα, ἀλλὰ πρὸς τὴν λαϊκὴν ὁρμὴν καὶ κινδυνεύει νὰ ἐκτραπῇ εἰς καταστρεπτικὴν ὀχλοκρατίαν, πάλιν ἡ Γερουσία νὰ χρησιμεύῃ ὡς ἔρμα πρὸς ἀποφυγὴν τῆς ὀχλοκρατίας. Εἶναι ἓν Σῶμα τεῖνον πρὸς τὴν ἰσορρόπησιν τῶν δύο ἄλλων ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους. Διὰ τοῦτο, κύριοι, ὅλα σχεδὸν τὰ Κράτη ἠσπάσθησαν τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, καὶ τὰ δημοκρατικὰ καὶ τὰ μὴ δημοκρατικά, ὄχι μόνον τὰ ἀρχαῖα ἀλλὰ καὶ αἱ κατὰ τὸν μεσαίωνα μικραὶ πολιτεῖαι, καὶ τὰ νεώτερα Κράτη. Καὶ δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι, ὁσάκις παρέβλεψαν οἱ λαοὶ τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναγκαιότητος τῆς Γερουσίας, τάχιστα μετενόησαν. Ἔχομεν παράδειγμα τὴν Γαλλίαν κατὰ τὴν μεγάλην ἐπανάστασιν, ἡ ὁποία ἵδρυσε διὰ τὸν κατόπιν χρόνον τὴν ἁπλῆν Βουλήν, τὴν γνωστὴν νομοθετικὴν Βουλήν, ἥτις μὴ ὑπαρχούσης Γερουσίας μετετράπη εἰς ἀναρχικὴν ὀχλοκρατίαν, ἔδωσε δὲ ἴσως ἀφορμὴν εἰς τὴν μετὰ ἔτη ἐπικράτησιν τῶν μοναρχικῶν τάσεων τοῦ Ναπολέοντος. Ἔχομεν ἀκόμη παράδειγμα, ἂν θέλετε, τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν τὴν Γαλλικὴν τοῦ 1848, ἡ ὁποία δὲν ἵδρυσε Γερουσίαν ὅταν κατέστησε τὸ Σύνταγμα καὶ τὴν ὁποίαν ἐπηκολούθησε μετὰ τρία ἔτη τὸ πραξικόπημα τοῦ Ναπολέοντος τοῦ ΙΙΙ, διὰ νὰ μεταβληθῇ τὸ πολίτευμα εἰς πολίτευμα μοναρχικὸν ἐπὶ πολλὰ ἔτη. Ταῦτα εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου κατὰ τὴν 6 Αὐγούστου 1910 ὅταν τὸ πρῶτον ἐπαρουσιαζόμην εἰς τὸν λαὸν ζητῶν τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτοῦ καὶ ἔλεγον, ὡς δύναταί τις νὰ ἀνεύρῃ εἰς τὰς ἐπαρχιακὰς ἐφημερίδας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὅτι ἤμην ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας καὶ τῆς ἐξαρτήσεως τοῦ δικαιώματος τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς, τὸ ὁποῖον δικαίωμα θὰ ἀνῆκεν εἰς τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα, ἀπὸ τὴν συγκατάθεσιν τῆς Γερουσίας. Ἐνέμενον δὲ εἰς τοῦτο ὅταν τῷ 1911 ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι μέλος τῆς τότε Συνταγματικῆς Ἐπιτροπῆς. Καὶ ὅπως εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ ἀποκαλύψῃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας συνάδελφος, ὅτι εἰς τὴν ἐμὴν γραφίδα ὀφείλεται ἡ ἔκθεσις τὴν ὁποίαν δύναταί τις νὰ ἀνεύρῃ εἰς τὸ σχετικὸν πρὸς τὴν τότε ἀναθεώρησιν βιβλίον ἐν σελίδι 112, καὶ δι’ ἧς ὑπεστηρίζοντο τὰ ὑπὲρ τῆς Γερουσίας ἐπιχειρήματα, οὕτω δύναμαι καὶ ἐγὼ νὰ εἴπω ὅτι τὸ ἕτερον ἥμισυ τῆς ἐκθέσεως ἐκείνης, τὸ ἀντιταχθὲν εἰς τὴν ἐγκατάστασιν τῆς Γερουσίας, ὀφείλεται εἰς τὴν γραφίδα τοῦ ἐντίμου ἐκ Κορινθίας πολιτευτοῦ. Εἶχε διχασθῆ εἰς δύο ἰσοψήφους μερίδας ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπή. Ὥστε ἡ συμβουλὴ τοῦ ἀξιοτίμου πολιτευτοῦ ὑπῆρξε λίαν οὐσιώδης, διότι, μόνον ἡ ψῆφός του ἂν προσετίθετο, θὰ ἐγίνετο δεκτὴ ἡ πρότασις περὶ ἀποδοχῆς τῆς Γερουσίας. Ὀφείλω δὲ νὰ εἴπω ὅτι ὁ κ. Βενιζέλος τότε ἔλεγεν ὅτι, ἂν ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ ἤθελε δεχθῆ τὴν πρότασιν, ἦτο διατεθειμένος νὰ τὴν συζητήσῃ λίαν εὐμενῶς. Εἰς τὸ ἴδιον τεῦχος εὑρίσκεται, ἐπαναλαμβάνω, καὶ ἡ ἔκθεσις τῆς ἑτέρας γνώμης, διατυπωθείσης ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κορινθίας πολιτευτοῦ. Τώρα εἶμαι εὐτυχής, διότι ἡ ἐν τῷ μεταξὺ πεῖρα συνετέλεσεν εἰς τὸ νὰ μεταβάλῃ γνώμην καὶ ὁ κ. ἐκ Κορινθίας συνάδελφος καὶ οἱ συνεργάται του. Ἀλλ’ ὅπως γνωρίζετε, εἶναι ἀπὸ τὰ πλέον συνηθισμένα πράγματα εἰς τὸν κόσμον τοῦτον, ὅτι οἱ νεοφώτιστοι σπεύδουν πολὺ περισσότερον ἀπὸ τοὺς παλαιούς. Κύριοι, ἂν εἴχομεν τῷ 1911 καθιδρύσει τὴν Γερουσίαν, αἱ ἐκλογαὶ τῆς Γερουσίας αἱ πρῶται, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐγίνοντο τῷ 1911, ἢ τῷ 1912, μὲ τὸ πνεῦμα τὸ ἀνορθωτικὸν τὸ ὁποῖον ἐπεκράτει τότε παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ λαῷ, θὰ ἔδιδον παμψηφίαν πολιτευτῶν ἀνορθωτικῶν ἐν τῇ Γερουσίᾳ. Θὰ ἦτο ἀδύνατον, θὰ ἦτο πολὺ δύσκολον κατὰ τὸ 1915 ἄνευ πραξικοπήματος καταφώρου νὰ ἐνασκηθῇ τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως ἀπὸ τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα, ἐφόσον τοῦτο θὰ ἐξηρτᾶτο ἀπὸ προηγουμένην γνωμοδότησιν τῆς Γερουσίας, ὅπερ ἔδωσε τὴν ἀφορμὴν εἰς τὰς ἐσωτερικὰς ἔριδας, τὰς ὁδηγησάσας εἰς τὴν καταστροφὴν τοῦ 1922. Ἡ Ἑλλάς, κύριοι, δὲν ἔχει Γερουσίαν ἀπὸ τοῦ 1864. Μία δὲ κρίσις ἡ ὁποία ἔχει ἐξενεχθῆ ἀπὸ ἕνα ἐκ τῶν διασημοτέρων συνταγματολόγων τῆς Ἰταλίας, τὸν Brunialti, περὶ τῆς Χώρας ἡμῶν ἦτο ἡ ἑξῆς: «Ἡ Ἑλλὰς κατήργησε τὴν Γερουσίαν διὰ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει ἴσως ἄλλο Κράτος ἐν Εὐρώπῃ ὅπου τὸ Σύνταγμα νὰ παραβιάζεται βιαιότερον καὶ ὁ πολιτικὸς βίος νὰ εἶναι ταραχωδέστερος. Τὸ ἴδιον συνέβη καὶ μὲ τὴν Βουλγαρίαν καὶ τὴν Σερβίαν, αἵτινες ἐμιμήθησαν τὴν Ἑλλάδα». Ὅλοι λοιπὸν σήμερον εἴμεθα σύμφωνοι, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, ὅτι ἡ ἵδρυσις τῆς Γερουσίας, ἡ ἵδρυσις, ἂν θέλετε, τῆς Ἄνω Βουλῆς, διὰ νὰ μὴ ἐνοχλῇ τὸ ὄνομα τῆς δευτέρας Βουλῆς, εἶναι χρησιμωτάτη διὰ τὴν ὁμαλὴν πορείαν τῶν πολιτικῶν ἡμῶν ὑποθέσεων ἐν τῷ μέλλοντι. Δὲν πρόκειται νὰ συγκεντρωθοῦν βεβαίως εἰς τὴν Γερουσίαν οἱ ἀνύπαρκτοι ἴσως Ἕλληνες ἀριστοκράται ἐκ γενετῆς, ἐκ καταγωγῆς. Καὶ ἂν ἀκόμη ὑπῆρχον πολλοὶ τοιοῦτοι ἐν Ἑλλάδι, θὰ ἦτο ἀναχρονισμὸς ἀδικαιολόγητος, καθ’ ἣν στιγμὴν εἰς Κράτη, ὅπου ἀπὸ αἰώνων ὑπάρχει μία ἀριστοκρατία τῆς καταγωγῆς, σκέπτονται νὰ καταργήσουν τὴν τοιαύτην Γερουσίαν, θὰ ἦτο, λέγω, ἀναχρονισμὸς δι’ ἡμᾶς, ἥκιστα ἀριστοκρατικούς, ἂν ἠθέλομεν δεχθῇ νὰ εἰσέρχωνται εἰς τὴν Γερουσίαν πρόσωπα περιβεβλημένα ὑπὸ ὡρισμένων προσόντων, προσδιδόντων ἀριστοκρατικὴν μόνον ἐκ γενετῆς χροιάν. Ὁ Ἕλλην εἶναι δημοκρατικός. Ἡ μακραίων ὑποδούλωσις συνετέλεσεν εἰς τὴν ἰσοπέδωσιν τῶν τάξεων, καὶ ἂν ὑπάρχῃ σήμερον μία ἀριστοκρατία τὴν ὁποίαν τιμᾷ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶναι ἡ ἀριστοκρατία τοῦ πνεύματος, ἡ ἀριστοκρατία τοῦ ἤθους, ἡ ἀριστοκρατία τῆς ἐπιστήμης, ἡ ἀριστοκρατία τοῦ ἀναλώσαντος τὸν βίον εἰς ἄμυναν ἢ ὑπηρεσίαν τῆς Πατρίδος, ἡ ἀριστοκρατία τοῦ ἐντίμως κτηθέντος καὶ ἐπ’ ἀγαθὰ δαψιλῶς διατιθεμένου πλούτου. (Χειροκροτήματα). Αὐτὴν τὴν ἀριστοκρατίαν φιλοδοξοῦμεν νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς τὴν δευτέραν Βουλήν, οὐχὶ τὴν ἀριστοκρατίαν τὴν ὁποίαν ἐφοβήθη ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Παπαγρηγοριάδης, τὴν ἀνύπαρκτον. Θέλομεν νὰ εἰσαγάγωμεν πρόσωπα τὰ ὁποῖα εἴτε ἐξ ἰδιοσυγκρασίας εἴτε διότι ἐκουράσθησαν ἀπὸ μακροὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας δὲν δύνανται νὰ διεξαγάγωσι τὰς ἐκστρατείας τὰς ἐκλογικάς, τὰς ὁποίας ἀπαιτεῖ ὁ ἀγὼν περὶ τὰς γενικὰς βουλευτικὰς ἐκλογάς. Τὰ ἀγαθὰ τῆς Γερουσίας, κύριοι, ὁμολογοῦνται πανταχόθεν. Παύει ὁ δεσποτισμὸς τῆς Κάτω Βουλῆς, τῆς πρώτης Βουλῆς, εἷς δεσποτισμὸς ὁ ὁποῖος ἐξεδηλώθη πολλάκις ἐν τῇ παντοδυναμίᾳ τοῦ Σώματος καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι ἐνίοτε περισσότερον ὀξὺς παρὰ ὁ δεσποτισμὸς τῶν Ἀνωτάτων Ἀρχόντων, διότι πολλάκις παρατηρεῖται ὅτι ἡ συλλογικὴ εὐθύνη, τὸ αἴσθημα τῆς συλλογικῆς εὐθύνης, εἶναι ἀμβλύτερον παρὰ τὸ αἴσθημα τῆς ἀτομικῆς εὐθύνης. Ἡ Γερουσία συμβαδίζει, ὡς ὀρθότατα εἶπεν ὁ ἐξ Εὐρυτανίας ἀξιότιμος συνάδελφος, καὶ μετὰ τῶν βασιλευομένων Δημοκρατιῶν, ἀλλὰ καὶ μετὰ τῶν καθαρῶς δημοκρατῶν. Δὲν εἶναι στοιχεῖον ἀπαραίτητον τῆς Δημοκρατίας, ἀλλ’ εἶναι στοιχεῖον τὸ ὁποῖον συντελεῖ εἰς τὴν καλυτέραν ἐξονύχισιν τῶν νομοθετημάτων, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν χρησιμοποίησιν τῶν ἀρίστων πολιτικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας. Οὐδὲ δύναταί τις νὰ εἴπῃ πάντοτε ὅτι τὰ στοιχεῖα τὰ περισυλλεγόμενα διὰ τῆς ἐμμέσου ἐκλογῆς καὶ εἰσερχόμενα εἰς τὴν Γερουσίαν εἶναι στοιχεῖα συντηρητικά. Ἔχομεν παράδειγμα ἀκριβῶς τὴν Γερουσίαν τῆς Γαλλίας, ἡ ὁποία τόσον πολὺ ηὐδοκίμησεν. Ἐκεῖ παρετηρήθη πλειστάκις ὅτι αἱ τάσεις τῆς Ἄνω Βουλῆς ὑπῆρξαν ῥιζοσπαστικώτεραι παρὰ αἱ τάσεις τῆς Κάτω Βουλῆς. Παρετηρήθη ὅμως καὶ τὸ ἀντίθετον. Καὶ τοῦτο ἐπαναφέρει εἰς τὴν μνήμην μου τοὺς σοφοὺς λόγους τοῦ Πλουτάρχου. Ὁσάκις ἡ Κάτω Βουλὴ εἶναι ὑπεράγαν συντηρητική ὠθεῖται ἀπὸ τὴν Ἄνω πρὸς τὴν πρόοδον, καὶ ὁσάκις ἡ Κάτω τείνει πρὸς ὀχλοκρατίαν ἢ εἶναι ὑπὲρ τὸ μέτρον ῥιζοσπαστική, ἡ Ἄνω Βουλὴ χρησιμεύει ὡς ἀνασχετικὸς φραγμός. Ἀρκεῖ νὰ παρατηρήσῃ τις τὰ τελευταίως συμβαίνοντα ἐν Γαλλίᾳ διὰ νὰ ἴδῃ ὅμοιον φαινόμενον. Οἱ ῥιζοσπαστικοὶ γερουσιασταὶ εἶναι σήμερον, ὁπότε ἡ σύνθεσις τῆς Κάτω Βουλῆς τείνει πρὸς τὰ ἀριστερά, μᾶλλον συντηρητικοί, ἐνῷ οἱ ἴδιοι ἐν σχέσει πρὸς τὴν προηγουμένην Βουλὴν ἦσαν μᾶλλον ῥιζοσπαστικοί. Ἐρωτώμεθα ἤδη, κύριοι, ἂν εἶναι σκόπιμον, ἀφοῦ ἐπὶ τόσα ἔτη ἐβραδύναμεν ν’ ἀναγνωρίσωμεν τὴν χρησιμότητα τοῦ θεσμοῦ, νὰ σπεύσωμεν νὰ τὸν εἰσαγάγωμεν κατὰ τρόπον περὶ τοῦ ὁποίου — ἔχω ἀκριβῶς σημειώσει τὰς λέξεις — αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πληρεξούσιος εἶπε· «βεβαίως ἐγὼ δέχομαι ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ ὁμαλώτερος τρόπος εἰσόδου εἰς τὴν Γερουσίαν, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἕνας τρόπος ὁ ὁποῖος ἐφαρμόζεται καὶ ἀλλαχοῦ». Καὶ ἐγνωμάτευσεν ὅτι πρέπει νὰ τὸν ἐφαρμόσωμεν καὶ ἡμεῖς, διότι οἱ ὁμαλοὶ τρόποι εἶναι διὰ τὰς ὁμαλὰς περιστάσεις καὶ οἱ ἀνώμαλοι διὰ τὰς ἀνωμάλους, ἡ δὲ Συνέλευσις εἶναι Ἐπανάστασις.

§76Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἶπον ὁμαλώτερος εἶπον ὅτι εἶναι τὸ ἄριστον κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν· ὁμαλώτερος δὲν εἶναι.

§77Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω σημειώσει ἀκριβῶς τὰς λέξεις: «Ἀναγνωρίζω ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ ὁμαλώτερος τρόπος». Κύριοι, δὲν εἶναι ἀκριβὲς ὅτι αἱ Ἐθνοσυνελεύσεις εἶναι Ἐπαναστάσεις· αἱ Ἐθνοσυνελεύσεις εἶναι Σώματα προερχόμενα ἐξ Ἐπαναστάσεων, ἀποτελοῦντα βεβαίως συνέχειαν τῆς Ἐπαναστάσεως, ἀλλὰ μὲ τὸ ἑξῆς ἰδιάζον χαρακτηριστικόν, τὸ χαρακτηριστικὸν ὅτι εἶναι συγχρόνως καὶ τὰ Σώματα διὰ τῶν ὁποίων ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τῆς ἀνωμάλου περιόδου μεταβαίνομεν εἰς τὴν κανονικὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Ἂν δὲ παρατηρήσωμεν τὴν ἱστορίαν τῶν Ἐθνοσυνελεύσεων τῶν διαφόρων λαῶν καὶ τοῦ ἰδικοῦ μας, θὰ παρατηρήσωμεν ὅτι ὁσάκις ἐπεκράτησεν ἐν τοῖς Σώμασι τούτοις ἡ ὁρμὴ ἡ ἐπαναστατικὴ τὰ μετὰ ταῦτα ἐπελθόντα ἀποτελέσματα δὲν ἦσαν εὐχάριστα διὰ τὸν πολιτικὸν βίον τῆς Χώρας, ἐνῷ ὁσάκις ἐπεκράτησεν ἡ ἀντίληψις ὅτι διὰ τῶν Ἐθνοσυνελεύσεων ἡ Χώρα ἐξέρχεται ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως διὰ νὰ βαδίσῃ εἰς τὴν νομιμότητα, τὰ ἀποτελέσματα τὰ μετὰ ταῦτα ἐπελθόντα ὑπῆρξαν καὶ τὰ πλέον καρποφόρα διὰ τὴν Χώραν. Οὔτε εἰς τὰ 1844 οὔτε εἰς τὰ 1862 οὔτε εἰς τὰ 1911 μετεχειρίσθημεν ἀνώμαλα μέσα διὰ νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ὁμαλότητα. Τὸ αὐτὸ συνέβη καὶ τελευταίως εἰς ὅλας τὰς Χώρας τῆς Εὐρώπης, ὅπου ἐγένοντο Ἐθνοσυνελεύσεις, εἰς τὸ Βέλγιον, τὴν Αὐστρίαν, τὴν Τσεχοσλοβακίαν, τὴν Πολωνίαν κλπ. Ἄν, ὅπως συνέβη εἰς τὴν Γαλλικὴν Ἐπανάστασιν, ἐπικρατήσῃ τὸ ἐπαναστατικὸν πνεῦμα, τὰ βίαια μέτρα ἢ τὰ μέτρα τὰ αὐθαίρετα, τότε θὰ ἠδυνάμεθα μὲν νὰ εἴπωμεν ὅτι πλησίον εἰς ἄλλα ἐπαναστατικὰ μέτρα, ἀνωμαλώτερα ἢ τραχύτερα, αὐτὸ τὸ μέτρον εἶναι τίποτε, ἀλλ’ ἂν θέλωμεν φυσιολογικῶς, ὁμαλῶς νὰ προχωρήσωμεν πρέπει νὰ εἶναι σοβαρώτατα τὰ ὠφελήματα τὰ ὁποῖα προβάλλονται ὡς μέλλοντα νὰ προκύψουν, ἵνα δεχθῶμεν τὸ ψήφισμα. Ἐξήντλησε τὸ θέμα ὁ ἀξιότιμος πολιτευτὴς ἐκ Λέσβου, ὥστε ἴσως δὲν θὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπαναλάβω τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ψηφίσματος καὶ τὴν ἀντίκρουσιν αὐτῶν. «Ἡ ἄμεσος συγκρότησις τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος ἐπιβάλλεται, ὅπως προσλάβῃ τὸ ταχύτερον τὴν πλήρη μορφήν του τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα». Ἐν ἄλλοις λόγοις, ἐπειδὴ ἀπεφασίσαμεν νὰ κάμωμεν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα μὲ Γερουσίαν καὶ μὲ Βουλήν, ἂς σπεύσωμεν νὰ κάμωμεν ἕνα ὁμοίωμα δημοκρατικοῦ πολιτεύματος μὲ Γερουσίαν ἀνώμαλον, μὲ μίαν ψευδῆ Γερουσίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ μορφὴ ἣν θέλουν νὰ δώσουν εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. «Ἡ ἐνέργεια εὐρυτέρων ἐμμέσων ἐκλογῶν πρὸς προσδιορισμὸν τῶν μελῶν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος.... δὲν δύναται νὰ γίνῃ πρὸ τῆς παρόδου πολλῶν μηνῶν.... καὶ ἡ σύνταξις ὅλων τῶν πολιτῶν εἰς ἐπαγγελματικὰς Ὀργανώσεις, ὅπως ἐξ αὐτῶν προέλθῃ ἐν μέρει ἡ Γερουσία, δὲν δύναται νὰ γίνῃ ταχέως». Ὑπάρχουν πολλαὶ ἀμφιβολίαι περὶ τοῦ δυνατοῦ καὶ τοῦ χρησίμου τῆς ἀμέσου ὀργανώσεως καὶ συμμετοχῆς ἐπαγγελματικῶν Ὀργανώσεων εἰς τὴν Γερουσίαν. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ εἰς τὴν βραδύτητα, δὲν ἐδίστασα ἐγὼ νὰ εἴπω ὅτι πολιτικῆς συνέσεως ἔργον δι’ ὅλας τὰς Συνελεύσεις εἶναι νὰ σπεύδουν νὰ τερματίζουν τὸ ταχύτερον τὸ ἔργον των, παραχωροῦσαι τὴν θέσιν των εἰς κανονικὰς Βουλάς. Ἀλλὰ τίς θὰ ἠδύνατο νὰ κατηγορήσῃ ὅτι βίος τῆς Συνελεύσεως παρατεινόμενος ἐπί τινα χρόνον ἐξ ἀφορμῆς ἐπιζητηθείσης ἀπὸ τὸν ἔξω τῆς Συνελεύσεως πολιτικὸν κόσμον, ἐξ ἀφορμῆς τῆς πλήρους ἀνασυντάξεως τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων, βίος παρατεινόμενος ἐπί τινα χρόνον θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπισύρῃ τὴν μομφὴν ὅτι εἶναί τι τὸ ἀνώμαλον; Ἡ Γαλλικὴ Ἐθνοσυνέλευσις τοῦ 1871 ἔζησε σχεδὸν 5 ἔτη, αἱ Ἑλληνικαὶ ἔζησαν περίπου 2 ἔτη, ὁ δὲ βραχύτερος βίος ὑπῆρξεν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὁ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς τοῦ 1911. Τὸ ὅτι θὰ ζήσῃ τάχα ἡ παροῦσα Συνέλευσις ὀλίγους μῆνας περισσότερον, καὶ τοῦτο κυριώτατα ἐξ ἀφορμῆς ἐνεργειῶν ἃς ἐζήτησαν οἱ ἔξω αὐτῆς εὑρισκόμενοι πολιτικοὶ κύκλοι, εἶναι ἰσχυρὸν ἆρά γε ἐπιχείρημα διὰ νὰ σπεύσωμεν καθ’ ὅλως ἀνώμαλον καὶ πρωτοφανῆ ὁμολογουμένως τρόπον νὰ εἰσαγάγωμεν ἕνα θεσμὸν σχεδὸν καινοφανῆ διὰ τὴν Χώραν μας, ὑπὸ τὴν δημοκρατικήν του μορφήν; Ἐρωτᾷ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς ἂν θὰ ἔχῃ κῦρος περισσότερον μία Γερουσία ἡ ὁποία θὰ ἐκλεγῇ ἀπὸ τὰ Συμβούλια τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως, παρὰ μία Γερουσία ἡ ὁποία θὰ ἐκλεγῇ ἀπὸ τοὺς βουλευτάς. Βεβαίως ναί. Διότι καὶ τὰ Συμβούλια τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως, ἅτινα θὰ πρόκειται νὰ ἐκλέξουν τὴν Γερουσίαν, θὰ εἶναι ἀπόρροια τῆς ἐλευθέρας λαϊκῆς ἐκλογῆς, τῆς γνησίας λαϊκῆς βουλήσεως ἡ ὁποία καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ ἐξεδηλοῦτο θὰ ἐγνώριζεν ὅτι αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι ἐκλέγονται ὡς τοπικοὶ ἄρχοντες θὰ ἔχουν μίαν εὐρυτέραν πολιτικὴν ἐξουσίαν, τοῦ νὰ ἐκλέξουν αὐτοί, κατὰ δεύτερον βαθμὸν οὕτως εἰπεῖν, τοὺς γερουσιαστάς. Οὕτω θὰ εἴχομεν πλήρη τὴν ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως, ἐνῷ μὲ τὴν μέθοδον τὴν ἐπινοηθεῖσαν ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον πολιτευτὴν Μαντινείας ἔχομεν ἐκδήλωσιν μόνον τῶν μελῶν τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως, διορισμοὺς αὐθαιρέτους ἐκ μέρους αὐτῶν. Καὶ ὅμως ἔψαλεν ὕμνον ἄλλοτε πρὸς τὴν δύναμιν τῆς λαϊκῆς ἐλευθερίας ὁ ἀξιότιμος πολιτευτὴς καὶ ἔλεγεν ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ μὴ ἐναρμονίζωμεν τὰς πράξεις ἡμῶν πρὸς αὐτήν, διότι αὐτή, οὖσα κυρίαρχος, θὰ δύναται μίαν ἡμέραν νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της καὶ νὰ ἀνατρέψῃ τὰς πράξεις μας, τὰς ἄνευ τῆς θελήσεως αὐτῆς γενομένας. Αὐτὰ ἐκήρυττε καὶ ἔγραφε. Δὲν δύναμαι νὰ παρίδω, κύριοι, καὶ τὸ ἄλλο, ὅτι κατὰ τὸ σύστημα τὸ ὁποῖον ἐνσαρκοῦται εἰς τὸ ψήφισμα, οἱ μὲν ἐκλεγόμενοι ἐκ πληρεξουσίων γερουσιασταὶ θὰ παρέμενον, ἂν παρέμενον, ἐπί τινα χρόνον μακρότερον, τρία ἕως ἓξ ἔτη, ἐκεῖνοι δὲ ἐκ τοῦ ἔξω τῆς Συνελεύσεως πολιτικοῦ κόσμου, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐδέχοντο νὰ συντρέξουν εἰς τὴν συγκρότησιν τοιούτου ὁμοιώματος Γερουσίας, θὰ ἐλάμβανον τὰς εὐχαριστίας των μετὰ τὸ πέρας τοῦ συντακτικοῦ ἔργου καὶ θὰ ἐπανήρχοντο εἰς τὰ ἴδια. Θὰ παρέμενε λοιπὸν τοιουτοτρόπως μία Γερουσία ἡ ὁποία κατὰ τὰ δύο τρίτα θὰ ἀπηρτίζετο μονοπλεύρως ἀπὸ ἕνα μόνον κόσμον, τὸν κόσμον τὸν ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως. Βεβαιότατα θὰ ἦτο διηνεκὴς ἐρεθισμὸς ἡ παράτασις αὐτὴ τοῦ βίου τῶν οὑτωσὶ ὀνομασθέντων γερουσιαστῶν, διηνεκὴς ἐρεθισμὸς πρὸς τὸν ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτικὸν κόσμον, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ ἠδύνατο ν’ ἀνεχθῇ ἓν πολιτικὸν Σῶμα, διὰ τὴν συγκρότησιν τοῦ ὁποίου οὐδαμῶς ὁ ἴδιος θὰ εἶχεν ἀγωνισθῆ καὶ οὐδαμῶς θὰ εἶχε συντελέσει. Κατὰ τὸ σύστημα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», κατ’ ἐκλογήν, ἀριστίνδην ἢ κακιστίνδην, θὰ ἐξελέγομεν μερικοὺς ἐκ τῶν ἔξω τῆς Συνελεύσεως, διὰ νὰ χρησιμεύσουν ἐκεῖ ὡς ποιά τις Ἀντιπολίτευσις, περίπου ὅπως ἡ περίφημος Ἀντιπολίτευσις τοῦ Μιδὰτ εἰς τὸ Τουρκικὸν Σύνταγμα τοῦ 1876. Θὰ τοὺς ηὐχαριστοῦμεν μετὰ τὸ πέρας τοῦ συντακτικοῦ ἔργου καὶ θὰ ἐμέναμεν μόνοι πλέον κυρίαρχοι τῆς γερουσιαστικῆς πανδαισίας, ἀφίνοντες τοὺς ἄλλους ἔξω, διὰ νὰ ἀναμείνουν μίαν τριετίαν καὶ κατόπιν μίαν νέαν τριετίαν, ἵνα ἀνοίξουν αἱ πύλαι καὶ εἰς αὐτούς, ὥστε νὰ δυνηθοῦν νὰ ἐλπίσουν ὅτι θὰ ἀποκτήσουν πλειονοψηφίαν ἐντὸς τῆς Γερουσίας. Κύριοι, δὲν νομίζω ὅτι τὰ πράγματα εἶναι ἀνάγκη νὰ τὰ ἐξετάσῃ κανεὶς βαθύτερον διὰ νὰ ἴδῃ ὅτι κάθε ἄλλο παρὰ ἐκπροσώπησις τῆς λαϊκῆς θελήσεως θὰ ἦτο τοιοῦτός τις συνδυασμός, ἀσφαλίζων εἰς μίαν ἀπόχρωσιν πλειονοψηφίαν ἐπὶ ἔτη. Δὲν μᾶς ἐδίδαξαν τὰ πρόσφατα διδάγματα τοῦ παρελθόντος; Εἷς ἀπὸ τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους εἶχεν ἐρεθισθῆ ἡ λαϊκὴ θέλησις κατὰ τὰ ἔτη 1917–1920, εἷς ἀπὸ τοὺς λόγους ἦτο καὶ τὸ ὅτι ἀκυρώσαντες ἓν Διάταγμα τοῦ 1915 ὡς ἀντισυνταγματικόν, τὸ Διάταγμα διαλύσεως τῆς Βουλῆς, συνεκαλέσαμεν ἐκ νέου τὴν διαλυθεῖσαν Βουλὴν καὶ ἠθελήσαμεν νὰ παρελκύσωμεν τὸν βίον αὐτῆς ἐπὶ τριετίαν καὶ πλέον. Δὲν γνωρίζω ποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα ἂν αἱ ἐκλογαὶ εἶχον γίνει κατὰ τὸ τέλος λ.χ. τοῦ 1918. Ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐκ τῶν ὑστέρων δύναταί τις νὰ εἴπῃ εἶναι ὅτι οἱ νόμοι οἱ ψηφιζόμενοι, αἱ πράξεις αἱ τότε γενόμεναι, μολονότι συνωδεύοντο μὲ μίαν μεγάλην δίψαν ἐθνικήν, ἀπὸ μίαν μεγαλοπράγμονα πολιτικὴν ἡ ὁποία ἔθιξε διὰ τοῦ δακτύλου τῆς πραγματικότητος ὄνειρα ἐθνικὰ αἰώνων ὁλοκλήρων, ἐν τούτοις ἠρέθιζον τὸν ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτικὸν κόσμον, τὸν ὤθουν εἰς τὸ νὰ παρασυρθῇ διὰ τῆς δημοκοπίας καὶ τοῦ αἰωνίου ᾄσματος τῆς ἀμύνης ὑπὲρ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν καὶ κατὰ τῆς τυραννίας, νὰ παρασύρῃ τοὺς εὐθικτοτέρους, τοὺς ἁπλοϊκωτέρους, τοὺς εὐπαθῶς διακειμένους πρὸς πᾶσαν ὑπόνοιαν, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ καταπατηθῇ ἡ κυριαρχία καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ Λαοῦ, καὶ διὰ μιᾶς μεταστροφῆς 5–10% κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1920 νὰ προξενήσῃ τὴν μαύρην συμφορὰν ἡ ὁποία ἐξηπλώθη μετὰ μίαν διετίαν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν ὁλόκληρον. Οὐχὶ ἀδίκως, κύριοι, ἀνεγράφη — ἐγὼ δὲν τὸ παραδέχομαι — ὅτε τὸ πρῶτον ὑπεβλήθη τὸ σχέδιον τοῦτο τοῦ ψηφίσματος μία ὑπόνοια μήπως ἆρά γε τὸ σχέδιον ἐγίνετο μόνον καὶ μόνον μὲ τὸν σκοπὸν ἵνα ἀφαιρουμένης τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν διὰ τοῦ διχασμοῦ αὐτῆς ἀπομείνῃ ὁ νομοθετικὸς χαρακτὴρ μόνον εἰς τὴν Κάτω Βουλὴν καὶ διευχερανθῇ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἡ ἄμεσος διάλυσις τῆς Κάτω Βουλῆς, ἐνῷ θὰ ἠσφαλίζετο συγχρόνως ἡ ἐπὶ τρία ἢ ἓξ ἔτη σχετική, ἂς εἴπωμεν, μακροβιότης τῶν κατὰ τοιοῦτον ἀνώμαλον τρόπον ἐκλεχθησομένων γερουσιαστῶν. Καὶ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς ἀποκρούων τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦ ἀνωμάλου: «Ὁ λαὸς μᾶς ἔδωσε τὴν ἐντολὴν νὰ ὀργανώσωμεν τὸ πολίτευμα». Μᾶς ἔδωσε βεβαίως τὴν ἐντολὴν νὰ ὀργανώσωμεν τὸ πολίτευμα, ἀλλ’ οὐχὶ κατὰ τοιοῦτον πρωτοφανῆ καὶ λίαν ἀνώμαλον τρόπον, ὃν οὐδ’ ἐφαντάσθη ποτὲ ὁ λαὸς ὅτι ἠθέλομεν ἐπινοήσει. «Ἓν μόνον παραδέχομαι, προσθέτει ὁ ἴδιος συνάδελφος, ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν πρέπει νὰ θέσῃ περιορισμοὺς εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν». Καὶ ἐρωτῶ: Δὲν εἶναι περιορισμὸς τῆς λαϊκῆς θελήσεως τὸ νὰ ἐγκαθιδρύσῃ ἡ Συνέλευσις γερουσιαστὰς ἐπὶ τρία ἢ ἓξ ἔτη χωρὶς νὰ ἐρωτήσῃ τὸν λαόν; Δὲν θὰ εἶναι τοῦτο καταπάτησις τῶν λαϊκῶν δικαιωμάτων διὰ τὴν μέλλουσαν τριετίαν καὶ σχετικῶς ἑξαετίαν; Ἀντετάχθη δικαίως, κύριοι πληρεξούσιοι, εἰς τὸν ἔντιμον πολιτευτήν: «Πῶς δύνασθε ὑποχρεωτικῶς νὰ ἐξαναγκάσετε ἓν τμῆμα τῆς Συνελεύσεως νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Ἄνω Βουλὴν μὲ ἠλαττωμένα δικαιώματα;» Ἠννόησε τὴν βαρύτητα τοῦ ἐπιχειρήματος ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, ἀλλ’ ἀντέλεξεν ὅτι αὐτὸ ἔχει καθαρῶς θεωρητικὴν σημασίαν. Διατί; Διότι, εἶπεν, ἂν ἐρευνήσωμεν «τὰς διαθέσεις» τῶν πληρεξουσίων, ἂν ἐτάσωμεν καρδίας καὶ νεφρούς, θὰ ἴδωμεν ὅτι ὑπάρχει ἡ διάθεσις εἰς πολλοὺς τῶν πληρεξουσίων, ἂν τοῖς προσφέρωμεν τὴν ἕδραν τοῦ γερουσιαστοῦ καὶ τὴν μακροχρονιότητα ἐπὶ 3 ἢ 6 ἔτη, ὑπάρχει ἡ διάθεσις νὰ μεταβῶσιν ἐκεῖ, ὥστε κατ’ οὐσίαν δὲν ἐξαναγκάζονται νὰ μεταβῶσιν. Ἀλλ’ ἐτάζοντες τὰς καρδίας τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων θὰ ἐφθάναμεν ἴσως εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο διά τινας ἐξ αὐτῶν, ἀλλὰ θὰ παρεβλέπομεν καὶ θὰ περιεφρονοῦμεν ὥς τι πάρεργον τὴν λαϊκὴν θέλησιν, τὴν θέλησιν τοῦ κυριάρχου, ὅστις δικαιοῦται μόνος νὰ διαθέτῃ τὰ καθ’ ἑαυτόν, μόνος νὰ ἐκλέγῃ τοὺς γερουσιαστάς του. Αὐτὸν τὸν λαὸν κατὰ τίνα τρόπον θὰ τὸν ἐτάσωμεν, ἵνα ἴδωμεν ἂν στέργει εἰς τὴν ἀνώμαλον αὐτὴν ἵδρυσιν δευτέρου βουλευτικοῦ Σώματος ἔχοντος καὶ συντακτικὴν ἐξουσίαν;

§78Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἶναι ἀνώμαλος.

§79Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλά, κύριοι, ἡ Συνταγματικὴ Ἐπιτροπὴ διὰ τῆς ἐκθέσεως αὐτῆς, αἱ ἀγορεύσεις τοῦ εἰσηγητοῦ της ἐνταῦθα, αἱ ἀγορεύσεις τῶν λοιπῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἔθεσαν ἐκποδὼν τὰ ἐπιχειρήματα ἐκεῖνα καὶ ἔγινεν ἀνάγκη καταφυγῆς εἰς ξένα παραδείγματα καὶ εἰς ξένας Χώρας καὶ εἰς ξένους συγγραφεῖς. Ἠκούσαμεν λοιπὸν τί γίνεται εἰς τὴν Νορβηγίαν, τί ἔγινεν εἰς τὸ Βέλγιον καὶ τί ἔγινεν εἰς τὴν Γαλλίαν. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς μὲ ἀπήλλαξε τοῦ κόπου νὰ ἐξηγήσω τί ἔγινεν εἰς τὰς Χώρας ἐκείνας, ἐκ τῶν ὁποίων κατὰ πλάνην προφανῆ ἠθέλησε νὰ μεταφέρῃ συστήματα ἐνταῦθα ὁ εἰσηγητὴς τοῦ σχεδίου ψηφίσματος. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε ἐν τούτοις νὰ εἴπω τί λέγει ὁ ἴδιος διαπρεπὴς συνταγματολόγος τῆς Ἰταλίας διὰ τὸ σύστημα τὸ Νορβηγικόν (ἀναγινώσκει): «Ὅλη ἡ συνταγματικὴ ἱστορία τῆς Νορβηγίας δεικνύει ὅτι αἱ δύο Βουλαί, καίπερ ἔχουσαι κοινὴν τὴν καταγωγήν, ταχέως ἀποκτοῦν διάφορον πνεῦμα. Ἓν Κοινοβούλιον, οὕτω συσταθέν, ἔχει ὅλα τὰ ἐλαττώματα τῆς μοναδικῆς Βουλῆς, τὴν παντοδυναμίαν αὑτῆς, τὸν δεσποτισμὸν αὐτῆς καὶ πλεῖστοι πολιτικοὶ ἄνδρες ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ ἐλεεινολογήσουν τὸ ὅτι ἐγένετο ἀποδεκτὸν τὸ σύστημα τοῦτο». Αὐτὰ εἶναι τὰ πλεονεκτήματα τοῦ συστήματος τοῦ Νορβηγικοῦ, τὸ ὁποῖον ἐνέπνευσε τὸ ἀτυχὲς τοῦτο ψήφισμα. Ὀφείλω μάλιστα νὰ προσθέσω καὶ τὴν πληροφορίαν τὴν ὁποίαν ἔλαβον, ὅτι συνήθως εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς συνδυασμοὺς εἶναι γνωστὸν ἐκ τῶν προτέρων ἀπὸ τοὺς ἐκλογεῖς ποῖοι εἶναι οἱ ὑποψήφιοι οἱ προωρισμένοι νὰ μεταβοῦν εἰς τὸ δεύτερον Σῶμα. Ἄν δὲ ἐκεῖ διέπονται μετ’ οὐ πολὺ ἀπὸ διάφορον πνεῦμα τὰ δύο Σώματα, ἐκεῖ ὅπου πρόκειται περὶ ἀτόμων μὲ τὴν ψυχραιμίαν τοῦ βορείου, φαντασθῆτε τί θέλει ἐπικρατήσει εἰς ἡμᾶς τοὺς μεσημβρινούς, ὅπου τὸ πνεῦμα τῶν συζητήσεων εἶναι ἀντιλογικόν, ἂν θέλετε ἐριστικόν, καὶ ὅπου ἡ καταγωγὴ δὲν θὰ εἶναι ἐκ τῆς αὐτῆς πηγῆς, πόσον σφοδραὶ ἀντιμαχίαι θὰ ἀρχίσουν ἀμέσως, ποῖαι μομφαὶ δριμεῖαι κατὰ τῶν πράξεων τῆς κάτω Βουλῆς ἀπὸ τοὺς ἐξησφαλισμένους διὰ σχετικῆς μακροβιότητος, ποία καταρράκωσις τῶν πράξεων τῆς κάτω Βουλῆς, μὲ συνεργάτας τοὺς ἐκ τῶν ἔξω εἰσελθόντας δι’ ὀλίγον χρόνον, ὑπονομεύοντας δὲ ἐκ τοῦ ἀσφαλοῦς ἐν τῇ Γερουσίᾳ καὶ αὐτὴν τὴν Γερουσίαν καὶ τὴν Δημοκρατίαν, ἵνα καθίστανται εὐάρεστοι εἰς μερίδα τοῦ λαοῦ, ἧς, μετὰ τὸ ἔργον τὸ συντακτικόν, θὰ ἐζήτουν τὴν ψῆφον, παρουσιαζόμενοι ὡς οἱ δριμεῖς κατήγοροι τῶν πράξεων καὶ τῆς ἄνω καὶ τῆς κάτω Βουλῆς. Μὲ ἀπήλλαξεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴς τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ εἴπω τί γίνεται εἰς τὸ Βέλγιον. Καὶ ὡς πρὸς τὰ ἐκεῖ συμβαίνοντα ἐπλανήθησαν οἱ ὑποστηρίζοντες τὸ ψήφισμα. Ἀκριβέστατα δὲ ἱστορικῶς ἐξήγησε τί συνέβη εἰς τὴν Γαλλίαν τῷ 1875. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ μόνον νὰ προσθέσω ὅτι εἰς τὴν Γαλλίαν τόσον ἐθεωρήθη ὀρθὸς καὶ λαϊκὸς ὁ τρόπος οὗτος τῆς ἐκλογῆς τῶν 75 μελῶν, τοῦ ¼ τῶν γερουσιαστῶν, ἀπὸ τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ὥστε ἤρχισαν ἀπὸ τῆς ἑπομένης ἀγῶνα διὰ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ἐπὶ τῷ σκοπῷ τῆς καταλύσεως τῶν μονίμων γερουσιαστῶν. Καὶ μόνον ὅταν ἐστέφθη ὁ ἀγὼν ἐκεῖνος δι’ ἐπιτυχίας, τότε ἐδέχθησαν νὰ εἰσέλθουν ἐντὸς τῆς ἄνω Βουλῆς ἄνθρωποι τοῦ κύρους τοῦ Κλεμανσώ, τοῦ Πουανκαρέ, τοῦ Ribot καὶ τῶν ἄλλων, οὓς ἐμνημόνευσεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας πολιτευτής. Καὶ ἐπρόκειτο ἐκεῖ περὶ πειράματος, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ τὰς καθ’ ἡμᾶς περιστάσεις, πειράματος, τὸ ὁποῖον, εὐθὺς ὡς ἔγινεν, ἔδωκεν ἀφορμὰς μετανοίας εἰς ἐκείνους, οἵτινες τὸ διέπραξαν. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῇ τις ὅτι εἶχον συνηθίσει εἰς τὴν Γαλλίαν ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν μὲ μίαν Γερουσίαν ὀνομαστήν, Γερουσίαν συγκροτουμένην ἀπὸ πρόσωπα διοριζόμενα ἀπὸ τὸν Ἀνώτατον Ἄρχοντα. Καὶ ὅταν πρόκειται νὰ μεταβῶμεν ἀπὸ μίαν τοιαύτην Γερουσίαν εἰς τὴν Δημοκρατίαν, ἡ μεταβατικὴ κατάστασις, ὁ συμβιβασμός, ὁ διορισμὸς ὀλίγων μόνον μονίμων γερουσιαστῶν διά τινα ἔτη, εἶναι ἐπιτρεπτός. Σήμερον συζητοῦν εἰς τὴν Ἰταλίαν, ὄχι σήμερον, πολὺ πρὸ τῆς τελευταίας περιόδου, πρὸ καὶ τοῦ μεγάλου πολέμου, σχεδὸν ἀπὸ μιᾶς 20ετίας, περὶ τῆς καταργήσεως τῆς Γερουσίας, οἷα ἐκεῖ λειτουργεῖ. Γερουσίας δηλαδὴ ἀποτελουμένης ἀπὸ πρόσωπα διοριζόμενα ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, τῇ εἰσηγήσει τῆς ἑκάστοτε Κυβερνήσεως. Ἔγιναν Ἐπιτροπαὶ ἐπανειλημμέναι καὶ αἱ Ἐπιτροπαὶ ἐκεῖναι ἐσκέφθησαν ὀρθῶς ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἀμέσως νὰ γίνῃ αἱρετὴ Γερουσία καὶ ὅτι διά τινα τοὐλάχιστον χρόνον θὰ πρέπῃ νὰ γίνῃ συμβιβασμός τις, νὰ ἀφήσουν μέλη τινὰ διοριζόμενα. Ἀλλ’ εὑρισκόμεθα ἐδῶ, κύριοι, ἐνώπιον μιᾶς Γερουσίας, τὴν ὁποίαν εἴχομεν ἕως χθὲς καὶ τὴν ὁποίαν διώριζον οἱ Βασιλεῖς τῆς Ἑλλάδος, τῇ εἰσηγήσει τῶν Κυβερνήσεων, ὥστε νὰ σκεφθῶμεν νὰ κάμωμεν καὶ ἡμεῖς μίαν ὑποχώρησιν τῆς λαϊκῆς Δημοκρατίας μέχρις ὅτου μεταβῶμεν εἰς τὴν ἀληθῆ μορφὴν τῆς Γερουσίας, τὴν τῆς ἐκλογῆς δηλαδὴ ὑπὸ τοῦ λαοῦ εἴτε ἀμέσως εἴτε διὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς τοπικῆς αὐτοδιοικήσεως; Δὲν εἴχομεν Γερουσίαν. Καθιερώσαμεν τῇ πρωτοβουλίᾳ ἡμῶν τὴν καθαρὰν Δημοκρατίαν· ὀφείλομεν νὰ εἴμεθα συνεπεῖς πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ νὰ δώσωμεν πλήρη καὶ ἀληθινὴν τὴν δημοκρατικὴν μορφὴν εἰς τὴν Γερουσίαν, ἀφήνοντες αὐτὴν εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ λαοῦ. Τὸ σπουδαιότερον, κύριοι, ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον ὀρθῶς συνεκίνησε καὶ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτὴν καὶ ἐμὲ καὶ εἴ τινα ἄλλον ἐκ τῶν κατ’ ἀρχὴν ἀποκρουόντων τὸν τοιοῦτον τρόπον τῆς συστάσεως τῆς προσωρινῆς Γερουσίας, τὸ σπουδαιότερον ἐπιχείρημα ὑπῆρξεν ἀναμφισβητήτως τὸ ἐπιχείρημα ὅτι θὰ ἐδέχοντο ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτικοῦ κόσμου νὰ συμπράξωσι μεθ’ ἡμῶν ἐν τῇ Γερουσίᾳ. Εἶπον ὅτι δὲν εἴμεθα θεωρητικὰ σωματεῖα καὶ ὅτι ἀποβλέπομεν εἰς τὸ πολιτικῶς σκόπιμον καὶ ἐξετάζομεν ἂν διὰ τῆς παραδοχῆς τοῦ Α ἢ τοῦ Β μέτρου θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ διευθετηθῶσιν ἐπὶ τὸ καλύτερον τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς ἡμετέρας Πατρίδος. Κύριοι, ἐδήλωσα ἐξ ἀρχῆς δημοσίᾳ, 3 ἢ 4 ἡμέρας μετὰ τὸ δημοψήφισμα, ὅτι ἡ κανονικὴ ὁδὸς θὰ ἦτο νὰ συγκροτήσωμεν δημοτικὰ καὶ κοινοτικὰ συμβούλια δι’ ἐκλογῆς, εἶτα τὰ νομαρχιακὰ συμβούλια, νὰ προβῶμεν κατόπιν εἰς τὴν ἐκλογὴν τῆς Γερουσίας καὶ μετὰ ταῦτα εἰς τὰς βουλευτικὰς ἐκλογάς. Ἐδήλωσα ὅμως συγχρόνως, ἀμέσως τότε, ὅτι, ἂν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς ἤθελε κατορθώσει ἓν τοὐλάχιστον ἔγκυρον τμῆμα τοῦ ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτικοῦ κόσμου νὰ πείσῃ ἵνα μετάσχῃ τῆς Γερουσίας, ὅλα τὰ ἄλλα ἐπιχειρήματα διὰ τὴν κανονικότητα τῆς συγκροτήσεως ἔπρεπε νὰ ἀφεθῶσι κατὰ μέρος, ἀπέναντι τοῦ μεγίστου ὠφελήματος τῆς συνεργασίας πρὸς στερέωσιν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας. Εἶχε τότε ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος τὴν πεποίθησιν ὅτι πολλοὶ ἐκ τῶν ἐγκύρων ἀντιπροσώπων τοῦ ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτικοῦ κόσμου, προσκαλούμενοι, θὰ εἰσήρχοντο εἰς τὴν Γερουσίαν. Φοβοῦμαι ὅτι ἐπλανήθη εἰς τὴν ἀντίληψίν του ταύτην, ὅπως ἀτυχῶς ἐπλανήθη, ὅταν ἐνόμισεν, ἐπί τινα χρόνον, ὅτι τινὲς ἐκ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ἐγκύρων τοῦ ἔξω τῆς Βουλῆς πολιτικοῦ κόσμου θὰ ἐδέχοντο νὰ περιορίσουν ἐφεξῆς τοὺς ἀγῶνας αὐτῶν ἐντὸς τοῦ πλαισίου τοῦ νέου πολιτεύματος. Διότι, ἐνῷ τοῦτο διεκήρυξαν ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὸ δημοψήφισμα, δὲν παρῆλθε πολὺς χρόνος καὶ προτοῦ ὁ ἀλέκτωρ φωνήσῃ τρὶς εἴδομεν ὅτι διελάλουν δημοσίᾳ ὅτι τὰ καθεστωτικὰ ζητήματα τὰ θέτουν οἱ λαοὶ καὶ παρακολουθοῦν οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, ἤτοι ὅτι ἦσαν ὑποχρεωμένοι νὰ μὴ παρίδουν τὰς γνώμας καὶ τὰς ψήφους τῶν ἀδιαλλάκτων. Τὴν ἰδίαν πλάνην, κύριοι, φοβοῦμαι ὅτι καὶ νῦν ὑφίσταται ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πληρεξούσιος ἐκ τοῦ θερμοῦ πόθου τὸν ὁποῖον ἔχει νὰ ἐπέλθῃ ἡ συμφιλίωσις καὶ ἡ γαλήνη εἰς τὴν Χώραν, ἡ συμφιλίωσις, ἡ ὁποία δὲν ἔχει, κατ’ ἐμέ, οὐδεμίαν σχέσιν οὔτε μὲ τὴν προσωπικὴν συμφιλίωσιν οὔτε μὲ τὴν συμπεριπάτησιν οὔτε μὲ τὴν συνεστίασιν τινῶν ἀντιπροσώπων τῶν ἔξω τῆς Βουλῆς καί τινων ἐκ τῶν ἐντὸς τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ συνίσταται ἁπλῶς εἰς τὸν κατευνασμὸν τῶν παροξυνθέντων παθῶν, δυνάμενον νὰ ἐπιτευχθῇ ἂν ἐπιδιώξωμεν νὰ ἀποκτήσωμεν τὴν συμπάθειαν τοῦ λαοῦ πρὸς τὸ νέον καθεστώς. Καὶ αὐτὰ δὲν εἶναι δυνατὸν βεβαίως νὰ πραγματοποιηθοῦν διὰ νόμων μόνον, ὧν τὰ ἀποτελέσματα δὲν θὰ ἐπέλθωσι τάχιστα, ἀλλὰ διὰ μιᾶς διοικήσεως εὐθείας, χρηστῆς, ἀμερολήπτου ἐξ ἴσου διὰ τοὺς ὀπαδοὺς τῶν ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τοὺς ὀπαδοὺς τῶν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ λέγει, καὶ ἂν δὲν δεχθοῦν οἱ ἔγκυροι ἀντιπρόσωποι, θὰ δεχθοῦν ἄλλοι πολιτικοὶ ἢ μή. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς μοῦ ἐνθυμίζει μίαν περικοπὴν ἑνὸς Εὐαγγελίου, κατὰ τὴν ὁποίαν ἄνθρωπός τις ἐποίησε δεῖπνον μέγα καὶ ἐκάλεσε τοὺς ἐκλεκτοὺς τῆς πόλεως καὶ «ἀπέστειλε τὸν δοῦλον αὐτοῦ εἰπεῖν τοῖς κεκλημένοις ἔρχεσθαι, ὅτι ἤδη ἕτοιμά ἐστι πάντα. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι ἤρξαντο ἀπὸ μιᾶς παραιτεῖσθαι. Ὁ εἷς ἔλεγε· γυναῖκα ἔγημα καὶ οὐ δύναμαι ἐλθεῖν· ἐρωτῶ σε ἔχε με παρητημένον. Ὁ ἄλλος ἔλεγεν· ἀγρὸν ἠγόρασα καὶ ἔχω ἀνάγκην ἵνα ἐξέλθω καὶ ἴδω αὐτόν· ὁ ἄλλος ἔλεγεν ὅτι ζεύγη βοῶν ἠγόρασα». Φαίνεται ὅτι δὲν ὑπῆρχε τότε ἡ λαϊκὴ θέλησις τὴν ὁποίαν ἦτο ὑποχρεωμένος τις νὰ ἀκολουθήσῃ. Καὶ ὁ πλούσιος οἰκοδεσπότης διέταξε τὸν δοῦλόν του νὰ ἐξέλθῃ εἰς τὰς πλατείας καὶ τὰς ρύμας τῆς πόλεως καὶ νὰ συλλέξῃ ὅσους εὕρῃ πτωχοὺς καὶ ἀναπήρους καὶ τυφλοὺς καὶ χωλοὺς καὶ νὰ τοὺς εἰσαγάγῃ εἰς τὸ δεῖπνον καὶ νὰ συμφάγωσι μετ’ αὐτοῦ καὶ ἔπειτα νὰ ἀπέλθωσι. (Γέλωτες καὶ χειροκροτήματα).

§80Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἡ διαφορὰ εἶναι ὅτι τὸ ἐπάθατε αὐτὸ εἰς τὴν συγκρότησιν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου.

§81Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁμοίως λέγει ὁ ἐκ Μαντινείας ἀξιότιμος πολιτευτής: «Ἂν δὲν ἔλθωσιν οἱ ἔγκυροι ἀντιπρόσωποι τοῦ ἐξωκοινοβουλευτισμοῦ, ἐρευνήσατε εἰς τὰς ἐπαρχίας ὑμῶν καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ εὕρετε κομματάρχας οἱ ὁποῖοι θὰ θελήσωσι νὰ συμπράξωσιν εἰς τὴν Γερουσίαν, τὴν οὑτωσὶ γενησομένην, ἐπὶ βραχὺ χρονικὸν διάστημα καὶ θὰ ἀπέλθωσιν ἔπειτα οἴκαδε». Δὲν γνωρίζω ἂν οἱ τοιουτοτρόπως εἰσερχόμενοι θὰ εἶναι ἀνάπηροι ἢ τυφλοί, διότι δὲν γνωρίζω ποῖοι θὰ ἐδέχοντο καὶ ἂν κἂν θὰ ἐδέχοντο, ὅταν θὰ ἤρχιζαν βαλλόμενα τὰ πυρὰ τῶν πολιτικῶν τῶν ἀδιαλλάκτων, κατηγορούντων ἐκείνους ὡς καταπροδίδοντας τὸν ἀγῶνα. Ἀλλ’ ὅσοι τυχὸν ἐδέχοντο θὰ ἠκολουθοῦντο ἆρά γε ἀπὸ μερίδα τῆς Κοινῆς Γνώμης ἢ θὰ ἐθεωροῦντο ὡς συνεννοηθέντες μεθ’ ἡμῶν διὰ τὴν καταπάτησιν τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν; Αἴ, κύριοι, ἡ πεῖρα τῶν ἐκλογικῶν πραγμάτων τὴν ὁποίαν ἔχω εἶναι ὅτι, ὁσάκις ἔν τινι τόπῳ, ἐν περιφερείᾳ στενωτέρᾳ ἢ εὐρυτέρᾳ, ἐν μέτρῳ μικροτέρῳ ἢ εὐρυτέρῳ ἐγένοντο συνεννοήσεις καὶ συμπράξεις ἀντιπάλων πολιτικῶν μονάδων ἐπὶ τῷ σκοπῷ νὰ εὐρυνθῇ ὁ κύκλος τῆς δράσεως καὶ ἐξασφαλισθῇ κάποια ἐπιτυχία, τὸ ἀποτέλεσμα ὑπῆρξεν ἄντικρυς ἀντίθετον. Ἐπῆλθεν ἡ ἀγανάκτησις τοῦ λαοῦ καὶ ὁ λαὸς ἐσάρωσεν αὐτὰς τὰς πολιτικὰς συνεννοήσεις, νομίσας ὅτι τείνουν εἰς τὴν ἀφαίρεσιν τῆς ἰσχύος του. Εἷς ἀπὸ τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους ἐνικήθησαν τὰ ἀντιφιλελεύθερα κόμματα κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1910 ὑπῆρξε καὶ τὸ ὅτι ἐνομίσθη ὅτι διὰ τῆς ἑνώσεώς των, ἣν συνῆψαν ἵνα ἐξασφαλίσουν τὴν ὁμαλὴν διενέργειαν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ἠθέλησαν νὰ καταπνίξουν τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ.

§82Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τότε ὑπῆρχε μεγάλη ἐξέγερσις κατὰ τοῦ κομματικοῦ ἀνταγωνισμοῦ.

§83Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσοι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἔδρασαν καὶ δύνανται νὰ ἔχωσιν ἀντίθετον πρὸς τὴν ἰδικήν μου γνώμην, ἀλλ’ ἐγὼ πέποιθα καὶ διισχυρίζομαι ὅτι, ὁσάκις τυπικῶς ἢ ἐν εὐρυτέρῳ συνδυασμῷ ἐγένοντο ἑνώσεις ἀντιθέτων πολιτικῶν ὁμάδων, ἀντὶ νὰ διαθέσωσιν εὐμενῶς τὸν λαόν, τοὐναντίον τὸν ἠρέθισαν καὶ ἐπέτρεψαν εἰς τοὺς δημαγωγούς, τοὺς μείναντας ἔξω τῶν τοιούτων συνδυασμῶν, νὰ ἀρχίσωσι τὸ αἰώνιον ἆσμα, ὅτι ὑπονομεύονται αἱ λαϊκαὶ ἐλευθερίαι διὰ τῶν συνεννοήσεων τούτων, ἐπῆλθε δὲ τὸ ἀντίθετον ἀποτέλεσμα ἀπὸ τὸ ἐπιδιωκόμενον. Φοβοῦμαι ὅτι τὸ αὐτὸ θὰ συμβῇ ἄν τινες κομματάρχαι ἢ μὴ ἐκλεγόμενοι ἀπὸ τῆς ἐπαρχίας μας, κατὰ τὴν ὑπόδειξιν τοῦ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτοῦ, δεχθοῦν νὰ εἰσέλθουν εἰς τὴν Γερουσίαν....

§84Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διὰ τῆς πολιτικῆς ὑμῶν ἀπεδείξατε ὅτι δὲν περιφρονεῖτε τὴν σύμπραξιν ἀπὸ ἀπόψεως λαϊκοῦ κύρους καὶ λαϊκῆς ἐκτιμήσεως, τὴν σύμπραξιν μετὰ ὁμάδων ἀντιπολιτευομένων, ὅσον ἀφορᾷ τὴν συγκρότησιν τοῦ Λαϊκοῦ Συμβουλίου.

§85Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαιότατα.

§86Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν περιφρονεῖτε;

§87Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως.

§88Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κατ’ ἀναλογίαν δὲν θὰ ἐπέλθῃ ἐξέγερσις;

§89Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ τοῦ τρόπου τὸν ὁποῖον μετέρχομαι ἐγὼ δὲν καταπατῶ ποσῶς τὴν λαϊκὴν θέλησιν· ἀπετάθην εἰς πρόσωπα ἀξίας γενικῶς ἀνεγνωρισμένης καὶ ὄχι εἰς κομματάρχας τοπικοὺς πρὸς ἐνίσχυσίν μου.

§90Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Περὶ τῶν ἀντιθέτων γνωμῶν περὶ τῶν ὁποίων ὡμιλήσατε εἰς τὰ 1910 ἐπρόκειτο περὶ καταπατήσεως μόνον τῆς λαϊκῆς θελήσεως καὶ ὄχι διότι παρουσιάζοντο ἐνώπιον τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ἡ πτῶσις τῶν ἀντιπάλων μας ἐπῆλθε, διότι ἐγένετο ἐξέγερσις κατὰ τοῦ τοπικοῦ κομματισμοῦ. Συνεστήθη μία Ἐπιτροπὴ Οἰκονομιῶν ἀπὸ πρόσωπα τοῦ ἀντιπάλου κόσμου καὶ τοῦ ἰδικοῦ μας καὶ ἡ τοιαύτη συγκρότησις ἔδωκε περισσότερον κῦρος ἢ ὄχι εἰς τὴν Ἐπιτροπήν;

§91Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τοὺς καθιερώσατε μὲ πολιτικὴν ἐξουσίαν διὰ τρία ἢ ἓξ ἔτη εἰς βάρος τοῦ λαοῦ. Ἠθελήσαμεν μίαν Ἐπιτροπὴν ἀπὸ πρόσωπα ἀμερόληπτα.

§92Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν μᾶς ἐνδιαφέρουν τὰ πρόσωπα, μᾶς ἐνδιαφέρουν τὰ πράγματα. Ἀναφορικῶς μὲ τὴν ἐκλογὴν τῶν ἀντιπάλων, δὲν πρόκειται αὐτοὶ νὰ συκοφαντήσωσι, θὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὴν Βουλήν, ἐκλεγόμενοι, διὰ νὰ ὑποστηρίξωσι τὰς ἰδέας, τὰς ἀπόψεις καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ πολιτικοῦ των κόσμου. Δὲν γνωρίζω κατὰ ποῖον τρόπον θὰ συκοφαντηθῶσιν οἱ ἄνθρωποι αὐτοί· ἴσα ἴσα νομίζω ὅτι δι’ αὐτῆς τῆς πράξεως καὶ κῦρος μεγαλύτερον θὰ ἀποκτήσωσι καὶ θὰ ἐξυπηρετήσωσι γενικῶς τὰ συμφέροντά των.

§93Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας πολιτευτὴς ἐπανέλαβε πολλάκις ὅτι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπρότεινε δὲν εἶναί τι νέον, ἔγινε καὶ γίνεται καὶ ἀλλαχοῦ. Ἰσχυρίζομαι, κύριοι, ὅτι οὔτε γίνεται ἀλλαχοῦ οὔτε ἔγινε ποτὲ εἰς τὴν ἱστορίαν κανενὸς λαοῦ, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον σήμερον ζητεῖται νὰ κάμωμεν ἡμεῖς. Ἔχομεν σήμερον μίαν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, μίαν Συντακτικὴν Συνέλευσιν. Διὰ νὰ ἐπικαλεσθῇ τις ἓν προηγούμενον συμβὰν εἰς ξένους λαούς, θὰ ἔπρεπε, νομίζω, νὰ ἀποδείξῃ ὅτι εἰς τὴν δεῖνα ἐποχήν, εἰς τὴν δεῖνα Χώραν ὑπῆρχε μία Συντακτικὴ Συνέλευσις, ἡ ὁποία ἐχωρίσθη εἰς δύο διὰ νὰ λειτουργήσῃ καλύτερον. Ἂν λέγῃ τις ὅτι δυνάμεθα εἰς τὸ Σύνταγμα νὰ θέσωμεν μίαν διάταξιν κατὰ τὴν ὁποίαν εἰς τὸ μέλλον οἱ ἐκλεγόμενοι βουλευταὶ κατὰ τὸ ¼ θὰ μεταβαίνουν εἰς τὴν ἄνω Βουλήν, δὲν εἶναι ὅ,τι νῦν προτείνεται. Θὰ ἔπρεπεν, ἐπαναλαμβάνω, νὰ ἀποδείξουν ὅτι ὑπῆρχεν Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐν Ἑλλάδι ἢ ἀλλαχοῦ, εἰς τὴν ὁποίαν ἔγινε χωρισμὸς οἷος ὁ ἐπιζητούμενος. Τοιοῦτο παράδειγμα δὲν ἔφερε κανὲν ὁ κ. ἐκ Μαντινείας πολιτευτής, διότι δὲν ὑπάρχει κανέν. Ἐμνημόνευσαν τὸν Μπράϊς. Ἂς εἶναι εὐλογημένη ἡ μνήμη τοῦ μεγάλου συγγραφέως, τοῦ μεγάλου φιλέλληνος καὶ τοῦ μεγάλου φίλου καὶ προέδρου τοῦ Κομιτάτου ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τῶν Ἀρμενίων κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη. Ἀπὸ τὰ βιβλία τὰ ὁποῖα συνέγραψεν ἔτυχον παγκοσμίου ἐκτιμήσεως τὰ δύο πρῶτα, τὸ περὶ τοῦ «Ἁγίου Ρωμαϊκοῦ Κράτους» καὶ τὸ περὶ τῆς «Ἀμερικανικῆς Συνομοσπονδίας». Ἄν τις παρηκολούθει τὴν κριτικὴν ἡ ὁποία συνώδευσε τὸ τελευταῖον αὐτοῦ βιβλίον τὸ δίτομον περὶ τῶν «Νέων Δημοκρατιῶν», ἐξ οὗ ἠρύσθησαν γνώμας οἱ ὁμιλήσαντες, θὰ ἔβλεπεν ὅτι δὲν ὑπῆρξαν πολὺ εὐνοϊκαί. Διὰ τοῦτο καὶ ἤκουσα γνώμας διαφόρων στηριζομένας ἐπὶ τῶν διδασκαλιῶν τοῦ Μπράϊς. Ἄς μὴ στηριζώμεθα εἰς τὰ διδάγματα ἐκεῖνα, ἅτινα ἄλλως τε δὲν φέρουν τι χρησιμεῦον διὰ τὴν στήριξιν τῆς ἐπιζητουμένης διχοτομήσεως. Πολὺ δὲ ὀλιγώτερον θὰ ἠδυνάμεθα νὰ στηριχθῶμεν εἰς τὰ τόσον φιλοτίμως ἐρευνηθέντα συμπεράσματα τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς τῶν Λόρδων. Ἄν τις ἤθελε παρακολουθήσει τὴν ἱστορίαν τῶν μελετῶν περὶ μεταρρυθμίσεως τῆς Βουλῆς τῶν Λόρδων ἐν Ἀγγλίᾳ, θὰ ἔβλεπεν ὅτι Ἐπιτροπαὶ ἐπὶ Ἐπιτροπῶν συνιστῶντο, ὅτι δὲ οὔτε τοῦ Μπράϊς τὰ συμπεράσματα κατωρθώθη νὰ υἱοθετηθοῦν ἀπὸ τὴν κάτω Βουλήν, τὴν δημοκρατικήν, τὴν ἐκλεγομένην ἀπὸ τὸν λαόν, οὐδὲ κανενὸς ἄλλου. Διότι λοιπὸν διενοήθη μία Ἐπιτροπὴ ἐκ Λόρδων ν’ ἀναθέσῃ ἓν μέρος τῆς ἐκλογῆς τῶν γερουσιαστῶν ἢ ὁλόκληρον τὸν ἀριθμὸν εἰς τὴν ψῆφον τῶν βουλευτῶν, δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ἐφόσον οὐδὲ κἂν ἔτυχε μιᾶς ἐπιψηφίσεως ὑπὸ τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων τὸ σύστημα τοῦτο, ὅτι θὰ διχοτομήσωμεν ἡμεῖς τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν. Τουναντίον εἶναι παρατηρημένον εἰς τὴν ἱστορίαν τῶν Ἐθνοσυνελεύσεων ὅτι αἱ Ἐθνοσυνελεύσεις ὑπῆρξαν πάντοτε ἑνιαῖα Σώματα, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἐδιχοτομήθησαν. Τουναντίον συνέρχονται ἀπὸ κοινοῦ, συνεννοοῦνται τὰ δύο Σώματα εἰς ἓν ἑνιαῖον ὅλον διὰ νὰ ἀσκήσουν συντακτικὴν ἐξουσίαν καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ εἰς τὴν Τσεχοσλοβακίαν καὶ ἀλλαχοῦ. Οὐδέποτε ἐδιχοτομήθησαν εἰς κανὲν μέρος τοῦ κόσμου, ἵνα κατορθωθῇ ἔναρξις τῆς λειτουργίας Γερουσίας, καταρτιζομένης, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, δι’ ἀποσχισμοῦ, καθὼς ἡ Εὔα ἀπὸ τὴν πλευρὰν τοῦ Ἀδάμ. Τουναντίον μάλιστα. Ὑπάρχουν δύο παραδείγματα, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ μηδὲ ἓν ἀντίθετον, καθ’ ἃ καὶ ῥητῶς ἐθεσπίσθη ὅτι ἡ Γερουσία δὲν ἠδύνατο νὰ λειτουργήσῃ, ἐφόσον θὰ ὑπῆρχε Συντακτικὴ Συνέλευσις. Τοιουτοτρόπως εἰς τὰ 1875 εἰς τὴν Γαλλίαν ἀνεγράφη ῥητὴ διάταξις ἐν τῷ νόμῳ τῆς 24 Φεβρουαρίου 1875 περὶ ὀργανώσεως τῆς Γερουσίας, ὅτι «ἡ Γερουσία θ’ ἀρχίσῃ λειτουργοῦσα καὶ θὰ συγκροτηθῇ τὴν αὐτὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις θ’ ἀπέλθῃ».

§94Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ἄλλο ζήτημα.

§95Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ εἰς τὸν εἰσαγωγικὸν νόμον τῆς 29 Φεβρουαρίου 1920 τοῦ Τσεχοσλοβακικοῦ Συντάγματος ἀνεγράφη ὁμοίως ῥητῶς ὅτι «ἡ παροῦσα Ἐθνικὴ Συνέλευσις θέλει παραμείνει ἐν ἐνεργείᾳ μέχρις ὅτου συγκροτηθῇ μία Βουλὴ καὶ μία Γερουσία». Ὅταν ὄχι μόνον δὲν ἔχομεν κανὲν προηγούμενον τοιούτου τεμαχισμοῦ τοῦ Σώματος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ τοὐναντίον ἔχομεν δύο προηγούμενα, διὰ τῶν ὁποίων ῥητῶς καθιεροῦται ὅτι ἡ λειτουργία τῆς Γερουσίας δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀρχίσῃ παρὰ μόνον ἀφ’ ἧς ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις διαλυθῇ. Καὶ τοῦτο εἶναι φυσικόν. Διότι αἱ Ἐθνοσυνελεύσεις, ἀντιπροσωπεύουσαι ἀπόλυτον τὴν κυριαρχίαν τοῦ λαοῦ, δὲν εἶναι δεκτικαὶ διχοτομήσεων. Ὅλαι αἱ Ἐθνικαὶ Συνελεύσεις ὅλων τῶν λαῶν ὑπῆρξαν ἀκέραιαι μέχρι τέλους. Καὶ τῆς Ἀγγλίας τοῦ 1640—ὁπότε ἐσταμάτησε τῆς Γερουσίας ἡ λειτουργία—καὶ τῆς Ἀμερικῆς τῷ 1776 καὶ τῆς Γαλλίας τῷ 1789, τῷ 1793, τῷ 1848, τῷ 1871 καὶ τοῦ Βελγίου τῷ 1848 καὶ τῷ 1920 καὶ τῆς Ἑλλάδος τῷ 1862, τῷ 1911 καὶ αἱ τελευταῖαι τῆς Τσεχοσλοβακίας, Πολωνίας, Γιουγκοσλαυίας, Ρουμανίας, Βουλγαρίας ὑπῆρξαν καὶ παρέμειναν ἑνιαῖαι καὶ μόνον μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καθιερώθη διὰ τῶν πλείστων Ἐθνοσυνελεύσεων τὸ τοιοῦτον ἢ τοιοῦτον σύστημα ἐκλογῆς τῶν γερουσιαστῶν. Δύναται ὁ ἔγκριτος πολιτευτὴς νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ τεθῇ μία διάταξις εἰς τὸ Σύνταγμα, κατὰ τὴν ὁποίαν ἓν μέρος τῶν γερουσιαστῶν θὰ ἐκλέγουν οἱ βουλευταί. Δὲν δύναται ὅμως νὰ ἐπικαλῆται καὶ νὰ ὑποστηρίζῃ ὅτι τὸ σύστημά του ἐφηρμόσθη καὶ εἰς ἄλλας Χώρας, διότι τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές. Πῶς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ στερήσετε, ἄνευ λαϊκῆς ἀποφάσεως, ἑκατὸν τριάκοντα συναδέλφους τῆς ἐξουσίας ἣν ἔλαβον ἀπὸ τὸν λαόν, νὰ ἀποχωρίσετε ἀναγκαστικῶς ἴσως τοὺς μᾶλλον ἐνοχλητικοὺς καὶ νὰ τοὺς μεταθέσετε εἰς τὴν ἄνω Βουλήν, καὶ ὅμως νὰ συνέρχεσθε ἑκάστοτε μετ’ αὐτῶν διὰ νὰ παρασκευάζετε ἄλλοτε τὸ συντακτικὸν ἔργον καὶ ἄλλοτε τὸ νομοθετικὸν ἔργον ἢ καὶ νὰ κρίνουν ἀπὸ κοινοῦ περὶ τῆς τύχης τῶν Κυβερνήσεων; Κύριοι, φοβοῦμαι ὅτι, ἂν ἠθέλομεν κατὰ τοιοῦτον τρόπον νὰ καθιερώσωμεν τὴν πρώτην Γερουσίαν, τὴν ὁποίαν ἐθεώρησα πάντοτε καὶ θεωρῶ θεσμὸν ἀπαραίτητον διὰ τὴν κρείττονα λειτουργίαν τῶν πολιτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, μακρὰν τοῦ νὰ καθιερώσωμεν αὐτὸν ὡς πρόσχωμα τῆς Δημοκρατίας, θὰ τὴν καθιστῶμεν μίαν διηνεκῆ πρόκλησιν κατὰ τῶν ἔξω τῆς Συνελεύσεως καὶ ἓν γόνιμον ἔδαφος ἐκμεταλλεύσεως τῆς λαϊκῆς εὐθιξίας ἐναντίον ἡμῶν, ὡς στραγγαλιστῶν καὶ καταπατητῶν τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Δὲν ἀρκεῖ νὰ λέγωμεν ὅτι οὕτως ἢ ἄλλως ὑπάρχει ἡ κατηγορία ἐναντίον ἡμῶν ὅτι δὲν ἀντιπροσωπεύομεν τὴν λαϊκὴν θέλησιν· ἂς προσθέσωμεν ἀκόμη ἄλλην μίαν κατηγορίαν. Θὰ ἦτο ἥκιστα πολιτικὸν τοῦτο καὶ ἂν ἀκόμη ἡ πρώτη κατηγορία ἦτο βάσιμος. Εἶναι προδήλως ἀβάσιμος. Ὅταν ἠρωτήθην πῶς κρίνω τὴν ἀποχὴν τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου ἀπὸ τὰς ἐκλογὰς τῆς 16 Δεκεμβρίου, εἶπα ὅτι θὰ εἶναι ἀστοχωτάτη πολιτική, ἐφόσον δὲν ἔπειθαν καὶ τοὺς ἐκλογεῖς νὰ ἀπόσχουν, λόγῳ τῆς μεταβολῆς τῶν ἐκλογικῶν νόμων, ὅπως ἐπείσθη ὁ φιλελεύθερος λαὸς ν’ ἀπόσχῃ κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1915 κατὰ μεγίστην πλειονοψηφίαν. Δὲν κατώρθωσαν νὰ πείσουν εἰς ἀποχὴν τὸ πλεῖστον μέρος τοῦ λαοῦ, ἄρα δὲν εἶχον μεθ’ ἑαυτῶν τὴν πλειονοψηφίαν. Καὶ ἡ Συνέλευσις ἡ ὁποία ἐξελέγη εἶναι κατὰ πάντα ἔγκυρος, τελείως δὲ ἀστήρικτος ἡ κατηγορία των κατὰ τῆς Συνελεύσεως ταύτης, ὡς μὴ ἐκπροσωπούσης τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ λαοῦ. Καὶ ἂν ἦτο ἀστήρικτος πρὸ τοῦ δημοψηφίσματος, εἶναι πολὺ περισσότερον ἀστήρικτος μετὰ τὸ δημοψήφισμα, τὸ ὁποῖον ἀνεβάπτισε τελείως τὴν Συνέλευσιν εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Ἀλλὰ διατί εἰς τὴν τοιαύτην κατηγορίαν τὴν ἀστήρικτον, ἡ ὁποία δὲν ἔχει ἀπήχησιν εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν, νὰ ἀφήσωμεν νὰ προστεθῇ μία νέα κατηγορία βάσιμος καὶ λογική, ὅτι παρὰ πᾶσαν ἐκδήλωσιν λαϊκῆς θελήσεως ἤ, ἂν θέλετε, ἄνευ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, προέβημεν ἡμεῖς εἰς τὴν σύστασιν ἑνὸς σπουδαίου πολιτικοῦ Σώματος, ἑνὸς Σώματος τοῦ ὁποίου οἱ λειτουργοὶ θὰ ζήσουν τρία ἕως ἓξ ἔτη; Θὰ ἐφαινόμεθα, κύριοι, οἱονεὶ ἀποβλέψαντες εἰς τὸ νὰ δημιουργήσωμεν θέσεις τινὰς διὰ φίλους ἡμῶν διά τινα ἔτη. Ἡ τοιαύτη Γερουσία θὰ δυσφημισθῇ καὶ θὰ καταργηθῇ εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ λαοῦ καὶ μίαν ἡμέραν ἡ ἐντύπωσις αὕτη, συνδυαζομένη μὲ τὴν ἀνάμνησιν τὴν κακὴν τῆς Ὀθωνείου Γερουσίας, παροξυνομένη καὶ ἀπὸ τὴν δημοκοπίαν, θὰ παρασύρῃ τὸν λαὸν εἰς τὸ νὰ κατακρημνίσῃ τὸν θεσμόν, ὁ ὁποῖος εἶναι τῳόντι σωτήριος διὰ τὴν ὁμαλὴν διευθέτησιν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Πατρίδος ἡμῶν. Σᾶς παρακαλῶ, κύριοι, νὰ μὴ διαπράξετε διὰ τῆς ψήφου σας τοιοῦτον σφάλμα κατ’ αὐτῆς τῆς Δημοκρατίας. (Χειροκροτήματα).

§96Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δύο λέξεις, κ. Πρόεδρε. Ἤθελα νὰ εἴπω δύο λέξεις διὰ τὸ ζήτημα τῶν ξένων παραδειγμάτων. Ἠμφισβητήθη, κύριοι, ἡ ὁμαλότης τοῦ προτεινομένου ὀργανισμοῦ. Ἡμεῖς ὑπεστηρίξαμεν καὶ ὑποστηρίζομεν ὅτι ὁ τρόπος τῆς ἐκλογῆς τῆς δευτέρας Βουλῆς, ὡς προτείνομεν, εἶναι τρόπος ὁμαλός. Δὲν ὑπεστηρίξαμεν ὅτι ὑπάρχουν ἐντελῶς ὅμοια παραδείγματα μὲ τὴν συγκεκριμένην περίπτωσιν τὴν ἰδικήν μας. Ἀλλ’ ἔπρεπε νὰ ἀρνηθῇ κανεὶς κάθε δημιουργίαν, ἔστω καὶ τὴν ἐλαχίστην, εἰς μίαν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ὡς ἡ παροῦσα, ἂν θέλῃ νὰ εὑρεθῇ ἀπαραιτήτως ἓν ὅμοιον παράδειγμα, προκειμένου νὰ δεχθῶμεν ἓν ὡρισμένον μέτρον; Ἡ ἀξία τῶν ξένων παραδειγμάτων εἶναι ἡ ἑξῆς, ὅτι ἀποδεικνύει ὅτι ἡ σύνθεσις δύο Νομοθετικῶν Σωμάτων δι’ ἐκλογῆς ἐξ ἄλλων ἀντιπροσωπευτικῶν Σωμάτων, δηλαδὴ τῶν Βουλῶν, εἶναι τρόπος ὁ ὁποῖος ἔγινε καὶ γίνεται, εἶναι τρόπος ὁ ὁποῖος ὑποστηρίζεται, ἑπομένως δὲν ὑπάρχει καμμία ἀνωμαλία. Ἤκουσα καὶ τὸ ἄλλο, ὅτι θὰ ἐπέλθῃ μεγαλυτέρα ὀξύτης τῶν παθῶν ἐκ τῆς ἱδρύσεως τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, διότι δῆθεν τὸ Σῶμα ἐκεῖνο θὰ ἠμπόδιζε τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Ἀλλ’ ὅλοι γνωρίζομεν ὅτι ὁ προορισμὸς τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος δὲν εἶναι νὰ νομοθετῇ ὁριστικῶς, εἶναι νὰ ἀναστείλῃ, ἔστω μίαν ὁρμὴν προσωρινήν. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν συνηντήθημεν μὲ ἓν ἐκ τῶν πλέον μαχητικῶν στοιχείων τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου, τὸ ὁποῖον μοὶ ἔλεγεν ὅτι «πρέπει νὰ ἠξεύρετε ὅτι φοβούμεθα μίαν ἀπόλυτον ἐπικράτησιν ἰδικήν μας, διότι δὲν γνωρίζω ἂν εἴμεθα ὥριμοι νὰ κυβερνήσωμεν συμφώνως πρὸς τὰς πολιτικάς μας ἀντιλήψεις». Ἀκριβῶς τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα θὰ δημιουργήσῃ τὴν βάσιν ἐπὶ τῆς ὁποίας ἤθελον στηριχθῆ, ἄν ποτε κατισχύσουν—ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν θέλουν κατισχύσει οἱ ἀντίθετοι—ὅπως τὰ μετριοπαθῆ στοιχεῖα μεταπείσουν τὴν ἐπιμονὴν καὶ τῶν ἀδιαλλάκτων στοιχείων. Ἄλλως τε δὲν πρόκειται ἡμεῖς μονοπλεύρως νὰ συστήσωμεν τὸ δεύτερον Νομοθετικὸν Σῶμα. Εἴπομεν ὅτι ἐπιδιώκομεν, καὶ εἴμεθα βέβαιοι ὅτι θὰ ἐπιτύχωμεν, καὶ τὴν σύμπραξιν τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου. Δὲν πρόκειται περὶ ἀναπήρων καὶ τυφλῶν, πρόκειται περὶ ἀνθρώπων κύρους, καὶ ἂν ἀκόμη δὲν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν μας τοὺς πολιτικούς, ἀλλ’ ἀνθρώπους ἐπιστημονικῆς περιωπῆς καὶ ἤθους ἐξόχου, ὅπως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, καὶ μόνον ἂν τοιούτους ἄνδρας λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐκλέξωμεν, πάντως καὶ τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως καὶ ἡ ἀποτελεσματικότης τῆς δευτέρας Βουλῆς θὰ εἶναι μεγάλη. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους νομίζομεν ὅτι δὲν πρόκειται περὶ οὐδεμιᾶς ἀνωμαλίας, ἀλλὰ πρόκειται περὶ καλυτέρας λειτουργίας τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἡ ὁποία δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ ἔχῃ καλοὺς καρπούς, δὲν ἠμπορεῖ παρὰ νὰ συντελέσῃ ἵνα ἀναζωογονήσῃ βαθύτερον εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ τὴν Δημοκρατίαν. (Χειροκροτήματα).

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ξύδης ἔχει τὸν λόγον.

§98Σ. ΞΥΔΗΣ. Προβλέπων τὴν ἐπιστημονικὴν καὶ θεωρητικὴν ἄποψιν τοῦ ζητήματος καὶ ἀποσκοπῶν εἰς τὴν πολιτειακὴν ἀνάγκην καὶ τὴν πολιτικὴν σκοπιμότητα τῆς ἀμέσου παρὰ τῆς Συνελεύσεως συγκροτήσεως τῆς Γερουσίας, δηλῶ ὅτι θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ ψηφίσματος, ἐπιρρίπτων τὴν εὐθύνην τῶν συμβησομένων εἰς τοὺς καταψηφίζοντας τὸ ψήφισμα.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρέκας ἔχει τὸν λόγον.

§100Α. ΠΡΕΚΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ ζητήματος τελείως ἐξηντλημένου βεβαίως δὲν πρόκειται νὰ φέρῃ κανεὶς οὔτε νέα ἐπιχειρήματα οὔτε παλαιὰ νὰ ἀναμασήσῃ. Θὰ ἐζητοῦσα μόνον τὴν ὑπομονὴν τῆς Συνελεύσεως δι’ ἐλάχιστα λεπτὰ διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου. Κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν 1 Δεκεμβρίου διενεμήθη πίναξ τῶν ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως τεθέντων σχεδίων νόμων καὶ ψηφισμάτων· ἐν τῷ πίνακι τούτῳ ταῦτα ἀνέρχονται εἰς τὸν σεβαστὸν ἀριθμὸν τῶν 328. Ἂν ταῦτα δὲν ἀνεγράφησαν ἐν τῷ πίνακι τούτῳ διὰ μόνον τὸν σκοπὸν νὰ καταλάβουν θέσιν μίαν ἡμέραν εἰς τὴν ἱστορίαν, βεβαίως πρόκειται νὰ ψηφισθῶσιν ἢ μᾶλλον νὰ ζητηθῇ ἡ ἐπ’ αὐτῶν ψῆφος τῆς Συνελεύσεως. Ὁμολογῶ ὅτι καὶ μετὰ τὴν τροποποίησιν τοῦ Κανονισμοῦ δὲν εἶμαι ἐνθουσιασμένος ἀπὸ τὸ σύστημα κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ νομοθετικὴ ἐργασία τῆς Συνελεύσεως ἀποκρυσταλλοῦται εἰς νόμους ἰσχύοντας. Εἶναι κοινὸν μυστικὸν ὅτι εἰς στιγμὰς κατὰ τὰς ὁποίας ἐλύετο ἡ συνεδρίασις καὶ ἐπὶ παρουσίᾳ ἀντιπροσώπων ἐλαχίστων χαρακτηρίζονται ὡς ψηφισθέντα νομοσχέδια μεγάλης σημασίας διὰ μόνης τῆς λέξεως «δεκτόν, δεκτόν». Τοῦτο εὑρίσκει ἀπήχησιν κακὴν καὶ παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ καὶ παρὰ τοῖς πλείστοις τῶν πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι τὰ δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου ψηφιζόμενα νομοσχέδια δὲν ἀπηχοῦν τὴν ἐνσυνείδητον γνώμην ὁλοκλήρου τῆς Συνελεύσεως. Διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς κρίνω ἐπιβεβλημένον νὰ τεθῇ φραγμὸς οἱοσδήποτε εἰς τὴν κατὰ τοιοῦτον τρόπον συγκομιζομένην νομοπαραγωγὴν ὅσον τὸ δυνατὸν γρηγορώτερα. Διὰ νὰ ψηφίζωνται λοιπὸν οἱ νόμοι οὗτοι, κατόπιν ἐνσυνειδήτου μελέτης, εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι ὑπάρχει ἐπιβεβλημένη ἀνάγκη τῆς ἀμέσου συγκροτήσεως τῆς Γερουσίας. Τὸ σχέδιον τὸ ὁποῖον κατέθεσεν ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» δὲν τὸ εὑρίσκω καθ’ ὁλοκληρίαν ἱκανοποιητικόν. Ἔχει πολλὰ ἐλαττώματα καὶ μεταξὺ ἄλλων λέγει καὶ τοῦτο, ὅτι «ἕκαστος πληρεξούσιος ὀφείλει νὰ δηλώσῃ εἰς τὸ Προεδρεῖον εἰς ποῖον κόμμα ἀνήκει». Ἄρα δὲν ἀρκεῖ νὰ εἶναι δημοκρατικός, φιλελεύθερος, ἀνεξάρτητος, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὀμόσῃ πίστιν εἰς ὡρισμένην πολιτικὴν «στρούγκαν».

§101Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ διάταξις αὐτὴ δὲν πρόκειται νὰ ὑποχρεώσῃ τοὺς πληρεξουσίους νὰ ἀνήκωσιν εἰς μίαν ὁμάδα. Πρόκειται νὰ ἐξακριβωθῇ ἡ πολιτικὴ ἰδεολογία ἑκάστου πληρεξουσίου, ἡ ὁποία δὲν ἐμποδίζει νὰ εἶναι καὶ ἀνεξάρτητος. Ἀλλ’ αὐτὸ ἀποτελεῖ μίαν λεπτομέρειαν. Σήμερον πρόκειται νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τῆς ἀρχῆς.

§102Α. ΠΡΕΚΑΣ. Ἐκτὸς αὐτοῦ ἔχει καὶ ἄλλα. Ἐγὼ τοῦτο θὰ ηὐχόμην, ἂν ἡ Συνέλευσις ἤθελεν ἀποφασίσει τὸν ἄμεσον καταρτισμὸν τοῦ δευτέρου Νομοθετικοῦ Σώματος, νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν αὐτοῦ καὶ ἐπενεχθῶσιν αἱ δέουσαι τροποποιήσεις εἰς τὰ κακῶς ἔχοντα.

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§104Σ. ΠΕΖΑΣ. Λαμβάνω ὑπὸ σημείωσιν τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ ἀσφάλισις τῆς Δημοκρατίας θὰ ἐπιδιωχθῇ διὰ τῆς χρηστῆς διοικήσεως καὶ τῆς ἀκεραίας ἀπονομῆς τῆς δικαιοσύνης, δηλῶ ὅτι δὲν θὰ ψηφίσω τὸ ψήφισμα τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως».

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαμάης ἔχει τὸν λόγον.

§106Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν κατώρθωσα ἀπὸ τοῦ 1911 νὰ ἀλλάξω γνώμην καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, οὔτε ἐπείσθην τώρα διὰ νὰ ἀλλάξω γνώμην, καὶ διὰ τοῦτο θὰ ψηφίσω κατὰ τῆς Γερουσίας. Αὐτὸ ἤθελα νὰ δηλώσω, διὰ νὰ μὴ νομισθῇ ὅτι ἀκολουθῶ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ τὰς γνώμας μου.

§107ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινὸς ἔχει τὸν λόγον.

§108Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὡς ἐδήλωσα καὶ προχθὲς ἀγορεύων ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος, κατ’ ἀρχὴν εἶμαι ἀντίθετος πρὸς τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας. Οὐχ ἧττον ὅμως, ἐφόσον πρόκειται νὰ κατοχυρώσωμεν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα — καὶ ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι πρέπει νὰ ὑποστῶμεν πᾶσαν θυσίαν, ὡς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λέσβου πολιτευτὴς διὰ λόγων ἴσως μόνον, ἐγὼ ὅμως, ὡς ἀπέδειξα, καὶ δι’ ἔργων — εἶμαι ἕτοιμος, ἐναντίον αὐτῆς τῆς πεποιθήσεώς μου ὅσον ἀφορᾷ τὸν θεσμὸν ἐν γένει, λόγῳ σκοπιμότητος, χάριν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, νὰ ψηφίσω ὑπέρ, ἂν πρόκειται νὰ γίνῃ ἀμέσως ἡ Γερουσία, ὡς λέγει τὸ ψήφισμα· ἄλλως θὰ ἐπιφυλαχθῶ γνώμην.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλκανδῆς ἔχει τὸν λόγον.

§110Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Μετὰ τοῦ συναδέλφου κ. Βαρδουλάκη, κύριε Πρόεδρε, εἴμεθα ὑπὲρ τῆς Γερουσίας, ἀλλὰ νομίζομεν ὅτι τὸ ψήφισμα ἔρχεται προώρως εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ διὰ λόγους πολιτικῆς σκοπιμότητος ἐννοοῦμεν νὰ τὸ καταψηφίσωμεν.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σίδερης ἔχει τὸν λόγον.

§112Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἑκάστοτε, κύριε Πρόεδρε, ἐμφανίζεται καὶ μία πανάκεια πολιτική. Σήμερον ἡ πανάκεια αὐτὴ ἡ πολιτικὴ εἶναι ὁ θεσμὸς ὁ ὁριστικὸς τῆς Γερουσίας. Ἐγὼ ἔχω πολλοὺς δισταγμοὺς νὰ παραδεχθῶ ὅτι ἡ Γερουσία εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μᾶς λείπει καὶ ὅτι, ἂν αὐτὴ δημιουργηθῇ, τὰ πράγματα θὰ εὐοδωθοῦν. Δι’ αὐτὸ εἶμαι κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς ὁριστικῆς Γερουσίας. Ἂν ἐπρόκειτο νὰ κρίνω ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν ὅτι θὰ γίνῃ Γερουσία, μεταξὺ τῶν δύο ἀντιπάλων θεωριῶν ἐντὸς τοῦ πλαισίου τῆς συμφιλιώσεως, τὸ ὁποῖον ἀμφότεραι αἱ μερίδες ἑκάστοτε ἐπισείουν, θὰ ἐτασσόμην πρὸς τὸ μέρος τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως». Ἀλλὰ διὰ νὰ εἶμαι συνεπὴς πρὸς τὴν βασικὴν ἀρχήν μου δὲν θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τοῦ ψηφίσματος, ἀφοῦ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῆς ὁριστικῆς Γερουσίας.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§114Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πρέπει νὰ γίνῃ κάποια διευκρίνισις. Τὸ ψήφισμα γίνεται ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν ὅτι ἡ Γερουσία ἐγένετο δεκτή· αἱ γνῶμαι λοιπόν, ὅταν κηρύσσωνται κατ’ ἀρχὴν κατὰ τῆς Γερουσίας, ἀλλ’ εἶναι ὑπὲρ τοῦ ψηφίσματος, ἂν γίνῃ ἡ Γερουσία, πρέπει νὰ ληφθῶσιν ὑπὲρ τοῦ ψηφίσματος. Πρέπει λοιπὸν νὰ τεθῇ πρότασις ἂν πρέπει νὰ γίνῃ ἡ Γερουσία ἢ ὄχι, καὶ ἀφοῦ τελειώσῃ ἡ ψηφοφορία τότε πρέπει νὰ γίνῃ ἄλλη ψηφοφορία. Τότε θὰ εἴμεθα ἐν τάξει.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔληξεν ἡ συζήτησις· ἄρχεται ἡ ψηφοφορία.

§116Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Πρέπει νὰ θέσετε τὸ ζήτημα αὐτό, κύριε Πρόεδρε, διότι ἄλλως θὰ εἶναι βαρύτατον παράπτωμα κατὰ τοῦ Κανονισμοῦ.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐδῶ ἔχομεν σχέδιον ψηφίσματος σχηματισμοῦ Γερουσίας. Οἱ παραδεχόμενοι κατ’ ἀρχὴν τὸ ψήφισμα λέγουσι «Ναί»· οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι».

§118Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν ὁλόκληρον τὸ ψήφισμα. Τίθεται εἰς ψηφοφορίαν ἡ ἀρχή: Ἱδρύεται δευτέρα Βουλὴ διχοτομουμένης τῆς παρούσης Συνελεύσεως καὶ δι’ ἐκλογῆς ἑνὸς μέρους ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως. Αἱ λεπτομέρειαι θὰ συζητηθῶσι κατόπιν.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως αἱ λεπτομέρειαι θὰ ἀποτελέσουν ἀντικείμενον νέας συζητήσεως. Οἱ παραδεχόμενοι κατ’ ἀρχὴν τὸ ψήφισμα λέγουσι «Ναί»· οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Παρακαλοῦνται νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Γ. Μπούμπουλης καὶ Ν. Ξηρός. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Γ. Μπούμπουλη καὶ Ν. Ξηροῦ, τοῦ Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν πληρεξουσίων κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας):

Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν). Ἐπερατώθη ἡ διαλογή. (Ἀναγινώσκει): Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 268. Εἶπον «Ναὶ» 112, εἶπον «Ὄχι» 153 καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον 3. Ἑπομένως ἡ περὶ ἧς πρόκειται πρότασις δὲν ἐγένετο δεκτή. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Αὔριον ἡ αὐτὴ Ἡμερησία Διάταξις. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 4ην ἀπογευματινὴν αὔριον. (Ὥρα 9.35′ μ.μ.).