1924.02.11

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 15Η

Δευτέρα 11 Φεβρουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβάν

(Ὥρα 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλοῦνται οἱ μὴ ὁρκισθέντες πληρεξούσιοι νὰ προσέλθωσιν ὅπως ὁρκισθῶσι. (Κομισθέντος τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Ι. Χριστοδουλάκης, Ἐμμ. Τσουδερός, Ν. Ἀσκούτσης καὶ Γ. Τσαγρῆς ἀνέτειναν τὴν δεξιὰν καὶ ὤμοσαν τὸν κάτωθι ὅρκον: «Ὀμνύω εἰς τὸ ὄνομα τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου καὶ ἀδιαιρέτου Τριάδος νὰ φυλάξω πίστιν εἰς τὴν Πατρίδα καὶ νὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μου».

§3ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ἄξιοι! Ἄξιοι!

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνακοινώσω πρὸς τὴν Συνέλευσιν ἔγγραφον τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κ. Γ. Καφαντάρη δι’ οὗ παρακαλεῖ οὗτος ὅπως ἀνακοινωθῇ πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅτι διὰ Β. Διατάγματος ἀπὸ 6 ἀρξαμένου μηνὸς Φεβρουαρίου ἐ.ἔ. ἐγένετο δεκτὴ ἡ παραίτησις τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου κ. Ἐλευθερίου Βενιζέλου, διωρίσθη δ’ ἀντ’ αὐτοῦ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ὁ κ. Γεώργιος Καφαντάρης. — Ὁμοίως ἔγγραφον τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δι’ οὗ παρακαλεῖ οὗτος ὅπως ἀνακοινωθῇ πρὸς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅτι διὰ Β. Διατάγματος ἀπὸ 6 Φεβρουαρίου ἐ. ἔ. ἐγένετο δεκτὴ ἡ παραίτησις τῶν κ. κ. Γεωργ. Ρούσσου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, Γ. Καφαντάρη Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, Θ. Σοφούλη Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, Ἰω. Βαλαλᾶ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως, Ἀνδρ. Μιχαλακοπούλου Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, Κ. Σπυρίδη Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας Ἐμμ. Τσουδεροῦ Ὑπουργοῦ τῆς Συγκοινωνίας, Ἀλ. Μυλωνᾶ Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας, Α. Δοξιάδη Ὑπουργοῦ τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως, Κ. Γόντικα Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ἰω. Κανναβοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν καὶ ὅτι διωρίσθησαν ἀντ’ αὐτῶν οἱ κ. κ. Γεώργιος Καφαντάρης Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, Θ. Σοφούλης Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, Ἐμμ. Τσουδερὸς Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, Κ. Σπυρίδης Ὑπουργὸς τῆς Ἐθν. Οἰκονομίας καὶ προσωρινῶς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, Α. Μυλωνᾶς Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας καὶ προσωρινῶς τῆς Δικαιοσύνης, Α. Δοξιάδης Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως, Κωνστ. Γόντικας Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Ι. Κανναβὸς Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν καὶ προσωρινῶς τῆς Συγκοινωνίας. Ὁμοίως ἀνακοινοῖ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης κ. Α. Μυλωνᾶς ὑποβάλλει ἔγγραφον δι’ οὗ διαβιβάζει συνημμένως τὸ ὑπ’ ἀριθμὸν 408 ἀπὸ 26 Ἰανουαρίου ἐ. ἔ. ἔγγραφον τοῦ Εἰσαγγελέως Βερροίας μετὰ τῆς σχετικῆς δικογραφίας κατὰ τοῦ πληρεξουσίου Βερροίας κ. Ἀβραὰμ Γρηγοριάδου κατηγορουμένου ἐπὶ ἐξυβρίσει τῆς Ἀρχῆς, καὶ δι’ οὗ ζητεῖται ὅπως συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 63 τοῦ Συντάγματος προκληθῇ ἡ κρίσις τῆς Συνελεύσεως περὶ χορηγίας ἀδείας διώξεως τοῦ εἰρημένου πληρεξουσίου. Ὁ αὐτὸς Ὑπουργὸς δι’ ἑτέρου του ἐγγράφου διαβιβάζει συνημμένως τὸ ὑπ’ ἀριθμὸν 185 ἀπὸ 5 Φεβρουαρίου ἐ. ἔ. ἔγγραφον τοῦ Εἰσαγγελέως τῶν Πρωτοδικῶν Ἀθηνῶν μετ’ ἀντιγράφου μηνύσεως τοῦ πληρεξουσίου κ. Θεοδ. Παγκάλου κατὰ τοῦ πληρεξουσίου κ. Ἀθανασίου Τζώνη, κατηγορουμένου ἐπ’ ἀδίκῳ ἐπιθέσει μετὰ βιαιοπραγιῶν κατὰ τοῦ πρώτου, καὶ διὰ τοῦ ὁποίου παρεκάλει ὅπως προκληθῇ ἡ κρίσις τῆς Συνελεύσεως περὶ χορηγίας ἀδείας πρὸς δίωξιν τοῦ πληρεξουσίου κ. Ἀθ. Τζώνη, συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 63 τοῦ Συντάγματος. Παραπέμπονται εἰς τὴν ἁρμοδίαν Ἐπιτροπήν. Ὁ ἐν Σπάρτῃ Φιλανθρωπικὸς Σύλλογος «Ἅγιος Νίκων» προκειμένου νὰ ἱδρυθῇ ἐν Ταϋγέτῳ φυσιατρεῖον ὑποδεικνύει διάφορα μέτρα πρὸς ἐξεύρεσιν τῶν ἀπαιτουμένων χρηματικῶν πόρων». — Ὁ Κ. Κατσούρης εἰρηνοδίκης Κυθήρων παρακαλεῖ ὅπως ἀρθῇ τὸ προσγενόμενον εἰς τοὺς εἰρηνοδίκας δʹ τάξεως ἀδίκημα». — Ἡ Πανελλήνιος Ἐπιτροπὴ Καπνοβιομηχάνων παρακαλεῖ ὅπως τροποποιηθῇ τὸ ἀπὸ 15 Δεκεμβρίου 1923 Ν. Διάταγμα «περὶ ἐπιβολῆς προσθέτου φορολογίας ἐπὶ τοῦ καταναλισκομένου καπνοῦ». — Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Ρετέντας τῆς Ἠλείας παρακαλοῦσιν ὅπως ἀπαλλοτριωθῶσι τὰ κτήματα τῶν ἐκεῖ τσιφλικιούχων». — Ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Πατρῶν διαμαρτύρεται διὰ τὴν ἀνέγερσιν σιδηροδρομικοῦ σταθμοῦ ἐπὶ τῆς ἀρκτικῆς παραλιακῆς ὁδοῦ, καὶ παρακαλεῖ ὅπως ἐξαναγκασθῇ ἡ Ἑταιρεία τῶν Σιδηροδρόμων νὰ ἀνεγείρῃ τοιοῦτον καὶ ἐπὶ τοῦ οἰκοπέδου Χαιρέτη. — Οἱ δημοδιδάσκαλοι γʹ τάξεως καὶ ἱερεῖς συγχρόνως τοῦ νομοῦ Μεσσηνίας παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ καθορισμοῦ τῆς θέσεώς των. — Αἰγοβοσκοὶ Κυπαρισσίας αἰτοῦσιν ὅπως, λόγῳ τῆς ὁλοσχεροῦς καταστροφῆς ἣν ὑπέστησαν τὰ κτήνη των, ἀπαλλαγῶσι τῆς καταβολῆς τοῦ φόρου, συνάμα δὲ ληφθῇ πρόνοια διὰ τὴν περίθαλψιν τῶν οἰκογενειῶν των. — Ἡ Μελπομένη Λευκόχειρος, κόρη τοῦ ποτὲ Ἀβραὰμ Λευκόχειρος, διευθυντοῦ τοῦ Μεταφραστικοῦ Γραφείου Κρήτης, παρακαλεῖ ὅπως τῇ ἀπονεμηθῇ ἡ νόμιμος σύνταξις. — Ὁ Δικηγορικὸς Σύλλογος Τρικκάλων ζητεῖ ὅπως παραχωρηθῶσιν οἱ παλαιοὶ Στρατῶνες πρὸς ἐγκατάστασιν τῶν δικαστηρίων, κατόπιν τῆς ἀποτεφρώσεως τοῦ ἐκεῖσε Πρωτοδικείου. — Οἱ ἐν ἀποστρατείᾳ ἀνάπηροι ἀξιωματικοὶ ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα ζητοῦντες ὅπως ἐξισωθῶσι μὲ τοὺς λοιποὺς συναδέλφους των. — Ὁ προσφυγικὸς κόσμος Αἰτωλοακαρνανίας παρακαλεῖ τὴν Κυβέρνησιν ὅπως ἐπιληφθῇ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος, ἀποδεχομένη τὰ αἰτήματα τῶν προσφύγων πληρεξουσίων. — Ὁ προσφυγικὸς σύλλογος Ποντίων Καβάλλας αἰτεῖται τὴν ταχεῖαν ἐπίλυσιν τοῦ ζητήματός των. — Προσφυγικαὶ οἰκογένειαι Μυτιλήνης ἱκετεύουσι τὴν Κυβέρνησιν ὅπως καταβάλῃ πᾶσαν ἐνέργειαν διὰ τὴν ἐπάνοδον τῶν εἰσέτι ἐν αἰχμαλωσίᾳ διατελούντων. — Οἱ πρόσφυγες Σύρου παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ αὐτῶν. — Ἡ Ἕνωσις ἐφέδρων ἀξιωματικῶν ζητεῖ ὅπως ληφθῇ πρόνοια διὰ τὰ μέλη αὐτῆς. — Ἡ Πανελλήνιος Ὁμοσπονδία φορτοεκφορτωτικῶν σωματείων τῆς Ἑλλάδος αἰτεῖται βελτίωσιν τῆς θέσεως τῶν μελῶν αὐτῆς. — Διάφοροι ἐμπορικαὶ ἑταιρεῖαι καὶ ἑνώσεις ἐν Ἑλλάδι παρακαλοῦσιν ὅπως τροποποιηθῇ τὸ ἀπὸ 30 Μαρτίου 1923 Ν. Διάταγμα περὶ διαθέσεως τῆς ναξίας σμύριδος. — Οἱ ἰδιοκτῆται οἰκοδομῶν Ἀμαλιάδος ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα σχετικὸν μὲ τὸ ἐνοικιοστάσιον. — Ὁ Γεωργικὸς Συνεταιρισμὸς τοῦ χωρίου Χόμκος τῆς περιφερείας Νιγρίτης διαμαρτύρεται κατὰ τοῦ πληρεξουσίου κ. Ὀρέστου Ζαφειρίου καὶ παρακαλεῖ ὅπως ἐπαναφερθῇ ἐν ἰσχύϊ Ν. Διάταγμα περὶ ἀπαλλοτριώσεως τοῦ κτήματος Γενῆ τσιφλίκ. — Κάτοικοι Προσοτσάνης ὑποβάλλουσι ψήφισμα σχετικὸν μὲ τὴν φορολογίαν τοῦ καπνοῦ. — Οἱ πρόεδροι τῶν διαφόρων σωματείων Ἰωαννίνων ὑποβάλλουσι ψήφισμα δι’ οὗ ὑποδεικνύουσι διάφορα μέτρα περὶ βελτιώσεως τῶν ὅρων τῆς ζωῆς καὶ εἰδικῶς τῆς ἐν Ἠπείρῳ καταστάσεως. — Κάτοικοί τινες Σερρῶν παρακαλοῦσιν ὅπως τροποποιηθῇ ὁ ὑπ’ ἀριθ. 2517 τοῦ 1920 νόμος περὶ ἀπαλλοτριώσεως τῶν οἰκοπέδων των. — Ἡ Γενικὴ Συνέλευσις τῶν διαφόρων Σωματείων Τρικκάλων παρακαλεῖ ὅπως παραχωρηθῇ ὁ ἐκεῖ παλαιὸς στρατὼν πρὸς ἐγκατάστασιν δικαστηρίων, κατόπιν τοῦ ἐμπρησμοῦ τοῦ καταστήματος τοῦ ἐκεῖ Πρωτοδικείου. — Τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον ἐφέδρων Κισάμου παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ μέριμνα καὶ χαρισθῇ ἡ χρηματικὴ ποινὴ καὶ δίωξις τῶν ἀνυποτάκτων καὶ λιποτακτῶν. — Ἡ Ὁμοσπονδία τῶν θυμάτων πολέμου ὑποβάλλει ὑπόμνημα δι’ οὗ παρακαλεῖ ὅπως ληφθῶσι μέτρα τινὰ πρὸς βελτίωσιν τῆς θέσεώς των. — Ἡ ἐν Καλάμαις ἑδρεύουσα Ἑταιρεία ἀγορᾶς καὶ μονοπωλήσεως δημητριακῶν καρπῶν παρακαλεῖ ὅπως δοθῇ αὐθεντικὴ ἑρμηνεία εἰς τὸ ἄρθρον 3 τοῦ νόμου 2125 «περὶ φορολογίας τοῦ ἐξ ἀλλοδαπῆς εἰσαγομένου σίτου». — Οἱ μαθηταὶ τῆς ἐν Τριπόλει Ἱερατικῆς Σχολῆς παρακαλοῦσιν ὅπως ἐξομοιωθῶσι πρὸς τοὺς μαθητὰς τῶν δημοσίων Γυμνασίων. — Οἱ ἔφεδροι τραυματισθέντες ἀνθυπασπισταὶ ζητοῦσι τροποποίησιν τοῦ ἀπὸ 12 Ἀπριλίου 1923 Ν. Διατάγματος πρὸς βελτίωσιν τῆς θέσεώς των. — Ὁ ἐκ Πηγαδισάνων Λευκάδος Ἀνδρέας Ζακυνθηνὸς πατὴρ τοῦ ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ ἀπολεσθέντος Εὐσταθίου Ζακυνθηνοῦ παρακαλεῖ ὅπως ληφθῇ μέριμνα περὶ ἐξακριβώσεως τῆς τύχης τοῦ υἱοῦ του. — Ἡ κοινότης Σιδηροκάστρου παρακαλεῖ ὅπως ἡ ἀπόφασις τῆς Ἐπιτροπῆς περὶ φορολογίας τῶν Λαχανοκήπων ἀναθεωρηθῇ. — Ὁ Ἀχιλλεὺς Βούλγαρης, ἀρχειοφύλαξ τοῦ Εἰρηνοδικείου Θεσσαλονίκης, ὑποβάλλει ὑπόμνημα περὶ καλυτερεύσεως τῆς θέσεως τῶν ἀρχειοφυλάκων Εἰρηνοδικείου. — Κάτοικοί τινες τῆς νήσου Κερκύρας ζητοῦσιν ἀποζημίωσιν διὰ τὰς βλαβείσας κατὰ τὸν παρελθόντα Σεπτέμβριον ὑπὸ τῶν Ἰταλῶν στρατιωτῶν περιουσίας των. — Ἐπιτροπὴ κατοίκων Βελεστίνου αἰτεῖται τὴν κατάργησιν τοῦ φόρου δεκάτης ἐπὶ τοῦ καπνοῦ καὶ τὴν βελτίωσιν τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ ἀκαθαρίστου εἰσοδήματος. — Οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι Μάνδρας αἰτοῦνται τὴν παροχὴν τοῦ 13ου μισθοῦ. — Ὁ προσφυγικὸς Σύλλογος Καβάλλας παρακαλεῖ ὅπως τερματισθῇ ἡ οἰκτρὰ κατάστασις τῶν προσφύγων. — Ὁ πληρεξούσιος κ. Τ. Καλατζόπουλος ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἐδαφίου 1 τοῦ ἄρθρου 10 τοῦ ἀπὸ 15 Ὀκτωβρίου 1923 Ν. Διατάγματος περὶ μειώσεως τοῦ φόρου αἰγοπροβάτων κλπ». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Α. Πραντούνας ὑποβάλλει προτάσεις νόμων 1) «περὶ ἱδρύσεως Ἀνωτάτης Πολεμικῆς Ἀκαδημίας ἐν Ἑλλάδι», 2) «περὶ καταργήσεως τῶν Διοικητικῶν Συμβουλίων τῶν Ὑπουργείων» καὶ 3) «περὶ ἱδρύσεως Ἀνωτάτου Πολεμικοῦ Συμβουλίου». — Ὁ πληρεξούσιος κ. Χρ. Φακῆς ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ ἐκδικάσεως τῶν ἐκ συναλλαγματικῶν ἢ γραμματίων εἰς διαταγὴν ἀγωγῶν». — Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Σωτ. Γιαννούσης, Σωτ. Χατζηγάκης, Β. Ἰακωβάκης καὶ Π. Καραλῆς ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων». — Ἡ ἐπὶ τῶν Δημοσίων Ἔργων Ἐπιτροπὴ τῆς Συνελεύσεως ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπαναφορᾶς τῶν παυθέντων ὑπαλλήλων Δημοσίων Ἔργων». Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§5Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πιστεύω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι διερμηνεύω τὰ αἰσθήματα ὁλοκλήρου τῆς Συνελεύσεως, παρακαλῶν τὸν κ. Πρόεδρον αὐτῆς νὰ διαβιβάσῃ πρὸς τὴν Ἀμερικανικὴν Βουλὴν καὶ Γερουσίαν τὴν βαθυτάτην τοῦ Σώματος θλῖψιν ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ πρώην Προέδρου τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν Οὐΐλσων. Εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας ποίαν ἰσχυρὰν ἴσχυσεν ἐπίδρασιν ἡ ἱστορικὴ μορφὴ τοῦ Οὐΐλσων ὄχι μόνον ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς ἰδίας του Πατρίδος ἀλλὰ καὶ καθ’ ὅλον τὸν κόσμον. Κατὰ τὸν παγκόσμιον πόλεμον, χάρις εἰς τὴν πρωτοβουλίαν αὐτοῦ ἐν πολλοῖς, ἐξησφαλίσθη ἡ ὑλικὴ καὶ ἠθικὴ ἐπικράτησις τῶν φιλελευθέρων λαῶν τῆς Γῆς ἐναντίον τοῦ δεσποτισμοῦ. Καὶ κατὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης ἀπαύγασμα τῆς διανοίας του ὑπῆρξεν ὁ θεσμὸς τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ὅστις δὲν ἀμφιβάλλομεν ὅτι εἶναι προωρισμένος ἀναπτυσσόμενος σὺν τῷ χρόνῳ νὰ ἀποβῇ τὸ ἀσφαλὲς ἔρεισμα τῆς γενικῆς εἰρήνης καὶ πρὸ παντὸς τῶν ἀνισχύρων λαῶν. Ὁ Ἑλληνισμός, κύριοι, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μείνῃ ἀσυγκίνητος διὰ τὸν θάνατον τοιούτου ἀνδρός.

§6ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπικροτοῦμεν ἀπολύτως τὴν πρότασιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ μορφὴ τοῦ Οὐΐλσωνος θὰ φωτίζῃ ἐπὶ μακρὸν τὸν κόσμον. Ἀπὸ τὴν Ἀμερικὴν ἦλθεν ἓν κήρυγμα ἠθικόν, τὸ ὁποῖον ἐπέδρασε καὶ εἰς τὴν τύχην τοῦ πολέμου καὶ εἰς τὴν σύναψιν τῆς εἰρήνης. Δυστυχῶς ὁ κόσμος, ἰδίως ὁ κόσμος ὁ εὐρωπαϊκός, δὲν εὑρίσκετο εἰς τὸ ὕψος τοῦ ἠθικοῦ ἰδανικοῦ τοῦ Οὐΐλσωνος καὶ διὰ τοῦτο ὁ ἀγὼν αὐτοῦ δὲν ἐκαρποφόρησε πλήρως, ἀλλ’ ὁ σπόρος ἐρρίφθη καὶ ἐλπίζομεν ὅτι εἰς τὸ μέλλον αἱ ἰδέαι τὰς ὁποίας ἐθέσπισεν ὁ Οὐΐλσων θὰ καρποφορήσουν. Κέρδος ἐξ αὐτῶν θὰ ἀποκομίσῃ ὁλόκληρος ὁ κόσμος, περισσότερον ὅμως ἀπὸ ἄλλους οἱ μικροὶ λαοί, τοὺς ὁποίους ἡ Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν ἀποσκοπεῖ νὰ προστατεύσῃ. Διὰ τοῦτο ἐπικροτοῦμεν ἀπολύτως τὴν πρότασιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποθέτω ὅτι ἡ Συνέλευσις δὲν ἔχει καμμίαν ἀντίρρησιν ὅπως διαβιβάσω ἐξ ὀνόματος τοῦ Σώματος τὰ συλλυπητήρια πρὸς τὴν Ἀμερικανικὴν Βουλὴν.

§8ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§10Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ πολιτικὴ κρίσις, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐξ ἧς προῆλθεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ὑπῆρξε τὸ φυσικὸν ἐπακολούθημα γεγονότος ὅλως ἀσχέτου πρὸς τὴν διαμόρφωσιν τῶν παρ’ ἡμῖν πολιτικῶν ὅρων. Ὡς ἐκ τούτου ἡ ἐκ τῆς Ἀρχῆς ἀποχώρησις τοῦ ἡγέτου τῶν Φιλελευθέρων συνεπείᾳ προσκαίρου φυσικῆς κοπώσεως ἐπέδρασε μέν, ὡς ἦτο ἑπόμενον, ἐν μέρει εἰς τὴν προσωπικὴν τῆς Κυβερνήσεως σύνθεσιν, δὲν πρόκειται ὅμως νὰ θίξῃ τὸ παράπαν τὴν διαγεγραμμένην ἤδη πορείαν της. Τὸ βαρὺ αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ ἔργον μας ἀπέβη ἤδη κατόπιν τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ πρωταθλητοῦ τῆς συγχρόνου τοῦ Ἔθνους ἱστορίας ἀπείρως χαλεπώτερον· τὸ πρόγραμμα ὅμως ἡμῶν παραμένει ἀνέπαφον. Διότι ἀκραδάντως πιστεύομεν ὅτι ὑπὸ τὰς κρατούσας σήμερον συνθήκας μόνον διὰ τῶν ἀρχῶν ἃς τοῦτο καθιεροῖ καὶ τῶν μέτρων περὶ τῶν ὁποίων προβλέπει δυνάμεθα νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὴν εὐόδωσιν τῶν πόθων καὶ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους. Θὰ ἠδυνάμην ἴσως, κύριοι, νὰ τερματίσω τὰς δηλώσεις μου ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ, δοθέντος ὅτι ἡ μὲν Συνέλευσις διατελεῖ ἤδη ἐν γνώσει τῶν ἀπόψεων τῆς Κυβερνήσεως, τῶν ἀναφερομένων εἴτε εἰς τὰς διεθνεῖς ἡμῶν σχέσεις εἴτε εἰς τὴν ῥύθμισιν τῶν φλεγόντων τῆς Χώρας ἐσωτερικῶν προβλημάτων, αἱ δὲ κεφαλαιώδεις ἀνάγκαι, ἃς καλούμεθα ἐν σπουδῇ νὰ ἀντιμετωπίσωμεν, θὰ ἐστέρουν ἐνδιαφέροντος καὶ πρακτικῆς σημασίας οἱανδήποτε ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐνασχόλησιν ἐπὶ τῶν λεπτομερειῶν τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος. Παρ’ ὅλα ταῦτα δὲν δύναμαι νὰ κατέλθω τοῦ βήματος χωρὶς νὰ φέρω τὸν λόγον ἐπὶ σημείων τινῶν τὰ ὁποῖα χρήζουν ἐπεξηγήσεως, διὰ νὰ καταδειχθῇ σαφέστερον ὁ ἀληθὴς χαρακτὴρ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ ἡ θέσις αὐτῆς ἀπέναντι τῶν ζητημάτων ἅτινα ζωηρῶς ἀπασχολοῦν τὴν δημοσίαν γνώμην. Δύναμαι ἴσως νὰ συνοψίσω ἀμφότερα ταῦτα λέγων ὅτι προέχει ἐν ἡμῖν σήμερον ἡ ἔννοια τῆς τάξεως, ἡ φροντὶς πρὸς ἀποκατάστασιν πλήρους ἰσοπολιτείας, ἡ ἐφαρμογὴ τῶν λαϊκῶν μας ἀντιλήψεων. Ὡς Κυβέρνησις τάξεως παρέχομεν τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι θέλομεν προασπίσει μετὰ σταθερᾶς χειρὸς τὴν ἐσωτερικὴν ἀσφάλειαν, τὴν κοινωνικὴν γαλήνην καὶ τὰ δίκαια τῶν φιλησύχων πολιτῶν, στρέφοντες ἀδιστάκτως τὴν δύναμιν τοῦ Κράτους ἐναντίον τῶν ἀρνητῶν τῆς Χώρας στοιχείων. (Χειροκροτήματα). Ἐμφορούμενοι ἀφ’ ἑτέρου ἀπὸ τὴν ἀδιάσειστον θέλησιν νὰ ἐξασφαλίσωμεν πάσῃ θυσίᾳ τὴν ἀμερόληπτον τῶν νόμων ἐφαρμογήν, παρὰ τὴν βαθεῖαν πεποίθησιν ἣν τρέφομεν ὅτι ἡ ἐπικράτησις τῶν ἰδεῶν μας αὐτὴ καὶ μόνη ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον, θέλομεν κατέλθει εἰς τὸν ἀγῶνα ἐν ἴσῃ μοίρᾳ μετὰ τῶν λοιπῶν κομμάτων καὶ θὰ τηρήσωμεν τὴν ἐξουσίαν ἀμέτοχον τῆς πολιτικῆς διαμάχης. Συνεπεῖς τέλος πρὸς ἀρχὰς ἃς ἀνέκαθεν πρεσβεύομεν θὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν ἐνίσχυσιν τῆς λαϊκῆς εὐημερίας ὡς τὸν κύριον τῆς Κυβερνήσεως προορισμὸν καὶ θὰ θέσωμεν τὴν θρησκευτικὴν τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας εὐλάβειαν ὡς τὸν ἀπαράβατον νόμον τῶν πράξεών μας. Ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἡ Κυβέρνησις ἐπιλαμβανομένη τοῦ ἔργου της θέλει ἐπιδιώξει μετὰ τῆς σπουδῆς τὴν ὁποίαν αἱ περιστάσεις θὰ ἐπιτρέψουν τὴν ἐφαρμογὴν μέτρων ἀποσκοπούντων εἰς τὴν συμπλήρωσιν καὶ ἐπέκτασιν τῆς ἐκπαιδευτικῆς, τῆς ἀγροτικῆς ὡς καὶ τῆς ἀποκεντρωτικῆς μεταρρυθμίσεως, τὴν δικαιοτέραν κατὰ τὸ δυνατὸν διαρρύθμισιν τῆς κειμένης φορολογίας, ὡς καὶ τὴν ἐπιβεβλημένην ἐξομάλυνσιν τῶν σχέσεων μεταξὺ ἐργασίας καὶ κεφαλαίου. Πρὸ πάσης ἄλλης μερίμνης ὅμως αἰσθανόμεθα ὅτι προέχει τὸ καθῆκον ἡμῶν πρὸς ἀνακούφισιν τῶν δεινοπαθούντων προσφυγικῶν πληθυσμῶν. Δι’ ὃ καὶ ἄνευ χρονοτριβῆς θέλομεν ἐπιδοθῆ, ἐν στενῇ καὶ ἀδιαλείπτῳ ἐπαφῇ μεθ’ ὅλων τῶν παραγόντων τῶν ἐγκύρως ἐκπροσωπούντων τὸν προσφυγικὸν κόσμον, εἰς τὰς ἐνδεικνυομένας προσπαθείας πρὸς βελτίωσιν τῶν βιωτικῶν ὅρων τῶν προσφύγων καὶ ἐπίσπευσιν τῆς μονίμου αὐτῶν ἐγκαταστάσεως. Ὅπως πάντα τὰ κατ’ ἰδίαν μέτρα, ἅτινα ἔχει πρὸ ὀφθαλμῶν ἡ Κυβέρνησις, οὕτω καὶ αἱ ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ἀντιλήψεις της ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἀπορρέουν βαθείας λαϊκῆς συνειδήσεως. Χρονολογεῖται ἀπὸ μακροῦ ἡ ἐρριζωμένη ἡμῶν πεποίθησις ὅτι ἡ ὑλικὴ καὶ ἠθικὴ τοῦ Ἔθνους δοκιμασία, τῆς ὁποίας μάταιον θὰ ἦτο νὰ διεκτραγῳδήσωμεν ἅπαξ ἔτι τὰς ὀδυνηρὰς συνεπείας, βαρύνει ἐξ ἴσου μετὰ τῆς Δυναστείας καὶ τὸν βασιλικὸν θεσμὸν καὶ ὅτι μόνον διὰ ριζικῆς τοῦ πολιτεύματος μεταβολῆς θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀπαλλαγῶμεν ἀπὸ τὸν φόβον τῆς ἐμφανίσεως ὁμοίων κινδύνων εἰς τὸ μέλλον. (Χειροκροτήματα) Πολίτευμα ὅμως κατ’ ἐξοχὴν λαϊκὸν ὅπως ἡ Δημοκρατία δὲν δύναται νὰ ἐννοηθῇ εἰμὴ ὡς ἀπαύγασμα τῆς ἀνοθεύτου καὶ ἐλευθέρας τοῦ Λαοῦ θελήσεως. Κατ’ ἀκολουθίαν πρὸς τὴν ἀρχὴν ταύτην καὶ ἐν τῇ συναισθήσει ὅτι ἡ ἀνύποπτος τοῦ δημοκρατικοῦ καθεστῶτος προέλευσις, αὕτη κυρίως προώρισται νὰ ἀποτελέσῃ τὴν ἀκατάβλητον δύναμιν διὰ τῆς ὁποίας θέλομεν ἀποσοβήσει νέον πρὸς τὸν δεσποτισμὸν ὀπισθοδρόμησιν ἀρχῆθεν ἐτάχθημεν καὶ ἀκλονήτως ἐμμένομεν εἰς τὴν ἰδέαν τῆς ἀκεραίας πρὸς τὸν Λαὸν προσφυγῆς. Ἐπιφυλάξεις ἐκ μέρους τῆς Συνελεύσεως δυνάμεναι νὰ ἑρμηνευθοῦν ὡς ἐκδήλωσις τῆς δυσπιστίας ἣν δῆθεν τρέφει αὕτη περὶ τῆς ἀληθοῦς ῥοπῆς τοῦ δημοσίου φρονήματος θὰ ἐξέθετον ἀδικαιολογήτως τὴν Δημοκρατίαν εἰς ἐπιθέσεις ἀκαταπαύστους παρακωλυούσας τὴν ἄνετον αὐτῆς ἀνάπτυξιν καὶ θὰ ἐδημιούργουν εἰς μάτην σοβαροὺς καὶ διὰ τὴν γαλήνην τῆς Χώρας καὶ διὰ τὴν τύχην τοῦ νέου πολιτεύματος κινδύνους. Καὶ λέγομεν εἰς μάτην, διότι ἐφόσον διεπιστώθη ὁμόφωνος σχεδὸν ἡ γνώμη τῆς Συνελεύσεως ὑπὲρ τῆς διενεργείας δημοψηφίσματος ἡ τελικὴ λύσις ὅλων τῶν συναφῶν πρὸς τὴν πολιτειακὴν κρίσιν ζητημάτων ἤθελε ἐπέλθει πράγματι διὰ τοῦ Λαοῦ, εἴτε διὰ διπλοῦ εἴτε διὰ συνθέτου ἐρωτήματος ἀπευθυνομένου πρὸς αὐτόν, ἡ δὲ κατὰ τύπους ἀφαίρεσις ἐκ τῆς λαϊκῆς ψήφου τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἰς οὐδὲν ἄλλο ἤθελε συντελέσει εἰμὴ εἰς τὴν παραπλάνησιν τῶν ἐκλογέων ἀφ’ ἑνὸς καὶ εἰς ἐνίσχυσιν ἀφ’ ἑτέρου τῶν σκοπίμων κατὰ τοῦ κύρους τοῦ δημοψηφίσματος αἰτιάσεων. Μετ’ ἀκλονήτου πίστεως καὶ ἠρεμίας ἀποβλέποντες, κ. πληρεξούσιοι, εἰς τὴν λαϊκὴν κρίσιν καὶ ἐξ αὐτῆς ἀσφαλῶς ἀναμένοντες τὴν βαθεῖαν τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ὀργανισμοῦ ἀνάπλασιν ὑποβάλλομεν ὑπ’ ὄψιν ὑμῶν σχέδιον Ψηφίσματος, ἐν ᾧ ἀποκρυσταλλοῦνται αἱ ἐκτεθεῖσαι τῆς Κυβερνήσεως ἀντιλήψεις. (Ἀναγινώσκει:) Ψήφισμα «Ἡ Δʹ τῶν Ἑλλήνων Συντακτικὴ Συνέλευσις ἔχουσα πρὸ ὀφθαλμῶν ὅτι ἡ Δυναστεία τοῦ Γεωργίου ἀνίκανος νὰ ἐνστερνισθῇ τὰ μεγάλα τοῦ Ἔθνους ἰδανικὰ ἀπέδειξεν ἑαυτὴν ἀναξίαν τῆς Πατρίδος, ὑποτάξασα δὲ εἰς τὰς ἰδίας ἑαυτῆς βλέψεις τὴν αἰωνίαν ἰδέαν τῆς Ἑλλάδος καὶ καταστήσασα τὸν θεσμὸν τῆς βασιλείας σύμβολον ἐθνικῆς διαιρέσεως καὶ σημαίαν ἐμφυλίου πολέμου καὶ μίσους ἔφθειρε τὴν ψυχὴν τοῦ Λαοῦ καὶ ἐνέκρωσε τὴν ἠθικὴν αὐτοῦ δύναμιν, ἔσυρε δὲ πρὸς τὰ ὀπίσω τὸ Ἔθνος τὸ προσεγγίσαν ἤδη τὸ τέρμα τῶν μεγάλων αὐτοῦ ἱστορικῶν πεπρωμένων καὶ ἀπέβη πηγὴ ἀνυπολογίστων καὶ ἀνεπανόρθωτων ἐθνικῶν συμφορῶν. Φρονοῦσα ὅτι ἡ ἐπάνοδος τῆς Δυναστείας δύναται καὶ πάλιν ἐν συνεχείᾳ τῶν δυναστικῶν παραδόσεων νὰ θέσῃ ἐκ νέου ἐν κινδύνῳ τὸ συμφέρον, τὸ μέλλον καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τῆς Χώρας, ἔχουσα δὲ ἀφ’ ἑτέρου σταθερὰν τὴν πίστιν ὅτι τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα σύμφωνον πρὸς τὴν ἰδιοφυΐαν καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ δύναται μόνον νὰ ἀποτελέσῃ τὴν ἑδραίαν καὶ ἀσφαλῆ βάσιν τῆς πνευματικῆς καὶ ἠθικῆς αὐτοῦ ἀνορθώσεως καὶ νὰ ὁδηγήσῃ τὸ Ἔθνος εἰς ἐκπλήρωσιν τοῦ ἐκπολιτιστικοῦ του προορισμοῦ, διαδηλοῖ μὲν ἀνεπιφυλάκτως τὴν δημοκρατικὴν αὐτῆς πίστιν, ἔχουσα ὅμως ὑπ’ ὄψει ὅτι μόνον ἡ αὐθόρμητος καὶ γνησία ἐκδήλωσις τῆς λαϊκῆς θελήσεως εἶναι ἱκανὴ νὰ περιβάλῃ μὲ ἀδιαφιλονίκητον καὶ ἀδιάσειστον κῦρος πᾶσαν ἀπόφασιν περὶ τῶν θεμελιωδῶν τούτων τῆς Χώρας προβλημάτων καὶ νὰ παγιώσῃ τὴν ἀπαραίτητον διὰ τὴν ὁμαλὴν τοῦ Ἔθνους πρόοδον ἐσωτερικὴν γαλήνην καὶ ἡσυχίαν Ψηφίζει Προκηρύσσει δημοψήφισμα, δι’ οὗ ἐλευθέρως θέλει ἀποφανθῇ ὁ Λαὸς περὶ τῆς ἐκπτώσεως ἤ διατηρήσεως τῆς Δυναστείας τοῦ Γεωργίου ὡς καὶ περὶ τῆς μορφῆς τοῦ ἁρμόζοντος εἰς αὐτὸν πολιτεύματος. Τὸ δημοψήφισμα ἐνεργηθήσεται διὰ ψηφοδελτίου. Διὰ Β. Διατάγματος θέλει ὁρισθῇ ὁ χρόνος, αἱ κριθησόμεναι ἀναγκαῖαι ἐγγυήσεις περὶ τῆς ἀμερολήπτου διεξαγωγῆς τοῦ δημοψηφίσματος καὶ πᾶσα ἄλλη λεπτομέρεια σχετικὴ πρὸς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ παρόντος ψηφίσματος». (Χειροκροτήματα).

§11Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαναστασίου ἔχει τὸν λόγον.

§13Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Διὰ τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐπιστοποιήθη καὶ ἐπισήμως τὸ ἤδη γνωστόν, ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις εἶναι συνέχεια τῆς προκατόχου της. Ἡ οὐσιαστικωτέρα κατὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μεταβολὴ εἶναι ἡ ἀποχώρησις μερικῶν ἐκ τῶν μελῶν αὐτῆς. Εἶναι προφανὲς ὅτι ἡ μεταβολὴ αὐτὴ προκαλεῖ ἐξασθένησιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἰδίως τὸ κενὸν τὸ ὁποῖον ἀφίνει ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι δυσαναπλήρωτον. Ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως μᾶς ἐδόθη ἐπανειλημμένως ἀφορμή, παρ’ ὅλην τὴν ἀντίθεσιν ποὺ μᾶς χωρίζει, νὰ ἐκφράσωμεν τὸν θαυμασμόν μας διὰ τὰς μεγάλας πράξεις τοῦ κ. Βενιζέλου, τὴν ἐκτίμησιν τὴν ὁποίαν τρέφομεν διὰ τὰς ἱκανότητάς του καὶ νὰ τονίσωμεν τὸν σεβασμόν, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ περιβάλλῃ τὸ πρόσωπόν του. Εἶναι πράγματι λυπηρὸν ὅτι ἐσπατάλησεν, ὅτι ἐθυσίασε μίαν πλουσίαν ζωήν, πλουσίαν εἰς πνευματικὰς καὶ ἠθικὰς ἀρετὰς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Πατρίδος καὶ εὑρίσκεται σήμερον εἰς ἀδυναμίαν—εὔχομαι προσωρινῶς—νὰ ἀναμιγνύηται ἀμέσως καὶ ἐνεργῶς εἰς τὸν δημόσιον βίον, διὰ τὸν ὁποῖον τὸν ἔπλασε καὶ τὸν ἐπροίκισε τόσον ἀφθόνως ἡ φύσις. Ἀλλ’ ἐνῷ αὐτὴ εἶναι ἡ ἐκτίμησις διὰ τὸ ἔργον καὶ τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Βενιζέλου δὲν ἠμποροῦμεν ν’ ἀποκρύψωμεν ὅτι δὲν συμφωνοῦμεν μὲ τὸν τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἔδρασε τὰς τελευταίας ἡμέρας. Καὶ λέγω τοῦτο ἔχων ὑπ’ ὄψει τὸν σχηματισμὸν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Δὲν θὰ κατηγορηθῶ ἀπὸ κανένα ὅτι εἰς τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἀναμιγνύω ζητήματα ἀφορῶντα τὰ ἐσωτερικὰ ἑνὸς κόμματος. Τὰ κόμματα εἶναι τὰ στοιχεῖα τοῦ πολιτικοῦ ὀργανισμοῦ. Δι’ αὐτῶν ζῇ καὶ κινεῖται ὁ δημόσιος, ὁ πολιτικὸς ὀργανισμός. Καὶ δι’ αὐτὸ αἱ ἐσωτερικαί των ὑποθέσεις δὲν εἶναι ἰδιαίτεραι ὑποθέσεις τῶν κομμάτων, ἰδίως ὅταν καταλήγουν εἰς σχηματισμὸν Κυβερνήσεων. Λοιπὸν δὲν γνωρίζω ἂν ὑπάρχει προηγούμενον ὄχι μόνον εἰς τὴν ἱστορίαν τὴν κομματικὴν τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ εἰς οἱανδήποτε ἱστορίαν κομμάτων κανενὸς κοινοβουλευτικοῦ Κράτους, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ ἀποχωρῶν ἀρχηγὸς μιᾶς Κυβερνήσεως ἢ κόμματος νὰ διορίζῃ τὸν διάδοχον αὑτοῦ καθ’ ὃν τρόπον ἐξέλεξε τὸν διάδοχον αὑτοῦ ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀποτέλεσμα τοῦ τρόπου τοῦ ἐκ τῶν ἄνω σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὅτι δυστυχῶς ἐμειώθη τὸ κῦρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ τοιαύτης μειώσεως δὲν ἦτο ἄξιος οὔτε ὁ Πρόεδρος τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως οὔτε τὰ μέλη αὐτῆς. Συνέπεια αὐτῆς τῆς μειώσεως τοῦ κύρους εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ἐμφανίζεται ἐνώπιον ἡμῶν ἡ Κυβέρνησις κολοβὴ εἰς ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἀνωμαλία τῶν περιστάσεων ἐπιβάλλει ἐντατικὴν καὶ ἐνδελεχῆ ἀφοσίωσιν εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν Ὑπουργείων των ἑνὸς ἑκάστου ἐκ τῶν Ὑπουργῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον. Καλλιεργεῖται ἀπὸ ὡρισμένους κύκλους ἡ ἀντίληψις ὅτι ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καίπερ ἀποχωρήσας τῆς Ἀρχῆς, πρέπει νὰ ἐξακολουθῇ νὰ δίδῃ τὴν κατεύθυνσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἤ, διὰ νὰ μεταχειρισθῶ τὴν φρασεολογίαν τὴν χρησιμοποιουμένην, αὐτὸς νὰ εἶναι ὁ ρυθμιστὴς τῆς πολιτικῆς καταστάσεως. Τοιουτοτρόπως δημιουργεῖται μία ἀνώμαλος κατάστασις εἰς βλάβην καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κυβερνητικοῦ κόμματος. Ἀλλὰ δὲν δημιουργεῖται τώρα αὐτὴ ἡ ἀνώμαλος κατάστασις, συνεχίζεται ἁπλῶς. Διότι ἀπὸ τῶν ἐκλογῶν τοῦ 1920 καὶ ἰδίως μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922 τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὅσοι δηλ. ἐξηκολούθησαν νὰ στεγάζωνται ὑπὸ τὸν ἄλλως τε τιμητικὸν αὐτὸν τίτλον, εἰς τὰς κρισίμους στιγμὰς ὑπέταξαν τὴν κρίσιν καὶ τὴν θέλησιν αὐτῶν εἰς τὰς ἐκ Παρισίων στελλομένας ὁδηγίας. Δὲν θὰ ὑπάρξῃ, κύριοι, κανεὶς ὁ ὁποῖος θὰ ἀμφισβητήσῃ εἰς τὸν ἀξιότιμον τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφέρῃ δημοσίᾳ τὴν γνώμην του ἐπὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων καὶ τοιουτοτρόπως νὰ προσπαθῇ νὰ ἐπηρεάζῃ τὴν πολιτικὴν κατεύθυνσιν τοῦ Τόπου. Ὅλως ἀντιστρόφως, ἐὰν δὲν τὸ ἔπραττε, θὰ ἦτο ἀτύχημα καὶ θὰ ἐθεωρεῖτο καὶ ἀπὸ ἡμᾶς παράλειψις ἐκπληρώσεως καθήκοντος. Δὲν νομίζομεν ὅτι ἡ Δημοκρατία πρέπει νὰ δημιουργῇ ἐμπόδια εἰς τὸ νὰ προσφέρουν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς Πατρίδος τὰς ἀνωτέρας αὑτῶν ἱκανότητας πρόσωπα προικισμένα μὲ αὐτάς, οὔτε φανταζόμεθα ὅτι ἡ Δημοκρατία ἀποτελεῖ ἰσοπέδωσιν τῶν πάντων. Ἐὰν εἶχεν ἄλλως, ἡ Δημοκρατία θὰ ἦτο πληγὴ διὰ τὴν κοινωνίαν. Ἴσια ἴσια χαρακτηριστικὸν τῆς Δημοκρατίας εἶναι ὅτι ἀφίνει ἀνοικτοὺς ὅλους τοὺς δρόμους εἰς ὅλας τὰς ἱκανότητας καὶ παρέχει τὴν εὐκαιρίαν νὰ ἐπηρεάζουν τὸν δημόσιον βίον περισσότερον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι προικισμένοι ἀπὸ τὴν φύσιν μὲ μεγαλυτέραν πολιτικὴν ἰδιοφυΐαν. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ τούτου. Ἀλλ’ ὅ,τι δὲν δυνάμεθα νὰ ἐπιδοκιμάσωμεν εἶναι ἡ ὕπαρξις ὄπισθεν τῆς ὑπευθύνου Κυβερνήσεως μιᾶς ἄλλης Κυβερνήσεως, ἡ κηδεμόνευσις τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅτι δὲν δυνάμεθα ἀκόμη νὰ ἐγκρίνωμεν εἶναι ἡ τυφλὴ ὑποταγὴ ἑνὸς κόμματος εἰς τὴν σκέψιν καὶ τὴν θέλησιν ἑνὸς προσώπου. Αἱ μεγάλαι πράξεις, κύριοι πληρεξούσιοι, ἐπιβάλλουσιν εἰς τοὺς λαοὺς τὴν εὐγνωμοσύνην καὶ τὸν σεβασμόν, ἀλλὰ δὲν δίδουν δικαίωμα εἰς τὸ νὰ προσδιορίζηται αὐθαιρέτως ἡ πολιτικὴ ζωὴ ἑνὸς Τόπου ἀπὸ τοὺς μεγάλους ἄνδρας. Αἱ γνῶμαί των πρέπει νὰ εἶναι ἀσπασταὶ μόνον ἐὰν πείθουν περὶ τῆς ὀρθότητος αὐτῶν. Ἐνθυμεῖσθε κατὰ τὴν περίοδον τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ τὰ ὄργανα τῆς Αὐλῆς πῶς ἐδικαιολόγουν θεωρητικῶς τὴν ἐπιβολὴν τὴν αὐταρχικὴν τοῦ ἡγεμόνος. Διότι ὁ ἡγεμὼν ἐκεῖνος εἶχεν ἡγηθῆ ἐπιτυχῶν πολέμων, ἐθεωρεῖτο ὁ ἁρμοδιώτερος πάντων διὰ νὰ κανονίζῃ τὰς τύχας τῆς Πατρίδος. Καὶ ἡ θεωρία αὐτή, ἐὰν ἐνθυμῆσθε, ὅσοι εὑρίσκεσθε τότε εἰς τὴν Βουλήν, ὑπεστηρίχθη ἀκόμη καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Αὐτὸ εἶναι τὸ πνεῦμα τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ, ἡ ὑποδούλωσις τοῦ Λαοῦ καὶ τῶν ἀντιπροσώπων του εἰς τὴν σκέψιν καὶ τὴν θέλησιν τοῦ ἡγεμόνος. Ἐνῷ ἡ Δημοκρατία στηρίζεται εἰς τὴν αὐτόνομον σκέψιν καὶ θέλησιν ὅλων τῶν πολιτῶν καὶ κατὰ μείζονα λόγον τῶν ἀντιπροσώπων τῶν πολιτῶν, Στηρίζεται εἰς τὴν συναίσθησιν πάντων τῆς εὐθύνης τὴν ὁποίαν ἔχουν διὰ τὰς τύχας τοῦ Τόπου. Δὲν θέλει ὑποταγὴν εἰς πρόσωπα, ἀλλὰ προσαρμογὴν εἰς τὴν ἀλήθειαν καὶ εἰς τὸ γενικὸν συμφέρον. Ἐπολεμήσαμεν, κύριοι, τὸν Κωνσταντινισμὸν καὶ ἠγωνίσθημεν νὰ μὴ γίνῃ τιμάριον ἡ Ἑλλὰς ἑνὸς τυραννικοῦ καὶ προδοτικοῦ ἡγεμόνος. Εἴμεθα συνεπεῖς πρὸς τὸν ἑαυτόν μας, ἂν καὶ τώρα ἀγωνιζόμεθα ἐναντίον ὅλων τῶν προσπαθειῶν ὅπως καλλιεργηθῇ τὸ ἀπολυταρχικὸν πνεῦμα ὑπὸ ἄλλην μορφὴν, ὑπὸ οἱανδήποτε μορφὴν προσωπικῆς ἐπιβολῆς, ὑπὸ οἱανδήποτε μορφὴν Μεσσιανισμοῦ. Αὐταὶ αἱ προσπάθειαι κατεβλήθησαν καὶ εἰς τὸ παρελθὸν καὶ εἶχον ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ἐνισχύσουν τὰς ἐνεργείας τῶν ὀργάνων τῆς Αὐλῆς, τὰ ὁποῖα ἐπροπαγάνδιζον τὸν Κωνσταντινισμόν. Αὐταὶ αἱ προσπάθειαι κατεβλήθησαν καὶ εἰς τὸ παρελθὸν καὶ ἐζημίωσαν καὶ τὸν Τόπον καὶ αὐτὸ τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Βενιζέλου. Αὐτὰ ἦτο ἀνάγκη, κύριοι συνάδελφοι, νὰ εἴπω ...

§14ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ μᾶς ὑβρίσητε δηλαδή, διότι ἡμεῖς σεβόμεθα ἰδέας.

§15Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ δὲν συνήθισα νὰ ὑβρίζω κανένα, ἐσυνήθισα νὰ ἐκφράζω τὰς ἐνδομύχους σκέψεις μου, νὰ λέγω μὲ ἀπόλυτον εἰλικρίνειαν τὰς πεποιθήσεις μου. Καὶ τοῦτο, νομίζω, εἶναι τὸ πρώτιστον καθῆκον τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν. (Χειροκροτήματα). Ἦτο ἀνάγκη, ἐπαναλαμβάνω, νὰ εἴπω ὅσα εἶπον καὶ νὰ ὁμιλήσω καθ’ ὃν τρόπον ὡμίλησα περὶ πολιτικοῦ ἀνδρὸς τὸν ὁποῖον διὰ τὰς μεγάλας του πράξεις ἐσυνηθίσαμεν ἡμεῖς οἱ δημοκρατικοὶ νὰ σεβώμεθα καὶ νὰ τιμῶμεν περισσότερον ἀπὸ οἱονδήποτε ἄλλο πρόσωπον εἰς τὸν Τόπον. Ἦτο ἀνάγκη, διότι διατρέχομεν κρίσιμον περίοδον, διότι πρόκειται νὰ ἀναπλάσωμεν τὸν βίον μας, διότι πρόκειται νὰ εἰσέλθωμεν εἰς μίαν νέαν περίοδον, καὶ πρέπει νὰ ἐξηγηθῶμεν, πρέπει νὰ καθαρίσωμεν ὅλους τοὺς λογαριασμούς, διὰ νὰ μὴ πλανώμεθα φανταζόμενοι ὅτι οἰκοδομοῦμεν στερεὸν οἰκοδόμημα, ἐνῷ κινδυνεύομεν νὰ οἰκοδομήσωμεν ἐπὶ τῆς ἄμμου. Καὶ ταῦτα ὡς πρὸς τὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως. Μολονότι ἡ Κυβέρνησις ἀποτελεῖ συνέχειαν τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, αἱ δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περιέχουν κάτι πλέον τῶν δηλώσεων τοῦ προκατόχου του καὶ κάτι ἔλαττον. Θὰ σᾶς εἴπω τί περιέχουν ἔλαττον. Πιθανὸν ἡ παράλειψις νὰ ἔγινε, διότι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνεφέρθη εἰς τὰς δηλώσεις καὶ τὸ πρόγραμμα τοῦ κ. Βενιζέλου. Ἀλλ’ ἐμὲ ἀνησυχεῖ ἡ παράλειψις καὶ θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἀκούσω ῥητὰς καὶ κατηγορηματικὰς δηλώσεις. Ἡ παράλειψις ἀφορᾷ τὸν θεσμὸν τοῦ δευτέρου νομοθετικοῦ Σώματος καὶ τὸν θεσμὸν τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας.

§16Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀπολύτως παράλειψις. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ χαρακτηρίσωμεν ὡς παράλειψιν τὴν μὴ μνείαν τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀναλογικὴν ψηφοφορίαν καὶ τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ὑποθέτω ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ ἀνεύρῃ τις πλείονας ὁμοίας φύσεως παραλείψεις. Δὲν ἐθεώρησα ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπαναλάβω κατὰ λέξιν ἃ εἶναι τὰ ὁποῖα ἠκούσθησαν πρὸ ἑνὸς μηνὸς εἰς τὴν Συνέλευσιν καὶ τὰ ὁποῖα εἶναι πρόσφατα εἰς τὴν μνήμην ὅλων. Ἐδήλωσα κατὰ τὸν μᾶλλον κατηγορηματικὸν τρόπον ὅτι διατηροῦμεν ἀκέραιον τὸ πρόγραμμα τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὑπὸ τὴν νέαν αὐτοῦ μορφήν, ὅτι οὐδὲν ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα περιελήφθησαν εἰς τὰς ἀρχικὰς δηλώσεις ἀποκρούομεν καὶ προσεθέσαμεν ἁπλῶς ἐπεξηγήσεις ἀναγκαίας διὰ νὰ καθορίσωμεν σαφέστερον τὸν χαρακτῆρα τῆς παρούσης Κυβερνήσεως ἐν σχέσει μὲ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ἑπομένως καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸ σύστημα τῆς ἀναλογικῆς ἐκλογῆς καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας εὑρισκόμεθα ἐν ἀπολύτῳ συμπτώσει γνωμῶν μὲ τὰς ἀρχικὰς δηλώσεις τὰς ὁποίας ἐπεκαλέσθημεν.

§17Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Χαίρω διότι ἐπροκάλεσα τὰς συμπληρωματικὰς δηλώσεις τὰς ὁποίας ἠκούσαμεν παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§18Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἦτο περιττόν. Γνωρίζετε ἐν πάσῃ περιπτώσει, κ. συνάδελφε, ὅτι καὶ πρὸ τριῶν μηνῶν ὑπεστήριξα τὴν ἀνάγκην τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ, ἑπομένως εἶμαι συνεπὴς πρὸς τὰς δηλώσεις.

§19Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν πιστεύω νὰ ἔθιξα κανένα. Αἱ δηλώσεις σᾶς τιμοῦν, κ. Πρόεδρε. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι, ἀφοῦ ἐπολεμήσατε πρὸ τῶν τελευταίων ἐκλογῶν σφοδρῶς τὴν ἐφαρμογὴν τὴν ἄμεσον τοῦ θεσμοῦ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ συνετελέσατε νὰ δημιουργηθῇ ρεῦμα κατ’ αὐτῆς, εἰς τὸ τέλος ἐτάχθητε θερμότατος ὑπέρμαχος αὐτῆς.

§20Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι τὴν ἐπολέμησα εἰς δεδομένην στιγμὴν· ὑπεστήριξα πάντοτε τὴν ἀνάγκην τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ.

§21Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐν τούτοις, ἐνῷ εἰς τὸ τέλος, λέγω, ἐκηρύχθητε ὑπέρμαχος θερμότατος τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας, δὲν κατωρθώσατε νὰ πείσητε τοὺς ἐν τῷ αὐτῷ κόμματι συναδέλφους σας, ὅπως μὴ ἀντιδράσουν εἰς τὴν πρὸ τῆς ἐκλογῆς καθιέρωσιν τοῦ θεσμοῦ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. Τώρα εἶναι τιμητικόν, ἐπαναλαμβάνω, διὰ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐμμένει εἰς τὰς ἀντιλήψεις του ἐκείνας καὶ δὲν ἀφέθη νὰ πτοηθῇ ἀπὸ τὰς ὀλίγας φωνάς...

§22ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι πολλαὶ φωναί....

§23ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Εἶναι πολλά....

§24Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀπὸ τὰς ὀλίγας φωνὰς αἱ ὁποῖαι ἠκούσθησαν ἐναντίον τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας ἐκ τῆς πτέρυγος τῆς δεξιᾶς....

§25ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Καὶ τῆς ἀριστερᾶς.

§26Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω ὅτι πλανῶνται, πλανῶνται πλάνην οἰκτράν, ὅσοι φαντάζονται ὅτι εἶναι δημοκρατικοὶ καὶ ὅτι ἐργάζονται νὰ θεμελιώσουν στερεῶς τὴν Δημοκρατίαν, ἐφόσον ἀντιτίθενται κατὰ τοῦ θεσμοῦ τῆς ἀναλογικῆς ἀντιπροσωπείας. (Χειροκροτήματα). Τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ ἐπιτελέσωμεν εἶναι τόσον μέγα, πρόκειται νὰ ἐξασκήσῃ τόσον μεγάλην ἐπίδρασιν εἰς τὰς τύχας τῆς Πατρίδος μας, ὥστε δὲν εἶναι ἄξιον μικραὶ ἐκλογικαὶ βλέψεις νὰ ἐπηρεάζουν τὸν νοῦν μας. Ἐν πάσῃ περιπτώσει πρέπει νὰ εἶναι βέβαιος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι θὰ ἔχῃ ἀμέριστον τὴν ὑποστήριξιν τοῦ δημοκρατικοῦ κόμματος, προκειμένου νὰ ἐργασθῇ ὅπως προικισθῇ ὁ Τόπος μὲ ἕνα θεσμὸν τόσον δίκαιον, τόσον λαϊκόν, τόσον δημοκρατικόν.

§27Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Γνωρίζετε, κ. συνάδελφε, ὅτι ὑποστηρίζω τὰς ἰδέας μου, χωρὶς νὰ ἀποβλέπω οὔτε εἰς τὴν ὑποστήριξιν ἐκ μέρους τῶν ἀντιτιθεμένων ἐν ταῖς γενικαῖς γραμμαῖς μετ’ ἐμοῦ οὔτε καὶ εἰς τὴν ὑποστήριξιν τῶν φίλων μου.

§28Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Καὶ αὐτὸ ὅσον ἀφορᾷ τὰς παραλείψεις αἱ ὁποῖαι ἐπιστοποιήθησαν ὅτι δὲν ἦσαν πραγματικαί. Τώρα εἰσέρχομαι εἰς τὰς προσθήκας. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐτόνισεν ἰδιαιτέρως τὸ ἐνδιαφέρον μὲ τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν λύσιν τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Εἶμαι ὑποχρεωμένος εἰς τοῦτο νὰ εἴπω ὅτι, ὅσον καὶ ἂν αἱ δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐντελῶς γενικαὶ καὶ προγραμματικαί, μετὰ πάροδον ἑνὸς μηνὸς ἀπὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ πρόκειται περὶ συνεχίσεως τῆς αὐτῆς Κυβερνήσεως, ἀνέμενεν ἡ Συνέλευσις θετικώτερα πράγματα, προκειμένου περὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος.

§29Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν δίδετε οὔτε μίαν ἑβδομάδα εἰς τὴν νέαν Κυβέρνησιν, εἰς τὸν νέον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως;

§30ΑΠ. ΟΡΦΑΝΙΔΗΣ. Μᾶς ἐχορτάσατε μὲ λόγια. Ὅταν σᾶς συμφέρῃ, εἶσθε συνέχεια τῆς προκατόχου, ὅταν δὲν σᾶς συμφέρῃ, δὲν εἶσθε.

§31Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι συνέχεια τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, ὅσον ἀφορᾷ τὰς γενικὰς γραμμάς, τὰς γενικὰς κατευθύνσεις. Εἶναι Κυβέρνησις, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πολιτικὴν τῶν διαφόρων ζητημάτων, δεομένη χρόνου, ἵνα καταλήξῃ εἰς συμπεράσματα ἐξηκριβωμένα.

§32Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὸ προσφυγικὸν ἔχει ὡρισμένην κατεύθυνσιν.

§33Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ κατευθύνσεως, πρόκειται περὶ μέτρου καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχυρισθῇ τις ὅτι μέτρα τοσαύτης σοβαρότητος εἶναι δυνατὸν νὰ γίνουν ἐντὸς τριῶν ἡμερῶν. Μόνον ὁ Πλάστης ἔκαμε τὸν κόσμον ἐντὸς ἓξ ἡμερῶν.

§34Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Τὸ πρῶτον βῆμα δὲν εἶναι παρηγορητικόν, κ. Πρόεδρε.

§35Ε. ΠΑΥΛΙΔΗΣ. Ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις οὐδὲν μέτρον ἔλαβεν.

§36Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἂν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ κάμω τὴν παρατήρησιν διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα, δὲν ἐφαντάσθην ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀποτελεῖται ἀπὸ Πλάστας. Ἀλλ’ ἐστηρίχθην εἰς τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ Ὑπουργεῖα τὰ ἁρμόδια διὰ τὰ προσφυγικὸν ζήτημα ἐξακολουθοῦν νὰ διευθύνωνται ἀπὸ τὰ αὐτὰ πρόσωπα καὶ ὅτι ζητήματα τόσον γενικὰ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ἔχουν ἀπασχολήσει τὰ μέλη τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Ἐν τούτοις ἐγὼ ἀναγνωρίζω ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τρομακτικῶν παραλείψεων καὶ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ἡ Κυβέρνησις ταχέως θὰ προσκομίσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ πορίσματα τῶν μελετῶν αὐτῆς ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Δὲν φαντάζομαι δὲ ὅτι θίγεται κανείς, ἂν καὶ ἐγὼ ἀπὸ ἐνδιαφέρον ἴσον πρὸς τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως ἐτόνισα, ἠθέλησα νὰ τονίσω, ὅτι ἐφ’ ὅσον 600 χιλιάδες ἀγροτικοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ ἔχουν ἀνάγκην προστασίας καὶ 160 ἢ δὲν γνωρίζω πόσαι ἀκόμη χιλιάδες ἀστικοῦ πληθυσμοῦ ἔχουν ἀκόμη ἀνάγκην προστασίας...

§37ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. 500 χιλιάδες.

§38ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. 570 χιλιάδες ἀγροτικοῦ πληθυσμοῦ. Εἶπον 600.000 διὰ τὸ στρογγύλον τοῦ ἀριθμοῦ. Ἐφόσον, λέγω, τόσαι χιλιάδες ἔχουν ἀνάγκην προστασίας, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀκούσωμεν σήμερον τουλάχιστον τὰς σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ προσφυγικοῦ δανείου, δανείου ἔχοντος πολλὰ τὰ τρωτά, ὡς καὶ τὰς σκέψεις τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ταχεῖαν ἐφαρμογὴν τοῦ ἀγροτικοῦ νόμου καὶ εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ εἰς τὴν Θράκην. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν πρόκειται περὶ τρομακτικῆς παραλείψεως, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι πολὺ συντόμως θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ συζητήσωμεν τὰ μέτρα καὶ τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ προσφυγικοῦ ζητήματος. Αἱ ἄλλαι προσθῆκαι καὶ ἐπεξηγήσεις ποὺ ἐπέφερεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὰς παλαιὰς δηλώσεις, εἰς ἡμᾶς προκαλοῦν εὐχαρίστησιν, ὅσον καὶ ἂν εἶναι γενικαί, τόσον αἱ ἀφορῶσαι τὴν ἀσφάλειαν τὴν ἐσωτερικὴν ὅσον καὶ αἱ ἀφορῶσαι τὴν συμπλήρωσιν τῆς ἀποκεντρωτικῆς, τῆς ἐκπαιδευτικῆς, τῆς ἐργατικῆς καὶ τῆς ἀγροτικῆς μεταρρυθμίσεως. Γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δι’ ἡμᾶς Δημοκρατία δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ ἀλλαγὴ τοῦ κληρονομικοῦ ἀνωτάτου ἄρχοντος δι’ αἱρετοῦ τοιούτου. Θέλομεν τὰ πραγματικὰ ἀγαθὰ νὰ γίνωνται κτῆμα ὅλου τοῦ Λαοῦ καὶ νὰ ὑπάρχῃ ἰσότης συνθηκῶν διὰ τὴν πνευματικὴν ἀνάπτυξιν ὅλων τῶν ἀτόμων. Θέλομεν τὸ Κράτος νὰ εἶναι, εἰ δυνατόν, πανταχοῦ παρόν, ὄχι διὰ νὰ ἐμποδίζῃ, ἀλλὰ διὰ νὰ ἱκανοποιῇ τὰς ἀνάγκας τῶν πολιτῶν. Γνωρίζετε ἐπίσης ὅτι δι’ ἡμᾶς δὲν εἶναι καθόλου ἱκανοποιητικὴ ἡ κοινοτικὴ αὐτοδιοίκησις ἡ ὑφισταμένη καὶ διὰ τὰ κοινοτικὰ ἀκόμη κτήματα καὶ δὲν εἶναι φυσικὰ καθόλου ἐπαρκὴς διὰ τὴν ἱκανοποίησιν εὐρυτέρων τοπικῶν ἀναγκῶν. Γνωρίζετε ἐπίσης τὰς ἀντιλήψεις μας διὰ τὴν ἀγροτικὴν καὶ τὴν ἐργατικὴν πολιτικήν. Ἑπομένως καὶ εἰς ταῦτα, ὅσον καὶ ἂν ἐνδιαφέρηται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, θὰ ἔχῃ τὴν ἰδικήν μας ὑποστήριξιν ἐφόσον πράγματι θὰ ἀνταποκρίνωνται τὰ μέτρα του εἰς τὰ ἰδανικά μας.

§39Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον ὅτι δὲν ἐνδιαφέρομαι, εἶπον ὅτι δὲν ἀποβλέπω. Ἐνδιαφέρομαι καὶ εὐχαριστῶ μάλιστα. Δὲν τὸ ἔκαμα ὅμως ἐπίτηδες διὰ τὴν ὑποστήριξιν. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτιμῶ τὴν ὑποστήριξιν;

§40Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπροχώρησεν ὅπως καὶ εἰς τὰ ἐπίμαχα ζητήματα κάπως περισσότερον ἀπὸ τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν. Καὶ εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι, ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ τάσις τὴν ὁποίαν εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ λόγου μου ἀνέφερα, τῆς δημιουργίας ῥυθμιστοῦ τῆς καταστάσεως, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἔβαινεν ἀκόμη περαιτέρω. Δὲν προσεκολλήθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἀρκεῖ διὰ μίαν Κυβέρνησιν ἡ ὁποία διαχειρίζεται τὴν λύσιν τοῦ πολιτειακοῦ καὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος, ὅτι ἀρκεῖ, λέγω, διὰ μίαν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν κομμάτων νὰ δηλώσουν ἁπλῶς ὅτι ὡς πολῖται μεταβαίνοντες εἰς τὴν κάλπην θὰ ψηφίσουν ὑπὲρ τῆς Δημοκρατίας. Δὲν ἐνέμεινεν εἰς τὴν περίεργον ἐκείνην ἀντίληψιν, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ ἀρχηγοὶ ἤθελον μεταβληθῆ εἰς τυφλοὺς ἀκολούθους τῶν ὀπαδῶν των.

§41Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δυστυχῶς ἐγώ, κύριε συνάδελφε, δὲν ἔχω τὴν προσωπικότητα τοῦ κ. Βενιζέλου. Ἐγὼ εἶμαι ἁπλοῦς πολιτικὸς μαχητής.

§42Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐπροχωρήσατε ὅμως.

§43Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπροχώρησα ποσῶς. Καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει παρέμενεν εἰς τὴν Ἀρχὴν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων καὶ πάλιν ἐγὼ δὲν θὰ ἠρκούμην εἰς τὸ νὰ δώσω τὴν ψῆφόν μου, διότι ἐγὼ δὲν ἔχω τὴν προσωπικότητα τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων. Ἐγὼ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποτεθῇ ὅτι διὰ τῆς ἐξαιρετικῆς μου ἐπιρροῆς παρασύρω ἀκουσίως τὸν Λαὸν εἰς πράξεις ἀντιβαινούσας πρὸς τὰς δοξασίας του. Ἐγὼ ἀνήκω εἰς κόμμα καὶ εἶμαι μέλος κόμματος μαχομένου ὑπὲρ τῆς ἐπικρατήσεως τῶν ἰδεῶν του καὶ θὰ πολεμήσω ὑπὲρ τῆς ἐπικρατήσεως αὐτῶν, ὅπως καὶ θὰ ἔκαμνον ἐν ᾗ περιπτώσει παρέμενεν εἰς τὴν Ἀρχὴν ὁ κ. Βενιζέλος· οὐδὲ κατὰ κεραίαν παρεξέκλινα εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο τῶν ἀρχικῶν προθέσεων τὰς ὁποίας καὶ εἶπον καὶ ἐξεδήλωσα ἐπανειλημμένως.

§44Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω τὰς παλαιάς σας ἐνδεχομένας προθέσεις. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γνωρίζω εἶναι ὅτι ἐπροχωρήσατε ἀπὸ τὸ σημεῖον τὸ ὁποῖον ἐχάραξεν ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§45Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Προσωπικῶς εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ὅτι δὲν θὰ περιοδεύσῃ. Οὐδέποτε εἶπεν ὅτι τὸ κόμμα του θὰ μείνῃ ἀμέτοχον πρὸς τὸν ἀγῶνα. (Χειροκροτήματα). Οὐδέποτε ἰσχυρίσθη ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων ὅτι τὸ κόμμα θὰ μείνῃ οὐδέτερον.

§46Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἦτο Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὁ κ. Βενιζέλος καὶ ὡς τοιοῦτος ὡμίλησεν.

§47Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Θέλει, ὅπως δηλώνει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, νὰ εἶναι ἀρχηγὸς κόμματος μαχομένου, κόμματος θέτοντος εἰς τὴν πλάστιγγα ὅλον τὸ βάρος τοῦ κύρους καὶ τῆς ἐπιρροῆς του, τὴν ὁποίαν τυχὸν ἔχει, καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἔχω παρὰ νὰ τὸν συγχαρῶ. Ἐμμένει ὅμως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν ὑποβολὴν δύο ἐρωτημάτων εἰς τὸν Λαὸν καὶ πρὸς τοῦτο διετύπωσε ψήφισμα, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ἠκούσαμεν· δι’ αὐτοῦ ἡ μὲν Συνέλευσις ἐκφράζει γνώμας καὶ εὐχὰς ὑπὲρ τῆς ἐκπτώσεως τῆς Δυναστείας καὶ ὑπὲρ καθιερώσεως τῆς Δημοκρατία: παραπέμπει τὴν ἀπόφασιν εἰς τὸν Λαόν. Λυποῦμαι ὅτι δὲν ἠμπορῶ νὰ συγχαρῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ διὰ τὴν τοιαύτην πρότασιν τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν εἰς τὴν Συνέλευσιν. Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἐννοήσωμεν διὰ ποῖον λόγον ἐπιμόνως ἀποκρούεται ἡ γνώμη ὅπως ἡ Συνέλευσις λάβῃ μίαν ἀπόφασιν καὶ ἡ ἀπόφασις αὐτὴ ὑποβληθῇ εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, ἀσκοῦντος ὡς κυριάρχου τὸ veto, ἐν ᾧ αὐτὸς εἶναι ὁ συνήθης τύπος τοῦ δημοψηφίσματος.

§48Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ τύπου ἀλλὰ περὶ οὐσίας. Πρόκειται ...

§49Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀλλὰ μὲ διακόπτετε πολὺ συχνὰ καὶ ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω ὅτι ὑποφέρω ἀπὸ τὸν λαιμόν μου ἀπόψε καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσω κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Ἄλλως θὰ ἐδεχόμην εὐχαρίστως οἱανδήποτε διακοπήν.

§50Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ συγχωρεῖτε. Ἔχετε δίκαιον· ἴσως διακόπτω ὑπὲρ τὸ δέον συχνά.

§51Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀποκρούεται ἡ γνώμη μας, ἐνῷ, λέγω, αὐτὸς εἶναι ὁ συνήθης τύπος τοῦ δημοψηφίσματος καὶ μάλιστα προκειμένου περὶ μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος, τὰ ἀντιπροσωπευτικὰ δηλ. Σώματα νὰ ἀποφασίζουν τὴν μεταρρύθμισιν καὶ αὕτη νὰ ὑποβάλληται κατόπιν ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ. Καὶ ἐνῷ κανεὶς περιορισμὸς τῶν λαϊκῶν δικαιωμάτων δὲν ὑπάρχει ἐκ τῆς τοιαύτης διαδικασίας, ὅλως ἀντιθέτως οἱαδήποτε ἄλλη διαδικασία ἀποτελεῖ παραγνώρισιν τοῦ σκοποῦ τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος. Δι’ αὐτὸ ὑπάρχει τὸ ἀντιπροσωπευτικὸν Σῶμα, διότι εἶναι εὐκολώτερον εἰς μίαν Συνέλευσιν εὐάριθμον σχετικῶς, ἀποτελουμένην ἀπὸ ἐκλεκτοὺς τοῦ Λαοῦ νὰ συζητῶνται τὰ ζητήματα, νὰ γίνεται συνεννόησις καὶ νὰ λαμβάνηται ἀπόφασις. Αὐτὸς εἶναι ὁ σκοπὸς καὶ ἡ δικαιολογία τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος. Διὰ τῆς προτάσεώς σας ἀρνεῖσθε αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ Σώματος, διότι δὲ θέλετε νὰ λάβῃ μίαν ἀπόφασιν, καὶ θέλετε ἀντιστρόφως νὰ λάβῃ μίαν ἀπόφασιν ὁ Λαός. Θὰ μᾶς εἴπητε ὅτι ἐκφράζοντες εὐχὴν κάμνετε τὸ ἴδιον πρᾶγμα. Προκειμένου περὶ μιᾶς τόσον σοβαρᾶς μεταβολῆς ἔχει ὑποχρέωσιν ἡ Συνέλευσις ὡς ἀντιπροσωπευτικὸν Σῶμα νὰ ἐκδηλώσῃ σαφῶς, ἀπεριφράστως, κατὰ τρόπον ἐκδηλοῦντα μίαν ἀκλόνητον πεποίθησιν τὴν γνώμην της καὶ νὰ λάβῃ μίαν ἀπόφασιν. Διαφωνοῦμεν ἀκόμη εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ ψηφίσματος καὶ κατὰ τοῦτο, ὅτι προκειμένου περὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος ὁμιλεῖ ἀορίστως περὶ Δημοκρατίας. Ἀλλὰ γνωρίζετε πάντες, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ὑπάρχουν πολλῶν εἰδῶν Δημοκρατίαι.

§52Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς ἐπεξήγησα Ἐννοοῦμεν τὴν κοινοβουλευτικὴν Δημοκρατίαν.

§53Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Χαίρω πολύ.

§54Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἄλλη.

§55Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Πολὺ καλά. Ἔρχομαι εἰς τὸ διπλοῦν ἐρώτημα. Ἐξακολουθοῦμεν νὰ τὸ ἀποκρούωμεν, διότι, ἐνῷ δὲν περιέχει οὐδὲν οὐσιαστικὸν πλεονέκτημα ὑπὲρ τοῦ Λαοῦ, δύναται νὰ προκαλέσῃ συγχύσεις καὶ παρεξηγήσεις, δύναται νὰ ἀποβῇ πρόξενον βλάβης. Κατελήξαμεν, κύριοι συνάδελφοι, νὰ γίνωμεν δημοκράται ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὴν ἀποτυχίαν τῶν ξένων Δυναστειῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ κυρίως ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὴν κακοποιὸν δρᾶσιν τῆς τελευταίας Δυναστείας ἀπὸ τοῦ Κωνσταντίνου καὶ ἐντεῦθεν. Κατελήξαμεν εἰς τὴν ἀκλόνητον πεποίθησιν, ἀπὸ τὴν πεῖραν τὴν μακρὰν τὴν ὁποίαν εἴχομεν, ὅτι οὐδὲν ἄλλο πολίτευμα ἠμπορεῖ νὰ εἶναι τόσον ἐπιζήμιον εἰς τὸν Τόπον ὅσον ὁ βασιλικὸς θεσμός, τόσον ἐπιζήμιον εἰς τὸν Τόπον, ὅπου οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες τόσον εὐκόλως μεταβάλλουν γνώμας εἰς ἓν νεῦμα τοῦ ἡγεμόνος, ὅπου καὶ ὁ Λαὸς ἀκόμη ἔρχεται στιγμὴ ποὺ παρασύρεται ἀπὸ τὴν λάμψιν τῆς Αὐλῆς. Δι’ αὐτὸ δι’ ἡμᾶς δὲν ὑπάρχει ζήτημα τῆς Α ἢ τῆς Β Δυναστείας· ὑπάρχει ζήτημα βασιλικοῦ θεσμοῦ καὶ Δημοκρατίας. Ἡ ὑποβολὴ ὅμως δύο ἐρωτημάτων ἐνέχει τὸν κίνδυνον ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ καλλιεργηθῇ ἡ ἰδέα ὅτι δὲν εἶναι ὁ θεσμὸς τόσον ὁ ὁποῖος ἔπταισεν ἀλλὰ τὰ πρόσωπα, καὶ ἀντὶ νὰ γίνῃ ὁ ἀγὼν περὶ συστημάτων καὶ ἀρχῶν νὰ καταλήξῃ ὁ ἀγὼν εἰς ἔριδας περὶ προσώπων. Εἶναι φανερὸν πόσον ὁ ἀγὼν περὶ τὰ πρόσωπα ἠμπορεῖ νὰ εὐνοήσῃ καὶ ἐκείνους ἀκόμη οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζουσιν ὄχι καμμίαν ξένην Δυναστείαν, ἀλλὰ τὴν διατήρησιν τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ. Διότι, ὅταν ἀρχίσῃ ἡ συζήτησις περὶ προσώπων, εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθοῦν ἐπιτήδειοι προπαγανδισταί, ἱκανοὶ νὰ παραπλανήσουν ἓν μέρος τοῦ Λαοῦ, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ἓν πρόσωπον τῆς τελευταίας Δυναστείας τὸ ὁποῖον νὰ μὴ βαρύνηται μὲ ὅλας τὰς ἁμαρτίας της. Ἀλλ’ ἡμεῖς ἠθέλομεν εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἡ Συνέλευσις νὰ ἐκδώσῃ ἀπόφασιν ἡ ὁποία νὰ καθιστᾷ εἰς τὸν Λαὸν ἐναργεῖς ὅλους τοὺς κινδύνους μὲ τοὺς ὁποίους συνδέεται καὶ ἡ σκέψις μόνον μετακλήσεως τῆς ἐκπτώτου Δυναστείας. Ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Ροδόπης εἶπεν ἄλλοτε ὅτι θὰ ἐχρειάζετο ὁλόκληρος ἐκστρατεία ὅπως ἐπανέλθῃ ἡ Δυναστεία αὐτή, καὶ παρηρμηνεύθησαν οἱ λόγοι του. Παρηρμηνεύθησαν οἱ λόγοι του, διότι ἀπεδόθη εἰς αὐτοὺς ἡ ἔννοια ὅτι ἡμεῖς παρασκευάζομεν κίνημα διὰ νὰ ἐμποδίσωμεν τὸν Λαὸν νὰ ἐκδώσῃ οἱανδήποτε ἀπόφασιν ἤθελεν. Οἱ λόγοι του ὅμως εἶχον τὴν ἔννοιαν τῆς ἐκθέσεως μιᾶς πραγματικῆς καταστάσεως. Εἶπεν ὁ πληρεξούσιος Ροδόπης κ. Κονδύλης ὅτι, ὅτε σύσσωμος ὁ Στρατὸς χαρακτηρίζει ὡς στίγμα ἐθνικὸν τὴν Δυναστείαν αὐτήν, ὅτε ὁ Λαὸς ἐξεφράσθη ὡς ἐξεφράσθη εἰς τὰς ἐκλογάς, ἡ σκέψις καὶ ἡ ἐνέργεια περὶ ἐπανόδου τῆς Δυναστείας αὐτῆς δὲν τείνει εἰς τίποτε ἄλλο παρὰ εἰς τὸν ἐμφύλιον πόλεμον. Δὲν θὰ μοῦ εἴπητε, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι αὐτὸ προσκόπτει εἰς τὰς συμφιλιωτικὰς προσπαθείας τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἡ συνεννόησις μετὰ τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν εἶναι τότε δυνατή, ὅταν εἰλικρινῶς καὶ ἀπεριφράστως λέγωμεν εἰς αὐτοὺς ἐντὸς ποίων ὁρίων εἶναι δυνατὴ ἡ συνεννόησις καὶ ἡ συμφωνία καὶ δηλοῦμεν ὅτι πέρα τῶν ὁρίων αὐτῶν δὲν ὑπάρχει παρὰ ὁ ἐμφύλιος πόλεμος. Δὲν θὰ μοῦ εἴπητε ἀκόμη ὅτι ἡ τοιαύτη ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος ἀποτελεῖ καταπάτησιν τῶν λαϊκῶν δικαιωμάτων, διότι, ὅπως καὶ αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐτόνισεν ἀπόψε, ἡ ἀπόφασις ἐπὶ τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος εἶναι συγχρόνως καὶ ἀπόφασις ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ. Ἐὰν δὲ παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν ὁ Λαὸς ἤθελε ταχθῇ ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τοῦ βασιλικοῦ θεσμοῦ, τότε θὰ ἤρχετο ἡ στιγμὴ νὰ ἐρωτηθῇ ποίαν Δυναστείαν προκρίνει, καὶ τότε οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶχε ληφθῇ ἀπόφασις ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν, οὐδεὶς θὰ ἐδικαιοῦτο, οὔτε ἡ Συνέλευσις, νὰ περιορίσῃ τὸν Λαὸν εἰς τὸ νὰ ἐκλέξῃ τὴν Α ἢ τὴν Β Δυναστείαν, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ κανεὶς περιορισμὸς τοῦ Λαοῦ εἰς τὸ δημοψήφισμα τοῦτο. Ἐὰν ὁ Λαὸς ἤθελε παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν, ἐπαναλαμβάνω, προκρίνῃ τὴν βασιλείαν, θὰ ἦτο ἐλεύθερος νὰ ἐκλέξῃ οἱανδήποτε Δυναστείαν, μηδὲ αὐτῆς τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ ἐξαιρουμένης. Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ κανενὸς περιορισμοῦ τῶν λαϊκῶν δικαιωμάτων. Ἂν ἐπιμένομεν εἰς τὸ νὰ ὑποβληθῇ ἓν καὶ μόνον ἐρώτημα εἰς τὸν Λαόν, τὸ κάμνομεν διότι θεωροῦμεν σκόπιμον καὶ δίκαιον τώρα ποὺ πρώτην φορὰν οὐσιαστικῶς θὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ θεσμὸς τοῦ δημοψηφίσματος νὰ τεθῇ ἁπλοῦν τὸ ἐρώτημα καὶ εὔληπτον εἰς τὸν Λαὸν καὶ νὰ μὴ παρασχεθοῦν εὐκαιρίαι παραπλανήσεως αὐτοῦ. Διότι εἶναι ἀνάγκη νὰ καταστῇ εἰς τὸν Λαὸν ἀντιληπτὸν διὰ τῶν ἀποφάσεων τῆς Συνελεύσεως ποῖαι εἶναι αἱ δυναταὶ διέξοδοι, ποίους κινδύνους ἔχει ἡ μία λύσις ἢ ἡ ἄλλη. Ὅτε εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως, ὑπεστήριξα ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ ἄλλη Δυναστεία καὶ ἡ θέσις τοῦ διπλοῦ ἐρωτήματος ἀπετέλει παραπλάνησιν τοῦ λαοῦ. Εἶχον λάθος, διότι δὲν ἐφανταζόμην ὅτι θὰ ὑπῆρχον ἄνθρωποι διατεθειμένοι νὰ σκεφθῶσιν ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀναζητήσωμεν ἡγεμόνα μεταξὺ τῶν πολλῶν πριγκίπων, οἱ ὁποῖοι τόσον εὐθηνὰ προσφέρονται μετὰ τὴν ἐπικράτησιν τοῦ δημοκρατισμοῦ εἰς τὴν Εὐρώπην, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποστηριχθῇ σοβαρῶς, ὕστερον ἀπὸ τὰ τόσα παθήματά μας πῶς θὰ ἠδυνάμεθα νὰ δοκιμάσωμεν καὶ διὰ τρίτην φορὰν τὸ βασιλικὸν πείραμα, διὰ νὰ ἐπαναληφθοῦν ἄλλην μίαν φορὰν αἱ αὐλικαὶ ῥαδιουργίαι καὶ ἐπιβουλαί. Ἐπλανήθην καὶ ἀπὸ τὴν πλάνην αὐτὴν μὲ ἐξήγαγον αἱ πληροφορίαι τὰς ὁποίας ἔλαβον περὶ δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ ἐνεργειῶν μέλους τοῦ κυβερνητικοῦ κόμματος, τὰς ὁποίας σήμερον ἀποκαλύπτει ἐφημερὶς ἐγγύτατα εὑρισκομένη καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὸν τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Κατὰ τὴν ἐφημερίδα λοιπὸν αὐτὴν προτείνεται εἰς τοὺς βασιλόφρονας νὰ γίνῃ μία συνθηκολογία.

§56ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ποῦ ἐδημοσιεύθη;

§57Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω διὰ τοῦ κατηγορηματικωτέρου τρόπου ὅτι ὁπουδήποτε καὶ ἂν ἐδημοσιεύθησαν τοιαῦται εἰδήσεις στεροῦνται ἀπολύτως ἀκριβείας· εἶναι ἀνάξιαι συζητήσεως.

§58Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Χαίρω διὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δὲν ἠμπορῶ νὰ ἀποκρύψω τὴν ἀνησυχίαν τὴν ὁποίαν μοῦ ἐπροκάλεσαν αἱ φῆμαι αὐταί, κατὰ τὰς ὁποίας προτείνεται μία συνθηκολογία εἰς τὸ ἀντίπαλον στρατόπεδον, νὰ συναινέσῃ δηλ. καὶ ἐκεῖνο νὰ ἐκθρονίσωμεν καὶ τυπικῶς τὴν Δυναστείαν τοῦ Γεωργίου τοῦ Αʹ μὲ τὴν ὑπόσχεσιν νὰ μετακαλέσωμεν ἄλλην Δυναστείαν.

§59Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Χθὲς μέλος τῆς Κυβερνήσεως τοῦ Κωνσταντινικοῦ καθεστῶτος, τοῦ ὁποίου ἐν καιρῷ θὰ ἀνακοινώσω τὸ ὄνομα, μοὶ ἀνεκοίνωσεν ὅτι εἰς τὸν πολιτικὸν ἀντίθετον κόσμον ἐγένετο ἀνακοίνωσις ἐκ μέρους τοῦ κυβερνητικοῦ συγκροτήματος καὶ κόμματος, ὅπως ἐπέλθῃ ἡ συμφιλίωσις διὰ τὴν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐδέχοντο οἱ συντηρητικοὶ φιλελεύθεροι νὰ καταλύσωμεν τὴν Δυναστείαν καὶ νὰ διατηρήσωμεν τὸν θεσμόν.

§60Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑποθέτω, ὅτι ὁ κ. συνάδελφος εἰς τὴν ἀνακοίνωσιν αὐτὴν ἐμειδίασε.

§61Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Βεβαίως.

§62Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὸν ἀξιότιμον ἀγορεύοντα ἂν μοὶ ἐπιτρέπει νὰ ὁμιλήσω αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἐπὶ τοῦ παρεμπίπτοντος ἢ κατόπιν.

§63Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Μάλιστα.

§64Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι, πρὸ ἡμερῶν ἔλαβον τὴν ἐπίσκεψιν ἑνὸς πολιτικοῦ, μὴ ἀνήκοντος εἰς τὴν παροῦσαν Συνέλευσιν, ἀντιφιλελευθέρου, ὁ ὁποῖος ἐφαίνετο ἔμφροντις ὅτι ἡ γαλήνη θὰ λείψῃ ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἀπὸ τὴν Χώραν. Ὁ πολιτικὸς ἐκεῖνος μοὶ ὑπέβαλε τὸ ἐρώτημα ἂν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ μία συνεννόησις διὰ νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ γαλήνη αὕτη. Τοῦ ἀπήντησα τότε ὅτι, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιστροφὴν τῆς παρούσης Δυναστείας, δὲν δύναται νὰ γίνῃ κανεὶς ἀπολύτως λόγος, διότι τοῦτο θὰ ἦτο τύφλωσις πρὸς τὴν πραγματικότητα τῶν περιστάσεων. (Χειροκροτήματα). Τοῦ προσέθεσα ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες πρέπει νὰ λαμβάνωσιν ὑπ’ ὄψιν τοὺς ὅρους τοὺς ὑφισταμένους ἑκάστοτε διὰ νὰ κρίνουν ποῖον τὸ συμφέρον τῆς Πατρίδος. Ὅτε ἐφοβούμην, ἐγὼ τοὐλάχιστον, πρὸ τῶν ἐκλογῶν ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπέλθουν ἐξωτερικαὶ περιπλοκαὶ ἐξ ἀλλαγῆς πολιτειακῆς, ὄχι βέβαια ἀνάμιξις εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Χώρας, ὅπως δυστυχῶς, εὑρέθη πληρεξούσιός τις, νεωστὶ ἀναμιχθεὶς εἰς τὰ πολιτικά, νὰ θέσῃ εἰς τὸ στόμα μου. Ἀνάμιξις εἰς τὰ ἐσωτερικὰ τῆς Χώρας! Δὲν εἶπον ποτὲ τοιαύτην βλασφημίαν· χαλάρωσιν μόνον εἰς τὰς ἐξωτερικὰς σχέσεις τῆς Ἑλλάδος ἐφοβούμην, ἀπομόνωσιν καὶ ἐξασθένησιν αὐτῆς, ἀνέφερα δ’ ἄλλοτε ὅτι τοιαύτη παρετηρήθη καὶ ὅτε ἐγένετο ἡ Γαλλικὴ Δημοκρατία ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν. Ἐκλιπόντων ὅμως τῶν φόβων ἐξωτερικῶν περιπλοκῶν καὶ ἐπελθόντων τῶν ἄλλων γνωστῶν γεγονότων, ἐδήλωσα εἰς τὸν συνομιλητήν μου ὅτι θεωρῶ ἀπραγματοποίητον τὴν ἐπιστροφὴν τῆς Δυναστείας. Ὑποθέσατε, τοῦ εἶπα, πρᾶγμα ἀδύνατον κατ’ ἐμέ, ὑποθέσατε ὅτι τὸ δημοψήφισμα δίδει 55% ὑπὲρ αὐτῆς. Ἐὰν ἡ Δυναστεία ἔχῃ 45% τοῦ Λαοῦ κατ’ αὐτῆς, ἐὰν ὁ ἥμισυς Στρατὸς καὶ Στόλος εἶναι κατ’ αὐτῆς, σεῖς ἠθέλετε συμβουλεύσει τὸν Γεώργιον νὰ ἐπανέλθῃ; καὶ ἀπήντησεν. Ὄχι! Τότε μὲ ἠρώτησε διατί δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ Λαὸς ἐνδέχεται νὰ ἀλλάξῃ φρόνημα κατὰ μεῖζον ποσοστὸν μετὰ παρέλευσιν 2 ἢ 3 ἐτῶν καὶ νὰ ἔχωμεν σοβαρὰς ταραχάς. Τοῦ ἀπήντησα ὅτι, ἐὰν ὁ βασιλεὺς ἐπανήρχετο αὔριον, θὰ εἴχομεν ἀσφαλῶς καὶ βεβαίως ἐμφύλιον πόλεμον αὔριον. Σεῖς μοῦ λέγετε ὅτι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν μετὰ 3 ἔτη ἐμφύλιον πόλεμον. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ εἶναι ἁπλῆ κοινονοημοσύνη. Ἐὰν πρόκειται νὰ ἐρωτηθῶ πότε θέλω νὰ ἀσθενήσω, αὔριον ἢ μετὰ 3 ἔτη, θὰ προτιμήσω φυσικὰ νὰ ἀσθενήσω μετὰ 3 ἔτη, διότι ἐλπίζω ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ θὰ λάβω μέτρα διὰ νὰ προλάβω τὴν ἀσθένειαν. (Χειροκροτήματα). Τότε ἔγινε λόγος περὶ νέας Δυναστείας, τοῦ ἀπήντησα δὲ αὐτολεξεὶ τὰ ἑξῆς: Δι’ ἐμαυτὸν θὰ ἐθεώρουν τερατώδη ἀναχρονισμόν, καθ’ ἣν ἐποχὴν τὰ ⅘ τῆς οἰκουμένης ζῶσιν ὑπὸ Δημοκρατίαν, ἡ Ἑλλὰς νὰ κηρύσσῃ ὅτι εἶναι ἀνίκανος νὰ ζήσῃ ὑπὸ Δημοκρατίαν (χειροκροτήματα) καὶ νὰ περιφέρῃ τὸν δίσκον τοῦ ἐπαίτου, ὄχι πλέον διὰ τὰ ἐθνικὰ δίκαια, ἀλλὰ διὰ νὰ ἔχῃ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς της ἕνα νέον ἡγεμόνα. Τοῦ προσέθεσα ὅτι, ἐὰν τυχὸν ἤμην ἀντιπρόσωπος τῆς νέας αὐτῆς καταστάσεως εἰς τὸ ἐξωτερικόν, θὰ ἠσθανόμην αἰσχύνην τινὰ δι’ ἐμαυτὸν νὰ παρουσιάζωμαι ἀντιπρόσωπος νέας ἐπήλυδος Δυναστείας ἐνώπιον τόσων ἄλλων Δημοκρατιῶν τοῦ παλαιοῦ καὶ νέου κόσμου. Τοῦ προσέθεσα ἐπίσης ὅτι δὲν πρέπει νὰ παρίδητε ὅτι ἡ λύσις αὕτη παρουσιάζει καὶ τοῦτο τὸ μειονέκτημα: Ὁ νέος δυνάστης, ἐρχόμενος, θὰ ἠκολουθεῖτο ἀπὸ διαφόρους συμβούλους ὁμοεθνεῖς του, θὰ προσήρτα δὲ ἐδῶ εἰς ἑαυτὸν καὶ διαφόρους γλωσσομαθεῖς ἐπιτηδείους διὰ νὰ ἀποτελέσωσι τὴν νέαν κλίκαν του καὶ θὰ εἴχομεν νέας διχονοίας, χειροτέρας τῶν πρώτων. Ἡ λύσις αὕτη, τοῦ εἶπον, εἶναι κατὰ πάντα ἀναχρονιστική. Ὀφείλω ἐν τούτοις νὰ σᾶς εἴπω, τοῦ ἐπρόσθεσα, ὅτι εἰς συνομιλίαν τὴν ὁποίαν εἶχον λάβει μὲ τὸν τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὴν ὁποίαν παρίστατο καὶ ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Ροῦσσος, οὗ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν, μοῦ εἶπεν ὅτι: ἐὰν ὁμόθυμος ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὁμόθυμος, ἐνόμιζεν ὅτι τοιαύτη λύσις θὰ φέρῃ τὴν γαλήνην εἰς τὴν Χώραν, μόνον τότε τοιαύτην λύσιν ἀναχρονιστικὴν θὰ ἠδυνάμην νὰ τὴν ἐξετάσω καὶ νὰ τὴν συζητήσω. Ἀλλ’ εἶπον εἰς τὸν συνομιλητήν μου: «σεῖς πράγματι εἶσθε συνετὸς καὶ ὑπὲρ τὸν κομματισμὸν θέτετε τὸ συμφέρον τὸ ἐθνικὸν καὶ τὸ συμφέρον τῆς γαλήνης τῆς Χώρας. Εἶναι ὅμως περιττόν, νὰ συζητῶμεν διὰ πρᾶγμα ἀδύνατον, διότι κανεὶς ἀπὸ τοὺς συναδέλφους σας, τοὺς ὁποίους μοῦ λέγετε ὅτι θὰ ἐπισκεφθῆτε, θὰ δεχθῇ νὰ ἐγκαταλείψῃ ἓν σύμβολον τὸ ὁποῖον ἴσως δὲν πιστεύουν, ἓν σύμβολον πρὸς τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀφωσιωμένοι, ὅπως ἦσαν πρὸς τὸν ἀποθανόντα ἡγεμόνα, ἓν σύμβολον τὸ ὁποῖον δὲν θὰ ἐγκαταλείψωσι διότι τὸ θέλουν διὰ νὰ κατισχύσουν εἰς τὸν ἐκλογικὸν ἀγῶνα. Καὶ εἶναι ἴσως περιττὸν νὰ προβῆτε εἰς καμμίαν διαπραγμάτευσιν ἐπὶ τῆς λύσεως αὐτῆς». Καὶ εἶχα δίκαιον, κύριοι. Τὸ ἀνακοινωθὲν τῶν σημερινῶν ἐφημερίδων λέγει ὅτι ἔχονται οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἀπρὶξ τοῦ ἀπελθόντος ἡγεμόνος.

§65Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αἱ δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀχαΐας πολιτευτοῦ ἦσαν ἀρκετὰ διαφωτιστικαί....

§66Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἦσαν δηλώσεις· ἦσαν ἐξηγήσεις. Πρόκειται περὶ μιᾶς «κουβέντας», διὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἀξίζει νὰ ἀσχοληθῇ ἡ Συνέλευσις.

§67Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αἱ ἐξηγήσεις τέλος πάντων καὶ ἡ ἔκθεσις τῶν «κουβεντολογημάτων» πείθουν ὅτι τὰ γραφέντα δὲν ἐστεροῦντο ἐντελῶς ὑποστάσεως, δικαιολογοῦν δὲ πλήρως καὶ ἐμὲ ἐκφράσαντα μερικὰς ἀνησυχίας καὶ μερικοὺς δισταγμοὺς διὰ τὴν δημοκρατικὴν πίστιν μερικῶν ἐκ τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν. Μᾶς ἐνισχύουν ἐπὶ πλέον εἰς τὸ νὰ ἐπιμείνωμεν ὅπως ἓν ἁπλοῦν καὶ σαφὲς τεθῇ ἐρώτημα εἰς τὸν Λαόν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι, ἂν δὲν ἐθέτομεν διπλοῦν ἐρώτημα, θὰ ἐξεφράζομεν δυσπιστίαν καὶ πρὸς τὴν ῥοπὴν τοῦ δημοσίου φρονήματος.

§68Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι αὐτό. Εἶπον ὅτι θὰ ἔδιδε λαβὴν εἰς τὸν ἰσχυρισμὸν ὅτι δῆθεν ἡ Συνέλευσις προέβη εἰς τοιαύτην ἀπόφασιν ἐκ φόβου περὶ τοῦ ἀποτελέσματος τοῦ δημοψηφίσματος. Ἐντελῶς διάφορον!

§69Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὀφείλω νὰ βεβαιώσω ὅτι ἡμεῖς ἔχομεν ἀρκετὴν ἐμπιστοσύνην εἰς τὸ φρόνημα τοῦ Λαοῦ, διότι εὑρισκόμεθα εἰς κάποιαν στενωτέραν ἐπαφὴν μετ’ αὐτοῦ παρ’ ὅσον οἱ καθήμενοι εἰς τὴν δεξιὰν πτέρυγα Τοῦτο δὲ ὄχι μόνον τώρα....

§70Γ. ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ νὰ μοῦ ἐξηγήσητε τὸ διατί.

§71Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εὑρισκόμεθα εἰς μεγαλυτέραν ἐπαφὴν ὄχι μόνον τώρα, ἀλλ’ ἀπὸ μακροῦ χρόνου. Ὅταν μετὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Νοεμβρίου 1920 βλέποντες τὴν καταστροφὴν εἰς τὴν ὁποίαν ἐφερόμεθα καὶ ἀντιλαμβανόμενοι τὰ φρονήματα τοῦ Λαοῦ ἠγωνιζόμεθα κατὰ τοῦ Κωνσταντίνου, τότε ἡ δεξιὰ πτέρυξ ἐδυσπίστει καὶ δὲν ἤθελε νὰ μᾶς παρακολουθήσῃ εἰς τὸν ἀγῶνα. Εὑρισκόμεθα εἰς μεγαλυτέραν ἐπαφὴν καὶ μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν τοῦ 1922. Γνωρίζοντες καὶ τότε τὰ φρονήματα τοῦ Λαοῦ ἐκαλοῦμεν ὅλα τὰ φιλεπαναστατικὰ στοιχεῖα νὰ ἐργασθοῦν μαζί μας διὰ τὴν γενίκευσιν καὶ τὴν ἐκλαΐκευσιν τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ διὰ τὴν ἐπικράτησιν τῆς δημοκρατικῆς ἰδεολογίας. Ἀλλὰ καὶ τότε πάλιν ἡ δεξιὰ πτέρυξ δὲν μᾶς ἠκολούθησε. Λόγοι ἐκλογικῆς σκοπιμότητος τὴν ἠμπόδισαν ν’ ἀγωνισθῇ εἰς τὸ πλευρόν μας. Καὶ ἀκόμη εἰς τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν τὰς αὐτὰς εἴχομεν ἀντιλήψεις. Ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος ἡ αὐτὴ δυσπιστία ἐπεκράτει.

§72Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος, διότι καὶ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Ροδόπης συμμερίζεται ὅτι δὲν ἦτο κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐπίκαιρος ἡ πρότασις τοῦ πολιτειακοῦ ζητήματος.

§73Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ ὁμιλῶ περὶ ἑνὸς ἀγῶνος πρὸς ἐκλαΐκευσιν τῆς Ἐπαναστάσεως. Αὐτὸ δὲν σημαίνει πραξικόπημα· αὐτὸ σημαίνει ἕνα ἀγῶνα πρὸς μίαν κατεύθυνσιν.

§74Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὁμιλῶ περὶ πραξικοπημάτων. Λέγω τοῦτο, διότι πρὸ τῆς ἐκρήξεως τοῦ ἐπαναστατικοῦ κινήματος ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἐφρονοῦμεν τότε ὅτι συμφέρον καὶ ἐπιβεβλημένον ἦτο νὰ ἐξέλθῃ ἡ Ἑλλὰς τὸ ταχύτερον ἐκ τῆς ἐπαναστατικῆς ἀνωμαλίας διὰ τῆς διεξαγωγῆς τῶν ἐκλογῶν καὶ ὅλην τὴν μέριμναν ἡμῶν συνεκεντρώσαμεν ἐπὶ ἑνὸς σημείου ἐπὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἦτο ἐξησφαλισμένη μία ἀπόλυτος ἐκλογικὴ νίκη, μία ἐκλογικὴ νίκη ὁλοκληρωτικὴ καὶ περιφανής, τῆς ὁποίας εἶχεν ἀνάγκην ἡ μερὶς ἡμῶν ὄχι μόνον διὰ τὴν δικαίωσιν τὴν λαϊκὴν ἡ ὁποία ὀφείλεται εἰς αὐτὴν ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ μέλλον καὶ διὰ τὴν γαλήνευσιν τῆς Χώρας. Λοιπὸν ἡμεῖς ἐνομίζομεν ὅτι ἔπρεπε νὰ συγκεντρώσωμεν ἀπερισπάστως τὰς δυνάμεις τοῦ κόμματος ἐπὶ ἑνὸς σημείου διὰ νὰ ἐξασφαλίσωμεν ἐκλογικὴν νίκην καὶ ὅτι τὸ ἔδαφος τοῦτο παρεῖχε μόνον ἡ ἀπόδοσις πολιτικῶν εὐθυνῶν διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν καταστροφὴν καὶ εἴχομεν τὴν ἰδέαν ὅτι ἐξασφαλίζοντες τὴν ἐκλογικὴν νίκην παρείχομεν μεγάλας ὑπηρεσίας εἰς τὴν Δημοκρατίαν, διότι ἀντὶ ἑνὸς ἀτομικοῦ προσηλυτισμοῦ θὰ ἐδίδομεν τὴν βάσιν ἐφ’ ἧς ἤθελεν ἑδραιωθῇ ἡ πάλη ἐναντίον τῶν αὐταρχικῶν τάσεων τῆς αὐταρχικῆς μερίδος, θὰ ἐδίδομεν τὴν βάσιν ὅπως ἀναπτυχθῇ ἡ ἰδέα τῆς Δημοκρατίας καὶ αὐτῆς τῆς λαϊκῆς συνειδήσεως. Αὐτὴ ἦτο ἡ πεποίθησις ἡμῶν, ὅτι ἐκείνην τὴν ἐποχὴν προεῖχεν ἡ ἐκλογικὴ νίκη. Αὐτὴν τὴν ἰδέαν δὲν τὴν εἴχομεν ἡμεῖς, ἀλλὰ τὴν εἶχον ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σήμερον μάχονται ὑπὲρ τῆς δημοκρατικῆς ἰδέας.

§75Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αἱ ἀντιλήψεις ἐκεῖναι ἦσαν ἀντιλήψεις στεναί, προήρχοντο ἀπὸ τὴν μὴ παρακολούθησιν τοῦ δημοσίου φρονήματος καὶ εἶχον βαθύτερον ἐλατήριον, τὸν ἐκλογικὸν ὑπολογισμόν.

§76Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπολογισμὸν ἐκλογικόν, νίκην τῆς μερίδος τῶν Φιλελευθέρων. Αὐτὸ ἀποτελεῖ αὐτόχρημα ἐθνικὴν ἀνάγκην, κατὰ τὴν γνώμην μου κατίσχυσιν τοῦ κόμματος ἡμῶν μετὰ μίαν δεκαετίαν ταραχώδους πολιτικοῦ βίου. Οὐαὶ καὶ ἀλλοίμονον, ἐὰν ἐπαναλαμβάνετο ἡ 1η Νοεμβρίου καταδικάζουσα μίαν πολιτικὴν μερίδα ἡ ὁποία ὑπέστη ἀγῶνας καὶ θυσίας. (Χειροκροτήματα).

§77Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐθνικὴν ἀνάγκην λοιπὸν ἀποτελεῖ ἡ συμπλήρωσις τῆς Ἐπαναστάσεως διὰ τοῦ γενικοῦ ἐξαγνισμοῦ, διὰ τῆς καταργήσεως ἑνὸς θεσμοῦ ἁμαρτωλοῦ, διὰ τῆς καθιερώσεως τῆς ἀρχῆς ὅτι ὅλοι ὀφείλουν νὰ ὑποκύπτουν εἰς τὸ γενικὸν συμφέρον, καὶ καθῆκον εἶχον ὅλοι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες καὶ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων νὰ ἀγωνισθοῦν ὑπὲρ αὐτῆς τῆς μεγάλης καὶ σωτηρίας μεταβολῆς. (Χειροκροτήματα). Αὐτὴ ἦτο ἡ ἐθνικὴ ἀνάγκη. Ἀλλὰ δυστυχῶς, ἐπαναλαμβάνω, ἡ ἔλλειψις ἐπαρκοῦς ἐπαφῆς μὲ τὸν Λαὸν καὶ ἄλλοι λόγοι ἠμπόδισαν νὰ ἔλθουν ἀρωγοὶ εἰς τὸν ἀγῶνα ὅλαι αἱ τάξεις τῶν Φιλελευθέρων. Καὶ ἐὰν δὲν ἐπήρχοντο τυχαῖα γεγονότα δὲν θὰ κατέληγεν ὁ μέγας αὐτὸς ἀγὼν εἰς τὴν νίκην τῆς δημοκρατίας, ἡ ὁποία ἐξαγνίζει τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ ἀποδίδει τὴν τιμήν της εἰς τὴν Ἑλλάδα.

§78ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Διατί δὲν ἐκάματε συνδυασμούς;

§79Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐγὼ ἔκαμον τὸν συνδυασμὸν μόνος μου. Τὰ πράγματα λοιπὸν ἐδικαίωσαν ἡμᾶς. Δὲν ζητοῦμεν δι’ αὐτὰ οὐδεμίαν προνομιακὴν θέσιν οὔτε φανταζόμεθα ὅτι ἡ Δημοκρατία ἀποτελεῖ μονοπώλιον ὡρισμένων ἀτόμων. Δι’ ἡμᾶς εἶναι ἀρκετὴ ἱκανοποίησις ὅτι ἠγωνίσθημεν εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν διὰ τὴν μεγάλην καὶ σωτήριον αὐτὴν μεταβολήν. Ποῖοι θὰ ὑπογράφουν τὰ σχετικὰ τυπικὰ ἔγγραφα μᾶς εἶναι ἀδιάφορον, ὅπως μᾶς εἶναι ἀδιάφορα τὰ σχετικὰ ἀξιώματα. Αὐτὰ ὅλα εἶναι ματαιοδοξίαι.

§80Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τόσον καὶ δι’ ἡμᾶς.

§81Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν τὸ ἀρνοῦμαι ἀλλ’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλομεν καὶ διὰ τὸ ὁποῖον ἀγωνιζόμεθα εἶναι νὰ ἐφαρμοσθῇ ταχέως ἀκέραιον τὸ πρόγραμμά μας. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι δὲν εἶναι ἐντελῶς τυχαῖον τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμίλησε σήμερον διεξοδικῶς περὶ τοῦ ἐνδιαφέροντος τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ δείξῃ ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν ἐσωτερικὴν ἀσφάλειαν καὶ τὴν τάξιν. Ὅταν ἡ Ἐπανάστασις παρέδωκε τὴν ἐξουσίαν, γενικὴ πεποίθησις ἐπεκράτει ὅτι πρὸς μίαν κατεύθυνσιν ἐβαδίζομεν μὲ ταχὺ τὸ βῆμα. Ὅλοι, ἐννοῶ οἱ ἀντίθετοι ἀπεδέχοντο τὴν λύσιν καὶ ὡμολόγουν τὴν ἧττάν των. Αἱ ταλαντεύσεις μας τῶν δύο μηνῶν, οἱ σκολιοὶ δρόμοι τοὺς ὁποίους ἠθέλησε νὰ βαδίσῃ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, δὲν νομίζω ὅτι συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ διατηρηθῇ ἡ αὐτὴ πεποίθησις καὶ ἡ αὐτὴ ὑποταγὴ εἰς τὴν γενικὴν θέλησιν. Ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λάβῃ τὸν κόπον νὰ ἀναδιφήσῃ τὰς πληροφορίας τὰς ἐρχομένας ἀπὸ ὅλας τὰς ἀστυνομικὰς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους, θὰ ἴδῃ ὅτι οἱ ἐχθροὶ τῆς Δημοκρατίας ἤρχισαν νὰ ἀποκτοῦν πάλιν θάρρος.

§82Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι ἠρεμώτατος καὶ τοῦτο ὄχι ἄνευ μελέτης τῆς καταστάσεως.

§83Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Αἱ ἐλπίδες των ἤρχισαν νὰ ἀναπτεροῦνται καὶ πάλιν· κάτι γνωρίζω καὶ ἐγώ.

§84Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἐγὼ γνωρίζω κάτι.

§85Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἐξ ἄλλου ἡμεῖς οἱ δημοκρατικοὶ ὑπεστηρίξαμεν ἐξ ἀρχῆς ὅτι δὲν ἀπειλεῖ τὴν Χώραν οὐδεὶς ἐξωτερικὸς κίνδυνος ἐκ τῆς πολιτειακῆς μεταβολῆς καὶ τὰ πράγματα μᾶς ἐδικαίωσαν πλήρως. Ἔρχεται ὅμως τώρα καὶ εἰς ἡμᾶς ἡ φήμη ὅτι ἑτοιμάζεται δημοσιογραφικὴ ἐκστρατεία εἰς ξένας Χώρας, συνδυασμένη μὲ ἀπειλὰς περὶ κινδύνων οἱ ὁποῖοι θὰ ἐπικρεμασθοῦν εἰς τὸν Τόπον ἐν περιπτώσει πολιτειακῆς μεταβολῆς. Ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὴν ἀπειλουμένην αὐτὴν ἐκστρατείαν τοῦ Τύπου ἔρχεται καὶ ἡ πληροφορία περὶ βασιλικῶν ταξειδίων, ἐχόντων σκοπὸν τὴν ὑποστήριξιν τῆς ἐκπεσούσης Δυναστείας. Αἱ εἰδήσεις αὗται δὲν εἶναι εὐχάριστοι. Ὅσον καὶ ἂν δὲν φανταζώμεθα ὅτι αἱ περὶ ὧν ὁ λόγος ἐνέργειαι εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχουν κακὰ ἀποτελέσματα, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμποδίσουν τὸν Λαὸν ἀπὸ τοῦ νὰ ἐκλέξῃ τὸ πολίτευμα τὸ ὁποῖον θέλει, ἀλλὰ πρέπει νὰ ὁμολογηθῇ, ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς λόγος νὰ εἴμεθα μετέωροι ἐπ’ ἄπειρον, δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς λόγος νὰ εὑρίσκεται ὁ Λαὸς εἰς διαρκῆ ἀγωνίαν, δὲν συντρέχει κανεὶς λόγος νὰ ἀποτελματώνηται κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον μία ἐπαναστατικὴ κατάστασις. Ποτὲ ἄλλοτε, εἰς κανὲν μέρος ὁ Λαὸς δὲν ἔδωσε μίαν τόσον περιφανῆ δημοκρατικὴν νίκην εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους του καὶ ποτὲ οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Λαοῦ δὲν ἐδίστασαν τόσον νὰ ἐκμεταλλευθοῦν τὴν δημοκρατικὴν νίκην καὶ νὰ δώσουν τοὺς καρπούς της εἰς τὸν Λαόν, νὰ ἐξασφαλίσουν τὴν ἡσυχίαν του καὶ τὰς ἐλευθερίας του, ὅπως συμβαίνει τώρα ἐδῶ μὲ ἡμᾶς. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, ὅταν μὲ τὴν ἀπαθῆ πολιτικήν σας εἰς τοιοῦτο ἀδιέξοδον καὶ τοιούτους κινδύνους ὠθούμεθα δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἀναμένητε τὴν ἐμπιστοσύνην μας. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§86Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ ἀνασκευάσω πρὸς τὸ παρὸν τὰς διατυπωθείσας αἰτιάσεις ἐναντίον τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως· θὰ τὸ πράξω πρὸς ἀποφυγὴ σπατάλης χρόνου ἐν καιρῷ ἁπάντων διὰ μιᾶς πρὸς τοὺς διαφωνήσαντας συναδέλφους καὶ τότε θὰ ἔλθῃ ἡ σειρά μου νὰ ἐπικρίνω καὶ ἐγὼ τὰς ἀντιθέτους ἀπόψεις. Ἡ συζήτησις βαίνει προφανῶς πρὸς τὸν τερματισμόν της καὶ νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ ἐπισπεύσωμεν τὴν λύσιν αὐτῆς, διότι καὶ τὰ θέματα κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἐξηντλήθησαν, καὶ ἡ ἄσκοπος παράτασις τῶν συζητήσεων θὰ εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα τὴν παρέλκυσιν μιᾶς ἐκκρεμότητος ἡ ὁποία θὰ ἔπρεπε νὰ λήξῃ τὸ ταχύτερον καὶ τὴν ἀπομάκρυνσιν ἡμῶν πρὸ παντὸς ἀπὸ τοῦ δημοψηφίσματος, διότι, ἂν καλῶς ἀντελήφθη, ἡ λύσις τῶν ζητημάτων μας ὑπὸ τὴν μίαν ἢ ὑπὸ τὴν ἄλλην μορφήν, κατὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον τρόπον, δὲν πρόκειται νὰ ἐπέλθῃ παρὰ διὰ τῆς διενεργείας δημοψηφίσματος. Δὲν θὰ ἐπεθύμουν ἐν τούτοις, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ παρέλθῃ τελείως ἀπαρατήρητον ἓν σημεῖον τὸ ἀφορῶν τὸν σχηματισμὸν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ἀδυνατῶ ἀληθῶς νὰ ἐννοήσω κατὰ ποῖον συνειρμὸν ἰδεῶν ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Μαντινείας διισχυρίζεται ὅτι ἡ προέλευσις τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἶναι ἀντίθετος πρὸς τοὺς κοινοβουλευτικοὺς κανόνας καὶ ὅτι ἀποτελεῖ ἀνωμαλίαν, Ἀποτελεῖ ἀνωμαλίαν διότι εὐθὺς θὰ ἔπρεπεν ἴσως νὰ ἀποκλεισθῇ μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τοῦ ἡγέτου τῶν Φιλελευθέρων ὁ σχηματισμὸς νέας Κυβερνήσεως ἐκ τοῦ κόμματος ἡμῶν;

§87ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὤφειλε τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων συνερχόμενον νὰ ἐκλέξῃ τὸν διάδοχον τοῦ κ. Βενιζέλου.

§88Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχει τοῦτο σχέσιν, διότι δὲν πρόκειται περὶ ἐκλογῆς ἀρχηγοῦ ἀλλὰ περὶ συγκροτήσεως Κυβερνήσεως. Τοῦτο ἀποτελεῖ διάφορον ἔννοιαν. Παντοῦ δύναται νὰ εἶναί τις ἐν δεδομένῃ στιγμῇ Πρόεδρος Κυβερνήσεως χωρὶς ἐν ταὐτῷ νὰ εἶναι καὶ ἀρχηγὸς κόμματος. Αὐτὸ ἀπαντᾷ εἰς ὅλα τὰ ἐλεύθερα Κράτη, θὰ ἀπετέλει δὲ πραγματικὴν παράβασιν τῶν κοινοβουλευτικῶν κανόνων, ἂν δὲν ἐσχηματίζετο ἐκ τοῦ πλειονοψηφοῦντος κατὰ τεκμήριον τοὐλάχιστον κόμματος. Καὶ θὰ ἀπετέλει παράβασιν, διότι θὰ ἀπεδεικνύετο ὅτι τὸ κόμμα ἡμῶν ἐσύρετο πράγματι ὄπισθεν μιᾶς προσωπικῆς ἐπιβολῆς καὶ δὲν ἠκολούθει πολιτικὰς κατευθύνσεις. Θὰ ἀπετέλει παράβασιν, διότι ἡ Κυβέρνησις θὰ συνεκροτεῖτο ἐπὶ τῇ βάσει αὐθαιρέτων τεκμηρίων καὶ ὄχι ἐκ τῆς πλειονοψηφίας τοῦ Κοινοβουλίου. Ὀρθῶς λοιπὸν καὶ κατ’ ἀναπόφευκτον ἀνάγκην ἐσχηματίσθη Κυβέρνησις ἐκ τοῦ κόμματος ἡμῶν, ἀπόκειται δὲ εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ἄρῃ ἐξ αὐτῆς τὴν ἐμπιστοσύνην της, ἂν νομίζῃ ὅτι οἱ πολιτικοὶ ὅροι μετεβλήθησαν. Ἡ γνώμη ἑπομένως τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅτι τὸ κόμμα ἡμῶν δὲν ἦτο τὸ ἐνδεδειγμένον μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τοῦ ἡγέτου του νὰ σχηματίσῃ Κυβέρνησιν.....

§89ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ὑπεστήριξα αὐτό.

§90Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὴν εἶχον τὴν ἐντύπωσιν. ... Αὐτὴ ἡ γνώμη εὑρίσκεται ἐν ἀντιφάσει πρὸς τοὺς διέποντας ἡμᾶς κανόνας. Δὲν εἶπε τοῦτο ὅμως καὶ μόνον· ὑπεστήριξεν ἀφ’ ἑνὸς ὅτι πλήρης ἐκ τῆς ἐνεργοῦ πολιτικῆς ἀπομάκρυνσις τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων θὰ ἀπετέλει τραῦμα καίριον κατὰ τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας, καὶ ἐν ταὐτῷ ὅτι ἔπρεπε νὰ στερηθῇ γνώμης κατὰ τὴν πολιτικὴν κρίσιν, ἴσως καὶ μετ’ αὐτήν. Ἀλλ’ εἶναι ἀκόμη ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος καὶ δικαιοῦται καὶ ὀφείλει νὰ μεριμνᾷ περὶ τῶν κοινῶν.

§91ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶπον ἐγὼ τὸ ἀντίθετον;

§92Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἴπετε ὅμως ὅτι ἡ ἀνάμιξις ἀποτελεῖ ἀνωμαλίαν καὶ ἐνέχει κινδύνους.

§93ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀποχωρήσας τῆς ἀρχηγίας καὶ οὐσιαστικῶς ἐκ τῆς διευθύνσεως τοῦ κόμματος εἶχεν ὑποχρέωσιν συμφώνως πρὸς τὰ κοινοβουλευτικὰ ἔθιμα νὰ ἀφήσῃ τὸ κόμμα ἐλεύθερον νὰ ἐκλέξῃ τὸν διάδοχόν του.

§94Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶσθε ἐν γνώσει ὅτι δὲν πρόκειται περὶ ἐκλογῆς ἀρχηγοῦ κόμματος.

§95ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Γνωρίζετε ὅμως ποία ἠθικὴ πίεσις ἠσκήθη, ἡ ὁποία εὗρε καὶ ἀπήχησιν εἰς τὰς ἐφημερίδας; Εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν ἤθελεν ὑποστηρίξει τὴν Κυβέρνησιν τὴν ὁποίαν ὁ ἴδιος ὑπέδειξε θὰ ἠναγκάζετο νὰ ἀναχωρήσῃ ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα.

§96Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Φρονεῖτε λοιπὸν ὅτι δὲν εἶχε τοιοῦτον δικαίωμα;

§97ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶχε τὸ δικαίωμα, ἀλλὰ διὰ τὴν χρῆσιν τοιούτου δικαιώματος ἡμεῖς διαφωνοῦμεν. Σᾶς ἐπαναλαμβάνω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἡ ἄσκησις μιᾶς προσωπικῆς ἐπιβολῆς ἐπὶ τῇ βάσει παρελθουσῶν πράξεων ἀποτελεῖ πολιτικὴν ἀνωμαλίαν δι’ ἕνα ἐλεύθερον Τόπον καὶ τοιούτου εἴδους ἐπιδράσεις ἡμεῖς ἀποκρούομεν.

§98Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν ὁ ἡγέτης ἑνὸς κόμματος ἔχῃ τὸ παρελθὸν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, δὲν ἐπιδρᾷ διὰ προσωπικῆς ἐπεμβάσεως ὅπως ἐννοεῖτε αὐτήν. Ἐπιδρᾷ καὶ ὀφείλει νὰ ἐπιδρᾷ διὰ τῆς πίστεως τὴν ὁποίαν ἐμπνέει ἡ φωτεινή του διάνοια ἐπὶ τῆς δημοσίας γνώμης ἥτις ἐν αὐτῷ ἀνευρίσκει τὰς ἐγγυήσεις τῶν ὁποίων ἔχει ἀνάγκην διὰ τὴν τύχην τῶν κοινῶν πταγμάτων. Ἐπροχώρησε μάλιστα ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος καὶ πέρα τούτου· ἐπροχώρησε μέχρι τοῦ σημείου ὥστε μία, καθαρῶς ἠθικὴν ἐπιρροήν, ὅπως ἡ τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, νὰ ἐξομοιώσῃ μὲ τὴν νοσηρὰν καὶ ἀποσυνθετικὴν ἐπίδρασιν ἑνὸς αὐταρχικοῦ καὶ μεσαιωνικοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον πολυειδῶς ἐδοκιμάσαμεν κατὰ τὸ πρόσφατον παρελθόν.

§99Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν ἡ Ἐπανάστασις ἕνεκα τιμῆς καὶ ἐκτιμήσεως ἔθηκε τὴν ὑποψηφιότητα τοῦ κ. Βενιζέλου, ὁ τέως Πρωθυπουργὸς ἀπήντησε διὰ τηλεγραφήματος ὅτι δὲν δέχεται τὴν ὑποψηφιότητα αὐτήν. Ὁ κ. Βενιζέλος δὲν κατῆλθε συνεπῶς ὡς ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων εἰς τὰς ἐκλογάς. Μόνον ἕνεκα τιμῆς ἡμεῖς ἐξεθέσαμεν ὑποψηφιότητα εἰς αὐτόν. Ἐπιπροσθέτως ὁ ἀξιότιμος κ. Βενιζέλος ἐτηλεγράφησεν ἐκ νέου ὅτι δὲν ἀποδέχεται αὐτήν. Ποῖοι εἶνε οἱ λόγοι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐπίεσαν τὸν κ. Βενιζέλον νὰ ἀναθεωρήσῃ τόσον ταχέως τὰς ἀποφάσεις του καὶ νὰ ἔλθῃ ἐδῶ νὰ ἀναλάβῃ τὴν προεδρίαν τῆς Συνελεύσεως καί, ἐνῷ οὔτε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ, ἐσχημάτισε Κυβέρνησιν καὶ κατόπιν παρὰ τὴν περὶ ἀποχῆς δήλωσίν του καὶ παρὰ τὴν τελευταίαν του πρὸς τὸν Λαὸν δήλωσιν ἦλθε καὶ ἐπολιτεύθη, χωρὶς κἂν νὰ δηλώσῃ εἰς τὸν Λαὸν ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι οἱ ὁποῖοι τὸν ἠνάγκασαν εἰς τοῦτο;

§100ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὁ Λαὸς τὸν ἐζήτησεν.

§101Α. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Αὐτό, κύριε Πρόεδρε, ἤθελον νὰ ἐρωτήσω, ἐὰν θὰ ἠδύνασθε νὰ μοὶ ἀπαντήσητε.

§102Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπαντῶ: Ἦλθεν ὑπείκων εἰς τὴν ὁμόθυμον τοῦ Λαοῦ θέλησιν· ἦλθε νὰ προσφέρῃ μίαν ἐπὶ πλέον πολύτιμον εἰς τὴν Χώραν του ὑπηρεσίαν (Χειροκροτήματα). Ἦλθεν ἴσως ἄκων, ἀλλ’ ἦλθεν ἐν τῇ συνειδήσει ὅτι, ἐὰν δὲν ἤρχετο, θὰ παρέλειπε τὸ καθῆκόν του πρὸς τὴν Πατρίδα (Χειροκροτήματα). Ἦλθεν ἐκθέτων τὴν ἰδίαν του ὑγείαν εἰς κίνδυνον, ἀλλ’ ἦλθεν ἐν ἐπιγνώσει ὅτι, ἐὰν δὲν ἐξέθετεν αὐτὴν εἰς κίνδυνον, θὰ ἐξέθετεν εἰς κίνδυνον τὰ συμφέροντα τῆς Πατρίδος του (Χειροκροτήματα). Δὲν ἐπέβαλεν ἄλλως τε ἐλθὼν ἐνταῦθα ἰδίας μόνον πολιτικὰς πεποιθήσεις, ἀλλ’ ἐφήρμοσε πολιτικὴν χαραχθεῖσαν παρὰ τοῦ κόμματος ἡμῶν ἐν ἀπουσίᾳ του. Ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἀκολουθοῦμεν εἶναι ἐκείνη τὴν ὁποίαν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἅμα τῇ καταπνίξει τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος ἐνεστερνίσθημεν. Εἶναι ἡ πολιτικὴ ἡ διατυπωθεῖσα τῇ εἰσηγήσει ἡμῶν καὶ ὡς πρόγραμμα τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων διὰ τοῦ γνωστοῦ ἀνακοινωθέντος τῆς 4 Νοεμβρίου. Ἡ πολιτικὴ κατεστρώθη καὶ τὸ ἀνακοινωθὲν συνετάχθη παρ’ ἐμοῦ ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀπολύτως εἴτε ἀμέσου εἴτε ἐμμέσου προσυνεννοήσεως πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων. Ὑπῆρξε δὲ ἁπλῶς σύμπτωσις ὅτι παραλλήλως καὶ ταυτοχρόνως ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων διέγραφεν ἐν Παρισίοις ὁμοίαν πολιτικὴν κατεύθυνσιν, καὶ διὰ τὴν σύμπτωσιν αὐτὴν αἰσθάνομαι ἀληθῆ ὑπερηφάνειαν. Δὲν γνωρίζω τίνες ἐπεδίωξαν ἰδιαιτέρας συνεννοήσεις μετὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος. Γνωρίζουν ὅμως πάντες ὅτι ἐγὼ οὐδέποτε ὑπεδούλωσα εἰς κανένα τὴν γνώμην μου, διετήρησα δὲ πάντοτε τὴν ἀνεξαρτησίαν μου, εἴτε ἐν τῇ Κυβερνήσει εὑρισκόμενος εἴτε ἐκτὸς αὐτῆς. Καὶ τὸ γεγονὸς αὐτὸ γνωρίζει κάλλιστα ὁ ἐκ Μαντινείας ἀξιότιμος πληρεξούσιος. Καθ’ ὅλον τὸν μέχρι τῆς ἐπανόδου του χρόνον δὲν συνέπεσε νὰ ἔλθω οὔτε ἅπαξ εἰς ἐπαφὴν μετὰ τοῦ ἡγέτου τῶν Φιλελευθέρων. Μετέβην εἰς Λωζάννην καὶ συνήντησα αὐτὸν πρὸς ἕνα εἰδικὸν σκοπόν, διὰ νὰ ἐξακριβώσω κατὰ πόσον ἦσαν ἀληθεῖς αἱ φῆμαι αἱ ἀποδίδουσαι εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων προθέσεις τεινούσας εἰς διάλυσιν τοῦ κόμματος.

§103Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Καὶ διατί μετὰ ἓξ μῆνας μετέβητε, παρακαλῶ; (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§104ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μὴ διακόπτετε.

§105Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀκολουθοῦμεν λοιπὸν ἰδίαν πολιτικὴν καὶ τὴν ἀκολουθοῦμεν καθ’ ὃν τρόπον πάντοτε τὸ ἐπράξαμεν, κατὰ τρόπον εὐθύν, σταθερὸν καὶ ἀπαρέγκλιτον. Θὰ εἶμαι, κύριοι, εὐτυχὴς ὡς Ἕλλην ἐν ᾗ περιπτώσει ἤθελον ἐπιτρέψει αἱ περιστάσεις ὥστε νὰ παραμείνῃ ἐνταῦθα ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων μέχρι λύσεως τῆς πολιτειακῆς κρίσεως, διότι εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι προσφέρει ὑψίστας ὑπηρεσίας πρὸς διευθέτησιν αὐτῆς καὶ εἰς τὴν Δημοκρατίαν θὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὁ κυριώτερος στυλοβάτης.

§106Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Αἱ πιστοποιήσεις τοῦ κ. πληρεξουσίου Ἀχαΐας εἶναι ἀπολύτως ἀντίθετοι.

§107Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὗται ὑπῆρξαν αἱ ἀντιλήψεις ἡμῶν, αὗται ὑπῆρξαν καὶ αἱ προσωπικαὶ ἡμῶν σχέσεις. Ἐπὶ τῶν ἄλλων ζητημάτων τῶν ἀναφερομένων ἐπὶ τῶν διαφωνιῶν αἱ ὁποῖαι ἀνεφύησαν μεταξὺ ἡμῶν θὰ λάβω τὸν λόγον ὅταν ἐπιστῇ ἡ ὥρα καὶ θὰ ἐξηγήσω διατί ἐπιμένομεν ὅπως ἀμφότερα τὰ ζητήματα τὰ συνιστῶντα τὴν πολιτειακὴν κρίσιν ὑποβληθοῦν ὑπὸ τὴν κρίσιν τοῦ Λαοῦ, πεποιθότες ὅτι, ἂν συνέβαινε τὸ ἀντίθετον, ὄχι μόνον θὰ ἐδίδομεν ἀφορμὴν εἰς αἰτιάσεις ἀδικαιολογήτους, ἀλλ’ ἠθέλομεν ἐν ταὐτῷ ἐκθέσει εἰς κίνδυνον αὐτὴν ταύτην τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ ἀγῶνος ἡμῶν. (Χειροκροτήματα).

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κούνδουρος.

§109ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διὰ βραχυτάτων θέλω ἀπασχολήσει τὴν Συνέλευσιν ἐπὶ ἑνὸς σημείου τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ἀναγομένου εἰς τὸ πολιτειακὸν ζήτημα, ἰδίως ὑπὸ τὴν δυναστικήν του μορφήν. Αἱ ἰδικαί μου γνῶμαι ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ ζητήματος εἶναι εἰς ὅλους γνωσταί, διότι μετὰ παρρησίας, ἥτις ἐκίνησε τὸ μῖσος τῶν ἀντιπάλων καὶ τὰ δυσμενῆ σχόλια τῆς χλιαρᾶς καὶ μικροψύχου μερίδος τῶν φίλων, διετυπώθησαν ἀπὸ ἄλλου τινὸς ἐπισήμου βήματος ἄλλης ἐποχῆς, λίαν ἐπικαίρως, πρὶν ὁ δυναστικὸς καρκίνος ἐπεκταθῇ ἐπὶ ὁλοκλήρου τοῦ ἐθνικοῦ σώματος, πρὶν ἡ στραταρχικὴ ῥάβδος ἀκρωτηριάσῃ ἐδαφικῶς τὴν Ἑλλάδα, πρὶν ἡ βασιλικὴ χεὶρ ἀνοίξῃ 100 χιλιάδας ἀσκόπους τάφους εἰς τὸν Σαγγάριον, πρὶν ἡ ἀνακτορικὴ ναῦς μετακομίσῃ ἐκ Μικρασίας τὸ συμπαθὲς φορτίον τῶν ἡμινέκρων σαρκῶν, πρὶν ἡ ἀθλιότης εἰσδύσῃ εἰς τὰ ἐσώτερα τοῦ ἑλληνικοῦ οἴκου, πρὶν τὰ ἐθνικά, κρατικὰ καὶ πολιτικὰ γεγονότα λαλήσουν τὴν τραγικὴν γλῶσσαν τοῦ αἵματος καὶ τῶν ἐρειπίων. Εἰς τὴν ὀξύτητα τῶν ἀντιδυναστικῶν φρονημάτων, τὰ ὁποῖα μοῦ ἐγέννησαν πάντοτε αἴσθημα ὑπερηφανείας, οὐχὶ μόνον σήμερον ὁπότε ἐγενικεύθησαν, ἀλλὰ καὶ ὅταν ἔφερον μόνος μου τὸ βάρος αὐτῶν, εἰς τὴν ὀξύτητα, λέγω, τῶν ἀντιδυναστικῶν φρονημάτων δὲν μὲ ἤγαγε πολιτικός τις ρωμαντισμὸς οὔτε ροπαὶ καὶ τάσεις ἀνατροπῶν· μὲ ἤγαγε τὸ πραγματικὸν γεγονὸς ὅτι ἐπὶ μακρὸν χρόνον ὑπὸ τὸ ἄπλετον καὶ ἀμερόληπτον φῶς τοῦ δικαστικοῦ προβολέως ἠσχολήθην, ἠρεύνησα, ἐμελέτησα, ἔκρινα τὸν βίον καὶ τὴν πολιτείαν τῶν ἀνακτόρων καὶ ἐμόρφωσα ἀμετάβλητον καὶ ἀσάλευτον τὴν πεποίθησιν ὅτι ὁ οἶκος τῶν Γλύξμπουργ διὰ τὴν νεωτέραν Ἑλλάδα ὑπῆρξεν ὅ,τι ὑπῆρξεν ἄλλοτέ ποτε ὁ ἐναγὴς οἶκος τῶν Λαβδακιδῶν διὰ τὰς ἀτυχεῖς Θήβας. Πᾶσα κοινωνικὴ ἐξαχρείωσις, πᾶσα κρατικὴ ἀνηθικότης, πᾶσα φαυλότης πολιτική, πᾶσα ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερικὴ κακοδαιμονία ἔσχε παρ’ ἡμῖν τὰς ῥίζας της εἰς τὸ ἐσώτερον βάθος τῶν ἀνακτορικῶν μας σπηλαίων. Διότι σπήλαια, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀληθῆ σπήλαια ὑπὸ ὅλας τὰς ἐννοίας ὑπῆρξαν ὅλα τὰ ἀνάκτορα ὅλων τῶν ἐποχῶν καὶ ὅλων τῶν βασιλέων διὰ τὴν Ἑλλάδα. Σπήλαια σκοτεινά, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν ἠδύνατο ν’ ἀνάψῃ ἡ λυχνία τῆς ἀληθείας ἢ νὰ βλαστήσῃ τὸ δένδρον τῶν εὐγενῶν αἰσθημάτων, διότι ἔλειπε καθ’ ὁλοκληρίαν τὸ ὀξυγόνον τῆς ἀρετῆς. Σπήλαια ὑγρὰ καὶ ἀνήλια, ἐντὸς τῶν ὁποίων ἔκτιζον τὰς φωλεάς των αἱ πολιτικαὶ νυκτερίδες καὶ ἐξύφαινον τοὺς ἱστοὺς των αἱ ἀράχναι τῆς διαβολῆς καὶ κατέστρωνον τὰς δολοφονίας οἱ σκορπιοὶ τοῦ ἐγκλήματος. Καὶ ὅμως τὰ ἀνάκτορα, τὰ σπηλαιώδη ἀνάκτορα, παρέμειναν ἄθικτα, οὐχὶ μόνον ὅταν ἠπειλεῖτο, οὐχὶ μόνον ὅταν ἐσείετο, οὐχὶ μόνον ὅταν ἐρράγιζεν, ἀλλὰ καὶ ὅταν ἀκόμη κατέπιπτεν ὁ πύργος τοῦ ἐθνικοῦ μεγαλείου. Ἡ ἀνοχὴ καὶ ἡ ἀνεκτικότης τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας ἀπέναντι τῶν τοιούτων ἀνακτόρων ὑπερβᾶσα πᾶν ὅριον ὑπομονῆς καὶ ψυχραιμίας, ἂν δὲν ἀποδεικνύῃ ἀνυπαρξίαν, ἀποδεικνύει τοὐλάχιστον ἀδυναμίαν καὶ ἐξασθένησιν τῆς ἐθνικῆς μας φιλοτιμίας, συμφωνῶ δ’ ἀπολύτως πρὸς τὸν ἀγαπητόν μου κ. Κονδύλην, ὑποστηρίζοντα ὅτι ἡ ἀνεκτικότης μας αὕτη προεκάλεσεν εἰς βάρος μας ἀνυποληψίαν ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ ἔξω κόσμου. Δὲν συμφωνῶ ὅμως οὔτε μετὰ κ. Κονδύλη οὔτε μετὰ τῶν λοιπῶν συναδέλφων, οἵτινες τὴν εὐθύνην τῆς ἐγκληματικῆς μας ἀνεκτικότητος ἀπέναντι τῶν ἀνακτόρων θέλουσι νὰ τοποθετήσωσιν ἀποκλειστικῶς εἰς τὴν ράχιν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων, διότι ὑπῆρξαν μὲν τὰ διάφορα πρόσωπα τῆς Δυναστείας ἄθλιοι ἐπιδρομεῖς ὑπονομεύσαντες τὴν τιμήν, τὴν ἀκεραιότητα καὶ τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἐθνικοῦ οἴκου, τοῦ ὁποίου ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος ὑπῆρξε πατήρ, ἀλλὰ τὸ καθῆκον ἀμύνης κατὰ τῶν ἐπιδρομέων τοῦ εἴδους αὐτοῦ δὲν βαρύνει μόνον τὸν πατέρα τῆς οἰκογενείας, ἀλλ’ ὅλα τὰ μέλη αὐτῆς. Τὰ νεώτερα καὶ ζωηρότερα μάλιστα ἐκ τῶν μελῶν τῆς οἰκογενείας ἐβαρύνοντο περισσότερον ἀπὸ τὸ καθῆκον μιᾶς τοιαύτης ἀμύνης. Ἐδικαιούμεθα καὶ ἠδυνάμεθα ἡμεῖς τὰ ἄσημα ἔστω καὶ μικρὰ μέλη τῆς ἐθνικῆς οἰκογενείας, ἀφ’ ἑαυτῶν, ἄνευ τῆς ὑποδείξεως καὶ τῆς συναινέσεως ἀκόμη τοῦ pater familias, ν’ ἀσκήσωμεν καθ’ ἕνα οἱονδήποτε τρόπον τὸ ἱερὸν δικαίωμα τῆς ἀμύνης κατὰ τῆς ἐγκληματικῆς Δυναστείας, ἀλλὰ δὲν τὸ ἐπράξαμεν καὶ συνεπῶς δὲν εἶναι εἷς ὁ ὑπεύθυνος τῆς ἀνεκτικότητος, ἀλλ’ ὑπεύθυνοι εἴμεθα πάντες ἡμεῖς. Δὲν συμφωνῶ ἐπίσης μετ’ ἐκείνων οἵτινες ἠθέλησαν νὰ ὑποστηρίξουν ὅτι διάφοροι στρατιωτικοὶ καὶ πολιτικοὶ παράγοντες κατὰ διαφόρους περιόδους εἶχον δῆθεν ξιφουλκήσει κατὰ τῆς Δυναστείας καὶ θὰ ἔκοβαν τὴν κεφαλήν της, ἐὰν δὲν παρενέβαινε καὶ δὲν τοὺς ἠμπόδιζεν ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων. Διότι ὑπῆρξε μία περίοδος, ἐκείνη ἀκριβῶς καθ’ ἣν ἡ Δυναστεία διέπραξε τὰ μεγαλύτερα τῶν ἐγκλημάτων της, ἡ τελευταία πρὸ τῆς Ἐπαναστάσεως, καθ’ ἣν ἀπουσίαζεν ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων καὶ ἠδύναντο οἱ διάφοροι αὐτοὶ παράγοντες ἀνεμποδίστως πλέον ν’ ἀποκεφαλίσουν τὴν Δυναστείαν καὶ ὅμως δὲν τὸ ἔπραξαν. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν, ἂς συνεχίσωμεν μᾶλλον τὴν ἀντικειμενικὴν ἔρευναν τοῦ ζητήματος. Ναί. Ἐγίνοντο περισσότερον τοῦ δέοντος πέρα τῶν ὁρίων τῆς λογικῆς καὶ τοῦ δικαίου ἀνεκτὰ τὰ ἀνάκτορα εἰς τὸν Τόπον μας, διότι ἔφευγον ἀπὸ τὴν γενεάν μας αἱ προγονικαὶ ἀρεταὶ τῆς προνοητικότητος καὶ τῆς εὐτολμίας. Οἱ πρόγονοί μας μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Κόδρου ὑπὲρ Πατρίδος κατήργησαν τὸν θεσμὸν τῆς Δυναστείας ἐκ φόβου μήπως δὲν εὕρωσιν ἄλλον ὅμοιον αὐτοῦ βασιλέα. Ἡμεῖς οἱ νεώτεροι Ἕλληνες μετὰ τὰς πρώτας συνταγματικὰς ὑπερβασίας καὶ προδοσίας τοῦ Κωνσταντίνου, αἵτινες ἐπέφεραν τὴν πρώτην του ἔξωσιν, ἔπρεπε διὰ τὸν αὐτὸν λόγον — ἐξ ἀντιθέτου αἰτίας, ἔπρεπε, λέγω, νὰ καταργήσωμεν τὸν θεσμὸν τῆς Δυναστείας ἐκ φόβου μήπως εὕρωμεν καὶ ἄλλον ὅμοιον αὐτοῦ βασιλέα. Ἀπεβάλομεν τοῦ Θρόνου τὸν Κωνσταντῖνον καὶ ἀνεβιβάσαμεν ἐπ’ αὐτοῦ τὸν υἱόν του Ἀλέξανδρον, διὰ νὰ ἐπαγγέλληται τὸν τοποτηρητὴν τοῦ πατρός του, διὰ νὰ ἐνισχύῃ ὑλικῶς τὴν ἀντίδρασιν, διὰ νὰ ἐπισκέπτηται τὰ στασιάζοντα συντάγματα τῆς Λαμίας, διὰ νὰ παρατηρῇ ἕνα Ὑπουργόν του—τὸν ἀγαπητόν μου κ. Μιχαλακόπουλον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι—διότι ἐξεφράσθη κατὰ τῶν Γερμανῶν, καθ’ ὧν διεξήγομεν πόλεμον, καὶ ἕτερον Ὑπουργόν του —τὸν κ. Σῖμον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι—διότι ἐπέτρεπε νὰ ὑβρίζηται διὰ τῆς ἐφημερίδος του ὁ σεπτός του πατήρ! Ναί. Ἀνεβιβάσαμεν εἰς τὸν Θρόνον τὸν Ἀλέξανδρον διὰ νὰ δίδῃ πληροφορίας εἰς κατασκόπους στελλομένους μὲ ἐχθρικὰ ὑποβρύχια, διὰ νὰ γίνηται ἥρως ἐρωτικῶν εἰδυλλίων καὶ νὰ τερματίσῃ ὡς ἐτερμάτισε τὸν βίον του ἐν ἐλαφραῖς παιδιαῖς μετὰ τετραπόδων. Ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου τῆς ἐρεύνης τοῦ Ἀλεξάνδρου ἤθελον νὰ ἠρώτων τὸν ἀρχηγόν, τὸν ἀγαπητόν μου ἀρχηγὸν τῆς δημοκρατικῆς παρατάξεως, διατί οὔτε προχθὲς οὔτε σήμερον ἀνέφερέ τι περὶ αὐτῆς, ἀφίνων οἱονεὶ νὰ ἐννοηθῇ ὅτι ὑπῆρξε καλὸς βασιλεύς.

§110Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν ἠσχολήθην εἰς λεπτομερείας καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἀνέφερά τι περὶ Ἀλεξάνδρου, ἀλλ’ ἂν θέλητε σᾶς λέγω ὅτι τὸν συνήντησα μόνον δὶς καὶ ἐνῷ ἔφερα τὸν λόγον ἐπὶ σοβαρῶν ζητημάτων αὐτὸς τὴν μίαν φορὰν μοῦ ὡμίλησε περὶ ἐπισκευῆς τῶν ἀνακτόρων καὶ τὴν ἄλλην περὶ τῆς δῆθεν γλισχρότητος τῆς ἐπιχορηγήσεώς του.

§111ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Χαίρω πολὺ διότι τοιαύτας καὶ περὶ τοῦ Ἀλεξάνδρου ἔχετε γνώμας. Ἀπέθανεν ὁ Ἀλέξανδρος καὶ ἀντὶ νὰ ἐπωφεληθῶμεν τῆς εὐκαιρίας νὰ ἀπαλλαγῶμεν τοῦ κακοῦ θεσμοῦ καὶ τῶν κακῶν βασιλέων διεπράξαμεν τὴν ἄστοχον πρᾶξιν τῆς προσφορᾶς τοῦ στέμματος εἰς τὸν πρίγκιπα Παῦλον οἱονεὶ ὁμολογοῦντες ἐμμέσως ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ Ἑλλάς, ἂν δὲν κοσμῇ τοὺς κροτάφους της εἷς ἐκ τῶν περιφήμων κλάδων τοῦ περιφήμου δυναστικοῦ δένδρου. Ὁποίαν δυστυχῶς ἐπίδρασιν ἔσχεν ἡ πρᾶξίς μας αὕτη γενομένη εἰς παραμονὰς ἐκλογῶν, καθ’ ἃς εἶχε τεθῇ ζήτημα Κωνσταντίνου, γνωρίζομεν ὅλοι. Καὶ ἦλθεν ἡ 1η Νοεμβρίου καὶ μετ’ αὐτῆς ἐπανῆλθεν ὁ Κωνσταντῖνος, ὁ ἄταφος, ὁ εὐλόγως παραμένων ἄταφος, ἀφοῦ ἄταφα παραμένουν καὶ τὰ θύματά του εἰς τὰς ὄχθας τοῦ Σαγγαρίου, τὰς χαράδρας τῆς Μαγνησίας καὶ τὴν παραλίαν τῆς Σμύρνης. Ἐπανῆλθεν ὁ Κωνσταντῖνος διὰ νὰ μεταβάλῃ τὸ Κράτος εἰς ταβερνεῖον, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ὁ ἱδρὼς καὶ τὸ αἷμα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ μετεσχηματίζετο εἰς οἶνον εὐφραίνοντα τοὺς πιστούς του. Ἦλθε διὰ νὰ ἀνατρέψῃ τὰ εἴδωλα πάσης ἀρετῆς καὶ νὰ ἐνθρονίσῃ τὰ εἴδωλα πάσης κακίας. Ἦλθε διὰ νὰ φυγαδεύσῃ τὰ ἀποκτήματα καὶ τὰ κέρδη τόσων θυσιῶν καὶ τόσων ἀγώνων. Χαρακτηριστικὴ γραμμὴ τῆς νοοτροπίας καὶ τῆς ψυχοσυνθέσεως τοῦ ἀνθρώπου αὐτοῦ δὲν εἶναι μόνον ἐκείνη τὴν ὁποίαν ἀνέφερεν ὁ ἀγαπητός μου κ. Παπαναστασίου καθ’ ἣν ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἐτίθετο πρὸ τοῦ Κωνσταντίνου δίλημμα μεταξὺ στέμματος καὶ Ἑλλάδος καὶ προέκρινε τὴν καταστροφὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν σωτηρίαν τοῦ στέμματός του, ἀλλὰ καὶ ἄλλη τις γραμμή, ἡ γραμμὴ τῆς ἐμμονῆς του ἐπὶ τοῦ Θρόνου καὶ μετὰ τὴν Μικρασιατικὴν συμφοράν. Ἡ γραμμὴ αὕτη ἀποδεικνύει αὐτὸν ἀσυνειδητότερον καὶ τοῦ Κάϊν. Διότι ὁ Κάϊν μετὰ τὸ ἔγκλημα ἐγκατέλειψεν οἰκειοθελῶς τὰ ἀγαθά του καὶ ἔφυγε μακρὰν τοῦ τόπου τοῦ δράματος, διότι ὡς ἔλεγχος συνειδήσεως τὸν κατεδίωκεν ἡ φωνὴ «Κάϊν, Κάϊν, ποῦ εἶναι ὁ ἀδελφός σου;», ἐνῷ ὁ Κωνσταντῖνος καὶ μετὰ τὰ πολλαπλᾶ καὶ τρομακτικὰ ἐγκλήματα ποὺ διέπραξεν ἐξηκολούθει νὰ παραμένῃ ἐπὶ τοῦ Θρόνου, διότι δὲν εἶχε συνείδησιν καὶ δὲν ἤκουε τὴν φωνὴν «Κωνσταντῖνε, Κωνσταντῖνε, ποῦ εἶναι ἡ Σμύρνη, ποῦ εἶναι ἡ Θράκη;». Ἐπὶ τέλους ἔστω καὶ ἀργά, ἔστω καὶ κατόπιν ἑορτῆς, ἐξερράγη ἡ Ἐπανάστασις. Ἐπανάστασις πρὸ τοῦ ἐθνικοῦ ἔργου τῆς ὁποίας ὀφείλει νὰ κλίνῃ τὸ γόνυ πᾶς εὐλαβὴς τηρητὴς τῶν ἐθνικῶν ἐντολῶν, διότι ἄνευ αὐτῆς ὁ Κεμὰλ ἐνδεχόμενον ἦτο νὰ ὑπογράψῃ τὴν συνθήκην τῆς εἰρήνης εἰς τὴν Ἀκρόπολιν. Ἐπανάστασις τῆς ὁποίας ὁ ἀρχηγὸς ὑπῆρξεν ἀληθὴς ἐνσάρκωσις τῆς λευκοτέρας ἀρετῆς. Ἐπανάστασις τῆς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις δὲν διέπραξεν ἀφροσύνας οὔτε ἀνεπανόρθωτα λάθη. Ἀλλ’ Ἐπανάστασις ἥτις, συγκεκροτημένη ἀπὸ ἀνομοιομερῆ στοιχεῖα, ὡς προχθὲς εἰς τὸν σπουδαῖον πολιτικὸν παράγοντά της, ὁ κ. Παπανδρέου, ὡμολόγησεν, ὑπέπεσεν εἰς τὴν οἰκτρὰν πλάνην τῆς περιφήμου «μέσης καταστάσεως» ἢ «τρίτης καταστάσεως» καὶ ἠκολούθησεν ἐσωτερικὴν πολιτικὴν ἀλλοπρόσαλλον καὶ ἀνερμάτιστον καθημερινῶς ἐναλλασσομένην ἐν τῷ κύκλῳ πολιτικῶν συμβιβασμῶν καὶ ἀσυμβιβάστων θεμάτων. Ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης ἐλαττωματικότητος τῆς Ἐπαναστάσεως ὑπῆρξε καὶ ἡ συμπεριφορὰ τῆς ἀπέναντι τοῦ ἐγκληματικοῦ βασιλέως, τὴν ὁποίαν συμπεριφορὰν ἐκκακίζομεν καὶ κακίζομεν καὶ θὰ κακίζωμεν πάντοτε, διότι ἄφησεν ἀτιμώρητον τὸν Κωνσταντῖνον, τὸν μεγαλύτερον ἔνοχον, καὶ ἐτιμώρησε τοὺς ἁπλοὺς δορυφόρους του· διότι ἐξησφάλισεν εἰς τὸν Κωνσταντῖνον μὲ σοβαρὰς καταβολὰς εἰς χρυσὸν ἄνετον βίον, εἰς ἐποχὴν ποὺ οἱ πρόσφυγες ἀπέθνησκον τῆς πείνης ἐξ οἰκονομικῆς ἀνεπαρκείας τοῦ Κράτους, διότι τέλος ἐξεδίωξε τὸν Κωνσταντῖνον, ἀλλ’ ἀνεβίβασεν εἰς τὸν Θρόνον τὸν Γεώργιον, ἐν ἐπιγνώσει τοῦ γεγονότος ὅτι δὲν ἦτο παρὰ υἱὸς τοῦ πατρός του. Αἴφνης εὑρέθησαν ἀξιωματικοὶ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης ἐμπνευσμένοι καὶ πατριῶται, οἵτινες ἀνέλαβον διὰ μιᾶς σωστικῆς χειρονομίας νὰ συμπληρώσουν τὸ ἄτονον καὶ ἀναιμικὸν ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, ν’ ἀποβάλωσι διὰ πραξικοπήματος ἐκ τοῦ ἐθνικοῦ οἴκου τὸν τελευταῖον ἀντιπρόσωπον τῆς ἐνόχου Δυναστείας, καθ’ ὃν τρόπον τίμιος καὶ συνετὸς οἰκογενειάρχης ἀποβάλλει τῆς στέγης του ἄπιστον σύζυγος μὴ σεβομένην τὴν πίστιν καὶ μὴ τηροῦσαν τὴν κοίτην ἀμίαντον. Κατ’ ἐμὲ οἱ τρισχίλιοι περίπου ἀξιωματικοὶ οἱ ἐνεργήσαντες τὴν ἔντιμον καὶ ἐξαγνιστικὴν αὐτὴν χειρονομίαν εἶναι κατὰ πάντα ἄξιοι τῆς Πατρίδος καὶ σκέπτομαι νὰ προτείνω εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ψηφίσῃ τὴν ἀναγραφὴν τῶν ὀνομάτων αὐτῶν ἐπὶ τῆς προσόψεως τῶν τέως Ἀνακτόρων διὰ νὰ παραδοθῶσιν εἰς τὴν εὐγνωμοσύνην τῆς ἑλληνικῆς Πατρίδος καὶ τὴν ἀθανασίαν τῆς Ἱστορίας. Ἀπορῶ δὲ πῶς εὑρέθη πληρεξούσιος τῆς περιωπῆς τοῦ κ. Παπανδρέου, ὃν εἰλικρινῶς ἀγαπῶ, νὰ θελήσῃ νὰ σχολιάσῃ δυσμενῶς τὴν ἔντιμον αὐτὴν χειρονομίαν τῶν ἀξιωματικῶν, ἄνευ τῆς ὁποίας θὰ μᾶς ἐβάρυνεν ἀκόμη ὁ δυναστικὸς ἐφιάλτης καὶ θὰ μᾶς ἠπείλει ὁ κίνδυνος νὰ ἔχωμεν τὸν Γεώργιον ἐπὶ τοῦ Θρόνου, κινοῦντα τὰ νήματα τῶν ὑψηλῶν του συγγενειῶν καὶ τὰ ἀργύρια τῆς πλουσίας μοναρχικῆς προπαγάνδας εἰς βάρος τῶν δημοκρατικῶν μας προσπαθειῶν.

§112Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐπιτρέπετε; Εἶπον ἁπλῶς ὅτι ἦτο ἀντικανονικὴ ἡ πρᾶξις μετὰ τὰς ἐκλογὰς γενομένη καὶ ἐχαρακτήρισα ἁπλῶς ὡς ἀποδημίαν....

§113ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν θέλητε ἆρον ἆρον νὰ εὕρητε ἔννοιαν τοῦ τυπικοῦ δικαίου, εἰς ἣν νὰ προσαρμόσητε τὴν ἔντιμον χειρονομίαν τῶν ἀξιωματικῶν, ἐκλάβέτέ την ἐπὶ τέλους ὡς διοίκησιν ἀλλοτρίων καὶ σταματήσατε τὴν θεωρίαν περὶ ἀποδημίας, διότι ἡ ἀποβολὴ τοῦ βασιλέως δὲν εἶχεν οὐσιαστικῶς παρὰ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἀνέφερα καὶ διότι δὲν εἶναι ἐποχὴ κατάλληλος πρὸς δημιουργίαν πλασματικῶν ἐννοιῶν, αἵτινες, ἐγὼ δὲν ἐνδείκνυνται ὑπὸ οὐδεμιᾶς σκοπιμότητος, συντελοῦν μόνον εἰς τὸ νὰ ἀποκαρδιώνουν καὶ ἀποθαρρύνουν τοὺς εὐγενεῖς χαρακτῆρας, τοὺς μηκύνοντας εἰς τοὺς πατριωτικοὺς ἀγῶνας τὸ ξίφος των δι’ ἑνὸς ἐπὶ πλέον βήματος πρὸς τὰ ἐμπρός. Εἶναι καιρὸς νὰ φροντίσωμεν νὰ εἰσαχθοῦν εἰς τὸν Τόπον αὐτὸν ἱπποτικώτερα καὶ εὐγενέστερα πολιτικὰ ἤθη, στεφανοῦντα τοὺς πρώτους καὶ οὐχὶ τοὺς ὑστάτους καὶ τοὺς βραδυποροῦντας καὶ τοὺς καθυστερουμένους εἰς τοὺς ἀγῶνας. Ἀλλ’ εἰς τοὺς μὴ θέλοντας ν’ ἀναγνωρίσουν τὸ τετελεσμένον γεγονὸς τῆς ἐξώσεως τῆς Δυναστείας δύναταί τις ν’ ἀπευθύνῃ τὴν ἐρώτησιν: Πῶς, ἐνῷ δὲν ἀναγνωρίζετε τὸ τετελεσμένον αὐτὸ γεγονός, ἀναγνωρίζετε τὸ ἕτερον γεγονὸς τῆς ἀντιβασιλείας τοῦ Κουντουριώτου, τὸ ὁποῖον δὲν ὑπῆρξε παρὰ ἄμεσος καὶ ἀναγκαία τοῦ πρώτου συνέπεια; Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν εἰς τὴν βάσιν. Ἀπεβλήθη ὁ Γεώργιος ἐκ τῆς Ἑλλάδος καὶ ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἐγένετο ἀληθῶς κύριος καὶ πραγματικὸς δεσπότης τοῦ οἴκου του. Καὶ ὅμως ὑπάρχουσιν ἀκόμη ἢ μᾶλλον ἐνομίσθη ὅτι ὑπάρχουσιν ἀκόμη ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δισταγμοὶ καὶ ἐπιφυλάξεις ὡς πρὸς τὸ δυναστικὸν ζήτημα. Ἡ παρεξήγησις αὕτη ἐγεννήθη ἐκ παρανοήσεως τῶν πρὸ τῆς συγκλήσεως τῆς Συνελεύσεως δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου κ. τέως Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἶχε δημιουργηθῆ τότε ἀτμόσφαιρα ὑπὸ τὴν ὁποίαν εὔκολον ἦτο νὰ πιστευθῇ ὅτι ὁ κ. Βενιζέλος παρουσιάσθη ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως μὲ μαῦρον σκοῦφον, εἰς ἔνδειξιν πένθους, διότι ἐπανελθὼν εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν ἐπανεῦρε βασιλέα! Εὐτυχῶς μὲ τὰς δηλώσεις τῆς τέως Κυβερνήσεως διελύθησαν αἱ πλάναι καὶ ἐξηνεμίσθησαν αἱ παρεξηγήσεις καὶ διετρανώθη τὸ εὐχάριστον γεγονὸς ὅτι ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς αἰθούσης αὐτῆς ἓν βασιλεύει αἴσθημα, τὸ αἴσθημα τῆς ἀβασιλεύτου Δημοκρατίας. Ἀλλὰ καὶ αἱ δηλώσεις τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως δὲν ὑστέρησαν· ἄφησαν νὰ δηλωθῇ πλῆρες τὸ δημοκρατικὸν αἴσθημά της καὶ ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῶν ἐπιστοποίησαν τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἀναγνωρίζει τὴν δικαιότητα τῆς δημιουργηθείσης πραγματικῆς καταστάσεως τοῦ χωρισμοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἀπὸ τραπέζης καὶ κοίτης ἀπέναντι τῆς ἁμαρτωλῆς Δυναστείας. Ἀλλ’ ἐπιθυμεῖ ν’ ἀσχοληθῇ μὲ τὸν τύπον τοῦ διαζυγίου, τουτέστι μὲ τὸ δημοψήφισμα. Ἐγὼ προσωπικῶς θὰ ηὐχόμην νὰ ἔλειπε καὶ ἡ ἐνασχόλησις αὕτη, ὅσον καὶ ἂν εἶναι τυπική, καὶ δικαιολογῶ τὴν γνώμην μου ἐξετάζων τὰς τρεῖς ἐνδεχομένας νὰ προκύψουν ἐκ τοῦ δημοψηφίσματος περιπτώσεις, ἤτοι· πρῶτον ν’ ἀποφανθῇ ὁ Λαὸς μὲ σοβαρὰν πλειοψηφίαν κατὰ τῆς Δυναστείας· δεύτερον ν’ ἀποφανθῇ ὁ Λαὸς μὲ σοβαρὰν πλειοψηφίαν ὑπὲρ τῆς Δυναστείας· καὶ τρίτον νὰ ἐπέλθῃ ἰσοψηφία, ἢ τοὐλάχιστον μικρὰ διαφορὰ ψήφων ὑπὲρ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης ἐκδοχῆς. Εἰς τὴν πρώτην περίπτωσιν, ἂν δηλαδὴ ὁ Λαὸς ἀποφανθῇ μὲ σοβαρὰν πλειοψηφίαν κατὰ τῆς Δυναστείας, τί θέλει συμβῆ; Ἐρωτῶ τὴν Κυβέρνησιν: Θὰ ὑποταχθῇ ἆρά γε ἡ μειονότης εἰς τὴν πλειονότητα ἢ ὄχι;

§114Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν δυνάμεθα νὰ ματαιώσωμεν τὸ δημοψήφισμα ἐκ φόβου μὴ ὑποταγῆς τῇ μειονότης εἰς τὴν πλειονότητα...

§115ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν εἶπον τοῦτο· δὲν ἠρώτησα τοῦτο. Ἠρώτησα τί νομίζει ἡ Κυβέρνησις ὅτι θὰ πράξῃ ἡ μειονότης, θὰ ὑποκύψῃ ἢ ὄχι;

§116Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως θὰ ὑποκύψῃ καί, ἂν δὲν θελήσῃ, θὰ τὴν ὑποχρεώσωμεν νὰ ὑποκύψῃ.

§117ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτὴν τὴν γνώμην ἔχει ἡ Κυβέρνησις, ἀλλ’ ἐπιτρέπεται καὶ εἰς ἡμᾶς νὰ φρονῶμεν ὅτι τὴν ἐπαύριον τῆς ἀποφάσεως τοῦ Λαοῦ κατὰ τῆς Δυναστείας οἱ ἀντίθετοι, συνεπεῖς πρὸς τὴν ἱστορίαν των, θὰ θέσουν εἰς ἐφαρμογὴν τὴν συνωμοτικήν των ποιότητα καὶ θὰ θελήσουν νὰ ἐξουδετερώσουν τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ ψυχροῦ ἀριθμοῦ μὲ τὴν φλόγα τῆς δυναμίτιδος. Καὶ εἶναι λυπηρὸν νὰ ἐξακολουθῇ ἡ Κυβέρνησις νὰ δουλεύῃ εἰς τὴν πλάνην τοῦ ἀριθμοῦ, ἐνῷ ἦτο πλέον καιρὸς ν’ ἀποβλέψῃ εἰς τὴν ἀλήθειαν τῆς ποιότητος τῶν ἀντιπάλων, ἥτις ἀπὸ πολλοῦ χρόνου ἔχει καταστήσει τὸ δίκαιον τοῦ ἀριθμοῦ ἀνεφάρμοστον. Ἐάν, κ. Πρωθυπουργέ, περιστοιχίζησθε ἀπὸ χιλίους ἀνθρώπους καὶ ἐγὼ μόνον ἀπὸ ἑκατὸν καὶ συμπλακῶμεν, μεταχειρίζωμαι δὲ ἐγὼ ὅλα τὰ ἀπηγορευμένα ὅπλα, μελανίτιδα, ντοὺμ– ντούμ, ἀσφυξιογόνα, ἀέρια κτλ., σεῖς δὲ μεταχειρίζησθε μόνον τὰ θεμιτὰ καὶ ἐκ τοῦ δικαίου συγκεχωρημένα ὅπλα, ἀσφαλῶς θὰ ἡττηθῆτε, κ. Πρωθυπουργέ, διότι ἡ ὑπεροχὴ τοῦ ἀριθμοῦ σας θὰ ὑποκύψῃ εἰς τοῦ ἀντιπάλου σας τὴν ποιότητα. Φυσικὴ ἄρα εἶναι ἡ διαφωνία μας, διότι σεῖς μὲν ἀποβλέπετε ἢ μᾶλλον δουλεύετε εἰς τὴν πλάνην τοῦ ἀριθμοῦ, ἐνῷ ἐγὼ ἀνέκαθεν εἶχον ἐστραμμένην τὴν προσοχήν μου κυρίως εἰς τὴν ποιότητα, εἰς τὴν καλὴν ποιότητα τῶν ἀντιπάλων μας. Ἂς ἴδωμεν ἤδη τὴν δευτέραν περίπτωσιν. Ἡ κάλπη, κύριοι, παρουσιάζει ἀπρόοπτα. Τὸ ἐκλογικὸν κιβώτιον εἶναι πλῆρες μυστηρίου καὶ δυνάμεθα παρὰ τὰ κελεύσματα τῆς ψυχρᾶς λογικῆς, παρὰ τὰ στοιχεῖα τοῦ θετικοῦ κόσμου νὰ ἐρευρήσωμεν καὶ τὴν ἄποψιν καθ’ ἣν ὁ Λαὸς θ’ ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς Δυναστείας.

§118Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν, οὔτε ἐπιτρέπεται νὰ λέγηται τοιοῦτόν τι...

§119ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὐδέποτε εἶπον ἐγὼ ὅτι εἶναι φύσει δυνατὸν νὰ ἐξέλθῃ νικήτρια ἡ Δυναστεία ἀπὸ τὴν κάλπην. Εἶπον ὅμως καὶ ὑποστηρίζω ὅτι ἡ ἐκλογὴ ἐμφανίζει ἀπρόοπτα ἔστω καὶ κατὰ τρόπον μυστηριώδη, καὶ ἔχετε σεῖς μείζονα ἐμοῦ πεῖραν τῶν ἀπροόπτων αὐτῶν, ἀλλὰ θέλω καὶ τὴν περίπτωσιν τῶν μυστηριωδῶν ἀπροόπτων νὰ ἐξετάσω ἀκόμη. Εἰς τὴν οὐδόλως ἔστω ἐνδεχομένην περίπτωσιν τῆς κατισχύσεως τῆς δυναστικῆς ἰδέας δύο τινὰ πρόκειται νὰ συμβοῦν: Ἢ νὰ μεταβληθοῦν αἱ κορυφαὶ τῆς Ἑλλάδος εἰς προμαχῶνας, ὡς εἶπεν ὁ ἀγαπητός μου κ. Κονδύλης, ἢ ν’ ἀποπειραθῇ μὲν ἡ μειονότης νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὴν δυναστικὴν πλειονότητα, ἀλλὰ νὰ μὴ τῆς ἐπιτραπῇ τοῦτο ὑπὸ τῆς λυσσώδους ἐμπαθείας τῶν ἀντιπάλων καὶ θὰ πρέπῃ τότε τὸ «ἔρχεται, ἔρχεται» νὰ συνοδεύσουν ἀθρόοι ἐκπατρισμοὶ δεκάδων χιλιάδων στρατιωτικῶν καὶ πολιτικῶν παραγόντων. Διότι, ἂς μὴ πλανώμεθα, κύριοι, ἂν ἡ δυναστικὴ Ἡρωδιὰς ἐνθρονισθῇ ἐκ νέου εἰς τὴν Ἑλλάδα, δὲν θ’ ἀρκεσθῇ πλέον εἰς δεκάδας κεφαλῶν. Θὰ ζητήσῃ ἐπὶ τοῦ πινακίου της τὰς κεφαλὰς δεκάδων χιλιάδων. Εἰς τὴν τρίτην περίπτωσιν, ἂν δηλονότι προκύψῃ ἐκ τοῦ δημοψηφίσματος ἰσοψηφία ἢ μικρὰ πλειοψηφία, τότε ... θὰ παιχθῇ ἡ τραγικωτέρα πρᾶξις τοῦ δράματος. Τὸ χάος τῆς ἀοριστίας θὰ ὀξύνῃ τὰ πολιτικὰ πάθη καὶ αἱ πολιτειακαὶ καὶ πολιτικαὶ διαφοραὶ δὲν θὰ λυθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν διὰ τῶν λόγων, ἀλλὰ θὰ λυθῶσι διὰ τῶν φονικῶν ὅπλων εἰς τὰ πεζοδρόμια καὶ τὰς πλατείας, ἡ δὲ δημοκρατικὴ καὶ μοναρχικὴ σημαία θὰ ἀναβιβάζηται καὶ θὰ καταβιβάζηται ἐναλλάξ, ἀναλόγως τῆς ἐπιρροῆς κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ πρόσωπα. Δι’ ὅλους τούτους τοὺς λόγους θεωρῶ ἀλυσιτελὲς καὶ ἄσκοπον τὸ δημοψήφισμα.

§120Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὡς πρὸς τὸ δυναστικὸν ζήτημα ἐννοεῖτε.

§121ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὄχι. Καὶ ὡς πρὸς τὸ πολιτειακόν, κ. Παπαναστασίου. Θὰ ἐξηγηθῶ.

§122ΙΩ. ΚΑΛΟΓΕΡΑΣ. Τί νὰ κάμωμεν λοιπόν;

§123ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Θὰ συμπεράνω ἀμέσως· ἔχετε ὀλίγην ὑπομονήν. Ὑπὸ πᾶσαν ἐκδοχὴν καὶ οἱονδήποτε ἀποτέλεσμα εἶπον ὅτι θεωρῶ, ἂν ὄχι ἐπικίνδυνον, τοὐλάχιστον ἀλυσιτελὲς καὶ ἄσκοπον τὸ δημοψήφισμα, δὲν ἐννοῶ δὲ μόνον τὸ δημοψήφισμα διὰ τὸ δυναστικόν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ πολιτειακὸν ζήτημα. Ὑποστηρίζω μάλιστα ὅτι, προκειμένου νὰ γίνῃ δημοψήφισμα διὰ τὸ πολιτειακόν, συμφερώτερον διὰ τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν εἶναι νὰ γίνῃ καὶ διὰ τὸ δυναστικόν, διότι ὁ Λαὸς τὰ πρόσωπα μᾶλλον παρὰ τὸν θεσμὸν ἀπεχθάνεται. Κηρύσσομαι ἀνεπιφυλάκτως κατὰ τοῦ δημοψηφίσματος ὑπὸ οἱανδήποτε ἔννοιαν καὶ ὑποστηρίζω μετὰ πλήρους πίστεως ὅτι ἡ ἐπαύριον τοῦ δημοψηφίσματος μὲ οἱονδήποτε, καὶ τὸ εὐνοϊκώτερον ἀκόμη, ἀποτέλεσμα, δὲν πρόκειται νὰ μᾶς δημιουργήσῃ πολιτειακὴν κατάστασιν οὔτε ὁμαλωτέραν οὔτε στερεωτέραν οὔτε σοβαρωτέραν ἐκείνης ἥτις θέλει δημιουργηθῆ, ἐὰν ἡ Συνέλευσις, τὸ κυρίαρχον αὐτὸ Σῶμα, ἀποφασίσῃ ἀμέσως νὰ υἱοθετήσῃ τὴν διὰ πραξικοπήματος δημιουργηθεῖσαν κατάστασιν, νὰ ψηφίσῃ τὴν ἔκπτωσιν τῆς Δυναστείας καὶ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς Δημοκρατίας. Ἀπὸ τὴν πολιτικὴν τῶν ἑλιγμῶν καὶ τῶν ἐπιφυλάξεων ἐγὼ τουλάχιστον δὲν ἀναμένω καλά. Ἐκτὸς ὅμως ὅλων τούτων τῶν λόγων, οἵτινες μὲ διαθέτουσι δυσμενῶς πρὸς τὸ δημοψήφισμα, ἀποκρούω αὐτὸ καὶ διότι τὴν ἐρώτησιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν, ἂν θέλῃ ἢ δὲν θέλῃ, ἂν ἀγαπᾷ ἢ δὲν ἀγαπᾷ τὴν Δυναστείαν τῶν Γλύξβουργ, θεωρῶ ὑβριστικὴν διὰ τὸν Λαὸν ὡς ἀποτελοῦσαν εἰρωνείαν τοῦ πόνου του καὶ χλευασμὸν τῆς μεγάλης του συμφορᾶς. Δὲν ἐρωτῶσι ποτέ, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐρωτῶσι ποτὲ τὴν μητέρα τοῦ φονευθέντος ἂν ἀγαπᾷ ἢ δὲν ἀγαπᾷ, ἂν θέλῃ ἢ δὲν θέλῃ τοὺς δολοφόνους τῶν τέκνων της. Ἀλλ’ ἐπὶ πᾶσι τούτοις οἱ Θρόνοι δὲν στηρίζονται εἰς τὰς πλειοψηφίας, ὡς αἱ πολιτικαὶ Κυβερνήσεις. Στηρίζονται ἐπὶ τῆς ἀγάπης τῆς ὁλότητος τοῦ Λαοῦ. Τὸ ἑλληνικὸν μάλιστα στέμμα εἶχεν ὡς ἔμβλημα: «Ἰσχύς μου ἡ ἀγάπη τοῦ Λαοῦ». Ἀλλ’ εἶναι γνωστὸν καὶ πασίδηλον—ἐπὶ γνωστῶν δὲ καὶ πασιδήλων δὲν διατάσσονται ἀποδείξεις— ὅτι εἰς τὰ στήθη τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ δὲν ἐναπέμεινε πλέον ἀγάπη διὰ τοὺς βασιλεῖς· τὴν ἀντικατέστησεν ἓν εὔλογον καὶ ἀνυποχώρητον μῖσος. Ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς μετὰ τὴν τραγικὴν συμφοράν του ἤγειρεν εἰς τὰ βάθη τῆς ψυχῆς του μὲ τὰ ἀρωματικὰ ὀστᾶ τῶν ἡρώων καὶ μαρτύρων νεκρῶν του μεγαλοπρεπὲς τῆς Δημοκρατίας τὸ τέμενος. Καὶ ἔταξεν ἑστιάδας αὐτοῦ τὰς μελανειμονούσας παρθένους τῆς Σμύρνης. Καὶ ἔταξε φρουροὺς αὐτοῦ τοὺς ἐντίμους ἀξιωματικοὺς τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου. Καὶ ἔταξεν ἱεροφάντας αὐτοῦ πάντας ἡμᾶς, οὓς ἐξαπέστειλεν ἐνταῦθα ἡ ἐλευθέρα του θέλησις. Κυβερνῆται τῆς Χώρας! Μὴ καθυστερῆτε ἐπιφυλακτικοὶ καὶ ἀναποφάσιστοι εἰς τὸν περίβολον τοῦ ἱεροῦ τούτου τεμένους. Μὴ σᾶς ἀπασχολῇ ὁ θόρυβος ἀντιπάλων τοὺς ὁποίους αἱ ἀντιπατριωτικαὶ πράξεις τῶν ἔχουν καταδικάσει εἰς αἰώνιον ἐθνικὸν ἐξωκκλησιασμόν. Ἀλλ’ εἰσέλθετε εἰς τὸ δημοκρατικὸν τέμενος εἰσέλθετε διὰ τῆς συντομωτέρας ὁδοῦ καὶ τῆς προχειροτέρας εἰσόδου, διότι εἶναι καιρὸς νὰ ἀρχίσῃ πλέον ἡ μεγάλη μυσταγωγία τῆς κρατικῆς μας περισυλλογῆς καὶ τῆς ἐθνικῆς μας ἀναγεννήσεως. Πρὶν παρέλθω τοῦ βήματος θὰ ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις οὐδὲν περὶ τῆς ἐπιεικείας ἀναφέρει εἰς τὰς σημερινάς της δηλώσεις, ἂν ἰσχύουν ὡς πρὸς τὸ σημεῖον αὐτὸ αἱ δηλώσεις τῆς προκατόχου.

§124Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως ἰσχύουν.

§125ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι εἴπετε, ἀπαντῶντες εἰς τὸν κ. Παπαναστασίου, ὅτι περιέχονται εἰς τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις ὅλα τὰ σημεῖα τῶν δηλώσεων τῆς προκατόχου, ἀλλ’ ἐνόμισα ὅτι τὸ κεφάλαιον τῆς ἐπιεικείας θὰ ἀφῃρεῖτο, διότι σήμερον δὲν ἐτηρήσατε τὴν μελιστάλακτον καὶ συμπαθῆ γλῶσσαν τῆς προχθές, ἀλλ’ ὡμιλήσατε περὶ σιδηρᾶς πυγμῆς καὶ αὐστηρᾶς ἐπιβολῆς τῶν νόμων. Ἀφοῦ ἐπιμένετε, ἂς μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τοῦ χρεοκοπημένου καὶ ἠλιθίου αὐτοῦ μέσου τῆς ἐπιεικείας.

§126Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι καὶ τόσον ἠλίθιον.

§127ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μὴ διαμαρτύρεσθε, κ. Πρωθυπουργέ, διὰ τὸν βαρὺν ἀλλὰ δίκαιον χαρακτηρισμόν, διότι ὁ χαρακτηρισμὸς δὲν ἀντανακλᾷ οὔτε εἰς σᾶς οὔτε εἰς τὸν προκάτοχόν σας. Ἀντανακλᾷ εἰς ἄλλα πρόσωπα, ἄλλης ἐποχῆς, τῆς ἐποχῆς τῆς κωνσταντινικῆς τρομοκρατίας, καθ’ ἣν ὡρισμένα πρόσωπα ἐκ τῶν «ἡμετέρων», φόβῳ συσχεθέντα, ἀνεκάλυψαν καὶ ἀνεβίβασαν εἰς περιωπὴν τῆς ἐπιεικείας τὸ δόγμα. Σᾶς ἄλλως τε οὔτε σᾶς ἐπίστευσα οὔτε σᾶς πιστεύω ποτὲ ὡς ἐπιεικῆ, διότι διατηρῶ ἀκεραίαν τὴν μνήμην μου καὶ πλὴν τοῦ κ. Καφαντάρη Πρωθυπουργοῦ ἐνθυμοῦμαι καὶ τὸν κ. Καφαντάρην κατήγορον τοῦ εἰδικοῦ ἐκείνου δικαστηρίου. Ἐνθυμεῖσθε καὶ σεῖς.

§128Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Πολλάκις ἠθέλησα νὰ εὕρω ἀφορμὴν νὰ εἴπω διὰ τὴν δίκην ἐκείνην, ὅτι οὐδέποτε μετέσχον αὐτῆς διὰ νὰ ἐπιβάλω κακώσεις σωματικός.

§129ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τί ἐννοεῖτε κακώσεις σωματικάς;

§130Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ποινάς. Ἀλλὰ μετέσχον αὐτῆς καὶ ἐφάνην ἴσως τραχὺς δι’ ἠθικοπλαστικοὺς λόγους καὶ λυποῦμαι διότι προκαλοῦμαι ἀπὸ τὰς τάξεις τῶν φίλων.

§131ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν προκαλεῖσθε, κ. Πρωθυπουργέ, ἀπὸ ἐμὲ τοὐλάχιστον. Ἐγὼ σᾶς ὑπέμνησα τὴν δίκην ἐκείνην διὰ νὰ σᾶς πείσω ὅτι δὲν εἶχεν ἀντανάκλασιν εἰς βάρος σας ὁ χαρακτηρισμὸς τοῦ μέτρου τῆς ἐπιεικείας ὡς ἠλιθίου, διότι σεῖς δὲν εἶσθε ὁ ἐφευρέτης του ἀλλ’ ὁ ἐκ τῶν ὑστέρων προσχωρήσας εἰς αὐτό.

§132Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν προσεχώρησα πουθενά, διότι μὲ χαρακτηρίζει ἐμμονὴ εἰς τὰς ἰδέας μου.

§133ΙΩΣ. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀλλ’ ἡ ἐμμονή, διὰ τὴν ὁποίαν καυχᾶσθε, δὲν εἶναι πάντοτε ἀρετή, διότι φυσικὸν εἶναι εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας νὰ ἐγκαταλείπουν τὰς ἐκ τῆς πείρας καὶ δοκιμῆς ἀποδεικνυομένας κακὰς των τυχὸν ἰδέας καὶ νὰ ἐπιμένουν μόνον εἰς τὰς ὀρθάς. Ἐν πάσῃ περιπτώσει τονίζω ὅτι τὸν βαρὺν χαρακτηρισμὸν τοῦ μέτρου τῆς ἐπιεικείας, ὃν δὲν ἀνακαλῶ, δὲν θεωρῶ ὅτι σᾶς θίγει, οὔτε εἶχον σκοπὸν νὰ σᾶς προκαλέσω ὑπομνήσκων τὴν δίκην ἐκείνην. Σεῖς ὅμως δίδετε μὲ τὴν δικαιολογίαν περὶ ἠθικοπλαστικοῦ σκοποῦ τὴν βάσιν εἰς μίαν ἐρώτησιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἀπευθύνω καὶ σᾶς ἐρωτῶ: Ἐὰν δὲν ἐφιλολογεῖτε εἰς τὴν δίκην ἐκείνην, ἂν δὲν ἐπεδιώκετε τοὺς ἠθικοπλαστικούς σας σκοπούς, ἀλλ’ ἐπεδιώκετε τὸν σοβαρὸν καὶ πραγματικὸν σκοπὸν πάσης δίκης, ἤτοι τὴν ἐπιβολὴν τῆς νομίμου ποινῆς, ἐὰν ὑπῆρχεν, ὅπως ὑπῆρχεν, ἀποδεδειγμένη ἡ πλήρης ἐνοχή, ἐὰν ἐν ἄλλοις λόγοις δὲν ἠστειεύεσθε, ἀλλ’ ἐδικάζετε καὶ κατεδικάζετε τοὺς τότε κατηγορουμένους, καταδικασθέντας ἄλλως τε καὶ τουφεκισθέντας ἐκ τῶν ὑστέρων, θὰ εἴχομεν σήμερον τὴν Θράκην καὶ τὴν Σμύρνην ἢ ὄχι; Ἀλλ’ ἂς σιγήσω ἐπὶ τοῦ σημείου αὐτοῦ σεβόμενος ἓν λόγιον τοῦ τόπου μου, κατὰ τὸ ὁποῖον «καλύτερα εἶναι τ’ ἀμίλητα ἀπὸ τὰ μιλημένα», καὶ ἂς περιορισθῶ νὰ εἴπω ὀλίγα τινὰ ἐπὶ τοῦ κεφαλαίου τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων τῆς ἐσωτερικῆς γαληνεύσεως μὲ μέσον τὴν ἐπιείκειαν. Οὐδεὶς ἠθικῶς καὶ διανοητικῶς ἰσορροπημένος ἄνθρωπος, κύριοι συνάδελφοι, ἀποφασισμένος νὰ ζήσῃ ἐν τῇ κοινωνίᾳ μετὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων καὶ οὐχὶ εἰς τὰ ὄρη εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιταχθῇ πρὸς τὴν ἀνάγκην τῆς ἐσωτερικῆς γαληνεύσεως, ἧς ἄνευ εἰς μάτην ἀγωνιζόμεθα νὰ παγιώσωμεν καθεστώς, νὰ ὀργανώσωμεν Κράτος καὶ νὰ θεραπεύσωμεν πληγὰς καὶ ἀνάγκας κοινωνικάς. Ἐγὼ μάλιστα ἔχω ἐξαιρετικῶς ζωηρὸν τὸν πόθον τῆς γαληνεύσεως, ἀφ’ ἑνὸς μὲν διότι προέρχομαι ἐκ περιφερείας ἥτις ἀγνοεῖ τὴν πολιτικὴν ταραχὴν καὶ τὸν πολιτικὸν σάλον, συσσωματουμένης ὅταν εὑρεθῇ πρὸ τῆς κάλπης, ἀφ’ ἑτέρου δὲ διότι ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι ἐξ ἐκείνων κατὰ τῆς κεφαλῆς τῶν ὁποίων καλῶς ἢ κακῶς, δικαίως ἢ ἀδίκως, ἐξέσπασαν πολλὰ κύματα τῆς τελευταίας πολιτικῆς τρικυμίας. Καὶ συγχαίρω εἰλικρινῶς τὴν Κυβέρνησιν, διότι ἀπέδωκε κυριώδη καὶ βασικὴν σημασίαν εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς ἐσωτερικῆς γαληνεύσεως καὶ ὑπόσχομαι νὰ συμβάλλω τὸ ἐπ’ ἐμοὶ πρὸς πραγμάτωσιν τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ἀγαθοῦ. Ἀλλὰ συλλυποῦμαι τὴν αὐτὴν Κυβέρνησιν μέχρις οἰκτιρμοῦ, διότι τὸ μέτρον τὸ ὁποῖον ἐξέλεξε — ἡ ἐπιείκεια — πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ της δὲν εἶναι τὸ ἄριστον, οὐδ’ ἁπλῶς τὸ καλόν. Καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλ’ εἶναι τὸ ἀκαταλληλότερον ὅλων, προωρισμένον νὰ ἐπιφέρῃ ἀντίθετα τῶν ἐπιδιωκομένων ἀποτελέσματα. Ἡ ἐπιείκεια, κύριοι συνάδελφοι, εἶναι μόνον θρησκευτικὴ ἀρετή, ἀλλὰ πολιτικὴ καὶ κρατικὴ ἢ κοινωνικὴ ἀρετὴ δὲν ὑπῆρξε ποτέ. Ὑπὸ τὰς ἐννοίας αὐτὰς εἶναι μεγάλη κακία. Ἡμεῖς ἐν τούτοις χωρὶς νὰ φέρωμεν ράσον, χωρὶς νὰ εἴμεθα κεκλημένοι ἐνταῦθα ἵνα ἐπιτελέσωμεν ἱερατικὰ καθήκοντα, ἀνεβιβάσαμεν τὴν ἐπιείκειαν εἰς κραταιὸν καὶ πολιτικὸν δόγμα, ἐφαρμόζοντες μάλιστα αὐτὴν καὶ πέρα τῶν διατάξεων τοῦ εὐαγγελικοῦ κώδικος, ὅστις διὰ τῆς ρήσεως «μετὰ πρώτην καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ» θέτει εἰς τὴν ἐπιείκειαν ἕν ὅριον καὶ ἕνα φραγμόν, ὃν ἡμεῖς ὑπερεσκελίσαμεν, ἐφαρμόσαντες τὴν ἐπιείκειαν ἀπέναντι ἀδιορθώτων ἅπαξ, δίς, τρίς, τετράκις, δεκάκις, ἑκατοντάκις καὶ ἐξακολουθοῦντες νὰ τὴν ἐφαρμόζωμεν. Εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι τὴν φορὰν ταύτην τὰ γεγονότα θὰ ἐξαναγκάσουν τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐγκαταλείψῃ τὸ Εὐαγγέλιον καὶ νὰ ἁρπάσῃ τὴν σπάθην, ἐκτὸς ἐὰν σκέπτηται νὰ παίξῃ τὸν ρόλον τῶν ἀφελῶν ἐκείνων ἱεραποστόλων, οἵτινες κηρύσσουν τὸ Εὐαγγέλιον εἰς τοὺς ἀγρίους καὶ ἐνῷ νομίζουν ὅτι τοὺς ἐξημέρωσαν κατασπαράσσονται ὑπ’ αὐτῶν. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω εἰς τὴν Συνέλευσιν, χωρὶς νὰ οἰστρηλατοῦμαι οὔτε ἀπὸ τὸ κυβερνητικὸν οὔτε ἀπὸ τὸ ἀντιπολιτευτικὸν πνεῦμα, διότι εἰς οὐδεμίαν ὁμάδα ἀνήκω ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς προσκολλήσεως, καὶ μόνον ἀπὸ τὴν πεῖραν τοῦ παρελθόντος καθοδηγοῦμαι καὶ μόνον τὸ γενικὸν συμφέρον τοῦ Τόπου μ’ ἐνδιαφέρει. Ἤθελον ὅμως ἀκόμη νὰ διακηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι διὰ νὰ σωθῇ τὸ ἐναπομεῖναν ὑπόλοιπον τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἀρκεῖ νὰ καταρρίψωμεν τὴν Δυναστείαν τῶν προσώπων, ἀλλὰ πρέπει ταυτοχρόνως ν’ ἀναστηλώσωμεν τὴν ἐκπεσοῦσαν Δυναστείαν τῶν νόμων σεβαστὴν εἰς ἀμεροληψίαν καὶ μεγαλειώδη εἰς αὐστηρότητα. (Χειροκροτήματα).

§134ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἶναι ἀρκετὴ ἡ σημερινὴ ἐργασία κ. Πρόεδρε· δὲν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ διακόψωμεν;

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά.

(Ὥρα 8.15′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 8.30′ μ. μ.)

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ἡ ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἀναβάλλεται δι’ αὔριον εἰς τὰς 5 μ.μ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας. Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου «νόμου περὶ παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν ἐκλογικῶν καταλόγων».

§137Σ. ΧΑΤΖΗΓΑΚΗΣ. Κύριε Ὑπουργέ, ἔχω ὑποβάλει σχετικὴν τροπολογίας.

§138Π. ΖΩΓΡΑΦΟΣ. Καὶ ἐγώ, κ. Ὑπουργέ, καὶ παρακαλῶ νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν διότι...

§139Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Τὰς ἀπεδέχθην, κ. Πρόεδρε. (Ἀναγινώσκονται καὶ ψηφίζονται τὰ ἄρθρα 1–7).

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ σύνολον ἀναβάλλεται. Αʹ. συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσθήκης γʹ παραγράφου εἰς τὸ ἄρθρον 85 τοῦ νόμου 425 «περὶ στρατολογίας.» (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον).

§141ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν, κ. Πρόεδρε.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὶν λύσω τὴν συνεδρίασιν παρακαλῶ νὰ ἀνακοινώσω μερικὰ νομοσχέδια. — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Θ. Σοφούλης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ τῆς ἰσχύος τῶν περὶ τῆς προσωπικῆς ἐργασίας διατάξεων τοῦ νόμου 2435 τοῦ 1920». — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ἐμμ. Τσουδερὸς καταθέτει σχέδιον νόμου «περὶ πληρωμῆς τῶν ἐξόδων μεταφορᾶς καὶ λοιπῶν συναφῶν δαπανῶν τῶν ἐκ τῆς Γερμανίας κομιζομένων εἰδῶν ἔναντι τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως», τὸ ὁποῖον παρακαλεῖ νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κ. Γόντικας ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ Σχολείου κατωτέρων ἀξιωματικῶν», τὸ ὁποῖον παρακαλεῖ νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον καὶ ψηφισθῇ κατ’ ἀρχήν. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. — Ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς κ. Α. Δοξιάδης ὑποβάλλει σχέδιον ψηφίσματος «περὶ τροποποιήσεως ἐνίων διατάξεων τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου Ὑγιεινῆς, Προνοίας κτλ.»

§143Α. ΔΟΞΙΑΔΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ὑγιεινῆς). Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ κηρυχθῇ κατεπεῖγον.

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Συνέλευσις παρεδέχθη. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον καὶ ὥραν 5 μ. μ. (Ὥρα 8. 35′ μ. μ.)