1924.02.12

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 16Η

Τρίτη 12 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα.

§2Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἤθελον νὰ ἐρωτήσω κατὰ ποίαν ὥραν ἄρχονται αἱ συνεδριάσεις, διότι ἐγὼ εἶμαι ἀπὸ τὰς 4 καὶ τέταρτον μ. μ. καὶ ἤδη εἶναι 5. Τοῦτο δὲν εἶναι ὀρθόν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ ἂν εἰς τὰς 5 μ. μ. ἤθελεν ὁρισθῆ, ἤδη εἶναι 5.30′.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι 5. 30′, ἀλλ’ ἔχετε δίκαιον. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς συνεδριάσεως. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: — Ἡ «Ἕνωσις Συντακτῶν Θεσσαλονίκης» παρακαλεῖ ὅπως ὑπαχθῇ εἰς τὸ ἄρθρον 3 τοῦ ἀπὸ 28 Ἰανουαρίου Ν. Διατάγματος. — Οἱ ἀντάρται καὶ προπαγανδισταὶ τοῦ Μακεδονικοῦ ἀγῶνος ζητοῦσιν ὅπως περιληφθῶσιν εἰς τὸ λαμβανόμενον μέτρον ὑπὲρ τῶν ἀγωνισθέντων ἐν Μακεδονίᾳ ὡς ὁπλαρχηγῶν. — Οἱ κατὰ τὰς τελευταίας ἐξετάσεις ἀπορριφθέντες ὑποψήφιοι πρὸς ἀπόκτησιν διπλώματος μηχανικοῦ αʹ, βʹ καὶ γʹ τάξεως τῶν ἐμπορικῶν ἀτμοπλοίων ζητοῦσιν ὅπως ἀκυρωθῶσιν αὗται, συνάμα δὲ ἡ ἐξεταστικὴ Ἐπιτροπὴ ἀποτελῆται ἐξ ἀξιωματικῶν τοῦ κλάδου των. — Οἱ προσωρινοὶ δημοδιδάσκαλοι τοῦ νομοῦ Τρικκάλων ζητοῦσιν ὅπως ἀφομοιωθῶσι πρὸς τοὺς ἐν τῇ Νέᾳ Ἑλλάδι ὑπηρετοῦντας. — Τὸ Ἐμπορικὸν καὶ Βιομηχανικὸν Ἐπιμελητήριον Σύρου ὑποβάλλει ὑπόμνημα τῶν ἐκεῖ καπνοβιομηχάνων ζητούντων ὅπως ἀρθῇ ἡ ἀπαγόρευσις κατασκευῆς γʹ ποιότητος καπνοῦ καὶ σιγαρέττων. — Ἰδιοκτῆται Καστανωτῶν Ζαγορᾶς ζητοῦσιν ὅπως ἀνακληθῇ ἡ τελευταίως ἐπιβληθεῖσα αὔξησις τῆς φορολογίας ἐπὶ τῆς ξυλείας. — Οἱ Ἀντώνιος Μανιάτης, Κυριάκος Ράπτης καὶ Ἰωάννης Βουλῆς παρακαλοῦσι τὴν Κυβέρνησιν ὅπως μεριμνήσῃ διὰ τὴν ἀποζημίωσιν ἐκ τῆς καταστροφῆς ἣν ὑπέστησαν ὑπὸ τῶν Μπόερς ἐν τῇ Νοτιοδυτικῇ Ἀφρικῇ. — Ἡ ἐπὶ τῶν Θρησκευμάτων Ἐπιτροπὴ τῆς Συνελεύσεως ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσιν αὐτῆς ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2345 περὶ προσωρινοῦ Ἀρχιμουφτῆ καὶ τῶν Μουφτήδων τῶν ἐν τῷ Κράτει Μουσουλμανικῶν Κοινοτήτων». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Γ. Φραγκούδης ὑποβάλλει τὰς ἑξῆς προτάσεις ψηφισμάτων: 1) «Περὶ ἀνατροπῆς τῆς στήλης τῆς ἐγερθείσης ἀποφάσει τῆς Γʹ τῶν Ἑλλήνων Συνελεύσεως ἐπὶ τοῦ τόπου ἔνθα ἐδολοφονήθη ὁ Ἴων Δραγούμης». 2) «Περὶ ἀπαγορεύσεως τῶν χαρτοπαιγνίων καὶ τῶν χαρτοπαικτικῶν λεσχῶν» καὶ 3) «Περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς ὑπὸ ἱερωμένων διευθύνσεως ἱερατικῶν σχολείων οἱασδήποτε φύσεως καὶ περὶ ἐπιβλέψεως καὶ διδασκαλίας ἐν τοῖς ξένοις σχολείοις». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Σταμ. Πεζᾶς ὑποβάλλει τὰς ἑξῆς προτάσεις ψηφισμάτων: 1) «Περὶ ἀπολύτου ἐλευθερίας λόγου καὶ κινήσεως εἰς τὰς ὑπὸ τοῦ Κράτους προκηρυσσομένας ἐκλογάς». 2) «Περὶ τῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἐκτελούντων ὑπηρεσίαν ὑπαλλήλων». 3) «Περὶ διακανονισμοῦ τῶν ἀποδοχῶν τῶν διπλωματικῶν ὑπαλλήλων καὶ περὶ τοῦ προσωπικοῦ τῶν ἐπιτροπῶν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν». 4) «Περὶ τῆς ἰσοβιότητος καὶ ἀμεταθέτου τῶν δικαστῶν» καὶ 5) «Περὶ μὴ ἀσυμβιβάστου τῶν καθηκόντων τοῦ δημοσίου ὑπαλλήλου πρὸς τὰ τοῦ πληρεξουσίου». — Οἱ Ὑπουργοὶ τῆς Γεωργίας κ. Α. Μυλωνᾶς καὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ἐμμ. Τσουδερὸς ὑποβάλλουσι σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2107 τοῦ 1920 «περὶ φορολογίας τῆς ἰνδικῆς καννάβεως». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν κ. Ι. Κανναβὸς ὑποβάλλει σχέδια νόμων: 1) «περὶ καταργήσεως καὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ ΧΝΘʹ νόμου «περὶ Ναυτικῆς Ποινικῆς Νομοθεσίας», καὶ 2) «Περὶ παρατάσεως τῆς ἰσχύος τοῦ ἀπὸ 22 Νοεμβρίου 1923 Ν. Δ. «περὶ συγκροτήσεως πενταμελοῦς Συμβουλίου διὰ τὴν ἐν τῷ Πολ. Ναυτικῷ ἐπαναφορὰν ἀξιωματικῶν κλπ.», τὰ ὁποῖα παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν νὰ κηρυχθῶσι κατεπείγοντα. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ συμπληρώσεως διατάξεων τοῦ νόμου 1110 τῆς 16 Δεκεμβρίου 1917 «περὶ μονιμοποιήσεως ἐφέδρων ἀξιωματικῶν καὶ ἀνθυπασπιστῶν ἐν τῷ Στρατῷ», τὸ ὁποῖον παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ὅπως κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας καὶ τῶν Ναυτικῶν κ. Ι. Κανναβὸς ὑποβάλλουσι σχέδιον ψηφίσματος «περὶ ἀναθεωρήσεως τῶν δυνάμει ἀποφάσεων τῆς Ἐπαναστάσεως ληφθέντων μέτρων περὶ ἐκκαθαρίσεως τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου». Διὰ προηγουμένης ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως εἶχεν ὁρισθῆ ὅτι θ’ ἀνεβάλλοντο αἱ συζητήσεις τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων μέχρι πέρατος τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Ἐπειδὴ ὅμως ἤρχισεν ἄλλη συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἐπιθυμῶ νὰ ἔχω τὴν γνώμην τῆς Συνελεύσεως ἂν ἰσχύει τὸ μέτρον αὐτό.

§5ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§6Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Πρέπει νὰ διακοποῦν αἱ ἐργασίαι.

§7Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καλδῆς.

§9Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Εἶναι βέβαιον ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ ἀσχοληθῇ εἰς τὸ κυριώτατον αὐτῆς ἔργον καὶ τοῦτο εἶναι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν ἀλλ’ ἀναμφιβόλως δὲν πρέπει καὶ ἐπ’ ἀόριστον νὰ ἀναβάλλωνται αἱ ἀναφοραὶ καὶ ἐρωτήσεις. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ἑπομένως νὰ ὑποβάλω γνώμην συνδυάζουσαν τὰ δύο ζητήματα. Διὰ τῆς ὑποβολῆς ἀλλεπαλλήλων ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων ἡ Ἡμερησία Διάταξις αὐτῶν κινδυνεύει ν’ ἀποτελέσῃ τεῦχος, καὶ δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν ὅταν ἀργότερον ἐπιτραπῇ ἡ συζήτησις νὰ ἐξαντληθῇ ἡ ἀπέραντος αὕτη Ἡμερησία Διάταξις. Δι’ αὐτὸ προτείνω ὅπως οἱ ἁρμόδιοι κύριοι Ὑπουργοὶ ἀπαντῶσιν ἐγγράφως εἰς τοὺς ἐρωτῶντας, ἐὰν δὲ ἡ ἀπάντησις δὲν ἤθελε κριθῇ παρὰ τοῦ ἐρωτῶντος ἱκανοποιητικὴ τότε νὰ ἔρχηται ἡ συζήτησις εἰς τὰς ἐπερωτήσεις. Ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι μέγα μέρος τῶν ἐρωτήσεων καὶ ἀναφορῶν λύεται διὰ τῆς ἀμέσου ἀπαντήσεως.

§10Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἔχομεν καὶ σπουδαιότατα ζητήματα ἐπὶ τῶν ἐπερωτήσεων.

§11Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον θὰ εἶναι εἰς θέσιν πᾶς πληρεξούσιος νὰ δίδῃ μίαν ἀπάντησιν εἰς τοὺς ἐνδιαφερομένους. Ὑποβάλλω τὴν πρότασιν αὐτήν, ἵνα, ἂν γίνῃ δεκτή, διευκολυνθῇ ἡ συζήτησις.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου εἶναι λογικωτάτη καὶ θὰ ἦτο τοῦτο ἐξυπηρετικώτατον ἐφόσον θὰ συνεφώνουν οἱ κύριοι πληρεξούσιοι. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς ἀπαντήσεις δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ θὰ ἀπαντῶσιν εἰς τὰς ἐκκρεμεῖς ἀναφορὰς καὶ ἐρωτήσεις (Διάλογοι).

§13Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρόκειται περὶ ζητήματος λίαν ἐπείγοντος. Οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν παραγνωρίζει τὸ ἐπεῖγον τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ἐκτὸς αὐτοῦ ὑπάρχει καὶ ἓν ἄλλο, ἂν ὄχι σπουδαιότατον, πάντως ἐξ ἴσου σπουδαῖον — ἂν αἱ ἀνθρώπιναι πράξεις θεωροῦνται σπουδαῖαι — παντὸς ἄλλου ζητήματος. Ὑπὸ τριακοντάδος πληρεξουσίων ἐκπροσωπούντων τὸν προσφυγικὸν πληθυσμὸν ὑπεβλήθη πρότασις διὰ τῆς ὁποίας διερωτᾶται ἡ Κυβέρνησις τὶ σκέπτεται νὰ κάμῃ σχετικῶς μὲ τὸ πρόσωπον τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ Μακεδονίας καὶ ἄλλων προσώπων ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐκπροσωποῦσι τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ μέχρι τοῦ τελευταίου ὑπαλλήλου τοῦ ἐποικισμοῦ...

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὴ ἡ πρότασις μοὶ ὑπεβλήθη τώρα θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ ἐγγραφῇ εἰς τὴν προσεχῆ Ἡμερησίαν Διάταξιν.

§15Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλουν οἱ ἀντιπρόσωποι νὰ πληροφορηθοῦν καὶ νὰ ἐξακριβώσουν ἄν....

§16Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὑπεβάλετε τὴν ἐπερώτησιν;

§17Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα, διότι πάσχουν οἱ πρόσφυγες. Ἡ παρουσία δὲ πλείστων ἐξ ἡμῶν ἐνταῦθα ἔχει σκοπὸν τὴν ἀνακούφισιν αὐτῶν.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπεβάλατε μόλις σήμερον τὴν πρότασιν· θὰ ἔλθῃ κανονικῶς εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς Πέμπτης.

§19Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ θέλω νὰ συστήσω, κ. Πρόεδρε. Ἐπανειλημμένως ἀναβάλλεται ἡ συζήτησις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἐνῷ ἐν τῷ μεταξὺ ἀποθνήσκουν σωρηδὸν οἱ πρόσφυγες, ὁ δὲ Γεν. Διοικητὴς Μακεδονίας, ὅστις ἐκπροσωπεῖ τὴν Κυβέρνησιν καὶ παρὰ τοῦ ὁποίου ἐξαρτῶνται ὅλαι αἱ ὑπηρεσίαι οἱ σχετικαὶ μὲ τὴν περίθαλψιν τῶν προσφύγων, ἀπεδείχθη συμφώνως πρὸς τὰς ὑπαρχούσας ἐνδείξεις ἀνάξιος τῆς θέσεως αὐτῆς. Ἐπιθυμῶ ἡ Κυβέρνησις νὰ ὁρίσῃ ἡμέραν πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν, καθ’ ἣν νὰ συζητηθῇ ἀποκλειστικῶς τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, καθόσον, ὡς φαίνεται, ἡ Συνέλευσις θὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας της καὶ τὸ ζήτημα θὰ παραπεμφθῇ εἰς τὰς Ἑλληνικὰς καλένδας.

§20Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ ἔχῃ οὐδεμίαν ἀντίρρησιν ἡ Κυβέρνησις νὰ ὁρισθῇ εἰδικὴ ἡμέρα πρὸς συζήτησιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Παρέχω μάλιστα τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἡ Κυβέρνησις σκέπτεται νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν τὸν τερματισμὸν τοῦ πρώτου τμήματος τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς χωρὶς νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἡ Κυβέρνησις δέον νὰ εἶναι ἀπολύτως προητοιμασμένη διὰ τὴν συζήτησιν καὶ ὅτι δὲν ἐδόθη εἰς αὐτὴν εὐκαιρία μέχρι τοῦδε νὰ καταστῇ ἐνήμερος ὅλων τῶν ἀπαιτουμένων στοιχείων ὥστε νὰ προσέλθῃ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως μὲ ἀποκρυσταλλωμένας ἀπολύτως σκέψεις καὶ γνώμας ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ἐν πάσῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι ὀφείλομεν νὰ τηρήσωμεν ἕνα Κανονισμὸν διὰ τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ μὴ παρεμβάλλωμεν ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐνῷ δὲν λύονται αὐτὰ καθ’ ἑαυτὰ ἐφόσον ἔρχονται ἐνώπιον ἡμῶν κατὰ τρόπον ἐπεισοδιακὸν, συντελοῦσιν εἰς τὸ νὰ παρατείνωνται αἱ συζητήσεις καὶ νὰ μὴ φθάνωμεν εἰς τὸ τέρμα, τὸ ὁποῖον ἀκριβῶς θὰ διηυκόλυνε τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος ἐν ἀπολύτῳ ἠρεμίᾳ καὶ μεθ’ ὅλης τῆς προσοχῆς τῆς ὁποίας εἶναι τοῦτο ἄξιον. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀντίληψις τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἶναι ἀντίληψις ἡ ὁποία ὑποθέτω ὅτι συμπίπτει μὲ τὰς ἀντιλήψεις τῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν συμφερόντων ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Παρακαλῶ συνεπῶς τὸν κ. πληρεξούσιον νὰ μὴ ἐπιληφθῇ αὐτὴν τὴν στιγμὴν τοῦ ζητήματος τούτου, ἀλλὰ ν’ ἀναμείνῃ ὅπως συζητήσωμεν αὐτὸ μετὰ τὸν τερματισμὸν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, ὁπότε καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἐθνοσυνέλευσις θὰ εἶναι πολὺ περισσότερον ἢ σήμερον εὐδιάθετοι ἵνα ἐξετάσωσιν ὅλας τὰς ἀπόψεις τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ὥστε νὰ φθάσωμεν εἰς συμπεράσματα ἐξυπηρετικὰ τοῦ προσφυγικοῦ κόσμου.

§21Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἀπάντησιν του, ὅτι πρὸ τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως θὰ συζητηθῇ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Θὰ ἤθελον ὅμως νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις διετύπωσε τὴν γνώμην ὅπως τηρηθῇ ὁ Κανονισμός, ὅτι οἱ πρόσφυγες ἀποθνήσκουσιν ἀκανονίστως καὶ χωρὶς κανὲν πρόγραμμα. Δὲν εἶναι μόνον ζήτημα φιλανθρωπίας, κύριοι, καὶ ἐθνικῆς ἀλληλεγγύης, ἀλλ’ εἶναι καὶ ζήτημα πρακτικῆς πολιτικῆς. Μετ’ ὀλίγας ἡμέρας θὰ ἀναγκασθῶμεν νὰ ἔλθωμεν ἀντιμέτωποι μὲ τὸν προσφυγικὸν κόσμον ζητοῦντες τὴν ψῆφόν του ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας... (Θόρυβος)

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ τμῆμα αὐτὸ τῆς ἀγορεύσεως περιττεύει.

§23ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Μὴ ὑβρίζετε τοὺς πρόσφυγας.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, κ. Κωνσταντόπουλε, ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ἐξηντλημένον κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας.

§25Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἡ Κυβέρνησις προβαίνει εἰς ψήφισιν νομοσχεδίων ἐφόσον δὲν ἔχει ἀκόμη τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Συνελεύσεως. Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν.

§26Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις ἐπὶ ὡρισμένων νομοσχεδίων νὰ ἀναβληθοῦν. Τὰ νομοσχέδια τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ συζητηθοῦν εἶναι ἀπολύτως ὑπηρεσιακῆς φύσεως καὶ ὁπωσδήποτε ἐπείγοντα. Δὲν πρόκειται περὶ νομοσχεδίων τὰ ὁποῖα ἔχουσι χαρακτῆρα πολιτικὸν οὔτε περὶ μέτρων ριζικῶν, ἀλλὰ ἐπαναλαμβάνω ὅτι πρόκειται περὶ νομοσχεδίων τὰ ὁποῖα ἐξυπηρετοῦσιν ἀνάγκας καὶ τῶν ὁποίων ἡ μὴ ψήφισις θὰ παρενέβαλλε προσκόμματα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν. Ἐὰν ἑπομένως δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις—καὶ φρονῶ ὅτι δὲν ὑπάρχει—παρακαλῶ νὰ ψηφισθῶσι.

§27Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ὑπάρχει ἀντίρρησις, διότι πολλὰ ἐκ τῶν νομοσχεδίων αὐτῶν εἶναι ὑψίστης σημασίας καὶ δὲν ἔχουσι κἂν διανεμηθῆ, ὅπως τὸ «περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου Ὑγιεινῆς».

§28Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ ἀποσύρεται.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων». (Ψηφίζεται τὸ σύνολον).

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐγγραφῆς ὁμογενῶν εἰς δημοτολόγια καὶ μητρῷα ἀρρένων». Ἄρθρον 1. (Ἀναγινώσκεται) Ὁ κ. Ἀρτεμιάδης ἔχει τὸν λόγον.

§31Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, κατὰ τὴν σύμβασιν περὶ ἀνταλλαγῆς τῶν πληθυσμῶν καὶ περιουσιῶν, ὅσοι μέχρι τῆς 31ης Ὀκτωβρίου 1923 ἦλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα πρόσφυγες καὶ μὴ ἀπὸ τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1912 κατὰ τὴν σύμβασιν περὶ ἀνταλλαγῆς πληθυσμῶν ἀπέκτησαν αὐτοδικαίως τὴν ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν. Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος διὰ νομοθετικοῦ διατάγματος προενόησεν ὄχι διὰ τὴν πολιτογράφησίν των, διότι δὲν ἐπιτρέπεται, ἀλλ’ ἁπλῶς διὰ τὴν πολιτοποίησίν των. Ἡ σχετικὴ προθεσμία λήγουσα τὴν 30ὴν Ὀκτωβρίου παρετάθη δι’ ἑνὸς μεταγενεστέρου νομοθετικοῦ διατάγματος. Τὸ σχέδιον νόμου τὸ ὁποῖον ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ὑπέβαλεν ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Συνελεύσεως προβλέπει περὶ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι μέχρι τῆς 31ης Μαρτίου 1924 θὰ ἔλθουν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ ὡς γνωρίζει ἡ Συνέλευσις ὑπάρχουσιν ἀκόμη ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ 150.000 καὶ πλέον Ἕλληνες· προστιθεμένων δὲ καὶ τῶν λοιπῶν αἰχμαλώτων, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐν Μ. Ἀσίᾳ ἀδελφῶν μας οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλθουν, ὡς ἐλπίζομεν καὶ εὐχόμεθα, κατὰ τὸ 1924 ἀνέρχεται εἰς 200.000. Ἡ προθεσμία βεβαίως διὰ τὴν ὁποίαν προβλέπει τὸ νομοσχέδιον δὲν εἶναι ἐπαρκής, ἐὰν, ὡς εἶπον, κατορθωθῇ ἡ ἐντὸς τοῦ 1924 ἐπάνοδος αὐτῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα. Διὰ τοῦτο προτείνω ὅπως ἀπαλειφθῇ ἡ προθεσμία αὐτὴ καὶ τεθῇ ὡς ὅριον τὸ τέλος τοῦ ἔτους 1924, μὴ ληφθῇ δὲ ὡς βάσις ἡ ἡμερομηνία τῆς 31ης Ὀκτωβρίου 1923, διότι ὑπάρχουν πρόσφυγες οἱ ὁποῖοι διὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον λόγον καίτοι εὑρίσκονται ἐνταῦθα ἀπὸ τοῦ 1912 δὲν κατώρθωσαν νὰ ἐγγραφῶσιν. Διὰ τοῦτο προτείνω ὅπως ἐπεκταθῇ τὸ εὐεργέτημα καὶ εἰς τοὺς πρόσφυγας αὐτῆς τῆς κατηγορίας, νὰ τροποποιηθῇ δὲ τὸ νομοσχέδιον εἰς τρόπον ὥστε νὰ περιλάβῃ τοῦτο ὅλους τοὺς πρόσφυγας, ἀνεξαρτήτως τῆς ἡμερομηνίας κατὰ τὴν ὁποίαν ἦλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἀναγνωρίσῃ αὐτοὺς ὡς Ἕλληνας ὑπηκόους.

§32Π. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ. Νὰ δοθῇ, κ. Πρόεδρε, τὸ δικαίωμα εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ παρατείνῃ τὴν προθεσμίαν διὰ Β. Διατάγματος.

§33Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δέχομαι τὴν τροπολογίαν αὐτὴν ὡς 4ον ἄρθρον.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 1 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. (Ἀναγινώσκεται εἶτα καὶ ψηφίζεται τὸ ἄρθρον 2).

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 3. (Ἀναγινώσκεται).

§36Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸ ἄρθρον 3ον λέγει: (Ἀναγινώσκει) «Οἱ ἀφιχθησόμενοι πρόσφυγες εἶναι ὑποχρεωμένοι ἐντὸς μηνὸς νὰ ἐγγραφῶσιν εἰς τὰ μητρῷα καὶ τὰ δημοτολόγια». Εἶναι δυνατόν, κ. Ὑπουργέ, τὰ συντρίμματα αὐτὰ τῆς καταστροφῆς, τῶν ὁποίων πρῶτον μέλημα θὰ εἶναι αὐτὴ ἡ ὕπαρξίς των, νὰ σκεφθῶσι τὴν ἐγγραφήν των ἐντὸς ἑνὸς μηνός; Εὑρίσκω τὴν προθεσμίαν ἀνεπαρκῆ καὶ προτείνω νὰ τὴν παρατείνητε τοὐλάχιστον ἐπὶ τρίμηνον.

§37Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐδήλωσα ἤδη ὅτι δέχομαι τὴν τροπολογίαν τοῦ πληρεξουσίου Κέας κ. Μαζαράκη, καθ’ ἣν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὅπως διὰ Β. Διατάγματος παρατείνῃ τὴν προθεσμίαν ὅταν παρουσιάζηται ἀνάγκη.

§38ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Ἡ κύρωσις τοῦ νόμου 425 εἶναι σοβαρὰ, διότι ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἐγγραφὴ τῶν προσφύγων εἰς τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους δὲν δημιουργεῖ τὴν ὑποχρέωσιν πρὸς στράτευσιν, ἀντιθέτως ἡ μὴ ἐγγραφὴ δημιουργεῖ συνεπείας ἀδηλώτων. Ἄν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται οἱ πρόσφυγες καὶ τὴν ψυχικὴν ἀδυναμίαν εἰς τὴν ὁποίαν τὸ Κράτος θὰ εὑρεθῇ νὰ ἐφαρμόσῃ κατ’ αὐτῶν συνεπείας ἀδηλώτων, καθίσταται φανερὸν ὅτι ἡ κύρωσις αὕτη καὶ νὰ ἐφαρμοσθῇ δὲν εἶναι δυνατὸν καὶ ἄκρως αὐστηρὰ εἶναι. Ὥστε ἂς μὴ τεθῶσι ποινικαὶ διατάξεις διὰ νὰ μὴ γεννηθῇ καὶ ἡ ἐντύπωσις ὅτι πολιτογραφοῦμεν βιαίως τοὺς πρόσφυγας.

§39ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἤθελον νὰ ὑποβάλω εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν Ὑπουργὸν τὴν θερμὴν παράκλησιν ὅπως εὐαρεστηθῇ καὶ παρατείνῃ τὴν προθεσμίαν. Εἶναι ἀνεπαρκής, κ. Πρόεδρε, ἡ διὰ τοῦ νομοσχεδίου ὁριζομένη διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι.....

§40Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, ἐπαναλαμβάνω, διότι φαίνεται ὅτι ὁ κ. συνάδελφος δὲν μὲ ἤκουσεν, ὅτι ἐδέχθην σχετικὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Μαζαράκη. Ἑπομένως πᾶσα συζήτησις ὑποθέτω ὅτι παρέλκει.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὶν ἢ προβῶμεν εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ἄρθρου 3 θ’ ἀναγνωσθῇ ἡ ἐπ’ αὐτοῦ τροπολογία τοῦ κ. Καλογερᾶ. (Ἀναγινώσκεται ἡ τροπολογία).

§42ΝΙΚ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡμεῖς, κ. Πρόεδρε, ἐκ πείρας γνωρίζομεν ποῖα προσκόμματα φέρουν συνήθως οἱ δικαστικοὶ εἰς τοιαῦτα ζητήματα. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ πλειονότης τοῦ δικαστικοῦ κόσμου τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἀντιδραστική.

§43ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι δά!

§44ΕΤΕΡΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Σωστά, σωστά. (Θόρυβος).

§45Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ γνώμη ἑνὸς ἑκάστου ἐδῶ — μέσα εἶναι σεβαστή. Δὲν εἴμεθα ἡ Γʹ Συνέλευσις· εἴμεθα ἡ Δʹ.

§46Α. ΜΥΛΩΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Νομίζω ὅτι τοιαῦται ἀόριστοι αἰτιάσεις ἐναντίον τοῦ δικαστικοῦ κλάδου δὲν συμβάλλουσιν εἰς τὴν ἀνύψωσιν τοῦ γοήτρου τῆς Δικαιοσύνης.

§47Ν. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἠκούσατε ἀκόμη τὴν γνώμην μου. Ἔχω τὴν προσωπικὴν γνώμην ὅτι ἡ μεγάλη μερὶς τοῦ δικαστικοῦ κόσμου τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἀντιδραστική. Ἐπὶ ὀκτὼ μῆνας ὑπηρέτησα ἐν Λακωνίᾳ ὡς νομάρχης, εἰς τὸν ὁποῖον ἐνεπιστεύθη ἡ Ἐπανάστασις, ἡ ἐπὶ 15 μῆνας δώσασα εἰς ἡμᾶς ἁπτὰ δείγματα ὀρθοφροσύνης καὶ ἀρετῆς, τὴν διοίκησιν τῶν κρατικῶν ὑποθέσεων, καὶ ἐπὶ ὀκτὼ μῆνας δὲν κατώρθωσα νὰ ἐγγράψω 6 χιλιάδας προσφύγων εἰς τὸν νομὸν Λακωνίας ἐξ αἰτίας τῆς ἀντιδράσεως τῶν δικαστικῶν. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι). Κύριε Πρόεδρε τῆς Συνελεύσεως, ἤλθομεν ἐδῶ διὰ νὰ στερεώσωμεν τὴν ἀλήθειαν, διότι μόνον ἐπὶ τῆς ἀληθείας δύναται νὰ ὑπάρξῃ Ἑλλάς, ἥτις ἑνὸς πράγματος ἔχει ἀνάγκην, ἀρετῆς. Οἱ δικαστικοὶ κατέφυγον εἰς διαστροφὴν τῶν ἀρχικῶν ὀνομάτων τῶν ἐκλογέων, εἰς ἀναβολὰς ἐπὶ ἀναβολῶν, ἕως ὅτου, ληξάσης τῆς προθεσμίας, εὑρέθημεν μὴ ἔχοντες ἐγγεγραμμένους ὅλους τοὺς πρόσφυγας, οἱ ὁποῖοι, ἐπαναλαμβάνω, ἀνήρχοντο ἐν τῷ νομῷ Λακωνίας μόνον εἰς ἑξήμισυ χιλιάδας, μεταξὺ τῶν ὁποίων δὲν ἦσαν οὔτε χίλιοι ἐκλογεῖς. Παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ ἐπιστήσῃ, εἰ δυνατόν, τὴν προσοχήν της ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου καὶ ἢ νὰ ἀντικαταστήσῃ τὰ πρόσωπα ἢ νὰ ἐξεύρῃ ἄλλον τινὰ τρόπον, διότι ἂν τὰ πράγματα διεξαχθοῦν καὶ πάλιν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ παλαιοῦ συστήματος θὰ καταλήξωμεν πάλιν εἰς τὰ ἴδια. Καὶ τώρα ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἔχει τὸν λόγον.

§48Α. ΜΥΛΩΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Εἶμαι διατεθειμένος νὰ ἐπαναλάβω ὅτι θὰ συνέβαλον πολὺ οἱ κύριοι πληρεξούσιοι εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ γοήτρου τῆς Δικαιοσύνης, ἂν ἤθελον νὰ ἀσκήσωσι τὸν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον εἴτε δι’ ἐπερωτήσεων εἴτε διὰ καταγγελιῶν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον συγκεκριμμένων γεγονότων. Ἂς εἶναι δὲ βέβαιοι οἱ κύριοι πληρεξούσιοι ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης θὰ ἀσκήσῃ τὴν πειθαρχικὴν ἐξουσίαν καὶ θὰ παραπέμψῃ τοὺς πταίσαντας ὅπου δεῖ.

§49Ι. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὑπάρχει ὑπόμνημα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου.

§50Α. ΜΥΛΩΝΑΣ (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν νομίζω ὅμως ἐποικοδομητικὸν τοῦ γοήτρου τῆς Δικαιοσύνης τὸ νὰ ἐπιρρίπτωνται ἀόριστοι αἰτιάσεις κατ’ ὁλοκλήρου τοῦ Σώματος.

§51ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀπὸ τὴν δικαστικὴν ἀντίδρασιν προεκλήθη καὶ ἡ δίωξις τοῦ πληρεξουσίου κ. Ἀβραὰμ Γρηγοριάδου.

§52Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδή, κ. Πρόεδρε, πρόκειται περὶ ὑποβληθείσης τροπολογίας, ἡ ὁποία εἶναι μᾶλλον ξένη πρὸς τὸ περιεχόμενον τοῦ νομοσχεδίου, νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποτελέσῃ αὕτη ἀντικείμενον ἰδιαιτέρας νομοθετικῆς προνοίας. Δι’ αὐτὸ ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται ν’ ἀποδεχθῇ αὐτὴν ἐπὶ τοῦ παρόντος. Τερματίζεται ἑπομένως ἡ συζήτησις ἡ παρεμπίπτουσα, ἡ ὁποία ἀνεφύη ὅσον ἀφορᾷ τὸν δικαστικὸν κλάδον. Ἐν πάσῃ περιπτώσει δὲν εἶναι δυνατόν, ἐπ’ εὐκαιρίᾳ ἑνὸς νομοσχεδίου ἀφορῶντος τὴν λῆψιν στοιχειώδους μέτρου διὰ τὴν πολιτογράφησιν τῶν προσφύγων, νὰ παρεκτρέπηται ἐπὶ τοσοῦτον ἡ συζήτησις, ὥστε νὰ καταναλίσκωμεν τὸν χρόνον τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ ἐλέγχωμεν τὸ πολιτικὸν φρόνημα τοῦ δικαστικοῦ κλάδου. Αὐτὸ ἀποτελεῖ μίαν ἀταξίαν εἰς τὰς ἐργασίας τοῦ Σώματος, ἡ ὁποία δὲν ὑποθέτω ὅτι συντελεῖ εἰς τὴν ἀπόδοσιν ἐκ μέρους αὐτοῦ ἐργασίας χρησίμου εἰς τὴν κοινωνίαν. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν νὰ τερματισθῇ ἡ συζήτησις, τερματιζομένης δὲ τῆς συζητήσεως θὰ εἶχον νὰ προσθέσω εἰς ὅσα εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸς ὅτι εἶναι δυνατὸν μεταξὺ τοῦ δικαστικοῦ κλάδου νὰ ὑπάρχουν τινὲς δικαστικοί, οἱ ὁποῖοι, ὅπως καὶ μεταξὺ ὅλων σχεδὸν τῶν κλάδων, ἐν μέσῳ τοῦ πολιτικοῦ σάλου ὁ ὁποῖος ἐτάραξε τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ μίαν ὁλόκληρον περίοδον, νὰ ἐλησμόνησαν τὴν ἀμεροληψίαν τὴν δικαστικήν, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὸ πρώτιστον δικαστικὸν καθῆκον. Ἀλλ’ εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι ὁ δικαστικὸς κλάδος ἀποτελεῖ μίαν μεγάλην καὶ στερρεὰν ἐγγύησιν, τὴν ὁποίαν δὲν πρέπει νὰ κλονίσωμεν δι’ ἀκαίρων καὶ ἀσκόπων συζητήσεων ἐνώπιον τοῦ Σώματος. (Χειροκροτήματα).

§53Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Κύριε Πρόεδρε, ἡ τροπολογία δὲν γίνεται δεκτή. Ἂς προχωρήσωμεν.

§54ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ τροπολογία ἀπορρίπτεται. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3, ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Τὸ σύνολον ἀναβάλλεται. Συζήτησις ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ παροχῆς τῆς συντάξεως ἧς ἐστερήθησαν οἱ ἀποστρατευθέντες καὶ ἀποταχθέντες ἀξιωματικοί, ἀνθυπασπισταὶ κλπ. ὡς συμμετασχόντες ἢ εὐνοήσαντες τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα». (Ἀναγιγνώσκεται τὸ ψήφισμα).

§55ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σεχιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§56Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν σχεδίου ψηφίσματος χορηγεῖται σύνταξις εἰς ἀξιωματικούς. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἴσως ἐκ παραδρομῆς, παρέλειψε νὰ δώσῃ εἰς αὐτοὺς καὶ τὸ δικαίωμα συμμετοχῆς εἰς τὸ Μετοχικὸν Ταμεῖον. Ὡς εἶναι γνωστόν, κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ μὴ συμπληρώσαντες 25ετίαν ἀξιωματικοὶ δὲν ἔχουν δικαίωμα συμμετοχῆς εἰς τὸ Μετοχικὸν Ταμεῖον. Ἐπειδὴ ὅμως πολλοὶ ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν περὶ ὧν προνοεῖ τὸ σχέδιον τοῦ ψηφίσματος δὲν ἔχουν συμπληρώσει 25ετῆ ὑπηρεσίαν δὲν θὰ ἀπολαύσουν τοῦ δικαιώματος αὐτοῦ, ἐνῷ εἰς ὅλους τοὺς ἀποτάκτους τοὺς ἀπομακρυνθέντας τοῦ Στρατεύματος, εἴτε διὰ λόγους πολιτικοὺς εἴτε δι’ ἄλλους λόγους, παρεσχέθη τὸ δικαίωμα συμμετοχῆς εἰς τὸ Μετοχικὸν Ταμεῖον. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀποδεχθῇ τὴν τροπολογίαν τὴν ὁποίαν ὑποβάλλω καὶ ἡ ὁποία ἀφορᾷ τοὺς ἀξιωματικοὺς διὰ τοὺς ὁποίους προνοεῖ τὸ ὑπὸ συζήτησιν ψήφισμα.

§57Γ. ΜΟΔΗΣ. Μεταξὺ τῶν ἀποτάκτων ἀξιωματικῶν περιλαμβάνονται καὶ αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι ἀπετάχθησαν καίτοι δὲν συμμετέσχον εἰς τὸ κίνημα τὸ τελευταῖον;

§58Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Βέβαια, ὅλοι μαζί.

§59Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἐνόμιζον ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοὶ οἱ ὁποῖοι ἀπετάχθησαν χωρὶς νὰ συμμετάσχουν εἰς τὸ κίνημα, ἀξιωματικοὶ οἱ ὁποῖοι ἐπὶ δεκαετίαν πολεμοῦν πρέπει νὰ ἐπανέλθουν.

§60Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄλλο ζήτημα αὐτό. Δὲν πρέπει νὰ ἀναμιγνύωμεν ζητήματα ἐντελῶς ἄσχετα. Πρόκειται περὶ εἰδικοῦ μέτρου ἐνταῦθα.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λυμπερόπουλος.

§62Ι. ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, νομίζω ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ἀποδοθῇ ἡ σύνταξις εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἔλαβον μέρος εἰς τὸ τελευταῖον κίνημα καὶ οἱ ὁποῖοι εἶχον 15ετῆ ὑπηρεσίαν. Εἶναι ἐπίσης δίκαιον —διὰ νὰ μὴ εἴπω δικαιότατον—νὰ ἀποδοθῇ ἡ σύνταξις εἰς ἐκείνους τοὺς ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι ἔχουν ὑπερεικοσαετῆ ὑπηρεσίαν εἰς τὸν Στρατὸν καὶ οἱ ὁποῖοι μόλις ἦλθεν ἡ Ἐπανάστασις, διαφωνοῦντες μὲ τὸ καθεστὼς ἐκεῖνο, ὑπερηφάνως παρῃτήθησαν χωρὶς νὰ λάβουν σύνταξιν. Δὲν εἶναι δίκαιον καὶ αὐτοὶ νὰ λάβουν τὴν σύνταξίν των; Αὐτοὶ εἶναι ὑποθέτω 4 ἕως 5. Δι’ αὐτὸ ἤθελον νὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν.

§63Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Γίνεται μία παρεξήγησις. Δὲν ὑπάρχει σχέδιον ψηφίσματος διὰ νὰ δημιουργήσῃ δίκαιον οὔτε νὰ τροποποιήσῃ. Ὑπεβλήθη σχέδιον ψηφίσματος διὰ τοῦ ὁποίου ἀναιρεῖται μία ἀπόφασις ληφθεῖσα παρὰ τῆς Ἐπαναστάσεως, ὅσον ἀφορᾷ τὴν σύνταξιν ὡρισμένων κατηγοριῶν ἀξιωματικῶν. Πρόκειται δηλαδὴ περὶ ἀξιωματικῶν ἀποτάκτων, τοὺς ὁποίους ἡ ἐπαναστατικὴ ἀπόφασις ἐστέρησε τῆς συντάξεως. Πρόκειται περὶ ἀξιωματικῶν εὑρισκομένων ἐν μονίμῳ διαθεσιμότητι, τοὺς ὁποίους ἡ ἐπαναστατικὴ ἀπόφασις ἐστέρησε τοῦ μισθοῦ των, καὶ περὶ ἄλλων συνταξιούχων, οἱ ὁποῖοι ἐπίσης δι’ ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως ἐστερήθησαν τῆς συντάξεως. Ἡ ἀπόφασις αὐτή, δικαιοτάτη κατὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐλήφθη ἐκ μέρους τῆς Ἐπαναστάσεως, λόγῳ τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος, λόγῳ τῆς ψυχολογίας εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο τότε ἡ Κυβέρνησις, ἐκρίθη καὶ κρίνεται σήμερον παρὰ τῆς Κοινωνίας καὶ παρ’ ὑμῶν τῶν πληρεξουσίων—διότι πολλοὶ ἐκ τῶν κυρίων πληρεξουσίων ἐζήτησαν τὴν ὑποβολὴν τοῦ ψηφίσματος τούτου,—ἐκρίθη λέγω, αὐστηρὰ οὐχὶ πλέον διὰ τοὺς ἀδικήσαντας, οὐχὶ διὰ τοὺς στερηθέντας τῆς συντάξεώς των, ἀλλὰ διὰ τὰ τέκνα αὐτῶν, διὰ τὰς οἰκογενείας αὐτῶν, διότι λέγουν οἱ ἐπιθυμήσαντες τὸ ψήφισμα αὐτό, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ ἔχων τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλῇ πρὸς ὑμᾶς, λέγουν ὅτι εἶναι δίκαιον, εἶναι ὀρθόν, εἶναι σωστὸν νὰ τιμωρηθοῦν οἱ ἀδικήσαντες, ἀλλ’ αἱ οἰκογένειαι αὐτῶν δὲν πρέπει νὰ ἀδικηθοῦν παρὰ τῆς Πολιτείας. Πρέπει λοιπὸν νὰ ἀρθῇ τὸ μέτρον τοῦτο, ἵνα λάβουν τὰς συντάξεις τὰς ὁποίας ἐλάμβανον πρὸ τῆς λήψεως τοῦ μέτρου. Ἀπαντῶ εἰς τὸν κ. ἐκ Μαντινείας συνάδελφον, ὁ ὁποῖος ζητεῖ νὰ περιληφθῇ διάταξις, δυνάμει τῆς ὁποίας νὰ μὴ στερῶνται οἱ ἐν λόγῳ ἀξιωματικοὶ τῶν δικαιωμάτων τὰ ὁποῖα εἶχον εἰς τὸ Μετοχικὸν Ταμεῖον: Οὐδέποτε ἐστερήθησαν τῶν δικαιωμάτων τούτων. Ἐὰν εἶχον τοιαῦτα, θὰ ἔχουν. Τὸ ψήφισμα δὲν λέγει τίποτε ἄλλο παρ’ ὅτι θεωρεῖ ὡς μὴ γενομένην τὴν ἐπαναστατικὴν ἀπόφασιν. Ἐὰν εἶχον λοιπὸν τοιαῦτα δικαιώματα, θὰ ἔχουν· ἐὰν δὲν εἶχον, δὲν θὰ ἔχουν. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ψηφισθῇ τὸ ψήφισμα, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἄλλη ἀντίρρησις.

§64Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Πρόκειται περὶ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχον συμπληρώσει τὴν ἀπαιτουμένην ὑπηρεσίαν, ἀλλ’ εἶχον δεκαετῆ ὑπηρεσίαν καὶ ἀπετάχθησαν.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν νομίζετε ὅτι αὐτὸ ἀποτελεῖ ἀντικείμενον αὐτοτελοῦς προτάσεως;

§66Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τόσον μᾶλλον, κ. Πρόεδρε, καθόσον τὸ θέμα περὶ τοῦ ὁποίου ἀπασχολεῖται ὁ κ. συνάδελφος εἶναι θέμα νόμου, ἐνῷ αὐτὸ εἶναι ψήφισμα, διότι ἀναιρεῖ ἀπόφασιν ἐπαναστατικήν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ψήφισμα παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἐξακολούθησιν καὶ συζητήσεως ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Κονδύλης ἔχει τὸν λόγον.

§68Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ὀφείλω, κ. Πρόεδρε, νὰ διαμαρτυρηθῶ διότι ἂν καὶ παρῆλθον τόσαι ἡμέραι οὐδὲν μέτρον ἐλήφθη μέχρι τοῦδε διὰ τὰ θύματα τοῦ πολέμου.

§69Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Αἱ προγραμματικαὶ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, μὲ ὅλην τὴν λογοτεχνικὴν ὡραιότητα καὶ μὲ ὅλον τὸ ἐκχύλισμα τῆς ἀντιδυναστικῆς καὶ δημοκρατικῆς πίστεως τὴν ὁποίαν ἐκφράζουν, δὲν μᾶς ἱκανοποίησαν περισσότερον τῶν δηλώσεων τοῦ πρώην Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δύναταί τις μάλιστα νὰ εἴπῃ ὅτι ἀνεμένετο μετὰ τόσας ἡμέρας μία πρόοδος ἐν ταῖς σκέψεσι καὶ ταῖς κατευθύνσεσι τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὰς ἀπόψεις ἡμῶν. Τὰ γεγονότα τὰ ὁποῖα λαμβάνουν χώραν πέριξ ἡμῶν δὲν ἐπιστεύομεν ὅτι θὰ συνετέλουν εἰς τὸ νὰ ἐμφανισθῇ ἡ Κυβέρνησις σήμερον μὲ τὴν ἰδίαν πεπλανημένην κατεύθυνσιν, ἀλλ’ ὅτι θὰ ἐνεφανίζετο μὲ ἓν πρόγραμμα τεῖνον εἰς τὸν ταχὺν τερματισμὸν τῆς κρίσεως μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τῶν συμφιλιωτικῶν προσπαθειῶν ἡ ὁποία διεπιστώθη τελείως πλέον. Μετὰ τὴν ἀποτυχίαν ταύτην ἐνομίζομεν ὅτι αὕτη θὰ ἐπέβαλλεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἀνάγκην νὰ τερματίσῃ τὴν κατάστασιν μίαν ὥραν ταχύτερον διὰ νὰ δυνηθῇ τὸ Ἔθνος νὰ ἀπασχοληθῇ εἰς τὴν ἐσωτερικὴν περισυλλογὴν ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τῶν ἐξωτερικῶν κινδύνων, οἱ ὁποῖοι ἤρχισαν νὰ προβάλλουν εἰς τὸν ὁρίζοντα. Ἠλπίσθη μάλιστα ὅτι ἡ ἀσθένεια τοῦ κ. πρώην Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τὴν ὁποίαν ὅλοι εἰλικρινῶς ἐλυπήθημεν, θὰ ἐτερμάτιζε τὰς συμφιλιωτικὰς προσπαθείας, δεδομένου ὅτι ἐτίθετο ἐκτὸς ἐνεργείας, λόγῳ τῆς ἀσθενείας του, ὁ ρυθμιστὴς καὶ συμφιλιωτής. Αὐταὶ αἱ ἐλπίδες μας ἀπεδείχθησαν φροῦδαι, διότι ἡ Κυβέρνησις ἔρχεται μὲ ἐκχύλισμα, ὡς προηγουμένως εἶπον, δημοκρατικῶν αἰσθημάτων καὶ ἀναδυναστικῆς πίστεως, ἀλλὰ μὲ τὸ αὐτὸ πρόγραμμα, νὰ θέσῃ τὸ δυναστικὸν ζήτημα ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ, νὰ λύσῃ δὲ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα ἀφοῦ τερματίσῃ τὰς ἐνεργείας τὰς συμφιλιωτικάς, αἱ ὁποῖαι δὲν γνωρίζομεν πόσους μῆνας ἀκόμη θ’ ἀπαιτήσωσι. Θὰ ὁμιλήσω ὅπως αἰσθάνομαι ἐγώ· θὰ ἐκθέσω ἐνώπιον ὑμῶν τὰ πράγματα ὅπως τὰ βλέπω πραγματικῶς. Δὲν διαπνέομαι ἀπὸ ἐχθρότητα πρὸς τὴν δεξιάν. Τοὐναντίον μάλιστα, δὲν κατώρθωσα ἀκόμη νὰ σᾶς θεωρήσω ὡς πολιτικοὺς ἀντιπάλους. Ἱεροὶ ἀγῶνες μακροί, μιὰ ὁλόκληρος πατριωτικὴ συνεργασία μᾶς συνδέουν, ἰδιαιτέρως δ’ ὀφείλω νὰ κάμω τὴν δήλωσιν ὅτι μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως συνδέομαι καὶ διὰ κοινῆς καταγωγῆς ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας, ἀλλὰ καὶ διὰ φιλίας καὶ συνεργασίας ἐν τῷ παρελθόντι, καὶ ἐκτιμῶ καὶ ἀναγνωρίζω τὰς ἀρετὰς τοῦ ἀνδρός. Παρ’ ὅλα ταῦτα εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σᾶς εἴπω τὴν ἀλήθειαν ὅπως τὴν βλέπω, διότι δὲν γνωρίζω ἂν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου θὰ λάβω πάλιν τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐκφωνήσω ἄλλον λόγον. Ἴσως παραιτηθῶ τῆς θέσεως τοῦ πληρεξουσίου, ἐὰν ἡ ἐξέλιξις τοῦ πολιτειακοῦ τὸ ἐπιβάλῃ, ἴσως μάλιστα φύγω ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Ἡ διχογνωμία μας κεῖται ἐν τούτῳ: Δὲν θέλομεν νὰ τεθῇ καὶ πάλιν τὸ δυναστικὸν ζήτημα ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ, διότι φρονοῦμεν ὅτι ἐτέθη τοῦτο κατὰ τὰς ἐκλογὰς τῆς 16 Δεκεμβρίου καὶ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐρωτηθῇ ὁ Λαὸς καὶ πάλιν διὰ τὸ αὐτὸ ζήτημα. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ὅταν ἐξετέθησαν οἱ σημερινοὶ πληρεξούσιοι ὡς δημοκρατικοὶ ὑποψήφιοι καὶ ὡς φιλελεύθεροι–δημοκρατικοὶ διὰ Συντακτικὴν Συνέλευσιν καὶ ἐπέτυχον κατὰ πλειοψηφίαν, φρονῶ, κύριοι, ὅτι ὁ Λαὸς ἀπεφάνθη ὁριστικῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ δυναστικοῦ. Εἶπον προχθές, κύριοι, τοὺς λόγους διὰ τοὺς ὁποίους δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ ὁ Γεώργιος καὶ ἂν ἀκόμη, παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν, ὁ Λαὸς ὁ ἀγρίως προπαγανδιζόμενος τὴν στιγμὴν αὐτήν, ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ. Εἰς τὴν περίπτωσιν αὐτὴν τίς θὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν νὰ τὴν ἐπαναφέρῃ; Καὶ παρεξηγήθην δι’ αὐτό. Ἀλλά, κύριοι, τὰς θεωρίας περὶ τῆς κυριαρχίας τῆς λαϊκῆς τὰς γνωρίζω καὶ τὰς σέβομαι περισσότερον ἀπὸ ὅλους. Ἄλλο ὅμως θεωρία καὶ ἄλλο πραγματικότης. Ἡ πραγματικότης εἶναι αὐτὴ τὴν ὁποίαν ἐξέθεσα ἐγώ, ὅταν εἶπον ὅτι ὀφείλετε νὰ ἀφήσητε τὸν Λαὸν τὸν Ἑλληνικὸν νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπαφὴν πρὸς τὴν πραγματικότητα, νὰ προσανατολισθῇ πρὸς τὴν πραγματικότητα. Καὶ ἡ πραγματικότης αὐτὴ εἶναι ὅτι 4000 ἀξιωματικοὶ τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου ἔθεσαν τὰς τιμίας ὑπογραφάς των κάτωθι ἑνὸς ἐγγράφου καταργήσεως τῆς Δυναστείας. Ἐπίσης τὰ ⅘ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἀπεφάνθησαν ὁριστικῶς. Ἐὰν ὅμως μία προπαγάνδα ἀσύστολος καὶ ἀναιδής, ἡ ὁποία διενεργεῖται τὴν στιγμὴν ταύτην, κατορθώσῃ νὰ παραπλανήσῃ τμήματά τινα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ ἀποφανθῶσιν ὑπὲρ τῆς βασιλείας, φρονῶ ὅτι τοῦτο θὰ εἶναι ἐπικίνδυνον ὄχι διὰ τὸ πολίτευμα ἀλλὰ διὰ τὴν τάξιν τῆς Χώρας. Καὶ ἀπέναντι αὐτῆς τῆς πραγματικότητος μοὶ ἀντετάχθη ἡ θεωρία τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας. Τὰς θεωρίας τὰς γνωρίζω καὶ ἐγώ. Ἀλλὰ τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν δὲν τὴν ἠρώτησεν ὁ κ. Πλαστήρας καὶ ὁ κ. Γονατᾶς, ὅταν ἔπλευσαν ἐκ Μυτιλήνης καὶ Χίου καὶ κατέπλευσαν εἰς τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ τὴν σώσουν. Ἡ λαϊκὴ συνείδησις ἀνεγνώρισε τὴν Ἐπανάστασιν ἐκείνην, ἀλλὰ τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐβάδισεν ἡ Ἐπανάστασις τῆς Μυτιλήνης καὶ τῆς Χίου κατὰ τῶν Ἀθηνῶν δὲν ἦτο ἐξηκριβωμένον ἂν ἡ λαϊκὴ θέλησις ἦτο ὑπὲρ τῆς Ἐπαναστάσεως ἢ κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως. Συνεπῶς δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίζωμεν τὰς πραγματικότητας καὶ δὲν πρέπει νὰ θέτωμεν εἰς τὸν Λαὸν ἐρωτήματα τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ λυθῶσι παρὰ κατὰ ἕνα καὶ μόνον τρόπον. Διότι, κύριοι, κατόπιν θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπωμεν καὶ πάλιν ὅτι πταίει ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ὅπως ἐλέγομεν καὶ διὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου τοῦ 1920. Ὀφείλω ὅμως νὰ εἴπω ὅτι δὲν πταίει ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, ὅπως δὲν ἔπταιε διὰ τὴν 1ην Νοεμβρίου 1920. Γνωρίζετε, κύριοι, ποία εἶναι ἡ κατάστασις. Ἐγὼ βεβαίως δὲν ἔχω ἰδιαιτέρας πληροφορίας ἀλλὰ γνωρίζω ποίας πληροφορίας ἔχει ἡ Κυβέρνησις περὶ τῆς προπαγάνδας ἡ ὁποία διενεργεῖται τὴν στιγμὴν αὐτήν. Καὶ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπέτρεπεν, ἐὰν ἐδέχετο μίαν συζήτησιν ἐν μυστικῇ συνεδριάσει, θὰ ἠδυνάμεθα βεβαίως νὰ συζητήσωμεν τότε διὰ τὴν κατάστασιν καὶ νὰ ἴδωμεν ἂν ἐπιτρέπονται ἐπὶ πλέον βραδύτητες καὶ ἂν αἱ βραδύτητες αὗται δὲν ἐκθέτουν εἰς τρομακτικοὺς κινδύνους τὴν ἀπομείνασαν Ἑλλάδα. Δὲν εἶναι ὅμως, κύριοι, ἀνάγκη νὰ κατέχητε τὰ μυστικὰ τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ σχηματίσητε γνώμην περὶ τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως καὶ περὶ τῶν ἐσωτερικῶν κινδύνων οἱ ὁποῖοι ἐγκυμονοῦνται. Εἴδετε βεβαίως τὴν πρᾶξιν ἑνὸς ἀτυχοῦς ἠλιθίου πόσον τὴν ἐξεμεταλλεύθη ὁ ἀντίθετος τύπος καὶ τὰ λαβόντα χώραν τὰς ἡμέρας αὐτάς. Εἴδετε συγχρόνως εἰς τὰς στήλας τοῦ ἀντιθέτου Τύπου ὅτι κηρύσσεται σχεδὸν ἀναφανδὸν πλέον ὅτι οὐδεμίαν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν θὰ δεχθῇ, ἀλλὰ θὰ ἀγωνισθῇ διὰ τῆς βίας μέχρις ἐσχάτων ὑπὲρ τῆς καταλυθείσης Δυναστείας. Δι’ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους φρονῶ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται τὸ δυναστικὸν ζήτημα νὰ τεθῇ ἐνώπιον τοῦ Λαοῦ. Διότι ἐρώτημα διπλοῦν θὰ συγχύσῃ τὸν ἁπλοῦν λαὸν καὶ θὰ δώσῃ βεβαίως ἓν ὅπλον ἀκόμη, ἓν μέσον καταρραδιουργήσεως εἰς τὴν λυσσῶσαν σήμερον ἀντίδρασιν. Αὐτό, κύριοι, μᾶς χωρίζει ὡς πρὸς τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πολιτειακὸν τὸ μόνον σημεῖον τὸ ὁποῖον μᾶς χωρίζει — διότι καὶ ἡμεῖς ἐδέχθημεν ὅπως τὸ πολιτειακὸν ζήτημα τεθῇ ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, — τὸ μόνον σημεῖον, λέγω, τὸ ὁποῖον μᾶς χωρίζει εἶναι τὸ ὅτι ἡμεῖς ζητοῦμεν τὸν ταχύτερον τερματισμὸν τῆς καταστάσεως. Καὶ ζητοῦμεν, κύριοι, τὸν ταχὺν τερματισμόν, ὄχι διότι φοβούμεθα ὅτι τελικῶς ἡ Δημοκρατία δὲν θὰ ἐπικρατήσῃ, ἀλλὰ διότι φοβούμεθα, καὶ ὄχι μόνον φοβούμεθα, ἀλλὰ τὸ βλέπω καθαρά, ὅτι μέγιστοι κίνδυνοι θὰ ἐπικρεμασθῶσιν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς τοῦ Ἔθνους, ὅτι ἡ ἀδυσώπητος ἀντίδρασις θὰ λάβῃ ὅλον τὸν ἀπαιτούμενον χρόνον νὰ αἱματοκυλίσῃ τὴν Ἑλλάδα μέχρι τοῦ δημοψηφίσματος ἢ κατὰ τὴν διενέργειαν τοῦ δημοψηφίσματος καὶ δυστυχῶς ἴσως–ἴσως τὴν στιγμὴν ἐκείνην θὰ ἀναφανοῦν καὶ οἱ ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι. Διότι εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι δὲν ὑπῆρχον ὅταν ἠρχίσαμεν τὸν πολιτειακὸν ἀγῶνα ἀλλὰ σήμερον ὑπάρχουσι καὶ θὰ ὑπάρξωσι περισσότεροι, ἐὰν ἡ βραδύτης τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸ ἀναποφάσιστον αὐτῆς συνεχισθῶσι. Διότι ἡ προσπάθεια τῆς Κυβερνήσεως ὅπως πείσῃ ἐκ τῶν προτέρων μίαν μειονοψηφίαν νὰ δεχθῇ τὸ ἀποτέλεσμα — προσπάθεια ἄκαρπος καὶ ματαία – καὶ ἡ ἐξ αὐτῆς προκύψασα ἀναβλητικότης ἐδημιούργησαν μίαν κατάστασιν ἐπικίνδυνον, ἐξέθεσαν τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν εἰς τὴν ἀντεθνικὴν προπαγάνδαν καὶ ἐδημιούργησαν τοὺς κινδύνους, ἐσωτερικοὺς καὶ ἐξωτερικούς. Ἐνῷ τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακὸν ἠδύνατο νὰ λήξῃ καὶ νὰ ἔχῃ ἐγκαθιδρυθῇ ἡ Δημοκρατία μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς, θὰ φθάσωμεν εἰς τὸν Μάϊον ἴσως χωρὶς νὰ ἔχῃ ἐγκαθιδρυθῆ τὸ πολίτευμα τῆς Χώρας. Τὸ μέγα κακὸ εἶναι, κύριοι, αὐτὸ ἀκριβῶς. Ὡμίλησεν ἡ Κυβέρνησις περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος καὶ περὶ ἀνασυντάξεως τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου. Ὅλα ὅμως αὐτὰ ἐξαρτῶνται πρωτίστως ἐκ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς, ἐξαρτῶνται ἐκ τοῦ τερματισμοῦ τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως, ἐκ τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος τὸ ὁποῖον κρατεῖ σήμερον τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἀνήσυχον, μὴ γνωρίζοντα τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα. Ὅλα, λέγω, τὰ ζητήματα ἐξαρτῶνται κυρίως ἐκ τῆς ταχείας λύσεως τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν σπεύσῃ νὰ θέσῃ τὸ ταχύτερον, ἐντὸς τριῶν ἑβδομάδων, τὸ ἐρώτημα εἰς τὸν Λαὸν περὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος, πότε θὰ κατορθώσῃ νὰ ἀσχοληθῇ μὲ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα; Καὶ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, κύριοι παρημελήθη ἀρκετὰ μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς, διότι μολονότι τὸ Ἔθνος ὑπέστη μίαν τρομακτικὴν συμφοράν, μολονότι τὸ ¼ αὐτοῦ ἐξεπατρίσθη, παρουσιάσθη ἐνδιαφέρον τῆς Ἀμερικῆς, τῆς Ἀγγλίας, τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν οὐδὲν δυστυχῶς Ἑλληνικὸν ἐνδιαφέρον παρουσιάσθη διὰ τὴν καταστροφὴν ταύτην τὴν Ἑλληνικήν. Τὰ τέκνα ταῦτα τῆς Ἑλλάδος, τὰ ὁποῖα εἶχον δικαιώματα ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος, ἐθεωρήθησαν δυστυχῶς ὡς ξένα. Καὶ διὰ φιλανθρωπικὸν μόνον καθῆκον παρεσχέθη ἀνεπαρκεστάτη συνδρομὴ πρὸς αὐτά. Εἰς ἄλλην ἐποχὴν οἱ λαοὶ προέβαινον καὶ εἰς ἀναδασμὸν γῆς, ὅταν ὑφίστατο καταστροφὴν ἓν μέρος τοῦ ἐθνικοῦ σώματος διὰ νὰ κατορθωθῇ νὰ συντηρηθῇ καὶ σωθῇ καὶ αὐτὸ καὶ τὸ ἄλλο. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει πολλὰ ἑκατομμύρια πληθυσμοῦ, ὅπως ἡ Ρωσσία καὶ ἡ Κίνα, διὰ νὰ χάσῃ ἑκατοντάδας χιλιάδων χωρὶς νὰ τὰς ὑπολογίσῃ. Εἴμεθα μία φυλὴ μικρὰ καὶ ἔπρεπε νὰ φροντίσωμεν διὰ νὰ μὴ ἀποθάνῃ τῶν προσφύγων οὐδείς· καὶ ἐν τούτοις ἀπέθανον πολλοὶ καθ’ ἣν στιγμὴν μέγας πλοῦτος ὑπάρχει εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ διὰ μιᾶς μερίμνης κυβερνητικῆς καλυτέρας θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ διατεθῇ ποσοστόν τι τοῦ Ἑλληνικοῦ πλούτου διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν πτωχῶν αὐτῶν τέκνων τῆς Ἑλλάδος. (Χειροκροτήματα). Πρὸ τῆς λύσεως τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος θὰ κατορθώσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος; Βεβαίως αἱ ὡραῖαι ἀπαντήσεις ἀπὸ λογοτεχνικῆς ἀπόψεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν κ. Καλφὼρ ηὐχαρίστησαν τὴν ἀκοήν μου, ἀλλὰ δὲν δύνανται νὰ ὑπερασπίσουν τὰ σύνορα τῆς Θράκης καὶ τῆς Μακεδονίας. Ὁ δὲ Ὑπουργὸς τοῦ Πολέμου κ. Γόντικας δὲν κατώρθωσε μέχρι τῆς στιγμῆς νὰ στρέψῃ τὰ βλέμματά του πρὸς τὰ σύνορα, δὲν κατώρθωσεν ἐπὶ δύο μῆνας νὰ λύσῃ οὔτε τὸ ζήτημα τῶν ἀξιωματικῶν παρελειφθέντων ἐκ τῶν προβιβασμῶν τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Καὶ ἀπαιτεῖται μέριμνα ταχυτάτη· ἀπαιτεῖται νὰ στραφῇ ἡ προσοχὴ τοῦ Ἔθνους πρὸς τὰ σύνορα, διότι καὶ οἱ γεωγραφικοὶ ὅροι εἶναι ἐναντίον ἡμῶν καὶ αἱ διαθέσεις τῶν γειτόνων οὐχὶ καλαί. Ἂν θέλητε τὴν ἀκεραιότητα τῆς Ἑλλάδος, ἀπαιτεῖται νὰ στραφῇ τὸ ταχύτερον ἡ προσοχὴ τοῦ Ἔθνους πρὸς τὸν Ἕβρον. Δὲν πρέπει νὰ διαπραχθῇ τὸ λάθος τὸ ὁποῖον διεπράχθη εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, ὅτε ἐκάμομεν μίαν ὑπερπόντιον ἐκστρατείαν καὶ παρέμεινεν ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς ἐπὶ τρία ἔτη ἐν Σμύρνῃ χωρὶς νὰ ἐγερθῇ ἓν ὠχυρωμένον στρατόπεδον, τὸ ὁποῖον ἂν δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ σώσῃ τὴν κατάστασιν, θὰ ἠδύνατο νὰ σώσῃ τὴν πόλιν καὶ νὰ ὑπερασπίσῃ τοὺς πληθυσμούς. Δὲν πρέπει λοιπὸν νὰ ἐπαναληφθοῦν τὰ λάθη ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα βαρύνουσι καὶ ἡμᾶς, διότι ἐπὶ 17 μῆνας ἤμεθα ἐν τῇ ἐξουσίᾳ ἀπὸ τῆς ἀποβάσεως εἰς Σμύρνην—βαρύνουσι βεβαίως καὶ τὴν ἄλλην Κυβέρνησιν ἀλλὰ ἐκείνην τὴν βαρύνουσι τόσα πολλὰ ὥστε παρέλκει ἡ εὐθύνη αὕτη. Αὐτοὶ οἱ λόγοι, κύριοι, ἐπιβάλλουν τὴν ταχυτέραν ἀνασυγκρότησιν καὶ συμπλήρωσιν τοῦ Στόλου μας. Καὶ δὲν εἶναι μόνον ἡ ὑλικὴ παρασκευή, ἀλλ’ ἀπαιτεῖται καὶ ἠθικὴ παρασκευή· ἀπαιτεῖται ἡ τόνωσις τῆς ψυχῆς τοῦ Ἔθνους καὶ ἀπαιτεῖται ἡ ἔμπνευσις εἰς τὸ Ἔθνος τῆς αὐτοπεποιθήσεως καὶ ἀπαιτεῖται ἡ διοχέτευσις εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Λαοῦ τοῦ αἰσθήματος τῆς αὐτοθυσίας διὰ νὰ κατορθώσωμεν νὰ διατηρήσωμεν τὴν σημερινὴν Ἑλλάδα. Διότι βεβαίως, ὅταν ἡ Ἑλλὰς ἦτο μεγάλη καὶ ἐξετείνετο ἐπὶ τῶν πέντε θαλασσῶν, τότε, κύριοι, ἤμεθα ἐξησφαλισμένοι ἐν τῇ Βαλκανικῇ. Ἀφ’ ἧς ὅμως τὰ ἑλληνικὰ σύνορα ὑπεχώρησαν ἀπὸ τὸ Ἀφιὸν Καραχισσὰρ εἰς τὸν Ἕβρον πρέπει νὰ γνωρίζητε ὅτι ἀπαιτεῖται νέα προσπάθεια διὰ νὰ δημιουργηθῇ κατάστασις ἐπιτρέπουσα τὸ αἴσθημα τῆς ἀσφαλείας μας τῆς συνοριακῆς. (Χειροκροτήματα). Ὅταν, κύριοι, ἀκολουθοῦντες τὴν λαϊκὴν συνείδησιν, μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ Μεταξικοῦ κινήματος, ἐτέθημεν καὶ ἡμεῖς ἔσχατοι στρατιῶται εἰς τὸν ἀγῶνα τὸν πολιτειακόν, δὲν ὑπελογίσαμεν ὅτι τὰ πράγματα θὰ ἐλάμβανον ποτὲ τοιαύτην ἐξέλιξιν. Ἐνομίσαμεν ὅτι ἡ πολιτειακὴ μεταβολὴ θὰ συνετελεῖτο ταχύτατα. Ὅτι ἀντὶ νὰ ἀποταθῶμεν πρὸς τοὺς πολιτικοὺς ποὺ σκέπτονται καὶ ξανασκέπτονται χωρὶς νὰ λέγουν τίποτε σοβαρόν, θ’ ἀπετεινόμεθα ἀπ’ εὐθείας πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Ὅτι θὰ ἐκινοῦντο οἱ ὑπουργοὶ καὶ θὰ μετέβαινον εἰς τὴν Θεσσαλίαν, εἰς τὴν Πελοπόννησον, εἰς τὴν Μακεδονίαν διὰ νὰ ἐξηγήσουν καθαρὰ τὰ κακὰ τὰ ὁποῖα ἐπέφερεν ἡ Δυναστεία, διὰ νὰ ἐξηγήσουν τὰ ἀγαθὰ τὰ ὁποῖα θὰ φέρῃ ἡ Δημοκρατία καὶ νὰ συστήσουν, ἂν ὑπάρχουν καὶ ἀντιφρονοῦντες, ὅπως ἐκλέξουν τοὺς ἀντιπροσώπους των διὰ νὰ μετάσχουν τῶν ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν διὰ νὰ κατορθώσουν νὰ γίνῃ ἀνόθευτον, γνησιώτατον τὸ δημοψήφισμα. Ὅτι θὰ προεκηρύσσετο τὸ δημοψήφισμα μὲ τὰς βραχυτέρας προθεσμίας καὶ ὅτι τὸ πολίτευμα θὰ ἦτο ἐγκατεστημένον. Καὶ μετὰ τὸ πολίτευμα ἐκεῖνο ἐφαντάσθημεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη θὰ ἠσχολεῖτο εἰς ὀχύρωσιν τῶν συνόρων, εἰς ἀνασυγκρότησιν ταχεῖαν τοῦ Στρατοῦ, ὄχι εἰς ἵδρυσιν Σχολῶν. Διὰ τὰς Σχολὰς θὰ ὁμιλήσω ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα, ἀλλ’ ἤδη χρειάζεται ἀνασυγκρότησις ταχεῖα τοῦ Στρατοῦ διὰ νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ ἀμέσου μέλλοντος, νὰ μὴ ὑποπέσωμεν εἰς τὰ λάθη εἰς τὰ ὁποῖα ἔπιπτον τὰ ἐπιτελεῖα τοῦ Δούσμανη καὶ τοῦ Μεταξᾶ ἀπὸ τοῦ 1900 μέχρι τοῦ 1909, καθ’ ἣν ἐποχὴν ὅλοι οἱ οἰωνοὶ ἐδείκνυον ὅτι τὰ πράγματα εἰς τὴν Βαλκανικὴν βαίνουν πρὸς βιαίαν λύσιν. Ἡ μεταπολίτευσις τῆς Τουρκίας, αἱ προπαρασκευαὶ τῆς Σερβίας ἡ πολιτικὴ τῶν νεοτούρκων, ὅλα αὐτὰ ἐδείκνυον ὅτι βαίνομεν πρὸς ταχεῖαν λύσιν τοῦ ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ἐν τούτοις ἐδῶ τὸ σοφὸν ἐπιτελεῖον τοῦ Στρατοῦ ὡμίλει περὶ 60 χιλιάδων Στρατοῦ, ἔλεγεν ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ κάμωμεν περισσότερον Στρατὸν καὶ ὅτι διὰ νὰ κάμωμεν τὸν Στρατὸν αὐτὸν πρέπει νὰ ἀρχίσωμεν πρῶτον κτίζοντες στρατῶνας καὶ ὄχι ἀγοράζοντες κανόνια καὶ τυφέκια.

§70Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Καὶ ὁ κ. Ζαΐμης ἔλεγεν ὅτι τὸ Μακεδονικὸν ζήτημα θὰ ἐλύετο διὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ ὄχι διὰ τῶν ὅπλων.

§71Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ἂν τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν εὑρίσκετο ὁ κ. Λαπαθιώτης, ὁ ὁποῖος πράγματι ἔκαμεν ἕνα ἔντιμον ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἐκγυμνάσεως τῶν ἀπαλλαγέντων, δὲν θὰ ἠδυνάμεθα ἴσως νὰ μετάσχωμεν εἰς τὴν βαλκανικὴν συμμαχίαν, διότι δὲν θὰ εἴχομεν νὰ παρουσιάσωμεν ἕναν ἀριθμὸν γεγυμνασμένων ἀνδρῶν εἰς τὴν συμμαχίαν.

§72ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ Λαπαθιώτης ἦτο τρελλός.

§73Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Κανὲν πρᾶγμα δὲν γίνεται χωρὶς τρέλλα. (Χειροκροτήματα). Ἐφαντάσθημεν λοιπόν, κύριοι, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐγκαθιστῶσα τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα θὰ ἔστρεφε ἀκεραίαν τὴν προσοχήν της εἰς τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἐξετάζουσα ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναμείνῃ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ συνδρομὴν ἢ ἐξευρίσκουσα ἐν ἀνάγκῃ ἐσωτερικῶς τὰ μέσα, διότι τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸν εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον οὔτε νὰ τὸ ἐγκαταλείψωμεν δυνάμεθα οὔτε νὰ τὸ ἀναβάλωμεν ἐπὶ πλέον. Ὅτι θὰ ἐστρέφετο κατόπιν εἰς τὴν ὀχύρωσιν τῶν συνόρων καὶ εἰς τὴν ἀνασυγκρότησιν τοῦ Στρατοῦ, διὰ νὰ δυνάμεθα τοὐλάχιστον νὰ περάσωμεν αὐτὴν τὴν ἄνοιξιν. Ὅτι θὰ προσεπάθει νὰ προσθέσῃ τὰς ἀπαραιτήτους μικρὰς μονάδας εἰς τὸν ἐθνικὸν Στόλον μας καὶ νὰ ἐπιφέρῃ τὰς ἐπισκευὰς αἱ ὁποῖαι ἀπαιτοῦνται εἰς τὰ ἄλλα σκάφη. Ὅτι θὰ προσεπάθει διὰ μιᾶς γενικῆς ἐνεργείας νὰ καταδείξῃ εἰς τὸ Ἔθνος ὅτι ἡ τιμωρία διὰ τὸ σφάλμα τῆς 1ης Νοεμβρίου 1920 δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπῃ τις ὅτι περιωρίσθη εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐχάσαμεν μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς, ὅτι διὰ νὰ περιορισθοῦν μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου αἱ καταστροφαὶ αἱ ὁποῖαι ἐπῆλθον ἐκ τῆς τρομερᾶς διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ἐκείνης ἡμέρας ἀπαιτεῖται ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ συνέλθῃ τὸ ταχύτερον καὶ ἀπαιτεῖται ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ ἐμπνευσθῇ τὸ ταχύτερον καὶ ἀπαιτεῖται ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς νὰ δείξῃ ζωτικότητα καὶ αὐτοθυσίαν ἀνταξίαν τῶν καλῶν ἡμερῶν τῆς ἱστορίας του καὶ ὄχι τῶν κακῶν, διότι ἔχει καὶ κακάς. Δυστυχῶς ὅμως, κύριοι, τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν δὲν τὴν βλέπομεν, τοὐναντίον βλέπομεν τὴν Κυβέρνησιν βραδέως, πολὺ βραδέως κινουμένην καὶ φρονοῦμεν ὅτι κίνδυνος σοβαρὸς ἐπικρέμαται λόγῳ τῆς στάσεως ταύτης τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ Ἔθνους. Βεβαίως ἡμεῖς, μὴ πολιτευθέντες διὰ νὰ κάμωμεν καρριέραν πολιτικήν, πολιτευθέντες διότι ὁ στρόβιλος τοῦ πολιτειακοῦ ἀγῶνος μᾶς ἔρριψεν ἐντὸς τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, δὲν προτιθέμεθα νὰ μείνωμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἐγὼ καὶ ὁ τέως στόλαρχος κ. Χατζηκυριάκος ἐφόσον κατανοοῦμεν ὅτι διὰ τῆς ἐξελίξεως ἣν λαμβάνουν τὰ πράγματα αἱ νέαι ἐθνικαὶ καταστροφαὶ αὐταὶ δὲν θὰ ἀποτραποῦν—καὶ δὲν θὰ ἀποτραποῦν ἐν ὅσῳ ἡ ἀναβλητικότης τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὸ πολιτειακόν, ἡ ἐπιμονὴ τῆς Κυβερνήσεως νὰ θέσῃ καὶ τὸ δυναστικὸν ὑπὸ τὴν ψῆφον τοῦ Λαοῦ ἐξακολουθοῦν—, ὀφείλομεν νὰ ἐγκαταλείψωμεν τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν. Βεβαίως, κύριοι, ἐσκέφθημεν καὶ πρὸ ἡμερῶν νὰ παραιτηθῶμεν τῆς Συνελεύσεως. Ἐσκέφθημεν καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ σεβαστὸς κ. τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξήνεγκεν ἐναντίον ἡμῶν τὴν βαρεῖαν κατηγορίαν ὅτι εἴμεθα στρατοκρατικὰ καὶ ὄχι δημοκρατικὰ στοιχεῖα. Ὅταν αὐτὸ τὸ ἔλεγεν ἡ «Καθημερινή», τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα», ἡ «Πολιτεία» καὶ τὰ τοιαύτης ὑποστάθμης φύλλα, βεβαίως δὲν μᾶς ἐνδιέφερεν οὔτε τὸ ὑπελογίζομεν. Ἀφ’ ἧς ὅμως εἷς μέγας πολιτικὸς ἀδικαιολογήτως ὅλως, χωρὶς νὰ ἔχῃ συγκεκριμένως τι νὰ μᾶς κατηγορήσῃ, πολιτικὸς τὸν ὁποῖον ὑπηρετήσαμεν μετ’ ἀφοσιώσεως μεγίστης,—ὑπηρετοῦντες βεβαίως τὴν Ἑλληνικὴν Πατρίδα,—πολιτικὸς τὸν ὁποῖον ἐν τῇ διανοίᾳ μας εἴχομεν πάντοτε φαντασθῆ μὲ τὴν λάμψιν τῆς μεγαλοφυΐας του καὶ τὸν φωτοστέφανον τοῦ μάρτυρος, πολιτικὸς τὸν ὁποῖον καὶ εἰς αὐτὴν τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἐκ καθήκοντος πατριωτικοῦ τὸν ἀντιπολιτευόμεθα, καὶ εἰς αὐτὴν τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν δὲν εἴχομεν τὸ θάρρος νὰ τὸν κυττάξωμεν εἰς τὰ μάτια ἵνα τὸν ἀντιπολιτευθῶμεν, εἷς πολιτικὸς πρὸς τὸν ὁποῖον τόσον σεβασμὸν εἴχομεν μᾶς ἀπήγγειλε τοιαύτην κατηγορίαν, ἀμέσως ἐσκέφθημεν νὰ ἀνέλθωμεν εἰς τὸ βῆμα καὶ νὰ εἴπωμεν: Κύριοι ἂν ἡμεῖς εἴμεθα τὸ ἐμπόδιον, πηγαίνομεν εἰς τὰ σπίτια μας καὶ ἐν ἀνάγκῃ φεύγομεν καὶ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Ἡμεῖς βεβαίως δὲν ἔχομεν περιουσίαν. Ἐγὼ δὲν εἶχον ποτὲ οὔτε μίαν δραχμὴν περιουσίαν, ἀλλὰ δύναμαι νὰ ζήσω γράφων ἓν ἄρθρον εἰς τὴν Ἀμερικὴν τὴν ἡμέραν. Εἶμαι πολὺ ὀλιγαρκής. Ἀλλά, κύριοι, ἐσκέφθημεν ὅτι ὑπῆρχεν ἀνάγκη νὰ σᾶς εἴπωμεν τὰς τελευταίας αὐτὰς λέξεις. Ἔχετε δυνάμεις τὰς ὁποίας συγκεντρώνετε εἰς τὸ ἐσωτερικὸν σήμερον. Τί θὰ κάμητε ὅταν ἐμφανισθοῦν καὶ οἱ ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι; Ποῖον ἐκ τῶν δύο μετώπων θὰ κτυπήσητε; Ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ σᾶς εἴπω τὰς τελευταίας αὐτὰς λέξεις καὶ δι’ αὐτὸ παρεμείναμεν μέχρις ὅτου ἴδωμεν τὴν ἐξέλιξιν τοῦ πολιτειακοῦ, ἵνα λάβωμεν ὁριστικὴν ἀπόφασιν ἢ νὰ παραμείνωμεν εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἢ νὰ φύγωμεν καὶ ἐκ τῆς Ἑλλάδος ἀκόμη. Δὲν φέρομεν καμμίαν εὐθύνην διὰ τὰ μέχρι τοῦδε καὶ δὲν θέλομεν νὰ φέρωμεν καμμίαν εὐθύνην οὔτε διὰ τὸ μέλλον. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§74Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Ἐὰν φύγητε, θὰ κάμητε μεγάλον κακὸν εἰς τὸν Τόπον.

§75Α. ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ. Δὲν σᾶς ἀρέσουν αὐτά; (Θόρυβος).

§76Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς ἐμὲ τὰ λέγετε αὐτά;

§77Α. ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ. Ναί, διότι βλέπω ὅτι συγχύζεσθε δι’ αὐτὰ ποὺ λέγει ὁ στρατηγός.

§78Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Κάθε ἄλλο. Καὶ ἀπορῶ πῶς ὁ κ. συνάδελφος τὸν ὁποῖον δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ γνωρίζω ἀπευθύνεται πρὸς ἐμέ.

§79Α. ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ. Ζητῶ συγγνώμην· πρόκειται περὶ παρεξηγήσεως.

§80Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Θέλω νὰ δηλώσω... (Θόρυβος).

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ὑπάρχει ζήτημα μετὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Ταβουλάρη.

§82Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Πρόεδρον διότι θέλει νὰ μὲ ἀπαλλάξῃ τοῦ κόπου νὰ ὁμιλήσω, ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω δύο λέξεις...

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον.

§84Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει ζήτημα.

§85Κ. ΚΑΛΟΜΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω ὑποχρέωσιν νὰ δηλώσω εἰς τὸν κ. συνάδελφον τὸν κατέχοντα τὸ βῆμα ὅτι δὲν ἦτο μόνον τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Ζακύνθου συναδέλφου ἡ ἀντίληψις πεπλανημένη, ἀλλὰ καὶ οἱουδήποτε ἄλλου συναδέλφου. Μετὰ τοῦ παρακαθημένου κ. συναδέλφου ἀντηλλάσσομεν πράγματι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. Κονδύλη λέξεις τινὰς κατὰ τὸ εἰωθὸς ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ καὶ ὑπεσημειοῦμεν ὡρισμένας φράσεις αὐτοῦ, ὑπεσημειοῦμεν δὲ μετὰ τῆς ἀπαιτουμένης εὐλαβείας καὶ προσοχῆς τὴν ὁποίαν παρέχομεν εἰς ῥήτορα ὄχι μόνον προσενεγκόντα ὑπηρεσίας πρὸς τὴν Πατρίδα ἀλλὰ καὶ προσφέροντα φῶτα πολύτιμα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Διὰ τοῦτο ἦτο ἄδικος ἡ ἐσφαλμένη ἀντίληψις τοῦ κ. πληρεξουσίου Ζακύνθου καὶ χαίρω πολὺ διότι μοὶ ἐδόθη εὐκαιρία νὰ διαλύσω καὶ ἑτέρων συναδέλφων τὴν πεπλανημένην ἀντίληψιν.

§86Γ. ΚΟΝΔΥΛΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐβεβαίωσε, κύριοι, τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅτι ἀποβλέπει μετ’ ἠρεμίας πρὸς τὴν κατάστασιν, κατόπιν μελέτης αὐτῆς. Δὲν ἔχω καμμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅλοι οἱ Ὑπουργοί του θ’ ἀσχολοῦνται μὲ τὴν κατάστασιν καὶ ὅτι μετὰ μελέτην αὐτῆς ἐβεβαίωσαν ὅσα ἐβεβαίωσαν ἐδῶ. Γνωρίζω μάλιστα ὅτι ἀρκετὰ μέτρα λαμβάνονται. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον θέλω καὶ νὰ τονίσω ἐνώπιον ὑμῶν καὶ νὰ φέρω ὑπ’ ὄψιν τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τὸ ἑξῆς: Δὲν πρόκειται νὰ βελτιώσουν τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν τὰ μέτρα τὰ στρατιωτικὰ, τὰ μέτρα τῆς παθητικῆς ἀμύνης, τὰ μέτρα τέλος πάντων τῆς γενικῆς προπαρασκευῆς οὕτως ὥστε ἐάν ποτε, ἐκραγῇ κίνημα στασιαστικόν, νὰ καταστῇ δυνατὴ ἡ καταστολή του. Τὴν κατάστασιν τὴν ἐσωτερικὴν θὰ τὴν βελτιώσῃ ἡ ἀποφασιστικὴ τῆς Κυβερνήσεως κατεύθυνσις ἐν τῇ πολιτικῇ. Ἡ κατάστασις ἡ ἐσωτερικὴ θὰ βελτιωθῇ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις εἴπῃ εἰς τὸν ἀντίπαλον κόσμον: «Θὰ σοῦ δώσω ὅλας τὰς ἐγγυήσεις, ὅλα τὰ μέσα διὰ νὰ διεξαγάγῃς τὸν ἀγῶνά σου νομίμως· ἀλλὰ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ κάμωμεν τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ πολιτειακὸν ἐντὸς δύο ἑβδομάδων, διότι δὲν δύναμαι νὰ ἀφήσω τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ἕρμαιον τῶν ἀνησυχιῶν του». Μόνον ὅταν τὸ ἀντίπαλον στρατόπεδον ἐννοήσῃ πλέον τὴν πραγματικότητα, ὅταν ἐννοήσῃ πλέον ὅτι ἡ Δυναστεία τῶν Γλύξμπουργ ἔφυγεν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἀνεπιστρεπτί, τότε μόνον ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς θὰ ἴδῃ ἡσυχίαν. Ἄλλως ὁσαδήποτε μέτρα προφυλακτικὰ καὶ ἂν ληφθοῦν, μόνον τὰς στρατιωτικάς μας δυνάμεις θὰ ἐξαντλήσουν χωρὶς ν’ ἀποφέρουν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀνάγκην. Εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ καταφέρῃ τὸν γρόνθον τοῦ Κράτους κατὰ τῶν ἀρνητικῶν στοιχείων. Δὲν ἀμφιβάλλομεν περὶ τούτου, διότι βεβαίως δὲν φοβούμεθα ὅτι θὰ παραδώσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἂν ἐκραγῇ ἓν νέον κίνημα. Ἀλλὰ θέλομεν νὰ μὴ ἐκραγῇ νέον κίνημα· θέλομεν νὰ μὴ ἐκραγῇ χάριν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, θέλομεν νὰ μὴ ἐκραγῇ χάριν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι θὰ παραπλανηθοῦν καὶ θὰ σκοτωθοῦν, ὅπως ἐσκοτώθησαν οἱ ἄλλοι εἰς τὸ Νάρρες. Θέλομεν νὰ μὴ ἐκραγῇ νέον κίνημα χάριν τῆς Ἑλλάδος ὁλοκλήρου. Καὶ θέλομεν νὰ ἐμπνεύσωμεν εἰς ὅλον τὸν κόσμον τὸ αἴσθημα τῆς ἀσφαλείας αὐτοῦ, αἴσθημα τὸ ὁποῖον δὲν δύναται βεβαίως νὰ ἐμπνευσθῇ ἀπὸ τὰ μέτρα τῆς παθητικῆς ἀμύνης. Δι’ αὐτοὺς ὅλους τοὺς λόγους ποιοῦμαι πάλιν, τερματίζων τὸν λόγον μου, τὴν ἔκκλησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὅπως μελετῶσα καλῶς τὴν κατάστασιν λάβῃ σοβαρῶς ὑπ’ ὄψιν της τὴν περίπτωσιν τῆς παρατάσεως τῆς ἐκρύθμου ἐσωτερικῆς καταστάσεως καὶ τῆς συγχρόνου ἐμφανίσεως τοῦ ἐξωτερικοῦ κινδύνου, διότι πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὅτι ὑπάρχουσιν ἄνθρωποι εἰς τὸ ἐξωτερικὸν οἱ ὁποῖοι θὰ παίξουν τὸν ρόλον των. Ποιοῦμαι λοιπὸν ἔκκλησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ παρακαλῶ αὐτὴν νὰ ἀφήσῃ ἐλευθέρους τοὺς πληρεξουσίους ὅπως εἰς τὸ ζήτημα τὸ δυναστικὸν ἐγκρίνουν τὸ παρ’ ἡμῶν ὑποβληθὲν ψήφισμα, λυθῇ δὲ οὕτως ἐντὸς τῆς Συνελεύσεως τὸ ζήτημα τῆς Δυναστείας καὶ εἰς τὸν Λαὸν τεθῇ μόνον τὸ ἐρώτημα ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ. Καὶ ἂν—πρᾶγμα περὶ τοῦ ὁποίου ὅλοι ἔχομεν ἀντίθετον γνώμην—ἄν, λέγω, ἡ πλειοψηφία τοῦ Λαοῦ ἀποφανθῇ ὑπὲρ τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, τότε πλέον δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ μείνωμεν ἐδῶ, οὔτε ἡμεῖς ἀλλ’ οὔτε καὶ ἡ Συνέλευσις. Καὶ τότε πλέον ἀπομένει εἰς τὸν καθένα μας νὰ κάμῃ ὅ,τι εἶναι εἰς θέσιν, νὰ «πιάσῃ βουνό», ἂν ἠμπορῇ, νὰ φύγῃ, ἂν θέλῃ. Ἂν ὁ Λαὸς εἰς τὸ ἐρώτημα «βασιλεία ἢ Δημοκρατία» ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς βασιλείας, τότε ἐπὶ τέλους ἂς τεθῇ ἄλλο ἐρώτημα εἰς αὐτὸν, ἂς γίνῃ ὅ,τι θέλει. Ἡ Ἑλλὰς ὅμως δὲν σῴζεται πλέον οὔτε μὲ δεύτερον οὔτε μὲ τέταρτον δημοψήφισμα!... (Χειροκροτήματα)

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀντωνιάδης.

§88Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν ἔρχομαι μὲ τὴν ἀξίωσι νὰ διαφωτίσω κανένα. Γνωρίζω ὅτι ἀπευθύνομαι πρὸς παλαιοὺς πεπειραμένους συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἀπὸ καιροῦ ἀποκρυσταλλώσει πεποιθήσεις καὶ ἀρχὰς ἐπάνω στὸ πολιτειακὸ ζήτημα, ποὺ ἀποτελεῖ κατὰ τὴν γνώμην ὅλων τὸν προορισμὸ τῆς Συνελεύσεώς μας. Σὲ γλῶσσα λαϊκή, σὲ γλῶσσα δημοκρατικὴ θὰ ὁμιλήσω γιὰ νὰ ἑρμηνεύσω πιστότερα τὸν πόνο τῆς λαϊκῆς ψυχῆς καὶ νὰ ἐκφράσω, γιὰ πρώτη ἴσως φορά, ἐπίσημα τὴ διαμαρτυρία τοῦ λαοῦ τῶν βιοπαλαιστῶν ἐναντίον τῶν αὐλοδούλων ἐκμεταλλευτῶν του, ποὺ μὲ μιὰ βυζαντινὴ καὶ μοναρχικὴ ἐκπαίδευσι ἐνάρκωσαν τὸ μυαλό του καὶ δὲν τὸν ἄφησαν νὰ ξυπνήσῃ γιὰ νὰ συντρίψῃ ὁριστικὰ τὰ δεσμὰ καὶ τὰ εἴδωλά του, αὐτὰ ποὺ τὸν ὡδήγησαν στὴ σημερινὴ ἀφάνταστη Μικρασιατικὴ καταστροφή. Ὕστερα ἀπὸ τὶς ὡραῖες καὶ ἐπιστημονικὲς ἀγορεύσεις τῶν προλαλησάντων, θὰ ἦτο περιττὸ κ’ ἐγὼ νὰ προσθέσω ἱστορικὰ γεγονότα πολὺ γνωστὰ σὲ σᾶς. Ἂν ἔλαβα τὸν λόγο, τὸ ἔκαμα γιατὶ νομίζω πὼς εἶχα ὑποχρέωσι νὰ προσπαθήσω κι’ ἐγὼ μὲ τὰς δυνάμεις ποὺ διαθέτω νὰ προκαλέσω τὴ διαφώτηση μερικῶν σκοτεινῶν σημείων, ποῦ εἶναι ἐνδεχόμενο νὰ ὑπάρχουν ἀκόμη στὶς ψυχὲς τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων τῆς δεξιᾶς. Ἑπτὰ χρόνια ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀκούει τὰ ἴδια πράγματα. Ἑπτὰ χρόνια διαβάζει μέχρις ἀηδίας τὰ ἴδια ἐπιχειρήματα. Ἑπτὰ χρόνια ὁ Λαὸς πάσχει καὶ ἔμαθε καὶ ἐδιδάχτηκε ἀπὸ τὴ σκληρὴ πραγματικότητα ὅτι εἶναι τὸ θῦμα μιᾶς κλίκας ἐκμεταλλευτῶν ὠχυρωμένων πίσω ἀπὸ ἕνα αἱματοβαμμένο Στέμμα, ὅπως εἶναι τὰ περισσότερα Στέμματα τοῦ κόσμου. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὁ Λαὸς αὐτὸς ἀπεφάσισε νὰ γκρεμίσῃ τὸ Στέμμα γιὰ νὰ ἀντικρύσῃ φανερὰ καὶ παλληκαρήσια τοὺς πραγματικοὺς ἐχθρούς του. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς τονίσω ἐγὼ ὅτι ὁ Λαὸς ἔχει ξυπνήσει. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψετε μόνο νὰ ἀναφέρω μερικὲς ἀντιθέσεις, ποὺ ἀποδεικνύουν ὅτι ὄχι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ποὺ ἐγέννησε ἕνα Περικλέα, ἀλλὰ καὶ ὁ λαὸς τῶν Κάφρων καὶ Μουζίκων θὰ εἶχε ξυπνήσει ὕστερα ἀπὸ τέτοια σκληρὰ μαστιγώματα. Ὅταν τὰ παιδιὰ τοῦ Λαοῦ σκοτώνονταν στὶς χαράδρες τῆς Μ. Ἀσίας, ὅταν ἡ μαυροφορεμένες μαννάδες ἔκλαιγαν τὰ παιδιά τους, οἱ βασιλιάδες καὶ οἱ πρίγκιπες καὶ οἱ δανδῆδες καὶ οἱ ὑπουργοὶ καὶ οἱ ὑπουργήσιμοι γλεντοῦσαν στὰ παλάτια καὶ στὰ σαλόνια καὶ στὰ καμπαρέ, μὲ ἀριστοκρατικὲς κοκότες. Καὶ γιὰ νὰ παίξουν ἀκόμη περισσότερο μὲ τὴν δυστυχία τοῦ Λαοῦ, ἔδιναν τὴν εὐκαιρία στοὺς βασιλικοὺς ποδογύρους νὰ γυρίζουν στὰ νοσοκομεῖα νὰ μοιράζουν δυὸ τσιγάρα καὶ μιὰ σοκολάτα, ποὺ ἔπρεπε νὰ τοὺς τὰ πετάξουν στὰ μοῦτρα. Ἀκόμη βλέπω μπροστά μου τοὺς δυστυχισμένους τραυματίας, ἐπάνω στὰ βουνά, νὰ ἁπλώνουν τὰ χέρια ἱκετευτικά, νὰ κλαίουν καὶ νὰ λέγουν «στὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, πάρτε μας καὶ μᾶς μέσα σ’ ἕνα κάρρο νὰ μὴ μᾶς φᾶνε τὰ κοράκια». Καὶ ἡμεῖς, θύματα τοῦ βυζαντινισμοῦ, συζητοῦμε γιὰ τύπους καὶ σκιές, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ἔχουμε κηρύξει τὴ Διμοκρατία καὶ νὰ δικάζουμε ὅλα τὰ ἔκφυλα ἀνθρωπάρια τοῦ παλατιοῦ καὶ τοὺς ἐνόχους ὅλων τῶν κομμάτων. Κύριοι πληρεξούσιοι, οἱ ψυχὲς τῶν μαρτύρων αὐτῶν, ἂν δὲν ζητοῦν ἐκδίκηση, ζητοῦν ἀπὸ ἡμᾶς νὰ θυμηθοῦμε ὅτι εἴμαστε ἄνθρωποι, ἂν ἐξεχάσαμε ὅτι εἴμαστε Ἕλληνες τοῦ Περικλέους. Καὶ δὲν ἔχουν ὀλιγώτερα δικαιώματα οἱ ψυχὲς αὐτὲς ἀπὸ τοὺς διαφόρους μαγκουροφόρους τῆς Μεταξικῆς ἀντιδράσεως, τοὺς ὁποίους μὲ τόση στοργὴ προσπαθεῖ νὰ ἐξευμενίσῃ ἡ Κυβέρνησις. Καὶ ὅλα αὐτὰ γιατί; Ἦλθε ἕνας κολοσσὸς τῆς πολιτικῆς καὶ ἅπλωσε τὰ χέρια του ἀπὸ μακρυὰ καὶ μᾶς εἶπε: «Σταθῆτε». Κι’ ὅλοι μὲ εὐλάβεια ἔστρεψαν τὰ βλέμματα γιὰ νὰ ἰδοῦνε τί θέλει νὰ εἰπῇ, κι’ ὅλοι προσπαθοῦμε νὰ λύσουμε ἕνα μυστήριο ποὺ κλείνει μέσα στὸν ἐγκέφαλό του. Βέβαια δὲν ἦλθα καὶ ἐγὼ νὰ προσθέσω τὸν θαυμασμό μου εἰς τὸ μεγάλο ἔργο ποὺ ἔκαμε. Ἔχει τόσους θαυμαστὰς καὶ τόσο λιβάνι ἔχει καῇ, ὥστε εἶναι περιττὸ νὰ προσθέσω καὶ τὸ δικό μου. Ἐκεῖνο ποὺ ἤθελα νὰ εἴπω εἶναι ὅτι θαυμάζω εἰς τὸ πρόσωπο τοῦ Βενιζέλου τὸν μεγάλο ἀρχιτέκτονα ποὺ ἔφτιαξε τὴ Μεγάλη Ἑλλάδα, ἀλλὰ δὲν θαυμάζω τὸν φιλόσοφο, διότι κατὰ τὴ γνώμη μου δὲν ἐψυχολόγησε καλὰ τὸν Λαὸ καὶ ἔκτισε μεγάλο οἰκοδόμημα ἐπάνω σὲ σάπια θεμέλια. Θὰ προτιμοῦσα νὰ κτίσῃ μικρότερο οἰκοδόμημα, ἀλλὰ ἐπάνω σὲ βράχο. Νομίζω, κύριοι, ὅτι βρίζουμε τὸν Λαό, ἐὰν ἀμφιβάλλουμε ὅτι τὰ σκληρὰ αὐτὰ μαστιγώματα δὲν ἐξύπνησαν τὴν ψυχή του. Πιστεύω ὅτι ἡ κληρονομικὴ συντηρητικότης ἔχει παραμερίσει, γιὰ νὰ δώσῃ τόπο σὲ μιὰ ὀργὴ ποὺ ἐγέννησε τὴν Ἐπανάσταση, ποὺ ἔκαμε ὅ,τι γνωρίζετε. Ἀλλὰ ὁ πόνος παρέρχεται καὶ φοβοῦμαι ὅτι ἡ προσωρινὴ εὐημερία τὴν ὁποίαν πιστεύω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ φέρῃ εἰς τὸ Λαὸ θὰ εἶναι ναρκωτικὴ καὶ τὰ ἀτταβιστικὰ ἔνστικτα γιὰ τὸ βασιλικὸ θεσμὸ θὰ ξυπνήσουν καὶ πάλι. Ἐκεῖνα τὰ ἔνστικτα ποὺ μιὰ Βυζαντινὴ μοναρχικὴ ἐκπαίδευση ἐσφυρηλάτησεν εἰς τὴν ψυχή του ἐπὶ 100 χρόνια, δὲν εἶναι εὔκολο νὰ τά σβύσουμε μὲ δύο μηνῶν σχολαστικὴ διδασκαλία. Μόνο τὰ μεγάλα γεγονότα μποροῦν νὰ μεταβάλουν ριζωμένες παλαιὲς πεποιθήσεις. Καὶ ὅταν ἡ ὀργὴ τοῦ Λαοῦ παρέλθῃ, φοβοῦμαι ὅτι δὲν θὰ ἀποφύγουμε ἐκεῖνο ποὺ φοβεῖται ἡ Κυβέρνησις, τὴν αἱματηρὰ σύγκρουσι τῶν συνειδητῶν δημοκρατικῶν πρὸς τὰ θύματα τοῦ βασιλισμοῦ, γιατὶ αὐτοὶ ὅλοι εἶναι θύματα τοῦ βασιλισμοῦ, γιατὶ 100 χρόνια στὰ μυαλά τους σφυρηλατοῦνται ἡ ἴδιες ἰδέες καὶ σήμερα ἀκόμη στὰ παιδιὰ διδάσκουν μὲ βασιλικὸ πνεῦμα. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐπαγγέλματος πολιτικὸς καὶ γι’ αὐτὸ ἀδυνατῶ νὰ κατανοήσω τοὺς διαφόρους ἑλιγμοὺς τόσον τοῦ κ. τέως Πρωθυπουργοῦ, ὅσον καὶ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ὁ κ. τέως Πρωθυπουργὸς ἔλεγε: (Ἀναγινώσκει) «Ἀλλὰ δὲν θὰ ἀναλάβω τὸν ἀγῶνα νὰ περιέλθω τὴν Ἑλλάδα διὰ νὰ παρασύρω τὸν Λαὸν μὲ τὴν γνώμην μου....» Δηλαδὴ λέγει ὁ κ. τέως Πρωθυπουργὸς ὅτι ὁ Λαὸς πρέπει νὰ διαφωτισθῇ. Καὶ ἐρωτῶ· ἡ διαφώτιση μπορεῖ νὰ ἐπέλθῃ χωρὶς κἄποιον ἥλιο; Ἀλλὰ ὁ ἥλιος αὐτὸς μπορεῖ νὰ ἀνατείλῃ εἰς μοναρχικὸ πολίτευμα; Ἐδῶ εὑρισκόμεθα εἰς ἕνα φαῦλο κύκλο, ὅμοιο μὲ τὸ πρόβλημα τῆς κόττας καὶ τοῦ αὐγοῦ. Ποιὸ ἔγινε πρῶτα, ἡ κόττα ἢ τὸ αὐγό; Ἡ Δημοκρατία ἢ οἱ δημοκράται; Ἐγὼ γνωρίζω ὅτι στὸ μοναρχικὸ πολίτευμα δὲν ἐπιτρέπουν τὴν ἀνάπτυξη δημοκρατικῶν ἰδεῶν, ἑπομένως γιὰ νὰ ἀναπτυχθοῦν ἐλευθέρως ἡ δημοκρατικὲς ἰδέες καὶ γιὰ νὰ μπορέσῃ ὁ Λαὸς νὰ ἀποκτήσῃ συνείδηση δημοκρατική, πρέπει νὰ γίνῃ πρῶτα ἡ Δημοκρατία. Εἴδατε κανένα νὰ κολυμβᾷ χωρὶς νὰ μπῇ στὴ θάλασσα; Ἐγὼ δὲν εἶδα. Ζητοῦν τώρα νὰ γίνουμε ὅλοι δημοκράται ἀληθινοὶ καὶ ὕστερα νὰ φτιάξουμε Δημοκρατία. Αὐτὰ γιὰ μένα εἶναι ἀκατανόητα. Ἀλλὰ λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως: (Ἀναγινώσκει) «Ἡ εὐθύνη μου εἶναι σαφής, ἀλλὰ φθάνει νὰ ἐπηρεάσῃ μόνον μέχρι τοῦ σημείου τὸ ὁποῖον ἡ συνείδησίς μου εἶναι δυνατὸν νὰ μοῦ ἐπιτρέψῃ». Δηλ. ὁμολογεῖ ὅτι μὲ τὴ δήλωσή του ὅτι θὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας θὰ ἐπηρεάσῃ μέχρις ἑνὸς βαθμοῦ τὸν Λαό. Ἂς ὑποθέσουμε ὅτι οἱ συνειδητοὶ δημοκρατικοὶ εἶναι μόνον 40% καὶ ὅτι ἡ ἐπιρροὴ ποὺ θὰ φέρῃ θὰ εἶναι 20%· θὰ ἔχωμε λοιπὸν πλειονοψηφία μὲ 60%. Καὶ ἐρωτῶ· εἶναι προτιμότερο νὰ ἔχουμε μόνο 60% καὶ δὲν εἶναι καλύτερα νὰ βάλῃ ὅλο τὸν ὄγκο τῆς ἐπιρροῆς του γιὰ νὰ ἔχουμε 90% ἀποτέλεσμα; Καὶ πότε θὰ ὑπάρχῃ μεγαλύτερος κίνδυνος νὰ γίνουν κινήματα; ὅταν θὰ πιστεύουν οἱ μοναρχικοὶ ὅτι ἔχουν ἔδαφος νὰ καλλιεργήσουν ἢ ὅταν δὲν θὰ πιστεύουν καὶ θὰ ἀπελπισθοῦν; Ὅταν θὰ ἔχουμε μόνο 60%, αὐτοὶ θὰ λέγουν «ἔχουμε 40% περιθώριο καὶ ἂς ἐργασθοῦμε, γιὰ νὰ μεταβάλουμε τὴν πλειοψηφία τους σὲ μειονοψηφία». Ὅταν ὅμως ἡ πλειονοψηφία εἶνε 80 ἢ 90%, θὰ ἀπελπισθοῦν. Αὐτὰ λέγει ἡ ἰδική μου λογική, διότι δὲν ἠξεύρω ποιὰ εἶναι ἡ λογικὴ ἡ διπλωματική. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι μὲ τὸ δημοψήφισμα κάνουμε καὶ ἕνα ἄλλο κακό. Ρίχνουμε καὶ πάλι τὴν εὐθύνη εἰς τὸν Λαό, κατὰ τὴν Γουναροστρατικὴ μέθοδο, διότι ἂν τὰ πράγματα δὲν πᾶν καλά, θὰ λέμε ὅτι ὁ Λαὸς ἤθελε τὴ Δημοκρατία καὶ εἶναι ὑπεύθυνος γιὰ ὅ,τι ἔπαθε. Ἔχουμε ὑποχρέωση, ἀφοῦ εἴμεθα μιὰ Συντακτικὴ Συνέλευση, ἡ ὁποία ἔχει ὅλα τὰ δικαιώματα νὰ ἀποφασίσῃ καὶ γιὰ μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος, ἔχουμε τὴν ὑποχρέωση νὰ ἔχουμε τὸ θάρρος τῆς γνώμης μας καὶ νὰ ἀναλάβουμε τὴν εὐθύνη τῶν πράξεών μας. Ὁ Λαὸς, καὶ ἂν κάνουμε δημοψήφισμα καὶ ἂν δὲν κάνουμε, πάλι θὰ τὸ μεταβάλῃ τὸ πολίτευμα, ἐὰν καὶ ὅταν φέρῃ τοὺς βασιλόφρονας πλειοψηφοῦντας.

§89ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Διαφωνεῖτε σεῖς μὲ τὸν Ἀρχηγόν σας; Δὲν θέλετε δημοψήφισμα;

§90ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε παρακαλῶ.

§91ΣΠ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Δὲν θέλω δημοψήφισμα. Κατὰ τὴ γνώμη μου ἔχουμε ἀπεριόριστα δικαιώματα. Νομίζω ὅτι αὐτὸ εἶναι ὁ μόνος προορισμός μας. Δὲν θὰ ἐλεγόμεθα Συντακτικὴ Συνέλευση, ἐὰν δὲν εἴχαμε δικαίωμα νὰ μεταβάλουμε τὸ πολίτευμα (Χειροκροτήματα). Καὶ γιὰ νὰ εἴπω ὀλίγα λόγια γιὰ τὴς κυβερνητικὲς δηλώσεις, θὰ προσθέσω τοῦτο μόνον. Ὅτι τὸ πλαίσιο τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων εἶναι τόσον εὐρύ, ὥστε θὰ ἠμποροῦσε νὰ τὸ υἱοθετήσῃ ὄχι μόνον δημοκρατικὴ Κυβέρνηση, ἀλλὰ καὶ μοναρχική. Διότι τὰ ἀόριστα λόγια αὐτὰ τὰ ὑπόσχονται ὅλοι καὶ ἐνθυμεῖσθε ὅτι καὶ ὁ Μεταξᾶς εἶχε ὑποσχεθῆ ὅλα αὐτὰ τὰ πράγματα. Ἑπομένως δὲν δίδεται ἔδαφος συζητήσεως ἐπ’ αὐτῶν. Ἀλλὰ θὰ εἶχα νὰ εἴπω μερικὰ πράγματα μόνον ὡς πρὸς τὸ προσφυγικὸ ζήτημα. Θεωρῶ παράλειψη τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ἐχάραξε μιὰ πολιτικὴ συγκεκριμένη καὶ σαφῆ εἰς τὸ ζήτημα αὐτό. Καὶ μοῦ φάνηκε πολὺ περίεργο ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προχθὲς ἔκαμε δηλώσεις συμπληρωματικάς, κατὰ τὰς ὁποίας ἔλεγε ὅτι τὸ ζήτημα τὸ προσφυγικὸ δὲν μπορεῖ νὰ δίδῃ κατεύθυνση εἰς τὴν πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἶναι ζήτημα μέτρων. Κατὰ τὴ γνώμη μου τὸ προσφυγικὸ ζήτημα πρέπει νὰ δώσῃ κατεύθυνσι εἰς τὴ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἡ παράλειψη, τὴν ὁποίαν τονίζω, εἶναι ἡ ἑξῆς...

§92Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε πληρεξούσιε, ἠμπορεῖτε νὰ λησμονεῖτε ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπον. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον σᾶς πληροφορῶ εἶναι ὅτι ἐγὼ δὲν εἶπον αὐτό, ὅτι τὰ μέτρα περὶ τῶν προσφύγων δὲν δίδουν γενικὰς κατευθύνσεις.

§93ΣΠ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Εἴχατε ἀπαντήσει εἰς κάποιον συνάδελφον τῆς ἀριστερᾶς καὶ εἴπατε ὅτι αὐτὸ δὲν εἶναι ζήτημα κατευθύνσεως, εἶναι ζήτημα μέτρων.

§94Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ ἀκριβῶς δὲν εἶπον. Εἶπον ἁπλῶς, κύριε συνάδελφε, ὅτι ἡ Κυβέρνησις αὐτὴ εἶναι Κυβέρνησις 3–4 ἡμερῶν. Ὅτι μετὰ τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως συμπίπτομεν ὅσον ἀφορᾶ τὰς γενικὰς κατευθύνσεις. Ἀλλὰ προκειμένου νὰ μελετήσωμεν τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα θὰ ἀποτελέσουν τὴν πρόνοιαν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ὅσον ἀφορᾷ τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος....

§95ΕΛ. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Τὰ πρακτικὰ περιέχουν τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως: «Δὲν πρόκειται περὶ κατευθύνσεως, πρόκειται περί μέτρων». Αὐτὰ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§96Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠξεύρω τί λέγουν τὰ πρακτικά. Αὐτὰ εἶναι πρόσφατα καὶ τὰ ἐνθυμοῦνται ὅλοι. Δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἴπω αὐτὰς τὰς ἀνοησίας. Δὲν ἀνέγνωσα καθόλου τὰ πρακτικά, κ. συνάδελφε.

§97ΣΠ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Ἐν πάσῃ περιπτώσει μὲ τὸ νὰ παραλείψῃ ἡ Κυβέρνηση νὰ ἀπαντήσῃ εἰς δημοκοπίας περὶ ἐπανόδου τῶν ἀτυχῶν θυμάτων τῆς προδοσίας εἰς τὰς ἑστίας των, ἀφίνουσα ἐν τῷ μεταξὺ αὐτὰ χωρὶς ψωμὶ καὶ χωρὶς στέγη, διέπραξε, κατὰ τὴ γνώμη μου, ἔγκλημα ἀπὸ ἀπόψεως ἐθνικῆς οἰκονομίας. Εἶναι βαρεῖα ἡ λέξη. Ἀλλ’ ἂς μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ ἐκφράσω τὴ γνώμη μου καὶ τὴ λέγω τὴ λέξη γιὰ νὰ δώσω τόνο μεγαλύτερο εἰς τὴν ἔννοια, τὴν ὁποία θὰ ἐκθέσω. Εἶναι ἔγκλημα, διότι ἐπικρατεῖ ἕν πνεῦμα προσωρινότητος εἰς ὅλας σχεδὸν τὰς κεφαλὰς τῶν προσφύγων. Οἱ πρόσφυγες σκέπτονται καὶ ἐλπίζουν ὅτι ταχέως θὰ δυνηθοῦν νὰ ἐπανέλθουν εἰς τὰς ἑστίας των καὶ θὰ γλυτώσουν ἀπὸ τὴ δυστυχία των. Τὸ τοιοῦτο δὲν φαντάζεσθε πόσον συντελεῖ εἰς τὸ νὰ παραλύῃ κάθε προσπάθεια μονίμων παραγωγικῶν ἐγκαταστάσεων καὶ νὰ αὐξάνῃ τὴν ὑπάρχουσα ὑπερτροφία τοῦ Μικρασιατικοῦ πληθυσμοῦ.

§98Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἡ Κυβέρνησις ὅμως ἡ ὁποία ἐνίσχυε τοιαύτην ἀντίληψιν, οὔτε εἶναι διατεθειμένη νὰ ἐνισχύσῃ τοιαύτην πλάνην.

§99Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Ἐμμέσως, κ. Πρόεδρε.

§100Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Πρωθυπουργός). Οὐδέποτε οὔτε τὴν ἐνίσχυσεν οὔτε εἶναι διατεθειμένη καθ’ οἱονδήποτε τρόπον νὰ ἐνισχύσῃ τοιαύτας ἀντιλήψεις.

§101Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Ζερβὸς εἶχεν ἐκφράσει τὴν εὐχὴν περὶ ταχείας ἐπανόδου εἰς τὰς ἑστίας των. Ὁ κ. Ζερβός, τὸν ὁποῖον γνωρίζω ὅτι εἶναι ἡ ὑπερπροσωποποίησις τοῦ πατριωτισμοῦ τῶν παλαιῶν καλῶν ἡμερῶν, εἶχε εἴπει καὶ εἶχε ἐκφράσει τὴν εὐχὴν ταχείας ἐπανόδου καὶ ὁ κ. τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἀπήντησε.

§102ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ἀπήντησεν ἀρνητικῶς.

§103Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν παρακολουθεῖτε τὰ λεγόμενα· εἶναι φανερὸν, ἀναμφισβήτητον. Καὶ εἶναι μὲν δικαίωμά σας νὰ μὴ τὰ παρακολουθῆτε, ἀλλὰ δικαίωμά σας δὲν εἶναι ἀσφαλῶς, ἐφόσον δὲν εἶσθε ἐνήμερος, νὰ λέγητε τοιαῦτα πράγματα.

§104Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Λυποῦμαι διότι ἀναγκάζομαι νὰ εἴπω μερικὲς ἀλήθειες πικρές. Κατὰ τὴ γνώμη μου ἔπρεπεν ἡ Κυβέρνησις ρητῶς καὶ κατηγορηματικῶς νὰ δηλώσῃ ὅτι δὲν τρέφει καμμίαν ἐλπίδα περὶ ἐπανόδου τῶν θυμάτων εἰς τὰς ἑστίας των.

§105ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§106Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐδήλωσε καὶ δηλοῖ ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἐννοεῖ νὰ σεβασθῇ ἀπολύτως τὸ καθεστὼς τὸ δημιουργηθὲν διὰ τῶν συνθηκῶν, ὅτι ἐννοεῖ νὰ ζήσῃ ἐν ἀπολύτῳ γαλήνῃ καὶ εἰρήνῃ μετὰ τῶν ὁμόρων λαῶν, ὅτι οὐδέποτε σκέπτεται νὰ διαταράξῃ τὸ καθεστὼς αὐτὸ καὶ ἑπομένως εἶναι περιττὸν νὰ γίνεται λόγος.

§107ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ Ἔθνος ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ ἐργασθῇ πάντοτε.

§108Β. ΑΡΤΕΜΙΑΔΗΣ. Θὰ παρακαλέσω... (Θόρυβος)

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε· δὲν ἐπιτρέπω διακοπάς.

§110Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μοῦ ἐπιτρέψετε νὰ τελειώσω τὸν λόγο μου, ὁπότε θὰ βγάλετε τὸ συμπέρασμα, τὸ ὁποῖο δὲν μπορεῖτε νὰ βγάλετε πρὶν τελειώσω. Λέγω αὐτὸ διότι κατὰ τὴν γνώμη μου καὶ ἡ χρήση τῆς λέξεως «πρόσφυξ» βλάπτει τὸ Ἔθνος ἀπὸ ἀπόψεως ἐθνικῆς οἰκονομίας, διότι δὲν ἐμπνέει τὴ πεποίθηση ὅτι οἱ πρόσφυγες εἶναι καὶ θὰ μείνουν Ἕλληνες πολῖται.

§111ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὑπῆρξαν πάντοτε.

§112Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Δὲν τὸ ἀμφισβητῶ. Ἕλληνες πολῖται, λέγω, μὲ δικαιώματα συγκυριότητος ἐπὶ τῶν ἀγαθῶν τῆς Ἑλλάδος. Αὐτὸ θέλω νὰ εἴπω. (Χειροκροτήματα). Δηλαδὴ νὰ παύσῃ τὸ μῖσος τὸ ὁποῖον εὑρίσκει τὴν εὐκαιρία ἡ ἀντίδρασις νὰ καλλιεργῇ μὲ τὴν ἰδέα ὅτι θὰ φύγουν καὶ ὅτι εἶναι προσωρινοὶ καὶ φιλοξενούμενοι, διότι ὑποθάλπεται τὸ μῖσος μεταξὺ προσφύγων καὶ ἐντοπίων καὶ αὐξάνεται τὸ φιλοπόλεμο ρεῦμα ποὺ θὰ ἐπηρεάσῃ τὴν πολιτικὴ τῶν Κυβερνήσεων. Κατὰ τὴ γνώμη μου διὰ λόγους ψυχολογικῆς ἐπιδράσεως καὶ διὰ λόγους σκοπιμότητος τὸ Ὑπουργεῖο τῆς Περιθάλψεως πρέπει νὰ μεταβληθῇ εἰς Ὑπουργεῖο Ἐργασίας. Ἡ Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως τῶν προσφύγων πρέπει νὰ μετονομασθῇ καὶ νὰ μεταβληθῇ εἰς Ἐπιτροπὴ Ἀποκαταστάσεως ἀκτημόνων καὶ ἀέργων.

§113Λ. ΙΑΣΟΝΙΔΗΣ. Δὲν εἴμεθα ἀκτήμονες· ἔχομεν τίτλους οἱ ὁποῖοι ἀπορρέουν ἐκ τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης.

§114Σ. ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ. Δὲν ἐξαιρῶ τοὺς πρόσφυγας μὲ τὰ λόγια αὐτὰ· τοὐναντίον οἱ πρόσφυγες κυρίως συμπεριλαμβάνονται μέσα εἰς αὐτά. Ἡ μικρὰ ὅμως μειονωψηφία τῶν ἐντοπίων, τῶν πάσης κατηγορίας ἀκτημόνων καὶ ἀέργων, ἡ ὁποία εἶναι ἐξ ἴσου ἀναξιοπαθής, πρέπει νὰ συμπεριληφθῇ εἰς τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως ὑπὲρ τῶν προσφύγων. Αὐτὸ θὰ συντελέσῃ πολὺ εἰς τὴν καταπολέμηση τῆς προσπαθείας τῶν ἀντιδραστικῶν νὰ δημιουργήσουν τὸ μῖσος. Ἀνακεφαλαιῶν λέγω ὅτι διὰ νὰ ἐπέλθῃ συμφιλίωσις, περὶ τῆς ὁποίας ἔγινε τόσος λόγος, καὶ γιὰ νὰ στερεωθῇ ἡ λαϊκὴ Δημοκρατία τρία μέσα ὑπάρχουν: Ἡ Εὐημερία, ἡ Πειθὼ καὶ ἡ Πυγμή. Ἡ Εὐημερία μὲ τὴν ἀναδιοργάνωση τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων τῆς Χώρας, ἡ Πειθὼ μὲ τὸν ἀνεξάρτητο οἰκονομικῶς λαϊκὸ δημοκρατικὸ τύπο καὶ ἡ Πυγμὴ μὲ τὸν Δημοκρατικὸ Στρατό. Μὲ αὐτὲς τὶς τρεῖς θεὲς θὰ μπορέσουμε νὰ βαδίσουμε πρὸς τὰ νέα ἀνθρωπιστικὰ ἰδανικά. (Χειροκροτήματα).

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πεζᾶς.

§116ΣΤ. ΚΙΟΥΖΕΣ ΠΕΖΑΣ. Ζητῶ τὴν εὐμενῆ σας προσοχὴν ἐπί τινων σκέψεων τὰς ὁποίας θὰ διατυπώσω ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ πρῶτον ὡς πρὸς τὸ πολιτειακὸν, τὸ ὁποῖον ἐπιθυμῶ νὰ φέρω ἐπὶ ἑνὸς ἄλλου ἐδάφους. Ὡς γνωστόν, δύο ὑπῆρξαν αἱ βάσεις τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ ἐν Ἑλλάδι, ἡ μία θετικὴ καὶ ἡ ἄλλη ἀρνητική. Τὴν θετικὴν βάσιν ἀπετέλεσεν ἡ ἱστορικὴ συνείδησις τοῦ Ἔθνους, ἡ ὁποία εἶναι πολὺ ἐγγύτερον πρὸς τὰς μοναρχικὰς παραδόσεις καὶ ἀναμνήσεις τῆς Βυζαντιακῆς ἐποχῆς, ἀπέχει δὲ πολὺ περισσότερον ἀπὸ τὰς ἀρχαίας δημοκρατικὰς παραδόσεις, μολονότι ὅλοι οἱ Ἕλληνες ἔχομεν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς τὰ σπέρματα ἢ μᾶλλον τὰ ἔνστικτα τὰ δημοκρατικά. Τὴν θετικὴν βάσιν ἀποτελοῦσι πρὸς τούτοις τὰ ἐθνικὰ ὄνειρα, αἱ ἐθνικαὶ ἐλπίδες, τὰς ὁποίας ὅλοι σχεδὸν ἀνεξαιρέτως ὑπῆρξεν ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ἐνομίζομεν ὅτι θὰ πραγματοποιήσῃ ἡ Δυναστεία καὶ ἰδίᾳ τὸ πρόσωπον τοῦ Κωνσταντίνου. Μετὰ τὸν θάνατον ἐκείνου ὅλα τὰ ἐθνικὰ ὄνειρα διελύθησαν, ὅλαι αἱ ἐθνικαὶ ἐλπίδες ἐσβέσθησαν καὶ αὐτὸς ὁ ὁποῖος εἶχε μέγα συμφέρον νὰ στηρίζηται ἐπ’ αὐτῆς τῆς βάσεως τὴν ἀνέτρεψεν ἰδιοχείρως ἐκ θεμελίων, ὥστε δὲν πρέπει ἐπ’ αὐτῶν τῶν ζητημάτων νὰ γίνεται πολὺς λόγος. Ἡ ἐπιμονὴ ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος καὶ τῶν κατὰ τῆς Δυναστείας ἀδιακόπων καὶ σφοδρῶν κακολογιῶν μοῦ ὑπενθυμίζει κατ’ ἀντίστροφον λόγον τὴν παροιμίαν τῶν ἀρχαίων «τίς ψέγει τὸν Ἡρακλέα.» Καὶ σήμερον δύναταί τις νὰ ἐρωτήσῃ «ποῖος ἐπήνεσεν ἢ ἐπαινεῖ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὴν Δυναστείαν διὰ νὰ γίνηται τοσαύτη σφοδρὰ κατ’ αὐτῆς ἐπίθεσις;» Τὴν ἀρνητικὴν βάσιν ἐφ’ ἑτέρου ἀποτελοῦσιν οἱ ἐνδοιασμοὶ, οἱ φόβοι οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουσι παρὰ πολλοῖς Ἕλλησι, μὴ τάχα τὰ ἐθνικά μας ἐλαττώματα, ὁ ἑλληνικὸς ἐθνικὸς χαρακτὴρ δὲν θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἑδραίωσιν τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος, καὶ ἐπὶ τῆς βάσεως αὐτῆς εἰς τὸ θέμα τοῦτο ἐφείλκυσα τὴν εὐμενῆ προσοχὴν καὶ συνδρομὴν τῆς Συνελεύσεως. Εἶναι γνωστὸν ὅτι πρὸς ταῖς πολλαῖς ἀρεταῖς καὶ προτερήμασι μὲ τὰ ὁποῖα μᾶς ἐπροίκισεν ἡ φύσις ἢ ὁ Θεὸς ἔχομεν καί τινα ἐλαττώματα φυλετικά, σπουδαιότατα, τὰ ὁποῖα ἐμποδίζουσι τὸν σχηματισμὸν Ἑλληνικοῦ Κράτους ἰσχυροῦ, οἷον τὸ ἐφανταζόμεθα, τὸ ηὐχόμεθα καὶ τὸ ἐπεθυμοῦμεν. Δυστυχῶς τὰ ἐλαττώματα αὐτὰ εἶναι γενικά, τὰ γνωρίζετε ὅλοι· εἶναι ὁ φθόνος τὸν ὁποῖον ἔχομεν, ἡ φιλαρχία ἡ ὁποία μᾶς κατατρύχει, αὐτὰ δὲ κατὰ τὸ μακρὸν στάδιον τῆς ὑπηρεσίας μου παρετήρησα καὶ ἐν τῷ Ἐξωτερικῷ. Τὰ ηὗρα εἰς ὅλας τὰς κοινότητας, εἰς ἃς ὑπηρέτησα· παντοῦ ἔριδες, παντοῦ φιλονικίαι, παντοῦ παρετήρησα ποιάν τινα εὐχαρίστησιν εἰς τοὺς ὁμογενεῖς τοὺς βλέποντας ἀποτυχίας ἢ δυστυχίας τῶν ἀδελφῶν των. Ἠναγκάσθημεν ὡς ἐκ τούτου πολλάκις νὰ τοὺς ὑπομνήσω τὸ παράδειγμα τῶν Ἑβραίων ὡς πρὸς τὴν ἀλληλεγγύην τὴν ὁποίαν ἔχουν μεταξύ των. Αὐτὰ τὰ ἐλαττώματα γεννῶσιν μέχρι σήμερα ἐνδειασμοὺς καὶ μερικοὺς φόβους, εἰς αὐτοὺς δὲ στηρίζονται τοῦ ἀντιπάλου πολιτικοῦ κόσμου αἱ ἐλπίδες καὶ αἱ ἰδέαι. Ἤκουσα ἄλλοτε πρὸ ἐτῶν διακεκριμένον πολιτικὸν λέγοντα ὅτι, ἐὰν ἐγκαθιδρύσωμεν τὴν Δημοκρατίαν, ἡ Ἑλλὰς γρήγορα θὰ μεταβληθῇ εἰς μακελλειό.

§117ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὴ ἦτο γνώμη τῆς πολιτικῆς τοῦ 1862.

§118ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Ἐν τούτοις ἐλέχθη καὶ τελευταίως ἀκόμη. Ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιστηθῇ ἡ προσοχὴ τοῦ Ἔθνους, διότι δι’ ἐμὲ δὲν προέχει τόσον τὸ ζήτημα τῆς ἐγκαθιδρύσεως τῆς Δημοκρατίας ὅσον ἡ στερέωσις αὐτῆς. Βαίνομεν πρὸς αὐτήν, καὶ κατὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπον θὰ ἱδρυθῇ αὕτη. Ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μὲ ἀπασχολεῖ εἶναι ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον θὰ τὴν ἑδραιώσωμεν καὶ θὰ τὴν στερεώσωμεν. Καὶ ἀπαραίτητον πρὸς τοῦτο νομίζω ὅτι εἶναι νὰ πεισθῶμεν περὶ τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης νὰ τηρῶμεν δύο ἀρχάς: Πρῶτον τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποταγῆς τῆς μειονοψηφίας εἰς τὴν πλειοψηφίαν, καὶ δεύτερον τὸν σεβασμὸν τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἄλλου. Καὶ ἐφόσον δὲν ἐπικρατήσουν αὐταὶ αἱ δύο σωστικαὶ ἀρχαὶ δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν γαλήνην. Δυστυχῶς εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν ἤκουσα, καὶ ἐλυπήθην σφόδρα, νὰ ἀναπτύσσωνται θεωρίαι καὶ ἀρχαὶ ὀλίγον παράδοξοι, ὅτι καὶ ἐὰν ἠθέλομεν μειοψηφίσει κατὰ τὸ δημοψήφισμα, πρέπει διὰ τῆς βίας ν’ ἀντισταθῶμεν. Αὐταὶ δὲν εἶναι ὑγιεῖς ἀρχαί.

§119ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Δὲν εἶπε κανεὶς αὐτό.

§120ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Τὸ εἶπε κάποιος. Δὲν θέλω ν’ ἀναφέρω ὀνόματα.

§121Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ εἶπε χθὲς ὁ κ. Κούνδουρος.

§122ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Ἐγὼ δὲν ὀνομάζω πρόσωπα. Ἐφόσον λοιπὸν δὲν πεισθῶμεν περὶ τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης τῆς τηρήσεως τῶν ἀρχῶν αὐτῶν, κίνδυνος ὑπάρχει νὰ μεταβάλωμεν τὴν Ἑλλάδα εἰς Ρωμαϊκὸν ἀμφιθέατρον καὶ ὑπάρχει κίνδυνος ἀκόμη, παρατεινομένων τῶν ταραχῶν, νὰ προκαλέσωμεν καὶ ξενικὰς ἐπεμβάσεις, ὅπως ἔγινε ἄλλοτε εἰς τὴν Πολωνίαν, καὶ νὰ χάσωμεν ἐπὶ τέλους καὶ αὐτὴν τὴν ἐλευθερίαν μας, τὴν ὁποίαν οἱ πατέρες μας καὶ οἱ ἀδελφοί μας διὰ ποταμῶν αἱμάτων μᾶς ἐκληροδότησαν. Δευτέρα ἀρχὴ τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ παραδεχώμεθα καὶ νὰ τηρῶμεν μετὰ θρησκευτικῆς εὐλαβείας εἶναι ὁ σεβασμὸς τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἄλλου. Δυστυχῶς καὶ εἰς τὴν αἴθουσαν αὐτὴν συμβαίνει πολλάκις νὰ μὴ τηρῆται ὁ σεβασμὸς αὐτὸς πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου, ἀλλὰ καὶ ἀφορμαὶ μὲ ὑποχρεώνουν νὰ κάμω μνείαν τούτου. Ὅταν τεθεὶς εἰς διαθεσιμότητα, διὰ λόγους τοὺς ὁποίους δὲν εἶναι τοῦ παρόντος νὰ ἐκθέσω, προσεκλήθην ἀπὸ τοὺς ἐν Ἡρακλείῳ πρόσφυγας νὰ θέσω ὑποψηφιότητα, ἐπειδὴ ἡ τότε Κυβέρνησις δὲν εἶχε γνώμην ὡρισμένην ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἂν ἐγὼ διατελῶν εἰς διαθεσιμότητα ἠδυνάμην νὰ πολιτευθῶ, ἀπεφάσισα νὰ ἐκτεθῶ ἐπὶ τῇ προϋποθέσει ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ ἀπεφαίνετο βραδύτερον ἂν ἐγκύρως ἢ ἀκύρως ἐξέθεσα ὑποψηφιότητα. Μετέβην εἰς τὸ Ἡράκλειον. Ἐκεῖ, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐνῷ ἡμέραν τινὰ ἠγόρευον εἰς τὸν Ἅγιον Μύρωνα περὶ τῶν ὑποχρεώσεων τῆς ἀληθοῦς φιλοπατρίας, ὅτι πᾶς τις πρέπει νὰ θυσιάζῃ τὰ πάθη καὶ τὰ συμφέροντά του εἰς τὸν βωμὸν τῆς Πατρίδος εἰς πᾶσαν περίστασιν, παρουσιάσθη κύριός τις, ὁπλοφόρος, ὁ ὁποῖος μὲ διέταξε νὰ παύσω καὶ νὰ φύγω. Δὲν ἀναφέρω ὀνόματα, διότι δὲν ἀγαπῶ τὰ σκάνδαλα....

§123Τ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ. Δὲν πιστεύω νὰ ἔχητε παράπονον ἐναντίον τοῦ λαοῦ τοῦ Ἡρακλείου, ὁ ὁποῖος σᾶς ἐξέλεξε.

§124ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Οἱ Κρῆτες χωρικοί, δεικνύοντες ἱπποτισμόν, ἀπαράμιλλον μεγαλοφροσύνην, ἀνυπέρβλητον μεγαλοφροσύνην, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχω λέξεις νὰ χαρακτηρίσω, ἐξηγέρθησαν ὡς εἷς ἄνθρωπος καὶ μὲ ὑπερήσπισαν.

§125ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὸ εἶναι ἓν ἐπεισόδιον.....

§126ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. .. τὸ ὁποῖον ἀποδεικνύει ὅτι δὲν ὑπάρχει παντοῦ ἑδραιωμένος ὁ σεβασμὸς τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἄλλου. Δυστυχῶς καὶ ἄλλου εἴδους ἐπεμβάσεις ἐγένοντο καὶ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, προκισθανόμενος τὰς διαθέσεις τὰς δυσμενεῖς, ὑπέβαλον εἰς τὴν πρώτην συνεδρίασιν τὴν παράκλησιν, ἐὰν εἶναι δυνατόν, τὸ κῦρος τῆς ἐκλογῆς μου νὰ ἐξελεγχθῇ ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Καὶ ὁ στρατηγὸς Δαγκλῆς καὶ ὁ κ. Παπαναστασίου τὰ γνωρίζουν καὶ ὑπεσχέθησαν νὰ διευθετήσουν τὸ ζήτημά μου. Σᾶς τὰ λέγω αὐτὰ παρεκβατικῶς διότι κατὰ πᾶσαν πιθανότητα ἀκυροῦται κατ’ αὐτὰς ἡ ἐκλογή μου. Καὶ μοῦ εἶπον ὅτι τὸ ζήτημά μου θὰ διευθετηθῇ καὶ δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ ἐπιμείνω. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι δὲν θὰ γίνουν ἀκυρώσεις. Καὶ θὰ παρεκάλουν τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν εὐαρεστῆται, νὰ κάμῃ ὅ,τι ἐγένετο εἰς ἄλλας Συνελεύσεις.

§127Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε συνάδελφε δὲν εἶναι δυνατὸν, ὑποθέτω, νὰ εἶναι καρποφόροι αἱ συζητήσεις τῆς Συνελεύσεως, ἐφ’ ὅσον δὲν γνωρίζομεν περὶ τίνος συζητοῦμεν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῇ τις ὅτι εἰς πᾶσαν ὥραν καὶ στιγμὴν δύναται ἕκαστος ἐξ ἡμῶν νὰ φέρῃ ἐπεισοδιακῶς οἱονδήποτε ζήτημα ὡς πρωτεῦον, πρὸς ἀπασχόλησιν τῆς Συνελεύσεως. Θὰ σᾶς παρακαλέσω λοιπὸν κύριοι, ὅσον καὶ ἂν εἶναι δίκαια καὶ ἀκριβῆ — καὶ δὲν ἔχω κανένα λόγον οὔτε νὰ ἀμφιβάλλω περὶ τῆς ἀκριβείας των οὔτε νὰ ἐπιβεβαιώσω ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα λέγει ὁ κ. πληρεξούσιος.—Θὰ σᾶς παρακαλέσω, λέγω ὅπως μὴ ἀσχοληθῶμεν μὲ αὐτὰ, διότι δὲν εἶναι τοῦτο δυνατόν.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε ἐκτὸς τοῦ θέματος.

§129ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Θὰ ἰδῆτε, ἂν μὲ ἀφήσητε, ὅτι εἶμαι ἐντὸς τοῦ θέματος.

§130Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ζήτημα θεμελιώδους σημασίας διὰ τὴν Συνέλευσιν νὰ συζητῇ κατὰ μίαν ὡρισμένην τάξιν.

§131ΣΤΑΜ. ΠΕΖΑΣ. Δύο λέξεις μόνον θὰ προσθέσω.

§132Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρέπει νὰ ἀποκαταστήσωμεν πλήρως μίαν τάξιν συζητήσεων.

§133Σ. ΠΕΖΑΣ. Εἶμαι ἐντὸς τοῦ θέματος ὅταν σᾶς εἴπω....

§134Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀδυνατῶ νὰ σᾶς ἀκούσω, ἐφόσον τὸ σέβας τοῦ Κανονισμοῦ λογίζεται κατὰ τοιοῦτον τρόπον.

§135Σ. ΠΕΖΑΣ. Θέλω νὰ προσθέσω ὅτι ἐν Ἡρακλείῳ ἤρχισεν ἔκτοτε μία ἀντιπροσφυγικὴ ἐκστρατεία. Ὑπῆρξαν ἐφημερίδες αἱ ὁποῖαι ἐπετέθησαν ἐναντίον τῶν προσφύγων, λαβοῦσαι ἀφορμὴν ἐκ τοῦ εὐχαριστηρίου τὸ ὁποῖον ἐδημοσίευσα πρὸς τοὺς Κρῆτας, εἰς τοὺς ὁποίους ἔλεγα νὰ ἐξακολουθοῦν νὰ ὑποστηρίζωσι τοὺς πρόσφυγας, ἐν τῇ πεποιθήσει, ὅτι θὰ καταστῶσι μεγάλη πλουτοπαραγωγὸς δύναμις διὰ τὴν νῆσον. Ἐπετέθησαν ἐναντίον τῶν προσφύγων, ὅτι εἶναι φυγόπονοι, ὅτι δὲν ἐργάζονται, ὅτι τηγανίζουν «τζιεράκια» καὶ ἐν γένει ὅτι δὲν κάμουν τίποτε. Ἐγὼ τοῦτο θέλω νὰ συστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, νὰ λάβῃ σπουδαίαν μέριμναν ὑπὲρ τῶν ἐκεῖ προσφύγων. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῶν κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς οἰκονομίας καὶ τὰς ἄλλας δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ ἐμποδίζομαι νὰ ἐξακολουθήσω τὴν ἀγόρευσίν μου, δὲν ἔχω παρὰ νὰ ὑποβάλω πρὸς τὸ παρὸν τρεῖς προτάσεις ψηφισμάτων, τὰς ὁποίας καὶ καταθέτω εἰς τὸ Προεδρεῖον, ἐπιφυλαττόμενος νὰ τὰς ἀναπτύξω εἰς ἄλλην εὐκαιρίαν.

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μητσοτάκης.

§137ΑΡΙΣΤ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δὲν εὑρίσκω, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπολύτως δικαιολογημένην τὴν διακοπὴν ἐπὶ ὁλόκληρον ἑβδομάδα τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως διὰ τὴν λύσιν τῆς κυβερνητικῆς κρίσεως. Διότι οὐσιαστικῶς δὲν ἐπρόκειτο περὶ κυβερνητικῆς κρίσεως, ἀφοῦ πλὴν τῆς μεταβολῆς τοῦ προσώπου τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ἀποχωρήσεως δύο ἢ τριῶν ὑπουργῶν ἡ προσωπικὴ σύνθεσις αὐτῆς παρέμεινεν ἡ ἰδία, ὅπως μένει καὶ τὸ ἴδιον πρόγραμμα. Καὶ θὰ ἦτο ὀρθὸν νομίζω, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἔδιδε ἐξηγήσεις ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου, διότι, ἂν ἀντελήφθην καλῶς, ἡ δυσφορία τῆς Συνελεύσεως καὶ διὰ τὴν κυβερνητικὴν ἐκκρεμότητα καὶ διὰ τὴν χρονίαν μορφὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβεν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος εἶναι ἔκδηλος. Θὰ φέρω, κύριοι, τὸν λόγον ἐπὶ ὡρισμένων σημείων τῶν Κυβερνητικῶν δηλώσεων καὶ ἰδίως ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ, ἐπὶ τοῦ ὁποίου θέλω ἀσχοληθῆ εἰδικώτερον διότι πάντα τὰ λοιπὰ σημεῖα ἀνταποκρίνονται κατὰ μέγιστον μέρος πρὸς τὰς ἀπόψεις τῶν ἀνεξαρτήτων δημοκρατικῶν τοῦ νομοῦ Χανίων, τὸν ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διερμηνεύω τὰς γνώμας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, οἱ ἀνεξάρτητοι δημοκρατικοὶ ὑπερθεματίζουν εἰς τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, φρονοῦντες ὅτι οἱαιδήποτε θυσίαι ἐκ μέρους τοῦ Κράτους, ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι μεγάλαι, δὲν δύνανται νὰ θεωρηθοῦν ὑπερβολικαί, ἀπέναντι τοῦ πολιτικοῦ, τοῦ οἰκονομικοῦ, ἀλλὰ καὶ κυρίως τοῦ κοινωνικοῦ συμφέροντος τῆς Χώρας νὰ ἴδῃ αὕτη ταχεῖαν, ὁριστικὴν καὶ ἐπιτυχῆ τὴν ἀποκατάστασιν τῶν προσφύγων. Διότι δυστυχῶς παρ’ ὅλας τὰς ἀγαθὰς διαθέσεις τῆς Ἐπαναστάσεως, τὸ προσφυγικὸν ζήτημα δὲν ἀντιμετωπίσθη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς μετὰ προσοχῆς ἀναλόγως πρὸς τὴν σοβαρότητά του. Δυστυχῶς κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ἔλλειψις βαθείας γνώσεως τοῦ ζητήματος ἀλλὰ πρὸ πάντων ἡ ἔλλειψις συστήματος ὑπῆρξεν ἡ ἀφορμὴ ὥστε, παρὰ τὸ μέγεθος τῶν δαπανηθέντων ποσῶν, ἡ θέσις τῶν προσφύγων καὶ σήμερον ἀκόμη νὰ εἶναι οἰκτρά. Ἡμεῖς οἱ Κρῆτες, οἵτινες πρὸ ὀλίγων ἀκόμη ἐτῶν ἐδοκιμάσαμεν τὰ δεινὰ προσωρινῆς προσφυγίας καὶ οἵτινες εὑρισκόμεθα εἰς ψυχικὴν ἐπικοινωνίαν στενωτέραν μετὰ τῶν προσφύγων, ἀντιλαμβανόμεθα πλήρως ὅλην τὴν δυσφορίαν αὐτῶν, ἐπιταθεῖσαν ἐκ τῶν ἀορίστων δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀπευθύνω ἀδελφικὸν ἀσπασμὸν πρὸς τὸν ἀναξιοπαθοῦντα προσφυγικὸν κόσμον πληρώνοντα τόσον ἀκριβὰ τὰ σφάλματα ὅλων ἡμῶν τῶν ἀποτελούντων τὸ ἐλεύθερον Κράτος καὶ κλίνομεν εὐλαβὲς γόνυ πρὸ τοῦ ἠθικοῦ μεγαλείου τῆς ἐγκαρτερήσεως τῶν θυμάτων αὐτῶν τοῦ Μοναρχισμοῦ ἀλλὰ καὶ μαρτύρων τῆς ἐθνικῆς ἰδέας. (Χειροκροτήματα). Τὸ συμφιλιωτικὸν πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως θὰ μᾶς εὕρῃ πιστοὺς ὑποστηρικτάς του, ἐφόσον δὲν ἐξέρχεται τῶν ὁρίων τὰ ὁποῖα διαγράφουν τὸ αἴσθημα τῆς ἀσφαλείας τοῦ Κράτους καὶ ἡ πικρὰ πεῖρα τῶν πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν τοῦ προσφάτου παρελθόντος. Παρὰ τὴν εἴσοδον τῆς Χώρας δι’ ἐλευθέρων ἐκλογῶν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς νομιμότητος, ὁ ἀντίπαλος πολιτικὸς κόσμος, ἐὰν κρίνῃ τις ἐκ τῆς πορείας τοῦ φιλικῶς πρὸς αὐτὸν διακειμένου Τύπου, ἐξακολουθεῖ νὰ περιστρέφῃ—εὐτυχῶς ἐντὸς τοῦ κενοῦ—ἀνημμένην τὴν δᾷδα τοῦ ἐμφυλίου σπαραγμοῦ διὰ τῆς ἀποχῆς, ἐχούσης ἔννοιαν παθητικῆς οὕτως εἰπεῖν ἐπαναστάσεως. Οἱ πολιτικοὶ ἡμῶν ἀντίπαλοι μᾶς δίδουν νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι ἂν μέχρι σήμερον δὲν προέβησαν εἰς τὴν βιαίαν ἀνατροπὴν τοῦ καθεστῶτος, τοῦτο δὲν ὀφείλεται εἰς τὴν συναίσθησιν καθήκοντος ἐπιτακτικοῦ, ἐπιβάλλοντος τερματισμὸν πλέον τῶν ἐμφυλίων σπαραγμῶν, ἀλλ’ εἰς τὴν συναίσθησιν ὅτι στεροῦνται τῶν πρὸς τοῦτο ἀναγκαίων δυνάμεων. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει καθῆκον νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει τὴν ἀλήθειαν ταύτην, ἥτις δέον νὰ ἀποβῇ ὁ ῥυθμιστὴς εἰς τὰς συμφιλιωτικὰς αὐτῆς ἐνεργείας. Ἔχομεν τὴν γνώμην ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἔπραττεν ἄριστα, ἂν ἔστρεφε τὴν προσοχὴν αὐτῆς εἰς τὴν συμφιλίωσιν τῶν λαϊκῶν μαζῶν. Δώσατε εἰς τὴν ἀναρχουμένην Χώραν τὴν ἀσφάλειαν, ἐξυψώσατε τὴν Δικαιοσύνην, ἐξασφαλίζοντες τὴν ταχεῖαν ἀπονομὴν αὐτῆς, καταστήσατέ την πρὸ πάντων προσιτὴν καὶ εἰς τὰς λαϊκὰς μάζας διὰ τοῦ περιορισμοῦ τῶν δικαστικῶν τελῶν καὶ ἐνσήμων— διότι μὲ τὸ ὑπάρχον καθεστὼς μόνον οἱ πλούσιοι καὶ κατόπιν ὡρίμου σκέψεως δύνανται νὰ κρούουν τὴν θύραν τῆς Δικαιοσύνης,—ἐξασφαλίσατε ὅρους εὐθηνῆς ζωῆς πατάσσοντες τὴν αἰσχροκέρδειαν καὶ σταθεροποιοῦντες τὸ συνάλλαγμα,—διότι αἱ διακυμάνσεις τοῦ συναλλάγματος δύνανται μὲν νὰ ἐξασφαλίζουν τὴν χλιδὴν καὶ τὴν πολυτέλειαν εἰς ὡρισμένους κύκλους εὐτυχῶν ἀνθρώπων ἐχόντων μέγιστον συμφέρον νὰ διαιωνίζουν τὴν κατάστασιν αὐτήν, ἀλλὰ καὶ ταυτοχρόνως εἶναι καὶ ἡ κυριωτέρα ἀφορμὴ καὶ ἡ ἀσπὶς τῆς ἀχαλινώτου αἰσχροκερδείας, — δώσατε μὲ μίαν λέξιν χρηστὴν διοίκησιν εἰς τὸν Λαὸν καὶ ἡ συμφιλίωσις τῶν λαϊκῶν μαζῶν θὰ ἐπέλθῃ αὐτομάτως. Πᾶσα ἐσπευσμένη ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως εἰς συμφιλιωτικὰς ἐνεργείας πρὸ τῆς λύσεως τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος δύναται ν’ ἀποβῇ ἐπικίνδυνος. Ἡ πρὸς τοῦτο κατάλληλος στιγμὴ δύναται νὰ ἐπισπευσθῇ ἐπισπευδομένης τῆς λύσεως τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος. Ὅταν ὁ ἥλιος θὰ φωτίζῃ λαμπρότερον τὸ Ἑλληνικὸν στερέωμα, διότι ἡ Χώρα θὰ ἔχῃ ἀπαλλαγῆ ἀπὸ τὸ δυναστικὸν ἄγος — καὶ ἐλπίζομεν ὅτι ἀπὸ τὴν ὡραίαν αὐτὴν στιγμὴν δὲν μᾶς χωρίζουν εἰμὴ ἡμέραι, — καὶ ὅταν θὰ ἀναπνέωμεν τὸν ἐλεύθερον ἀέρα τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας, τότε πλέον πρέπει νὰ λείψῃ καὶ ἡ τελευταία κακὴ ἀνάμνησις τοῦ παρελθόντος. Εἰς τὰς φυλακὰς τῆς Ἑλληνικῆς Δημοκρατίας δὲν ἐπιτρέπεται νὰ παραμένουν οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν πολιτικοὶ ὑπόδικοι οὔτε νὰ θεωροῦνται ἀπόβλητοι τοῦ Στρατοῦ, τοῦ Στόλου καὶ τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν ὡρισμένοι ἄνθρωποι, θύματα ἴσως καὶ αὐτοὶ τῶν τελευταίων πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν, διότι ἡ Δημοκρατία θὰ εἶναι κοινὸν κτῆμα ὅλων τῶν Ἑλλήνων. (Χειροκροτήματα). Ἡ ἵδρυσις Γερουσίας, ἡ ἵδρυσις δευτέρας Βουλῆς ἀποτελούσης φραγμὸν τῆς κοινοβουλευτικῆς παντοδυναμίας, τυγχάνει τῆς ἀπολύτου ἐπιδοκιμασίας μας, διότι ἀναμφισβητήτως ἀποτελεῖ ἀπαραίτητον ὅρον ὁμαλοῦ πολιτικοῦ βίου. Ὑπῆρξε μάλιστα μέγα ἀτύχημα διὰ τὴν Χώραν, ὅτι ἡ ἵδρυσις αὐτῆς δὲν ἐγένετο ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν, διότι ἀσφαλῶς θὰ περιωρίζοντο κατά τι αἱ ὀλέθριαι συνέπειαι τοῦ πολιτειακοῦ ἐκτροχιασμοῦ, τὸν ὁποῖον ἐξαπέλυσε κατὰ τῆς Χώρας ὡς μάστιγα ὁ μοναρχισμὸς τοῦ Κωνσταντίνου. Ἡ ἀναλογικὴ ἀντιπροσώπευσις ἐπιτρέπουσα τὴν ἐκπροσώπευσιν τῶν μειονοψηφιῶν διευκολύνει βεβαίως τὴν ἐπάνοδον εἰς τὴν ὁδὸν τῆς νομιμότητος τῶν ἀποπλανηθέντων ὀπαδῶν τοῦ μοναρχισμοῦ. Ἔχει ὅμως τὸ μειονέκτημα τῆς μὴ ἐξασφαλίσεως ἰσχυρᾶς πλειονοψηφίας, καὶ ἑπομένως καὶ ἰσχυρᾶς Κυβερνήσεως, τῆς ὁποίας θὰ ἔχῃ κυρίως ἀνάγκην ὁ Τόπος μετὰ τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος πρὸς ἀντιμετώπισιν ὅλων τῶν προβλημάτων τὰ ὁποῖα θὰ τεθοῦν πρὸ τῆς Χώρας· καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἐπιφυλασσόμεθα νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην κατὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου. Δὲν ἀποκρύπτομεν τὴν ὀδύνην μας διότι μετὰ μίαν αἱματηρὰν ἐπανάστασιν ἐκπηγάσασαν ἐκ πρωτοφανοῦς ἐθνικῆς καταστροφῆς, ὀφειλομένης εἰς προδοσίαν τῆς βασιλευούσης Δυναστείας, αἱ προγραμματικαὶ δηλώσεις αἵτινες ἀποτελοῦν ἀντικείμενον συζητήσεως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐγένοντο παρὰ Κυβερνήσεως ὁρκισθείσης πίστιν εἰς τὸν Συνταγματικὸν Βασιλέα ἀνήκοντα εἰς τὴν ἔνοχον αὐτὴν Δυναστείαν. (Χειροκροτήματα). Καὶ λέγοντες ταῦτα, κύριοι, δὲν θέλομεν νὰ ἐπιρρίψωμεν μομφὴν κατὰ τῆς Κυβερνήσεως οὔτε καὶ νὰ ζητήσωμεν εὐθύνας παρ’ αὐτῆς, διότι ἡμεῖς ἀμερολήπτως κρίνοντες τὰ πράγματα εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ δεχθῶμεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπεχρεοῦτο νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν ὁδὸν τὴν ὁποίαν ἐπέβαλεν εἰς αὐτὴν τὸ status quo, τὸ ὁποῖον ἐσεβάσθη καὶ διετήρησεν ἡ Ἐπανάστασις τῆς Χίου. Καὶ τὸ πολιτειακὸν καθεστὼς ὑπὸ τὸ ὁποῖον εὑρισκόμεθα σήμερον, εἶναι ἡ συνταγματικὴ βασιλεία μὲ μόνην τὴν διαφορὰν ὅτι ὁ μὲν βασιλεὺς εὑρίσκεται εἰς ἀκουσίαν ἀποδημίαν, ἡ δὲ βασιλικὴ ἐξουσία ἀσκεῖται δι’ ἀντιβασιλέως. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι ἡ ἀκουσία αὕτη ἀποδημία ἰσοδυναμεῖ πρὸς οὐσιαστικὴν ἐκθρόνισιν, διότι ὑπῆρξεν ἀποτέλεσμα ὁμοθύμου ἀξιώσεως τοῦ Στρατοῦ, τοῦ Στόλου καὶ μεγάλης μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἀποφανθείσης ὑπὲρ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας κατὰ τὴν ἐκλογὴν τῆς 16ης Δεκεμβρίου, ἀλλ’ ἀναντίρρητον ἐπίσης εἶναι ὅτι σήμερον ἀκόμη βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος εἶναι ὁ Γεώργιος Βʹ.

§138ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἦτο.

§139Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Εἶναι κατὰ τύπους ...

§140Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Οὔτε κατὰ τύπους οὔτε κατ’ οὐσίαν.

§141Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κακῶς ὡρκίσθη ἡ Κυβέρνησις· ἔχει ἐκπέσει αὐτός.

§142Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. .. Διότι ἀτυχῶς οὔτε ἡ Ἐπανάστασις, ἥτις εἶχε τὴν δύναμιν καὶ τὸ δικαίωμα νὰ κηρύξῃ ἔκπτωτον τὴν Δυναστείαν, τὸ ἔπραξεν, οὔτε καὶ ἡ Συνέλευσις μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἐξεπλήρωσε τὸ ἱερὸν τοῦτο καθῆκον. (Χειροκροτήματα). Ἄν ἐπρόκειτο νὰ ζητηθοῦν εὐθῦναι διὰ τὴν τοιαύτην δόσιν τοῦ ὅρκου καὶ διὰ τὴν σημερινὴν καθόλου νόθον κατάστασιν, αἱ εὐθῦναι αὗται δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ ζητηθοῦν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν. Ἐκπηδήσασα αὕτη ἀπὸ τὴν τρομερωτέραν ἐθνικὴν καταστροφήν, ὁμοίαν τῆς ὁποίας δὲν ἀναγράφει ἡ ἱστορία μας, (ἀποτελουμένη ἀπὸ πρόσωπα τῶν ὁποίων ἡ δρᾶσις συνδέεται μὲ τὰς ἐνδοξοτέρας σελίδας τῆς πολεμικῆς ἱστορίας μας τῆς τελευταίας δεκαετίας, ἀποτελουμένη ἀπὸ πρόσωπα παρακολουθήσαντα ἐκ τοῦ σύνεγγυς καὶ τὴν τελευταίαν φάσιν τῆς αἱματηρᾶς τραγῳδίας ἥτις ἐπαίχθη ἐν Μ. Ἀσίᾳ,) ἔχουσα τὴν πεποίθησιν ἡ Ἐπανάστασις ὅτι ἡ καταστροφὴ αὕτη ὠφείλετο εἰς προδοσίαν ἐμφανῆ τῆς βασιλευούσης Δυναστείας, ἦλθε καὶ ἐπεβλήθη εἰς Ἀθήνας διὰ νὰ λησμονήσῃ καὶ τὰ αἴτια τὰ ὁποῖα τὴν προεκάλεσαν καὶ τὸν προορισμὸν αὐτῆς. (Διότι δυστυχῶς ἐνόμισεν ἡ Ἐπανάστασις ὅτι προορισμὸν εἶχε νὰ προβῇ εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν, διότι ὑπέλαβεν ὅτι ἦλθε νὰ κυβερνήσῃ τὴν Ἑλλάδα ὑπὸ ὁμαλὰς περιστάσεις. Ἀναγνωρίζομεν βεβαίως τὰς ὑπηρεσίας τῆς Ἐπαναστάσεως διὰ τὴν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ Στρατοῦ, χάρις εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν τὴν ἔντιμον συνθήκην τῆς Λωζάννης. Διὰ τὰς ὑπηρεσίας ταύτας, ὀφειλομένας κατὰ μέγιστον μέρος εἰς τὸν ἀρχιστράτηγον Πάγκαλον καὶ τοὺς λοιποὺς συνεργάτας του, ἡ Ἐπανάστασις εἶναι ἀξία τῆς εὐγνωμοσύνης μας. Ἀλλ’ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν ζήτημα εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ διακηρύξωμεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι ἀπέτυχεν οἰκτρῶς καὶ τῆς ἀποτυχίας ταύτης ἀποτέλεσμα εἶναι ἡ σημερινὴ νόθος κατάστασις. Ἐὰν, κύριοι, πληρεξούσιοι, εἶχε τὴν πεποίθησιν ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1922 —καὶ βεβαίως τὴν εἶχεν— ὅτι ἡ ἐθνικὴ συμφορὰ ὠφείλετο εἰς τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον καὶ τὰ λοιπὰ μέλη τῆς Δυναστείας, εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ τιμωρήσῃ αὐτοὺς παραδειγματικῶς. Καὶ ἡ τιμωρία αὕτη θὰ ἦτο δικαία ἱκανοποίησις ἑνὸς ἔθνους ὁδηγηθέντος εἰς τὴν ἧτταν, τὴν ἀτίμωσιν καὶ τὴν καταστροφήν, ἑνὸς Λαοῦ τοῦ ὁποίου τὰ τέκνα ὡδηγήθησαν μὲ τόσην ἐγκληματικότητα εἰς τὴν ἀνθρωποσφαγὴν τοῦ Σαγγαρίου, θὰ ἦτο ἀπόδειξις τῆς ζωτικότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τῆς προηγμένης πολιτικῆς συνειδήσεώς του. Καὶ ἡ τιμωρία αὕτη δὲν θὰ ἐκρίνετο δυσμενῶς παρὰ τῇ διεθνῇ γνώμῃ, διότι ὅλοι οἱ λαοί, κύριοι, οἵτινες κατέχουν σήμερον τὰ σκῆπτρα τοῦ πολιτισμοῦ καὶ διακρίνονται διὰ τὴν προηγμένην πολιτικὴν συνείδησιν εὑρέθησαν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τιμωρήσουν βασιλεῖς, διότι παρεβίασαν τὰς ἐλευθερίας των. Ὁ Ἀγγλικὸς Λαὸς ἐτιμώρησε τὸν Κάρολον Αʹ διότι κατεπάτησε τὸ Σύνταγμα. Ὁ βασιλεὺς τῆς Γαλλίας Λουδοβῖκος XVI καὶ πολλὰ μέλη τῆς βασιλικῆς Δυναστείας ἐτελεύτησαν ἐπὶ τῆς λαιμητόμου, διότι κατηγορήθησαν ὅτι ἦλθον εἰς συνεννόησιν μετὰ τῶν ἐχθρῶν τῆς Γαλλίας. Ὁ βασιλεὺς τῆς Σερβίας Ἀλέξανδρος ἐφονεύθη ἐν τῷ ἰδίῳ κοιτῶνι μετὰ τῆς Δράγας, διότι διῄρεσε τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς εὐνοουμένους καὶ μή, καὶ διότι τοῦ ἀπεδίδετο ἡ κατηγορία ὅτι κατεσπατάλα τὸν δημόσιον θησαυρὸν καὶ παρημέλει τὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους. Ἀντὶ τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ ἱεροῦ τούτου καθήκοντος, τῆς τιμωρίας τῆς ἐνόχου Δυναστείας ἢ τοὐλάχιστον τῆς ἐκπτώσεως αὐτῆς, ἡ Ἐπανάστασις ἐπέτρεψεν εἰς μὲν τὸν ἔνοχον βασιλέα νὰ ἀπέλθῃ, διετήρησε δὲ ἐπὶ τοῦ θρόνου τὸν υἱὸν αὐτοῦ, τοῦ ὁποίου ἐζήτησε νὰ αὐξήσῃ τὸ γόητρον. Καὶ διὰ νὰ ἔχῃ ὁ ἀπελθὼν ἔνοχος ἄφθονα τὰ μέσα τὰ χρηματικὰ ἵνα σκευωρῇ ἀποτελεσματικῶς κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ὅπως τὸ ἔκαμε κατὰ τὸ 1917 ἐκ τῆς Λουκέρνης, ἡ Ἐπανάστασις ἐφρόντισε νὰ πληρώσῃ τὰς ἀποσκευάς του μὲ χρυσίον. Ἐκπληττόμεθα τῇ ἀληθείᾳ πῶς δὲν προεπέμφθη καὶ μὲ βασιλικὰς τιμάς!! Ἴσως νὰ ἐρρίφθη καὶ ἡ γνώμη αὐτή!! Ἀλλὰ μαζὶ μὲ τὴν στρατιωτικὴν παράταξιν, διὰ τὴν ὁποίαν μόλις θὰ ἐπήρκουν τὰ λείψανα τῆς μεγάλης μας Μικρασιατικῆς Στρατιᾶς, καὶ ὑπὸ τὸν ἦχον τῶν σαλπίγγων ἀνακρουουσῶν τὸν Γιὸ τοῦ Ἀητοῦ θὰ ἔπρεπε νὰ παρελάσουν κλαίοντα τὰ ὀρφανὰ ἀναζητοῦντα εἰς μάτην τὰς μητέρας των, οἱ γονεῖς τὰ τέκνα των, οἱ σύζυγοι τὰς συζύγους των καὶ οἱ ἀδελφοὶ τὰς ἀδελφάς των, ὁλόκληρον τὸ ἑκατομμύριον τοῦ ἐκριζωθέντος Ἑλληνισμοῦ. Θὰ ἔπρεπε συγχρόνως νὰ προβάλλωνται κινηματογραφικαὶ ταινίαι παριστῶσαι τὰς φρικτὰς σκηνὰς τοῦ Κορδελλιοῦ, τὴν καταστροφὴν τῆς Σμύρνης καὶ τὰς παμμεγέθεις πυραμίδας ἀπὸ τὰ ἄταφα κόκκαλα τῶν στρατιωτῶν τὰ κατεσπαρμένα εἰς τὰς πεδιάδας τῆς Μικρασίας. Διέπραξε καὶ ἡ Ἐπανάστασις τῆς Χίου ἀτυχῶς τὰ σφάλματα τὰ ὁποῖα διέπραξε καὶ ἡ Ἐπανάστασις τοῦ Γουδῆ καὶ ἡ Ἐπανάστασις τῆς Θεσσαλονίκης. Ἐὰν ἡ Ἐπανάστασις τοῦ Γουδῆ δὲν παρεγνώριζε τὴν δημοσίαν γνώμην καὶ ἂν δὲν ἐστραγγάλιζε τὸ δημόσιον φρόνημα, ἀπαιτοῦν τὴν κάθαρσιν τῆς Ἑλληνικῆς γῆς ἀπὸ τὸ δυναστικὸν ἄγος, βεβαίως δὲν θὰ εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς πολιτικῆς κρίσεως τοῦ 1915. Ὁ φυγὰς τῆς Λαρίσης, ὁ διαιρέσας τοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς εὐνοουμένους καὶ μή, ὁ εὐνοούμενος ἐν τῇ λαϊκῇ συνειδήσει, ὥστε καὶ μόνη ἡ ἐμφάνισίς του εἰς τὰς ὁδοὺς τῶν Ἀθηνῶν νὰ προκαλῇ ζωηροτάτας ἀποδοκιμασίας, γενόμενος ἀρχιστράτηγος τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ καὶ σφετερισθεὶς τὴν δόξαν δύο νικηφόρων πολέμων, δόξαν ὀφειλομένην ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν ἀνδρείαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ καὶ τὴν πολιτικὴν περίνοιαν τοῦ τότε Κυβερνήτου, εἶχε καταστῆ πλέον ὁ ἰσχυρὸς καὶ ἔνδοξος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ὁ ΙΒʹ. Καὶ ὅταν ὁ κυβερνήτης τῆς Ἑλλάδος, φέρων ὄπισθέν του τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἠθέλησε νὰ ἐφαρμόσῃ πολιτικὴν ἀνταποκρινομένην εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα καὶ συνισταμένην εἰς τὴν ἔξοδον τῆς Ἑλλάδος παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν ἀπ’ αἰώνων φίλων καὶ συμμάχων Κρατῶν, εὑρέθη πλέον ἀντιμέτωπος τοῦ ἰσχυροῦ βασιλέως. Καὶ ἡττήθη· ἀλλὰ ταυτοχρόνως ἡττήθη καὶ ἡ Ἑλλάς. Ὁ ἰσχυρὸς βασιλεὺς θελήσας νὰ ἐφαρμόσῃ πολιτικὴν ἀνταποκρινομένην εἰς τὰ προσωπικά του αἰσθήματα καὶ ἐξυπηρετοῦσαν τὰ συμφέροντα τοῦ γυναικαδέλφου του Κάϊζερ, παρεβίασε τὸ Σύνταγμα διὰ διπλῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς καὶ παρέδωκε μεθ’ ἑνὸς Σώματος Στρατοῦ καὶ τῶν ὀχυρῶν εἰς τοὺς Βουλγάρους τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν, τῆς ὁποίας οἱ κάτοικοι ἐπὶ πολλοὺς μῆνας ἐδοκίμασαν τὰς συνεπείας τοῦ κτηνώδους Βουλγαρικοῦ ζυγοῦ. Ἡ Ἐπανάστασις τῆς Θεσσαλονίκης ἐπιβληθεῖσα κατώρθωσε νὰ ἐκδιώξῃ τὸν ἔνοχον βασιλέα καὶ νὰ ἐμποδίσῃ αὐτὸν νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ καταστρεπτικόν του ἔργον. Καὶ ἡ Ἑλλὰς πολεμήσασα παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Συμμάχων καὶ συντελέσασα εἰς τὴν συμμαχικὴν νίκην ἀπήλαυσε πλουσίων καρπῶν διὰ τὴν νίκην. Ἀλλὰ καὶ ἡ Ἐπανάστασις τῆς Θεσσαλονίκης διέπραξε τὸ ἴδιον σφάλμα, διότι διετήρησε τὴν Δυναστείαν, καὶ οὕτως εὑρέθημεν πάλιν πρὸ τῆς 1ης Νοεμβρίου μὲ τὰς ὀλεθρίας συνεπείας της. Ἀλλὰ διὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ Γουδῆ θὰ ἠδύνατο νὰ εὑρεθοῦν δικαιολογίαι. Ἡ δρᾶσις τῆς Δυναστείας μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης εἶχε μὲν βεβαίως εἰς τὸ παθητικόν της τὸν ἀτυχῆ πόλεμον τοῦ 1897 καὶ αἰτιάσεις ἴσως βασίμους διὰ τὴν ἐσωτερικὴν κακοδαιμονίαν τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ δὲν ἦτο ἔνοχος οὔτε παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος οὔτε ἐμφανοῦς προδοσίας. Καὶ διὰ τὴν Ἐπανάστασιν τῆς Θεσσαλονίκης θὰ ἠδύναντο νὰ εὑρεθοῦν δικαιολογίαι. Πάντως ὀλιγώτεραι, διότι, εὑρισκόμενοι εἰς πόλεμον ἀπέναντι ἐχθροῦ ἐπικινδύνου καὶ ἔχοντες ἀνάγκην ὅλων τῶν φυσικῶν καὶ ἠθικῶν δυνάμεων τοῦ Λαοῦ, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιζητήσωμεν πολιτειακὰς ἐσωτερικὰς μεταβολὰς ἄνευ κλονισμῶν, οἵτινες θὰ εἶχον ὡς ἀποτέλεσμα τὴν διάσπασιν τῶν δυνάμεων τούτων. Ἡ δὲ Συμμαχική μας σχέσις μετὰ Κρατῶν, τῆς ἠθικῆς καὶ πολιτικῆς ὑποστηρίξεως τῶν ὁποίων εἴχομεν ἀνάγκην, μᾶς ἐξηνάγκαζε νὰ μὴ παρίδωμεν τὰς συστάσεις καὶ τὰς συμβουλάς των καὶ ὡς πρὸς τὴν λύσιν ἀκόμη τῶν ἐσωτερικῶν μας προβλημάτων. Ἀλλὰ διὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, δὲν δύνανται νὰ εὑρεθοῦν δικαιολογίαι. Ἦτο τόσον μεγάλη ἡ ἐθνικὴ καταστροφὴ καὶ τόσον ἀποδεδειγμένη ἡ ἐνοχὴ τῆς Δυναστείας ὥστε δὲν ἐπετρέποντο δισταγμοὶ διὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ ἱεροῦ καθήκοντος τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Καὶ ἀνατρέχοντες εἰς τὸ πρόσφατον παρελθὸν δὲν τὸ πράττομεν ἀπὸ εὐχαρίστησιν, νὰ κατηγορήσωμεν ἐκείνους τοὺς ὁποίους τυχὸν βαρύνουν τὰ διαπραχθέντα σφάλματα. Τὸ πράττομεν διὰ νὰ ἀντλήσωμεν διδάγματα περὶ τῆς ὁδοῦ τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν ν’ ἀκολουθήσωμεν, ἂν καὶ φρονοῦμεν ἀδιστάκτως ὅτι ἡ δημιουργηθεῖσα πραγματικὴ κατάστασις σαφῶς διαγράφει τὴν ἀκολουθητέαν ὁδόν. Διότι αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὸ δυναστικὸν ζήτημα δὲν ἀποκρύπτομεν ὅτι κρατοῦν ἡμᾶς ἐν ἀγωνιώδει ἀνησυχίᾳ. Καὶ πολὺ φοβοῦμαι, κύριοι, μήπως ἡ κακοποιὸς δρᾶσις τῆς Δυναστείας ἔχει ἀκόμη καὶ τὸν ἐπίλογόν της, πολὺ τραγικώτερον ἀπὸ τὸν πρόλογόν της καὶ τὴν κυρίαν πρᾶξιν! Δὲν εἶναι δυνατόν, κύριοι, τὸ δυναστικὸν ζήτημα νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, διότι οὐσιαστικῶς εἶναι λελυμένον διὰ τοῦ πρωτοκόλλου τιμῆς τοῦ ὑπογραφέντος ὑπὸ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου, πρὸς τοὺς ὁποίους ἀκεραία ἀνήκει ἡ ἐθνικὴ εὐγνωμοσύνη, διότι εἶναι λελυμένον διὰ τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, σαφῶς ἀποφανθέντος διὰ τῶν ἐκλογῶν τῆς 16 Δεκεμβρίου ὑπὲρ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ἀποστείλαντος ἐνταῦθα τοὺς ἀντιπροσώπους οὐχὶ βεβαίως διὰ νὰ ψηφίσωσι νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα ὑποβάλλουσιν οἱ ἀξιότιμοι κύριοι Ὑπουργοί, ἀλλὰ διὰ νὰ κυρώσωσι τὴν οὐσιαστικὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας. Δὲν δύναται τὸ δυναστικὸν ζήτημα νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν λαϊκὴν γνώμην καὶ διὰ λόγους ἀνεφίκτου λύσεως. Νομίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι, καὶ ἂν ἀκόμη ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀπεφαίνετο κατὰ πλειονοψηφίαν ὑπὲρ τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ καὶ ὑπὲρ τῆς ἐπανόδου τοῦ βασιλέως Γεωργίου καὶ ἂν ὁ βασιλεὺς οὗτος ἀκόμη κατώρθωνε νὰ εὕρῃ τὴν ἀναγκαίαν στρατιωτικὴν δύναμιν καὶ πατῶν ἐπὶ πτωμάτων νὰ κατακρατήσῃ τὸν Θρόνον, καὶ ἂν ἀκόμη ἡ Κρήτη θὰ ἐδέχετο νὰ μολυνθῇ καὶ πάλιν ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν τοῦ βασιλέως,—πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν θὰ γίνῃ ποτέ,—νομίζει, λέγω, ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι βασιλεὺς ἐπανερχόμενος ὑπὸ τοιαύτας συνθήκας θὰ ἦτο πλέον ῥυθμιστὴς τῆς πολιτικῆς μηχανῆς καὶ ὄχι πολιτικὸς ἀρχηγὸς τῶν ψηφισάντων ὑπὲρ αὐτοῦ; Ἀφοῦ ἐπὶ ὁλόκληρον ὀκταετίαν ἀπὸ τῆς ἐκρήξεως τῆς πολιτικῆς κρίσεως κατὰ τὸ ἔτος 1915 ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος δὲν ἦτο εἰμὴ βασιλεὺς τοῦ ½ τῶν Ἑλλήνων καὶ ἐχθρὸς τῶν λοιπῶν, φρονεῖ ἡ Κυβέρνησις ὅτι καὶ ὁ υἱός του, μετὰ τὰ γεγονότα τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐπανερχόμενος εἰς τὸν Θρόνον δὲν θὰ ἠκολούθει τὴν ὁδὸν τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν ὁ πατήρ του καὶ δὲν θὰ ὑπερέβαλλε μάλιστα εἰς τοῦτο τὸν πατέρα; (Χειροκροτήματα). Νομίζει ἡ Κυβέρνησις ὅτι τὰ 40 ἑκατοστὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ τὰ ὁποῖα τυχὸν θὰ ἐψήφιζον κατὰ τῆς ἐπανόδου τοῦ Γεωργίου, θὰ ἦσαν πλέον πολῖται συνταγματικοὶ καὶ θὰ ἀπήλαυον πλέον συνταγματικῶν δικαιωμάτων; Καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἐρωτῶμεν: Ἀφοῦ καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἀπεφαίνετο κατὰ πλειοψηφίαν ὑπὲρ τῆς ἐπανόδου τοῦ βασιλέως, οὗτος δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπανέλθῃ ἄνευ τρομερῶν καταστροφῶν, πρὸς τίνα λόγον τίθεται τὸ δυναστικὸν ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ; Διὰ νὰ ἐξαπολυθοῦν βεβαίως ἀπὸ τοὺς ἀσκοὺς τοῦ Αἰόλου οἱ ἄνεμοι τῶν ἐμφυλίων σπαραγμῶν; Διότι παραπομπὴ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς τὴν λαϊκὴν κρίσιν θὰ ἐλάμβανε τὴν ὀξύτητα προσωπικοῦ ἀγῶνος καὶ θὰ καθίστα ἀγεφύρωτον τὸ χάσμα μεταξὺ τοῦ Λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Ἔχομεν τὴν γνώμην—καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου θὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως—ὅτι ἐκεῖνο ἀκριβῶς τὸ σημεῖον τὸ ὁποῖον ἀντιτίθεται πρὸς τὸ συντακτικὸν πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τὸ σημεῖον τὸ ἀφορῶν τὴν παραπομπὴν τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, διότι τοιαύτη παραπομπὴ θὰ ἔδιδε τὸ σύνθημα τοῦ ἐμφυλίου σπαραγμοῦ, θὰ ηὔρυνε τὸ χάσμα μεταξὺ τοῦ Λαοῦ. Ἴσως εἰς τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ προκαλοῦν ἐντύπωσιν οἱ κίνδυνοι τοὺς ὁποίους διαβλέπομεν διὰ τῆς παραπομπῆς τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς τὴν λαϊκὴν κρίσιν, ἴσως διότι ἐκτιμήσασα καλῶς τὰ πράγματα ἐσχημάτισε τὴν πεποίθησιν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ ν’ ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. Ἀλλὰ καὶ ἂν συμβῇ τὸ ἀντίθετον; Ἂν οἱ ὑπολογισμοὶ, διὰ τοὺς ὁποίους ἐλήφθη πᾶσα φροντὶς νὰ εἶναι ἀκριβεῖς, ἀποδειχθῶσιν ὅτι εἶναι ἐσφαλμένοι, τί θὰ συμβῇ; Ἐπιτρέπεται νὰ θέσωμεν πάλιν ἐν κινδύνῳ τὴν ὑπόστασιν τῆς Ἑλλάδος καὶ νὰ δώσωμεν τὸ σύνθημα νέας περιόδου ἐμφυλίου σπαραγμοῦ καὶ διχονοιῶν; Ἐπιτρέπει ἡ πολιτικὴ αὕτη νὰ στηριχθῇ ἐπὶ βάσεως, ἥτις δύναται ν’ ἀποβῇ σαθρά; Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον οἱ λόγοι οὗτοι οἵτινες συνηγοροῦσι κατὰ τῆς παραπομπῆς τοῦ δυναστικοῦ εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ. Δὲν φρονεῖ ἡ Κυβέρνησις ὅτι διὰ τῆς ψήφου τῆς Συνελεύσεως, ἀποφαινομένης εἴτε κατὰ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας εἴτε ὑπὲρ τῆς παραπομπῆς τοῦ ζητήματος εἰς τὴν λαϊκὴν κρίσιν, ἐξαγνίζεται αὐτὴ αὕτη ἡ Δυναστεία καὶ ὅτι οὐσιαστικῶς ἡ πολιτικὴ αὕτη τῆς Κυβερνήσεως εἶναι μεροληπτικὴ ὑπὲρ τῆς Δυναστείας; Καὶ ποῖον κῦρος θὰ εἶχεν ἡ Συνέλευσις, ἐὰν προερχομένη ἐκ μιᾶς Ἐπαναστάσεως καὶ ἀποτελοῦσα, οὕτως εἰπεῖν, συνέχειαν αὐτῆς ἐκήρυττεν ἑαυτὴν ἀναρμοδίαν ν’ ἀποφανθῇ περὶ τῆς ἐκπτώσεως τῆς ἐνόχου Δυναστείας, ἐναντίον τῆς ὁποίας ἐστράφη ἡ Ἐπανάστασις; Ποῖον κῦρος ἤθελε διατηρήσει ἡ Συνέλευσις, ἐὰν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καὶ εἰς ζήτημα τόσον θεμελιῶδες ἐφαίνετο ὑποκύπτουσα εἰς ἀξιώσεις τῆς ἔξωθεν τῆς Συνελεύσεως εὑρισκομένης μειοψηφίας; Ἔχομεν τὴν γνώμην ὅτι τελικῶς ἡ Κυβέρνησις θὰ συμφωνήσῃ πρὸς τὴν ἄποψιν τὴν ὁποίαν ὑποστηρίζει ἡ ἀριστερὰ περὶ τῆς λύσεως τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος διὰ τῆς Συνελεύσεως. Ὁ δημοκρατικὸς τόνος τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἱκανοποιεῖ διόλου τὰς ἀπόψεις μας καὶ ἔχομεν τὴν γνώμην ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν εἶναι δημοτικὸν συμβούλιον διὰ νὰ ἐκφέρῃ ἑκάστοτε εὐχὰς ὑπὲρ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας, (χειροκροτήματα), ἀλλ’ εἶναι κυρίαρχον Σῶμα, τὸ ὁποῖον δύναται καὶ ὀφείλει νὰ προβῇ εἰς ἀποφάσεις. Ἔχομεν ἀκλόνητον πεποίθησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀκολουθεῖ ἐπικίνδυνον ὁδὸν εἰς τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος καὶ θὰ μᾶς ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διὰ ν’ ἀποδείξω τὸν ἰσχυρισμόν μου, νὰ τῷ ὑποβάλω τὸ ἑξῆς ἐρώτημα: Ἐὰν ὁ ἐν ἀποδημίᾳ εὑρισκόμενος βασιλεύς, μὴ θέλων νὰ κάμῃ χρῆσιν τῆς χορηγηθείσης εἰς αὐτὸν τριμήνου ἀδείας, ἐζήτει νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, τί θὰ ἔπραττεν ἡ Κυβέρνησις; Θὰ περιμένωμεν τὴν ἀπάντησιν ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἀπαντήσῃ ἐπὶ τῶν συζητήσεων. Ἡμεῖς ὅμως φρονοῦμεν ὅτι, ἐὰν ἡ Συνέλευσις δὲν κηρύξῃ ἔκπτωτον τὸν βασιλέα, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ κατέλθῃ εἰς τὴν ἀποβάθραν τοῦ Φαλήρου καὶ νὰ ὑποδεχθῇ τὸν Γεώργιον τὸν Βʹ ἐπιστρέφοντα!... (Χειροκροτήματα).

§143Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐὰν ἡ Συνέλευσις ἐγκρίνῃ τὸ ψήφισμα τῆς προκηρύξεως τοῦ δημοψηφίσματος μὲ τὸ αἰτιολογικὸν τὸ ὁποῖον ἔχει, ὁ Γεώργιος ὁ Βʹ κηρύσσεται ἔνοχος καὶ ἀνάξιος.

§144Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Δὲν πιστεύω ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος Λέσβου νὰ ὑποστηρίξῃ σοβαρῶς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπε, διότι, ἐὰν δὲν ἀπατῶμαι, ἡ Κυβέρνησις διὰ τῶν δηλώσεών της ἐζήτησεν ὅπως ἡ Συνέλευσις ἐκδώσῃ ἀπόφασιν περὶ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ δημοψηφίσματος.

§145Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι συνάδελφοι, ὑπάρχει μία ἁπλουστάτη ἀπάντησις: Ἡ ἀποδημία τοῦ βασιλέως εἶναι γνωστὸν ὑπὸ τίνας ὅρους προῆλθε, καὶ ὅταν λέγωμεν ὅτι διατηρεῖται σήμερον τὸ καθεστὼς τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας, ὁμιλοῦμεν περὶ καταστάσεως νομίμου. Δὲν μετεβλήθη ἡ νόμιμος κατάστασις· αὐτὴν ἐννοοῦμεν νὰ μεταβάλωμεν μόνον διὰ μιᾶς λαϊκῆς ἐτυμηγορίας. Εἶναι ὅμως ἀναντίρρητον ὅτι ἐθεωρήθη ἀπαραίτητον μέχρι τῆς διενεργείας τοῦ δημοψηφίσματος, ἕνεκα λόγων ἐσωτερικῆς ἰδίᾳ φύσεως, νὰ μὴ παρίσταται ἐνταῦθα ὁ βασιλεύς. Ἐδημιουργήθη λοιπὸν ἕν καθεστὼς ἔμπρακτον, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλει ἀφ’ ἑνὸς μὲν νὰ προσφύγωμεν εἰς τὸν Λαὸν ὅπως λύσῃ ὁριστικῶς καὶ κατὰ τρόπον ἀναμφισβήτητον τὸ ζήτημα, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἡ ὑποχρέωσις ὅπως χάριν τῆς ἐσωτερικῆς τάξεως συστήσωμεν εἰς τὸν βασιλέα, ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελε νὰ ἐπιστρέψῃ...

§146ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Συστήσωμεν;!!!

§147Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς παρακαλῶ. Νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε ὀλίγην ὑπομονήν. ...Νὰ ὑποδείξωμεν εἰς τὸν βασιλέα ὅτι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα χωρὶς νὰ θέσῃ εἰς κίνδυνον τὴν τάξιν τῆς Χώρας. Ἄν ἤθελεν ἐπιμείνει, ἠθέλομεν ὑπομνήσει εἰς αὐτὸν ὅτι ἡ δημιουργηθεῖσα ἔμπρακτος κατάστασις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνατραπῇ εἰμὴ διὰ τῆς ψήφου τοῦ Λαοῦ ἐπιβαλλούσης τὴν Δυναστείαν ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος.

§148Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Λυποῦμαι πολὺ διότι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ μὴ συμφωνήσω πρὸς τὰ λεχθέντα παρ’ ὑμῶν...

§149Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχει μία συνέχεια εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶπον.

§150Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. .. διότι ἡ σύστασις διὰ νὰ ἔχῃ ἀποτέλεσμα ὀφείλει νὰ γίνῃ ἀποδεκτὴ ὑπὸ τοῦ βασιλέως Γεωργίου.

§151Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν γνωρίζω διατί, πρέπει νὰ ἐπαναλαμβάνω δὶς καὶ τρὶς τὰ αὐτά. Εἶπον ὅτι θὰ τοῦ ὑποδείξωμεν ὅτι, ἂν τοιοῦτον ἀποπειραθῇ, θὰ θέσῃ εἰς κίνδυνον τὴν ἐσωτερικὴν τάξιν.

§152ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα. Αὐτὸ εἶναι ἡ νόθος κατάστασις.

§153Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἂν ὁ βασιλεὺς παραβλέπων τὴν ἀνάγκην ταύτην ἤθελε νὰ ἐπιστρέψῃ, θὰ ἐλέγομεν εἰς αὐτὸν κατηγορηματικῶς, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἡ ἐπάνοδος αὐτοῦ μόνον κατόπιν τῆς λαϊκῆς ψήφου θὰ ἠδύνατο νὰ γίνῃ.

§154Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Ἐὰν ἐπέστρεφε, τί θὰ ἐγίνετο;

§155Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Θὰ τὸν ἔδιωχναν.

§156Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. Τότε διατί νὰ μὴ τὸν διώξωμεν τώρα ὁμαλώτερον. Ἄν βεβαίως εἴχομεν ἀπέναντι ἡμῶν βασιλέα ἀνήκοντα εἰς Δυναστείαν θέτουσαν ὑπεράνω τῶν προσωπικῶν συμφερόντων της τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, βεβαίως δὲν ἐπετρέπετο νὰ ἔχωμεν ἀνησυχίας. Ἀλλὰ δυστυχῶς μέχρι σήμερον ἡ δρᾶσις τῆς Δυναστείας, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκει καὶ ὁ βασιλεὺς Γεώργιος, πρὸς τὸν ὁποῖον ὡρκίσθη πίστιν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, μᾶς κάμνει διὰ τῆς μέχρι σήμερον συμπεριφορᾶς της νὰ θεωρῶμεν αὐτὴν ἱκανὴν καὶ διὰ μεγαλύτερα ἐγκλήματα, ἀφοῦ αὐτὸ τὸ ὁποῖον θὰ διέπραττεν, νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα, δὲν θὰ ἦτο κἂν οὔτε ἔγκλημα, διότι δὲν θὰ προσέκρουεν οὔτε εἰς τυπικοὺς οὔτε εἰς νομικοὺς λόγους. Θὰ ἠδύνατο διακόπτων τὴν χορηγηθεῖσαν ἄδειαν νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς τὴν Ἑλλάδα. Δὲν θέλω νὰ ὑποστηρίξω ὅτι ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου ἐγκυμονοῦνται κίνδυνοι ὁριστικῆς παραμονῆς τοῦ βασιλέως Γεωργίου. Ἡ ὑπογραφὴ τῶν ἐντίμων ἀξιωματικῶν, ἡ ὁποία ἐτέθη εἰς πρωτόκολλον τιμῆς, καὶ ἡ γνώμη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ εἶναι ἀρκετὴ ἐγγύησις. Ἂν ὑπέβαλον τὸ ἐρώτημα αὐτὸ καὶ ἂν ἐζήτησα ἀπάντησιν ἐπὶ τοῦ ἐρωτήματος τούτου τὴν στιγμὴν ταύτην, τὸ ἔκαμα διὰ νὰ ὑποδείξω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ νὰ πείσω καὶ τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἡ ὁδὸς τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ διὰ τὴν λύσιν τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἶναι ἐξαιρετικῶς ἐπικίνδυνος καὶ ὅτι πρώτιστον καθῆκον τῆς Συνελεύσεως θὰ ἦτο ὁ τερματισμὸς τῆς νόθου καταστάσεως διὰ ψηφίσεως προτάσεως ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας. (Χειροκροτήματα). Ἔχω τὴν πεποίθησιν, κύριοι, ὅτι ἡ Συνέλευσις θὰ ἀρθῇ εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀποστολῆς της καὶ ὅτι θὰ θεωρήσῃ προορισμόν της οὐχὶ τὴν ψήφισιν εὐχῶν, ἀλλὰ τὴν ψήφισιν προτάσεως ἐκπτώσεως της Δυναστείας. Ἂν ἡ δεξιὰ πτέρυξ καὶ ἡ ἐξ αὐτῆς ἀπορρέουσα Κυβέρνησις,—ἐφεδρεία εἰς τοὺς ἀγῶνας τοῦ προσφάτου παρελθόντος κατὰ τοῦ Μοναρχισμοῦ καὶ πρωτοπορεία εἰς τὰ στεφανώματα,—κατώρθωσε νὰ διατηρήσῃ ἀθίκτους τὰς δυνάμεις της καὶ συναισθάνεται ὅτι δύναται νὰ ἀναλάβῃ καὶ νὰ φέρῃ εἰς πέρας νικηφόρως νέον ἐνδεχόμενον ἀγῶνα κατὰ τοῦ Μοναρχισμοῦ, ἂς ἀκολουθήσῃ τὴν ὁδὸν τὴν ὁποίαν ὑποδεικνύει ἡ Κυβέρνησις. Τὴν ὁδὸν ὅμως ταύτην ἡμεῖς δὲν παύομεν νὰ θεωρῶμεν ἐπικίνδυνον καὶ ἂν ἀκόμη τῆς Κυβερνήσεως προΐστατο ὁ κ. τέως Πρόεδρος αὐτῆς. Ἂν ἡ Κυβέρνησις συναισθάνεται ὅτι ἔχει τοὺς ὤμους τόσον ἰσχυροὺς ὥστε νὰ ἀψηφήσῃ τὰ δεινὰ τοῦ ἐμφυλίου σπαραγμοῦ, ὁ ὁποῖος κατ’ ἀνάγκην θὰ ἐξερρηγνύετο οὐχὶ τὴν ἡμέραν τοῦ δημοψηφίσματος ἢ τὴν ἑπομένην ἀλλὰ ἀπὸ τῆς προηγουμένης, ἂς παραπέμψῃ τὸ δυναστικὸν ζήτημα εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, Ἂς παρίδῃ, τὸ ἀξίωμα, ἀξίωμα γενόμενον δεκτὸν πανταχοῦ, ὅτι δυναστικὰ ζητήματα δὲν τίθεται διὰ δημοψηφίσματος πρὸ τῆς κρίσεως τοῦ Λαοῦ. (Χειροκροτήματα). Δὲν παραπέμπονται εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, καθόσον οἱ βασιλεῖς δὲν εἶναι πολιτικὰ πρόσωπα, ἀντικαθιστάμενα κατὰ βραχέα διαστήματα, ἀλλὰ ρυθμισταὶ τῆς πολιτειακῆς μηχανῆς μὲ ἔμβλημα τὴν ἀγάπην ὅλων τῶν ὑπηκόων των. Διότι ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ὁ βασιλεὺς παύει νὰ εἶναι ὁ ρυθμιστὴς τῆς πολιτειακῆς μηχανῆς καὶ κατ’ ἀνάγκην δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ ἀποβῇ πολιτικὸς ἀρχηγὸς τῆς μιᾶς τῶν μερίδων καὶ ἐχθρὸς τῆς ἄλλης. (Χειροκροτήματα). Δὲν γνωρίζομεν τί θὰ πράξῃ τελικῶς ἡ δεξιὰ πτέρυξ, διότι ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις θὰ θελήσῃ νὰ τροποποιήσῃ τὰς ἀπόψεις της ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος. Δύναται ἡ δεξιὰ νὰ ψηφίσῃ εἴτε κατὰ τῆς ἐκπτώσεως εἴτε ὑπὲρ τῆς παραμονῆς. Ἀλλ’ ἀσφαλῶς δὲν θὰ ἔχῃ ἥσυχον τὴν συνείδησιν. Ἡμεῖς ὅμως οἱ ἀνεξάρτητοι δημοκρατικοί, τῶν ὁποίων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διερμηνεύω τὰς γνώμας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου—ἐλπίζω ἄνευ παραμικρᾶς ἐξαιρέσεως—θὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας.... (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§157Σ. ΓΕΩΡΓΙΛΑΔΑΚΗΣ. Ὁ λαὸς ὁ ὁποῖος μᾶς ἔστειλεν ἐδῶ δὲν θέλει νὰ ἔχῃ πλέον βασιλέα. (Χειροκροτήματα).

§158Α. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗΣ. .. Θὰ ψηφίσωμεν ὑπὲρ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ διότι ἐλάβομεν ρητὴν ἐντολὴν παρὰ τοῦ λαοῦ τὸν ὁποῖον ἀντιπροσωπεύομεν ἐνταῦθα, ἀλλὰ καὶ διότι τοῦτο ἐπιβάλλει ἡ συνείδησίς μας, τὴν ὁποίαν καὶ μόνην ἐννοοῦμεν νὰ ἔχωμεν ὁδηγὸν ἀπὸ τὰ πρῶτα βήματα τῆς πολιτικῆς μας σταδιοδρομίας. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§159ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετροπουλάκης.

§160ΠΑΝ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Δὲν θὰ ἀπασχολήσω, κύριοι συνάδελφοι, ὑμᾶς διὰ μακρᾶς ἀγορεύσεως. Σέβομαι τὸν κάματον καὶ τὴν προκεχωρημένην ὥραν. Ἤθελον νὰ ὑποβάλω ἁπλῶς παρατηρήσεις μου τινὰς ἐπὶ τοῦ ὑποβληθέντος ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως σχεδίου ψηφίσματος· καὶ προχωρῶ κατ’ εὐθεῖαν εἰς τὸν σκοπόν. Ἐπιτρέψατέ μοι ὅμως πρὸ τούτου νὰ εἴπω ὅτι, παρ’ ὅλας τὰς ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας ἡ Ἐπανάστασις προσέφερεν εἰς τὴν Πατρίδα, διὰ τὰς ὁποίας πᾶς Ἕλλην εἶναι εὐγνώμων πρὸς αὐτήν, πιστεύω ὅτι ἡ Ἐπανάστασις παρέλειψε σπουδαῖον στοιχεῖον ὁλοκληρωτικὸν τοῦ προγράμματος αὐτῆς ὡς Ἐπαναστάσεως, ὡς Ἐπαναστάσεως πηγασάσης ἐκ μιᾶς τοιαύτης ἐθνικῆς συμφορᾶς, συγκλονισάσης τὰ θεμέλια τοῦ Ἔθνους. Καὶ τὸ στοιχεῖον ἐκεῖνο τὸ ὁλοκληρωτικὸν τοῦ σκοποῦ καὶ τοῦ σχεδίου καὶ προορισμοῦ πάσης ἀληθοῦς ἐπαναστάσεως ἀφῆκε δυστυχῶς πρὸς ἡμᾶς ὅπως τὸ τελειώσωμεν. Ἡ Ἐπανάστασις ἐκπηδήσασα ἐκ μιᾶς τοιαύτης ἐθνικῆς συμφορᾶς ἐστράφη κατὰ τῶν ὑπευθύνων αὐτῆς, ἵνα ζητήσῃ λόγον καὶ εὐθύνας παρ’ αὐτῶν, ἐκπροσωποῦσα ἐν τούτῳ τὴν ὁμόθυμον γνώμην τοῦ Ἔθνους. Ἀλλ’ ἐν τῇ ἐκζητήσει τῶν ὑπευθύνων ἐστράφη μόνον κατὰ τῶν προσώπων καὶ ὄχι καὶ κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς βασιλείας. Ἐν τῇ κατευθύνσει της ταύτῃ, ἐν τῷ σκοπῷ της τούτῳ, ὡς ὑπεύθυνον ἕνα μόνον εὗρε, τὸ πρόσωπον τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου, καὶ οὐχὶ τὸν θεσμὸν τῆς βασιλείας. Ἐὰν ὅμως ἀπ’ ἐκείνης τῆς στιγμῆς ἡ Ἐπανάστασις εὕρισκεν ὅτι ὑπεύθυνος εἶναι ὄχι μόνον ὁ Κωνσταντῖνος, ὡς πρόσωπον, ἀλλὰ καὶ ὁ θεσμὸς τῆς βασιλείας, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ὁ βασιλικὸς θεσμὸς θὰ ἔπρεπε νὰ ἐκριζωθῇ ὑπ’ αὐτῆς ὁλοκληρωτικῶς καὶ τελείως ἐξ Ἑλλάδος. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον δὲν ἔπραξεν ἡ Ἐπανάστασις ἔρχεται σήμερον ἡ Συνέλευσις ἡμῶν διὰ νὰ ἐπιτελέσῃ. Ἀλλὰ τίνι τρόπῳ; Διὰ τίνος μέσου; Ἔχω τὴν γνώμην, κύριοι, ὅτι αἱ ἐθνικαὶ Συνελεύσεις, ἐὰν δὲν εἶναι συνέπειαι, ἐὰν δὲν εἶναι τέκνα τῶν ἐπαναστάσεων, εἶναι ὅμως ἀσφαλῶς συνέχειαι αὐτῶν. Ἐξ αὐτῶν ἀπορρέουν, ἐξ αὐτῶν πηγάζουν. Δὲν δύνανται δὲ αἱ ἐθνικαὶ Συνελεύσεις κατὰ κανόνα νὰ ὑπερακοντίζουν τὰ ἔργα τῶν ἐπαναστάσεων. Ἡ ἐπανάστασις πηγάζει ἐκ μιᾶς λαϊκῆς θυέλλης, ἐκ μιᾶς λαϊκῆς ὀργῆς, ἐκ μιᾶς συμφορᾶς. Ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ προβῇ εἰς τὰ ἄκρα. Ἡ Συνέλευσις εἶναι ἡ λελογισμένη ἐπανάστασις, ἡ ρυθμισμένη ἐπανάστασις καὶ ἐπικυροῖ καὶ ἐπιστεγάζει τὸ ἔργον τῆς πρώτης διὰ τῆς πανηγυρικῆς ἐκδηλώσεως τῆς ψήφου τοῦ κυριάρχου λαοῦ.

§161Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὅπως εἰς τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1862.

§162Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ἀκριβῶς ἡ Συνέλευσις τοῦ 1862 ἠκολούθησε κατὰ γράμμα τὴν Ἐπανάστασιν. Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1862 ἔγραψε τὸ ψήφισμα τῆς ἐπὶ τοῦ τηλεβόλου· καὶ ἡ Συνέλευσις τοῦ 1862 τὸ ἐκύρωσε διὰ τοῦ καταστατικοῦ της χάρτου. Δὲν ὑπερηκόντισε ποτὲ πᾶσα ἐθνικὴ Συνέλευσις τὸ ἔργον τῶν ἐπαναστάσεων καὶ ἐνταῦθα καὶ ἀλλαχοῦ.

§163ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Καὶ ἡ Συνέλευσις αὐτὴ εἶναι συμπλήρωσις ἐκείνου τὸ ὁποῖον παρέλειψεν ἡ Ἐπανάστασις, ὅπως εἴπετε προηγουμένως.

§164Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Αὐτὸς εἶναι ὁ βαρὺς κλῆρος τὸν ὁποῖον ἡ Ἐπανάστασις ἐκληροδότησεν εἰς ἡμᾶς.

§165ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἴμεθα ἄξιοι νὰ κάμωμεν αὐτὴν τὴν συμπλήρωσιν, κ. συνάδελφε.

§166Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Δὲν ἀντιλέγω εἰς τοῦτο, ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ἡ Ἐπανάστασις ὤφειλε καὶ ἔπρεπε νὰ τὸ συμπληρώσῃ. Ἀλλὰ ποτὲ δὲν νομίζω ὅτι ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία εἶναι λελογισμένη ἐπανάστασις, ἡ περιωρισμένη ἐπανάστασις, ὅτι δύναται νὰ ὑπερακοντίσῃ τὸ ἔργον τῆς ἀπεριορίστου ἐπαναστάσεως.

§167Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε συνάδελφε, σᾶς ὑπενθυμίζω τὸ ἑξῆς, ἀφοῦ θέλετε τὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως νὰ ἀπορρέουν ἐκ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ὄχι ἐκ τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας τῆς νομίμως ἐκδηλωθείσης: Ἄς ἔλθω εἰς τὸ θέμα τὸ ἰδικόν σας. Ἡ Ἐπανάστασις ἐπανειλημμένως εἶπεν ὅτι ὁ βασιλεὺς ὁ συνταγματικὸς καὶ ὅλα αὐτὰ θὰ κανονισθοῦν ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν. Ἄρα τὰ δικαιώματα τὰ ἰδικά της τὰ μετέφερεν εἰς τὰ χέρια τὰ ἰδικά μας. Λοιπὸν ἀπὸ τὴν Ἐπανάστασιν, ἀφοῦ θέλετε ἐκεῖθεν νὰ ἀντλήσητε τὰ δικαιώματα τῆς Συνελεύσεως, ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ καταργήσητε καὶ τὸν θεσμὸν καὶ βασιλεῖς καὶ ὅλους.

§168Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ἡ Συνέλευσις εὑρίσκεται πρὸ τοιούτου, ἐπαναλέγω, διλήμματος καὶ εὑρίσκω εὐστοχωτέραν καὶ σκοπιμωτέραν τὴν τροπὴν τὴν ὁποίαν τόσον ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, ὅσον καὶ ἡ παροῦσα ἔδωσεν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἀντὶ δηλαδὴ νὰ λύσῃ τοῦτο ἀπ’ εὐθείας ἡ Συνέλευσις, ὑπερακοντίζουσα τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ προκαλοῦσα τὰς διαμαρτυρίας τῆς ἔξω Ἀντιπολιτεύσεως ὅτι δὲν ἐξεπροσώπησε τὴν πλειονότητα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὸ παραπέμπει εἰς αὐτὸν τοῦτον τὸν κυρίαρχον Λαόν, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐκπηγάζει πᾶσα ἀρχὴ καὶ ἐξουσία, ἵνα οὗτος, ἐν τῷ ἀπολύτῳ κυριαρχικῷ δικαιώματί του, λύσῃ κατ’ ἀναντίρρητον καὶ πασιφανῆ πλειονοψηφίαν ὁριστικῶς καὶ τελεσιδίκως τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἄλλο εἶναι, κύριοι, ἐὰν ὑπάρχωσί τινες διαβλέποντες κινδύνους ἐν τῇ τοιαύτῃ παραπομπῇ τοῦ ζητήματος. Ἐὰν τοιούτους διαβλέπουν κινδύνους καὶ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις διαβλέπῃ πραγματικοὺς τόσον ἐσωτερικοὺς ὅσον καὶ ἐξωτερικοὺς τοιούτους, ἐν τῇ τοιαύτῃ κατευθύνσει, ὡς ἐκ τῆς βραδύτητος τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος καὶ τῆς ἐπειγούσης ἀνασυντάξεως τῶν στρατιωτικῶν μας δυνάμεων πρὸς ἀντιμετώπισιν ἐξωτερικῶν κινδύνων, καθῆκον ἐπιτακτικὸν ἔχει ἡ Κυβέρνησις, καθῆκον δ’ ἐπιτακτικὸν καὶ ἡ Συνέλευσις νὰ θέσῃ τὸ συμφέρον τῆς Πολιτείας ὡς ὑπέρτατον παντὸς ἄλλου ζητήματος καὶ νὰ χωρήσῃ εὐθὺ καὶ ἀποφασιστικῶς εἰς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου. Ἐὰν ὅμως δὲν ὑπάρχει κίνδυνος ἄμεσος καὶ ἐπικείμενος, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον καλύτερον παντὸς ἄλλου θὰ γνωρίζῃ ἡ Κυβέρνησις, — καθῆκον ἔχει νὰ μὴ ὑπερακοντίσῃ τὰ ὅρια τῆς Ἐπαναστάσεως μηδὲ νὰ παραβῇ τὸ προεκλογικὸν πρόγραμμα ὅπερ ἐξεθέσαμεν εἰς τὸν Λαὸν καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου οὗτος μᾶς ἔδωκε τὴν ἐντολήν του, ἀλλὰ νὰ παραπέμψῃ εἰς τὸν κυρίαρχον Λαὸν τὸ ζήτημα, ἵνα κατὰ τὸν μᾶλλον ἀναντίρρητον τρόπον διαπιστωθῇ ἡ γνησία αὐτοῦ βούλησις. Διὰ τοῦ τοιούτου τρόπου τὸ πολίτευμα θέλει σφυρηλατηθῆ ἰσχυρὸν καὶ βιώσιμον, διότι θὰ ἑδράζηται ἐπὶ ἀσφαλῶν βάσεων, θὰ ἐπέλθῃ δὲ ἡ ἐπιζητουμένη γαλήνευσις τῆς Χώρας, ἥτις ἀποτελεῖ τὴν βασικὴν γραμμὴν τοῦ προγράμματος ὑφ’ ὃ ἐξετέθημεν εἰς τὰς ἐκλογάς. Συμφωνῶ ἄρα ἐν τούτῳ πρὸς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις ὅμως, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐν τῷ ὑποβληθέντι ὑπ’ αὐτῆς ψηφίσματι ποιεῖται σύστασιν καὶ προτροπὴν εἰς τὸν Λαὸν περὶ τοῦ ὁποίαν ὀφείλει οὗτος νὰ δώσῃ ψῆφον εἰς τὰ ἐρωτήματα τὰ τιθέμενα ὑπὸ τὴν κρίσιν του. Συμφωνῶ ἐν τούτῳ μὲ τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα ἐκ Χανίων πληρεξούσιον. Νομίζω ὅτι τόσον ἡ Κυβέρνησις ὅσον καὶ ἡ Συνέλευσις ὁλόκληρος, μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, ὅτι δὲν ὑφίστανται ἐξωτερικοὶ κίνδυνοι ἐπιβάλλοντες τὴν ὕπαρξιν ὡρισμένου πολιτεύματος, ἔχομεν δεδηλωμένην καὶ στερρὰν πεποίθησιν περὶ τοῦ ἁρμόζοντος τῇ Χώρᾳ πολιτεύματος τὸ ὁποῖον δέον νὰ ψηφίσῃ ὁ Λαός. Ὅλαι αἱ ἀγορεύσεις ἐν τῇ Συνελεύσει εἰς ἓν καὶ μόνον τείνουν. Ὅλοι ἀναγνωρίζομεν ὅτι τὸ προσῆκον πολίτευμα εἰς τὰς παρούσας περιστάσεις εἶναι τὸ δημοκρατικόν, διὰ τοῦ ὁποίου ἀναγνωρίζεται ἡ λαϊκὴ παντοδυναμία καὶ ἐκλείπουν οἱ ἐκ τῶν ὑπερβασιῶν τοῦ στέμματος κίνδυνοι καὶ προστριβαὶ πρὸς τοὺς πολιτικοὺς παράγοντας, ὧν ἐλάβομεν πικρὰν πεῖραν. Πιστεύομεν ἅπαντες, κύριοι, μετὰ πίστεως ἀκλονήτου πρὸς τὴν Δημοκρατίαν. (Χειροκροτήματα). Ἀλλ’ ἂν ὡς ἄτομα ἢ καὶ ὡς πολιτευόμενοι ἔχομεν τοιαύτην πίστιν, μεταβαίνοντες δ’ ἐκεῖ ὅπου θὰ διενεργηθῇ τὸ δημοψήφισμα θὰ συστήσωμεν καὶ θὰ διδάξωμεν τοὺς ἐκλογεῖς μας ὅτι συμφέρει εἰς τὴν Πατρίδα ἡ δημοκρατικοποίησις τοῦ πολιτεύματος, ἐκπληροῦντες ἐπιβεβλημένον καθῆκον, δὲν νομίζω, κύριοι, ὅτι δυνάμεθα καὶ ὡς Ἐθνικὴ Συνέλευσις διὰ ψηφίσματος νὰ ἐκφράσωμεν τὴν σύστασιν καὶ εὐχὴν πρὸς τὸν Λαόν ἵνα οὗτος ψηφίσῃ κατὰ τὰς ἀντιλήψεις ἡμῶν, διότι τοῦτο, πλὴν τοῦ ὅτι οὐδεμίαν θὰ εἶχε πρακτικὴν ὠφέλειαν, τοὐναντίον μάλιστα θὰ προσέβαλλε καὶ τὴν εὐθιξίαν τοῦ Λαοῦ, ὅστις θὰ ἠδύνατο ἐπιτηδείως παρασυρόμενος νὰ ἐκλάβῃ τὴν σύστασίν μας ὡς ἐπιβολήν. Ἀλλὰ καὶ ἐν περιπτώσει παρακοῆς του εἰς τὰς συστάσεις μας θὰ ἐξετίθετο σπουδαίως τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως ὡς Σώματος.

§169ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τί βλάπτει;

§170Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ἀμέσως θὰ σᾶς εἴπω. Διότι, κύριοι, ἡ Συνέλευσις παρίσταται ἀσυγκρίτως ἐπισημοτέρα παρ’ ὅ,τι θὰ παρίσταται τὸ ἄτομον τοῦ πολιτευομένου ἐν τῇ περιφερείᾳ του· θὰ ἐπικοινωνήσῃ οὗτος πρὸς τὸν λαόν, θὰ προπαγανδίσῃ, θὰ εἴπῃ ἐλευθέρως τὴν γνώμην του. Καὶ ἔχει καθῆκον νὰ τὸ πράξῃ, ὅσον καὶ ἂν εἶναι δυσάρεστον εἰς τὸν Λαὸν αἱ γνῶμαί του, διότι πρέπει νὰ γνωρίζητε, κύριοι, ὅτι ὑπάρχουν καὶ διαμερίσματα εἰς τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἀκουσθῶσιν αἱ γνῶμαι αὗται εὐαρέστως, ἓν δ’ ἐκ τῶν διαμερισμάτων τούτων εἶναι καὶ ἐκεῖνο ἐξ οὗ προέρχομαι. Μὴ παραξενεύεσθε. Αἱ ἀλήθειαι πρέπει νὰ ἀκούωνται. Ναί, ἀλλὰ τοῦτο δὲν θὰ ἐμποδίσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ εἴπω ἐλευθέρως τὰς γνώμας μου πρὸς τοὺς ἐκλογεῖς μου. Δὲν πρέπει ὅμως ποτὲ τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως νὰ παρασυρθῇ ὑπὸ τοῦ ἀτόμου, ἐνεργοῦντος ὡς πολίτου καὶ πολιτευομένου εἰς τὸ διαμέρισμά του, διότι εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν οἱ ἐκλογεῖς μιᾶς περιφερείας παρακούσουν τὰς παροτρύνσεις καὶ συστάσεις ἑνὸς καὶ μόνου ἀτόμου, ἑνὸς καὶ μόνου πολιτευομένου, ἡ ζημία εἶναι μικρά, καὶ δὲν θίγει παρὰ μόνον τὸ ἄτομον. Εἰς περίπτωσιν ὅμως καθ’ ἣν παρακούσωσι τὸ ψήφισμα καὶ τὰς συστάσεις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ ζημία εἶναι ἀσυγκρίτως μεγαλυτέρα καὶ ἡ Συνέλευσις, ὡς τοιαύτη, ὑφίσταται μείωσιν τοῦ κύρους της ἐν τῷ διαμερίσματι ἐκείνῳ τοὐλάχιστον. Διὰ ποῖον λοιπὸν λόγον, ἀφοῦ ἐκ τῆς τοιαύτης εὐχῆς τοῦ ψηφίσματος οὐδεμίαν θὰ ἔχωμεν πρακτικὴν ὠφέλειαν— ἴσως μάλιστα, ὡς καὶ προηγουμένως εἶπον, ἔχωμεν καὶ ζημίαν καὶ ἐκμετάλλευσιν ὑπὸ τῆς ἀντιθέτου παρατάξεως— διὰ ποῖον, λέγω λόγον νὰ ἐκθέσωμεν ἔστω καὶ ἐπ’ ἐλάχιστον τὸ κῦρος τῆς Συνελεύσεως;

§171Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Καθῆκον τῶν πληρεξουσίων θὰ εἶναι νὰ κηρύξουν τὴν δημοκρατικὴν πίστιν. Ἑπομένως εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν τὸ Σῶμα δὲν θὰ ἐξέφραζεν ὁμαδικῶς τὴν δημοκρατικὴν πίστιν, πάλιν ὁ πληρεξούσιος θὰ ἐκήρυττεν αὐτήν. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν θὰ συνέβαινεν ἐπίσης τὸ ἴδιον; Δὲν θὰ ὤφειλεν ὁ πληρεξούσιος ὁ εὑρισκόμενος εἰς ἀντίφασιν πρὸς τὸ πνεῦμα τῆς περιφερείας του νὰ μὴ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν; Ἡ Συνέλευσις ἐκφράζουσα γνώμην, μόνον τότε καταλύεται ὅταν ἡ συνολικὴ γνώμη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ εἶναι ἀντίθετος. Ἀλλ’ εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἡ ἀντίθεσις ἡ τοπικὴ θὰ εἶναι μεμονωμένη, δυσκολία θὰ εἶναι, ὅπως λέγετε καὶ ὡς δὲν δέχομαι, δυσκολία θὰ εἶναι διὰ τὸν μεμονωμένον πληρεξούσιον. Ἀλλ’ ἡ δυσκολία εἶναι ἡ αὐτή, ὅταν ὁ αὐτὸς κ. πληρεξούσιος ἔχει κηρύξει εἰς τὴν περιφέρειάν του ἀντίθετα πρὸς τὴν ἐκδηλωθεῖσαν γνώμην τῆς περιφερείας του.

§172Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Κύριοι, ἡ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως δοθεῖσα εἰς ἀμφότερα τὰ μεγάλα ζητήματα κατεύθυνσις εἶναι ἡ μόνη ἐνδεδειγμένη ἵνα ἀχθῶσιν εἰς λύσιν ὁριστικὴν καὶ σεβαστὴν ὑπὸ πάντων. Τοῦτο ὑπεσχέθημεν εἰς τὸν Λαὸν καὶ ὀφείλομεν νὰ τὸ τηρήσωμεν. Αἱ ἀδιαλλαξίαι πρέπει νὰ λήξουν, διότι ὑπὲρ πᾶν ἄλλο προέχει ἡ γαλήνευσις τοῦ Τόπου. Εἴμεθα ἡμεῖς οἱ συντηρητικοὶ ἐν μέσῳ δύο στρατοπέδων ἀδιαλλάκτων, ἕκαστον ἐκ τῶν ὁποίων ἀξιοῖ ὅτι ἔχει πρὸς τὸ μέρος του τὴν πλειονότητα τοῦ Λαοῦ. Τί ἄλλο καλύτερον ἔχομεν νὰ πράξωμεν παρὰ ν’ ἀναθέσωμεν εἰς αὐτὸν τὸν Λαὸν νὰ λύσῃ κυριαρχικῶς τὰ θεμελιώδη ταῦτα ζητήματά του καὶ συγχρόνως καὶ τὴν ὑφισταμένην διαφωνίαν; Τίς θὰ δυνηθῇ ν’ ἀντείπῃ εἰς τὴν ἀπόφασίν του; Τίς θὰ δυνηθῇ ποτε νὰ κλονίσῃ τὰς βάσεις τοῦ νέου πολιτεύματος, ὅπερ θὰ προέλθῃ ἐκ τῆς λαϊκῆς ψήφου; Ἄλλως τε δὲν φρονεῖτε ὅτι καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς πρέπει ν’ ἀναλάβῃ καὶ ἀκεραίας τὰς εὐθύνας τῆς ψήφου του, ἵνα μή ποτε αἰτιᾶται ὅτι ὑπεκλάπη ἡ ψῆφος ἢ παρεβιάσθη ἡ ἐντολή του; Κύριοι συνάδελφοι, ἂς ἀποταθῶμεν μετ’ ἐμπιστοσύνης εἰς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, εὐθέως καὶ εἰλικρινῶς καὶ ἄνευ εὐχῶν καὶ συστάσεων τοῦ Σώματος. Ἂς ἐπιτελέσωμεν ἅπαντες εἰλικρινῶς καὶ μετ’ αὐταπαρνήσεως τὸ πρὸς αὐτὸν καθῆκόν μας, συμβουλεύοντες καὶ διαφωτίζοντες αὐτόν. Ἂς κηρύξωμεν μετὰ θάρρους τὴν δημοκρατικὴν ἡμῶν πίστιν ὡς τὴν μόνην σωτηρίαν λύσιν, μεθ’ ὃ ἂς εὐλαβηθῶμεν ἅπαντες τὰς ἀποφάσεις του, διότι οὕτω καὶ μόνον θὰ προέλθῃ μία ἑνιαία καὶ ἰσχυρὰ Πατρίς. (Χειροκροτήματα).

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Καρασεβδᾶς.

§174ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν, κ. Πρόεδρε.

§175Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Ἂς διακόψωμεν δι’ αὔριον, κ. Πρόεδρε, διότι εἶναι ὀλίγον ἀργά.

§176ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον ὥραν 5 μ. μ. (Ὥρα 8.50′. μ.μ.)