1924.02.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 24Η

Πέμπτη 21 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.20′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2Π. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ τῶν πρακτικῶν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζωγράφος.

§4Π. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Συζητουμένου, κ. Πρόεδρε, κατὰ τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν τοῦ σχεδίου νόμου περὶ ἐνισχύσεως τῆς Χωροφυλακῆς ὑπέβαλον ἐπ’ αὐτοῦ τροπολογίαν. Πλὴν ὅμως μετ’ ἐκπλήξεως ἀνέγνωσα σήμερον εἰς τὰ πρακτικά, ὅτι ὄχι μόνον αὕτη δὲν περιελήφθη εἰς τὸ νομοσχέδιον, ἀλλ’ οὔτε κἂν γίνεται ἐν τοῖς πρακτικοῖς σχετικὴ μνεία.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν περιελήφθη, κ. συνάδελφε, διότι δὲν ἐγένετο αὕτη δεκτή. Ἐκ παραδρομῆς δὲ δὲν ἀνεγράφη τοῦτο εἰς τὰ πρακτικά. Πάντως κυροῦνται ταῦτα συμφώνως πρὸς τὰς γενομένας παρατηρήσεις. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: —Ὁ κατάδικος ὑποστράτηγος Π. Γαργαλίδης ἀναφέρει ὅτι δὲν εἶναι ἀκριβὲς τὸ ἐν τῇ Συνελεύσει λεχθέν, ὅτι ἐμυήθη εἰς τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα παρὰ τοῦ Βασιλέως. —Τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον τοῦ Συνεταιρισμοῦ Παλιουρίου Καρδίτσης παραπονεῖται διὰ τὴν ἀπέναντί του στάσιν τοῦ προϊσταμένου Ἐποικισμοῦ Καρδίτσης Ἀθανασίου Μπίκα. —Ὁ πληρεξούσιος κ. Χρ. Κατριβάνος ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 91 τοῦ ἀπὸ 17 Δεκεμβρίου 1923 Ν. Δ. περὶ ἐνοριακῶν ναῶν καὶ ἐφημερίων». —Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Γ. Τζώρτζης καὶ Ι. Σαπουντζῆς ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ἀπονομῆς ἠθικῶν καὶ ὑλικῶν ἀμοιβῶν εἰς τοὺς ἀγωνιστὰς τοῦ μακεδονικοῦ ἀγῶνος». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Π. Κοκκινᾶτος ὑποβάλλει πρότασιν ψηφίσματος «περὶ διακανονισμοῦ τῆς συντάξεως δημοσίων ὑπαλλήλων ἐκλεγέντων πληρεξουσίων». — Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ἐμ. Τσουδερὸς καὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. Κ. Σπυρίδης ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ καταργήσεως τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νόμου 1308 καὶ τῶν νομοθ. Διαταγμάτων τῆς 31 Μαΐου 1923 καὶ 26 Ἰουνίου 1923 περὶ ἀπωλείας ἀνωνύμων χρεογράφων», ὅπερ παρακαλοῦσι τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θ. Σοφούλης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ συστάσεως καὶ λειτουργίας Ἐπιτροπῆς Δημοσίας Ἀσφαλείας παρὰ τῇ ἕδρᾳ ἑκάστου Πρωτοδικείου».

§6Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ κηρυχθῇ καὶ αὐτὸ κατεπεῖγον, Ὑποθέτω ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ἐμ. Τσουδερὸς καὶ τῶν Ναυτικῶν καὶ τῆς Συγκοινωνίας κ. Ἰωάν. Κανναβὸς ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ αὐθεντικῆς ἑρμηνείας τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ νόμου ͵ΓΡΠΗʹ περὶ τροποποιήσεως ἄρθρων τινῶν τοῦ περὶ τελωνιακοῦ ͵ΒΡΚΑʹ νόμου».

§8Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Κύριε Πρόεδρε, τὸ «περὶ φορολογίας ἰνδικῆς καννάβεως», τὸ ὁποῖον εἶναι ἤδη ὑποβεβλημένον εἰς τὴν Συνέλευσιν, παρακαλῶ νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ, Ὑπουργοῦ παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη.

§10Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Καὶ τὸ «περὶ τοῦ χειμάρρου Γλαύκου–Λεύκας» κ. Πρόεδρε.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη.

§12Γ. ΒΟΡΑΖΑΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ συζητηθῇ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, διότι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἠμπορεῖ νὰ παραταθῇ ἐπὶ πέντε καὶ δέκα ἡμέρας εἰσέτι. Ἡ Συνέλευσις πρέπει νὰ δώσῃ μεγάλην σημασίαν εἰς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, τοσοῦτο μᾶλλον καθόσον ἔχομεν πληροφορίας ὅτι τὸ προσφυγικὸν δάνειον δὲν δύναται νὰ γίνῃ.

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει καμμίαν πρότασιν ἀφορῶσαν συζήτησιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἐξ ἄλλου ὑπάρχει εἰλημμένη ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως ὅπως τερματισθῇ προηγουμένως ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος.

§14Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπάρχει ἀπόφασις ὅπως σήμερον μὴ παραιτηθῶμεν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου, κυρίως κατ’ ἀξίωσιν τῶν προσφύγων πληρεξουσίων. Ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, παρακαλῶ νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἐπερωτήσεων καὶ νὰ προτιμηθῇ ἡ ἐπερώτησις ἡ ἀφορῶσα τὸ προσφυγικὸν ζήτημα.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ἂν δὲν ὑπάρχῃ τοιαύτη ἐπερώτησις;

§16Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Πρὸ δέκα πέντε ἡμερῶν ὑπεβάλομεν σχετικὴν μὲ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα ἐπερώτησιν καὶ ἀπορῶ πῶς λέγετε ὅτι δὲν ὑπάρχει. Χθὲς ἔλαβον τὸν λόγον ἐπὶ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως καὶ εἶπον ὅτι, κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ τέως Προέδρου της Κυβερνήσεως κ. Βενιζέλου, ὁ ὁποῖος ἐκατηγόρησε τοὺς πληρεξουσίους τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὴν δημοκρατικὴν παράταξιν, εἶναι ζήτημα τιμῆς δι’ ἡμᾶς ἡ συζήτησις τοῦ προσφυγικοῦ, διότι θὰ νομίζῃ ὁ κόσμος ὁλόκληρος ὅτι προκειμένου περὶ ζητήματος γενικοῦ συμφέροντος, ἡμεῖς προσπαθοῦμεν νὰ καταστρέψωμεν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα διὰ λόγους κομματικῆς ἐπικρατήσεως. (Διαμαρτυρίαι).

§17Δ. ΜΑΡΣΕΛΛΟΣ. Ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις ἐφόσον τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι μέρος τοῦ ὅλου πολιτικοῦ ζητήματος νὰ καθορισθῶσιν ἡμέραι συζητήσεως ἐπ’ αὐτοῦ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατόν, ἐφόσον δὲν ὑπάρχῃ Κυβέρνησις ἡ ὁποία νὰ ἔτυχε τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως, νὰ ζητῶμεν διευκρίνησιν τοῦ ζητήματος ἐντὸς μιᾶς ἡμέρας χαρακτηρίζοντες αὐτὸ ὡς ἐπερώτησιν, Φανταζόμεθα ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα θὰ ἀπασχολήσῃ ἐπὶ ὁλοκλήρους ἡμέρας τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ὀρθὸν θὰ ἦτο νὰ περιμένωμεν νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης οὕτως ὥστε νὰ δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν ὅ,τι πρέπει ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν.

§18Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ ζήτημα εἶναι κυβερνητικὸν κυρίως. Νομίζω ὅτι αἱ ἀντιρρήσεις τῶν κυρίων πληρεξουσίων δὲν ἔχουσι καμμίαν θέσιν. Πρόκειται νὰ ἐπερωτηθῇ ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις λοιπὸν πρώτη ὀφείλει νὰ δηλώσῃ ἂν δέχεται ἢ δὲν δέχεται τὴν ἐπερώτησιν. Ἄν τινὲς δὲν θέλωσι νὰ μετάσχωσιν εἰς τὴν ἐπερώτησιν, ἠμποροῦν νὰ σιωπήσουν, ἀλλ’ ἡμεῖς εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ δηλώσωμεν ὅτι θὰ ἐπιμείνωμεν εἰς τὴν ἐπερώτησιν.

§19Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχει ληφθῆ, κύριοι πληρεξούσιοι, ὡς γνωστόν, ἡ ἀπόφασις παρὰ τῆς Συνελεύσεως ὅπως ἀναβληθῇ ὁ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος μέχρι πέρατος τῶν συζητήσεων ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Ἡ ἀπόφασις αὐτῆς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ὑπηγορεύθη ἐκ τῆς σκέψεως τῆς Κυβερνήσεως ὅπως ἀποφύγῃ τὸν ἔλεγχον τοῦ Κοινοβουλίου, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀριθμεῖ εἰμὴ ἡμερῶν ὀλίγων βίον. Ὑπηγορεύθη ἡ σκέψις περὶ ἀναβολῆς τῶν ἐπερωτήσεων ἐκ μερίμνης τῆς Συνελεύσεως ὅπως φθάσῃ τὸ ταχύτερον εἰς τὸ πέρας τῶν συζητήσεων ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος καὶ ρυθμίσῃ ἄνευ ἀναβολῆς τὰς σχέσεις αὐτῆς ἀπέναντι τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἀπόφασις λοιπὸν αὐτὴ εἶναι ἀναντιρρήτως σύμφωνος πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς δημοσίας γνώμης ἀξιούσης τὸν ταχύτερον τερματισμὸν τῶν συζητήσεων ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Προκειμένου περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἔχει ἐπέλθει καὶ ἐπ’ αὐτοῦ συνεννόησις ὅπως ἀναβληθῇ ἡ ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησις μέχρι πέρατος τῆς γενικῆς συζητήσεως. Θὰ δυνηθῇ τοιουτοτρόπως ἡ Συνέλευσις νὰ ἐπιληφθῇ ἐν ἀνέσει καὶ εὐθέως τῆς ἐρεύνης αὐτῆς καὶ ἀφ’ ἑτέρου καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑποβάλῃ ὑπὸ τὴν κρίσιν ὑμῶν τὰ μέτρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔχει ἤδη ὑπὸ μελέτην παρ’ ὅλον τὸν ὀλίγον χρόνον κατὰ τὸν ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς τὴν Ἀρχὴν καὶ παρ’ ὅλας τὰς ἀσχολίας ὑπὸ τῶν ὁποίων περισπᾶται. Αὐτοὶ ἦσαν οἱ λόγοι, κύριοι, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἐζητήσαμεν τὴν ἀναβολὴν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος μέχρι πέρατος τῆς πολιτικῆς συζητήσεως. Ἔκτοτε οὐδὲν γεγονὸς ἐμεσολάβησεν ὅπως τροποποιηθῇ ἡ πορεία τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως, οὐδ’ ἀποτελοῦσι τοιοῦτον γεγονὸς αἱ ἀνακοινώσεις αἱ δημοσιευθεῖσαι διὰ τοῦ τύπου ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Εἰλικρινῶς δὲν βλέπω διὰ τίνα λόγον ἀνακοινώσεις δημοσιευθεῖσαι ἔστω καὶ παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων διὰ τοῦ τύπου εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπηρεάσουν τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν. Εἶναι πᾶς τις ἐλεύθερος καθ’ ὃν τρόπον ἠλέγχθη κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ν’ ἀπαντήσῃ δικαιολογῶν τὴν πολιτείαν του. Εἶναι ὅμως ἀκατανόητος ἡ ἀξίωσις ὅπως τεθῇ κατὰ μέρος ἡ πολιτικὴ συζήτησις ἐπὶ μόνῳ τῷ λόγῳ ὅτι ἠλέγχθη διὰ τοῦ τύπου ἡ στάσις ὡρισμένης μερίδος τῶν πληρεξουσίων. Πλὴν τούτου εὔκολον εἶναι καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Συνελεύσεως νὰ παράσχουν ὅσας κρίνουν ἀναγκαίας ἐξηγήσεις οἱ συνάδελφοι ὁμιλοῦντες ἐπὶ τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων ἐπὶ τῆς γενικῆς τῆς Κυβερνήσεως πολιτικῆς, πρὸς ἣν καὶ μόνον συνδέονται αἱ παρατηρήσεις τοῦ ἡγέτου τῶν Φιλελευθέρων. Ἐκεῖνοι οἵτινες ἠλέγχθησαν ὅτι ἀκολουθοῦντες πολιτικὴν ἀντίθετον πρὸς τὴν κυβερνητικὴν δὲν ἐξυπηρετοῦν ἀλλ’ ἐκθέτουσι τοὐναντίον εἰς κινδύνους τὴν τύχην τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἐλεύθεροι εἶναι νὰ λάβουν τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος καὶ νὰ πείσουν τὴν Συνέλευσιν καὶ τὴν Κοινωνίαν καὶ τὸν προσφυγικὸν κόσμον περὶ τοῦ ἀντιθέτου, ὅτι τουτέστι διὰ τῆς πολιτικῆς ὑπὲρ ἧς αὐτοὶ ἐτάχθησαν προάγονται τὰ συμφέροντα τῶν προσφύγων. Ἔχετε ὅθεν διττὸν μέσον ὅπως προβῆτε εἰς ἀνασκευὴν τῶν αἰτιάσεων αἵτινες ἐξηνέχθησαν καθ’ ὑμῶν. Εἴτε λοιπὸν διὰ τοῦ τύπου εἴτε δι’ ἐγγραφῆς ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος ἐν τῇ γενικῇ συζητήσει δύνασθε νὰ ἐκθέσητε τὰς ἀπόψεις ὑμῶν ἐν ἀπολύτῳ ἐλευθερίᾳ. Ἀλλ’ ἡ παρεισαγωγὴ μιᾶς ἐπερωτήσεως ἐν μέσῳ τῆς γενικῆς συζητήσεως ἄλλο ἀποτέλεσμα δὲν θὰ εἶχεν εἰμὴ τὴν παρέλκυσιν τοῦ κυρίου ζητήματος καὶ τὴν ἀναβολὴν τῆς ψηφοφορίας, ἐξ ἧς θέλει κριθῇ ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως καὶ πέρα τοῦ τέλους τῆς παρούσης ἑβδομάδος. Ἕνεκα τῶν λόγων τούτων θὰ ἦτο ἀδύνατον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ συναινέσῃ ὅπως τροποποιηθῇ ἄνευ λόγου ἡ καθορισθεῖσα πορεία τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως. (Χειροκροτήματα).

§20Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ἀπάντησις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μοὶ προξενεῖ τῇ ἀληθείᾳ κατάπληξιν. Εἶναι ἀκριβὲς ὅτι ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ τῇ κοινῇ, ὡς εἴπομεν, λέγω δὲ τοῦτο διότι ἡ σπουδὴ ἡ μεγαλυτέρα ἦτο ἀπὸ τὴν πτέρυγα τὴν ἰδικήν μας, ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ τῇ κοινῇ νὰ τερματισθῇ τὸ ταχύτερον ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως συνηνέσαμεν ἡμεῖς ὅπως μὴ παρεμβληθῇ κανὲν πρόσκομμα, μηδεμία παρεμπέσῃ συζήτησι ἄλλου ζητήματος ἐκτὸς τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, μήτε τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἐξαιρουμένου, μολονότι τὸ ζήτημα τοῦτο ἀποτελεῖ ἓν οὐσιῶδες στοιχεῖον τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἔπρεπε νὰ κριθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν τῆς γενικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν τούτοις, διότι, ἐπαναλαμβάνω, γενικὴ ἐπιθυμία ἦτο νὰ ληφθῇ τελειωτικὴ ἀπόφασις ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, συνηνέσαμεν νὰ μὴ γίνῃ καμμία συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος μέχρις ὅτου περατωθῇ ἡ ἄλλη συζήτησις ἡ γενικωτέρα. Ἐν τούτοις χθὲς ἐδόθη ἀφορμὴ ὅπως ἀπαιτηθῇ νὰ σαφηνισθῇ ἡ θέσις τῆς Κυβερνήσεως, ἡ στάσις αὐτῆς ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἵνα καθορισθοῦν αἱ εὐθῦναι τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης πτέρυγος, διὰ νὰ παύσῃ ἐπὶ τέλους νὰ ἐνεργῆται μία ἀθέμιτος προπαγάνδα ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Γνωρίζετε ποῖαι δηλώσεις ἐγένοντο καὶ ποία βαρυτάτη κατηγορία ἐξηνέχθη κατὰ τῶν προσφυγικῶν πληρεξουσίων ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ἤθελον ὑποστηρίξει τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Κατηγγέλθη ὅτι θὰ συνέτεινον εἰς τὴν ἀποτυχίαν πάσης πολιτικῆς προσφυγικῆς, εἰς τὴν καταστροφὴν τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου. Ὑπεστηρίχθη ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ἤθελεν ἐπικρατήσει ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως οὔτε δάνειον προσφυγικὸν ἤθελε συναφθῇ, οὔτε οἰκονομικῶς θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προαχθῇ ἡ Χώρα, ὥστε νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ὑποστηρίξῃ τοὺς πρόσφυγας. Ὑπεστηρίχθη δηλαδὴ ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει τὸ δυναστικὸν ζήτημα ἤθελεν εὕρει τὴν λύσιν του τὴν ὁριστικὴν εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελε κληθῇ ὁ Λαὸς νὰ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἀφοῦ ἡ Συνέλευσις λάβῃ ἀπόφασιν καὶ κηρύξῃ τὴν Δημοκρατίαν, ἐν τοιαύτῃ, λέγω, περιπτώσει ὁ κόσμος ὁ φιλικὸς πρὸς τὴν Ἑλλάδα θὰ ἠρνεῖτο πᾶσαν ὑποστήριξιν. Γνωρίζετε πόσον οἱ ἰσχυρισμοὶ οὗτοι εἶναι ἀσύστατοι καὶ διὰ τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ Διευθυντοῦ τῆς Ἀγγλικῆς Τραπέζης ἡ διάψευσις ἐδόθη πανηγυρικὴ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν. Δὲν θὰ ἐδίδομεν καμμίαν σημασίαν εἰς τοιούτους ἰσχυρισμοὺς καὶ τοιαύτας κατηγορίας, ἐὰν οὗτοι δὲν εἶχον ἐξενεχθῆ ἀπὸ μέρους τοῦ πρῴην κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Γνωρίζετε ὅλοι ἐλέῳ τίνος ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις καὶ ἐλέῳ τίνος παρακάθηται ἐνταῦθα. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τοῦ κέντρου τῆς αἰθούσης). Καὶ γνωρίζετε ὅλοι τὸ ἠθικὸν κῦρος τὸ ὁποῖον ἀσκεῖ τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ πίστις ἡ ὁποία δίδεται εἰς τοὺς λόγους αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο οἱ ἰσχυρισμοὶ αὐτοὶ διὰ τὴν στάσιν τῶν προσφυγικῶν πληρεξουσίων εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναιρεθῶσι κατὰ τὸν προσήκοντα τρόπον. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς εἶπεν ὅτι εἴμεθα ἐλεύθεροι νὰ ἀπαντήσωμεν διὰ τοῦ Τύπου. Ἀλλὰ δὲν ἠμποροῦμεν νὰ διαιωνίσωμεν μίαν συζήτησιν διὰ τοῦ Τύπου καθ’ ἣν στιγμὴν ἐπιβάλλεται νὰ ληφθῇ τὸ ταχύτερον ἀπόφασις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Ἀφοῦ οἱ κ. πληρεξούσιοι εἶναι ἠναγκασμένοι νὰ καθορίσουν τὴν διάθεσιν τῆς ψήφου των, ἐπιβάλλεται νὰ ἀποδείξουν διὰ τῶν πραγμάτων ὅτι οἱ ἰσχυρισμοὶ ἐκεῖνοι δὲν εἶναι ἀληθεῖς. Τοῦτο δὲ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ κατ’ ἄλλον τρόπον παρὰ δι’ ἀπ’ εὐθείας ἐλέγχου τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε νὰ καταλήξῃ εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ στάσις τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι τοιαύτη ὥστε νὰ παρέχῃ βασίμους ἐλπίδας διὰ τὴν ταχεῖαν καὶ ἱκανοποιητικὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ ὅτι, ἐὰν θὰ ἐψήφιζον οἱ προσφυγικοὶ πληρεξούσιοι, ἔπρεπε νὰ κανονίσουν τὴν ψῆφον αὐτῶν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ μόνον διὰ τοῦτο θὰ καταψηφίσουν τὴν Κυβέρνησιν. Αὐτὸ θὰ εἶναι τὸ συμπέρασμα τοῦ ἐλέγχου τῆς Κυβερνήσεως καὶ αὐτὴ θὰ εἶναι ἡ καταλληλοτέρα ἀπάντησις εἰς τὸν τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἐν τῇ θερμοτάτῃ αὐτοῦ ἐπιθυμίᾳ καὶ ἐν τῷ πείσματι ὅπως ἐκ τῶν παρασκηνίων καὶ δι’ ἀσυστάτων κατηγοριῶν ὑποστηρίξῃ τὴν Κυβέρνησιν δὲν διστάζει νὰ διασπείρῃ ἀορίστους φήμας, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὴν ἰδικήν μας ἀντίληψιν καὶ γενικώτερον τὸ Κράτος βλάπτουν καὶ εἰδικώτερον τὴν προσφυγικὴν ὑπόθεσιν ζημιοῦν. Εἶναι ἐπιβλαβεῖς, διότι παρίσταται μία ὁλόκληρος μερὶς τῆς Συνελεύσεως ὅτι ἐπιδιώκει βιαίας ἀνατροπάς, ἂν καὶ ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε πορείας αὐτῆς ἀποδεικνύει ὅτι εἰς ἓν μόνον ὑπερβάλλει, εἰς τὴν ἐπιθυμίαν νὰ λυθῇ διὰ τοῦ πλέον κοινοβουλευτικοῦ, διὰ τοῦ πλέον λαϊκοῦ τρόπου τὸ θεμελιῶδες πολιτειακὸν πρόβλημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπασχολεῖ. Καὶ εἶναι ἐπιβλαβεῖς αἱ φῆμαι αὗται διὰ τὸ Κράτος, διότι ἐκ τῶν προτέρων ὑποδεικνύεται ὅτι δὲν πρέπει νὰ παρασχεθῇ καμμία ἐνίσχυσις ἔξωθεν εἰς τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν διὰ νὰ λύσῃ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ἐὰν ἐπικρατήσῃ ἡ δημοκρατικὴ πολιτική. Δὲν θέλω νὰ χαρακτηρίσω ὅπως πρέπει τὴν συμπεριφορὰν αὐτήν. Περιορίζομαι μόνον νὰ εἴπω ὅτι εἶναι ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ γενικὰ συμφέροντα καὶ διὰ τοῦτο εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ τὴν πολεμήσωμεν διὰ δημοσίας συζητήσεως ἐν τῇ Ἐθνικῇ Συνελεύσει. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε προσέτι ὅτι δυνάμεθα νὰ πραγματευθῶμεν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ τοιαύτη πρότασις δὲν εἶναι σκόπιμος, δὲν εἶναι πρακτική, διότι θὰ εἶχεν ἀποτέλεσμα, ἐὰν ἐγίνετο δεκτή, νὰ ἐπανέλθῃ μέγα μέρος τῶν παλαιῶν ρητόρων διὰ νὰ ἐνεργήσῃ ἔλεγχον ἐναντίον τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, θὰ συνέβαινε τὸ ἄτοπον νὰ ἐναλλάσσωνται ρήτορες ἐκ τῶν ὁποίων ἄλλοι θὰ ὁμιλοῦν ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ ἄλλοι ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ. Ἐπιθυμοῦμεν νὰ διεξαχθῇ συγκεντρωμένη ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, διὰ νὰ διαφωτισθῇ καὶ ἡ Συνέλευσις καὶ ὁ κόσμος ἂν ἔχουν καμμίαν βάσιν αὐταὶ αἱ κατηγορίαι, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουν ἄλλον σκοπὸν παρὰ νὰ ἐκβιάσωσι τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως (χειροκροτήματα). Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ γίνῃ δεκτὴ ἡ ἐπερώτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ὁ ἄλλος ἰσχυρισμὸς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δι’ αὐτῆς δὲν ἀποσκοπεῖται ἄλλο παρὰ νὰ παρελκυσθῇ ἡ συζήτησις ἡ γενική, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἄξιος οὐδὲ ἀντικρούσεως. Διότι γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ πάντες ὑμεῖς ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἠξιώσαμεν νὰ συνεδριάζῃ ἡ Συνέλευσις καὶ μετὰ τὸ γεῦμα καὶ νὰ περιορισθῇ τὸ χρονικὸν ὅριον τῶν ἀγορευόντων, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον σπανίως συμβαίνει ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Εἴμεθα ἐξ ἄλλου πρόθυμοι νὰ συντρέξωμεν ὅπως ἐπιταχυνθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἀλλὰ δὲν εἴμεθα ποσῶς διατεθειμένοι νὰ ἀφήσωμεν τὰς κατηγορίας ἐναντίον τῶν προσφύγων πληρεξουσίων χωρὶς νὰ προκαλέσωμεν δημοσίαν συζήτησιν, τὴν ὁποίαν εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ Κυβέρνησις νὰ δεχθῇ χάριν τῆς ἰδικῆς της ἀξιοπρεπείας καὶ χάριν τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ πρώην Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν δεχθῇ τὴν ἐπερώτησίν μας, εἴμεθα πεπεισμένοι ὅτι ἡ φυγομαχία της θὰ κριθῇ καταλλήλως καὶ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν καὶ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν.

§21Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι εὔκολον κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ κατηγορῇ τις ἐπὶ φυγομαχίᾳ, δύσκολον ὅμως εἶναι νὰ ἀποδεικνύῃ τὴν κατηγορίαν. Θ’ ἀπετέλει βεβαίως φυγομαχίαν, ἂν ἡ Κυβέρνησις ἠρνεῖτο νὰ ἀναλάβῃ τὰς εὐθύνας ἃς τυχὸν φέρει ἐκ τῆς διαχειρίσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Θὰ ἐφυγομάχει ἡ Κυβέρνησις ἂν ἤθελεν ἐπιδιώξει τὸν περιορισμὸν τῆς γενικῆς συζητήσεως καὶ ἀποκλείσῃ ἐξ αὐτῆς τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικόν. Ἀλλὰ δὲν φυγομαχεῖ ἡ Κυβέρνησις, ἀφοῦ οὐδὲν ἔπραξεν ὅπως παρακωλύσῃ τὴν ἔρευναν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἢ τὸν ἔλεγχον τοῦ ἰδίου αὐτῆς ἔργου, δὲν ἐπιζητεῖ δὲ ἄλλο τι εἰμὴ τὴν κανονικὴν τῶν συζητήσεων πρόοδον καὶ τὸν ταχύν, ἂν μὴ ἄμεσον, τερματισμὸν τῆς ἐκκρεμότητος. Τί ἄλλο πέραν τούτου ὑπεστηρίχθη παρ’ ἡμῶν; Ἂν ἠλέγχθη παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων μία μερὶς πληρεξουσίων ὅτι τηρεῖ πολιτικὴν ἀντίθετον πρὸς τὰ προσφυγικὰ συμφέροντα, ἂν ὑπεστηρίχθη παρ’ αὐτοῦ ὅτι ἡ γενικὴ πολιτικὴ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἄγει μοιραίως εἰς τὴν ἐπιδείνωσιν τῆς θέσεως τῶν προσφύγων, τί τὸ φυσικώτερον, κύριοι, ἢ νὰ διεξαχθῇ ἡ περὶ τούτου συζήτησις ἐν συναφείᾳ μετὰ τῆς γενικῆς τοιαύτης ὡς μέρος αὐτῆς; Εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἥτις ἐξυπηρετεῖ τὰ συμφέροντα τῶν προσφύγων ἢ εἶναι τοὐναντίον ἡ πολιτικὴ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἡ ὁποία προάγει ταῦτα; Τοῦτο εἶναι τὸ ζήτημα, καὶ φανερὸν εἶνε ὅτι ἡ θέσις τῆς συζητήσεως ἀνήκει εἰς τὴν γενικὴν πολιτικὴν τοιαύτην. Καὶ διὰ τοῦτο, ὅτε ὡρίσθη ὅτι εἰδικὴ συνεδρίασις θέλει καταναλωθῇ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, τοῦτο ἀπέβλεπεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν εἰδικῶν μέτρων ἅτινα θέλει, ἅτινα πρέπει νὰ εἰσηγηθῇ ἡ Κυβέρνησις πρὸς προαγωγὴν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, καὶ οὐχὶ εἰς τὴν ἐπίδρασιν ἣν ἡ γενικὴ ἡμῶν πολιτικὴ ἢ ἡ γενικὴ πολιτικὴ τῶν ἄλλων ἀποχρώσεων μέλλει νὰ ἀσκήσῃ ἐπὶ τῆς τύχης τῶν προσφύγων. Πρόκειται δηλαδὴ κατὰ τὴν εἰδικὴν ταύτην συνεδρίασιν νὰ ἐξετασθοῦν μετ’ ἀπαθείας, μετ’ ἀντικειμενικότητος αἱ ἀπόψεις τῶν πληρεξουσίων ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ καὶ αἱ ἀπόψεις τῆς Κυβερνήσεως ἵνα καταλήξωμεν εἰς συμπεράσματα οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν γενικῶν πολιτικῶν κατευθύνσεων ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει θετικῆς καὶ ἐξηκριβωμένης ἐρεύνης καὶ ἀπροκαλύπτου ἐκτιμήσεως τῶν πραγματικῶν ὅρων. (Χειροκροτήματα). Αὐτὴ ὑπῆρξεν ἡ θέσις τῶν ζητημάτων ἐκ τῆς ὁποίας ἔχει καθορισθῆ καὶ ἡ πορεία τῶν συζητήσεων. Ἀνέφερε, κύριοι, ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μαντινείας ὅτι ἀθέμιτος προπαγάνδα ἀσκεῖται πρὸς ὑποστήριξιν καὶ ἐνίσχυσιν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν γνωρίζω τί ἐννοεῖ διὰ τούτου. Ἡ Κυβέρνησις ἐν πάσῃ διατελεῖ ἀγνοίᾳ οἱασδήποτε προσπαθείας ἐξερχομένης τῶν μᾶλλον αὐστηρῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων. Ἀλλ’ ἔχει τὴν ἀξίωσιν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μαντινείας νὰ λάβῃ μέτρα ἡ Κυβέρνησις κατὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ὅπως ἀποστερήσῃ αὐτὸν γνώμης ἐπὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων; (Χειροκροτήματα.) Ἄν τοιαύτας ἔχῃ ἀντιλήψεις, αὐτὸς εἶναι ὁ παραγνωρίζων τὴν ἔννοιαν τῶν στοιχειωδεστέρων τοῦ πολίτου δικαίων. (Χειροκροτήματα).

§22ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἐφαντάσθην ποτὲ τοιοῦτόν τι.

§23Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἦτο περίεργον καὶ ἀκατανόητον, θὰ ἦτο δὲ ἀνάξιος τῆς ἱστορίας αὐτοῦ ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων, ἂν προβλέπων ὅτι ἡ ἐπικράτησις οἱασδήποτε πολιτικῆς ἤθελεν ἀγάγει τὴν Χώραν εἰς νέους κινδύνους, ἔκλειε τὸ στόμα αὐτοῦ καὶ ἐσίγα, ἵνα εὐλόγως κατηγορηθῇ κατόπιν παρ’ ὅλων, καὶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας, ὅτι προβλέπων τὴν καταστροφὴν δὲν ἐπέσεισε τὸν κίνδυνον τῆς καταστροφῆς. (Χειροκροτήματα). Ἐφόσον ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων τοιαύτας ἔχει, οἵας ἐξέθεσεν, ἀντιλήψεις περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καθῆκον ἔχει νὰ τὰς ἐξαγγείλῃ καὶ δικαίωμα δὲν ἔχει κανὲν ἡ Κυβέρνησις νὰ περιορίσῃ αὐτὸν ἀπὸ τοῦ νὰ διαφωτίσῃ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν καὶ τὴν Συνέλευσιν.

§24ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἀφεώρων οἱ λόγοι μου τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου.

§25Β. ΚΥΡΕΛΛΟΣ. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα θεωρῶ τοιοῦτον μεγίστης σημασίας. Ἡμεῖς οἱ πληρεξούσιοι, μὴ ἀντιπροσωπεύοντες πρόσφυγας ἔχομεν ὑποχρέωσιν μεγαλυτέραν ἴσως τῶν ἀντιπροσώπων τῶν προσφύγων διὰ τὴν ὑποστήριξιν τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη τοῦτο νὰ συζητηθῇ καὶ λυθῇ μετὰ τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ, καθόσον, ἐὰν τὸ πολιτειακὸν δὲν λυθῇ καλῶς, τότε τὸ προσφυγικὸν θὰ διατρέξῃ μέγιστον κίνδυνον. Τί ἐννοεῖτε λοιπὸν λέγων ὅτι καταβάλλεται ἀθέμιτος προπαγάνδα; Ἤθελον σᾶς παρακαλέσει νὰ μοὶ εἴπητε ποία εἶναι αὐτή.

§26Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ἡ προσωπικὴ πίεσις ἡ ὁποία ἀσκεῖται ἐπὶ τῶν πληρεξουσίων;

§27ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Οὐδεμία πίεσις ἀσκεῖται.

§28ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Διαμαρτύρομαι ἐναντίον αὐτῆς τῆς δηλώσεως ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Λαοῦ.

§29Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θλίβομαι ἀληθῶς, κύριοι, ὅτι πολιτευτὴς τῆς περιωπῆς τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου ἐκ Μαντινείας, ὃν γνωρίζω κατὰ βάθος, παρεσύρθη εἰς ἐκφράσεις ὁμοίας ἐκείνων τὰς ὁποίας ἠκούσαμεν καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι ὅσα εἶπεν ὀφείλονται μόνον εἰς τὴν ῥύμην τοῦ λόγου του. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶ ποτε ὅτι θέλει πράγματι νὰ ἀποδώσῃ εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων τὴν κατηγορίαν ὅτι παρεξέκλινεν, ὅτι θὰ ἦτο διατεθειμένος νὰ ἐξέλθῃ τῶν κοινοβουλευτικῶν θεμιτῶν ὁρίων, ἵνα προασπίσῃ οἱανδήποτε πολιτικὴν ἄποψιν. Γνωρίζετε ὅτι κατηγορεῖται παρὰ πολλῶν σήμερον, ὅτι κατηγορεῖται παρὰ τῶν ὁρμητικωτέρων στοιχείων, διότι προσκείμενος εἰς ἕνα ἀπόλυτον πολιτικὸν δογματισμόν, εἰς μίαν ἀπόλυτον κοινοβουλευτικὴν ὀρθοδοξίαν δὲν ἐδίστασε καὶ μὲ τὸν κίνδυνον ἀκόμη τῆς ἀποτυχίας νὰ προκηρύξῃ τὰς ἐκλογὰς τῆς 1ης Νοεμβρίου προτιμῶν νὰ ἀντιμετωπίσῃ ὅλας τὰς ἐπελθούσας τραγικὰς συνεπείας παρὰ νὰ παραβλάψῃ τὰ δικαιώματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ (Χειροκροτήματα). Αὐταὶ εἶναι αἱ μομφαὶ αἵτινες τῷ ἐπιρρίπτονται, προσήλωσις δηλαδὴ ὑπέρμετρος πρὸς τὸ λαϊκὸν πολίτευμα, καὶ οὐδέποτε ἐσκέφθη τις νὰ τὸν ἐγκαλέσῃ βασίμως ὅτι ἐπεδίωξε τὴν Ἀρχὴν ἢ ἠθέλησε νὰ προστατεύσῃ ἄλλον, ἵνα παραμείνῃ εἰς τὴν Ἀρχὴν παραβαίνων τοὺς ἠθικοὺς καὶ πολιτικοὺς κανόνας. Αὐτὴ εἶναι, κύριοι, ἡ θέσις τῶν ζητημάτων. Καὶ ἵνα ἐπανέλθω ἐπὶ τῆς προτάσεως ἐπαναλαμβάνω ὅτι τὸ προσφυγικὸν ζήτημα παρουσιάζει δύο ὄψεις: Ἡ πρώτη ἀφορᾷ τὰ εἰδικὰ μέτρα τῆς προστασίας τῶν προσφύγων, ἡ δὲ ἄλλη συνέχεται μετὰ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρώτην εἶναι ἀπολύτως φανερὸν ὅτι ἡ συζήτησις θὰ ἔπρεπε νὰ διεξαχθῇ, ὡς εἶπον, ἐν εἰδικῇ συνεδριάσει, διότι εἶναι κυρίως εἰπεῖν ἄσχετος πρὸς τὴν πολιτικὴν συζήτησιν. Ἡ ἑτέρα ἄποψις εἶναι ἀρρήκτως συνδεδεμένη μὲ τὴν γενικὴν τῆς Κυβερνήσεως πολιτικὴν ὡς ἀσκοῦσα ἀναμφισβήτητον ἐπίδρασιν ἐπὶ τῆς τύχης τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ μόνον ἐν τῷ ἐλέγχῳ τῆς γενικῆς ἡμῶν πολιτικῆς ἔχει θέσιν ἡ ἐπ’ αὐτῆς συζήτησις. Κατ’ αὐτὴν ἑπομένως θέλομεν λάβει τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἀκούσωμεν τὰς γνώμας τῶν κ. πληρεξουσίων.

§30Σ. ΘΕΟΛΟΓΙΔΗΣ. Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ εἰς τὴν τάσιν καὶ προσπάθειαν ὅπως παρεμβληθῇ τοὐλάχιστον ἡ συζήτησις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος εἰς τὴν συζήτησιν τῶν πολιτικῶν καὶ κομματικῶν διαμαχῶν. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι ζήτημα ἱερόν, ζήτημα ἐθνικόν, θὰ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον ὄχι κομματικῆς, ἀλλὰ ὁλοκλήρου τῆς Συνελεύσεως, δὲν πρέπει ὅλοι οἱ πρόσφυγες νὰ τραπῶσι πρὸς ἄγραν ψήφων, ἀλλὰ ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ ἡμέρα τῶν συζητήσεων τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος τότε ἀσφαλῶς δὲν θὰ ὑπάρξῃ οὐδεὶς πληρεξούσιος, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ συνταχθῇ μὲ οἱονδήποτε μέτρον καὶ μέσον τὸ ὁποῖον ἤθελεν ὑποδείξει ἡ ὁμὰς τῶν πληρεξουσίων.

§31Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐρωτήσατε τὴν Συνέλευσιν.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ πληροφορήσω τὴν Συνέλευσιν ὅτι δὲν ἔχομεν ἐπερώτησιν ἀφορῶσαν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα.

§33Σ. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐτέθη ζήτημα;

§34Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχει πρότασις. Διαφωνοῦμεν ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρόοδον τῶν ἐργασιῶν νὰ μὴ παραταθῇ ἐπ’ ἄπειρον ἡ συζήτησις.

§35Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἔχω τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§36ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν.

§37Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἐὰν πρόκειται νὰ μὴ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις, δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀντίρρησιν· ἐὰν ἐξακολουθήσῃ ἔχω τὸν λόγον. (Θόρυβος).

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§39Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Μένω κατάπληκτος, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ τὴν στάσιν, τὴν ὁποίαν τηροῦν ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν συζητήσεων ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἔνιοι τῶν συναδέλφων ἡμῶν. Μένω τοσοῦτον κατάπληκτος καθόσον γνωρίζω καὶ ἐγὼ ἔκτοτε περὶ τῆς ἐννοίας τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ ψῆφος τοῦ κόσμου τοῦ προσφυγικοῦ. Ἀλλὰ τὰ περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ θὰ ἐκθέσω, ὅταν ἔλθῃ ἡ σειρά μου νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Λυποῦμαι διὰ τοῦτο, διότι δὲν ἔσπευσα ἐνωρίτερον καὶ τοῦτο εἶναι ἀπειρία κοινοβουλευτική, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἡμεῖς, δὲν ἔσπευσα ἐνωρίτερον νὰ ἐγγραφῶ εἰς τὸν κατάλογον διὰ νὰ μὴ παρουσιασθῇ τὸ θέμα νὰ συζητῆται ἐπὶ ἕνα μῆνα ἡ προγραμματικὴ τοῦ Βενιζέλου ἐνταῦθα χωρὶς νὰ παρουσιασθῇ εἷς πληρεξούσιος νὰ ὑψώσῃ τὴν φωνὴν ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἀλλ’ εἶπον ὅτι τὰς ἀντιλήψεις μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ θὰ τὰς ἐκθέσω μὲ τὴν σειράν. Ἔρχομαι ἤδη εἰς τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐνέσκηψε πρότερον καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ εἶναι ἔτι μεγαλυτέρα ἡ κατάπληξίς μου, διότι ὀφείλετε νὰ γνωρίζητε μερικὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ὅταν θὰ τὰ πληροφορηθῆτε δὲν ἔχω καὶ ἐγὼ οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι θὰ συμφωνήσητε μὲ τὴν γνώμην μου. Ὑπάρχει ἀπὸ εἰκοσαημέρου συγκεντρωμένη ὁμὰς προσφύγων πληρεξουσίων, ἥτις ἔχει συντάξει τὸ καταστατικόν της καὶ τὸ καταστατικὸν αὐτὸ φέρει τὰς ὑπογραφὰς τῶν προσφύγων πληρεξουσίων, συμπεριλαμβάνονται δὲ εἰς τὸ καταστατικὸν τοῦτο.......

§40Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Θέλω νὰ ἐρωτήσω ποία εἶναι ἡ Ἡμερησία Διάταξις. (Θόρυβος).

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ σᾶς ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν.

§42Ι. ΠΑΣΣΑΛΙΔΗΣ. Θέλω νὰ ἐρωτήσω...

§43ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ὁμιλήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός. (Θόρυβος).

§45ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ ἐξακολουθήσῃ ὁ κ. Κύρκος.

§46Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἔλεγον, λοιπόν, ὅτι ὑπάρχει καταστατικόν της προσφυγικῆς ὁμάδος φέρον τὰς ὑπογραφὰς τῶν προσφύγων πληρεξουσίων, εἰς τὸ ὁποῖον περιλαμβάνεται ἡ ἑξῆς διάταξις, ὅτι οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι ὑποχρεοῦνται νὰ ὑποστηρίζωσιν ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει τὰς ἀποφάσεις τὰς ὁποίας θὰ λαμβάνῃ κατ’ ἰδίαν συσκεπτομένη ἡ ὁμὰς καὶ κατὰ πλειονοψηφίαν ὄχι δὲ μόνον ἡ πλειονοψηφία ἀλλὰ καὶ ἡ μειονοψηφία ἀκόμη ὀφείλει νὰ ὑποστηρίξῃ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει τὶς ἀποφάσεις τὰς ὁποίας κατ’ ἰδίαν θὰ λαμβάνῃ ἡ ὁμὰς καὶ νὰ φθάνῃ μέχρι τοῦ σημείου νὰ καταψηφίζῃ ἀκόμη καὶ τὴν Κυβέρνησιν τῆς πολιτικῆς μερίδος, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει, ὁσάκις ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη δὲν θὰ ἐδέχετο νὰ υἱοθετήσῃ τὶς ἀντιλήψεις τῆς προσφυγικῆς ὁμάδος. Μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς ὁμάδος συνεστήθησαν ἐπιτροπαί, εἰς τὰς ὁποίας παρεπέμφθη ἡ ἐξέτασις ἑνὸς ἑκάστου τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων. Αἱ δὲ ἐπιτροπαὶ αὐταὶ ἐργάζονται ἀκόμη καὶ τὰ πορίσματά των δὲν εἰσήχθησαν ἐνώπιον τῆς γενικῆς συνελεύσεως τῆς προσφυγικῆς ὁμάδος. Δὲν ἔχει κατὰ συνέπειαν κανεὶς πρόσφυξ πληρεξούσιος τὸ δικαίωμα νὰ ἔλθῃ καὶ νὰ ὑποστηρίξῃ ἐδῶ μέσα ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν λύσιν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος διότι εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ὑποστηρίξωμεν τὰς λύσεις, τὰς ὁποίας θὰ ἀποφασίσῃ ἡ πλειονοψηφία τῆς γενικῆς συνελεύσεως. Ἡ μειονοψηφία εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ὑποστηρίξῃ τὰς λύσεις ταύτας. Καὶ ἐρωτῶ τοὺς συναδέλφους μου: ποίαν συζήτησιν θέλετε νὰ φέρητε τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, καὶ ποίαν λύσιν ἔχετε νὰ ὑποστηρίξητε;

§47Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Μᾶς ἐρωτᾶτε, κ. συνάδελφε:

§48ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ τὴν σειράν σας. Ἔχετε ζητήσει τὸν λόγον.

§49Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν δυνάμεθα, κύριοι συνάδελφοι, ἡμεῖς οἱ μὴ ἀνήκοντες εἰς τὴν μερίδα ἐκείνην, τὴν ἀριστεράν, οἱ μὴ ἀνήκοντες οὐδὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ ἐπιτρέψωμεν ἐκμετάλλευσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ὄχι (Θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μὴ θορυβεῖσθε διότι δὲν μὲ ἐπηρεάζετε. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα δὲν εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον θὰ συζητηθῇ ἐντὸς ἡμισείας ὥρας, ἢ ἐντὸς μιᾶς ὥρας, ἢ ἐντὸς μιᾶς συνεδριάσεως, ἢ ἐντὸς δύο συνεδριάσεων: εἶναι κολοσσιαῖον τὸ προσφυγικὸν ζήτημα καὶ δὲν ἠμποροῦμεν ἡμεῖς κατὰ συνέπειαν νὰ ἀφήσωμεν ἀδιαμαρτύρητον τὴν ἐνέργειαν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι τείνουν νὰ παρελκύσουν τὴν συζήτησιν αὐτοῦ, ἐνώπιον τῆς ὁποίας ἀγωνιᾷ ὁλόκληρος ἡ Χώρα καὶ κατηγορεῖ ἡμᾶς ἐνταῦθα ὡς τυραννολογοῦντας καὶ ὡς ἀσχολουμένους μὲ ἀερολογίας. Δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ ἐπιτρέψωμεν τὴν παρέλκυσιν τῆς συζητήσεως αὐτῆς. Τὰ τὰ εἶχον νὰ εἴπω (Χειροκροτήματα).

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουρτίδης.

§51ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Νὰ ὁμιλήσῃ εἷς ἀντιλέγων.

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κουρτίδης ἔχει σειράν· δὲν γνωρίζω τί θὰ εἴπῃ.

§53Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗΣ. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, κ. πληρεξούσιε, τὸ ὁποῖον ἐγεννήθη ἐπ’ ἐσχάτων, ὑφίστατο ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ὁ προσφυγικὸς κόσμος ἐγκατέλειπε τὰς πατρίδας του, δηλαδὴ ἀπὸ ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἔτους. Τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ζήτημα πολύπλοκον καὶ πολυσύνθετον, δὲν εἶναι ζήτημα ἴσως τὸ ὁποῖον ἐξαρτᾶται μόνον ἀπὸ τὴν σύναψιν ἑνὸς δανείου μεγάλου ἢ μικροῦ, εἶναι ζήτημα οἰκονομικόν, εἶναι ζήτημα ὑγιεινῆς, εἶναι ζήτημα διανομῆς γαιῶν, εἶναι ζήτημα γεωργικόν, εἶναι ζήτημα πολύπλοκον. Καὶ οὐδέποτε, νομίζω, ἠδυνάμεθα νὰ τὸ συζητήσωμεν δι’ ἀντιπροσώπων. Ἐφόσον ἑπομένως ἀνήκομεν εἰς τὸν ἴδιον κόσμον καὶ ἐφόσον ἔχομεν συμπήξει μίαν ὁμάδα μετὰ τῆς ὁποίας ὀφείλομεν νὰ συνεργαζώμεθα, δὲν δύναται νὰ προηγηθῇ ἐδῶ συζήτησις ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῆς ὁλομελείας. Τὸ ζήτημα λοιπὸν αὐτὸ εἶναι πολύπλοκον καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποχωρισθῇ ἓν μέρος αὐτοῦ, τὸ ζήτημα τοῦ δανείου, καὶ νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἀσχέτως πρὸς τὰ ἄλλα ζητήματα, διότι τὸ δάνειον θὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰς ἄλλας ἀπόψεις. Ἐφόσον λοιπὸν αἱ ἄλλαι ἀπόψεις δὲν συζητοῦνται πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποφασίσωμεν ποῖον τὸ ποσὸν τοῦ δανείου τὸ ὁποῖον θὰ ζητήσωμεν, ἂν τὸ δάνειον αὐτὸ εἶναι ἐπωφελὲς ἢ ὄχι καὶ καθεξῆς; Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ χωρισθῇ τὸ ζήτημα αὐτό. Τὸ προσφυγικὸν ζήτημα θὰ ἀπαιτήσῃ ἑβδομάδας, εἶναι ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον ἴσως θὰ ὑπάρχωσι ῥήτορες οἵτινες θὰ ὁμιλήσουν ἐπὶ δύο καὶ τρεῖς ὥρας διὰ νὰ θίξουν ὅλας τὰς ἀπόψεις. Εἶναι ζήτημα, κατ’ ἐμέ, διὰ τὸ ὁποῖον θὰ τεθῶσιν ἐρωτήματα εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι διεχειρίσθησαν τὸ ζήτημα, ἐκ τῶν διαχειρισθέντων δ’ αὐτὸ τὸ ζήτημα μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς δὲν εἶναι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ὡς ὀρθῶς παρετηρήθη ὑπὸ τοῦ σεβαστοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἴσως εἶναι ὡρισμένοι ὑπουργοί, ὡς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας, ὁ ὁποῖος ἦτο μέλος καὶ τῶν προκατόχων Κυβερνήσεων, ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἕτερος Ὑπουργός, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας, ὁ ὁποῖος παρεκάθητο ἀκριβῶς εἰς τὴν πτέρυγα ἐκείνην, ἐκ τῆς ὁποίας βεβαίως ὑπάρχουσιν ἀντιρρήσεις. Λοιπὸν νομίζω κύριοι, ὅτι ἐκφεύγει ὁ ἔλεγχος, ὁ ὁποῖος πάντως πρέπει νὰ ἐνασκηθῇ ἀπὸ τὴν παροῦσα Κυβέρνησιν, διότι πρῶτον ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν διεχειρίσθη τὸ ζήτημα. Ἐὰν θέλωμεν νὰ χωρίσωμεν μόνον τὸ ζήτημα τοῦ δανείου ἀναφορικῶς πρὸς ὅσα ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ἐδημοσίευσε, τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ἐλάχιστον μέρος τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ δὲν δύναται ἡ προκαλουμένη συζήτησις νὰ ὀνομασθῇ συζήτησις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. (Χειροκροτήματα).

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κοντολέων.

§55Ν. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος μεθ’ ὑμῶν, ἀξιότιμε ἐκ Κοζάνης συνάδελφε, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπιδεικνύωμεν τὰς προσφυγικὰς πληγὰς χάριν ψηφοφορίας, διότι ἔχω καὶ ἐγὼ τὴν γνώμην ὅτι ἐπιδεικνύονται αἱ προσφυγικαὶ πληγαὶ χάριν κομματικῶν συμφερόντων, ὅταν ἰσχυρίζηταί τις ὅτι ἐκ τῆς ὑπερψηφίσεως ἢ καταψηφίσεως τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐξεύρωμεν ἢ ὄχι τὰ ἀπαιτούμενα χρήματα διὰ τὴν ἐπούλωσιν τῶν προσφυγικῶν πληγῶν. Ἀπευθύνετε ἑπομένως τὴν παρατήρησίν σας ταύτην πρὸς τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Ἀθηνῶν–Πειραιῶς καὶ Πρόεδρον τῆς τέως Κυβερνήσεως, ὅστις διεκήρυξε ταῦτα (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος ὅπερ ἐγείρεται σήμερον δὲν δυνάμεθα, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ τὸ ἀφήσωμεν ἀναπάντητον. Κατηγορία ἡ ὁποία ἐστράφη ἐναντίον ἡμῶν, κατηγορία ἡ ὁποία ἐλέχθη ἀπὸ στόματος ἐξέχοντος, τόσον κῦρος εἰς τὴν λαϊκὴν ψυχὴν ἐνασκοῦντος, δὲν δύναται νὰ μένῃ ἀναπάντητος. Ἐλέχθη ὅτι ὡρισμένη μερὶς τῶν προσφύγων πληρεξουσίων ἐν ἐνδεχομένῃ καταψηφίσει καὶ καταρρίψει τῆς Κυβερνήσεως διαπράττει ἔγκλημα ἐξισούμενον πρὸς ἔγκλημα ἐσχάτης προδοσίας κατὰ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος ἔχομεν νὰ ἀπαντήσωμεν ὅτι δι’ αὐτὸν τὸν λόγον ζητοῦμεν ἵνα ἀμέσως συζητηθῇ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, ἵνα γνωρίσωμεν ἂν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία πρέπει νὰ εἶναι ἢ ἡ πολιτικὴ ἡμῶν τῶν ἀντιθέτων. Διότι παρετηρήθη τὸ ἑξῆς: Πολιτικὸς τῆς περιωπῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις διευθύνει σχεδὸν πράγματι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἀνεφάνη τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα μέχρι τῆς σήμερον, ἀφ’ ἧς ἀνεφάνη τὸ μεγαλύτερον τῶν συγχρόνων προβλημάτων, τὰ ὁποῖα ἔχει νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, ἐδήλωσεν ἀλλεπαλήλως ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ὅτι ἔχει ἀνάγκην πλείστου χρόνου ἵνα μελετήσῃ καὶ κατατοπισθῇ εἰς τὸ προσφυγικὸν πρόβλημα. Εἴχομεν κύριοι, τὴν ἀξίωσιν νὰ ἀκούσωμεν τοιαύτην φράσιν ἀπὸ τὸν κλητῆρα τοῦ Συλλόγου τῶν Φιλελευθέρων, ἀλλ’ ὄχι ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Εἴχομεν τὴν ἀξίωσιν νὰ μὴ ἀκούσωμεν αὐτό, διότι εἰς τὴν Κυβέρνησιν παρακάθηνται διαρκῶς ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Προνοίας Ὑπουργός, ὅστις διαχειρίζεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τὰ προσφυγικὰ ζητήματα, καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός, ὁ ὁποῖος ἐπὶ μακρὰ ἔτη ἠσχολήθη μὲ τὰ προσφυγικὰ καὶ ἐργατικὰ προβλήματα. Καὶ εἴχομεν ἡμεῖς κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν ἀξίωσιν ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρὸ τῆς ἀναλήψεως τῆς Ἀρχῆς ὑπ’ αὐτοῦ, ἀπὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς πρώτης Κυβερνήσεως, εἰς τὴν πρώτην συνεδρίασιν νὰ ἔλθῃ νὰ ἐκθέσῃ τὰ μέτρα διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἀντιμετώπιζεν ἕνα τόσον κολοσσιαῖον πρόβλημα. (Χειροκροτήματα). Εἴχομεν τὴν ἀξίωσιν νὰ ἔχῃ ἐσχηματισμένας πεποιθήσεις ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ περὶ τῶν ἀναγκῶν τῶν προσφύγων, ὅπως ἔχωσι τοιαύτας ἀπὸ μακροῦ χρόνου, ἀπὸ πέρυσι, καὶ ἄλλοι πολιτικοὶ ἀρχηγοί, καὶ νὰ ἐκθέσῃ ἀμέσως τὰ μέτρα ταῦτα διὰ νὰ δυνάμεθα νὰ γνωρίσωμεν ἂν εἶναι δυνατὴ ἢ ὄχι ἡ σωτηρία αὐτοῦ τοῦ ἑκατομμυρίου τῶν ἀνθρώπων.

§56Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. Παρέστην εἰς δύο ὑπουργικὰ συμβούλια. Σᾶς πληροφορῶ ὅτι εἰς τὸ ἓν ἔγινε μακρότατος λόγος περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ περὶ τῶν ἀναγκῶν τῶν προσφύγων.

§57Ν. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ. Λόγοι ἐλέχθησαν πάρα πολλοί, κ. συνάδελφε, ἔργα δυστυχῶς δὲν εἴδομεν μέχρι τῆς στιγμῆς καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλ’ ἀπαντῶ καὶ εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Θεσσαλονίκης συνάδελφον τὸν κ. Κύρκον: Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ πείσωμεν ἡμεῖς σᾶς ἢ σεῖς ἡμᾶς ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἢ ἡ ἀντίθετος αὐτῆς πολιτικὴ εἶναι ἡ συμφέρουσα εἰς τὰ προσφυγικὰ ζητήματα, ὅταν ἡ Κυβέρνησις δὲν δέχηται ἀμέσως τώρα νὰ ἐκθέσῃ καὶ ἐξετάσωμεν αὐτήν; Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους, κ. Πρόεδρε, ἔχομεν τὴν γνώμην, ἔχομεν τὴν ἀκλόνητον πεποίθησιν, ὅτι ἡ ἐντολὴ τὴν ὁποίαν ἐλάβομεν παρὰ τοῦ λαοῦ, τοῦ λαοῦ ὁ ὁποῖος μᾶς ἔστειλεν ἐνταῦθα εἶναι νὰ καταψηφίσωμεν οὐχὶ ἅπαξ ἀλλὰ πάντοτε τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἐφόσον δὲν προβαίνει εἰς τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν ἂν θέλει θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις ἢ νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ πολιτειακόν.

§59ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ὄχι, πρέπει νὰ ὁμιλήσωσι ὅλοι οἱ ἐγγεγραμμένοι.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει θέμα. (Θόρυβος).

§61Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἂς δηλώσῃ ἡ Κυβέρνησις ὅτι φυγομαχεῖ καὶ τότε παραιτούμεθα. (Θόρυβος).

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς πολιτικῆς συζητήσεως. Ὁ κ. Καραπάνος ἔχει τὸν λόγον. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§63Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ὄχι. Ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ τέως Προέδρου αὐτῆς ἐπέρριψε μομφὴν πρὸς τοὺς πληρεξουσίους πρόσφυγας καὶ οἱ ἄνθρωποι θέλουν νὰ ἔχουν ἐξηγήσεις, ἐκτὸς ἐὰν ἡ Κυβέρνησις τρέπηται εἰς φυγήν. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καραπᾶνος ἔχει τὸν λόγον.

§65ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν ἔχετε δικαίωμα.

§66Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔχουν ζητήσει τὸν λόγον πολλοὶ πληρεξούσιοι τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος ἵνα ἀπαντήσουν εἰς πληρεξουσίους τῆς ἄλλης πτέρυγος. Διατί θέλετε νὰ ἐμποδίσητε τὴν συζήτησιν; (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§67ΣΠ. ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ὁμιλήσωμεν, εἰδ’ ἄλλως θὰ ἀποχωρήσωμεν. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δημιουργηθέντος θορύβου διακόπτομεν ἐπὶ 5 λεπτά.

(Ὥρα 7.10′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.55′ μ. μ.)

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Οἱ κύριοι πληρεξούσιοι παρακαλοῦνται νὰ καταλάβωσι τὰς θέσεις των. Νομίζω, κύριοι, ὅτι τὸ παρεμπῖπτον ζήτημα, τῆς προτάξεως ἢ μὴ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀσχέτως ἂν ὑπάρχει ἢ ὄχι ἐπερώτησις, ἐξηντλήθη τελείως διὰ τῶν ἐπανειλημμένων ἀγορεύσεων καὶ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. Ἀρχηγοῦ τῆς Δημοκρατικῆς ὁμάδος καὶ ἐπὶ πλέον διὰ τῶν ἀγορεύσεων καὶ τῶν ἄλλων πληρεξουσίων. Νομίζω ἑπομένως ὅτι πᾶσα περαιτέρω συζήτησις ἐπ’ αὐτοῦ ἀποτελεῖ ἀπώλειαν χρόνου καὶ κατατριβὴν τῶν δυνάμεων ἡμῶν, καὶ ὄχι βεβαίως πρόοδον τοῦ ὅλου πολιτικοῦ ζητήματος. Ἐὰν μετὰ τοῦτο ἐπιμένητε νὰ γίνῃ ψηφοφορία, ἠμπορεῖ νὰ θέσωμεν ἀπ’ εὐθείας τὸ ζήτημα εἰς ψηφοφορίαν· ἐὰν πάλιν θέλητε νὰ θεωρήσητε ἐπαρκεῖς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, τότε νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὸ πολιτειακόν.

§70Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νομίζω ὅτι εἶναι πρωτοφανὲς τὸ νὰ θέλητε νὰ διακοπῇ ἡ συζήτησις προτοῦ ἀκουσθοῦν καὶ οἱ ρήτορες οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν ἡμετέραν ἄποψιν. Ἐφόσον μάλιστα ἀφήσατε μὲ τὴν σειρὰν νὰ ὁμιλήσουν τελευταῖοι οἱ πληρεξούσιοι, οἱ φίλοι τῆς Κυβερνήσεως, νομίζω ὅτι εἴχετε τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀφήσητε καὶ τοὺς πληρεξουσίους τῆς ἀντιθέτου μερίδος.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κοντολέων;

§72Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ὁ μόνος. Ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν νομίζω ὅτι εἶναι τακτικὸν νὰ ζητῆτε νὰ σταματήσῃ ἡ συζήτησις χωρὶς νὰ ἐξαντληθῇ ἡ σειρὰ τῶν ζητησάντων νὰ ὁμιλήσουν καὶ πρὶν ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις. Ἡμεῖς, ἐὰν ἴδωμεν ἐπιμένουσαν τὴν Κυβέρνησιν νὰ μὴ δεχθῇ τὴν ἐπερώτησιν, βεβαίως θὰ ὑποχωρήσωμεν, ἀλλὰ ἐννοοῦμεν προηγουμένως ν’ ἀναπτύξωμεν τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους πρέπει νὰ γίνῃ ἡ ἐπερώτησις. Ἡ γνώμη σας, ἡ ὁποία εἶναι σύμφωνος καὶ μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ συζητηθῇ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς συζητήσεως τοῦ πολιτειακοῦ, νομίζω ὅτι εἶναι ἐντελῶς ἀπραγματοποίητος, διότι δὲν δυνάμεθα νὰ φαντασθῶμεν συζήτησιν ἀφορῶσαν ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως διεξαγομένην ἀναμὶξ μὲ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν γενικῶν δηλώσεων αὐτῆς. Τοῦτο θὰ ἀπετέλει ἄρνησιν κατηγορηματικὴν τοῦ ἐλέγχου τῆς Κυβερνήσεως. Δι’ αὐτὸ ἐπιθυμοῦμεν ν’ ἀκούσητε ἕνα ἢ δύο ἀκόμη πληρεξουσίους ἐκ τῶν φίλων μας καὶ ἐλπίζομεν ὅτι θὰ πεισθῇ ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασίν μας. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένῃ, βεβαίως ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ τὴν ἐξαναγκάσωμεν νὰ δεχθῇ τὸν ἔλεγχον. Ἐν πάσῃ περιπτώσει εἶσθε ὑποχρεωμένοι ν’ ἀφήσητε καὶ τοὺς πληρεξουσίους τῆς πτέρυγος αὐτῆς ν’ ἀναπτύξουν τὰς ἀπόψεις των. Ἄλλως οἱαδήποτε ἀπότομος διακοπὴ τῆς συζητήσεως εἶναι ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ.

§73Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀναντιρρήτως ἡ Κυβέρνησις δὲν δικαιοῦται νὰ ἀξιώσῃ παρὰ τῶν ζητησάντων τὸν λόγον ἐπὶ τῇ προτάσεως περὶ προτάξεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος νὰ παραιτηθοῦν αὐτοῦ. Ὁ Κανονισμὸς ὁ δικός μας ἐμπιστεύεται τὴν τάξιν τῶν συζητήσεων εἰς τὴν συνείδησιν ἑκάστου ἀντιπροσώπου καὶ εἰς τὴν ἀντίληψιν τὴν ὁποίαν ἔχει περὶ τῆς ἐκπληρώσεως τῶν καθηκόντων αὐτοῦ ἀπέναντι τοῦ Σώματος. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχε βεβαίως ἡ ἀπόλυτος αὕτη ἐλευθερία τοῦ Κανονισμοῦ, θὰ ἔλεγον ὅτι ἡ συζήτησις ἡ παρεμπίπτουσα ἐπὶ ζητήματος προτάξεως ὑποτίθεται ὅτι γίνεται κατὰ τὸν συντομώτερον δυνατὸν τρόπον, διότι οὐδέποτε ὑποθέτω ὅτι ὁ συντάκτης τοῦ Κανονισμοῦ εἶχεν ἐν τῷ νῷ ὅτι ἡ πρότασις περὶ προτάξεως δύναται νὰ ἀντικαταστήσῃ τὴν κυρίαν συζήτησιν, διότι κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον εἶναι ἀδύνατος ὁ καθορισμὸς μιᾶς τάξεως ἐν τῇ συζητήσει.

§74Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν; Ὁμιλεῖτε περὶ προτάσεως προτάξεως. Δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ περὶ χρησιμοποιήσεως τῆς ἡμέρας τῶν ἐπερωτήσεων δι’ ὡρισμένην ἐπερώτησιν, διὰ τὴν ὁποίαν χθὲς προανηγγείλαμεν τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἀνέφερα καὶ ἐγὼ καὶ ὁ κ. Μπακάλμπασης, ἕνεκα τῶν ὁποίων εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ἐπιμείνωμεν νὰ χρησιμοποιηθῇ ἡ Πέμπτη διὰ τὴν ἐπερώτησιν αὐτήν. Ἐφόσον ὅμως ἠθέλομεν πεισθῆ ὅτι ἡ μακρὰ συζήτησις θὰ ἦτο ἄσκοπος λόγῳ τῆς ἐπιμονῆς τῆς Κυβερνήσεως, εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ πείσωμεν τοὺς περισσοτέρους τῶν ζητησάντων τὸν λόγον νὰ παραιτηθῶσι, διὰ νὰ τελειώσῃ ἡ συζήτησις. Ὥστε βλέπετε ὅτι ἀνταποκρινόμεθα εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐλπίζομεν ὅμως τὴν τελευταίαν στιγμὴν νὰ σᾶς πείσωμεν νὰ δεχθῆτε τὴν ἐπερώτησιν. Ἐὰν δὲν σᾶς πείσωμεν, βεβαίως θὰ παραιτηθῶμεν, καὶ διὰ τοῦτο περιοριζόμεθα νὰ ἀξιώσωμεν ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ δώσῃ τὸν λόγον εἰς δύο πληρεξουσίους Ροδόπης, ὅπως ἀναπτύξωσι τὴν ἀνάγκην τῆς ἀποδοχῆς τῆς ἐπερωτήσεως. Ἐὰν δὲν πεισθῆτε, δὲν δυνάμεθα, ἐπαναλαμβάνω, νὰ σᾶς ἐξαναγκάσωμεν, ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθῇ σοβαρὸν τὸ λεχθέν, ὅτι ἠμπορεῖ νὰ διεξαχθῇ συζήτησις ἐλέγχου τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τῆς γενικῆς συζητήσεως.

§75Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε πληρεξούσιε, ὅλη ἡ διακοπή σας δὲν μεταβάλλει τὴν σειράν τῶν σκέψεών μου. Καὶ ἐπιμένω ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, ὅτι ἡ παρεμπίπτουσα συζήτησις δὲν δύναται νὰ λάβῃ τὴν ἔκτασιν τῆς κυρίας συζητήσεως. Ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ πνεύματος τοῦ Κανονισμοῦ προϋποθέτει ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ ἀναπτυχθοῦν διὰ τὴν πρόταξιν εἶναι ἐντελῶς συνοπτικῆς φύσεως διὰ νὰ μὴ παρεμποδίζηται τὸ κύριον ἔργον τοῦ Σώματος. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἐλπίζετε ὅτι ἡμεῖς θὰ μεταπεισθῶμεν. Εἰλικρινῶς θλίβομαι διότι δὲν δύναμαι νὰ σᾶς πείσω περὶ τῆς ὀρθότητος τῆς ἀπόψεώς μας, διότι ἐλήφθη ἤδη ἡ ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως ὅπως ἐξακολουθήσῃ κανονικῶς ἡ πρόοδος τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος. Ἐφόσον δὲ ἐξήγησα ὅτι ὑπάρχουν εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα δύο χωρισταὶ κατ’ ὁλοκληρίαν ἀπόψεις, ἡ μία ἀφορῶσα τὴν ἐπίδρασιν τὴν ὁποίαν ἀσκεῖ ἡ γενικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν προσφυγικῶν ζητημάτων, καὶ αὐτὸ ἀνάγεται εἰς τὸν κύκλον τῆς γενικῆς συζητήσεως ἡ ὁποία ὑπάρχει, καὶ ἡ ἄλλη ἀφορῶσα τὴν συζήτησιν τῶν λεπτομερειακῶν μέτρων τὰ ὁποῖα προτίθεται νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις, καὶ αὐτὸ ἀποτελεῖ ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας συζητήσεως, ἄσχετον πρὸς τὴν γενικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Τὸ δὲ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἀνεφάνη ἐκ δημοσιογραφικῆς ἀνακοινώσεως τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ἀνάγεται εἰς τὸ πρῶτον ζήτημα. Εἶπον ὅτι εἶναι ἀπολύτως κανονικὸν ἐκεῖνο: οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ ἀπαντήσουν εἰς τὴν ἀνακοίνωσιν τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων νὰ ζητήσουν τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος καὶ ἐπ’ αὐτοῦ νὰ παράσχουν τὰς ἐξηγήσεις τὰς ὁποίας κρίνουν ἀναγκαίας εἰς ἀπάντησιν τῶν δημοσιευμάτων. Τὸ ὅτι δὲ εἶναι ἀπολύτως κανονικὸν τὸ πρᾶγμα εἶναι ὅτι ὑπάρχει εἰς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως μέρος ἀναφερόμενον εἰς τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ ἐπ’ αὐτοῦ δικαιοῦνται ἀπολύτως οἱ πληρεξούσιοι νὰ ἐλέγξωσι τὴν Κυβέρνησιν εἴτε διὰ τὴν ἀρνητικήν της, ἂς εἴπωμεν, πολιτικήν, ὅτι δὲν ἔφερεν ἀμέσως τὰ μέτρα τὰ ἀπαραίτητα διὰ τὴν βελτίωσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἢ ὅτι τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα προτίθεται νὰ φέρῃ ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι τὰ κατάλληλα. Εἶναι δυνατὸν καὶ ἐπὶ τοῦ ἑνὸς καὶ ἐπὶ τοῦ ἄλλου σημείου νὰ ἀσκηθῇ ὁ ἔλεγχος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος καὶ εἶναι καὶ τακτικώτερον καὶ συνάμα δὲν θὰ παρεμβάλωμεν ζήτημα ἐντελῶς ἰδιαίτερον εἰς τὴν γενικὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία ὀφείλει νὰ ἐξακολουθήσῃ ἄνευ διακοπῆς. Διότι δὲν ὑπάρχει παράδειγμα εἰς κανὲν Κοινοβούλιον τοῦ κόσμου νὰ διακοπῇ ἡ γενικὴ συζήτησις ὅπως ἀσκηθῇ ἔλεγχος ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ μὲ τοῦτο δὲν θέλω νὰ ἰσχυρισθῶ τὸ ἄλλο, ὅτι δικαιούμεθα νὰ ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ κανένα τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Αἱ δηλώσεις αἱ προγραμματικαὶ τῆς Κυβερνήσεως περιλαμβάνουν ἔδαφος τοιούτης συζητήσεως, ἀλλά, καὶ ἐὰν δὲν περιελάμβανον, μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἡ γενικὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἀντικείμενον συζητήσεως καὶ ἑπομένως ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς συζητήσεως ταύτης δύνανται παραπλησίως νὰ συζητηθῶσι καὶ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα νομίζει τις ὅτι ἔπρεπε νὰ λάβῃ ἡ Κυβέρνησις διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ἑπομένως δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὅτι ὑπάρχει περιορισμὸς τοῦ ἐλέγχου τῆς Κυβερνήσεως.

§76Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, εἴπετε ὅτι δὲν εἶναι τάξις νὰ διακόψωμεν τὴν πολιτικὴν συζήτησιν· ὀφείλω νὰ σᾶς ὑπομνήσω ὅτι εἰς ὅλα τὰ Κοινοβούλια τοῦ κόσμου αἱ συζητήσεις ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως περατοῦνται εἰς δύο ἡμέρας, ἐνῷ ἐδῶ δὲν συμβαίνει τὸ ἴδιον, διότι κατὰ τὴν συζήτησιν ταύτην παρενεβλήθη ἡ ἐξέτασις ζητημάτων τὰ ὁποῖα βαρύνουσι πολὺ διὰ τὴν τύχην τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐμήκυναν πολὺ τὴν συζήτησιν. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ εἴπητε τοῦτο, ὅτι ἡμεῖς ζητοῦντες νὰ χρησιμοποιήσωμεν τὴν ἡμέραν τῶν ἐπερωτήσεων διὰ τόσον σοβαρὸν ζήτημα ἐνεργοῦμεν ἀντικανονικῶς. Λέγετε ὅτι ἡμεῖς πρόκειται νὰ συζητήσωμεν ἢ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ἢ τὸ πόρισμα τῆς ἐξετάσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ τὰ ὁριστικὰ μέτρα ἐπ’ αὐτοῦ. Τὸ πρᾶγμα δὲν ἔχει οὕτω, διότι ὁ ἔλεγχος ἀποσκοπεῖ ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι ἡ καταψήφισις τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καταστρέφει τὸ προσφυγικὸν ζήτημα εἶναι ἐντελῶς ἀναπόδεικτος καὶ ἀβάσιμος, ἀφ’ ἑτέρου δὲ νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ἡ μέχρι τοῦδε πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τοιαύτη ὥστε νὰ ἐμποδίζῃ τοὺς πρόσφυγας πληρεξουσίους νὰ παράσχουν οἱανδήποτε ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ συζήτησις λοιπὸν δὲν ἠμπορεῖ νὰ διεξαχθῇ ἐν συναφείᾳ τῶν προγραμματικῶν πολιτικῶν δηλώσεων. Ἀλλὰ καὶ ἂν δεχθῶμεν ὅτι πρόκειται μόνον περὶ τοῦ πρώτου ζητήματος, δὲν εἶναι οὔτε πρακτικὸν οὔτε οἰκονομικὸν νὰ γίνῃ συνηνωμένη ἡ συζήτησις, διότι ἀσφαλῶς δὲν ἠμπορεῖ νὰ κρατηθῇ συνοχὴ αὐτῆς τῆς συζητήσεως, ὅταν διαδέχωνται ἀλλήλους ῥήτορες ὁμιλοῦντες ἄλλοι ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ καὶ ἄλλοι ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀφοῦ ἐξ ἄλλου δὲν δύναται τὸ προσφυγικὸν νὰ ἐξετασθῇ ἐν πλάτει κατὰ τὴν συζήτησιν τὴν πολιτικήν. Δὲν εἶναι οἰκονομικώτερον καὶ δὲν προάγει τὸν τερματισμὸν τῆς γενικῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἡ χωριστὴ ἐξέτασις τοῦ προσφυγικοῦ ἐξ ἀφορμῆς τῆς ἐπερωτήσεώς μας; Ἡ πρότασίς μας εἶναι λοιπὸν καὶ δικαία καὶ κανονική. Ἀλλ’ ἐάν, ἐπαναλαμβάνω, ἐπιμείνητε εἰς τὴν ἄρνησιν τοῦ ἐλέγχου, ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ τὸν ἐκβιάσωμεν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐζητήσαμεν ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Συνελεύσεως εἶναι νὰ δώσῃ τὸν λόγον εἰς τοὺς δύο πληρεξουσίους Ροδόπης μὲ τὴν ἐλπίδα νὰ ἀναθεωρήσητε τὰς σκέψεις σας. Ἄλλως ἡ ἐπιμονή σας θὰ χαρακτηρισθῇ ὡς φυγομαχία, ὅπως καὶ εἶναι.

§77ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§78Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον διὰ τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ κυρίου συναδέλφου ἐκ Ροδόπης κ. Μπαλκάμπαση ἐτέθη ἐνώπιον ἡμῶν, κύριοι πληρεξούσιοι, τὸ βλέπω ἀπὸ τὴν ἑξῆς ἄποψιν ἐγώ. Διεξάγομεν συζητήσεις 50 περίπου ἡμερῶν μὲ τὰς δύο διαλείψεις κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις συνεκρατήθη καὶ παρεσκευάσθη διὰ τὴν ἐμφάνισίν της. Καὶ εὑρισκόμεθα εἰς τὸ τέρμα τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἔρχεται μία ἱστορικὴ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ γίνῃ μία ψηφοφορία σημαντικωτάτη ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ. Ἠκούσατε τὴν προχθεσινὴν ἀγόρευσίν μου μὲ φράσεις λεπτοτάτας ἐτόνισα κινδύνους οἱ ὁποῖοι ὑφίστανται εἰς τὸ ἐσωτερικόν, ὑφίστανται εἰς τὸ ἐξωτερικόν, ἂν ἐφαρμοσθῇ ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως. Εἴδετε τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων· οὔτε ὀλίγον οὔτε πολὺ μὲ φράσεις ἐντονωτάτας κατήγγειλεν ἡμᾶς ὡς παρασύροντας τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸν ὄλεθρον. Συνεπῶς, κύριοι, ἡ διχογνωμία μας εἶναι ῥιζική. Ἡμεῖς φρονοῦμεν ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἐγκυμονεῖ καταστροφάς, ὁ δὲ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων πιστεύει ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡμῶν ἐγκυμονεῖ καταστροφάς. Τὰ ζητήματα ταῦτα βεβαίως θὰ τὰ ἐπεξεργασθῶμεν κατὰ τὴν δευτερολογίαν μας ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ. Ἀλλά, κύριοι, ἐπὶ τῆς ψηφοφορίας ἡ ὁποία θὰ γίνῃ μεθαύριον ἀσκεῖ μίαν ἐπιρροὴν τεραστίαν τὸ ζήτημα τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, τὸ ζήτημα τῆς οἰκονομικῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Ὅπως παρουσιάζονται τὰ πράγματα ἀορίστως πως, οὔτε ὀλίγον οὔτε πολὺ δίδεται μία εὐκαιρία εἰς ὅλον τὸν κόσμον νὰ ἐννοήσῃ ὅτι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ πέσῃ διὰ τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως, ἡ Οἰκουμένη ὁλόκληρος θὰ κηρύξῃ οἰκονομικὸν ἀποκλεισμόν. Ἡ τοιαύτη ἐκμετάλλευσις τοῦ ζητήματος τῶν πιστώσεων, τοῦ ζητήματος τοῦ προσφυγικοῦ δανείου ἐπηρεάζουν τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως, καὶ ἐφόσον σεῖς φρονεῖτε ὅτι ἡ ψῆφος αὐτὴ ἔχει σημαντικωτάτην σημασίαν διότι ὁ ἀρχηγὸς ὑμῶν πρεσβεύει ὅτι ἄγομεν τὴν Ἑλλάδα πρὸς τὸν ὄλεθρον, φρονοῦμεν ὅτι πρέπει νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν καὶ ἰδίως τὸ ζήτημα τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, διὰ νὰ παρασχεθῇ καὶ εἰς ἡμᾶς ἡ εὐκαιρία, οἱ ὁποῖοι ἐλαχίστας ἡμέρας εὑρισκόμεθα εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην, νὰ ὑπερασπίσωμεν τὴν Πατρίδα δι’ ὅλων τῶν μέσων. Διότι, ἐάν, κύριοι, πρόκειται νὰ ἐπέλθουν συμφοραὶ εἴτε ἐπικρατούσης τῆς ὑμετέρας ἀπόψεως εἴτε τῆς ἰδικῆς μας, πρέπει νὰ πράξωμεν κατὰ κεραίαν τὸ καθῆκον ἡμῶν διὰ νὰ ὑποστηρίξωμεν τὴν ἄποψιν ἡμῶν. Δὲν πρέπει ἡ Ἑλλὰς νὰ ὑποστῇ ἄλλας συμφορὰς ἄκλαυστος, δὲν πρέπει ἀδιαμαρτυρήτως νὰ ὑποστῶμεν ἄλλας καταστροφάς. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, ἐὰν ὑφίσταται τοιαύτη περίπτωσις, ἐὰν ὄντως κινδυνεύῃ νὰ πέσῃ ἡ Κυβέρνησις, νὰ ἴδωμεν τὸν οἰκονομικὸν ἀποκλεισμὸν ἐμφανιζόμενον ἐναντίον ἡμῶν, ὅλοι θὰ σκεφθῶμεν περὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος. Πρέπει νὰ ἔλθουν αἱ νότες αὐταὶ ὅπως ὅταν ἐκοινοποιήθησαν εἰς τὸν Γούναρην, ὁπότε καὶ ἐγώ, ὅταν ἴδω τὶς νότες αὐτές, σᾶς βεβαιῶ ὅτι θὰ ταχθῶ μὲ τὸ μέρος τοῦ κ. ἐξ Εὐρυτανίας πολιτευτοῦ. Διότι, κύριοι, προκειμένου περὶ τῆς λύσεως τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος θὰ συζητήσω εἰς τὴν ὁμιλίαν μου τὸ ζήτημα, ἂν δὲν πρέπει νὰ παρίδωμεν, λέγω, καὶ τοὺς ἐξωτερικοὺς καὶ τοὺς ἐσωτερικοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ὑφίστανται κατὰ τὴν γνώμην μου, καὶ νὰ δώσω λόγον διὰ νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα ἐντὸς δύο μηνῶν, ἀλλὰ πάντοτε ἐπὶ τῇ βάσει στοιχείων, ὄχι ἐπὶ τῇ βάσει ἀοριστολογιῶν. Ἐὰν ὑπάρχουν πιστώσεις πουθενά, ἐὰν ὑπάρχουν δάνεια τὰ ὁποῖα μᾶς δίδουν μὲ τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, νὰ μᾶς τὸ εἴπητε διὰ νὰ φροντίσωμεν νὰ τὰ πάρωμεν. Ἀπὸ αὐτῆς τῆς ἀπόψεως ἐξετάζων τὸ ζήτημα νομίζω ὅτι ἀφαιρεῖται ἀπὸ ἡμᾶς μέγα μέρος τῆς ἀμυντικῆς μας δυνάμεως ἐν τῇ ὑποστηρίξει τῆς ἀπόψεώς μας, ἐὰν τὸ προσφυγικὸν ζήτημα δὲν συζητηθῇ καὶ δὲν ἀναλυθῇ καὶ ἰδίᾳ τὸ προσφυγικὸν δάνειον καὶ ἡ σύμβασις ἡ συναφθεῖσα δι’ αὐτό. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ ὑπόλοιπα ζητήματα θὰ ὁμιλήσω βεβαίως εἰς τὴν δευτερολογίαν μου ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§79Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχω νὰ σᾶς πληροφορήσω ὅτι οὐδεὶς ἐσκέφθη νὰ ἐμποδίσῃ τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Εἶναι ζήτημα ἁπλῆς δικονομίας κατὰ τίνα τρόπον θὰ συζητηθῇ. Καὶ ἡ διαφωνία μεταξὺ ἡμῶν καὶ ὑμῶν εἶναι καθαρᾶς δικονομικῆς φύσεως· δηλ. θὰ συζητηθῇ ὡς μέρος τῆς γενικῆς συζητήσεως ἢ θὰ ἀποτελέσῃ ἓν ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας συζητήσεως.

§80Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἡ δικονομία, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δὲν μὲ ἐνδιαφέρει τόσον πολύ, ὅσον μὲ ἐνδιαφέρει ἡ οὐσία, ὅσον μὲ ἐνδιαφέρει νὰ γνωσθῇ εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἂν ὑπάρχουσι στοιχεῖα ἀποδεικνύοντα ὅτι μόνον μία Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία τυγχάνει τῆς οἰκονομικῆς ὑποστηρίξεως τοῦ ξένου κόσμου καὶ ὅτι αἱ ἄλλαι Κυβερνήσεις εἶναι ἀποκεκλεισμέναι.

§81Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀναντιρρήτως συμφωνεῖτε μετὰ τῆς ἀπόψεως ἡμῶν. Ἡ δικονομία δὲν ἔχει κανένα λόγον.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπακάλμπασης.

§83Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Κύριοι, ἡ ἰδέα ὅτι πρόκειται νὰ συζητηθῇ ὁλόκληρον τὸ προσφυγικὸν ζήτημα φαίνεται ὅτι ἐτάραξε τὴν Συνέλευσιν. Ἡ ἐπερώτησις ἡ ὁποία ὑπεβλήθη ἀπὸ χθὲς τὸ βράδυ εἰς τὸ Προεδρεῖον τῆς Συνελεύσεως εἰς ἓν καὶ μόνον ἀπέβλεπεν, εἰς τὸ νὰ κατορθώσωμεν ἡμεῖς οἱ πρόσφυγες πληρεξούσιοι οἱ εὑρισκόμενοι εἰς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, οἱ εὑρισκόμενοι εἰς τὴν δημοκρατικὴν παράταξιν, νὰ πεισθῶμεν κατὰ πόσον τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἀκολουθοῦμεν ἀπὸ δύο ἐτῶν καὶ ἐπέκεινα εἶναι πρόγραμμα τὸ ὁποῖον καταλήγει σήμερον εἰς τὴν καταστροφὴν τῆς Ἑλλάδος. Αὐτή, κύριοι, εἶναι ἡ μομφὴ ἡ ὁποία ἐπερρίφθη ἐκ μέρους τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς πληρεξουσίους τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως διὰ δηλώσεώς του πρὸς τὸν τύπον. Τὴν στιγμὴν δὲ κατὰ τὴν ὁποίαν ἔρχεται συνάδελφος ἐκ Θεσσαλονίκης, ὁ ὁποῖος διαμαρτύρεται διότι τὴν τοιαύτην ἐπερώτησιν ὑπεβάλομεν εἰς τὸ Προεδρεῖον, χωρὶς νὰ λάβωμεν σχετικὴν ἀπόφασιν τῆς προσφυγικῆς ὁμάδος, μὴ ἐχούσης κανένα πολιτικὸν χαρακτῆρα παρὰ ἕνα καὶ μόνον σκοπόν, τὴν μελέτην τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ τὴν προπαρασκευαστικὴν ἐργασίαν πρὸς διαφώτισιν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν στιγμήν, λέγω, κατὰ τὴν ὁποίαν διαμαρτύρεται οὗτος, νομίζω ὅτι παραγνωρίζει ἢ μᾶλλον μεταλλάσσει τοὺς λόγους ἡμῶν. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὤφειλον νὰ διαμαρτυρηθοῦν διὰ τὴν ἔλλειψιν τοῦ αἰσθήματος ἀλληλεγγύης ἐκ μέρους τῶν συναδέλφων εἴμεθα ἡμεῖς, ἐκ μέρους τῶν ἄλλων συναγωνιστῶν μας τῶν εὑρισκομένων εἰς τὴν κυβερνητικὴν παράταξιν. Πῶς ζητεῖτε, κύριοι, συνεργασίαν μὲ ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι οὔτε πολὺ οὔτε ὀλίγον θεωροῦνται ὡς πρόξενοι μεγίστου ἐγκλήματος ἀπέναντι τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου;

§84Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργό.). Καὶ σεῖς ὅμως μᾶς θεωρεῖτε τοιούτους.

§85Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Τὴν στιγμὴν λοιπὸν κατὰ τὴν ὁποίαν οὕτω τίθεται τὸ ζήτημα ἠθελήσαμεν νὰ τὸ φέρωμεν εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὑπὸ τύπον ἐπερωτήσεως, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, διότι θέλομεν πρῶτον νὰ ἐξακριβώσωμεν, νὰ διαφωτισθῶμεν κατὰ πόσον αὐτοὶ οἱ πληρεξούσιοι οἱ πρόσφυγες, οἱ ὁποῖοι συνταυτίσαντες τὴν πολιτικήν των μὲ μίαν μικρὰν ὁμάδα, τὴν λεγομένην «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν», κατὰ τὴν δημιουργίαν αὐτῆς, ἔτυχον ἐκ μέρους τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τοῦ μεγαλυτέρου ἐπαίνου, δηλώσαντος ἐν καιρῷ ὅτι θὰ ἦτο αἶσχος διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἂν κατόπιν τῆς καταστροφῆς τῆς ἐθνικῆς δὲν ἐδημιουργεῖτο δημοκρατικὸν κόμμα, πῶς εὑρίσκονται σήμερον μετὰ παρέλευσιν δύο ἐτῶν, ἐνῷ ἐξακολουθοῦν τὸν δρόμον των καὶ τὴν πάλην των ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ πάντοτε ἐπιπέδου ἀνωτέρου παντὸς προσωπικοῦ κόμματος καὶ τείνοντος εἰς τὴν δημιουργίαν κόμματος ἀρχῶν ἀχρόου, πῶς πραγματικῶς αὐτοὶ σήμερον κηρύσσονται προδόται τῶν προσφυγικῶν συμφερόντων! (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Καὶ πῶς, κύριοι, νὰ μὴ ὑποβάλωμεν τὴν ἐπερώτησιν ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ καὶ μὴ διαφωτισθέντες τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν μετ’ ὀλίγας ἴσως ἡμέρας ἡ Συνέλευσις θὰ κλείσῃ τὰς θύρας αὐτῆς καὶ ἡμεῖς οἱ πληρεξούσιοι πρόκειται μεταβαίνοντες πρὸς τὸν Λαὸν νὰ ζητήσωμεν τὴν ψῆφον αὐτοῦ προκειμένου περὶ δημοψηφίσματος, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν φέρομεν τὸ στίγμα τοῦ προδότου τῶν προσφύγων εἰς τὸ μέτωπον; (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Κύριοι, ἰδοὺ πῶς ἐτέθη τὸ ζήτημα. Ἰδοὺ πῶς προεκλήθη ἡ ἐν λόγῳ ἐπερώτησις, ἡ ὁποία ἀφορᾷ ὄχι βεβαίως εἰς τὸν ἔλεγχον τῆς Κυβερνήσεως δι’ ἓν μελλοντικὸν προσφυγικὸν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον θὰ ἀκολουθήσῃ αὕτη καὶ τὸ ὁποῖον δὲν ἠξεύρομεν δυστυχῶς ἐκτὸς ὀλίγων γραμμῶν τὰς ὁποίας ἀφιέρωσεν εἰς τὰς προγραμματικάς της δηλώσεις, ἀλλ’ ἡ ὁποία ἐπερώτησις ἀφορᾷ εἰς μίαν ἐργασίαν τῆς Κυβερνήσεως, δύο μᾶλλον, διὰ τὰς ὁποίας ἠθέλομεν νὰ ἐρωτήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν ὁποῖα μέτρα ἔλαβε προκειμένου περὶ μιᾶς συμβάσεως, τῆς συμβάσεως ἐπὶ τοῦ δανείου, ἡ ὁποία πραγματικῶς περιέχει ὅρους ἀρκετὰ δρακοντείους, ὅπως εἶπον καὶ προχθές, ὅπως καταστήσῃ ταύτην ἐφαρμόσιμον, εἰ δυνατόν, ποῖα εἶναι τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἔλαβε προκειμένου περὶ τῆς συμβάσεως ἐπὶ τῆς ἀνταλλαγῆς, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν γνωρίζομεν ὅτι ἐπὶ 250 χιλιάδων ὁμήρων μόνον 6 χιλιάδες, κύριοι, ἐπέστρεψαν μέχρι σήμερον ἀπὸ τὴν Μ. Ἀσίαν. Καὶ ἐνῷ πραγματικῶς οἱ Τοῦρκοι ἔχουσι συμπληρώσει ὁλόκληρον τὸν ὀργανισμόν των ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἐκ τῶν Τούρκων τῶν εὑρισκομένων εἰς τὴν Ἑλλάδα μόνον 75 χιλιάδες κατωρθώθη μέχρι σήμερον νὰ ἀναχωρήσουν ἐκ Μακεδονίας καὶ τῶν ἄλλων μερῶν ἔναντι καθημερινῶν ὑποσχέσεων τῆς παρὰ τῇ Μικτῇ Ἐπιτροπῇ Ἀντιπροσωπείας μας ὅτι μέχρι τοῦ Ἀπριλίου θὰ ἐπιτευχθῇ ἡ ἐξ Ἑλλάδος ἀναχώρησις 180–200 χιλιάδων ἀνταλλαξίμων Τούρκων.

§86ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δι’ αὐτὸ νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις.

§87Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Κύριοι, τὸ προσφυγικὸν δὲν εἶναι μόνον ζήτημα νομοθετικῆς μερίμνης. Εἶναι πρόβλημα ἀρρήκτως συνδεδεμένον μὲ τὴν διοίκησιν, τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ὅσον ἐλάχιστον καὶ ἂν ὑπευθύνως τὰ κοινὰ διαχειρίζεται ἠδύνατο νὰ ἀποδείξῃ διὰ τῶν μέτρων τὰ ὁποῖα θὰ ἐλάμβανε πῶς σκέπτεται νὰ ἀντιμετωπίσῃ ῥιζικῶς τὸ ζήτημα. Δυστυχῶς ἡ μέχρι τοῦδε ἀδράνειά της μᾶς πείθει, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐμπιστευθῶμεν εἰς αὐτὴν τὴν λύσιν τοῦ σοβαροῦ τούτου προβλήματος. (Χειροκροτήματα)

§88Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε Πρόεδρε, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις ἐπιμένει, ἡμεῖς δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἐκβιάσωμεν αὐτήν. Ἀναμένομεν ὅμως νὰ φέρῃ ἡ Κυβέρνησις τὰς ἀποδείξεις, ἐὰν θέλῃ νὰ σώσῃ τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ κ. τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, νὰ φέρῃ τὰς ἀποδείξεις, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἀποδεικνύωνται αὐτὰ ὡς βάσιμα.

§89Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἀξιοπρέπεια τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν διέτρεξε ποτὲ οὐδένα κίνδυνον, ὥστε νὰ ἔχῃ ἀνάγκην ἀποδείξεων. Αἱ σκέψεις τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ὑπόκεινται καὶ αὐταὶ εἰς ἔλεγχον, ὅπως καὶ αἱ σκέψεις παντὸς πολιτικοῦ ἀνδρός. Εἶναι δυνατὸν ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων νὰ πλανᾶται εἰς τὰς προβλέψεις του, πλὴν ἡμεῖς ἔχομεν ἀπόλυτον τὴν πεποίθησιν ὅτι αἱ προβλέψεις αὐταὶ εἶναι κατὰ πάντα ἀκριβεῖς.

§90Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νὰ φέρητε ἀποδείξεις.

§91Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ ἀποδείξεων, διότι ἐν ᾗ περιπτώσει ἠθέλομεν ὑποθέσει ὅτι ἡ πολιτικὴ αὐτὴ θὰ ἦγεν εἰς ἀποτελέσματα μοιραῖα, εἰς τί θὰ μᾶς ἐχρησίμευον αἱ ἀποδείξεις; Ἡ πολιτικὴ ἀποδεικνύεται ἐκ τῶν πραγμάτων. Ἀλλὰ δυστυχῶς πρόκειται περὶ καταστάσεων, αἱ ὁποῖαι θὰ δημιουργηθοῦν διὰ τὸ μέλλον καὶ αἱ ἀποδείξεις ἐπ’ αὐτῶν τῶν πραγμάτων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχουν ἐκ τῶν προτέρων (Χειροκροτήματα). Ἑπομένως, ἐφόσον ζητεῖτε ἀποδείξεις ἐκ τῶν προτέρων, ἀναντιρρήτως ζητεῖτέ τι τὸ ὁποῖον δὲν στηρίζεται ἐπὶ τῆς λογικῆς. Θὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τῆς γενικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐκ τοῦ πορίσματος τῶν συζητήσεων αὐτῶν θὰ προκύψῃ ἂν ὄντως, καθὼς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ροδόπης πληρεξούσιος, ἐγκυμονοῦνται κίνδυνοι ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς πολιτικῆς ἡμῶν, ἢ ἐγκυμονοῦνται κίνδυνοι ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ὑμετέρας. Αὗται καὶ μόναι αἱ ἀποδείξεις εἶναι δυναταὶ νὰ προσαχθοῦν καὶ αὐτὰς τὰς ἀποδείξεις θὰ τὰς προσαγάγωμεν καὶ θὰ τὰς συμπληρώσωμεν.

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καραπᾶνος.

§93Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Πρὶν ἢ δι’ ἐλαχίστων ὑποστηρίξω τὰς γνώμας μου καὶ τὰ ἐπιχειρήματά μου ὅπως δικαιολογήσω τὴν ἄρνησιν ψήφου ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὀφείλω νὰ κάμω μίαν σχετικὴν δήλωσιν, ἀφορῶσαν τὸν τρόπον τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπὶ δεκαετίαν σχεδὸν μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων διεξήχθησαν ἀγῶνες ἐναντίον Βασιλέως, ὁ ὁποῖος τὰ πάντα ἤντλει ἐκ τῆς Θείας ἐμπνεύσεως, καὶ οἱ ἀγῶνες αὐτοὶ ἦσαν δεινοὶ καὶ σκληροί. Ἡμεῖς ἤμεθα οἱ ἔσχατοι τῶν μαχητῶν, ἀλλὰ συμμετέσχομεν μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς μας εἰς τοὺς ἀγῶνας ἐκείνους, καὶ σήμερον, παραμονὴν ἀκριβῶς τῆς ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας, βλέπομεν τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὅστις κατὰ τρόπον αὐταρχικόν, κατὰ τρόπον θεοκρατικόν, θὰ ἔλεγον, ἐνθυμίζοντα τὸ κατ’ ἐξοχὴν θεοκρατικὸν δίκαιον, μεταβάλλει ἑαυτὸν εἰς προφήτην Σαοὺλ καὶ χρήζει Σαμουὴλ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων τὸν ἀγαπητὸν καὶ ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Χθὲς ἀνῆλθεν ἐπὶ τοῦ βήματος ὁ ἀξιότιμος ἐκ Καλαβρύτων πληρεξούσιος, τελευταῖος ὑποστηρικτὴς τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὡμίλησε μὲ ὅλην τὴν δυνατὴν ἁδρότητα καὶ τὸν προσήκοντα σεβασμὸν πρὸς τὴν Συνέλευσιν. Ἐλπίζομεν καὶ εὐχόμεθα ὅτι ἡ ἐνέργεια τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων πρὸς σχηματισμὸν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως θὰ εἶναι ἡ τελευταία πρᾶξις τοῦ προσωπικοῦ αὐταρχισμοῦ τῶν κομμάτων. (Χειροκροτήματα). Σχετικῶς πρὸς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως δι’ ὀλίγων θὰ ἀπασχολήσω ὑμᾶς, κύριοι συνάδελφοι. Αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐπ’ αὐτῶν, ἰδίως δὲ ἐπὶ τῶν δύο βασικῶν ζητημάτων τῶν περιεχομένων ἐν αὐταῖς, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἐξ ὑποχρεώσεως πρὸς τοὺς ἀγῶνας, τοὺς ὁποίους ὑπὲρ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας μετ’ ἄλλων ἐπιλέκτων συναδέλφων διεξήγαγον, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἐξ ὑποχρεώσεως πρὸς τὰς μυριάδας τῶν ἐκλογέων τῆς περιφερείας Ἀθηνῶν– Πειραιῶς, ἐκλογέων δημοκρατικῶν, οἵτινες μὲ περιέβαλον διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης των, ἐκλέξαντές με δημοκρατικὸν πληρεξούσιον μεταξὺ τῶν πρώτων. Ὁ Λαὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς πολὺ πρὸ τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος ἐξεδήλωσε τὸ δημοκρατικόν του φρόνημα, τὸ ὁποῖον ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ ἐτονοῦτο, καὶ ἐγιγαντώθη ὅταν κατεβλήθη καὶ κατεστάλη τὸ μοναρχικὸν κίνημα τοῦ Ι. Μεταξᾶ, ἐγιγαντώθη, ἐπαναλαμβάνω, ὅταν κατεστάλη τὸ κίνημα. Ἐγιγαντώθη κατὰ παράδοξον συγκυρίαν καὶ τὴν ἡμέραν ἀκριβῶς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀφίκοντο ἐκ Παρισίων ἐπιστολαὶ καὶ τηλεγραφήματα τοῦ τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν ἐκείνην αἱ Φιλελεύθεροι τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς Ὀργανώσεις ἐμπεποτισμέναι πλέον μὲ τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν, καὶ ἐν τῇ συνειδήσει, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν αἱ λαϊκαὶ μᾶζαι περὶ τῆς ὀρθῆς αὐτῶν κατευθύνσεως, κατέλαβον τὰ γραφεῖα, εἰς τὰ ὁποῖα εἶχεν ἐγκαθιδρυθῇ ἡ ἐπιτροπὴ τῶν Φιλελευθέρων, καὶ ἠξίωσαν ὅπως ἀναπετασθῇ ἡ δημοκρατικὴ σημαία. Παρήγορον ἦτο ὅτι ὁ Λαὸς ἔδωκε τὴν κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλουν αἱ περιστάσεις, μὴ λαβὼν ὑπ’ ὄψιν τὰς συμβουλὰς τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ἀνδρός, ὅστις κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη λόγῳ τῆς ἀπουσίας του δὲν παρηκολούθησε τοὺς ἀγῶνας τοῦ Λαοῦ ὑπὲρ τῆς ἀλλαγῆς τῶν ὅρων τῆς πολιτικῆς του ζωῆς. Αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν καὶ ὁ λαὸς ἀπέστειλεν ἐνταῦθα ἐν μεγίστῃ πλειοψηφίᾳ δημοκρατικοὺς πληρεξουσίους, οἵτινες θὰ ἦσαν ἀκόμη δημοκρατικώτεροι καὶ περισσότεροι, ἐὰν οἱ ἀσθενεῖς τὴν ψυχήν, ἐὰν οἱ ἔχοντες ἀκόμη μέσα των τὴν παράδοσιν τῆς πρὸς τὰ πρόσωπα πλήρους ἀφοσιώσεως καὶ ὑποταγῆς δὲν ὑφίσταντο τὴν ἐπίδρασιν τῶν ἐπιφυλάξεων τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν φιλελευθέρων. Τὴν 17 Δεκεμβρίου Λαὸς καὶ στρατευόμενος Λαὸς ἐξεδίωξαν τὴν Δυναστείαν, ἥτις ἦτο πλέον πτῶμα ἀπὸ τὰς πληγὰς καὶ τὰ ἐρείπια τῆς Μ. Ἀσίας, τὴν ὁποίαν αὐτὴ ἐπυρπόλησε διὰ νὰ καλύψῃ τὰ ἐγκλήματά της. Ἡ Δυναστεία τοῦ Γεωργίου Αʹ, ἡ ἀπεργασθεῖσα τὰς ἐθνικὰς συμφορὰς εἶναι ἡ Δυναστεία ἡ ὁποία ἐμόλυνε τὸν πολιτικὸν ἡμῶν βίον καὶ ὑπενόμευσε τὰς μεγάλας κορυφὰς τῆς πολιτικῆς ἡμῶν κοινωνίας. Ἡ Δυναστεία τοῦ Γεωργίου Αʹ εἶναι ἡ θυσιάσασα τὸν Τρικούπην χάριν τῶν συμφερόντων της. Κατὰ τὸ 1895 πατὴρ καὶ υἱός, Γεώργιος καὶ Κωνσταντῖνος, ὑπενόμευσαν τὸν μέγαν ἐκεῖνον ἄνδρα καὶ ἤγαγον αὐτὸν εἰς τὴν ἐξορίαν, ὅπου ἀπέθανε μὲ συντετριμμένην τὴν ψυχήν, καὶ μετὰ δύο ἔτη ἐπῆλθεν ἡ συμφορὰ τοῦ 1897. Ἡ Δυναστεία Γεωργίου τοῦ Αʹ εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία προσεταιρίσθη τὰ πολιτικὰ μαλάκια καὶ τοὺς καταδίκους τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1909, διεξήγαγε πόλεμον ὕπουλον, πόλεμον ἄνανδρον ἐναντίον τοῦ Ἐλ. Βενιζέλου. Καὶ ὁ Ἐλ. Βενιζέλος, ὁ ὁποῖος εἰς ὡρισμένας στιγμάς, ἐὰν δὲν εἶχε τοὺς δισταγμούς του, οἱ ὁποῖοι πάντοτε τὸν διέκρινον ἐπὶ τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων, θὰ ἠδύνατο, σύρων ὄπισθέν του τὸν Λαόν, νὰ πετάξῃ εἰς τὰ πέρατα τοῦ ἀπείρου τὴν Δυναστείαν αὐτήν. Ἀλλ’ οἱ δισταγμοὶ τοῦ Βενιζέλου ἐδυνάμωσαν τὴν Δυναστείαν, ἐστερέωσαν τὴν Δυναστείαν καὶ παρέσχον εἰς αὐτὴν ὅλα τὰ ὅπλα ὅπως φονεύσῃ τὸ ἔργον τοῦ Βενιζέλου καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Τὴν πρώτην φορὰν πατὴρ καὶ υἱὸς ἐδολοφόνησαν ἕνα πολιτικὸν ἄνδρα, τὸν Χ. Τρικούπην, τὴν δευτέραν φορὰν Κωνσταντῖνος καὶ Γεώργιος Βʹ ἀντιστρέφονται τὰ ὀνόματα—ἐδολοφόνησαν μίαν ἐθνικὴν μεγαλουργίαν. Κύριοι συνάδελφοι, τὸ δυναστικὸν ζήτημα εἶναι λελυμένον. Τὸ δυναστικὸν ζήτημα ἐλύθη ἀπὸ ὁμόθυμον τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἐλύθη ἀπὸ τὰς φωνὰς καὶ τὰς οἰμωγὰς τῶν θυμάτων τῆς Μικρασιατικῆς προδοσίας τοῦ Κωνσταντίνου. Ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις» ἐν ἐπιγνώσει τῆς ψυχολογικῆς ταύτης καταστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἐν ἐπιγνώσει ὅτι ζήτημα δυναστικὸν δὲν δύναται κἂν νὰ συζητηθῇ, ὑπέβαλε τὸ ψήφισμα τῆς κυρώσεως τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Μόνον ἡ πίστις ἐπὶ τὴν ψυχὴν καὶ ἐπὶ τὴν διανοητικότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, μόνον ἡ πίστις ἐπὶ τὸ δίκαιον τοῦ ἀγῶνος ἡμῶν ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς τὴν ὑποβολὴν τοῦ περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας ψηφίσματος. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λέσβου συνάδελφος ὁμιλῶν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐνώπιον ἡμῶν, ὡμίλησε περὶ πίστεως. Θὰ τὸν παρακαλέσω νὰ τοῦ ὑπενθυμίσω ὅτι ἡ πίστις τῶν ὀλίγων, ἡ πίστις ἐκείνη ἡ ὁποία ἀντεμετώπισε τὸν κίνδυνον στῆθος πρὸς στῆθος, εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία σήμερον συνετέλεσεν ὥστε νὰ στεγασθῶσιν ὑπὸ τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν οἱ ἐνταῦθα παρευρισκόμενοι πληρεξούσιοι τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Θὰ εἴπω εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἐκ Λέσβου, χωρὶς νὰ θέλω οὐδόλως προσωπικῶς νὰ τὸν θίξω, διότι μοῦ εἶναι ἰδιαιτέρως συμπαθής, διότι μὲ ὑπεστήριξε καὶ κατὰ τὴν δίκην μου ἐν Λαμίᾳ, θὰ εἴπω εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἐκ Λέσβου ὅτι πίστις δὲν εἶναι ἡ ἀλλαγὴ μέτρων κυβερνητικῶν καθ’ ἑκάστην ἑβδομάδα. Πίστις δὲν εἶναι ἡ ὑποστήριξις ὅτι δὲν θὰ τεθῇ πολιτειακὸν ζήτημα εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ ἡ κάθοδος μὲ πολιτειακὸν ζήτημα εἰς τὰς ἐκλογάς. Πίστις δὲν εἶναι ἡ σύστασις Συνδέσμων Σωτηρίας καὶ ἡ ἄμεσος αὐτῶν διάλυσις. Πίστις δὲν εἶναι τὸ ἀποκεντρωτικὸν σύστημα, τὸ οὐδέποτε ἐφαρμοσθὲν καὶ τὸ οὐδέποτε ἰδὸν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου. Πίστις εἶναι ἡ πεποίθησις ἐπὶ ὡρισμένας ἀρχὰς καὶ ἡ ἐπὶ τῶν βάσεων αὐτῶν ἀνδρικὴ κατεύθυνσις πρὸς τὸ τέρμα (Χειροκροτήματα). Αὐτὸ εἶναι πίστις.

§94Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Μήπως ὑποστηρίζω τὴν Μοναρχίαν;

§95Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὄχι, δὲν ἔχετε ὅμως πίστιν εἰς τὰς πεποιθήσεις σας καὶ δι’ αὐτὸ καθ’ ἑκάστην ἀλλάζετε τακτικήν.

§96Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὁ ἴδιος ὁμολογεῖτε ὅτι ἐπρόκειτο περὶ τακτικῆς. Εἶναι προφανῶς σύγχυσις νὰ ὁμιλῇ κανεὶς περὶ πίστεως εἰς ἀρχὰς καὶ περὶ τακτικῆς πρὸς πραγμάτωσιν.

§97Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὅταν ἔχῃς τὴν πίστιν, ἡ ψυχὴ καὶ ἡ διάνοιά σου σὲ φέρει εἰς τὴν γραμμὴν τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ βαδίσῃς. Ὅταν δὲν ἔχῃς τὴν πίστιν, παραπαίεις καθ’ ὁδόν. (Χειροκροτήματα).

§98Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ εἶναι τὸ ἐξεταστέον, τίς παραπαίει καθ’ ὁδόν.

§99Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ διαφωνία αὐτή, δὲν θὰ εἶχον τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἀντιμετωπίζω ὡς ἀντίπαλον. Θὰ ἤμην καὶ ἐγὼ ὀπαδὸς τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων καὶ ὑποπαδὸς ἰδικός σας Κύριοι, μόνον ὁ πολιτικὸς ἀνδρισμός, μόνον ἡ ὑπόδειξις μέτρων πραγματικῶς συντελούντων εἰς τὴν ἐμπέδωσιν μιᾶς κοινωνικῆς καὶ πολιτικῆς γαλήνης εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὠθοῦσι τοὺς πολίτας εἰς τὴν σύμπραξιν διὰ τὴν πραγματοποίησιν τῶν μεγάλων σκοπῶν τῆς Πατρίδος καὶ τοῦ Κράτους. Μόνον μέτρα τοιαῦτα εἶναι συντελεστικὰ πρὸς ἐπίτευξιν τοιούτων σκοπῶν. Μεγάλαι βεβαίως φυσιογνωμίαι εἰς τὴν παγκόσμιον ἱστορίαν ἔπαιξαν ρόλον συμβιβαστοῦ, ἔπαιξαν ρόλον συμφιλιωτοῦ. Καὶ τοιοῦτον ρόλον θέλει νὰ παίξῃ καὶ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, Ἡ προσπάθειά του εἶναι ἀξία σεβασμοῦ, ἀλλ’ ἡ ἐκ τῶν πραγμάτων ἀδυναμία εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἡ προσπάθειά του ἡ συμφιλιωτικὴ νὰ ναυαγήσῃ. Αἱ περιπέτειαι τῶν τελευταίων ἐτῶν, αἱ προστριβαὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων μετὰ μεγάλης μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὰ πάθη καὶ τὰ μίση, τὰ γεννηθέντα κατὰ τὸ τελευταῖον χρονικὸν διάστημα, εἶναι τοιαῦτα, ὥστε νὰ ἐμποδίζουν τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων νὰ παίξῃ τὸν ρόλον τοῦ συμφιλιωτοῦ. Ὑπῆρξε βεβαίως ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ μέγας ἱδρυτὴς τῆς Ἀμερικανικῆς Δημοκρατίας, ὁ Οὐάσιγκτων μετὰ τὸν νικηφόρον κατὰ τῆς Ἀγγλίας πόλεμον, ἰδὼν τοὺς συμπολίτας του σπαρασσομένους ὑπὸ ἐμφυλίου σπαραγμοῦ, ἀνῆλθεν εἰς τὸ ὄρος Βερμόν, ἀπογοητευμένος καὶ ὅταν οἱ συμπολίταί του, καθημαγμένοι ἀπὸ τὸν ἐμφύλιον πόλεμον καὶ ἀπειλούμενοι ἀπὸ τὸν τρομακτικώτερον κομμουνισμὸν πρὸ ἑνὸς καὶ πλέον αἰῶνος, ἤχθησαν ἕρποντες πρὸ αὐτοῦ καὶ ἱκέτευσαν αὐτὸν νὰ κατέλθῃ τοῦ ὄρους ὅπως τοὺς σώσῃ, ὁ Οὐάσιγκτων τὸ ἔπραξε, διότι καθ’ ὅλον τὸν χρόνον τῆς κρίσεως εἶχε κατορθώσει νὰ ἐξαρθῇ ὑπεράνω τῶν κομμάτων, ὑπεράνω τῶν προσώπων, ὑπεράνω τῶν προστριβῶν, καὶ ἐπέβαλε τὴν συμφιλίωσιν εἰς τοὺς συμπολίτας του. Ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων δὲν δύναται νὰ ἐκτελέσῃ τὴν τοιαύτην ἀποστολήν, δυστυχῶς διὰ τὴν Χώραν. Τῷ παρέχεται ὅμως μία ἄλλη περίστασις νὰ μιμηθῇ τὸ παράδειγμα ἑνὸς ἀνδρὸς ἰσαξίου, τοῦ Βενιαμὶν Φραγκλίνου ἐκ τῶν μεγαλυτέρων ἀνδρῶν τῆς ἀνθρωπότητος καὶ τῶν ἱδρυτῶν τοῦ Ἀμερικανικοῦ μεγαλείου. Ὅταν ἐπερατώθησαν αἱ συζητήσεις τῆς μεγάλης ἐκείνης Ἀμερικανικῆς Συνελεύσεως, ἡ ὁποία παρεσκεύασε τὸ πολίτευμα τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν, οἱ παραμείναντες πληρεξούσιοι ἐδίστασαν νὰ θέσωσι τὴν ὑπογραφήν των ὑπὸ τὸ ὁριστικὸν σχέδιον τοῦ πολιτεύματος, τὴν στιγμὴν δ’ ἐκείνην ὁ γηραιότερος ὅλων Βενιαμὶν Φραγκλῖνος, ἐγερθείς, ἐδήλωσε τὰ ἑξῆς: «Κύριοι συνάδελφοι, εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἶχον ἀντιρρήσεις κατὰ πλείστων ἄρθρων τοῦ ὑπὸ τὴν κρίσιν καὶ ψῆφον ἡμῶν πολιτεύματος, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἐκεῖ ὅπου ἐγὼ εἶχον ἀντιρρήσεις, οἱ νέοι, οἱ ἐκπροσωποῦντες τὸ φῶς καὶ τὴν πρόοδον, εἶχον ἀκριβῶς ἀντίθετον πρὸς ἐμὲ γνώμην, καὶ ἐν τῇ συναισθήσει ὅτι ἡ πάλη τῆς ζωῆς καὶ τοῦ χρόνου ἡ ἐπίδρασις προεκάλεσαν ἐν ἐμοὶ μείωσιν τῶν ψυχικῶν καὶ πνευματικῶν μου δυνάμεων, ἄγομαι εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι πιθανῶς νὰ ἔχω ἄδικον καὶ δίκαιον οἱ νέοι». Θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον καὶ ἀγαπητόν μοι κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅπως, ἐὰν συναντήσῃ τὴν ἑσπέραν ταύτην τυχαίως τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, τοῦ ὑπομνήσῃ τὸ ὡραῖον παράδειγμα τοῦ Φραγκλίνου καὶ καλέσῃ αὐτὸν ἐκ μέρους τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» νὰ ὑπογράψῃ τὰ ψηφίσματα, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως. Θὰ εἶναι μία ἀπὸ τὰς μεγαλυτέρας ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας θὰ προσφέρῃ εἰς τὴν Πατρίδα (Χειροκροτήματα). Δὲν θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐγκαταλείψω τὸ βῆμα, κύριοι συνάδελφοι, ἐὰν δὲν ἀπηυθυνόμην εἰς τὸν ἀγαπητὸν καὶ ἀξιότιμον ἐκ Πατρῶν συνάδελφον κ. Μιχαλακόπουλον. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος μᾶς ὠνόμασεν ἀποστόλους. Δεχόμεθα τὸν τίτλον αὐτόν, ἀλλὰ τῷ ὑπενθυμίζομεν ὅτι οἱ ἀπόστολοι ἵδρυσαν καὶ ἐπέβαλον εἰς τὸν κόσμον μίαν μεγάλην θρησκείαν, ἐνῷ οἱ Γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι κατέστρεψαν μίαν ἱστορικὴν φυλήν. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§100ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀσκούτσης. Ἀπών. Ὁ κ. Σεχιώτης.

§101Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἴσως, κύριοι πληρεξούσιοι, μετὰ τὸν κ. Θούαν πληρεξούσιον Καλαβρύτων ἀποτελέσῃ ἡ ἐμφάνισίς μου ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦτο παραφωνίαν τινὰ εἰς τὸν ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς αἰθούσης ταύτης κρατοῦντα δημοκρατικὸν ρυθμὸν μετὰ τὰς τελευταίας συμπληρωματικὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὄχι ἴσως προκαλέσω δυσφορίαν τινὰ πρὸς τὸ κρατοῦν ἐνταῦθα δημοκρατικὸν αἴσθημα, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦτο ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὁμιλήσω καὶ τὴν ἐλπίδα νὰ ἀκουσθῶ παρ’ ὑμῶν μετ’ εὐμενείας τινός. Ἐκλεγεὶς πληρεξούσιος μὲ πολιτειακὸν πρόγραμμα ὑπὲρ τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας, εἶμαι οὐχ ἧττον ἀπηλλαγμένος πάσης προκαταλήψεως ὁποθενδήποτε ἀπορρεούσης εἴτε ἐκ συμπαθείας πρὸς ὑψηλὰ πρόσωπα, ὁπουδήποτε ὑψηλὴν θέσιν καὶ ἂν κατέχωσι ταῦτα, διότι νομίζω εὐτελὲς διὰ τοὺς πολίτας, ὄχι ἠθικὸν διὰ τοὺς πολιτευομένους, νὰ καίωσι λιβανωτὰ εἰς τὰ πρόσωπα ταῦτα, ἐπιδιώκοντες τὴν πρὸς ταῦτα προσέγγισιν, ἵνα ἐκεῖθεν καρπωθῶσιν ὀφέλη τινά. Εἶμαι ἐπίσης ἀπηλλαγμένος πάσης προκαταλήψεως ἐξ ἐνδιαφέροντος ὑπὲρ κόμματός τινος, διότι δὲν ἀνήκω εἰς κανὲν κόμμα οὔτε τῶν ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης εὑρισκομένων οὔτε τῶν ἐκτὸς ταύτης. Μετὰ τὴν ἀποχὴν ἐκ τῆς πολιτικῆς σκηνῆς τοῦ ἀειμνήστου πολιτικοῦ ἀρχηγοῦ μου Νικολ. Δημητρακοπούλου μὲ οὐδὲν ἐκ τῶν πολιτικῶν κομμάτων ἦλθον εἰς πολιτικόν τινα σύνδεσμον. Εἶμαι τέλος ἀπροκατάληπτος διὰ τὴν τοπικὴν ἀντίθεσιν πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἀρχηγὸν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», διὰ τὴν πολιτικὴν σταδιοδρομίαν τοῦ ὁποίου δὲν εἶμαι ζηλότυπος, ἀλλὰ τοὐναντίον θὰ ὑπερηφανευόμην ὡς ἰδιαίτερος συμπολίτης του καὶ προσωπικός του φίλος εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀπέβαινεν ὠφέλιμος ὑπὲρ τῆς Χώρας ἡ ἐπιβολὴ τοῦ πολιτειακοῦ προγράμματος τοῦ ὑπὸ τὴν ἡγεσίαν του κόμματος. Ἀπαντῶν εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως θὰ περιορισθῶ ἰδιαιτέρως ἐπὶ τῶν δύο βασικῶν ζημάτων, τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ, ἐκφράζων παρεμπιπτόντως καὶ τὰς γνώμας μου ἐπὶ τῶν ἄλλων ζητημάτων. Νομίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἐνταῦθα συνήλθομεν ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, ἵνα πολιτικῶς κρίνωμεν τὰ δύο ταῦτα μέγιστα ζητήματα διὰ τὴν Χώραν ἡμῶν. Ὁ συζητῶν ἐπὶ πολιτικῶν καὶ πολιτειακῶν ζητημάτων πρέπει νὰ ἐξετάζῃ ταῦτα ἀπὸ τῆς καθαρῶς προγραμματικῆς αὐτῶν ἀπόψεως. Πρέπει νὰ ἐγγίζῃ τὴν πραγματικότητα, νὰ ἐφάπτηται ταύτης καὶ νὰ ἔχητε στερρᾶς ταύτης. Ἡ θεωρία πολὺ ὀλίγον ρόλον παίζει ἐπὶ τῆς ἐρεύνης τοιούτων ζητημάτων, οὐδένα δὲ ἡ αἰσθηματολογία. Ἡ αἰσθηματολογία καὶ ἡ ἀτμόσφαιρα, ἡ δημιουργηθεῖσα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δὲν εἶναι ὁ κατάλληλος ὁδηγὸς πρὸς ἐξεύρεσιν τῆς ὁδοῦ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν διὰ νὰ καταλήξωμεν εἰς συμπέρασμα ἀσφαλές, ὥστε νὰ διευθετήσωμεν εὐσταθῶς καὶ μονίμως τὴν κατ’ ἐξοχὴν ἀνώμαλον πολιτικὴν καὶ πολιτειακὴν κατάστασιν τὴν κρατοῦσαν ἐν τῇ Χώρᾳ ἡμῶν ἕνεκα τῶν γνωστῶν αἰτίων τῶν τελευταίων ἐτῶν. Ἐμφανίζονται ἐνώπιον ἡμῶν δύο ζητήματα: Τὸ πολιτειακὸν καὶ τὸ δυναστικόν. Καὶ γεννᾶται ἤδη τὸ ζήτημα ἂν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις δύναται νὰ λύσῃ ἀμφότερα τὰ ζητήματα ταῦτα νομικῶς, δηλαδὴ ἱστορικῶς. Διότι νόμος σχετικὸς δὲν ὑπάρχει κανονίζων τὰς ἐργασίας τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, τὴν δικαιοδοσίαν αὐτῆς, τὸν προορισμόν της καὶ τὰ λοιπά. Ἀλλὰ εἶναι δεδικαιωμένον ἱστορικῶς διὰ τῆς ἐπαναλήψεως τοῦ αὐτοῦ γεγονότος, πάντοτε, ὁσάκις ἐγένετο Ἐθνοσυνέλευσις εἴτε ἐν Ἑλλάδι εἴτε εἰς ἄλλα Κράτη, ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἔχει ἐντολὴν ἐν λευκῷ διὰ νὰ μεταβάλλῃ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἀφορώσας εἴτε εἰς τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος εἴτε εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Ἀλλὰ τὸ δικαίωμα τοῦτο τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως δὲν δύναται νὰ εἶναι ἀπεριόριστον. Διότι αὕτη ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἥτις, ἀπαρτίζεται σήμερον ἀπὸ τοὺς πληρεξουσίους, πρὸ δὲ τῶν ἐκλογῶν ἀπὸ τοὺς ὑποψηφίους πληρεξουσίους, αὐτοπεριώρισεν ἑαυτήν. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων κατῆλθεν εἰς τὰς ἐκλογὰς μὲ πρόγραμμα μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος, καθ’ ὃ περὶ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος θὰ ἀπεφαίνετο ὁ λαός. Τοῦτο διεδήλωσε σαφῶς ὁ ἀξιότιμος Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων διὰ τῶν τηλεγραφημάτων του καὶ τῶν ἐπιστολῶν του πρὸς τοὺς τότε διευθύνοντας τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸν ἀξιότιμον νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τὸν κ. Δαγκλῆν καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν. Ὅμοιον δεσμὸν περιοριστικὸν ἔχει καὶ ὁ ἀξιότιμος πρώην Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ πληρεξούσιος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς, διότι καὶ αὐτὸς ὑπέγραψε πρωτόκολλον μετὰ τῶν λοιπῶν ἀξιοτίμων πληρεξουσίων ὑποψηφίων Ἀθηνῶν–Πειραιῶς, ἐν τῷ ὁποίῳ δεσμεύεται καὶ αὐτός.

§102Σ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Δηλῶ ὅτι οὐδέποτε ὑπέγραψα τοιοῦτόν τι πρωτόκολλον. Μοὶ προσήχθη, ἀλλὰ δὲν τὸ ὑπέγραψα.

§103Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τὸ εἶδον σήμερον δημοσιευόμενον εἰς ἐφημερίδα, κατόπιν συνεντεύξεως μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Ἔχει καὶ τὴν περικοπὴν μάλιστα...

§104ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Προσωπικῶς δὲν τὸ ὑπέγραψε.

§105Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ὁ κύριος Γονατᾶς προσελήφθη εἰς τὸν συνδυασμὸν τιμῆς ἕνεκα, δὲν ἐξετέθη ὡς Φιλελεύθερος καὶ διατηρεῖ ἀκέραιον τὸ δικαίωμά του.

§106Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἔχει ὅμως ἄλλον δεσμόν, τὸν δεσμὸν τῆς μεγάλης γραμμῆς τῆς πολιτικῆς τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅτι δὲν θὰ ἐπελαμβάνετο ἡ Ἐπανάστασις τῆς λύσεως τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, καὶ ὅτι ἡ Ἐπανάστασις συμμερίζεται τὰς γνώμας τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων περὶ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος, ὅτι προσαρμόζεται πρὸς τὰς γνώμας τοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει θὰ εἶναι ἀπολύτως δεσμευμένος ὁ κ. Γονατᾶς ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος.

§107Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Προχθὲς ἐπεσείσθη τὸ πρωτόκολλον διὰ νὰ ἀποδοθῇ μομφὴ εἰς τὸν κ. Γονατᾶν.

§108Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὁμοίως οἱ ὑποψήφιοι τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» κατῆλθον μὲ τὸ αὐτὸ προεκλογικὸν πρόγραμμα τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος.

§109Α. ΜΥΛΩΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Σχετικῶς μὲ τὸ πρωτόκολλον, ἐπειδὴ καὶ ἐγὼ εἶχον μετάσχει ὡς ὑποψήφιος εἰς τὸν συνδυασμὸν Ἀθηνῶν–Πειραιῶς, εἶχον γίνει διαπραγματεύσεις, καὶ δὴ πρωτοβουλία «τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» ἐκ μέρους τοῦ κ. Παπαναστασίου, ὅπως ὑπογραφῇ τὸ πρωτόκολλον μεταξὺ τῶν συνυποψηφίων, ὅταν ἐγένετο ἡ σύμπραξις μεταξὺ τῶν διαφόρων ἀποχρώσεων. Τῶν μεσολαβήσεων τούτων ἡγεῖτο ὁ Ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως κ. Πλαστήρας. Αὐτὸς ἀνέλαβε νὰ τὸ στείλῃ εἰς ὅλους καὶ νὰ λάβῃ τὰς ὑπογραφὰς ὅλων, καὶ ἔλαβε τὰς ὑπογραφάς, ἐφ’ ὅσον ἐνθυμοῦμαι, ὅλων, δὲν εἶχεν ὅμως τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κ. Γονατᾶ, ὅταν μοὶ τὸ ἐπέδειξεν ὁ ἴδιος κ. Πλαστήρας μὲ τὰς ὑπογραφὰς τὸ πρωτόκολλον τοῦτο καὶ μοὶ προσέθηκεν ὅτι ἀνελάμβανε νὰ βάλῃ καὶ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κ. Γονατᾶ. Περαιτέρω τί ἔγινε δὲν γνωρίζω.

§110ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Εἰς τὸ πρωτόκολλον αὐτὸ δὲν εἶναι αἱ ὑπογραφαὶ τῶν προσφύγων.

§111Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸ πρωτόκολλον οὔτε ἀπὸ ἐμὲ ὑπεγράφη. Ἐν τούτοις τὸ ἀναγνωρίζω, διότι τυχαίως δὲν ὑπεγράφη. Δὲν ἐγένετο ἀκριβὴς ἐξιστόρησις ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. Τὸ πρωτόκολλον ὑπεγράφη, διότι ἡμεῖς οἱ δημοκρατικοὶ δὲν συγκατετέθημεν νὰ συμπράξωμεν μετὰ τῶν Φιλελευθέρων, ἂν ἐκ μέρους αὐτῶν δὲν ἐδηλοῦτο ρητῶς ὅτι θὰ ἐτάσσοντο ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας ἐν ᾗ περιπτώσει δὲν ἠπειλοῦντο σοβαροὶ κίνδυνοι, δηλ. ὁ σκοπὸς τοῦ πρωτοκόλλου ἦτο νὰ δεσμεύσωμεν τοὺς φιλελευθέρους συντηρητικούς. Ἐν τούτοις σᾶς ἐπαναλαμβάνω ὅτι, καίτοι δὲν τὸ ὑπέγραψα, τὸ ἀναγνωρίζω.

§112Α. ΜΥΛΩΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε Πρόεδρε, θὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Παπαναστασίου νὰ δώσω ἀκόμη μίαν διασάφησιν. Οἱ φιλελεύθεροι ὑποψήφιοι, ὑπογράφοντες τότε τὸ πρωτόκολλον, ἐθεώρουν ὅτι εὑρίσκονται ἐν πλήρει ἁρμονίᾳ πρὸς τὸ πρόγραμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸ διακηρυχθὲν ἀπὸ τῆς 3 Νοεμβρίου. Τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο ἔλεγε τοῦτο, ὅτι οἱ φιλελεύθεροι ἀνελάμβανον νὰ μὴ θέσουν ζήτημα πολιτειακὸν κατὰ τὰς ἐκλογάς, ἀφ’ ἑνός, ἐξ ἄλλου, ἐφόσον δὲν συνέτρεχον κίνδυνοι ἐθνικοί, νὰ παραπεμφθῇ τὸ ζήτημα εἰς μετεκλογικὸν δημοψήφισμα. Αὐτὰ ἔλεγε τὸ πρόγραμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ αὐτὰ περίπου λέγει καὶ τὸ πρωτόκολλον. Ἡ διαφορὰ εἶναι μία: Ἀντὶ νὰ εἴπωμεν «ἐφόσον δὲν συντρέχουσι λόγοι ἐθνικοί», εἴπομεν «ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι δὲν συντρέχουσι κίνδυνοι». Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως ἀκριβῶς εἶχε προσαγάγει εἰς μίαν ἰδιαιτέραν συνεδρίασιν σχέδιον πρωτοκόλλου καὶ ἐδήλωσεν ὅτι τὸ σχέδιον τοῦτο ἔχει συνταχθῆ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Παπαναστασίου.

§113ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐν τυπικῇ συνεργασίᾳ.

§114ΑΛ. ΜΥΛΩΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μάλιστα. Καὶ ἐδέχθημεν ὅλοι ὅτι εἶναι ἐντελῶς σύμφωνον πρὸς τὰς ἰδέας μας, μὲ τὴν λεπτοτέραν ἀκόμη διάκρισιν, ὅτι εἶναι ἀξιοπρεπέστερον νὰ εἴπωμεν τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν συντρέχουσι κίνδυνοι καί, ἂν ἡ πεποίθησις αὕτη ἐκλείπῃ, βεβαίως αἴρεται ἡ ἐπιφύλαξίς μας. Ἑπομένως εἴμεθα τελείως σύμφωνοι πρὸς τὰς ἀρχὰς τοῦ κόμματος. Ἀπόδειξις δ’ ὅτι ὑπῆρχε μία ῥητὴ καὶ κατηγορηματικὴ διαβεβαίωσις καὶ τῶν συνυπογραψάντων ὑμῶν εἶναι ἡ φράσις ὅτι δὲν θὰ ἐξαρτηθῇ ἐκ τῆς ψήφου τῶν προσεχῶν ἐκλογῶν τὸ ζήτημα τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος.

§115Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ διαφορὰ εἶναι ὅτι διὰ τοῦ πρωτοκόλλου ἐκείνου πρώτην φορὰν οἱ συντηρητικοὶ φιλελεύθεροι κηρύσσονται δημοκρατικοί. Διότι εἰς τὸ πρωτόκολλον ἀναφέρεται ῥητῶς ὅτι ἀναλαμβάνουν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ προκαλέσουν δημοψήφισμα ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐνθυμεῖσθε ἀρκετὰ καλά.

§117Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὅπερ σημαίνει ὅτι κηρύσσονται δημοκρατικοὶ καὶ ἐπιφυλάσσονται νὰ ἀναθεωρήσουν τὴν ἀπόφασιν αὐτὴν ὑπὲρ τῆς δημοκρατικῆς ἰδεολογίας δι’ ἐνεργείας μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος, μόνον ἂν ἀπεδεικνύετο ἐκ τῶν συζητήσεων τῆς Συνελεύσεως ὅτι κίνδυνοι ἐξωτερικοὶ δὲν ὑπάρχουν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν ἐπίστευον, ἐνῷ μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, κατὰ τὸ πρωτόκολλον ποὺ ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργός, οἱ συντηρητικοὶ φιλελεύθεροι ἔλεγον ὅτι θὰ δεχθοῦν νὰ προκληθῇ δημοψήφισμα, ἐὰν πεισθοῦν ὅτι δὲν ὑπάρχουσι κίνδυνοι. Ἡ διαφορὰ εἶναι ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἐκ μέρους τῶν διοικούντων τοὺς συντηρητικοὺς φιλελευθέρους δὲν εἶχε δηλωθῆ ῥητῶς οὐδεμία συμπάθεια ἢ οὐδεμία προσήλωσις εἰς τὴν δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορά, ἡ ὁποία βεβαίως λεπτῶς διεπιστώθη, ἀλλ’ ἡ ὁποία εἶναι οὐσιαστική.

§118Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ὅτι μὲν ὑπῆρχον αἱ ἐπιφυλάξεις τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἀμφιβολία. Διότι δι’ ὅλων ἡμῶν τῶν μέσων διεκηρύξαμεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδεχθῶμεν ἀπολύτως καὶ ἄνευ περιορισμῶν τὴν προκήρυξιν τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος εἰμὴ μόνον ἐφόσον ἠθέλομεν πεισθῆ ὅτι ἐξ αὐτοῦ δὲν ἤθελον προκληθῆ κίνδυνοι ἔξωθεν. Τὸ ὅτι ὅμως ὑπῆρχε καὶ εἰς τὴν ἰδέαν κανενὸς ἀνθρώπου ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, προσχωροῦν ποτε εἰς τὴν ἄποψιν περὶ ἐνεργείας τοῦ δημοψηφίσματος ἀνεπιφυλάκτως πλέον, αἶρον δηλαδὴ τὰς ἐπιφυλάξεις του, θὰ ἀπέβλεπεν εἰς τὸ δημοψήφισμα μὲ τὸν σκοπὸν τῆς ἑδραιώσεως τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ εἰς τὴν Χώραν ἡμῶν, τοῦτο ὑποθέτω ὅτι δὲν ὑπάρχει Ἕλλην κανεὶς ὁ ὁποῖος νὰ τὸ ἐφαντάσθη.

§119Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πρόκειται περὶ τούτου, ὅτι δὲν ὑπῆρχεν οὐδεμία δήλωσις ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας ἐκ μέρους τῶν διοικούντων τοὺς Φιλελευθέρους. Ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ ὑπῆρχε καὶ ῥητὴ διαβεβαίωσις καὶ φανερὰ προσπάθεια, ὅπως καταπνιγῇ κάθε ἐνέργεια δημοκρατικὴ κατὰ τὰς ἐκλογάς, ἀποκλεισθῇ κάθε προσπάθεια, ὅπως τεθῇ δημοκρατικὸν ζήτημα κατὰ τὰς ἐκλογάς. Δὲν γνωρίζω τί κατὰ φρένα καὶ κατὰ θυμὸν εἶχον οἱ κύριοι οἱ διοικοῦντες τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Ἕν μόνον γνωρίζω, ὅτι μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὅλαι αἱ προσπάθειαι ἐστρέφοντο πρὸς καταπολέμησιν τῆς δημοκρατικῆς κινήσεως.

§120Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὰ εἶναι κρίσεις. Τὰ γεγονότα εἶναι ὅτι μᾶς διῄρουν αἱ μέθοδοι τῆς δημοκρατικῆς ἰδεολογίας πάντοτε ἀπ’ ἀρχῆς, καὶ ὑποθέτω καὶ ἀκόμη μᾶς διαιροῦν. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον ἤθελα νὰ τονίσω εἶναι ὅτι δὲν εἶχον ἀνάγκην τοῦ πρωτοκόλλου καὶ τῆς διασαφήσεως, περὶ τῆς ὁποίας ὡμίλησεν ὁ κύριος πληρεξούσιος, διὰ νὰ διαπιστωθῇ, ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελέ ποτε εὑρεθῇ εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων νὰ ἄρῃ τὰς ἐπιφυλάξεις του, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐνέργειαν τοῦ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος, ὅτι ἡ ἄρσις αὕτη τῶν ἐπιφυλάξεων δὲν θὰ ἐσήμαινεν ἄλλο τι εἰμὴ ὑποστήριξιν πάσης δημοκρατικῆς ἰδέας.

§121Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐπιτρέπεται νὰ ἀναγνώσω τὸ πρωτόκολλον; (Ἀναγινώσκει): «Ἐπὶ τῇ συνεργασίᾳ.... κλπ».

§122Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τί σημαίνει αὐτό;

§123Α. ΜΥΛΩΝΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Σημαίνει τοῦτο, ὅτι σεῖς ἐθέτετε πολιτειακὸν ζήτημα κατὰ τὰς ἐκλογάς.

§124ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι ἀρκετὴ συζήτησις ἐγένετο δι’ αὐτὸ τὸ ζήτημα. Δὲν δέχεται ὁ ρήτωρ ἄλλας διακοπάς. Δὲν δίδω τὸν λόγον εἰς κανένα ἄλλον πλὴν τοῦ ἀγορεύοντος.

§126Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι πληρεξούσιοι, εἰς τὸ ἕτερον θεμελιῶδες ζήτημα, τὸ δυναστικόν, ἔχω τὴν γνώμην βεβαίως ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν εἶναι περιωρισμένη καὶ δύναται ἐν τῷ κυριαρχικῷ αὐτῆς δικαιώματι νὰ κρίνῃ καὶ νὰ κηρύξῃ ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἀμφότερα τὰ ζητήματα εἶναι συμφυῆ πρὸς ἄλληλα. Εἶναι ζητήματα ἀπορρεύσαντα πραγματικῶς, οὐσιαστικῶς, ἐκ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος. Ἐκεῖνοι οἵτινες ἔχουσι τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ ἐπέλθῃ πολιτειακὴ μεταβολή, τὴν γνώμην ταύτην ἐσχημάτισαν διότι παρακολουθοῦντες τὴν ἐνέργειαν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν δρᾶσιν αὐτῆς ἔχουσι, λέγω, τὴν γνώμην ὅτι ἀπέτυχε τὸ πολίτευμα τῆς συνταγματικῆς Βασιλείας. Κατὰ συνέπειαν νομίζω ὅτι ἀμφότερα τὰ ζητήματα ταῦτα, τὰ θεμελιώδη, εἶναι ἀλληλένδετα, εἶναι συμφυῆ πρὸς ἄλληλα, χωρὶς νὰ δύνανται νὰ χωρισθῶσι. Δὲν εἶναι δὲ οὔτε πρακτικῶς ὀρθὸν νὰ χωρίσωμεν τὰ ζητήματα ταῦτα. Διότι ἂν δεχθῶμεν ὅτι ἡμεῖς ἐνταῦθα πρέπει νὰ λύσωμεν τὸ δυναστικὸν ζήτημα διὰ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ μετὰ ταῦτα ν’ ἀπευθυνθῶμεν πρὸς τὸν λαόν, ἵνα ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του διὰ δημοψηφίσματος καὶ ὁ Λαὸς ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἔχει ἤδη δεδηλωμένην τὴν γνώμην της ἐπὶ τῆς Δημοκρατίας, θὰ ἐγκαταλείψῃ τὴν θέσιν της καὶ θὰ τὴν διαδεχθῇ τὸ κόμμα τὸ βασιλικόν, τὸ ὁποῖον ἔχει τὴν γνώμην ὅτι τὸ Κράτος πρέπει νὰ ἔχῃ πολίτευμα τὴν βασιλευομένην Δημοκρατίαν. Ἀλλ’ ἀμφιβάλλει κανείς, κύριοι, τότε ὅτι τὸ κόμμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἠρωτήθη διὰ νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος δὲν θὰ ἐπανέφερε τοῦτον; Κατὰ συνέπειαν τίνα σημασίαν δύναται νὰ ἔχῃ ἡ μεταβολὴ ἐνταῦθα τοῦ προσώπου τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος; Μὴ νομίζετε δέ, καίτοι δὲν ἀνήκω εἰς τὸ κόμμα τὸ ὁποῖον κυβερνᾷ σήμερον τὴν Ἑλλάδα οὔτε εἰς τὰ ἐκ τούτου προκύψαντα κόμματα, τὰ ὁποῖα ἔχουν καθορίσει τὴν κατεύθυνσίν των τὴν δημοκρατικήν, ὅτι τοῦτο θὰ σᾶς ὠφελήσῃ. Τοὐναντίον θὰ σᾶς ζημιώσῃ, δὲν θὰ σᾶς ὠφελήσῃ. Διότι καὶ πολλοὶ ἐκ τῶν φιλελευθέρων ἐκλογέων ἴσως δὲν ἔχουν τὴν γνώμην ὅτι πρέπει νὰ καταργηθῇ τὸ πολίτευμα, ἐνῷ ἴσως πάντες ἔχουσι τὴν γνώμην ὅτι πρέπει ν’ ἀλλάξῃ τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Ὅταν καὶ τὰ δυὸ ζητήματα τεθῶσιν ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ, θὰ κατέλθητε εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ θὰ ὑποστηρίξητε τὰς ἀπόψεις σας μὲ τὴν βεβαιότητα ὅτι θὰ ἔχητε μαζί σας ὅλον τὸν φιλελεύθερον κόσμον τῆς Ἑλλάδος. Ἔχω τὴν γνώμην λοιπὸν ὅτι αὐτὰ τὰ ζητήματα εἶναι συμφυῆ καὶ πρέπει νὰ παραπεμφθῶσι καὶ τὰ δύο μαζί, ἐφόσον ἡ Συνέλευσις εἶναι δεσμευμένη νὰ παραπέμψῃ τὰ ζητήματα αὐτὰ εἰς τὸν λαὸν διὰ λαοψηφίσματος. Ἀλλὰ, κύριοι, ἂς δεχθῶμεν πρὸς στιγμὴν καὶ τὴν ἀντίθετον γνώμην, ὅτι ἡ Συνέλευσις δύναται μόνη της ἀπ’ εὐθείας νὰ ἀποφανθῇ ἐπ’ ἀμφοτέρων τῶν ζητημάτων τούτων. Ὁ ἀξιότιμος Ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἀπαντῶν εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως τῆς ὑπὸ τὸν κ. Βενιζέλον, εἶπε, λίαν ὀρθῶς, ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες προηγοῦνται καὶ τοῦτο εἶναι βέβαιον, ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες προηγοῦνται τῶν μεγάλων μεταβολῶν εἰς τὰ Κράτη. Ἀλλ’ οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες προηγοῦνται, ὅταν ἔχωσιν ὄπισθέν των τὴν πλειοψηφίαν τοῦ λαοῦ. Συμφωνῶ μὲ τὴν ἀντίληψιν αὐτήν. Ἐλέχθη ἐπίσης ὅτι ἡ μεταβολὴ τῶν πολιτευμάτων δὲν γίνεται διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ, ἀλλὰ γίνεται διὰ τῆς ἐπιβολῆς καὶ διὰ τῆς βίας. Καὶ τοῦτο εἶναι ἀπολύτως ἀληθές. Τὰ πολιτεύματα δὲν μεταβάλλονται διὰ τῆς νομίμου ὁδοῦ πάντοτε, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον μεταβάλλονται διὰ τῆς βίας. Ἀλλὰ πότε, κύριοι; Ὅταν ἔχῃ καλλιεργηθῇ εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ ἡ ἰδεολογία τοῦ πολιτεύματος ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἓν κόμμα θέλει νὰ ἐπιβάλῃ, ὅταν ἔχῃ καλλιεργηθῇ πλήρως, ὅταν ἔχῃ ἐκδεδηλωμένην ἀριδήλως τὴν βούλησιν τῆς μεγάλης πλειοψηφίας τοῦ λαοῦ. Ὅταν δὲ τὸ τέως καθεστὼς κρατῇ διὰ τῶν ὅπλων τὴν Ἀρχήν, τότε εἶναι ἀναγκαῖον διὰ τῆς βίας νὰ ἐκδηλωθῇ ἡ βούλησις τοῦ λαοῦ. Ἀλλὰ καὶ τότε, μόνον ὅταν εἶναι ἀριδήλως ἐκδεδηλωμένη ἡ βούλησις τοῦ λαοῦ. Ἐὰν δεχθῶμεν τὴν ἄποψιν, κύριοι, ὅτι δύναται νομικῶς ἡ Ἐθνοσυνέλευσις νὰ λύσῃ τὰ θεμελιώδη ζητήματα, ἔχει τότε μίαν ἄλλην μεγάλην ὑποχρέωσιν: Ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἐπιβάλῃ τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλει αὐτή, ἀλλὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον προσαρμόζεται εἰς τὸν λαόν, τὸ ὁποῖον θέλει ὁ λαός, τὸ ὁποῖον ὁ λαὸς αἰσθάνεται. Ἂς ἐξετάσωμεν ἤδη: ὁ Λαὸς ὁ Ἑλληνικὸς ἐπιθυμεῖ τὴν πολιτειακὴν μεταβολήν; Ἐπιθυμεῖ νὰ μεταβάλῃ τὸ πολίτευμα τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας εἰς καθαρὰν Δημοκρατίαν; Διὰ νὰ ἐξετάσῃ τις, κύριοι, τοῦτο, πρέπει νὰ ἀνατρέξῃ ἱστορικῶς εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ πολιτεύματος εἰς τὴν ἐξέλιξιν αὐτοῦ, εἰς τὰ ὀφέλη, τὰ ὁποῖα προέκυψαν, ἢ εἰς τὰς ζημίας αἱ ὁποῖαι προῆλθον ἐκ τούτου. Ἡμεῖς δὲν εὑρισκόμεθα ἐνταῦθα, ἵνα ἐπιβάλωμεν πολίτευμα τὸ ὁποῖον κατὰ τὴν γνώμην μας νομίζομεν ὡς τὸ καλύτερον, δὲν εἴμεθα Ἀκαδημία Ἐπιστημῶν νὰ κρίνωμεν ποῖον εἶναι τὸ καλύτερον πολίτευμα καὶ τοῦτο νὰ ἐπιβάλωμεν εἰς τὴν Χώραν. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἐὰν ἠθέλομεν νὰ κάμωμεν, θὰ κατελήγομεν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι δὲν εἶναι ἀπολύτως βεβαιωμένον ποῖον εἶναι τὸ καλύτερον πολίτευμα. Ὁ μέγας ἐκ Σταγείρων φιλόσοφος, ὁ μέγας Ἀριστοτέλης, ἀποβλέπων ἐπὶ τῆς οὐσίας τῶν πολιτευμάτων λέγει (ἀναγινώσκει): «Ὅταν μὲν ὁ εἷς ἢ οἱ ὀλίγοι ἢ οἱ πολλοὶ πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον ἄρχωσι, ταύτας μὲν ὀρθῶς ἀναγκαῖον εἶναι τὰς πολιτείας, τὰς δὲ πρὸς τὸ ἴδιον ἢ τοῦ ἑνὸς ἢ τῶν ὀλίγων ἢ τῶν πολλῶν παρεκβάσεις». Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη τοῦ μεγίστου τῶν φιλοσόφων, τοῦ φιλοσόφου ἐκείνου ὁ ὁποῖος προσαρμόζεται περισσότερον πρὸς τὴν θετικὴν φιλοσοφίαν καὶ ὄχι πρὸς τὰς θεωρίας, τοῦ φιλοσόφου Ἐκείνου ὁ ὁποῖος ἐξήγαγε τὰς ἀληθείας τὰς ἐπιστημονικὰς ἐκ τῆς παρατηρήσεως τῶν πραγμάτων. Ἂς ἴδωμεν ἂν ὑπῆρξαν παρεκβάσεις ἐκ τοῦ κρατοῦντος πολιτεύματος τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας καὶ ἂν αἱ παρεκβάσεις ὀφείλονται εἰς τὰ προσωπικὰ κόμματα ἢ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, κατὰ τὴν γνώμην μου, εἶναι ὅλος φιλελεύθερος. Αἰσθάνεται πάντοτε τὴν ἀνάγκην νὰ διοικῆται ἀπὸ φιλελευθέρους πολιτευτάς, ἀλλὰ συγχρόνως, κατὰ τὴν γνώμην μου ἐπίσης, αἰσθάνεται περισσότερον τὸ πολίτευμα τῆς Βασιλευομένης Δημοκρατίας ἀπὸ τὸ πολίτευμα τῆς ἀβασιλεύτου Δημοκρατίας. Κατ’ οὐσίαν, ὡς γνωρίζετε, δὲν διαφέρουν κατὰ πολὺ τὰ δύο πολιτεύματα. Διαφέρουν μόνον κατὰ τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Εἰς τὴν βασιλευομένην Δημοκρατίαν τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος εἶναι κληρονομικόν, εἰς δὲ τὴν ἀβασίλευτον εἶναι αἱρετόν. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὅμως ἐγαλουχήθη ἀπὸ τῆς παιδικῆς του ἡλικίας εἰς τὴν οἰκογένειαν καὶ εἰς τὸ σχολεῖον μὲ τὰ παραμύθια, μὲ τὰ τραγούδια, μὲ τὰ βιβλία, μὲ τὸν Μαρμαρωμένον Βασιλιά.

§127Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἠμπορεῖτε νὰ μᾶς εἰπῆτε ἕνα τραγοῦδι τὸ ὁποῖον ν’ ἀναφέρῃ...

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε, παρακαλῶ.

§129Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐγαλουχήθη μὲ τὰς παραδόσεις τῆς ἐθνικῆς του Ἱστορίας, ἡ ὁποία εἶναι ἡ Βυζαντινὴ Ἱστορία, διότι ἡ Βυζαντινὴ Ἱστορία εἶναι ἡ κατ’ ἐξοχὴν ἐθνικὴ Ἑλληνικὴ Ἱστορία...

§130ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ ἀρχαία;

§131Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν πρόκειται νὰ κάμωμεν φιλολογικὴν συζήτησιν. Ἡ ἀρχαία ἦτο μᾶλλον κοσμοπολιτική, ἀνθρωπιστικὴ καὶ ὀλιγώτερον ἐθνική. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ συζητήσωμεν τὸ θέμα αὐτό. Καὶ διὰ τῆς Βυζαντινῆς Ἱστορίας, τὸ μεγαλεῖον τῆς ὁποίας ἀνέρχεται διὰ μέσου τῶν μεγάλων Αὐτοκρατόρων, καταλῆξαν εἰς τὸν Κωνσταντῖνον Παλαιολόγον, ὁ ὁποῖος ἔπεσε ὑπερασπίζων τὴν Πρωτεύουσαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς αὐτὸ τὸ αἴσθημα ἔχει.

§132ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶχεν ἴσως. Ὄχι ἔχει.

§133Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἔχει. Ἕνεκα τούτου βλέπομεν ἐξεγειρόμενον τοῦτον κατὰ τῆς δεσποτείας τοῦ πρώτου βασιλέως Ὄθωνος καὶ ἐπιβάλλοντα εἰς αὐτὸν διὰ πανδήμου ἐξεγέρσεως τὸ Σύνταγμα τοῦ 1843. Τέλος δέ, ὅταν εἶδεν αὐτὸν μὴ συμμορφούμενον πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ πολιτεύματος, ὅταν εἶδεν αὐτὸν ἐκτρεπόμενον τῶν ὁρίων ἐντὸς τῶν ὁποίων τὸν ἔταξε τὸ πολίτευμα, παραβιάζοντα τὰς ἐλευθερίας αὐτοῦ κατὰ τὰς ἐκλογάς, προέβη εἰς τὴν ἔξωσιν τοῦ Ὄθωνος. Ἀλλὰ δὲν ἤλλαξε πολίτευμα. Ἐζήτησε καὶ πάλιν βασιλέα, διότι ἐξηκολούθει νὰ ἔχῃ τὸ αἴσθημα τὸ βασιλικόν.

§134ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶχε διδαχθῆ.

§135Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Σύμφωνος.

§136Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἄλλοι ἦσαν οἱ λόγοι. Θὰ σᾶς εἴπω καμμιὰν ἡμέραν. Δὲν εἶχε διδαχθῆ τίποτε.

§137Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Καὶ ἐπὶ τῆς βασιλείας Γεωργίου τοῦ Αʹ τὸ κρατοῦν αἴσθημα παρὰ τῷ Λαῷ ἦτο αἴσθημα βασιλικόν. Κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Βασιλείας Γεωργίου τοῦ Αʹ οὐδέποτε δυσφορία τις ἐξεδηλώθη κατὰ τοῦ Βασιλέως ἐκείνου παρὰ τῷ Λαῷ διὰ παρέκβασιν τῶν ὑποχρεώσεών του πρὸς τὸ Πολίτευμα. (Ψίθυροι).

§138Γ. ΒΡΑΧΗΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐπιβάλητε τὸν Κανονισμόν. Ὀφείλομεν ν’ ἀκούσωμεν τὸν ῥήτορα. Ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ βασιλικὰς ἰδέας.

§139Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Βεβαίως, βέβαια.

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἐπιτρέπονται διακοπαί· πρέπει ν’ ἀφήσητε τὸν ἀγορεύοντα νὰ ἐκθέσῃ τὰς γνώμας του ἐλευθέρως. Ὅστις θέλει ν’ ἀνασκευάσῃ αὐτὰς ἂς ζητήσῃ τὸ λόγον κατόπιν.

§141Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Λοιπὸν ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Βασιλείας τοῦ Γεωργίου Αʹ οὐδεμία δυσφορία ἐξεδηλώθη παρὰ τῷ Λαῷ ἢ καὶ παρ’ αὐτοῖς τοῖς πολιτευομένοις διὰ τὴν μὴ τήρησιν τοῦ ὅρκου του, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν πιστὴν ἐφαρμογὴν τοῦ πολιτεύματος. Τοὐναντίον, δυσφορία πάντοτε ἐξεδηλώθη κατὰ τῶν κομμάτων καὶ πάντες οἱ Ἕλληνες καὶ ὁλόκληρος ὁ τόπος ὁ Ἑλληνικὸς διεκήρυσσον ὅτι τὰ κόμματα εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἄγουσι τὴν Ἑλλάδα εἰς καταστροφήν. (Θόρυβο). Τὰ κόμματα ἐκεῖνα μεριμνῶντα περισσότερον ὑπὲρ τῆς ἰδίας αὐτῶν συντηρήσεως καὶ οὐχὶ περὶ τοῦ κοινοῦ συμφέροντος, μετέβαλον τὸ πολίτευμα εἰς παρέκβασιν δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Οὐδέποτε ἐξεδηλώθη δυσφορία κατὰ τοῦ Βασιλέως. Ἐνθυμούμεθα δὲ πάντες ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἔπαυσε τὸν Πρωθυπουργὸν αὐτοῦ Θ. Δηλιγιάννην κατὰ τὸ 1891, ἐνασκῶν προνομίαν τοῦ Στέμματος, ἀπορρέουσαν ἐκ τοῦ πολιτεύματος, καὶ τότε ὁ Πρωθυπουργὸς ἐκεῖνος δὲν ἐστράφη κατὰ τοῦ Στέμματος, ἀλλ’ ἠρκέσθη μόνον, ἔχων τὴν γνώμην ὅτι δὲν ἦτο σύμφωνος ἡ γνώμη τοῦ Βασιλέως πρὸς τὴν λαϊκὴν θέλησιν, νὰ κάμῃ μίαν ἁπλῆν διαμαρτυρίαν, συγκαλέσας τὴν Βουλήν. Καὶ ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος δὲν ἐστράφη κατὰ τοῦ Στέμματος, διότι καὶ ἐκεῖνος εἶχε στερρῶς τὴν πεποίθησιν ὅτι τὸ Στέμμα δὲν πταίει, ὅτι τὸ Στέμμα δὲν ἐξετράπη τῶν ὑποχρεώσεών του, δὲν παρεβίασε τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ. Κατὰ τὸ 1909 ἐξερράγη ἡ στρατιωτικὴ Ἐπανάστασις, ἡ ὁποία ἦτο καθαρῶς ἀποτέλεσμα τοῦ αἰσθήματος τοῦ Λαοῦ, ὅτι τὰ κόμματα ἦσαν παρέκβασις ἐκ τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας. Τοῦτο ἦτο τὸ πρόγραμμα τῆς Ἐπαναστάσεως ἐκείνης, ἡ ὁποία εἶχεν ἠθικωτάτην τὴν βάσιν, καὶ τὴν ὁποίαν υἱοθέτησε σύμπας ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε νὰ καταρρίψῃ ὅλα τὰ παλαιὰ πολιτικὰ στοιχεῖα τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ δημιουργήσῃ νέον πολιτικὸν κόσμον, ἀνατρέψας πολιτικὰ στοιχεῖα ἑκατὸν ἐτῶν. Καὶ ἡ Ἐπανάστασις ἐκείνη, ἐκδηλοῦσα τὸ λαϊκὸν φρόνημα, δὲν ἐστράφη κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς Βασιλείας, τὸ ὁποῖον σημαίνει ὅτι δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ στραφῇ. Διότι δὲν ἐξεδηλοῦτο δυσφορία κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς Βασιλείας ἢ κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ἐξεδηλώθη τοιαύτη κατὰ τῶν κομμάτων, κατὰ τῶν ὁποίων καὶ ἐστράφη ἡ Ἐπανάστασις, ἀποδίδουσα τὴν κακοδαιμονίαν τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν παρέκβασιν τῶν κομμάτων, τὰ ὁποῖα ἐφρόντιζον δι’ ἑαυτὰ καὶ ὄχι διὰ τὸ κοινὸν καλόν. Καὶ ὅταν αἱ παρεκβάσεις ἔφθασαν μέχρι τοῦ σημείου τοῦ νὰ δέχηται κολάφους ἡ Ἑλλὰς παρὰ τῆς Τουρκίας, ἐξανέστησαν οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ ἔκαμον τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909 διὰ νὰ ἀναστηλώσωσι τὸ γόητρον τὸ ἑλληνικόν, κολαφιζόμενον ἐξ αἰτίας τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Ἡ μόνη ἐπέμβασις τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ Ἐπανάστασις τότε, ἦτο νὰ ἀπομακρυνθῶσιν οἱ Πρίγκιπες ἀπὸ τὸν Στρατόν. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἦτο κατὰ τῶν κομμάτων, διότι τὰ κόμματα ἤθελον τοὺς Πρίγκιπας διὰ νὰ κολακεύωσι τὸν Βασιλέα. Μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, κύριοι, οὐδεμία δυσφορία ἐξεφράσθη κατὰ τοῦ Θρόνου καὶ οὐδεμία δημοκρατικὴ κίνησις ἐγένετο ἐν Ἑλλάδι. Κατὰ τὸ ἀπώτερον παρελθὸν ἀπόπειρα δημοκρατικῆς κινήσεως ἐγένετο ἀπὸ τὸν μακαρίτην Ρόκον Χοϊδᾶν καὶ κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθὸν ἀπὸ τὸν κ. Φιλάρετον. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς Βασιλείας τοῦ Γεωργίου δὲν ἐξεδήλωσεν ἄλλο αἴσθημα, ὄχι διότι δὲν ἐνόησε τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, διότι ὑπῆρχε μεγάλη διαφορά, ἀλλὰ διότι, δυστυχῶς, δὲν διεπαιδαγωγήθη εἰς πολίτην, ὥστε νὰ κάμῃ διάκρισιν μεταξὺ τῶν πολιτευμάτων, νὰ διαστέλλῃ τὸ Α πολίτευμα ἀπὸ τὸ Β, τὴν Βασιλείαν ἀπὸ τὴν Δημοκρατίαν. Δὲν διεπαιδαγωγήθη εἰς πολίτην, διότι δὲν ἔμεινε καιρὸς ποτὲ εἰς τὰ πολιτικὰ κόμματα νὰ τὸν διαπαιδαγωγήσωσι, διότι τὸ συμφέρον των ἦτο νὰ ἀφήσωσι τὸν Λαὸν εἰς τὴν πρωτόγονον κατάστασιν. Δὲν ἐσκέφθησαν ποτὲ νὰ δημιουργήσωσι πολιτικοὺς Συλλόγους, διὰ τῶν ὁποίων καὶ μόνον διαπαιδαγωγοῦνται οἱ πολῖται, οὔτε κἂν αἴσθημα δημοκρατικὸν ἐξεδήλωσεν ὁ λαὸς καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τῆς Βασιλείας Γεωργίου τοῦ Αʹ. Κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τῆς Βασιλείας τοῦ Κωνσταντίνου ἐπῆλθον εὐχάριστα γεγονότα, τὰ ὁποῖα περισσότερον ἐτόνωσαν τὴν πίστιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐπὶ τῇ Βασιλείᾳ, ἐπὶ τοσοῦτον ὥστε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἤρχισε νὰ πιστεύῃ ὅτι θὰ ἐκπληρωθῶσι τὰ ὄνειρα τῆς Φυλῆς καὶ θὰ ἐπαληθεύσουν αἱ προφητεῖαι περὶ τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως. Μετὰ τὴν ἔκρηξιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, εἰς τὸν ὁποῖον ἐνόμιζεν ὁ τότε ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ὅτι ἔπρεπεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀναμιχθῇ, ὁ Κωνσταντῖνος διεφώνησε πρὸς τὸν πρῶτόν του σύμβουλον καὶ διέλυσε τὴν Βουλήν, ἀσκῶν τὴν βασιλικὴν προνομίαν. Ἐπηκολούθησαν αἱ ἐκλογαί, κατὰ τὰς ὁποίας ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἔφερε πάλιν πλειοψηφοῦν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Ὁ Βασιλεύς, εἴτε ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως εἴτε ἐκ κακῶν συμβουλῶν, διέλυσε καὶ πάλιν τὴν Βουλήν. Ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἄρχεται νὰ ἐμφανίζεται ζήτημα δυναστικὸν ἐν Ἑλλάδι. Ὁ Ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων καὶ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐσχημάτισαν τὴν γνώμην ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος παρεβίαζε τὸ πολίτευμα ὅτι ὁ ἀνώτερος ἐπόπτης καὶ ρυθμιστὴς τοῦ πολιτεύματος δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν καὶ πάλιν, διότι δὲν παρείχετο τὸ τεκμήριον ὅτι ἡ λαϊκὴ γνώμη ἦτο ἀντίθετος πρὸς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἀντίθεσις αὕτη μεταξὺ Βασιλέως Κωνσταντίνου καὶ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἐνετάθη ὅταν πολιτικοὶ περιωπῆς, ἀνίκανοι νὰ ἀντιμετωπίσωσι τοὺς ἀντιπάλους ἐπὶ τοῦ εὐγενοῦς πεδίου τῆς πολιτικῆς διαμάχης, κατεδίκασαν τὸ Στέμμα εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα. (Χειροκροτήματα). Ἦσαν καὶ ἐκεῖνοι πολιτευόμενοι ἀπορρέοντες ἀπὸ τὰ προσωπικὰ κόμματα, τὰ ὑπεύθυνα τῆς οἰκτρᾶς καταστάσεως τοῦ Κράτους. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἐνεφανίζετο εἰς τὰ ὄμματα τῶν Φιλελευθέρων ὡς πολιτευόμενος. Ἀλλά, ἂν ὁ Βασιλεὺς εἶχε διαθέσεις τοιαύτας, οἱ πολιτικοὶ αὐτοὶ ὤφειλον νὰ τὸν περιορίσωσιν ἐντὸς τῶν ὁρίων τὰ ὁποῖα τάσσει τὸ πολίτευμα. Τοὐναντίον, ἐξεμεταλλεύθησαν αὐτὸν καὶ μετέβαλον εἰς πολιτικὸν Βασιλέα. Ἡ πολιτικὴ ἔχει νίκας καὶ ἥττας καὶ, ὅταν ἡττηθῇ ὁ Βασιλεὺς πολιτικῶς, τί θὰ γίνῃ; Τὸ ἐπακολουθῆσαν κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης ἐπέφερε πλήρη ἀντίθεσιν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων καὶ τοῦ Βασιλέως τῶν Ἑλλήνων ἀλλ’ ἀτυχῶς ἡ διαίρεσις αὕτη ἔφερεν οἰκτρὰ ἀποτελέσματα ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, διότι τὸν διῄρεσε βαθύτατα τὸν διῄρεσεν εἰς σημεῖον ἀξιοδάκρυτον. Ἡ διαίρεσις τοσοῦτον ἐντεταμένη ἦτο, καὶ εἶναι, ὥστε εἰσῆλθε καὶ εἰς τὴν οἰκογένειαν καὶ διῄρεσε τὰ μέλη μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς οἰκογενείας. Οὕτως ἔβαινον τὰ πράγματα μέχρις ὅτου ἐπῆλθεν ἡ καταστροφὴ τῆς Μ. Ἀσίας. Ἡ μεγάλη ἐκείνη καταστροφή, ὁμοίαν τῆς ὁποίας ἴσως κανὲν Κράτος δὲν ἐδοκίμασεν, ἡ καταστροφὴ ἐκείνη, ἡ ὁποία ἐξερρίζωσε τὸν Ἑλληνισμὸν χιλιάδων ἐτῶν, ἐξηφάνισε τὸ ὄνειρον τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς Φυλῆς, ἔρριψεν εἰς τὸν δρόμον ἑκατομμύρια προσφύγων καὶ κατέστρεψε κολοσσιαίας περιουσίας ἡ καταστροφὴ ἐκείνη ἦτο ἀποτέλεσμα τῆς ἐσωτερικῆς διαιρέσεως, ἡ ὁποία εἰσῆλθε καὶ εἰς τὸν Στρατόν, καὶ τῆς ἀβουλίας τῆς πολιτικῆς τῶν κυβερνητῶν τότε τῆς Χώρας. Ἐσωτερικῶς διῃρημέναι, οἰκονομικῶς ἀνεπαρκεῖς, ἐξηκολούθουν ἐπ’ ἄπειρον νὰ καταπονῶσι τὴν ἑλληνικὴν ψυχὴν καὶ ἡ ἑλληνικὴ ψυχὴ ἐκάμφθη, κατέπεσε τὸ φρόνημα τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ καὶ ἐπῆλθεν ἡ συμφορά. Ὀλίγον χρόνον πρὸ τῆς μικρασιατικῆς συμφορᾶς ὁμὰς φιλελευθέρων πολιτευομένων ἐξέδωκε μανιφέστον δημοκρατικόν. Δὲν δύναταί τις παρὰ νὰ ἐπαινέσῃ τὴν ἔμπνευσιν ταύτην, ἡ ὁποία ἀποσκοπεῖ εἰς τὸ νὰ δημιουργήσῃ φυτώριον, πυρῆνα, δημοκρατικὸν ἐν Ἑλλάδι, νὰ διαφωτίσῃ τὸν Λαόν, νὰ χειραγωγήσῃ αὐτὸν εἰς τὴν δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν καί, ὁπόταν ὁ Λαὸς ἤθελε γίνει ὥριμος πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, νὰ ἐπιβάλῃ τοῦτο. Δὲν δύναταί τις παρὰ νὰ ἔχῃ συμπαθῶς πρὸς τὴν δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν, ὡς θεωρητικὴν ἔννοιαν, ὡς ἐκπροσωποῦσαν ἴσως τὸ καλύτερον πολίτευμα, τὸ περισσότερον φιλελεύθερον πολίτευμα καὶ τὸ περισσότερον ἐξυπηρετοῦν τὴν πρόοδον ἑνὸς λαοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο πάντες τότε, ἀνεξαιρέτως πολιτικῆς ἀποχρώσεως, ἐπεκροτήσαμεν τὴν ἔμπνευσιν ἱδρύσεως δημοκρατικοῦ κόμματος ἐν Ἑλλάδι. Μετὰ τὴν καταστροφὴν τῆς Μ. Ἀσίας ἐπηκολούθησεν ἡ Ἐπανάστασις, ἡ ὁποία εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐτόνωσε τὸ ἐκπεπτωκὸς ἠθικὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἔδωκε μίαν διέξοδον εἰς τὴν ἀπογοήτευσιν καὶ τὴν θλῖψιν ὑπὸ τῆς ὁποίας κατείχετο ὁλόκληρος ὁ Λαὸς καὶ ὁ Στρατὸς, κατώρθωσε νὰ ἀνασυντάξῃ τὸν Ἑλληνικὸν Στρατὸν καὶ νὰ προσφέρῃ μεγάλας ὑπηρεσίας εἰς τὴν ὅσῳ τὸ δυνατὸν ὀλιγώτερον ἐπαχθῆ Συνθήκην τῆς Λωζάννης διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἔδωκε μέγα ὅπλον εἰς τὸν διαχειριζόμενον τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, ὥστε νὰ κατορθώσῃ νὰ ἐπιτύχῃ συνθήκην ὅσῳ τὸ δυνατὸν ὀλιγώτερον ἄδικον διὰ τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Ἡ Ἐπανάστασις αὐτή, ἐκτὸς τοῦ προγράμματος τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως, εἶχε συγχρόνως καὶ τὸ πρόγραμμα τῆς συμφιλιώσεως. Ἀτυχῶς εἰς τὸ πρόγραμμα τῆς συμφιλιώσεως δὲν ἐπέτυχεν ὅσον θὰ ἔπρεπε νὰ ἐπιτύχῃ. Ἴσως καὶ τὸ πρόγραμμα τοῦτο τὸ ἐπεθύμουν ἀπολύτως οἱ ἀρχηγοὶ τῆς Ἐπαναστάσεως. Ἀλλὰ ἴσως ἄλλοι παράγοντες, ἔχοντες ἀντίθετον ἰδέαν περὶ τοῦ τρόπου τῆς συμφιλιώσεως, νὰ τὸν ἠμπόδισαν, ὅπως ἐπιτύχουν τοῦτο. Ἐπίσης κατὰ τὴν συγκρότησιν τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐδόθη ἡ δέουσα προσοχή, ἵνα μὴ οἱ Ὑπουργοὶ ἀπορρέουν ἐκ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἀποκλειστικῶς, ὥστε νὰ γεννηθῇ ἡ δυσπιστία εἰς τὸν ἀντίθετον πολιτικὸν κόσμον, ὅτι δὲν θὰ ἐνδιαφέρηται σοβαρῶς καὶ ἀπολύτως ἡ Ἐπανάστασις διὰ τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως.

§142Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἐπροτείναμεν εἰς πολλοὺς ἀντιπολιτευομένους νὰ γίνουν μέλη Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως καὶ δὲν ἐδέχθησαν.

§143Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν θέλω νὰ ἐλέγξω τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐφόσον αὕτη δὲν θὰ ἐνεφανίζετο ὡς κόμμα ἐν τῇ Συνελεύσει, διότι αἱ Ἐπαναστάσεις δὲν ὑπόκεινται ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τῆς Συνελεύσεως, ἀλλὰ ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τῆς ἱστορίας.

§144Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Ἡ ὁμὰς τῶν ἐπαναστατικῶν πληρεξουσίων δὲν εἶναι συνέχεια τῆς Ἐπαναστάσεως ἐν τῇ Συνελεύσει. Κάθε ἄλλο.

§145Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐπαναστατικὸν κόμμα λέγεται.

§146Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἑνὸς κόμματος, ἀλλὰ περὶ ὁμάδος πληρεξουσίων οἱ ὁποῖοι εἶχον τὸν τίτλον τοῦ Ἐπαναστάτου μετὰ τὰς ἐκλογάς.

§147Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐγώ, κύριοι, ἀναγκάζομαι νὰ προβῶ εἰς ἔλεγχον, ὄχι λεπτομερειακὸν βεβαίως, τῶν ἔργων τῆς Ἐπαναστάσεως, διότι ἡ Ἐπανάστασις ἐμφανίζεται ὡς κόμμα, ἐπαναλαμβάνω. Καὶ ἡ Ἐπανάστασις δὲν εἶναι πολιτικὸν κόμμα, εἶναι μία πραγματικὴ κατάστασις ἡ ὁποία ἔρχεται καὶ παρέρχεται, ἐπιβάλλει μίαν λαϊκὴν θέλησιν, ἀνατρέπει ἓν καθεστώς, μεταβάλλει κατάστασιν, παρέρχεται καὶ ἀφίνει εἰς τὰ κόμματα ἐλεύθερον τὸν δρόμον πλέον, τὸν ὁποῖον ἠμπόδιζεν. Ἀλλ’ ἐφόσον ἡ Ἐπανάστασις ἐμφανίζεται ἐνταῦθα ὡς κόμμα μοὶ παρέχει τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου τούτου. Δὲν δύναμαι νὰ παρίδω τὴν κατάχρησιν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσιοδοτήσεως τῆς Ἐπαναστάσεως εἰς τοὺς Ὑπουργούς, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων. Οἱ Ὑπουργοὶ διὰ τῆς καταχρήσεως τῆς νομοθετικῆς ἐξουσιοδοτήσεως μετέβαλον ἄρδην τὴν κρατοῦσαν νομοθεσίαν, μετέβαλον αὐτὴν ἀναλόγως τῶν στοχασμῶν των. Ἀνέτρεψαν τελείως τὴν κρατοῦσαν νομοθεσίαν δι’ ἰδίας πολιτικῆς: Διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς ἀγροτικῆς, διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς δικαιοσύνης, διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς παιδείας καὶ δι’ ὅλας τὰς ἄλλας. Δὲν δύναμαι νὰ μὴ παρατηρήσω ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσιοδότησις πρέπει νὰ γίνηται μὲ ἀπόλυτον φειδὼ καὶ ἐν ἀπολύτῳ ἀνάγκῃ. Δὲν δύναμαι νὰ δεχθῶ ὅτι ὁ εἷς δύναται νὰ νομοθετῇ καλύτερον τῶν πολλῶν. Καὶ ἐφόσον δὲν ὑπάρχει ἀπόλυτος ἀνάγκη, ἔπρεπε νὰ περιμένωσι τὴν Συνέλευσιν, ἵνα, συνερχομένη αὕτη, προβῇ εἰς ψήφισιν τῶν διαφόρων μέτρων, ὡς ἐντεταλμένη πρὸς τοῦτο. Ἰδιαιτέρως δὲν δύναμαι νὰ ἐπαινέσω τοὺς προεκλογικοὺς νόμους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λέσβου πληρεξουσίου. Οἱ προεκλογικοὶ ἐκεῖνοι νόμοι μετέβαλλον πλήρως τὸ ἐκλογικὸν σύστημα, εἰς τὸ ὁποῖον ἁρμοδία εἶναι μόνον μία Βουλή, μία Συνέλευσις, διότι πρόκειται περὶ θεμελιωδῶν ζητημάτων. Διὰ τῶν ἐκλογικῶν ἐκείνων νόμων ἔτρεψαν εἰς φυγὴν τοὺς ἀντιπάλους καὶ τοιουτοτρόπως ἡ Συνέλευσις παρουσιάζει τὸ ἐξαιρετικὸν φαινόμενον ἑνὸς κόμματος συνεδριάζοντος καὶ ἀποφασίζοντος.

§148Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ποῖος ἐξ αὐτῶν τῶν νόμων;

§149Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Θὰ ἔπρεπε, κύριε πληρεξούσιε ἐκ Λέσβου, νὰ προτιμήσητε τὴν εὐρεῖαν ἀναλογικὴν περιφέρειαν.

§150Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Γνώμη σας.

§151Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τὴν ἀναλογικὴν ψηφοφορίαν μὲ εὐρεῖαν περιφέρειαν, ἡ ὁποία εἶναι ἀπολύτως παραδεδεγμένη ὡς ἡ καλυτέρα, διότι θὰ ἐξεπροσωποῦντο ὅλα τὰ κόμματα καὶ ὅλαι αἱ κομματικαὶ ροπαί, ἂν ἐκάμνετε τοῦτο.

§152Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἡ Ἐπανάστασις εἶχε λάβει ἀπόφασιν νὰ εἰσαγάγῃ τὸ ἀναλογικὸν σύστημα. Παρεκάλεσεν ὅλα τὰ κόμματα νὰ τὸ ἀποδεχθοῦν καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, ὁ ὁποῖος εἶχε δηλώσει τότε συμμετοχήν, ἀπέστειλε τὸν κ. Λιδωρίκην καὶ τὸν κ. Ζαβιτσιάνον εἰς τὴν Ἐπανάστασιν. Τοὺς παρεκαλέσαμεν νὰ τὸ δεχθοῦν, διότι ἀνεχωρήσαμεν ἐκ τῆς σκέψεως ὅτι, ὅταν εἰς τὴν πολιτικὴν δὲν ὑπάρχωσι περισσότερα τῶν δύο κομμάτων, τότε ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσωπεία εἶναι περιττή. Ἐπειδὴ εἴδομεν καὶ ἀδυναμίαν σχηματισμοῦ Κυβερνήσεως καὶ τότε καὶ ὁ κ. Λιδωρίκης καὶ ὁ κ. Ζαβιτσιάνος μᾶς ἐδήλωσαν ὅτι αἱ ἀπόψεις μας εἶναι θεωρητικαὶ καὶ ἂν ἐπιμείνωμεν ὁ κ. Ζαΐμης θ’ ἀπόσχῃ τοῦ ἀγῶνος, δι’ αὐτὸ ἠναγκάσθημεν νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὸ σύστημα.

§153ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αὐτὸ δὲν δικαιολογεῖ τὴν Ἐπανάστασιν, διότι κατόπιν παρητήθη ὁ κ. Ζαΐμης τῆς πολιτικῆς.

§154Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν εὑρίσκω ἐπαρκεῖς τὰς δικαιολογίας τοῦ κ. Παπανδρέου, τὸ ὅτι ὁ κ. Χαρίλαος καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, δὲν ἀπεδέχοντο τὴν ἀναλογικὴν ψηφοφορίαν.

§155Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ὅλα τὰ κόμματα, ἐκτὸς τοῦ δημοκρατικοῦ, ἦσαν ἐναντίον, καθὼς καὶ τὸ ἀγροτικόν.

§156Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Σᾶς βεβαιῶ, κύριε πληρεξούσιε, ὅτι, ἐὰν ἐκάμνετε τὴν ἀναλογικὴν ψηφοφορίαν, ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ θὰ εὑρίσκοντο τοὐλάχιστον ἀγροτικόν, ἐργατικὸν κόμμα, ἴσως δὲ καὶ ἄλλαι ἀποχρώσεις κομμάτων, ὥστε τὸ πολίτευμα ν’ ἀπορρέῃ ἐκ πολλῶν κομμάτων καὶ οὐχὶ ἐξ ἑνός. Ἡ δημοκρατικὴ κίνησις, κύριοι, ἐν Ἑλλάδι καὶ κατὰ τὸν χρόνον τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν ἐπαρουσίασε σημαντικὴν πρόοδον. Ἐπίσης ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν ἐξεδήλωσε σημεῖα οὔτε ὑπὲρ τῆς δημοκρατικῆς ἰδεολογίας οὔτε κατὰ τοῦ προσώπου τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Μετὰ μίαν τόσον φρικώδη συμφοράν, κύριοι, μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς καὶ υἱοθέτησε, χαρακτηριστικὸν δὲ τούτου εἶναι τὸ πάνδημον συλλαλητήριον τῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, τὸ ὁποῖον ἔγινε, δὲν ἠκούσθη οὐδεμία φωνὴ κατὰ τοῦ Βασιλέως, καὶ δὲν ἠκούσθη οὐδεμία φωνὴ ὑπὲρ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς καὶ κατὰ τὸν χρόνον τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν ἐξεδήλωσεν αἴσθημά τι κατὰ τοῦ Βασιλέως, δὲν ἐξεδήλωσε δυσφορίαν τινὰ κατ’ αὐτοῦ, δὲν ἐξεδήλωσε διάθεσιν δημοκρατικήν. Καὶ αὐτὴ ἡ Ἐπανάστασις, γνωρίζουσα τὴν λαϊκὴν ψυχήν, ἐδήλωσεν εἰς τὸ πρόγραμμά της, ὅτι δὲν σκοπεῖ νὰ ἐνεργήσῃ πολιτειακὴν μεταβολήν. Καὶ αὐτὴ ἡ δημοκρατικὴ ὁμὰς δὲν ἠξίωσεν ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν οὔτε τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος νὰ μεταβάλῃ οὔτε τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα νὰ ἐπιβάλῃ. Ἡ δημοκρατικὴ ὁμάς, ἔχουσα τὴν ἐντύπωσιν ὅτι δὲν εἶχε τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν μαζί της, ἀπὸ χρηστοῦ δὲ συνειδότος μὴ ἐπιθυμοῦσα, βεβαίως νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν λαὸν πολίτευμα διὰ τὸ ὁποῖον δὲν ἐξεδήλωσεν οὗτος ἀριδήλως τὸ αἴσθημά του, δὲν ἠξίωσεν ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν οὔτε τὸ πολίτευμα νὰ ἀλλάξῃ οὔτε τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος.

§157Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διότι ὑπῆρχον εἰδικοὶ λόγοι, δημιουργηθέντες ὀλίγας ἑβδομάδας μετὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Ἐπαναστάσεως, διὰ τοὺς ὁποίους ἐλέχθη ὅτι ὤφειλεν ἡ Ἐπανάστασις νὰ ἐκλαϊκευθῇ πρῶτον, νὰ γίνῃ λαϊκὴ καὶ νὰ καταλήξῃ ἔπειτα εἰς τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος.

§158Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὅταν ἐκλήθητε εἰς τὴν Συνέλευσιν τῶν πολιτευομένων...

§159Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν μετέσχομεν.

§160Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ὄχι τελευταίως. Ὅταν ἐπεκράτησεν ἡ Ἐπανάστασις.

§161Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τότε ἡ Ἐπανάστασις, κύριε συνάδελφε, μᾶς ἐκάλεσε νὰ δώσωμεν τὴν γνώμην μας περὶ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως, δὲν μᾶς ἐκάλεσε νὰ τὴν συμβουλεύσωμεν διὰ τὴν πορείαν τὴν ὁποίαν θὰ ἠκολούθει εἰς τὸ μέλλον. Μὴ λησμονῆτε ὅτι, ὅταν ἐγένετο ἡ ἐπικράτησις, ἐπρόκειτο νὰ διεξαχθοῦν ἐκλογαὶ ἐντὸς δύο μηνῶν. Τότε ἤμεθα ὑποχρεωμένοι, κατόπιν τῆς προσκλήσεως τῆς Ἐπαναστάσεως, νὰ συμβουλεύσωμεν πῶς ἔπρεπε νὰ σχηματισθῇ ἡ Κυβέρνησις.

§162Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Τοῦτο ὁπωσδήποτε εἶναι ἀναμφισβήτητον: Ὅτι αἴσθημα δημοκρατικὸν δὲν ὑπῆρχε παρὰ τῷ λαῷ, ἀλλὰ μόνον αἴσθημα δυσφορίας κατὰ τῶν κομμάτων. Κατὰ συνέπειαν καὶ κατὰ τὸν χρόνον τῆς Ἐπαναστάσεως δὲν ἐγεννήθη σπουδαία κίνησις δημοκρατική, ἀπέμεινε μόνον ἡ ἐντύπωσις παρὰ τῷ φιλελευθέρῳ κόσμῳ ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, κατὰ τὴν γνώμην των, δὲν ἐπολιτεύθη ὀρθῶς, ἐξελθὼν τῶν ὁρίων ἐντὸς τῶν ὁποίων τὸν ἔτασσε τὸ πολίτευμα. Τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα ἔθεσεν ἐπὶ τάπητος τό τε δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα. Ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος κατηγορήθη, ὅτι μετεῖχεν ἢ ηὐνόησε τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα. Οὐδὲν ὅμως τούτων ἀπεδείχθη, διότι κατὰ τῶν Ὑπασπιστῶν τοῦ Βασιλέως Γεωργίου ἐνηργήθη ἀνάκρισις, ἀποδείξασα ὅτι οὐδεμίαν συμμετοχὴν εἶχον εἰς τὸ κίνημα.

§163Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τί ἀνάκρισις ἔγινε;

§164Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κατὰ τοῦ κ. Βλάχου.

§165Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἔχετε τὸ πόρισμα.

§166Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν προκύπτει τίποτε.

§167Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὁ κ. Ταμιολάκης μοὶ εἶπεν ὅτι δὲν ἐτελείωσε τὴν δικογραφίαν. Ἡ πίστις του εἶναι ὅτι ἐνέχονται ὅλοι.

§168Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐκ τῆς δικογραφίας δὲν προκύπτει οὐδέν, οὔτε καὶ ἐκ τῶν μαρτύρων. Ὁ κ. Ταμιολάκης, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐπαναστατικός, ἐὰν προέκυπτέ τι, ἔχετε τὴν γνώμην ὅτι δὲν θὰ τὸν ἐφυλάκιζε;

§169Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὄχι, διότι αὐτὴ ἦτο ἡ τηρητέα γραμμή, νὰ σταματήσουν τὸν θόρυβον περὶ τὰ Ἀνάκτορα.

§170Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐπίσης ὁ κ. πληρεξούσιος Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς κατὰ τὴν χθεσινὴν ἀγόρευσίν του δὲν μᾶς εἶπεν ὅτι προέκυψαν στοιχεῖα ἐνοχοποιητικὰ κατὰ τοῦ Βασιλέως. Ἠρκέσθη εἰς ψυχολογικὰς παρατηρήσεις, ὅταν τὴν ἑπομένην τοῦ κινήματος συνηντήθη μετ’ αὐτοῦ, ἵνα τῷ ἀνακοινώσῃ τὰ κατ’ αὐτό. Μᾶς εἶπεν ὅτι ἐψυχολόγησεν ἐπὶ τοῦ Βασιλέως ὅτι ψυχρῶς ἤκουσε τὴν ἔκρηξιν τοῦ κινήματος. Καθὼς γνωρίζετε, αἱ ψυχολογικαὶ παρατηρήσεις εἶναι λίαν ἐπικίνδυνοι καὶ δὲν δύναταί τις νὰ συνάγῃ συμπεράσματα περὶ μιᾶς καταστάσεως, στηριζόμενος ἐπὶ ψυχολογίας. Ἄλλως τε δι’ ἕνα Βασιλέα ἦτο ἐπιβεβλημένον νὰ ἦτο ψυχρὸς καὶ ὄχι ταραγμένος, προκειμένου νὰ συνεννοηθῇ μὲ τὸν πρῶτόν του σύμβουλον καὶ νὰ σκεφθῇ καὶ νὰ ἀποφασίσῃ περὶ ἑνὸς σπουδαίου ζητήματος. Ἐξ ἄλλου ὁ Βασιλεὺς ἔλαβε γνῶσιν ἐκ τῶν ἐφημερίδων πολὺ πρὶν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μεταβῇ καὶ τῷ ἀνακοινώσῃ τὰ τοῦ κινήματος. Κατὰ συνέπειαν κατὰ τοῦ Βασιλέως Γεωργίου ἡ μόνη μομφὴ εἶναι ὅτι ἐδέχθη ψυχραίμως τὰς ἀνακοινώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος. Οὐδὲν κατ’ αὐτοῦ θετικὸν προέκυψεν. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι ἡ «Δημοκρατικὴ Ἕνωσις», βεβαία ὅτι θὰ ἦτο ἀδύνατον ταχέως νὰ ἐπιβάλῃ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, ἐζήτησεν ἐπανειλημμένως τὴν ἀναλογικὴν ψηφοφορίαν καὶ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως καί, ταύτης ἀποκρουσάσης τὴν πρότασιν, ὁ Ἀρχηγὸς τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» μετέβη εἰς Εὐρώπην παρὰ τῷ ἀξιοτίμῳ Ἀρχηγῷ τῶν Φιλελευθέρων διὰ νὰ συνεννοηθῇ διὰ τὴν ἐπιβολὴν τῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας. Τὴν ἄποψιν ταύτην πάντες ἀπεδέχθημεν, πολῖται καὶ πολιτευόμενοι, διότι εἴχομεν πάντοτε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι πρέπει καὶ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ νὰ ὑπάρξῃ φυτώριον δημοκρατικόν, νὰ ὑπάρχῃ εἷς πυρὴν δημοκρατικός, ὁ ὁποῖος διὰ τῶν ἐκλογικῶν Συλλόγων νὰ διαφωτίσῃ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν εἰς τὴν δημοκρατικὴν ἰδεολογίαν, εἰς τὴν ὁποίαν βεβαίως ἀργὰ ἢ γρήγορα θὰ καταλήξωμεν καὶ ἡμεῖς. Δὲν ἐφαντάζετο ποτὲ ὁ Ἀρχηγὸς τῶν δημοκρατικῶν ὅτι τόσον ταχέως θὰ προέκυπτε ζήτημα ἐπιβολῆς τῆς Δημοκρατίας, ὅτι τόσον ταχέως θὰ ἦτο δυνατὸν ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ συζητῇ περὶ Δημοκρατίας.

§171Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ λόγος. Ἐνθυμεῖσθε πολὺ καλά, καὶ ὅταν ἀκόμη ἐξηπλώθη εἰς μέγιστον βαθμὸν ἡ δημοκρατικὴ κίνησις, καὶ τότε πάλιν ἡμεῖς ἐπεμένομεν νὰ γίνῃ ἐκλογὴ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ὅταν δὲ εἶχεν ὀγκωθῇ πλέον τὸ ρεῦμα τὸ δημοκρατικόν, ἐζητήσαμεν ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν νὰ γίνῃ ἡ ἐκλογικὴ αὐτὴ μεταρρύθμισις, ὥστε νὰ ἔχωμεν σήμερον Βουλὴν προερχομένην ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοιούτου συστήματος ἐκλογικοῦ.

§172Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Δὲν θέλω ν’ ἀμφισβητήσω τὴν καλήν σας πρόθεσιν περὶ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, διότι ἔχετε πλήρη τὴν πεποίθησιν ὅτι αὐτὸ θὰ ἦτο τὸ καλύτερον σύστημα, διότι δι’ αὐτοῦ ἀντιπροσωπεύονται ὅλα τὰ κόμματα. Δὲν θέτω ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν τὸ ζήτημα, ἀλλὰ λέγω ὅτι ἡ δημοκρατικὴ κίνησις δὲν ἦτο τοσαύτη τότε ὥστε σεῖς νὰ ἐνομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ τίθηται σοβαρῶς ὑπ’ ὄψει τῆς Συνελεύσεως καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἡ ἐπιβολὴ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Διότι ἡ δημοκρατική σας κίνησις περιεστράφη ἐν Ἀθήναις καὶ Πειραιεῖ καὶ ἐνετάθη μετὰ τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα καὶ ἐνισχύθητε καὶ ὑπ’ ἄλλων παραγόντων, οἱ ὁποῖοι σᾶς ἐνέτειναν τὴν κίνησιν αὐτὴν καὶ ἐνεφανίσθη σοβαρῶς πλέον. Ἀλλ’ ἡ δημοκρατικὴ αὐτὴ κίνησις περιωρίσθη ἐν Ἀθήναις καὶ Πειραιεῖ, ἐκδηλωθεῖσα διὰ δύο ἀληθῶς μεγάλων συλλαλητηρίων, κατὰ τῶν ὁποίων ὅμως ἀντετάχθη ἕτερον συλλαλητήριον ὑπὲρ τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας ὀγκῶδες ἐπίσης ὀγκωδέστατον. Ἡ δημοκρατικὴ κίνησις ἐγένετο καὶ ἐν Πάτραις, ἀλλὰ τὸ ρεῦμα αὐτὸ ἀνεκόπη, ὅταν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πληρεξούσιος κ. Μιχαλακόπουλος ἐπανῆλθεν ἐκ Παρισίων ἔχων διάφορον γνώμην πολιτειακήν.

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν θὰ ἐξακολουθήσετε ἐπὶ πολὺ νὰ διακόψωμεν.

§174ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν διὰ τὴν 10 καὶ 15′ μ. μ.

(Ὥρα 9 10′ μ.μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 10 καὶ 20′ μ. μ.)

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Σεχιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§177Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Μέχρι τῶν ἐκλογῶν τῆς 16 Δεκεμβρίου εἴχομεν, ὡς δεδομένον, μίαν μικρὰν δημοκρατικὴν κίνησιν τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» μετὰ τῶν λοιπῶν παραγόντων τῶν συμπραξάντων μετὰ ταύτης κατόπιν τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος, κατόπιν τουτέστι τῆς ἐγερθείσης ὑπονοίας ὅτι ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος μετεῖχεν ἢ ὁπωσδήποτε ηὐνόει τὸ κίνημα ἐκεῖνο. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν ηὐνόησε καὶ τότε τὴν δημοκρατικὴν κίνησιν. Ἀντετάχθη ἀπολύτως καὶ διὰ τῶν ἐνταῦθα διευθυνόντων τὸ κόμμα τοῦτο καὶ διὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ του ἐξ Εὐρώπης εἰς πᾶσαν ἰδέαν ἀνατροπῆς. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐτήρησε τὴν πρέπουσαν στάσιν. Ἐφόσον δὲν εἶχεν ἐνδεδειγμένην ὁπωσδήποτε τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ περὶ τῆς ἀλλαγῆς τοῦ προσώπου τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος καὶ τῆς ἀλλαγῆς τοῦ πολιτεύματος, ὤφειλεν ἐμμόνως νὰ ἀντιστῇ εἰς πᾶσαν βιαίαν μεταβολήν, ἡ ὁποία ἀσφαλῶς δὲν θὰ εἶχεν εὐχάριστα ἐπακολουθήματα, καὶ μάλιστα εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν, ὡς προηγουμένως εἴπομεν, ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἶναι διῃρημένος εἰς δύο ἀντίπαλα ἀδιάλλακτα στρατόπεδα. Ἐπηκολούθησαν αἱ ἐκλογαὶ καὶ κατῆλθον οἱ ὑποψήφιοι τῆς παρατάξεως τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως, καὶ τῆς παρατάξεως τῶν φιλελευθέρων δημοκρατικῶν μὲ τὰ γνωστὰ πολεμικὰ ὅπλα. Ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ἐπετεύχθη ἡ προσχώρησις εἰς τὴν δημοκρατικὴν ἄποψιν τοῦ τε ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων καὶ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἀλλὰ πάντα ταῦτα, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν καταδηλοῦσι τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὥστε ἡμεῖς νὰ ἔχωμεν τὸ δικαίωμα ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος καὶ περὶ τῆς ἀλλαγῆς τοῦ προσώπου τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Καὶ ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ διαίρεσις, καὶ τότε πάλιν δὲν θὰ μᾶς ἐπετρέπετο νὰ σκεφθῶμεν περὶ μεταβολῆς τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Κατὰ συνέπειαν νομίζω ὅτι ἀπὸ τῆς καθαρῶς νομικῆς ἀπόψεως, τὴν ὁποίαν μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἐξήτασα, ἡ Συνέλευσις μὴ ἔχουσα δεδηλωμένην τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ περὶ τοῦ ποῖον πολίτευμα θέλει καὶ αἰσθάνεται, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ἕνεκα λόγων ἠθικῶν νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν λαὸν τὸ πολίτευμα τῆς Δημοκρατίας. Ἐπίσης νομίζω ὅτι δὲν προκύπτουν τεκμήρια τοιαῦτα, ὥστε νὰ πείσουν τὴν Συνέλευσιν νὰ μεταβάλῃ τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων εἰς τὴν ἰδίαν αὑτοῦ συνείδησιν ἔχει ἓν δεδομένον; ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ὑπερέβη τὰ ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος καθοριζόμενα ὅρια τῆς δικαιοδοσίας αὑτοῦ, ὡς συνταγματικὸς Βασιλεύς, διαλύσας δύο Βουλὰς κατὰ τὸ 1915. Κατὰ τοῦ Γεωργίου δὲν ἔχει κανὲν δεδομένον τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὥστε νὰ κηρύξῃ καὶ τοῦτον ἔκπτωτον. Δὲν δυνάμεθα, κύριοι, νὰ δεχθῶμεν ὅτι, ἐπειδὴ ὁ Γεώργιος ἦτο υἱὸς τοῦ Κωνσταντίνου καὶ ἐπειδὴ κατὰ τὴν γνώμην τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὁ Κωνσταντῖνος κατῆλθεν εἰς τὴν πολιτικὴν ὡς ἀντιπολίτευσις αὐτοῦ καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ εἶναι Βασιλεὺς δι’ ἓν μέγα μέρος τῶν ὑπηκόων του, δὲν δυνάμεθα νὰ δεχθῶμεν, λέγω, ὅτι τοῦτο δύναται νὰ βαρύνῃ τὸν Βασιλέα Γεώργιον. Δὲν εἶναι δίκαιον, δὲν εἶναι ἀνθρωπιστικὸν νὰ βαρύνουν τὸν υἱὸν αἱ πράξεις τοῦ πατρός. Κάθε ἄνθρωπος ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, οἱανδήποτε θέσιν καὶ ἂν κατέχῃ, ἀποτελεῖ ἰδίαν προσωπικότητα καὶ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον ἡ προσωπικότης τοῦ πατρὸς νὰ βαρύνῃ τὸν υἱόν. Ἄλλως τε ἔχομεν καὶ ἕτερον δεδομένον, ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, καίτοι εἶχε τὴν γνώμην ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος παρεξετράπη καθ’ ὃν τρόπον παρεξετράπη κατὰ τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος, περιέβαλε διὰ πλήρους στοργῆς τὸν Ἀλέξανδρον, ὁ ὁποῖος καὶ αὐτὸς ἦτο υἱὸς τοῦ Κωνσταντίνου, Τὸν περιέβαλε μετὰ στοργῆς καὶ συνειργάσθη μετ’ αὐτοῦ εἰς κρισιμωτάτας διὰ τὸ Ἔθνος περιόδους. Ἐθρήνησε τὸν θάνατόν του καὶ ὁ φιλελεύθερος κόσμος καὶ ὁ τύπος καὶ ἐθεωρήθη ἀπώλεια διὰ τὸ Κράτος καὶ ἀπεκλήθη ἀείμνηστος διὰ τῶν ἐφημερίδων καὶ τῶν ρητόρων τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων.

§178Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ποῖος ρήτωρ τὸν ἀπεκάλεσεν ἀείμνηστον;

§179Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Εἰς μίαν διάλεξιν εἰς τὸν Παρνασσόν.

§180ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἔχετε δίκαιον, ὑπῆρχεν ὅμως καὶ μία μικρὰ μερὶς ἡ ὁποία εἶχεν ἀντίθετον γνώμην.

§181Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Αὐτὸς ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος αὐτὴν τὴν ἐντύπωσιν εἶχε περὶ τοῦ Ἀλεξάνδρου, τὸν ὠνόμασε δὲ κατὰ τὴν ἀναγγελίαν τοῦ θανάτου του ἐν τῇ Βουλῇ «Ἀλέξανδρον τὸν Καλόν» Ἀφοῦ λοιπόν, κύριοι, δὲν ἐπεβεβαιώθη οὐδὲν ἀπολύτως τὸ ἐπιβαρυντικὸν διὰ τὴν ἀνάμιξιν τοῦ Γεωργίου εἰς τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα, ἀφοῦ αὐτὸς ἦτο ἀδελφὸς τοῦ Ἀλεξάνδρου, ἀμφότεροι δὲ υἱοὶ τοῦ Κωνσταντίνου, δὲν γνωρίζω κατὰ τί οὗτος μειονεκτεῖ ὡς Βασιλεὺς ἐν Ἑλλάδι. Ἄλλως τε, κύριοι, ἔχομεν, ὡς δεδομένον ὅτι καὶ εἰς ἄλλα Κράτη, περισσότερον ἡμῶν προηγμένα, εἰς τὰ ὁποῖα ἐκαλλιεργήθη περισσότερον ἡμῶν τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, εἰς τὴν Ἀγγλίαν, ἡ ὁποία δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἔφθασεν εἰς τὸ ἐξαιρετικὸν ὕψος περιωπῆς κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ἡ Μαρία Στούαρτ, ἡ Βασίλισσα τῆς Ἀγγλίας, ἐκαρατομήθη καὶ τὴν διεδέχθη ὁ υἱός της Ἰάκωβος Αʹ. Ὁ Κάρολος Αʹ ἐκαρατομήθη ὑπὸ τοῦ Ἀγγλικοῦ Λαοῦ, διότι ὑπερέβη τὰς πρὸς τοῦτον πολιτικὰς ὑποχρεώσεις του καὶ τὸν διεδέχθη ὁ υἱός του Κάρολος Βʹ μὲ Ὑπουργοὺς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατεδίκασαν τὸν πατέρα του. Οἱ Ἄγγλοι ἐδημιουργήθησαν εἰς πολίτας τοιούτους, ὁποίους δὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἄλλο Κράτος. Ἐκαρατόμησαν τὸν Βασιλέα, ἀλλ’ ἐσεβάσθησαν τὸν θεσμόν. Ἐκαρατόμησαν τὸν Βασιλέα, ἀλλ’ ἐνόμισαν ὅτι ἦτο ἀπαραίτητος ὁ θεσμός. Ἔχω τὴν γνώμην, κύριοι, ὅτι δὲν παρίσταται οὐδεμία ἀνάγκη πολιτειακῆς μεταβολῆς ἢ μεταβολῆς τοῦ προσώπου τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος. Δὲν νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς ἐπὶ τῶν δύο τούτων ζητημάτων. Ὁ Λαὸς πρέπει νὰ ἐρωτηθῇ περὶ τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον κρίνει κατάλληλον δι’ ἑαυτόν. Πρέπει ν’ ἀποφασίσῃ ἢ ὑπὲρ τῆς ἀβασιλεύτου ἢ ὑπὲρ τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας. Διότι, ἐὰν δὲν καταφύγωμεν εἰς τὸν Λαόν, ἵνα ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του περὶ τοῦ πολιτεύματος ἢ κηρύξωμεν ἐνταῦθα τὴν Δημοκρατίαν, οἱ ἀποσχόντες τῶν τελευταίων ἐκλογῶν δὲν θὰ ἀναγνωρίσουν τὸ νέον πολίτευμα, θὰ συνωμοτῶσιν ἐναντίον αὐτοῦ καὶ θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ Δημοκρατία ν’ ἀμύνηται διὰ τὴν ἑαυτῆς συντήρησιν. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἐπ’ ἄπειρον νὰ συντηρηθῇ Δημοκρατία διὰ τῆς βίας. Ἡ βία θὰ τὴν φθείρῃ. Πολίτευμα δὲ συντηρούμενον διὰ τῆς βίας θὰ ἐπαναφέρῃ τὸν ἐμφύλιον σπαραγμόν, τὴν κρατικὴν ἀποσύνθεσιν καὶ ἀνυπολογίστους ἐθνικὰς συμφοράς. Ἐὰν πάλιν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δεχθῇ νὰ μείνῃ τὸ ὑπάρχον πολίτευμα, θὰ ἔχῃ πάντοτε τοὺς ἐνδοιασμούς, τοὺς ὁποίους εὐλόγως ἔχει, περὶ τῆς κανονικῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος, δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ συμφωνήσῃ μετὰ τοῦ Ἀνωτάτου Ἄρχοντος διὰ τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος. Εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη νὰ καταφύγωμεν εἰς τὸν Λαόν. Ἡ γνώμη μου δὲ εἶναι νὰ καταφύγωμεν εἰς τὸν Λαὸν οὐχὶ διὰ δημοψηφίσματος, διότι καὶ διὰ τοῦ δημοψηφίσματος θὰ προέλθῃ πολίτευμα ἑνὸς μόνον κόμματος, ἐφόσον ὁ Λαὸς εἶναι διῃρημένος τώρα εἰς δύο κόμματα. Τὸ προτιμότερον θὰ ἦτο νὰ διαλυθῇ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις καὶ τὰ ὑφιστάμενα κόμματα καὶ νὰ δημιουργηθοῦν νέα τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα θὰ δύνανται νὰ ζήσουν καὶ τὰ ὁποῖα ἐν λευκῷ θὰ ἔλθουν διὰ νὰ διαρρυθμίσουν τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος τὰς ἀφορώσας εἰς τὸν τρόπον τοῦ πολιτεύματος, ὥστε τὸ μέλλον πολίτευμα νὰ προέλθῃ ἐκ τοῦ συνασπισμοῦ πολλῶν κομμάτων. Τοιουτοτρόπως θ’ ἀποκλείσωμεν τελείως τὴν ἀντίδρασιν, ἥτις θ’ ἀναγκασθῇ νὰ ὑποκύψῃ καὶ θὰ ὑποκύψῃ ταχέως ὅταν τὸ μέλλον νὰ προκύψῃ πολίτευμα προκύψῃ ἐκ τοῦ συνασπισμοῦ πολλῶν κομμάτων. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο, κύριοι, καθίσταται ἀδύνατον, διότι ἴσως ἡ Ἐθνοσυνέλευσις δὲν θὰ ἔχῃ πολλὰς διαθέσεις νὰ αὐτοδιαλυθῇ.

§182ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ἔχει, ἔχει!

§183Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐὰν ὅμως τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν πλειοψηφίαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, δὲν προσχωρήσῃ εἰς τὴν ἄποψιν ταύτην, βεβαίως εἶναι ἀπαραίτητον νὰ διενεργηθῇ δημοψήφισμα, ἀλλὰ μὲ ἀπολύτως ἐξησφαλισμένην τὴν ἐλευθερίαν, μὲ ἀπόλυτον ἐκδήλωσιν τοῦ ἀληθοῦς φρονήματος τοῦ Λαοῦ. Θέλω νὰ ἐπιστήσω εἰς τοῦτο τὴν προσοχὴν τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν ἀποφασίσῃ τὸν τρόπον διενεργείας τοῦ δημοψηφίσματος. Πρέπει νὰ ἐξαντλήσῃ πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως δοθῶσιν ἐγγυήσεις διὰ τὴν ἐλευθέραν διεξαγωγὴν τοῦ δημοψηφίσματος καὶ ν’ ἀποκλεισθῇ ἐξ αὐτοῦ ἡ νοθεία. Εἶναι ὁ μόνος τρόπος νὰ καταβληθῇ ἡ ἀντίδρασις. Διὰ τῆς ἐνεργείας, κύριοι, ἐλευθέρου δημοψηφίσματος θὰ προέλθῃ ἓν πολίτευμα εὐσταθές, τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀνάγκην, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐξασφαλισθῶμεν καὶ ἐκ τῆς ἐσωτερικῆς ἀντιδράσεως καὶ ἐκ τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων, τοὺς ὁποίους ὑπῃνίχθησαν πολλοὶ τῶν πληρεξουσίων τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἐπειγόμενοι νὰ λύσουν τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει. Θὰ ἦσαν πολὺ μεγαλύτεροι οἱ κίνδυνοι, ἐὰν τὸ ζήτημα ἐλύετο ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, διὰ τῆς δημιουργίας ἀσταθοῦς πολιτεύματος, ὑφισταμένης ἀντιδράσεως, ὑφισταμένων ἐξωτερικῶν κινδύνων. Διότι θὰ ἀπησχολεῖτο περισσότερον ἡ Κυβέρνησις μὲ τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο διὰ νὰ τὸ συντηρήσῃ παρὰ διὰ τοὺς ἐξωτερικοὺς κινδύνους. Μόνον διὰ πολιτεύματος προερχομένου ἐκ τῆς λαϊκῆς ψήφου θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπαναφέρωμεν καὶ τὴν περιπόθητον συμφιλίωσιν, ἡ ἔλλειψις τῆς ὁποίας ἐγένετο αἰτία τόσων κακῶν. Καὶ ὅταν παγιώσωμεν ἓν πολίτευμα τοιοῦτον οἱονδήποτε, ὅταν ἐκλείψῃ τελείως ἡ ἀντίδρασις, θὰ δυνηθῶμεν νὰ συγκεντρωθῶμεν εἰς ἑαυτούς, νὰ περισυλλέξωμεν τὰ ῥάκη μας ἀπὸ πάσης ἀπόψεως, νὰ δημιουργήσωμεν ἓν Κράτος ἰσχυρόν, μὲ χρηστὴν διοίκησιν, μὲ χρηστὴν δικαιοσύνην, Κράτος τὸ ὁποῖον θὰ δύναται νὰ παρέχῃ ἐλπίδας ὅτι θὰ δυνηθῇ νὰ δημιουργήσῃ ἕνα ἀνώτερον σύγχρονον πολιτισμόν, δυνάμενον νὰ συμβάλῃ ἐν γένει εἰς τὴν πρόοδον τῆς ἀνθρωπότητος. (Χειροκροτήματα).

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μάρκου.

§185ΑΝΔΡ. ΜΑΡΚΟΥ. Ἀναγνωρίζω, κύριοι, τὴν ἐπιθυμίαν πάντων ὑμῶν, ἐπιθυμίαν ἀνταποκρινομένην πρὸς τὴν ἐπιτακτικὴν τοῦ Λαοῦ θέλησιν νὰ τερματισθῇ ὅσον οἷόν τε τάχιον ἡ παροῦσα συζήτησις διὰ νὰ ἐπέλθῃ ἡ ποθουμένη ἠρεμία καὶ γαλήνη εἰς τὸν Τόπον καὶ παύσῃ ἡ ὑφισταμένη ἐκκρεμότης. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τὰ ἀπασχολοῦντα τὴν Συνέλευσιν ζητήματα εἶναι ἐξαιρετικῆς σπουδαιότητος, ἡ δὲ ἰδική μου θέσις ἐκλεγέντος ὑπὸ ἰδιαίτερον πρόγραμμα εἶναι ἐξαιρετικὴ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε διὰ βραχέων νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον ἣν θέλω δώσει ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως.

§186ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μαῦρο;

§187Α. ΜΑΡΚΟΥ. Ἔχετε ὀλίγην ὑπομονήν. Ἐγώ, κύριοι, ἀνήκων εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ ὑπηρετῶν εἰς αὐτὸ ἀπὸ τοῦ 1909 ὡς ἁπλοῦς μέχρι τοῦδε στρατιώτης κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς ὑπὸ ἐξαιρετικὸν πρόγραμμα, κατῆλθον δηλαδὴ μὲ τὸ πρόγραμμα τῆς διατηρήσεως τοῦ πολιτεύματος τοῦ μέχρι σήμερον διοικοῦντος τὴν Ἑλλάδα, κατῆλθον μὲ τὸ πρόγραμμα τῆς διατηρήσεως τοῦ συνταγματικοῦ τουτέστι πολιτεύματος. Τὸ πρόγραμμά μου τοῦτο εἶχε καὶ ἑτέραν ἄποψιν, εἶχε τὴν ἄποψιν ἐκείνην ἡ ὁποία συμφωνεῖ μὲ τὴν ἄποψιν καὶ τὰς γνώμας τῶν Φιλελευθέρων. Εἶπον δηλαδὴ πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μου ὅτι ἐγὼ φρονῶ ὅτι τὸ πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ διοικῆται ἡ Ἑλλὰς εἶναι τὸ ἄγαν φιλελεύθερον πολίτευμα, εἶναι τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο τοῦ ὁποίου ὁ ῥυθμιστὴς δὲν εἶναι αἱρετὸς ἀλλ’ ἰσόβιος. Ἐν τούτοις, ἐπειδὴ ἐσχάτως καὶ ἰδίᾳ μετὰ τὴν καταστολὴν τῆς Ὀκτωβριανῆς στάσεως ἀνεκινήθησαν ζητήματα σχέσιν ἔχοντα μὲ τὴν μεταβολὴν τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος καὶ ἀλλαγὴν τῆς Δυναστείας θὰ μεταβῶ εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, θὰ παρακολουθήσω τὰς συζητήσεις καὶ ἐὰν ἐκ τῶν δηλώσεων τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως διαπιστωθῇ ὅτι εἶναι δυνατὸν ἀκινδύνως νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς εἴτε περὶ τῆς μεταβολῆς τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος εἴτε περὶ ἀλλαγῆς τοῦ προσώπου τοῦ ἀνευθύνου παράγοντος, τὴν τότε τελευταίαν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου γνώμην δὲν θὰ δώσω ἐγώ, ἀλλὰ θὰ προτείνω νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς περὶ αὐτοῦ διὰ Λαοψηφίσματος. Κατὰ τοῦτο εἶμαι σύμφωνος μὲ τὴν πολιτικὴν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἐφόσον λοιπὸν εἰς τὰ οὐσιώδη αὐτὰ ζητήματα συμφωνῶ μὲ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, δηλώσεις αἱ ὁποῖαι διαπνέονται ἀπὸ τὴν πίστιν πρὸς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, ἀλλὰ διαπνέονται καὶ ἀπὸ τὴν εὐλάβειαν πρὸς τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, διότι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις διὰ τῶν δηλώσεών της δὲν διαπιστώνει μόνον τὴν δημοκρατικήν της πίστιν, ἀλλ’ ἐξαρτᾷ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος ἀπὸ τὴν γνησίαν καὶ εἰλικρινῆ θέλησιν τοῦ Λαοῦ, ἐφόσον λοιπόν, λέγω, συμφωνῶ μὲ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰ οὐσιώδη αὐτὰ ζητήματα δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ὑπερψηφίσω αὐτά. Ὅταν, κύριοι, κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς ἔχων πρόγραμμα τὴν διατήρησιν τοῦ διέποντος τὴν Ἑλλάδα πολιτεύματος, δὲν κατῆλθον διότι ἤθελον νὰ ἀποσπάσω ψήφους τοῦ ἀντιθέτου πολιτικοῦ κόσμου πρὸς ἐμέ, ἀλλὰ διότι ἐφρόνουν ὅτι τὸ πολίτευμα τοῦτο εἶναι τὸ ὀρθότερον, ὅτι τὸ πολίτευμα τοῦτο εἶναι τὸ προσῆκον εἰς τὸν Ἑλληνικὸν χαρακτῆρα. Τὸ πρόγραμμά μου ἐνεκρίθη. Εἰσῆλθον εἰς τὴν Συνέλευσιν ὄχι μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ μὴ πεισθῶ, ἀλλὰ μὲ τὴν ἀπόφασιν νὰ παρακολουθήσω τὰς ἐν αὐτῇ συζητήσεις καὶ διαφωτισθῶ ἐξ αὐτῶν. Ἐὰν ἐκ τῶν ἐν τῇ Συνελεύσει συζητήσεων ἐσχημάτιζον τὴν πεποίθησιν ὅτι πλανῶμαι, δὲν θὰ εἶχον καμμίαν δυσκολίαν νὰ τὸ ὁμολογήσω. Ἐπὶ δίμηνον ἤδη συζητοῦμεν ἐν τῇ Συνελεύσει ταύτῃ. Ἐλέχθησαν μυρία ὅσα ἐπιχειρήματα, ἀλλὰ πάντα τὰ ἐπιχειρήματα ἔτεινον εἰς τὴν ὑποστήριξιν μιᾶς θέσεως, περὶ τῆς ὁποίας δὲν εἶναι δυνατὸν ἀμαθὴς Ἕλλην νὰ ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην. Ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα ἔτεινον εἰς τὸ νὰ ἀποδείξουν ὅτι ἡ Δυναστεία ἡ καθημένη ἐπὶ τοῦ Θρόνου δὲν δύναται πλέον νὰ παραμείνῃ Δυναστεία τῆς Ἑλλάδος ὄχι μόνον δι’ οὓς λόγους ἀνέφεραν καὶ ἀνέπτυξαν οἱ διάφοροι ἀγορηταὶ ἀλλ’ ἰδίᾳ καὶ πρωτίστως χάριν τῆς ἐσωτερικῆς τοῦ δυστήνου αὐτοῦ Τόπου γαλήνης. (Χειροκροτήματα). Ὅλα τὰ ἐπιχειρήματα εἰς τοῦτο ἔτεινον. Δὲν ἔτεινον εἰς τὸ νὰ μὲ πείσουν ὅτι διὰ τὴν κακοδαιμονίαν ἡ ὁποία ἐρρίφθη ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἀφορμὴ εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος. Ἀφορμὴ διὰ τὴν κακοδαιμονίαν ὑπῆρξαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐκλήθησαν νὰ ἐφαρμόσουν τὸ πολίτευμα. Ὁσάκις τὸ πολίτευμα τῆς Βασιλευομένης Δημοκρατίας ἐφηρμόσθη εὐθέως καὶ ἐντίμως, τὸ πολίτευμα τοῦτο ἀπέδωκεν ἀγλαοὺς καρπούς. Ὁσάκις ὅμως τὸ πολίτευμα ἐφηρμόσθη κακῶς, ὁσάκις τὸ πολίτευμα ἐκαλπονοθεύθη, τότε βεβαίως δὲν ἀπέδωκεν ἀγλαοὺς καρπούς. Δὲν πταίει λοιπόν, κύριοι, τὸ πολίτευμα. Δὲν σκεπτόμεθα σοβαρῶς, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅταν θέλωμεν νὰ καταργήσωμεν ἕνα θεσμὸν διότι εὑρέθησαν οἱ ἐντεταλμένοι τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ νὰ μὴ τὸν ἐφαρμόσουν καλῶς.

§188ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι ἑκατὸ χρόνια.

§189Α. ΜΑΡΚΟΥ. Ἀντετάχθη πρὸς ὑποστήριξιν τῆς γνώμης, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὸ διέπον ἡμᾶς πολίτευμα καὶ νὰ τραπῶμεν πρὸς τὴν ἄκαρπον Δημοκρατίαν, ἀντετάχθη, λέγω, ὅτι ἡ βασιλικὴ πορφύρα δελεάζει καὶ δὲν δύναται νὰ ἐκπληρώσῃ τις ἀνεπηρεάστως τὸ καθῆκόν του. Ἀλλοίμονον, κύριοι, εἰς τὰ Κράτη, ἀλλοίμονον εἰς τὰ Ἔθνη ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσι πολιτικοὺς ἄνδρας ἱκανοὺς ν’ ἀντισταθῶσιν εἰς τὸ δέλεαρ καὶ τὴν αἴγλην τῆς βασιλικῆς πορφύρας. Ἐγὼ ἀδιστάκτως φρονῶ ὅτι ἐν Ἑλλάδι ὑπάρχουν πολιτικοὶ ἄνδρες ἱστάμενοι εἰς τὸ ὕψος των, οἱ ὁποῖοι δύνανται ἀνεπηρεάστως νὰ ἐκπληρῶσι τὸ καθῆκόν των. Ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλους λόγους, κύριοι συνάδελφοι, φρονῶ ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα δὲν εἶναι διὰ τὴν Ἑλλάδα τὸ προσῆκον. Δὲν εἶναι εἰσέτι, κύριοι, ὤριμος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ διέπηται μὲ πολίτευμα τοῦ ὁποίου τὸν ρυθμιστὴν νὰ ἐκλέγῃ αὐτός. Διὰ νὰ πεισθῶμεν περὶ τούτου δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς τὰς ἐκλογὰς τῆς 1ης Νοεμβρίου. Αἱ ἐκλογαὶ τῆς 1ης Νοεμβρίου καταδεικνύουν ἐναργῶς ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν ὡρίμασεν ἐπαρκῶς. Καταδεικνύουν ἐναργῶς ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἐκείνας ἐψήφισεν ἐναντίον τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, διότι εὑρέθησαν ὀλίγα ὄργανα αὐτοῦ, διότι εὑρέθησαν ὀλίγοι χωροφύλακες νὰ μὴ ἐκπληρώσουν τὸ καθῆκον των καὶ νὰ καταπιέζουν τοὺς πολίτας, ἐνῷ ἐγνώριζε κάλλιστα ὅτι καταψηφίζων τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ὑπέγραφε τὴν πολιτικὴν καταδίκην τῆς Ἑλλάδος. Ἀνεξαρτήτως τούτου, κύριοι, φρονῶ ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα δὲν εἶναι ἐφαρμόσιμον ἐν Ἑλλάδι καὶ δι’ ἄλλον λόγον. Οἱ ἑλληνικοὶ χαρακτῆρες ἐκ λόγων κλιματολογικῶν δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναγνωρίσωσι τὸ κῦρος οἱουδήποτε συμπολίτου μας. Δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς τὰ πρόσφατα γεγονότα, ἐκ τῶν ὁποίων καταδεικνύεται ὁποίαν ἐπίθεσιν ὑφίσταται καὶ ὑπέστη ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, διότι ἔτυχε νὰ ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην πρὸς τὴν πτέρυγα ἐκείνην... (Θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§190Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Βασιλεὺς δὲν ὑπέστη ἐπίθεσιν ἀνάλογον; Αὐτὸ νὰ μᾶς δικαιολογήσητε.

§191Α. ΜΑΡΚΟΥ. Πρὸς τὴν πτέρυγα ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀρνεῖται εἰς τὸν ἱδρυτὴν ἑνὸς τῶν μεγαλυτέρων κομμάτων, εἰς τὸν ἀρχηγὸν αὐτοῦ, εἰς τὸν ἁπλοῦν ἔστω πολίτην νὰ ἔχῃ καὶ αὐτὸς γνώμην καὶ νὰ προσηλυτίζῃ εἰς ταύτην καὶ ἄλλους. Δὲν συμμερίζομαι βεβαίως, κύριοι, τὴν γνώμην τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, ὅτι ὁ ἐκ Μαντινείας ἔντιμος συνάδελφος ἔλαβε τὴν κατιοῦσαν. Ἀπ’ ἐναντίας ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἔλαβε τὴν ἀνιοῦσαν. Ἀλλ’ ἡ ἀνιοῦσα, κύριοι, εἶναι μὲν κοπιώδης, ἀλλ’ ἄγει εἰς τὸ Καπιτώλιον. Εἰς τὴν ὁδὸν ὅμως αὐτήν, τὴν ἀνιοῦσαν, —ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τῷ εἴπω— ἂς προσέχῃ, ἂς μὴ σπεύδῃ, διότι παρὰ τὸ Καπιτώλιον ὑπάρχει καὶ ἡ Ταρπηία πέτρα. Κύριοι, παρὰ τὴν διαφωνίαν μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, —καθόσον ἐγώ, ὡς εἴρηται, ὑποστηρίζω τὴν βασιλευομένην Δημοκρατίαν ὡς τὸ κατάλληλον δι’ ἡμᾶς πολίτευμα, αὕτη δὲ φρονεῖ τὴν ἄκρατον Δημοκρατίαν ὡς τοιοῦτον, ἀφοῦ αὕτη διὰ τῶν προγραμματικῶν αὐτῆς δηλώσεων ἀφήνει τὴν λύσιν τῶν βασικῶν καὶ οὐσιωδῶν τούτων ζητημάτων εἰς τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ—ἐγὼ θὰ παράσχω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην μου. Καὶ ἂν ἐκ τῆς ψήφου τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καταδειχθῇ, ὡς ἡ Κυβέρνησις πιστεύει, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἶναι ὥριμος διὰ τὴν Δημοκρατίαν, ἐγὼ δὲν θὰ εἶμαι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ μεταβληθῶ εἰς ἀντίδρασιν κατὰ τοῦ νέου πολιτεύματος. Θὰ ταχθῶ ὡς στρατιώτης αὐτοῦ πρὸς ἐμπέδωσιν καὶ ἐνίσχυσίν του. Μίαν ἔχω μόνον θλῖψιν, ὅτι ἡ φύσις δὲν μὲ ἐπροίκισε μὲ τόσην ὅσην τῆς πτέρυγος ἐκείνης τοὺς συναδέλφους ὀξυδέρκειαν, ὥστε νὰ διἴδω ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀπὸ τοῦδε ὥριμος διὰ Δημοκρατίαν, καὶ οὕτω ἀντὶ σημαιοφόρος ταύτης, θὰ εἶμαι ἁπλοῦς ἀλλὰ καὶ πιστὸς οὐραγός της. Σχετικῶς μὲ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ψηφοφορίας ἐπιφυλάσσομαι ἐν εὐθέτῳ στιγμῇ νὰ ἐπιφέρω τὰς ἐπ’ αὐτοῦ ἀντιρρήσεις μου, καθόσον διαφωνῶ ὡς πρὸς τὸ σημεῖον τοῦτο μὲ τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις προτίθεται νὰ μεταβάλῃ τὴν κρατοῦσαν κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἀρχήν, τὴν ἀρχὴν τῆς πλειοψηφίας. (Χειροκροτήματα).

§192ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γεωργιάδης.

§193Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, συντόμως θὰ ἀναπτύξω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ μέρους τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀναφερομένου εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Θέλω καὶ ἐγὼ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου ἐπὶ τοῦ κεφαλαιώδους αὐτοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἀποτελεῖ τὸν κυριώτερον σκοπὸν τῆς Συνελεύσεως ταύτης. Ἦλθον ἐνταῦθα ἐκ Κρήτης μετὰ τὴν ἐκλογήν μου ἄνευ προδιαγεγραμμένου προγράμματος περὶ τῆς τηρητέας πορείας μου. Ἐφρόντισα νὰ μορφώσω τὴν γνώμην μου, ἀφοῦ ἐμελέτησα τὴν κατάστασιν τὴν πραγματικήν, τὴν ἐνταῦθα ὑφισταμένην μετὰ τῆς ἀντιλήψεως τὴν ὁποίαν ἠδυνάμην πρὸς τοῦτο νὰ διαθέσω καὶ ἀφοῦ ἤκουσα τὰς γνώμας αἱ ὁποῖαι ἐνταῦθα καὶ εἰς ἄλλην συνεδρίασιν πολιτευομένων ἐλέχθησαν ὑπὲρ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης ἀπόψεως. Καὶ ἐσχημάτισα, κύριοι, τὴν ἀντίληψιν ὅτι οὐσιαστικῶς ὡς πρὸς τὸν σκοπὸν οὐδεμία ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὑπάρχει διαφωνία. Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, παρ’ οὐδενὸς νὰ ἀμφισβητηθῇ ὅτι τὸ πνεῦμα τὸ ἐπικρατοῦν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ κατ’ ἀπόλυτον, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, μορφὴν εἶναι καὶ ἀντιδυναστικὸν καὶ δημοκρατικόν. Ἡ ἔρις μοὶ φαίνεται ὅτι ἁπλῶς περιορίζεται ὡς πρὸς τὴν πορείαν καὶ τὴν μέθοδον τὴν ὁποίαν πρέπει ν’ ἀκολουθήσωμεν διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν ἐκεῖνο περὶ τοῦ ὁποίου πάντες συμφωνοῦμεν. Ἀλλ’ ἐν τούτοις ἐσχημάτισα ἐπίσης τὴν ἀντίληψιν ὅτι τοιαύτην τροπὴν ἔλαβον αἱ συζητήσεις, ὥστε νὰ δύναται νὰ γεννηθῇ κάποια παρεξήγησις καὶ πλάνη, ὅτι οἱ κίνδυνοι περὶ τῆς Δημοκρατίας εὑρίσκονται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὅτι ὁ ἀγὼν καταβάλλεται οὐχὶ διὰ ν’ ἀποτραπῶσιν οἱ κίνδυνοι οὗτοι, ἀλλὰ διὰ νὰ ἐξαντληθῇ ἡ ὑπομονὴ ὅλων μας. Εἴθε, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα νὰ μὴ εἶχεν ἄλλους κινδύνους παρὰ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ γεννηθῶσιν ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης, καὶ εἴθε ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα νὰ μὴ δύναται νὰ προσηλυτίσῃ παρὰ τοὺς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀπίστους. Ἡ τοιαύτη τροπή, κύριοι συνάδελφοι, τῶν συνειδήσεων δὲν ἔχει ἁπλῶς τυπικὴν σημασίαν, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δύναται νὰ ἔχῃ καὶ πρακτικῶς ἐπιβλαβῆ ἀποτελέσματα, διότι, ὅπως ἐκ τῶν πραγμάτων ἀτυχῶς διατυποῦται, θὰ δύναται εἰς τὸν κόσμον νὰ γεννηθῇ μία διαίρεσις, ἡ ὁποία δὲν δύναται ἐπωφελῶς νὰ ἐπηρεάσῃ τὸν ἀγῶνά μας. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὴν πραγματικότητα. Ἂς παύσωμεν νὰ ὑποψιαζώμεθα ἀλλήλους, ἂς παύσωμεν νὰ ὑποβλέπωμεν ἀλλήλους καὶ ἀφοῦ ὅλοι ἀναγνωρίσωμεν ὅτι ἀποτελοῦμεν στελέχη, ὅτι εἴμεθα στρατιῶται τῆς αὐτῆς παρατάξεως, ἂς φροντίσωμεν ψυχραίμως συνεννοούμενοι νὰ ἴδωμεν ποίαν τακτικὴν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν, διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν εἰς τὸν κοινὸν ἀγῶνα. Εἰς τὰς σκέψεις μου, κύριοι, αὐτὰς κατέληξα ἀφοῦ πρῶτον ἠθέλησα νὰ ἐξετάσω: πρῶτον ποῖαι αἱ ἀφορμαὶ αἱ ὁποῖαι ἰδίως ἐν τῷ παλαιῷ βασιλείῳ ἐγέννησαν τὸ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ δεύτερον ποῖος ὁ σκοπὸς ὁ ὁποῖος ἐπιδιώκεται διὰ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς. Καὶ πρῶτον ὡς πρὸς τὰ αἴτια. Παρὰ τὰ δημοκρατικὰ φρονήματα, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἀναμφισβητήτως ἐμφορεῖται ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, οὐδείς, νομίζω, δύναται νὰ ἀμφισβητήσῃ ὅτι ἡ κυριωτέρα ἀφορμή, ἡ ὁποία ἐγέννησε τὸ δυναστικὸν ζήτημα, τοὐλάχιστον ἐν τῷ παλαιῷ βασιλείῳ, εἶναι ἡ πολιτικὴ ἡ καταστρεπτική, ὅπως γενικῶς ἀνεγνωρίσθη, τῆς Δυναστείας τοῦ βασιλεύοντος Οἴκου. Ἡ καταστρεπτικὴ αὐτὴ πολιτικὴ καὶ πρὸ πάντων κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη ἐδημιούργησε τὴν γνώμην παρὰ τῇ μεγάλῃ πλειοψηφίᾳ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ὅτι πρέπει νὰ ἐπιζητηθῇ ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας χάριν τῆς σωτηρίας τῆς Πατρίδος. Καὶ ἡ τοιαύτη γνώμη ἥτις ἐγεννήθη καὶ τὰ γεγονότα αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐγέννησαν τὴν γνώμην ταύτην, ἐκλόνισαν κατ’ ἀρχὰς τὴν πίστιν τοῦ Λαοῦ ἐπὶ τὸν βασιλικὸν θεσμόν, τέλος δὲ κατέρριψαν αὐτὸν τελείως ἐν τῇ συνειδήσει τῆς πλειοψηφίας τοῦ Λαοῦ. Ἕτερον γεγονός, κύριοι, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει μας ὅταν θέλωμεν νὰ μορφώσωμεν τὴν γνώμην μας, εἶναι ὁ σκοπός, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν. Τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα ἐγέννησαν τὴν δυναστικὴν κρίσιν εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ μᾶς ὁδηγήσουν εἰς τὸ νὰ ἐξετάσωμεν καὶ ποῖος ὁ ἐπιδιωκόμενος σκοπός. Ἐπειδή, κύριοι, ἡ καταστρεπτικὴ πολιτικὴ τῆς Δυναστείας ἐπαρουσιάζετο πάντοτε ὡς ἐκπροσωπουμένη ὑπὸ ἑνὸς κόμματος, διὰ τὸν λόγον αὐτὸν τὰ αὐτὰ γεγονότα ἐδίχασαν τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν καὶ συνεπῶς προσδοκᾶται σήμερον ὅτι διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ θεσμοῦ δὲν πρόκειται ἁπλῶς νὰ ἐπιτύχωμεν ἓν καλύτερον πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἐλπίζει ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ ἐπουλώσῃ τὰς πληγὰς τὰς ὁποίας κατὰ τοῦ σώματός του ἐπέφερεν ἡ Δυναστεία, ἀλλὰ συγχρόνως ἐλπίζει ὅτι διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος θὰ ἐπιτύχῃ τὴν εἰρήνην τὴν ἐσωτερικήν, θὰ θέσῃ τέρμα εἰς τὸν ἐμφύλιον σπαραγμόν, ὁ ὁποῖος ἀτυχῶς ἀπό τινων ἐτῶν κατατρώγει ἡμᾶς. Συμφωνῶ καὶ ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, μὲ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐξέφρασαν τὴν θλῖψίν των, διότι συζητοῦμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ περὶ τῆς λύσεως τοιούτων ζητημάτων καὶ συμφωνῶ ἀκριβῶς συνεπείᾳ τῶν αἰτίων, τὰ ὁποῖα ἐγέννησαν τὰ ζητήματα ταῦτα, διότι καὶ ἐγὼ θὰ ἤθελον ἡ λύσις τῶν ζητημάτων τούτων νὰ συμπέσῃ πρὸς τὰς ἡμέρας ἐκείνας κατὰ τὰς ὁποίας συνεπείᾳ ἀκριβῶς τῆς δυναστικῆς πολιτικῆς ὁ ἐν Θράκῃ καὶ Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἀπὸ αἰώνων ἀκμάζων ἑλληνικὸς πολιτισμὸς ἐξερριζοῦτο. Ὁ ἐκεῖ ἑλληνικὸς πληθυσμός, ἐνῷ ἔβλεπεν ὅτι ἐπλησίαζεν εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῶν ἐθνικῶν του ὀνείρων, χάριν τῶν ὁποίων τόσα ὑπέστη, μετεβλήθη εἰς λαὸν πρόσφυγα. Ὅταν ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἀπὸ νικητοῦ μετεβάλλετο εἰς συρφετὸν φευγόντων, ὅταν μέγα μέρος τῶν Ἑλλήνων ἠγωνίζετο ἢ ἐφονεύετο εἰς τὰ ἐνδότερα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ὅταν ἁγναὶ παρθένοι ἠτιμάζοντο ἐν τῇ Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ὅταν χιλιάδες γονέων ἐθρήνουν τὰ τέκνα των καὶ ἀδελφοὶ τὰς ἀδελφὰς καὶ σύζυγοι τὰς συζύγους, ὅταν ἐθάπτετο ἡ ἐθνικὴ τιμή, τότε ὡς μία ὁρμητικὴ διαμαρτυρία τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς, ὡς μία παλλαϊκὴ ἔκρηξις τῆς λαϊκῆς ὀργῆς ἔπρεπε νὰ ἐξαναστῇ ὁλόκληρος ὁ ἑλληνικὸς κόσμος καὶ νὰ ἐκριζώσῃ, νὰ πετάξῃ τὴν Δυναστείαν ἐκείνην ἡ ὁποία ἐγένετο ἀφορμὴ τῶν συμφορῶν τοῦ Λαοῦ. Τότε κατὰ τὰς στιγμὰς ἐκείνας ἡ τιμωρὸς ἐξέγερσις τῆς λαϊκῆς ὀργῆς θ’ ἀπετέλει δικαίαν ἀνταπόδοσιν τῶν ἐγκλημάτων τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ καὶ θὰ ἐξήγνιζεν ἱστορικῶς τὸ Ἔθνος διὰ τῆς ἀμέσου τιμωρίας τῶν ἐνόχων, διότι θ’ ἀπεδείκνυεν ὅτι τοῦτο δὲν ἦτο ἄξιον τῆς καταστροφῆς εἰς τὴν ὁποίαν τὸ ὡδήγησαν ἀνάξιοι βασιλεῖς μὲ ἀναξίους κυβερνήτας. Ἀλλ’ ἐφόσον τοῦτο δὲν ἐγένετο, ὀφείλομεν πλέον σήμερον νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ ποῖον τρόπον νὰ ἐνεργήσωμεν διὰ νὰ ἐπιτύχωμεν σταθερῶς ἐκεῖνο περὶ τοῦ ὁποίου, ὡς εἶπον, πάντες συμφωνοῦμεν. Καὶ νομίζω, κύριοι, ὅτι ἀναμφισβητήτως ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν διαγράφει τὸ κυβερνητικὸν πρόγραμμα εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία θὰ ἔχῃ ὡς τέρμα τὸ νὰ ἐπιτύχωμεν τὸ δημοψήφισμα, τὸ νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν δυναστικὴν μεταβολὴν ἄνευ τῶν κινδύνων τοὺς ὁποίους παρουσιάζουν αἱ ἀντίθετοι ἀπόψεις. Ἡ πρώτη τῶν ἀπόψεων τούτων ζητεῖ νὰ λυθῶσιν ἀμφότερα τὰ ζητήματα ταῦτα ἐν τῇ Συνελεύσει, ἀλλὰ συγχρόνως νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς διὰ δημοψηφίσματος, χωρίς, μετὰ τὴν τελευταίαν τροπολογίαν, νὰ ὁρίζῃ κἂν τὸν χρόνον ἐντὸς τοῦ ὁποίου θὰ ἐνεργηθῇ τὸ δημοψήφισμα τοῦτο. Νομίζω ὅτι, ἂν δὲν τερματίσωμεν τὴν κρίσιν τὴν πολιτειακήν, θὰ προκύψουν κίνδυνοι τοὺς ὁποίους πάντοτε ἐνέχει ἡ ἐκκρεμότης, ἡ ὁποία ἀναμφισβητήτως δὲν δύναται παρὰ νὰ ὑπάρχῃ κατὰ τὸν χρόνον ὅστις θὰ μεσολαβήσῃ μεταξὺ τῆς ἀποφάσεως τῆς ἐνδεχομένως ληφθησομένης ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ τῆς ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ διενηργεῖτο τὸ δημοψήφισμα διὰ νὰ ἐγκρίνῃ τὴν ἀπόφασιν ταύτην. Καὶ κατὰ τὸν μεταξὺ τούτων χρόνον δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ δεχθῶμεν, ἐφόσον ἡμεῖς οἱ ἴδιοι θὰ ζητῶμεν ἔγκρισιν ὅτι ἀμφιβολίαι θὰ ἠδύναντο νὰ ὑπάρξουν εἰς τὴν ἑλληνικὴν ψυχήν, καὶ αἱ ἀμφιβολίαι δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ δημιουργήσουν ἀστάθειαν περὶ τοῦ καθεστῶτος τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ δημιουργήσωμεν. Καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη ν’ ἀναπτύξωμεν ποίας ζημίας καὶ μόνον αὐτὴ ἡ ἀμφιβολία θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπιφέρῃ. Ἡ ἑτέρα ἄποψις, κατὰ τὴν ὁποίαν δέον νὰ λυθῶσιν ὁριστικῶς ἀμφότερα τὰ ζητήματα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἄνευ δημοψηφίσματος παρουσιάζει βεβαίως τὸ πλεονέκτημα ὅτι τερματίζει τὴν κρίσιν τὴν πολιτικήν. Ἀλλὰ καὶ αὐτὴ παρουσιάζει ἐλαττώματά τινα, τὰ ὁποῖα ἀναμφισβητήτως δὲν δυνάμεθα νὰ παρίδωμεν. Ἐν συντόμῳ θὰ εἴπω ποῖα κατὰ τὴν κρίσιν μου ἐλαττώματα παρουσιάζει ἡ ἄποψις αὕτη, καὶ πρὶν ἐξετάσω ταῦτα θὰ εἴπω ὅτι ἐγεννήθη καὶ ἀμφισβήτησις ἂν δικαιοῦται ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐκ τῆς ἐντολῆς τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἐκ μέρους τοῦ Λαοῦ νὰ προβῇ εἰς μίαν τοιαύτην ἀπόφασιν. Ἐγὼ ὁμολογῶ ὅτι προερχόμενος ἐξ ἐκλογικῆς περιφερείας εἰς τὴν ὁποίαν ἀναμφισβητήτως ἐπικρατεῖ κατὰ μεγίστην πλειοψηφίαν τὸ δημοκρατικὸν φρόνημα δὲν ἔχω ὑπὲρ τῆς ἀπόψεως ταύτης, ἀτομικῶς τοὐλάχιστον, ἐπιχειρήματα, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι οἱανδήποτε ἀπόφασιν τοιαύτην καὶ ἂν λάβωμεν ἐνταῦθα ὁ Κρητικὸς λαὸς τοὐλάχιστον καὶ ἐκ τῶν ὑστέρων θὰ τὴν ἐγκρίνῃ μετ’ ἐνθουσιασμοῦ.

§194ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τότε διατί δὲν ψηφίζετε;

§195Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Θὰ ἐξηγήσω δι’ ὀλίγων. Ὁμολογῶ ἐπίσης ὅτι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι θὰ ἦτο σκόπιμον πρὸ τῶν ἐκλογῶν νὰ μὴ τεθῶσιν οἱ περιορισμοὶ καὶ οἱ σκοποὶ τῶν ἐκλογῶν ὅπως ἐτέθησαν, ἀλλὰ θὰ ἦτο ἴσως ὀρθὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διεχειρίσθησαν τότε τὰ πολιτικὰ προγράμματα νὰ μὴ ἀποκλείσουν καὶ τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐκείνας.

§196Κ. ΠΑΠΑΔΟΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ πρωτόκολλον τῶν συναδέλφων Ἀθηνῶν–Πειραιῶς ἀντανακλᾷ διὰ τὴν Κρήτην;

§197Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Ὄχι. Διὰ τὴν Κρήτην δὲν ὑπάρχουν τοιοῦτοι προγραμματικοὶ περιορισμοί, ἀλλ’ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι, ὅταν πρόκειται νὰ δώσῃ ψῆφον ἐκ τῆς ὁποίας ἐξαρτᾶται μία ἐνέργεια, δὲν πρόκειται τὴν ψῆφόν του νὰ τὴν ρυθμίσῃ ἐκ τῆς περιωρισμένης καταστάσεως ἡ ὁποία ὑφίσταται εἰς μίαν ἐκλογικὴν περιφέρειαν, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ τὴν ρυθμίσῃ ἀφοῦ σχηματίσῃ ἀντίληψιν καθολικὴν περὶ τῆς πραγματικῆς καταστάσεως. Διότι ἡ ἐνέργεια δὲν πρόκειται νὰ ἀφορᾷ μεμονωμένως ἓν τμῆμα τοῦ Κράτους, ἀλλὰ θὰ ἔχῃ συνεπείας ἐπὶ τῆς τύχης ὁλοκλήρου τοῦ Κράτους. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον καὶ εἰς τὴν ἀρχὴν εἶπον ὅτι τὴν γνώμην μου ἠθέλησα νὰ μορφώσω, ἀφοῦ κατὰ τὸ δυνατὸν μελετήσω καὶ σχηματίσω ἰδίαν ἀντίληψιν περὶ τῆς ἐπικρατούσης πραγματικῆς καταστάσεως. Δυστυχῶς εἰς τὰ προγράμματα ὅλων τῶν κομμάτων οἱ πλεῖστοι τῶν ὑποψηφίων κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ ἔθεσαν ὡρισμένον πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἠκολούθουν ὅταν ἐπρόκειτο νὰ λάβουν ἀποφάσεις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἔθεσαν ὡρισμένον πρόγραμμα καὶ ἐξετάζεται ἂν σήμερον τὸ πρόγραμμα τοῦτο θὰ ἠδύνατο νὰ παραβλέψῃ καὶ νομίζω ὅτι δὲν δύναται νὰ παραβλέψῃ τὸ πρόγραμμα τοῦτο ὄχι μόνον ἐξ ἠθικῆς ὑποχρεώσεως, ὄχι μόνον διότι νομίζω ὅτι τοῦτο θὰ ἠδύνατο νὰ ἀποτελέσῃ μίαν κακὴν ἀπαρχήν, ἡ ὁποία θὰ ἐκλόνιζε τὴν πίστιν τῶν ἐκλογέων εἰς τὸ μέλλον ἐπὶ τὰ πολιτικὰ προγράμματα, ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ διότι φρονῶ ὅτι ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σκοπῶν τοὺς ὁποίους ἐπιδιώκομεν θὰ ἦτο τοῦτο ἐπιβλαβές. Καὶ θὰ ἐξηγηθῶ ἀμέσως. Μὴ λησμονῶμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον καὶ ἐν ἀρχῇ εἶπον, ὅτι διὰ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς καὶ εἰς τὴν γνώμην περὶ τῆς πολιτικῆς μεταβολῆς δὲν ἤχθη ὁ Λαὸς μόνον συνεπείᾳ Δημοκρατικῶν ἰδεῶν τὰς ὁποίας ἐμόρφωσε, δὲν ἤχθη μόνον συνεπείᾳ δημοκρατικῶν φρονημάτων καὶ δημοκρατικῆς συνειδήσεως, τὴν ὁποίαν ἀπέκτησεν ἐκ τῆς μελέτης καὶ τῆς ἀντιλήψεως ὅτι ἡ δημοκρατία εἶναι τὸ καλύτερον πολίτευμα ἐν σχέσει ἐξεταζόμενον πρὸς τὸν βασιλικὸν θεσμόν. Εἰς τὴν τοιαύτην γνώμην κατέληξεν ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, διότι φρονεῖ ὅτι διὰ τῆς τοιαύτης μεταβολῆς θὰ τεθῇ τέρμα εἰς τὸν ἐμφύλιον σπαραγμὸν ὑπὸ τοῦ ὁποίου κατατρύχεται. Ἀλλά, κύριοι, κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς πάντα τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι ἐν τῷ συνόλῳ δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ μέλη μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς κομματικῆς παρατάξεως, τῆς παρατάξεως τῶν φιλελευθέρων, εἴτε ταύτης ἀνηκούσης σήμερον εἰς τὴν ἄκραν ἀριστεράν, εἴτε ἀνηκούσης εἰς τοὺς φιλελευθέρους δημοκρατικούς, εἴτε εἰς τοὺς λεγομένους συντηρητικοὺς φιλελευθέρους. Ἐν πάσῃ περιπτώσει κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς καὶ ἔθεσαν ὡρισμένον πρόγραμμα. Κατὰ τὰς ἐκλογὰς ἐκείνας μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἀπέσχεν ὁ ἀντίθετος πολιτικὸς κόσμος. Καὶ τοῦτο δὲν δύναται νὰ ἐπηρεάσῃ τὰς ἀποφάσεις ἡμῶν, οὔτε δύναται κἂν νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, ἀλλὰ καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται νὰ ἐξετασθῶσι θέματα περὶ τῶν ὁποίων ὁλόκληρος κόσμος τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῶν προτέρων ἔχει τὴν ἀντίληψιν ὅτι θὰ ἠδύναντο νὰ συζητηθῶσι καὶ ἀποφασισθῶσιν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν εἷς ὁλόκληρος κόσμος ἐνόμιζε καὶ πολλοὶ ἄλλοι ἄλλως τε καὶ ἐκ τοῦ φίλου κόσμου εἶχον τὴν γνώμην συνεπείᾳ τοῦ προγράμματος, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ἐθέσαμεν, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν θὰ ἔλθῃ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει καὶ ἀπέσχον, πῶς δύνανται νὰ ἀποκρούσουν τὸ ἑξῆς ἐπιχείρημα, ὅτι: ἀπέσχομεν διότι δὲν ἐγνωρίζαμεν ὅτι ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει θὰ λυθῇ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ ἐπεφυλάξαμεν τὸ δικαίωμά μας νὰ κατέλθωμεν εἰς τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν θὰ ἐθέτετε ὅπως ὑμεῖς οἱ ἴδιοι ὑπεσχέθητε τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὸν Λαόν;

§198ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἅμα ἐδήλωσαν οἱ ἀντίπαλοι ὅτι ἀπέχουν, τότε ἐδημιουργήθη τὸ ζήτημα αὐτό.

§199Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Δὲν εἶναι ἔτσι. Διότι μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἡ ἡμέρα τῶν ἐκλογῶν ἐπανειλημμένως ἀνεβλήθη· μὴ λησμονεῖτε ὅτι ἡ προθεσμία πρὸς ὑποβολὴν τῶν αἰτήσεων τῶν ὑποψηφίων συνετάχθη εἰς μίαν μόνον ἑβδομάδα πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ ὅτι εἶχον γεννηθῇ τὰ ζητήματα καὶ εἶχον ἐξαγγελθῇ καὶ ἦτο γνωστὸν εἰς ποίας ἀποφάσεις τὰ κόμματα θὰ ἠδύναντο νὰ καταλήξωσιν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ἂν τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο τὸ ἐπαρουσίαζον ὡς ἐπιχείρημα καλῆς πίστεως.

§200Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἀπέσχον διότι ἤξευρον ὅτι δὲν θὰ ἐπετύγχανον.

§201Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἡ Ἐπανάστασις ἐκάλεσε τὸν κ. Δαγκλῆν καὶ τὸν παρεκάλεσε νὰ προσκαλέσῃ τοὺς φιλελευθέρους ἂν θέτουν ζήτημα πολιτειακὸν ἢ οὔ, ὁ δὲ κ. Δαγκλῆς ἐκάλεσε τοὺς φιλελευθέρους καὶ ἀπήντησαν τὰ 90% ὅτι θέτουν πολιτειακὸν ζήτημα.

§202Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Ἐφόσον λοιπόν, κύριοι, τοιοῦτον ἦτο τὸ πρόγραμμα τοῦ φιλελευθέρου κόσμου καὶ εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν οἱ ἐκλεγέντες πληρεξούσιοι δὲν ἐνόμιζον ὅτι εἶχον δέσμευσιν ἐκ τοῦ τοιούτου προγράμματος καὶ συνεπῶς εἶχον περιορισμὸν ὡς πρὸς τὴν πορείαν τὴν ὁποίαν ὀφείλουν νὰ ἀκολουθήσουν, καὶ πάλιν ἐγὼ νομίζω—τὸ λέγω δὲ ἐγὼ ὁ ὁποῖος δὲν ἔχω τοιοῦτον περιορισμὸν—ὅτι χάριν τοῦ σκοποῦ τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ λάβῃ ἀποφάσεις, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει πλὴν τῶν ἄλλων θὰ εἴχομεν καὶ τὸ εὔλογον ἐπιχείρημα τῶν ἀντιπάλων ὅτι ἐξ ἐνέδρας ἀπεκλείσαμεν αὐτοὺς ἀπὸ τὰς ἐκλογὰς καὶ ἐλάβομεν ἀπόφασιν ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει τὴν ὁποίαν πραγματικῶς δὲν ἐξηγγείλαμεν ὅτι εἴμεθα ἀποφασισμένοι νὰ λάβωμεν. «Ἕνεκα τοῦ λόγου τούτου νομίζω ὅτι πρέπει καὶ τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα νὰ τεθῶσιν ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ λαοῦ καὶ ἀναλόγως τῆς ἀπαντήσεως αὐτοῦ νὰ κανονίσωμεν τὴν πορείαν μας, εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι ἡ ἀπόφασις τοῦ Λαοῦ δὲν δύναται παρὰ νὰ εἶναι σύμφωνος πρὸς τοὺς πόθους μας. Τονίζω δὲ τοῦτο, διότι ἐπαναλαμβάνω ὅτι παρέχομεν τὴν ἐντύπωσιν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἐποικοδομητικὴ διὰ τὸν ἀγῶνά μας, ὅτι δὲν θέλομεν τὸ δημοψήφισμα διότι ἀμφιβάλλομεν ἂν ὁ λαὸς θὰ ἀποφανθῇ ὑπὲρ ἡμῶν καὶ εἶναι καὶ αὐτὸ κάτι τι, τὸ ὁποῖον θὰ ἔχῃ ὁ ἀντίπαλος κόσμος νὰ διατυπώσῃ ἐναντίον μας. Μὴ μᾶς τρομάζουν αἱ ἐκλογαὶ τῆς 1 Νοεμβρίου. Αἱ συνθῆκαι καὶ τὰ αἴτια, τὰ ὁποῖα προεκάλεσαν τὸ ἀποτέλεσμα, ἦσαν πολὺ διαφορετικά. Τότε ὁ λαὸς καταψηφίζων τοὺς φιλελευθέρους δὲν ἠδύνατο νὰ φαντασθῇ ποτὲ ὅτι ἡ ψῆφός του ἐκείνη θὰ ἐπέφερε τὰς καταστρεπτικὰς συνεπείας αἱ ὁποῖαι ἐπῆλθον. Ἔκτοτε ὅμως ἐπῆλθον τοιαῦτα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀναμφισβητήτως ἤνοιξαν τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ λαοῦ καὶ τὸν ἐφρονημάτισαν ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθῃ τώρα καὶ νὰ ὑπογράψῃ τὴν αὐτοκαταδίκην του. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εὑρίσκεται εἰς τοιαύτην κατάπτωσιν ὑπὸ ἔποψιν πολιτικῆς ὡριμότητος. Πρὸς τὴν γνώμην ταύτην τῆς Κυβερνήσεως συνταυτίζεται καὶ ἡ γνώμη τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Μὴ νομίζετε ὅτι θέλω καὶ ἐγὼ νὰ κάμω ἐκμετάλλευσιν τοῦ ὀνόματός του, νομίζω ὅμως ὅτι τὸ συμφέρον τοῦ ἀγῶνός μας ἀπαιτεῖ νὰ ἔχωμεν ὑπὲρ ἡμῶν καὶ τὴν ἐκπεφρασμένην γνώμην τῶν φιλελευθέρων καὶ ὅλοι ὁμοῦ ἡνωμένοι νὰ κατέλθωμεν εἰς τὸ δημοψήφισμα μὲ ἐνθουσιασμὸν τὸν ὁποῖον θὰ μᾶς ἐμπνεύσῃ ἡ ἰδέα ὅτι ἐπιδιώκομεν τὸ καλὸν τῆς Πατρίδος μας. (Χειροκροτήματα).

§203ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὡρολογόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§204Α. ΩΡΟΛΟΓΟΠΟΥΛΟΣ. Αἰσθάνομαι, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι πάντες ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ κατεπονήθημεν ἀρκετά. Ἀναγνωρίζω ἐπίσης ὅτι ὁ ψίθυρος τῆς δυσφορίας καὶ τῆς ἀγανακτήσεως τοῦ κοινοῦ φθάνει μέχρι τῆς αἰθούσης ταύτης. Ἐν τούτοις εἶμαι ὑποχρεωμένος, κύριοι, νὰ λάβω τὸν λόγον ἵνα διὰ βραχέων καὶ ἐντὸς τῶν τεθέντων χρονικῶν ὁρίων ὁμιλήσω πρὸς ὑμᾶς μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ δώσω ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἀνεπιφύλακτον, τοὐλάχιστον ὡς πρὸς τὰ δύο σπουδαιότερα ζητήματα τῶν προγραμματικῶν αὐτῆς δηλώσεων, τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακόν. Κύριοι, ἠκούσθησαν καὶ ὑπεστηρίχθησαν πολλαὶ γνῶμαι παρὰ πολλῶν ἐγκρίτων μελῶν τῆς Συνελεύσεως, διὰ τῶν ὁποίων διεπιστώθη ὅτι ὄντως ἡ παροῦσα Συνέλευσις εἶναι Σῶμα κυρίαρχον καὶ παντοδύναμον καί, δὲν τὸ ἀποκρύπτω, ἠσθάνθην μάλιστα καὶ εὐχαρίστησιν ὅταν ἤκουσα τὸν ἀξιότιμον τέως Πρόεδρον τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως κ. Γονατᾶν λέγοντα ὅτι πρέπει ἡ Συνέλευσις νὰ λύσῃ ἀμφότερα τὰ ζητήματα ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Ὁμολογουμένως ἡ τοιαύτη λύσις ἦτο ἡ μᾶλλον εὔκολος καὶ φυσικὰ ἡ ταύτην ὑποστηρίζουσα πρότασις λίαν σαγηνευτική. Ἀλλά, κύριοι πληρεξούσιοι, δύο λόγοι μὲ ἐσταμάτησαν εἰς τὸν κατήφορον αὐτὸν εἰς τὸν ὁποῖον παρ’ ὀλίγον νὰ παρασυρθῶ, οἱ ὁποῖοι λόγοι, κατὰ τὴν γνώμην μου, εἶναι σπουδαιότατοι. Ὁ πρῶτος λόγος εἶναι ὅτι κατῆλθον εἰς τὰς ἐκλογὰς μὲ τὸ πρόγραμμα καὶ ὑπὸ τὴν σημαίαν τῶν Δημοκρατικῶν Φιλελευθέρων, κατῆλθον μὲ τὸν περιορισμὸν ἵνα τὸ δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ζήτημα λυθῶσιν οὐχὶ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἀλλ’ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Λαοῦ διὰ μετεκλογικοῦ δημοψηφίσματος. Τὴν στιγμὴν λοιπὸν καθ’ ἣν ἐτέθη ὁ αὐτοπεριορισμὸς αὐτὸς νομίζω ὅτι θὰ εἴμεθα ἀνακόλουθοι ἀπέναντι τῶν ἐκλογέων μας, ἂν παραβῶμεν τὴν ὑπόσχεσιν αὐτήν. Ὁ ἕτερος λόγος, κύριοι, διὰ τὸν ὁποῖον αἰσθάνομαι ὅτι πρέπει νὰ ἀποταθῶμεν πρὸς τὸν λαὸν διὰ νὰ λυθοῦν ριζικῶς τὰ ζητήματα ταῦτα εἶναι ὅτι ἐγὼ ἔχω ἀπόλυτον πίστιν πρὸς τὸν λαὸν καὶ πιστεύω ἀκραδάντως ὅτι ὁ λαὸς θὰ μᾶς ἀκολουθήσῃ καὶ θέλω νὰ ἐμφανισθῶμεν ἐνώπιον τοῦ λαοῦ διὰ νὰ ἀναβαπτισθῶμεν εἰς τὴν λαϊκὴν ψῆφον καὶ περιβληθῶμεν ἐκ νέου μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην ἐκείνην μὲ τὴν ὁποίαν μᾶς περιέβαλε κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς. Τοιουτοτρόπως θὰ κατορθωθῇ νὰ δημιουργηθῇ ἐκ νέου πολίτευμα, ἡ Δημοκρατία ἡ Ἑλληνική, τὴν ὁποίαν ὅλοι φανταζόμεθα κραταιὰν καὶ ἰσχυράν, εἰς τρόπον ὥστε νὰ βαδίσωμεν πρὸς τὸν ἐθνικὸν δρόμον τὸν νέον, χωρὶς πλέον περισπασμοὺς καὶ ἐμφυλίους πολέμους, χωρὶς πλέον τὰς διαιρέσεις ἐκείνας αἱ ὁποῖαι μᾶς ἔφεραν τὰς γνωστὰς καταστροφάς. Ἐπιθυμῶ, κύριοι, τὸ ἀναβάπτισμα καὶ τὸ ἐπιθυμῶ διότι θέλω νὰ ἀφοπλισθοῦν οἱ ἀντίπαλοί μας ἀπὸ τὸ νὰ ἐξακοντίζουν καθ’ ἑκάστην ἐναντίον μας τοὺς μύδρους ὅτι στερούμεθα τῆς λαϊκῆς ἐμπιστοσύνης. Ἀλλά, κύριοι, μὴ λησμονῶμεν ὅτι πρὸ παντὸς ἔχομεν ἀνάγκην νὰ διαφωτίσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ἡ Θεὰ τῆς Δημοκρατίας, κύριοι, εἶναι ὡραία καὶ αἰγλήεσσα, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι, ἂν εἶναι θεὰ ἑλληνική, ἂν τὴν ἐγνώριζον καὶ τὴν ἐλάτρευον οἱ ἀρχαῖοι πρόγονοί μας, δὲν τὴν γνωρίζομεν πολὺ καλὰ ἡμεῖς οἱ σύγχρονοι καὶ πρέπει νὰ τὴν γνωρίσωμεν πρῶτοι ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι θέλομεν νὰ εἴμεθα ἀπόστολοι τῆς ἰδέας αὐτῆς καὶ κατὰ δεύτερον λόγον νὰ τὴν γνωρίσωμεν καὶ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θέλουν νὰ μᾶς περιβάλουν πάλιν διὰ τῆς ψήφου των. Πρέπει λοιπὸν ἡμεῖς ἐδῶ, χωρὶς νὰ κατατριβώμεθα εἰς ἀπεραντολογίας, νὰ φύγωμεν τὸ ταχύτερον εἰς τὰς ἐπαρχίας μας καὶ ἀπὸ καλύβης εἰς καλύβην, ἀπὸ χωρίου εἰς χωρίον καὶ ἀπὸ συνοικισμοῦ εἰς συνοικισμὸν νὰ μεταδώσωμεν τὰ φῶτα τῆς Δημοκρατίας, νὰ ἐμψυχώσωμεν τὸν λαὸν εἰς τὴν ἰδέαν τῆς Δημοκρατίας καὶ τότε ἔστε βέβαιοι ὅτι θὰ ἀναλάμψῃ ἐκ τοῦ δημοψηφίσματος ἡ θεὰ αὐτή, τὴν ὁποίαν θέλομεν ὡς μέσον ἐξιλαστήριον τῶν ἐγκλημάτων καὶ συμφορῶν αἱ ὁποῖαι ἐνέσκηψαν ἐπὶ τοῦ ταλαιπώρου αὐτοῦ Ἔθνους. Ἀλλά, κύριοι, ἔχω νὰ κάμω καὶ μίαν ἔκκλησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐνισχύσῃ τοὺς ἀποστόλους τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, εἶναι ἀνάγκη νὰ λάβῃ μέτρα διὰ νὰ περιστείλῃ τὴν ἀντίδρασιν ἡ ὁποία ἐμφωλεύει εἰς ὅλον τὸν κρατικόν μας ὀργανισμὸν καθ’ ὅλας αὐτοῦ τὰς διακλαδώσεις. Μὴ λησμονεῖτε, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι τὸ σῶμα τῆς Χωροφυλακῆς εἶναι κατὰ τὰ 9)10 ἀντιδραστικόν. Μὴ λησμονεῖτε, κύριε Ὑπουργὲ τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι οἱ δικαστικοὶ ἀντιπρόσωποι κατὰ τὰ ¾ εἶναι ἀντιδραστικοί, καὶ γνωρίζομεν πόσον ἐπηρεάζουν τὴν γνησιότητα καὶ τὸ κῦρος μιᾶς οἱασδήποτε ἐκλογῆς δικαστικοὶ ἀντιπρόσωποι ἀντιδραστικοί. Ζητοῦμεν νὰ μᾶς ἐνισχύσητε τουλάχιστον ἠθικῶς. Λέγων ἠθικῶς ἐννοῶ ὅτι πρέπει νὰ περιστείλητε τὴν ἀχαλίνωτον ὁρμὴν αὐτῶν τῶν ὀργάνων τῶν διαφόρων κλάδων τῆς διοικήσεως, τὰ ὁποῖα ἐπιτηδείως καὶ ὑπούλως δηλητηριάζουσι καὶ τρομοκρατοῦσι τὸν ἁπλοϊκὸν κόσμον καὶ ἐπηρεάζουσι τὴν κοινὴν γνώμην καὶ τὸ λαϊκὸν αἴσθημα. Μόνον οὕτω πως θὰ κατορθώσωμεν ὄχι μόνον νὰ ἐξουδετερώσωμεν τὴν ἀντίδρασιν ἡ ὁποία ἐμφανίζεται εἰς οἱανδήποτε θετικὴν ἐνέργειάν μας, ἀλλὰ καὶ θὰ ἐπιτύχωμεν τὸν λαὸν αὐτὸν νὰ μὴ τὸν ἀποπλανήσωσι καὶ πάλιν οἱ αἰώνιοι δημεγέρται καὶ διαφθορεῖς τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ κατορθώσωμεν ἵνα τὸ λαϊκὸν δημοψήφισμα ἀποτελέσῃ μίαν πανηγυρικὴν ἐκδήλωσιν παντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ὅτι εἶναι πλέον ὥριμος διὰ τὴν Δημοκρατίαν, τὴν ὁποίαν ἀσφαλῶς μετ’ οὐ πολὺ θὰ χαιρετίσωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. (Χειροκροτήματα).

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλαντζόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§206Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἂν ἐπεχείρουν καὶ ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, νὰ σᾶς ἐπαναλάβω ὁλόκληρον τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος καὶ σᾶς ἀπαριθμήσω ὅλας ἐκείνας τὰς συμφορὰς τὰς ὁποίας ἡ ἐκπεσοῦσα Δυναστεία ἐπεσώρευσε κατὰ καιροὺς ἐπὶ τοῦ Ἔθνους, ἂν ἐπεχείρουν, λέγω, καὶ ἐγὼ ἑκατοστὸς ἴσως ῥήτωρ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ θέματος—νὰ σᾶς ἀπασχολήσω καὶ πάλιν μὲ τὰ ὑπὲρ πάντα κόρον ἐξαντληθέντα πλέον γνωστὰ ζητήματα, δὲν μοὶ μένει ἀμφιβολία τις ὅτι θὰ καθιστάμην ἀνιαρός, τοὐλάχιστον ἀνιαρὸς ὄχι μόνον πρὸς ὑμᾶς αὐτοὺς ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν παρακολουθοῦντα ἡμᾶς Ἑλληνικὸν Λαόν, τοῦ ὁποίου ἀκραδάντως πιστεύω ὅτι διερμηνεύω τὴν στιγμὴν ταύτην ὄχι μόνον τὴν δυσφορίαν διὰ τὴν μέχρι τοῦδε ἀδικαιολόγητον παράτασιν τῶν συζητήσεων ἀλλὰ καὶ τὴν ἀγανάκτησιν ἐν ταὐτῷ. Ἀγανάκτησιν δέ, διότι ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν πάντες καὶ οἱ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» καὶ οἱ προοδευτικοὶ φιλελεύθεροι καὶ οἱ συντηρητικοὶ τοιοῦτοι ὅτι κατηναλώσαμεν δύο περίπου ὁλοκλήρους μῆνας διὰ τὴν καταλληλοτέραν τοποθέτησιν πέντε λέξεων, ἂν εἶναι δηλαδὴ ἢ δὲν εἶναι ἀνεκτὴ ἡ ἐλευθέρα νὰ ἐπανέλθῃ ἐν Ἑλλάδι ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ καὶ ἄν, ταύτης μὴ ἀνεκτῆς οὔσης, θὰ ἔδει ἄλλην νὰ φέρωμεν Δυναστείαν ἢ νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν τὴν Δημοκρατίαν. Κατηναλώσαμεν μὲ ἄλλους λόγους, κύριοι συνάδελφοι, δύο ὁλοκλήρους μῆνας διὰ νὰ κατανοήσωμεν ἐπὶ τέλους ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἡ στοιχειώδης λαϊκὴ νοημοσύνη ἀπὸ τῶν πρώτων συνεδριάσεων τῆς Συνελεύσεως εἶχεν ἀντιληφθῆ, τὸ ὅτι δηλαδὴ οὐδεμία ἀπολύτως διαφορὰ ἀντιλήψεων ὑφίσταται μεταξὺ τῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ πολιτικῶν ἀποχρώσεων. Καὶ ἰσχυρίζομαι τοῦτο, κύριοι, διότι ἐνθυμοῦμαι καλῶς ὅτι πολλοὶ ἄνθρωποι τοῦ Λαοῦ ἀπὸ διμήνου περίπου μ’ ἐρωτῶσι νὰ τοῖς ἐξηγήσω τὴν ὑφισταμένην δῆθεν διαφορὰν μεταξὺ τῶν ἐξ ἑκάστης πολιτικῆς μερίδος ὑποστηριζομένων λύσεων, χωρὶς ἐν τούτοις νὰ κατορθώνω νὰ τοῖς δίδω μίαν σαφῆ ἀπάντησιν. Θὰ λύσωμεν καὶ τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὑποστηρίζει καθημερινῶς ἡ πτέρυξ ἐκείνη τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», ἀλλὰ καὶ θὰ καλέσωμεν, προσθέτει, τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν νὰ κυρώσῃ τὴν ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἀπόφασίν μας. Ἀλλὰ μήπως καὶ αἱ ἄλλαι δύο πτέρυγες τῆς κυβερνητικῆς παρατάξεως δὲν ὑποστηρίζουσι τὸ ἴδιον, κύριοι συνάδελφοι, ὅταν συμφωνῶσιν εἰς τὴν λύσιν τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ὅταν θεωρῶσιν ὡς ἀπαραίτητον τὴν ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ; Ἢ ὑπῆρξαν τάχα διάφορα τὰ μέσα ἀμφοτέρων τούτων τῶν πολιτικῶν μερίδων πρὸς ἐπιβολὴν τῶν ἀπόψεών των εἰς τὴν Συνέλευσιν; Καὶ οἱ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» μᾶς ἀπειλοῦσι μὲ διαφόρους ἀνυπάρκτους κινδύνους ἐσωτερικῶν ἢ μεθοριακῶν ταραχῶν, ἔτι δὲ καὶ μὲ τὴν ἀνάπτυξιν διαφόρων ἐπαναστατικῶν θεωριῶν, ἀλλὰ καὶ οἱ τῆς κυβερνητικῆς παρατάξεως δὲν πράττουσί τι διάφορον ὅταν μᾶς ἀπειλῶσι μὲ τὴν ἐνδεχομένην ἀναχώρησιν τοῦ κ. Βενιζέλου ἢ τὴν ματαίωσιν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου. Καὶ οἱ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως» μᾶς ψιθυρίζουσιν εἰς τοὺς διαδρόμους τὸν μικροπολιτικὸν ἐκεῖνον ὑπολογισμόν, καθ’ ὃν ἄλλο εἶναι νὰ ἐρωτήσῃ τις τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἂν θέλει τάχα νὰ ἐξωσθῇ ὁ Βασιλεὺς καὶ ἄλλο ἂν θέλει νὰ ἐπανέλθῃ, καὶ οἱ τῆς κυβερνητικῆς παρατάξεως τὸ ἴδιον ἀκριβῶς πράττουσιν, ὅταν μᾶς λέγωσι χαμηλοφώνως ὅτι θὰ ἐπιτευχθῇ δῆθεν εὐκολώτερον τὸ ποθούμενον διὰ τῆς ὑποβολῆς δύο ἐρωτημάτων πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν καὶ διὰ τῆς προσθήκης τῶν κατὰ τῆς παρούσης Δυναστείας ψήφων εἰς τὰς ψήφους ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ λοιπὰ ἀερολογήματα. Εἶναι λυπηρόν, συνάδελφοι, ὅτι προτείνονται ἀμφοτέρωθεν μέθοδοι ἥκιστα συγχρονισμέναι. Ἀλλ’ εἶναι καὶ ἐξ ἀντιθέτου παρήγορον διὰ τὸ πολιτικὸν μέλλον τῆς Χώρας ὅτι ἐν μέσῳ τῆς συγχύσεως αὐτῆς φρενῶν καὶ ἰδεῶν ἐνεφανίσθη ἐπὶ τέλους ἡ φαεινὴ διάνοια τοῦ ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ κ. Μιχαλακοπούλου διὰ νὰ μᾶς εἴπῃ: «Ἡ Συνέλευσις, κύριοι, δύναται ὡς κυρίαρχον Σῶμα, ἀκολουθοῦσα ἐν τούτῳ τὸ παράδειγμα τῆς Γαλλικῆς Συνελεύσεως τοῦ 1872, ὄχι μόνον τὴν Δυναστείαν νὰ κηρύξῃ ἔκπτωτον ἀλλὰ καὶ τὴν Δημοκρατίαν νὰ ἐγκαθιδρύσῃ ἄνευ ἄλλης τινὸς διαδικασίας. Τὴν ὀρθὴν ὅμως ταύτην λύσιν, κύριοι, ἐγὼ τοὐλάχιστον προσωπικῶς καὶ ἐφόσον δὲν ὑφίσταται ἄλλος ἄμεσος κίνδυνος δὲν δύναμαι ν’ ἀποδεχθῶ, διότι διὰ λόγους πολιτικῆς εὐπρεπείας θεωρῶ ἐμαυτὸν δεσμευμένον διὰ τοῦ προεκλογικοῦ μου λόγου ἐνώπιον τοῦ Πατραϊκοῦ Λαοῦ. Συνιστῶ ἐν τούτοις εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅπως ἀποφύγῃ τὴν παρεξηγήσιμον ὑποβολὴν τῶν δύο ἐρωτημάτων εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἡμέραν καὶ ἀποταθῇ εὐθύτερον εἰς αὐτόν, ἐρωτήσῃ δηλαδὴ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν κατὰ πρῶτον ἂν θέλει ἢ ὄχι τὴν παροῦσαν Δυναστείαν καὶ ἐν ἐνδεχομένῃ ἀρνητικῇ αὐτοῦ ἀποφάνσει τότε νὰ θέσῃ αὐτῷ τὸ δεύτερον ἐρώτημα, ἂν ἐπιθυμεῖ ἄλλην Δυναστείαν ἢ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας. Κατὰ τὴν δευτέραν δὲ ταύτην ἐκλογήν, τὸ δεύτερον τοῦτο δημοψήφισμα, δοθέντος ὅτι οὐδεὶς σχεδὸν Ἕλλην ἐνδιαφέρεται δι’ ἄλλην Δυναστείαν, θὰ σπεύσῃ ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀνεξαρτήτως πολιτικῆς ἀποχρώσεως νὰ ἐπιθέσῃ τὴν σφραγῖδα τοῦ νέου αὐτοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος». Δὲν πρόκειται λοιπόν, κύριοι, ὡς βλέπετε, περὶ δύο δημοψηφισμάτων ἀλλὰ περὶ ἑνὸς δημοψηφίσματος καὶ μιᾶς ἑορτῆς διὰ τὸν πανηγυρισμὸν τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος.

§207ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κάθε πότε θὰ κάμνωμεν δημοψήφισμα;

§208Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μίαν τοιαύτην ἐρώτησιν, κύριε συνάδελφε, ἔκαμε προχθὲς ἔν τινι στροφῇ τοῦ λόγου του καὶ ὁ ἐκ Λέσβου πληρεξούσιος κ. Παπανδρέου, ὅστις οἱονεὶ ἐρωτῶν εἶπε: Θὰ κάμωμεν λοιπὸν 4 δημοψηφίσματα, 4 ἐκλογάς, ἐντὸς ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ἔτους, καὶ θὰ μεταβάλωμεν τοὺς πολίτας εἰς ἐκλογεῖς; Μάλιστα, κύριε συνάδελφε, ὅταν θὰ κατορθώσωμεν διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἀποκεντρωτικοῦ συστήματος νὰ μεταβάλωμεν τοὺς πολίτας εἰς ἐκλογεῖς, τότε μόνον θ’ ἀποκτήσωμεν πολίτας ἔχοντας πλήρη συναίσθησιν τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν καὶ τῶν καθηκόντων των. Ὁμολογῶ δὲ ὅτι κατεπλάγην πολὺ ὅταν ἤκουσα νὰ εἶναι ἐναντίον τῶν ἀλλεπαλλήλων δημοψηφισμάτων καὶ ὁ ἐκ Λέσβου κ. συνάδελφος, ὁ εἰσηγητὴς ἐν τούτοις τοῦ ἀποκεντρωτικοῦ συστήματος ἐν Ἑλλάδι, ὅπερ ταύτην ἔχει τὴν κυριωτέραν βάσιν ἐκεῖ ἔνθα ἐφαρμόζεται, ὡς ἐν παραδείγματι ἐν Ἑλβετίᾳ, ἐν ᾗ δὲν παρέρχεται σχεδὸν εἰκοσαήμερον χωρὶς νὰ ἐνεργηθῇ δημοψήφισμα. Ἀλλ’ ὁ αὐτὸς ἐκ Λέσβου συνάδελφος, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ὤκνησε προχθὲς νὰ χαρακτηρίσῃ ὡς ἀποτελοῦν ἐμπαιγμὸν τὸ δεύτερον κεχωρισμένον πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἐρώτημα. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι, μήπως κατὰ τὸν αὐτὸν ἐπιπόλαιον τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι δὲν θὰ ἦτο ἐμπαιγμὸς διὰ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ἂν ἠρωτῶμεν αὐτόν, ἂν ἀγαπᾷ ἢ ὄχι τὴν Δυναστείαν ἐκείνην ἥτις τὸν συνέτριψε καὶ τὸν μετέβαλεν εἰς ἐρείπια; Ἐμπαιγμὸν κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν θ’ ἀπετέλει ἡ ὑποβολὴ τῶν δύο ἐρωτημάτων εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ καὶ ὄχι ἡ διὰ τοῦ χωρισμοῦ αὐτοῦ ἀπομάκρυνσις παντὸς μικροπολιτικοῦ ὑπολογισμοῦ καὶ πάσης παρεξηγήσεως περὶ ὑποκλοπῆς τῆς ψήφου τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ταῦτα ἐν ὀλίγοις εἶχον νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δυσφορεῖ ὄχι μόνον διὰ τὰς ἀτελευτήτους ἡμῶν συζητήσεις ἐπὶ ζητημάτων ἐφ’ ὧν πάντες σχεδὸν εἴμεθα σύμφωνοι, ἀλλὰ καὶ διὰ τὰς ἐκδηλωθείσας πολιτικὰς μεθόδους, δι’ ὧν ἀδικοῦνται καὶ οἱ πάτρωνες αὐτῶν καὶ ἡ νοημοσύνη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἀποκρούω λοιπόν, κύριοι, ὄχι μόνον τὴν ὑπὸ τῆς ἀριστερᾶς προτεινομένην λύσιν, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον τῆς θέσεως τῶν ζητημάτων ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἀλλὰ καὶ αὐτὴν ἀκόμη τὴν πρότασιν τῆς δεξιᾶς, ἥτις καὶ ἐν περιπτώσει μὴ συμπτήξεως τῶν δύο ἐρωτημάτων εἰς ἓν ἰσχυρίζεται ὅτι δέον νὰ τεθῶσι ταῦτα ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ κατὰ τὴν ἰδίαν ἡμέραν. Θὰ ὑπερψηφίσω ἐν τούτοις τῆς Κυβερνήσεως τὸ μὲν ἐκ τοῦ ἐπηρεασμοῦ, ὃν ὑφίστανται αἱ πολιτικαί μου ἀντιλήψεις ἐκ τῆς γνώμης τοῦ ἐκ Πατρῶν πολιτευτοῦ, τὸ δὲ ἐκ τῆς ἐλπίδος, ἣν ἔχω, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις τὴν ἄποψιν αὐτοῦ θέλει ἐν τέλει ἀκολουθήσει, εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν καταλήξει εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς ὑποβολῆς δύο ἐρωτημάτων εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν.

§209ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ροδοκανάκης.

§210ΧΡ. ΡΟΔΟΚΑΝΑΚΗΣ. Δὲν θ’ ἀπασχολήσω ὑμᾶς ἐπὶ πολύ, ἀξιότιμοι κύριοι πληρεξούσιοι. Ἴσως δὲν θὰ κάμω χρῆσιν καὶ τοῦ εἰκοσαλέπτου τῆς ὥρας, διότι ἐκ τῶν ἀγορεύσεων τῶν προλαλησάντων διεπιστώθη κατὰ τὸν μᾶλλον καταφανῆ καὶ ἔκδηλον τρόπον, ὅτι ἡ Συνέλευσις ἀπὸ τῆς μιᾶς ἄκρας εἰς τὴν ἄλλην διαπνέεται ἀπὸ δημοκρατικὰ αἰσθήματα καὶ ὅτι ἐν τῇ συνειδήσει ἁπάντων ἡμῶν ἐσχηματίσθη ἡ πεποίθησις ὅτι εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἔδυσεν ὁ ἥλιος τῆς βασιλείας τῶν Βασιλειῶν καὶ ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος τῆς βασιλείας τῶν Λαῶν. Ἐμφανὴς λοιπὸν εἶναι ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως ὅσον ἀφορᾷ τὸ πολίτευμα τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐγκαθιδρυθῇ εἰς τὴν Χώραν. Διαφωνίαι ὅμως ριζικαί, διαφωνίαι σπουδαῖαι, ὅσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸν σκοπόν, διαφορὰ ὑφίσταται ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὁδὸν τὴν ὁποίαν πρέπει ν’ ἀκολουθήσωμεν διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ τέρμα. Ἀπεδείχθη ὅτι δύο εἶναι αἱ ὁδοὶ αἱ ὁποῖαι ἐχαράχθησαν μέχρι τοῦδε μία εἶναι ἡ ὁδὸς ἡ Κυβερνητικὴ ἡ διὰ τοῦ δημοψηφίσματος, ἡ ἑτέρα εἶναι ἡ ὁδὸς ἡ ὁποία ἐχαράχθη ὑπὸ πολλῶν ὁμάδων τῶν ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει κομμάτων. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι ἡ καλυτέρα ὁδὸς εἶναι ἡ διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἡ διὰ τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἔξωσις τῆς Δυναστείας καὶ ἡ ἐγκαθίδρυσις τῆς Δημοκρατίας, ἵνα διαπιστωθῇ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν μὲ τὸν ἐπισημότερον τρόπον ὅτι Δημοκρατία δὲν εἶναι ταὐτὸν μὲ τὴν κοινοκτημοσύνην, ὅτι δὲν σημαίνει ν’ ἀλλάξῃ τὴν θρησκείαν, ὅτι δὲν σημαίνει εἰδωλολατρείαν, ὅπως ἠθέλησαν τὰ ἀντιδραστικὰ στοιχεῖα νὰ διαδώσωσιν εἰς τὸν λαόν. Οὐδεὶς δύναται, κύριοι, νὰ διαμφισβητήσῃ ὅτι ἡ ὁδὸς αὐτὴ εἶναι ὁδὸς τὴν ὁποίαν δύναται ἓν κυρίαρχον Σῶμα, ὅπως ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, νὰ ἀκολουθήσῃ, καὶ ἠκούσατε τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Πατρῶν πληρεξουσίου λέγοντος πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, πῶς κατηρτίσθη ἡ Γαλλικὴ Βουλὴ τοῦ 1871, πῶς διεπλάσθη εἰς δημοκρατικήν, ἐνῷ κατηρτίσθη βασιλόφρων καὶ ἐγκαθίδρυσε τὴν Γαλλικὴν Δημοκρατίαν. Καὶ ἤδη, κύριοι, γεννᾶται τὸ ζήτημα τῆς ἐπιλογῆς, δηλ. ποίαν ἐκ τῶν δύο ὁδῶν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ τέρμα ἐπὶ τοῦ σοβαροῦ τούτου ζητήματος. Ἔχω τὴν γνώμην, κύριοι, ὅτι τὸν λόγον ἔχει ἡ Κυβέρνησις, διότι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔχει τὰ στοιχεῖα διὰ νὰ κρίνῃ περὶ τῆς ἐσωτερικῆς ἀσφαλείας τῆς Χώρας. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἔχει τὰ στοιχεῖα νὰ γνωρίζῃ ἂν ἡ ἀπὸ τοῦ 1915 ἐγκατασταθεῖσα ἐνταῦθα ξένη προπαγάνδα ἡ ἐπιδιώξασα ἔκτοτε τὴν ἐξαγορὰν τῶν συνειδήσεων τοῦ Λαοῦ, ἂν ὑφίσταται καὶ ἐνεργεῖ εἰσέτι, ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔχει τὰ στοιχεῖα νὰ γνωρίζῃ ἂν ὑπάρχουν κίνδυνοι ἐξωτερικοὶ τῆς ἀσφαλείας τῆς Χώρας, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει κοινοβουλευτικὴ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ἐπιτροπή, διὰ τῆς ὁποίας ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ν’ ἐπικοινωνήσῃ μὲ τὴν Κυβέρνησιν. Ἄρα ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἔχει τὴν εὐθύνην ἁπάντων καὶ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις φρονῇ ὅτι οἱ προεκτεθέντες ὅροι δὲν συντρέχουν, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δύναται εὐσταθῶς νὰ προχωρήσῃ πρὸς τὸ δημοψήφισμα. Ἐὰν ὅμως φρονῇ ὅτι συντρέχουν οἱ προαναφερθέντες ὅροι, τότε νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ διστάσῃ ποσῶς ἵνα κάμῃ ἀβαρίαν τοῦ προγράμματος αὐτῆς, ἢ νὰ παραχωρήσῃ τὴν θέσιν της εἰς ἄλλην. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι αὐτὸ ὀφείλει νὰ κάμῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἔχω δὲ ἀπόλυτον πεποίθησιν, ὅτι τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν διαπνέει καὶ πατριωτισμὸς καὶ γενναιοφροσύνη. (Χειροκροτήματα.)

§211ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κυβέλος. Ἀπών. Ὁ κ. Μανούσης. Ἀπών.

§212ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτοὶ νὰ διαγραφοῦν, κ. Πρόεδρε, χωρὶς νὰ ἐγγραφοῦν πλέον.

§213ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ ἐμποδίσω τὴν ἐκ νέου ἐγγραφήν. Ὁ κ. Κωνσταντινίδης Δράμας.

§214Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐκ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως θ’ ἀντιπαρέλθω τὰ περισσότερα σημεῖα, διότι ταῦτα δὲν ἔχουσιν οὐδεμίαν θέσιν εἰς τὴν συνείδησίν μου. Ἰδοὺ διατί. Πρῶτον διότι ἡ πεῖρα μὲ ἐδίδαξεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀρκῶμαι εἰς λόγια καὶ ὑποσχέσεις παρὰ μόνον εἰς ἔργα καὶ δεύτερον καὶ ἐπουσιωδέστερον, ὅτι τὰ δύο κεφαλαιώδη καὶ ἐπίμαχα ζητήματα, τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακόν, μένουν ἐκκρεμῆ, ἡ ἐκκρεμότης δ’ αὕτη ὑπονομεύει αὐτὴν ταύτην τὴν ὑπόστασιν τῆς Χώρας. Εἶπον ὅτι δὲν ἀρκοῦμαι εἰς λόγια εἰμὴ μόνον εἰς ἔργα Καὶ πολὺ δικαίως, κ. πληρεξούσιοι. Πῶς νὰ λάβω ὑπ’ ὄψιν τὰς ὡραίας ἐπαγγελίας τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῆς δημοσίας ἀσφαλείας καθ’ ἣν στιγμὴν εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου, εἰς τὴν Δράμαν, εἰς τὴν κεντρικωτέραν ἀρτηρίαν αὐτῆς, εἰς τὴν ἁμαξιτὴν ὁδὸν Δράμας–Καβάλλας καὶ Δράμας–Προσωτσιάνης αἱ ληστεῖαι διαδέχονται ἀλλήλας καὶ οἱ λησταὶ μένουν ἀκαταδίωκτοι;

§215Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν; Ἡ Κυβέρνησις ἐπηγγέλθη τὴν ἀποκατάστασιν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας. Εὑρῆκεν ὅμως τὴν κατάστασιν αὐτὴν ὅπως θέλετε νὰ τὴν περιγράψητε.

§216Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι, κ. Ὑπουργέ, νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ὁ διευθυντὴς τῆς ἀστυνομίας Δράμας παρ’ ὅλα τὰ διαβήματα τῶν πληρεξουσίων Δράμας μένει ἀναντικατάστατος. Ἀφ’ ἑτέρου δὲ οὐδεμία μέριμνα ἐλήφθη διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν καὶ αἱ ληστεῖαι ἐξακολουθοῦν ἐκθέτουσαι τὸ Κράτος. Προχθὲς ἀκόμη, ἐπιτρέψατέ μοι κύριε Ὑπουργέ, νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω ὅτι ἐληστεύθη, ποῖος νομίζετε; ὁ πραγματογνώμων τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης Δράμας ἐν μέσῃ κεντρικῇ ὁδῷ.

§217Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὸ γνωρίζω.

§218Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐπῆραν καὶ ἕνα παπᾶ λειτουργοῦντα ἀπὸ τὴν ἐκκλησίαν.

§219Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ὁ ὑφ’ ὅλων δὲ ὡς ἀνεπαρκὴς κρινόμενος ταγματάρχης τῆς Χωροφυλακῆς δὲν ἀντικαθίσταται.

§220Ν. ΞΗΡΟΣ. Πῶς ὀνομάζεται;

§221Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Δύνασθε νὰ τὸ πληροφορηθῆτε.

§222Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἄς σᾶς ὁρίσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς μίαν ὥραν διὰ νὰ τοῦ τὰ εἴπητε. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον μπορεῖτε νὰ τοῦ τὰ εἴπητε καλύτερα.

§223Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Κύριε συνάδελφε, ὁμιλῶ ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ὅσον ἀφορᾷ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν.

§224ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ λέγει δι’ ὅλον τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν.

§225Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ἀποτείνομαι πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν. Πῶς νὰ πεισθῶ, κ. Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν, εἰς τὰς καλὰς διαθέσεις ὑμῶν καθ’ ἣν στιγμὴν παρ’ ὅλα τὰ διαβήματά μας Νομάρχης Δράμας δὲν ἀποστέλλεται;

§226Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν εἶναι ἀκριβές· ὁ Νομάρχης ἐστάλη.

§227Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Δὲν ἐστάλη.

§228Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Σᾶς λέγω ὅτι ἐστάλη! Θρασύβουλος Μάλλης ὀνομάζεται.

§229ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μὴ θυμώνετε, κ. Ὑπουργέ. (Θόρυβο.).

§230Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Διαμαρτυρόμεθα, κ. Πρόεδρε.

§231Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Μὴ διαμαρτύρεσθε, κύριε πληρεξούσιε. Ἀφοῦ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν διαβεβαιοῖ ὅτι ἐστάλη Νομάρχης, ὁ κ. πληρεξούσιος ἐπιμένει λέγων ὅτι δὲν ἐστάλη.

§232Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ὁ συνάδελφός μου πληρεξούσιος Δράμας κ. Βοραζάνης πρὸ ὀλίγου μὲ ἐβεβαίωσεν ὅτι δῆθεν θὰ ἐστέλλετε κάποιον Σάμιον. Ἐγὼ δὲν ἔσχον καμμίαν πρωτοβουλίαν εἰς τὸ ζήτημα αὐτό.

§233Γ. ΒΟΡΑΖΑΝΗΣ. Μᾶς ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Ὑπουργός, κ. συνάδελφ, ὅτι ἐστάλη.

§234Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ὅσον ἀφορᾷ, κύριοι πληρεξούσιοι, τὴν ἀσφάλειαν τῶν συνόρων μας ἀρκοῦμαι ἀπολύτως εἰς τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὅτι ἐλήφθησαν ὅλα τὰ ἐνδεικνυόμενα μέτρα διὰ τὴν πλήρη ἀσφάλειάν των. Δὲν θέλω συνεπῶς ἐγὼ νὰ παραδεχθῶ κινδύνους. Ἀλλὰ πῶς ἐξηγεῖ ἡ Κυβέρνησις τὴν εὔλογον ἀνησυχίαν τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ, τὴν ὁποίαν διεπίστωσα ἐγὼ ὁ ἴδιος πρὸ 15 ἡμερῶν μεταβὰς εἰς Δράμαν, καὶ ἡ ὁποία κρατεῖ τὸν λαὸν ἀδρανῆ καὶ μακρὰν τῶν ἀτομικῶν του ἐπιχειρήσεων; Ἐπὶ τῶν δύο κεφαλαιωδῶν ζητημάτων, τόσον τοῦ δυναστικοῦ ὅσον καὶ τοῦ πολιτειακοῦ, δὲν εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος, κ. πληρεξούσιοι, ὅστις θὰ προέτασσεν ἐπιχειρήματα πλέον φωτεινὰ καὶ πλέον ἀκαταμάχητα, ἵνα πείσῃ τοὺς κ. συναδέλφους τῆς δεξιᾶς ὅτι ὀφείλουσι νὰ πεισθῶσι καὶ ἀποφασίσωσι μετὰ τῆς ἀριστερᾶς, μὴ παίζοντες ἐν οὐ παικτοῖς εἰς βάρος τοῦ Λαοῦ, διὰ τὸν ὁποῖον κοπτόμεθα.

§235Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὰ αὐτὰ φρονεῖ καὶ ἡ δεξιὰ διὰ τὴν ἀριστεράν.

§236Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ὁ Λαὸς πρὸ τῶν ἐκλογῶν διὰ συλλαλητηρίων καὶ ψηφισμάτων ἐξεδήλωσε τὸ φρόνημά του, ἀπῄτησε τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἄμεσον ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. Ἐν Δράμᾳ, κύριοι, σᾶς δηλῶ ὅτι λειτουργοῦν 8 ἐν ὅλῳ μὲ πλήρη ὀργάνωσιν δημοκρατικοὶ σύλλογοι ἀπὸ τοῦ 1922 θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε δὲ νὰ σᾶς ἀναφέρω καὶ τὸ ἑξῆς: Εἰς κάποιο ἀντιδυναστικὸν συλλαλητήριον ὁ λαὸς μετὰ τὸ συλλαλητήριον αὐθορμήτως κατεβίβασε καὶ τὰς εἰκόνας τοῦ τελευταίου δυνάστου τῶν Γλύξμπουργ ἀπὸ τὸ μέγαρον τῆς Δημαρχίας. Μὴ λησμονεῖτε ποσῶς, κ. συνάδελφοι τῆς δεξιᾶς, ὅτι παρὰ τὴν διαφωνίαν μας, παρὰ τὰ συμφιλιωτικὰ προγράμματα τῆς τέως καὶ νῦν Κυβερνήσεως, ἀποτελεῖτε καὶ σεῖς μέρος τοῦ κόσμου ἐκείνου τὸν ὁποῖον πάνυ εὐχαρίστως οἱ ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης πολιτικοὶ ἀντίπαλοι θὰ ἔβλεπον ἡμέραν τινὰ στηνόμενον εἰς τὸ σημάδι.

§237Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Νομίζετε ὅτι σεῖς εἶσθε μόνον στόχος τῆς ἀντιδράσεως; Εἴμεθα καὶ ἡμεῖς.

§238Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Ἔχετε τὴν ἰδέαν σας, κ. Ὑπουργέ.

§239Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Εἶμαι σύμφωνος μαζί σας.

§240ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ φύγητε, ἀφοῦ εἶσθε στόχος ἀντιδράσεως.

§241Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογὰς ὁ Μακεδονικὸς λαός, συμπεριλαμβανομένου καὶ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου, ψηφίζων, εἶναι ἀληθὲς ὅτι διὰ πλειοψηφίας ἐξεδήλωσε τὴν ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην του πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον. Ἀλλὰ διατί; Διότι εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Βενιζέλου ἐνόμισεν ὅτι θὰ εὕρισκε τὸν μέγαν ἐκεῖνον πολιτικόν, ὅστις ἐπανερχόμενος ἐκ τῆς Εὐρώπης θὰ προέβαινεν εἰς ὅ,τι ὁ Λαὸς διὰ τῶν ἐκλογῶν ἀπῄτησε καὶ ὅπερ ἡμεῖς σήμερον διστάζομεν νὰ πράξωμεν ἢ μᾶλλον δὲν θέλομεν νὰ πράξωμεν. Τορπιλλιστὴν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας ὁ Μακεδονικὸς λαὸς δὲν ἐφαντάσθη τὸν κ. Βενιζέλον.

§242Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν νομίζετε ὅτι βλάπτετε τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν, ὅταν λέγετε ἀπὸ τοῦ βήματος τοιαῦτα, ἐνῷ περιμένετε ἀπὸ τὸν κόσμον τῶν Φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος εἶναι τεραστίως ὠργανωμένος, νὰ ψηφίσῃ τοιοῦτον πολίτευμα;

§243Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ. Καὶ ὅμως, κύριε Ὑπουργέ, τὸ χθεσινὸν ἄρθρον τοῦ «Ἐλευθέρου Βήματος» εἶναι κατὰ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, τὸ θεωρῶ τορπιλλισμὸν τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. Κύριοι πληρεξούσιοι τῆς δεξιᾶς, ἐὰν ὅπως διατείνεσθε τὴν καρδίαν σας πλημμυρεῖ δημοκρατικὸν αἴσθημα καὶ εἰς τὰς φλέβας σας ρέει δημοκρατικὸν αἷμα, δὲν βλέπω τὸν λόγον ὁ ὁποῖος σᾶς ἐμποδίζει ἀπὸ τοῦ νὰ σπεύσητε νὰ ἔλθητε καὶ νὰ ἐνισχύσητε ἡμᾶς, τὴν ἀριστερὰν, ἵνα ἐπὶ τῶν ἐρειπίων τοῦ Δυναστικοῦ Θρόνου, τὸν ὁποῖον συνέτριψε διὰ τῶν ἐκλογῶν ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ἀνεγείρωμεν ἐδῶ μέσα μαζὺ τὸ μεγαλοπρεπέστατον δημοκρατικὸν οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον καὶ μόνον εἶναι ἱκανὸν νὰ στεγάσῃ ἄνευ ἐξαιρέσεως τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν θὰ δυσαρεστηθῇ ποσῶς ἀπὸ τὴν ἀπόφασίν σας· τοὐναντίον θὰ σᾶς εὐγνωμονῇ, διότι περιεφρουρήσατε τὴν ἀξιοπρέπειάν του καὶ εὐλαβεῖσθε τὴν θέλησίν του. Ἐὰν ἐπιμένητε εἰς τὰς ἀντιφάσεις σας καὶ μᾶς χωρίζῃ ἐπ’ ἄπειρον ἡ διαφωνία, ἔστε βέβαιοι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς θὰ σιχαθῇ τὴν Δʹ Ἐθνικὴν Συνέλευσιν καὶ θὰ σχηματίσῃ τὴν πεποίθησιν ἀκράδαντον ὅτι ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἐχρεωκόπησεν ἐν Ἑλλάδι ὁριστικῶς. (Χειροκροτήματα).

§244ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλλιδόπουλος.

§245Π. ΚΑΛΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀνέρχομαι ἐπὶ τοῦ βήματος ὄχι διὰ νὰ ἀναπτύξω τὰς πολιτειακὰς καὶ προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἄλλοι ἐμπειρότεροι καὶ εὐφραδέστεροι ἐμοῦ ρήτορες ἀνέπτυξαν καὶ θὰ ἀναπτύξωσι ταῦτα, οὔτε νὰ συζητήσω ἂν ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας ἢ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας εἶναι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θὰ σώσωσι τὴν Ἑλλάδα, ἀλλ’ ἁπλῶς μόνον ἵνα διὰ γεγονότων τὰ ὁποῖα θὰ ἐκθέσω δείξω πόσον ἡ Δυναστεία Γλύξμπουργ ὑπῆρξεν ὀλεθρία εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀπὸ τῆς εἰκοσιπενταετοῦς στρατιωτικῆς σταδιοδρομίας μου παρηκολούθησα τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον, τὸν ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς ὀνειροπόλησε καὶ ἀπεκάλεσε τὸν ΙΒʹ καὶ προώριζε διὰ τὸν Θρόνον τῶν Παλαιολόγων. Τὸν παρηκολούθησα, λέγω, καὶ ὡς ἄνθρωπον καὶ ὡς ἡγεμόνα. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὡς στρατιωτικὸς ὅσον ἀφορᾷ τὰς κομματικὰς καὶ πολιτικὰς πεποιθήσεις μου ὑπῆρξα πάντοτε ἀρχῶν συντηρητικῶν, διότι δὲν φαντάζομαι ὅτι ὑπάρχουν ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι τὰ ἀτομικὰ συμφέροντα θέτουσιν ἄνωθεν τῶν κοινῶν καὶ τῆς Πατρίδος. Τοιοῦτοι ὑπῆρξαν δυστυχῶς· ἐγκληματήσαντες, κατέστρεψαν τὸν Τόπον. Τὸν παρελθόντα Αὔγουστον, κύριοι, ἐπανῆλθον ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας. Ἐγνώρισα τὴν Μικρασιατικὴν Ἐκστρατείαν ἀπὸ τὰς ἡμέρας τῆς δόξης, τῆς αἴγλης, τῆς ἐποποιΐας, μέχρι τῆς ἡμέρας τῆς συμφορᾶς, τῆς καταρρεύσεως καὶ τῆς τελευταίας καταστροφῆς. Εἶδον τὴν Μικρασιατικὴν Στρατιὰν νὰ καταστρέφηται καὶ μέρος αὐτῆς νὰ τρέπηται εἰς τὴν θάλασσαν ἵνα σωθῇ, καὶ μέρος αὐτῆς νὰ συντρίβηται καὶ νὰ ὁδηγῆται αἰχμάλωτον πρὸς τὴν Ἄγκυραν. Ἀλλ’ ὀφείλω, κύριοι, νὰ βροντοφωνήσω, ὅτι δὲν εἶναι ἡ Ἑλλὰς ἐκείνη ἡ ὁποία ἡττήθη εἰς τὰ πεδία τοῦ Ἀφιὸν Καραχισὰρ ἀλλ’ ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ, ἡ ὁποία κατέρριψεν εἰς τὸ βάραθρον τὴν τιμὴν τῆς Πατρίδος. Καὶ ἀκόμη, κύριοι, ἐγνώρισα τὰ μαρτύρια ὅλου τοῦ Μικρασιατικοῦ πληθυσμοῦ, εἶδον ἀπειρίαν σφαγέντων καὶ ἐξανδραποδισθέντων, καὶ ἐπίσης ἀπειρίαν παρθένων αἱ ὁποῖαι ὡδηγήθησαν εἰς ἀτιμώσεις, καὶ ὀρφανὰ καὶ σκελετοὺς κατὰ μῆκος τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς. Δυστυχῶς, κύριοι, ἡ Ἰωνία ἔσβυσε καὶ τὸ τελευταῖον θανατηφόρον κτύπημα ὑπέστη ἀπὸ χεῖρας ἀδελφικάς. Ὀφείλομεν, κύριοι, νὰ γνωρίσωμεν εἰς τὸν Λαὸν δι’ ὅλων τῶν μέσων τὰς καταστροφὰς τὰς ὁποίας ἐπήνεγκεν ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ. Ὁ Κωνσταντῖνος ὁ ὁποῖος μετωνομάσθη Στρατηλάτης ἦτο ἢ δὲν ἦτο ἀρχηγὸς εἰς τὰ 1897; Ἀπεμακρύνθη ἐκεῖθεν κακὴν κακῶς. Ἐπανῆλθε καὶ πάλιν καὶ ἀνέλαβεν ὡς ἡγέτης τοῦ στρατεύματος ὀνομασθεὶς γενικὸς ἐπιθεωρητής. Συνεκέντρωσε πέριξ αὑτοῦ ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι οὐδέποτε ὠσφράνθησαν τὴν ὀσμὴν τῆς πυρίτιδος, οὐδέποτε ἤκουσαν σφαίρας νὰ συρίζουν εἰς τὰ ὦτά των, ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ἐποιοῦντο τὰς στρατιωτικάς των διατριβὰς εἰς τὰ αὐλικὰ μαγειρεῖα. Ἅπαντες δὲ οὗτοι ἀνῆλθον εἰς τὴν ἀνωτάτην βαθμίδα τῆς στρατιωτικῆς ἱεραρχίας. Ἅπαντες οὗτοι ἔγιναν στρατηγοὶ καὶ ἦλθον εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν καὶ ἔμειναν 4–5 ἡμέρας, κατὰ τὰς ὁποίας διεσκέδαζον εἰς τὰ διάφορα ζυθοπωλεῖα καὶ ἐπέστρεφον εἰς τὰς Ἀθήνας διὰ νὰ πάρουν τὸν μεγαλόσταυρον, ἄλλοι δὲ ἐξ αὐτῶν ἀνέλαβον τυπικῶς διοικήσεις, οἱ πλεῖστοι δ’ ἐξ αὐτῶν προήχθησαν εἰς στρατηγοὺς καὶ ἐπαρασημοφορήθησαν. Δι’ ἕνα μάλιστα ἐξ αὐτῶν, τὸν ὁποῖον ὁ τότε ἀρχιστράτηγος Παπούλας ἀπέστειλε τυπικῶς ὡς διοικητὴν μιᾶς Μεραρχίας, ἔγραφεν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Πεζικοῦ, ὁ ὁποῖος ἦτο ὁ πραγματικὸς διοικητὴς τῆς Μεραρχίας: «Σᾶς στέλνω ἕνα καλὸν κύριον, φροντίσατε νὰ τὸν κάμετε Στρατηγόν». Τοῦτο τὸ ἔφερον βαρέως ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ σειρὰν ὁλοκλήρων ἐτῶν ἐκαθήμεθα προασπίζοντες ἐκεῖ τὴν τιμὴν τῆς Πατρίδος μας. Ἀλλά, κύριοι, πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι καὶ δι’ ἄλλα κακὰ ὑπῆρξεν αἴτιος ἡ Δυναστεία, διότι κατώρθωσε καὶ αὐτοὺς ἀκόμη τοὺς ἰσχυροὺς χαρακτῆρας νὰ τοὺς διαφθείρῃ. Καὶ ἀναφέρω καὶ τὸν Στρατηγὸν Παπούλαν, ὁ ὁποῖος ὅταν ἀνέλαβεν ὡς διοικητὴς τῆς Στρατιᾶς Μικρᾶς Ἀσίας μὲ εὗρεν ὡς γενικὸν στρατιωτικὸν διοικητὴν Σμύρνης. Ὡς ἐκ τῆς θέσεώς μου εὑρισκόμην εἰς ἐπαφὴν μὲ τοὺς ξένους ἀντιπροσώπους καὶ ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν ἄφιξιν τοῦ Παπούλα εἰς συνομιλίαν μου μετὰ τοῦ Γάλλου ἀντιπροσώπου τοῦ Γενικοῦ Προξένου κ. Ἀκκὸμπ μοὶ ἐτόνισε τὸ κακόν, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπήρχετο διὰ τῆς ἐπαναφορᾶς τοῦ Βασιλέως, ὁ ὁποῖος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναγνωρισθῇ ποτὲ ὡς Βασιλεὺς καὶ ὅτι πολὺ ἄσχημα ἐκάναμε νὰ φέρωμεν τὸν Στρατηγὸν Παπούλαν, τὸν ὁποῖον ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ θὰ ἐπεσκέπτοντο. Ἔκρινα καλὸν τότε νὰ γνωρίσω ταῦτα εἰς τὸν τότε Ἐπιτελάρχην κ. Πάλλην, διότι δὲν εἶχον τὸ θάρρος νὰ τὰ ἀνακοινώσω εἰς τὸν ἴδιον τὸν Στρατηγόν. Μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἔμαθον ὅτι ἡ ἀπάντησις τοῦ Παπούλα ἀτενίζοντος πρὸς τὴν εἰκόνα τοῦ Βασιλέως ὅπως εἰς τὴν εἰκόνα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἦτο ὅτι οὐδεὶς θὰ τολμήσῃ νὰ ἐγγίσῃ αὐτὸν ἐκεῖ ἐπάνω. Κατόπιν ὁ Στρατηγὸς Παπούλας ὅταν μετὰ τὰς ἐπιχειρήσεις τοῦ Σαγγαρίου ἐπέστρεφεν εἰς τὴν γραμμὴν Ἀφιὸν Καρὰ Χισὰρ καὶ Ἐσκῆ Σεχὴρ καὶ μετέβην ἐκεῖ ὡς διοικητὴς Μεραρχίας νὰ τὸν χαιρετίσω καὶ νὰ μάθω τίποτε νεώτερον, μοὶ εἶπεν ὅτι ἡ Στρατιὰ ἔκαμε τὸ καθῆκόν της, τώρα δὲ ἐναπόκειται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ καὶ αὐτὴ τὸ καθῆκόν της, καὶ ἂν δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ τὸ κάμῃ νὰ φύγῃ ὁ Γούναρης ἀλλὰ περὶ Βασιλέως δὲν δύναται νὰ γίνῃ λόγος. Τρίτον καὶ τελευταῖον, ὅταν ὁ Στρατηγὸς Παπούλας ἐπρόκειτο νὰ ἀναχωρήσῃ ἐκ Σμύρνης καὶ ἐμάθομεν ὅτι φεύγει, ἐζήτησα νὰ παρουσιασθῶ ἐνώπιόν του δύο ἡμέρας πρὸ τῆς ἀναχωρήσεώς του καὶ τοῦ εἶπα ὅτι δὲν πρέπει νὰ φύγητε, διότι ὅλοι οἱ Σωματάρχαι εἶναι μαζί σας καὶ δύνασθε νὰ τεθῆτε ἐπὶ κεφαλῆς αὐτῶν καὶ νὰ σώσητε τὴν κατάστασιν. Καὶ ἡ ἀπάντησίς του ἦτο ὅτι «ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ πράξω τίποτε, ἐφόσον ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀντίθετος». Καὶ ἔρχομαι τώρα εἰς τὸν περίφημον Στεργιάδην, μὲ τὸν ὁποῖον ὡς ἐκ τῆς θέσεώς μου ὡς Γενικοῦ Διοικητοῦ εὑρισκόμην εἰς ἐπαφήν. Ὅταν ἐβλέπομεν τὸν ὄλεθρον, πρὸς τὸν ὁποῖον ἐφερόμεθα, διότι τὸν ἐβλέπομεν ἡμεῖς οἱ διοικηταὶ Σωμάτων, μία ὁμὰς ἀξιωματικῶν ἠθέλησε νὰ ἀναθέσῃ τὴν ἀρχηγίαν μιᾶς ἀντιδράσεως κατὰ τῆς ἐγκληματούσης τότε Κυβερνήσεως εἰς τὸν Ὕπατον Ἁρμοστήν. Ἡ ὁμὰς αὐτὴ τῶν ἀξιωματικῶν ἀπετάθη εἰς ἐμέ. Ἐζήτησα ἄδειαν 4 ἡμερῶν καὶ κατῆλθον εἰς τὴν Σμύρνην. Αὐτὸ εἶναι μετὰ τὴν μάχην τοῦ Σαγγαρίου. Παρουσιάζομαι λοιπὸν ἐνώπιον τοῦ Ὑπάτου Ἁρμοστοῦ καὶ τοῦ λέγω ὅτι ὅλοι οἱ ἀξιωματικοὶ ἀποβλέπουν εἰς ὑμᾶς καὶ μόνον καὶ ὅτι μόνον ὑμεῖς ἠμπορεῖτε νὰ σώσητε τὴν κατάστασιν... Τότε οὗτος εἰς ἀπάντησιν ἐγερθεὶς τοῦ καθίσματος, καθὼς ἔκανε τὸν θυμωμένον, εἶπε: Κύριε Μέραρχε, νὰ εἴπητε εἰς τοὺς κυρίους νὰ καθίσουν ἐκεῖ ποὺ κάθονται εἰς τὰ αὐγά των, διότι ἐγὼ δὲν εἶμαι ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ὑπηρετοῦν μίαν Κυβέρνησιν καὶ τραβοῦν μαχαιριές. Κατόπιν τοῦ ὑπέβαλα μίαν δευτέραν ἐρώτησιν· τοῦ λέγω, δὲν νομίζετε ὅτι ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ Βασιλέως θὰ μετέβαλλε τὴν κατάστασιν; Ἡ ἀπάντησίς του ἦτο ὅτι ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου ἐξωτερικῶς δὲν θὰ μετέβαλλε κατὰ τίποτε, ἐσωτερικῶς δὲ τὴν καταβαραθρώνει. Ἀπελπισθεὶς καὶ ἀπὸ αὐτὸν ἀπῆλθον εἰς τὸ μέτωπον καὶ πάλιν εἰς τὴν ἕδραν τῆς Μεραρχίας. Καὶ ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς, ὁ Ὕπατος Ἁρμοστής, ἐδραπέτευσεν ὡς κοινὸς ἐγκληματίας, μὴ τολμήσας νὰ δώσῃ λόγον τῶν πράξεών του εἰς τὴν Πατρίδα.

§246Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐνθυμεῖσθε ἓν ἐπεισόδιον μὲ τοὺς ἀποτάκτους;

§247Π. ΚΑΛΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, ἦτο καὶ ὁ κ. Σῖμος παρών. Αὐτὰ ἔλεγεν ὁ σατράπης, διότι ἠσχολεῖτο εἰς πολὺ ὑψηλὰ καθήκοντα πότε ἀπελαύνων τὸν Α, διότι ἐτύγχανεν ἐρωμένος τῆς ὑπηρετρίας του, ἢ ἀπελαύνων τὸν Β, διότι πρόεδρος ὢν στρατοδικείου δὲν ἐξέδωκεν ἀπόφασιν σύμφωνον μὲ τὰς ἀντιλήψεις του, ἢ ἀπελαύνων τὸν Γ, ὁ ὁποῖος ἐτύγχανεν ἐρωμένος ὑπάνδρου γυναικός, δίδων πίστιν εἰς τὰ γράμματα τὰ ὁποῖα παρουσίαζεν ὁ σύζυγος. Καὶ αὐτὸν τὸν Μητροπολίτην Σμύρνης Χρυσόστομον δὲν ἐσεβάσθη καὶ ἤθελε νὰ τὸν ἐξορίσῃ εἰς τὴν Κρήτην καὶ ἠναγκάσθη ὁλόκληρον τὸ Κοινοτικὸν συμβούλιον νὰ παρουσιασθῇ διὰ νὰ τὸν παρακαλέσῃ νὰ μὴ ἐπιμένῃ διότι ἐτόλμησε νὰ τοῦ ὑποβάλῃ τὰς γνώμας του. Ἀλλ’ ὁ μὲν Μητροπολίτης ἐτόλμησε καὶ ἐκάθισε καὶ κατεκρεουργήθη, ἐνῷ ὁ Ὕπατος Ἁρμοστής ἔφυγεν ἀφοῦ προσεπάθησε νὰ μὴ φύγουν οἱ πρόσφυγες διὰ νὰ μὴ ἔχῃ προσφυγικὸν ζήτημα ἡ τότε Κυβέρνησις καὶ ἀφοῦ ἐδήλωσεν εἰς τὰ ρουμανικὰ σύνορα ὅτι κατέχει 40 χιλ. λίρας. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἦλθεν ἡ εἴδησις τῆς πτώσεως τῆς Κυβερνήσεως Βενιζέλου τὴν 1ην Νοεμβρίου, εὑρισκόμην εἰς τὸ γραφεῖόν του καὶ ἐγύριζεν ὡς παράφρων καὶ ἔτιλλε τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς, ἀλλὰ μόλις ἔψαυσε τὴν βασιλικὴν χεῖρα ἔγινεν ὁ τελευταῖος τῶν αὐλοκολάκων. Ἐπίσης καὶ ἄλλο ζήτημα, τὸ ὁποῖον καταδικάζει τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον εἶναι ἡ ἐκστρατεία τοῦ Σαγγαρίου, εἰς τὴν ὁποίαν ἀφήσαμεν 45000 ἄνδρας ἐκτὸς μάχης καὶ ἡ ὁποία ἄλλον σκοπὸν δὲν εἶχεν εἰμὴ μόνον νὰ στερεώσῃ τὸν Θρόνον του ὁ Βασιλεὺς αὐτός. Ἐπίσης κατὰ τὴν ἐκστρατείαν αὐτὴν συνέβη καὶ τοῦτο. Ἀνεύθυνοι παράγοντες ἀνέλαβον διοικήσεις καὶ τοιοῦτος ἦτο ὁ πρίγκηψ Ἀνδρέας, ὁ ὁποῖος ἀνέλαβε τὴν διοίκησιν τῆς 13ης Μεραρχίας, ἐσχημάτισεν ἓν ἐπιτελεῖον ἀμάχων, τὸ ὁποῖον δὲν ἠσχολεῖτο εἰς τίποτε ἄλλο παρὰ μόνον πῶς νὰ προφυλάξῃ τὸν πρίγκιπα κατὰ τὴν ἐκστρατείαν. Καὶ σᾶς ἀναφέρω δύο παραδείγματα, διότι ἤμην ἀρχηγὸς τοῦ πεζικοῦ. Διηρχόμεθα μίαν μεγάλην στενωπόν. Περὶ τὸ ἑσπέρας αἱ ἐμπροσθοφυλακαί μας ἐκτυπήθησαν παρὰ τοῦ ἐχθροῦ· ὡς ἀρχηγὸς τοῦ πεζικοῦ ἔσπευσα νὰ λάβω τὰ κατάλληλα μέτρα, ἵνα κατορθώσω δι’ ἑνὸς τάγματος νὰ καταλάβω τὴν ἔξοδον. Ἐζήτησα ἐνισχύσεις, ἔστειλα ἀγγελιαφόρους, ἀλλὰ κανεὶς δὲν ἐπέστρεφεν. Ἠναγκάσθην νὰ ὑπάγω μόνος μου καὶ τοὺς εὗρον τρία χιλιόμετρα μακράν. Ἐζήτησα τὸν λόγον διατὶ ἐσταμάτησαν καὶ μοῦ εἶπον ὅτι ἐσταμάτησαν κατὰ διαταγὴν τοῦ ἐπιτελάρχου τοῦ πρίγκιπος. Ἐσταμάτησαν διὰ νὰ ἐξασφαλίσουν τὸν πρίγκιπα. Δεύτερον· εἰς τινα μάχην καθ’ ἣν ἔσχομεν 350 ἄνδρας ἐκτὸς μάχης ἐζήτησα νὰ διαθέσω ἕνα τάγμα ἵνα συνδεθῶ μετὰ τῆς 5ης Μεραρχίας. Τὸ τάγμα δὲν ἤρχετο καὶ ἀναγκάζομαι νὰ ὑπάγω μόνος μου καὶ τί μοῦ εἶπον; Ὅτι τὰ δύο τάγματα κρατοῦνται πρὸς ἀσφάλειαν τοῦ Πρίγκιπος. Ἐζήτησα νὰ εὕρω τὸν Πρίγκιπα καὶ ἀντὶ νὰ τοὺς εὕρω εἰς παρατηρητήριον, τοὺς εὑρίσκω εἰς κοίλωμα, ὅπου δὲν ἐβάσταξα καὶ τοὺς ἐφώναξα: Αὐτὸ δὲν εἶναι παρατηρητήριον ἀλλὰ καταφύγιον βομβαρδισμοῦ. Ἐπίσης κατὰ τὴν προέλασιν εἰς τὸν Σαγγάριον πλειστάκις ἐπανελάμβανεν ὁ Πρίγκιψ τί μᾶς ἔφεραν ἐδῶ; Ποίους χριστιανοὺς θὰ ἐλευθερώσωμεν; Ἐδῶ δὲν ὑπάρχει κανένας Χριστιανός. Ἠναγκάσθην νὰ τοῦ εἰπῶ ὅτι: εἰμπορεῖ νὰ μὴν ὑπάρχουν, ἀλλ’ εἰς τὰ βάθη τῆς Ἀσίας εἶναι χιλιάδες Χριστιανῶν. Ἐλησμόνησα νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Πάγκαλον, ὁ ὁποῖος προχθὲς ἀνέφερε περὶ τοῦ Παπούλα, ὅτι οὗτος κατέκρινε τὸν Πρίγκιπα χωρὶς τοῦτο νὰ τὸν ἐμποδίσῃ νὰ τὸν κάμῃ ἀντιστράτηγον.

§248Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἔγραψεν ἐπιστολὴν καὶ εἶπεν «ἂν δὲν ἦσο πρίγκηψ θὰ σὲ κρεμοῦσα».

§249Π. ΚΑΛΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ. Οἱ στρατοὶ τότε μεγαλουργοῦν ὅταν ἔχωσιν ἀρχηγούς, ὅταν τὸ προσφερόμενον κύπελλον τὸ ἀνατρέπωσιν ὅπως τὸ ἀνέτρεψεν ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος καὶ ὄχι ὅταν ὁδηγῶνται ἀπὸ ἀρχηγοὺς ὅπως ὁ πρίγκηψ Ἀνδρέας καὶ ὁ Κωνσταντῖνος. Ὀλίγους μῆνας πρὸ τῆς τελικῆς καταστροφῆς τῆς στρατιᾶς ἐπεσκέφθη τὸ μέτωπον ὁ Γεώργιος καὶ παντοῦ ἀπεδοκιμάσθη. Παντοῦ τοῦ ἐφώναξαν: σᾶς ἐφέραμεν νὰ μᾶς ἀπολύσητε καὶ νὰ πᾶμε στὰ σπίτια μας. Ὅταν ἐπανῆλθεν ἐνταῦθα, εἶχε καθῆκον νὰ γνωρίσῃ αὐτὰ καὶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὸν πατέρα του Βασιλέα. Ἀντὶ τούτου τί ἐγένετο; Ἀντικατεστάθη ὁ ἀρχιστράτηγος δι’ ἑνὸς ἀρχιστρατήγου παράφρονος, ἀντικατεστάθησαν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν Σωμάτων στρατοῦ καθὼς καὶ ὁλόκληρον τὸ Ἐπιτελεῖον, ἀνελήφθη μία μωρὰ ἐκστρατεία ἐναντίον τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Λυποῦμαι διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπουσιάζει διὰ νὰ τὸν παρακαλέσω νὰ ὡρίζετο μία ἡμέρα εἰδικῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς καταστροφῆς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, διὰ νὰ γνωρίσῃ ὁ κόσμος ποῖοι οἱ ὑπαίτιοι τῆς καταστροφῆς καὶ νὰ μὴ ὑπάρχουν ἄνθρωποι νὰ νομίζουν ἀκόμη ὅτι ἀδίκως ἐφονεύθησαν οἱ πρώην Ὑπουργοί. Θὰ ἀναφέρω καὶ ἓν γεγονὸς ἀκόμη. Ὅταν ἔμαθον ὅτι ἐπέκειτο ἡ ἀντικατάστασις τοῦ ἀρχιστρατήγου, ἐζήτησα νὰ κατέλθω εἰς τὴν Σμύρνην, καὶ δύο ἡμέρας πρὸ τῆς ἀναχωρήσεως τοῦ κ. Παπούλα παρουσιάσθην καὶ τοῦ εἶπον νὰ μοῦ δοθῇ φύλλον πορείας διὰ τὴν ζώνην τοῦ ἐσωτερικοῦ, διότι ἔβλεπον ἐπικειμένην τὴν καταστροφήν. Ὅσοι στρατιῶται ἤρχοντο ἐδῶ μὲ ἄδειαν οὐδεὶς ἐπέστρεφεν. Ἐκρατοῦντο παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐνταῦθα. Ἔχω ἐπιστολὴν στρατιώτου πρὸς συνάδελφόν του, ὁ ὁποῖος τοῦ ἔγραφεν: ἤμην ἕτοιμος νὰ ἔλθω, ἀλλὰ μὲ συνήντησε καθ’ ὁδὸν ἕνας στρατηγός, ὁ ὁποῖος μοῦ εἶπε: «τί νὰ κάμῃς νὰ πᾶς;»

§250ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ποῖος ἦτο ὁ στρατηγός;

§251Π. ΚΑΛΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω. Ὑποθέτω ὅτι θὰ ἦτο ὁ κ. Τριανταφυλλᾶκος. Ἐπέμενα νὰ ἐπανέλθω καὶ τὸ κατώρθωσα καὶ ἦλθον μὲ φύλλον πορείας δι’ ὀκτὼ ἡμέρας. Παρουσιάσθην εἰς τὸν κ. Μακρυκώσταν καὶ τοῦ εἶπον: «Κύριε προσωπάρχα, ἐκουράσθην· καὶ ὅταν ἕνας διοικητὴς μονάδος σᾶς λέγει ὅτι ἐκουράσθη, διότι ἔχει πέντε χρόνια εἰς τὸ μέτωπον, νομίζω ὅτι εἶσθε ὑποχρεωμένος νὰ τὸν ἀντικαταστήσητε. Ἄλλως τε ἔχετε 18 στρατηγούς». Ὁ Μακρυκώστας μὲ παρέπεμψεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν Θεοτόκην, εἰς τὸν ὁποῖον εἶπον νὰ ἀντικατασταθῶ ἀπὸ τὴν διοίκησιν τῆς Μεραρχίας, ὅτε ἔκπληκτος ὁ Ὑπουργὸς μοὶ λέγει: «Θέλετε νὰ ἀντικατασταθῆτε; Δὲν εἶσθε εὐχαριστημένος νὰ ἐπιστρέψητε μὲ τὴν μεραρχίαν σας δοξασμένος, σεῖς ποὺ τὴν ὡδηγήσατε μέχρι τοῦ Σαγγαρίου;» Ἐδῶ πρέπει νὰ ὁμολογήσω ὅτι οὔτε ἐγὼ δὲν ἐφανταζόμην ὅτι οἱ Θρᾶκες, τῶν ὁποίων ἤμην διοικητὴς καὶ οἱ ὁποῖοι πρώτην φορὰν ἐβαπτίζοντο εἰς τὸ πῦρ, θὰ ἐδείκνυον τοιαύτην ἀνδρείαν. Αὐτὸ τὸ λέγω πρὸς τιμὴν τῶν Θρακῶν, διότι εἰς τὴν ἄλλην Ἐθνοσυνέλευσιν ἄλλα ἠκούσθησαν. Λέγω πρὸς τὸν Θεοτόκην: «Δὲν σᾶς ἐννοῶ, κ. Ὑπουργέ.» «Μὰ σᾶς λέγω, κ. Καλλιδόπουλε, πηγαίνετε εἰς τὴν θέσιν σας καὶ ἐντὸς δύο μηνῶν θὰ εἶσθε ὅλοι εἰς τὰ σπίτια σας». «Κύριε Ὑπουργέ, δὲν σᾶς ἐννοῶ· πῶς θὰ εἴμεθα εἰς τὰ σπίτια μας;» «Θέλετε νὰ σᾶς εἴπω μυστικὰ τῆς Κυβερνήσεως;» — «Ὄχι» τοῦ λέγω. Καὶ πράγματι ἐντὸς 15 ἡμερῶν βλέπω μίαν κεραυνοβόλον ἐπίθεσιν τῆς κεμαλικῆς στρατιᾶς, ἡ ὁποία ἤρχισε τὴν 14ην ὥραν τῆς 13ης Αὐγούστου. Ἐκ τούτου ἀντιλαμβάνεσθε ποία ἦτο ἡ μανταλιτὲ τῶν τότε κυβερνώντων. Ἦτο αὐτή, ἀφοῦ ἐπίστευον ὅτι δὲν θὰ γίνῃ ἐπίθεσις καὶ ἐξεγύμνωσαν τὸ Μικρασιατικὸν μέτωπον καὶ ἐπέφεραν τὴν ἀποσύνθεσιν τοῦ στρατεύματος. Ἠδυνάμην, κύριοι, πλεῖστα τοιαῦτα γεγονότα νὰ ἀναφέρω, ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἐδήλωσεν ὅτι θὰ γίνῃ εἰδικὴ συζήτησις ἐπὶ τῆς καταστροφῆς αὐτῆς δὲν ἔχω τίποτε ἄλλο νὰ ἀναφέρω. Συμφωνῶ μὲ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ μὲ τὸν κ. Πρόεδρον αὐτῆς, ὁ ὁποῖος ἔκαμεν ἓν μικρὸν βῆμα διὰ τῆς ὑποβολῆς τοῦ τελευταίου ψιφίσματος ὅσον ἀφορᾷ τὴν Δυναστείαν καὶ παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ κάμῃ ἓν μέγα καὶ τελειωτικὸν βῆμα, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ κάμῃ ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν ἐν τῇ Συνελεύσει, νὰ μείνῃ δὲ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα νὰ λυθῇ διὰ δημοψηφίσματος. (Χειροκροτήματα).

§252ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κύρκος.

§253Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Δὲν ἐσκόπευον, κ. πληρεξούσιοι, νὰ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐθεώρουν τὸ θέμα τελείως ἐξαντληθέν, εἶμαι δὲ καὶ ἐγὼ ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ὑπέβαλον τὸ παρελθὸν Σάββατον τὴν πρότασιν περὶ τερματισμοῦ τῆς συζητήσεως, πρότασιν τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐπέτρεψε νὰ ἀναπτύξωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος διὰ νὰ ἀκούσῃ καὶ ἡ Συνέλευσις διὰ ποίους λόγους ἡμεῖς ἠθέλομεν νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις. Διότι εἰς τὸν κόσμον τὸν πολύν, με τὸν ὁποῖον ἡμεῖς οἱ μικροὶ πολιτευταὶ ἐρχόμεθα εἰς ἀμεσωτέραν ἐπαφὴν καὶ λόγῳ τῆς προελεύσεώς μας καὶ ἐκ καθήκοντος ἀκόμη, ἤρχισε νὰ γεννᾶται ἡ ἐντύπωσις — ἴσως νὰ εἶναι ἡ ἀλήθεια ὀλίγον πικρά — ὅτι ἡ συζήτησις ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως αὐτῆς ὁμοιάζει πρὸς μίαν ἄλλην συζήτησιν ἡ ὁποία διεξήγετο εἰς τὴν προκάτοχον Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Παρέχομεν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ὑπὸ ἄλλην μορφὴν τυραννολογοῦμεν καὶ ἡμεῖς ἐξαντλούμενοι εἰς ἀτέρμονας συζητήσεις περὶ τοῦ ἂν ἡ Δυναστεία θὰ ἐκπέσῃ ἐδῶ ἢ διὰ δημοψηφίσματος. Ἡ ἐντύπωσις δὲ αὐτὴ ἀσκεῖ ὀλεθρίαν ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ ἀγῶνος τὸν ὁποῖον ἐντὸς ὀλίγου κατὰ πᾶσαν πιθανότητα θὰ ἀναλάβωμεν. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι ἠνάγκασαν τοὺς ἄλλους συναδέλφους καὶ τὸν ὁμιλοῦντα νὰ ὑποβάλῃ τὴν πρότασιν περὶ τερματισμοῦ τῆς συζητήσεως. Ἡ πρότασις δὲν ἔγινε δεκτή, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤλπιζεν ὅτι ἡ συζήτησις θὰ ἐτερματίζετο τὸ Σάββατον, ἀλλ’ αὕτη δὲν ἐτερματίσθη. Ἀπὸ τῆς Δευτέρας ὅμως, ἀφ’ ἧς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς συνάδελφος καὶ Πρόεδρος τῆς τέως Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα, ἡ κατάστασις μετεβλήθη ριζικῶς. Ἔπαυσε πλέον ἡ Συνέλευσις νὰ εὑρίσκηται ἐνώπιον τῶν δύο προγραμμάτων, πρὸ τῶν ὁποίων εὑρίσκετο πρότερον, τοῦ κυβερνητικοῦ ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως ἀφ’ ἑτέρου. Ὁ κ. συνάδελφος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς εἰσηγήθη τρίτον πρόγραμμα ριζικῶς ἀντιτιθέμενον πρὸς τὰ ἄλλα δύο, τὸ ὁποῖον ὅμως τὴν ἑσπέραν ἐκείνην ἀσμένως ἐγένετο δεκτὸν ἐκ μέρους τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως. Δὲν θέλω νὰ κρίνω ἂν ἡ τροποποίησις τὴν ὁποίαν εἰσηγήθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας συνάδελφος εἶναι ἁπλῆ φραστικὴ τροποποίησις ἢ ἂν ἀποτελεῖ, ὅπως ἰσχυρίσθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μοναδικὴν ἐγκατάλειψιν προγράμματος. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἠξεύρω εἶναι ὅτι ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἡ Συνέλευσις εὑρίσκεται ἐνώπιον δύο προγραμμάτων, ἐκ τῶν ὁποίων τὸ ἓν ριζικῶς ἀντιτίθεται πρὸς τὸ ἄλλο, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν συνέβαινε μέχρι τοῦδε, καὶ ἑπομένως τὰ πράγματα λαμβάνουν ἄλλην μορφήν, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις ἐντὸς τοῦ προβλεπομένου χρονικοῦ ὁρίου. Ἐν συνεχεία πρὸς τὴν ἐκταθεῖσαν συζήτησιν ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος πληρεξούσιος Θεσσαλονίκης στρατηγὸς Πάγκαλος, ὁ ὁποῖος ἀγορεύων ἐξέθεσε, κατὰ τὴν ἀντίληψίν του, τὸ πρόγραμμα τῶν Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων Θεσσαλονίκης. Δὲν πιστεύω νὰ ἀγνοῇ ἡ Συνέλευσις ὅτι ὁ ὄγκος τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου εἶναι κατὰ τὸ πλεῖστον ἐγκατεστημένος ἐν Θεσσαλονίκῃ καὶ ἑπομένως κατὰ τὰς ἐκλογὰς εἶχε γνώμην ὁ προσφυγικὸς κόσμος. Μετὰ τοῦτο ἀνῆλθον πρόσφυγες ἐκ Θεσσαλονίκης, ὁ κ. Ἰασονίδης καὶ ὁ κ. Πασαλίδης, καὶ ἀνέπτυξαν καὶ αὐτοὶ τὰς ἀντιλήψεις τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου καὶ ἐξέθεσαν τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν κατ’ αὐτοὺς εἶχεν ἡ ψῆφος ἡ προσφυγική. Νομίζω ὅτι ἡ ἔκθεσις αὐτὴ δὲν ἀνταποκρίνεται ἀπολύτως πρὸς τὴν πραγματικότητα καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος ὁ ὁποῖος μὲ φέρει εἰς τὸ βῆμα. Ὅτι ὁ προσφυγικὸς κόσμος εἶναι ἀντιδυναστικὸς εἶναι ἀναμφισβήτητον καὶ ἀπορῶ πῶς κατηναλώθησαν τόσος χρόνος καὶ τόσα λόγια πρὸς ἀπόδειξιν τούτου. Δὲν ἠδύνατο εἰμὴ νὰ εἶναι ἀντιδυναστικός, διότι χάρις εἰς τὴν ὀλεθρίαν πολιτικὴν τῆς Δυναστείας δὲν κατώρθωσε νὰ ἀπολαύσῃ τὴν ἐλευθερίαν τὴν ὁποίαν ἀπέκτησε μὲ αἷμα, αἷμα τὸ ὁποῖον ἐχύθη ὄχι μόνον ἀπὸ τοὺς ἀδελφούς του τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος ἀλλὰ τὸ ὁποῖον ἔχυσε καὶ ὁ ἴδιος. Ἡ ἀπόδειξις δὲ τούτου ἐνυπάρχει εἰς τὴν φράσιν τὴν ὁποίαν ἔλεγε πάντοτε ὁ ἀρχιστράτηγος τῶν συμμαχικῶν στρατευμάτων τῆς Ἀνατολῆς Franchet d'Esperey, ὅτι «οἱ πρόσφυγες ἀπέκτησαν τὸ δικαίωμα πρὸς τὴν ἐλευθερίαν των διὰ τοῦ αἵματός των». Δὲν ἠμποροῦσε νὰ μὴ εἶναι ἀντιδυναστικὸς ὁ κόσμος ὁ προσφυγικός, διότι κατήντησε νὰ περιφέρηται εἰς τὰς πόλεις καὶ τὰ χωρία τῆς Ἑλλάδος ἄστεγος, πειναλέος καὶ ἐκτραχηλισμένος. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου εἶναι ὁ κόσμος ὁ προσφυγικὸς δημοκρατικός —καὶ αὐτὸ εἶναι ἀναμφισβήτητον—διότι ζήσας ὑπὸ τὸν σκληρότερον τῶν ζυγῶν ἐπὶ τόσα ἔτη ὠργάνωσε τὸ κοινοτικόν του σύστημα ἐπὶ τῇ βάσει δημοκρατικῶν ἀρχῶν, αἱ ὁποῖαι τοῦ ἐπέτρεψαν ν’ ἀναπτύξῃ καὶ τὴν παιδείαν κατὰ τρόπον θαυμαστὸν ἀλλὰ καὶ δρᾶσιν ἐκπολιτιστικήν. Αὐτὰ βεβαίως εἶναι ἀναμφισβήτητα καὶ δὲν παρουσιάζεται κανεὶς ὁ ὁποῖος νὰ τὰ ἀρνηθῇ. Ὅ,τι ὅμως δὲν ἐτονίσθη, —καὶ ἐκεῖ κατὰ τὴν γνώμην μου ἔγκειται ἡ ἀνακρίβεια, —εἶναι ὅτι ὁ κόσμος ὁ προσφυγικός, ὢν ἀντιδυναστικός, ὢν δημοκρατικὸς δὲν ἔπαυσεν ἀπὸ τοῦ νὰ εἶναι σταθερῶς προσηλωμένος πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων καὶ πρὸς τὰς ἀρχὰς τὰς ὁποίας ἐκεῖνος ἐκπροσωπεῖ. Διὰ τὸν προσφυγικὸν κόσμον δὲν κατέστη ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων δύων ἥλιος ἀκόμη. Εὐτυχῶς δέ. Ὁ κόσμος ὁ προσφυγικὸς ἐξακολουθεῖ νὰ τοῦ τρέφῃ ἄπειρον ἐκτίμησιν καὶ θαυμασμόν.

§254Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Καὶ ὅμως ὁ κ. Δίγκας δὲν ἐτόλμησε νὰ καταρτίσῃ συνδυασμὸν καὶ νὰ πάρῃ καὶ σᾶς μέσα, ὁ ὁποῖος ἦρθε εἰς ἐκ τῶν ἐννέα τῶν ἀποτελούντων τὸ συμβούλιον τῆς Ἑνώσεώς σας, ἡ δὲ Ἕνωσίς σας μοῦ ἔκαμεν ἔγγραφον καὶ μοῦ ἔλεγεν ὅτι δὲν θέλουν νὰ μποῦν εἰς τὸν συνδυασμόν μου, διότι εἶναι κόμμα προσωπικόν.

§255Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ὅταν θὰ ἔλθω εἰς τὸ σημεῖον αὐτὸ ἔχετε ὅλον τὸν καιρὸν νὰ μὲ διακόψητε.

§256Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἠμπορεῖ κανεὶς νὰ ἔχῃ γνώμην, ἀλλὰ τέτοιες ξετσιπωσιὲς δὲν σᾶς ἐπιτρέπεται νὰ λέγητε.

§257Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Σᾶς παρακαλῶ κ. Πρόεδρε, τὸν λόγον.

§258Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Θὰ δείξω καὶ σᾶς ποῖος εἶσθε.

§259ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ. Ὁ ῥήτωρ δὲν ἐπιτρέπει ἄλλας διακοπάς.

§260Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἔλεγον λοιπὸν ὅτι ὁ κόσμος ὁ προσφυγικὸς ἐξακολουθεῖ νὰ τρέφῃ τὸν θαυμασμόν του πρὸς τὸν κ. Βενιζέλον καὶ διὰ πολλοὺς καὶ διαφόρους λόγους ἀλλὰ κυρίως διότι χάρις εἰς τὴν πρωτοβουλίαν αὐτοῦ ἀπέκτησε τὴν ἐλευθερίαν του, θὰ ἠμποροῦσα δὲ νὰ φέρω παραδείγματα διὰ ν’ ἀποδείξω καὶ εἰς τὸν μᾶλλον δύσπιστον τῶν ἀνθρώπων ὅτι αὕτη ἦτο ἡ ψυχολογία τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου προσερχομένου εἰς τὰς ἐκλογάς. Ἀλλὰ θὰ περιορισθῶ μόνον εἰς δύο, τὰ ὁποῖα θὰ σᾶς πείσουν ἀπολύτως ὅτι ὄντως οὕτως ἔχει τὸ πρᾶγμα. Ὅταν προεκηρύχθησαν αἱ ἐκλογαὶ καὶ ἐξελέγημεν ἡμεῖς ἐκ μέρους τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου ὡς ὑποψήφιοι ἀντιπρόσωποί του, διότι, καὶ τοῦτο λεκτέον, δὲν ἐμπήκαμεν ἡμεῖς εἰς τὸν Συνδυασμὸν ὅπως συνήθως γίνεται, ἀξιώσαντες νὰ γίνωμεν πληρεξούσιοι, ἀλλ’ ἦλθεν ὁ κόσμος ὁ προσφυγικὸς ὁ ὁποῖος ἔκαμεν ἐκλογὰς κατ’ ἰδίαν κατ’ ἰδίαν οἱ Θρᾷκες, κατ’ ἰδίαν οἱ Μικρασιάται, οἱ Πόντιοι, οἱ Καυκάσιοι καὶ ἀνέδειξαν τοὺς ὑποψηφίους των καὶ ἠξίωσαν αὐτοὶ καὶ μόνοι νὰ μποῦν μέσα εἰς τὸν συνδυασμόν. Ὅτε λοιπὸν εὑρισκόμεθα εἰς τὸ προεκλογικὸν στάδιον, ἐκλήθημεν ἀπὸ τοὺς πρόσφυγας τοῦ Λαγκαδᾶ νὰ πᾶμε νὰ τοὺς μιλήσωμεν εἰς μίαν συγκέντρωσιν τὴν ὁποίαν εἶχον. Εἰς τὴν συγκέντρωσιν αὐτήν, ἀφοῦ ἀνεπτύξαμεν τὸ πρόγραμμά μας καὶ τοῖς ἐξηγήσαμε διατί εἴμεθα δημοκρατικοὶ καὶ ἀντιδυναστικοί, ὁ κόσμος ξέρετε τί μᾶς εἶπε; νὰ φέρετε τὸν μπάρμπα καὶ ἅμα τὸν φέρετε, ἐκεῖνος θὰ τὰ διορθώσῃ ὅλα. Καὶ ἐμαίνετο ὁ κόσμος λέγων ταῦτα. Τί ἀποδεικνύει αὐτὸ εἰμὴ τὸν ἰσχυρισμὸν ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον ἀνέφερα πρωτύτερα: Καὶ δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ καὶ εἷς ἐκ τῶν συνυποψηφίων μου, ὁ ὁποῖος θὰ ἠδύνατο ν’ ἀρνηθῇ ἔστω καὶ ἕνα τῶν ἰσχυρισμῶν αὐτῶν.

§261Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν εἶναι παρόντες οἱ συνάδελφοί σας.

§262Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Ἔχουν ὅλον τὸν καιρὸν νὰ τὰ μάθουν αὐτὰ αὔριον διὰ τῶν ἐφημερίδων καὶ νὰ μὲ διαψεύσουν. Μὴ στενοχωρεῖσθε λοιπόν. Ἀλλ’ ἔχω καὶ ἓν ἄλλο παράδειγμα. Εἰς τὰς ἀρχὰς Σεπτεμβρίου τοῦ 1923 συνεκροτήθησαν ἐν Θεσσαλονίκῃ τὴν αὐτὴν ἡμέραν τρία συνέδρια, τὸ Πανθρακικόν, τὸ Παμμικρασιατικὸν καὶ τὸ τῶν Ποντίων.

§263Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κύριε συνάδελφε, ἐκ σεβασμοῦ πρὸς ὑμᾶς, λέγω ὅτι δὲν εἶναι σωστὸν ἡ ἀγόρευσίς σας νὰ τυγχάνῃ τῆς ἀκροάσεως μόνον τοῦ ἑνὸς δεκάτου τῆς Συνελεύσεως.

§264Μ. ΚΥΡΚΟΣ. Αὐτὴ ἦτο ἡ μοῖρά μου.

§265ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλετε ἔνστασιν.

§266Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Εἶναι περιττόν, κ. Πρόεδρε, νὰ ὑποβληθῇ ἡ ἔνστασις κανονικῶς. Ἀφοῦ ἅπαξ ἀμφισβητεῖται ἀπαρτία ἂς λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§267ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ σήμερον ὥραν 5 μ. μ. Θὰ συνεχίσῃ ὁ κ. Κύρκος. (Ὥρα 1.20′ π. μ.)