1924.02.19

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 22Α

Τρίτη 19 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρᾳ 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: —Ὁ Εὐάγγελος Παπαγεωργίου παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως μεριμνήσῃ νὰ τροποποιηθῇ ὁ νόμος, ἵνα λαμβάνωσιν οἱ πατέρες φονευθέντων ἀξιωματικῶν σύνταξιν ἀπὸ τοῦ 55 ἔτους τῆς ἡλικίας των. —Πρόεδροι διαφόρων Σωματείων Σαρῆ Σαμπὰν διαμαρτύρονται διὰ τὰς ἀντιπροσφυγικὰς ἐνεργείας τοῦ Ὑποδιοικητοῦ Δαμορῆ. —Ἡ Καπνεργατικὴ τάξις Ξάνθης αἰτεῖται τὴν ἄμεσον ἐπέμβασιν τῆς Κυβερνήσεως πρὸς ἐπίλυσιν τοῦ καπνεργατικοῦ ζητήματος. —Ἡ Μικρασιατικὴ Ὁμοσπονδία Θεσσαλονίκης παρακαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν ὅπως προβῇ εἰς τὴν ἀντικατάστασιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ Λάμπρου, οὐδόλως δίδουσα προσοχὴν εἰς συνηγορίας ὑπὲρ αὐτοῦ εὐαρίθμων μελῶν ταύτης. —Οἱ πρόσφυγες Μηθύμνης Λέσβου παραπονοῦνται ἐναντίον τοῦ Νομογεωπόνου καὶ τῆς περὶ αὐτὸν Ἐπιτροπῆς διὰ τὴν μὴ παραχώρησιν εἰς αὐτοὺς ὀθωμανικῶν κτημάτων. —Ὁ πληρεξούσιος κ. Δ. Πετρίτης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ σχολείου κατωτέρων ἀξιωματικῶν». —Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Μάρκου ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως ἄρθρων τοῦ ἀπὸ 17 Αὐγούστου 1923 Ν. Δ. περὶ καθορισμοῦ ὑποχρεώσεων ἀνυποτάκτων καὶ λιποτακτῶν». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Α. Πραντούνας, Δ. Σπίγγος, Σ. Ζερβός, Α. Δαργέντας καὶ Ε. Βελλιανίτης ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ ὁριστικῆς ἀπαλλαγῆς ἀπὸ πάσης στρατιωτικῆς θητείας ἁπάντων τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ἀγγλικοῦ Τηλεγραφείου τῆς Ἑταιρείας Ἤστερν». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Λ. Δαμιανὸς καὶ Χ. Ἀλαμανῆς ὑποβάλλουσι πρότασιν νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ τελευταίου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ νόμου ΓΠΝʹ τῆς 9 Δεκεμβρίου 1911 περὶ ἐξελέγξεως καὶ ἐκδικάσεως τοῦ βουλευτικῶν ἐκλογῶν». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Α. Πραντούνας, Σ. Θεολογίδης κλπ. ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ καθορισμοῦ τῆς ἀποζημιώσεως τῶν πληρεξουσίων τῆς Δʹ Συντακτικῆς Συνελεύσεως». —Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Κ. Ἀλαβάνος καὶ Γ. Σολδάτος ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ ὑπολογισμοῦ τοῦ χρόνου καθ’ ὃν ἐθεωροῦντο ἀπολελυμένοι ὑπάλληλοι τῆς Βουλῆς ὡς χρόνου ὑπηρεσίας διά τε τὴν σύνταξιν καὶ τὴν προαγωγὴν αὐτῶν». —Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Α. Ὀρφανίδης, Β. Ἀρτεμιάδης καὶ Α. Κωνσταντιλιέρης ὑποβάλλουσι πρότασιν ψηφίσματος «περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ ἀπὸ 6 Ἰουλίου 1923 Ν. Δ. περὶ αὐξήσεως δημοτικῶν καὶ κοινοτικῶν φόρων καὶ δικαιωμάτων ἐπὶ ἓν ἔτος ἀπὸ σήμερον». —Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας, τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. Κ. Σπυρίδης καὶ τῆς Δικαιοσύνης κ. Α. Μυλωνᾶς, ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἀπὸ 15 Νοεμβρίου 1923 Ν. Δ. περὶ συστάσεως Συνεταιρισμῶν δημοσίων ὑπαλλήλων πρὸς ἀνέγερσιν εὐθηνῶν οἰκιῶν καὶ ἐπεκτάσεως αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν. —Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας κ. Α. Μυλωνᾶς ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ μέτρων ἐνισχύσεως τοῦ ἀσχολουμένου εἰς τὸν ἐποικισμὸν τοπογραφικοῦ προσωπικοῦ». 2) «Περὶ μέτρων ἐνισχύσεως τοῦ εἰς τὸν ἀγροτικὸν ἐποικισμὸν ἀσχολουμένου προσωπικοῦ δικαστῶν καὶ γεωπόνων» καὶ 3) «Περὶ ἐκτελέσεως δημοσίων ἔργων διὰ καταδίκων καὶ περὶ καθορισμοῦ δαπάνης πρὸς διατροφὴν τῶν διὰ πολιτικὰ ἀδικήματα καταδίκων». —Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ κατατάξεως ἐθελοντῶν», ὅπερ παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως κηρύξῃ κατεπεῖγον καὶ ψηφίσῃ κατ’ ἀρχήν. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. —Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θ. Σοφούλης ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ ἐκτάκτων ἐξόδων τῆς Δημοσίας Ἀσφαλείας» καὶ 2) «Περὶ βελτιώσεως τῶν ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 82 τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 1370 νόμου καὶ ἀπὸ 4 Ἰουλίου 1923 Ν. Διατάγματος ὁριζομένων ἀποζημιώσεων».

§3Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν δὲν ἔχῃ ἀντίρρησιν, ἀμφότερα τὰ νομοσχέδια ταῦτα νὰ κηρυχθῶσι κατεπείγοντα καὶ ψηφισθῶσι κατ’ ἀρχήν.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας. —Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσωρινοῦ κανονισμοῦ ὑδρονομῆς διὰ τῶν ἀρδευτικῶν ὑδάτων τοῦ χειμάρρου Γλαύκου–Λεύκας κλπ». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). —Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2107 τοῦ 1920 περὶ φορολογίας τῆς ἰνδικῆς καννάβεως». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). —Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ὁδοποιΐας».

§5Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, ν’ ἀναβληθῇ διότι... (Θόρυβος).

§6ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι κ. Πρόεδρε· διατί νὰ ἀναβληθῇ;

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἐρωτηθῇ ἡ Συνέλευσις. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη.

§8Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι καλύτερον θὰ ἦτο νὰ διακόψωμεν τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν καὶ νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς πολιτικῆς συζητήσεως.

§9ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸν λόγον ἐπὶ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πεζᾶς.

§11ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὶς ἤδη ἐζητήθη ὅπως ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως ψηφίσματος «περὶ μὴ ἀσυμβιβάστου τῶν καθηκόντων τοῦ ἐν διαθεσιμότητι, δημοσίου ὑπαλλήλου πρὸς τὰ τοῦ πληρεξουσίου» ἐπισπευθῇ, διότι ὁ χρόνος ἐπείγει καὶ κατὰ πᾶσαν πιθανότητα θὰ ἐκδοθῇ ἀπόφασις ἀκυροῦσα τὴν ἐκλογήν μου καὶ δὲν θὰ δύνωμαι τότε νὰ ὁμιλήσω ἐπ’ αὐτοῦ. Καὶ ἰδοὺ περὶ τίνος πρόκειται: Κατ’ Ὀκτώβριον τοῦ τοῦ 1923, μετ’ ἀδιάκοπον ὑπηρεσίαν 38 ἐτῶν, ἀσθενήσας ἐτέθην εἰς διαθεσιμότητα κατὰ τρόπον τὸν ὁποῖον δὲν θέλω σήμερον νὰ χαρακτηρίσω. Ὅταν ἀνέρρωσα μεταβὰς παρὰ τῷ Πρωθυπουργῷ κ. Γονατᾷ ἐδήλωσα, ὅτι δὲν ἤμην συνηθισμένος νὰ παίρνω χρήματα ἀπὸ τὸ Δημόσιον χωρὶς νὰ ἐργάζωμαι καὶ ὅτι ὡς ἐνόμιζα, δὲν εἶχον πταίσει κατά τι. Παρεκάλεσα αὐτὸν νὰ μ’ ἐπαναφέρῃ εἰς τὴν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ θέσιν μου. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διέταξεν ἀληθῶς τὴν ἐπαναφοράν μου, ἀλλὰ ἡ ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου ἀντέδρα, ὡς μὴ ὤφειλεν, ἐκ λόγων προσωπικῶν. Ἐν τῷ μεταξὺ ἐκλήθην ὑπὸ 40–45 χιλιάδων προσφύγων τῆς Κρήτης νὰ δεχθῶ ὑποψηφιότητα ἐν τῷ Νομῷ Ἡρακλείου καὶ ἠρώτησα τὸν τότε Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἂν ἠδυνάμην νὰ δεχθῶ χωρὶς νὰ παραιτηθῶ, ὅπως ὁρίζει ὁ νόμος, ὁ δὲ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπήντησεν ὅτι δὲν ὑπῆρχε προηγούμενον ὑπαλλήλου διατελοῦντος ἐν διαθεσιμότητι καὶ θέσαντος ὑποψηφιότητα καὶ ἑπομένως δὲν ἐγνώριζεν, ἂν ἔπρεπε νὰ παραιτηθῶ ἢ ὄχι. Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἠδυνάμην νὰ ἐκτεθῶ καὶ τὸ κῦρος τῆς ἐκλογῆς μου ἀπέκειτο εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ τὸ κρίνῃ. Ἠρώτησα καὶ ἄλλους νομομαθεῖς, οἱ ὁποῖοι μοὶ εἶπον ὅτι προκειμένου περὶ Συντακτικῶν Συνελεύσεων δὲν ἰσχύουν οἱ περιορισμοὶ οἱ ἰσχύοντες διὰ τὰς Βουλὰς καὶ ὅτι ἡ Γʹ. Συντακτικὴ Συνέλευσις εἶχε ψηφίσει τὸ μὴ ἀσυμβίβαστον τῶν καθηκόντων καὶ τῶν ὑπαλλήλων ἐν ἐνεργείᾳ πρὸς τὰ τοῦ πληρεξουσίου. Μετέβην λοιπὸν ἐκεῖ, ἐξετέθην, ἐπέτυχον καὶ ἦλθον ἐνταῦθα. Τώρα προσεβλήθη ἡ ἐκλογή μου, ὡς ὄντος δημοσίου ὑπαλλήλου. Σᾶς παρακαλῶ λοιπὸν νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν σας τὰ ἑξῆς: Τὸ Σύνταγμα ἀπαγορεῦον εἰς τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους νὰ πολιτεύωνται εἶχε βεβαίως ὑπ’ ὄψει τοὺς ἐν ἐνεργείᾳ ὑπαλλήλους, ἵνα μὴ δύνανται οὗτοι ποιούμενοι κατάχρησιν τὸ ἀξίωμά των νὰ ἐπηρεάζωσι τὸ φρόνημα τῶν ἐκλογέων, ἢ νὰ παραμελῶσι τὰ καθήκοντα αὑτῶν, ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἐνήσκουν ὑπηρεσιακὰ καθήκοντα, ἀφοῦ εἶμαι ἐν διαθεσιμότητι, καὶ δι’ αὐτὸ τώρα ζητῶ τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως, ἂν δύναμαι ἢ ὄχι νὰ ἐξασκῶ τὰ καθήκοντα πληρεξουσίου ἐγκύρως, συμφώνως πρὸς τὴν κατατεθεῖσαν πρότασιν ψηφίσματος.

§12Δ. ΜΑΡΣΕΛΛΟΣ. Κύριοι, ἀντιπρόσωπος 40 χιλιάδων προσφύγων τῆς Κρήτης ἐξελέγη ὁ κ. Πεζᾶς. Σήμερον ὡς μόνου ἀντιπροσώπου διαμφισβητεῖται ἡ ἐκλογὴ λόγῳ τοῦ ὅτι εἶναι δημόσιος ὑπάλληλος. Φαντάζομαι ὅτι ἡ Συνέλευσις θ’ ἐγκρίνῃ τὸ σχετικὸν ψήφισμα τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἀξιωματικοὶ ἐν ἐνεργείᾳ ἔλαβον παρομοίαν ἄδειαν καὶ ἐπολιτεύθησαν. (Χειροκροτήματα).

§13ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἄξιος, ἄξιος. (Χειροκροτήματα).

§14Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, κατόπιν τῆς ἐκδηλωθείσης ὁμοφωνίας τῆς Συνελεύσεως ἡ Κυβέρνησις δηλοῖ ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἀντίρρησιν διὰ τὴν συζήτησιν τῆς ἐν λόγῳ προτάσεως.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως ψηφίσματος «περὶ μὴ ἀσυμβιβάστου τῶν καθηκόντων τοῦ ἐν διαθεσιμότητι δημοσίου ὑπαλλήλου πρὸς τὰ τοῦ πληρεξουσίου». (Ψηφίζεται τὸ ψήφισμα). —Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Χαλόφτης ἔχει τὸν λόγον.

§16Π. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὑπάρχει ἓν σπουδαῖον νομοσχέδιον εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὴν ἐνίσχυσιν τῆς Χωροφυλακῆς διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ· εἰσήλθομεν ἤδη εἰς ἄλλο θέμα. Ὁ κ. Χαλόφτης ἔχει τὸν λόγον.

§18Γ. ΣΙΔΕΡΗΣ. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ κάμω μίαν δήλωσιν ἐκ μέρους τῶν ἐπαναστατικῶν πληρεξουσίων. Ἡ ὁμὰς τῶν ἐπαναστατικῶν πληρεξουσίων ἡ ἐπιθυμοῦσα νὰ συμμορφωθῇ πρὸς τὴν κοινὴν γνώμην, ἡ ὁποία ἀναμένει μετ’ ἀγωνίας τὴν λῆξιν τῶν συζητήσεως, ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἀπεφάσισε νὰ περιορίσῃ καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν μελῶν της τὰ ὁποῖα θὰ λάβωσι τὸν λόγον εἰς ἕνα μόνον πληρεξούσιον καὶ τὴν ὥραν τὴν ὁποίαν θὰ καταναλώσῃ οὗτος εἰς τὸ ἐλάχιστον. Θὰ ὁμιλήσῃ δὲ ὁ κ. Χαλόφτης ἀπὸ τῆς θέσεώς του λέγων ὀλίγα τινά. Μετὰ δὲ τὰς δηλώσεις τοῦ τέως Πρωθυπουργοῦ τὰς γνώμας τῆς ὁμάδος τῶν ἐπαναστατικῶν πληρεξουσίων θὰ διερμηνεύσῃ ἀπὸ τῆς θέσεώς του ὁ ὑποφαινόμενος.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ τὸ παράδειγμα εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ μιμηθῶσι καὶ αἱ ἄλλαι πτέρυγες; Βεβαίως δὲν θέλω νὰ ἐμποδίσω τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι καὶ ἡ μεγάλη ἔκτασις τῶν λόγων ἔχει τὰ ἀντίθετα ἀποτελέσματα. Λοιπὸν ὁ κ. Χαλόφτης ἔχει τὸν λόγον.

§20ΠΛ. ΧΑΛΟΦΤΗΣ. Ἀπορῶ διότι δὲν δίδεται ἡ δέουσα σημασία εἰς τοὺς κινδύνους τοὺς συνοριακοὺς οἵτινες ἀπειλοῦν τὴν Χώραν καὶ τοὺς ὁποίους ὡς στρατιωτικὸς καλῶς διαβλέπω. Τὰ σύνορά μας, ὡς προεῖπον, κύριοι, ὁ στρατηγὸς Κονδύλης, κατὰ τὸ πλεῖστον εἶναι ἀνοχύρωτα, πολλὰ δὲ σημεῖα τούτων δὲν ἔχουσιν οὐδὲ τὴν φυσικὴν ἀμυντικὴν ἰσχύν. Πῶς θὰ δυνηθῶμεν, ἐὰν παραστῇ ἀνάγκη, καὶ ἀσφαλῶς θὰ παραστῇ ἀνάγκη, ἂν ἡ ἐκκρεμότης ἐξακολουθήσῃ, νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὰ σύνορά μας καθ’ ἣν ἐποχὴν θὰ εὑρισκώμεθα εἰς τὰς παραμονὰς δημοψηφίσματος καὶ θὰ ἔχωμεν ἀνάγκην στρατοῦ καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν διὰ τὴν τήρησιν τῆς δημοσίας τάξεως; Ἕνεκα τούτου νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ λάβῃ τὴν θαρραλέαν ἀπόφασιν νὰ ἐγκαθιδρύσῃ ἀμέσως τὴν Δημοκρατίαν, (χειροκροτήματα) ἵνα οὕτω δώσῃ εἰς τὴν Χώραν μίαν ὁμαλὴν κατάστασιν καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ δυνηθῇ νὰ ἀσχοληθῇ μὲ τὴν ἄμεσον ἀνασύνταξιν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου καὶ νὰ ἀποτρέψῃ οὕτω πάντα κίνδυνον, συγχρόνως δὲ νὰ ἀσχοληθῇ μὲ τὴν λύσιν τοῦ κατεπείγοντος προσφυγικοῦ προβλήματος. (Ἐπιδοκιμασίαι). Οὕτως ἐνεργοῦντες εἶναι ἀληθὲς ὅτι θὰ φανῶμεν συνεπεῖς πρὸς τὸν λαόν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἐπηγγέλθημεν προεκλογικῶς ὅτι τὸ πολιτειακὸν ζήτημα θὰ ἐτίθετο ὑπὸ τὴν κρίσιν του διὰ δημοψηφίσματος. Τοῦτο ὅμως δὲν πρέπει νὰ μᾶς κρατῇ ἀσυγκινήτους πρὸ τῶν κινδύνων οἵτινες ἀπειλοῦσι τὴν Χώραν. Ἐγὼ προέρχομαι ἐκ τοῦ βασιλικοῦ στρατοπέδου καὶ δὲν ἐδίστασα ὅταν εἶδον ὅτι ἡ βασιλικὴ πολιτικὴ ἐδημιούργησε καταστροφὰς εἰς τὴν Χώραν νὰ ταχθῶ μὲ τὴν Ἐπανάστασιν, (χειροκροτήματα), νὰ ἐμμείνω εἰς τὰς ἀρχάς της καὶ νὰ εἶμαι σήμερον ἀντιμέτωπος τῶν ἄλλοτε ὁμοφρόνων μου. (Εὖγε). Ἐάν, κύριοι, μεταδῶμεν εἰς τὰς ἐπαρχίας μας καὶ ἀναπτύξωμεν εἰς τὸν Λαὸν τὴν ἐθνικὴν ἐπιτακτικὴν ἀνάγκην ἥτις ἐπιβάλλει τὴν ἄμεσον ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας, εἶμαι βέβαιος ὅτι ὁ Λαὸς θὰ παραδεχθῇ τὴν ἀνάγκην ταύτην. Ἐκτὸς τούτου τὸ πολιτειακὸν ζήτημα δὲν θὰ ἀποφύγῃ τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, διότι θὰ τεθῇ ἀφ’ ἑαυτοῦ κατὰ τὰς μελλούσας ἐκλογάς. Καὶ τότε οἱ πολῖται θὰ εἶναι εἰς πολὺ καλυτέραν θέσιν ἀπὸ σήμερον νὰ κρίνωσι μεταξὺ Βασιλείας καὶ Δημοκρατίας, διότι ἀμφότερα θὰ τὰ γνωρίζουν καλῶς καὶ θὰ μεταβάλουν γνώμην οἱ ἁπλοϊκοὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι νομίζουν ὅτι ἡ Βασιλεία εἶναι ἀπαραίτητος παράγων τῆς ζωῆς των καὶ ὅτι ἔχει σχέσιν καὶ μὲ τὴν Βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, διότι καὶ αὐτὸ μοῦ εἶπον ὅτι ἐλέχθη μεταξὺ χωρικῶν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσιριμῶκος ὡς ἀντιλέγων.

§22Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Αἱ κυβερνητικαὶ δηλώσεις τόσον αἱ ἀνακοινωθεῖσαι παρὰ τοῦ κ. Βενιζέλου ὅσον καὶ αἱ ἀνακοινωθεῖσαι παρὰ τοῦ ἤδη Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εὑρίσκονται ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἐν ταῖς γενικαῖς αὐτοῦ γραμμαῖς πρός τε τὴν ἐξωτερικὴν καὶ τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικήν. Τὸ πρόγραμμα κύριοι, πληρεξούσιοι, τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως τοῦ κόμματος τούτου ὁ Ἀρχηγὸς ἀνέπτυξε καὶ ἐφήρμοσεν ἐν τῇ Κυβερνήσει δὲν εἶναι νέον. Εἶναι τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο διὰ τοῦ ὁποίου ἡ Ἑλλὰς ἀνεγεννήθη καὶ ἐμεγαλύνθη. Οἱ ἱδρυταὶ τοῦ κόμματος τούτου καὶ ὅσοι παραπλεύρως εὑρέθησαν πάντοτε πρὸς τὸν ὑψώσαντα τὴν σημαίαν τῶν Φιλελευθέρων, δὲν λησμονοῦσι τὴν ὑποχρέωσιν τὴν ὁποίαν ἔχουσιν ὅπως τὰς ἀρχὰς τούτου ὑποστηρίξωσι καὶ συντελέσωσι πρὸς ἐπικράτησιν αὐτῶν ἐφόσον νομίζουσιν ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ προγράμματος τούτου ὑπηρετεῖ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον. Ἐν ταῖς ἀνακοινώσεσι περιέχονται καὶ θέματα περὶ τῶν ὁποίων δὲν παρεσχέθη ἡ εὐκαιρία ἢ δὲν ἐνόμισε πρόσφορον μέχρι τοῦδε τὸ Φιλελεύθερον κόμμα νὰ ἀσχοληθῇ. Ἐννοῶ τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας καὶ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Ἡ Κυβέρνησις ἀνταποκρινομένη εἰς τὴν ὁμόθυμον γνώμην τῆς Συνελεύσεως προανήγγειλεν ὅτι θὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἵδρυσιν τῆς Γερουσίας. Οὐδεμία περὶ τούτου ὑπάρχει ἀντίρρησις.

§23ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα.

§24Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Καὶ χαίρομεν διότι ἡ Κυβέρνησις προέβη εὐθὺς ἀμέσως εἰς ἀναγγελίαν τῆς ἀποφάσεώς της ταύτης. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν εἰσαγωγὴν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως δὲν μοῦ φαίνεται ὁμόθυμος. Καὶ ὅσον καὶ ἂν ἀναγνωρίζεται ἡ ἀνάγκη τῆς ἀντιπροσωπεύσεως τῶν μειονοψηφιῶν δὲν εἶναι ὀλίγοι ἀμφιβάλλοντες ὅτι ἡ στιγμὴ ἀμέσως μετὰ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ νέου πολιτεύματος εἶναι ἡ μᾶλλον πρόσφορος πρὸς τοιοῦτον πειραματισμόν. Ἔχει ὅμως ἡ Συνέλευσις χρόνον διὰ νὰ σκεφθῇ, διὰ νὰ συζητήσῃ, διὰ νὰ κρίνῃ καὶ διὰ νὰ ἀποφασίσῃ. Διὰ τὸ προσφυγικὸν δὲν ὁμιλῶ. Κοινὸς πόθος, κοινὴ σκέψις καὶ κοινὴ προσπάθεια ἁπάντων τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως εἶναι καὶ πρέπει νὰ εἶναι. Ζωηρῶς καὶ ἐνδιαφερόντως παρακολουθοῦμεν πᾶσαν ἐνέργειαν πρὸς ἀποκατάστασιν ἐκ τῶν ἀπολεσθεισῶν Χωρῶν ἀδελφῶν ἡμῶν προσφυγόντων εἰς τὸ ἔδαφος τῆς ἐλευθέρας Πατρίδος. Ἐγκρίνομεν πᾶσαν θυσίαν τοῦ Κράτους περὶ τῆς ταχυτέρας ἐγκαταστάσεως τούτων καὶ εὐχόμεθα ὅπως μετὰ βραχὺν χρόνον οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν ἐκ τῆς Μ. Ἀσίας, ἐκ τῆς Θράκης καὶ τοῦ Πόντου ἀπολέσωσι τὴν προσωνυμίαν τοῦ πρόσφυγος καθιστάμενοι Ἕλληνες πολῖται τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐν πλήρει ἰσότητι δικαιωμάτων καὶ ὑποχρεώσεων, ὑπὲρ παντὸς δὲ τοιούτου μέτρου τείνοντος εἰς τὴν ὅσον ἔνεστι ταχίστην ἀφομοίωσιν, θέτοντες εἰς τὴν διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἀναντιρρήτως κύριοι, τὸ σπουδαιότερον, τὸ μᾶλλον ἐνδιαφέρον, τὸ φλέγον, τὸ μᾶλλον ἐπεῖγον ζήτημα εἶναι τὸ δυναστικόν, μετὰ τοῦ ὁποίου συνάπτεται τὸ πολιτειακὸν ἢ μᾶλλον ἐκ τοῦ ὁποίου ἀπορρέει τὸ Πολιτειακόν. Ἤκουσα μετὰ ἐντεταμένης προσοχῆς πάντας τοὺς ῥήτορας τῶν διαφόρων ἀποχρώσεων καὶ ὁμολογῶ, ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν ζητημάτων τούτων ἀπέβη καὶ δι’ ἐμὲ λίαν διαφωτιστική. Ἡ Συνέλευσις ἀπαρτίζεται κατὰ παμψηφίαν σχεδὸν ἐκ πληρεξουσίων τοὺς ὁποίους ἀνέδειξεν ἡ ψῆφος τοῦ Φιλελευθέρου κόσμου τοῦ ἀντιδυναστικοῦ καὶ ἐκλαμβάνει τὰς γενομένας ἐνταῦθα συζητήσεις ὡς προοριζομένας μᾶλλον νὰ διαφωτίσωσι τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν περὶ τῆς ἀνάγκης ἵνα λύσῃ τὸ ταχύτερον τὸ δυναστικὸν ζήτημα διὰ τῆς ψήφου αὐτοῦ, διὰ τῆς ἐκπτώσεως τοῦ Βασιλεύοντος Οἴκου ἀπὸ τοῦ Θρόνου, τοῦ Βασιλεύοντος Οἴκου ὁ ὁποῖος ἐγένετο πρόξενος τοσούτων συμφορῶν εἰς τὴν Χώραν καὶ ἀπὸ καταστροφῆς εἰς καταστροφὴν ἔφεραν τὸν τέλειον ἐξολοθρευμόν. Ἀλλὰ διὰ νὰ κρίνῃ τις ἀσφαλῶς καὶ διὰ νὰ δώσῃ ψῆφον καὶ γνώμην νομίζω ὅτι δὲν βλάπτει, ἐὰν ἀνατρέξῃ τις εἰς τὴν αἰτίαν, ὄχι ἂν ἔλαβον χώραν συμφοραί, ὄχι ἐὰν ὁ Βασιλεὺς γενικῶς ἐγένετο πρόξενος τοιούτων, ἀλλ’ ἀπὸ ποίου χρονικοῦ σημείου ἤρξατο γεννώμενον τὸ δυναστικὸν ζήτημα, πότε ἐνεφανίσθη εἰς τὸν Λαὸν καὶ ἐπὶ πόσον χρόνον διεφωτίσθη οὗτος, ὥστε νὰ εἶναι ὥριμος διὰ νὰ δώσῃ τὴν ψῆφόν του. Μὴ ἀνησυχεῖτε, διότι δὲν θὰ ἀνατρέξω εἰς μακρὰν Ἱστορίαν καὶ θὰ προσπαθήσω νὰ μὴ ἐπαναλάβω τίποτε ἐκ τῶν λεχθέντων. Ἐλέχθησαν τόσα πολλὰ περὶ τῆς δράσεως τοῦ Βασιλικοῦ Οἴκου, ὥστε θὰ ἦτο περιττὸν νὰ ἐπικαλαθῶ καὶ τὸ ἐλάχιστον περὶ αὐτῆς. Ὅταν ἐπῆλθεν ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφή, κύριοι, ἀνέμενέ τις ὅτι τὴν καταστροφὴν ταύτην ἤθελεν ἐπακολουθήσει ῥαγδαίως ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας ὁλοκλήρου καὶ ἡ ἔκπτωσις τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, ὁ ὁποῖος πίπτει ἕνεκα τῶν κακῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα διεχειρίσθησαν τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν. Τοῦτο δὲ συνέβη ἁπανταχοῦ· Οἱ θεσμοὶ πίπτουσιν ἐκ τῶν προσώπων καὶ καταδικάζονται ὡς φροῦδα, μεγαλύνονται δὲ πάλιν ἐκ τῆς δράσεως τῶν προσώπων. Ἀλλ’ ἡ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ἐπῆλθεν, ὁ θεσμὸς δὲν κατέπεσεν, ἡ Δυναστεία δὲν ἐκηρύχθη ἔκπτωτος παρὰ μόνον περιωρίσθημεν εἰς τὴν πτῶσιν τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου. Ἦτο ἡ στιγμή, κύριοι, καθ’ ἣν ἀνέμενέ τις ὅπως ἀκουσθῇ ὁ βρυχηθμὸς τοῦ Λαοῦ καὶ παρασυρθῇ πρόρριζα ἡ Δυναστεία. Ἤκουσα, κύριοι, τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφον ἡγηθέντα τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τῆς Κυβερνήσεως τότε, ἤκουσα τὰς δικαιολογίας αὐτοῦ διατὶ δὲν προέβη ἡ Ἐπανάστασις εἰς τὴν κήρυξιν ἐκπτώτου τῆς Δυναστείας. Παραδέχομαι ὅμως ὅλους τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους εἶπεν, ἀλλὰ δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ ψυχολογία εἶναι αὐτή, διότι, ἐὰν ἠκούετο ὁ βρυχηθμὸς τοῦ Λαοῦ ἡ Ἐπανάστασις δὲν θὰ εἶχε τὴν δύναμιν νὰ κάμῃ σκέψιν ἂν πρέπει ἢ δὲν πρέπει νὰ κηρύξῃ ἔκπτωτον τὴν Βασιλείαν.

§25Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ἐπιτρέπετε;

§26Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὄχι. Δὲν θὰ κατέλθω εἰς τὰ προσωπικά.

§27Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Διατί δὲν ἡγήθητε τότε; Ἐννοῶ ὅλους τοὺς πολιτευομένους.

§28Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Δὲν ἤμην ἐπαναστάτης. Διατί δὲν ἐξηγέρθη σύσσωμος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς μετὰ τοιαύτην καταστροφὴν ν’ ἀξιώσῃ τὴν πτῶσιν τῆς Δυναστείας; Κύριοι, θὰ ἀτενίσωμεν τὰ πράγματα μὲ τὴν πικρὰν ἀλήθειαν. Ἦτο ἀπαράσκευος ὁ Ἑλληνικὸς Λαός· εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν οὐδέποτε ἐνεφανίσθη ζήτημα σοβαρῶς δυναστικόν. Εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, κύριοι, ζήτημα δυναστικὸν ἐμφανίζεται τὸ πρῶτον εἰς τὰ 1916. Ὅσα καὶ ἂν ἱστόρησαν ἔντιμοι καὶ ἀγαπητοὶ συνάδελφοι περὶ τῆς Βασιλείας Γεωργίου τοῦ Αʹ δὲν μὲ ἔπεισαν οὐδὲ μὲ πείθουσιν ὅτι εἶχε σταλαχθῆ εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ποτὲ ἡ δυσπιστία καὶ ἡ σκέψις περὶ μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ὁ Γεώργιος ὁ Αʹ παρέσχεν αἰτιάσεις ἀποπείρας νοθεύσεως τοῦ πολιτεύματος καὶ ὅταν εὑρίσκετο ἀνὴρ συναισθανόμενος πολιτικῶς τὰς ὑποχρεώσεις αὑτοῦ καὶ ὑπεδείκνυεν ὅτι εἶναι ὥρα νὰ ἐπανέλθῃ ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ πολιτεύματος ἐπανῆλθε καὶ ἐντὸς τῶν ὁρίων τοῦ πολιτεύματος διὰ νὰ μὴ ἐξέλθῃ πλέον.

§29ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δι’ αὐτὸ τὸν ἐπέταξε καὶ αὐτόν.

§30Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἡ τερματισθεῖσα δὲ Βασιλεία Γεωργίου τοῦ Αʹ διὰ τοῦ βιαίου αὐτοῦ θανάτου ἐν Θεσσαλονίκῃ ἔνθα ἔταξεν αὐτὸν ἡ Κυβέρνησις φρουρὸν τῶν ἐθνικῶν δικαίων, ἀπήλειψεν ἀπὸ τῆς μνήμης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ τὰς διαφόρους ἀποπείρας πρὸς νόθευσιν τοῦ πολιτεύματος καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὅταν ἀπέθανεν ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος δὲν ἔσχε ποτὲ τὴν σκέψιν νὰ μεταβάλῃ τὸ πολίτευμα. Ἔχομεν λοιπὸν χρονικὴν περίοδον 50 ἐτῶν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Λαὸς οὔτε ἐφωτίσθη οὔτε ἐδιδάχθη ὅτι ὑπάρχει λαϊκώτερον πολίτευμα, τὸ δημοκρατικόν, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ζήσῃ εὐτυχής. Ἄν δέ τινες θερμόαιμοι πατριῶται ἀναφαίνωνται κατὰ τὴν χρονικὴν ἐκείνην περίοδον κηρύσσοντες τὰς δημοκρατικὰς Ἀρχάς, οὔτε συνήγορον τὸν Λαὸν οὔτε ἀπήχησιν εὕρισκον εἰς τὰς συνειδήσεις τὰς λαϊκάς.

§31ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ τότε ἐτρομοκρατεῖτο ὁ Λαὸς ὅτι θὰ ἔχανε τὴν Ἑπτάνησον καὶ τὴν συμπάθειαν τῆς Ἀγγλίας.

§32Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἀνῆλθεν εἰς τὸν Θρόνον ὁ Κωνσταντῖνος. Καὶ ἀνῆλθεν εἰς τὸν Θρόνον εἰς περιστάσεις κατὰ τὰς ὁποίας μόνον ἡ συγκίνησις ἦτο εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν αἰσθητή. Ἐχειροκρότει ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς, διότι εὕρισκεν εἰς τὸ ὄνομά του ὅτι πληροῦνται τὰ παραμύθια καὶ τὰ τραγούδια μὲ τὰ ὁποῖα τὸν ἐγαλούχησαν.

§33Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Οὐδὲν τραγούδι λαϊκὸν ὑπάρχει ἀναγράφον τοιοῦτόν τι. (Θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§34Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἐβάζανε τὴν «Ἑστίαν» καὶ ἔγραφε: «Χαῖρε, Αὔγουστε». (Ὁ θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς ἐξακολουθεῖ).

§35ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Διατί, κ. Πρόεδρε δὲν προστατεύετε τοὺς ρήτορας;

§36Ν. ΑΒΡΑΑΜ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἐπιβάλητε τὴν τάξιν διὰ νὰ ἀγορεύσῃ ὁ ῥήτωρ.

§37Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι ἡ συζήτησις προϋποθέτει διαφορὰν ἀντιλήψεων. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συλληφθῇ ἔννοια Κοινοβουλίου μὲ ἀπόλυτον ὁμοφωνίαν. Καὶ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω, κ. συνάδελφοι, ὅλους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θίγονται τόσον ἐπὶ τῇ ἐκδηλώσει ἀκαδημαϊκῆς ἐντελῶς γνώμης, ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ σύνθεσις τῆς Συνελεύσεως ἦτο διαφορετικὴ διὰ τῆς συμμετοχῆς τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν ἐν τῷ ἐκλογικῷ ἀγῶνι καὶ ἀνεπτύσσοντο ἐνταῦθα θέματα ἐντελῶς ἀντίθετα, ἠθέλετε ἐμποδίσει αὐτοὺς νὰ ἀναπτύσσουν τοιαύτας γνώμας;

§38ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§39Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλ’ ἀφοῦ δὲν ἀνέχεσθε νὰ λεχθοῦν ἐντελῶς ἀκαδημαϊκαὶ γνῶμαι διὰ τίνος τρόπου θέλετε νὰ πείσητε τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ὅτι ἐνταῦθα ὑπάρχει ἐλευθερία γνώμης καὶ ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐπὶ τῇ βάσει ἐλευθέρας συζητήσεως θὰ καταλήξῃ εἰς συμπεράσματα; Μὴ θίγετε, κύριοι, τὸ κῦρος τῆς συζητήσεως καὶ τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως. Ἀφήσατε τελείαν ἐλευθερίαν ἰδεῶν, ἔστω καὶ ἂν αὗται εἶναι ἀντίθετοι πρὸς τὰς ἰδικάς σας.

§40Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Αἱ γνῶμαι τῶν ἀντιθέτων μᾶς εἶναι σεβασταί.

§41Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κανεὶς ἐκ τῶν καθημένων εἰς τὴν πτέρυγα ταύτην δὲν ἔχει τὴν πρόθεσιν νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου.

§42Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἀπηυθύνθην εἰς τὴν πτέρυγα ὑμῶν, ἀλλ’ ἀπηυθύνθην εἰς πάντα συνάδελφον μὴ ἀνεχόμενον ἀντιθέτους γνώμας.

§43Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὀφείλω νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εἶναι αὐτὸς οὗτος ὁ ὁποῖος πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν εἶπε, καὶ εἶπεν ὀρθῶς, ὅτι ἐννοεῖ τὰς συζητήσεις ζωντανάς.

§44Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀναντιρρήτως.

§45Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ ἔκαμεν εὐρυτάτην τῆς τοιαύτης ἀντιλήψεως χρῆσιν. Ἀπορῶ δὲ πῶς διαμαρτύρεται διότι δύο ἢ τρεῖς συνάδελφοι εἶχον ἀντιρρήσεις.

§46Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ ἀντιρρήσεων, ἀλλὰ πρόκειται περὶ καταπνίξεως τῆς γνώμης διὰ κραυγῶν τοιούτων, ὥστε νὰ καθίσταται ἀδύνατος ἡ συζήτησις. Περὶ τούτου πρόκειται.

§47Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Δὲν κατέπνιξε κανεὶς τὴν φωνὴν τοῦ ῥήτορος. Μὴ εἶσθε τόσον εὐαίσθητοι. (Θόρυβος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§48Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Δὲν εἶναι, κύριοι, περίεργον ἂν νέοι συνάδελφοι, τὸ πρῶτον εἰσελθόντες ἐν τῷ περιβόλῳ τούτῳ ἐκδηλοῦν ζωηρότερον τὰς γνώμας αὐτῶν καὶ ἂν δὲν ἀντέχωσι ν’ ἀκούωσι τοῦ, ἔχοντος τυχὸν ἀντίθετον γνώμην. Περίεργον θὰ ἦτο ἂν συνάδελφοι παρακαθήσαντες καὶ ἄλλοτε εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα ἐδείκνυον τὴν αὐτὴν ζωηρότητα. Ἂν εἶναι ὅμως βέβαιοι πάντες ὅτι δὲν θὰ προξενήσουν εἰς ἐμὲ δυσάρεστον ἐντύπωσιν. Θέλω ἐξακολουθήσει τὸν λόγον μου ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι θὰ εὐαρεστηθῶσι οἱ νεώτεροι νὰ εὐλαβηθῶσι τὸ βῆμα ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἵσταμαι.

§49ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν σᾶς πείραξε κανείς.

§50Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ τὸ εὐλαβηθῶμεν;

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ῥήτωρ ἐδήλωσεν ὅτι δὲν δέχεται διακοπὰς καὶ ἐγὼ ἐπίσης δὲν ἐπιτρέπω.

§52Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Μέχρι τοῦ 1915, κύριοι, αἱ ἄστοχοι παρεμβάσεις τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου εὑρίσκουσιν ἀκλόνητον τὸ κόμμα ἡμῶν εἰς τὰς φιλελευθέρας ἀρχάς του, μὲ ἐπὶ κεφαλῆς ἀρχηγὸν τῆς ψυχικῆς δυνάμεως τοῦ Βενιζέλου παρήρχοντο δὲ αὗται χωρὶς νὰ ἀφήσουν ἴχνη μειώσεως τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν καὶ τοῦ κύρους τοῦ Κοινοβουλίου. Εἰς τὸ 1915 ἡ ἀνάμιξις τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου εἰς τὴν πολιτικὴν διὰ τῆς διαλύσεως τῆς τότε Βουλῆς ἐγέννησε ζήτημα καὶ ἐνέπνευσεν εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων τὴν ἰδέαν ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος βαίνει πρὸς τὸν αὐταρχισμόν. Τὸ κόμμα ἔμεινεν ἐν ἐπιφυλακῇ ἀναμένον τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν θὰ ἐξεδήλου τὴν γνώμην αὑτοῦ ὄχι πλέον διὰ τῆς ὁμαλῆς ὁδοῦ, ἀλλὰ δι’ ἐπαναστάσεως. Καὶ ὅταν εἰς τὰ 1916 ἐπῆλθεν ἡ δευτέρα διάλυσις τῆς Βουλῆς ἐγένετο τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης. Ἀλλὰ καὶ ὅταν εὑρέθημεν ἐν Κρήτῃ καὶ ὅταν ἔφθασεν ἐν Θεσσαλονίκῃ ἡ Προσωρινὴ Κυβέρνησις οὐδεὶς ἐγέννησεν οὐδ’ ἐνεφάνισεν ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ δυναστικὸν ζήτημα.

§53Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἰς τὴν Κρήτην ἐγένοντο ψηφίσματα καὶ κατηργήθη ἡ Δυναστεία εἰς ὁλόκληρον τὴν Χώραν.

§54Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Παρακαλῶ· ἡσυχάσατε. Τὴν Κρήτην διῴκουν ἐγώ.

§55Α. ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ. Ἐφωνάξαμεν εἰς τὴν Κρήτην «Κάτω ὁ Βασιλεύς».

§56Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Οὐδεὶς ἐνεφάνισεν εἰς τὸν Λαὸν δυναστικὸν ζήτημα ἅμα τῇ ἀποβάσει εἰς Κρήτην καὶ εἰς Θεσσαλονίκην. Παρῆλθεν ὁ Σεπτέμβριος, ὁ Ὀκτώβριος καὶ μόνον μετὰ τὰς κακουργίας τὰς Νοεμβριανὰς πρῶτος ἐγώ, ὁ ὁποῖος διετέλουν τότε ἀντιπρόσωπος τῆς προσωρινῆς Κυβερνήσεως ἐν Κρήτῃ, διηρμήνευσα εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸν πόθον τοῦ Κρητικοῦ Λαοῦ ὅπως κηρυχθῇ ἔκπτωτος ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, ἐγὼ δὲ ἐτηλεγράφουν πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡ καταλληλοτέρα στιγμὴ διὰ νὰ κηρυχθῇ ἔκπτωτος ἦτο αὐτὴ καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ εἶναι ἀνεκτὸς ἀπὸ τὸν Κρητικὸν Λαόν, μᾶς ἀπήντα δὲ ἐκ Θεσσαλονίκης ὁ Βενιζέλος ὅτι «τὸ τηλεγράφημά σας διασταυροῦται μὲ ἡμέτερον, διὰ τοῦ ὁποίου σᾶς παρέχομεν ὁδηγίας».

§57Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Κάτι ἔγινεν εἰς τὴν Μυτιλήνην.

§58Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ποτέ. Ἡ Κρήτη προηγήθη καὶ ἐκήρυξεν ἔκπτωτον τὸν Κωνσταντῖνον καὶ ἐκηρύχθη ἔκπτωτος εἰς ὅλας τὰς Χώρας τὰς ὑπὸ τὴν Προσωρινὴν Κυβέρνησιν εὑρισκομένας.

§59Α. ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ. Ἐκηρύχθη ἔκπτωτος καὶ ὁ Γεώργιος, πατὴρ καὶ υἱός.

§60Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἔκτοτε γεννᾶται τὸ δυναστικὸν ζήτημα καὶ ἐν τῇ ψυχῇ μου ὁμολογῶ ὅτι οὐδέποτε ἐφανταζόμην ὅτι ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἤθελεν ἐπανέλθει ἐπὶ τοῦ Θρόνου του, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πιστεύσῃ κανεὶς ὅτι Βασιλεὺς κηρυχθεὶς ἔκπτωτος ἀπὸ τὸ ἥμισυ τοῦ Ἔθνους —δὲν θέλω νὰ εἴπω τι ὑπὲρ τοῦ ἡμίσεος καὶ κατὰ τοῦ ἑτέρου—ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ διὰ νὰ καθίσῃ ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου καὶ νὰ βασιλεύσῃ.

§61Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὡραιότατον ἐπιχείρημα διὰ τὸ μέλλον νὰ διενεργηθῇ δημοψήφισμα.

§62Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Παρῆλθεν ὁ χρόνος τοῦ διχασμοῦ τοῦ Κράτους καὶ ἐπανῆλθεν ἡ Προσωρινὴ Κυβέρνησις εἰς Ἀθήνας, ἀπεδέξατο δὲ τὴν λύσιν νὰ ἀνέλθῃ εἰς τὸν Θρόνον ὁ Βασιλεὺς Ἀλέξανδρος, υἱὸς τοῦ Κωνσταντίνου. Καὶ πάλιν ἐνώπιον τοῦ πτωχοῦ Λαοῦ δὲν ἐμφανίζεται ζήτημα δυναστικόν, δὲν ἐμφανίζεται ζήτημα πολιτειακόν. Καὶ μένει οὗτος μὲ τὴν ἀντίληψίν του, ὅτι κάθε ἀπόπειρα μεταλλαγῆς τοῦ πολιτεύματος, κάποιας δυσαρέστους συνεπείας θὰ ἔχῃ, κάποια δεινὰ θὰ ἐπακολουθήσουν καὶ διὰ τοῦτο οἱ ἡγούμενοι δὲν τολμῶσι νὰ φέρωσιν ἐνώπιόν του ζήτημα μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος ἢ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Καὶ τάχα οἱ ἡγούμενοι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης εἶχον φίλους ἢ δὲν εἶχον; Κατηγόρησαν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων συνάδελφοι διαπρεπεῖς καὶ ρήτορες εὔγλωττοι, ὅτι ἡ συντηρητικότης ἔσωσε κατὰ διαφόρους ἐποχὰς τὴν Δυναστείαν. Δὲν εἶναι ἴσως ἡ ὥρα, δὲν εἶναι ἡ στιγμὴ διὰ νὰ κρίνῃ τις ἀμερολήπτως καὶ ὡρίμως. Ἀλλ’ ἐφόσον ὀρθοῦται πρὸ ἡμῶν μεγαλοπρεπὲς τὸ ἀνεγερθὲν οἰκοδόμημα καὶ ἐφόσον γνωρίζετε ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἐπανῆλθε κομίζων τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν, θὰ εἶναι τολμηρὸν νὰ κρίνῃ τις ὅτι ἡ πολιτική του ἦτο ἐσφαλμένη καὶ ἐν τῷ δυναστικῷ ζητήματι. Ἐὰν εἶχεν ἀνάγκην νὰ μὴ φέρῃ πολιτειακὴν μεταβολὴν καὶ εἶχεν ἀνάγκην νὰ μὴ γεννήσῃ ζήτημα ἐκπτώσεως Δυναστείας, διὰ νὰ ὑπηρετήσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ νὰ ἀγάγῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον του, θὰ ἔπρεπε νὰ σκεφθῆτε περὶ ἐκκαθαρίσεως ἄλλων λογαριασμῶν, εἶναι τοῦτο κατηγορία; Ὑμεῖς, κύριοι, καὶ ἐγὼ τελευταῖος μεταξὺ ὅλων, μέλος τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἀποδέχομαι ὅλας αὐτὰς τὰς μομφὰς καὶ θὰ ηὐχόμην ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιζήσω νὰ διαπράξω τοιούτου εἴδους σφάλματα.

§63Δ. ΗΡΑΚΛΕΙΔΗΣ. Κατεστρέψατε τὸ ἔργον τοῦ Βενιζέλου σεῖς.

§64Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐπανήλθομεν, κύριοι, καὶ διῳκήθη ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐπὶ τρία ἔτη. Ζήτημα τοιοῦτον, εἶπον, δὲν ἐνεφανίσθη οὐδὲ ὑπῆρχε καιρὸς νὰ ἐμφανισθῇ, ἀλλ’ ἐπῆλθεν ὁ θάνατος τοῦ Ἀλεξάνδρου καὶ ἦτο ἡ στιγμὴ κατάλληλος καὶ πάλιν ἐσωτερικῶς νὰ γεννηθῇ τοιοῦτον ζήτημα. Ὀφείλω ὅμως ἐν τῷ μεταξὺ νὰ εἴπω ὅτι καὶ κατὰ τὴν περίοδον ἐκείνην μέλος ἐπιφανὲς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ὕψωσε δημοσίᾳ τὴν φωνήν του καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐξ ἄλλου βήματος ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, καὶ τὸ μέλος τοῦτο εἶναι ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ὀφείλει καὶ οὗτος νὰ ὁμολογήσῃ καὶ οἱ ἐνθουσιωδέστεροι δημοκρατικοὶ νὰ εἴπουν ὅτι ἡ φωνή του δὲν εὗρε τὴν προσήκουσαν ἀπήχησιν, οὐδὲ πολλοὺς ὀπαδούς, οὐδὲ πολλοὺς συντρόφους. Καὶ τοῦτο, κύριοι, διότι καὶ πάλιν δὲν εἶχεν ἐπιστῆ ἡ ὥρα. Ἀλλ’ ἀπέθανεν ὁ Βασιλεὺς Ἀλέξανδρος καὶ πάντες ἀνησύχουν, τί θὰ γίνῃ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Βασιλέως Ἀλεξάνδρου. Δὲν θὰ εἶναι ὁ τελευταῖος οὗτος Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων; Καὶ ὑπῆρξαν οἱ πιστεύοντες ὅτι ἤθελε λήξει ἡ Βασιλεία εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Μεταξὺ τῶν συνεργατῶν τοῦ Βενιζέλου εὑρίσκοντο 8 δημοκρατικοὶ αἰσθηματίαι, γενναῖοι καὶ ριψοκίνδυνοι, ἐν τούτοις ἀπεδέχθημεν πάντες τὸ ἀπρόσφορον τῆς ὥρας τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος καὶ οὐδεὶς διεμαρτυρήθη διὰ τοῦτο καὶ τοῦτο διότι δὲν ἦτο ἴσως ἡ στιγμὴ ἡ κατάλληλος ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰς ἐξωτερικὰς περιστάσεις, ἀλλὰ δὲν ἦτο καὶ παρεσκευασμένη ἡ Χώρα δι’ ἀποδοχὴν τοιαύτης μεταβολῆς. Κύριοι, τὰ πολιτεύματα μεταβάλλονται βιαίως, λέγουν. Τίς τὸ ἠρνήθη αὐτό; Ἐγὼ μάλιστα εὑρίσκω ὅτι ὁ μόνος τρόπος τῆς μεταβολῆς εἶναι αὐτός, ὅταν ὀλίγοι ἑνοῦνται πιστεύοντες εἰς μίαν ἰδέαν καὶ νομίζοντες ὅτι μόνον διὰ τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος καὶ τῆς ἀνατροπῆς τοῦ Θρόνου δύναται νὰ εὐτυχήσῃ ἡ Χώρα, ἐφόσον ἔχουν τὴν ὑλικὴν δύναμιν, ἔχουν ὑποχρέωσιν νὰ τὸ κάμουν, καὶ τότε ἀπευθύνονται εἰς τὸν Λαόν, διὰ νὰ κυρώσουν τὰς πράξεις αὐτῶν καὶ ἔρχονται οἱ πληρεξούσιοι ἐδῶ διὰ νὰ κρίνωσι τετελεσμένον γεγονός, τὸ ὁποῖον δημιουργοῦν οἱ ὀλίγοι. Ἀλλ’ ὅταν ἀπευθύνονται εἰς τὸν Λαὸν καὶ θέτουν τὸ ζήτημα, ἀλλάσσει τὸ πρᾶγμα. Ἀλλάσσουν τὰ πολιτεύματα καὶ δι’ ἄλλης ὁδοῦ: διὰ τοῦ φωτισμοῦ καὶ τῆς πειθοῦς τοῦ Λαοῦ ὅτι τὸ πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον ζῇ ἐγκυμονεῖ καταιγίδας, φέρει συμφορὰς καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀγάγῃ εἰς προκοπὴν τὸ Ἔθνος. Ὅταν φωτισθῇ ὁ Λαὸς περὶ τούτου, τότε ἡ μεταβολὴ γίνεται αὐθωρεὶ καὶ αὐτομάτως. Ἐπῆλθε μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Ἀλεξάνδρου ἡ 1 Νοεμβρίου. Καὶ ἤκουσα ὅλας τὰς δικαιολογίας τῆς ἥττης τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἐσυνήθισα, κύριοι, καὶ ὁμιλῶν πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μου καὶ ὁμιλῶν ὁπουδήποτε καὶ ἂν εὑρίσκωμαι, νὰ λέγω ὠμὴν τὴν ἀλήθειαν. Λοιπὸν ἠδύνατο νὰ πιστεύσῃ τις ὅτι ὑπάρχει Ἕλλην μὴ θαυμάζων τὸ κολοσσιαῖον ἔργον τοῦ Βενιζέλου; Καὶ ἐν τούτοις ἡττήθη. Κύριοι, διατί δὲν ὁμολογοῦμεν; Ὁ Λαὸς εἶχε κουρασθῆ, ὁ Λαὸς ἤθελε τὴν εἰρήνην, τὴν ἐπάνοδον εἰς τὰ εἰρηνικά του ἔργα. Καὶ εὑρέθησαν οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν νὰ πείσωσι τὸν Λαὸν ὅτι ἂν αὐτοὶ ἔλθουν εἰς τὴν ἐξουσίαν, μετὰ ἕνα ἢ δύο μῆνας θὰ εἶναι πλέον τὰ παιδιὰ τοῦ Λαοῦ στὰ σπίτια των καὶ θὰ ἐπανέλθουν εἰς τὰ ἔργα τῆς εἰρήνης. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ οἱοσδήποτε ἤθελαν ἰσχυρισθῇ τὸ ἐναντίον, ἀρνεῖται τὴν ἀλήθειαν. Τὸ εἶπον εἰς τοὺς ἐκλογεῖς μου, ὅταν τὴν 16 Δεκεμβρίου εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἐκλογῆς προσήρχοντο διὰ νὰ ἐκδηλώσωσι τὴν μετάνοιαν διὰ τὴν ψῆφον τῆς 1 Νοεμβρίου καὶ εἶπον πρὸς ὅλους δημοσίᾳ ὅτι ἐπλανήθησαν πιστεύσαντες ὅτι θὰ ἐπανέλθωσι εἰς τὰ ἔργα τῆς εἰρήνης καὶ δὲν ὑπῆρξε κανεὶς νὰ μὴ ὁμολογήσῃ ὅτι αὐτὸ ἦτο τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπεπλάνησεν. Ὅταν δὲ ἐπὶ κεφαλῆς ἑνὸς τοιούτου ἀγῶνος ἔθηκαν τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον ἦτο ἀναντίρρητον ὅτι ἡ νίκη ἤθελεν ἀποκλίνει πρὸς ἐκεῖνο τὸ μέρος. Ἦτο ἀναντίρρητον ὅτι ἡ νίκη θὰ ἤθελε κλίνει πρὸς τὸ μέρος των. Ἀλλὰ παρ’ ὅλην τὴν γοητείαν, τὴν ὁποίαν ἤσκει ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος τότε ἐπὶ τοῦ Λαοῦ, ἀντιστρέφω τὰ πράγματα καὶ ἐρωτῶ: ἐὰν ὑπὲρ τοῦ πολέμου ἦτο ὁ Κωνσταντῖνος καὶ ὑπὲρ τῆς εἰρήνης ὁ Βενιζέλος νομίζετε ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο τὸ αὐτό; Λοιπὸν ἡ ἀλήθεια, κύριοι, εἶναι ὅτι ἡ 1η Νοεμβρίου ὀφείλεται εἰς μίαν μικρὰν κόπωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐκ τῶν συνεχῶν πολέμων, εἰς τὴν ὁποίαν ἐθυσίασεν οὗτος τὸ μεγαλεῖον τῆς Πατρίδος, διότι ἐπίστευεν ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι οἱ συκοφαντοῦντες καὶ ῥαδιουργοῦντες εἶναι περισσότερον πατριῶται καὶ περισσότερον εὐσυνείδητοι ἀπὸ τοὺς ἄλλους. Τὰ μεσολαβήσαντα ἀπὸ τῆς 1ης Νοεμβρίου μέχρι τῆς Ἐπαναστάσεως εἶναι γνωστά. Φρικαλεότητες ἐν τῷ ἐσωτερικῷ, οἰκονομικὸς ἀποκλεισμός, δυστυχίαι, συμφοραὶ ἀλλεπάλληλοι ἐγέννησαν ἐπὶ τέλος τὸν ἀντικωνσταντινισμόν. Καὶ ἄνδρες τοῦ ἠθικοῦ ὕψους τοῦ κ. Παπαναστασίου ἀνέλαβον νὰ ἡγηθῶσι τοῦ ἀντικωνσταντινικοῦ ἀγῶνος, διότι ἡ πρώτη μορφὴ τοῦ ἀγῶνος τῆς ὁμάδος τῆς ὁποίας τόσον ἐπαξίως ἡγεῖται ὁ κ. Παπαναστασίου, ἦτο ἀντικωνσταντινική. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ εἰς τὴν περίφημον διακήρυξιν τῆς Δημοκρατικῆς Ὁμάδος προανηγγέλλετο ὅτι, ἐὰν τὸ δυναστικὸν ζήτημα δὲν λάβῃ μορφὴν τοιαύτην ὥστε αἱ Σύμμαχοι Δυνάμεις νὰ μᾶς ἐπισκεφθῶσι, τότε ἀρχίζομεν νὰ πιστεύωμεν ὅτι κλονίζεται ὁ θεσμὸς τῆς Βασιλείας καὶ ὁ ἀγὼν θὰ συναφθῇ περὶ αὐτήν. Αὐτὴ δὲ νομίζω ἦτο ἡ 12η Φεβρουαρίου 1921. Καὶ τότε μόνον ὁ Λαὸς ἀνεγίνωσκεν ὅτι γεννᾶται ζήτημα δυναστικὸν καὶ πολιτειακὸν ἀπὸ τὴν μικρὰν ὁμάδα, τὴν θαρραλέαν. Ἤρχισε λοιπὸν ἡ ἀντικωνσταντινικὴ προπαγάνδα καὶ ὁμολογουμένως ἡ ἰδέα ἡ δημοκρατικὴ ἤρχισε νὰ γίνεται αἰσθητὴ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ὑπῆρξαν ἁπανταχοῦ οἱ ζωηρότεροι νέοι, οἱ ὁποῖοι ἔλεγον ὅτι πρέπει τέλος πάντων νὰ ἀπαλλαγῶμεν ἀπ’ αὐτὴν τὴν ἑστίαν τοῦ κακοῦ. Κύριοι, θὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι μέχρι τῆς ἐμφανίσεως τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων νήδυμον ὕπνον ἐκοιμῶντο ὅλαι αἱ φιλελεύθεροι ἀρχαί. Εἰσήγαγε φιλελευθέρους θεσμοὺς δημοκρατικοὺς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ἀνέλαβε τὴν κρατικὴν ὀργάνωσιν καὶ ἐκράτησεν ὑψηλὰ τὰς φιλελευθέρους του ἀρχὰς καὶ ἐπάταξε πάντοτε τὸν Ἀνεύθυνον, ὁσάκις ἤθελε νὰ ἐπιβουλευθῇ αὐτάς. Ἐξηκολούθησεν ἡ προπαγάνδα αὐτὴ ἐπιτυχῶς καὶ ἐπῆλθεν ἡ καταστροφὴ καί, ὅπως εἶπον προηγουμένως, ἀνεμένετο ὁ βρυχηθμὸς τοῦ Λαοῦ ἵνα καταπέσῃ ἡ Δυναστεία. Ἀλλ’ ὅταν ἡ Ἐπανάστασις συγκεντρώνουσα ὅλην τὴν ἀντίδρασιν κατὰ τῆς Δυναστείας, ὅλον τὸ λαϊκὸν μῖσος κατὰ τῶν καταστροφέων, ἡ Ἐπανάστασις ἡ ἐκδικήτρια, ἡ Ἐπανάστασις ἡ τιμωρός, ἡ Ἐπανάστασις ἡ λαϊκή, — ὡς πολὺ ὀρθῶς ἐξέθηκεν ὁ ἀγαπητὸς καὶ πολύτιμος συνάδελφος κ. Μιχαλακόπουλος, ὁ Στρατὸς τῆς σήμερον εἶναι Στρατὸς ἐθνικός, διὰ τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας καὶ τῆς κατατάξεως εἰς τὸν Στρατὸν ὡς ἀξιωματικῶν παίδων τοῦ Λαοῦ ὁ Στρατὸς δὲν διαφέρει ἐντελῶς τῶν μαζῶν τῶν λαϊκῶν ἀλλ’ ἐκπροσωπεύει ἴσως ἐπιτυχέστερον αὐτάς, — ἡ Ἐπανάστασις αὕτη ἀντὶ νὰ νομίζῃ ὅτι ἐξεπροσώπει τὸ λαϊκὸν αἴσθημα συντρίβουσα τὴν Δυναστείαν καὶ προχωροῦσα εἰς τὸ ἔργον, ἔστη δυστυχῶς ἀμφιρρεπὴς καὶ ταλαντευομένη, διότι ἀμφιρρεπὴς καὶ ταλαντευόμενος ἦτο καὶ ὁ Λαός. Διότι ὁ φωτισμὸς τοῦ Λαοῦ δὲν ἦτο ἐπαρκής, διότι ὁ Λαὸς δὲν εἶχε τὴν δύναμιν νὰ ὑψωθῇ καὶ ν’ ἀξιώσῃ τὴν πτῶσιν τῆς Δυναστείας. Ἀλλ’ ὅταν ἐπεκάθισαν ἐπὶ τοῦ Θρόνου τὸν πρῶτον υἱὸν τοῦ Κωνσταντίνου, ὅλος ὁ Λαὸς ἐσκέφθη ὅτι οὐκ ἔστιν ἄλλως γένεσθαι, ὅτι, ἀφοῦ καὶ ἡ Ἐπανάστασις, ἡ Ἐπανάστασις ἡ ὁποία ἐπῆλθε νὰ τιμωρήσῃ, ἡ Ἐπανάστασις ἡ ὁποία ἐπῆλθε νὰ ἐκδικήσῃ, ἡ Ἐπανάστασις ἡ ὁποία ἐξῆλθεν ἀπὸ τὰς φλόγας τῆς καταστροφῆς δὲν κατέρριψε τὴν Δυναστείαν, ἔτσι πρέπει νὰ εἶναι. Αὐτὸ εἶπε καὶ ὁ Λαός. Καὶ ὁ Λαὸς καθησύχασε καὶ ἐνόμισεν ὅτι εὗρε τὴν ἡσυχίαν τῆς γαλήνης καὶ τῆς εἰρήνης διὰ τῆς διατηρήσεως τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ. Καὶ τὸν Λαὸν αὐτὸν δὲν πρέπει νὰ τὸν κακίζωμεν, διότι εἶναι ὀλιγώτερον πταίστης. Οἱ λαοὶ λέγεται ὅτι καθοδηγοῦνται ἀπὸ τοὺς ἡγήτορας, οἱ λαοὶ διαφωτίζονται ἀπὸ τοὺς ἡγουμένους. Τοῦτο λέγω καὶ ἐγώ. Ἀλλ’ οὔτε καὶ ἐφωτίσθη, οὔτε οἱ ἡγήτορες ἐτέθησαν ἐπὶ κεφαλῆς τοιαύτης κινήσεως.

§65ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Σεῖς ποῦ ἦσθε;

§66Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Μὲ ἐρωτοῦν διατί ἐγὼ δὲν ἐτέθην ἐπὶ κεφαλῆς. Διότι ἐγὼ δὲν ἐπίστευον ὅτι τὸ προέχον ζήτημα διὰ τὸ ἐθνικὸν συμφέρον ἦτο ἡ μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος. Καὶ ἀρνοῦμαι ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλά, ἔχων παρακολουθήσει τὴν Ἐπανάστασιν ἐν τῇ ἐνεργείᾳ αὐτῆς, ὑπεστήριξα ἐν συνελεύσει τοῦ κόμματος ὅτι δὲν εἶναι πρόγραμμα τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἡ μεταβολὴ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος.

§67ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἄ! Ἄ!

§68Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὑπεστήριξα τότε. Τὰ ἐπακολουθήσαντα γεγονότα θὰ μὲ φέρουν εἰς τὸ τελικόν μου συμπέρασμα. Ἀλλὰ εἰς τὴν ἐρώτησιν διατί δὲν ἡγήθην ἀπήντησα. Καὶ ἀπήντησα κατὰ τρόπον ἴσως ἐγωϊστικὸν καὶ ἀνάρμοστον, ὅτι δὲν ἠσθανόμην τοὺς ὤμους μου ἰσχυροὺς νὰ ἡγηθῶ τοιαύτης κινήσεως. Ἐπῆλθε, κύριοι, ἡ ἀντεπανάστασις. Καὶ ἡ ἀντεπανάστασις, τῆς ὁποίας τόσον μικρὰ εἶναι τὰ αἴτια καὶ τὴν ὁποίαν τόσον ζωηρῶς εἰκόνισαν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τὴν κατέβαλον, κατεπνίγη διότι εἴμεθα οἱ πλείονες, κατεπνίγη διότι εἴμεθα οἱ γενναιότεροι, κατεπνίγη διότι εἴμεθα οἱ ἰσχυρότεροι, κατεπνίγη διότι εἴμεθα οἱ ἠθικώτεροι. Κατεπνίγη ἡ ἀντεπανάστασις διότι ἤμεθα ἐν τῇ Ἀρχῇ, ἀλλὰ δὲν παύομεν νὰ λέγωμεν ὅτι ἡ ἀντεπανάστασις ἐξεπροσώπει μίαν δύναμιν λαϊκήν, δεχθέντες ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν εἶναί τι ἄλλο παρὰ μία ἔκφανσις τῶν λαϊκῶν ὁρμῶν. Ἄρα ὑπῆρχε διαίρεσις ἐν τῷ Λαῷ, ἡ ὁποία ὑπάρχει καὶ σήμερον. Μετὰ τὴν ἀντεπανάστασιν, κύριοι, ἐσκέφθησαν οἱ ἄνδρες εἰς τοὺς ὁποίους ὀφείλεται ἐθνικὴ εὐγνωμοσύνη καὶ συνεσκέφθησαν καὶ ἀπεφάσισαν νὰ μεταβάλωσι τὸ πολίτευμα. Καὶ ἰδοὺ γεννᾶται τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Καὶ ὁ Λαὸς ἀναμένει διὰ νὰ φωτισθῇ, διὰ νὰ κρίνῃ. Ἀλλὰ ποία εἶναι ἡ γνώμη τῶν ἡγητόρων τοῦ Λαοῦ; Λέγοντες δὲ ἡγήτορα τοῦ Λαοῦ σήμερον καλὸν εἶναι νὰ περιορίσωμεν τοῦτον εἰς τὸν ἡγέτην τοῦ Ἔθνους, ὅστις βροντοφωνεῖ διὰ τῶν δηλώσεών του, τῶν πολιτικῶν του ὑποθηκῶν, τῶν πρώτων, νομίζω, μετὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου καὶ λέγει πόσον πιστεύει εἰς τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. (Ἀναγινώσκει:) «Ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀναγνωρισθῇ ἐν καλῇ πίστει ὅτι ἡ μεγάλη πλειοψηφία τοῦ Λαοῦ, ἰδίως τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος, ἀποστέργει τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος καὶ ἐπιμένει νὰ κάμῃ περαιτέρω δοκιμὴν τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας».

§69ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πότε τὰ λέγει;

§70Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τὴν 5 Αὐγούστου τοῦ 1923. (Ἀναγινώσκει:) «Καὶ ὅτι ἀκόμη, ἐὰν ὡς πρέπει νὰ εὐχώμεθα καὶ νὰ ἐλπίζωμεν, ὁ νῦν Βασιλεὺς διδασκόμενος ἀπὸ τὰς συμφορὰς τοῦ πατρός του καὶ ἐμπνεόμενος ἀπὸ τὸ παράδειγμα τοῦ πάππου του μείνῃ πιστὸς εἰς τὸ Σύνταγμα καὶ ἀποφύγῃ μετὰ θρησκευτικῆς εὐλαβείας πᾶσαν παραβίασιν τοῦ γράμματος καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ πολιτεύματος, ἡ Ἑλλὰς θὰ δυνηθῇ νὰ ἐπιτελέσῃ ὑπὸ τὸ πολίτευμα τοῦτο τὰ αὐτὰ βήματα προόδου τὰ ὁποῖα οἱ ὀπαδοὶ τῆς καθαρᾶς Δημοκρατίας προσδοκῶσιν ἐκ τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος».

§71ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μὰ αὐτὰ ἐλέγοντο πρὸ τοῦ κινήματος.

§72Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Μάλιστα, πολὺ πρό. Ἀλλὰ μετὰ τοῦτο ἐπανέρχομαι εἰς τὸ κίνημα. Οἱ ἀξιωματικοὶ ἐζήτησαν τὴν μεταβολήν. Καὶ πάλιν ἡ παρέμβασις τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ὑπῆρξε ζωηρά. Καὶ ἀπέκρουσε πᾶσαν βιαίαν μεταβολὴν καὶ προανήγγειλεν ὅτι μόνον ὁ Λαὸς διὰ δημοψηφίσματος θὰ ἠδύνατο νὰ ἀποφανθῇ. Τὸ δὲ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, εἰς τὴν διεύθυνσιν τοῦ ὁποίου δὲν εἶχον τὴν τιμὴν νὰ μετάσχω ποτέ, ἐξέδωκεν ἀνακοινωθέν, διὰ τοῦ ὁποίου εἶπεν ὅτι πολιτειακὸν ζήτημα δὲν θὰ τεθῇ ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ, ὅτι αἱ ἐκλογαὶ αὗται ἔχουσι τὸν σκοπὸν νὰ καταδικάσωσι τὸ παρελθὸν καὶ νὰ φέρωσιν ἰσχυρὸν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, καὶ ὅτι δὲν ἤθελε νὰ ἀναμίξῃ ἐν τῷ ἀγῶνι τὸ πολιτειακὸν ζήτημα μὲ τὰ ἄλλα ζητήματα τὰ ὁποῖα ἤθελον ἐκραγῆ. Ἐγώ, πιστὸς στρατιώτης τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἠκολούθησα τὴν γνώμην τοῦ κόμματος αὐτοῦ. Ἀλλὰ τὴν ἠκολούθησαν καὶ πάντες ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶχον τὸ ἴδιον θάρρος, ἀποσπώμενοι ἐκ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, νὰ διακηρύξωσιν ὅτι μόνον δημοκρατικὰς ψήφους ζητοῦσιν. Ἐκεῖνοι, ὡς εἶπον, χωρίζονται ἐντελῶς, ἐκεῖνοι ἔχουσι πλῆρες τὸ δικαίωμα καὶ ἀπέναντι τῶν ἐκλογέων των καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει νὰ ὑποστηρίζωσι τὰς γνώμας αὐτῶν. Καὶ ἔθεσαν ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ καθαρὸν τὸ ζήτημα καὶ εἶπον ὅτι ἂν ἐκλεγῶσι θὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ἔλαβον ἐντολὴν τοιαύτην παρὰ τῶν ἐκλογέων πλήρη καὶ ἀκεραίαν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Οἱ ἄλλοι, τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων–Δημοκρατικῶν ἔθηκε τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ; Ἡ διαφορά μας, καθ’ ὅσον ἐνθυμοῦμαι, ἦτο ὅτι οἱ μὲν Φιλελεύθεροι ὑπεστήριζον ὅτι, μετὰ συζητήσεις ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει καὶ ἂν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα ἐπιτρέψωσιν, ἤθελε τεθῆ ἐρώτημα ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ, ἂν δέχεται τὴν Δημοκρατίαν ἢ τὴν Βασιλείαν· ἂν ὅμως τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα δὲν ἐπέτρεπον, τότε δὲν θὰ ἐτίθετο ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ, οἱ δὲ ἄλλοι ἔλεγον: Ὄχι, ἡμεῖς θέτομεν ἀπὸ τοῦδε καὶ θὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς θέσεως τοιούτου ζητήματος. Αὐτὴ εἶναι ἡ διαφορά. Ἤλθομεν ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει καί, ἀρθεισῶν τῶν δυσχερειῶν τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων διὰ τῆς δηλώσεως τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἐπανελθόντος ἐξ Εὐρώπης, ὅτι ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι δὲν ὑπάρχουσιν, ἡνώθημεν πάντες κατὰ ψυχὴν καὶ διάνοιαν, εἰπόντες ὅτι πρέπει νὰ ἀποταθῶμεν εἰς τὸν λαὸν καὶ νὰ ζητήσωμεν νὰ ἀποφανθῇ οὗτος διὰ δημοψηφίσματος. Τίποτε δὲν χωρίζει πλέον τοὺς Φιλελευθέρους–Δημοκρατικοὺς ἐξ ἡμῶν. Τίποτε δὲν μᾶς χωρίζει κατὰ τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις. Καὶ ἐκείνους καὶ ἡμᾶς μᾶς ἐχώριζεν ὅτι ἡμεῖς εἴχομεν τὴν ἐπιφύλαξιν νὰ συζητήσωμεν ἂν ὑπάρχουσιν ἐθνικοὶ κίνδυνοι ἢ οὔ. Καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἦτο ἰσχυρὸς ὁ λόγος αὐτὸς ὥστε ἠκούσατε χθὲς τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Θεσσαλονίκης καὶ ἀγαπητόν μου φίλον κ. Πάγκαλον λέγοντα ὅτι δὲν θὰ ὑπῆρχε κανείς, ἂν ὑπῆρχεν ἐθνικὸς κίνδυνος, ὁ ὁποῖος νὰ ὑποστηρίξῃ μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος. Ἐπηρεάσθησαν οἱ πάντες καὶ ὤφειλον νὰ ἐπηρεασθῶσι.

§73Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Διὰ τὴν λύσιν ἐντὸς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἔλεγε τὸ κόμμα τῶν Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων.

§74Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Οἱ ἀρχηγοὶ τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων ἔλεγον, ὅταν ἐξηπλώθη ἡ δημοκρατικὴ συζήτησις μέχρι τοιούτου σημείου, ὥστε ἠπειλήθη διάσπασις τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι θὰ δεχθῶσι νὰ τεθῇ δημοψήφισμα, ἂν πεισθῶσι ὅτι δὲν ὑπάρχουν ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι. Ἀντιθέτως ὅμως οἱ τοῦ κόμματος τῶν Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων ἔλεγον ὅτι εἶναι ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, ἀλλὰ θὰ ἐξαρτήσουν τὴν ὁριστικὴν ἐγκαθίδρυσιν αὐτῆς ἀπὸ τοῦ δημοψηφίσματος. Ὁμιλῶ περὶ τῶν ἀρχηγῶν τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων, διότι ὁ ἄλλος κόσμος ὁ φιλελεύθερος ἦτο ἀπὸ τὸ ἓν ἄκρον ἕως τὸ ἄλλο δημοκρατικός.

§75Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Εὐχαριστῶ διὰ τὴν ὑπόμνησιν καὶ τὴν συμπληρώνω ἀποδεχόμενος τὴν ἐξήγησίν σας. Ἀλλ’ ἡ ἐξήγησίς σας δὲν μεταβάλλει τὰ πράγματα.

§76Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἡμεῖς ἀνεπετάσαμεν τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν διὰ τὴν λύσιν ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει καὶ τῶν δύο ζητημάτων, ἡ δὲ ψῆφος τοῦ Λαοῦ ἐσήμαινεν ὅτι μᾶς δίδει οὗτος δικαίωμα μετὰ τὰς ἐκλογὰς νὰ ἐκδιώξωμεν ἐκ τῆς Ἑλλάδος τὸν Γεώργιον, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν ἐὰν δὲν ὑπάρχωσιν ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι καὶ δὲν εὑρεθῶμεν ἀντιμέτωποι πρὸς τοὺς ἰσχυροὺς τῆς γῆς. Μετὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Βενιζέλου ὅτι οἱ ἰσχυροὶ τῆς γῆς δὲν ἀντιτίθενται, θὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει.

§77Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Εἶναι τόσαι αἱ δηλώσεις καὶ τόσα τὰ προγράμματα τὰ πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐγρονθοκοπήθησαν πρὸς ἄλληλα ὥστε δὲν πρέπει κανεὶς νὰ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν ἔρευναν τούτων. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου πρωτόκολλον τοῦ συνδυασμοῦ τῶν ὑποψηφίων πληρεξουσίων Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς διὰ τοῦ ὁποίου ἄλλα συμφωνοῦν. Ἐδῶ διατυποῦνται ἄλλως τὰ πράγματα ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ κατατριβώμεθα εἰς ἔριδας περὶ τοῦ τρόπου καθ’ ὃν διετυπώθησαν τὰ προγράμματα.

§78Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸ ἰδικόν μου διαφέρει.

§79Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, κύριοι, κατῆλθεν εἰς τὸν ἀγῶνα μὲ πρόγραμμα ρητόν, ὅτι πολιτειακὸν ζήτημα δὲν ἔθετεν ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων. Ἐν τῇ Συνελεύσει δὲ εὑρισκόμεθα ὅλοι σύμφωνοι ὅτι τὸ πολίτευμα τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι τὸ δημοκρατικόν. (Χειροκροτήματα). Κανείς, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἔχει περὶ τούτου ἀντίρρησιν, διότι ἀπὸ τῆς στιγμῆς κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος κατέστη ἀνάξιος νὰ βασιλεύῃ καὶ ἐκηρύχθη ἔκπτωτος δὲν λέγω ὑπὸ τοῦ Στρατοῦ, ἀλλὰ ὑπὸ τοῦ Λαοῦ ὁλοκλήρου, κατέπεσεν ἐν τῇ συνειδήσει ὅλων. Καὶ ὅλοι γνωρίζουν, καὶ ἐκεῖνοι ἀκόμη οἱ ὁποῖοι θέλουσι τὴν ἐπάνοδον αὐτοῦ, ὅτι αὕτη σημαίνει ἐξακολούθησιν τοῦ ἐμφυλίου σπαραγμοῦ, τῆς ἀνωμαλίας. Καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης πάντες οἱ Ἕλληνες οἱ σκεπτόμενοι ὀρθῶς, οἱ δυνάμενοι νὰ μελετήσωσιν τὰ πράγματα ἐκηρύχθησαν ὑπὲρ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος. Θὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἡμεῖς οἱ συντηρητικώτεροι θέλομεν μετὰ περισσοτέρας ζέσεως καὶ δυνάμεως ὑποστηρίξει τὸ νέον πολίτευμα, διότι ἔγκειται ἐν τῇ συντηρητικότητι τοῦ πολίτου νὰ μὴ ἀγαπᾷ τὰς πολιτειακὰς μεταβολάς. Καὶ τὸ πολίτευμα τὸ δημοκρατικὸν ἐγκαθιδρυόμενον θὰ εὕρῃ ἔρεισμα οὐχὶ εἰς τοὺς ζωηροτέρους ἀλλ’ εἰς τοὺς συντηρητικωτέρους. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς). Οἱ ζωηροὶ οἱ θέλοντες πάντοτε νὰ προχωροῦν ἴσως θὰ ἐφεύρωσι μίαν ἄλλην Δημοκρατίαν σοσιαλιστικωτέραν, προοδευτικωτέραν. Καὶ ἡμεῖς οἱ συντηρητικοὶ καὶ πάλιν θὰ εἴπωμεν: Σταματήσατε, κύριοι, εἰς τὸ πολίτευμα τὸ δημοκρατικόν. Ἡ συντηρητικότης ἡμῶν ὑπηγόρευε τὴν ἐπιφύλαξιν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀνάγκην τὴν ραγδαίαν τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος. Ἡ συντηρητικότης ἡμῶν ὑπηγόρευε τὴν πλήρη γνῶσιν τῶν πραγμάτων καὶ κατὰ πόσον ἤθελε καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον διακινδυνεύσει ἡ Πατρὶς ἡμῶν νὰ στερηθῇ τῶν συμπαθειῶν τοῦ ἐξωτερικοῦ. Ἡ συντηρητικότης ἡμῶν ὑπηγόρευε πᾶσαν ἐπιφύλαξιν ἡ ὁποία τυχὸν θὰ ἐσυνέχιζε τὸν ἐμφύλιον σπαραγμὸν καὶ τὴν ἀνωμαλίαν. Καὶ ἐσπεύδομεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὸν ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον. Καὶ ἐσπεύδομεν νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὸν εἰρηνικὸν βίον, ἔστω καὶ ἀνεχόμενοι ἀκόμη τὸν δυναστικὸν κλοιόν. Ἀλλ’ ἀφοῦ οὗτος κατέστη ἀνάξιος νὰ παραμένῃ εἰς τὸν Θρόνον καὶ ὅταν πλέον ἡ λαϊκὴ ψυχὴ ἐπείσθη ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρῃ ἡσυχίαν ὁ Τόπος, ἂν δὲν κηρυχθῇ ἔκπτωτος ἡ Δυναστεία, τασσόμεθα ἐξ ὁλοκλήρου ὑπὲρ τῆς ἰδέας αὐτῆς, ὑπὲρ τῆς γνώμης τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ὑπὲρ τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς δὲ καθ’ ἣν ὁ συντηρητικὸς κόσμος τάσσεται ὑπὸ τὴν σημαίαν τὴν δημοκρατικὴν εἶναι ὁ ἀκραιφνέστερος στρατιώτης τοῦ πολιτεύματος, ὁ πιστὸς φύλαξ τοῦ πολιτεύματος, διότι ὁ συντηρητικὸς βραδύνει νὰ ἀποφασίσῃ, ἀποφασίζων ὅμως ἐμμένει μετὰ τῆς αὐτῆς σταθερότητος. (Χειροκροτήματα).

§80Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Σωστὴ ἡ ἑρμηνεία τῆς λέξεως «συντηρητικότης».

§81Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τοιουτοτρόπως ἡ Συνέλευσις ἐκλεχθεῖσα κατὰ τὰ ⅘ ὑπὸ τὸ σύμβολον τῆς «ἀγκύρας» καὶ ὑπὸ τὸ κῦρος τοῦ ὀνόματος τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου κατέστη Συνέλευσις δημοκρατική. Χαρὰ εἰς σᾶς οἱ ὁποῖοι προεπορεύθητε! Σεῖς ἔπρεπε νὰ μεγαλαυχῆτε καὶ νὰ χαίρεσθε ὅτι ὁλόκληρος ἡ Συνέλευσις ἡ βενιζελικὴ ὕψωσε τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν. (Χειροκροτήματα). Ἡ σημασία τῆς ψήφου τῆς 16ης Δεκεμβρίου ἦτο αὕτη: Ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ὁ ἀγνωμονήσας πρὸς τὸ μεγαλουργὸν ἔργον τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου, πεισθεὶς ὅτι οἱ ἀντίπαλοι αὐτοῦ τὸν ἐξηπάτησαν καὶ τὸν ἀπεπλάνησαν καὶ τὸν ἔφεραν εἰς τὴν καταστροφήν, προσῆλθε σύσσωμος εἰς τὰς κάλπας διὰ νὰ ἐκδηλώσῃ μετάνοιαν μὲν διὰ τὴν ψῆφον τῆς 1ης Νοεμβρίου, (χειροκροτήματα) ἀλλὰ καὶ ἐμπιστοσύνην πλήρη πρὸς τὸν ἄνδρα ὁ ὁποῖος ἐμεγαλούργησε διὰ τῆς ψήφου αὐτοῦ ἐν τῷ παρελθόντι. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Αὐτὴ εἶναι ἡ σημασία τῆς ψήφου τῆς 16ης Δεκεμβρίου. Αἱ ροπαὶ καὶ αἱ τάσεις καὶ τὰ λοιπὰ εἶναι καρυκεύματα. Αἱ ροπαί, κύριοι, ἐγεννήθησαν ἐκ τῆς ροπῆς τοῦ Βενιζέλου, ἀναγγείλαντος ὅτι εἶναι δημοκρατικός. (Χειροκροτήματα). Αἱ ροπαὶ ἐγεννήθησαν ἐκ τοῦ μίσους κατὰ τῆς Δυναστείας, ἐκπεσούσης ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ Λαοῦ. Ἀλλ’ ἡ σημασία τῆς ψήφου τῆς 16ης Δεκεμβρίου εἶναι αὕτη: Ὅτι ὁ Λαὸς εἶπε: Ζητῶ νὰ ἐπανέλθῃ ὁ ἀνὴρ ὁ ὁποῖος μὲ ὡδήγησεν εἰς τὴν δόξαν καὶ εἰς τὴν νίκην καὶ ζητῶ συγγνώμην διὰ τὸ λάθος, τὸ ὁποῖον ἔκαμα νὰ πεισθῶ εἰς συκοφαντίας καὶ ψεύδη. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ τώρα, κύριοι, ἐνῷ ὅλοι εἴμεθα δημοκρατικοὶ καὶ ἡ Συνέλευσις εἶναι δημοκρατική, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν κατὰ τίνα τρόπον θὰ φθάσωμεν εἰς τὴν Δημοκρατίαν. Καὶ θὰ ηὐχόμην, κύριοι, νὰ ἤμην εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ἔχω τὰ αἰσθήματα καὶ τὰς ὁρμὰς τὰς ὁποίας ἔχουν ἄλλοι, ἀλλὰ νὰ ἤμην καὶ ἀδέσμευτος ἀπέναντι τῶν ἐκλογέων μου ἢ καὶ νὰ εἶχον τὴν εὐκολίαν τοῦ μεταβάλλειν γνώμας. Ἐσυνήθισα ὅμως πάντοτε νὰ βαδίζω βραδέως μέχρις ὅτου ἀποφασίσω. Καὶ βαίνω βραδέως καὶ ἐν τούτῳ καὶ λέγω: Ἡ πρότασις τοῦ κ. Γονατᾶ εἶναι ὅπως ἡ Συνέλευσις ἀσκοῦσα τὰ κυριαρχικά της δικαιώματα λύσῃ ὅλα τὰ ζητήματα αὐτὴ καὶ μὴ ἀποταθῇ εἰς τὸν Λαόν. Καὶ ἀναγνωρίζω ὅτι ἡ πρότασις αὐτὴ ἔχει πολλὰ τὰ ἀγαθά. Ἄλλοι λέγουσι: Θὰ κηρύξωμεν ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν ἐδῶ καὶ ἔπειτα θὰ πᾶμε εἰς τὸν Λαὸν διὰ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα καὶ ad referendum θὰ τὸν ἐρωτήσωμεν ἂν αὐτὸ ποὺ ἐκάμομεν καὶ ἐκηρύξαμεν ἔκπτωτον τὸν Βασιλέα τὸ ἐγκρίνῃ ἢ δὲν τὸ ἐγκρίνῃ. Ἡ πρώτη πρότασις ἔχει τοῦτο, ὅτι δὲν ἀντιμετωπίζει τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἀλλὰ τοῦ λέγει: Θὰ σὲ διοικήσω· δὲν μοῦ ἔδωκες ἐντολήν, ἀλλὰ θὰ σὲ διοικήσω καθ’ ὃν τρόπον σὲ διῴκησα ὅταν ἤμην ἐν ἐπαναστάσει, ἄνευ τῆς γνώμης σου, ἄνευ τῆς θελήσεώς σου τῆς ἐκδηλωμένης, ἀλλὰ θὰ σὲ διοικήσω διὰ νὰ σὲ πείσω ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ συμφέρον σου. (Θόρυβος). Ἐγὼ εἶπον προηγουμένως ὅτι, ἂν ἡ Ἐπανάστασις ἐκήρυττε τὴν Δημοκρατίαν καὶ ἐξηκολούθει νὰ διοικῇ, καθ’ ὃν τρόπον διῴκησεν, ὑπὸ τὸ δημοκρατικὸν πνεῦμα διὰ νὰ πείσῃ τὸν Λαὸν ὅτι τὸ πολίτευμα αὐτὸ εἶναι τὸ καλύτερον καὶ νὰ κατέλθῃ ἔπειτα εἰς τὰς ἐκλογάς, τὸ πρᾶγμα δὲν θὰ ἦτο παράδοξον, διότι θὰ ἦτο πρᾶξις εἰς τὴν ὁποίαν καὶ ἐξ ὑλικῆς δυνάμεως οἱ ὀλίγοι ἄνδρες οἱ ἐμπνευσμένοι, οἱ τοιοῦτον ἔργον κολοσσιαῖον ὑπὲρ τῆς Πατρίδος διαπράξαντες θὰ προέβαινον. Θὰ ἐφήρμοζαν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα καὶ θὰ ἀνέπτυσσον εἰς τὸν Λαὸν ἐν τῇ μεταξὺ ὅτι τὸ πολίτευμα αὐτὸ ἔχει ἀγαθὰς συνεπείας. Ἀλλ’ ἐφόσον ἀπετάθησαν πρὸς τὸν Λαὸν καὶ εἶπον ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ ἐκλέξῃ τοὺς ἀντιπροσώπους του διὰ νὰ ρυθμίσῃ τὰ πράγματα τὰ πολιτειακά, οἱ δὲ προερχόμενοι ἐκ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἔλεγον πρὸς τὸν Λαόν: μὴ σκέπτεσαι διὰ τὸ πολιτειακὸν διότι θὰ σκεφθῇς ἀργότερον, ὅταν θὰ ἀποφασίσωμεν ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ θὰ σὲ καλέσωμεν νὰ δώσῃς ψῆφον, ἐρωτῶ: πῶς εἶναι δυνατὸν οἱ δυστυχεῖς αὐτοὶ πληρεξούσιοι, οἱ ὁποῖοι προσῆλθον ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ ἔδωσαν τοιαύτην πανηγυρικὴν ὑπόσχεσιν, ὅτι αὐτὸς θὰ κρίνῃ περὶ τῆς τύχης του καὶ θὰ ρυθμίσῃ τὸ πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον θέλει νὰ ζήσῃ, πῶς οἱ πληρεξούσιοι αὐτοὶ θὰ ἀκολουθήσωσιν, ἄλλο πρόγραμμα; Εἶναι ἔντιμον τὸ λέγειν ἀναληθείας ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τὸ κλέπτειν τὰς ψήφους αὐτοῦ; (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς) Ἐγώ, κύριοι, δοὺς αὐτὴν τὴν ὑπόσχεσιν, δὲν δύναμαι νὰ δώσω ψῆφον ἀντίθετον. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐξελέγησαν ὡς δημοκρατικοὶ ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Ἀλλ’ ἂς ὑποθέσωμεν, κύριοι, ὅτι ἐκήρυξε τὴν Δημοκρατίαν ἡ Συνέλευσις καὶ πηγαίνομεν εἰς τὸν Λαόν. Δὲν μοῦ λέγετε, σᾶς παρακαλῶ, ποία θὰ εἶναι ἡ διαφορά: Ἐγὼ κατηνάλωσα πολλὰς ἡμέρας σκεπτόμενος καὶ παρακολουθῶν τὰς συζητήσεις διὰ νὰ εὕρω τὴν διαφορὰν μεταξὺ τῶν ἀπόψεων αἱ ὁποῖαι ὑποστηρίζονται ὑπὸ τῶν διαφόρων ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει πολιτικῶν ἀποχρώσεων περὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Ὁμολογῶ ὅτι ἦτο διαφωτιστικὴ ἡ συζήτησις καὶ δὲν θὰ βαρυθυμήσω δι’ αὐτήν. Νὰ εἴπωμεν λοιπὸν εἰς τὸν Λαὸν ὅτι διὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς ἢ ἐκείνους δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ἡ Δυναστεία καὶ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα ὑπὸ τὸ ὁποῖον θὰ ζήσῃς εἶναι τοιοῦτον καὶ τοιοῦτον.

§82ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Θὰ ἐρωτήσητε καὶ πάλιν τὸν Λαὸν τί θὰ γίνῃ;

§83Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Λυποῦμαι διότι δὲν κατενοήθην. Ἐρωτῶ λοιπὸν καὶ πάλιν: εἴτε κηρύξωμεν ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν εἴτε δὲν τὴν κηρύξωμεν δὲν θὰ ἐρωτήσωμεν τὸν Λαόν;

§84ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§85Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸν ἐμπαίζετε τὸν Λαόν.

§86Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἰσχυρίζονται ὅτι δὲν πρέπει νὰ τὸν ἐρωτήσωμεν ἀνήκουσιν εἰς τὴν φάλαγγα τοῦ κ. Γονατᾶ, δηλαδὴ παρακολουθοῦν τὰς σκέψεις τοῦ κ. Γονατᾶ.

§87Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Διατὶ νὰ τὸν ἐρωτήσητε;

§88Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Παρακαλῶ τὸν ἀγαπητὸν στρατηγὸν νὰ πιστεύσῃ ὅτι περὶ τῶν δικαιωμάτων τῆς Συνελεύσεως μικρὰν γνῶσιν ἔχει, ἑπομένως τὸ μάθημα τὸ ὁποῖον δίδει ἴσως ἦτο περιττόν. Ἐρωτῶ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἰσχυρίζονται ὅτι μετὰ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας θὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς καὶ λέγω: ἀφοῦ θὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς μετὰ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας, κατὰ τί διαφέρει ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία λέγει ὅτι οὐσιαστικῶς εἶναι ἔκπτωτος ἡ Δυναστεία, ἀλλὰ προηγουμένως θέλομεν τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ διὰ νὰ κηρυχθῇ ἔκπτωτος; Τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν δὲν τὸν ἐγνωρίσατε. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ὅταν τοῦ ἀναθέτῃς τὴν λύσιν ζητήματος καὶ γνωρίζῃς νὰ τὸν διαφωτίσῃς καὶ νὰ τὸν καθοδηγήσῃς θὰ σὲ παρακολουθήσῃ· ἀλλ’ ὅταν εἴπῃς εἰς τὸν Λαὸν ὅτι «ἐγὼ τὸ ἔκαμα καὶ σὺ νὰ τὸ ἐγκρίνῃς» εἶναι δυνατὸν διὰ τῆς ψήφου του νὰ ἀναιρέσῃ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔκαμες. Καὶ ἐρωτῶ: ποία δύναμις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ κατορθώσῃ νὰ ἀντιστῇ κατὰ τῆς λαϊκῆς ψήφου ἡ ὁποία δὲν θὰ ἐγκρίνῃ τὸ ψήφισμα;

§89Ν. ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λησμονεῖτε τὰς μάζας τῶν συντηρητικῶν. Ὑπάρχει μιὰ κολοσσιαία διαφορά. Ἐὰν γίνῃ μεταβολὴ πολιτεύματος ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ κατόπιν ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς περὶ τούτου, ἡ ἀδρανὴς μᾶζα, ἀποδεχομένη τὴν πολιτειακὴν μεταβολήν, θὰ τὴν θεραπεύσῃ;

§90Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐγὼ δὲν ὡμίλησα περὶ ἀδρανῶν μαζῶν· σεῖς ἔχετε τὴν εὐγένειαν νὰ ἀνήκητε εἰς τὴν ἀδρανῆ μᾶζαν, ἐπειδὴ τὸ πρῶτον εἰσήλθετε εἰς τὴν Βουλήν. Δὲν παρεξηγῶ συνεπῶς ἄν, ἀποτεινόμενος πρὸς ἐμέ, μὲ ὀνομάζετε ὅτι ἀνήκω εἰς τὴν ἀδρανῆ μᾶζαν.

§91Γ. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ. Ὁ ῥήτωρ λέγει «ἐρωτῶ».

§92ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶναι σχῆμα ῥητορικόν.

§93Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶνε ἀπολύτως βέβαιον ὅτι ὁσάκις ὁμιλοῦν ῥήτορες ὑπὲρ τῶν ἀπόψεων ἡμῶν τοὺς διακόπτουν. Ἔχομεν καθῆκον νὰ ἀποκαταστήσωμεν τὴν εὐλάβειαν πρὸς τὴν ἐλευθέραν συζήτησιν καὶ ἡ εὐλάβεια αὕτη πρέπει νὰ τηρῆται ἐκ μέρους πάντων τῶν πληρεξουσίων.

§94Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Λοιπόν, κύριοι, κατ’ ἀνάγκην θέλομεν καταλήξει εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἔχομεν ὑποχρέωσιν πρὶν καταφύγωμεν εἰς αὐτὸν νὰ ἀσχοληθῶμεν ὅλοι ὁμοῦ εἰς τὸ νὰ ἐξάρωμεν τὴν ὡραιότητα τῆς Δημοκρατίας, τὰ ἀγαθὰ τὰ ὁποῖα θὰ προκύψουν ἐξ αὐτῆς. Διότι ἀρκετὰ ἐλαλήσαμεν περὶ τῶν δεινῶν τὰ ὁποῖα ἐπεσώρευσεν ἡ Δυναστεία. Καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς τὰ ἐγνώρισε, τὰ ᾐσθάνθη, τὰ ὑπέστη, τὰ ὑφίσταται. Πρέπει νὰ κάμωμεν συμπαθῆ τὴν Δημοκρατίαν. Θὰ εἶναι δὲ συμπαθὴς ἡ Δημοκρατία ἄν εἴπωμεν πρὸς τὸν Λαὸν ὅτι ἡμεῖς θὰ τὴν κηρύξωμεν ἄνευ τῆς παρεμβάσεώς του, ἄνευ τῆς ψήφου του; Τὴν Δημοκρατίαν πρέπει νὰ τὴν κηρύξῃ ἐν συνειδήσει ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Πρέπει νὰ τὸν κάμωμεν νὰ αἰσθανθῇ τὸ πολίτευμα τοῦτο, νὰ ἀγαπήσῃ τὸ πολίτευμα τοῦτο. Ὅταν δὲ μία ἐκδήλωσις τοιαύτη ὁλοκλήρου τῆς Συνελεύσεως εἶναι ὑπὲρ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος καὶ ὅταν κλείσουν αἱ θύραι τῆς Συνελεύσεως καὶ ὁρμήσωμεν πάντες ἀνὰ τὰς ἐπαρχίας διακηρύττοντες τὰ ἀγαθὰ τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ἑπομένως ἐκπτώσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Βασιλείας, σᾶς βεβαιῶ ἐγὼ ὅτι ἐκεῖναι αἱ ψῆφοι αἱ ὁποῖαι μᾶς ἐτίμησαν τὴν 16ην Δεκεμβρίου θὰ μᾶς τιμήσουν καὶ πάλιν. Θὰ πεισθοῦν καὶ πάλιν εἰς τοὺς λόγους μας ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐπείσθησαν τότε. Καὶ ἐκεῖνοι εἶναι ἀρκετοί, ἐκεῖνοι εἶναι τὰ ⅘ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Καὶ ἄν, κύριοι, καμμίαν δὲν εἴχομεν ὑποχρέωσιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, καὶ ἂν δὲν ἐθέτομεν ἡμεῖς τὸ ζήτημα ὡς ἐτέθη, καὶ ἂν ἤμεθα ἀδέσμευτοι δι’ ὑποχρεώσεων—διότι ἡ κυριαρχία τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως περιωρίζετο ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης καθ’ ἣν αὐτοπεριωρίζετο ὁ προσερχόμενος ὑποψήφιος ἐνώπιον τῶν ἐκλογέων του— καὶ τότε ἡ ἐντολὴ εἶναι ῥητὴ καὶ τότε εἶναι παράβασις ὑποσχέσεως πρὸς τὸν Λαόν. Βέβαια, ἂν ὁ ἐχθρὸς ἦτο ἐπὶ θύραις, ἂν εἴχομεν ἀνάγκην κηρύξεως τῆς Δημοκρατίας διὰ νὰ ἀντιμετωπίσωμεν μίαν κατάστασιν κακήν, θὰ τὸ ἐκάμομεν καὶ παρὰ τὴν λαϊκὴν ἐντολήν. Ἀλλὰ τοῦτο μόνον ἡ ὑπεύθυνος Κυβέρνησις θὰ δύναται νὰ τὸ βεβαιώσῃ καὶ εἰς τὴν ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν θὰ δώσωμεν πίστιν ὅτι ὑφίστανται ἢ δὲν ὑφίστανται τοιοῦτοι κίνδυνοι. Θὰ προσέλθωμεν λοιπὸν ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ λέγοντες πρὸς αὐτὸν διὰ ποίους λόγους ἡ Συνέλευσις ἐγνωμάτευσεν ὅτι ἡ Δυναστεία πρέπει νὰ κηρυχθῇ ἔκπτωτος καὶ νὰ ἐγκαθιδρυθῇ ἡ Δημοκρατία, καὶ θὰ τῷ εἴπωμεν: ἀφέθη εἰς σὲ κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν τὴν ὁποίαν σοὶ ἐδώσαμεν, ἀλλὰ καὶ διότι ἀσκεῖς σὺ μόνον ἀκλόνητον κυριαρχικὸν δικαίωμα, —διότι ἡμεῖς τὴν δύναμιν ἀντλοῦμεν ἐκ τῆς ψήφου σου πάντοτε,—ἀφέθη ὁριστικῶς εἰς σὲ ν’ ἀποφασίσῃς περὶ τοῦ πολιτεύματός σου. Καὶ ἄν, λέγω, τοιαῦται ὑποσχέσεις δὲν εἶχον δοθῆ θὰ ἔπρεπε νὰ ἀποταθῶμεν εἰς τὸν Λαόν. Ἀλλ’ ἐλησμονήσαμεν μὲ τὰς μακρηγορίας τὰς οἰκογενειακάς μας, τὸν ἐχθρόν, τὸν ἀντίπαλον. Ὁ ἀντίπαλος συσσωματωθεὶς μᾶς προκαλεῖ καὶ μᾶς προκαλεῖ ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ καὶ μᾶς λέγει: Θὰ ἔλθωμεν εἰς τὰς κάλπας· ἔλθετε καὶ σεῖς ν’ ἀποφασίσῃ ὁ Ἑλληνικὸς Λαός. Καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν προκαλούμεθα, προκαλεῖται ὁ φιλελεύθερος κόσμος ὁλόκληρος, ὁ ἀντιδυναστικός, νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποφύγῃ τὴν μάχην; Νομίζετε ὅτι διὰ τῆς φυγομαχίας φέρομεν ἠρεμίαν; Νομίζετε ὅτι δειλιάζοντες νὰ προσέλθωμεν ἐνώπιον τῶν καλπῶν κερδίζομεν τὴν Δημοκρατίαν καὶ ἀσφαλίζομεν τὸν ἀγῶνα καὶ ἀσφαλίζομεν τὸ πολίτευμα;

§95ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ποτέ, ποτέ. (Θόρυβος).

§96Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπευθύνομαι εἰς ὅλας τὰς ἀποχρώσεις καὶ εἰς ἕνα ἕκαστον τῶν πληρεξουσίων καὶ λέγω: Πυκνώσωμεν τὰς τάξεις τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἐκ τοῦ ὁποίου προερχόμεθα, προέρχεσθε, προέρχομαι, διότι ὅλοι ἀνήκομεν εἰς τὸ ἴδιον κόμμα. Πυκνώσωμεν τὰς τάξεις καὶ τεθῶμεν ὑπὸ τὴν σημαίαν καὶ ἑτοιμασθῶμεν διὰ τὸν πολιτικὸν ἀγῶνα τῆς αὔριον. Ὁ μοναρχισμὸς ἡττήθη κατὰ τὸ 1915 παλαίσας πρὸς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Ὁ μοναρχισμὸς ἐπωφεληθεὶς τῆς κοπώσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐνίκησεν εἰς τὰ 1920. Ὁ μοναρχισμὸς ἐν τῷ πολιτικῷ ἀγῶνι, ἐν τῷ ἐκλογικῷ ἀγῶνι τῆς 16ης Δεκεμβρίου ἀπέσχε φοβηθεὶς τὴν ἧτταν. Τὸ δημοψήφισμα εἶναι ἡ τελικὴ μάχη. Συμπληρώνων τὴν εἰκόνα τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λέσβου συναδέλφου, ὁ ὁποῖος παρωμοίασε πρὸς μάχην τὸν ἀγῶνα, λέγω ὅτι θὰ συναφθῇ ἡ τελικὴ μάχη αὔριον εἰς τὸ δημοψήφισμα καὶ αἱ τάξεις πρέπει νὰ πυκνωθῶσιν. Οἱ πιστεύσαντες εἰς τὴν Δημοκρατίαν πρῶτοι, εἶναι αἱ προφυλακαί. Πρέπει νὰ εἶναι ὑπερήφανοι, διότι ἡ ἐπαφὴ μετὰ τοῦ κυρίου σώματος ἐπῆλθε πλήρης. Θὰ ριφθῶμεν εἰς τὸν ἀγῶνα. Ἂς προσέξωμεν νὰ μὴ ἀπολεσθῇ ἡ ἐπαφὴ αὕτη. Ἡ νίκη εἶναι ἀσφαλής. Ἀλλ’ αἱ μάχαι δὲν κερδίζονται διὰ τῶν προφυλακῶν ὅσον ὁρμητικαὶ καὶ γενναῖαι ἂν ὦσι. Πρέπει τὸ κύριον σῶμα νὰ ἐπέλθῃ διὰ νὰ συντρίψῃ τὸν ἐχθρόν. Τὸ κύριον δὲ σῶμα εἶναι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. (Χειροκροτήματα).

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν ἐπὶ 10 λεπτά.

(Ὥρα 7.15′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.25′ μ. μ.)

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Κουτούπης ἔχει τὸν λόγον.

§99Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὅτι, κ. πληρεξούσιοι, ἤρξατο νὰ γεννᾶται κάποια δυσφορία διὰ τὴν παράτασιν τῶν συζητήσεων ἐπὶ τῶν γνωστῶν θεμάτων, δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφισβήτησις. Ἀλλ’ ἡ δυσφορία αὐτή, ἡ ὁποία ἐγεννήθη, τόσον, νομίζω, ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως ὅσον ἢ καὶ πλέον ἐκτὸς αὐτῆς, προέκυψεν, ὄχι διότι ἐξακολουθεῖ ἡ συζήτησις πρὸς διαφώτισιν τῆς Συνελεύσεως καὶ τῆς κοινῆς γνώμης ἐπὶ τῶν γνωστῶν ζητημάτων, ἀλλ’ ἕνεκα τῆς ἐπιμονῆς τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐξαναγκάζῃ τοὺς θέλοντας ταχίστην τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος νὰ κατέλθουν τὸ βῆμα. Ἄλλως δὲν βλέπω ὀρθὸν τὸν ἰσχυρισμὸν ὅτι ἡ συζήτησις παρετάθη ἐπὶ πολύ. Ἐπὶ ἑνὸς τοιούτου κολοσσιαίου ζητήματος, τὸ ὁποῖον πρώτην φορὰν γεννᾶται ἐν Ἑλλάδι ἀπὸ τοῦ σχηματισμοῦ της εἰς ἐλεύθερον Κράτος, συζήτησις ὀλίγων ἡμερῶν καὶ μάλιστα μὲ συνεδριάσεις ὀλίγων ὡρῶν, κατὰ τὰς ὁποίας, ἂν ὄχι περισσότερον, τοὐλάχιστον τὸ ½ τοῦ χρόνου κατηνάλωσεν ἡ πτέρυξ ἡ ὁποία συμφωνεῖ μὲ τὴν Κυβέρνησιν, δὲν νομίζω ὅτι ἀπετέλεσε χρόνον μακρόν· πολὺ ὀλιγώτερον ἀπετέλεσεν εἶδός τι κωλυσιεργίας ἢ εἶδός τι ἐπιμονῆς ἀδικαιολογήτου.

§100Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τὸ ἰσχυρίσθημεν αὐτό! Δὲν ἀπεδώσαμεν οὐδεμίαν πρόθεσιν κωλυσιεργίας.

§101Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ὅτι δὲ ἡ παράτασις τῆς συζητήσεως δὲν ἦτο ἀνωφελής, ἀπέδειξεν ἡ χθεσινὴ συζήτησις, ὅτι πολὺ πρὸ τῆς χθὲς ἤρχισε νὰ γεννᾶται ἡ δυσφορία, διότι ἐξεδηλώθη ὑπό τινων ἡ γνώμη ὅτι ἡ συζήτησις εἶχε παραταθῇ πέρα τοῦ δέοντος. Ἡ χθεσινὴ συνεδρίασις ὄχι μόνον ἀπέδειξεν ὅτι ἡ συζήτησις ὤφειλε νὰ παραταθῇ, ἀλλὰ ἔφερεν καὶ καρπούς, διότι ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ πληρεξουσίου Θεσσαλονίκης καὶ τοῦ πληρεξουσίου Ἀθηνῶν–Πειραιῶς καὶ πρώην Πρωθυπουργοῦ μετήλλαξαν πολλοὶ γνώμην καὶ ἑπομένως ἐξεπληρώθη ὁ κύριος σκοπὸς τοῦ Κοινοβουλίου, ὅπως διὰ τῶν συζητήσεων μορφοῦνται γνῶμαι. Ἑπομένως διὰ τὴν παράτασιν τῶν συζητήσεων ὑπαίτιος εἶναι ἡ Κυβέρνησις καὶ ὄχι οἱ ἀντιπολιτευόμενοι τὴν Κυβέρνησιν. Θὰ ἤθελα νὰ θέσω ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως δύο ὑποθέσεις: Τὴν μίαν καθ’ ἣν θὰ ἐνεφανίζετο ὁ ἀρχηγὸς τῆς Δημοκρατικῆς παρατάξεως ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ θὰ ἔλεγεν ὅτι κατόπιν ὡρίμου σκέψεως καὶ συζητήσεων μετὰ τῶν φίλων καὶ ὀπαδῶν του κατέληξεν εἰς τὸ συμπέρασμα νὰ ἔλθῃ νὰ προτείνῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅπως λήξῃ ἡ συζήτησις καὶ γίνῃ δεκτὸν τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως, παραπεμφθοῦν δὲ καὶ τὰ δύο ζητήματα, τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακόν, εἰς τὸν Λαόν, διὰ νὰ ἀποφανθῇ διὰ τοῦ διπλοῦ δημοψηφίσματος, ὅπως θέλει ἡ Κυβέρνησις. Φαντάζομαι ὁποία ἀπογοήτευσις θὰ ἐγεννᾶτο εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτήν, ἀλλὰ πρὸ παντὸς ὁποία ἀπογοήτευσις θὰ ἐκράτει ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως καὶ πόσον θὰ δυσηρεστεῖτο ἡ κοινὴ γνώμη διὰ τὴν πρότασιν αὐτὴν τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως. Καὶ ἔρχομαι τώρα εἰς τὴν ἀντίθετον ὑπόθεσιν: Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νὰ ἤρχετο ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ ἐδήλου ὅτι, μετ’ ἤρεμον σκέψιν καὶ ὅπως γίνῃ κέρδος χρόνου, ἵνα ἡ Συνέλευσις ἀσχοληθῇ εἰς ἄλλα ἔργα, ἔχουσα καὶ τὴν γνώμην τοῦ ἀπόντος καὶ μὴ προσερχομένου εἰς τὴν Συνέλευσιν ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, ἀπεφάσισε νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς τὴν γνώμην τῆς Δημοκρατικῆς παρατάξεως ὅπως τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ ἀμέσως λυθοῦν τὰ δύο ζητήματα, διὰ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ διὰ τῆς ἀνακηρύξεως τῆς Δημοκρατίας. Φαντάζομαι, κύριοι, ποία θύελλα χειροκροτημάτων θὰ ἠκολούθει τὰς δηλώσεις ταύτας ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως, ἀκόμη καὶ ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ἡ ὁποία ὑποστηρίζει τὴν Κυβέρνησιν. Πολὺ περισσότερον ποῖον ἐνθουσιασμὸν θὰ ἠσθάνετο ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς διότι ὁ πόθος του ὁ μέγας, ἡ ἀνακήρυξις τῆς Δημοκρατίας, εἶναι τετελεσμένον γεγονός, διότι πρὸς τὴν γνώμην τῶν ὑποστηριζόντων τὴν ἄμεσον λύσιν καὶ τῶν δύο ζητημάτων συνετάχθη καὶ ἡ Κυβέρνησις. Εἶναι εὐτύχημα ἑπομένως ὅτι ἡ συζήτησις ἐξακολουθεῖ καὶ θὰ ἤμην τῆς γνώμης ὅτι θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπ’ ἀρκετὸν ἀκόμη, ὅπως, εἴτε ἔλθῃ τὸ ζήτημα ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ εἴτε δὲν ἔλθῃ, ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς σχηματίσῃ γνώμην περὶ τῶν δύο ζητημάτων, ἀφοῦ ἄλλως τε εἰς τοῦτο συνίσταται τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸ πρόγραμμα τῶν συντηρητικῶν Φιλελευθέρων, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ παραπεμφθῇ τὸ ζήτημα εἰς τὸν Λαὸν ὅπως ἀποφανθῇ διὰ δημοψηφίσματος πρὸ τῶν ἐκλογῶν, ἀλλὰ κατόπιν διαφωτίσεως αὐτοῦ διὰ μακρᾶς συζητήσεως ἐν τῇ Συνελεύσει. Ἦτο ἑπομένως εὐχῆς ἔργον ὅτι ἡ πρότασις τῶν 40 συναδέλφων ὅπως τερματισθῇ ἡ συζήτησις δὲν ἐγένετο δεκτὴ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διότι, ἂν ἐγίνετο δεκτή, δὲν θὰ εἶχε κανὲν πρακτικὸν ἀποτέλεσμα, διότι ἐπὶ τῆς προτάσεως θὰ ἠδύναντο ὅλοι ὅσοι ἤθελον νὰ ἀγορεύσωσι, νὰ ἀναπτύξωσι τὰς γνώμας των ὅπως ματαιωθῇ ἡ ἀποδοχὴ αὐτῆς. Οὔτε ὑποθέτω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ θελήσῃ νὰ χρησιμοποιήσῃ τὸ ὅ,τι εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον λέγεται gillotina, τὸ σταμάτημα εἰς ὡρισμένον χρόνον τῶν συζητήσεων, διότι δὲν θὰ ἐδικαιολογεῖτο τοιαύτη σκέψις, ἀφοῦ ἐπὶ ζητημάτων μικροτέρας ἀξίας εἰς ἄλλα Κοινοβούλια αἱ συζητήσεις παρατείνονται ἐπὶ χρόνον πολὺ μακρόν, δύναμαι δὲ νὰ εἴπω εἰς δεκαπλάσιον καὶ εἰκοσαπλάσιον ἀπὸ τὸν χρόνον τὸν ὁποῖον κατηνάλωσεν ἕως τώρα ἡ Συνέλευσις αὕτη ἐπὶ τῶν δύο θεμάτων, τοῦ δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ. Δὲν ὑποθέτω δέ, παρ’ ὅλην τὴν ἐπιμονὴν τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι ὁσαδήποτε ἐπιχειρήματα καὶ ἂν προσαχθῶσιν πρὸς τὴν Συνέλευσιν δὲν θὰ μεταβάλῃ οὗτος γνώμην. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπε σχεδὸν τὸ «οὐ μὲ πείσεις κἂν μὲ πείσῃς», διότι πολὺ ἐνωρὶς ἐξεδήλωσε τὴν γνώμην ὅτι δὲν ἔχει σκοπὸν νὰ μεταβάλῃ οἵαν ἐμόρφωσε πολὺ πρὸ τῶν ἐκλογῶν γνώμην καὶ μάλιστα ἐδήλωσεν εἰς κάποιαν του διακοπὴν ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ ἐπηρεάζηται οὔτε ὅταν ἡ ἀντίθετος μερὶς συντάσσηται ὑπὲρ αὐτοῦ, οὔτε ὅταν ἀκόμη ἡ ὑποστηρίζουσα αὐτὸν πτέρυξ ἔχῃ ἀντίθετον πρὸς αὐτὸν γνώμην. Καὶ χωρὶς νὰ θέλω νὰ μνημονεύσω ὅτι πολλάκις πολιτικοὶ μεγάλου κύρους, λαμπροῦ παρελθόντος μετέβαλον γνώμην, ἀρκεῖ νὰ μνημονεύσω ὅ,τι ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων καὶ ἀρχηγὸς ἑπομένως τοῦ νῦν Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἶχε δηλώσει πρὸ ὀλίγων ἐτῶν, μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Μακεδονίας, ὅτε ἔθεσεν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Κοινοβουλίου νομοσχέδιον περὶ ἐπεκτάσεως τοῦ μονοπωλίου τοῦ καπνοῦ εἰς τὴν Μακεδονίαν: Ἔθεσε τότε ζήτημα ἐμπιστοσύνης ὅπως ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον· καὶ ὅμως μετὰ μακρὰς συζητήσεις, ὅταν ἀνεπτύχθησαν ὅλα τὰ σφάλματα καὶ ὅλα τὰ κακὰ τὰ ὁποῖα θὰ ἐπήρχοντο ἐὰν τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ἐψηφίζετο, ὁ κ. Βενιζέλος δὲν ἐδειλίασε μίαν στιγμὴν νὰ εἴπῃ ὅτι καὶ τὴν δοκιμὴν τοῦ μονοπωλίου ἐπὶ τρεῖς μῆνας παρῄτει, διότι ἐπείσθη ὅτι τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα τοῦ ἀντετάσσοντο ἦσαν τόσον ὀρθά, ὥστε ἔπρεπε νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ θέμα αὐτό, μολονότι τὸ εἶχε συνδέσει μὲ ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ τὸν ἐμιμεῖτο καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἐκπληρῶν οὗτος ὄχι μόνον θέλησιν τῆς μεγάλης πλειοψηφίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐνδόμυχον θέλησιν τῶν ὑποστηριζόντων αὐτόν, νὰ θελήσῃ νὰ μεταβάλῃ γνώμην, διότι ἐκ τῆς τοιαύτης μεταβολῆς θὰ ἐξέλθῃ κερδισμένος. Ἡ μεταβολὴ δὲ αὐτὴ θὰ μνημονευθῇ κάποτε ἀπὸ τοὺς μεταγενεστέρους, διότι θὰ ἀποτελέσῃ ἕνα καλὸν προηγούμενον. Διὰ νὰ εἰσέλθω εἰς τὸ κύριον θέμα, θὰ ἤθελον νὰ παρακολουθήσω τὸν ἄρτι ἐκ τοῦ βήματος καταβάντα συνάδελφον, διὰ νὰ ἀπαντήσω ἀκολούθως εἰς δύο ἢ τρεῖς ἀντιλέγοντας, οἱ ὁποῖοι κυρίως ἐκράτησαν τὸ βῆμα ἀπὸ τῆς παρελθούσης Παρασκευῆς. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Λαμίας μᾶς εἶπεν ὅτι ζήτημα δημοκρατικὸν δὲν ἐγεννήθη ποτὲ εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὅτι ἐπὶ τῆς Βασιλείας Γεωργίου τοῦ Αʹ ὁ Λαὸς ἦτο τόσον εὐχαριστημένος ὥστε οὐδέποτε ἐσκέφθη τι περὶ Δημοκρατίας. Ἀφίνω ὅτι διὰ νὰ γεννηθοῦν τοιαῦτα ζητήματα χρειάζονται πολὺ μεγάλα γεγονότα, ἐθνικαὶ καταστροφαί, διὰ νὰ φθάσῃ ὁ Λαὸς εἰς συμπέρασμα καὶ νὰ σκεφθῇ ὅτι πρέπει νὰ μεταβάλῃ πολίτευμα πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ σταματήσῃ κακὸν ἀρχίσαν ἢ κακὸν ἑπόμενον, καὶ ὑπομιμνήσκω μόνον εἰς τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Λαμίας πράξεις τοῦ Βασιλέως ἐκείνου, αἱ ὁποῖαι ἦσαν τοιαῦται ὥστε νὰ ἐδικαιολόγουν ἔκτοτε τὴν κήρυξιν τῆς Δημοκρατίας καὶ τὴν ἀνατροπὴν τῆς Δυναστείας. Μόνον τὸ γεγονός, ἀξιότιμε ἐκ Λαμίας συνάδελφε, ὅτι μίαν ἡμέραν ἔστειλε τὸν Διάδοχον τοῦ θρόνου εἰς τὸ Πεδίον τοῦ Ἄρεως ἵνα ἀναγκάσῃ τὸν μεγαλύτερον πολιτικὸν τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος, μέχρι τῆς ἐποχῆς του, τὸν Χαρίλαον Τρικούπην, νὰ ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του, ἀρκεῖ νὰ δείξῃ πόσον κακὴ ἦτο ἐκείνη ἡ Βασιλεία. Ἀποτέλεσμα δὲ τῆς ἀποπομπῆς τοῦ Τρικούπη, ὁ ὁποῖος ἦτο μία ἀσφάλεια, ὅταν τὸ Κράτος ἐκλυδωνίζετο, ἦτο νὰ φύγῃ οὗτος εἰς τὸ ἐξωτερικόν, νὰ ἀποθάνῃ εἰς τὴν ξένην καὶ ἡ Ἑλλὰς νὰ εὑρεθῇ ἄνευ αὐτοῦ ὅταν ἀντιμετώπισε τὰ γεγονότα τοῦ 1897 καὶ τὴν ἐπελθοῦφσαν τότε καταστροφήν. Ἐὰν δὲ τότε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἠνόει ποῖος ἦτο ὑπαίτιος τῆς καταστροφῆς καὶ ἀπέπεμπε τὸν Βασιλέα, δὲν θὰ ἐθρήνει τὰς συμφορὰς τὰς ὁποίας ἐθρήνησε βραδύτερον καὶ δὲν θὰ ἦτο καθόλου περίεργον, ἐὰν τὰ εὐχάριστα γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον ἀπὸ τοῦ 1910–1920, μέγα μέρος τῶν ὁποίων δυστυχῶς ἐξουδετερώθη, ἐὰν τὰ γεγονότα αὐτὰ ὑπήρχοντο πολὺ ἐνωρίτερον. Ἡ Βασιλεία ἐκείνη ἔδειξεν ὁλόκληρον τὴν κακίαν της, ἴσως μάλιστα δὲν εἶχεν εὐκαιρίαν ἵνα φέρῃ τόσας καταστροφὰς ὅσας ἐπέφερεν ἡ Δυναστεία τοῦ υἱοῦ του. Μετὰ τὸ 1897 ἡ δυσφορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἦτο τόσον μεγάλη, ὥστε αἱ βασιλικαὶ ἅμαξαι δὲν ἐτόλμων νὰ ἐξέλθουν μὲ λακέδες φέροντας ἀργυροποικίλτους στολάς, ἀλλ’ εἶχον τὰ πάντα περιβληθῆ μὲ πένθος. Οὔτε διήρχοντο διὰ κεντρικῶν ὁδῶν τὰ μέλη τῆς Δυναστείας, διότι ἡ ὀργὴ τοῦ Λαοῦ ἦτο μεγάλη. Ἀλλ’ οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐξεμεταλλεύοντο τὴν περίστασιν διὰ νὰ διαθέσουν τὸν Λαὸν ἐναντίον τῆς Δυναστείας, μέχρις ἀνατροπῆς αὐτῆς, δὲν ἐνεφανίσθησαν. Εἷς ἐξ αὐτῶν, ὁ Σμολένσκης, ἀρχηγὸς μιᾶς ταξιαρχίας, ὁ ὁποῖος ηὐτύχησε νὰ ἔχῃ μικρὰν ἐπιτυχίαν, δὲν ἦτο φίλαρχος ὅπως παρασυρθῇ ἀπὸ τὴν φωνὴν τοῦ Λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἐφώναζε κάτωθεν τῆς οἰκίας του, καλῶν αὐτὸν νὰ γίνῃ δικτάτωρ. Ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος ὁ Αʹ διέφθειρε τὸ πολίτευμα εἰς ὃν σχεδὸν βαθμὸν διέφθειραν αὐτὸ ἀργότερον καὶ ὁ υἱός του. Ἀρκεῖ νὰ μνημονεύσω ὅτι μετὰ τὰ γεγονότα αὐτὰ εἰς τὸ Πεδίον τοῦ Ἄρεως ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν καθαρῶς βασιλικήν, εἰς τὴν ὁποίαν Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ναυτικῶν ἦσαν δύο ὑπασπισταί του, οἱ ὁποῖοι διεξήγαγον τὰς ἐκλογὰς κατὰ τὸν χείριστον τρόπον καὶ μὲ μυρίας ἐπεμβάσεις εἰς τρόπον ὥστε ὄχι μόνον νὰ ἀποτύχουν οἱ ὀπαδοὶ τοῦ πολιτικοῦ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἦτο ἡ μόνη ἐξασφάλισις τοῦ Ἔθνους, ἀλλὰ ν’ ἀποτύχῃ καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος. Δὲν ἠκούσθη τὸ πρῶτον εἰς τὴν Κρήτην, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Λαμίας, ἡ φωνὴ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ κατὰ τῆς Δυναστείας, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἔκρηξιν τῆς Ἐπαναστάσεως τῆς Θεσσαλονίκης τὴν 17 Αὐγούστου 1916 ἠκούσθη ἀπὸ πολλὰς φωνὰς καὶ ἐπανελήφθη ἀπὸ τὰ στόματα τῶν διαδηλωτῶν: Κάτω ὁ Βασιλεύς. Ἀλλ’ ἡ προσπάθεια, κύριοι συνάδελφοι, τότε τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων καὶ ἡ μεγάλη ἐπιρροὴ τὴν ὁποίαν εἶχεν ἐπὶ τοῦ Λαοῦ, ἐπίσης καὶ τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα διεδραματίζοντο τότε ἠμπόδισαν τὰς ἐκδηλώσεις τῶν ἀντιβασιλικῶν καὶ δημοκρατικῶν φρονημάτων τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Εἰς ὅλα τὰ σημεῖα, ὅπου ἦτο ἐλευθέρα ἡ ἐκδήλωσις γνωμῶν, εἰς Μυτιλήνην π. χ. κατελύθη ἡ Δυναστεία καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται ἐξήλωσαν τὰ στέμματα ἀπὸ τὰ πηλίκιά των καὶ τὰ ἐπέταξαν κατὰ γῆς. Τὸ αὐτὸ δ’ ἐπανελήφθη καὶ εἰς πολλὰ ἄλλα μέρη. Ἀλλά, κύριοι πληρεξούσιοι, πῶς ἠθέλατε τότε νὰ προαχθῇ ἡ ἰδέα τῆς Δημοκρατίας, ὅταν κατὰ πᾶσαν ἐκδήλωσιν ἀντεστρατεύετο ὁ τότε ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων; Κατωτέρω θὰ μνημονεύσω τὰς προσπαθείας τοῦ κ. Βενιζέλου ὅπως ἐμποδισθῇ οἱαδήποτε δημοκρατικὴ ἐκδήλωσις. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Λαμίας εἶπεν ὅτι οἱ συντηρητικοὶ θὰ κρατήσουν τὴν Δημοκρατίαν, ὅταν αὐτή, ὡς ἐλπίζει ὁ ἴδιος, ἐφαρμοσθῇ καὶ ὅτι οἱ νῦν ἐνθουσιώδεις θιασῶται τῆς Δημοκρατίας δὲν θὰ εἶναι εὐχαριστημένοι μὲ τὸ νέον καθεστώς, ἀλλὰ θὰ θελήσουν νὰ προχωρήσουν ἀρκετὰ βήματα ἐμπρός. Εὔχομαι νὰ γίνῃ τοῦτο, διότι θὰ εἶναι πολὺ φοβερὸν ἂν δὲν γίνῃ. Οἱ λαοὶ ἐξελίσσονται. Ἡ ζωὴ δὲν εἶναι ποτὲ στάσιμος. Εἰς ὅλην τὴν κοινωνικὴν καὶ πολιτικὴν ζωὴν ὑπάρχουσι μόνον δύο στάδια: τὸ στάδιον τῆς προόδου καὶ τὸ στάδιον τῆς στασιμότητος. Συντηρητικότης θὰ εἴπῃ στασιμότητα καὶ στασιμότης θὰ εἴπῃ ὀπισθοδρόμησιν. Ἀλλοίμονον εἰς τὴν Ἑλλάδα ἂν ἡ παροῦσα γενεὰ καὶ αἱ μέλλουσαι, θεωροῦσαι ἑαυτὰς εὐτυχεῖς διότι ἐφήρμοσαν τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα, τὸ ὁποῖον ἴσχυεν εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν πρὸ χιλιάδων ἐτῶν, ἔμενον ἥσυχοι καὶ ἐπανεπαύοντο εἰς τὰς δάφνας των, βέβαιοι ὅτι θὰ παραδώσουν εἰς τοὺς μεταγενεστέρους μίαν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία εἰσῆλθεν εἰς τὸν δρόμον τῆς προόδου ὥστε νὰ προχωρήσῃ ἀκάθεκτος πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν πεπρωμένων της! Θέλουν καὶ οἱ συντηρητικοὶ σήμερον τὴν Δημοκρατίαν· ἀλλὰ τὸ ἀληθὲς εἶναι ὅτι ἤχθησαν εἰς τὴν Δημοκρατίαν μετά τινος δυσφορίας. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι ὅλοι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν δεξιὰν πτέρυγα, ἀλλὰ πλεῖστοι τούτων ἦσαν διατεθειμένοι ἐναντίον τῆς ἰδέας τῆς Δημοκρατίας, καὶ ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ ὄχι ὀλίγοι προσῆλθον ἵνα κατηγορήσουν τὴν Δημοκρατίαν, ἐν οἷς καὶ πολλοὶ ἀπὸ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης ἐφώναξαν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Ἀλλὰ καὶ οἱ συντηρητικοὶ αὐτοὶ δημοκρατικοὶ θέλουν νὰ γίνῃ ἡ Δημοκρατία χωρὶς τοὺς δημοκράτας· καὶ τοῦτο εἶναι τὸ ὀξύμωρον, διότι, ἐνῷ εἶναι ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, εἶναι ἐναντίον τῶν δημοκρατικῶν. Εἶναι εὐτύχημα ὅμως ὅτι οἱ πληρεξούσιοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διέκειντο δυσμενῶς κατὰ τῆς Δημοκρατίας, ἀκολουθοῦντες τὴν γνώμην τοῦ Λαοῦ, μετέβαλον γνώμην, εἴτε θέλοντες τὴν Δημοκρατίαν μὲ δημοψήφισμα εἴτε ἐγκαταλείψαντες τὰς τάξεις τῆς δεξιᾶς καὶ ταχθέντες μὲ τὴν ἰδέαν ἐκείνην ἡ ὁποία εἶναι δημοτικὴ παρὰ τῷ Λαῷ καὶ καθιστᾷ τὴν θέσιν αὐτῶν εὐκολωτέραν. Θὰ ἤθελα καὶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐμιμεῖτο αὐτοὺς καὶ τὸ ἐθνικὸν κέρδος θὰ ἦτο πολὺ σημαντικόν. Εἶπεν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Λαμίας, ὅτι ὑπὸ τὴν ἄγκυραν ἐξελέγησαν τὰ ⅘ τῶν πληρεξουσίων. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ὄχι εἰς ὀλίγα μέρη οἱ δημοκρατικοὶ εἶχον ἀπέναντί των φιλελευθέρους καὶ τοῦτο συνέβη εἰς τὴν ἐπαρχίαν τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύω, ὅπου οἱ δημοκρατικοὶ ὑποψήφιοι ἐπάλαισαν κατὰ τῶν φιλελευθέρων καὶ ἐνίκησαν. Καὶ ἐκεῖ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι δὲν ἔκαμαν κανένα συμβιβασμόν· εἶχον ἐκλογικὸν σῆμα τὴν «ἄγκυραν». Οἱ δημοκρατικοὶ ἠθέλησαν νὰ βολιδοσκοπήσουν τὸν περισσότερον ἀντιδραστικὸν νομὸν τῆς Ἑλλάδος, τὸν νομὸν Λακωνίας, διὰ νὰ ἴδουν κατὰ πόσον ἡ δημοκρατικὴ ἰδέα, ὑπερασπιζομένη παρρησίᾳ καὶ ἄνευ ἑλιγμῶν καὶ περιστροφῶν, ἦτο δυνατὸν νὰ τύχῃ ἐκτιμήσεως. Δὲν ἀμφιβάλλω δὲ ὅτι ἐὰν καὶ εἰς ἄλλα τμήματα τοῦ νομοῦ Λακωνίας ὑπῆρχον ὑποψήφιοι δημοκρατικοί, θὰ ἐτιμῶντο πρεπόντως. Ἡ Λακωνία θὰ ἦτο ὑπερήφανος, διότι θὰ ἀπεδείκνυεν ὅτι δὲν εἶναι τόσον ὀπισθοδρομική. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐξέλεξε πράγματι ὡς ἀντιπροσώπους του δημοκράτας καὶ ὀπαδοὺς τοῦ κ. Βενιζέλου, ἐξέλεξε δημοκρατικοὺς καὶ βενιζελικούς, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία ὅτι ἐξέλεξε τὸν Βενιζέλον δημοκρατικόν. Ἐὰν δὲ δὲν ὑπῆρχεν ὅλη ἐκείνη ἡ ἀσάφεια εἰς τὰς δηλώσεις του ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας καὶ ἐναντίον αὐτῆς, ὁ Λαὸς θὰ ἦτο περισσότερον ἐνθουσιώδης ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Βεβαίως οἱ δημοκρατικοὶ θὰ ἦσαν πολὺ περισσότεροι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀπὸ ὅ,τι εἶναι σήμερον. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς) Εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἐλέγετο, ὅτι δημοκρατικὸς ἦτο καὶ ὁ Βενιζέλος, ἀφοῦ διεκήρυττεν οὗτος ὅτι ὁ Λαὸς ἦτο ὥριμος διὰ τὴν Δημοκρατίαν· ὥστε δὲν πρέπει ἑπομένως νὰ θεωρῆται ὑποδεεστέρα ἡ λαϊκὴ ἐκτίμησις πρὸ τὴν Δημοκρατίαν παρ’ ὅσον ἡ ἰδέα τῆς ἐκτιμήσεως τοῦ Βενιζέλου. Ἀποσχόντων τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν, ἐὰν ὁ ἀγὼν διεξήγετο μεταξὺ δημοκρατικῶν καὶ φιλελευθέρων, ἄνευ ἐπεμβάσεως τοῦ Βενιζέλου, δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἡ νίκη θὰ ἦτο μὲ τὸ μέρος τῶν δημοκρατικῶν καὶ θὰ ἦτο μὲ τὸ μέρος τῶν δημοκρατικῶν, μολονότι τὰ κόμματα εἰς τὴν Ἑλλάδα εἶναι προσωπικά, καὶ τοιαῦτα σχηματίζουν οἱ διαχειρισθέντες τὴν ἐξουσίαν, οἵτινες ἔμειναν φιλελεύθεροι. Εἰς τὴν ἐπαρχίαν τὴν ὁποίαν ἀντιπροσωπεύω ἀντετάχθην εἰς ἓν ἰσχυρὸν κόμμα προσωπικὸν καίτοι ἐγὼ δὲν διαθέτω προσωπικὸν κόμμα, διότι οὐδέποτε ἤμην εἰς τὴν Κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§102ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κύριε πληρεξούσιε, κάποτε ἦσθε καὶ σεῖς ὑπουργός.

§103Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, ἀλλ’ ἐκεῖ μόνον ἀξιωματικοὶ Λάκωνες ὑπῆρχον προσχωρήσαντες εἰς τὸν Στρατὸν τῆς Ἀμύνης καὶ δὴ πλείονες κατ’ ἀριθμὸν σχετικῶς μὲ τοὺς ἄλλους νομοὺς τοῦ Κράτους, δηλαδὴ 71 ἀξιωματικοί. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἀνέφερα τὸ γεγονὸς αὐτὸ μὲ ὑπερηφάνειαν εἰς τὸν κ. Βενιζέλον, ὅστις ἰσχυρίσθη ὅτι ἡ Κρήτη ἀπέστειλε περισσοτέρους ἀπὸ 71. Τοῦ ὑπέμνησα ὅτι ἡ Κρήτη ἔχει 4 νομοὺς καὶ προσέθεσα ὅτι, ἐὰν ὑπῆρχον τὰ μέσα, ἡ Λακωνία θὰ ἠδύνατο νὰ στείλῃ χιλιάδας ἐθελοντῶν στρατιωτῶν. Ὅλοι ὅμως αὐτοὶ δὲν θὰ μετέβαινον εἰς Θεσσαλονίκην ὅπως λάβουν θέσεις. Ὁ κ. πληρεξούσιος Πατρῶν — διότι πρέπει νὰ μνημονεύσω ὀλίγα σημεῖα τοῦ λόγου του, ὄχι διὰ νὰ τὸν κατακρίνω, ὅσον διὰ νὰ διασαφήσω μερικὰ ζητήματα — ὁμιλῶν μᾶς εἶπεν ὅτι δὲν εἶναι τὸ πολίτευμα τὸ ὁποῖον προάγει τὰ Ἔθνη, ἀλλ’ οἱ πολιτικοί. Ἐγὼ ἰσχυρίζομαι ὅτι τοὺς πολιτικοὺς διαπλάσσει τὸ πολίτευμα. Οἱ πολιτικοὶ δὲν γεννῶνται ὡς τοιοῦτοι, διότι καὶ οἱ πολιτικοὶ εἶναι ἁπλοῖ πολῖται, φοιτῶσιν ὡς μαθηταὶ εἰς τὰ σχολεῖα καὶ γαλουχοῦνται μὲ ὡρισμένας ἰδέας. Τὸ γερμανικὸν πολίτευμα εἶναι τὸ διαφθεῖραν καὶ καταστρέψαν τὴν Γερμανίαν. Δὲν δυνάμεθα νὰ ἀρνηθῶμεν πατριωτισμὸν καὶ μόρφωσιν εἰς τὸν Γερμανικὸν λαόν, ἀλλὰ τὸ πολίτευμα τὸν διέφθειρεν εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε 92 σοφοὶ καθηγηταὶ δὲν ἐδυσκολεύθησαν νὰ ὑπογράψουν τὸ ἐλεεινὸν ἐκεῖνο πρωτόκολλον διὰ τοῦ ὁποίου ἐδικαιολόγουν τὴν κήρυξιν τοῦ πολέμου. Πολλοὶ ἐκ τούτων ᾐσθάνθησαν κατόπιν τὸ αἶσχος καὶ ἐδικαιολογήθησαν, ἀλλὰ ἦτο ἀργά. Τὸ πολίτευμα διέφθειρε τὸν Γερμανικὸν Λαόν, καὶ ἡ διαφθορὰ ἔφθασε μέχρι τῶν σοφῶν. Δὲν δυνάμεθα νὰ λησμονήσωμεν τὸν σοφὸν καθηγητὴν Wagner, τὸν σοφώτερον οἰκονομολόγον τῆς ἐποχῆς του, ὁ ὁποῖος ηὐτύχησε νὰ ἀποθάνῃ πρὶν ἴδῃ καταστρεφομένην τὴν Γερμανίαν, κηρύττοντα εἰς τὸ τέλος τῶν μαθημάτων ἑκάστου ἑξαμήνου εἰς τὴν σπουδάζουσαν νεολαίαν τὸ μῖσος κατὰ τῆς Ἀγγλίας. Βεβαίως εἰς κανὲν Πανεπιστήμιον ἀγγλικὸν δὲν ἐδιδάσκετο ἡ νεολαία νὰ μισῇ οἱονδήποτε ἄλλο Ἔθνος. Τὸ πολίτευμα εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον διαφθείρει τοὺς Λαούς. Ἐὰν δὲ ὁ Γερμανικὸς λαὸς ηὐτύχει νὰ καταλύσῃ τὴν Δυναστείαν τῶν Χοεντζόλλερν πρὸ τοῦ πολέμου, θὰ εἶχε συνεισφέρει πολλὰ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα καὶ ἡ ἀνθρωπότης δὲν θὰ ἐθρήνει τὰ θύματα καὶ τὰς καταστροφὰς τὰς ὁποίας ὑπέστη ἐξ αἰτίας τοῦ γερμανικοῦ πολιτεύματος. Ὁ ἴδιος ἀξιότιμος πληρεξούσιος διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὴν στάσιν του πρὸ τῶν ἐκλογῶν, τὴν ὁποίαν — τὸ λέγω πρὸς τιμήν του — μετέβαλε μετὰ τὰς ἐκλογάς, εἶπεν ὅτι ἐννοεῖ νὰ εἶναι ὄχι ἀπόστολος τῆς πολιτικῆς, ἀλλὰ πολιτικός. Ὡραία δικαιολογία πάσης πεπλανημένης πολιτικῆς ἰδέας! Ὑποθέτω ὅμως ὅτι, ἐὰν ἀνατρέξωμεν πολὺ ὀπίσω, δὲν θὰ συναντήσωμεν π. χ. τὸν Ρήγαν Φεραῖον ὡς ποιητήν, ὡς ἀπόστολον μόνον, ἀλλὰ πραγματικὸν πολιτικόν. Αὐτὸς ὁ πρῶτος νεοέλλην δημοκράτης, ὁ ὀπαδὸς τῆς ἑνώσεως τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν, δικαίως δύναται νὰ χαρακτηρισθῇ ἐκ τῶν ὑστέρων ὡς προβλεπτικώτατος πολιτικός· καὶ ἂν ἠκολουθοῦντο τὰ πολιτικά του δόγματα ὅταν μετὰ τὸν θάνατόν του ἠλευθερώθη μία γωνία τοῦ Ἔθνους, θὰ ἦτο τοῦτο ἀπὸ ἀρκετῶν ἐτῶν πολὺ εὐτυχέστερον. Ἐὰν δέ, κατὰ τὰς αὐτὰς ἀντιλήψεις, πολιτικὸς ἦτο ὁ Βενιζέλος ἀπὸ τοῦ 1910 ἕως τὸ 1912 καὶ ἐξετίμα οὗτος τὰς περιστάσεις, βεβαίως δὲν θὰ προέβαινεν εἰς τὴν Βαλκανικὴν συμμαχίαν καὶ εἰς τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, διότι τότε καθ’ ὅλα τὰ δεδομένα ἡ Τουρκία θὰ ἐνίκα, ἀφοῦ εἶχε μὲ τὸ μέρος της καὶ ὁλόκληρον τὴν Εὐρωπαϊκὴν διπλωματίαν, ἡ ὁποία ἐξεδηλώθη ἐναντίον τῆς συμμαχίας αὐτῆς. Ἀλλ’ οἱ πολιτικοὶ πρέπει νὰ ἔχουν καὶ ὀλίγον αἴσθημα, διότι ἀλοίμονον ἂν δὲν ἔχουν αἴσθημα! (Χειροκροτήματα). Ἐνθυμοῦμαι κύριοι συνάδελφοι τὴν στιγμὴν αὐτὴν ἕνα ἄλλον, εἰς τὸν ὁποῖον ἡ Πατρὶς ὀφείλει πολλά, τὸν νῦν Ἀντιβασιλέα ναύαρχον Κουντουριώτην. Ἐπικειμένου τοῦ πολέμου τοῦ 1912 πολλοὶ σοφοὶ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ ὑπεδείκνυον εἰς αὐτὸν ὅτι εἰς μίαν ναυμαχίαν ὁ Ἑλληνικὸς στόλος ἤθελε συντριβῆ, διότι ἡ ἐπιθετικὴ δύναμις τοῦ ἐχθρικοῦ στόλου καὶ ἡ ἀμυντικὴ δύναμις τοῦ Ἑλληνικοῦ ἦσαν τοιαῦται ὥστε, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς ποσότητος σιδήρου τὴν ὁποίαν θὰ ἔρριπτον τὰ τουρκικὰ πυροβόλα ἐναντίον τῶν ἑλληνικῶν πλοίων, ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο ἡ βεβαία καταστροφὴ ἡμῶν. Ὑπέβαλαν μάλιστα καὶ τὴν γνώμην τῆς ναυπηγήσεως βαρέων πλοίων τεθωρακισμένων ὅπως αὐξηθῇ ἡ ἐπιθετικὴ δύναμις τοῦ Ἑλληνικοῦ Στόλου. Ἀλλ’ ὁ Παῦλος Κουντουριώτης εἶπεν: «Τί τὰ θέλω ἐγὼ αὐτὰ τὰ σίδερα; Ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ νικήσῃ καὶ μοῦ εἶναι ἀδιάφορον ποῖον στόλον ἔχει ἡ Τουρκία καὶ ποῖον στόλον ἔχει ἡ Ἑλλάς»! Εἶπεν ὅτι θὰ νικήσῃ καὶ ἐνίκησε. (Χειροκροτήματα).

§104Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶσθε σεῖς ἁρμόδιος νὰ ὁμιλῆτε περὶ τῆς ἰδεολογίας τοῦ κ. πληρεξουσίου Πατρῶν. Ὁ ἀγὼν τοῦ κ. πληρεξουσίου Πατρῶν εἶναι πολὺ παλαιότερος ἀπὸ τὸν ἰδικόν σας.

§105Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Θὰ ἤθελον τὴν διακοπὴν αὐτὴν νὰ μοῦ τὴν ἔκαμνεν ὁ ἴδιος ἀξιότιμος πληρεξούσιος Πατρῶν ὁ ἴδιος καὶ ὄχι δι’ ἀντιπροσώπου. Νομίζω ὅτι ἀπέφυγα νὰ θίξω τὸν ἀξιότιμον πληρεξούσιον Πατρῶν, ὅταν ἀνέπτυσσε μερικὰς ἰδέας ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτῆς. Τὰς ἰδέας αὐτοῦ τὰς ἐσεβάσθην καὶ δὲν διεμαρτυρήθην, δὲν τὸν διέκοψα, ὅταν ἔλεγε ταύτας, δὲν ἐθορύβησα. Περιέμενον νὰ ἔλθω εἰς τὸ βῆμα. Ἄλλως τε νομίζω ὅτι μετὰ τὰς ἀγορεύσεις τοῦ κ. Μιχαλακοπούλου, τοῦ κ. Γρηγορίου καὶ τοῦ κ. Παπανδρέου, οἱ ὁποῖοι ἐτάχθησαν μὲ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἦλθε κανεὶς πληρεξούσιος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς πτέρυγος νὰ ὁμιλήσῃ καὶ νομίζω ὅτι διὰ νὰ σεβασθῶμεν τὸν Κανονισμὸν τοῦ κ. Προέδρου, ὁ ὁποῖος ἐπιβάλλει σειρὰν ἀντιλεγόντων, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ εἷς ἀντιλέγων μεταξὺ τῶν ἀντιπροσωπευόντων διαφόρους γνώμας. Καὶ ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Πατρῶν ἀπουσιάζων ἦλθε τώρα εἰς τὴν αἴθουσαν, θὰ τοῦ ὑπενθυμίσω ὅτι, μεταξὺ τῶν ἄλλων τὰ ὁποῖα ἔλεγεν, ὅταν εἰς τὸ Μόναχον συνήντησε δύο τῶν δημοκρατικῶν πληρεξουσίων τοὺς ὁποίους συνεχάρη διὰ τὴν ἰδεολογίαν των, εἶπεν ὅτι οὗτοι θὰ ἀποτελοῦν πάντοτε τὸ partie de combat, αὐτὸς δὲ θὰ εἶναι πάντοτε τὸ partie de gouvernement. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἐπίστευεν οὕτως ὁμιλῶν ὅτι ἡ Δημοκρατία εἶνε μία ἰδεολογία ἡ ὁποία δὲν θὰ κάμνῃ τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ σχηματίσῃ partie de combat, ὅπως ὁ κομμουνισμὸς σήμερον καὶ πρὸ ὀλίγων ἐτῶν ὁ σοσιαλισμός, ὁ ὁποῖος δὲν ἦτο ἄξιος λόγου, διότι οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτὸν ἐπροτίμων μίαν ἰδεολογίαν καὶ δὲν ἐπροτίμων νὰ ἀνέλθωσιν εἰς τὰ ἀνώτερα ἀξιώματα τὰ ὁποῖα βεβαίως θὰ κατελάμβανον καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῶν σοσιαλιστῶν ἐν Γαλλίᾳ, ὁ κ. Ζωρές, καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῶν σοσιαλιστῶν ἐν Γερμανίᾳ, ὁ Βέβελ, ἐὰν ἤθελον. Ὡς πρὸς τὸ λεχθέν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι αἱ Πάτραι ἔπρεπε νὰ φερθῶσιν ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως ὡς μέτρον τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν πεποιθήσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, διότι οὐδεὶς ἐξελέγη δημοκρατικός, δὲν ἔχω νὰ εἴπω τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ἐπαναλάβω ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον πρὸ ὀλίγου, ὅτι ἡ ἧττα τῶν Φιλελευθέρων–Δημοκρατικῶν ἐν Πάτραις ὀφείλεται εἰς τὸ ἰσχυρότερον προσωπικὸν κόμμα τὸ ὁποῖον ἔχει ἐκεῖ ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, κόμμα τὸ ὁποῖον βεβαίως ἠδυνήθη νὰ καταστήσῃ ἰσχυρόν, ἀφοῦ ἐπὶ μακρὰ ἔτη διετέλεσεν Ὑπουργός. Καὶ ἂν ἀκόμη ὁ κ. Μιχαλακόπουλος εὑρίσκετο ἐκεῖ ἀρχηγὸς τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας, ἔχων ἀντιθέτους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἀπετέλεσαν τὸν δημοκρατικὸν συνδυασμόν, βεβαίως ἡ πλάστιγξ θὰ ἔκλινεν ἀντιθέτως καὶ εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν θὰ εὑρίσκοντο δημοκρατικοὶ ὅλοι οἱ πληρεξούσιοι Πατρῶν, διότι ὁ λαὸς τῶν Πατρῶν εἶναι δημοκρατικὸς σήμερον πολὺ περισσότερον ἀπὸ ὅτι εἶναι οἱ φιλελεύθεροι. Ἀλλὰ—δὲν ἠξεύρω ἂν ἡ πληροφορία μου εἶναι ἀκριβής, καίτοι μοὶ ἐγνωστοποιήθη τοῦτο ἀπὸ πρόσωπον τὸ ὁποῖον ἔχω πάντα λόγον νὰ πιστεύω—ἔμαθον ὅτι εἰς τὰς Πάτρας ἐσυκοφαντεῖτο ἡ Δημοκρατία κατὰ τοιοῦτον τρόπον ὥστε ἐλέχθη ἀκόμη ὅτι Δημοκρατία ἐσήμαινε καὶ ἐπιστράτευσιν. Καὶ εἶναι πολὺ γνωστὸν πόσον ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἠδύνατο νὰ ταραχθῇ μὲ τὴν ἰδέαν ὅτι θὰ ἐκαλεῖτο πάλιν ὑπὸ τὰ ὅπλα, ὥστε νὰ πληρώσῃ τὴν δημοκρατικήν του ἰδέαν μὲ νέας θυσίας εἰς αἷμα καὶ εἰς χρῆμα. Καὶ ἔρχομαι τώρα εἰς ὅσα εἶπεν ὁ φίλος μου καὶ ἀγαπητός μοι πληρεξούσιος Λέσβου, τὸν ὁποῖον ὄχι μόνον ἐξετίμων πρὶν εἰσέλθῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν Ἐπαναστατικὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν αὐτῆς, διαφωνῶν μὲ τοὺς συναδέλφους μου οἱ ὁποῖοι ἀπεδέχθησαν ἓν μέτρον, ὅτι δηλ. οἱ δημοκρατικοὶ δὲν ἔπρεπε νὰ λάβουν μέρος εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐγὼ θὰ ἐπεθύμουν τόσον ὁ κ. Ἀραβαντινὸς ὅσον καὶ πολλοὶ τῶν δημοκρατικῶν καὶ φιλελευθέρων νὰ ἐδοθήθουν τὴν Ἐπανάστασιν, ἥτις ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν θὰ ἠναγκάζετο κατὰ τὸν μακρὸν χρόνον τῆς παραμονῆς της εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀναθέσῃ εἰς πρόσωπα δευτερευούσης ἀξίας μεγάλα ἀξιώματα. Ὁμολογῶ ὅμως ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἐξηγήσω τὴν στάσιν τοῦ κ. συναδέλφου μετὰ τὰς ἐκλογάς. Παρηκολούθησα μετὰ μεγίστης προσοχῆς τὰς μεταφυσικὰς θεωρίας τοῦ κ. Παπανδρέου περὶ διατακτικοῦ καὶ αἰτιολογικοῦ, καὶ ὁμολογῶ ὅτι δὲν κατώρθωσα νὰ τὸν παρακολουθήσω οὔτε ὅταν ἀνέγνωσα τὴν ἀγόρευσίν του. Ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου εἶπεν ὅτι θὰ ἦτο πρόθυμος νὰ συνταχθῇ μὲ τὴν ἰδέαν τῆς ἀμέσου κηρύξεως τῆς Δυναστείας ὡς ἐκπτώτου, ἀκόμη καὶ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας, ἐὰν ἦτο βέβαιος ὅτι δὲν θὰ συνέβαινον δυσάρεστα. Διὰ τοὺς κινδύνους τοὺς ὁποίους ἀνέφερε τὸν παρακαλῶ νὰ τηλεγραφήσῃ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Βουλγαρίας, ἂν ἡ Βουλγαρία ἔχῃ τὴν σκέψιν νὰ γεννήσῃ κινδύνους διὰ τὴν Ἑλλάδα, καὶ εἰς τὸν κ. Μεταξᾶν, ἂν εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ συμβοῦν ἐσωτερικαὶ ταραχαί. Τὰ κακά, ἀγαπητέ μου ἐκ Λέσβου συνάδελφε, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἐπέλθωσι ἄνευ τῆς Δημοκρατίας θὰ προληφθοῦν δι’ αὐτῆς. Δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι ὁ κ. πληρεξούσιος Λέσβου εὑρίσκεται πολὺ στενοχωρημένος ἀκολουθήσας τὴν ἰδέαν αὐτὴν καὶ νομίζω ὅτι ζηλεύει τὴν θέσιν τῆς ἀριστερᾶς.

§106Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐὰν ἤμην πεπεισμένος, δὲν θὰ μὲ ἐκώλυε τίποτε.

§107Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Εἶναι ἀληθές, ὅτι δὲν παρελείψατε καμμίαν εὐκαιρίαν ἀπὸ τοῦ νὰ ἐκδηλώσητε τὴν πίστιν σας πρὸς τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλὰ τὴν ἐκδηλοῦτε μὲ τὸ «ἀλλά». Ὀρθῶς δὲ συνάδελφος ἐκ τῆς ἀριστερᾶς ὠνόμασε τοὺς τοιούτους «δημοκρατικοὺς ἀλλατζάδες» διότι εἶναι δημοκράται μὲ τὸ «ἀλλά». Ὅταν δὲ κατέστρεψε τὸν λόγον του ὁ πληρεξούσιος Λέσβου εἶπε μεταξὺ ἄλλων καὶ τὰ ἑξῆς, ὡς κορώνα τοῦ λόγου του: (Ἀναγινώσκει) «Ὀφείλομεν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπὸ ἀγάπην τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀπὸ ἀγάπην τῆς Δημοκρατίας, νὰ παραμείνωμεν ὁμόφωνοι, ἀλληλέγγυοι, ἡνωμένοι κλπ». Ἀλλὰ τὸ «ἀγαπᾶτε ἀλλήλους» εἶναι διὰ τὴν θρησκείαν· διὰ τὴν πολιτικὴν εἶναι οἱ ἀγῶνες καὶ ὄχι οἱ συμβιβασμοί. Αἱ ἰδέαι δὲν προάγονται διὰ τῆς θυσίας τῶν ἀρχῶν, ἀλλὰ διὰ τῆς ὑποστηρίξεως αὐτῶν δι’ ὅλων τῶν δυνατῶν μέσων. Ἐὰν δὲν εὑρισκόμεθα ἐν ὁμοφωνίᾳ καὶ ἀλληλεγγύῃ καὶ δὲν ἤμεθα ἡμεῖς ὑπαίτιοι, θὰ ἠδυνάμην νὰ εἴπω εἰς τοὺς ἀντιφρονοῦντας ὅτι δύνανται νὰ εἶναι ἐν ἀλληλεγγύῃ καὶ ὁμοφωνίᾳ, ἐὰν προσχωρήσωσιν εἰς τὰς ἰδέας μας. Ἐγὼ νομίζω, χωρὶς νὰ θέλω νὰ κατηγορήσω ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ἐξακολουθεῖ νὰ ὑποστηρίζῃ τὴν ἰδέαν του, ὅτι τὸ πεῖσμα καὶ τὸ φιλότιμον τοὺς κάμνει νὰ μὴ προσχωρήσωσιν εἰς τὴν ἰδέαν ἡ ὁποία εἶναι δημοτικωτέρα παρὰ τῷ Λαῷ. Τόσον εἶναι, κύριοι, τοῦτο ἀληθές, ὥστε, ἂν ὄχι εἰς τὸ στάδιον αὐτὸ τῶν συζητήσεων ἀλλ’ ἐνωρίτερον, προσήρχετο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἢ ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων νὰ εἴπῃ ὅτι ἀπεφάσισε νὰ κηρυχθῇ περατωμένη ἡ συζήτησις, νὰ καταλυθῇ ἡ Βασιλεία καὶ νὰ κηρυχθῇ ἔκπτωτος ἡ Δυναστεία, οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν θὰ διεμαρτύρετο, διότι ἡ δήλωσις αὐτὴ θὰ ἀνταπεκρίνετο εἰς τὸν ἐνδόμυχον πόθον ὅλων μας. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§108Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Πῶς ἐξελέγητε, κ. συνάδελφε;

§109Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κύριε συνάδελφε, εἶσθε ὁ τελευταῖος τῶν βασιλικῶν.

§110Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Καὶ σεῖς συνεπράξατε μετ’ ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι εἶχον τὴν «ἄγκυραν».

§111Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐστεγάσθην πράγματι ὑπὸ τὴν «ἄγκυραν» δύο φορὰς διὰ νὰ ἀποτύχω ὡς βουλευτής. Εἶχον ἀποτύχει εἰς τὰ 1910 ἐν συνδυασμῷ, εἶχον ἀποτυχίαν εἰς τὸ 1915, διότι ἤμην εἰς τὸν βενιζελικὸν συνδυασμόν, καὶ εἶχον ἀποτύχει τὴν 1ην Νοεμβρίου, διότι ἤμην εἰς τὸν βενιζελικὸν συνδυασμόν. Εἰς τὰς λοιπὰς ἐκλογὰς μόνος καὶ ἐναντίον τῶν Φιλελευθέρων ἐπέτυχον. Ὥστε δι’ ἐμὲ δὲν ἰσχύουν ὅσα εἶπεν ὁ διακόψας με.

§112ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δι’ ὅλους τοὺς ἄλλους.

§113Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Βεβαίως δὲ ὅταν ἔλεγον «ὅλοι», πάντοτε ἤμην ἐν γνώσει ὅτι τινὲς θὰ διεφώνουν καὶ πρὸ πάντων ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Κορινθίας, διότι γνωρίζω τὰ βασιλικά του φρονήματα. Τὰ σέβομαι ὅμως, διότι δὲν ἔχει αὐτὰ οὔτε ἐξ ὑστεροβουλίας οὔτε ἐκ κολακείας πρὸς τὸ Στέμμα.

§114Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἔχω πολεμήσει ὑπὸ τὴν σημαίαν τῶν Φιλελευθέρων πρὸ 10 ἐτῶν εἰς τρεῖς ἐκλογάς. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ λέγητε αὐτά.

§115Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐὰν δὲν εἶσθε βασιλικός, τόσον τὸ καλύτερον.

§116Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ὑπήρξατε εἰδωλολάτρης.

§117Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ, κ. συνάδελφε, διότι μοῦ ἐδώσατε τὴν εὐκαιρίαν νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ηὐτύχησα νὰ εἶμαι μέλος τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου, ὁ ὁποῖος διηύθυνε τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1909, καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς ἐκείνης ἡ ὁποία τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1909 ἐκάλεσε τὸν κ. Βενιζέλον ὡς ρυθμιστὴν τῆς τότε καταστάσεως, ὅστις ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ ἀντικρύσῃ μερικοὺς λοχαγούς, εἷς τῶν ὁποίων ηὐτύχησα νὰ εἶμαι καὶ ἐγώ, ἁπλοῦς ἀξιωματικὸς τοῦ Ναυτικοῦ. Καὶ εἰς τὴν πρώτην συνεδρίασιν ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν, ἔλαβον μέρος τρεῖς, ἐκ τῶν ὁποίων ὁ εἷς μοῦ φαίνεται ἦτο ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Ἐπιδαύρου Λιμηρᾶς. Ὥστε εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ γνωρίσω πολὺ πρότερον τὸν ἐκ Κρήτης πολιτικὸν καὶ διετέλουν καὶ εἰς κάποιαν ἀλληλογραφίαν μαζί του, διότι ἀναχωρῶν μοῦ ἄφησε μερικὰς ὑποθήκας ὅπως ἐνισχύσω τὰς προσπαθείας του περὶ μὴ ἀναμίξεως τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὴν πολιτικήν. Ἀλλὰ ὅταν εἰσῆλθον εἰς τὴν Βουλὴν ἐνόμιζον ὅτι ἦτο καλύτερον νὰ πάρω τὸ μέρος τοῦ ἐλεγκτοῦ παρὰ τὸ τοῦ ὀπαδοῦ καὶ ἀκολούθου. Καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτῆς πολλάκις ἐτάραξα τὰ νεῦρα τοῦ κ. Βενιζέλου χωρὶς μὲ τοῦτο νὰ λυποῦμαι ἐκ τῶν ὑστέρων, διότι εἰς ὅλα τὰ σημεῖα εἰς τὰ ὁποῖα τὸν ἤλεγξα ὁ χρόνος μοῦ ἀπέδειξεν ὅτι εἶχα δίκαιον. Καὶ ἑπομένως ὄχι μόνον δὲν ὑπῆρξα προσωπολάτρης, ἀλλ’ ὑπῆρξα κατ’ ἐξαίρεσιν ἐλεγκτὴς καὶ ἐπικριτὴς τῶν ἐν τῇ Ἀρχῇ. Δὲν ἀντετάχθην εἰς τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν τοῦ κ. Βενιζέλου, εἰς τὴν ὁποίαν ἤμην καὶ ἐγὼ εἷς θερμότατος θιασώτης, διότι ἡ πολιτικὴ δὲν ἦτο τοῦ Βενιζέλου ἀλλὰ πολιτικὴ ἐθνική, ἐφόσον τὴν πολιτικὴν τῶν βαλκανικῶν συμμαχιῶν εἰσήγαγεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἕνας ἄλλος πολιτικὸς πρὸ τοῦ Βενιζέλου, ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης.

§118ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἡ ἐφαρμογή της ἀποτελεῖ τίτλον τιμῆς.

§119Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἀλλὰ καὶ ἀκόμη μετὰ τὴν ἐπιστροφήν μας ἐκ Θεσσαλονίκης, ἀπὸ ἄλλου βήματος—διότι δὲν εἶχον τὸ εὐτύχημα νὰ εἶμαι βουλευτὴς—ἤλεγξα πολλὰ τὰ κακὰ τῆς τότε Κυβερνήσεως. Καὶ ὡσεὶ προϊδὼν τὰ δυσάρεστα ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα θὰ προήρχοντο μετὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου, καὶ ἔχων ὑπ’ ὄψει μου ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀποβλέπει πολὺ περισσότερον εἰς τὰ προσωπικὰ ζητήματα παρὰ εἰς τὰ ἐθνικά, ὑπεστήριξα ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἶχεν ἀρχίσει ν’ ἀγανακτῇ διὰ μέτρα πιεστικὰ τὰ ὁποῖα ἐλάμβανεν ἡ Κυβέρνησις καὶ τὰ ὁποῖα ἐγὼ κατέκρινον. Ὥστε πολὺ κακὸν ἀντίπαλόν σας, ἀξιότιμε κ. πληρεξούσιε Κορινθίας, ἐξελέξατε διὰ νὰ τοῦ δώσητε τὸν τίτλον τοῦ εἰδωλολάτρου, ξένον ἐντελῶς πρὸς ἐμέ. Νομίζω ὅτι ὅπως εἰς τὴν ζωὴν ἐν γένει οὕτω καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ τὰ βραχύτατα χρονικὰ διαστήματα δυνατὸν νὰ φέρουν τρομερὰς καταστροφάς. Ὑπομιμνήσκω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸ διάστημα τῆς ἐφαρμογῆς τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, τὸ ὁποῖον ὥρισαν οἱ ἰσχυροὶ τῆς γῆς. Ἂν εἶχε τὴν δύναμιν, ἂν εἶχε τὰ μέσα ὁ κ. Βενιζέλος νὰ μὴ δεχθῇ ἐκεῖνο τὸ πεντάμηνον διάστημα τῆς ἐφαρμογῆς τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἡ Ἑλλὰς δὲν θὰ ἔβλεπε σήμερον τὴν ἐθνικὴν αὐτὴν καταστροφήν. Βραδύτης τῆς ἐφαρμογῆς τῆς συνθήκης τῶν Σεβρῶν ἔφερε τὴν ἐθνικὴν καταστροφὴν καὶ κανεὶς δὲν δύναται νὰ μὲ διαβεβαιώσῃ ὅτι μεταξὺ τῆς σήμερον ἢ τῆς ἡμέρας τυχὸν κατὰ τὴν ὁποίαν θ’ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις μέχρι τῆς ἡμέρας κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ γίνῃ τὸ δημοψήφισμα, ἡμέρα ἡ ὁποία δυνατὸν ν’ ἀπέχῃ πολὺ μακρὰν—γνωστοῦ ὄντος ὅτι εἰς τὴν Ἑλλάδα τὰ χρονικὰ διαστήματα δὲν εἶναι πολὺ ἀκριβῆ—δὲν γνωρίζω τί δύναται νὰ γίνῃ μέχρι τῆς ἡμέρας ἐκείνης. Ἀλλ’ ἂν ὅλα τὰ πράγματα δὲν μὲ ἀνησυχοῦν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ μὴ μὲ ἀνησυχῇ ὁ χαρακτὴρ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πλειοψηφίας, ὁ χαρακτὴρ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Ὅταν λέγω χαρακτῆρα δὲν ἐννοῶ νὰ γενικεύσω τὸ ζήτημα, νὰ γενικεύσω τὴν γνώμην μου περὶ αὐτοῦ εἰς ὅλα τὰ ζητήματα, ἀλλὰ νὰ περιορισθῶ εἰς ὅ,τι ἀφορᾷ τὰς ἀντιλήψεις του ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ πολιτικοῦ του σταδίου ἀπέναντι τῆς Δυναστείας καὶ τοῦ βασιλικοῦ Θεσμοῦ. Ἦλθεν ὁ κ. Βενιζέλος ἐδῶ εἰς τὰ 1910 καὶ παρὰ τὴν θέλησιν τῆς Ἐπαναστάσεως ἡ ὁποία τοῦ ἤνοιξε τὸν δρόμον, παρὰ τὰς διαμαρτυρίας ὅλων τῶν ἀντιπροσώπων της εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἐπέμεινε νὰ κάμῃ ἀρχικῶς ἐπιθεωρητὴν τὸν Διάδοχον καὶ εἶτα ἀρχηγὸν τοῦ Στρατοῦ. Βραδύτερον τὸν ἐκήρυξε στρατηλάτην καὶ ἡ ἀρθρογραφία τοῦ βενιζελικοῦ Τύπου εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ὕψωσεν αὐτὸν εἰς Διάδοχον τοῦ Παλαιολόγου, ὅπως δῆθεν μὲ τὸ σπαθί του γράψῃ τὰ σύνορα τῆς νέας Ἑλλάδος. Ἐνεκρίθησαν, κύριοι, ὡς βιβλία σχολικὰ πρὸς μόρφωσιν τῆς παιδικῆς ἡλικίας ἐκεῖνα τὰ ὁποία ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους ἔκαμον μνείαν περὶ τοῦ Βασιλέως καὶ τὰ ὁποία δὲν ἔκαμον καμμίαν μνείαν τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ἀνδρός, ὁ ὁποῖος βεβαίως περισσότερον παντὸς ἄλλου, τοὐλάχιστον διὰ τὸν πόλεμον ἐκεῖνον, συνετέλεσεν ὥστε νὰ ἐπέλθουν τὰ λαμπρὰ ἀποτελέσματα τῶν Βαλκανικῶν πολέμων. Ἔφερεν ἐνταῦθα, εἰς τὴν Βουλήν, μέλη τοῦ Ἐπιτελείου τὰ ὁποῖα καθήμενα ἐκεῖ ὑπηγόρευον τοὺς νόμους τοὺς ὁποίους ἐψήφιζεν ἡ Βουλή. Ὑπῆρξαν κάποιοι οἱ ὁποῖοι διεμαρτυρήθησαν, κύριε πληρεξούσιε ἐκ Κορινθίας, —καὶ εἷς ἐξ αὐτῶν ἤμην καὶ ἐγώ—κατὰ τῆς τοιαύτης τακτικῆς τῆς ψηφίσεως νόμων καθ’ ὑπαγόρευσιν δύο μελῶν τοῦ Ἐπιτελείου τὸ ὁποῖον εἶχεν ὀνομασθῆ Μέγα Ἐπιτελεῖον καὶ βασιλικὸν Ἐπιτελεῖον καὶ ὄχι Ἐπιτελεῖον τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ.

§120Ι. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Ἦτο καὶ ὁ Μεταξᾶς.

§121Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Βεβαίως. Αὐτὸς τὸν ἔκαμε κουμπάρον, αὐτὸς τοῦ ἔδωσε τὴν στραταρχικὴν ῥάβδον, αὐτὸς τοῦ ἐδώρησε κτήματα. Ἐκραγέντος τοῦ παγκοσμίου πολέμου κατὰ τὸ 1914 ἦλθεν εἰς διαφωνίαν μὲ τὸν Βασιλέα, ὁ ὁποῖος ἐπανειλημμένως τῷ εἶπε: «Δὲν λογαριάζω ἐγὼ τὸ Σύνταγμα· ἐγὼ βλέπω ποῖον εἶναι τὸ συμφέρον τοῦ Ἔθνους». Καὶ κατὰ τὴν ἀντίληψίν του δὲν ἦτο τὸ συμφέρον τὸ ὁποῖον τοῦ ὑπεδείκνυεν ὁ ἀρχηγὸς τῆς πλειοψηφίας, ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τοῦ ὑπηγόρευεν ἡ μεγάλη κεφαλὴ μὲ τὸν ὀλίγον ἐγκέφαλον τὸν ὁποῖον περιέκλειεν. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ἐξεδηλώθη ἡ πρώτη διαφωνία καὶ ἐπέκειτο ἡ ἀποπομπή του, δὲν ἐδυσκολεύθη καὶ τότε νὰ προβῇ εἰς ἐκεῖνα τὰ Ἀνακτορικὰ συμβούλια ἐκ τῶν πρώην Πρωθυπουργῶν, τὰ ἀριστίνδην, καίτοι ἡ τοιαύτη τακτικὴ τῆς λήψεως γνωμῶν ἐκ μέρους τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἀντέκειτο καὶ εἰς τὰ κρατοῦντα παρὰ τῷ Κοινοβουλίῳ ἔθιμα καὶ εἰς τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἐκάλεσε καὶ τότε πρώην Πρωθυπουργούς, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ἄσημα πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐκ συμπτώσεως ἔτυχε νὰ γίνωσι Πρωθυπουργοί, χωρὶς μὲ τοῦτο νὰ προλάβῃ τὴν καταστροφὴν ἡ ὁποία ἐπῆλθε καὶ χωρὶς καὶ μετὰ ταύτην νὰ διορθωθῇ ὁ κ. Βενιζέλος. Διότι καὶ μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 31 Μαΐου δὲν παρέλειψε νὰ συμμορφωθῇ καὶ πάλιν πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Κωνσταντίνου καὶ νὰ ἀφήσῃ εἰς χεῖρας τοῦ καταχθονίου Ἐπιτελείου ἕνα Στρατὸν, ὁ ὁποῖος ἐκλήθη τότε διὰ νὰ μάθῃ πῶς νὰ περιφρονῇ τὰς ὑψηλὰς ἰδέας τῆς ἀγάπης πρὸς τὴν Πατρίδα. Ἦλθεν, κύριοι συνάδελφοι, ἡ Ἐπανάστασις τῆς Θεσσαλονίκης, τὴν ὁποίαν ἀπεδοκίμασε, διότι ἴσως δὲν ἦτο μὲ τὴν ἔγκρισίν του, ἡ ὁποία ὅμως εἶχε ἕνα λόγον, τὸν σπουδαιότερον, νὰ ἀναγκάσῃ τὸν Βενιζέλον νὰ ἐπιταχύνῃ τὴν ἀναχώρησίν του ἐξ Ἀθηνῶν καὶ νὰ κηρύξῃ τὴν Ἐπανάστασιν. Διότι ἔλεγεν ὅτι ἤθελε νὰ κάμῃ Ἐπανάστασιν, ἀλλὰ ὅτι τοῦ ἔλειπον τρεῖς συνταγματάρχαι ἀρχηγοὶ τριῶν συνταγμάτων, καὶ εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ἡ κήρυξις τῆς Ἐπαναστάσεως ἐφαίνετο ἀντιπροσωπεύουσα τρεῖς συνταγματάρχας μὲ δύναμιν. Ἀλλ’ ἡ Ἐπανάστασις ἐκείνη συνετέλεσεν ὅπως πολλὰ συντάγματα καὶ δὴ ἡ Μεραρχία Σερρῶν πρώτη, ὅπως καὶ ἡ Μεραρχία τῆς Κερκύρας κατόπιν καταφύγουν εἰς Θεσσαλονίκην, ἐνῷ τίς οἶδε, ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ Ἐπανάστασις τῆς Θεσσαλονίκης, ποῦ θὰ κατέφευγον τὰ λείψανα τῶν γενναίων ἀνδρῶν καὶ τῶν γενναίων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν παρεδόθησαν εἰς τοὺς Βουλγάρους καὶ ἐνόμιζον ὅτι τὸ καθῆκον κάπου ἀλλοῦ καὶ ὄχι εἰς τὴν Βουλγαρίαν τοὺς ὡδήγει.

§122Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Δὲν εἶσθε ἐν τῇ ἱστορικῇ ἀκριβείᾳ διότι κάποιος κουρεὺς ἦτο ὁ .....

§123Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Πολλοὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀνέπτυξαν τοῦτο, ὅτι δηλαδὴ ὁ κουρεὺς ἦτο κάποιος πλούσιος ἐφοπλιστὴς ἐξ Ἄνδρου, ὁ ὁποῖος ὡμίλει διὰ τοῦ στόματός του κουρέως.

§124Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Θὰ σᾶς ὑπενθυμίσω τοῦτο: Ἐγένετο συνέλευσις ἕνα μῆνα πρὸ τοῦ κινήματος. Εἰς τὴν συνέλευσιν αὐτὴν ὁ Βενιζέλος εἶπεν ὅτι μετὰ ἕνα μῆνα θὰ προβῇ εἰς τὸ κίνημα διότι ἐπερίμενε νὰ ὑποβληθῶσιν ἐκθέσεις ἐκ μέρους τῶν πρέσβεων τῶν συμμάχων Δυνάμεων ὅτι ἀπηλπίσθησαν ἀπὸ τὸν Κωνσταντῖνον. Καὶ τότε εἶπεν ἐπὶ πλέον: «Δὲν θὰ παρακαλέσω οὔτε εἶναι ὑποχρεωμένος κανεὶς ἐκ τῶν ὀπαδῶν τοῦ κόμματος νὰ μετάσχῃ. Ὅσοι Ἕλληνες προσέλθουν ἐκ πατριωτισμοῦ, θὰ συναντηθῶσιν ἐκεῖ· οὔτε ἔλαβα ὑποσχέσεις οὔτε θὰ λάβω, ἀλλ’ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἐὰν ἐργασθῶμεν θὰ ἐπιτύχωμεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δικαιούμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν». Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια.

§125Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Αἱ ἀλήθειαι ἔχουσι πολλὰς ὄψεις καὶ μία ὄψις εἶναι καὶ αὐτή. Ἐγὼ γνωρίζω μίαν ἄλλην ὄψιν. Γράφων ἐκ Θεσσαλονίκης—διότι εἶχα τὴν τύχην νὰ εἶμαι καὶ κατὰ τὴν Ἐπανάστασιν τῆς Θεσσαλονίκης εἰς τὴν διοικητικὴν ἐπιτροπὴν—γράφων ἐκ Θεσσαλονίκης εἰς τὴν ἐφημερίδα μου, τὴν «Νέαν Ἑλλάδα», δὲν ἔβλεπον νὰ δημοσιεύωνται αἱ ἀνταποκρίσεις μου, τὰς ὁποίας ἔστελλα ὄχι ταχυδρομικῶς ἀλλὰ διὰ προσώπου. Ἔμαθα ἀργότερον ὅτι ἠμπόδιζε τὴν δημοσίευσιν αὐτῶν αὐτὸς οὗτος ὁ Βενιζέλος, διότι, ὡς παρὰ τοῦ στόματος τοῦ ἰδίου ἤκουσα, ὁ Ζαΐμης τὸν ἐβεβαίου ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος προσεχῶς ἤθελεν ἐξέλθει ἐκ τῆς οὐδετερότητος.

§126ΤΙΤ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Κατέφυγεν εἰς τὴν Ἐπανάστασιν ὁ Βενιζέλος ὅταν ἀπελπίσθη τελείως.

§127Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Δὲν εἶπον ἐγὼ ὅτι...

§128ΤΙΤ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Σεῖς ἐκάματε τὴν Ἐπανάστασιν ἢ ὁ Βενιζέλος;

§129Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐγὼ εἶπον ὅτι ἐκηρύχθη ἡ Ἐπανάστασις ὄχι διὰ νὰ ἐλευθερώσῃ τὴν Μακεδονίαν, ἀλλ’ ἵνα προτρέψῃ τὸν Βενιζέλον νὰ ταχθῇ μὲ τὴν Ἐπανάστασιν καὶ σώσῃ τὸ Ἔθνος.

§130Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Ἄνευ τοῦ κ. Βενιζέλου τίποτε δὲν ἐγένετο.

§131Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Βεβαιότατα. Μὴ ἀναλαμβάνετε ὅμως τὴν συνηγορίαν τοῦ ἐθνικοῦ ἀνδρός, ὁ ὁποῖος ἀπὸ ἐμένα ἔτυχε τόσου λιβανωτοῦ διὰ τὸ μέγα του ἐθνικὸν ἔργον ὅσου δὲν ἔτυχεν ἐλέγχου διὰ τὰς κατὰ τὴν κρίσιν μου ἀστόχους ἐνεργείας του εἰς τὰ ἐσωτερικά. Καὶ εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ἀκόμη ὁ Βενιζέλος καὶ δημιουργὸς τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος δὲν ἔπαυσε νὰ διατηρῇ τὸν σεβασμὸν τοῦ ὁποίου ἦτο ἀνάξιος ἡ Ἑλληνικὴ Δυναστεία. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι εἰς μίαν διάλεξιν δημοσίαν, εἰς τὴν ὁποίαν ὁ ἀγορητὴς ἦτο ἕνας ἁπλοῦς ἰδιώτης καὶ ἀκροατήριον κάτοικοι τῆς Θεσσαλονίκης καὶ πολλοὶ ἐκ τῶν ἐκεῖ μεταβάντων ἵνα λάβωσι μέρος εἰς τὸν ἀγῶνα, ὁ λαὸς εἰς κάποιαν περικοπὴν τοῦ ἀγορεύοντος ἐξερράγη εἰς ζητωκραυγὰς ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Ὁ κ. Βενιζέλος χωρὶς νὰ ἔχῃ δικαίωμα, ἐφόσον ἦτο εἰς τὴν διάλεξιν αὐτὴν ἁπλοῦς ἀκροατής, ἐγερθεὶς εἶπεν: «Ὀφείλω νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ πάσης ἰδέας περὶ Δημοκρατίας». Πῶς ἠθέλατε, ὅπως εἶπεν ὁ κ. πληρεξούσιος Λαμίας, πῶς ἠθέλατε νὰ γεννηθῇ ἰδέα δημοκρατικὴ ἐν Ἑλλάδι, ὅταν ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος συνεκέντρωνε τὴν ἐκτίμησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, δὲν ἄφινεν εὐκαιρίαν χωρὶς νὰ πλήξῃ πᾶσαν κίνησιν δημοκρατικήν;

§132Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Καὶ εἰς τὴν Κρήτην ὅταν ἦλθεν ὁ Βενιζέλος δὲν τὸν ὑπεδέχθησαν μὲ ζητωκραυγὰς ἀλλὰ μὲ σημαιάκια κόκκινα καὶ ἐπάνω εἶχαν τὴν λέξιν «Δημοκρατία».

§133Ι. ΠΕΡΔΙΚΟΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ εἰς ὅλους τοὺς δήμους τοῦ Ἡρακλείου ἦτο γραμμένον: «Ζήτω ἡ Δημοκρατία».

§134Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Ὁ Βενιζέλος ἐφρόνει ὅτι δὲν ἦτο ἐπίκαιρος ἡ στιγμή. Ἐκ τούτου δὲν δυνάμεθα νὰ ἀντλοῦμεν συμπεράσματα περὶ τῶν δημοκρατικῶν φρονημάτων τοῦ Βενιζέλου.

§135Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἐὰν θέλητε νὰ μὲ πληροφορήσητε περὶ τῶν φρονημάτων τῶν δημοκρατικῶν τοῦ λαοῦ τῆς Κρήτης, κομίζετε γλαῦκα εἰς Ἀθήνας. Ἐκτιμῶ τὸν λαὸν τῆς Κρήτης καὶ τὸν θεωρῶ τὸν θεμέλιον λίθον τόσον τοῦ ἐθνικοῦ μεγαλείου ὅσον καὶ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας. (Χειροκροτήματα).

§136Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ἐπειδὴ παρηκολούθησα τὰ πράγματα εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, ὡς τμηματάρχης τοῦ πολιτικοῦ τμήματος, πρέπει νὰ σᾶς εἴπω τὰ ἑξῆς: Ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν ἄφιξιν τοῦ κ. Βενιζέλου εἰς Θεσσαλονίκην αἱ σύμμαχοι Δυνάμεις, κακῶς πληροφορημέναι περὶ τῆς καταστάσεως ἐν Ἑλλάδι, ἠξίωσαν παρὰ τοῦ κ. Βενιζέλου νὰ δηλώσῃ κατηγορηματικῶς ὅτι τὸ κίνημα δὲν ἔχει ἀντιδυναστικὸν χαρακτῆρα. Ἠρνοῦντο δὲ τρόπον τινὰ νὰ μᾶς παράσχουν τὴν ὑποστήριξίν των εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Προσωρινὴ Κυβέρνησις δὲν θὰ προσεχώρει εἰς τοιαύτην ἀντίληψιν. Ἠναγκάσθη δὲ τότε ὁ κ. Βενιζέλος νὰ προβῇ εἰς τὴν κατηγορηματικὴν ἐκείνην δήλωσιν, ἡ ὁποία εἶχε καὶ ἀποτελέσματα δυσάρεστα διὰ τὴν ὑπόθεσιν τοῦ κινήματος. Ἔλαβον δηλ. οἱ Σύμμαχοι τὴν διαβεβαίωσιν τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅταν μετά τινας ἡμέρας συνεκαλεῖτο ἡ Συνδιάσκεψις τῆς Βουλώνης ὅπως ἀποφασίσῃ ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος ἐξέδωκε τὴν ἑξῆς ἀπόφασιν: Ἀφοῦ ὁ κ. Βενιζέλος εἶπεν ὅτι τὸ κίνημα δὲν εἶχεν ἀντιδυναστικὸν χαρακτῆρα, δὲν ἔπρεπε νὰ ἀναγνωρίσωμεν τὴν Προσωρινὴν Κυβέρνησιν τῆς Θεσσαλονίκης. Τοιαύτας δυσχερείας δηλ. συνήντησε τὸ κίνημα ἐκεῖνο ἐκ μέρους τῶν Συμμάχων οὐχὶ βεβαίως ἐκ προθέσεως, ἀλλὰ διότι αἱ πληροφορίαι των περὶ τῆς ἐν Ἑλλάδι καταστάσεως ἦσαν ἐσφαλμέναι.

§137ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπῆρξε στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ σύμμαχοι Δυνάμεις, δηλ. ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ Γαλλία, ἠρνήθησαν τὴν συνδρομήν των εἰς τὸ κίνημα. Σᾶς ἐρωτῶ τὸ ἑξῆς: Οὐσιαστικῶς παρέσχον ἢ ὄχι τὴν ὑποστήριξίν των ἀνεξαρτήτως πάσης δηλώσεως;

§138Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Ὄχι ἀπολύτως.

§139Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Αὐτὰ τὰ γνωρίζω ἐγὼ καλύτερα, διότι ἤμην μέλος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἔχω νὰ σᾶς ἀπαντήσω λοιπὸν ὅτι ὁ Στρατηγὸς Σαράϊγ παρέσχε πᾶσαν βοήθειαν, παρέσχεν ὅπλα καὶ ἄλλα εἴδη πρὸς σχηματισμὸν Στρατοῦ, ὁ ὁποῖος ἠρίθμει 13.000 ὅταν ἔφθασεν ὁ Βενιζέλος εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Μᾶς ἔδωκε πολεμεφόδια, εἴδη ἱματισμοῦ καὶ ἄλλα. Ἕως ὅτου εὕρῃ ἡ Κυβέρνησις Θεσσαλονίκης δάνεια καὶ διαφόρους ἐπιχορηγίας ἐκ διαφόρων προσώπων, δὲν εἶχε τίποτε ἄλλο παρὰ μόνον τὴν ὑποστήριξιν τοῦ Γαλλικοῦ στρατοῦ, ὁ ὁποῖος συνετήρει τὸν ἰδικόν μας καὶ ὁ ὁποῖος, ἐπαναλαμβάνω, ἔδωκεν ὅσα ὅπλα καὶ πολεμεφόδια ἐχρειάζοντο καὶ πρὸ παντὸς ἔδωκε καὶ τὰ 26 τηλεβόλα τὰ ὁποῖα ἕν πλοῖον ἔφερεν ἐκ Καβάλλας μὲ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔσωσαν τὸ τμῆμα τοῦ Στρατοῦ τὸ μὴ θελῆσαν νὰ παραδοθῇ εἰς τοὺς Βουλγάρους. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα καὶ ἕν ἐπεισόδιον τοῦ προξένου τῆς Γαλλίας, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι δὲν διορίζονται ὑπάλληλοι ἐκ τῆς Νέας Ἑλλάδος, ἀλλὰ μόνον ἐκ τῆς Παλαιᾶς. Τοῦτο ἐγέννησε νευρικότητα, δικαιολογημένην ἄλλως τε, εἰς τὸν κ. Βενιζέλον, ὅστις ἠκούσθη νὰ λέγῃ: Διατί συμβαίνουν αὐτὰ τὰ πράγματα καὶ προτιμῶνται οἱ ὑπάλληλοι τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος καὶ δὲν φέρουν καὶ ἐκ τῆς Νέας; Δηλώσεις τοιαῦται ἔγιναν πολλαί, ἀλλὰ δὲν εἶχον καμμίαν ἀξίαν. Ἀλλὰ καὶ ἂν θέλητε νὰ ὑποστηρίξητε μὲ τοῦτο ὅτι ὁ Βενιζέλος εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ κάμῃ ὅ,τι ἔκαμε συμφωνῶ πληρέστατα. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν μὲ ἐμποδίζει νὰ δηλώσω ὅτι ἦτο πάντοτε ἐστραμμένος πρὸς μίαν ἰδέαν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν δὲν ἐξῆλθε καθόλου. Διότι αἱ Δυνάμεις δὲν τὸν ἠμπόδισαν νὰ στείλῃ τηλεγράφημα συλλυπητήριον εἰς τὴν Ὄλγαν, τὴν μητέρα τοῦ Κωνσταντίνου, ἐπὶ τῇ ἐπετείῳ τοῦ θανάτου τοῦ Γεωργίου, καὶ τὸ ὁποῖον ἔμεινεν ἄνευ ἀπαντήσεως, ἀφοῦ ἄλλως τε οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ τύχῃ τοιαύτης. Καὶ δὲν ὑπῆρχεν οὐδεὶς λόγος, διαβεβαιῶ, νὰ κάμῃ αὐτό, ὅπως δὲν εἶχεν οὐδένα λόγον ὅλη ἡ ἄλλη ἱστορία, ὅταν ἦλθεν εἰς Ἀθήνας καὶ ἔλαβεν ὑπὸ τὴν προστασίαν του τὸν Βασιλέα Ἀλέξανδρον, τὸν ὁποῖον ἀνύψωσεν εἰς ἥρωα διὰ τῆς μεγαλοπρεποῦς κηδείας τὴν ὁποίαν παρεσκεύασεν. Ὑπῆρξεν εἷς ἐκ τῶν ὑπαιτίων οἱ ὁποῖοι ἀνεζωογόνησαν τὸ φιλοβασιλικὸν ρεῦμα τὸ ὁποῖον ἐξεδηλώθη τὴν 1ην Νοεμβρίου. Διότι δὲν ἠμποροῦσε κανεὶς νὰ περιμένῃ ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν διάφορα αἰσθήματα ὅταν περιβάλλουν μὲ τοιαύτας τιμὰς τὸν θάνατον ἑνὸς ἀσήμου Βασιλέως, ὁ ὁποῖος δὲν συνετέλεσεν ἀπολύτως εἰς τίποτε καὶ ὁ ὁποῖος εἶχε μόνον τὸ πλεονέκτημα ὅτι ἦτο υἱὸς τοῦ Κωνσταντίνου καὶ τῆς Σοφίας. Οὔτε ἠμπορῶ νὰ εἴπω ὅτι ἦτο δεδικαιολογημένον, μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Ἀλεξάνδρου, νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν μυσαρὰν οἰκογένειαν ἓν ἄλλο μέλος διὰ νὰ ἀνέλθῃ ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου καὶ νὰ ἀναγκάσῃ τὸν Στρέιτ νὰ εἴπῃ ὅτι αὐτοὶ εἶναι οἱ τελευταῖοι σπαραγμοὶ τοῦ βενιζελισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀσπαίρει τώρα ἕτοιμος νὰ πέσῃ νεκρός. Ὅλα αὐτὰ δὲν ἔμειναν ἄνευ συνεπειῶν ἐπὶ τῶν ἐντυπώσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τοῦ ἀποτελέσματος τῆς 1ης Νοεμβρίου. Καὶ ὅταν ἀκόμη προχθὲς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν συνάδελφος μᾶς ἐμνημόνευσεν ὅτι ἦτο πρόθυμος ἔναντι τῶν ἀντιπάλων του νὰ δεχθῇ ἀκόμη καὶ ἄλλον Βασιλέα χάριν τῆς συμφιλιώσεως, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ ἐλάχιστον χρονικὸν διάστημα ἂν μεσολαβήσῃ μέχρι τῆς ἡμέρας καθ’ ἣν θὰ ἀποφανθῇ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐπὶ τῆς Δημοκρατίας δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προκύψουν γεγονότα κατὰ τὰ ὁποῖα νὰ ἀλλάξῃ γνώμην ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος διευθύνει πράγματι τὴν πλειοψηφίαν;

§140Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἂς ψηφίσωμεν ἀπόψε τὸ ψήφισμα τῆς Κυβερνήσεως ὥστε νὰ μὴ ἠμπορῇ νὰ ἀλλάξῃ γνώμην.

§141Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἡ προκήρυξις δὲν μᾶς ἀσφαλίζει· δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ ματαίωσις τῆς προκηρύξεως. Ἐκλογαὶ προεκηρύχθησαν τὴν 18 Ὀκτωβρίου, ἀλλ’ ὁ θάνατος τοῦ Ἀλεξάνδρου ἔφερεν ἀναβολήν. Καὶ ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις μᾶς ὑπέσχετο ἐκλογὰς ἕνα χρόνον πρὶν ἀπὸ τότε ποὺ ἔγιναν. Διάφορα γεγονότα δύνανται νὰ δικαιολογήσωσι μίαν οἱανδήποτε ἀναβολήν, ἡ δὲ προκήρυξις τοῦ δημοψηφίσματος καὶ ἡ ἔγκρισις τῆς πλειονοψηφίας καθόλου δὲν δύναται νὰ ἐμποδίσῃ τὸν ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος καὶ σᾶς τὸν ἴδιον νὰ παραπέμψῃ τὸ δημοψήφισμα εἰς τὰς Ἑλληνικὰς καλένδας καὶ νὰ συμβοῦν ἐν τῷ μεταξὺ δυσάρεστα τὰ ὁποῖα κανεὶς δὲν ἠδύνατο νὰ προΐδῃ ἀπὸ τώρα. Οὔτε δύναται νὰ μᾶς ἀφήσῃ ἡσύχους ἡ ἀντίδρασις ἡ ὁποία εὑρίσκεται ἐκτὸς τῆς Συνελεύσεως ταύτης καὶ ἡ ὁποία βεβαίως ἀντλεῖ δύναμιν ἀπὸ τὴν χλιαρότητα ἡ ὁποία διακρίνει τὰ κυβερνητικὰ μέτρα. Καὶ σᾶς ὑπενθυμίζω γεγονὸς πολὺ σημαντικὸν προκειμένου περὶ μιᾶς Δημοκρατίας ἡ ὁποία ἔχει ἑδραιοτάτας τὰς βάσεις. Εἰς τὴν Γαλλίαν διέτρεξεν αὕτη κίνδυνον ὅταν εἷς δημοκόπος, ὁ Boulanger, ἠπείλησεν αὐτήν· καὶ ἂν δὲν εὑρίσκετο ὁ Constant νὰ ἀνατρέψῃ τὸν Boulanger, ἡ Γαλλικὴ Δημοκρατία θὰ διέτρεχε σοβαρώτατον κίνδυνον, θὰ ἀνετρέπετο καὶ θὰ περιέπιπτεν εἰς τὴν θέσιν μιᾶς δικτατορίας. Ὅλα αὐτὰ μὲ κάμουν νὰ φοβοῦμαι καὶ νὰ μὴ μιμοῦμαι τὸν φίλτατόν μου πληρεξούσιον Λέσβου ὅπως καὶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὁ ὁποῖος εἶναι ἥσυχος. Ἡ ἀντίδρασις εὗρε δυνάμεις ἀπὸ τὴν στάσιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Ἦτο νεκρὰ μετὰ τὴν στάσιν τῆς Κορίνθου, ἀλλ’ αἱ δηλώσεις αἱ ἀλληλοσυγκρουόμεναι τὰς ὁποίας ἔκαμεν ἦσαν ἐκεῖναι αἱ ὁποῖαι τοὺς ἔδωσαν δύναμιν καὶ τοὺς ἔκαμαν νὰ συνταχθοῦν καὶ νὰ πιστεύσουν ὅτι δύνανται νὰ παρουσιασθοῦν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ νὰ λάβουν μέρος εἰς τὸ δημοψήφισμα. Εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ διενεργουμένου τοῦ δημοψηφίσματος θὰ νικήσωμεν καὶ ἂν τὰ πράγματα εἶναι ὅπως ἦσαν τὴν 1ην Νοεμβρίου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον βεβαίως δὲν συμβαίνει, διότι ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἔχομεν ἐπὶ πλέον 800.000 προσφύγων, οἱ ὁποῖοι μὲ τὴν δύναμιν καὶ τὸν πατριωτισμὸν των θὰ ρίψωσι τὰς δυνάμεις των ἐπὶ τῆς πλάστιγγος τῆς Δημοκρατίας, ἔχομεν 300.000 Μουσουλμάνους ὀλιγωτέρους καὶ ἑπομένως μὲ τοιαύτας διαφορὰς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διατρέξῃ κίνδυνον τὸ δημοψήφισμα. Ἀλλὰ τίς μᾶς βεβαιοῖ ὅτι ἀσφαλῶς θὰ φθάσωμεν εἰς αὐτὸ καὶ ποῖος εἶναι ὁ λόγος ὁ ὁποῖος μᾶς ἀναγκάζει νὰ διατρέξωμεν μίαν περίοδον ἀμφίβολον καὶ ἐπικίνδυνον, μίαν περίοδον ἡ ὁποία δύναται νὰ φέρῃ ἀνατροπάς, τὴν στιγμὴν ποὺ τὰ μεγάλα γεγονότα δὲν χρειάζονται παρὰ μίαν ἀφορμὴν καὶ ὀλίγας ἡμέρας, ὅπως τὸ μεγάλο γεγονὸς τῆς κηρύξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου; Οὐδεὶς ἐπερίμενεν ὅτι μιὰ δολοφονία ἑνὸς Διαδόχου εἰς τὸ Σεράγεβον θὰ ἔπνιγε τὴν ἀνθρωπότητα μέσα εἰς τὸ αἷμα. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς θεωρίας καὶ εἰς ἐπιχειρήματα κατὰ τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ ἐρωτήσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς θὰ ἀποφανθῇ ὑπέρ, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς λόγος νὰ παραπέμψωμεν τὸ ζήτημα εἰς αὐτόν, ἐφόσον ἡμεῖς ἔχομεν τὴν δύναμιν νὰ κηρύξωμεν τὴν Δημοκρατίαν, καὶ τότε νὰ εἴπωμεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν νὰ κρίνῃ καὶ νὰ ἀποφανθῇ, ἔχων ὑπ’ ὄψει του ὅτι ἡ Δημοκρατία δὲν εἶναι φθοροποιὸς δύναμις, ἀλλὰ δύναται νὰ ἐξασφαλίσῃ εἰς αὐτὸν δύναμιν, ἀσφάλειαν καὶ εὐζωΐαν. (Χειροκροτήματα).

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν διὰ τὰς 10 καὶ 15′.

(Ὥρα 8.30′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 10.25′ μ. μ.)

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δαργέντας ἔχει τὸν λόγον.

§145Α. ΔΑΡΓΕΝΤΑΣ. Ἡ γενικῶς ἀναγνωριζομένη ἀνάγκη τοῦ ταχυτέρου τερματισμοῦ τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων μοῦ ἐπιβάλλει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ φέρω ἀμέσως τὸν λόγον καὶ νὰ περιορίσω αὐτὸν ἐπὶ τοῦ ἐπιμάχου πολιτειακοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἄλλως τε ἀποτελεῖ τὸ μόνον ἀντικείμενον τῆς συζητήσεως ταύτης. Κύριοι πληρεξούσιοι, μόνον ἡ ἀποφασιστικὴ θέλησις τῶν μελῶν τῆς Συνελεύσεως ὅπως σώσωμεν ὁριστικῶς τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα εἶναι δυνατὸν νὰ τερματίσῃ τὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον πάντες ἀγωνιζόμεθα, καὶ νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Χώραν εἰς τὸν λιμένα τῆς σωτηρίας. Πρὸς τοῦτο ὅμως, κύριοι πληρεξούσιοι, φρονῶ ὅτι ὀφείλομεν νὰ θυσιάσωμεν ἄνευ δισταγμῶν τὰς προσωπικὰς τάσεις καὶ ἀντιλήψεις καὶ νὰ συμμορφωθῶμεν πρὸς τὴν λαϊκὴν θέλησιν, τὴν ὁποίαν ἐκπροσωποῦμεν. Μόνον οὕτως εἶναι δυνατὸν νὰ φέρωμεν ἀποτελεσματικὴν καὶ ὁριστικὴν τὴν νίκην ἐν τῷ πεδίῳ τοῦ ἀγῶνος, ὅστις προῆλθεν ἐκ τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, ἐκ τῆς καταρρεύσεως, τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος. Ὁ ἀγὼν εἶναι τραχύτατος καὶ πλήρης κινδύνων. Ἀλλ’ εἰς τῆς Συνελεύσεως τὴν ἤρεμον καὶ λελογισμένην, τὴν εἰλικρινῆ καὶ πατριωτικὴν ἐνέργειαν καὶ ἀπόφασιν ἀπόκειται ἵνα ἀποτραπῶσιν οἱ ἐπαπειλούμενοι παντοειδεῖς κίνδυνοι. Καὶ διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀναγνωρίσωμεν εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἀληθῶς καὶ πραγματικῶς ἔδωκεν εἰς αὐτὴν ἡ ψῆφος τοῦ Λαοῦ. Διηρευνήθησαν ἤδη ἐπαρκῶς καὶ ἀνεπτύχθησαν αἱ ἀντίθετοι ἀπόψεις τῆς λύσεως τοῦ ἐπιμάχου συνθέτου ζητήματος, τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας. Καὶ ὑπεστηρίχθησαν σθεναρῶς δι’ ὅλης τῆς ἐπιχειρηματολογίας αἱ ἑκατέρωθεν ἀπόψεις. Ἡ ἄποψις ἡ κυβερνητική, ἡ ἐπιδιώκουσα τὴν λύσιν τοῦ διφυοῦς ζητήματος διὰ τῆς ψήφου τοῦ Λαοῦ, καὶ ἡ ἄποψις τῶν δημοκρατικῶν, ἡ ἀρχικῶς χωρίσασα τὸ ζήτημα καὶ ἐπιδιώξασα τὴν λύσιν τοῦ μὲν δυναστικοῦ διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως, τοῦ δὲ πολιτειακοῦ διὰ λαοψηφίσματος. Ἀπὸ τῆς χθὲς ὅμως ἐνεφανίσθη καὶ ἡ τρίτη ἄποψις τῆς ἐπαναστατικῆς ὁμάδος, ἡ ὁποία θέλει τὴν λύσιν ἀμφοτέρων τῶν ζητημάτων διὰ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως. Εἰς τὴν τελευταίαν ταύτην ἄποψιν εἴδομεν παραδόξως προσχωρήσασαν καὶ τὴν «Δημοκρατικὴν Ἕνωσιν». Διερευνήθησαν, λέγω, ἐπαρκῶς αἱ ἀπόψεις αὗται, ἀκροθιγῶς ὅμως ἐξητάσθη τὸ ζήτημα τῆς ἁρμοδιωτέρας καὶ πραγματικωτέρας λύσεως τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ δώσῃ ἡ Συνέλευσις. Εἶναι δὲ ἡ ἁρμοδιωτέρα καὶ πραγματικωτέρα λύσις ἐκείνη ἥτις ἀπορρέει ἐκ τῶν ἀληθῶν καὶ πραγματικῶν δικαιωμάτων τῆς Συνελεύσεως. Διὰ τοῦτο εἶπον ὅτι ὀφείλομεν ν’ ἀναγνωρίσωμεν εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα ἔδωκεν εἰς αὐτὴν ἡ λαϊκὴ συνείδησις, ἡ λαϊκὴ θέλησις. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ λοιπὸν νὰ ἐξετάσω τὴν ἄποψιν ταύτην, ἥτις εἶναι δυνατὸν νὰ συνεισφέρῃ εἰς τὴν διαμόρφωσιν ὀρθοτέρας κρίσεως ἐπὶ τῶν προτεινομένων λύσεων. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, κύριοι, ὅτι ἡ μορφὴ τῆς Συνελεύσεως, λόγῳ τοῦ χαρακτῆρος ὅστις ἐδόθη αὐτῇ διὰ τῆς προκηρύξεως τῆς ἐκλογῆς της ὡς Συντακτικῆς, περιβάλλει ἡμᾶς διὰ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Ὡς κυρίαρχον δὲ Σῶμα ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις δύναται νὰ λάβῃ οἱανδήποτε ἀπόφασιν πάσης φύσεως καὶ πάσης ἐκτάσεως. Ἀλλ’ ἡ ἀρχὴ αὕτη δὲν εἶναι ἀπόλυτος, ἐφόσον ὁ Λαὸς ἐξέλεξε τοὺς ἀντιπροσώπους του ἐπὶ τῇ βάσει προγραμμάτων ἅτινα ἔθεσαν ὅρους καὶ περιορισμοὺς εἰς τὴν ἐκπροσώπησιν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, ὅρους καὶ περιορισμοὺς ἀποκλείοντας δικαιώματα συντακτικῆς φύσεως ἢ ζητήματα συντακτικῆς ἐξουσίας. Ἡ παροῦσα Συνέλευσις προεκηρύχθη μὲν ὡς Συντακτική, ἐξελέγη ὅμως ὑπὸ δύο προγράμματα, τὸ πρόγραμμα τῶν Φιλελευθέρων, τὸ ὁποῖον υἱοθέτησε καὶ ἡ Ἐπανάστασις ἡ προκηρύξασα τὰς ἐκλογὰς καὶ τὸ πρόγραμμα τῶν Δημοκρατικῶν. Τὸ πρόγραμμα τῶν Φιλελευθέρων, ἀφοῦ ἠκούσθησαν καὶ αἱ γνῶμαι καὶ ὑποδείξεις τὰς ὁποίας ἔκαμεν ἐκ Παρισίων ὁ κ. Βενιζέλος καὶ διετύπωσεν — ἂν δὲν ἀπατῶμαι — ἐν τῇ πρὸς τὸν στρατηγὸν Ὀθωναῖον ἐπιστολῇ, ὑποδείξεις εἰς τὰς ὁποίας προέβη συνεπείᾳ ἐκκλήσεως πρὸς αὐτὸν τῆς Ἐπαναστάσεως, τῶν Φιλελευθέρων καὶ μέρους ἀκόμη ἐκ τῶν μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἀντιφρονούντων, μέρους τὸ ὁποῖον, ἐν τῇ μετριοπαθείᾳ του, ἀνεγνώρισεν ὅτι εἶναι ὁ μόνος ἐνδεδειγμένος νὰ ἡγηθῇ τοῦ ἐσωτερικοῦ ἀγῶνος πρὸς ῥύθμισιν τῆς καταστάσεως καὶ κατευνασμὸν τῶν παθῶν, ἵνα γεφυρωθῇ τὸ κοινωνικὸν χάσμα καὶ ἐκλίπῃ ἡ ὀξυτάτη πολιτικὴ διαίρεσις, τὸ πρόγραμμα, λέγω, τῶν Φιλελευθέρων ἐπηγγέλθη τὴν λαϊκὴν συμφιλίωσιν καὶ τὴν ἀποκατάστασιν ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου, διὰ τῆς ἀνασυντάξεως τοῦ ὑφισταμένου πολιτεύματος, οὕτως ὥστε νὰ ἐξασφαλισθῇ ὡς οἷόν τε σταθερωτέρα ἡ ὕπαρξις τοῦ ἀποκατασταθησομένου ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς Χώρας. Ἀπέναντι τοῦ προγράμματος τούτου, μετὰ τὴν ἀποχὴν τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου ἀπὸ τῶν ἐκλογῶν, ἀπέμεινε τὸ πρόγραμμα τῆς πολιτικῆς μερίδος, τῆς ἀποσχισθείσης τῆς φιλελευθέρας παρατάξεως ἥτις ἀνεπέτασε τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν ὡς πρόγραμμα αὐτῆς κατὰ τὰς ἐκλογάς. Ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, εἶναι βέβαιον ὅτι μὲ τοιοῦτον πρόγραμμα κατήλθομεν εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα ἡμεῖς οἱ ἀποτελοῦντες τὴν δεξιὰν πτέρυγα τῆς Σενελεύσεως, οἱ ὑποστηρίζοντες τὰς ἀπόψεις τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δυνάμεθα, δὲν ἔχομεν κἂν τὸ δικαίωμα νὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀπεριορίστου τῆς κυριαρχίας τῆς Συνελεύσεως. Καὶ δὲν ἔχομεν τοιοῦτον δικαίωμα, διότι τὸ ἀπεριόριστον αὐτὸ ἀντιτίθεται πρὸς τὴν λαϊκὴν συνείδησιν, πρὸς τὴν θέλησιν τὴν ὁποίαν εἶχεν ὁ Λαὸς ἐκλέγων ἡμᾶς. Καὶ εἶχεν ὁ Λαὸς τὸ δικαίωμα νὰ θέσῃ περιορισμοὺς εἰς τὴν ἐντολήν τὴν ὁποίαν παρεῖχεν εἰς τοὺς ἐντολοδόχους του, διότι τὸ δικαίωμα τοῦτο εἶναι δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας τοῦ πολίτου, τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἀτόμου. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην, κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι εὐλαβούμεθα τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν εἰσήλθομεν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην περιβεβλημένοι τὴν λαϊκὴν ἐντολὴν ἐπὶ καθωρισμένης βάσεως καὶ ἐντὸς περιωρισμένων ὁρίων καὶ δὲν τηροῦμεν τὴν ἐντολὴν ταύτην ἐν τῇ διαχειρίσει αὐτῆς, ἐν τῇ ἐνασκήσει τῶν καθηκόντων ἡμῶν ὡς ἐντολοδόχων τοῦ Λαοῦ. Τὸ δημοκρατικὸν ζήτημα ἐγεννήθη τὴν ἐπιοῦσαν τοῦ σωτηρίου Ὀκτωβριανοῦ κινήματος, σωτηρίου παρ’ ὅλην τὴν εἰδεχθῆ αὐτοῦ φύσιν καὶ τοὺς ἀδελφοκτόνους σκοπούς του. Καὶ ἐγεννήθη τὸ δημοκρατικὸν ζήτημα τὴν στιγμὴν ἐκείνην αὐτομάτως καὶ δεδικαιολογημένως, διότι ἦτο ἀπότοκον τοῦ κινήματος τὸ ὁποῖον ὠργανώθη ὑπ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀείποτε ἐξεμεταλλεύθησαν ἰδιοτελῶς τὴν βασιλικὴν πορφύραν καὶ ἔταξαν τὸ Στέμμα μέσον καὶ ὄργανον τῶν ἀνομολογήτων σκοπῶν, τῶν κομματικῶν ἀγώνων των, τῆς ἀντεθνικῆς φιλαρχίας των. Ἐὰν δὲν ἀνέκυπτε τότε τὸ δημοκρατικὸν ζήτημα, θὰ εἴχομεν ἤδη εἰσέλθει εἰς τὴν ὁδὸν τῆς πολιτικῆς ὁμαλότητος, ἀλλὰ δὲν θὰ εἴχομεν τὴν ῥιζικὴν λύσιν τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλει ἡ δημιουργηθεῖσα ἐσωτερικὴ κατάστασις ἐκ τῶν ἀνιστορήτων δεινῶν ἅτινα ἐπεσωρεύθησαν ἐπὶ τοῦ Λαοῦ. Ὁπωσδήποτε τὸ γεγονὸς τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος ἐδημιούργησε τὴν προεκλογικὴν ἐκείνην κατάστασιν, ὑπὸ τὴν δύναμιν δὲ τῶν πραγμάτων καὶ ὑπὸ τὸ κράτος τῆς καταστάσεως ἐκείνης διενηργήθησαν αἱ ἐκλογαί. Ἡ ἀντίδρασις εἰργάσθη μετὰ λύσσης καὶ τὸ ὅπλον τὸ ὁποῖον μετεχειρίσθη, συκοφαντοῦσα τὸν ἀγῶνά μας, ἐξαπατῶσα τὸν Λαὸν καὶ στραγγαλίζουσα τὴν ἀλήθειαν, ἦτο ἡ Δημοκρατία, τὴν ὁποίαν ἐπέσειον πρὸς τὸν Λαὸν ὡς κίνδυνον κατὰ τῶν ἐλευθεριῶν του, ἐν περιπτώσει ἐπιτυχίας τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἰσχυριζομένη ὅτι ἐὰν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἀναλάβῃ τὴν Ἀρχήν, θὰ ἐπιβάλῃ διὰ τῆς βίας τὴν Δημοκρατίαν. Κατὰ φυσικὸν λόγον οἱ μὴ κατελθόντες εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα ὑπὸ δημοκρατικὴν σημαίαν εἶχον τὸ καθῆκον νὰ ἐπαγγελθῶσι καὶ ἐπηγγέλθησαν πρὸς τὸν Λαὸν ὅτι ἡ ἐκλεγησομένη Συνέλευσις δὲν ἔχει προορισμὸν τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος, καὶ ὅτι ἐν ᾗ ἔτι περιπτώσει θὰ ἤρχετο ἐνώπιον αὐτῆς ζήτημα πολιτειακόν, ζήτημα ἀβασιλεύτου Δημοκρατίας, δὲν θὰ εἶναι ἡ Συνέλευσις ἡ ὁποία θὰ ἀποφασίσῃ οὔτε περὶ τῆς ἐκπτώσεως τοῦ βασιλεύοντος Οἴκου, οὔτε περὶ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας, ἀλλ’ ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ τελικὴ ἀπόφασις θὰ ἀφεθῇ εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν, ἐφ’ ἧς καὶ μόνον ἑδραιοῦται σταθερὸν καὶ ἀκλόνητον οἱονδήποτε πολίτευμα. Καὶ ὅταν, κύριοι πληρεξούσιοι, ταῦτα ἐπηγγέλθημεν εἰς τὸν Λαόν, ὅταν τόσον σαφῶς καὶ κατηγορηματικῶς ἐθέσαμεν πρὸς αὐτὸν τὰς πολιτικὰς καὶ πολιτειακὰς ἀρχάς, ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν τῆς τηρήσεως τῶν ὁποίων ὁ Λαὸς ἀπέστειλεν ἡμᾶς ἐνταῦθα, ποῖον ἔχομεν δικαίωμα νὰ δειχθῶμεν ἐπιλήσμονες τῶν ἐπαγγελιῶν μας, ποῖον ἔχομεν δικαίωμα νὰ γίνωμεν παραβάται τῆς ἐντολῆς ἥν ἐλάβομεν; Ἐὰν τοιοῦτον δικαίωμα ἔλαβον οἱ δημοκρατικοί, δὲν ἀδικοῦμεν αὐτούς, ἐπιδιώκοντας τὴν ἐπικράτησιν τοῦ ἀγῶνος των καὶ τῶν ἀρχῶν των, ἂν καὶ θὰ ἠδύνατό τις νὰ παρατηρήσῃ ὅτι, ἐφόσον συμμαχικῶς μετ’ ἄλλης σημαίας καὶ ὑπὸ τῆς δυαδικῆς σημαίας τὴν σκιὰν ἐξελέγησαν μέλη τῆς Συνελεύσεως, δὲν εἶναι σύμφωνοι πρὸς τὴν λαϊκὴν συνείδησιν. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως τῆς ἀντιρρήσεως ταύτης, ὅ,τι εὑρίσκομεν ἀντιτιθέμενον πρὸς τὰ πράγματα καὶ τὴν ἀλήθειαν εἶναι ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι διὰ τοῦ ἀποτελέσματος τῶν τελευταίων ἐκλογῶν, διὰ τῆς μεγάλης ταύτης νίκης τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐξέδωκε τὴν ὁριστικὴν ἀπόφασίν του ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Δὲν εἶναι τοῦτο, κύριοι, σύμφωνον πρὸς τὴν πραγματικότητα.

§146Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τίνα σκοπὸν εἶχον αἱ ἐκλογαὶ τότε;

§147Α. ΔΑΡΓΕΝΤΑΣ. Τὸν σκοπὸν ὅστις ἦτο σύμφωνος πρὸς τὰ προγράμματα. Δὲν εἶναι, λέγω, ὁ ἰσχυρισμὸς ἐκεῖνος τῶν δημοκρατικῶν σύμφωνος πρὸς τὴν πραγματικότητα, ὄχι διότι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν ἔχει ἀντιληφθῆ τὴν ἀνάγκην τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς, τοὐναντίον, τὸ ἔχει ἀντιληφθῆ περισσότερον ἐναργῶς καὶ τὸ ἔχει ἐνστερνισθῆ βαθύτερον μετὰ τὴν ἐκλογὴν ἢ πρὸ αὐτῆς, ἀλλὰ διότι ζήτημα πολιτειακόν, συμφώνως ἄλλως τε πρὸς τὰς διακηρυχθείσας ἀρχὰς τῶν φιλελευθέρων ὑποψηφίων, δὲν περιλαμβάνεται εἰς τὴν λαϊκὴν ἐντολήν. Καὶ ἐφόσον οὕτως ἔχουσι τὰ πράγματα, ἐφόσον ὁ ἰσχυρισμός, ὅτι ὁ λαὸς ἐξέδωκε τὴν ὁριστικήν του ἀπόφασιν ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ, δὲν εἶναι προφανῶς ἀληθὴς καὶ δὲν περιλαμβάνεται εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ τὸν προβάλωσιν οἱ δημοκρατικοί. Εἶναι τοῦτο ἄντικρυς ἀντίθετον πρὸς τὸ βασικὸν δόγμα τῆς Δημοκρατίας, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ ἡ λαϊκὴ κυριαρχία. Ὁ σεβασμὸς πρὸς τὸ δόγμα τοῦτο εἶνε τὸ πρώτιστον καθῆκον τοῦ δημοκράτου, καθῆκον, ἡ παράλειψις τοῦ ὁποίου κλονίζει τὴν πίστιν τοῦ Λαοῦ πρὸς τὴν Δημοκρατίαν. Ἐκ σεβασμοῦ πρὸς τὸ δόγμα τοῦτο καὶ ἡ Κυβέρνησις ἐκπροσωποῦσα τὴν θέλησιν τῆς πλειοψηφίας τῆς Συνελεύσεως διεκήρυξε μὲν τὴν δημοκρατικὴν αὑτῆς πίστιν ἐν τῷ κατατεθέντι ψηφίσματι, προέτεινε ὅμως τὴν παραπομπὴν τῆς λύσεως τοῦ πολιτειακοῦ καὶ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς τὴν ψῆφον τοῦ λαοῦ. Καὶ δὲν εἶναι τοῦτο, κύριοι, ἔργον ἀδυναμίας. Εἶναι ἔργον ἱερόν, ἔργον πατριωτικόν, ἐπιβαλλόμενον ἐξ εὐλαβείας τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ τηρήσῃ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, πρὸς τὸ Ἔθνος, πρὸς τὴν Φυλήν, πᾶσα ἔντιμος καὶ εἰλικρινὴς Κυβέρνησις. Εἶναι καθῆκον τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν ἀνέδειξεν ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς διὰ τόσον περιφανοῦς νίκης ἀπὸ πίστιν καὶ πεποίθησιν ἀκλόνητον πρὸς τὸν Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι μόνον οὗτος θὰ κατευθύνῃ τὴν Χώραν εἰς τὴν γαλήνην καὶ τὴν εὐημερίαν, νὰ φανῇ εὐλαβὴς καὶ συνεπὴς καὶ ἔντιμος πρὸς τὴν λαϊκὴν θέλησιν. Ἡ θεωρία, τὴν ὁποίαν ἀνέπτυξεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Κορινθίας πληρεξούσιος, ὅτι μειοῦται ἡ κυριαρχία τῆς Συνελεύσεως διὰ τῆς ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως θέσεως ζητήματος ἐμπιστοσύνης ἐπὶ ἐξαιρετικῆς σοβαρότητος ζητήματος, εἶναι μόνον ἀληθοφανής, δὲν εἶναι ὅμως παντάπασιν ἐπιστημονικῶς καὶ οὐσιαστικῶς ὀρθή, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κατατέμνηται τὸ κῦρος καὶ ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως καί, τὸ σπουδαιότερον καὶ παραδοξότερον, νὰ διατηροῦνται ἀκέραια τὸ κῦρος καὶ ἡ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῶν ἐπουσιώδους σημασίας ζητημάτων, νὰ παραβλέπτωνται δὲ ταῦτα ἐπὶ τῶν ἐξαιρετικῆς σοβαρότητος τοιούτων, οἵα ἡ ἔκπτωσις τῆς Δυναστείας καὶ ἡ μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος. Ἡ ἐκδοχὴ αὕτη ἀντίκειται πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ θέσμια, πολὺ δὲ περισσότερον εὑρίσκεται εἰς ἀντίθεσιν πρὸς τὰ παρ’ ἡμῖν κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα. Ἀφοῦ λοιπὸν συμφώνως πρὸς τὴν λαϊκὴν ἐντολήν, συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, συμφώνως πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς «Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως», τὴν ἐπιστημονικήν, ἂν ὄχι τὴν πολιτικήν, ἡ ὁποία, ἀναφέρεται ἐν συγγράμματι τοῦ κ. Παπαναστασίου «περὶ Δημοκρατίας καὶ ἐκλογικοῦ συστήματος», ἀφοῦ, λέγω, συμφώνως μὲ τὴν γνώμην ὅλων τούτων καὶ ἐκείνην τῆς πλειονοψηφίας τῆς Συνελεύσεως, τὸ πολιτειακὸν ζήτημα πρέπει νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν, γεννᾶται ἡ ἀπορία πῶς ἐπιζητεῖται ἡ κατ’ ἄλλον τρόπον λύσις τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος ἢ τοῦ τε δυναστικοῦ καὶ τοῦ πολιτειακοῦ. Καὶ ἐπιζητεῖται ἡ λύσις διὰ τῆς Συνελεύσεως ἐναντίον τοῦ συμφέροντος τῆς δημοκρατικῆς ὑποθέσεως, διότι διὰ τῆς λύσεως ταύτης δὲν παρέχεται μόνον τὸ ὅπλον εἰς τὸ ἀντίπαλον στρατόπεδον ὅτι ἡ Συνέλευσις διὰ τῆς βίας ἢ τοὐλάχιστον διὰ τῆς παραβάσεως τῆς λαϊκῆς ἐντολῆς προέβη εἰς τὸν λύσιν τοῦ ἑνὸς ἢ καὶ τῶν δύο ζητημάτων, ἀλλὰ δημιουργεῖται συνάμα ἡ ἥκιστα ἐποικοδομητικὴ ἐντύπωσις καὶ πρὸς αὐτοὺς τοὺς ὀπαδοὺς τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας πολὺ δὲ περισσότερον πρὸς τὸν σεβαστὸν ὄγκον, τὸν ὁποῖον ἀποτελεῖ ὁ ἀμφιρρέπων καὶ μετριοπαθὴς κόσμος. Παρέχεται ἡ ἐντύπωσις περὶ τῆς ἀδυναμίας ἡμῶν ἢ τουλάχιστον περὶ τῆς ἀμφιβολίας ἡμῶν τῶν ἰδίων ἐπὶ τὴν τελικὴν νίκην. Οὔτε τὸ ὅπλον τοῦτο πρέπει νὰ παραδώσωμεν εἰς χεῖρας τῶν ἀντιπάλων οὔτε ἡ ἐντύπωσις ἀδυναμίας ἢ ἀμφιβολίας ἡμῶν περὶ τῆς νίκης πρέπει νὰ προξενηθῇ εἰς τὴν ψυχολογίαν τῶν λαϊκῶν μαζῶν. Εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ὁ τόσα παθὼν δεινά, ὁ τραγικῶς ταλαιπωρηθεὶς ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν, ὁ τρέμων καὶ μόνον πρὸ τῆς ἰδέας τῆς συνεχίσεως τῶν ἀναστατώσεων καὶ ἀνωμαλιῶν, ἕνα τρέφει πόθον, πρὸς ἕνα ἀποβλέπει σκοπὸν καὶ μοναδικὸν ἔχει πρόγραμμα, τὴν γαλήνην, τὴν ἡσυχίαν, τὴν ἐσωτερικὴν εἰρήνην. Ὑπὸ τὴν σημαίαν αὐτὴν τῆς ἐσωτερικῆς εἰρήνης ὁ λαὸς ἀγωνιζόμενος θέλει καὶ ἐννοεῖ νὰ ἄρῃ τὴν ἀφορμὴν τῶν αἰσθημάτων του καὶ νὰ θέσῃ ἐκποδὼν τὴν πέτραν τοῦ σκανδάλου ὁπουδήποτε καὶ ἂν ἀνεύρῃ ταύτην, εἴτε ἐν τῇ Δυναστείᾳ εἴτε ἐν τῷ βασιλικῷ θεσμῷ. Τὴν ἀπόκτησιν τοῦ ἀγαθοῦ τούτου τῆς ἐσωτερικῆς εἰρήνης ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐπιζητεῖ ἀντὶ πάσης θυσίας, οὔτε θεωρεῖ ὡς θυσίαν μεγάλην ἢ μικρὰν τὴν θυσίαν τῆς Δυναστείας. Ἡ ἀδιάσειστος πίστις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Βενιζέλου, τὸν ὁποῖον ἐκάλεσεν εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ τῆς μεγάλης πλειονοψηφίας τῶν τελευταίων ἐκλογῶν, ἵνα ἐξαγάγῃ καὶ πάλιν αὐτὸν ἐκ τοῦ ἀδιεξόδου τὸ ὁποῖον ἐδημιουργήθη μετὰ μίαν ἐθνικὴν καταστροφὴν, συγκλονίσασαν τὰ θεμέλια τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος καὶ θέσασαν ἐν κινδύνῳ τὴν κρατικὴν καὶ ἐθνικὴν αὐτῆς ὑπόστασιν, καὶ ἡ ἀπόλυτος ἐμπιστοσύνη τὴν ὁποίαν εἶχε καὶ ἔχει εἰς τὸ πολιτικὸν δαιμόνιον τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου ἐξασφαλίζουσι καὶ τοῦ παρόντος ἀγῶνος περιφανῆ τὴν τελικὴν νίκην. Διὰ τοῦτο εἶναι λυπηρὸν τὸ γεγονὸς τὸ ὁποῖον ἐμφανίζει ἡ ἀδιαλλαξία ἐκείνων, οἵτινες, ἐνῷ ἀναγνωρίζουσι μετὰ θαυμασμοῦ τὸ μεγαλειῶδες ἔργον τοῦ κ. Ἐλευθ. Βενιζέλου, ἐνῷ ἀνομολογοῦσιν ὅτι εἶναι ὁ μόνος δυνάμενος νὰ κατέχῃ τὰ στοιχεῖα τὰ ἀπαιτούμενα πρὸς ρύθμισιν τῆς καταστάσεως καὶ ἀπὸ διεθνοῦς ἀπόψεως, ἐνῷ δὲν ἀρνοῦνται ὅτι εἶναι ὁ μόνος δυνάμενος νὰ προλάβῃ τὴν γένεσιν ἐξωτερικῶν κινδύνων καὶ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἄρσιν τούτων, δημιουργουμένων τυχὸν, ἐνῷ ἀναγνωρίζουν πάντα ταῦτα, ἀξιοῦσιν νὰ μὴ προχωρήσῃ εἰς τὴν ὑπ’ αὐτοῦ χαραχθεῖσαν γραμμήν, ἀλλὰ ν’ ἀκολουθήσῃ τὴν ὑπ’ αὐτῶν διαγραφομένην. Τὸ φαινόμενον εἶναι βεβαίως λυπηρὸν, ἀλλὰ δὲν εἶναι παντάπασιν ἐκπληκτικόν. Ἡ ἀδιαλλαξία εἶναι ἐχθρὸς ἥσυχος, λανθάνων πολλάκις, ὅπως ἐν προκειμένῳ, καὶ ὑπὸ τὰς ἁγνοτέρας προθέσεις καὶ ὑπὸ τὰς πατριωτικωτέρας ἰδέας. Ἀλλ’ ἡ λαϊκὴ ψυχή, ἐνῷ δὲν βλέπει πάντοτε τὰς προθέσεις, αἰσθάνεται πάντοτε τὴν πίεσιν τῆς ἀδιαλλαξίας, τὴν ὁποίαν δὲν ἀνέχεται. Εἶναι δὲ προφανὲς ὅτι ἡ ἐκ τῆς ἀδιαλλαξίας προκαλουμένη δυσφορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ δὲν ἐνισχύει τὸν δημοκρατικὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον σύσσωμος ἡ Συνέλευσις ἀγωνίζεται καὶ ὁμόθυμος ἡ μεγάλη πλειονότης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐπικροτεῖ.

§148ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (τῆς ἀριστερᾶς). Κατὰ τὴν στάσιν τοῦ Μεταξᾶ ἐπολεμήσατε εἰς τὸ Νάρρες καὶ εἰς τὸν Κιθαιρῶνα;

§149Α. ΔΑΡΓΕΝΤΑΣ. Ἂν ἤμην τῆς ἡλικίας σας, θὰ ἐπολεμοῦσα. Καὶ ἤδη ποιοῦμαι ἔκκλησιν εἰς τὰ πατριωτικὰ αἰσθήματα τῆς Συνελεύσεως, ὅπως συμπτύξωμεν τὰς δυνάμεις μας εἰς ἓν ἑνιαῖον καὶ ἀδιάσπαστον καὶ ἀκατάβλητον μέτωπον πρὸς ἀσφαλῆ διεξαγωγὴν τοῦ ἀγῶνος, ὑπὸ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ Ἐλευθ. Βενιζέλου, ὅπως ἀποτελεσματικώτερον χρησιμοποιήσωμεν ὑπὲρ τῆς Ἰδέας τὸ κολοσσιαῖον κεφάλαιον ὅπερ διαθέτει τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, καὶ ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἔχομεν εἰς τὸ πλευρὸν ἡμῶν τὸ μέγιστον μέρος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ θὰ ἔχωμεν τοῦτο μὲ πίστιν καὶ αὐτοθυσίαν, ὅταν πεισθῇ ὅτι δὲν εἴμεθα ἐργάται πραξικοπημάτων, δὲν γινόμεθα ὑποκινηταὶ ἐμφυλίων ἀντιθέσεων, καὶ σπαραγμῶν, ὅταν πεισθῇ ὅτι σεβόμεθα τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν καὶ ἐντὸς τῶν ὁρίων αὐτῆς κινούμεθα καὶ ἐργαζόμεθα, ἵνα ἀποδώσωμεν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν τὴν ἡσυχίαν καὶ τὴν ἀσφάλειαν, τὴν εἰρήνην καὶ τὴν εὐημερίαν δι’ ἑδραίου, παγίου καὶ ἀκλονήτου πολιτεύματος, διότι ἄλλως θὰ γίνωμεν συντελεσταὶ τοῦ τελείου ὀλέθρου τῆς Ἑλλάδος.

§150ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λεονάρδος.

§151Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Κατόπιν τῶν ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστατικῆς ὁμάδος καὶ κατόπιν τῶν ὅσα ἐξέθεσε περὶ τῶν ἀντιλήψεων τῆς ὁμάδος ταύτης θὰ ἐπερίττευεν ἀσφαλῶς νὰ λάβω τὸν λόγον διότι συμφωνῶ ἀπολύτως μὲ τὰς ἀντιλήψεις τῆς ὁμάδος ἐκείνης. (Χειροκροτήματα). Εὐλαβούμενος ἄλλως τε τὴν ἐκφρασθεῖσαν ἀντίληψιν ἐκ μέρους τῶν περισσοτέρων πληρεξουσίων, οἱ ὁποῖοι ἐπιθυμοῦσι τὸν ταχὺν τερματισμὸν τῆς συζητήσεως, δὲν θὰ ἐπαναλάβω ἐπιχειρήματα διὰ τὰς παραβάσεις τὰς ὁποίας ἔκαμεν εἰς τὸ πολίτευμα ἡ Δυναστεία Γεωργίου τοῦ Αʹ οὐδὲ θ’ ἀσχοληθῶ ν’ ἀναφέρω ἐπιχειρήματα διὰ ν’ ἀποδείξω ὅτι ὁ θεσμὸς ἐκεῖνος ἔχει ἐκπέσει εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἐν τούτοις θὰ ἐπωφεληθῶ τῆς εὐκαιρίας ποὺ ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα ἵνα δώσω ἀπαντήσεις εἴς τινας τῶν κυρίων πληρεξουσίων, καθὼς καὶ νὰ ἐξηγήσω τὴν ἰδικήν μου στάσιν. Εἰς τὴν προχθεσινήν του ἀγόρευσιν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πληρεξούσιος κ. Μιχαλακόπουλος κατηγόρησε τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922 διότι ἅμα τῇ ἀφίξει της εἰς Ἀθήνας δὲν ἔσπευσε νὰ ἐγκαταστήσῃ τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα. Εἶναι ἀληθές, κ. συνάδελφοι, ὅτι εἶναι εὔκολον νὰ κρίνῃ τις ἐκ τῶν ὑστέρων καὶ μάλιστα νὰ ἐπικρίνῃ. Εἶναι γνωστὸν ὅτι, ἐὰν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν πληρεξούσιος ἐγνώριζε τὴν ψυχολογίαν ἡ ὁποία ἐκράτει τότε εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἢ τουλάχιστον εἶχε τὴν τύχην νὰ εἶναι καὶ εἷς ἐκ τῶν δρώντων τότε, δὲν θὰ ἔσπευδε νὰ ἐκτοξεύσῃ κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως τὴν μομφήν, ἱκανοποιημένος ἄλλως τε διότι ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἔσφαλεν.

§152ΑΝΔΡ. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἔψεξα τὴν Ἐπανάστασιν· γνωρίζετε ὅτι σπανίως ἀπαντῶ εἰς παρατηρήσεις ἢ εἰς σχόλια, τὰ ὁποῖα γίνονται ἐπὶ λόγων ἢ ἐπὶ πράξεών μου. Ἀλλ’ αὐτὴν τὴν φορὰν θὰ σᾶς ἀπαντήσω. Ἐγὼ δὲν εἶπον ὅτι ἔσφαλεν ἡ Ἐπανάστασις· ἐγὼ εἶπον ἁπλῶς ὅτι θεωρῶ τὸ φαινόμενον τοῦτο, ὅτι ἐνῷ εἰς ἄλλα Κράτη Δυναστεῖαι 700 ἐτῶν παραλαβοῦσαι Κράτη κύτταρα μικρὰ καὶ ἀναγαγοῦσαι αὐτὰ εἰς κολοσσοὺς αὐτοκρατορικοὺς δεσπόζοντας διπλωματικῶς, ὅτι τοιαῦται Δυναστεῖαι κατερρίφθησαν κατόπιν μιᾶς ἐθνικῆς συμφορᾶς, ἡ ὁποία ἐθνικὴ συμφορὰ δὲν ὠφείλετο εἰς γνῶσιν, εἰς προμελέτην περιστάσεων δυσμενῶν ἐκ μέρους τῶν Δυναστειῶν ἐκείνων, ἀλλ’ εἰς ἀτυχεῖς βλέψεις τεινούσας νὰ διαπλάσωσι τὰ Κράτη. Ἐὰν αὗται αἱ Δυναστεῖαι κατερρίφθησαν, πῶς εἰς τὴν ἰδικήν μας περίπτωσιν νὰ μὴ καταρριφθῇ μία Δυναστεία, ἡ ὁποία ἦτο ἐντελῶς ξένη καὶ εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ὀφείλει τίποτε ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ ὁποία δὲν εἶχέ τι τὸ ἐλαφρυντικόν, ὅτι ἔτεινεν ἐξ ἀρχῆς τοῦ πολέμου εἰς τὸ νὰ μεγαλώσῃ τὴν Ἑλλάδα. Αὐτὸ ἦτο ἕν περιστατικόν, τὸ ὁποῖον ἐβεβαίωσα ἁπλῶς, χωρὶς νὰ θέλω νὰ μεμφθῶ τὴν Ἐπανάστασιν. Διότι διὰ νὰ μὴ τὸ κάμῃ αὐτὸ ἡ Ἐπανάστασις, θὰ νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν εἶχε τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ μαζί της, κατὰ τὴν ἰδικήν μου ἀντίληψιν, ἢ συνίστατο εἰς τὸ ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἀπέβλεπεν εἰς ἄλλους λόγους ὑψηλοτέρους καὶ σπουδαιοτέρους, ἕνεκα τῶν ὁποίων δὲν ἔπρεπε νὰ τὸ κάμῃ.

§153Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Κατόπιν τῶν ὅσα ἐδήλωσε, δὲν ἐπιμένω ἐπὶ τῆς παρατηρήσεώς μου. Εἶναι ἀληθέστατον ὅμως ὅτι ἐὰν ὁ Γονατᾶς καὶ ὁ Πλαστήρας ἔσπευδον ἅμα τῇ ἀφίξει των εἰς Ἀθήνας νὰ ἐπιδοθῶσιν εἰς πολιτειακοὺς ἀγῶνας καὶ νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν ὀργάνωσιν τοῦ Στρατοῦ εἰς τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς ὁποίους εἶχον γύρω των, ἀσφαλῶς θὰ ἐσυνέχιζον τὴν πολιτικὴν τῆς Ἡνωμένης καὶ, οὔτε ἐγὼ οὔτε ὁ κ. Μιχαλακόπουλος θὰ ἐκάμναμεν τὴν συζήτησιν ἀπόψε.

§154Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ὅλοι ὅσοι ἐτάχθησαν παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Ἐπαναστάσεως μὲ τὴν ἔξωσιν τοῦ Κωνσταντίνου, οἱ αὐτοὶ θὰ ἦσαν παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ μὲ τὴν ἔξωσιν ὁλοκλήρου τῆς Δυναστείας. Δὲν θὰ ἔμενον ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐτάχθησαν κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως κατὰ τὸ στασιαστικὸν κίνημα.

§155Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Εἶναι ἀντίληψίς σας.

§156Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ἔκαμε κακῶς μὴ ἐκδιώξασα τὴν Δυναστείαν καὶ μὴ ἐγκαθιδρύσασα τὴν Δημοκρατίαν, ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἐγκρίσεως διὰ ἐκλογῶν. Αὐτὸς εἶναι εἷς κανὼν παγκόσμιος εἰς ὅλην τὴν Ἱστορίαν τοῦ κόσμου. Ἀλλὰ διὰ νὰ κόψω τὴν πίτταν τινῶν ἐδῶ καὶ ἐκτός, λέγω τοῦτο, ὅτι ὑπάρχουν πολλοὶ πολιτευόμενοι καὶ πληρεξούσιοι καὶ πολλοὶ ἄλλοι δημοκρατικοί, οἱ ὁποῖοι, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ πραξικόπημα ἢ Ἐπανάστασις πρὸς ἐκδίωξιν τῆς Δυναστείας καὶ ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας, ἔλεγον: ὄχι μὲ πραξικόπημα ἀλλὰ μὲ ἐκλογάς. Ὕστερον ὅταν ἤρχετο ἡ ἐποχὴ τῶν ἐκλογῶν διὰ νὰ ἐκδιωχθῇ ἡ Δυναστεία λέγουν ὅτι αὐτὸ γίνεται μὲ Ἐπανάστασιν. Οὔτε στὸ σάκκο οὔτε στὸ σακκί. (Χειροκροτήματα) Τώρα ἀφοῦ ἐξηντλήθησαν καὶ τὰ πραξικοπήματα καὶ αἱ ἐκλογαὶ καὶ δὲν ἐγένετο οὔτε τὸ ἓν οὔτε τὸ ἄλλο, ἐφέραμεν τὸ δημοψήφισμα, τὸ σακκάκι. Τώρα οὔτε στὸ σάκκο, οὔτε στὸ σακκί, οὔτε στὸ σακκάκι.

§157Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Παρ’ ὅλα ταῦτα ἐξακολουθῶ νὰ ἐπιμένω ὅτι, ἐὰν ἡ Ἐπανάστασις ἅμα τῇ ἐγκαταστάσει ἔσπευδε νὰ διεξαγάγῃ ἀγῶνα πολιτικόν, δὲν θὰ κατώρθωνε μὲ τὰς περιστάσεις ἐκείνας καὶ μὲ τὴν ψυχολογίαν ἐκείνην τοῦ Λαοῦ καὶ μὲ τὴν σύνθεσιν τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅπως ἦτο, δὲν θὰ κατώρθωνε νὰ προπαρασκευάσῃ τὸν Στρατὸν τοῦ Ἕβρου, μὲ τὸν ὁποῖον κατωρθώσαμεν νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν εἰρήνην τὴν ὁποίαν ἐπιτύχομεν. Θὰ ἤθελον ἐν τούτοις νὰ παράσχω καὶ μίαν ἐξήγησιν διὰ τὴν ἰδικήν μου στάσιν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι καὶ ἐγὼ εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου ἐπολιτεύθην ἐντελῶς ἀνεξάρτητος ἄνευ οὐδενὸς σήματος, εἰς δὲ τὸ πρόγραμμά μου, τὸ ὁποῖον ἐκοινοποίησα, ἐπειδὴ δὲν ἀνῆκον εἰς καμμίαν συγκεκριμένην πολιτικὴν ὁμάδα, πρὸ τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος, δὲν ἀνέφερα καμμίαν λύσιν διὰ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ὅταν δὲ μετὰ τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα ἐτέθη τὸ δημοκρατικὸν ζήτημα ἐπὶ τάπητος, εὑρέθην εἰς τὴν ἀνάγκην καὶ ἐγὼ νὰ προέλθω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου εἰς διαφόρους συζητήσεις εἴτε διὰ τῶν ἐφημερίδων εἴτε δι’ ἰδιαιτέρων συζητήσεων πρὸς τοὺς συμπολίτας μου καὶ νὰ εἴπω ὅτι ἡ ψῆφος τὴν ὁποίαν θὰ μοῦ ἔδιδον δὲν θὰ ἐσήμαινεν, ὅτι ἅμα τῇ εἰσόδῳ μου ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει θὰ ἀνεκήρυσσον τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλ’ ὅτι θὰ παρηκολούθουν καὶ ἐγὼ τοὺς ἐξωτερικοὺς κινδύνους καὶ ἐφόσον θὰ ἐπειθόμην ὅτι δὲν θὰ ὑπῆρχον ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι θὰ ἐπεφύλασσα πλέον τὸ δικαίωμα εἰς ἐμαυτὸν νὰ κρίνω καὶ ν’ ἀποφασίσω. Εἶπον δὲ πρὸς τὸν λαὸν ὅτι, ἐὰν ἡ ἀντίληψις τῆς Συνελεύσεως ὁλοκλήρου θὰ ἦτο νὰ διενεργηθῇ καὶ ἓν δημοψήφισμα ἀργότερον, δὲν θὰ εἶχον καμμίαν ἀντίρρησιν. Ἐκεῖνο ὅμως, ὅπερ ἀφῆκα νὰ ἐννοηθῇ ἀπὸ τοὺς συμπολίτας μου, ἦτο ὅτι δὲν ἐτοποθέτησα τὸ δημοκρατικὸν σῆμα ἐπὶ τῆς κάλπης μου, ὄχι διότι δὲν εἶχον πίστιν εἰς τὴν Δημοκρατίαν, ἀλλ’ ἦτο ἀληθὲς ὅτι εἶχον ἐπηρεασθῆ ἐκ τῆς ἐντυπώσεως τὴν ὁποίαν παρήγαγεν ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βενιζέλου, τὴν ὁποίαν εἶχε κομίσει εἰς Ἀθήνας ὁ στρατηγὸς Ὀθωναῖος, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἐγίνετο λόγος περὶ ἐξωτερικῶν κινδύνων.

§158Γ. ΔΟΥΖΙΝΑΣ. Ἐπληροφορήθην ὅμως ὅτι σᾶς ἐπολέμησαν εἰς τὴν ἐπαρχίαν σας ὡς δημοκρατικόν.

§159Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι, ἐπειδὴ ἔχω δημοκρατικὴν πίστιν, εὑρῆκα πόλεμον, διότι ἔλεγον ὅτι καλός, ἔντιμος ἄνθρωπος ὁ κ. Λεονάρδος, ἀλλ’ ὄπισθεν τῆς σημαίας αὐτῆς κρύπτεται ἡ Δημοκρατία. Διετηρήθη ὅμως εἰς τὴν συνείδησίν μου κατόπιν τῆς ἀναγνώσεως τῆς ἐπιστολῆς ἐκείνης καὶ εἰς ἐμὲ κάποια ἀπορία, διατί ἐνῷ ὁ κ. Βενιζέλος παρεδέχετο τὸν λαὸν ὥριμον πρὸς Δημοκρατίαν, δὲν εἶχε προτρέψει τὸ κόμμα του νὰ κατέλθῃ εἰς τὰς ἐκλογὰς καθαρὰ καὶ ξάστερα μὲ τὴν δημοκρατικὴν σημαίαν. Περὶ τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων, κύριοι πληρεξούσιοι, ἅμα τῇ εἰσόδῳ μου εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐπληροφορήθην ἐκ μέρους τοῦ κ. Βενιζέλου, ὁ ὁποῖος ἦτο καὶ ὁ μᾶλλον ἁρμόδιος διὰ νὰ ὁμιλήσῃ, ὅτι δὲν ὑπῆρχον πλέον. Καὶ ὡς ἦτο φυσικὸν ἡ Συνέλευσις δὲν ἐπερίμενεν ἀπὸ ἐμὲ νὰ σπεύσω ἀμέσως νὰ τεθῶ ἢ μὲ τὴν λύσιν τὴν ὁποίαν προτείνει ἡ Κυβέρνησις περὶ δημοψηφίσματος ἢ μὲ τὴν λύσιν τοῦ δημοψηφίσματος ὅπως ἀντιλαμβάνεται αὐτὸ ἡ ἀριστερὰ πτέρυξ. Ἐγὼ ὅμως ἔκαμα τὸ ἄλλο καὶ ἐτάχθην μὲ τὴν ὁμάδα ἐκείνην ἡ ὁποία δὲν δέχεται κανὲν ψήφισμα. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπό τινος χρόνου διαβλέπει τις εἰς τὰ σύνορά μας, τὰ φυσικῶς ἀνοχύρωτα, κάποιαν κίνησιν καὶ κίνησιν ἐντελῶς σοβαράν. Δὲν δύναμαι βέβαια ἐγώ, οὔτε κανείς, νὰ ὁρίσῃ τὴν ἔκρηξιν καὶ τὴν ἔκτασιν τοῦ κινδύνου αὐτοῦ. Ἡ ἐκ μέρους τῆς Βουλγαρικῆς Πρεσβείας γενομένη πρό τινος χρόνου διάψευσις περὶ ἀνυπαρξίας κινδύνων εἰς τὸ Μακεδονικὸν μέτωπον δὲν μὲ ἡσυχάζει. Δὲν θέλω νὰ ἀμφισβητήσω τὴν καλὴν πίστιν τοῦ ἀνακοινωθέντος τῆς Βουλγαρικῆς Πρεσβείας, οὐχ ἧττον ὅμως ἠξεύρομεν ποίαν σημασίαν ἔχουν τοιούτου εἴδους ἀνακοινωθέντα.

§160Δ. ΦΛΩΡΙΑΣ. Τὸ Κράτος εἶναι εἰς θέσιν νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ σύνορά του καὶ νὰ ἀντιμετωπίσῃ οἱονδήποτε ἐχθρόν. Εἶμαι πληρεξούσιος τῆς Μακεδονίας καὶ γνωρίζω.

§161Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἀπατᾶται ὁ κ. Φλωριᾶς νομίζων ὅτι εἶναι πληρεξούσιος τῆς Μακεδονίας. Εἶναι πληρεξούσιος τοῦ Ἔθνους ὅπως εἶμαι καὶ ἐγὼ καὶ ἔχω καὶ ἐγὼ δικαίωμα νὰ συζητήσω τὰ ζητήματα ταῦτα τὰ ἀφορῶντα τὴν Μακεδονίαν ὅπως ἔχει καὶ αὐτός.

§162Γ. ΒΟΡΑΖΑΝΗΣ. Ὀφείλω νὰ καταστήσω γνωστὸν εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι αἱ Βουλγαρικαὶ συμμορίαι εἰσῆλθον εἰς τὸ ἔδαφος τῆς Δράμας, ἡ δὲ Κυβέρνησις οὔτε νομάρχην ἔστειλεν, ὅλη δὲ ἡ παραμεθόριος ἐγκατελείφθη ἀπὸ τοὺς προσφυγικοὺς πληθυσμούς, οἱ ὁποῖοι σπεύδουν εἰς τὰς πόλεις.

§163Δ. ΦΛΩΡΙΑΣ. Τὰς συμμορίας τὰς ἀντιμετωπίσαμεν μὲ τὴν Τουρκικὴν Αὐτοκρατορίαν.

§164Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἐσχάτως μάλιστα, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐν Ἀγγλίᾳ παρετηρήθη ἐντεταμένη Βουλγαρικὴ προπαγάνδα διὰ τὴν αὐτονόμησιν τῆς Μακεδονίας. Ἐπίσης πρὸ ὀλίγου χρόνου ἐγράφη ἄρθρον παρ’ ἐπισήμου προσωπικότητος Ἀγγλικῆς ὑπὸ παρόμοιον τόνον αὐτονομήσεως τῆς Μακεδονίας. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἡ Μακεδονία ὑπῆρξεν ἡ βάσις τῆς ἀναπτύξεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἰς νέον Κράτος, ὅπως ἐπίσης εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἤθελε κινδυνεύσει ἢ ἀπολεσθῇ ἡ Μακεδονία Ἑλλὰς δὲν θὰ ὑπῆρχεν.

§165Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπολύτως συμφωνοῦμεν καὶ ἰσχυρίζομαι ὅτι μόνον ἡ ἐφαρμογὴ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν θὰ ἐξασφαλίσῃ καὶ τὰ σύνορα καὶ τὴν Μακεδονίαν καὶ εἷς λόγος διὰ τὸν ὁποῖον ἐπιμένομεν εἰς τὴν πολιτικὴν αὐτὴν εἶναι ἡ ἐξασφάλισις ἡ μόνιμος τῆς Ἑλλάδος ἐναντίον τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων...

§166Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Καὶ ἡμεῖς δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὰς γνώμας μας.

§167Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Οἱ κίνδυνοι ὅμως οἱ ἐξωτερικοὶ οὔτε θὰ ἐπέλθωσιν εἰς διάστημα ἑνὸς καὶ μόνου μηνὸς οὔτε προέρχονται ἐκεῖθεν οἱ κίνδυνοι τῆς Ἑλλάδος. Οἱ κίνδυνοι τῆς Ἑλλάδος εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξωσιν εἰς τὸ μέλλον, ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ὁ τρόπος τῆς ἐξασφαλίσεως, ὁ τρόπος δὲ αὐτὸς εἶναι διὰ τῆς δημιουργίας ἐσωτερικῆς πολιτικῆς εὐσταθείας τὴν ὁποίαν ἐπιτυγχάνομεν μόνον διὰ τῆς πολιτικῆς ἡμῶν.

§168Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἄν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περιέμενε νὰ τελειώσω τὸν λόγον μου, πιθανὸν νὰ μὴ ἐλάμβανε τὸν κόπον νὰ ἀπαντήσῃ καθ’ ὅν τρόπον ἀπήντησεν.

§169Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πληροφορίαν σᾶς ἔδωκα.

§170Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Εἶναι ἐπίσης γνωστή, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ἐπιθυμία τῆς Βουλγαρίας νὰ ἐξέλθῃ εἰς τὸ Αἰγαῖον, ὅπως ἐπίσης εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας ὅτι ἡ Μακεδονία ὑπῆρξεν ἀνέκαθεν τὸ κέντρον διαφόρων τρομακτικῶν μάλιστα συνταράξεων τοῦ κόσμου. Ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχεν ἔλθει ἐκ τοῦ εἰς Εὐρώπην ταξειδίου του καὶ συνέπεσε νὰ τὸν ἴδω ἐνθυμοῦμαι ὅτι μοῦ εἶπε τὰ ἑξῆς: Κύριε Λεονάρδε, μετὰ συγκινήσεως ἀναλογίζομαι καὶ μετ’ εὐλόγου ἀνησυχίας ποῖος θὰ εἶναι ἐκεῖνος κατόπιν τῆς Μικρασιατικῆς καταστροφῆς, ὁ ὁποῖος θὰ διαχειρισθῇ τὸ παρουσιαζόμενον εἰς τὸν ὁρίζοντα Μακεδονικὸν πρόβλημα. Κύριοι πληρεξούσιοι, τὰς πληροφορίας μου αὐτὰς δὲν ἀρύομαι ἐξ ἀπολύτως ἐπισήμων πηγῶν, ἀλλ’ ἀπὸ τὰς ἐφημερίδας, τὰς ὁποίας ἀναγινώσκετε καὶ σεῖς. Ἔχω ἐφημερίδα, ἡ ὁποία πρόσκειται εἰς τὰς κυβερνητικὰς ἀντιλήψεις, καὶ ἡ ὁποία παριστᾷ τὸν κίνδυνον καὶ τῆς εἰσβολῆς κομιτατζήδων ὡς ἄμεσον καὶ σοβαρόν.

§171Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν θέλω νὰ μειώσω καθόλου τὸ ἐπιχείρημά σας, ἐὰν σᾶς χρησιμεύῃ διὰ τὸν σκοπὸν τὸν ὁποῖον ὑποστηρίζετε, ἂν τουτέστι συμφέρει τὴν ὑπόθεσίν σας νὰ παριστᾶτε ὅτι ἡ Μακεδονία εὑρίσκεται εἰς κίνδυνον ἀπὸ εἰσβολὴν κομιτατζήδων· Θέλω μόνον ὑπὸ τὴν ἰδιότητά μου νὰ δώσω μίαν πληροφορίαν τόσον εἰς ὑμᾶς ὅσον καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν. Δὲν πρόκειται νὰ σᾶς ἀντικρούσω, πιθανὸν ὅλα αὐτὰ τὰ ὁποῖα γράφουν αἱ ἐφημερίδες καὶ τὰ ὁποῖα σεῖς ἔχετε τὴν καλωσύνην νὰ ἀναπτύσσητε ἀπὸ τοῦ βήματος ὡς ἀληθῆ νὰ εἶνε σωστά· πιθανὸν νὰ σκέπτωνται οἱ Βούλγαροι νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος διὰ τῶν συνόρων κλπ. Δὲν εἶναι οὔτε ἡ πρώτη φορὰ ποὺ γίνεται τοῦτο· ἀπὸ πολλῶν δεκαετηρίδων ἐπαναλαμβάνεται. Δύναμαι ὅμως νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς σήμερον, ὁ εὑρισκόμενος ἐκεῖ, εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀντεπεξέλθῃ καὶ πατάξῃ ὄχι μόνον εἰσβολὴν κομιτατζήδων, ἀλλὰ καὶ πολὺ ἀνωτέρας δυνάμεις. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τὸ κρατήσητε ὑπὸ σημείωσιν αὐτὸ τόσον σεῖς, ὅσον καὶ οἱ λοιποὶ κύριοι πληρεξούσιοι, ἀδιάφορον δὲ ἂν δὲν σᾶς χρησιμεύει διὰ τὸ ἐπιχείρημά σας.

§172Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Τὴν πληροφορίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τὴν ἀνέγνωσα τὴν ἰδίαν ἡμέραν, ἀναπτυσσομένην εἰς κύριον ἄρθρον τῆς «Πολιτείας».

§173Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν ὑποθέτω νὰ πιστεύητε ὅτι ἐγὼ ἔγραψα τὸ ἄρθρον τῆς «Πολιτείας»!

§174Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ὄχι, ἀλλ’ εἶδα τὴν πληροφορίαν σας συσχετιζομένην εἰς τὸ κύριον ἄρθρον τῆς «Πολιτείας» καὶ μάλιστα οὕτω πως, ὅτι, ἐνῷ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν λέγει ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς φόβος, οἱ ὀλίγοι ἐκεῖνοι θέλουν νὰ κηρύξουν τὴν Δημοκρατίαν. Ἀλλὰ τίς μὲ βεβαιώνει ὅτι καθ’ ἥν στιγμὴν ἡμεῖς θὰ ἀσχολούμεθα διὰ τὸ δημοψήφισμα, κατόπιν μάλιστα τῆς μελλούσης νὰ ὑπογραφῇ ἀμφοτεροβαροῦς συμβάσεως μεταξὺ Κυβερνήσεως καὶ ἐντιμοτάτου κ. Γούδα, τίς μὲ βεβαιώνει καὶ τίς μὲ κάμνει νὰ ἡσυχάσω ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν θὰ γίνεται τὸ δημοψήφισμα, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ εἶναι δημοψήφισμα εἰς τὸ ὁποῖον θὰ λάβῃ μέρος ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐκ καλῆς πίστεως διὰ νὰ συζητήσῃ ποῖος εἶναι ὁ καλύτερος θεσμὸς διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ θὰ διεξαγάγῃ τὸν ὑπὲρ ὅλων ἀγῶνα ἐπικρατήσεως, τίς μὲ βεβαιώνει, ὅταν θὰ ἔχετε κατατετμημένας τὰς δυνάμεις σας εἰς τὸ ἐσωτερικόν, ὅτι δὲν διατρέχομεν καὶ τότε κανένα κίνδυνον;

§175Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω καὶ ἐπὶ τούτου, ὅτι ὁ Στρατὸς εἶναι τόσον ἐπαρκὴς ὥστε δύναται νὰ ἀντεπεξέλθῃ καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν καὶ εἰς τὴν μεθόριον.

§176Δ. ΦΛΩΡΙΑΣ. Ὀφείλω νὰ εἴπω τὸ ἑξῆς: Διὰ τῶν συζητήσεων τῶν γενομένων ἐνταῦθα περὶ κινδύνων κλπ. ἔχει πάθει ἀπὸ πανικὸν πολὺς κόσμος εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ πρέπει νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ συζήτησις.

§177Δ. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ. Ἀπορῶ, κύριοι, διὰ τὴν ἀντίληψιν τοῦ κ. πληρεξουσίου, λέγοντος ὅτι εἶναι δυνατὸν ἡ Μακεδονία νὰ ἀνησυχῇ, ὅταν βλέπῃ τὴν Συνέλευσιν νὰ συζητῇ καὶ νὰ λαμβάνῃ μέτρα ἀκριβῶς δι’ αὐτήν. Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ τὸ καταλάβω αὐτό. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἀκόμη ἐπαρκῇ ὁ Στρατὸς διὰ τὸ ἐσωτερικὸν καὶ τὴν μεθόριον, πιθανὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην, διότι δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ τὴν ἔκτασιν τοῦ κινδύνου, ὅταν ἀνάψῃ ἡ πυρκαϊά, νὰ καλέσῃ ἐπιστράτους καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ἐπιμένω εἰς τὸ ἐπιχείρημά μου ὅτι δὲν συμφέρει ἡ ἐνέργεια τοῦ δημοψηφίσματος καὶ δὲν πρέπει νὰ κάμωμεν πρόβες μὲ τὰ ὕψιστα ἐθνικὰ συμφέροντα μόνον καὶ μόνον διὰ τοὺς τύπους, ad referendum καὶ κολοκύθια. Οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ ἐξέλιξις τῆς συζητήσεως καὶ οἱαδήποτε καὶ ἂν δοθῇ λύσις, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔκαμεν εἰς ἐμὲ ἐντύπωσιν, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Ἀνῆλθον ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ παρῆλθον πλεῖστοι ὅσοι ρήτορες καὶ ἐκ μέρους τῆς πτέρυγος ταύτης καὶ ἐκείνης καὶ τέλος πάντων καὶ ἐξ ὅσων ἀνακοινώσεων ἔκαμον καὶ ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅλοι οἱ πληρεξούσιοι δὲν ἔπαυσαν νὰ λέγουν: «ἡ ἔνοχος Δυναστεία, ἡ κακοποιός, ἡ βλαβερό» καὶ ἀναλόγως τῆς ἐντάσεως ἑνὸς ἑκάστου εὑρίσκετο καὶ τὸ ἀνάλογον ἐπιχείρημα. Δὲν νομίζετε, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ὕστερον ἀπὸ ἀρκετὸν χρόνον θὰ εὑρεθῇ κάποιος ἱστορικὸς νὰ γράψῃ ὅτι ὑπῆρχε κάποια Συντακτικὴ Συνέλευσις τῆς ὁποίας οἱ πληρεξούσιοι μηδενὸς ἐξαιρουμένου ὕβριζον μίαν Δυναστείαν ὡς κακὴν καὶ ἐν τούτοις οἱ μὲν Ὑπουργοὶ εἶχον ὁρκισθῆ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Μεγαλειοτάτου, ἡ δὲ Κυβέρνησις ἐνέκρινε τὴν χορήγησιν 2,500,000 δραχμῶν διὰ νὰ ταξιδεύσῃ εἰς τὴν Εὐρώπην. (Χειροκροτήματα).

§178Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Ἀξιότιμοι κ. συνάδελφοι, λυποῦμαι διότι ἀναγκάζομαι παρὰ τὴν θέλησίν μου νὰ λάβω τὸν λόγον διὰ πρώτην φορὰν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διὰ προσωπικὸν ζήτημα. Εἰς τὴν χθεσινὴν συνεδρίασιν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Καραπάνος ἐν βρασμῷ ψυχικῆς ὁρμῆς καὶ ἀσφαλῶς ὄχι ἐν ἰσορροπίᾳ νευρικῆς καταστάσεως νομίσας...

§179ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Ν’ ἀνακαλέσῃ, ν’ ἀνακαλέσῃ. (Θόρυβος).

§180Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν δύναμαι νὰ λάβω ὑπ’ ὄψει τοὺς λόγους τοῦ κ. συναδέλφου διότι ἀσφαλῶς ἐξ ὑποβολῆς θὰ ἔχῃ γίνει ἀκαταλόγιστος. (Θόρυβος).

§181Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Πρὸς τὸ παρὸν τὴν θεραπεύω. Εἶπεν ὅτι πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ τὸ διεβεβαίωσεν ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς του ὅτι τοῦ ἐπρότεινα νὰ ταχθῶ ὑπὸ τὴν Δημοκρατικὴν σημαίαν ὑπὸ τὴν αἵρεσιν ὅτι θὰ προσληφθῶ ὡς Ὑπουργός. Ἐκτιμῶ βαθύτατα τὸν κ. ἀρχηγὸν τῆς Δημοκρατικῆς ὁμάδος, ἀλλ’ οὐδέποτε κατ’ οὐδένα λόγον ὡμίλησα ἐπὶ τοιούτου ζητήματος μετὰ τοῦ κ. Καραπάνου, ὅπως ἐκεῖνος διεβεβαίωσε χθὲς τοῦτο ἐπὶ τῷ λόγῳ τῆς τιμῆς του. Ἀλλὰ βεβαιῶ ὡς νευρολόγος ὅτι πολλάκις εἰς μερικὰ ἄτομα συμβαίνει ὥστε ἡ φαντασία των νὰ νομίζῃ ὅτι ἀκούει ἐνῷ πραγματικῶς δὲν ἀκούει. (Θόρυβος).

§182Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Βεβαιῶ ὅτι ὁ κ. Τσιμινάκης προσελθὼν εἰς τὰ γραφεῖα ὄχι τῆς Δημοκρατικῆς Ἑνώσεως ἀλλὰ τῶν Δημοκρατικῶν–Φιλελευθέρων, ὧν προΐστατο ὁ κ. Ροῦσσος, ἐδήλωσεν ὅτι μετὰ τοῦ συνδυασμοῦ του θὰ ἐκτεθῇ ὡς Φιλελεύθερος–Δημοκρατικὸς τὸν συνήντησα καθ’ ὁδὸν καὶ τὸν συνεχάρην καὶ τοῦ εἶπον ὅτι δὲν ἐφανταζόμην ὅτι θὰ ἔκαμνε τὸ ἀντίθετον. Μοῦ λέγει: Θὰ μοῦ δώσετε Ὑπουργεῖον; Τοῦ λέγω: Θὰ σοῦ δώσωμεν. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§183ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ἐπιτρέπονται αὐτά.

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ παύσῃ ὁ θόρυβος, διότι θ’ ἀνακαλέσω τοὺς θορυβοῦντας εἰς τὴν τάξιν. Ὁ κ. Ἰασονίδης ἔχει τὸν λόγον.

§185Λ. ΙΑΣΩΝΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, μετὰ τὴν πτῶσιν τοῦ κ. Βενιζέλου δὲν ἔμεινε μύδρος τὸν ὁποῖον νὰ μὴ ἐρρίψατε σεῖς ἐντεῦθεν καὶ ἡμεῖς ἐκ Κωνσταντινουπόλεως καὶ δὲν ὑπῆρξαν βέλη τὰ ὁποῖα νὰ μὴ ἐξετοξεύσατε σεῖς ἐντεῦθεν καὶ ἡμεῖς ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ἐναντίον τοῦ θεσμοῦ ἢ μᾶλλον ἐναντίον τοῦ μέτρου τὸ ὁποῖον καλεῖται δημοψήφισμα. Σεῖς ὅλοι οἱ ὁποῖοι ὀνομάζεσθε καὶ ὀνομαζόμεθα φιλελεύθεροι, ἀνεδιφήσαμεν ὅλα τὰ συνταγματικὰ δίκαια καὶ παρεστήσαμεν τὸ δημοψήφισμα ὡς μέτρον νόθον καὶ ὡς μέτρον οὐχὶ ἀσφαλὲς πρὸς ἐκδήλωσιν τῆς δημοσίας λαϊκῆς γνώμης. Καὶ ἐλέγετε καὶ ἐλέγομεν καὶ ἔλεγον καὶ πολλοὶ ἀπὸ σᾶς τοὺς ὁποίους συνήντησα ἐν Νικαίᾳ, διότι, κύριοι, εἶμαι εἷς ἐκ τῶν τριῶν οἱ ὁποῖοι, ὡς τρεῖς μάγοι, ἐκομίσαμεν δῶρα τοῦ Πατριαρχείου εἰς τὸν Βενιζέλον εἰς Νίκαιαν μετὰ τὴν πτῶσίν του—καὶ ἦτο τότε περὶ τὸν κ. Βενιζέλον μία ὁμὰς πολιτικῶν μὴ ἐπιτυχόντων, οἱ ὁποῖοι ὑπὸ τὸν αὐτὸν τόνον καὶ μὲ τὰς ἰδίας λέξεις ἐκαυτηρίαζον τὸ δημοψήφισμα καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις τὸ ὠνόμαζον μέτρον ἄνανδρον καὶ μέτρον δειλόν—καὶ ἐλέγετε ὅτι δὲν εἶναι τίμιον, καθόσον ὁ λαὸς τὴν 1ην Νοεμβρίου πλειοψηφήσας ἐννοεῖ νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος. Δὲν εἶναι τίμιον, ἐλέγομεν, ἡ ἐκ τῆς ψήφου ἐκείνης ἐξελθοῦσα Συνέλευσις καὶ Κυβέρνησις νὰ ρίψῃ τὴν εὐθύνην τῆς ἐπαναφορᾶς ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Καὶ τώρα τί βλέπω: Μέτρον τὸ ὁποῖον ἐκαυτηριάσατε, μέτρον τὸ ὁποῖον ἐδυσφημήσατε, τὸ μέτρον τοῦτο τὸ μετέρχεσθε διὰ νὰ προκαλέσητε ἐκ νέου ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς γνώμης ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν μεταβολὴν τοῦ πολιτεύματος. Κύριοι, ὀλίγους μῆνας πρὸ τοῦ Γαλλογερμανικοῦ πολέμου 7.000.000 ψήφων τοῦ Γαλλικοῦ Λαοῦ προκληθεῖσαι διὰ δημοψηφίσματος εἶπον «ναὶ» διὰ τὴν Αὐτοκρατορίαν τοῦ Ναπολέοντος τοῦ Γʹ, ἀλλὰ μετὰ μίαν συμφορὰν ἓν συλλαλητήριον ἐνώπιον τοῦ «Hôtel de ville» καὶ εἰς Θαρραλέος Λέων Γαμβέττας εἰς τὴν Γαλλικὴν Συνέλευσιν ἤρκεσαν καὶ τὴν Δυναστείαν νὰ καταρρίψουν καὶ τὴν Δημοκρατίαν νὰ κηρύξουν. Καὶ ἡ πρᾶξις αὐτὴ ἐγένετο ἐνώπιον μιᾶς Συνελεύσεως, τῆς ὁποίας ἀποστολὴ δὲν ἦτο κἂν νὰ ὁμιλήσῃ περὶ ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος. Οἱ λαοὶ ἐπευφημοῦν μεγάλας χειρονομίας. Οἱ λαοὶ δὲν ἀρέσκονται εἰς τὰς συζητήσεις τὰς ἀκαδημαϊκὰς. Ὁ Λαὸς ὁ Ἑλληνικὸς περιμένει ἀπὸ ἡμᾶς μίαν μεγάλην χειρονομίαν διὰ νὰ ἀνακουφισθῇ καὶ διὰ νὰ χειροκροτήσῃ. Εἴπετε, κύριοι, καὶ τὸ εἴπατε ὅλοι, ὅτι ἡ ἐπάνοδος τῆς Δυναστείας αὐτῆς εἶναι ἀδύνατος. Πῶς, κύριοι, ἐπὶ πράγματος φυσικῶς ἀδυνάτου καλεῖτε τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν νὰ ἀποφανθῇ; (Χειροκροτήματα). Καὶ μὲ ποῖον δικαίωμα, κύριοι, τολμᾶτε ἐνώπιον ἡμῶν τῶν προσφύγων νὰ θέσητε ἐρώτημα περὶ Δυναστείας; Εἶναι, κύριοι, ἀσέβεια πρὸς τὴν μνήμην τῆς Μ. Ἀσίας, τοῦ Πόντου καὶ τῆς Θράκης νὰ μᾶς ἐρωτᾶτε ἂν θέλομεν τὸν δήμιον ἡμῶν ἢ ὄχι. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Γνωρίζετε, κύριοι, περὶ τίνος μᾶς ἠρωτήσατε; Ἡμεῖς οἱ πρόσφυγες δὲν ἔχομεν ἀναμνήσεις οὐδ’ ὀπτασίας ἀγαθῶν βασιλικῶν οὐδὲ ἑορτῶν βασιλικῶν, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ ἡ ὑπόνοια ἢ ἀμφιβολία μήπως εἰς τὸ βάθος τῆς ψυχῆς ἡμῶν ὑπάρχει κάποια ἀνάμνησις σκανδαλιστική. Ἡμεῖς ἐζήσαμεν διαρκῶς ὑπὸ κοινοτικὸν δημοκρατικὸν καθεστώς. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἀπὸ τοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος μέχρι τοῦ κλητῆρος οἱ ἐπίτροποι, οἱ ἔφοροι, ὅλοι ἦσαν αἱρετοί. Καὶ ὅταν ἀκόμη σεῖς ἐδῶ — δὲν κατηγορῶ — ἐκάμνατε χρῆσιν τοῦ σφαιριδίου, ἡμεῖς ἐκεῖ εἴχομεν τὸ ψηφοδέλτιον πρὸς ἐκδήλωσιν γνησιωτέραν καὶ ἀκραιφνεστέραν τῆς γνώμης τοῦ Λαοῦ. Ἕνα λαόν, κύριοι γνωστὸν διὰ τὰς δημοκρατικάς του ἀρχὰς μὲ τὰς ὁποίας ζῇ ἐπὶ πέντε αἰῶνας καὶ ὑπὸ δουλείαν, αὐτὸν τὸν λαὸν θέλετε νὰ τὸν ἐρωτήσετε ἂν θέλει Δημοκρατίαν ἢ ὄχι; Καὶ εἶπε κἄποιος ὅτι ὁ κ. Παπαναστασίου εἰς κἄποιον σύγγραμμά του λέγει ὅτι εἰς ζητήματα σοβαρὰ ἐπιβάλλεται τὸ δημοψήφισμα.

§186Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Κύριε συνάδελφε, ἐπιτρέπετε;

§187Λ. ΙΑΣΩΝΙΔΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, κ. Παπαναστασίου. Κύριοι, ὁ Λαὸς ἐρωτᾶται ἐπὶ ζητημάτων τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσιν ἐξαίρεσιν. Ἡ δημοκρατικότης εἶναι κανών, εἶναι νόμος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἡ δὲ Βασιλεία ἀποτελεῖ ἐξαίρεσιν (Χειροκροτήματα). Καὶ μόνον ἐὰν ἐκαλούμεθα νὰ ἀποφανθῶμεν περὶ Βασιλείας ὡς περὶ ἐξαιρέσεως, τότε θὰ ἐπεβάλλετο τὸ δημοψήφισμα. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἑρμηνεία μου ὡς πρὸς τὸ σύγγραμμά σας.

§188Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπειδὴ ἐγένετο ἐπανειλημμένως χρῆσις ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τοῦ συγγράμματος, λέγω ὅτι ἡ φυσικὴ ἐξέλιξις εἶναι, ἀφοῦ ἡ κυριαρχία περιέρχεται εἰς τὸν λαόν, νὰ λέγῃ οὗτος ἀμέσως καὶ νὰ κανονίζῃ ὅλα τὰ ζητήματα. Συνέπεια αὐτῆς τῆς ἐξελίξεως εἶναι ὅτι ἐξαναγκάζει τοὺς βουλευτὰς ἐπὶ τῇ βάσει ἀρχῶν νὰ πολιτεύωνται, διότι ἔτσι ἐξασφαλίζονται τὰ δικαιώματα τὰ λαϊκά, ὄχι δηλαδὴ ἐπὶ τῇ βάσει προσωπικῆς ἐκτιμήσεως νὰ ἐκλέγωνται οἱ βουλευταί, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει ἐγκρίσεως πολιτικῶν προγραμμάτων καὶ συντάξεως τῶν κομμάτων ἐπὶ τῇ βάσει ἀρχῶν γενικωτέρων. Συνέπεια τῆς ἀρχῆς αὐτῆς εἶναι καὶ ἡ ἐξέλιξις ὅπως ἐπὶ ζητημάτων ἐξαιρετικῶν ἀποφαίνηται ὁ λαός, ἀλλ’ ἐκ τούτου δὲν ἕπεται ὅτι ἐπὶ παντὸς ζητήματος ἐξαιρετικοῦ πρέπει νὰ γίνηται δημοψήφισμα. Λέγω ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ ἐξέλιξις· δὲν λέγω ὅτι εἰς κάθε ἐποχὴν καὶ εἰς κάθε τόπον καὶ διὰ κάθε ζήτημα ἐξαιρετικόν, ὅπως τὸ δυναστικόν, πρέπει νὰ γίνηται δημοψήφισμα. Τὸ συμπέρασμα τὸ ὁποῖον ἐξήγαγεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Πατρῶν συνάδελφος, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἶναι ὀλίγον αὐθαίρετον. Ἐγὼ εἶμαι ὑπὲρ τοῦ δημοψηφίσματος, προκειμένου περὶ πολιτειακῶν μεταρρυθμίσεων. Δὲν ἕπεται ἐξ αὐτοῦ ὅμως ὅτι εἰς πᾶσαν περίπτωσιν καὶ εἰς κάθε τόπον ἐπιβάλλεται τὸ δημοψήφισμα.

§189Λ. ΙΑΣΩΝΙΔΗΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι. Ἐγὼ δὲ συμφωνῶ πρὸ παντὸς μὲ τὸ ψήφισμά σας, ἀνάλογον τοῦ ὁποίου ὑπέγραψα καὶ ἐγὼ μετ’ ἄλλων συναδέλφων. Ἀλλ’ ἐγκυρότερον δὲν ἔχει παρουσιασθῇ εἰς τὴν Συνέλευσιν ἐκ μέρους τῆς Ἐπαναστατικῆς ὁμάδος κανὲν δημοψήφισμα. Κύριοι, ἀπαλλάξατε τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἀπὸ τὴν περιπέτειαν τοῦ δημοψηφίσματος. Ὁ Λαὸς ὁ Ἑλληνικὸς θὰ μᾶς εὐγνωμονῇ, ἂν τὸν ἀπαλλάξωμεν ἀπὸ τὸν ἐφιάλτην, ὁ ὁποῖος ὀνομάζεται Ἑλληνικὴ Δυναστεία καὶ Βασιλεία. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Τὸν Μάρτιον καὶ τὸν Ἀπρίλιον εἶναι ἐποχὴ καθ’ ἣν ὁ Λαὸς ὁ Ἑλληνικὸς καὶ ἰδίως ὁ προσφυγικὸς πρέπει νὰ ἐργάζηται τὴν γῆν καὶ νὰ εἶναι τελείως ἀπερροφημένος ἀπὸ τὰ παραγωγικὰ αὐτοῦ ἔργα. Καὶ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ρίψωμεν ἀνὰ τὸ Κράτος τὸν σάλον τὸν ἐκλογικὸν καὶ νὰ ἀποσπάσωμεν τὴν προσοχὴν τοῦ Λαοῦ ἀπὸ τὰ ἔργα τὰ παραγωγικά, ἀπὸ τὴν ἐργασίαν τῆς περισυλλογῆς αὐτοῦ. Τῆς παρούσης Συντακτικῆς Συνελεύσεως τὰ δικαιώματα εἶναι τελείως κυριαρχικὰ καὶ δὲν περιορίζονται ἀπὸ τὰς διαφόρους ἐπαγγελίας τῶν διαφόρων πολιτευτῶν ἀνὰ τὰς ἐπαρχίας. Τῆς παρούσης Συνελεύσεως τὰ δικαιώματα θὰ περιορίζωνται μόνον ἀπὸ ὑπέρτερα συμφέροντα τοῦ Κράτους. (Χειροκροτήματα). Συνεπῶς τῆς παρούσης Συνελεύσεως τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν μόνον ἡ Ἐπανάστασις, τῆς ὁποίας ἡμεῖς εἴμεθα οἱ συνεχισταί, ἠδύνατο νὰ συντάξῃ. Καὶ ἡ Ἐπανάστασις, τὴν ὁποίαν ἀποκαλοῦμεν ἁγίαν καὶ ἱερὰν καὶ λέγομεν ὅτι εἴμεθα παρὰ τὸ πλευρόν της, αὐτὴ ἡ Ἐπανάστασις εἶπεν εἰς τὸν Λαὸν καὶ εἰς τοὺς πολιτευομένους ὅτι ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν θὰ συζητήσῃ καὶ θὰ ἀποφασίσῃ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ μέλλουσα νὰ συνέλθῃ Συντακτικὴ Συνέλευσις. Δὲν εἶναι λοιπὸν αἱ ρευστότητες τῶν ἐπαγγελιῶν αἱ ὁποῖαι ἐπηρεάζοντο ἀναλόγως τῶν ἐκ Παρισίων ἐρχομένων τηλεγραφημάτων. Κανεὶς ἀπὸ σᾶς, κύριοι, δὲν εἶχε πάγιον πρόγραμμα διαρκοῦντος τοῦ χρόνου τῶν ἐκλογῶν. Ὅλοι καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἐκάμνετε προσθαφαιρέσεις εἰς τὰ προγράμματα ἀναλόγως τῶν παραγγελιῶν καὶ τῶν τηλεγραφημάτων τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου. Καὶ μόνον ἡ Ἐπανάστασις ἔδωκεν ἓν πρόγραμμα πάγιον καὶ ὡρισμένον καὶ τίμιον, τὸ πρόγραμμα ὅτι δυνάμεθα καὶ τὸν Βασιλέα νὰ ρίψωμεν καὶ τὴν Δημοκρατίαν νὰ κηρύξωμεν. Κύριοι, διὰ τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν σήμερον δὲν θὰ ὁμιλήσω. Ὑπεσχέθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐδέχθη ἡ Συνέλευσις νὰ ἀφιερώσῃ εἰδικὰς συνεδρίας διὰ τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν καὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, ὅταν ἴδητε τὴν τραγικήν μας θέσιν, ὡς προσφύγων ἐν Ἑλλάδι, καὶ φωτισθῆτε, ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἴσως καὶ μόνον θὰ κηρύξητε τὴν Δημοκρατίαν. Διότι, κύριοι, αἱ πληγαί μας εἶναι μεγάλαι, ὁ πόνος μας εἶναι μέγας καὶ ἔχομεν ἕνα τρομερὸν σύμβουλον ἄγριον καὶ τραγικόν, τὴν πεῖναν, τὴν γύμνιαν καὶ τὸ ἄστεγον τῶν προσφύγων. Πρὸς ἕνα τοιοῦτον λαόν, κύριοι, ὀφείλομεν νὰ σκεφθῶμεν πῶς πρέπει νὰ συμπεριφερθῶμεν. Ἡμᾶς, κύριοι, δὲν μᾶς σῴζουν τὰ προγράμματα· ἡμᾶς μᾶς σῴζουν αἱ μεγάλαι χειρονομίαι, ἄνευ τῶν ὁποίων δὲν θὰ ἐξέλθωμεν ἐντεῦθεν, διότι δὲν τολμῶμεν νὰ πᾶμε εἰς τὸν κόσμον τῶν προσφύγων. Ὁ πρόσφυξ, κύριοι, ὅταν ἐψήφιζεν, ἠσπάζετο τὴν κάλπην, ἐσταύρωνε τὸ ψηφοδέλτιον καὶ τὸ ἔρριπτεν εἰς τὴν κάλπην, διότι εἶχε τὴν ἰδέαν ὅτι εἰς τὸ ψηφοδέλτιον ἐκεῖνο ἐνέκλειε τὴν κατάραν ἐναντίον τῆς Δυναστείας (χειροκροτήματα), τὸ ἀνάθεμα ἐναντίον τῆς Βασιλείας καὶ τὴν ἐλπίδα ἡμερῶν καλυτέρων διὰ τῆς Δημοκρατίας. Αὐτὴν τὴν σημασίαν εἶχον αἱ ἐκλογαὶ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς πρόσφυγας. Συνεπῶς, ἐπαναλαμβάνω, παρέλκει οἱονδήποτε δημοψήφισμα ὅσον ἀφορᾷ τὸν κόσμον, ὁ ὁποῖος μᾶς ἀπέστειλεν ἐδῶ, καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν γαλήνην καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῆς Χώρας. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς συμφιλιώσεως ἔχομεν νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅτι ἐννοοῦμεν τὴν συμφιλίωσιν ἀλλ’ ὄχι εἰς βάρος ἡμῶν τῶν προσφύγων, ὥστε νὰ ἐπιτραπῇ εἰς διαφόρους νὰ ὁμιλοῦν περὶ περιορισμοῦ τῆς ψήφου τῶν προσφύγων, περὶ χωριστοῦ ἐκλογικοῦ καταλόγου καὶ περὶ μὴ ἀναμίξεως αὐτῶν εἰς τὸ δημοψήφισμα. (Χειροκροτήματα).

§190Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Πότε ἐγένοντο αὐταὶ αἱ προτάσεις;

§191Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Ἔχω ὑπ’ ὄψει μου συνεννοήσεις συμφιλιωτικὰς τοῦ κ. Βενιζέλου μετὰ πολιτευομένων, οἱ ὁποῖοι ἤθελον νὰ μᾶς ἀποκλείσουν τῶν ἐκλογῶν διὰ νὰ μὴ νοθεύσωμεν δῆθεν τὸ φρόνημα τοῦ ὁμοτίμου καὶ ὁμοεθνοῦς Ἑλληνικοῦ Λαοῦ!...

§192Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις ἀπεδέχθη τὰς προτάσεις αὐτάς;

§193Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Θέλω νὰ εἴπω, κύριοι, ὅτι εἰς τὸ ἔργον τὸ συμφιλιωτικὸν ὀφείλει νὰ προσέξῃ πολὺ ἡ Κυβέρνησις. Θέλω νὰ σᾶς καταστήσω προσεκτικοὺς ἀπέναντι αὐτῶν τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ὁ λαός. Αὐτὰ τὰ ἄτομα πρὸς τὰ ὁποῖα γίνεται ἀπόπειρα συμφιλιώσεως εἶναι τὰ ὀλίγα ἐκεῖνα ἄτομα, τὰ ὁποῖα φροντίζουν ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ διαιρέσουν τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν εἰς δύο μερίδας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ θέλουν νὰ ρίψουν ζιζάνια μεταξὺ τῶν προσφύγων καὶ τοῦ αὐτόχθονος Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Ἐναντίον αὐτῶν ἐγώ, κύριοι, ὁμιλῶ, καὶ ὅταν ἀναγινώσκω ἐφημερίδας ἀντιδραστικὰς δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψει λαὸν Ἑλληνικὸν ἀντιδραστικόν, ἔχω ὑπ’ ὄψει μερικοὺς τοιούτους, τῆς πολιτικῆς τῶν ὁποίων εἴμεθα θύματα. Αὐτοὺς ἔχω τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ψέξω καὶ καυτηριάσω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Διότι, κύριοι, αὐτὸ τὸ «οἴκαδε» καὶ αὐτοὶ οἱ «Πομερανοὶ» μας ἔφεραν εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον. Καὶ προχθὲς ἀκόμη εἰς μίαν ἐφημερίδα εὑρέθη κάποιος καὶ ἔλεγε: «Παποῦτσι ἀπὸ τὸν τόπο σου· οἱ πρόσφυγες οἱ ἐπήλυδες ἦλθον νὰ νέμωνται τὴν περιουσίαν καὶ τὸν ἱδρῶτα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Οἱ πόρτες εἶναι ἀνοικτές. Ἐάν, κύριοι, μόνοι σας, διὰ τῶν ἰδίων δυνάμεων, δὲν δύνασθε νὰ λύσητε τὸ ζήτημά σας; νὰ φύγητε ἀπ’ ἐδῶ! Ἡ παλαιὰ Ἑλλὰς διὰ τοὺς παλαιοελλαδίτας!» (Θόρυβος).

§194Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ὁ ρήτωρ κάμνει διάκρισιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τῶν γραφόντων εἰς τὰς ἀντιδραστικὰς ἐφημερίδας.

§195Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Εἶπον, ὅτι μεταξὺ τοῦ Λαοῦ καὶ ἡμῶν δὲν ὑπάρχει οὐδεμία διαφορά. Αὐτοὶ φροντίζουν νὰ ρίψουν ζιζάνια μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν παλαιοελλαδιτῶν καὶ διὰ τοῦτο ἀκριβῶς λέγω, ὅτι πρέπει νὰ προσέξωμεν εἰς τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως, διότι αὐτοὶ πρὸς τοὺς ὁποίους ἀποδίδομεν σημασίαν εἶναι ἀνάξιοι πάσης σημασίας.

§196ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Σεῖς δίδετε σημασίαν.

§197Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Τὸ λέγω τοῦτο, διότι δὲν θέλω νὰ ἐπέλθῃ διχόνοια μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ λοιποῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ.

§198ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν δύναται νὰ ἐπέλθῃ διχόνοια.

§199Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Βεβαιότατα, ἐφόσον λαμβάνομεν τὰ μέτρα μας. Δὲν εἴμεθα ἀνδράποδα. Εἴμεθα λαὸς μὲ δικαιώματα.

§200Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαχθῇ συζήτησις μεταξὺ τοῦ ρήτορος καὶ ὅλης τῆς Συνελεύσεως ὁμιλούσης συγχρόνως, μοῦ εἶναι ἀδύνατον νὰ τὸ ἀντιληφθῶ.

§201Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Εἰς τὸ ζήτημα τῶν ἐξωτερικῶν σχέσεων βεβαίως ὁ κ. Βενιζέλος, ὁ ὁποῖος ἤδη ὡμίλησε περὶ σχέσεων ἐξωτερικῶν, εἶναι ἀριστοτέχνης ὅσον ἀφορᾷ τὰς σχέσεις τὰς ἐξωτερικάς. Θὰ ἤθελον ὅμως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀφ’ ἑνὸς μὲν ν’ ἀπευθύνω εὐγνώμονα τὴν ἀνάμνησιν, δι’ ὅσας εὐεργεσίας παρέσχον εἰς ἡμᾶς ὡς πρόσφυγας Ποντίους, πρὸς τὸν Λαὸν τὸν Ρωσσικὸν καὶ τὸν Λαὸν τῆς Γεωργίας καὶ νὰ παρακαλέσω τὴν Κυβέρνησιν ὅπως ὡς οἷόν τε τάχιον ἐγκαινιάσῃ σχέσεις διπλωματικὰς μὲ τὴν Ρωσσίαν, διότι πολλὰ τὰ καλὰ ἔχομεν ν’ ἀρυώμεθα ἐκ τῶν τοιούτων διπλωματικῶν σχέσεων. (Χειροκροτήματα).

§202Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δύναμαι νὰ σᾶς πληροφορήσω ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ αὐτῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις συμμεριζομένη ἀπολύτως τὰς ἀντιλήψεις σας ἐπελήφθη ἤδη διαπραγματεύσεων πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν πολιτικῶν καὶ οἰκονομικῶν σχέσεων μετὰ τῆς Ρωσσίας.

§203Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Ἐπίσης εἰς τὰς δηλώσεις γίνεται λόγος περὶ ἐφαρμογῆς τῶν ὑπογραφεισῶν συνθηκῶν μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ ἄλλων Δυνάμεων. Κύριοι, οἱ Τοῦρκοι διαρκῶς παρασπονδοῦν, οἱ Τοῦρκοι διαρκῶς ἐκτοπίζουν τοὺς Ἕλληνας παρὰ τὰ ὑπογεγραμμένα. Πρὸ ἡμερῶν ἀκόμη ἐξ Ἀργυρουπόλεως ἐξετοπίσθη λαὸς ὁ ὁποῖος θὰ ἔπρεπε, συμφώνως πρὸς τὰ ὑπογεγραμμένα, νὰ κατέλθῃ εἰς τὴν Τραπεζοῦντα μόνον τὴν 1ην Μαΐου. Ἡ στάσις τοῦ ἐν Θεσσαλονίκῃ προξένου εἶναι ὄντως σκανδαλώδης. Κατευοδῶν τοὺς Τούρκους πρὸ 20 ἡμερῶν ἕως τοῦ πλοίου «Ἀώτενιξ» ἐν τῷ λιμένι Θεσσαλονίκης, προσεφώνει τοὺς ἀναχωροῦντας ὡς ἑξῆς: «Ἀδελφοί, μὴ λυπεῖσθε διότι ἀναχωρεῖτε, διότι μετ’ ὀλίγον θὰ ἐπιστρέψητε, διότι ἡ Θεσσαλονίκη εἶναι ἰδική μας». Θέλω λοιπὸν εἰς τὰ μέλη ἐκεῖνα τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Ἑλληνικῆς τὰ ὁποῖα ἰδιαιτέρως χειρίζονται τὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα μᾶς ἐνδιαφέρουν νὰ μὴ ἐπικρατῇ ἡττοπάθεια καὶ θέλω νὰ μὴ ἐπικρατῇ ἡ τουρκικὴ ἀντίληψις. Περατῶν τὸν λόγον μου, διότι, ὅπως εἶπον, εἰς τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν θὰ ἀνοίξωμεν τὴν τραγικὴν αὐλαίαν τῆς θέσεως ἡμῶν πάλιν, θέλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ἡμεῖς θέλομεν Δημοκρατίαν διὰ τῆς εὐθείας καὶ ὄχι διὰ τῆς τεθλασμένης. Ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἔχω κυλίσει τὸν προσφυγικὸν πίθον Διογένους τοῦ Ποντίου μέχρις αὐτοῦ τοῦ βήματος, μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τοῦ ἡλίου τῆς Δημοκρατίας βλέπω ἕν στίγμα: Τὸν Θρόνον τὸν βασιλικόν. Κάτω ὁ Θρόνος. Ζήτω ἡ Δημοκρατία. (Χειροκροτήματα).

§204ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαδάκης Βερροίας.

§205Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (ἢ ΣΤΑΪΚΟΣ). Κύριοι πληρεξούσιοι, κατόπιν τῶν ὅσα ἐλέχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου φρονῶ ὅτι δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον ν’ ἀσχοληθῶ ἐπὶ πολὺ ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῶν προγραμματικῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ἐν τούτοις φρονῶ ὅτι ἔχω καθῆκον καὶ ἐγὼ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἐξηγήσω τὴν ἔννοιαν τῆς ψήφου τοῦ Λαοῦ τῆς 16 Δεκεμβρίου καὶ θὰ πράξω τοῦτο διότι ὅλαι αἱ ὁμάδες καὶ ὅλα τὰ κόμματα εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα δὲν κατῆλθον ὑπὸ ἑνιαῖον πρόγραμμα.

§206Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπάρχει ἀριθμὸς ἐπαρκὴς πληρεξουσίων ἐν τῇ αἰθούσῃ. Νὰ διακόψωμεν.

§207Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν νομίζητε ὅτι ὁ ἀριθμὸς δὲν εἶναι ἐπαρκής, ἔχετε δικαίωμα νὰ ὑποβάλητε ἔνστασιν.

§208Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Βλέπετε ὅτι ἀπὸ τὴν πτέρυγα ἐκείνην ἠγέρθη μέγας ἀριθμὸς πληρεξουσίων καὶ ἀπῆλθε.

§209Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ κατάστασις αὐτὴ δὲν εἶναι, ὑποθέτω, πρωτοφανὴς διὰ τὰ χρονικὰ τῶν Κοινοβουλίων· ἄλλως τε ἐκ τῆς πτέρυγος αὐτῆς ὑπεβλήθη ἡ πρότασις νὰ κάμνωμεν νυκτερινὰς συνεδριάσεις.

§210Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (ἢ ΣΤΑΪΚΟΣ). Δὲν πρόκειται νὰ πείσωμεν τὴν πτέρυγα ἐκείνην· ἀλλὰ τὴν πτέρυγα ἡ ὁποία λείπει.

§211Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νὰ ἐρχώμεθα εἰς τὰς 4. μ. μ.

§212Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (ἢ ΣΤΑΪΚΟΣ). Κύριοι πληρεξούσιοι, πρὶν ἀρχίσω τὸν λόγον ὀφείλω νὰ δηλώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 16ης Δεκεμβρίου κατῆλθον ὑπὸ σημαίαν δημοκρατικὴν καὶ φιλελευθέραν ταυτοχρόνως. Δὲν ἐζήτησα οὐδαμόθεν τὴν ἔγκρισιν τοῦ συνδυασμοῦ μας. Ὀφείλω ἐπίσης νὰ δηλώσω ὅτι ἀντεμετωπίσαμεν καὶ συνδυασμὸν συντηρητικῶν φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος κατώρθωσε μόλις καὶ μετὰ βίας καὶ μὲ ὅλας τὰς ἐπαγγελίας του νὰ περισυλλέξῃ περὶ τὰς χιλίας διακοσίας ψήφους καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ συνδυασμὸς ἡμῶν ἐπέτυχε διὰ 7000 ψήφων. Τὴν ἐντολὴν τοῦ Λαοῦ τῆς 16ης Δεκεμβρίου θεωροῦμεν φιλελευθέραν, ἀντιδυναστικὴν καὶ ταυτοχρόνως δημοκρατικήν. Διότι ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ εἶχεν ἀλλοίαν ἔννοιαν ἡ ψῆφος τῆς 16ης Δεκεμβρίου, ὅταν ἡμεῖς ὅλοι τὰ περισσότερα τῶν ἐπιχειρημάτων μας ἠρύσθημεν ἀπὸ τὴν ἐγκληματικὴν δρᾶσιν τῆς Δυναστείας τοῦ Κωνσταντίνου καὶ ἀπὸ τὸ βασιλικὸν πολίτευμα ἐν γένει; Δὲν συμφωνοῦμεν οὔτε μὲ τὴν δεξιὰν οὔτε μὲ τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα· συμφωνοῦμεν μὲ τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον ἐξέθεσεν ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δηλοῦμεν ὅτι τὰς ἀντιλήψεις τοῦ τέως Προέδρου τῆς Ἐπαναστατικῆς Κυβερνήσεως εἴχομεν πρὶν ἀκόμη σχηματισθῇ ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Βενιζέλου. Διὰ σχετικοῦ ὑπομνήματος τὸ ὁποῖον ὑπεβάλομεν εἰς τὸν τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως κ. Βενιζέλον ἐξεθέσαμεν τὰς ἀντιλήψεις ἡμῶν ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ καὶ δυναστικοῦ ζητήματος. Καὶ τὰς ἀντιλήψεις αὐτὰς εἴχομεν ἡμεῖς ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς περὶ τῆς λύσεως τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ δὲν ἐννοοῦμεν ποσῶς νὰ παρεκκλίνωμεν αὐτῶν. Ὑπεστηρίχθη κύριοι, ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ὅτι διὰ τῆς ὑπ’ αὐτῆς ὑποδεικνυομένης λύσεως θὰ προκαλέσωμεν τὴν ἀνεπηρέαστον βούλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ. Ἐρωτῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως: πῶς θὰ εἶναι ἀνεπηρέαστον τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος, ὅταν δὲν θὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαός, διὰ τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος ἁπλῶς, ἀλλὰ θὰ συνδυασθῇ μὲ αὐτο καὶ τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως Γεωργίου; Ὁ Λαὸς ἐὰν τυχὸν ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς Βασιλείας, δὲν θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως Γεωργίου τὸν ὁποῖον μία μερὶς θεωρεῖ κομματικὸν ἔρεισμα. Ἐλέχθη ἐπίσης ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ὑπάρχουν κίνδυνοι οὔτε ἐσωτερικοὶ οὔτε ἐξωτερικοί. Καὶ ὅσον ἀφορᾷ μὲν τοὺς ἐξωτερικοὺς πολλὰ εἶπον οἱ διάφοροι προλαλήσαντες κ. συνάδελφοι· ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαγάγῃ δημοψήφισμα, καθ’ ἣν στιγμὴν τὰ ¾ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους λυμαίνεται ἡ λῃστεία; Μήπως λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν μόνον τὰς Ἀθήνας, τὴν Θεσσαλονίκην, τὰς Πάτρας, ὅπου ἀντὶ νὰ ὑπάγῃ κανεὶς ἕνα περίπατον δύναται νὰ διέλθῃ ἐκ τοῦ ἐκλογικοῦ τμήματος διὰ νὰ ψηφίσῃ: Σᾶς ἐρωτῶ: πῶς θὰ γίνῃ εἰς τὰ ἀγροτικὰ τμήματα, ὅπου εἶναι ὑποχρεωμένοι οἱ ἐκλογεῖς νὰ μεταβαίνωσιν 6–8 ὥρας διὰ νὰ ψηφίσωσιν;

§213ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Πῶς ἔγιναν αἱ ἐκλογαί;

§214Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (ἢ ΣΤΑΪΚΟΣ). Τώρα ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς πολὺ χειροτέραν κατάστασιν ὑπὸ ἔποψιν ἀσφαλείας. Εἶχα ἐπιστολὰς χθὲς τὸ ἑσπέρας, εἰς τὰς ὁποίας μοῦ λέγουν ὅτι ἀπὸ μέσα ἀπὸ τὰ σπίτια τοὺς παίρνουν οἱ λῃσταὶ καὶ τοὺς ζητοῦν λύτρα. Ἐκτὸς τούτου ὅμως ὑπάρχει καὶ τὸ σοβαρώτερον ζήτημα. Ἐνθυμοῦμαι καλῶς ὅτι ὅλοι μετὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 1ης Νοεμβρίου κατεκρίναμεν τὸν κ. Βενιζέλον, διότι, καίτοι ἐγνώριζε τὰς καταστροφὰς αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπήρχοντο εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ τῆς ἐπανόδου τοῦ Κωνσταντίνου, διεξήγαγε ἐκλογάς.

§215Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Διότι ἦσαν ὅλοι βέβαιοι ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας τότε.

§216Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (ἢ ΣΤΑΪΚΟΣ). Καὶ σήμερον ἀκριβῶς ὑπάρχει ἡ ἀκλόνητος πίστις καὶ πολὺ περισσότερον ἡμεῖς πιστεύομεν ὅτι τὸ δημοψήφισμα θὰ ἀποβῇ ὑπὲρ ἡμῶν· ἀλλὰ καὶ ἂν ἓν ἐπὶ τοῖς χιλίοις διαψευσθῶμεν καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος ἀποβῇ καθ’ ἡμῶν, τότε σᾶς ἐρωτῶ: ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ παίξωμεν εἰς τὰ ζάρια τὴν τύχην τῆς Ἑλλάδος, ἀφοῦ πάντες παραδεχόμεθα ὅτι ἐπάνοδος τοῦ Γεωργίου εἰς τὴν Ἑλλάδα σημαίνει τελείαν καταστροφήν;

§217Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μὴ τὰ λέγετε αὐτά.

§218Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐὰν σᾶς κατέχῃ ὁ πανικὸς αὐτός, κρατήσατέ τον εἰς τὴν ψυχήν σας. Μὴ τὰ λέγετε ἀπὸ τοῦ βήματος.

§219Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (ἢ ΣΤΑΪΚΟΣ). Οὐδεὶς πανικὸς μᾶς κατέχει. Ἡμεῖς ἐβγήκαμεν μὲ χιλιάδας ψήφους καὶ ψήφους δημοκρατικάς.

§220Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν) Ἠξεύρετε πόσας ψήφους ἐπῆρεν ὁ δημοκρατικὸς συνδυασμὸς 11000 ψήφων 9800 ἐπῆρεν εἰς τὴν περιφέρειάν μου; Ἐπὶ ὁ συνδυασμός μου καὶ τὸ ὑπόλοιπον οἱ δημοκρατικοί.

§221Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Τότε ἔχει δίκαιον ὁ κ. συνάδελφος.

§222Ι. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (ἢ ΣΤΑΪΚΟΣ). Ἡμεῖς, φρονοῦμεν ὅτι, ἐφόσον παραδεχόμεθα τὸ ἀδύνατον τῆς ἐπανόδου τοῦ Βασιλέως Γεωργίου καὶ εἴμεθα ὑπὲρ τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, δὲν μᾶς ἐπιτρέπεται νὰ θέσωμεν ἐν ἀμφιβόλῳ τὴν ὕπαρξιν τῆς Ἑλλάδος. Ἂν παραδεχώμεθα ὅτι ἀντιπροσωπεύομεν τὴν μεγάλην πλειονότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τότε ὀφείλομεν νὰ λύσωμεν καὶ τὸ δυναστικὸν καὶ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. (Χειροκροτήματα). Μὴ πράττοντες τοῦτο ἀμφισβητοῦμεν τὸ κῦρος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὁπότε πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ θάρρος νὰ εἰσηγηθῶμεν τὴν διάλυσιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ τὴν προκήρυξιν νέων ἐκλογῶν. (Χειροκροτήματα). Πρέπει νὰ προσθέσωμεν ὅτι διὰ τῆς ὁδοῦ τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ ἡ Κυβέρνησις ἐγκαινίζει ἐσωτερικὰς διαμάχας, διότι δὲν δυνάμεθα κάθε 15 ἡμέρας καὶ κάθε μῆνα νὰ καλῶμεν τὸν Λαὸν νὰ προσέρχηται εἰς τὰς κάλπας. Πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ Ἀντίδρασις σκορπᾷ ἑκατομμύρια δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ διὰ νὰ νοθεύσῃ τὸ ἐθνικὸν φρόνημα. Ἐφόσον ἀναγνωρίζομεν ὅλας τὰς συνεπείας τῆς ἐπανόδου τοῦ Βασιλέως, ἐφόσον κίνδυνοι ἐξωτερικοὶ δὲν ὑπάρχουν, ὅπως ἐδήλωσεν ὁ κ. Βενιζέλος, ἐφόσον τὴν Δημοκρατίαν θεωροῦμεν τὸ καλύτερον πολίτευμα καὶ τὸ πολίτευμα τῆς ἀνάγκης δὲν πρέπει καθόλου νὰ διστάζωμεν καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης νὰ κηρύξωμεν καὶ τὴν Δημοκρατίαν καὶ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Ἂν, κύριοι πληρεξούσιοι, σεβώμεθα τὴν γαλήνην τοῦ Τόπου καὶ δὲν θέλωμεν ἐξακολουθητικῶς νὰ βάζωμεν τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν νὰ ἀλληλοσπαράσσηται καὶ νὰ συνηθίζῃ εἰς τὴν αἰσχρὰν συναλλαγήν, πρέπει ἀσφαλῶς τὸ ταχύτερον νὰ τελειώσῃ αὐτὴ ἡ ἱστορία. Ὅσον ἀφορᾷ τέλος τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως φρονοῦμεν ὅτι τὸ πρόγραμμα τὸ ὁποῖον εἰσηγεῖται ἡ Κυβέρνησις δὲν τείνει ποσῶς εἰς συμφιλίωσιν. Κατὰ τὴν γνώμην ἡμῶν τοῦτο θὰ ἐπιτευχθῇ μόνον διὰ τῆς χρηστῆς διοικήσεως καὶ τῆς ἰσοπολιτείας, τὰ ὁποῖα δυστυχῶς δὲν ὑφίστανται εἰς τὸν Τόπον. Αὐτὸ καὶ μόνον ἐπιθυμοῦν αἱ μεγάλαι λαϊκαὶ μᾶζαι. Διότι σᾶς ἐρωτῶ, κύριοι συνάδελφοι: πιστεύετε σοβαρῶς ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἐσεβάσθησαν τὴν προνοεμβριανὴν Ἑλλάδα, διότι δὲν προήρχετο ἀπ’ αὐτούς, νὰ σεβασθοῦν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ δημοψηφίσματος καὶ νὰ ὑποταχθοῦν εἰς τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ; Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ μὴ πιστεύω εἰς τὰς θεωρητικὰς μεθόδους τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ φρονῶ ἀδιστάκτως ὅτι ὁ χαραχθεὶς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως δρόμος δὲν εἶναι ὁ ὀρθός. Μόνον τοῦτο προσθέτω, ὅτι ἂς προσέξῃ καλῶς ἡ Κυβέρνησις, διότι ἀναλαμβάνει μεγίστας εὐθύνας ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους καὶ τῆς Ἱστορίας. (Χειροκροτήματα)

§223ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπιράκης ἔχει τὸν λόγον.

§224Α. ΜΠΙΡΑΚΗΣ. Θὰ φέρω τὸν λόγον, κύριοι πληρεξούσιοι, εἰς τὸ μέρος τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων, τὸ ἀφορῶν τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, διότι τοῦτο κυρίως εἶναι τὸ ἐπίμαχον ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει, τοῦτο ἀπετέλεσε τὴν ἔρευναν καὶ τὴν ἔριδα τῶν προαγορευσάντων καὶ τοῦτο ἀπασχολεῖ ὁλόκληρον τὴν Χώραν. Δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ θίξω ἢ νὰ πικράνω οὐδένα ἐξ ἐκείνων πρὸς τῶν ὁποίων τὴν γνώμην θὰ ἀντέπιπτε ἡ ἰδική μου, ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ καὶ νὰ ἐπηρεασθῶ ἀπὸ κανένα, διότι θέλω νὰ ἔχω ἀκεραίας τὰς εὐθύνας διὰ τὰς γνώμας μου. Τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, κύριοι, ἐτέθη διὰ τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων ὑπὸ δύο μορφάς, τὴν οὐσιαστικὴν μορφήν, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις διεδήλωσε τὴν ἀντιδυναστικὴν καὶ δημοκρατικὴν αὑτῆς πίστιν καὶ τὴν δικονομικὴν ἄποψιν, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ παραπέμψῃ τὸ ἐπίμαχον ζήτημα πρὸ τοῦ Λαοῦ, ἵνα οὗτος διὰ τῆς μεθόδου τοῦ δημοψηφίσματος ἐκδώσῃ τὴν ἐπ’ αὐτοῦ ἐτυμηγορίαν του. Καὶ ὅσον ἀφορᾷ μὲν τὴν οὐσιαστικὴν τοῦ ζητήματος μορφὴν ἡ Ἐθνοσυνέλευσις πλειοδοτεῖ ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀντιδυναστικότητα καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὴν δημοκρατικότητα. Δὲν θὰ ἠσχολούμην δὲ μὲ τὰ ἐγκλήματα τῆς Δυναστείας ἵνα πείσω ὑμᾶς, ἂν δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ πεισθῇ ἓν μέρος, εὐτυχῶς ὀλίγον, τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὸ ὁποῖον πλανᾶται ἀκόμη. Ἡ Δυναστεία ἤσκησε πολιτικὴν παρὰ τὸ πολίτευμα, ἀλλ’ ἐὰν ἔπραττε τοῦτο πρὸς τὸ συμφέρον, ἐγὼ θὰ τῆς τὸ συνεχώρουν, διότι ἡ σωτηρία τῆς Χώρας εἶναι ὁ ὑπέρτατος νόμος. Καὶ ἐὰν τὰ δυσάρεστα ἐκ τῆς πολιτικῆς της ἀποτελέσματα ἦσαν ἀνεξάρτητα τῆς θελήσεώς της, πάλιν θὰ τῆς τὸ συνεχώρουν, διότι ἡ πολιτικὴ κυρίως κρίνεται περισσότερον ἀπὸ τὰς προθέσεις ἐκείνου ὁ ὁποῖος τὴν ἀκολουθεῖ παρὰ ἀπὸ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἐνδεχόμενον νὰ μὴ εἶναι σύμφωνα μὲ τὰς προθέσεις. Ἤσκησε πολιτικὴν παρὰ τὴν γνώμην τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Χώρας, διότι, ὅταν τὸ πρῶτον διεφώνησε μὲ τὸν κ. Βενιζέλον, δὲν ἦτο οὗτος περιβεβλημένος μόνον μὲ τὴν ἀπέραντον ἐμπιστοσύνην καὶ τῆς ἐλευθέρας καὶ τῆς ὑποδούλου Ἑλλάδος, ἀλλ’ εἶχεν ὑπὲρ τῶν γνωμῶν αὐτοῦ καὶ τὰς γνώμας τῶν ἀντιπάλων του καὶ ἐν τούτοις ἡ Δυναστεία ἤσκησεν ἀντίθετον πολιτικὴν καὶ ἐκυβέρνα τὴν Χώραν εἰς στιγμὰς καθ’ ἃς ἠτένιζε τὰ σπουδαιότερα τῶν προβλημάτων μὲ συλλόγους καθηγητῶν!... Ὑπηρετοῦσε διὰ τούτου τὸ γερμανικὸν συμφέρον, ἐνῷ ἐγνώριζεν ὅτι εἶναι ἀντίθετον πρὸς τὸ ἑλληνικόν, ἐνῷ ἐταυτίζετο πρὸς τὸ βουλγαρικὸν καὶ τουρκικὸν καὶ τὸ ὑπεστήριζεν ἐν γνώσει ὅτι ἦτο ἀντίθετον μὲ τὸ ἑλληνικόν. Καὶ ἀπόδειξις τούτου τρανοτάτη εἶναι τοῦτο, ὅτι ὄχι μόνον δὲν διεκήρυττεν ὅτι ἀκολουθεῖ πολιτικὴν γερμανόφιλον, ἀλλ’ ἀπέκρυπτεν ἐπιμελῶς τοῦτο ἀπὸ τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Καὶ γνωρίζουσα ἡ Δυναστεία ὅτι ἦτο ἐγκληματικὴ ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἠκολούθει ἀπεκάλει συκοφάντας ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ὑπεστήριζον ὅτι ἠκολούθουν τὴν πολιτικὴν αὐτήν. Σατανικὴ μέθοδος τοῦ ἐνοχοποιοῦ, ἡ ὁποία εἶναι ἡ κυριωτέρα ἀφορμὴ τῆς πλάνης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Διότι ὑπάρχουν ἐκ τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν οἱ πιστεύοντες ὅτι εἶναι μὲν ἄξιοι εὐγνωμοσύνης ὁ Βενιζέλος καὶ οἱ Φιλελεύθεροι δι’ ὅσα ἔπραξαν ὑπὲρ τῆς Χώρας καλά, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἄξιοι μομφῆς διότι ἐσυκοφάντησαν τὸν Βασιλέα καὶ τοὺς πολιτικοὺς ἀντιπάλους. Ὅταν, κύριοι, κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1915 ὁ πρέσβυς τῆς Γαλλίας συνεχάρη τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν διὰ τὴν εὐστάθειαν τῶν φρονημάτων του, ἐκίνησε τοσοῦτον τὴν μῆνιν τῆς Αὐλῆς, ὥστε, ὅταν ἡ Πρεσβεία ἑώρταζε τὴν ἐθνικὴν ἑορτὴν τῶν Γάλλων, δὲν ἐδέχθη τὴν ἐπίσκεψιν τὴν τυπικὴν κανενὸς μέλους τῆς Βασιλικῆς Αὐλῆς. Τὸ τοιοῦτον δὲν εἶναι οὔτε ὁ Βενιζέλος οὔτε οἱ βενιζελικοὶ οἱ ὁποῖοι τὸ κατήγγειλαν, ἀλλ’ ὁ ἴδιος ὁ πρέσβυς κατήγγειλε τοῦτο εἰς τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐπηκολούθησαν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, διαμαρτυρίαι καὶ ἐνῷ ἐγένοντο ταῦτα, ἐλέγετο ὅτι ἐσυκοφαντοῦμεν αὐτὸν ἡμεῖς, ἐνῷ ἡμεῖς ἐσυκοφαντούμεθα. Κατὰ δὲ τὸν Μάϊον τοῦ 1916 ὁ Κωνσταντῖνος εἰς συνέντευξίν του πρὸς τὸν «Νέον Ἐλεύθερον Τύπον» τῆς Βιέννης ἔλεγε τὰ ἑξῆς: «Ἕκαστον τετραγωνικὸν μέτρον γαλλικῆς γῆς ἀποσπώμενον ἀπὸ τὴν Γαλλίαν ὑπὸ τῆς Γερμανίας θεωρῶ κέρδος διὰ τὴν Ἑλλάδα. Οὐδεμία δύναμις, οὐδεμία προκατάληψις δύναται νὰ μὲ ἐμποδίσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ ἐπιθυμῶ τὴν εἴσοδον τῶν Βουλγάρων εἰς τὴν Θεσσαλονίκην ὡς ἐλευθερωτῶν. Λυποῦμαι διότι ἀπεκάλεσα ἄλλοτε τοὺς Βουλγάρους ὡς Ἔθνος μὴ δικαιούμενον νὰ ἀνήκῃ εἰς τὸν πολιτισμένον κόσμον, διότι τοῦτο ἔπρεπε νὰ εἴπω διὰ τοὺς Γάλλους». Καὶ αὐτὰ δὲν ἐλέχθησαν εἰς τὴν Γαλλίαν ἀπὸ τοὺς Φιλελευθέρους οὐδὲ ἀπὸ τὸν Βενιζέλον, ἀλλ’ ἡμεῖς τὰ ἐμανθάνομεν ἀπὸ συγγράμματα γαλλικά. Διότι ὁ ἴδιος ὁ πρέσβυς τῆς Γαλλίας, ὁ ὁποῖος ἐδημοσίευσε τὴν παράλειψιν τῆς Αὐλῆς νὰ μὴ ἐπισκεφθῇ τοῦτον κατὰ τὴν ἐθνικὴν ἑορτὴν τῶν Γάλλων, ἀνέφερε ταῦτα πάντα εἰς σύγγραμμα αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ἐξέδωκε τῷ 1919. Κατὰ τὴν μέθοδον, κύριοι, αὐτὴν ἐκρατήθη ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς εἰς τὴν πλάνην καὶ ἡ μέθοδος αὐτὴ ἀποτελεῖ τὴν βαρυτέραν κατηγορίαν κατὰ τῆς Δυναστείας καὶ κατὰ τοῦ δυναστικοῦ συγκροτήματος, διότι δὲν ἀποτελεῖ μόνον συγκάλυψιν τοῦ ἐγκλήματος ἀπὸ τὸν ἐγκληματίαν, ἀλλ’ ἀποτελεῖ τι φοβερώτερον τούτου, ἀποτελεῖ τὴν ἀπόδοσιν τοῦ ἐγκλήματος εἰς τὸν ἀθῷον. Καὶ περὶ μὲν τῶν ἐγκλημάτων τῆς Δυναστείας πολλὰ ἐλέχθησαν καὶ δὲν θὰ σᾶς ἀπασχολήσω. Διὰ τοῦτο ἔρχομαι εἰς τὴν δικονομικὴν μορφήν, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις θέλει νὰ λύσῃ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ἡ λύσις διὰ δημοψηφίσματος κατ’ τὴν κρίσιν μου εἶναι ἐσφαλμένη. Τὸ σφάλμα αὐτὸ δὲν βαρύνει μόνον τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἴσως βαρύνει ὅλα τὰ κόμματα, τὰ ὁποῖα προεκλογικῶς ἐδέχθησαν νὰ εἴπουν καὶ νὰ δεχθοῦν ὅτι θὰ ἀκολουθήσουν τὴν λύσιν αὐτήν. Εἶμαι ὅμως τῆς γνώμης ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν καὶ ὁ τρόπος καθ’ ὃν ἐτέθησαν τὰ ζητήματα ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἀπαλλάσσουν τὴν Συνέλευσιν τῆς ὑποχρεώσεως νὰ καταφύγῃ καὶ πάλιν εἰς τὸν λαόν, διότι, ὅτε εἴπομεν εἰς τὸν λαὸν ὅτι εἴμεθα δημοκρατικοί, κατερχόμεθα μὲ δημοκρατικὴν σημαίαν καὶ ἀντιδυναστικήν, ὁ λαὸς μᾶς περιέβαλε μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην. Δὲν γνωρίζω ποίαν ἀνάγκην ἔχομεν νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὸν λαὸν καὶ ἄλλο ἐρώτημα: Ἢ ἔχομεν τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Λαοῦ καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡμεῖς πρέπει νὰ ἀποφασίσωμεν, ἢ δὲν τὴν ἔχομεν καὶ πρέπει νὰ καταθέσωμεν τὴν ἐντολήν. Καὶ θὰ μὲ ἐνέβαλλεν εἰς ἀμφιβολίαν μήπως τυχὸν διαβλέπει ἡ Κυβέρνησις ὅτι δὲν συμφωνεῖ ὁ λαὸς πρὸς τὰς ἀπόψεις τῆς Συνελεύσεως, θὰ μὲ ἐνέβαλλεν εἰς ἀμφιβολίαν ἡ αἴτησίς της νὰ ἐπιδιώξῃ διὰ δημοψηφίσματος τὴν λύσιν, ἐὰν δὲν ἐβεβαίου ἐπανειλημμένως ὅτι δὲν φοβεῖται καὶ ὅτι δὲν ἔχει καμμίαν ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ ἀποτελέσματος. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἀφοῦ δὲν ἔχει καμμίαν ἀμφιβολίαν καὶ δὲν φοβεῖται, διατί δὲν προχωρεῖ; Ἀφοῦ τὸ κύριον σῶμα ἔφθασε τὰς προφυλακάς, διατί ἐσταμάτησε; Καὶ εἶναι λογικὸν εἰς τὰς προφυλακάς, ὅταν ἔφθασε καὶ τὸ κύριον σῶμα, νὰ ὑποστείλουν τὰς σημαίας αὐτάς; Ἀλλ’ ἴσως μοὶ εἴπῃ τις ὅτι ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἔλαβε μέρος εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ πρέπει νὰ λάβῃ. Ἀλλ’ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔλαβε μέρος εἰς τὸν ἀγῶνα, διότι ἔθηκε πρόγραμμα πρὸ τοῦ Λαοῦ ἀρνητικὸν καὶ συνεβούλευσε τὸν Λαὸν νὰ ἀπόσχῃ καὶ παραπέμπω τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὰ ἀρχεῖα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν διὰ νὰ ἴδῃ ποῖος ἤκουσε τὴν Ἀντιπολίτευσιν. Καὶ ἀφοῦ δὲν ἠκούσθη τότε ἡ Ἀντίδρασις ἀπὸ τὸν Λαὸν, μὲ ποῖον δικαίωμα προκαλεῖ τώρα; Ἀλλὰ θὰ μὲ ἐρωτήσητε: ἔστω, ἀφοῦ ἤδη προκαλεῖ, ἂς κατέλθωμεν διὰ νὰ ὁμολογήσῃ τὴν ἧττάν της. Θὰ ἠδυνάμην καὶ τοῦτο νὰ πιστεύω, ὅτι θὰ ἔχῃ μίαν ἐπίσημον καὶ πανηγυρικὴν δικαιολογίαν, ἀλλὰ δὲν θὰ γίνῃ τοῦτο. Θὰ ἔχωμεν ἐπὶ πλέον τοὺς ἰσχυρισμοὺς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὅτι ἐνεδρεύομεν τὸ φρόνημα τοῦ Λαοῦ· θὰ μᾶς λέγουν ὅτι ἐπλαστογραφήσαμεν τὴν λαϊκὴν θέλησιν τὴν 16 Δεκεμβρίου καὶ θὰ μᾶς εἴπουν ὅτι ἐτυραννήσαμεν καὶ ἐξεβιάσαμεν τὴν λαϊκὴν θέλησιν τὴν πρώτην Κυριακὴν τοῦ Ἀπριλίου, ὁπότε κατὰ τὴν κυβερνητικὴν θέλησιν θὰ γίνῃ τὸ δημοψήφισμα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, κύριοι, τὸ δημοψήφισμα πιθανὸν νὰ εἶναι ὁ ἐντελέστερος δικονομικὸς τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐκφράζεται ἐπὶ ζητημάτων ἐξαιρετικῆς σημασίας ἡ γνώμη τοῦ Λαοῦ. Θὰ ἐτόλμων, κύριοι, καὶ ἂν δὲν ἤμην πλήρως πεπεισμένος ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἦτο ἀντιδραστικός, θὰ ἐτόλμων ὑπὸ ἰδίαν μου εὐθύνην ὡς πολιτικὸς νὰ καταρρίψω τὴν Δυναστείαν, ἐφόσον ἐπίστευον ὅτι τοῦτο πράττων σῴζω τὴν Χώραν. Διετύπωσεν ἡ Κυβέρνησις μίαν θαυμασίαν κατηγορίαν κατὰ τῆς Δυναστείας καὶ μᾶς εἶπεν ὅτι ἔχομεν καὶ τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφασίσωμεν καὶ ἔπειτα μᾶς λέγει ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀποφασίσωμεν. Ἀλλ’ ὄχι. Ἡ ἀπόφασις πρέπει νὰ ἐκδοθῇ ἐδῶ. (Χειροκροτήματα) Πρέπει ἐδῶ νὰ καταρριφθῇ ὁ Θρόνος. Νὰ τιμωρηθῇ ἐδῶ τὸ ἔγκλημα. Ἂν δὲ δὲν ἔχωμεν ἁρμοδιότητα ν’ ἀποφασίσωμεν ἐπὶ τοῦ ὑψίστου τούτου ζητήματος, τότε ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν ἠξεύρω λόγον ὑπάρξεώς μου. Ἀλλ’ ἤκουσα τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως λέγοντα ὅτι θέλει νὰ κρημνίσῃ τὸν Θρόνον, θέλει νὰ κάμῃ Δημοκρατίαν, ἀλλὰ θέλει νὰ κάμῃ ἔργον στερεόν. Ἀλλὰ δὲν θὰ εἶναι τοῦτο στερεόν, ἂν ἀποφασίσῃ τοῦτο ἡ Συνέλευσις; Καὶ θὰ εἶναι στερεόν, διότι θ’ ἀποφασίσῃ τοῦτο ὁ Λαός; Ἀλλ’ ἡ Συνέλευσις εἶναι ξένη πρὸς τὸν Λαόν; Ἐξεδόθη κανὲν χάτι–χουμαγιοὺν καὶ μᾶς ἐκάλεσεν ἐδῶ διὰ νὰ συσκεφθῶμεν, ἢ εἴμεθα ἀπεσταλμένοι τοῦ Λαοῦ; Ἡ ἀπόφασις τὴν ὁποίαν θὰ λάβωμεν κατὰ τῆς Δυναστείας δὲν εἶναι ἢ δὲν θὰ εἶναι ἀπόφασις τοῦ Λαοῦ; Ἀλλ’ ἠδύνατο ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ καὶ μίαν ἄλλην ἄποψιν, τὴν ὁποίαν δὲν εἶπε καὶ ἡ ὁποία εὐτυχῶς ἐλπίζω ὅτι δὲν θὰ ὑπάρχῃ. Μήπως δὲν ἐσχηματίσθη εἰς τὸ ἐξωτερικὸν γνώμη σαφὴς περὶ τῆς μεταβολῆς τοῦ λαϊκοῦ φρονήματος ἀπὸ τῆς μοιραίας 1ης Νοεμβρίου, ὁπότε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς παρακούσας τὴν νόταν τῶν Δυνάμεων ἐτέθη ἀντιμέτωπος αὐτῶν; Φρονῶ ὅτι ἡ γνώμη ἐν τῷ ἐξωτερικῷ περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἂν δὲν διεσαφηνίσθη καὶ δὲν ἀπεκρυσταλλώθη διὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ ὁποία ἦτο λαϊκή, θ’ ἀποκρυσταλλωθῇ καὶ θὰ διασαφηνισθῇ διὰ τοῦ ἀποτελέσματος τῶν ἐκλογῶν τῆς 16ης Δεκεμβρίου. Ἐπειδὴ δὲ δὲν ὑπάρχουσι καὶ λόγοι ἐξωτερικοὶ ἐπιβάλλοντες τὸν πειραματισμόν, δὲν θὰ ἐδεχόμην ποτὲ νὰ συντελέσω ὅπως παραδοθῇ ἡ Χώρα εἰς τὸν σάλον τοῦ δημοψηφίσματος διὰ νὰ ἐκπληρώσω τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ κ. Λυκουρέζου ἢ τοῦ κ. Μερκούρη. Περαίνων τὸν λόγον μου παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἄρῃ τὰς ἐπιφυλάξεις της. Ἐπροχώρησεν, εἶναι ἡ ἀλήθεια, πολύ, ἀλλὰ πρέπει νὰ προχωρήσῃ ἀκόμη περισσότερον διὰ νὰ φέρῃ εἰς συντέλεσιν τὸ ἔργον αὐτῆς. Ἄν, κύριε Πρόεδρε, τῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἐμποδίζουν ὑμᾶς, ὅπως πιστεύω, λόγοι ἐξωτερικοὶ νὰ κινήσητε τὴν χεῖρα, τότε τολμήσατε, τολμήσατε νὰ κάμητε τὴν εὐγενῆ χειρονομίαν, τολμήσατε νὰ παραμερίσητε τὸ καταπέτασμα διὰ νὰ ἴδῃ τὸ Ἔθνος ὄπισθεν αὐτοῦ τὴν ροδίζουσαν αὐγὴν τῆς μεγάλης ἡμέρας τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Λαοῦ. (Χειροκροτήματα).

§225ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ρέντης ἔχει τὸν λόγον.

§226ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Αὔριον, αὔριον. Εἶναι μία ἡ ὥρα, κύριε Πρόεδρε.

§227ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἠμπορῶ νὰ λύσω τὴν συνεδρίασιν ἄνευ τῆς συναινέσεως τῆς Συνελεύσεως.

§228Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κύριε Ρέντη, ἀφήσατε νὰ ὁμιλήσητε αὔριον.

§229Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, κύριε Πρόεδρε.

§230Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ Συνέλευσις συνεδριάζει παρόντων 30 πληρεξουσίων, περιλαμβανομένων καὶ τῶν στενογράφων.

§231ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Φέρετε ἔνστασιν.

§232Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν ὑπάρχει κανένας ἀντιλέγων νὰ ὁμιλήσῃ;

§233Θ. ΧΑΒΙΝΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὡμίλησαν 4 κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ὑπάρχει ἀντιλέγων κανείς;

§234Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κύριε Ρέντη, ἀφήσετε νὰ ὁμιλήσητε αὔριον.

§235Κ. ΡΕΝΤΗΣ. Δὲν εἶναι δικαίωμά μου.

§236Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἀπόψε ὅλη ἡ προκοπή;

§237Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἐπεθύμουν νὰ μάθω ἀκριβῶς τί ἐπιθυμεῖ ἡ Ἀντιπολίτευσις. Θὰ δυνάμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν ἐπὶ πολύ; Διότι ὡς βαίνουν αἱ συζητήσεις ἐν τῇ Συνελεύσει δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὰς τερματίσωμεν οὐδὲ μέχρι τέλους τῆς ἑβδομάδος. Ὑπελογίσαμεν ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ τερματισθοῦν σήμερον ἢ αὔριον.

§238Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὑπελογίσαμεν δι’ αὔριον, ἀλλὰ τώρα εἶδον εἰς τὸν κατάλογον ὅτι εἶναι ἀκόμη 50 ἕως 60 ἐγγεγραμμένοι. Ἐγὼ λέγω τὸ ἑξῆς: νὰ τεθῇ ὡς κανονισμὸς ἀπὸ αὔριον οἱ ἀγορεύοντες νὰ μὴ καταναλίσκωσι πέρα τῶν 20 λεπτῶν περίπου, ἐκτὸς ἂν ἡ Συνέλευσις ἐπιτρέψῃ παράτασιν καὶ πέρα τῶν 20 λεπτῶν.

§239Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Θὰ τὸ κάμωμεν ἀναγκαίως ἀπόψε. Ὁ Τρικούπης ἔκαμε συνεδρίασιν τριῶν ἡμερῶν διὰ τὴν πίστωσιν Σπάρταλη.

§240Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος τῶν ἀντιλεγόντων καὶ ὅσοι εἶναι ἀπόντες νὰ διαγραφῶσι διὰ παντός.

§241ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ κληθῶσι μὲ τὴν σειράν.

§242Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ ὁρίσωμεν ἓν τέταρτον.

§243Γ. ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ. Νὰ γίνῃ ψήφισμα ἀμέσως τώρα νὰ ὁμιλῇ καθεὶς 10 λεπτά.

§244ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ σᾶς συμβιβάσω ἐγώ· ἓν τέταρτον.

§245Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπεβλήθη, κύριε Πρόεδρε, πρότασις ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἀριστερᾶς ὅπως τοῦ λοιποῦ αἱ ἀγορεύσεις μὴ ἐκτείνωνται πέρα ὡρισμένου χρονικοῦ ὁρίου καὶ ὡς τοιοῦτον, ἐπροτάθη τὸ ὅριον τῶν 20 λεπτῶν δι’ ἑκάστην ἀγόρευσιν. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις εἶναι πρόθυμος νὰ ἀποδεχθῇ...

§246Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἄλλον τρόπον συντομεύσεως τῶν συζητήσεων νὰ ἐκλέξητε, διότι μὲ 20 λεπτὰ τῆς ὥρας καὶ μὲ 70 ρήτορας δὲν τελειώνομεν οὔτε εἰς 2 ἡμερονύκτια.

§247ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Συνέλευσιν: ἀποδέχεται ὡς ἀνώτατον ὅριον χρονικὸν τῆς ἀγορεύσεως ἑκάστου ἀπὸ αὔριον τὰ 20 λεπτά;

§248ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§249ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὰς 5 μ. μ. (Ὥρα 1 π. μ.).