1924.06.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 62Α

Σάββατον 21 Ἰουνίου 1924

Προεδρία Κ. Ρακτιβὰν

(Ὥρᾳ 6.50′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει ἀντίρρησις;

§3Μ. ΚΑΤΑΠΟΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὰ πρακτικά, εἰς τὸ τελευταῖον μέρος, μετὰ τὴν ὑποβολὴν τῆς ἐνστάσεως περὶ μὴ ἀπαρτίας, δὲν ἔχουν ἀκριβῶς. Ἐσφαλμένως ἀναφέρεται ὅτι ἡ ἔνστασις ὑπεγράφη ὑπὸ 5 πληρεξουσίων, ἐνῷ ὑπεγράφη ὑπὸ 7. Μετὰ δὲ τὴν ὑποβολὴν τῆς ἐνστάσεως ἀντὶ ν’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος καὶ μάλιστα νὰ ἐκφωνηθοῦν τὰ ὀνόματα τῶν ὑπογραψάντων τὴν ἔνστασιν, ἤρχισε μία συζήτησις σκοποῦσα ν’ ἀποσυρθῇ ἡ ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας, παρὰ τὸν Κανονισμόν, ὅστις ῥητῶς ἐν ἄρθρῳ 23 ὁρίζει ὅτι ἅμα τῇ ὑποβολῇ τῆς ἐνστάσεως ἀναγινώσκεται ὁ κατάλογος. Κατωτέρω ἀναφέρεται ὅτι, ὅταν ἐκλήθημεν ἡμεῖς, δὲν ἤμεθα παρόντες. Ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν τῶν κυρίων συναδέλφων ὅτι ἤμεθα πάντες παρόντες, πλὴν τοῦ κ. Κωνσταντινίδου, ὁ ὁποῖος καίτοι παρὼν ἀπέσυρε τὴν ὑπογραφήν του, καὶ τοῦ κ. Χατζηγάκη, ὁ ὁποῖος ἦτο ἀπών.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἦλθε κατόπιν ὁ κ. Μαργέτης καὶ μοὶ εἶπεν ὅτι ἀποσύρει τὴν ὑπογραφήν του καὶ ἔμειναν μόνον 4.

§5Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀφείλω νὰ σημειώσω μίαν ἀνακρίβειαν τῶν πρακτικῶν ὅσον ἀφορᾷ ἐμέ. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Μυλωνᾶ, φέρομαι ὡς συνηγορήσας δῆθεν καὶ ἐγὼ ὑπὲρ τῆς ἐξαγορᾶς τῆς Προνομιούχου Ἑταιρείας, ἐνῷ οὐδαμῶς ἔλαβον τὸν λόγον. Ἀλλὰ προκειμένης τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου, ἡ Κυβέρνησις ἐδήλωσεν ὅτι προτίθεται νὰ ἀγοράσῃ 10.000.000 σταφιδοκάρπου, καὶ ὑπέβαλον τὴν σύστασιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἵνα σὺν τῇ ἀγορᾷ τῶν 10.000.000 σταφιδοκάρπου ἀγοράσῃ καὶ τὸ ἀντίστοιχον ποσὸν δελτίων ἀποταμιεύσεως, διότι, ὡς εἶπον, τὰ 10 ἑκατομμύρια τὰ προωρισμένα δι’ ἐξαγωγὴν δὲν φορολογοῦνται διὰ φόρου συνήθους, ἀντιστοιχεῖ δὲ εἰς τὸ ποσὸν τῶν 10 ἑκατομμυρίων 1½ ἑκατομμύριον δελτίων.

§6Α. ΜΑΡΚΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, ἔχω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν ἐπὶ τῶν πρακτικῶν: Κατὰ τὸ τέλος τῆς συνεδριάσεως ὑπεβλήθη ἔνστασις περὶ μὴ ἀπαρτίας, ἣν ὑπέγραψα καὶ ἐγώ, δὲν σημειοῦμαι δὲ ὡς ὑπογράψας αὐτήν. Ἐπωφελοῦμαι δὲ τῆς εὐκαιρίας αὐτῆς διὰ νὰ παρακαλέσω καὶ σᾶς καὶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἂν πρόκειται ἡ συνεδρίασις ἡ σημερινὴ νὰ συνεχισθῇ μετὰ τὸ δεῖπνον, νὰ συστηθῇ εἰς τὰ μέλη τῆς Συνελεύσεως νὰ παρίστανται, διότι θὰ ἀναγκασθῶμεν καὶ πάλιν νὰ ζητήσωμεν νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος, ἵνα βεβαιωθῇ ἂν ἡ Συνέλευσις εὑρίσκεται ἐν ἀπαρτίᾳ, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν νὰ συζητῶνται νομοσχέδια παρισταμένων δέκα μόνον πληρεξουσίων.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὀφείλω νὰ προσθέσω ὅτι, ὁσονδήποτε μικρὸς καὶ ἂν εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν παρισταμένων πληρεξουσίων, ἡ συζήτησις γίνεται τελεία· κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου ὑπῆρχεν ἀπαρτία· ὁπωσδήποτε δικαίωμά σας εἶναι νὰ φέρετε ἔνστασιν. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον σᾶς λέγω εἶναι ὅτι πρὶν ἀκόμη γίνῃ οἱοσδήποτε λόγος ἔδωσα ἐντολὴν εἰς τὸν πρακτικογράφον νὰ διορθώσῃ τὸ μέρος τῶν πρακτικῶν, διότι ἦσθε παρόντες.

§8Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Δὲν φρονῶ ὅτι παρίσταται ἀνάγκη ὑποβολῆς ἐνστάσεως περὶ μὴ ἀπαρτίας· δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ καθορίσῃ καλύτερον τὰς ἐργασίας, κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε καὶ τὸ ἔργον τὸ νομοθετικὸν νὰ ἐπισπευσθῇ καὶ νὰ μὴ φαίνεται ἡ Συνέλευσις ἐργαζομένη ἐν ἀπουσίᾳ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς.

§9Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, πῶς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ῥυθμισθῶσιν ἄλλως αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως; Δυστυχῶς εὑρισκόμεθα εἰς μίαν ἐποχὴν τοῦ ἔτους τοιαύτην, ἥτις δὲν ἐπιτρέπει νὰ ἀρχίζωμεν ἐνωρίτερα τὰς συνεδριάσεις, ἐκτὸς ἂν θελήσῃ ἡ Συνέλευσις νὰ συνεδριάζωμεν καὶ τὸ πρωΐ.

§10Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἰδοὺ ποὺ ἐδώσατε μίαν λύσιν σεῖς. Σᾶς ὑποδεικνύω καὶ μίαν ἄλλην: Τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα χρειάζονται μίαν ἐπιμελεστέραν ἔρευναν νὰ συζητῶνται πρὸ τῆς διακοπῆς.

§11Γ. ΚΙΑΓΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τῶν Μουσουλμανικῶν κτημάτων νὰ προστεθῇ καὶ εἷς Ἰσραηλίτης.

§12Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀντίρρησις, κ. Πρόεδρε.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. (Τὰ πρακτικὰ ἐπικυροῦνται).

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν τὰ ἑξῆς: —Διάφορα Σωματεῖα καὶ Συντεχνίαι Βερροίας διαμαρτύρονται διὰ τὴν μελετωμένην ἔξωσιν τῶν μισθωτῶν ἐκ τῶν Ὀθωμανικῶν κτημάτων πρὸς ἐγκατάστασιν προσφύγων. —Ὁ Δημ. Καμαρινὸς αἰτεῖται τὴν ἀπόδοσιν τοῦ δικαίου του καταπατηθέντος ὑπὸ τῆς Δικαιοσύνης. —Οἱ ὑποδικοκατάδικοι φυλακῶν Θεσσαλονίκης αἰτοῦνται τὴν ἀπονομὴν χάριτος. —Οἱ σταφιδοκτηματίαι Δήμου Οἰχαλίας παρακαλοῦσιν ὅπως τὸ σταφιδικὸν ζήτημα λήξῃ ἄνευ τῆς ἀναμίξεως ξένων στοιχείων. —Ὁ Περικλῆς Γραβάνης, ἐκκαθαρισθεὶς συνταγματάρχης, ὑποβάλλει σειρὰν ἀναφορῶν του, ὑποβληθεισῶν ἀπὸ τοῦ 1921 μέχρι σήμερον εἰς τοὺς ἑκάστοτε Ὑπουργοὺς τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς ἐπανόρθωσιν τῆς προσγενομένης αὐτῷ ἀδικίας. —Ὁ Σύνδεσμος Μελενικίων παρακαλεῖ ὅπως κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προσφυγικοῦ θεωρηθῶσι πρόσφυγες καὶ οἱ κατὰ τὸ 1913 προσφυγόντες κάτοικοι Μελενίκου–Πετρίτση. —Ὁ Σύνδεσμος Μοναστηριωτῶν αἰτεῖται τὴν χορήγησιν οἰκοπέδων καὶ εὐκολιῶν πρὸς ἀνέγερσιν ἀστικοῦ συνοικισμοῦ. —Τὸ διοικητικὸν συμβούλιον τοῦ Σωματείου ἐργατῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν αἰτεῖται τὴν αὔξησιν τῶν ἀποδοχῶν του. —Ἡ Πανελλήνιος Ἕνωσις τῶν τορπιλλισθέντων ναυτικῶν παρακαλεῖ ὅπως συμπεριληφθῶσιν εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν εἰς τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον παθόντων. —Οἱ ἱερεῖς Βάλτου ζητοῦσι τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἐφημερίων. —Οἱ πρόεδροι διαφόρων συνοικισμῶν Δράμας διαμαρτύρονται διὰ τὴν μετάθεσιν τοῦ Φωτίου Γκίρκα. —Ὁ Νικόλαος Ἀντωνόπουλος, ἀπόστρατος ἐπιφαρμακοποιός, ὑποβάλλει ὑπόμνημα περὶ παροχῆς ἀδείας συστάσεως ὑπεραρίθμου φαρμακείου. —Ὁ προσφυγικὸς κόσμος Σερρῶν παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως διευθετηθῇ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. —Ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος Ἐπιτροπὴ τῆς Συνελεύσεως ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῆς προτάσεως ψηφίσματος «περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 88 καὶ 90 τοῦ Συντάγματος». —Ἡ ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης κοινοβουλευτικὴ Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκδικάσεως τοῦ ἐκ συναλλαγματικῶν καὶ ἐμπορικῶν ἢ μὴ γραμματίων εἰς διαταγὴν διαφορῶν». —Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Μάρκου ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προαγωγῶν καὶ μεταθέσεων δικαστικῶν ὑπαλλήλων». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Π. Πετρίδης, Γ. Κονδύλης κλπ. ὑποβάλλουσι προσθήκην ἐπὶ τῆς προτάσεως ψηφίσματος «περὶ ἑρμηνείας τῆς ἀπὸ 12 Νοεμβρίου 1922 ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως 1922 περὶ ἀποκαταστάσεως εἰς τὰς θέσεις των τῶν παρανόμως ἀπομακρυνθέντων ὑπαλλήλων τῆς Βουλῆς». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Θ. Κολιαλέξης, Χ. Πανταζίδης, Λ. Παπαθανάσης, Γ. Σολδάτος καὶ Π. Παναγιωτόπουλος ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ μονιμοποιήσεως προσωπικοῦ μηχανικῶν καὶ ἠλεκτρομηχανικῶν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ἀσυρμάτου». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Χ. Κατριβάνος καὶ Α. Παπαχριστόπουλος ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως διατάξεων τελωνειακῶν καὶ οἰκονομικῶν νόμων». —Ὁ πληρεξούσιος κ. Σ. Ἀναστασιάδης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀποδοχῶν τῶν δικαστικῶν ὑπαλλήλων». —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας κ. Α. Μπακάλμπασης ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἰσχύος τοῦ ἄρθρου 15 ἐδαφ. 4 τοῦ ἀπὸ 6 Ἰουλίου 1923 Νομ. Διατάγματος περὶ ἀγροτικῆς ἐγκαταστάσεως προσφύγων» καὶ 2) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ ἀπὸ 27 Δεκεμβρίου 1923 Ν. Διατάγματος περὶ παραχωρήσεως γηπέδου ἐν Θεσσαλονίκῃ διὰ συνοικισμὸν Ποντίων». —Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῆς Συγκοινωνίας κ. κ. Κ. Γκότσης καὶ Γ. Ἡσαΐας ὑποβάλλουσι τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ ἀνεγέρσεως τῶν κτιρίων τοῦ Διοικητικοῦ Κέντρου Θεσσαλονίκης». 2) «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ ἀπὸ 28 Ἰουλίου Ν. Δ. περὶ λιμένων καὶ λιμενικῶν ταμείων». 3) «Περὶ ἐγκρίσεως δαπάνης δραχ. 138.000 διὰ τὴν κατασκευὴν περιπτέρων ἐν τῷ περιβόλῳ τοῦ ταχυδρομικοῦ μεγάρου Ἀθηνῶν» καὶ 4) «Περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἀπὸ 1 Νοεμβρίου Ν. Δ. περὶ ἱδρύσεως Διοικητικοῦ Κέντρου ἐν Ἀθήναις». —Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν καὶ τῆς Ὑγιεινῆς κ.κ. Κ. Γκότσης καὶ Δ. Πάζης ὑποβάλλουσι τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ προσωπικοῦ τῶν Ἐθνικῶν Ὀρφανοτροφείων καὶ Οἰκοτροφείων κλπ.» καὶ 2) «Περὶ οἰκονομικῆς ἐνισχύσεως Ἐθνικῶν Ὀρφανοτροφείων καὶ Οἰκοτροφείων». —Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν, τῆς Γεωργίας καὶ τῆς Συγκοινωνίας κ. κ. Κ. Γκότσης, Α. Μπακάλμπασης καὶ Γ. Ἡσαΐας ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ ἀνεγέρσεως δημοσίων κτιρίων πρὸς ἐγκατάστασιν τῶν πολιτικῶν τοῦ Κράτους ὑπηρεσιῶν».

§15Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Καραπαναγιώτης.

§17Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἡ κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐνταθεῖσα ἀρθρογραφία ἀπὸ τῶν στηλῶν τοῦ Τύπου ἐπὶ ζητήματος σοβαρωτάτου, ἀφορῶντος τοὺς στρατιωτικοὺς ὑπευθύνους τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, ζητήματος τὸ ὁποῖον ἀναντιρρήτως κατὰ πρῶτον λόγον καὶ τὴν Συνέλευσιν καὶ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν καὶ ὅλας τὰς παρελθούσας ὤφειλε νὰ ἀπασχολήσῃ, μὲ ἀναγκάζει νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου καὶ νὰ παρακαλέσω τόσον τὴν Κυβέρνησιν ὅσον καὶ τὰ ἀξιότιμα μέλη τῆς παρούσης Συνελεύσεως νὰ ἐπιστήσουν τὴν προσοχήν των ἐπὶ τοῦ σοβαρωτάτου τούτου ζητήματος. Μετὰ τὴν καταστροφήν, ἡ ὁποία ἀπετέλεσε, δυστυχῶς, τὸ ἐπισφράγισμα ἑπταετῶν ἐθνικῶν ἀγώνων, ἀντιπαρῆλθον τέσσαρες διαδοχικαὶ Κυβερνήσεις, ἐκ τῶν ὁποίων ἡ μὲν πρώτη Ἐπαναστατικὴ περιωρίσθη εἰς τὴν τιμωρίαν τῶν κυρίων καὶ τῶν πρώτων ἐνόχων τῆς συντελεσθείσης καταστροφῆς, τῶν πολιτικῶν ἀρχηγῶν τῆς περιόδου ἐκείνης. Ἀλλὰ πλὴν τῆς τιμωρίας τῶν ὑπευθύνων ἐκείνων, ἀνεξαρτήτως τῶν πολιτικῶν λόγων οἱ ὁποῖοι προεκάλεσαν τὴν Μικρασιατικὴν συμφοράν, ἡ ἀναζήτησις τῶν ὑπευθύνων τῶν παραλείψεων τοῦ καθήκοντος ἐν τῇ ἐξελίξει τῶν ἐπιχειρήσεων, ὄχι μόνον τῶν πρώτων ἐτῶν, ἀλλὰ πρὸ παντὸς τῆς τελευταίας περιόδου τῆς καταστροφῆς, ὀφείλει νὰ ἀποτελέσῃ τὴν ἀφετηρίαν μιᾶς ἐξυγιάνσεως τοῦ Στρατοῦ, στηριζομένης ἐπὶ τῆς διαγωγῆς τὴν ὁποίαν ἕκαστος τῶν ἀξιωματικῶν, ἀπὸ τοῦ ἀνωτάτου μέχρι τοῦ κατωτάτου, ἀπέδειξε καθ’ ὅλην τὴν περίοδον, ἰδιαίτατα δὲ κατὰ τὴν φρικτὴν περίοδον τῆς τελευταίας δοκιμασίας. Ἡ παράλειψις τῆς ἀναζητήσεως ταύτης ἐσυνεχίσθη κατὰ τὴν διάρκειαν τεσσάρων Κυβερνήσεων. Φρονοῦμεν δὲ ὅτι τὴν εὐθύνην περισσότερον ὅλων φέρει ἡ πρώτη Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία τὴν ἐκκαθάρισιν τοῦ Στρατοῦ ὤφειλεν ἀναντιρρήτως νὰ στηρίξῃ ἐπὶ τῶν ἀνακρίσεων αἱ ὁποῖαι χαρακτηρίζουν τὴν διαγωγὴν ἑκάστου τῶν ἀξιωματικῶν. Οὐ μόνον τοῦτο δὲν συνετελέσθη, ἀλλά, δυστυχῶς, παρετηρήθη ὅτι ἀξιωματικοὶ ἐναντίον τῶν ὁποίων ὄχι μόνον ἡ κοινὴ φήμη, ἀλλὰ καὶ ἐξηκριβωμένα γεγονότα, προκύπτοντα ἐκ τῆς διεξαγωγῆς ἀνακρίσεων, ἐπέρριπτον σοβαρωτάτας εὐθύνας διὰ τὴν μὴ ἐκτέλεσιν τοῦ στρατιωτικοῦ καθήκοντος, ὄχι μόνον ἐξηκολούθησαν νὰ παραμένουν ἐν τῷ Στρατῷ, ἀλλὰ καὶ διοικήσεις ἐν τῷ Στρατῷ ἔλαβον καὶ ἀπέκτησαν βαθμοὺς ἀνωτέρους ἀπὸ ἐκείνους τοὺς ὁποίους κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς καταστροφῆς ἐκέκτηντο. Δυστυχῶς, ὡς εἶπον κατὰ τὴν ἔναρξιν, τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπησχόλησε τὸν Τύπον μόνον, αἱ δὲ ἐρωτήσεις καὶ ἐπερωτήσεις τὰς ὁποίας ἐπανειλημμένως ὑπέβαλον ἔμειναν ἄνευ ἀπαντήσεως, ὄχι διὰ τὸν λόγον ὅτι ὑπῆρχε πρόθεσις καὶ ἐκ μέρους τῶν κυβερνώντων νὰ μὴ ἀπαντήσωσιν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, ἀλλὰ διὰ τὸν λόγον ὅτι ἡ σειρὰ ἐν τῇ ὁποίᾳ ἦσαν ἐγγεγραμμέναι ἐν τῇ Ἡμερησίᾳ Διατάξει τῶν Ἐπερωτήσεων δὲν ἐπέτρεπε τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου. Μετὰ τὴν ἔντασιν τῆς ἀρθρογραφίας καὶ μετὰ τὴν διεξαχθεῖσαν συζήτησιν ἐν τῷ Τύπῳ παρὰ τοῦ διεξάγοντος τὰς ἀνακρίσεις ἀνωτάτου ἀξιωματικοῦ, φρονοῦμεν ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸν νὰ προβῇ εἰς τὰς δεούσας δηλώσεις ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως διὰ τὴν στάσιν τὴν ὁποίαν θὰ τηρήσῃ ἔναντι τῆς δημιουργουμένης καταστάσεως καὶ ἂν πρόκειται καὶ τὰ πορίσματα τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς νὰ χρησιμεύσωσιν εἰς αὐτὸν διὰ τὴν παραμονὴν ἢ μὴ ὡρισμένων ἀξιωματικῶν ἐν τῷ Στρατεύματι. Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ ἀφήσωσιν ἕρμαιον εἰς τὰς λοιδορίας τοῦ Τύπου καὶ εἰς τὴν κοινὴν δυσφήμησιν ἀξιωματικοὺς ἀνωτάτους, πρὸς τοὺς ὁποίους τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον ὀφείλει ἀναμφισβητήτως εὐγνωμοσύνην. Ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ συνεχίσωσι μίαν κατάστασιν ἡ ὁποία τείνει νὰ δημιουργήσῃ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι καὶ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κράτει καὶ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Στρατῷ δὲν πρυτανεύει τὸ πνεῦμα τῆς πλήρους ἀπονομῆς τῆς δικαιοσύνης, ἀφοῦ οἵ τε ἐκτελέσαντες τὸ καθῆκόν των καὶ οἱ μὴ ἐκτελέσαντες ἐκεῖνο εὑρίσκονται καὶ κρίνονται μὲ τὸ αὐτὸ μέτρον. (Χειροκροτήματα).

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει τὸν λόγον.

§19Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ θέμα τὸ ὁποῖον ἀνέπτυξε πρὸ ὀλίγου ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μυτιλήνης συνάδελφος εἶναι ὄντως σοβαρώτατον καὶ πρέπει νὰ ἑλκύσῃ ἀμέριστον τὴν προσοχὴν τῆς Συνελεύσεως. Ἀναμφιβόλως θὰ ἐγένοντο σφάλματα ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Εἶναι ἀνεγνωρισμέναι ἀρχαί, αἱ ὁποῖαι διέπουσιν ὅλα τὰ Κράτη τὰ πεπολιτισμένα καὶ μὴ καὶ ὅλα τὰ Ἔθνη, κατὰ τὰς ὁποίας, μετὰ μίαν στρατιωτικὴν καταστροφήν, εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ διεξάγηται ὁ ἔλεγχος, νὰ διακρίνωνται καὶ ἀμείβωνται οἱ ἐκτελέσαντες τὸ καθῆκόν των καὶ νὰ τιμωρῶνται ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὑστέρησαν ἐν τῇ ἐκτελέσει τοῦ πρὸς τὴν Πατρίδα καθήκοντός των. Στρατιωτικὴ μεγαλοφυΐα τοῦ αἰῶνος ἀνέπτυξεν εὐρύτατα τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὸν Ποινικὸν Νόμον τὸν Γαλλικόν. Μετερρύθμισε τὸν Ποινικὸν Νόμον, ὁ ὁποῖος ἐτιμώρει μὲ θάνατον καὶ στρατιωτικὴν καθαίρεσιν τοὺς στρατιωτικοὺς ἀρχηγοὺς τοὺς παραδιδομένους εἰς τὸν ἐχθρὸν ἐν μὴ κλειστῷ χώρῳ, καὶ ἔθεσε μίαν διάταξιν κατὰ τὴν ὁποίαν πᾶς στρατιωτικὸς ἀρχηγὸς παραδιδόμενος εἰς τὸν ἐχθρὸν ἐν ἀνοικτῷ χώρῳ τιμωρεῖται πάντοτε μὲ θάνατον καὶ στρατιωτικὴν καθαίρεσιν. Ἐγένοντο ἐπιθέσεις νομικῶν καὶ ἄλλων ἐναντίον του· ἐκεῖνος ὅμως διὰ θαυμασίας ἀπαντήσεως ἔθεσε τὸ ζήτημα, ὅπως ὤφειλε νὰ τὸ θέσῃ. Ἐτέθη εἰς αὐτὸν τὸ ἐρώτημα: «Τί θὰ πράξῃ ὁ ἀρχηγὸς ὅταν βλέπῃ ὅτι κυκλοῦται ὑπὸ 100,000 Στρατοῦ;». Καὶ ἀπήντησεν ὅ,τι καὶ ὁ Ὁράτιος εἰς τὸν υἱόν του, ὅτι ὀφείλει νὰ ἀποθάνῃ, ὅτι στρατιωτικὸς ἀρχηγὸς ὁ ὁποῖος διοικεῖ τμῆμα Στρατοῦ ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ παραδοθῇ. Ἔκαμα αὐτὴν τὴν παρέκβασιν ἡ ὁποία εἶναι σχετικὴ μὲ τὸ ζήτημα, διὰ νὰ πεισθῇ ἡ Συνέλευσις ὅτι ὄντως ἔχει γίνει μία σοβαρὰ παράλειψις ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Μετὰ μίαν καταστροφήν, μετὰ μίαν στρατιωτικὴν ἀποτυχίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀναμφισβητήτως ἐξάγεται, ἀτυχῶς, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός, ὑπερτριπλάσιος εἰς ἀριθμόν, ὅπλα, πυροβόλα καὶ μέσα ὀργανώσεως, ἡττήθη ὑπὸ ἐχθροῦ κατὰ πολὺ ὑποδεεστέρου, δὲν ἔπρεπε νὰ παρέλθῃ κανεὶς τῶν στρατιωτικῶν ἀρχηγῶν χωρὶς νὰ δώσῃ λόγον. Δὲν προτίθεμαι νὰ ἐξάρω τὴν εὐθύνην τὴν ὁποίαν ὑπέχουσιν αἱ προκάτοχοι Κυβερνήσεις καὶ τὴν ὀλιγωτέραν φυσιολογικῶς ἡ παροῦσα Κυβέρνησις· ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀνέλαβον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, δηλ. ἀπὸ μιᾶς καὶ ἡμισείας ἡμέρας πραγματικῶς — διότι πρότερον ἤμην ἀπησχολημένος καὶ μὲ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐννόμου Τάξεως — ἐζήτησα τὸν φάκελον, ἐζήτησα τὸ πόρισμα τῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἐπελήφθην τῆς μελέτης τοῦ πορίσματος τῆς Ἀνακριτικῆς ταύτης Ἐπιτροπῆς.

§20ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πότε ὑπεβλήθη τὸ πόρισμα τῆς Ἐπιτροπῆς;

§21Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Πρὸ 15 ἡμερῶν, νομίζω.

§22Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὄχι ἐπὶ τῆς Ὑπουργίας τοῦ ὑποστρατήγου κ. Μανέτα;

§23Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Λέγετε διὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ πορίσματος; Ἐνόμισα ὅτι ἠρωτήσατε διὰ τὴν διάλυσιν τῆς Ἐπιτροπῆς. Τὸ γεγονὸς εἶναι ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς διὰ χθεσινοῦ ἄρθρου ἐνυπογράφου, κατὰ παράβασιν τῶν στοιχειωδῶν διατάξεων τῶν κανονισμῶν, προέβη δημοσιογραφικῶς εἰς τὴν ἀνακίνησιν τοῦ ζητήματος, ἐνῷ ὤφειλε νὰ ἀποταθῇ εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἂν ἔβλεπεν ὅτι θὰ ἐδεικνύετο ἡ αὐτὴ ὀλιγωρία, ὅπως καὶ ἐν τῷ παρελθόντι, ὅπως τοὐλάχιστον ἰσχυρίζεται, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τραπῇ πρὸς ἄλλην ὁδόν. Τὸν ἀξιωματικὸν αὐτὸν ἐτιμώρησα παραδειγματικῶς διὰ τὴν παράβασιν τῶν κανονισμῶν.

§24Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ποία ὀλιγωρία, ἐκ μέρους τίνων ἐννοεῖ ὁ κ. Μαζαράκης;

§25Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐκ μέρους τῶν προηγουμένων Κυβερνήσεων.

§26Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Ἡ ἔκθεσις τοῦ κ. Μαζαράκη ὑπεβλήθη τελευταίως.

§27Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ἐπὶ τῆς ὑπουργίας τοῦ κ. Μανέτα μετὰ τὰς ἐκλογάς.

§28Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀσχέτως πρὸς αὐτά, τὴν εὐθύνην τὴν φέρει αὐτὸς ὁ ἴδιος, διότι ζήτημα ὅπως αὐτὸ ἔπρεπε νὰ τὸ ἐπιτύχῃ καί, ὅπως ἡ Ἀνακριτικὴ Ἐπιτροπὴ τάχιστα συνεπλήρωσε τὸ πρῶτον μέρος τοῦ καθήκοντός της, τὸ ὁποῖον ἦτο νὰ ἐξεύρῃ τοὺς πολιτικοὺς ὑπευθύνους τῆς καταστροφῆς, ἔπρεπεν ἐντὸς ἑνὸς ἢ δύο μηνῶν νὰ ὑποβάλῃ πόρισμα καὶ ὄχι νὰ παρέλθουν ὀκτὼ μῆνες.

§29Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Οἱ περισσότεροι τῶν ἀξιωματικῶν τῶν δοσιλόγων ἦσαν αἰχμάλωτοι καὶ ἐβράδυναν νὰ ἔλθουν, προσθέτω δὲ ὡς ἀδελφὸς τοῦ Κ. Μαζαράκη, τοῦ ὁποίου τὰς ὑπηρεσίας γνωρίζει ἡ Ἑλλάς, ὅτι ἀπετάθη πρὸς τὸν τέως Πρωθυπουργὸν κ. Γονατᾶν καὶ τὸν κ. Πλαστήραν, ἀλλ’ ἐβράδυναν δυστυχῶς αἱ ἐκθέσεις, ἐνῷ ὁ ἴδιος ἐπέμενε νὰ τοῦ δώσουν ὅλην τὴν συνδρομὴν διὰ νὰ περατώσῃ τάχιστα τὸ ἔργον. Ὥστε μὴ τὸν μέμφεσθε.

§30Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μάλιστα. Χαίρω πολὺ διὰ τὴν διακοπὴν τοῦ κ. ἐκ Κέας συναδέλφου, ὁ ὁποῖος μοὶ δίδει ἀφορμὴν νὰ ἐκθέσω τὸ ζήτημα ὀλίγον εὐρύτερον· ἡ μία ἀφορμὴ εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν παρουσίασεν ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας, αἱ ἄλλαι ὅμως εἶναι ἀσφαλῶς ἡ δυσαρέσκεια τῶν ἐνδιαφερομένων ὑποστρατήγων διὰ τὰς τελευταίας προαγωγάς. Καὶ εἶμαι, ὑποχρεωμένος δι’ ὀλίγων, χωρὶς νὰ κουράσω τὴν Συνέλευσιν, νὰ ἀναφέρω τὰ τοῦ ζητήματος. Ὅταν ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 ἔφθασεν εἰς τὸ Φάληρον, ἀνῆλθον ἐπὶ τῆς «Λήμνου» ὡς μέλος καὶ ἐγὼ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1922 ἐν Ἀθήναις καὶ συνηντήθην μὲ τοὺς Ἀρχηγοὺς τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐξέθηκα πρὸς αὐτοὺς τὰς ἀντιλήψεις μου καὶ ἀπεχώρησα· ἰδίως δὲ διὰ τὸ ζήτημα τὸ στρατιωτικὸν θὰ ἐνθυμῆται ὁ τέως Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως ὅτι τοῦ εἶπον, ὅτι ἐξαιρετικαὶ περιστάσεις ἐπιβάλλουσι νὰ ἀφεθῶσι κατὰ μέρος αἱ παλαιαὶ μέθοδοι, νὰ τεθῶσι κατὰ μέρος αἱ φιλοδοξίαι καὶ νὰ τεθῇ κατὰ μέρος τὸ δόγμα τῆς ἀρχαιότητος, διότι δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν ὁ Στρατός, μετὰ μίαν καταστροφήν, νὰ ἵσταται καὶ ν’ ἀποτελέσῃ πραγματικὸν Στρατόν, ὁ ὁποῖος νὰ δύναται νὰ σταματήσῃ τὸν ἐχθρόν. Διεφώνησα καλῇ τῇ πίστει, ἀποσυρθεὶς ἐκ τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας τοῦ Στρατεύματος, δὲν ἐδέχθην οὐδεμίαν διοίκησιν καὶ ἀνέλαβον τὸ εἰδικὸν ἔργον τοῦ διδασκάλου, τοῦ Διοικητοῦ τῆς Σχολῆς τῶν Εὐελπίδων, ἐπ’ ἀρκετὸν χρόνον. Ἡ Ἐπανάστασις, ἐμπνεομένη πραγματικῶς ὑπὸ ἀγαθωτάτων προθέσεων, ἀνέθεσε τὴν ἀρχηγίαν τοῦ Στρατοῦ κατ’ ἐπανάληψιν καὶ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν εἰς ἀξιωματικοὺς ἐντίμους καὶ ἀρίστους πραγματικῶς, εἰς τοὺς ἀντιστρατήγους Χαραλάμπην, Νίδερ καὶ κατόπιν εἰς τὸν κ. Σπηλιάδην. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ Στρατοῦ τότε ἦτο ἀξιοθρήνητος, εἶναι ἀληθὲς ὅτι οἱ στρατιῶται ἐξερρίζωναν ἐπωμίδας στρατηγῶν. Οἱ στρατιῶται διέρρεον διὰ ξηρᾶς καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ διέρρεον διὰ θαλάσσης. Ὑπῆρξε στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ Μέραρχοι, οἱ Σωματάρχαι ἀλληλοσυνεπλέκοντο, ἐγκαταλείποντες τὸ Μέτωπον, καὶ εὑρέθησαν εἰς τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος, χωρὶς νὰ γνωρίζῃ τίποτε ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως μοῦ εἶπε: «Συμφορά μας, ὁ κ. τάδε ἐθεάθη εἰς τοῦ Ζαχαράτου ἀπὸ τὸ Διδυμότειχον», κατόπιν «ὁ ἄλλος κλπ.» καὶ οὕτως ἀλληλοσυμπλακέντες εὑρέθησαν εἰς τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος. Ὁ Στρατὸς διέρρεε διὰ ξηρᾶς, οἱ Σωματάρχαι διέρρεον διὰ θαλάσσης. Τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἀπεστάλη ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως ἀνώτερος ἀξιωματικὸς ὑπηρετῶν εἰς τὴν Ἐπανάστασιν διὰ νὰ μὲ εὕρῃ εἰς τὴν Σχολὴν τῶν Εὐελπίδων καὶ μοῦ εἶπεν ὅτι «ἡ Ἐπανάστασις ἀπαιτεῖ νὰ χρησιμοποιηθῆτε». Ἠρνήθην κατ’ ἀρχὴν καὶ ἠρνήθην, ὡς εἶπον, διότι διεφώνουν ὄχι εἰς τὰς προθέσεις τῶν ἐπαναστατῶν, διότι ἦσαν ἁγναί, ἀλλὰ διότι ἐθεώρουν τοὺς ἐπαναστάτας ὀλίγον ἑρμαφροδίτους. Ὅταν ἤκουσα τὸν Πλαστήραν νὰ μοῦ λέγῃ «πῶς, ἀρνεῖσθε ὑπηρεσίαν;», τότε τοῦ εἶπον «διότι σᾶς θεωρῶ χαλβάδες». Τότε ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως μοὶ εἶπεν ὅτι «ὀφείλεις νὰ ἀναλάβῃς ὑπηρεσίαν, ἡ ὁποία σοῦ ἀνετέθη· εἶναι ἀνανδρία νὰ ἀρνῆσαι». Ἐγένετο μία κίνησις ὑπὲρ ἐμοῦ εἰς τὸ Στράτευμα, τῆς ὁποίας ἐπὶ κεφαλῆς ἐτέθη ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος εἰς τὰς δυσκόλους περιστάσεις ἐκινεῖτο καὶ ἐδονεῖτο, ὁ στρατηγὸς Κονδύλης. Ἀνέλαβον τὴν διοίκησιν τοῦ Στρατεύματος ὑπὸ ὅρους ὡρισμένους καὶ εἶναι ἀλήθεια ὅτι ἡ Ἐπανάστασις μοῦ ἔδωκε δικτατωρικὸν δικαίωμα, νὰ ἐκδίδω καὶ νόμους ἐν τῷ Στρατεύματι, καὶ ἐξέδωκα ἕνα νόμον μὲ δύο ἄρθρα, διὰ τοῦ ὁποίου κατωρθώθη τάχιστα νὰ ἐπέλθῃ ἀποτέλεσμα. Τὸ ἓν ἄρθρον ἀφεώρα τοὺς καταχραστὰς τῶν εἰδῶν τῶν ἀνηκόντων εἰς τοὺς στρατιώτας, καὶ τὸ ἄλλο τοὺς καταχραστὰς τῶν εἰδῶν τῶν ἀνηκόντων εἰς τοὺς ὑγειονομικοὺς ἀξιωματικούς, ἐτιμωροῦντο δὲ οἱ ἔνοχοι διὰ τῆς ἐσχάτης τῶν ποινῶν. Εὐτυχῶς δὲν ἐφηρμόσθη παρὰ εἰς δύο ἄτομα. Ὑπὸ τὰς συνθήκας αὐτὰς καὶ ἐκμεταλλευόμενος τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τὰ ἀπεριόριστα δικαιώματα τὰ ὁποῖα μοὶ ἔδωκεν ἐξέλεξα τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ Στρατοῦ καὶ τοὺς Σωματάρχας καὶ ἔφερα εἰς πέρας τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον εἶναι γνωστὸν καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος. Τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐπῆλθεν ἡ Συνθήκη τῆς Λωζάννης, προήχθησαν πάντες οἱ λαβόντες μέρος εἰς τὴν ὀργανωτικὴν αὐτὴν προσπάθειαν, παρελείφθησαν ὀλίγοι Μέραρχοι καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ. Φρονῶ ὅτι ἦτο ἡ πρώτη ἐξ ἀμελείας ἀδικία ἡ ὁποία ἐγένετο ἀπὸ τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν. Ἂν ἀνεγνώριζε τὸ ἔργον, ἔπρεπε πρῶτον τοὺς Σωματάρχας νὰ προαγάγῃ καὶ ἔπειτα τοὺς ἄλλους ἀξιωματικούς, διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἀληθεύει ἡ ἀρχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ἕνας Στρατὸς εἶναι πάντοτε ὁ καθρέπτης τῶν ἀρχηγῶν του, οἱ δὲ ἀρχηγοὶ ἀπεδείχθησαν ὅτι δὲν δημιουργοῦνται οὔτε εἰς τὰς Σχολὰς Πολέμου, ἀλλὰ ἐν τῇ πράξει. Αὐταὶ εἶναι αἱ ἀρχαὶ αἱ ὁποῖαι ἴσχυσαν καὶ ἰσχύουν ἀφ’ ὅτου ὑπῆρξεν ὁ ἄνθρωπος, ἐγεννήθησαν δὲ ἐν Ἑλλάδι καὶ ἀποτελοῦν σήμερον τὰς βάσεις τῆς πολεμικῆς τέχνης, ἀλλὰ καταπατοῦνται πάντοτε ἐν Ἑλλάδι, ἐνῷ ἐφαρμόζονται ὑπὸ τῶν ἄλλων, οἱ ὁποῖοι ἐξ Ἑλλάδος ἔλαβον τὰ μαθήματα. Ἀλλὰ ὅ,τι ἐγένετο, ἐγένετο. Παρουσιάσθη τὸ πρωτάκουστον γεγονὸς μετὰ τὴν Συνθήκην τῆς Λωζάννης ἀπὸ ὀλίγους ἀνωτέρους ἀξιωματικούς, ἀρχαιοτέρους στρατηγούς, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ ἔτη ὁλόκληρα δὲν ἠκούοντο, ὑπεκρίνοντο τὴν νῆσσαν κατὰ τὸ λεγόμενον, ἡ ἀξίωσις μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς εἰρήνης νὰ ἀνακτήσουν τὰ δικαιώματα τῆς ἀρχαιότητός των καὶ νὰ ζητήσουν τὰς θέσεις τὰς ὁποίας μέχρι σήμερον ἀκόμη κατέχουν οἱ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν Σωμάτων τοῦ Στρατοῦ. Μόνον ἐν Ἑλλάδι ἦτο δυνατὸν νὰ παρουσιασθῇ τοιαύτη ἀξίωσις καὶ νὰ διατυπωθῇ καὶ δημοσίᾳ. Αὐτὸ εἶναι χαρακτηριστικόν, κύριοι, τῆς ψυχοσυνθέσεως, τῆς διανοητικάτητος, ἡ ὁποία διέπει ὅλους μας. Εἶναι πρωτάκουστον τὸ γεγονὸς καὶ μόνον ἐν Ἑλλάδι ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ τοιοῦτο θράσος. Στρατηγοὶ εἰρήνης καὶ στρατηγοὶ πολέμου, στρατηγοὶ μόνον διὰ τὸν καιρὸν τῆς εἰρήνης καὶ στρατηγοὶ μόνον διὰ τὸν καιρὸν τοῦ πολέμου. Οἱ στρατηγοὶ οἱ παραπονούμενοι, μεταξὺ τῶν ὁποίων περιλαμβάνεται καὶ ὁ ἀδελφὸς τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου, προσέφεραν βεβαίως ὑπηρεσίας ἐν τῷ μέτρῳ τῶν δυνάμεών των. Ἂν δὲν προσέφεραν ὅσας ἔπρεπεν ἢ ἀναλόγους τοῦ βαθμοῦ των, δι’ αὐτὸ φυσικὰ δὲν εἶναι ὑπεύθυνοι. Ὡς παρετήρησεν ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, κανεὶς δὲν εἶναι ὑπεύθυνος ἂν δὲν ἐγεννήθη μεγαλοφυὴς ἢ καλύτερος ἀπὸ ὅ,τι τὸν ἐγέννησεν ἡ φύσις. Ἔπρεπεν ὅμως ὁ ἐγωϊσμὸς νὰ μὴ φθάνῃ μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ παραγκωνίζωνται αἱ στοιχειώδεις ἀρχαὶ καὶ τὸ στοιχειῶδες δίκαιον. Οὐδείς, κύριοι, ἠδικήθη. Τουναντίον ἴσως, ἂν ὑπάρχῃ ἀδικία, εἶναι ἀρνητική, ὅτι φέρουν τοὺς βαθμοὺς τοῦ στρατηγοῦ καὶ ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι δὲν ἔπρεπε νὰ τοὺς φέρουν. Εἷς διετάχθη ἐπὶ τοῦ πεδίου τῆς μάχης νὰ ἐκτελέσῃ ἀπόφασιν ἐνώπιον τοῦ ἐχθροῦ, ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐξηρτᾶτο τὸ σύνολον τῆς ἐπιχειρήσεως—γνωρίζετε πόσον λεπταὶ εἶναι αἱ ἐπιχειρήσεις αὐταὶ—καὶ ἐκεῖνος παρέλαβε τὴν σύζυγόν του ἐν τῷ θωρηκτῷ καὶ ἠναγκάσθη ὁ τότε ναύαρχος, ὅπως σᾶς εἶπεν ὁ ἴδιος, νὰ τὴν κλείσῃ εἰς ἕνα πύργον τοῦ θωρηκτοῦ—διότι γνωρίζετε ὅτι ὅταν τὸ πλοῖον τίθεται εἰς πολεμικὴν ἔγερσιν δὲν ἠμποροῦν νὰ σταθοῦν ἐπὶ τοῦ πλοίου ὄχι γυναῖκες, ἀλλ’ οὐδὲ ἄνδρες—ἠναγκάσθη λοιπὸν νὰ θέσῃ εἰς ἕνα πύργον τοῦ θωρηκτοῦ τὴν σύζυγον τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἀποβατικοῦ Σώματος. Καὶ ἐνῷ ἡ διαταγὴ τῆς ἐπιχειρήσεως ἦτο ῥητὴ καὶ ἔλεγεν ὅτι ἅμα τῇ ἐνεργείᾳ τῆς ἀποβάσεως καὶ τῇ καταλήψει τοῦ σημείου τῆς ἀποβάσεως τὰ πρῶτα ἀποβιβαζόμενα τμήματα θὰ τεθῶσιν ἐν πορείᾳ ὅπως ἀποκόψωσι τὸν ἐχθρὸν ὑποχωροῦντα, διότι ἡ ἀποβατικὴ κίνησις ἦτο βοηθητική, ὁ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ Σώματος ἐξῆλθεν, ἔστρωσε μὲ τάπητας τὴν ὁδόν, παρέλαβεν ἐφ’ ἁμάξης τὴν σύζυγόν του καὶ μετέβη εἰς τὴν δοξολογίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ δρᾶσις ἑνὸς τῶν παραπονουμένων στρατηγῶν, δρᾶσις ἡ ὁποία ἐξῆλθε τῶν ὁρίων τῆς στρατιωτικῆς ἀξιοπρεπείας μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ ὑπάρχῃ τηλεγράφημα τοῦ τότε πολιτικοῦ Διοικητοῦ Σμύρνης πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον διὰ τοῦ ὁποίου ἐξιστόρει εἰς τρεῖς σελίδας τὴν δρᾶσίν του καὶ ἐζήτει τὴν ἄμεσον καθαίρεσιν καὶ τὸν ἔλεγχον αὐτοῦ.

§31ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος εἶναι;

§32Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ ἀδελφὸς τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου. Ὁ ἕτερος παραπονούμενος, διοικητὴς Μεραρχίας ἐν Σμύρνῃ, ἐνεργῶν, ἄφινε νὰ ὑποπτεύεται ὅτι ψυχικῶς εὑρίσκετο εἰς ταραχὴν ἡμέρας καὶ νυκτός. Ὑπάρχει καὶ τρίτος, ἐπίσης φιλελεύθερος καὶ οὗτος, ὁ ὁποῖος ἠξίωσε καὶ ἐπέμεινεν εἰς τὸν κ. Βενιζέλον νὰ ἀναλάβῃ διοίκησιν εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν, διότι τὰ πράγματα ἦσαν καλά. Καὶ ὁ ἀγαθώτατος τότε Ἀρχιστράτηγος Παρασκευόπουλος πρὸ τῆς ἀξιώσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἦτο ὀλιγώτερον ὑπερβολικὴ ἀπὸ τὰς ἄλλας ἀξιώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐν τῷ Στρατεύματι εἶναι πάντοτε ἐπιζήμιοι, μοῦ εἶπε νὰ τοῦ εὕρωμεν μίαν θέσιν. Λέγω εἶναι ἀδύνατον, εἶναι γνωστὸς ἐπὶ δειλίᾳ, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ τοῦ ἐμπιστευθῶμεν 10.000 ἄνδρας νὰ τοὺς σφάξῃ, προκειμένου νὰ ἔχωμεν ἐπιχειρήσεις μετὰ 10 ἡμέρας;

§33ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὀνόματα, ὀνόματα.

§34Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Νὰ λείψουν αἱ συζητήσεις τῶν καφενείων.

§35Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Πρὸ τῆς δυσχερείας ἠναγκάσθην νὰ δείξω μερικὰς ἀναφορὰς εἰς τὸν νεοελθόντα, ἐκ τῶν ὁποίων ἐφαίνετο ὅτι ἡ Μεραρχία εἰς τὴν ὁποίαν ἦτο δυνατὸν νὰ τοποθετηθῇ εὑρίσκετο ἐπικινδύνως ἐκτεθειμένη πρὸς τὰ κάτω, ὅτι ὑφίστατο αἰφνιδιασμοὺς ὡς ἐκ τῆς θέσεώς της πρὸ τοῦ Μαιάνδρου καὶ ὅτι πιθανὸν καὶ νὰ ἀποκοπῇ. Εἶχον δὲ συμβῆ εἰς τὸ ἴδιον σημεῖον πραγματικῶς δύο ἢ τρεῖς ἀπόπειραι πρὸς τὸ Ἀϊδίνιον. Ὁ Μέραρχος λοιπὸν αὐτός, ὁ ὁποῖος εἶχε χαλάσει τὸν κόσμον διὰ νὰ λάβῃ τὴν διοίκησιν, μετέβη τότε εἰς τὸν Ἀρχιστράτηγον καὶ τοῦ ἐζήτησεν ἄλλην θέσιν ἐντὸς τῆς Σμύρνης, τὴν ὁποίαν καὶ ἐπέτυχεν. Εὐτυχῶς αὐτὸς δὲν παρεπονέθη καὶ δι’ αὐτὸ δὲν λέγω τὸ ὄνομα. (Γέλωτες). Αὐτοὶ εἶναι οἱ δύο παραπονούμενοι στρατηγοί, κύριοι. Ἐξ αὐτῶν ὁ δεύτερος, ὁ στρατηγὸς Βλαχόπουλος, ὅπως εἶπον καὶ ἄλλοτε—διότι πρέπει νὰ λέγεται ἡ ἀλήθεια, διὰ νὰ δοθῶσιν ἐπὶ τέλους τὰ τοῦ Καίσαρος τῷ Καίσαρι, καὶ διότι δὲν πρέπει νὰ ἀφίνωνται νὰ ἀποθρασύνωνται ἄνθρωποι πρὸς τοὺς ὁποίους, ὅπως εἶπον, ἂν ἀποτελῇ τι ἀδικίαν, ἀποτελεῖ τὸ γεγονὸς ὅτι φέρουν ἀκόμη τὰς ἐπωμίδας τοῦ ἀνωτάτου ἀξιωματικοῦ τοῦ Στρατοῦ—, ἐξ αὐτῶν, λέγω, ὁ στρατηγὸς Βλαχόπουλος ἔδειξε κατὰ τὸ στασιαστικὸν κίνημα δρᾶσιν ἡ ὁποία ἦτο ἂν ὄχι καταφανῶς ἐγκληματική, ἀναμφισβητήτως ὕποπτος μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ ἀναγκασθῇ ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ν’ ἀποφασίσῃ νὰ τὸν θέσῃ κατὰ μέρος καὶ νὰ τὸν ἀντικαταστήσῃ ἢ νὰ τὸν θέσῃ εἰς διαθεσιμότητα. Δι’ ἐμὲ ἔχω ἀκλόνητον πεποίθησιν ὅτι ἦτο μεμυημένος, ἀλλ’ ἡ ἀφάνταστος δειλία του, ὅταν εὑρέθη ἐδῶ ὄχι πρὸ τῆς καταστάσεως τὴν ὁποίαν ἐνόμιζε, τὸν ἔκαμε νὰ μείνῃ μετέωρος. Θὰ ἐνθυμῆται ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως κ. Γονατᾶς τὸν τρόμον τὸν ὁποῖον εἶχεν ὁ ἄνθρωπος αὐτός, ὁ ὁποῖος ἦτο ἀνεξήγητος, διότι ἐκινδύνευεν ὀλιγώτερον παντὸς ἄλλου, τὴν πρωΐαν τῆς ἐκρήξεως τοῦ κινήματος. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ ἀδικήματος. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι, κύριοι, ἢ μᾶλλον τὰ αἴτια τὰ πραγματικὰ τὰ ὁποῖα ἔφερον τὸν σάλον καὶ τὴν ἀρθρογραφίαν τὴν ὁποίαν εἴδετε. Ὡς πρὸς τὸ ἕτερον ζήτημα τοῦ ἐλέγχου, ὑπὲρ πάντα ἄλλον εἶμαι σύμφωνος. Ἂν δὲν συνέβαινον, ἂν δὲν παρενέπιπτον τὰ γεγονότα αὐτά, ὅπως εἶπον, εἶχον ἤδη ζητήσει ἀπὸ τὰς πρώτας ἡμέρας τὸν σχετικὸν φάκελον, τὸν ὁποῖον κατὰ τὸ μέγιστον μέρος ἔχω μελετήσει. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ εἴπω πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι δὲν γνωρίζω ἂν ἐξ αὐτοῦ θὰ ἀρυσθῶμεν πάντα τὰ στοιχεῖα διὰ νὰ ἀποδώσωμεν πραγματικὴν δικαιοσύνην. Ἐσυνήθισα πάντοτε νὰ εἶμαι εἰλικρινὴς μέχρις ὠμότητος, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ὁ ἐνεργήσας τὰς ἀνακρίσεις τὰς ἐνήργησε μετὰ εἰλικρινείας.

§36Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Δὲν σᾶς ἐπιτρέπετε, κ. Ὑπουργέ, νὰ ὑβρίζητε ἕνα στρατηγὸν ὁ ὁποῖος ἐπῆρε τὰς ἐπωμίδας εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν.

§37Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Νὰ ὁμιλήσητε ἐν καιρῷ. Προκειμένου περὶ ζητημάτων τοιούτων, ὡς αὐτὸ τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν, ἀδέλφια, ξαδέλφια, γαμπροὶ δὲν ὑπάρχουν δι’ ἐμέ. (Χειροκροτήματα). Εὔχομαι νὰ πλανῶμαι. Εὔχομαι νὰ εὕρω τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα, καὶ ὅταν τὰ εὕρω θὰ τὰ φέρω εἰς φῶς εὐρύτερον, ὅπως εἶπον, διότι πρέπει ν’ ἀποδοθῇ ἀμέσως δικαιοσύνη, καὶ νὰ ἀποδοθῇ τὸ δίκαιον, προκειμένου περὶ ἑνὸς τοιούτου ζητήματος, τὸ ὁποῖον θὰ ἔχῃ μεγίστην ἐπιρροὴν ἐπὶ τοῦ Στρατεύματος. Διότι τὸ ζήτημα, κύριοι, εἶναι μεγαλύτερον ἀπὸ ὅ,τι φανταζόμεθα. Ὁμιλοῦμεν περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Στρατοῦ, περὶ προμηθειῶν, περὶ ὅπλων, περὶ πυροβόλων. Ταῦτα τὰ θέτω εἰς δεκάτην μοῖραν καὶ σημασίαν διὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀμύνης τῆς Χώρας. Ἐπιβάλλεται ὑπὲρ πᾶν ἄλλο ἡ συγκρότησις ἠθικοῦ Σώματος ἀξιωματικῶν, ἡ συγκρότησις ἐμπνευσμένου Σώματος ἀξιωματικῶν, διότι δι’ αὐτοῦ καὶ μόνον θὰ κατορθώσωμεν νὰ ἀποκτήσωμεν Στρατόν, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ μεταβάλλεται εἰς φυγάδας, καὶ τὸ παράδειγμα εἶναι, δυστυχῶς, πολὺ πρόσφατον. Αὐτὸ ἀποτελεῖ τὸν ἀκρογωνιαῖον λίθον τῆς πολεμικῆς τέχνης. Ἔχουν ὅμως ὑποχρέωσιν οἱ τὰ κοινὰ χειριζόμενοι, γνωρίζοντες τὰ ἐλαττώματά μας καὶ τὰς ἀρετάς μας ὡς φυλῆς, νὰ θέτουν εἰς τὴν θέσιν των τὰ πρῶτα καὶ νὰ ἐξαίρουν τὰ δεύτερα, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὰς ἀξιώσεις τῆς Ἱστορίας μας καὶ τοῦ Ἔθνους μας. (Χειροκροτήματα).

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβλήθη πρότασις περὶ γενικεύσεως τῆς συζητήσεως. Ἡ Συνέλευσις εἶναι σύμφωνος νὰ γενικευθῇ ἡ συζήτησις;

§39ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις γενικεύεται. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§41Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁσονδήποτε, κύριοι πληρεξούσιοι, καὶ ἂν θεωρηθῇ λυπηρὸν διότι ἀναξέεται παλαιὰ πληγή, ἡ συζήτησις αὕτη ἔχει καὶ τὰ ἀγαθά της ἀποτελέσματα. Δυστυχῶς μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν ἀνερευνήθησαν ἐπαρκῶς τὰ αἴτια τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς καὶ ἕνεκα ἀκριβῶς τοῦ λόγου τούτου αἱ πλέον πεπλανημέναι ἰδέαι ἐκαλλιεργήθησαν εἰς τὸ πνεῦμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Εἶναι τρία τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα ἐγέννησεν ἡ διατριβὴ τοῦ στρατηγοῦ κ. Μαζαράκη καὶ ἐν γένει ὁ κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας ἐξ αἰτίας τῶν προβιβασμῶν τοὺς ὁποίους πρὸ τῆς παραιτήσεώς μου ὑπέγραψα. (Θόρυβος). Πρῶτον μὲν ἂν πρέπει νὰ ζητηθῶσιν εὐθῦναι ἀπὸ διαφόρους ὑποδεεστέρους ἀρχηγοὺς τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς. Τὸ δεύτερον εἶναι ἂν ἔπρεπε νὰ προαχθῶσιν οἱ δύο ἐξ αἰχμαλωσίας ἐπιστρέψαντες συνταγματάρχαι Καϊμπαλῆς καὶ Καμμένος καὶ τὸ τρίτον ζήτημα εἶναι ἂν ἔπρεπε νὰ παραλειφθοῦν οἱ στρατηγοὶ οἱ ὁποῖοι παρελείφθησαν κατὰ τοὺς προβιβασμοὺς τοὺς διενεργηθέντας τῇ εἰσηγήσει μου. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον ζήτημα, ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ δὲν ἦτο στρατιωτικὴ ἧττα, ἦτο συμφορά. Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς δὲν ἐπολέμησεν, ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς δὲν ἠδυνήθη νὰ πολεμήσῃ, δὲν ἠδυνήθη νὰ κάμῃ χρῆσιν τῶν ὅπλων του καὶ ν’ ἀποδώσουν οἱ Λόχοι, τὰ Συντάγματα, αἱ Μεραρχίαι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὤφειλον ν’ ἀποδώσουν. Καὶ δὲν κατώρθωσε ν’ ἀποδώσῃ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ὅ,τι ἔπρεπε ν’ ἀποδώσῃ, διότι τὸ σχέδιον τῆς μάχης, διότι ἡ παράταξίς του ἦτο τοιαύτη, ὥστε ἐκ τῆς πρώτης στιγμῆς, μὲ τὴν πρώτην κροῦσιν τοῦ ἐχθροῦ νὰ καταρρεύσῃ ὁλόκληρον τὸ Μέτωπον. Θὰ ἐνθυμῆσθε ἀπὸ τὰ Ἑλληνικὰ τοῦ Ξενοφῶντος τὴν ἐν Αἰγὸς Ποταμοῖς συμφορὰν τῶν Ἀθηναίων. Ὅπως οἱ Ἀθηναῖοι εἰς τὴν ἐν Αἰγὸς Ποταμοῖς ναυμαχίαν δὲν ἐπολέμησαν, διότι δὲν εὑρέθησαν τὰ πληρώματα ἐντὸς τῶν πλοίων, ἀλλὰ κατελήφθησαν ἐξαπίνης ὑπὸ τοῦ ἐλλοχεύοντος Λυσάνδρου, οὕτω καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς δὲν ἠδυνήθη, δυστυχῶς, νὰ πολεμήσῃ. Καθῆκον, κύριοι, τῶν ἀρχηγῶν ἐν πολέμῳ εἶναι νὰ ἐξασφαλίσωσι τὴν μεγαλυτέραν ἀπόδοσιν τῶν ὑπ’ αὐτοὺς στρατευμάτων, τὴν καλυτέραν καὶ διαρκεστέραν καὶ ἐντατικωτέραν ἀπόδοσιν τῶν ὅπλων τὰ ὁποῖα διαθέτουσι τὰ στρατεύματά των. Αὐτό, κύριοι, εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον λέγεται τακτική. Αὐτὴ εἶναι ἡ τέχνη τοῦ πολέμου καὶ ἐκ τῆς καλῆς τῆς τέχνης ταύτης χρησιμοποιήσεως ἐξαρτᾶται ἡ νίκη. Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός, δυστυχῶς, δὲν κατώρθωσε νὰ χρησιμοποιήσῃ τὰ ὅπλα τὰ ὁποῖα τῷ ἔδωκεν ἡ Πατρὶς κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, διότι δὲν εἶχε μίαν κατὰ βάθος διάταξιν, ἡ ὁποία θὰ ἐπέτρεπεν εἰς αὐτόν, καθ’ ἣν στιγμὴν τὰ πρῶτα τμήματα θὰ ἀνθίσταντο, ν’ ἀποδώσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἀπέδιδεν. Ἀρκεῖ, διὰ νὰ ἐννοήσητε, κύριοι, ὅλην τὴν σημασίαν τῆς ἱκανότητος τῶν Ἑλλήνων ἀνωτάτων στρατιωτικῶν ἀρχηγῶν, νὰ συγκρίνητε τὴν ἀριστοτεχνικὴν ἀντίστασιν τὴν ὁποίαν ὁ Μουσταφᾶ Κεμὰλ καὶ ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Τουρκικοῦ Ἐπιτελείου Ἰσμὲτ πασᾶς ἀντέταξαν κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1921 εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Στρατὸν προελαύνοντα κατὰ τοῦ Σαγγαρίου μὲ τὴν ἀντίστασιν τὴν ὁποίαν τὰ Ἑλληνικὰ στρατεύματα ἀντέταξαν κατὰ τὸ 1922, διὰ νὰ ἴδητε τὴν διαφορὰν τῆς ἀξίας τῶν ἀρχηγῶν, διὰ νὰ ἴδητε ἐπὶ πλέον κατὰ τίνα τρόπον γίνεται ὁ πόλεμος καὶ κατὰ τίνα τρόπον κερδίζονται οἱ νῖκαι. Ὁ Μουσταφᾶ Κεμὰλ εἶχε μίαν κατὰ βάθος διάταξιν ἀτέρμονα, ἀρχίζουσαν ἀπὸ τὸ Σιβρῆ Χισὰρ καὶ φθάνουσαν μέχρι τῶν προθύρων τῆς Ἀγκύρας, λαμβάνει δὲ τὴν ἐπαφὴν μετὰ τοῦ ἐχθροῦ διὰ τῶν ἀποσπασμάτων τῆς προκαλύψεως. Ἀπὸ τοῦ Σιβρῆ Χισὰρ ἀρχίζουν νὰ παρενοχλοῦν τὰς προελαυνούσας Ἑλληνικὰς Μεραρχίας καὶ νὰ καταπονοῦν αὐτάς. Ὅταν δὲ φθάνῃ εἰς τὴν γραμμὴν τῆς ἀμύνης μετὰ τὴν μάχην τοῦ Καϊνταρτζῆ ποία ἦτο ἡ διάταξις τοῦ Μουσταφᾶ Κεμάλ; Μία κατὰ βάθος ἀντίστασις ἐπίμονος καὶ πείσμων, ἡ ὁποία κατεπόνησε, κατεξήντλησε καὶ ἐξηνάγκασε τὸν Ἑλληνικὸν Στρατὸν νὰ ὑποχωρήσῃ ἀκριβῶς τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχεν ἤδη ἐπιτελέσει τὸ σκληρότερον μέρος τῆς μάχης καὶ ἐδικαιοῦτο νὰ κερδίσῃ τὴν νίκην. Ἡ κατὰ βάθος διάταξις τοῦ Μουσταφᾶ Κεμὰλ ἦτο ἐκείνη ἡ ὁποία ἐνίκησε τὸν Ἑλληνικὸν Στρατόν, ὁ ὁποῖος τὴν στιγμὴν ἐκείνην καὶ πολυπληθέστερος ἦτο καὶ τὸ ἠθικόν του εἶχεν ἀκόμη ἀκμαῖον. Καὶ πῶς ἐνήργησεν ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς τὴν ἐπίθεσιν; Διὰ μιᾶς γραμμικῆς παρατάξεως, ἡ ὁποία παρὰ τὸ ἀξίωμα τέλος πάντων τὸ στοιχειῶδες τοῦ πολέμου, ὅτι οἱ Στρατοὶ ἀγγαζάρουν τὴν μάχην καθ’ ὅλον τὸ Μέτωπον, ἀλλ’ ἐπιτίθενται εἰς ἕνα σημεῖον ἀποφασιστικῶς, ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς παραταχθεὶς εἰς μίαν γραμμικὴν παράταξιν ἐνήργει μερικὰς ἐπιθέσεις διὰ Ταγμάτων, Συνταγμάτων καὶ Μεραρχιῶν καὶ ὅταν αὐτὰ ἐξηντλοῦντο ἤρχοντο τότε νέα, ἵνα διαδοχικῶς ἐξαντληθῶσιν ὅλα καὶ ἐξαναγκασθῶσιν εἰς τὸ τέλος, ἄνευ οὐδενὸς λόγου, διότι οὐδεμία συγχρονισμένη ἐνέργεια ἐπεδίωξε τοῦτο, νὰ ἐξαναγκασθῶσιν εἰς τὴν ὑποχώρησιν ἐκείνην. Δὲν φαίνεται οὐδαμοῦ τὸ σχέδιον τῆς μάχης τοῦ Ἕλληνος Ἀρχιστρατήγου, οὐδαμοῦ φαίνεται ἡ ἐμπλοκὴ καθ’ ὅλον τὸ Μέτωπον καὶ τὸ σχέδιον τῆς ἀπασχολήσεως τῶν δυνάμεων τοῦ ἐχθροῦ, διὰ νὰ ἐπιτεθῇ εἰς τὸ κύριον σημεῖον. Οὐδαμοῦ ἐπίσης φαίνεται ὁ ἑλιγμός του, ἡ κυρία προσπάθεια, διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἀνατροπὴν τοῦ ἐχθροῦ. Ἴδετε τώρα τὸ σχέδιον κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ Ἰσμὲτ πασᾶς ἐπετέθη κατὰ τὸν Αὔγουστον τοῦ 1922 εἰς τὸ Ἀφιὸν Καραχισὰρ καὶ εἰπέτε μου ἂν ἔπρεπε νὰ νικήσῃ ἢ οὔ. Ὁ Ἰσμὲτ πασᾶς δὲν κάμνει χρῆσιν τῆς ἀρχῆς τῆς οἰκονομίας τῶν δυνάμεων, ἀλλὰ κατάχρησιν αὐτῆς. Ἀπογυμνώνει ὁλόκληρον τὸ Μέτωπον, ἵνα συγκεντρώσῃ ὅσον οἷόν τε πλείονας δυνάμεις εἰς τὸ Ἀφιὸν Καραχισάρ, ὅπου θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν ἐνέργειαν. Ἀπέναντι τοῦ βορείου συγκροτήματος τοῦ ἡμετέρου Στρατοῦ, ἀποτελουμένου ἐκ τεσσάρων Μεραρχιῶν, δὲν ἀντιτάσσει παρὰ ὀλίγα Τάγματα. Ἡ ἀνικανότης τῶν στρατηγούντων ἐκεῖ Ἑλλήνων στρατηγῶν, τὴν ὁποίαν καλῶς διέγνωσεν εἰς τὸν Σαγγάριον, ἦτο ἀρκετὴ ἐγγύησις διὰ τὸν Ἰσμὲτ πασᾶν, τὸν ἱκανὸν στρατηγόν, ὅτι δὲν θὰ κινηθῇ τὸ συγκρότημα ἐκεῖνο. Τὸ περιεφρόνησε συνεπῶς καὶ ἐπετέθη μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τὴν συγκεντρωθεῖσαν ἀπέναντι τοῦ Ἀφιὸν Καραχισάρ. Ἀποτέλεσμα; Ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τὸ Μέτωπον τὸ Ἑλληνικόν, τὸ τεταγμένον ἐπὶ μιᾶς γραμμῆς, ἄνευ οὐδεμιᾶς διατάξεως, ἄνευ ἐφεδρειῶν, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπήρχοντο εἰς τὴν κατάλληλον στιγμὴν καὶ θὰ ἐπεδίωκον τὴν νίκην, τὸ Ἑλληνικὸν Μέτωπον καταρρέει ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καὶ αἱ αἰχμαλωσίαι τῶν στρατηγῶν καὶ τῶν στρατευμάτων διαδέχονται ἀλλήλας ῥαγδαίως. Ἡ ἧττα λοιπὸν ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως, δηλαδὴ ἐξεταζομένων ἀκριβῶς τῶν παρατάξεων τῶν ἀντιμετώπων Στρατῶν, ἐξεταζομένης τῆς τακτικῆς τὴν ὁποίαν ἐφήρμοσεν ἑκάτερον Στρατηγεῖον, ἦτο διὰ τοὺς Ἕλληνας ἀναπόφευκτος, ἐφόσον στρατηγοὶ τόσον ἀνίδεοι τοῦ πολέμου ἡγοῦντο τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Συνεπῶς δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι τὰ αἴτια τῆς Μικρασιατικῆς συμφορᾶς, τὰ ὁποῖα βεβαίως ὀφείλονται πρωτίστως εἰς τὴν πολιτικήν, ὀφείλονται καὶ εἰς τὴν ἀντικατάστασιν ὅλων τῶν ἀνωτέρων διοικητῶν ὑπὸ τοῦ Κωνσταντινικοῦ καθεστῶτος ἀπὸ στρατηγοὺς ἀνιδέους τῆς πολεμικῆς τέχνης. Εἶναι τῷ ὄντι καταπληκτικὸν πῶς μία Κυβέρνησις ἀπεφάσιζε νὰ ἀντικαταστήσῃ ἐν πλήρει πολέμῳ πάντας τοὺς στρατιωτικοὺς ἀρχηγούς. Τοῦτο ἅπαξ μόνον συνηντήθη εἰς τὴν Ἱστορίαν, ὅταν ὁ Ἀριαῖος ἐκάλεσε τὸν Κλέαρχον καὶ τοὺς συστρατηγούς του εἰς δεῖπνον καὶ τοὺς ἀπέσφαξεν. Ἀλλ’ ὁ Ἀριαῖος τὸ ἔκαμεν εἰς ἐχθρούς, δὲν τὸ ἔκαμεν εἰς τὸν ἰδικόν του Στρατόν, ὅπως τὸ ἔκαμε τὸ Κωνσταντινικὸν καθεστώς. Δύο λοιπὸν εἶναι τὰ αἴτια διὰ τὰ ὁποῖα ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ἦτο ἀναπότρεπτος. Καὶ ἐκπλήσσομαι ὅταν ἀκούω ὅτι ἠμποροῦν νὰ ἀναζητηθοῦν αἴτια ἄλλα ἀπ’ αὐτά. Τὸ πρῶτον ἦτο τὸ ὅτι ἀπεξενώθημεν τῆς συμμαχίας τῶν ἰσχυρῶν καὶ ἐπεδιώξαμεν νὰ κερδίσωμεν ἕνα ἀγῶνα δυσχερῆ μόνοι μας. Τὸ δεύτερον ἦτο ὅτι ἀπεξενωμένοι τῆς συμμαχικῆς βοηθείας δὲν ἐπεδιώξαμεν τουλάχιστον στρατιωτικῶς τὴν νίκην δι’ ὅλων τῶν μέσων τὰ ὁποῖα διεθέτομεν, διὰ τῆς χρησιμοποιήσεως δηλαδὴ τῶν καλυτέρων στελεχῶν, διὰ τῆς χρησιμοποιήσεως τῶν καλυτέρων στρατηγῶν. Καὶ οὕτως εὑρέθημεν εἰς μίαν κατάστασιν μετὰ τὸν Σαγγάριον, τῆς ὁποίας μόνον ἀνόητος καὶ ἄφρων θὰ ἐδυσκολεύετο νὰ προΐδῃ τὸ ἀσφαλὲς τέρμα τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς. Εἷς Στρατός, ὑποστὰς ἀδίκως τοσαύτας θυσίας μετὰ τὴν μάχην τοῦ Σαγγαρίου, ἐπιστρέφει εἰς τὴν γραμμὴν τοῦ Ἐσκῆ Σεχὴρ καὶ καταδικάζεται ἐκεῖ μὲ τὸ «μολὼν λαβὲ» νὰ περιμένῃ ἐπ’ ἄπειρον. Ἕως πότε; Κατὰ δύο τρόπους γίνονται, κύριοι, οἱ πόλεμοι. Ἢ εἰς τὸν πόλεμον θὰ ἐπιδιώξῃς διὰ καλῶς συγκεκροτημένου Στρατοῦ καὶ διὰ ταχέων πληγμάτων νὰ ἐπιβάλῃς τὴν θέλησίν σου εἰς τὸν ἀντίπαλον, ἢ θὰ μείνῃς εἰς μίαν ὠχυρωμένην τοποθεσίαν, ὅταν δὲν δύνασαι, δὲν ἔχῃς τὰ ἀπαιτούμενα μέσα ὅπως ἐπιδιώξῃς τὴν ταχεῖαν νίκην. Θὰ μένῃς εἰς μίαν ὠχυρωμένην τοποθεσίαν, εἰς ἓν ὠχυρωμένον Μέτωπον καὶ θὰ προσπαθήσῃς νὰ ἐξαντλήσῃς τὸν ἀντίπαλον διὰ μιᾶς κατατριβῆς μεγάλης, παρατεταμένης, ἀτέρμονος. Ποῖον ἐκ τῶν δύο ἐπεδίωξεν ὁ Κωνσταντῖνος, μετὰ τὸν Σαγγάριον; Τὴν διὰ πληγμάτων ταχεῖαν νίκην καὶ ἐπιβολὴν τῆς θελήσεώς του ἐπὶ τοῦ ἐχθροῦ; Ἀλλ’ ὁ ἴδιος εἶχε διακηρύξει ὅτι δὲν θὰ μεταβῇ πλέον πρὸς συνάντησιν τοῦ Μουσταφᾶ Κεμὰλ καὶ ὅτι ἂν θέλῃ ἂς ἔλθῃ ὁ Μουσταφᾶ Κεμάλ· τοῦ ἀντιτάσσει τὸ «μολὼν λαβέ». Ἀλλὰ διὰ τοῦ περιορισμοῦ τοῦ Μετώπου καὶ τῆς κατατριβῆς τοῦ ἐχθροῦ; Ἀλλὰ τὸ Μέτωπον αὐτὸ ἦτο ἓν Μέτωπον ἀπέραντον, τὸ ὁποῖον κατεῖχε μία λεπτὴ γραμμὴ μαχητῶν καὶ ἐκινδύνευε νὰ διασπασθῇ καὶ νὰ καταρρεύσῃ εἰς τὴν πρώτην ἐπίθεσιν τοῦ ἐχθροῦ. Πῶς, ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας, ὁ Στρατὸς αὐτὸς ἦτο δυνατὸν νὰ κερδίσῃ τὴν νίκην; Καὶ πῶς δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι, ἂν δὲν ἐγίνετο τὸν Αὔγουστον ἡ καταστροφή, δὲν θὰ ἐγίνετο τὸν Σεπτέμβριον, ἤ, ἂν δὲν ἐγίνετο τὸν Σεπτέμβριον, δὲν θὰ ἐγίνετο τὸν Ὀκτώβριον; Ἡ καταστροφὴ ἦτο ἀναπότρεπτος. Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἡττᾶτο ἀπὸ τὸν Βασιλέα του, ἀπὸ τὴν Κυβέρνησίν του, ἀπὸ τοὺς ἀρχηγούς του. Δὲν τοῦ ἐπέτρεπον αὐτοὶ νὰ νικήσῃ. Σᾶς ἐξέθεσα ἐπίσης ὅτι κατεδικάσθη νὰ μὴ δύναται νὰ κάμῃ χρῆσιν τῶν ὅπλων του. Δὲν ἐτηρήθησαν οὔτε αἱ ἀποστάσεις οὔτε αἱ κατὰ βάθος διατάξεις αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπέτρεπον εἰς τὰ Ἑλληνικὰ στρατεύματα νὰ νικήσουν. Ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς ὁ ἐχθρὸς εἰσῆλθεν εἰς τὸ Ἀφιὸν Καραχισάρ, εἰς τὸ ὁποῖον ἦτο τὸ Σῶμα Στρατοῦ καὶ ἡ διοίκησις τοῦ Σώματος Στρατοῦ. Αἰσθάνομαι συμπάθειαν πρὸς τὸν στρατηγὸν Τρικούπην. Ὑπῆρξε τίμιος ἄνθρωπος. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐπαινέσω στρατηγὸν ὁ ὁποῖος ἔμενεν ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας ἐντὸς τοῦ Ἀφιὸν Καραχισάρ. Ἀρχιστράτηγος αὐτὸς τοῦ Μετώπου ἐκεῖ πέρα. Ἀλλ’ ὅταν ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα, κύριοι, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς στρατιωτικῆς τακτικῆς, μετὰ μάλιστα τὴν ἀθώωσιν τοῦ Ζεγγίνη καὶ τοῦ Σπυροπούλου, ὑποθέτω ὅτι δὲν δύναται κανεὶς νὰ εὕρῃ τοὺς εὐθυνομένους καὶ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν τιμωρίαν των. Εἶναι τοιαύτη ἡ σύγχυσις καὶ εἶναι τόσοι οἱ εὐθυνόμενοι, καὶ δὲν γνωρίζω πόσοι εἶναι οἱ μὴ εὐθυνόμενοι, ὥστε μία ἀπόπειρα τοιαύτη θὰ μᾶς ἦγεν εἰς μίαν πλήρη σύγχυσιν, εἰς ἓν ἀδιέξοδον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον δὲν ἠξεύρω πῶς θὰ ἐξηρχόμεθα. Μὴ λησμονεῖτε, κύριοι, ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ μοναδικὴ εἰς τὴν Ἱστορίαν ἀήττητος καὶ ὑπερήφανος Σπάρτη ἠναγκάσθη μετὰ τὰ Λεῦκτρα νὰ ἀφήσῃ τὸν Νόμον νὰ κοιμηθῇ διὰ μίαν ἡμέραν, διότι δὲν ἠδύνατο τοὺς ὑποχωρήσαντας ἐν Λεύκτροις νὰ τοὺς κηρύξῃ ὅλους τρέσαντας. Δι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγον, ἀφ’ ἧς ἡ Δημοκρατικὴ Κυβέρνησις ἀνῆλθεν εἰς τὴν Ἐξουσίαν καὶ ἀνέλαβον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν ἐσκέφθην ποτὲ νὰ δικάσω σοβαρῶς τοὺς εὐθυνομένους διὰ τὴν καταστροφὴν τῆς Μ. Ἀσίας, δὲν ἐσκέφθην ποτὲ νὰ ἀναζητήσω κἂν τούτους, οὔτε ἐσκέφθην κἂν νὰ δώσω πίστιν εἰς τὰς ἀνακρίσεις, ὄχι διότι δυσπιστῶ εἰς τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον στρατηγόν, ἀλλὰ δὲν ἀναγνωρίζω ἀνθρωπίνην ἱκανότητα τόσον μεγάλην, ὥστε νὰ ἀνεύρῃ τὴν ἀλήθειαν εἰς τόσον σκότος καὶ τόσην σύγχυσιν. Ἔρχεται, κύριοι, τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐξέθεσεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, τὸ ζήτημα ἂν ἐπιτρέπεται παράδοσις ἐν ἀνοικτῷ χώρῳ. Περὶ αὐτοῦ συμφωνῶ ἀπολύτως μὲ τὸν κ. Ὑπουργόν, ὅτι πᾶσα παράδοσις εἰς ἀνοικτὸν πεδίον εἶναι ἄτιμος, ἀτιμάζει τὸν στρατιωτικὸν ὁ ὁποῖος θὰ τὴν κάμῃ. Ὁ Ναπολέων εἰς τὴν Ἁγίαν Ἑλένην ἀκριβῶς τὸ διεκήρυξεν, εἰπὼν μάλιστα ὅτι οὐδεὶς θὰ ἦτο περισσότερον δικαιολογημένος ἀπὸ τὸν Στρατάρχην Νέϋ ἂν παρεδίδετο εἰς τὴν Ρωσίαν. Εἰς μίαν στιγμὴν μάλιστα ποὺ οἱ Ρῶσοι τὸν ἐνόμισαν παραδεδομένον καὶ ἤρχισαν νὰ διασκεδάζουν αὐτὸς διέταξεν ἀπηλπισμένην ἐπίθεσιν εἰπών: «Αὐτοὶ διασκεδάζουν διὰ τὴν παράδοσίν μου, ἀλλὰ θὰ τοὺς διαψεύσω ἐγώ». Καὶ εἶπεν ὅτι οὐδεὶς θὰ ἦτο περισσότερον δικαιολογημένος ἀπὸ τὸν Νέϋ ἂν παρεδίδετο, ἐν τούτοις ὁ Νέϋ κατώρθωσε νὰ σωθῇ καὶ εἶπε μάλιστα ὅτι διὰ τὸν ἱκανὸν καὶ τολμηρὸν ἄνθρωπον ὑπάρχει ὁδὸς σωτηρίας καὶ ἀπὸ σιδηροῦν φρούριον, ἂν τὸν κλείσετε μέσα. Ἀλλ’ ὁ νόμος αὐτὸς θὰ ἠδύνατο νὰ ἐφαρμοσθῇ, ἂν ἦσαν πέντε, δέκα, δεκαπέντε οἱ μέλλοντες νὰ καθίσωσιν εἰς τὸ ἑδώλιον τῶν κατηγορουμένων. Ἀλλ’ ἐνταῦθα τοῦτο εἶναι ἀδύνατον. Εὑρίσκομαι συνεπῶς καὶ πάλιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ σᾶς εἴπω: Ἀφήσατε τὸν νόμον νὰ κοιμηθῇ. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν προαγωγὴν τῶν δύο συνταγματαρχῶν εἰς ὑποστρατήγους, ὀφείλω νὰ δηλώσω ὑμῖν ὅτι τοὺς δύο συνταγματάρχας τοὺς ἐγνώριζα ἀπὸ μακροῦ χρόνου, ὅπως τοὺς ἐγνώριζε καὶ ὅλος ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός. Δὲν ὑπῆρξαν κακοὶ ἀξιωματικοί. Ἐγώ, ὅταν ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τοὺς εὗρον ἤδη Μεράρχους διωρισμένους ὑπὸ προκατόχου Κυβερνήσεως. Ὅταν διορισθῇ τις Μέραρχος, εἶναι τρόπον τινὰ εἰσαγωγὴ εἰς τὴν στρατηγοποίησιν, ἂν ἡ σειρά του τὸν φέρῃ εἰς τοὺς προβιβασμούς. Κατὰ τίνα λογικήν, ἀφοῦ μάλιστα σᾶς εἶπον ὅτι καὶ ἐν τῇ συνειδήσει μου καὶ τώρα ἀκόμη καὶ πάντοτε πέποιθα ὅτι εἶναι ἀπὸ τοὺς καλυτέρους ἀξιωματικούς μας, κατὰ τίνα λογικὴν θὰ τοὺς ἐξήρουν, διότι συνέπεσε νὰ αἰχμαλωτισθοῦν; Ἐν τοσούτῳ τὸ μέτρον τῆς προαγωγῆς των δὲν τὸ ἔλαβον αὐθαιρέτως· ἐζήτησα τὴν γνώμην τῶν Σωματαρχῶν, οἱ ὁποῖοι τοὺς διώκουν καὶ κατόπιν τῆς γνώμης αὐτῶν ἀπεφάσισα τὴν προαγωγήν των. Δὲν εἶναι λοιπὸν μία παρανομία αὐτή, δὲν εἶναι ἀκόμη κάτι τι ἀσύμφορον διὰ τὸ Στράτευμα. Κατὰ τὴν γνώμην μου οἱ δύο αὐτοὶ κύριοι καὶ πειθαρχικοὶ στρατιῶται εἶναι καὶ θὰ πράξουν πάντοτε τὸ καθῆκόν των. Δὲν θὰ ἀναδειχθῶσι βέβαια Νέϋ, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ ζητῶμεν νὰ εἶναι ὅλοι Νέϋ, διότι ἂν ὅλοι ἦσαν Νέϋ δὲν θὰ ἐγίνετο ἡ διάκρισις τοῦ Νέϋ. Καὶ ἔρχομαι, κύριοι, εἰς τὸ τρίτον ζήτημα, εἰς τὸ ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον παρελείφθησαν οἱ παραπονούμενοι ὑποστράτηγοι. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω, κύριοι, ὅτι μολονότι δὲν διαπνέομαι ἀπὸ κανὲν πνεῦμα ἀντιπαθείας κατὰ τῶν ὑποστρατήγων αὐτῶν, τῶν ὁποίων καὶ τὰς ὑπηρεσίας ἀναγνωρίζω καὶ τὴν ἐντιμότητα καὶ τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὸν Στρατόν, μολονότι δὲν αἰσθάνομαι καμμίαν ἀντιπάθειαν πρὸς αὐτούς, ἐν τοσούτῳ, προκειμένου νὰ παραιτηθῶ, ἐπεβράδυνα 24 ὥρας τὴν παραίτησίν μου διὰ νὰ ὑπογράψω τοὺς προβιβασμούς, ὄχι διὰ νὰ προαγάγω τοὺς ὑποστρατήγους οἱ ὁποῖοι προήχθησαν καὶ οἱ ὁποῖοι θὰ προήγοντο, ἀλλὰ διὰ νὰ προλάβω νὰ μὴ προαχθοῦν ἄλλοι. Ἄν μὲ ἐρωτήσητε τὸν λόγον, θὰ σᾶς εἴπω: Τοὺς πολέμους, κύριοι, κατὰ πρῶτον λόγον, ὅπως σᾶς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, τοὺς κερδίζουν οἱ καλοὶ ἀρχηγοί· μὲ ἕνα καλὸν ἀρχηγὸν εἰς τὸν Σαγγάριον ἡ Ἑλλὰς σήμερον δὲν ἠξεύρω ποῦ θὰ ἦτο, παρὰ τὰ διαπραχθέντα πολιτικὰ λάθη. Ἐπρόκειτο, κύριοι, περὶ προαγωγῆς εἰς τὸν βαθμὸν τῶν ἀνωτάτων στρατιωτικῶν, ἐπρόκειτο περὶ προβιβασμοῦ εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου, δηλαδὴ τῶν 4–5 ἀνωτάτων ἀρχηγῶν, οἱ ὁποῖοι θὰ ὁδηγήσουν τοὺς Ἑλληνόπαιδας εἰς τὸν πόλεμον. Ἔ, κύριοι, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὁ ὁποῖος θὰ ὑπογράψῃ τὸ Διάταγμα τῆς προαγωγῆς, τοῦ καθορισμοῦ δηλ. τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα θὰ ὁδηγήσουν τοὺς Ἑλληνόπαιδας εἰς τὸ μέλλον πρὸς τὸ καθῆκον, πρέπει νὰ βάλῃ πολλὴ ὥρα τὸ χέρι του στὴν καρδιὰ διὰ νὰ ἀποφασίσῃ. Οἱ στρατιωτικοὶ οἱ ὁποῖοι παρελείφθησαν εἶναι ἔντιμοι στρατιῶται, δὲν αἰσθάνομαι καμμίαν ἀντιπάθειαν, ἀλλὰ ὅλοι σας γνωρίζετε ὅτι δὲν ὑπῆρξαν οἱ κριθέντες ἱκανοὶ εἰς ὅλας τὰς κρισίμους περιστάσεις διὰ ν’ ἀσκήσωσι τὴν Ἀνωτάτην Διοίκησιν, δὲν μετέσχον εἰς πολέμους, δὲν ἀπέκτησαν τὴν πεῖραν, δὲν ἀπησχολήθησαν μὲ τὸ ἐπάγγελμά των, δὲν ἀφωσιώθησαν εἰς τὸ νὰ σκεφθοῦν, νὰ μελετήσουν καὶ νὰ προπαρασκευασθοῦν διὰ τὴν λῆψιν ἀποφάσεων πολεμικῶν. Ὁ Τρικούπης εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἦτο εἷς ἀξιωματικὸς ὁ ὁποῖος κατεγίνετο μὲ τὸ ἐπάγγελμά του. Ἀπεδείχθη ὅμως ἐκ τῆς ἀτυχίας του, ὁ τόσον συμπαθὴς αὐτὸς ἀξιωματικός, ὁ πλέον ἐπικίνδυνος ἀρχηγός, διότι εἷς ἀρχηγὸς δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ μόνον μόρφωσιν καὶ γνώσεις, δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ παλληκαριὰ ἀκόμη μόνον, πρέπει νὰ εἶναι καὶ προσφόρου ἰδιοσυγκρασίας. Ἐγώ, κύριοι, σχηματίζω τὴν πρώτην γνώμην μου περὶ τῶν ἰδιοτήτων ἑνὸς στρατιωτικοῦ ἀπὸ τὰς καθημερινὰς κοινοτάτας κινήσεις του. Ἀπὸ ἕνα ἄνθρωπον βραδύν, ἀναποφάσιστον, μὴ περιμένετε ποτὲ τὰς ὑπερηφάνους πτήσεις τοῦ ἀετοῦ. (Χειροκροτήματα). Δι’ αὐτόν, κύριοι, ἀκριβῶς τὸν λόγον οἱ στρατηγοί, οἱ ἀρχαιότεροι τῶν προαχθέντων, παρελείφθησαν. Οὐχ ἧττον ὅμως, διὰ τὰς ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ παρέσχον εἰς τὴν Πατρίδα, θὰ ἠδύνατο ἡ Ἑλληνικὴ Πατρὶς νὰ τοὺς δώσῃ τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου, ἀλλ’ ἐν ἀποστρατείᾳ, ὄχι διὰ νὰ ἀσκήσωσι ποτὲ διοίκησιν, διότι ἡ διοίκησις εἶναι δύσκολος. Ἡ δὲ Ἑλλὰς δὲν ἔχει οὔτε πολλὰς Μεραρχίας οὔτε πολλὰ Σώματα Στρατοῦ διὰ νὰ θυσιάσῃ ὀλίγα εἰς ἀνικάνους διοικήσεις. (Χειροκροτήματα).

§42Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὅπως καὶ ὁ κ. προλαλήσας κατὰ τὴν τελευταίαν περίοδον τοῦ λόγου του ἀνέφερεν, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἰσηγήθη εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὴν προαγωγὴν εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου ἐν ἀποστρατείᾳ τῶν ἀξιωματικῶν περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. Κονδύλης.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μαζαράκης ἔχει τὸν λόγον.

§44Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Ἀνέρχομαι, κύριοι, τὸ βῆμα ὄχι ἵνα ἀμυνθῶ τοῦ ἀδελφοῦ μου, ἀλλὰ τοῦ ὑποστρατήγου Κ. Μαζαράκη, διότι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τὴν ῥύμην τοῦ λόγου του, διὰ τῆς πλέον ὑβριστικῆς φρασεολογίας, ἀπεπειράθη νὰ παραστήσῃ καὶ αὐτὸν καὶ τοὺς ἄλλους ἀρχαιοτέρους του ὑποστρατήγους ὡς ἀνεπαρκεῖς ἐν τῷ Στρατῷ. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν προέβη εἰς αὐστηρὰν τιμωρίαν τοῦ στρατηγοῦ Μαζαράκη ὡς δημοσιογραφήσαντος, διότι σήμερον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει ἀντιθέτους ἰδέας περὶ τῶν δημοσιογραφούντων στρατιωτικῶν. Τὸν ἐνθυμοῦμαι μὲ τὴν στολὴν τοῦ ἀντιστρατήγου περιφερόμενον ἀνὰ τὰς ὁδοὺς καὶ δημηγοροῦντα καὶ πολιτικολογοῦντα καὶ δημοσιογραφοῦντα καὶ ἐδῶ καὶ εἰς Θεσσαλονίκην. Ἐπικαλοῦμαι....

§45Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι ἀληθέστατον.

§46Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Βλέπετε ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἔχει ἀντιθέτους ἰδέας σήμερον μὲ ἐκείνας τὰς ὁποίας εἶχε πρὸ ὀλίγων μηνῶν μόλις.

§47Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀφοῦ ἐξέδιδον νόμους καὶ κατεδίκαζον, ὡς Ἀρχιστράτηγος, εἰς θάνατον ἕνα ἄνθρωπον ὁ ὁποῖος ἔκλεβεν ἕνα σακκί, ἀπὸ ποῖον θὰ ζητοῦσα ἄδειαν;

§48Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Ὅτε συνεκεντρούμεθα εἰς τὴν Λέσχην τῶν Φιλελευθέρων Δημοκρατικῶν, κατ’ ἐπανάληψιν ἤλθετε εἰς ἀντίφασιν μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐλέγετε, καὶ εὑρέθη, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ὁ κ. Φίλανδρος καὶ σᾶς εἶπε: «Μά, στρατηγέ μου, εἴπατε τὰ ἐναντία ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐλέγετε εἰς τὴν Θεσσαλονίκην κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν.

§49Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν εἶναι ἀκριβές.

§50Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Εἶναι ἀκριβές.

§51Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὸ διαψεύδω, διότι κανεὶς δὲν εὑρέθη νὰ μὲ διαψεύσῃ.

§52Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Οἱ πλεῖστοι τῶν παραστάντων. Ἀλλ’ ἀνεφέρατε περὶ τῶν τριῶν στρατηγῶν ὅτι οὐδέποτε ἐπολέμησαν, ἐνῷ γνωρίζετε καλῶς ὅτι ὁ Μαζαράκης ἦτο ἐκ τῶν πρώτων στρατηγῶν οἱ ὁποῖοι ἐδημιούργησαν τὸν Μακεδονικὸν ἀγῶνα, κατόπιν ἦτο ἐκ τῶν ἀρχηγῶν τοῦ Μακεδονικοῦ κινήματος, εἰς δὲ τοὺς Βαλκανικοὺς πολέμους ἦτο ὁ πρῶτος ὁ ὁποῖος κατέλαβε τὸ Κιλκὶς καὶ τὰς Σέρρας. Καὶ γνωρίζομεν πάντες ὁποίας ὑπηρεσίας προσέφερεν εἰς τὰς Σέρρας. Κατόπιν ἐστάλη εἰς τὴν Σόφιαν ὡς Ἀρχηγὸς Στρατιωτικῆς Ἀποστολῆς καὶ ἐκεῖ κατώρθωσε νὰ ἐπιστρέψουν χιλιάδες γυναικοπαίδων εἰς τὴν Ἑλλάδα. Κατώρθωσε νὰ πείσῃ 17 βουλευτὰς τῆς Σοβράνιε νὰ κάμουν ἔκκλησιν τηλεγραφικῶς πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον, δηλοῦντες ὅτι μόνον εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Διοίκησιν ἔχουν ἐμπιστοσύνην, ὁ δὲ κ. Βενιζέλος συνεχάρη αὐτὸν τηλεγραφικῶς καὶ ἔδωσεν ἐντολὴν εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον νὰ προαχθῇ κατ’ ἀπόλυτον ἐκλογὴν εἰς ὑποστράτηγον. Τὸ δὲ παράσημον τὸ ὁποῖον τοῦ ἔδωκε τότε συνωδεύετο δι’ ἀναγραφῆς ἐν τῷ Διατάγματι τῆς φράσεως «διὰ τὰς ἐξόχους πρὸς τὴν Πατρίδα ὑπηρεσίας». Ἀλλὰ σᾶς ἀναφέρω καὶ τοῦτο, διὰ τὴν ἀμεροληψίαν, διότι, δυστυχῶς, ὁ κ. Πάγκαλος θέλων νὰ μειώσῃ τὸ κῦρος τῶν ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν εἶπεν ὅτι ἡ ἔκθεσις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ στρατηγὸς Μαζαράκης δὲν ἦτο ἀμερόληπτος, ὅτι ὁ στρατηγὸς Τρικούπης, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ἐκφράζεται ἐν τῇ ἐκθέσει του, εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἶχε διατάξει νὰ τουφεκισθῇ ὁ Μαζαράκης ὅταν ἔκαμε τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης, ἀρχηγὸς ὢν πυροβολικοῦ. Ἔστω καὶ τοῦτο σημεῖον τῆς πλήρους ἀμεροληψίας μεθ’ ἧς συνέταξε τὴν ἔκθεσίν του, τὴν ὁποίαν γνωρίζω ὅτι οὔτε κἂν τὴν ἀνέγνωσεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Δὲν γνωρίζω ἄλλας λεπτομερείας, διότι δὲν εἶμαι στρατιωτικός, ἐνδιατρίβω ὅμως ἰδιαιτέρως εἰς τὸ ζήτημα τοῦ ἀδελφοῦ μου ὡς στρατηγοῦ, τοῦ ὁποίου πάντες γνωρίζετε τὰς ὑπηρεσίας. Εὐτυχῶς, ὁ πληρεξούσιος ἐκ Ροδόπης καὶ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἠθέλησε νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν σκολιὰν ὁδὸν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος ἀπεκάλεσε καὶ ἀπολέμους γνωστοτάτους στρατηγοὺς καὶ μετανοῶν ἢ μᾶλλον αἰσθανόμενος τύψιν συνειδήσεως προσέφερε τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου ἐν ἀποστρατείᾳ, ἐνῷ πρὸ ὀλίγου τὸν ἐθεώρει μὴ δικαιούμενον. Δυστυχῶς, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τὴν ἐξέχουσαν γνώμην ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῶν προβιβασμῶν στρατηγῶν, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μοὶ εἶπεν ὅτι, δυστυχῶς, δὲν ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἐπιβληθῇ.

§53Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὄχι, δὲν ἠννόουν αὐτό, ἀλλ’ ὅτι ὡς πολιτικὸς ἐδέχθην τὴν γνώμην τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὡς ἁρμοδίου, καίτοι γνωρίζω τὰς ὑπηρεσίας τοῦ στρατηγοῦ Μαζαράκη. Δὲν εἶπον αὐτό. Εἶπον ὅτι προκειμένου περὶ τῶν στρατιωτικῶν ζητημάτων δὲν θέλω ἐγὼ ἀπ’ εὐθείας νὰ τὰ λύω. Νὰ κανονίζω δηλ. ἀπ’ εὐθείας ζητήματα προαγωγῆς στρατιωτικῶν. Σᾶς ἀπατᾷ ἡ μνήμη· ἐγὼ ῥητῶς εἶπον ὅτι νομίζω ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ἀκούω τὴν γνώμην ἐκείνων πρὸς τοὺς ὁποίους ἔχω ἐμπιστοσύνην. Ἐκεῖνοι δὲ πρὸς τοὺς ὁποίους ἔχω ἐμπιστοσύνην δὲν εἶναι μόνον ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ τοῦ στρατεύματος. Ἐπειδὴ ἀναγκάζομαι νὰ ὁμιλήσω, λέγω ὅτι ἤκουσα τὴν γνώμην καὶ τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Οὐδέποτε παρενέβαλον ἐμπόδια, ἀλλὰ πάντοτε ἐνίσχυσα τὴν γνώμην τῆς ὑπηρεσίας ὅπως βραβεύωνται οἱ ἱκανώτεροι.

§54Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Ὁ κ. πληρεξούσιος Ροδόπης ἐκάκισε τοὺς παραλειφθέντας ὑποστρατήγους, διότι δὲν ἐπολέμησαν εἰς τὴν Μικρασιατικὴν ἐκστρατείαν, ἀλλὰ γνωρίζει κάλλιον παντὸς ἄλλου ὅτι πάντες οἱ στρατηγοὶ οὗτοι ἀπεμακρύνθησαν τοῦ στρατεύματος, τὸ ὁποῖον οὕτω διῳκήθη κατὰ τὴν Μικρασιατικὴν ἐκστρατείαν ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι τὸ ἔφεραν εἰς τὴν συμφοράν. Ὥστε δὲν πρέπει νὰ καταλογίζεται εἰς αὐτοὺς ὅτι δὲν μετέσχον τῆς τελευταίας ἐκστρατείας καὶ δι’ αὐτὸ δὲν προήχθησαν, ἐνῷ τοὐναντίον προήχθησαν ἄλλοι ἀντ’ αὐτῶν. Ἔπρεπε νὰ ἀναμείνητε τὴν ἔκθεσιν καὶ δὲν δικαιολογεῖσθε λέγοντες ὅτι δὲν μετέσχον τῆς Μικρασιατικῆς ἐκστρατείας, ἂν δὲν ἐπολέμησαν εἰς τὸν Σαγγάριον κατόπιν. Ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις ἀνέθεσεν εἰς τὸν στρατηγὸν Μαζαράκην τὴν ἐμπιστευτικὴν ἐντολὴν «νὰ βγάλῃ τὰ κάστανα ἀπὸ τὴ φωτιὰ» καὶ ἀνέλαβε τὴν σύνταξιν τῆς ἐκθέσεως, ἀφοῦ δὲ ἐξετέλεσε μὲ ἄκραν ἀμεροληψίαν τὴν ἐντολήν, σήμερον κρίνεται ὡς ἀνίκανος νὰ παράσχῃ οἱανδήποτε ὑπηρεσίαν, ἐνῷ προσέφερε τόσας ὑπηρεσίας, καὶ διπλωματικὰς ἀκόμη. Δυστυχῶς, ὁ στρατηγὸς Πάγκαλος ἀπὸ νεαρωτάτης ἡλικίας ἀπέβλεπε πῶς νὰ διοικήσῃ τὸν Στρατὸν ἀδιαφορῶν διὰ τὰς ἀδικίας καὶ προσεπάθει νὰ παραμερίσῃ πάντα ἄλλον τὸν ὁποῖον ἐθεώρει ὡς πρόσκομμα εἰς τὴν προαγωγήν του.

§55Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ Ναπολέων ἔλεγεν ὅτι «εἶναι κακὸς στρατιώτης ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει τὴν ῥάβδον τοῦ στρατάρχου εἰς τὸν σάκκον του». Πῶς ἠθέλετε νὰ διοικήσω τὸν Στρατόν, ὡς δεκανεύς;

§56Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Ἀφήσατε τὰς χαριτολογίας καὶ τὴν παραβολήν σας μὲ τὸν Ναπολέοντα. Ἔχω νὰ σᾶς ἀναφέρω ἓν χαρακτηριστικὸν γεγονὸς τῶν ἀντιλήψεών μου περὶ ὑμῶν: Εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν ὁ κ. Βενιζέλος εὑρίσκετο εἰς Θεσσαλονίκην μοὶ ἐζήτησε πληροφορίας περὶ τῆς συμπεριφορᾶς ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν εἰς Ἀθήνας κατὰ τὴν ἐποχὴν τῶν Νοεμβριανῶν, καθ’ ἣν καὶ ἐγὼ ἐφυλακίσθην, ἀφοῦ προηγουμένως ἐτραυματίσθην μὲ ἐννέα πληγάς. Τῷ ἐξέθεσα ὅτι ἐξαίρεσιν ἔκαμεν ὁ συνταγματάρχης Φρούραρχος Ἀθηνῶν Μιχαλόπουλος, ὅστις καὶ εἰς ἐμὲ προσωπικῶς συμπεριεφέρθη ἄριστα, ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸν ὑποφρούραρχον Παπαφλέσσαν. Ὅταν ἤλθομεν εἰς Ἀθήνας μοὶ ἀνεπόλησε τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο καὶ μοὶ ἐζήτησε νὰ ἐπαναλάβω αὐτὸ ἐνώπιον τοῦ κ. Παγκάλου, ὡς προσωπάρχου τότε τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καθόσον, ὡς μοὶ εἶπεν ὁ κ. Βενιζέλος, τῷ παρουσίασε Διάταγμα διαθεσιμότητος ἐννέα συνταγματαρχῶν, ἐν οἷς καὶ τοῦ κ. Μιχαλοπούλου. Ὅταν ὁ κ. Βενιζέλος τῷ εἶπεν ὅτι μετὰ τοιαύτην διαγωγὴν τοῦ κ. Μιχαλοπούλου δὲν τὸν θέτει εἰς διαθεσιμότητα, ὁ κ. Πάγκαλος ἀπήντησε: «Πῶς θέλετε νὰ τὸν ἀφήσωμεν εἰς τὸν Στρατὸν καὶ νὰ λάβῃ σύνταξιν ὑποστρατήγου; Καὶ πῶς θὰ προβιβασθῶμεν ἡμεῖς, ἂν δὲν φύγουν αὐτοί;».

§57Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό.

§58Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Εἶναι ἀκριβέστατον· δὲν συνηθίζω νὰ λέγω ἀνακριβείας.

§59Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μὴ ματαιοπονεῖτε, κ. συνάδελφε, οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ τὰς ὑπηρεσίας τοῦ ἀδελφοῦ σας, ἀλλ’ εὑρίσκεται ἐκτὸς τοῦ Στρατεύματος ἀπὸ ἐτῶν.

§60Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Εὑρίσκεται ἐκτὸς τοῦ Στρατεύματος διότι τοῦ ἀνετέθη ἡ προεδρία τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς. Καλύτερον εἶναι νὰ εἴπητε καθαρὰ ὅτι δὲν ἠθέλετε νὰ τὸν ἔχετε ἀνώτερόν σας, καθόσον καὶ αἱ ὑπηρεσίαι τὰς ὁποίας προσέφερε τελευταίως ἦσαν σπουδαῖαι.

§61Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Διατί δὲν ἐζήτησε νὰ ἀναλάβῃ ὑπηρεσίαν ἐν τῷ Στρατεύματι;

§62Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Τὸ ἐζήτησε καὶ ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἀπὸ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως κ. Γονατᾶν, ὁ ὁποῖος δὲν ἠθέλησε νὰ τὸν ἀπαλλάξῃ ἀπὸ τὴν ὑπηρεσίαν ἣν τῷ εἶχεν ἀναθέσει. Ταῦτα ἐθεώρησα καθῆκόν μου νὰ εἴπω, ἵνα ἀνασκευάσω λόγους καὶ φράσεις τὰς ὁποίας ἐν τῇ ρύμῃ τοῦ λόγου του ἐξέφερεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ ἀξιωματικῶν διακεκριμένων, οἱ ὁποῖοι προσέφεραν μεγίστας ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα.

§63Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐγὼ τοὺς ἀγαπῶ ὡς συναδέλφους, ἀλλὰ τοῦτο δὲν σημαίνει τίποτε, ἂν δὲν τοὺς ἔκαμα ἀντιστρατήγους.

§64Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Διαρκῶς μετανοεῖτε καὶ πίπτετε εἰς ἀνακολουθίας συνεχῶς.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γονατᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§66ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὰ δύο θέματα τὰ ὁποῖα τηροῦν ἐν κάποιᾳ συγκινήσει τὴν Δημοσίαν Γνώμην, ὑποκινουμένην ὑπὸ τοῦ Τύπου, καὶ τὰ ὁποῖα διὰ τῆς ἐπερωτήσεως τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. πληρεξούσιος ἐκ Μυτιλήνης ἦλθον ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ, τὰ δύο θέματα ταῦτα εἶναι τὸ τῆς ἀνακοινώσεως τῶν πορισμάτων τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῶν στρατιωτικῶν ὑπευθύνων τῆς στρατιωτικῆς ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ καταστροφῆς, καθὼς καὶ τῶν παραλείψεων τῶν γενομένων κατὰ τοὺς τελευταίους εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου προβιβασμούς, ζήτημα τὸ ὁποῖον ὠξύνθη περισσότερον ἐκ τῶν δημοσίων δηλώσεων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν περὶ τῶν αἰτίων διὰ τὰ ὁποῖα παρελείφθησαν οἱ ἀρχαιότεροι τῶν προαχθέντων. Ἡ Ἐπανάστασις, ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ αὑτῆς τοῦ νὰ διευκρινισθοῦν ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ τὰ συμβάντα κατὰ τὴν τελευταίαν ἀτυχῆ περίοδον τῶν ἐπιχειρήσεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ καὶ νὰ ἀποδοθοῦν εἰς ἕκαστον τῶν βαθμοφόρων αἱ ἀνάλογοι πρὸς τὰς πράξεις του εὐθύναι, κατήρτισεν Ἀνακριτικὴν Ἐπιτροπήν, πρὸς διευκόλυνσιν μάλιστα τοῦ ἔργου τῆς ὁποίας τὴν κατήρτισε δι’ Ἐπαναστατικοῦ Διατάγματος καὶ οὐχὶ διὰ Νομοθετικοῦ Διατάγματος, διὰ νὰ τῆς παράσχῃ πᾶσαν εὐκολίαν ἔναντι δυσκολιῶν τὰς ὁποίας τυχὸν θὰ τῆς παρενέβαλλον τύποι τινὲς ἐν τῇ διεξαγωγῇ τοῦ ἔργου της καὶ διὰ νὰ δύναται πρὸς πᾶσαν διεύθυνσιν καὶ ἄνευ οὐδενὸς ἐμποδίου νὰ πραγματοποιήσῃ τὸν σκοπὸν διὰ τὸν ὁποῖον συνεστήθη· ἀπετελέσθη δὲ ἀπὸ ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ἐκρίθησαν ὅτι ἠδύναντο νὰ φέρωσι τὸ ἔργον τοῦτο εἰς πέρας. Τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς δὲν ἦτο οὔτε εὐχερὲς οὔτε ἠδύνατο νὰ περαιωθῇ συντόμως. Ἦτο μία ἐξέτασις ἑνὸς κολοσσιαίου θέματος τοσοῦτον περιπλόκου, ὥστε καὶ δυσκολίας ἐνεῖχεν αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ τὸ θέμα, ἀλλὰ καὶ μετὰ βραδύτητος ἀναγκαίως θὰ ἔπρεπε νὰ διεξαχθῇ, διότι ἔπρεπε νὰ στηρίζεται ἐπὶ ἐπισήμων ἐγγράφων καὶ ἀρχείων, ἐκ τῶν ὁποίων ἄλλα μὲν ἀπωλέσθησαν ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ κατὰ τὴν ἀποχώρησιν τοῦ Στρατοῦ, τὰ ἀρχεῖα τοῦ Γεν. Στρατηγείου ἔφθασαν ἐδῶ φύρδην μίγδην εἰς πάμπολλα κιβώτια, ἐκ τῶν ὁποίων πάλιν ἄλλα εὑρέθησαν εἰς Θράκην ἀκολουθήσαντα τὸν ἀναλαβόντα τὴν διοίκησιν τῆς Στρατιᾶς στρατηγὸν Πολυμενάκον, ἄλλα εἰς Βόλον, ἄλλα εἰς Πειραιᾶ, ἄλλα εἰς Ἀθήνας, ἀπῃτήθη δὲ μία μακρὰ ἐργασία πρὸς συγκέντρωσιν καὶ τακτοποίησιν ὅσων εὑρέθησαν, καίτοι ἐλλείπουσιν ἀκόμη ἀρκετά. Ἐκτὸς τῶν δυσκολιῶν αὐτῶν ὑπῆρχε καὶ ἡ οὐσιαστικὴ δυσκολία ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἐξετασθοῦν προτοῦ ὑποβληθῇ τὸ πόρισμα τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ σχόντες ἀνωτέρας διοικήσεις, οἱ ὁποῖοι διετέλουν αἰχμάλωτοι, καὶ ἄνευ τῆς ἐξετάσεως τῶν ὁποίων θὰ ἦτο παρακεκινδυνευμένον ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ κατέληγεν εἰς πόρισμα. Τὸ πόρισμα τῆς Ἐπιτροπῆς ὑπεβλήθη πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν περὶ τὰς ἀρχάς, νομίζω, Δεκεμβρίου π. ἔ., ὁπότε λόγῳ τῶν ἐπικειμένων ἐκλογῶν καὶ τῆς ἀναμενομένης μεταβολῆς τῆς Ἐπαναστατικῆς καταστάσεως οὔτε ἐγώ, ὁμολογῶ, ἔλαβον γνῶσιν οὔτε, νομίζω, ἦτο ἡ στιγμὴ ἐπίκαιρος διὰ νὰ ἀνακινηθῇ ἓν τόσον μέγα ζήτημα καὶ νὰ ἔλθῃ εἰς τὴν δημοσιότητα. Ἐγὼ ἔλαβον γνῶσιν μόνον τῆς ἐκθέσεως τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλε διὰ τὴν διοίκησιν τὴν ὁποίαν ἐνήσκει, καὶ διὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἔκρινα δίκαιον καὶ ὀρθὸν νὰ δημοσιευθῇ, προτοῦ δημοσιευθῇ τὸ ἐπίσημον πόρισμα τῆς Ἀνακρ. Ἐπιτροπῆς, διότι, ἐφόσον ὁ στρατηγὸς Τρικούπης ἦτο ἀκόμη κρινόμενος, ἠμποροῦσε νὰ θεωρηθῇ ὅτι ἡ ἄποψις τὴν ὁποίαν ἐκθέτει ἦτο ἄποψις μεροληπτική. Ἡ ἔκθεσις τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη θὰ ἔχῃ τὴν θέσιν της μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ πορίσματος τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς. Τούτων λοιπὸν οὕτως ἐχόντων, εἰς τὴν Ἐπαναστατικὴν Κυβέρνησιν δὲν δύναται νὰ ἀποδοθῇ καμμία μομφὴ οὔτε ὅτι δὲν ἐνήργησεν ὅ,τι ἐπεβάλλετο πρὸς διευκόλυνσιν τῆς Ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν συνέστησεν ἀκριβῶς διὰ νὰ καταλήξῃ εἰς τὰ συμπεράσματα τὰ ἀκριβῆ καὶ τὰ ἀληθῆ, οὔτε διότι δὲν ἐδημοσίευσε τὸ πόρισμα τῆς Ἐπιτροπῆς, καθόσον, ὅπως εἶπον, αὐτὸ ὑπεβλήθη εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ Δεκεμβρίου. Τότε δὲν ἤμην ἐγὼ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ δὲν ἔλαβον γνῶσιν, ἀλλά, καὶ ἂν ἐλάμβανον, ὁμολογῶ ὅτι δὲν θὰ ἔκρινα ἐπίκαιρον τὴν δημοσίευσιν κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην.

§67Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὡς Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐλάβετε γνῶσιν;

§68ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὄχι, τόσον δὲ εἶναι βέβαιον ὅτι δὲν εἶχον λάβει γνῶσιν τῆς ἐκθέσεως τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς, ὥστε, ὅταν μίαν ἡμέραν ὁ κατόπιν Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Γόντικας μοῦ ἔκαμε τὴν τιμὴν νὰ ζητήσῃ τὴν γνώμην μοῦ ἂν θὰ ἔπρεπε νὰ δημοσιευθοῦν αἱ ἐκθέσεις τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη, τοῦ ἀπήντησα ὅτι τὴν μὲν ἔκθεσιν τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη τὴν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου καὶ δὲν εὑρίσκω ὅτι ὑπάρχει τι τὸ κωλύον τὴν δημοσίευσιν αὐτῆς, τὴν ἔκθεσιν ὅμως τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς δὲν τὴν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου. Ὁ κ. Γόντικας μοῦ εἶπεν ὅτι θὰ μοῦ τὴν ἔστελλε νὰ τὴν μελετήσω διὰ νὰ τοῦ εἴπω τὴν γνώμην μου, ἀλλ’ ἐπελθούσης τῆς ἀλλαγῆς ἐν τῷ μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως δὲν μοὶ ἀπεστάλη καὶ συνεπῶς δὲν ἔχω λάβει γνῶσιν αὐτῆς μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς.

§69Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐξητάσθητε σεῖς;

§70ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐγὼ προσωπικῶς ὄχι. Ἐγὼ ὑπέβαλον ἔκθεσιν ὡς διοικητὴς τῆς μονάδος τὴν ὁποίαν διῴκουν.

§71Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἐκτὸς τῆς ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν ὑπεβάλετε, σᾶς ἔστειλαν ἐρωτήματα;

§72ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τέτοιο πρᾶγμα. Εἶμαι μᾶλλον βέβαιος περὶ τοῦ ἐναντίου. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω διὰ τὸ πρῶτον ζήτημα, τὸ τῶν ὑπευθύνων διὰ τὰ γεγονότα τὰ ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ. Νομίζω ὅτι ἀνέπτυξα σαφῶς ὅτι ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις δὲν παρέλειψε τίποτε διὰ νὰ εὕρῃ τὴν ἀλήθειαν καὶ οὐδένα λόγον εἶχε νὰ μὴ θέλῃ νὰ καταστῇ γνωστὸν διὰ τῆς δημοσιότητος τὸ πόρισμα τῆς ἀνακρίσεως. Καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι θὰ ἠδύνατο καὶ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὴν δημοσίευσιν τῶν δύο τούτων ἐκθέσεων, καθόσον πρόκειται περὶ ἱστορικῶν γεγονότων ἀναγομένων εἰς τὸ παρελθὸν καὶ δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἔφερε καμμίαν βλάβην ἡ δημοσίευσις αὐτῶν. Ἤδη ἔρχομαι εἰς τὸ δεύτερον ζήτημα, τῶν παραλειφθέντων ἀρχαιοτέρων ὑποστρατήγων ἐκ τῶν προβιβασμῶν εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου. Τὸ ζήτημα νομίζω ὅτι δὲν θὰ εἶχε τὴν ὀξύτητα, τὴν ὁποίαν προσέλαβεν, ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ἀπέδιδε μομφὰς δημοσίᾳ εἰς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι δὲν ἦσαν ἄξιοι αὐτῶν. Ὁ στρατηγὸς Τρικούπης ὑπῆρξεν ἀπὸ τῆς νεότητός του ἀξιωματικός, διὰ τὸν ὁποῖον ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἠδύνατο νὰ καυχᾶται καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐκπαίδευσίν του καὶ ὡς πρὸς τὸν χαρακτῆρά του καὶ ὡς πρὸς τὸν ζῆλόν του διὰ τὴν ὑπηρεσίαν καὶ ὡς πρὸς τὴν ἀξιοπρέπειάν του καὶ ὡς πρὸς τὴν ὑπερηφάνειάν του διὰ τὸ ὄνομά του. Ὑπῆρξε πάντοτε ἀξιωματικός, διὰ τὸν ὁποῖον οὐδέποτε ἠκούσθη μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς δευτέρα γνώμη, ὅτι κατέχει ἐπαξίως τὸν βαθμὸν αὐτὸν τὸν ὁποῖον κατέχει καὶ ὅτι θὰ ἐλάμβανεν ἐπαξίως τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου, ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἀδίκως παρελείφθη. Ὑπῆρξα ἐπιτελάρχης του εἰς τὸ Ἀφιὸν Καραχισὰρ ἐπ’ ἀρκετὰ μακρὸν χρονικὸν διάστημα, ὥστε νὰ ἔχω καὶ ἰδιαιτέραν προσωπικὴν ἀντίληψιν τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας προσέφερεν ἐν τῷ Μετώπῳ, κινούμενος διαρκῶς ἀπὸ τομέως εἰς τομέα, μελετῶν διαρκῶς, δίδων θέματα εἰς τοὺς Μεράρχους καὶ εἰς τὰ ἐπιτελεῖα ἐπὶ τῶν διαφόρων περιπτώσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ ἠδύναντο νὰ παρουσιασθῶσι.

§73Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Εἶναι ἓν γεγονὸς ὡρισμένον ὅτι ἠτύχησε. (Θόρυβος).

§74ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν ὡς ἀξίωμα ἀπόλυτον ὅτι πᾶς παραδιδόμενος ἐν ἀνοικτῷ πεδίῳ εἶναι ἄτιμος. Εἶναι τοῦτο ἀξίωμα αὐθαίρετον. Κάθε γεγονὸς ἔχει τὰς εἰδικὰς περιστάσεις ὑπὸ τὰς ὁποίας συνέβη καὶ πρέπει νὰ ἐξετάζεται εἰδικῶς ἑκάστη περίπτωσις, πρέπει νὰ ἐξετάζεται ἂν ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του καὶ ἐν τῇ ἀτυχίᾳ καὶ πῶς τὸ ἐξεπλήρωσε. Διότι ὑπάρχουν ἡττημένοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἄξιοι περισσοτέρας τιμῆς ἀπὸ μερικοὺς νικητάς. Διότι καὶ ἡ τύχη παίζει μεγάλον ρόλον πολλάκις εἰς τὴν τοιαύτην ἢ τοιαύτην ἔκβασιν τῆς μάχης. Ὁ ἡγήτωρ δὲ ἑνὸς στρατοῦ ἡττηθέντος χρειάζεται πολὺ μεγαλύτερον ψυχικὸν σθένος καὶ πολὺ μεγαλύτερα προσόντα διοικητικὰ διὰ νὰ συγκρατήσῃ τὸν στρατὸν ὑποχωροῦντα ἀφ’ ὅ,τι χρειάζεται διὰ νὰ διοικήσῃ τις ἕνα στρατὸν ἐνθουσιῶντα ἐκ τῆς νίκης καὶ ἀφ’ ἑαυτοῦ προχωροῦντα. Ὁ στρατηγὸς Τρικούπης μετέσχεν ὅλων τῶν πολέμων οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ἐν Ἑλλάδι ἀφ’ ὅτου ἐγένετο ἀξιωματικὸς καὶ δὲν ὑπῆρξε περίστασις κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ μὴ ἔγινεν εὔφημος μνεία τοῦ ὀνόματός του διὰ τὴν δρᾶσίν του. Δι’ αὐτὸ νομίζω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν δὲν ὤφειλε νὰ ἐπιζητήσῃ νὰ μειώσῃ τὸ κῦρος τοῦ στρατηγοῦ διὰ τῶν δημοσίων δηλώσεών του.

§75Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Αὐτὸ δὲν τὸ εἶπον ἐγώ. Τὸ εἶπεν ὁ Ναπολέων. Ὁ στρατηγὸς διαφωνεῖ πρὸς τὸν Ναπολέοντα. Θὰ τοῦ φέρω αὔριον τὴν σχετικὴν γαλλικὴν ἔκθεσιν τῆς 3 Μαΐου 1812. Περὶ τοῦ Τρικούπη ὅμως δὲν εἶπον καμμίαν κρίσιν.

§76ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐκάμετε δηλώσεις εἰς τὰς ἐφημερίδας, ὅτι ἡ αἰτία τῆς παραλείψεώς του ἐκ τῶν προβιβασμῶν ἦτο ἡ παράδοσίς του ἐν ἀνοικτῷ πεδίῳ.

§77Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἅπαξ διὰ παντὸς δηλῶ ὅτι αἱ δηλώσεις αἱ ἀποδιδόμεναι εἰς ἐμὲ ὑπὸ τῶν ἐφημερίδων δὲν εἶναι ἀκριβεῖς, διότι οἱ δημοσιογράφοι δὲν συνηθίζουν νὰ ἔρχωνται εἰς ἐπαφὴν μὲ ἐμέ. Δὲν ἀνέρχονται κἂν τὰς κλίμακας τοῦ Ὑπουργείου. Ἔχομεν διακόψει τὰς σχέσεις. Μία μόνον ἐφημερὶς τηρεῖ εὐμενῆ οὐδετερότητα, ἡ «Δημοκρατία».

§78ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Χαίρω πολὺ ὅτι δὲν δέχεσθε ὡς αὐθεντικὰς τὰς δημοσιευθείσας δηλώσεις. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐκ τῆς ἐκθέσεως τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη, τῆς μήπω δημοσιευθείσης, τὸ κεφάλαιον τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὴν παράδοσίν του, διὰ νὰ σχηματίσητε γνώμην ἂν ὁ στρατηγὸς Τρικούπης ἐκ δειλίας παρεδόθη καὶ ἂν δὲν ἐξήντλησε πᾶν ὅ,τι τοῦ ἐπέβαλλεν ἡ τιμὴ καὶ τὸ καθῆκον καὶ ἂν τὸ ἐπελθὸν ἀποτέλεσμα δὲν εἶχε καταστῆ ἀναπότρεπτον καὶ δὲν ἦτο ἀνεξάρτητον καὶ ἀνώτερον τῆς θελήσεώς του. (Ἀναγινώσκει): «Ἀμέσως ὅμως μετ’ ὀλίγον προσελθὼν ὁ ἀνωτέρω διοικητὴς μοὶ ἀνέφερεν ὅτι οἱ ἄνδρες τοῦ παρακειμένου λόχου ἐφεδρείας, διαταχθέντες νὰ βαδίσωσι πρὸς τὴν γραμμὴν τῆς μάχης, ἠρνήθησαν φωνασκοῦντες ὅτι δὲν ἔχουσιν ἀρκετὰ φυσίγγια καὶ ὅτι ἀσκόπως θυσιάζονται.... ἐνῷ οἱ κατέχοντες τὴν πρὸς νότον πρώτην γραμμὴν ἄνδρες ἐγκατέλιπον τὰς θέσεις των μόλις ἔβαλον βολάς τινας ἐναντίον τῶν ἐχθρικῶν τμημάτων, ἅτινα εἶχον προσεγγίσει εἰς ἀπόστασιν 600 μέτρων.... Ἐξ ἄλλου μὲ ἐπληροφόρουν διοικηταὶ καὶ ἄλλων μονάδων ὅτι καὶ οἱ ὑπ’ αὐτοὺς ἄνδρες ἠρνοῦντο νὰ ἀγωνισθῶσιν, ὅτι ἐξετρέποντο εἰς ὕβρεις ἐναντίον τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὅτι ἠπείλουν νὰ ἐπιτεθῶσιν ἐναντίον των καὶ νὰ τοὺς παραδώσωσιν εἰς τοὺς Τούρκους, ἐὰν ἐπέμενον νὰ τοὺς θυσιάζωσιν ἀνωφελῶς, ὡς διετείνοντο....».

§79Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀναγινώσκετε τὴν ἔκθεσιν, εἶναι ἀπαραίτητος ἀνάγκη νὰ γίνῃ δίκη.

§80Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τοῦτο δὲν ἀποκλείεται παρ’ ἐμοῦ. Αὐτὸ ἀφορᾷ τὴν Κυβέρνησιν.

§81Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Διὰ τὸν ἑξῆς λόγον: Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ δημοσιευθῇ ἡ ἔκθεσις καὶ θὰ θίξῃ πρόσωπα, πρέπει νὰ ἔχῃ λάβει ἀπόφασιν ἡ Κυβέρνησις καὶ νὰ γίνῃ δίκη.

§82ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πρέπει νὰ λάβῃ.

§83Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Αὐτὸ θὰ τὸ συζητήσωμεν. Φαντασθῆτε μίαν δίκην, ἡ ὁποία θὰ ἀρχίσῃ σήμερον καὶ δὲν ἠξεύρω ἂν μετὰ δέκα χρόνια θὰ τελειώσῃ, διότι εἶναι ὅλος ὁ στρατός, Δὲν ἠξεύρω, ἂν ἀρχίσῃ σήμερον, πότε θὰ τελειώσῃ. Φρονῶ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀναγνωσθῇ ἡ ἔκθεσις· ἐφόσον θὰ θιγῶσιν ἄτομα, εἶναι ἀπαραίτητος ἀνάγκη νὰ γίνῃ δίκη.

§84Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ ἀναγνώσω δὲν θίγει οὐδὲν πρόσωπον, ἀλλ’ ἁπλῶς ἀποτελεῖ τὴν ἄμυναν τὴν ἠθικὴν τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη.

§85Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Μὲ ὅλον τὸν σεβασμὸν τὸν ὁποῖον ἔχω καὶ δὲν ἤθελον νὰ σᾶς διακόψω, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐξακολουθήσητε.

§86ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Εἰς μίαν δεδομένην στιγμὴν ὅλα τὰ στρατεύματα δύνανται νὰ ὑποστῶσι κλονισμόν.

§87Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Εἶναι ἀπαραίτητον νὰ γίνῃ δίκη.

§88Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις λέγει ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἔλθῃ εἰς δημοσιότητα καὶ ὁ κ. συνάδελφος τὴν φέρει εἰς τὴν δημοσιότητα· τότε εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ Κυβέρνησις νὰ φέρῃ εἰς τὴν δημοσιότητα τὴν ἔκθεσιν.

§89Ν. ΞΗΡΟΣ. Ὑποβάλλω πρότασιν ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἐρωτήσῃ τὴν Συνέλευσιν ἂν νομίζει ὅτι συνάδει καὶ συντελεῖ ἡ ἀνάγνωσις τοιούτου ἐγγράφου.

§90ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀντίθετον γνώμην.

§91Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Σχετικῶς μὲ τὴν ἔκθεσιν ἔχω νὰ εἴπω ὅτι ἡ ὀρθοτέρα λύσις θὰ ἦτο νὰ μελετηθῇ αὕτη καὶ νὰ γίνῃ ἡ σχετικὴ εἰσήγησις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην της ἂν πρέπει ἐντὸς ὀλίγου χρόνου καὶ ἡ Συνέλευσις νὰ λάβῃ γνῶσιν καὶ ν’ ἀποφασίσῃ, λαμβάνουσα ὑπ’ ὄψιν τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, ἂν πρέπει νὰ δημοσιευθῇ ἢ ὄχι ἡ ἔκθεσις.

§92Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§93ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Παρακαλῶ.

§94Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐφόσον ὁπωσδήποτε ὑπεστηρίχθη ὅτι παρελείφθη κατὰ τὰς τελευταίας προαγωγὰς ὁ στρατηγὸς Τρικούπης λόγῳ τῆς παραδόσεώς του εἰς ἀνοικτὸν πεδίον, εἶναι ἀδύνατον κατὰ πᾶσαν λογικὴν ἀνθρωπίνην νὰ στερήσωμεν αὐτὸν τοῦ δικαιώματος τῆς ἀπολογίας. Ὑποθέσατε ὅτι εὑρίσκετο εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν· ἦτο δυνατὸν νὰ ἐμποδισθῇ νὰ ἐκθέσῃ ἀπὸ τοῦ βήματος διὰ ποίους λόγους εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ παραδοθῇ αὐτὸς καὶ αἱ ὑπ’ αὐτὸν ὁμάδες, ὅπως ἀπαντήσῃ εἰς τὰς κατηγορίας τὰς ἀπευθυνομένας πρὸς αὐτόν; Καὶ ἐφόσον δὲν παρίσταται εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν εἶναι δυνατὸν νὰ τὸν ἐμποδίσωμεν νὰ πράξῃ τοῦτο διὰ πληρεξουσίου;

§95Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις ἀποκλίνει ὑπὲρ τῆς γνώμης ὅπως δοθῇ εὐκαιρία εἰς τὸν στρατηγὸν Τρικούπην ν’ ἀπολογηθῇ, διεξαγομένης σχετικῆς δίκης.

§96Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Νὰ περιορισθῇ ἡ δίκη εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ ἀντιστρατήγου.

§97Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Πρέπει νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔχει οὐδὲν ἰδιαίτερον συμφέρον νὰ καλυφθῇ μὲ σκότος ἡ ὑπόθεσις.

§98ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Σκότος εἶναι.

§99Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὄχι. Ἴσως γενικώτερα συμφέροντα νὰ ἐπιβάλουν τὴν μὴ δημοσίευσιν τῆς ἐκθέσεως. Ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν συνάδελφόν μου κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀναγνώσῃ τὴν ἔκθεσιν διὰ νὰ ἴδωμεν ἂν ὑπάρχουν σοβαροὶ λόγοι, οἱ ὁποῖοι ἐμποδίζουν τὴν δημοσίευσιν τῆς ἐκθέσεως. Νομίζω ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν ὑπάρχουν. Σᾶς διαβεβαιῶ ὅτι πολὺ λυποῦμαι, διότι μέχρι τῆς στιγμῆς δὲν ἔχει λυθῆ τὸ ζήτημα. Ἡ Κυβέρνησις ἀποκλίνει ὑπὲρ τῆς γνώμης νὰ δοθῇ εὐκαιρία εἰς τὸν στρατηγὸν Τρικούπην νὰ ἀπολογηθῇ διεξαγομένης τῆς δίκης.

§100Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐγένετο ἀμνηστία ὅλα τὰ ἀδικήματα. Ἡ Ἐπανάστασις τὰ ἐξῄρεσεν.

§101Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§102Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐξῃρέθησαν ἐκ τῆς Συνθήκης τῆς Λωζάννης κατόπιν πάλης μεγάλης. Ἐρωτῶ: Μήπως ἐδόθη καὶ ἕτερον Διάταγμα ἀμνηστίας;

§103Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Καθόσον γνωρίζω, ὄχι. Πιθανὸν ἐξαιρετικοὶ λόγοι καὶ τὰ γενικώτερα συμφέροντα τοῦ Κράτους νὰ ἐπιβάλλουν νὰ μὴ δημοσιευθῇ ἡ ἔκθεσις πρὶν ἢ διεξαχθῇ ἡ δίκη. Διὰ τοῦτο παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν μόνος του νὰ ἴδῃ τὴν δικογραφίαν καὶ νὰ μᾶς κάμῃ σχετικὴν εἰσήγησιν.

§104Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. Τρικούπης δὲν παρελείφθη διότι ᾐχμαλωτίσθη ἐν ἀνοικτῷ πεδίῳ· διότι προήχθησαν ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι εἶχον αἰχμαλωτισθῆ ἐν ἀνοικτῷ πεδίῳ. Ὁ κ. Τρικούπης παρελείφθη διότι δὲν εἶχε παρατάξει τὰ στρατεύματα κατὰ τρόπον ἐξασφαλίζοντα τοὺς Ἕλληνας στρατιώτας νὰ κάμωσι χρῆσιν τῶν ὅπλων καὶ ν’ ἀποδώσωσιν ὅλον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπῄτει ἡ Πατρὶς παρ’ αὐτῶν. Δὲν ἐτήρησεν ἐφεδρείας, διότι εἶχε τὸ στράτευμά του ἐντὸς τοῦ Ἀφιὸν–Καραχισὰρ καὶ μὲ τὴν πρώτην κροῦσιν τοῦ μετώπου ὁλόκληρον κατέρρευσε. Δὲν φρονῶ ὅτι ἔχει κανεὶς τὸ δικαίωμα, ἂν ὁ στρατηγὸς Τρικούπης ἀπαιτεῖ νὰ δικασθῇ, νὰ τῷ ἀπαγορεύσῃ τοῦτο. Ἀλλὰ δὲν παρελείφθη διότι ᾐχμαλωτίσθη· παρελείφθη διότι ἐσχημάτισα τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν εἶχε τὴν ἱκανότητα νὰ διευθύνῃ μάχας. Ἀδιαφορῶ ἂν ἔλαβε μέρος εἰς πολλοὺς πολέμους, εἰς τοὺς ὁποίους ἐπέτυχεν. Ἡ νίκη ἦτο ἐξησφαλισμένη ἀπὸ τοὺς μεγαλοφυεῖς πολιτικοὺς συνδυασμοὺς τοῦ Κυβερνήτου (χειροκροτήματα), οἱ ὁποῖοι ἐξησφάλιζον πάντοτε τὴν θριαμβευτικὴν ὑπεροχὴν καὶ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ ἠθικοῦ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Στρατόν. Εὔκολοι πόλεμοι κερδίζονται. Εἰς τὴν δύσκολον θέσιν ὁ στρατηγὸς Τρικούπης, καθ’ ἣν στιγμὴν ἔπρεπε ν’ ἀνασύρῃ τὸ πιστόλι του καὶ νὰ φονεύσῃ 10–15 ἄνδρας, περιωρίσθη εἰς τὸ νὰ παρακαλῇ τοὺς ἄνδρας νὰ πολεμήσουν. Παρακαλούμενος κανεὶς δὲν πολεμεῖ, κύριοι· μόνον ὅταν τεθῇ ἐνώπιον τοῦ πιστολίου θὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του. (Χειροκροτήματα).

§105ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὁ ἐκ Πατρῶν πολιτευτὴς ἐγνώριζε τὰς ὁδηγίας τὰς σαφεῖς, αἱ ὁποῖαι εἶχον δοθῆ εἰς τὴν ἐν Λωζάννῃ Ἀντιπροσωπείαν παρὰ τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐξαιρέσεως τῶν στρατιωτικῶν γενικῶς ἀπὸ τῆς ἀμνηστίας. Μοῦ φαίνεται ὅθεν περίεργον πῶς ἐφαντάσθη ὅτι ἡ ἰδία Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις, ἡ δίδουσα τὰς ὁδηγίας ἐκείνας ἐν Λωζάννῃ, θὰ ἠμνήστευε τοὺς ἐνόχους ἐδῶ.

§106Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε συνάδελφε. Θὰ ἤθελα νὰ σᾶς εἴπω τὸ ἑξῆς: Ἐνόμισα ὅτι ἐν τῷ ἀριθμῷ τῶν Ἐπαναστατικῶν Διαταγμάτων, ὁ ὁποῖος ἐξεδόθη....

§107ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Αὐτὸ δὲν ἔπρεπε νὰ νομίζητε.

§108Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, διότι ἐδῶ δὲν εἴχετε εἰσαγάγει κανένα εἰς δίκην. Εἰς τὴν Λωζάννην διεξηγάγαμεν ἕνα ἀγῶνα παμμέγιστον.

§109ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὸ γνωρίζω· ἀλλ’ εἴχετε καὶ ὁδηγίας τῆς Κυβερνήσεως νὰ διεξαγάγητε τὸν ἀγῶνα αὐτόν.

§110Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐνομίζομεν λοιπὸν ὅτι ἡ ἐπιμονὴ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ ἰδική μας ἐν Λωζάννῃ διὰ νὰ καταδιωχθοῦν οἱ ἀξιωματικοί, ἐνομίζομεν ὅτι ἡ ἐπιμονὴ ἐκείνη θὰ κατέληγεν εἰς δίκην τινῶν ἐξ αὐτῶν. Ὅταν εἴδομεν ὅμως ὅτι παρῆλθεν ὁλόκληρον ἔτος, ἐνομίσαμεν ὅτι ἐθεωρήθη καλύτερον διὰ λόγους γενικωτέρου συμφέροντος καὶ ἡσυχίας εἰς τὸ στράτευμα νὰ μὴ γίνῃ τίποτε καὶ διὰ τοῦτο, νομίζω, ἦτο φυσικὸν νὰ ὑποθέσωμεν ὅτι ἐκτὸς τῆς σειρᾶς τῶν ἄλλων Ἐπαναστατικῶν Διαταγμάτων ἐξεδόθη καὶ ἓν τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἔλεγε τίποτε ἄλλο παρὰ ὅτι διὰ λόγους γενικωτέρων συμφερόντων καὶ ἡσυχίας ἐν τῷ στρατεύματι δίδεται ἀμνηστία.

§111Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Κύριε συνάδελφε, νὰ σᾶς ἐξηγήσω ἓν σημεῖον. Ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως ἀπεφάσισε νὰ εἰσαγάγῃ εἰς δίκην, ἀλλ’ ὡμολόγησεν ὅτι δὲν δύναται νὰ τὸ κάμῃ, καὶ τοῦτο ὡμολόγησε δι’ ἐπισήμου πράξεως, διότι ἐλθὼν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην μοῦ εἶπεν: «Εἰσήγαγον τὸν Ζεγγίνην εἰς δίκην καὶ ἠθωώθη ἀτιμωρητί, εἰσήγαγον κάποιον ταγματάρχην εἰς δίκην καὶ αὐτὸν χωρὶς νὰ τιμωρηθῇ καὶ βλέπω πὼς δὲν δύναμαι νὰ δικάσω. Πῶς κάνεις ἐσὺ ἐδῶ ἐπάνω καὶ δικάζεις;» Κατόπιν αὐτῶν μοὶ διεβίβασε τὰς δικογραφίας διὰ νὰ δικάσουν τὰ ἔκτακτα Στρατοδικεῖα τοῦ Μετώπου τοὺς φυγάδας, τοὺς δράστας τῆς συμφορᾶς τῆς Μ. Ἀσίας καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ τοὺς δικάσω, διότι δὲν ἐγνώριζε τὸ μυστικὸν νὰ τοὺς δικάσῃ αὐτός. Ἀνέλαβα νὰ τοὺς δικάσω.

§112Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Οἱ εἰς τὸ Μέτωπον δικαζόμενοι ἠθωοῦντο. Ἐστείλαμεν ὄντως τὰς ὑποθέσεις εἰς τὸ Μέτωπον ὅταν ἀνέλαβα ὡς Ἀρχηγὸς τοῦ Στρατοῦ, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ Μέτωπον δὲν κατεδικάζοντο, διότι ἐπεκράτησε μία ἐπιείκεια γενικῆς τότε ἀνοχῆς.

§113Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶναι γνωστότατον ὅτι σεῖς δὲν ἔχετε οὐδεμίαν εὐθύνην· ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως, ὁ ὁποῖος διεβίβασεν ὅλας τὰς δικογραφίας εἰς τὸ Μέτωπον. Δυστυχῶς τὸ ἴδιον συνέβη καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικόν. Ὅταν δὲν ἠδυνήθη μία Ἐπανάστασις νὰ δικάσῃ τοὺς πρωταιτίους, πῶς θὰ δικάσῃ τοὺς ὀλιγώτερον ὑπαιτίους;

§114ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἀπαντῶν καὶ εἰς τὸν ἐκ Ροδόπης συνάδελφον σχετικῶς μὲ τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἐσχημάτισε περὶ τῆς στρατιωτικῆς ἀξίας τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη, δηλῶ εἰς αὐτὸν ὅτι δὲν εἶναι ἐνήμερος τῶν λεπτομερειῶν ὥστε νὰ ἐκδώσῃ καταδικαστικὴν ἀπόφασιν. Ὁ στρατηγὸς Τρικούπης, ἐφόσον διετέλει διοικητὴς τοῦ Ν. Συγκροτήματος, εἶχεν ὑπὸ τὰς διαταγάς του δύο Σώματα Στρατοῦ καὶ 2 Μεραρχίας, εἶχε δὲ καταρτίσει σχέδιον ἐπιθέσεως καὶ ἀμύνης πλῆρες.

§115Ν. ΞΗΡΟΣ. Ὑπέβαλα μίαν πρότασιν, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔκαμεν ὡρισμένην δήλωσιν, καὶ ἐρωτῶ, κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τί θὰ γίνῃ; Θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις;

§116ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἡ συζήτησις ἄλλως τε δὲν περιστρέφεται μόνον διὰ τοὺς ὑπαιτίους τῆς συμφορᾶς, περιστρέφεται καὶ διὰ τὰς παραλείψεις ἐκ τῶν γενομένων τελευταίως προαγωγῶν. Ἡ μεταβολὴ καὶ ἡ μὴ ἐφαρμογὴ τοῦ σχεδίου τοῦ στρατηγοῦ Τρικούπη εἶναι γνωστὸν παγκοίνως ὅτι ἐπῆλθε λόγῳ τῆς ἀναλήψεως τῆς ἀρχηγίας τοῦ ὅλου ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ Στρατοῦ ὑπὸ τοῦ τότε Ἀρχιστρατήγου Χατζανέστη, ὁ ὁποῖος μετέβαλεν ἄρδην τὰ ἕως τότε κεκανονισμένα, διέλυσε τὸ νότιον συγκρότημα, τοῦ ἀφήρεσε τὸ ἕτερον Σῶμα Στρατοῦ, τὸ ὁποῖον εἶχε, τοῦ ἀφήρεσε τὰς Μεραρχίας, τὰς ὁποίας εἶχε, καὶ ἀφῆκε τὸν στρατηγὸν Τρικούπην διοικητὴν μόνον τοῦ Σώματος Στρατοῦ τοῦ ἰδικοῦ του. Ἑπομένως ἦσαν ἀνεφάρμοστοι οἱ συνδυασμοὶ τοὺς ὁποίους εἶχε κάμει μὲ τὸ δεδομένον ὅτι θὰ διέθετεν ὅλας τὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας διέθετε προηγουμένως. Εἶναι γνωσταί, ὑποθέτω, αἱ διαμαρτυρίαι αἱ ἐπανειλημμέναι, εἰς τὰς ὁποίας προέβη ὁ στρατηγὸς Τρικούπης διὰ τὴν μεταβολὴν τῆς διατάξεως τῶν δυνάμεων, καὶ ὑπέδειξεν ὅτι θὰ ἠδύναντο νὰ ἐπέλθωσιν ἀτυχήματα, ἐφόσον ἡ διοίκησις τοῦ ὅλου Στρατοῦ εὑρίσκετο ἀρκετὰ μακράν, εἰς Σμύρνην, ὁ ἴδιος δὲ δὲν θὰ εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ διαθέσῃ μονάδας ἄνευ ἐγκρίσεως τῆς Στρατιᾶς. Εἶναι γνωστόν, ὑποθέτω, ἐπίσης ὅτι ἐζήτησεν, ἅμα τῇ ἐνάρξει τῆς ἐπιθέσεως, νὰ τεθῇ εἰς τὴν διάθεσίν του τὸ Βʹ Σῶμα Στρατοῦ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ Στρατιὰ ἐκ Σμύρνης διέταξε τὸ Βʹ Σῶμα Στρατοῦ νὰ ἐκτελέσῃ ἀντεπίθεσιν, ὅτι ἡ διαταγὴ ἔφθασεν ὅταν τὰ πράγματα εἶχον μεταβληθῆ καὶ ὅτι κατόπιν διέταξε τὸ Σῶμα τοῦτο νὰ βοηθήσῃ τὸν Τρικούπην· εἶναι γνωστὸν ὅτι ὅταν ἔφθανε τὸ Βʹ Σῶμα Στρατοῦ εἶχεν ἀρχίσει ἡ κατάρρευσις τοῦ Μετώπου· ἐξ ὅλων ὅθεν αὐτῶν, τὰ ὁποῖα εἶπον, πείθεσθε ὅτι δὲν ἐπιβαρύνεται ὁ στρατηγὸς Τρικούπης διὰ τὴν κακὴν ἐν ἀρχῇ διάθεσιν τῶν δυνάμεων. Καταλήγων εἰς τὴν ἔκθεσιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀνέγνωσα, λέγει ὁ στρατηγὸς Τρικούπης (ἀναγινώσκει): «Εὑρεθεὶς πρὸ τοιαύτης διαθέσεως πνευμάτων καὶ ἐπιθυμῶν ὅπως παντὶ σθένει τὸ ἀπόσπασμα ἀντιτάξῃ ὅλην τὴν δυνατὴν ἀντίστασιν ἐναντίον τῶν ἐπερχομένων.... διέταξα νὰ βάλῃ τὸ πυροβολικὸν ὅλα τὰ ὑπάρχοντα βλήματα. Τὰ λοιπὰ ὅμως τμήματα, ἀντιληφθέντα τὰς πρὸς ἐκτέλεσιν βολῆς προπαρασκευὰς τοῦ πυροβολικοῦ, ἐξανέστησαν καὶ διεμήνυσαν πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς των ὅτι ἂν ἡ βολὴ τοῦ πυροβολικοῦ προεκάλει βολὴν τοῦ ἐχθρικοῦ πυροβολικοῦ, ὡς ἐκ τῆς ὁποίας ἠδύναντο νὰ πάθωσι, θὰ ἐχρησιμοποίουν ἐναντίον τῶν ἀξιωματικῶν τὰ ὀλίγα ἐναπομείναντα αὐτοῖς φυσίγγια....»

§117Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μὰ τί θὰ πῇ ὁ Τρικούπης; Εἶναι τῆς ἐκθέσεως τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς;

§118ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὄχι· δὲν εἶναι.

§119Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐπαναλαμβάνω τὴν δήλωσιν ὅτι θὰ δημοσιευθῇ ἡ ἔκθεσις. Ἡ γνώμη μου εἶναι ὅτι δύναται νὰ δημοσιευθῇ μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι θὰ ἀνακοινωθοῦν εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν ὁμάδων τὰ σημεῖα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως καθιστοῦν ἀδύνατον τὴν δημοσίευσιν, ἵνα μὴ φέρωσι κλονισμὸν εἰς τὸ Στράτευμα.

§120Π. ΚΑΛΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἔκθεσις τοῦ Τρικούπη εἶναι γνωστή· δύναμαι καὶ ἐγὼ νὰ σᾶς τὴν δώσω.

§121Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἡ ἔκθεσις Τρικούπη εἶναι ἔκθεσις στρατηγοῦ αἰχμαλώτου καὶ οἱοσδήποτε καὶ ἂν εἶναι δὲν ἔχει καμμίαν ἐξαιρετικὴν σημασίαν. Εἶναι ἀπολογία ἑνὸς ἀξιωματικοῦ, ὅπως καὶ αἱ ἐκθέσεις ἄλλων Σωματαρχῶν, καὶ ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι, ὅταν ὡμίλησα προηγουμένως καὶ ἀνέφερα τὴν περίπτωσιν τῆς παραδόσεως, δὲν ἠννόουν ὅτι ὅσοι ἠχμαλωτίσθησαν εἶναι καὶ ἔνοχοι. Εἶπον ὅτι ἄλλα Κράτη διὰ νὰ τονώσωσι τὸ ἠθικὸν καὶ δημιουργήσωσι δόγμα καὶ παραδόσεις ἐθέσπισαν τοιούτους τότε νόμους, διότι, ὅπως ὀρθότατα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, αὐτοὶ οἱ ἴδιοι οἱ Σωματάρχαι, οἱ ἴδιοι αὐτοὶ ἀξιωματικοὶ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μετ’ ὀλίγον χρόνον ἔκλαιον, ὅτι ἔκαψαν τὰς καλύβας των, ὅταν δὲ ἦλθεν ἡ διαταγὴ προελάσεως τὴν νύκτα, αὐτοὶ οἱ ἴδιοι μετέβαλον τοὺς στρατιώτας των εἰς ἥρωας, καὶ ὅταν τὸ 30ὸν Σύνταγμα τῆς Μεραρχίας Κονδύλη ἐπρόκειτο νὰ ἐπιβιβασθῇ, ἐφώναξε καὶ εἶπε: «Ἐμεῖς δὲν μπαίνουμε εἰς τὸ βαπόρι διὰ τὴν Θεσσαλονίκην, ἀλλὰ θὰ ἀποβιβασθῶμεν εἰς τὴν Πόλην». Τέλος, μετὰ δύο τρεῖς ἡμέρας θὰ τὴν ὑποβάλω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἂν ὁ κ. Πρόεδρος ἀποφασίσῃ ἂν πρέπει νὰ δημοσιευθῇ, ὅπερ καὶ πιθανώτερον, θὰ δημοσιευθῇ εἰς τὸν Τύπον.

§122Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐρχόμενος ἀπὸ τὴν Βόνιτσαν ἐπαναστάτης κατὰ τῶν Ἀθηνῶν εἰς τὸν δρόμον ἐδιάβασα ἐφημερίδας, εἰς τὰς ὁποίας ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐγράφετο ὅτι ὁ Ὑπουργὸς συνέχαιρε τὸ ἐδῶ Ἐπιτελεῖον, διότι ἐπέτυχε τὴν ὑποχώρησιν τοῦ Στρατοῦ ἀριστοτεχνικώτατα· τὸ ἐδῶ Ἐπιτελεῖον δὲν διέψευσε τὸ κατόρθωμα αὐτὸ καὶ ἀσφαλῶς πρόκειται περὶ κατορθώματος, περὶ ἀποφάσεως τοῦ Ἐπιτελείου νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ὑποχώρησιν αὐτήν. Ὅταν αὐτὴ ἀπέτυχε, τότε δὲν πρόκειται περὶ κατορθώματος· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιβαρύνει τὸ ἐδῶ Ἐπιτελεῖον εἶναι ὅτι ἐκαυχᾶτο ὅτι ἐπέτυχε ταύτην.

§123ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Νομίζω ὅτι ἔχει γίνει κατάχρησις τοῦ προσόντος τῆς προσωπικῆς ἀνδρείας καὶ ἀνδραγαθίας· εἶναι εὔηχος λέξις παρασύρουσα ὅλους εἰς χειροκροτήματα· νομίζω ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸ τὸ μόνον καὶ ἀπολύτως ἀπαραίτητον προσὸν τῶν ἀρχηγῶν μεγάλων μονάδων. Τέλος νομίζω ὅτι προέκυψαν πολλάκις ἀδικήματα ἐκ τῆς ἐσφαλμένης ἀντιλήψεως περὶ τῆς προσωπικῆς ἀνδρείας, ὡς μόνου προσόντος, ἀνωτέρων καὶ ἀνωτάτων ἀξιωματικῶν.

§124Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Θεωρῶ καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῶ, καὶ νὰ μὴ γραφῇ εἰς τὰ πρακτικὰ ἡ φράσις, λεγομένη ἀπὸ ἀξιωματικὸν προαχθέντα εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ ἀντιστρατήγου ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅτι δὲν εἶναι ἀπὸ τὰ ἀπαραίτητα προσόντα ἡ γενναιότης καὶ ἡ ἀνδραγαθία.

§125ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Τὸ ζήτημα τῆς ἀνδρείας ἠθέλησαν νὰ τὸ ἀναγάγουν ὡς δόγμα μοναδικὸν προαγωγῆς ἀπὸ τοῦ βαθμοῦ τοῦ ἀνθυπολοχαγοῦ μέχρι τοῦ βαθμοῦ τοῦ στρατηγοῦ.

§126Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν ὑπάρχουν ἄλλοι, κ. συνάδελφε.

§127ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι τοῦτο καὶ μόνον εἶναι ἀρκετὸν διὰ νὰ λαμβάνῃ κανεὶς τὰς ἀνωτάτας διοικήσεις. Ἀντιστρόφως μάλιστα, ἡ προσωπικὴ ἀνδρεία ἂν δὲν συνδυάζεται μὲ τὴν μόρφωσιν τοῦ βαθμοῦ τὸν ὁποῖον ἔχει ὁ ἀξιωματικός, τὴν φρόνησιν, τὴν ἐμπειρίαν καὶ ψυχραιμίαν, τὰ ὁποῖα νὰ συνδυάζωνται μὲ τὸν ἡρωϊσμόν, εἶναι προσὸν τὸ ὁποῖον δύναται νὰ ἐπιφέρῃ καταστροφάς. Ἔχομεν παράδειγμα στρατηγοῦ ὁ ὁποῖος παρεσύρθη ἀπὸ τὴν προσωπικήν του ἀνδρείαν καὶ ἠκολούθησε τοὺς πρώτους ἀνιχνευτάς, ἀφήσας ἀδιοίκητον ὅλον τὸ ὑπόλοιπον τῆς μεγάλης μονάδος του, ἐνῷ εἶναι γνωστὸν ὅτι σήμερον τὰ Μέτωπα εἶναι μεγάλα, ἡ δὲ διάταξις εἶναι κατὰ βάθος καὶ ὁ διοικητής, ἀναλόγως τοῦ μεγέθους τῆς μονάδος του, πρέπει νὰ ἐκλέγῃ ὡς θέσιν του κατὰ τὴν μάχην τοιαύτην, ὥστε νὰ λαμβάνῃ πληροφορίας ἐξ ὅλων τῶν σημείων, ἡ δὲ ἐπέμβασίς του εἶναι διὰ τῶν ἐφεδρειῶν, ἃς διαθέτει, καὶ οὐχὶ διὰ τῆς προσωπικῆς του ἀνδρείας καὶ μὲ τὸ πιστόλι στὸ χέρι νὰ ὁδηγῇ τοὺς στρατιώτας. Ὁ ἡγήτωρ μεγάλης μονάδος, ὁ ὁποῖος θὰ χάσῃ τὴν ψυχραιμίαν του καί, παρασυρόμενος ἀπὸ τὴν προσωπικήν του ἔστω ἀνδρείαν, θὰ πάῃ εἰς τὴν πρώτην γραμμήν, εἶναι διοικητὴς ὁ ὁποῖος ἀχρηστεύει μίαν μονάδα καὶ δύναται νὰ καταστρέψῃ μίαν ἐπιχείρησιν!

§128Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Σύνεσις καὶ ἀνδρεία.

§129Α. ΚΟΛΙΑΛΕΞΗΣ. Ὅταν ὅμως ἐπιβάλλεται τοῦτο, πρέπει νὰ ὑπάγῃ εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν διὰ νὰ ἐμψυχώσῃ τὸν Στρατόν.

§130ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Φαντασθῆτε μαχομένην μίαν Μεραρχίαν ἢ ἕνα Σῶμα Στρατοῦ, τὰ ὁποῖα κατέχουν χιλιομέτρων Μέτωπον εἰς βάθος καὶ τὰ ὁποῖα παραμένουν ἄνευ διοικήσεως καὶ κινοῦνται μοιραίως!! Καὶ ὅμως ὑπῆρξε διοικητὴς Σώματος Στρατοῦ ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ὁ ὁποῖος ἐνόμιζε παλληκαρισμὸν νὰ μεταβῇ μὲ τοὺς ὀλίγους ἱππεῖς ἐπὶ κεφαλῆς τῶν ἀνιχνευτῶν καὶ ἠγνόει τί ἐγίνοντο αἱ μονάδες του καὶ συνεπῶς ἠγνόει ποῦ ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ κατευθύνῃ τὰς ἐφεδρείας του. Δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ δοθῇ βραβεῖον εἰς μόνην τὴν γενναιότητα τοιούτου διοικητοῦ. Φαντασθῆτε ὅτι εἷς διοικητὴς Συντάγματος κατὰ τὴν προέλασιν τοῦ Ἀϊδινίου εὑρῆκε μίαν τερεζίναν εἰς τὴν σιδηροδρομικὴν γραμμήν, ἔθεσεν ἐπ’ αὐτῆς ἓν πολυβόλον καὶ ἐπροχώρησε καὶ ἠγνόει ποῦ εὑρίσκετο τὸ Σύνταγμά του καὶ αἱ ἐφεδρεῖαί του. Αὐτοῦ τοῦ εἴδους αἱ ἀνώτεραι διοικήσεις δὲν πρέπει νὰ τιμῶνται καὶ νὰ ἀμείβωνται, διότι γεννῶσιν ἐσφαλμένας καὶ ἐπιζημίους ἀντιλήψεις. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀπέδωκεν αἰτιάσεις διὰ τῶν δημοσιευθέντων, τῶν ὁποίων ἐκ τῶν ὑστέρων ἀκούει ὅτι δὲν ἀναγνωρίζει τὴν πατρότητα.

§131Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ἐφ’ ὅσον δὲν τὰς ἀναγνωρίζει δὲν πρέπει νὰ γίνεται λόγος.

§132ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ὡς πρὸς τὸ λεχθὲν ὅτι ὁ ὑποστράτηγος Βλαχόπουλος παρελείφθη ἐκ τῶν προβιβασμῶν, διότι δὲν ἐκρίθη ἱκανὸς νὰ ἀναλάβῃ διοίκησιν ἐν τῇ Στρατιᾷ τοῦ Ἔβρου, αὐτὸ θὰ τὸ διαμφισβητήσω. Συνθῆκαι ὡρισμέναι τῶν ἐπαναστατικῶν παραγόντων τότε ἐπέβαλον τὴν ἀνάθεσιν τῆς διοικήσεως τῆς Στρατιᾶς εἰς τὸν ὑποστράτηγον κ. Πάγκαλον. Ὡς ἐκ τῆς ἀρχαιότητος τοῦ στρατηγοῦ Παγκάλου δὲν ἠδύναντο νὰ ὑπηρετήσωσιν ὑπ’ αὐτὸν ἀξιωματικοὶ ἀρχαιότεροί του. Τοιοῦτοι ἦσαν ὁ στρατηγὸς Βλαχόπουλος καὶ ὁ στρατηγὸς Παπαθανασίου, ὁ ὁποῖος, καίτοι εὑρίσκετο τότε εἰς τὸ Μέτωπον, ἅμα τῇ ἀναλήψει ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ Παγκάλου τῆς διοικήσεως τῆς Στρατιᾶς ἐπανῆλθεν εἰς τὸ ἐσωτερικόν. Ἀλλὰ διὰ μὲν τὸν στρατηγὸν Παπαθανασίου, καθὼς καὶ τὸν στρατηγὸν Ἀλ. Μαζαράκην, μὴ ἀναλαβόντας ἐπίσης ἄμεσον διοίκησιν ἐν τῷ Στρατῷ τοῦ Ἔβρου, δὲν ἐκρίθη ὅτι ἀποτελεῖ μειονέκτημα τοῦτο διὰ τὴν μὴ προαγωγήν των, ἐνῷ διὰ τὸν στρατηγὸν Βλαχόπουλον ἀπετέλεσε μειονέκτημα. Καὶ ὁ στρατηγὸς Βλαχόπουλος ἐπίσης καὶ λόγῳ τῆς μορφώσεώς του καὶ λόγῳ τῆς συμμετοχῆς του εἰς ὅλας τὰς ἐκστρατείας, καὶ εἰς αὐτὴν τῆς Ρωσίας ἀκόμη, δὲν εἶναι ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἐπιτρέπεται νὰ δέχωνται ἐπισήμους κολάφους παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ὡς πρὸς τὸ λεχθὲν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι ἀφῃρέθη ἡ διοίκησις ἀπὸ τὸν στρατηγὸν Βλαχόπουλον ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, δύναμαι νὰ βεβαιώσω ὅτι αὐτὸ ὑπῆρξεν ἀποτέλεσμα συκοφαντίας τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ πεζικοῦ τῆς Μεραρχίας ἐκείνης, δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ ἀναφέρω καὶ τὸ ὄνομα τοῦ στρατηγοῦ Γαργαλίδη, ὅστις ἦτο τότε ἀρχηγὸς πεζικοῦ τῆς ΙΙ Μεραρχίας, καὶ τὸ πρᾶγμα, ἀναγνωρισθέν, ἐπηνωρθώθη βραδύτερον, ἀποσταλέντος τοῦ στρατηγοῦ Βλαχοπούλου καὶ ἀναλαβόντος καὶ πάλιν τὴν διοίκησιν τῆς Μεραρχίας ἐκείνης.

§133Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Μετὰ τὰς ἐπιχειρήσεις· ὀλίγον πρὸ τῶν ἐπιχειρήσεων τοῦ ἀφῃρέθη καὶ κατόπιν τοῦ ἀνετέθη. Ἦτο βενιζελικὸς καὶ φιλελεύθερος καὶ δὲν ἔπρεπε νὰ φύγῃ καὶ μόλις ἐτελείωσαν αἱ ἐπιχειρήσεις τὸν ἐφέραμεν εἰς τὴν Σμύρνην καὶ παρέλαβε τὴν Μεραρχίαν τοῦ Γαργαλίδη. Αὐτὴ ἡ ἀρχὴ θέλετε νὰ ἐφαρμοσθῇ; Διακρίνεται ἐπίσης ἐπὶ συνέσει· εἶναι συνετὸς ἄνθρωπος.

§134ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Νομίζω προσέτι ὅτι ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν στρατηγὸς Κονδύλης ἔσπευσε, προβὰς δύο μόλις ἡμέρας ἀπὸ τῆς ἀναλήψεως τῆς ὑπουργίας του εἰς ἀθρόας προαγωγὰς ὑποστρατήγων, ὡσὰν νὰ ἐφοβεῖτο μήπως θὰ ἔπιπτε τὴν ἄλλην ἡμέραν καὶ δὲν θὰ τοῦ ἐδίδετο αὐτὴ ἡ εὐκαιρία καὶ οὕτως ἔκαμε τὰς ἐσπευσμένας αὐτὰς προαγωγὰς ἀμελετήτως, ἐνῷ ἂν ἄφινε νὰ μελετήσῃ περισσότερον τὰ πράγματα ἴσως νὰ μὴ κατέληγεν εἰς τὰ ἴδια πρόσωπα. Ἐγνώσθη ὅτι ὡμολόγησεν ὅτι καὶ ἐκ τῶν ἐνταῦθα πληρεξουσίων, τῶν διοικησάντων Μεραρχίας εἰς τὸν Στρατὸν τοῦ Ἔβρου, ἦσαν τινες δικαιούμενοι προαγωγῆς, οἵτινες ὅμως λόγῳ τοῦ τυπικοῦ κωλύματος τῆς διαθεσιμότητος εἰς ἣν ἤδη διατελοῦσι παρελείφθησαν, ἐνῷ δὲν ἐνήργησε προβιβασμοὺς ἀντιστρατήγων, καθόσον ἐπερίμενε νὰ ψηφισθῇ ὁ νόμος τῆς Συνελεύσεως, οὕτως ὥστε νὰ μὴ παραλειφθῇ ὁ ἤδη Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐκ τῶν προβιβασμῶν τούτων, χωρὶς νὰ κάμῃ τὸ αὐτὸ καὶ διὰ τοὺς πληρεξουσίους τοὺς ἀρχαιοτέρους, τοὺς ὁποίους ἔλεγεν ὅτι κρίνει καταλλήλους διὰ τὸν βαθμὸν τοῦ ὑποστρατήγου, ἀλλὰ παρέλειψε τούτους. Νομίζω ὅτι κατ’ ἀπαράβατον ἀρχὴν ἡ δικαιοσύνη πρέπει νὰ εἶναι ἐκείνη ἐπὶ τῆς ὁποίας πρέπει νὰ ἑδράζωνται τὰ εὐνομούμενα Κράτη καὶ οὐχὶ ἡ αἰσθηματολογία, ἡ παρασύρουσα εὐκόλως τὰ χειροκροτήματα περὶ ἀνδρείας προσωπικῆς καὶ προσενεχθεισῶν ὡρισμένων ὑπηρεσιῶν· διότι νομίζω ὅτι ἀπὸ μακροῦ κακῶς καὶ ὑστεροβούλως ἐκαλλιεργήθη ἡ ἀντίληψις ὅτι ὅποιος δὲν μετέσχεν εἰς τὴν μάχην τοῦ Σκρᾶ καὶ εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἔβρου δὲν ἔχει προσφέρει ὑπηρεσίας! Λησμονοῦν οἱ μὴ μετασχόντες τῶν μετὰ τὴν ἀλλαγὴν τοῦ καθεστῶτος ἐπιχειρήσεων ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, λησμονοῦν ὅτι ἀσχέτως μὲ τὸ ἂν αἱ ἐπιχειρήσεις διηυθύνθησαν κακῶς ἀπὸ πολιτικῆς γενικῶς κατευθύνσεως ἢ κακῶς καὶ ἀπὸ ἀνωτάτης στρατιωτικῆς διοικήσεως, ὅτι αἱ ἐπιχειρήσεις ἐκεῖναι ὑπῆρξαν πράξεις ἡρωϊσμοῦ ἐκ μέρους τῶν ἀτόμων, τὰς ὁποίας οὐδέποτε ἄλλοτε ἐπέδειξεν ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός. Αἱ μάχαι τοῦ Σαγγαρίου ἦσαν μάχαι τιμῆς διὰ τοὺς Ἕλληνας ἀξιωματικοὺς καὶ τὸν Ἑλληνικὸν Στρατόν, ἀσχέτως ἂν ἔπρεπε νὰ ἐνεργηθῇ ἡ ἐκστρατεία αὕτη καὶ ἀσχέτως ἂν τὰ γενικὰ σχέδια δὲν ἦσαν τὰ πρέποντα· οἱ ἡρωϊσμοὶ τοῦ Σαγγαρίου καὶ αἱ δοκιμασίαι τὰς ὁποίας ὑπέστη ὁ Στρατὸς εἰς τὸν Σαγγάριον, πορευθεὶς διὰ μέσου ἐρήμων, διψάσας καὶ πεινάσας, προχωρήσας μαχόμενος ἐπὶ πρανῶν ἀπεψιλωμένων ἄνευ οὐδενὸς προκαλύμματος καὶ θεριζόμενος ὑπὸ τῶν ἐχθρικῶν πυρῶν, δὲν εἶναι πράξεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ λησμονηθῶσι καὶ νὰ παροραθῶσι. Καὶ γίνεται, δυστυχῶς, συστηματικῶς αὐτὴ ἡ παράλειψις καὶ ἡ προσπάθεια νὰ γίνῃ πιστευτὸν ὅτι ὅποιος δὲν ἔλαβε μέρος εἰς τὴν μάχην τοῦ Σκρᾶ καὶ εἰς τὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἔβρου δὲν ἐξετέλεσεν οὐδὲν καθῆκον πρὸς τὴν Πατρίδα!!!

§135Π. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Ὄχι δὰ· δὲν τὸ εἶπε κανεὶς αὐτό.

§136ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Ἐπαναλαμβάνω λοιπὸν καταλήγων ὅτι πνεῦμα δικαιοσύνης καὶ μόνον πρέπει νὰ ἐπικρατήσῃ ἐν τῇ διοικήσει τοῦ Στρατοῦ καὶ ὄχι πνεῦμα αἰσθηματολογίας.

§137Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἀπὸ τοὺς ἰδίους κατωτέρους ἀξιωματικοὺς διηυθύνοντο καὶ αἱ μάχαι τοῦ Σκρᾶ καὶ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἀπὸ τὸν ἴδιον λαὸν ἔγιναν αἱ μάχαι.

§138Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Κύριοι πληρεξούσιοι, ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς εἶπεν ὅτι ἡ δικαιοσύνη πρέπει νὰ χαρακτηρίζῃ τὴν στρατιωτικὴν διοίκησιν καὶ ὄχι ἡ αἰσθηματολογία. Φοβοῦμαι ὅτι τὴν ἀρχὴν αὐτὴν δὲν ἐτήρησεν ὁ ἴδιος καὶ ὅτι μία αἰσθηματολογία ὑποσυνείδητος τὸν παρέσυρεν εἰς τὴν κριτικὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα μᾶς ἀπησχόλησαν ἀπόψε εἶναι δύο. Εἶναι ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἀναζήτησις τῶν ὑπευθύνων στρατιωτικῶν τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ ἡ ὀρθότης τῶν τελευταίων στρατιωτικῶν προαγωγῶν. Δὲν ὑπάρχει ἡ ἐλαχίστη ἀντίρρησις εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ὅτι κύριοι ὑπαίτιοι τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς δὲν εἶναι οἱ στρατιωτικοί. Κύριοι ὑπαίτιοι τῆς ἐθνικῆς συμφορᾶς εἶναι οἱ πολιτικοί. Ἐκεῖνοι ἔφεραν τὸν Στρατὸν εἰς ἀπόγνωσιν. Οἱ πολιτικοὶ εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὑπέταξαν τὸ ἐθνικὸν συμφέρον, τὴν σωτηρίαν τῆς Πατρίδος εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν ἑνὸς προσώπου, εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν κομματικῶν συμφερόντων. Δὲν θὰ ἐπεθύμουν νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τῶν ζητημάτων τούτων, διότι νομίζω ὅτι ἦλθεν ἡ ἐποχὴ νὰ ἀποβλέπωμεν εἰς τὸ μέλλον καὶ νὰ λησμονῶμεν τὸ παρελθόν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἔγινε συζήτησις δὲν ἠμπορῶ παρὰ νὰ τονίσω ὅτι ἡ ἐθνικὴ συμφορὰ ἔχει κυρίους ὑπαιτίους τοὺς πολιτικοὺς ἀρχηγούς, οἱ ὁποῖοι διὰ μιᾶς παράφρονος πολιτικῆς ἔφεραν εἰς τὴν ἀπελπισίαν τὸ Στράτευμα. Διεπράχθησαν καὶ στρατιωτικὰ σφάλματα. Εἶναι ἐκτὸς ἀμφισβητήσεως Ἀλλὰ ἡ συμφορὰ θὰ ἦτο ἀδύνατος ἂν δὲν εἶχε περιαχθῆ ὁ Στρατὸς εἰς ἐξάντλησιν, ἂν δὲν εἶχε χυθῆ εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Στρατεύματος ἡ ἀποθάρρυνσις, ἡ πεποίθησις ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν δὲν σοβαρεύεται εἰς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου. Ἐνθυμεῖσθε τὰς ἰδέας, αἱ ὁποῖαι ἀπὸ ἐδῶ ἐκηρύσσοντο, τῆς ἐγκαταλείψεως τοῦ Μετώπου, αἱ ὁποῖαι δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἔχουν ἀπήχησιν εἰς τὴν συνείδησιν ὅλου τοῦ Στρατεύματος. Ἡ κυρία λοιπὸν αἰτία ἦτο ἡ ἐξάντλησις καὶ ἡ ἔλλειψις πεποιθήσεως εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ Κράτους, ἡ ἔλλειψις πεποιθήσεως ὅτι τὸ Κράτος ἦτο ἀποφασισμένον νὰ κρατήσῃ τὰ ἐδάφη ἐκεῖνα ἀντὶ πάσης θυσίας. Ἡ ἀποθάρρυνσις τοῦ Στρατεύματος καὶ οἱ ἀνάξιοι στρατιωτικοὶ ἀρχηγοὶ τοὺς ὁποίους ἔταξε μία ἄφρων πολιτικὴ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ Στρατεύματος. Λέγω τοῦτο, διότι, ὅσον καὶ ἂν οἱ πολιτικοὶ ἦσαν οἱ κύριοι ὑπαίτιοι, δὲν ὑπάρχει ἐπίσης ἀμφισβήτησις ὅτι ὑπάρχουν δευτερεύοντες ὑπαίτιοι στρατιωτικοί. Καὶ ἤδη ἐξετάζεται τὸ ζήτημα ἂν ἡ ἀναζήτησις αὐτῶν τῶν δευτερευόντων ὑπαιτίων εἶναι ἢ ὄχι συμφέρουσα. Σᾶς εἶπον πρὸ ὀλίγου ὅτι ἀποκλίνομεν μᾶλλοι ὑπὲρ τῆς γνώμης ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ καὶ αὐτό, ἡ ἀναζήτησις. Ἀλλ’ ὅπως ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ ἐκ Ροδόπης συνάδελφος, δὲν ἀρκεῖ νὰ θέλωμεν τὸ ἄπλετον φῶς. Δὲν ἀρκεῖ νὰ θέλωμεν τὴν ἀπόλυτον δικαιοσύνην. Πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ἂν εἶναι δυνατὴ ἡ πραγματοποίησις τοῦ σκοποῦ αὐτοῦ, ἡ ἀνεύρεσις τῆς ἀληθείας. Διότι, ὅταν κατόπιν τῆς ἐξαντλήσεως καὶ τῆς ἀποθαρρύνσεως καὶ τῶν στρατιωτικῶν σφαλμάτων ἀπὸ τὴν ἀνωτάτην στρατιωτικὴν διοίκησιν τοῦ Μετώπου ἐπῆλθεν αὐτὴ ἡ κολοσσιαία συμφορά, εἶναι δύσκολον εἰς τὸ χάος αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἐδημιουργήθη νὰ ἀνεύρωμεν τὴν ἀλήθειαν, εἶναι δύσκολον νὰ ἐξακριβώσωμεν ποῖοι ἐκ τῶν στρατιωτικῶν εἶναι πραγματικῶς οἱ ὑπαίτιοι ἀτυχημάτων καὶ ποῖοι μή, ἀλλ’ ἁπλῶς θύματα. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ἐκάμαμεν τὴν ἐπιφύλαξιν νὰ μελετήσωμεν τὴν ἔκθεσιν τῆς Ἀνακριτικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ ἂν πεισθῶμεν ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνευρεθοῦν οἱ ὑπαίτιοι, τότε καὶ ἡμεῖς θὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν καταδίωξιν καὶ τιμωρίαν τῶν ὑπευθύνων. Ἀλλ’ ἂν εἶναι ἀδύνατος ἡ ἐξακρίβωσις τῆς ἀληθείας, τότε ἀσφαλῶς ἡ ἔναρξις δικῶν δὲν θὰ ἔχῃ κανὲν ἄλλο ἀποτέλεσμα παρὰ τὴν συσκότισιν τῆς ἀληθείας, παρὰ τὸν διασυρμὸν ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι καὶ εἰς τὸ παρελθὸν καὶ κατὰ τὴν καταστροφὴν καὶ μετ’ αὐτὴν ἐπέδειξαν ὅτι εἶναι ἱκανοὶ νὰ διευθύνουν ἐπαξίως τὸ Στράτευμα. Ὑπὸ τὴν ἐπιφύλαξιν λοιπὸν αὐτὴν θὰ ἐξετάσωμεν καὶ θὰ λάβωμεν τελειωτικὴν ἀπόφασιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας εἰς τὸ τέλος θὰ κρίνῃ ἡ Συνέλευσις, διότι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι μικρὸν καὶ δὲν ἀρκεῖ μόνη ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ταῦτα ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐξέτασιν τῶν στρατιωτικῶν ὑπαιτίων. Οὐδείς, οὔτε ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, κατηγόρησε τοὺς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι ἄλλως τε προσέφεραν μεγάλας ὑπηρεσίας εἰς τὴν Πατρίδα, ὡς τοὺς στρατηγοὺς Τρικούπην καὶ Βλαχόπουλον.

§139ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸν Τρικούπην καὶ τὸν Βλαχόπουλον δὲν κατηγόρησε; Τοὺς εἶπε δειλούς.

§140Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Εἶπον ὅτι εἶναι ἐντιμότατοι κύριοι.

§141Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ (Πρωθυπουργός). Ὡμίλησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς γενικώτερον περὶ τῶν προσόντων, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ ἔχουν οἱ κατέχοντες ἀνωτάτας στρατιωτικὰς θέσεις, ὡμίλησε περὶ τοῦ τρόπου κατὰ τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ γίνωνται αἱ ἀνώταται προαγωγαὶ εἰς τὸ Στράτευμα. Δὲν ἠμφισβήτησεν ὅτι ἡ σύνεσις καὶ ἡ στρατιωτικὴ ἐπιστήμη πρέπει νὰ παρορῶνται, ἀλλ’ ἐτόνισε πρᾶγμα τὸ ὁποῖον εἶναι πολὺ φυσικὸν ὕστερον ἀπὸ μίαν τρομερὰν συμφοράν, ἐτόνισε καὶ ἐξῆρε τὸ στοιχεῖον τῆς προσωπικῆς τόλμης καὶ τοῦ προσωπικοῦ θάρρους καὶ οἱ εὑρισκόμενοι εἰς τὴν αἴθουσαν ἀξιωματικοὶ ὅλοι ἐχειροκρότησαν τοὺς λόγους καὶ τοῦ νῦν καὶ τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ὁποῖος τὸ αὐτὸ στοιχεῖον ἐξῆρεν. Ἐξ αὐτοῦ δὲν ἕπεται, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι θεωροῦνται περιφρονητέα τὰ ἄλλα προτερήματα τῆς στρατιωτικῆς ἐπιστήμης καὶ συνέσεως. Προκειμένου λοιπὸν νὰ ἐνεργηθοῦν οἱ τελευταῖοι στρατιωτικοὶ προβιβασμοί, ἡ Κυβέρνησις εἶχεν ὑποχρέωσιν ν’ ἀποβλέψῃ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐνόμιζεν ὅτι συγκεντρώνουν τὰ περισσότερα προσόντα διὰ νὰ ἔχωσιν εἰς χεῖράς των τὴν διοίκησιν τοῦ Στρατεύματος. Καὶ ἐξέλεξεν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατὰ τὴν τελευταίαν περίοδον ἀπεδείχθη ὅτι συνεκέντρωνον τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Ἔθνους, οἱ ὁποῖοι ἀπέδειξαν ὅτι εἶναι ἱκανοὶ ἕνα Στρατὸν ἐν διαλύσει εὑρισκόμενον νὰ τὸν ἀνασυγκροτήσουν, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐμπνεύσῃ τὸν σεβασμὸν εἰς τὸν ἐχθρὸν καὶ νὰ ἐπιβάλῃ τιμίους ὅρους εἰρήνης. Ἂν συνέπεσεν εἷς ἐκ τῶν προακτέων ἀξιωματικῶν νὰ εἶναι μέλος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἡ Κυβέρνησις ἐνόμισεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀδικηθῇ τὸ Στράτευμα διὰ νὰ ἱκανοποιήσῃ τὴν ἰδικήν της εὐαισθησίαν καὶ φιλοτιμίαν. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον προέβη εἰς τὴν προαγωγὴν τοῦ ἀξιοτίμου νῦν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, παρ’ ὅλην τὴν γνώμην ἡ ὁποία καὶ ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἐκ μέρους ἄλλων συναδέλφων ἐξεφράσθη, ὅτι χάριν μεγαλυτέρας εὐαισθησίας ἔπρεπε νὰ παραλείψωμεν τὴν προαγωγὴν αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἂν παρελείπομεν τὴν προαγωγὴν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νομίζω ὅτι θὰ εἴχομεν ἐκτεθῆ, καὶ δικαίως, εἰς τὴν γενικὴν κατάκρισιν ὅτι χάριν προσωπικῆς φιλοτιμίας ἠδικήσαμεν τὸν Στρατὸν καὶ περιεφρονήσαμεν στοιχειώδεις ἀνάγκας τοῦ Στρατεύματος. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι τελευταῖον ἐγένετο συζήτησις ἐπὶ τοῦ ψηφίσματος, τὸ ὁποῖον ἐπροτείναμεν διὰ τὴν προαγωγὴν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀθηνῶν– Πειραιῶς συναδέλφου καὶ τοῦ συνταγματάρχου Πλαστήρα, ὅτι ὅλοι ἐδῶ ἀνεγνώρισαν ὅτι θὰ ἦτο δίκαιον μαζὶ μὲ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους νὰ προαχθῶσι καὶ ἐκεῖνοι ἐκ τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, οἱ ὁποῖοι θὰ εἶχον συντελέσει εἰς τὴν ἀνασυγκρότησιν τοῦ Στρατοῦ, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἦτο ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ὁ ἀξιότιμος τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἠθέλησε νὰ ἀποδοθῇ ἰδιαιτέρα τιμὴ εἰς οἱονδήποτε ἐκ τῶν μελῶν της. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ἐμποδίσῃ νὰ χρησιμοποιηθῶσι τὰ μέλη τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελον ἐγκαταλείψει τὴν πολιτικὴν καὶ ἐπανέλθει εἰς τὸ Στράτευμα· διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἡ πρᾶξις τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἀξία παντὸς ἐπαίνου. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν–Πειραιῶς συνάδελφος ἔκαμεν ὑπαινιγμοὺς κατὰ τῶν διακρίσεων μεταξὺ ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατοῦ καὶ ἀξιωματικῶν οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθησαν εἰς τὰ πεδία τὰ Μικρασιατικά. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι καὶ ἡμεῖς αἰσθανόμεθα ἐξαιρετικὸν σεβασμὸν διὰ τὰς μεγάλας στρατιωτικὰς πράξεις τοῦ Μικρασιατικοῦ Μετώπου, αἱ ὁποῖαι ὁμολογουμένως καὶ τὸν Στρατὸν καὶ τὴν Ἱστορίαν τοῦ Ἔθνους ἐλάμπρυναν, κανεὶς δὲν παραγνωρίζει τὰ μεγάλα κατορθώματα τοῦ Στρατοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν μία παλαιὰ διαίρεσις, ἡ ὁποία εἶχε τραγικὸν ἀποτέλεσμα εἰς τὸ Στράτευμα, εἰς ἀξιωματικοὺς τῆς Ἀμύνης καὶ παραμείναντας, τοιαύτη ἤδη διαίρεσις ἔπαυε πλέον νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὸ Στράτευμα. Ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως δὲν γίνεται καμμία τοιαύτη διάκρισις, ἀπολύτως καμμία, οἱ τελευταῖοι προβιβασμοὶ δὲν ἀποδεικνύουν καμμίαν ὑποτίμησιν ἀπολύτως τῆς ἀξίας τῶν πράξεων ἐκείνων, εἶναι ἁπλῶς ἐκτίμησις τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν ἀντίληψιν τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τὰ καταλληλότατα, ὅπως καταλάβωσι τὰς ἀνωτάτας στρατιωτικὰς θέσεις, καὶ ἐκ τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία προέκυψε, νομίζω ὅτι ἀπεδείχθη ὅτι ἡ κρίσις τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ὀρθή. Καὶ ἄν ἤθελεν ἐξετασθῆ ἡ ἱστορία τῶν προσώπων ἤθελεν ἀποδειχθῆ ὅτι, ἄν καὶ νέοι, οἱ προαχθέντες ἀξιωματικοὶ ἦσαν ἄξιοι. Εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πάντοτε καὶ παντοῦ διεκρίθησαν καὶ λόγῳ συνέσεως καὶ προσωπικῆς πείρας καὶ λόγῳ μορφώσεως. Εἶναι ἐκεῖνοι εἰς τοὺς ὁποίους δυνάμεθα ἐν τῷ μέλλοντι νὰ ἐμπιστευθῶμεν τὰς τύχας καὶ τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Ἔθνους. Θὰ εἶναι δὲ εὐχῆς ἔργον· ἂν δὲν ἀπεδίδετο ἰδιαιτέρα ἔννοια, ὅπως διακρίνει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, εἰς τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις ἕνα εἶχε καὶ ἔχει σκοπόν: Τὴν συγκρότησιν ἑνὸς Στρατοῦ ὁμοιογενοῦς, ἑνὸς Στρατοῦ δημοκρατικοῦ, ἐμπνεομένου ἀπὸ δύο ἰδανικά: νὰ εἶναι ὁ ἄξιος ὑπερασπιστὴς τῶν ἐθνικῶν δικαίων καὶ ὁ προστάτης τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν. (Χειροκροτήματα). Νομίζω, κύριοι, ὅτι θὰ εἶναι προτιμότερον νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις. Ἡ συζήτησις διεξήχθη ἀντικανονικῶς, ἀλλὰ λόγῳ τοῦ ἐξαιρετικοῦ ἐνδιαφέροντος ἔγινε δεκτή. Θὰ εἶναι προτιμότερον ἢ διὰ τῆς ὁδοῦ τῶν Ἐπερωτήσεων ἤ, ἀφοῦ ἀνακοινωθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν ἡ ἀπόφασις τῆς Κυβερνήσεως περὶ δημοσιεύσεως ἢ μὴ τῆς ἐκθέσεως, νὰ γίνῃ συζήτησις, διότι τώρα δὲν νομίζω ὅτι ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ κανὲν ἀποτέλεσμα. (Πολλοὶ πληρεξούσιοι διαμαρτύρονται). Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν, ἐὰν θέλετε νὰ συζητήσωμεν, νὰ προσδιορίσωμεν τὴν ἐρχομένην Πέμπτην.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἂν δέχεται ὅπως, ἀναβαλλομένης τῆς συνεχίσεως τῆς συζητήσεως διὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς προσεχοῦς Πέμπτης, λυθῇ σήμερον ἡ συνεδρίασις.

§143ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον τὴν 6 μ.μ. (Ὥρᾳ 9.30′ μ.μ.).