1924.01.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 7Η

Παρασκευὴ 25 Ἰανουαρίου 1924

Προεδρία κ. Κ. Ρακτιβὰν

(Ὥρα 5.15′ μ. μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Νὰ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Γνωρίζω πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι: —Οἱ καπνοπαραγωγοὶ καὶ καπνεργάται Μακεδονίας ὑποβάλλουσι ψήφισμα περὶ καταργήσεως τοῦ ἐξαγωγικοῦ δασμοῦ τοῦ 1923 καὶ ἐλαττώσεως τοῦ φόρου δεκάτης καὶ ἄλλων προσθέτων εἰς τὸ ἥμισυ. —Οἱ Μουσουλμάνοι τὸ θρήσκευμα κάτοικοι τῆς Δυτικῆς Θράκης παρακαλοῦσιν ὅπως ὁ ἀριθμὸς τῶν πληρεξουσίων Μουσουλμάνων ὁρισθῇ εἰς ἕξ. —Ὁ Παναγιώτης Ἀκριβὸς ἰδιοκτήτης οἰκίας ἐν Πειραιεῖ αἰτεῖται τὴν τροποποίησιν τοῦ ἄρθρου 16 τοῦ νόμου περὶ ἐνοικιοστασίου. —Οἱ μισθωταὶ μονορόφων καταστημάτων Ἀθηνῶν– Πειραιῶς ζητοῦν νὰ προστατευθοῦν πρὸς ἐγκατάστασιν εἰς τὰ νέα κτίρια, ἅτινα θὰ ἀνεγερθοῦν ἐπὶ τῶν ἰδίων οἰκοπέδων. Παρακαλοῦνται οἱ μὴ ὁρκισθέντες εἰσέτι πληρεξούσιοι νὰ προσέλθωσιν ὅπως ὁρκισθῶσι. (Κομισθέντος τοῦ Ἱεροῦ Εὐαγγελίου οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Β. Ἀλιβιζᾶτος καὶ Κ. Ζέζας ἀνέτεινον τὴν δεξιὰν καὶ ὤμοσαν τὸν κάτωθι ὅρκον: «Ὀμνύω εἰς τὸ ὄνομα τῆς Ἁγίας, Ὁμοουσίου καὶ Ἀδιαιρέτου Τριάδος νὰ φυλάξω πίστιν εἰς τὴν Πατρίδα καὶ νὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ καθήκοντά μου»).

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων Ὁ κ. Σταμούλης ἐπὶ ἀναφορᾶς τῶν κατοίκων Καρδίτσης παραπονουμένων διὰ τὴν ἀπόλυσιν τῶν διδασκάλων Ἀγγελούτση καὶ Στρογγύλη.

§4Κ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ διαβιβασθεῖσα πρὸς ἡμᾶς τηλεγραφικὴ ἀναφορὰ φέρει τὴν ὑπογραφὴν τῶν κατοίκων Καρδίτσης, οἱ ὁποῖοι παραπονοῦνται, διότι δι’ ἐπαναστατικῆς ἀποφάσεως ἀπελύθησαν δύο δημοδιδάσκαλοι, οἱ Ἀγγελούτσης καὶ Στρογγύλης ἐκ τῶν ἐν Καρδίτσῃ ὑπηρετούντων. Ἡ ἀπόφασις ἔχει αἰτιολογίαν ὅτι συμμετέσχον ἢ ηὐνόησαν τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθὲς καὶ ὡς εἰς ἄλλας περιστάσεις, τὰ φρονήματα ὑπῆρξαν ἀφορμὴ εἰς τὸ νὰ δημιουργήσωμεν μίαν τοιαύτην ἀδικίαν. Καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προσπαθεῖ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν συμφιλίωσιν τοῦ Λαοῦ, νομίζω ὅτι ἡ αἰτιολογία, καθ’ ἣν ἦσαν ἀντιθέτων φρονημάτων, δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἀπόλυσιν τῶν ὑπαλλήλων αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι πιστῶς καὶ εὐσυνειδήτως ἐκτελοῦσι τὸ καθῆκον των, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον εὑρίσκοντο οὗτοι ἐν Καρδίτσῃ, ἔνθα, ὡς γνωστόν, οὐδὲν κίνημα ἐγένετο. Κατὰ τὴν ἔναρξιν τοῦ συμφιλιωτικοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ εἰσηγηθῶμεν τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ ἀδικήματος, οὕτως ὥστε καὶ κατοίκους τῆς Καρδίτσης νὰ ἱκανοποιήσωμεν καὶ νὰ συντελέσωμεν εἰς τὴν προσπάθειαν τὴν ὁποίαν καταβάλλει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τὸ ἔργον τῆς συμφιλιώσεως τοῦ Λαοῦ. Μία δὲ πρᾶξις τῆς συμφιλιώσεως θὰ εἶναι καὶ τοῦτο.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δενδρινὸς ἐπὶ ἀναφορᾶς τοῦ Ἀγροτικοῦ Πολιτικοῦ Συνδέσμου Καλαφατιόνων Κερκύρας.

§6Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Παρακαλῶ, ὅπως ἡ ἀναφορὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἁρμοδίαν ὑπηρεσίαν, ἵνα συντάξῃ αὕτη τὸ σχετικὸν νομοσχέδιον καὶ παραπέμψῃ τοῦτο εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τῆς Γεωργίας πρὸς μελέτην, παύσῃ δὲ πλέον ἡ ἐκμετάλλευσις τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος, ἡ ὁποία γίνεται ἐν Κερκύρᾳ, ἐπανορθωθοῦν δὲ καὶ αἱ σκόπιμοι βλάβαι, αἱ ὁποῖαι προῆλθον εἰς τὸ ζήτημα ἐκ τῶν πρώην συναδέλφων ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ ὑποστηρίξουν τοὺς κτηματοδότας τῆς Κερκύρας.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σεχιώτης ἐπὶ ἀναφορᾶς τῶν δημοδιδασκάλων Μαντινείας καὶ Κυνουρίας.

§8Γ. ΣΕΧΙΩΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, διερμηνεύων τὰ εὔλογα παράπονα καὶ τὰς εὐλόγους διαμαρτυρίας διὰ τὰς ἀθρόας μεταθέσεις τῶν δημοδιδασκάλων εἰς τὸ μέσον τοῦ σχολικοῦ ἔτους, παρακαλῶ ὑμᾶς καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ὅπως ἐπιστήσητε τὴν προσοχὴν ὑμῶν καὶ ἐπανορθώσητε τὴν γενομένην ἀδικίαν, διότι ἀσφαλῶς οἱ λειτουργοὶ τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως δὲν εἶναι ἔνοχοι τῆς ἀποδιδομένης εἰς αὐτοὺς συμμετοχῆς εἰς τὸ κίνημα. Ἀσφαλῶς ἐπεδιώκετο ἡ μετάθεσις αὐτῶν, ἀλλ’ ἐπειδὴ οἱ σχετικοὶ νόμοι τοὺς ἐπροστάτευσεν, διότι πρὸς μετάθεσιν αὐτῶν ἀπαιτεῖται ἔκθεσις τοῦ ἁρμοδίου ἐπιθεωρητοῦ περιέχουσα σχετικὸν αἰτιολογικὸν, δι’ αὐτὸ ἐξηνέχθη ἡ κατηγορία ὅτι μετεῖχον τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος καὶ ὅλα αὐτὰ διὰ λόγους καθαρῶς πολιτικοὺς καὶ κομματικούς. Διὰ νὰ ἐννοήσητε ὅτι οὕτως ἔχει τὸ πρᾶγμα, σᾶς ἀναφέρω ὅτι καὶ τρεῖς δημοδιδασκάλισσαι, κορίτσια δηλαδή, μετετέθησαν, ὡς εὐνοήσασαι τὸ ἐπαναστατικὸν κίνημα. (Γέλωτες). Βλέπετε κ. Πρόεδρε, ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ παύσωμεν πλέον νὰ στρεφώμεθα κατὰ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων πρὸς κομματικὴν ἐκμετάλλευσιν καὶ πολιτικὴν κερδοσκοπίαν. Δὲν ἔχουν οὐδεμίαν ὑποχρέωσιν οἱ δυστυχεῖς δημοδιδάσκαλοι νὰ ὑφίστανται τὰς συνεπείας τῶν πολιτικῶν ἀντιθέσεων καὶ πολιτικῶν ὀξυτήτων.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Καλέλης, Τσακανίκας, Πάζης, Θεοδωρόπουλος, Καραπᾶνος, Μαρῆς, Σεχιώτης, Μπακόπουλος, Κονδύλης, Ἀραβαντινός, Σολδᾶτος καὶ Ἡσαΐας ἔχουσι τὸν λόγον ἐπὶ ἀναφορᾶς τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων σχετικῶς μὲ τὴν χορήγησιν τοῦ 13ου μισθοῦ.

§10Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Νὰ ὁρισθῇ εἰδικὴ ἡμέρα συζητήσεως.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει πρότασις γενικεύσεως τῆς συζητήσεως· ἀλλ’ αὐτὸ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, διότι, κατὰ τὸν Κανονισμόν, ἡ συζήτησις μόνον ἐπὶ ἐπερωτήσεως δύναται νὰ γενικευθῇ, ἐνῷ ἐπὶ ἐρωτήσεως δύναται ἕκαστος ἐκ τῶν ἐγγεγραμένων εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν τῶν ἀναφορῶν νὰ λάβῃ τὸν λόγον ἐπὶ 5 λεπτά. Ἑπομένως μόνον οἱ ἐγγεγραμένοι δύνανται νὰ ὁμιλήσωσι.

§12Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ παρεκάλουν τοὺς ὑποβαλόντας τὴν ἀναφοράν...

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον.

§14Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Παρακαλῶ, ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ. Θὰ παρεκάλουν τοὺς ὑποβαλόντας τὴν ἀναφορὰν ὅπως τὴν ἐγκαταλέψωσι καὶ διατυπώσωσιν ἐπερώτησιν, ἡ ὁποία νὰ ἐγγραφῇ διὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν, νὰ γενικευθῇ ἡ συζήτησις καὶ νὰ ὁμιλήσωμεν ὅλοι ἐπὶ ἑνὸς τόσον σοβαροῦ ζητήματος, δηλ. ὄχι μόνον ἐπὶ τοῦ 13ου μισθοῦ, ἀλλὰ καὶ γενικῶς ἐπὶ τῆς βελτιώσεως τῆς θέσεως τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Συνέλευσις δέχεται νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις διὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν; Ἐν πάσῃ περιπτώσει ἐπειδὴ ἀπουσιάζει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν δέχεται νὰ ἀναβληθῇ τουλάχιστον δι’ αὔριον;

§16Ν. ΚΑΛΕΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν εἶναι οὔτε μία, οὔτε δύο αἱ ὑποβληθεῖσαι εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἀναφοραί, αἱ ἀφορῶσαι τὴν ἀπόληψιν τοῦ 13ου μισθοῦ ὑπὸ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων. Βεβαίως θὰ ἐκόμιζον γλαῦκα εἰς Ἀθήνας, ἐὰν ἀπεπειρώμην ἐγὼ νὰ χαρακτηρίσω τὴν κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν διατελοῦν, ἀπὸ οἰκονομικῆς ἀπόψεως, οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι. Οὔτε θὰ ἀποπειραθῶ κἂν νὰ θίξω τὸ ζήτημα τοῦ κατὰ πόσον ἡ οἰκονομικὴ αὐτῶν καχεξία ἐπιδρᾷ ἐπὶ τῆς καθόλου λειτουργίας τῆς κρατικῆς μηχανῆς καὶ ἐπὶ τοῦ χαρακτῆρος τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων. Διότι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ κρυπτώμεθα ὄπισθεν τοῦ δακτύλου μας. Ἡ γλίσχρος ἀμοιβή, τὴν ὁποίαν λαμβάνουσιν οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι καὶ ἰδίως κατὰ τὰς σημερινὰς συνθήκας, ὅτε αἱ βιωτικαὶ ἀνάγκαι ἀπαιτοῦν δαπάνας πολὺ μεγαλυτέρας ἢ ἄλλοτε, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς τιμῆς τῆς δραχμῆς ἐπιδρᾷ, ἐπὶ τοῦ χαρακτῆρος αὐτῶν τόσον ὥστε νὰ εἶναι δυστυχῶς ἀληθὲς ὅτι μέγα μέρος τῶν ὑπαλλήλων ἐκάμφθη. Τὸ ἄλλο μέρος ὅμως—εὐτυχῶς καὶ δι’ αὐτοὺς καὶ διὰ τὴν Πολιτείαν εἶναι τὸ μεγαλύτερον—δύναται πράγματι νὰ ὀνομασθῇ ἡρωϊκόν, διότι μὲ αὐταπάρνησιν παροιμιώδη καὶ ἐνῷ ἔχει πλέον ἐξαντλήσει πᾶσαν οἰκονομίαν, ἀλλὰ καὶ πᾶσαν τὴν περιουσίαν αὐτοῦ, ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ἔντιμον. Ὑπάρχει βέβαια μία μερίς, ἡ ὁποία, δυστυχῶς, ἐπλούτησε διὰ τῆς δημοσίας θέσεως τὴν ὁποίαν κατέχει. Περὶ τούτων, βέβαια, πρέπει νὰ ληφθῶσι τὰ κατάλληλα μέτρα ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ δι’ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐντίμως διαχειρίζονται τὴν ἀνατεθειμένην εἰς αὐτοὺς ὑπηρεσίαν δὲν πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοια διὰ νὰ ἀπολαύσουν πλέον αὐτὸν τὸν 13ον μισθόν; Ἀναμφισβητήτως ἡ σεβαστὴ Κυβέρνησις διὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ προτάξῃ εἰς ἐμὲ τὸ «οὐκ ἂν λάβῃς παρὰ τοῦ μὴ ἔχοντος» διότι αὐτὸ ἐλέχθη ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ ἀξιοτίμου τέως ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος τέως ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργὸς εἶχεν ἀντιτάξει τοῦτο εἰς τοὺς ζητοῦντας τὸν 13ον μισθὸν δημοσίους ὑπαλλήλους διότι εἶχε κάμει πολὺ κακοὺς ὑπολογισμοὺς; τόσον τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων ὅσον καὶ τοῦ ποσοῦ τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖται διὰ νὰ καταβληθῇ ὁ 13ος μισθός. Εἶχεν ὑπολογίσει κακῶς, ὅτι οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι εἶναι 70.176, ἐνῷ τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθὲς καὶ θὰ παρακαλέσω πολλοὺς ἐκ τῶν ἀξιοτίμων κ.κ. Ὑπουργῶν νὰ μοὶ εἴπωσιν ἐὰν πλεῖσται ὀργανικαὶ θέσεις εἰς ἕκαστον Ὑπουργεῖον δὲν χηρεύουσιν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας ζητεῖ ὑπαλλήλους διὰ τὸ Ὑπουργεῖόν του, ζητεῖ μηχανικούς, ἵνα πληρώσῃ τὰ κενὰ καὶ δὲν εὑρίσκει. Ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Γεωργίας Ὑπουργὸς ἔχει χηρευούσας θέσεις πλέον τῶν χιλίων. Ὁ ἀξιότιμος κ. ἐπὶ τῆς Παιδείας Ὑπουργὸς ἔχει χηρευούσας θέσεις πλέον τῶν δισχιλίων καὶ περιορίζομαι μόνον εἰς τὸν κ. ἐπὶ τῆς Παιδείας Ὑπουργὸν, δηλ. ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος εἶναι ἁρμόδιος νὰ τροφοδοτήσῃ τὰς ψυχὰς τῶν Ἑλληνοπαίδων διὰ τῶν διδασκάλων, ὧν στεροῦνται ὄχι ἡ Πελοπόννησος ἢ ἡ Στερεὰ Ἑλλὰς ἀλλὰ στερεῖται αὐτὴ ἡ Δυτικὴ Θράκη καὶ ἡ Μακεδονία. Ἐν συνόλῳ πλέον τῶν 10.000 θέσεων ὑπαλληλικῶν χηρεύουσι καὶ συνεπῶς ὁ ἀριθμὸς τῶν 70.176 ἔχει ἐσφαλμένως ὑπολογισθῆ ὑπὸ τοῦ τέως ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ὑπουργοῦ· τὸ ποσὸν δὲ τὸ ὁποῖον οὗτος εἶπεν ὅτι ἀπαιτεῖται διὰ τὸν 13ον μισθὸν, δηλ. τῶν 72.000.000 δὲν εἶναι ἀκριβές, διότι τὸ ποσὸν τὸ ἀπαιτούμενον εἶναι μόλις 55.000.000.

§17ΤΙΝΕΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μόλις;

§18Ν. ΚΑΛΕΛΗΣ. Εἶπον μόλις καὶ πιθανὸν νὰ φανῇ ὅτι ὑπῆρξα ὑπερβολικός. Μόλις, κύριοι, διότι δὲν ἦτο δυσχερὲς νὰ εὑρεθῇ τὸ ποσὸν τοῦτο ἵνα καλύψῃ τοιαύτην ἀνάγκην. Ἐὰν ὁ ἀξιότιμος κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν.....

§19Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐλέγχετε ἀπόντα τὸν κ. Ὑπουργόν;

§20Ν. ΚΑΛΕΛΗΣ. Ὄχι, κ. Πρόεδρε. Τὸν κ. Ὑπουργὸν ἀπόντα ἀναπληροῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς διευθύνων τὴν οἰκονομικὴν πολιτικήν.

§21Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι. Θὰ ἔλθῃ ὁ κ. Ὑπουργός.

§22ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις διὰ τὴν Δευτέραν.

§23Ν. ΚΑΛΕΛΗΣ. Ἔστω. Ἄς ἀναβληθῇ.

§24ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Τὴν Δευτέραν.

§25ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὴν Δευτέραν. Ὁ κ. Καλέλης ἐπὶ ἀναφορᾶς τοῦ Πανελληνίου Συλλόγου τελειοφοίτων ἐφέδρων τῆς Νομικῆς.

§26Ν. ΚΑΛΕΛΗΣ. Συνιστῶ τὴν ἀναφοράν, διότι πρόκειται περὶ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ ὁλόκληρον δεκαετίαν εὑρίσκοντο εἰς τὸ Μέτωπον.

§27ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπακάλμπασης ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ ἀναφορᾶς τῶν ἰδιοκτητῶν καπναποθηκῶν Ξάνθης.

§28Α. ΜΠΑΚΑΛΜΠΑΣΗΣ. Πρόκειται περὶ τῆς πόλεως Ξάνθης. Ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἐπαναστάσεως ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν πρὸ παντὸς τὰς ἰδιαιτέρας συνθήκας ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκονται αἱ καπναποθῆκαι Καβάλλας καὶ διὰ σχετικοῦ Διατάγματος, ὑπὸ ἡμερομηνίαν 31 Δεκεμβρίου 1923, ἐν ἄρθρῳ 10 ὁρίζει ὅτι: (Ἀναγινώσκει). «Διὰ τὴν πόλιν Καβάλλας δὲν ἐπέρχεται παράτασις τῆς μισθώσεως ἀπὸ τῆς ἰσχύος τοῦ παρόντος διὰ τὰς καπναποθήκας, πλὴν ἐὰν οἱ μισθωταὶ αὐτῶν προσφέρουσι τὸ τριπλάσιον τῶν διὰ τὰ λοιπὰ καταστήματα τῆς πόλεως Καβάλλας ἰσχυουσῶν αὐξήσεων». Ἀλλὰ φαίνεται ὅτι ὁ τότε Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐλησμόνησεν ὅτι καπναποθῆκαι δὲν ὑπῆρχον μόνον εἰς τὴν περιφέρειαν Καβάλλας. Τοιαῦται ἦσαν καὶ εἰς τὴν Ξάνθην καὶ εἰς ἄλλα μέρη τῆς Δυτικῆς Θράκης καὶ εἰς τὰς Σέρρας ἀκόμη. Ἑπομένως, προκειμένου περὶ Θράκης τὸ σχετικὸν διάταγμα τῆς παρατάσεως τοῦ ἐνοικιοστασίου, τὸ ὁποῖον ἰσχύει ἀπὸ τῆς 22 Αὐγούστου 1923 οὐδὲ λόγον κάμνει περὶ τῶν καπναποθηκῶν τῆς ἐν λόγῳ περιφερείας. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν γενομένην ἀδικίαν εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας τῶν εἰρημένων καπναποθηκῶν καὶ ἐπεκτείνῃ τὴν ἰσχὺν τῆς παρούσης διατάξεως καὶ εἰς τὰς ἄλλας περιφερείας.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χατζηκυριακοῦ ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας τί συμβαίνει μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἐκδόσεως τῶν διδακτικῶν βιβλίων τῶν δημοτικῶν σχολείων, τῶν ὁποίων ἡ βραδύτης τῆς ἐκδόσεως μέχρι σήμερον, μεσοῦντος τοῦ σχολικοῦ ἔτους, παρακωλύει καὶ παραβλάπτει τοσοῦτον τὴν ἐκπαίδευσιν τὴν λαϊκήν.

§30Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς Ὑπουργίας μου ἠσχολήθην ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, ἐκδόσας δὲ σχετικὰς διαταγὰς ἐλπίζω ὅτι ἐντὸς πέντε ἡμερῶν θὰ ὑπάρχουν 5 χιλιάδες βιβλία.

§31Γ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ. Εὐχαριστῶ, κύριε Ὑπουργέ, διὰ τὴν πληροφορίαν ποῦ ἔλαβον ἐκ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸ ἐρώτημά μου, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλον πρώτην φορὰν εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐνόμισα ὅμως καλὸν καὶ σκόπιμον νὰ τὸ ὑποβάλω, διότι δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ καθ’ ἣν παρουσιάζεται αὐτὴ ἡ ἀνωμαλία εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν, ἡ ὁποία ἕνεκεν αὐτοῦ τοῦ λόγου πολὺ προσκόπτει εἰς τὴν κανονικὴν αὐτῆς λειτουργίαν. Ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν, καθὼς γνωρίζω ἐκ τῆς ἐκπαιδευτικῆς μου πείρας, παρουσιάζεται τὸ φαινόμενον, εἰς ὅλα μὲν τὰ σχόλια, ἰδίᾳ δὲ εἰς τὰ δημοτικὰ νὰ μὴ ἔχωμεν μεσοῦντος τοῦ ἔτους καὶ πολλάκις λήγοντος, τὰ ἀπαιτούμενα διδακτικὰ βιβλία ἄνευ τῶν ὁποίων, ὡς γνωστόν, δὲν δύνανται τὰ σχολεῖα νὰ προχωρήσωσιν εἰς τὴν κανονικήν των λειτουργίαν. Δι’ αὐτὸ ἰδιαιτέρως παρακαλῶ ὑμᾶς καὶ τὴν σεβαστὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ ἐν καιρῷ τὰ προσήκοντα νομοθετικὰ μέτρα, ὥστε τὸ κακὸν αὐτό, εἰ δυνατόν, νὰ τερματισθῇ. Διότι εἶναι μία ἐκ τῶν πολλῶν ἀνωμαλιῶν αἱ ὁποῖαι παρατηροῦνται εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν ἡ ὁποία, ὡς ἐκ τούτου δὲν εὑρίσκεται εἰς τὴν εὐχάριστον κατάστασιν εἰς τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ εἶναι, εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα ἰδίᾳ δὲ εἰς τὰς Νέας Χώρας καὶ ἐξαιρετικῶς εἰς τὴν Μακεδονίαν.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Γ. Βλάχος καὶ Α. Πρωτοσύγγελος, παρακαλοῦσι τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας ὅπως ἀποσπάσῃ ἐκ τοῦ κέντρου μηχανικοὺς καὶ τοποθετήσῃ τούτους εἰς τὸ γραφεῖον τοῦ νομομηχανικοῦ Λαρίσης διὰ τὴν μελέτην τῶν ὑπὸ κατασκευὴν ὁδῶν τῆς ἐπαρχίας Λαρίσης καὶ πρὸ πάντων διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς ὁδοῦ τοῦ σιδηροδρομικοῦ σταθμοῦ, ἐντελῶς καταστραφείσης. Ἐπίσης διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς ὁδοῦ τῶν χωρίων Νεμπεγλέρ, Μαϊμουλίου καὶ Κεσερλῆ.

§33ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ὁ πρῶτος τῶν ἐρωτώντων κυρίων πληρεξουσίων ἔχει τρεῖς ἐρωτήσεις. Κύριε Πρόεδρε, θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε ν’ ἀπαντήσω καὶ εἰς τοὺς τρεῖς. Θὰ ἔδιδον γενικωτέραν ἀπάντησιν εἰς τοὺς κ. πληρεξουσίους περὶ τῆς καταστάσεως, εἰς ἣν εὑρίσκεται τὸ προσωπικὸν τῶν δημοσίων ἔργων. Ἡ κατάστασις εἰς τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα σήμερον εἶναι ἡ ἑξῆς: Αἱ ὀργανικαὶ θέσεις τοῦ τεχνικοῦ προσωπικοῦ ἀνέρχονται εἰς 548. Ἐξ αὐτῶν μόλις 248 εἶναι κατειλημμέναι. Εἰδικῶς διὰ τὰς ἐρωτήσεις τῶν κ. συναδέλφων ἔχω νὰ καθορίσω δύο διακεκριμμένα σημεῖα, τὰ ὁποῖα συντελοῦσιν ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῶσιν ὑπάλληλοι: Ἀφ’ ἑνὸς ἡ ἀστάθεια ἡ ὁποία παρατηρεῖται κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἡ μισθοδοσία τῶν ὑπαλλήλων τῶν ἐργαζομένων εἰς τὰ δημόσια ἔργα, ἐλαχίστη ἐν σχέσει πρὸς τὴν μισθοδοσίαν τὴν ὁποίαν εὑρίσκουσιν οὗτοι εἰς ἄλλην μηχανικὴν ἐπιχείρησιν. Ἐπειδὴ δὲ ἐσχάτως αἱ ἐπιχειρήσεις αὗται ἀνεπτύχθησαν εἰς μέγαν βαθμόν, τὸ ὑπάρχον μηχανικὸν προσωπικὸν εὑρίσκει ἀμέσως ἐργασίαν. Αὐτοὶ εἶναι, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους δὲν κατωρθώνουν αἱ δημόσιαι ὑπηρεσίαι νὰ εὑρίσκουν τὸ προσωπικὸν τὸ ὁποῖον τοὺς χρειάζεται. Ἐφόσον εὑρισκόμεθα πρὸ αὐτῆς τῆς καταστάσεως γεννᾶται τὸ ζήτημα, κατὰ πόσον θὰ δυνηθῶμεν καὶ διὰ ποίων μέσων θὰ κατωρθώσωμεν νὰ ἐξεύρωμεν καὶ νὰ προσελκύσωμεν προσωπικόν, τὸ ὁποῖον θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ θελήσῃ νὰ ὑπηρετήσῃ.

§34Ν. ΞΗΡΟΣ. Ἡ κατανομὴ τῶν ὑπαλλήλων νὰ γίνεται ἀκριβοδικαίως.

§35Ε. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ τονίσω εἰδικώτερον εἶναι ὅτι αὐτὴν τὴν στιγμὴν εἰς τὴν Λάρισαν ὑπάρχει μηχανικὸς καὶ τρεῖς ἄλλοι, ἐνῷ ἀλλαχοῦ δὲν ὑπάρχει οὐδὲ μηχανικός. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον παραπονεῖσθε, νὰ ἀποσπασθῇ δηλ. εἰς τὰς νομαρχίας τεχνικὸν προσωπικόν, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι δυνατόν, διότι ἡ ὑπηρεσία δὲν ἐπαρκεῖ εἰς τὰς ἀνάγκας. Διὰ τῶν ἀποσπάσεων χαλαροῦμεν τὸ σύνολον τῆς μηχανῆς ἥτις διέπει τὰ δημόσια ἔργα. Εἰδικώτερον παρατηρῶ καὶ μετ’ εὐχαριστήσεως δύναμαι νὰ σᾶς πληροφορήσω ὅτι ἀπὸ ἡμερῶν διέταξα τὴν δημοπρασίαν Λαρίσης καὶ ὡρίσθη δι’ αὐτὴν ἡ 5 Φεβρουαρίου. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον, σᾶς λέγω ὅτι πρόκειται περὶ ἀντιπλημμυρικῶν ἔργων, διὰ τὰ ὁποῖα δὲν δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν δημοσίαν ὑπηρεσίαν· πρέπει νὰ συστήσωμεν συνεργεῖον μηχανικῶν. Διὰ τὸ τρίτον παρατηρῶ ὅτι δὲν εἶναι ἐποχὴ μελέτης ἑλῶν. Εἰς κατάλληλον στιγμὴν θὰ φροντίσω νὰ δώσω διαταγὴν ὅπως γίνῃ μελέτη. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἑτέραν σύστασιν διὰ τὴν κατασκευὴν τῆς ὁδοῦ τοῦ σιδηροδρομικοῦ σταθμοῦ ὡς καὶ τῶν χωρίων Νεμπεγλέρ εἶναι ἀδύνατον κατὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν νὰ διατάξω τὴν ἐπισκευὴν τῆς ὁδοῦ.

§36Π. ΚΑΛΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Σχετικῶς μὲ τὴν ἔλλειψιν τοῦ προσωπικοῦ σᾶς πληροφορῶ ὅτι εἰς τὴν Κοζάνην δὲν ὑπάρχει κανεὶς νομομηχανικός, οὔτε ἄλλος τις ὑπάλληλος.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Γ. Κονδύλης καὶ Λ. Θεοχάρης παρακαλοῦσι τὸν μὲν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Συνέλευσιν: 1) Ἂν γνωρίζει ὅτι, μὴ ὑπαρχούσης ἀρκετῆς δυνάμεως Χωροφυλακῆς, ἡ δημοσία ἀσφάλεια τοῦ νομοῦ Ροδόπης εὑρίσκεται εἰς χεῖρας σχεδὸν ἐξ ὁλοκλήρου τῶν μεραρχιῶν, αἵτινες ἑδρεύουσιν ἐν Ξάνθῃ καὶ Κομοτινῇ. 2) Ἂν γνωρίζει ὅτι οὐδεμία ἀσφάλεια ὑπάρχει εἰς τὰ χωρία τοῦ νομοῦ ἐκτὸς τῶν δήμων, οἵτινες εἶναι ἕδραι λόχου καὶ ὅτι παντοῦ ἀλλοῦ τὰ χωρία εἶναι ἐκτεθειμένα εἰς τὰς ἐπιδρομὰς τῶν κομιτατζήδων καὶ τῶν κακοποιῶν στοιχείων. 3) Ἂν γνωρίζει ὅτι οὐδεμία ἀσφάλεια ὑφίσταται εἰς τὰς ὁδοὺς συγκοινωνίας μεταξὺ τῶν πόλεων, δήμων, χωρίων κλπ. καὶ ὅτι οἱ ἄνδρες λῃστεύονται καὶ ἐνίοτε καὶ φονεύονται ἐν μέσῃ δημοσίᾳ ὁδῷ καὶ ἐν πλήρει ἡμέρᾳ. 4) Ἂν δὲν νομίζει ὅτι, ἐπειδὴ ὁ νομὸς Ροδόπης εἶναι παραμεθόριος, ἡ ἐμπέδωσις τῆς ἀσφαλείας ἐν τῷ νομῷ ἀποτελεῖ ἐπείγουσαν καὶ ἐπιτακτικὴν ἀνάγκην χάριν τῆς ἀσφαλείας αὐτοῦ τοῦ Κράτους ἀφ’ ἑνὸς καὶ ἀφ’ ἑτέρου χάριν τῶν κατοίκων αὐτῆς, οἵτινες ἀκόμη δὲν ἔχουν αἰσθανθῆ ὅτι ἔχουν τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους διὰ τὴν ζωήν των καὶ τὴν περιουσίαν των. 5) Ἄν εὐηρεστήθη ἢ θὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ἐκδώσῃ τὰς ἀναγκαίας ἐξαιρετικὰς διαταγὰς εἰς τὰς ἑδρευούσας ἐκεῖ μεραρχίας ὅπως λάβωσιν ἀποτελεσματικὰ μέτρα διὰ τῶν ὑπὸ τὴν διάθεσίν των δυνάμεων, ἵνα ἐντὸς βραχυτάτου χρόνου ἀποκτήσῃ ὁ πληθυσμὸς ἐμπιστοσύνην διὰ τὴν ἀσφάλειάν του. Τὸν δὲ κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ πληροφορήσῃ τὴν Συνέλευσιν ἐὰν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν ὅτι πρὸ πάσης ἄλλης περιφερείας ἡ παραμεθόριος περιφέρεια τοῦ νομοῦ Ροδόπης ἔχει ἀνάγκην ἐνισχύσεως τῶν ὀργάνων ἀσφαλείας.

§38Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ πληροφορήσω τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, τοὺς ἐρωτῶντας, τὰ ἑξῆς: Πράγματι, ἕνεκα τῆς ἀνεπαρκείας τῆς Χωροφυλακῆς, ἡ ὑπηρεσία τῆς δημοσίας ἀσφαλείας εἰς ὅλην τὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Θράκην καὶ συνεπῶς καὶ εἰς τὸν νομὸν Ροδόπης διεξάγεται διὰ τοῦ Στρατοῦ καὶ εἰδικῶς διὰ δύο ἐκεῖ εὑρισκομένων μεραρχιῶν. Γενικῶς τὴν ἀσφάλειαν δὲν τὴν εὕρομεν εἰς εὐχάριστον σημεῖον· δὲν εἶναι βεβαίως καλὴ καὶ τοῦτο ἕνεκα ἀφ’ ἑνὸς τῆς δράσεως ἰθαγενῶν ἐγκληματικῶν στοιχείων, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἕνεκα τῶν κομιτατικῶν ἐνεργειῶν στοιχείων ἀλλοεθνῶν. Ἐνισχύσαμεν ἤδη τὴν ὑπάρχουσαν δύναμιν διὰ τοῦ στρατοῦ δύο μεραρχιῶν καὶ ἐδώκαμεν εἰς τοὺς διοικητὰς τῶν Σωμάτων ὅλας τὰς ἀναγκαίας σχετικὰς διαταγάς. Ἡ ὅλη δύναμις ἐν Θράκῃ καὶ Ροδόπῃ τῆς Χωροφυλακῆς ἀνέρχεται μόνον εἰς 274 ἄνδρας καὶ ἐλάβομεν τὰ ἑξῆς μέτρα: 1) Νὰ ἐνισχυθῇ ἡ Χωροφυλακὴ διὰ 3.000 ἀνδρῶν ἐκ τοῦ Στρατεύματος. 2) Ἐδώκαμεν διαταγὰς νὰ ἀπομακρυνθῶσι τοῦ τόπου ὅλα τὰ ὕποπτα κακοποιὰ στοιχεῖα. 3) Παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ὅπως ὑποβάλῃ εἰδικὸν νομοσχέδιον περὶ ἀφοπλισμοῦ. Ἐπίσης συντελεῖ εἰς τὴν ἐγκληματικότητα καὶ τὸ «χακὶ», ἡ στολὴ δηλαδὴ τοῦ στρατιώτου μὲ τὴν ὁποίαν ἐνδύονται τὰ κακοποιὰ στοιχεῖα καὶ ἐμφανίζονται ὡς στρατιῶται ἀπατοῦντα καὶ παγιδεύοντα καὶ τοὺς ἀληθεῖς στρατιώτας, ἐνῷ δὲν ἔχουν καμμίαν σχέσιν μὲ τὸν Στρατόν. Διὰ τοῦτο, ἀπὸ τριῶν ἡμερῶν, δι’ ἐγγράφου παρεκάλεσα τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης ὅπως εἰσηγηθῇ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου εἰς τὰς περιφερείας τῆς Θράκης καὶ Μακεδονίας νὰ ἀπαγορεύηται ἀπολύτως εἰς τοὺς πολίτας ἡ χρῆσις τῆς στολῆς τοῦ στρατιώτου. Ἐπίσης τελευταῖον μέτρον τὸ ὁποῖον ἐλάβαμεν κατ’ ἀρχὰς εἶναι ὁ σχηματισμὸς λαϊκῆς πολιτοφυλακῆς διὰ τὴν παραμεθόριον τοῦ Ἔβρου χώραν. Ἐδόθησαν αἱ δέουσαι διαταγαί, τὰ ἀπαιτούμενα διατάγματα εἶναι εἰς ἐφαρμογὴν καὶ ἤρχισεν ἡ πολιτοφυλακὴ δρῶσα εἰς τὸν τόπον αὐτόν. Αὐτὰ τὰ μέτρα κατέστη ἀνθρωπίνης δυνατὸν νὰ λάβωμεν μέχρι τῆς στιγμῆς. Κατὰ τὸν μῆνα Ἰανουάριον βλέπω ὅτι ὁπωσδήποτε ἡ κατάστασις δὲν εἶναι μὲν εἰς εὐχάριστον σημεῖον, ἀλλ’ ἡ ἐγκληματικότης περιωρίσθη ὁπωσδήποτε. Αὐτὰ εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ἀνακοινώσω, κύριοι πληρεξούσιοι.

§39ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἔχει νὰ ἀπαντήσῃ τις τίποτε ἐπὶ τῶν πληροφοριῶν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ;

§40ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, κ. Πρόεδρε.

§41ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γοῦσκος ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Συγκοινωνίας τίνα μέτρα σκέπτεται νὰ λάβῃ περὶ τῆς συγκοινωνίας Ζακύνθου, ἥτις εὑρίσκεται εἰς ὑποτυπώδη κατάστασιν, ἅτε τῆς συντηρήσεως τῶν ὁδῶν τελείως ἐγκαταλειφθείσης.

§42ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ἡ ἰδία ἀπάντησις περίπου. Τοῦτο μόνον εἶχα νὰ προσθέσω, ὅτι πράγματι τὸ ζήτημα αὐτὸ μελετᾶται κατ’ αὐτὰς καὶ ἐλπίζω νὰ δυνηθῶμεν νὰ ἀποκεντρώσωμεν ὁπωσδήποτε κατὰ νομὸν τὰς ὑπηρεσίας αὐτὰς τῆς συγκοινωνίας ὑποθέτω δὲ ὅτι ἐντὸς ὀλίγου ὁ κ. πληρεξούσιος Ζακύνθου θὰ δυνηθῇ νὰ κρίνῃ τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα θὰ ὑποβάλω ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσαρλαμπᾶς ἐρωτᾷ τοὺς κ. κ. Ὑπουργοὺς τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως καὶ τῶν Στρατιωτικῶν τὶ γνωρίζουσι διὰ τὸ ζήτημα τῆς μὴ λειτουργίας τῆς Ἐπιτροπῆς πολεμικῶν συντάξεων τῆς κατὰ νόμον ἑδρευούσης παρὰ τῷ πρωτοδικείῳ Λευκάδος.

§44Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Γνωρίζω ὅτι μόλις περιῆλθεν εἰς γνῶσιν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου ἡ αἴτησις διετάχθη τὸ Ε.ʹ Σῶμα Στρατοῦ νὰ ἀποστείλῃ ὑγειονομικὸν ἀξιωματικὸν διὰ νὰ ἀποτελέσῃ μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς· καὶ ἀπέστειλεν. Ὀφείλω ὅμως νὰ γνωρίσω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι εἰς τὸ Σῶμα τῶν ὑγειονομικῶν ἀξιωματικῶν, ἰδίως δὲ κατωτέρου βαθμοῦ, δὲν ὑπάρχει ἐπαρκὴς ἀριθμός. Μολαταῦτα τὸ Ε.ʹ Σῶμα Στρατοῦ διέταξε καὶ μετέβη τοιοῦτος.

§45Α. ΔΟΞΙΑΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Εὐχαρίστως δράττομαι τῆς εὐκαιρίας, διότι πρόκειται περὶ ζητήματος ἀρκετὰ ἐνδιαφέροντος, περὶ ἀπονομῆς συντάξεως εἰς τὰ θύματα τοῦ πολέμου. Μέχρι τοῦ 1923 αἱ συντάξεις αὗται ἀπενέμοντο ὑπὸ μιᾶς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία ἥδρευεν ἐν Ἀθήναις. Ἀπὸ τοῦ Ἰουνίου τοῦ 1923 ἱδρύθησαν καὶ ὠργανώθησαν ἐπιτροπαὶ κατὰ πρωτοδικειακὰς περιφερείας ἀποτελούμεναι ἀπὸ ἕνα διοικητικὸν ὑπάλληλον, ἀπὸ ἕνα δικαστικὸν καὶ ἀπὸ ἕνα ὑγειονομικὸν ἀξιωματικόν. Ὅτε εἰσηγούμην τὸ διάταγμα τοῦτο εἶχα προσθέσει ὅτι δύναται ὁ ὑγειονομικὸς ἀξιωματικὸς νὰ ἀντικατασταθῇ καὶ ὑπὸ τοῦ ὑγειονομικοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῆς περιφερείας ἤ ὑπὸ τοῦ ἀστυϊάτρου. Ἀλλὰ δυστυχῶς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον ἔσβυσε τὴν προσθήκην αὐτὴν καὶ τοιουτοτρόπως σήμερον δυσχεραίνεται πολὺ ἡ ἀπονομὴ τῶν συντάξεων ἕνεκα τῆς ἐλλείψεως ἢ τῆς ἀπουσίας τοῦ ἁρμοδίου ἰατροῦ. Διὰ τοῦτο θὰ εἰσηγηθῶ μίαν τροπολογίαν διὰ τῆς ὁποίας θὰ δύναται ὁ στρατιωτικὸς ἰατρὸς νὰ ἀντικαθίσταται, διότι, ἀπουσιάζων εἰς πολλὰς περιφερείας, παρεμποδίζει τὸ ἔργον τῆς ἀπονομῆς συντάξεων.

§46Μ. ΤΣΑΡΛΑΜΠΑΣ. Θίγων τὸ ζήτημα, κύριοι, τῆς ἀπονομῆς πολεμικῆς συντάξεως φρονῶ ὅτι εὑρίσκομαι ἐν ἀπολύτῳ ἁρμονίᾳ πρὸς ὅλους ὑμᾶς διὰ τὴν ἐπιτακτικὴν ὑποχρέωσιν τὴν ὁποίαν ἔχει τὸ Κράτος, ὅπως σπεύσῃ νὰ παράσχῃ τὴν συνδρομήν του πρὸς τὰ θύματα ἑνὸς ὑπερτάτου καθήκοντος καὶ φρονῶ ὅτι ὀλιγωρία τόσον τῶν δικαστικῶν ἀρχῶν, ὅσον καὶ τῶν ὑγειονομικῶν αἱ ὁποῖαι ἔχουσιν ἀναλάβει τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν ὀλιγωρία, λέγω, δὲν δικαιολογεῖται ποσῶς. Εἰδικῶς διὰ τὴν Λευκάδα ἡ Ἐπιτροπὴ αὕτη δὲν ἤρξατο κἄν τῶν ἐργασιῶν. Πολλάκις διεμαρτυρήθην τόσον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης, ὡς ἁρμόδιον, ὅσον καὶ πρὸς τὰ Ὑπουργεῖα τῶν Στρατιωτικῶν καὶ Περιθάλψεως καὶ δύναμαι νὰ σᾶς διαβεβαιώσω κατηγορηματικῶς ὅτι οὐδεμιᾶς μέχρι τοῦδε ἐτύχομεν ἀπαντήσεως, οὐδὲν μέτρον ἐλήφθη. Διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο φρονῶ ὅτι ἡ Συνέλευσις ὀφείλει, κατὰ καθῆκον ἐπιτακτικὸν πρὸς τὰ εὐγενῆ θύματα, νὰ μεριμνήσῃ, ἀποβλέπουσα εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς θέσεώς των καὶ νὰ προβῇ εἰς τὴν λῆψιν μέτρων, τὴν στιγμὴν καθ’ ἥν πρόκειται νὰ ἀπονεμηθῶσι χάριτες εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι δὲν ἔπραξαν τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ θυσιάσουν τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα. (Χειροκροτήματα.). Φρονῶ, ἑπομένως, ὅτι πρέπει νὰ γενικευθῇ τὸ ζήτημα ἵνα λάβωσι τὸν λόγον καὶ ἄλλοι ἀξιότιμοι συνάδελφοι.

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσαρλαμπᾶς ἐρωτᾷ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ὑγιεινῆς, Προνοίας καὶ Ἀντιλήψεως τί γνωρίζει περὶ τῆς τύχης τοῦ ὑλικοῦ τοῦ Ἐρυθροῦ Ἀμερικανικοῦ Σταυροῦ τοῦ ἐγκαταλειφθέντος ὑπὸ τοῦ Ἀμερικανοῦ κ. Οὐάϊτ εἰς Λευκάδα καὶ ἐὰν ἐγένετο ἔλεγχος τῆς διαχειρίσεως.

§48Α. ΔΟΞΙΑΔΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Προνοίας). Ὁ κ. πληρεξούσιος Λευκάδος θίγει ζήτημα γενικωτέρου ἐνδιαφέροντος, διότι τοιαῦτα παράπονα ἠγέρθησαν καὶ ἀπὸ ἄλλας ἐπαρχίας. Πρόκειται περὶ τοῦ ὑλικοῦ τὸ ὁποῖον ἐγκατέλειψεν ὁ Ἀμερικανικὸς Ἐρυθρὸς Σταυρὸς, εὐθὺς ὡς ἀνεχώρησεν ἐξ Ἑλλάδος, τὸν Ἰούλιον τοῦ 1923. Τότε εἶχον παρακαλέσει τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ἀμερ. Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, ὅπως τὸ ἐναπομεῖναν ὑλικὸν παραδοθῇ εἰς τὰς Ἑλληνικὰς Ἀρχάς. Ἡ διεύθυνσις τὸ παρέδωκε εἰς τὰς διαφόρους ἐπιτροπὰς μὲ τὰς ὁποίας εἶχε συνεργασθῆ καὶ πρὸς τὰς ὁποίας ἔτρεφεν ἐμπιστοσύνην. Τοιοῦτον τι συνέβη καὶ εἰς τὴν Λευκάδα. Ὅτε ἀνεχώρησεν ἐκεῖθεν ὁ Ἀμερικανικὸς Ἐρυθρὸς Σταυρὸς ἐγκατέλειψε τὸ ὑλικόν του εἰς τὴν ἐπιτροπὴν μετὰ τῆς ὁποίας συνειργάζετο καὶ τῆς ὁποίας νομίζω ὅτι πρόεδρος ἦτο ὁ πρόεδρος τῆς κοινότητος. Ἐπειδὴ δὲ ὕστερον ἐγένοντο καταγγελίαι ὅτι δὲν ἐγένετο καλὴ χρῆσις τοῦ ὑγειονομικοῦ ὑλικοῦ παρεκάλεσα δι’ ἐγγράφου τὸν εἰσαγγελέα Λευκάδος ὅπως ἐνεργηθῶσιν αἱ δέουσαι ἀνακρίσεις καὶ ἐξελεγχθῇ κατὰ πόσον αἱ καταγγελίαι ἦσαν βάσιμοι ἢ ὄχι. Ὁ κ. εἰσαγγελεὺς Λευκάδος προέβη εἰς σχετικὴν ἐνέργειαν καὶ κατόπιν τούτου, ὅπως φαίνεται ἐξ ἑνὸς τηλεγραφήματος τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἄσχετον πρὸς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὁ κ. πληρεξούσιος Λευκάδος κατέθηκεν, παρέδωκε τὴν ὑπηρεσίαν εἰς μίαν ἐπιτροπὴν περιθάλψεως, ἡ ὁποία εὑρίσκετο ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ κ. Νικοδήμου. Ἀλλὰ ἡ διαχείρισις τῆς ἐπιτροπῆς δὲν ἦτο ἀγαθὴ καὶ διὰ τοῦτο, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν, ἠναγκάσθην νὰ ἀποστείλω τηλεγράφημα πρὸς τὸν νομάρχην Κερκύρας ὅπως παραλάβῃ τὸ ὑλικόν, συντάξῃ πρωτόκολλον καὶ παραδώσῃ αὐτὸ εἰς ἑτέραν ἐπιτροπήν. Ἦλθε τὸ τηλεγράφημα τοῦ νομάρχου Κερκύρας ὁ ὁποῖος τὴν εὐθύνην ἀποδίδει εἰς τὸν πρόεδρον τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ὄχι εἰς τὸν πρόεδρον τῆς κοινότητος, περὶ τοῦ ὁποίου ὁμιλεῖ ὁ κ. πληρεξούσιος.

§49Μ. ΤΣΑΡΛΑΜΠΑΣ. Ὁμιλῶ περὶ τῆς οὐσίας ἥτις εἶναι ἡ ἑξῆς: Μετὰ τὴν διάλυσιν τῶν βάσεων τοῦ Ἀμερικανικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, αἱ ὁποῖαι εἶχον ἱδρυθῆ εἰς διαφόρους ἐπαρχίας διὰ τὴν ἀνακούφισιν τῶν προσφύγων, τὰ ὑλικὰ τοῦ Ἀμερικανικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ παρεδόθησαν εἰς διάφορα ἄτομα, τὰ ὁποῖα κατεχράσθησαν ταῦτα. Οὕτω πως καὶ ἐν Λευκάδι παρεδόθησαν, ὡς ἐπληροφορήθην τότε, εἰς τὸν πρόεδρον. Γνωρίζω καλῶς ὅτι μετὰ τὴν ἀναχώρησιν τοῦ Ἀμερικανικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ καὶ συνεπῶς τοῦ διαχειριστοῦ αὐτοῦ κ. Οὐάϊτ, τὰ ὑλικὰ ταῦτα δὲν διετέθησαν εἰς τοὺς πρόσφυγας. Δύναμαι δὲ νὰ διαβεβαιώσω τὴν Συνέλευσιν ὅτι ἔχω τὰ στοιχεῖα διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι τὰ ὑλικὰ ταῦτα ἐπωλήθησαν. Τὸ εἶπον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ ἐπανειλημμένως διεμαρτυρήθην καὶ δύναμαι νὰ βεβαιώσω ὅτι οὐδὲν ἐγένετο, διότι ἡ δικαστικὴ ἀρχὴ ἐν Λευκάδι ἐμερολήπτησεν. Ἔχω, κύριοι, ἀποδείξεις τὰς ὁποίας θὰ προσαγάγω ἐν καιρῷ, διότι νομίζω ὅτι εἶναι καθῆκόν μας νὰ ἐνδιαφερώμεθα μὲ ὅλην μας τὴν δύναμιν διὰ τοὺς ἀτυχεῖς αὐτοὺς πρόσφυγας. Κύριε Ὑπουργέ, διὰ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐζήτησα ἔλεγχον τῆς διαχειρίσεως, δηλ. νὰ ὑποβληθῇ λεπτομερὴς ἔκθεσις τοῦ τὶ ἐγένετο τὸ ὑλικὸν ἑκατοντάδων χιλιάδων δραχμῶν, τὸ ὁποῖον ἐγκατελείφθη ὑπὸ τοῦ Ἀμερικανικοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ, ἀλλ’ ὁ ἔλεγχος αὐτὸς δυστυχῶς δὲν ἐγένετο ἀκόμη.

§50ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φακῆς παρακαλεῖ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ γνωρίσῃ εἰς τὴν Συνέλευσιν ποῖαι ἀντιλήψεις ἐκράτησαν παρὰ τῇ Κυβερνήσει σχετικῶς πρὸς τοὺς ἀπολυθέντας ἢ μετατεθέντας ἐκπαιδευτικοὺς λειτουργούς, ὡς εὐνοήσαντες τὴν ἀντεπανάστασιν.

§51ΧΡ. ΦΑΚΗΣ. Δὲν χρήζει, κ. πληρεξούσιοι, ἀναπτύξεως μεγάλης ἡ ἐρώτησις. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας δὲν προῆλθεν ἀκόμη εἰς ἀπόφασιν, θὰ παρακληθῇ νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὰ μέτρα ταῦτα ἐλήφθησαν εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν σάλος ἐπαναστατικὸς ἐκλυδώνιζε τὸ σκάφος τῆς Πολιτείας. Σήμερον, ὅτε τὰ πράγματα εἶναι ὁμαλώτερα, δυνάμεθα νὰ σκεφθῶμεν ἠρεμώτερον. Βαίνομεν πρὸς τὴν συμφιλίωσιν καὶ συνεπῶς φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἀνακληθῶσι τὰ διατάγματα ἐκεῖνα ἢ αἱ ἀποφάσεις ἐκεῖναι, διότι τὰ μέτρα ἐκεῖνα δὲν ἔφθασαν εἰς τὸν σκοπόν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἀπέβλεπον, ἀλλ’ ἐχρησιμοποιήθησαν διὰ νὰ κορεσθῶσι κομματικὰ πάθη. Δηλαδὴ δὲν ἐσκοπεῖτο ἡ ἐπανόρθωσις τῶν πραγμάτων, ἀλλ’ ἡ ἱκανοποίησις παθῶν κομματικῶν καὶ προσωπικῶν. Παρακαλῶ, λοιπόν, τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, ὅταν προέλθῃ εἰς ἀπόφασιν, νὰ ἔχῃ αὐτὸ ὑπ’ ὄψει διὰ νὰ ἀποδοθῇ τὸ δίκαιον.

§52ΙΩ. ΒΑΛΑΛΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Ἐν τῷ συγκεκριμένῳ ζητήματι ἔχω νὰ δηλώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι δὲν πρόκειται παρὰ νὰ ἐφαρμόσωμεν τοὺς κειμένους νόμους. Διὰ τῶν ὑπηρεσιακῶν συμβουλίων οἱ ἀπολυθέντες δύνανται νὰ ἀναδιορισθῶσι. Συνεπῶς τὰ συμβούλια θὰ ἀσχοληθῶσι περὶ τοῦ ἀναδιορισμοῦ των, ἐξαιρουμένων βεβαίως ἐκείνων, τῶν ὁποίων ἡ διαγωγὴ ὑπῆρξε τόσον σκανδαλώδης, ὥστε νὰ μὴ εἶναι συμφέρον τῆς ἐκπαιδεύσεως ἡ ἐπάνοδος αὐτῶν.

§53ΧΡ. ΦΑΚΗΣ. Τότε δὲν ἱκανοποιεῖται ἡ κοινὴ συνείδησις. Ἐπαύθη ἕνα κορίτσι, π.χ., διότι... μετέσχεν εἰς τὸ ἐπαναστατικὸν κίνημα! (Γέλωτες).

§54ΙΩ. ΒΑΛΑΛΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Τὸ Διάταγμα δυνάμει τοῦ ὁποίου ἔγιναν αἱ παύσεις εἶναι νόμος κείμενος ὁ ὁποῖος ἰσχύει μέχρι καταργήσεως αὐτοῦ. Ἐν τούτοις ὀφείλω νὰ δηλώσω εἰς τὴν Συνέλευσιν ὅτι ὁ θόρυβος ὁ ὁποῖος γίνεται ὅσον ἀφορᾷ τοὐλάχιστον τὸν κλάδον τῆς Παιδείας, εἶναι ὑπερβολικός. Πρέπει δὲ νὰ φυλαττώμεθα ἀπὸ τοῦ νὰ δίδωμεν ψευδεῖς ἐντυπώσεις εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην. Ἡ Κοινὴ Γνώμη νομίζει ὅτι ἔχομεν ἀπολύσει καὶ ἔχομεν μεταθέσει χιλιάδας ὑπαλλήλων. Εἶναι ἓν φαινόμενον, τὸ ὁποῖον πολλάκις ἔλαβε χώραν ἐνταῦθα καὶ τὸ ὁποῖον ἔδωκεν εἰς τὸν Λαὸν ψευδεῖς ἐντυπώσεις. Καὶ ἄλλοτε ἐχρησιμοποιήθησαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀριθμοὶ ψευδεῖς διὰ νὰ ἀποδοθῶσι συκοφαντίαι, αἱ ὁποῖαι ἴσως, κατὰ μέγα μέρος, ἐπέδρασαν εἰς τὴν κατάρρευσιν τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος. Ἄν μοῦ ἐπιτρέπετε, θὰ σᾶς δόσω τὸν ἀριθμὸν τῶν ὑπαλλήλων αὐτῶν.

§55ΧΡ. ΦΑΚΗΣ. Ὅσον ὀλιγώτεροι εἶναι, κ. Ὑπουργέ, τόσον εὐχερέστερον εἶναι τὸ ἔργον σας.

§56ΙΩ. ΒΑΛΑΛΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Τὸ προσωπικὸν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας ἀνέρχεται εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν 13,000. Ἐξ αὐτῶν ἀπελύθησαν καθηγηταὶ 12, ἐπιθεωρηταὶ τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως 1, δημοδιδάσκαλοι 48 καὶ γραφεῖς 3, ἐκ τῶν ὁποίων ὁ εἷς, νομίσας ὅτι ἐπεκράτει ἡ ἀντεπανάστασις διέτρεχε τοὺς διαδρόμους τοῦ Ὑπουργείου φωνάζων: «εἶναι οἱ τελευταῖοι σφαδασμοὶ τοῦ θηρίου!» (Γέλωτες).

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σκ. Ζερβὸς παρακαλεῖ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν ὅπως ληφθοῦν ριζικὰ μέτρα κατὰ τῆς αἰσχροκερδείας, γνωστοποιηθῶσι δὲ ταῦτα δημοσίᾳ διὰ νὰ μὴ ταλαιπωρηθῇ ὁ Λαός, προσερχόμενος, ἔστω καὶ ἐλάχιστος, εἰς τὸ προκηρυχθὲν συλλαλητήριον ἐν μέσῳ χειμῶνι.

§58Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Δὲν εἶναι ἀδικαιολόγητος ὁ πόνος καὶ ἡ ἀγανάκτησις, ἡ ὁποία ἐκχύνεται εἰς τὴν ἐρώτησιν τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς, διότι ἀληθῶς τὸ ζήτημα τῆς ἀκριβείας τῆς ζωῆς, κοινὴ ἄλλως κληρονομία ἐκ τοῦ πολέμου εἰς ὅλους τοὺς λαούς, εἶναι κοινωνικὸν πρόβλημα ἐκ τῶν σοβαρωτάτων, τὸ ὁποῖον ὅμως ἡ Κυβέρνησις ἀντιμετωπίζει μὲ ὅλην τὴν δυνατὴν μέριμναν. Ἐάν, ὅπως φρονεῖ ὁ κ. πληρεξούσιος, ἤρκει μόνον μία συντονωτέρα καταδίωξις τῆς αἰσχροκερδείας ἢ μία αὐστηροτέρα ἐπιτήρησις περὶ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν διατιμήσεων, τὸ κακὸν δὲν θὰ ἦτο δυσθεράπευτον. Ἀτυχῶς ὅμως ἔχομεν πικρὰν πεῖραν ἐκ τοῦ παρελθόντος ὅτι ὅλα τὰ μέτρα τὰ προληπτικὰ καὶ τὰ καταδιωκτικά, τὰ μέτρα καὶ τὰ μᾶλλον αὐστηρά, τὰ μᾶλλον πιεστικὰ ἀπεδείχθησαν ἀνεπαρκῆ πρὸς περιστολὴν τοῦ κακοῦ. Διότι τὰ αἴτια τῆς ἀκριβείας τῆς ζωῆς εἶναι πολλαπλᾶ. Δὲν εἶναι μόνη αἰτία ἡ πλεονεξία τῆς παραγωγῆς καὶ τοῦ ἐμπορίου, πλεονεξία διαθέτουσα ἄλλως ἄπειρα κέντρα καὶ μίαν ἀνεξάντλητον ἐφευρετικότητα, ὥστε νὰ καθίσταται σχεδὸν δυσπολέμητος, ἀλλὰ κύριος ῥυθμιστὴς τῆς ζωῆς εἶναι μία ἀπαράβατος οἰκονομικὴ ἀρχή, ὁ οἰκονομικὸς νόμος τῆς προσφορᾶς καὶ τῆς ζητήσεως. Καὶ ἐφόσον ἔχομεν ἀνεπάρκειαν τῶν ἐφοδίων τῆς ζωῆς καὶ ἡ ἐπαρκεστέρα ἐπαγρύπνησις ἐπὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν διατιμήσεων δὲν δύναται μόνη καὶ καθ’ ἑαυτὴν νὰ ἀποβῇ ποτὲ ἀποτελεσματική. Δὲν πρέπει δὲ νὰ λησμονήσωμεν ὅτι κατὰ τὸν τελευταῖον χρόνον ἔχομεν μίαν ὑπεραύξησιν, ὑπερσυγκέντρωσιν τοῦ πληθυσμοῦ μοναδικήν, τὴν ὁποίαν δυστυχῶς δὲν παρακολουθεῖ ἡ ἀνάλογος αὔξησις τῆς παραγωγῆς. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου συνετέλεσεν ὄχι ὀλιγώτερον εἰς τὰς δυσχερείας καὶ τὰς στενοχωρίας τῆς σημερινῆς ζωῆς καὶ ἡ μεταβολὴ τῆς διαίτης τοῦ ἐργατικοῦ κόσμου, εἰς τὸν ὁποῖον ἐπιτρέπει σήμερον ἡ ἀμοιβὴ τῆς ἐργασίας του τὴν ἐπιδίωξιν καὶ κατανάλωσιν περισσοτέρων ἀγαθῶν. Ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, μαζὶ μὲ τὸ ζήτημα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας, ἐθεώρησα τὸ ζήτημα τῆς ἀκριβείας τῆς ζωῆς ὡς ἄξιον τῆς μᾶλλον ἐντατικῆς προσοχῆς μου, ἐκ τῆς σχετικῆς δὲ μελέτης κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι δὲν δυνάμεθα ἄλλως νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς μίαν ἀσφαλῆ καὶ μόνιμον βελτίωσιν τῶν ὅρων τῆς ζωῆς καὶ μίαν ἀποτελεσματικὴν καταπολέμησιν τῆς ἀκριβείας αὐτῆς, παρὰ μόνον ἂν κατορθώσωμεν νὰ ἰσορροπήσωμεν τὸν οἰκονομικὸν αὐτὸν νόμον τῆς ζητήσεως καὶ τῆς προσφορᾶς. Κατόπιν συνεννοήσεως μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐλπίζω ὅτι λίαν συντόμως θὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν Συνέλευσιν τὰ μέτρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα θεωροῦνται ἀπαραίτητα ὅπως διευκολύνωσιν τὴν μείζονα εἰσαγωγὴν τῶν τροφίμων τῆς πρώτης ἀνάγκης ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ διὰ τῆς ἐλαττώσεως τῶν εἰσαγωγικῶν δασμῶν ἢ καὶ διὰ πλήρους ἀτελείας τινων τούτων. (Ἐπιδοκιμασίαι). Ἄλλο μέτρον τὸ ὁποῖον ἐγὼ θεωρῶ συντελεστικὸν εἶναι ἡ ἀπόλυτος ἐλευθερία τῆς μεταφορᾶς τῶν τροφίμων καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος, καθὼς καὶ ἡ ἐλάττωσις τῶν κομίστρων εἰς τὸ ἐλάχιστον σημεῖον, ἔστω καὶ μὲ ζημίαν τοῦ Κράτους. Μὲ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν μέτρων αὐτῶν ἡ ὁποία, ἐπαναλαμβάνω, θὰ εἶναι λίαν προσεχής, συνδυαζομένην μὲ συντονισμὸν τῶν διατιμήσεων καθ’ ὅλον τὸ Κράτος καὶ μὲ τὴν ἀνελλιπῆ ἐφαρμογὴν αὐτῶν, δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν μίαν βάσιμον ἐλπίδα μιᾶς ἀποτελεσματικῆς καταπολεμήσεως τῆς ἀκριβείας τῆς ζωῆς καὶ βαθμιαίας βελτιώσεως τῆς καταστάσεως. (Χειροκροτήματα).

§59ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Θὰ παρακαλέσω θερμῶς τὸν κ. Ὑπουργὸν τὰ θαυμάσια μέτρα τὰ ὁποῖα εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ εἰσηγηθῇ νὰ τὰ ἐφαρμόσῃ ὅσῳ τὸ δυνατὸν ταχύτερον καὶ νὰ μὴ ἀρκεσθῶμεν εἰς λόγους καὶ ὑποδείξεις ἀλλ’ εἰς πραγματικὰ γεγονότα, διὰ νὰ δυνηθῶμεν προσεχῶς νὰ ἴδωμεν τὰς λαϊκάς μας τάξεις ἱκανὰς νὰ τραφῶσι καὶ νὰ ζήσωσιν.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔληξεν ἡ ἡμερησία διάταξις τῶν ἀναφορῶν καὶ ἐρωτήσεων καὶ εἰσερχόμεθα...

§61ΙΩ. ΒΑΛΑΛΑΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας). Παρακαλῶ κ. Πρόεδρε.....

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καταθέτει σχέδιον νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2345 περὶ τοῦ προσωρινοῦ Ἀρχιμουφτῆ τῶν Μουφτήδων τῶν ἐν τῷ Κράτει Μουσουλμανικῶν κοινοτήτων κλπ.» Οἱ πληρεξούσιοι κ. κ. Σ. Γονατᾶς, Π. Χαλόφτης, Σκ. Ζερβός, Νικ. Σπηλιώτης, Κ. Σαλιώτης, Δ. Κατσίνας, Δ. Λεονάρδος καὶ Ι. Ματάλας ὑποβάλλουσι τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου ψηφίσματος «περὶ καταργήσεως τῆς ἀπὸ 9 Νοεμβρίου 1923 ἀποφάσεως τῆς Ἐπαναστάσεως δι’ ἧς ἀπηγορεύθη ἡ ἔκδοσις ὡρισμένων ἐφημερίδων». Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῶν ἐπερωτήσεων Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Δενδρινός.

§63Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Κατόπιν τῶν ὅσων οἱ προλαλήσαντες, ἰδίᾳ δὲ οἱ στρατιωτικοὶ συνάδελφοι, ἐξέθηκαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νομίζω ὅτι περιττεύει δι’ ἐμέ, ἄμοιρον μάλιστα τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα τῆς ἀπονομῆς χαρίτων ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως καὶ τῶν συνεπειῶν αὐτῶν ἀπὸ τοιαύτης. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ παραβλέψω καθῆκον τοῦ ὁποίου συναίσθησιν νομίζω ὅτι πάντες πρέπει νὰ ἔχωμεν, δηλαδὴ τοῦ καθήκοντος τοῦ νὰ ὑπεραμυνώμεθα τῆς ἀσφαλείας τὴν ὁποίαν πρέπει πρὸ παντὸς νὰ ἐξασφαλίζωμεν εἰς τὸν Λαὸν ὁ ὁποῖος μᾶς ἀπέστειλεν ἐνταῦθα. Ὑποθέτω ὅτι δὲν διαφεύγει τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ὑπάρχουσιν ὀργανώσεις ἐργαζόμεναι ὅπως ἐν καταλλήλῳ στιγμῇ ἀποπειραθῶσι νέα στασιαστικὰ κινήματα· οὔτε πιστεύω νὰ λησμονῇ ὁ αὐτὸς κ. Πρόεδρος τὰς δοθείσας αὐτῷ τοιαύτης φύσεως πληροφορίας. Τὴν ἀκρίβειαν, κύριοι, τῶν ὅσων λέγω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑπευθύνως βεβαιῶ πρὸς ὑμᾶς καὶ προκαλῶ ἢ μᾶλλον παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὲ διαψεύσῃ ἐὰν ἀνακριβῆ ἰσχυρίζομαι. Ἄς μὴ συγκινῆται δὲ οὗτος ἀπὸ τοὺς λόγους ἐκείνων οἱ ὁποῖοι τῇ προσκλήσει του ἦλθον μετ’ αὐτοῦ εἰς συνεννοήσεις· διότι οἱ πλεῖστοι τούτων ἐνῷ ἔδιδον τὴν δεξιὰν πρὸς αὐτόν, κάμνοντες δῆθεν μίαν γεναίαν χειρονομίαν ὑπὲρ συμφιλιώσεως, διὰ τῆς ἀριστερᾶς χειρὸς ἐχορήγουν κρύφα χρηματικὰ ποσὰ ἀναγκαιοῦντα διὰ νὰ τελειοποιηθῶσιν αἱ στασιαστικαὶ ὀργανώσεις καὶ νὰ ἐκδίδωνται τὰ φύλλα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἐξεδόθησαν καὶ ἐκυκλοφόρησαν τὴν παραμονὴν τῆς ἀφίξεως ἐνταῦθα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὰ ὁποῖα (ἐπιδεικνύει δύο φύλλα ἐφημερίδων) παρουσιάζουν ὡς φονέα τὸν κ. Βενιζέλον κατατρομαγμένον καὶ κατατρυχόμενον ὑπὸ τῶν τύψεων τῆς συνειδήσεως διὰ τὸ ἔγκλημά του. Κάτωθεν δὲ τῶν εἰκόνων του ἐδημοσιεύοντο οἱ σχετικοὶ γνωστοὶ στίχοι τοῦ Σολωμοῦ. Ἰδοὺ λοιπόν, κ. συνάδελφοι, ποῖοι εἶναι οἱ μετὰ τοῦ κ. Προέδρου συζητοῦντες περὶ δῆθεν συμφιλιώσεως.

§64Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Σεῖς εἶσθε Κορφιάτης καὶ σᾶς ἱκανοποιεῖ ἡ ποίησις.

§65Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Αὐτὸ τὸ ὁποῖον εἴπατε δυνατὸν νὰ εἶναι μία εὐφυολογία, κ. Πρόεδρε. Ἀλλ’ ἐμὲ θὰ μὲ ηὐχαρίστουν καὶ θὰ μὲ ἱκανοποίουν αἱ δημοσιεύσεις αὗται, ἐὰν κατωρθοῦτο διὰ τούτων νὰ ἐξέλθητε τῆς πλάνης εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεσθε, ὅτι δύναται νὰ ὑπάρξῃ συμφιλίωσις μετὰ τοιούτων προσωπικοτήτων κινουμένων ὑπὸ τῶν ταπεινοτέρων ἐλατηρίων, τοῦ προσωπικοῦ πάθους, τοῦ μίσους καὶ τῆς ἐξυπηρετήσεως ποικίλων προσωπικῶν αὐτῶν συμφερόντων.

§66ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠμπορῶ νὰ παραδεχθῶ ὅτι οἱ κύριοι οἱ ἐλθόντες πρὸς συνάντησίν μου εἶναι οἱ ἐμπνέοντες αὐτὰ τὰ πράγματα.

§67Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχουν, κ. Πρόεδρε, καὶ ὑπάρχουν ἀσφαλῶς ἐξαιρέσεις τινές, ἀλλ’ αὗται εἶναι ἐλάχισται καὶ οὔτε δύνανται νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν διότι δὲν ἔχουσι τὴν ἰσχὺν νὰ μεταβάλωσι τὰ πράγματα καὶ τὴν ἐν γένει κατάστασιν. Μὴ συγκινεῖσθε ὅμως, ἐπαναλέγω, ἀπὸ τὰς χειρονομίας αὐτὰς νομίζων ὅτι θὰ συντελέσωσιν αὗται εἰς τὴν ἐξυπηρέτησιν τοῦ μόνου ἤ μᾶλλον τοῦ κυριωτέρου σκοποῦ διὰ τὸν ὁποῖον λέγετε ὅτι ἀνελάβατε τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, δηλαδὴ τοῦ σκοποῦ τῆς συμφιλιώσεως. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς λαϊκὰς μάζας δύναταί τις εἰπεῖν ὅτι ἡ συμφιλίωσις σχεδὸν ἐπῆλθεν. Καὶ ἄν ἀκόμη ὑπάρχουν χάσματά τινα, ταῦτα ὀφείλονται ἀκριβῶς εἰς τὰ περὶ ὧν ὁ λόγος ἐπιτελεῖα τῆς ἀντιδράσεως, τὰ ὁποῖα ἐργάζονται, ὡς ἐξέθηκα πρὸς ὑμᾶς καὶ ὡς αἱ ἐπίσημοι ἀρχαί, ὑποθέτω, σᾶς ἀνέφερον. Ὁ Λαὸς ἀσφαλῶς θέλει τὴν συμφιλίωσιν καὶ τὴν ἐπραγματοποίησεν, ὡς εἶπον, σχεδὸν μόνος του, διαισθανόμενος καὶ διαβλέπων τοὺς κινδύνους οὕς εἰς βάρος του δημιουργοῦν αἱ διαιρέσεις. Ὁ Λαὸς ὁ ἀνεξάρτητος, ὁ ζῶν διὰ τῆς ἐντίμου ἐργασίας του δὲν ἀποβλέπει εἰς μίση καὶ ἀνομολόγητα προσωπικὰ συμφέροντα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουν μόνον μεταξὺ τῶν διαφόρων πολιτευομένων τῆς παλαιᾶς Σχολῆς καὶ τῶν ἐπιτελείων αὐτῶν. Ὁ Λαὸς δὲν διεφθάρη εἰς τοιοῦτον βαθμὸν διότι δὲν εἶχεν ἀμέσους σχέσεις μὲ τὴν Δυναστείαν τῶν Γλύξμπουργ καὶ τῆς Αὐλῆς αὐτῶν, ὡς εἶχον οἱ πολιτευόμενοι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι χορηγοῦν τὰ χρήματα διὰ νὰ γίνωνται στάσεις, τῶν ὁποίων ἀποτέλεσμα εἶναι ἡ χύσις ἀδελφικοῦ αἵματος. Παράδειγμα τοῦ τὶ σκέπτονται αἱ λαϊκαὶ τάξεις καὶ κατὰ πόσον εἶναι ἀληθεῖς οἱ ἰσχυρισμοί μου οὗτοι εἶναι ἡ χειρονομία τοῦ Κερκυραϊκοῦ λαοῦ κατὰ τὸ πρόσφατον ἀτύχημα τῆς Ἰταλικῆς κατοχῆς, καθ’ ὅ ἀμέσως οὗτος, ὡς εἷς ἄνθρωπος, χωρὶς οἱ πολιτευόμενοι νὰ παίξωμεν κανένα ρόλον—καὶ λέγω τοῦτο πρὸς τιμὴν τοῦ Κερκυραϊκοῦ λαοῦ— ἡνώθη καὶ ἐτήρησε τὴν ἐκπλήξασαν τοὺς πάντας γνωστὴν θαυμασίαν στάσιν ἀπέναντι τῶν Ἰταλῶν. Οὕτω καὶ σήμερον, ἐπαναλέγω, ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς διαισθανόμενος τοὺς γενικοὺς κινδύνους οἵτινες τὸν ἀπειλοῦσι λόγῳ τῆς διαιρέσεώς του ἑνοῦται εὐκόλως καὶ ἀπαιτεῖ μόνον ἀμερόληπτον δικαιοσύνην καὶ καλὴν διοίκησιν. Πρὸς ἐκείνους ὅμως, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, οἱ ὁποῖοι ἡγοῦνται τῆς ἀντιδράσεως καὶ κατασυκοφαντοῦσι τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἐπρότειναν τὰ στήθη των ἐναντίον τῶν ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν ἐχθρῶν διὰ νὰ σώσωσιν τὸν Ἑλληνισμόν, πρὸς ἐκείνους, λέγω, πρέπει ν’ ἀποταθῶμεν καὶ νὰ ζητήσωμεν παρ’ αὐτῶν νὰ ὑποταχθῶσιν εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν καὶ εἰς ὅ,τι ἐπιβάλλει τὸ λαϊκὸν, συμφέρον, οὐχὶ δι’ ἐπιεικείας καὶ χαρίτων, ἀλλὰ διὰ τῆς ῥομφαίας. Ἀκόμη σήμερον οἱ κύριοι αὐτοὶ τολμῶσι νὰ ἰσχυρίζονται καὶ ἀποπειρῶνται νὰ πείσωσι τὸν Ἑλληνικὸν Λαὸν ὅτι οἱ τετιμημένοι ἀξιωματικοί, οἵτινες παρακάθηνται ἐνταῦθα, συνάδελφοι ἡμῶν, ἐσκέπτοντο νὰ ἱδρύσωσι διαρκῆ στρατοκρατίαν ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλ’ οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι ἀπὸ τοῦ 1909, ἤτοι ἀπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ Γουδί, δὲν ἔκαμον τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ προτάσσωσι τὰ στήθη των καὶ νὰ διακινδυνεύουν τοὺς βαθμούς των, ἀκριβῶς διὰ τὸ ἀντίθετον, δηλαδὴ διὰ νὰ κτυπήσουν τὴν στρατοκρατίαν τὴν ὁποίαν ἡ γερμανόφιλος Δυναστεία ἤθελε νὰ ἱδρύσῃ ἐν Ἑλλάδι κατὰ Καϊζερικὸν ὑπόδειγμα. Καὶ δὲν πιστεύω νὰ νομίζῃ τις ὅτι ὁ στόλαρχος Χατζηκυριάκος, οἱ ναύαρχοι Κουντουριώτης καὶ Βούλγαρης, οἱ στρατηγοὶ Πάγκαλος καὶ Κονδύλης, ὡς καὶ οἱ γόνοι τῶν οἰκογενειῶν Μπούμπουλη, Μιαούλη καὶ ἄλλων πολλῶν τοιούτων, καθὼς καὶ οἱ δοξασθέντες εἰς τὰ διάφορα τῆς μάχης πεδία ἀξιωματικοὶ δὲν θὰ εἶχον θέσιν, ἐὰν ἤθελον, εἰς τὸ μοναρχικὸν στρατοκρατικὸν κόμμα, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Αὐλὴ κατήρχετο εἰς τὰ κατώτατα κοινωνικὰ στρώματα, προσφέρουσα ἀφειδῶς θέσεις, ἀξιώματα καὶ χρήματα διὰ νὰ στρατολογῇ Ἡρακλείδας τοῦ Στέμματος. Τοὺς τετιμημένους, λέγω, τούτους ἀξιωματικοὺς πειρῶνται νὰ παρουσιάσωσι πρὸς τὸν Λαὸν καὶ πρὸς ἡμᾶς ὡς «μπαμπούλας» καὶ λέγουν ὅτι φοβοῦνται μὴ τυχὸν ἔλθουν οὗτοι εἰς τὴν ἐξουσίαν, ὁπότε θὰ τρομοκρατήσουν καὶ θὰ τυραννήσουν τὸν Ἑλληνικὸν Λαόν. Προσπαθοῦν δὲ νὰ δικαιολογήσωσι διὰ τοιούτων ἐπιχειρημάτων τὴν ὑπ’ αὐτῶν δημιουργουμένην ἀντίδρασιν. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο· πειρῶνται ταὐτοχρόνως νὰ πείσωσιν ὅτι ὑπὸ τοιούτου κατελήφθησαν φόβου καὶ οἱ καταδικασθέντες ἀξιωματικοί, ἕνεκα τοῦ ὁποίου καὶ ἐστασίασαν. Ἀλλὰ μὲ τοιαύτας αἰτιολογίας δικαιούμεθα καὶ δυνάμεθα νὰ στηρίξωμεν ἐλαφρυντικὰ ὑπὲρ τῶν στασιασάντων ἀξιωματικῶν καὶ δὴ κατὰ τὰς παραμονὰς τῶν ἐκλογῶν καὶ νὰ δικαιολογήσωμεν τὴν ἀπονομὴν εἰς αὐτοὺς χαρίτων;

§68Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἡ χάρις δὲν ἀποτελεῖ δικαιολογίαν, δὲν ἔχει καθόλου τὴν ἔννοιαν τῆς δικαιολογίας, ἀφοῦ καὶ αὐτὴ ἡ ἀμνηστεία δὲν ἔχει καθόλου τὴν ἔννοιαν τῆς δικαιολογίας.

§69Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν ἐννοῶ, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, δικαιολογίαν τοῦ ἐγκλήματος, ἀλλὰ δικαιολογίαν τῶν εἰσηγητῶν τοιούτων ἀντιλήψεων καὶ εἰδικῶς τοῦ περὶ χαρίτων μέτρου τῆς Κυβερνήσεως ἢ μᾶλλον τοῦ κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργοῦ ὁ ὁποῖος νομίζει καὶ ἐπιμένει ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ χάρις.

§70ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ὄχι ὅμως ὅτι εἶχον δίκαιον νὰ κάμωσι τὸ ἀδίκημα.

§71Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἐπαναλέγω ὅτι ἐννοῶ δικαιολογίαν τῆς Κυβερνήσεως ἡ ὁποία παρασυρθεῖσα, ὡς μὴ ὤφειλε, ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, σκέπτεται νὰ δώσῃ τοιαύτας χάριτας. Καὶ γίνεται, κύριοι, λόγος περὶ τῶν ὄντως—συνομολογῶ τοῦτο—ἀτυχῶν οἰκογενειῶν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι εἶναι εἰς τὰς φυλακάς, ὅπως συγκινηθῇ ἡ Συνέλευσις καὶ ἐγκρίνῃ τὴν ἀπονομὴν τοιούτων χαρίτων, ἀλλὰ δὲν γίνεται λόγος περὶ 200 περίπου στρατιωτῶν—ἔχω καὶ τὰ ὀνόματα ἂν θέλετε ἐξ ἐπισήμων πιστοποιητικῶν — οἱ ὁποῖοι ἀπωλέσθησαν φονευθέντες εἰς τὰς μάχας, αἱ ὁποῖαι ἔλαβον χώραν κατὰ τὸ στασιαστικόν, περὶ οὗ πρόκειται, κίνημα. Ἀλλὰ τίς περὶ αὐτῶν σκέπτεται; Καὶ ποία παρίσταται ἀνάγκη νὰ γίνῃ λόγος περὶ αὐτῶν, ἀφοῦ οὗτοι ἦσαν ἀσήμαντοι ἐργάται καὶ ἀγρόται, ἐνῷ οἱ διάφοροι Γαργαλίδηδες καὶ δὲν ξεύρω ποῖοι ἄλλοι—διότι ἐμὲ τὰ πρόσωπα δὲν μὲ ἀπασχολοῦσι—εἶναι ἐξ ἐκείνων, οἵτινες κατὰ τὸ πλεῖστον ἀνήκουσιν εἰς τὰς λεγομένας ἀνωτέρας καὶ προνομιούχους τάξεις καὶ συνεπῶς συνδέονται μὲ ἰσχυρούς. Μὴ μὲ παρεξηγήσητε, κύριοι, καὶ μὴ ἐκληφθῶ ταῦτα λέγων, ὡς ἀδιάλλακτος ἢ ὅτι ἀρέσκομαι καὶ χειροκροτῶ μὲ ἐνθουσιασμὸν τὰς οἱασδήποτε ἐκτελέσεις καὶ ὅτι ἀγαπῶ τὰ αἵματα. Ὄχι, ἀπολύτως ὄχι καὶ προκαταβολικῶς διαμαρτύρομαι μετ’ ἀγανακτήσεως κατὰ πάσης τυχὸν κατ’ ἐμοῦ τοιαύτης κατηγορίας. Ἀλλ’ ἀκριβῶς διότι δὲν ἀρέσκομαι εἰς τὰ αἵματα καὶ εἰς τοὺς ἀδελφοκτόνους πολέμους, δι’ αὐτὸ, λέγω, ἔχων ὑπ’ ὄψει τὴν κατάστασιν, ἣν αὐτοὶ οὗτοι ἐδημιούργησαν, νὰ κρατηθῶσιν εἰς τὰς φυλακὰς ἕως ὅτου ὁριστικῶς ἐγκαθιδρυθῇ καὶ ἐξασφαλισθῇ τὸ νέον Πολίτευμα, ἕως ὅτου ἱδρύσωμεν καὶ ἑδραιώσωμεν τὴν Δημοκρατίαν, ὁπότε ἀσφαλῶς πᾶσα θὰ ἐξαντληθῇ ἐπιείκεια καὶ θὰ βροντοφωνήσωμεν μὲ ὅλην τῆς ψυχῆς μας τὴν δύναμιν καὶ εἰλικρινέστατα τὸ «ἀφίενται ὑμῖν αἱ ἁμαρτίαι». (Χειροκροτήματα). Ἐπίσης, κύριοι, προὐτάθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου παρὰ τῶν συνηγορησάντων ὑπὲρ τῆς ἀπονομῆς χάριτος καὶ ἰδίᾳ παρὰ τοῦ συναδέλφου κ. Ἀβραὰμ καὶ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἔχομεν διάφορα προηγούμενα τοιούτων χαρίτων. Ἀλλά, κύριοι, ἡ ἱστορία τοῦ παρελθόντος καὶ τὰ ἐκ ταύτης προηγούμενα ὡς καὶ αἱ τούτων συνέπειαι ποσῶς δὲν συνηγοροῦσιν ὑπὲρ τῶν ἀπόψεων τοῦ ἐπικαλεσθέντος ταῦτα. Καὶ τούτου ἀκριβῶς ἕνεκα ἐκφράζομεν τὴν εὐγνωμοσύνην μας πρὸς τὸν κ. συνάδελφον, ὑπενθυμίσαντα εἰς ἡμᾶς τὸ παρελθὸν τοῦτο, τὸ ὁποῖον ὅλως ἀντιθέτως τῆς ἐπιθυμίας καὶ τοῦ σκοποῦ τούτου ἐνισχύει ἀπολύτως τὰς ἐν προκειμένῳ ἡμετέρας ἀντιλήψεις. Διότι ἀκριβῶς ἐὰν ἄλλαι σκέψεις ἤθελον ἐπικρατήσει ἀντὶ ἐκείνων οἵτινες διηύθυναν, ἔστω καὶ ἐκ τοῦ ἀφανοῦς, τὰ τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ Γουδῆ, ὁπότε ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἔδωκε ῥητὰς ἐντολὰς εἰς τοὺς ἐντολοδόχους τῆς Ἐπαναστάσεως ἐκείνης, εἰδικῶς δὲ ἀπῄτει τὴν ἀπομάκρυνσιν τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ, λόγῳ δὲ τῆς μεγάλης καταφορᾶς ἥτις ὑφίστατο τότε ἐναντίον ὅλων τῶν μελῶν τῆς Δυναστείας ταύτης, εἶχον φύγει ἐντεῦθεν ὁ Διάδοχος καὶ οἱ Πρίγκιπες, ἐὰν δὲ δὲν μὲ ἀπατᾷ ἡ μνήμη...

§72Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Γράφετε τὴν ἱστορίαν κατὰ βούλησιν.

§73Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, κ. Πρόεδρε, διότι νομίζω ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐλησμονήσατε ὅτι οἱ Πρίγκιπες ἀποφασίσαντες μετὰ παρέλευσιν χρόνου τινὸς ἀπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως ἐκείνης νὰ ἐπανέλθωσιν ἐκ τῆς Εὐρώπης ἐνταῦθα, ἠναγκάσθησαν ν’ ἀνακόψωσι τὸ ταξείδιόν των εὑρισκόμενοι ἐν Βρηνδησίῳ, διότι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν τοὺς ἠνείχετο καὶ ἐπείσθησαν οὗτοι καταλλήλως ὅτι ἐπανερχόμενοι ἐνταῦθα διέτρεχον τὸν κίνδυνον ν’ ἀποδοκιμασθῶσιν ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ.

§74Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς τὸ μέγα συλλαλητήριον τὸ ὁποῖον ἐγένετο τότε κατὰ τὴν ὑποδοχὴν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς ἠξίου Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἀκριβῶς διὰ νὰ πατάξῃ τὴν ἁμαρτωλὸν Δυναστείαν καὶ τρὶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπανελάμβανε τὴν λέξιν «ἀναθεωρητικήν».

§75ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγει ὁ κ. πληρεξούσιος Ἀθηνῶν–Πειραιῶς εἶναι ἀληθές· ὁ Λαὸς ἐζήτει Συντακτικὴν Συνέλευσιν, ἐγὼ δὲ εἶχα τὴν γνώμην τῆς Ἀναθεωρητικῆς καὶ ὁ Λαὸς ἐδέχθη τὴν γνώμην μου.

§76Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, θὰ κάμω μίαν ἐπανόρθωσιν.

§77Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Παρακαλῶ, κ. συνάδελφε, μὴ κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν μὲ διακόψετε. Μὲ προλάβατε, κ. Πρόεδρε, διότι ἤθελα ἀκριβῶς νὰ εἴπω ὅτι ὑπὸ τὴν μεγάλην ἐπιρροήν σας τὴν ὁποίαν διὰ διαφόρων τότε ἐπιχειρημάτων ἐξησκήσατε ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ἠναγκάσθημεν, ὄχι βεβαίως ἀπὸ τὰ πρόσωπα—διότι ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐξαναγκάζονται ἀπὸ κανένα—ἀλλὰ, ἐπαναλέγω, ἐξηναγκάσθημεν διὰ τῆς ἐπιχειρηματολογίας ἐκ τῆς βίας τῶν πραγμάτων ν’ ἀκολουθήσωμεν τὰς ἰδικάς σας γνώμας, ἀφοῦ ἄλλως εἴμεθα ἐκ τῶν πρώτων οἱ ὁποῖοι ἐκαλέσαμεν τὸν ἐπαναστάτην τοῦ Θερίσσου νὰ ἔλθῃ εἰς Ἀθήνας πρὸς διακανονισμὸν τῆς καταστάσεως καὶ ὅπως καθαρίσῃ τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὸν δυναστικὸν βόρβορον....

§78ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Τότε, ἀτυχῶς, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγων «ἀναθεωρητικὴν», ἀντὶ «συντακτικῆς» ἐπήγαινε ἀντιμέτωπος τῆς θελήσεως τοῦ Λαοῦ· καὶ τώρα μεταβαλὼν τὰς τότε ἰδέας του θέλει ὁ Λαὸς νὰ κάμῃ μόνος του τὴν Δημοκρατίαν καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπαμφοτερίζων καὶ ἀμφιρρέπων νὰ πολιτεύηται καιροσκοπικῶς.

§79Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἐπείσθημεν, ἐπαναλέγω, εἰς τοὺς λόγους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὸν ὁποῖον ἀπέβλεπε τότε ὁλόκληρος ὁ Ἑλληνικὸς Λαός καὶ δι’ ἄλλους μὲν, ὡς ἀνωτέρω, λόγους, ἀλλὰ καὶ πρωτίστως διότι ἐπίστευε τότε τοῦτον ἐχθρὸν εἰλικρινῶς τῆς Δυναστείας, βασιζόμενος εἰς τὸ πρόγραμμα τῶν ἐπαναστατῶν τοῦ Θερίσσου. Ἀλλ’ ἐγὼ ἤμην ἐξ ἐκείνων, ἂν ἐνθυμεῖσθε καλῶς, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἔμεινα σχεδὸν μόνος μου ἀντιτείνων εἰς τὰς γνώμας σας καὶ ἐπιμένων εἰς τὰς ἰδικάς μου κατὰ τῆς Δυναστείας καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ διαψεύσητε ἐὰν δὲν λέγω τὰ ἀληθῆ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ, ὡς εἶπα, ἔμεινα μόνος ἐπιμένων εἰς τὰς ἀντιδυναστικὰς καὶ ἔκτοτε δημοκρατικὰς ἐμοῦ ἀντιλήψεις ὤφειλον λόγῳ τῶν ἐκτάκτων ἐκείνων περιστάσεων καὶ εἰδικώτερον ἐθνικῶν ἀντικειμενικῶν σκοπῶν νὰ ὑποκύψω εἰς τὴν πλειοψηφίαν. Τούτων ὅλων ἕνεκα τότε ὄχι μόνον δὲν ἐτιμωρήθησαν δυστυχῶς οἱ ἔνοχοι τῶν καταστροφῶν τοῦ 1897 καὶ ἐντεῦθεν, αἵτινες ὅμως καταστροφαὶ ἦσαν μικραὶ ἐν σχέσει πρὸς τοὺς προσφάτους παμμεγίστας συμφορὰς καὶ καταστροφάς, ἀλλὰ τοὐναντίον, τῇ εἰσηγήσει καὶ ἐπιμονῇ ὑμῶν, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ὑπὸ τῶν αὐτῶν ὡς καὶ κατόπιν δυστυχῶς ἐσφαλμένων ἀντιλήψεων ἐμφορουμένου ὑπὲρ τῆς βασιλευομένης Δημοκρατίας καὶ τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ, ἐπανῆλθον εἰς τὸν ἀτυχῆ τοῦτον Τόπον, ἐναντίον τοῦ ὁποίου ἐγκλημάτησαν, ὁ Διάδοχος καὶ οἱ Πρίγκιπες. Ναί, ὑμεῖς τοὺς ἐφέρατε καὶ πάλιν ἐν Ἑλλάδι καὶ τοὺς ἐτοποθετήσατε ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ ἐθνικοῦ μας Στρατοῦ.

§80ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δὲν ἔχουν αὐτὰ σχέσιν μὲ τὸ θέμα.

§81Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἔχουν διότι εἶναι τὸ προηγούμενον τῆς ἀτιμωρησίας τὴν ὁποίαν ἐπεκαλέσθη ὁ συνάδελφος κ. Ἀβράμ, ἐξαιτούμενος καὶ ὑποστηρίζων τὴν ἄμεσον ἀπονομὴν τῶν περὶ οὗ πρόκειται χαρίτων. Ἀλλὰ δὲν ἐσταμάτησεν ὁ κ. Πρόεδρος μέχρι τοῦ σημείου αὐτοῦ, δὲν ἠρκέσθη εἰς ὅσας ἄνω παρέσχεν ὑπηρεσίας εἰς τὴν ἐπάρατον ἐκείνην Δυναστείαν καὶ ἠθέλησε νὰ παρουσιάσῃ τὸν τότε Διάδοχον καὶ τοὺς Πρίγκιπας ὡς ἥρωας, μὲ τοὺς κόπους, τὰς θυσίας καὶ τὸ αἷμα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τῶν γενναίων ἀξιωματικῶν μας. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ ἄλλας ἀκόμη ἀτιμωρησίας, ἔχομεν καὶ ἄλλας πεπλανημένας γνώμας, δι’ ἃς δὲν σκοπῶ αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ ἀπασχολήσω ὑμᾶς.....Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὲ προσέξῃ πολύ.......

§82ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Νά! προσέχω.....

§83Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ὅσα λέγω, κ. Πρόεδρε, τὰ λέγω ὄχι διὰ νὰ ἀναφέρω ἀσκόπως πρόσφατον ἱστορίαν, ἀλλὰ διὰ νὰ τονίσω τὰς συνεπείας τῶν κακῶς δημιουργηθέντων προηγουμένων, τὰ ὁποῖα ἐπικαλοῦνται σήμερον ἐδῶ διὰ νὰ δογματίσῃ ἡ παροῦσα Συντακτικὴ Συνέλευσις ὅτι, ὑπάρχοντος ἑνὸς προηγουμένου ἀτιμωρησίας, πρέπει νὰ μείνωσι καὶ νὰ μένωσιν ἀτιμώρητοι οἱ σημερινοὶ καὶ οἱ μέλλοντες ἔνοχοι.

§84ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἐξιστορεῖτε ὅλα τὰ παλαιά μου σφάλματα.

§85Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Αὐτὸ πράττω, κ. Πρόεδρε, διότι εἰλικρινῶς σᾶς ἀγαπῶ καὶ σᾶς ἐκτιμῶ καὶ συνεπῶς προσπαθῶ καὶ ἐλπίζω, ὑπενθυμίζων πρὸς ὑμᾶς τὰ παλαιά σας λάθη, νὰ σᾶς ἀναχαιτίσω εἰς τὴν ἐπικίνδυνον ὁδὸν ἣν καὶ σήμερον ἀκολουθεῖτε. Καὶ ὡς ἄριστα ἠξεύρετε καὶ ἰδιαιτέρως πολλάκις σᾶς εἶπον πολὺ πικροτέρους λόγους ἀπὸ ἐκείνους τοὺς ὁποίους σᾶς λέγω τώρα, διότι οἱ καλοὶ φίλοι δὲν πρέπει νὰ ἀποκρύπτωσι τὴν ἀλήθειαν· μόνον οἱ βενιζελοκάπηλοι εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι σᾶς παρουσιάζουν τὰ μαῦρα ἄσπρα καὶ τὰ ἄσπρα μαῦρα διὰ νὰ καθίστανται ἀφ’ ἑνὸς μὲν εὐχάριστοι καὶ νὰ ἐξυπηρετῶσι τὰς ὑστεροβουλίας των.

§86ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ διακόπτω, τόσῳ μᾶλλον καθόσον δὲν εἶμαι εἰς θέσιν, ἀδιαθετῶν, νὰ ὁμιλήσω σήμερον, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἀφήσω ἄνευ ἀπαντήσεως τοὺς λόγους αὐτοὺς τοῦ καλοῦ μου φίλου. Καὶ δὲν εἶναι μόνος ὁ λέγων ταῦτα, εἶναι καὶ ἄλλοι ἀπὸ ἐκείνην τὴν πτέρυγα, τὴν ἀριστερὰν καὶ ἀναμένω μάλιστα ὅτι θὰ γίνῃ καὶ ἡ ἀναγκαία ἐπίθεσις. Ἀλλ’ ἂν θέλῃ νὰ παραστήσῃ ὁ ἀγαπητός μου φίλος ὅτι ὅλος ὁ παρελθὼν πολιτικός μου βίος εἶναι πλήρης σφαλμάτων...

§87Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ὄχι, ὄχι. Διαμαρτύρομαι μὲ ὅλην τὴν δύναμιν τῆς ψυχῆς μου, διότι ἔχετε νὰ ἐπιδείξετε μεγίστας ὑπηρεσίας πρὸς τὴν Πατρίδα. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτῶν σήμερον· ἂν περὶ τούτων ἔφερον τὸν λόγον σήμερον τότε θὰ ἐξηρχόμην πράγματι τοῦ θέματος διὰ νὰ παραστήσω τὸ ἐλεεινὸν θέαμα τῶν κολάκων, οἱ ὁποῖοι προσφέρουσι θυμιάματα ......

§88Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Ἀλλ’ ἀγαπητέ, κ. Δενδρινέ, αὐτοὺς τοὺς ὁποίους ὀνομάζετε βενιζελοκαπήλους, εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μὲ παρηκολούθησαν καθ’ ὅλον μου τὸν πολιτικὸν βίον, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μὲ ὑπεστήριζαν καὶ ὅταν δὲν ἔκανα λάθη καὶ ὅταν ἔκανα λάθη πολλά, ὅπως λέγετε σεῖς. Ἀλλὰ βέβαιον εἶναι ὅτι αὐτοὺς τοὺς ὁποίους ὀνομάζετε βενιζελοκαπήλους, ὅταν θὰ τερματίσωσιν τὸν βίον των θὰ εἶναι ἥσυχοι διότι μοὶ παρέσχον αὐτὴν τὴν συνεργασίαν, αὐτὴν τὴν συνδρομήν. Διότι ἀπὸ αὐτὰ ὅλα τὰ σφάλματα τοῦ παρελθόντος, τὰ ὁποῖα μοῦ λέγετε ὅτι ἔκαμα, ἐξεύρετε τί ἀπεκόμισεν ἡ Ἑλλάς! (Παρατεταμένα χειροκροτήματα). Ἐπειδὴ δὲ εἶσθε πατριώτης δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θὰ εὐχηθῆτε ὅπως καὶ οἱ μέλλοντες Κυβερνῆται τῆς Ἑλλάδος διαπράξουν τὴν ἰδίαν σωρείαν σφαλμάτων....

§89Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Οἱ ἄλλοι διέπραξαν ἐγκλήματα!

§90ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός).... διὰ νὰ εἰμπορέσῃ ἡ καϋμένη ἡ Ἑλλὰς νὰ ἴδῃ καὶ καλυτέρας ἡμέρας. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§91Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Δὲν ἀμφισβητεῖ, ἐπαναλέγω, οὐδείς, κ. Πρόεδρε, τὰς μεγάλας ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας παρέσχετε εἰς τὸν Τόπον καὶ τὴν ἐπιτυχῆ ἐξωτερικὴν πολιτικήν σας, τὴν ὁποίαν ὅμως ἕνεκα ἀκριβῶς αὐτῶν τῶν λαθῶν σας τὴν ἀφήσατε ἔκθετον καὶ οὕτω ἐπῆλθον αἱ γνωσταὶ συμφοραί. Ἐὰν, κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἰσχυρίζεσθε ὅτι δὲν ἦτο σφάλμα τὸ νὰ διασώσετε καὶ διατηρήσητε τὴν Δυναστείαν τῶν Γλύξβουργ, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Δυναστεία ἐκείνη σᾶς ἐξηνάγκασε νὰ γίνητε καὶ ἐκ δευτέρου καὶ ἐκ τρίτου καὶ δὲν ἠξεύρω πόσας φορὰς ἐπαναστάτης, δὲν δύναμαι, μὰ τὴν ἀλήθειαν, νὰ ἐννοήσω ὁποῖον εἰρμὸν λογικῆς πρέπει νὰ ἀκολουθήσω, ὅπως ἐξηγήσω τὰ ἀλληλοσυγκρουόμενα καὶ ἀλληλοδιαψευδόμενα.....

§92Δ. ΚΑΛΚΑΝΔΗΣ. Δὲν ἤμεθα, κύριοι, ὥριμοι τότε ....

§93Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπειδὴ ὁ σεβαστὸς κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπέδειξεν ὅτι μόνον σφάλματα τῷ ἀποδίδονται ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης, ἔχω καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῶ, διότι τὴν ἐποχὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ σεβαστὸς Πρόεδρος ἐμεγαλούργει καὶ ᾠκοδόμει τὴν Μ. Ἑλλάδα, ὅλοι συνεργαζόμεθα μαζί του, θαυμάζοντες αὐτόν. Ἀλλὰ πολλοὶ ἐξ ἡμῶν εἴχομεν τὸ θάρρος νὰ ὑποδεικνύομεν τὰ σφάλματα τῶν συνεργατῶν του, τὰ ἐγκλήματα, δύναμαι νὰ εἴπω, τῶν συνεργατῶν του—δὲν ὀνομάζω πρόσωπα—καὶ ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς, ὅταν ἐπεστρέφομεν ἐξ Ἀγγλίας μὲ τὸν σεβαστὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι εἶχον τὸ θάρρος ἐνώπιον 50 ἢ 60 βουλευτῶν νὰ τῷ εἴπῃ ὅτι ἡ ἐσωτερικὴ κατάστασις ἦτο οἰκτρά.

§94Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. (Πρωθυπουργός). Δέν μοὶ εἴπατε ποτὲ ὅτι ἦτο οἰκτρά, κύριε πληρεξούσιε. (Ὁ κ. Βενιζέλος ἐξέρχεται τῆς αἰθούσης. Δημιουργεῖται θόρυβος καὶ ἐγείρονται ἀντεγκλήσεις).

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 10 λεπτά.

(Ὥρα 6.50′ μ.μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 7.5′ μ.μ.)

§96ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Οἱ κύριοι πληρεξούσιοι παρακαλοῦνται νὰ καθήσωσιν εἰς τὰς θέσεις των. Ὁ κ. Δενδρινὸς νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του. (Θόρυβος).

§97Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Παρακαλῶ τοὺς κυρίους συναδέλφους ὅπως ἀφήσωσι τὸν ρήτορα νὰ ὁμιλήσῃ.

§98Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Εὐχαριστῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὁ ὁποῖος προσφέρεται νὰ μὲ προστατεύῃ ἀγορεύοντα, ἀλλὰ δηλῶ ὅτι οἱοσδήποτε πληρεξούσιος θελήσῃ δύναται νὰ μοὶ ἀπευθύνῃ οἱανδήποτε ἐρώτησιν καὶ εὐχαρίστως θὰ δεχθῶ πᾶσαν διακοπήν· μόνον παρακαλῶ νὰ μὴ γίνωνται ταυτοχρόνως διάφοροι ἐρωτήσεις, ὄχι διότι ἐκ τούτου ἐνοχλοῦμαι ἢ ἐμποδίζομαι εἰς τὴν ἀγόρευσίν μου, διότι ὅ,τι θέλω νὰ εἴπω θὰ τὸ εἴπω, ὁσοσδήποτε καὶ ἄν ἐγείρεται θόρυβος· σκοπὸς τῆς παρακλήσεώς μου ταύτης εἶναι μόνον διὰ νὰ δύναμαι, ὡς ἐπιθυμῶ, νὰ ἀπαντῶ εἰς πάντας.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κανονισμὸς ἀποβλέπων εἰς τὴν εὐρυθμοτέραν διεξαγωγὴν τῆς συνεδριάσεως ἀπαιτεῖ διὰ τὴν διακοπὴν τὴν συναίνεσιν τοῦ ῥήτορος, ἀλλὰ καὶ τὴν ἄδειαν τοῦ Προέδρου. Ἐγὼ δὲν ἐπιτρέπω οὐδεμίαν διακοπὴν εἰς τὸν ῥήτορα καὶ τοῦτο ὅπως διεξαχθῇ ἠρέμα ἡ συζήτησις· ὅστις θέλει νὰ ὁμιλήσῃ νὰ ἐγγραφῇ καὶ θὰ ὁμιλήσῃ μὲ τὴν σειράν του.

§100Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Λοιπόν, ἐπαναλέγω, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρεξήγησε τὸν σκοπόν μου, ἄν μὴ ἕνεκα ἄλλου τινὸς λόγου ἴσως ἕνεκα ἰδικῆς μου ἀδυναμίας εἰς τὸ νὰ ἐξωτερικεύσω σαφῶς τὰς μυχίας σκέψεις μου καὶ νομίσας ὅτι ἐσκόπουν νὰ ἐλέγξω τὴν ἐξωτερικὴν αὐτοῦ πολιτικὴν ἔσπευσεν εἰς τὴν διεξαγομένην συζήτησιν νὰ δώσῃ κατεύθυνσιν ἄλλην δηλαδὴ τὴν ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς αὐτοῦ πολιτικῆς, ἰσχυριζόμενος ὅτι διὰ ταύτης ἐμεγαλούργησε. Ἀλλὰ δὲν ἐπρόκειτο, κύριοι, περὶ τούτου, οὔτε σκοπὸν τοιοῦτον εἶχον ἐγώ, δηλαδὴ νὰ ἐλέγξω τὴν ἐξωτερικὴν αὐτοῦ πολιτικήν, διότι σὺν τοῖς ἄλλοις σήμερον, ἐπαναλέγω, δὲν πρόκειται νὰ διεξαχθῇ συζήτησις περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Ἐγὼ εἶπον ὅτι τὰ λάθη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἅτινα καὶ ἐφάνη ἀναγνωρίζων ὁ κ. Πρόεδρος, αὐτὰ ταῦτα ἐδημιούργησαν τὴν κατὰ τὸ ἔτος 1915 κρίσιμον ἐκείνην ἀπὸ πάσης ἀπόψεως κατάστασιν, τὴν τοιαῦτα οἷα πάντες ἠξεύρομεν σχοῦσαν ἀποτελέσματα· αὐτὰ ταῦτα τὰ λάθη ἐξηνάγκασαν τὸν ἤδη κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὡς καὶ μέγα μέρος τοῦ Στρατοῦ ἐν πλήρει συνεργασίᾳ μετὰ τοῦ πρώτου, τοῦ καὶ ἤδη ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων νὰ ἐπαναστατήσωσι καὶ νὰ κάμουν τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης. Οὕτω λοιπὸν ὁ ἐπαναστάτης τοῦ Θερίσσου ἐπανεστάτησε καὶ πάλιν κατὰ τὸ 1916 ἐναντίον τῆς ἰδίας Δυναστείας ὡς καὶ ἐν Θερίσσῳ.

§101Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Τὰ αὐτὰ λάθη εἶχον ὡς συνέπειαν καὶ τὴν δευτέραν ὑποδούλωσιν τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας.

§102Α. ΔΕΝΔΡΙΝΟΣ. Ἀλλὰ δὲν ἤρκεσαν, κύριοι, τὰ λάθη ἐκεῖνα, δὲν ἤρκεσαν ἐκεῖναι αἱ ἀσύγγνωστοι πρὸς τὴν Δυναστείαν καὶ τὴν Αὐλὴν αὐτῆς ἐπιείκειαι. Ἡ μεγάλη, γενναιόφρων καὶ γενναιόδωρος καρδία τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Φιλελευθέρων ἔφθασε καὶ παραιτέρω· καὶ ὅταν ἡ Κυβέρνησις τῆς Θεσσαλονίκης ἀπεφάσισε νὰ ἔλθῃ — σπεύσασα πολὺ κατὰ τὴν κρίσιν μου — καὶ ἦλθεν ὁπωσδήποτε εἰς Ἀθήνας ἀφῆκε πάλιν, κατεχομένη ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἐσφαλμένων ἀντιλήψεων καὶ ἀρχῶν, ὅλους τοὺς ἐνόχους σχεδὸν ἀτιμωρήτους· ἀφῆκεν ὅλους τοὺς μεγάλους — διότι καὶ εἰς αὐτὸ συμφωνῶ πάλιν μετὰ τοῦ κ. Ἀβραάμ, ὅτι πρέπει οἱ μεγάλοι νὰ τιμωρῶνται πρῶτοι — ἀφῆκε, λέγω, ὅλους τοὺς μεγάλους ἐνόχους ἀτιμωρήτους καὶ ἐλευθέρους νὰ ὀργιάζωσι καὶ νὰ ὀργανώνουν διαρκῶς στάσεις. Ἔπεσε δὲ ὅλη ἡ ὀργὴ τοῦ Κυρίου εἰς τοὺς δυστυχεῖς μικρούς, διότι τὸ ἐπαναλέγω καὶ τὸ τονίζω οἱ διάφοροι «βενιζελοκάπηλοι» — καὶ δὲν ὁμιλῶ βεβαίως περὶ ὅλων γενικῶς τῶν Φιλελευθέρων ἀλλὰ περὶ ὡρισμένου ἀριθμοῦ τοιούτων, γνωστῶν ἄλλως προσώπων — ἐξεμεταλλεύθησαν τὴν περίστασιν διὰ νὰ ἐξυπηρετήσουν ἴδια πάθη καὶ συμφέροντα. Καὶ εἴδομεν ἀδίκους ἀπελάσεις καὶ ἀδικαιολογήτους κατὰ τὸ πλεῖστον καταδίκας τῶν μικρῶν καὶ ἀδυνάτων. Εἴδομεν νὰ σύρωνται εἰς τὰς διαφόρους ἀστυνομίας πτωχοὶ ἀγρόται ἄνδρες καὶ γυναῖκες καὶ ἐν γένει βιοπαλαισταὶ ἐπὶ διαφόροις προφάσεσι. Εἴδομεν τὸ γόητρον τῆς Δικαιοσύνης ποικιλοτρόπως διασυρόμενον καὶ ἐξευτελιζόμενον, ἐντίμους δὲ δικαστὰς διωκομένους, διότι δὲν ὑπέκυπτον εἰς τὰ νεύματα τῶν φαύλων βενιζελοκαπήλων, ἐνῷ οἱ μεγάλοι ἔνοχοι ἀφεθέντες ἐλεύθεροι καὶ ἀνενόχλητοι περιήρχοντο τὴν πλατεῖαν τοῦ Συντάγματος, ἄλλοι δὲ ἀνέπνεον καθαρὸν ἀέρα εἰς τὸ Τατόϊ. (Χειροκροτήματα). Βλέπετε λοιπόν, κύριοι, ὅτι δυστυχῶς τὰ λάθη ἐπαναλαμβάνονται μεθοδικώτατα καὶ μεθοδικώτατα ἐπαναλαμβάνονται καὶ αἱ σκληραὶ αὐτῶν συνέπειαι. Οὕτω δὲ συνέπεια τῆς ἐνόχου ἐκείνης ἐσωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ 1917 μέχρι τοῦ 1920 ἦτο ἡ πρώτη Νοεμβρίου τοῦ ἰδίου ἔτους. Ἀλλ’ ἔρχεται, κύριοι, θείᾳ προνοίᾳ πάλιν, ἡ ἄλλη ἐθνοσωτήριος Ἐπανάστασις τοῦ 1922 καὶ σῴζει διὰ μίαν ἀκόμη φορὰν, κατὰ τὸ ἐφικτὸν, τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὰ φοβερὰ ἀποτελέσματα τῶν λαθῶν ὧν συνέπεια τὰ γνωστὰ ἐγκλήματα. Ἀλλὰ καὶ πάλιν διὰ σατανικῶν ἐνεργειῶν καὶ μυστικῶν ὑποδείξεων τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως διεστρεβλοῦτο· οὕτω δὲ ἐπηρεάζοντο οἱ διάφοροι παράγοντες τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἔξωθεν, ὅπου οἱ ἐκεῖ εὑρισκόμενοι δὲν εἶχον τὴν ὀρθὴν ἀντίληψιν τῆς ἐδῶ καταστάσεως καὶ συνεπῶς εὐκόλως ὑπὸ τῶν ἐντεῦθεν, σατανικῶς ραδιουργούντων, ἐξηπατῶντο καὶ ἔσωθεν ὑπὸ ἐκείνων, οἵτινες ὑπεισῆλθον εἰς τὴν Ἐπανάστασιν, δῆθεν ὡς πατριῶται ἐπαναστάται, ἀλλὰ πράγματι διὰ νὰ ὑπονομεύσωσι τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ προστατεύσωσι τὴν τὰ πάντα σχεδὸν ἐξαχρειώσασαν Δυναστείαν καὶ οὕτω ἀποκαταστήσωσι τὸν χρεωκοπήσαντα βασιλικὸν θεσμόν. Καὶ οὕτω πάλιν ἐκαρπώθημεν, δυστυχῶς, τὰς συνεπείας τῆς τοιαύτης παραπλανήσεως τῶν ἁγνῶν πατριωτῶν ἐπαναστατῶν διὰ τοῦ τελευταίου στασιαστικοῦ κινήματος, τοῦ πρὸ τῶν ἐκλογῶν λαβόντος χώραν. Καὶ κατόπιν ὅλων τούτων τῶν σκληρῶν διδαγμάτων ἔρχεται σήμερον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, ἐλαφρᾷ τῇ συνειδήσει, τὰ αὐτὰ καὶ πάλιν δογματίζων καὶ μὲ τὴν σημαίαν τῆς δῆθεν συμφιλιώσεως, ἔρχεται, ἐπαναλέγω, ἐνταῦθα τολμῶν νὰ ἰσχυρίζηται ὅτι χάριν τῆς γελωτοποιηθείσης ταύτης σημαίας τῆς συμφιλιώσεως πρέπει ν’ ἀνοίξωμεν τὰς θύρας τῶν φυλακῶν διὰ νὰ ἐξέλθουν καὶ ἀφεθῶσιν ἐλεύθεροι οἱ καταδικασθέντες διὰ τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα, κατὰ τὸ ὁποῖον, ὡς σᾶς εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου καὶ δύναμαι νὰ τὸ ἀποδείξω δι’ ἐπισήμων ὀνομαστικῶν καταλόγων, ἔπεσαν διακόσια τέκνα ἐργατῶν καὶ ἀγροτῶν. (Χειροκροτήματα). Καὶ εὐτυχῶς, κύριοι, ὅτι τὸ κίνημα ἐκεῖνο ὠργάνωσαν καὶ ἡγήθησαν τούτου ἄνθρωποι ἐλαυνόμενοι ἀπὸ ταπεινὰ αἰσθήματα καὶ μικροὶ τὴν ψυχήν· οἱ αὐλόδουλοι, οἱ δουλόφρονες καὶ οἱ δειλοὶ αὐτοὶ ἐτρομοκρατήθησαν ἐπὶ τῇ θέᾳ καὶ μόνον τῶν γενναίων στρατιωτῶν, τῶν ὁμοφρόνων μας, τῶν ἀτρομήτων ὑπερασπιστῶν τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν, ἄλλως σήμερον ἠθέλομεν θρηνῆ τὴν ἀνεπανόρθωτον καὶ τελείαν τῆς Ἑλλάδος καταστροφήν. Ἀλλὰ τὰ ἀπομεινάρια τῆς Κωνσταντινικῆς αὐλικῆς σπείρας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχωσιν ὀπαδοὺς παρὰ μηδαμινοὺς καὶ ἀνάνδρους, ἐνῷ ἡμεῖς ἀγωνιζόμενοι διὰ τὴν ἱερὰν τῆς ἐλευθερίας ἰδέαν καὶ ὄχι διὰ νὰ ἱδρύσωμεν Καϊζερικὴν στρατοκρατίαν ἔχομεν εἰς τὸ πλευρόν μας καὶ πρωταγωνιστὰς μάλιστα τοῦ ἀγῶνος μας πᾶν ὅ,τι εὐγενές, ὅ,τι γενναῖον ἔχει νὰ παρατάξῃ ἡ Ἑλλάς. (Χειροκροτήματα). Καὶ τολμῶσι νὰ ἔρχωνται σήμερον νὰ μᾶς λέγουν καὶ νὰ ἐπιμένουν ὅπως ἐγκρίνωμεν καὶ δοθῶσιν χάριτες σωρηδὸν εἰς τοιούτους, ὡς πρὸ ὀλίγου εἴπομεν, καταδίκους, καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὡμολόγησε διὰ τῆς σιωπῆς του, προκληθεὶς ὑπ’ ἐμοῦ, ὅτι εἶναι ἐν γνώσει ὅτι ὑφίστανται ὀργανώσεις σκοποῦσαι νὰ προβῶσιν εἰς νέας στάσεις καὶ νέα κινήματα. Δὲν θέλω, κύριοι, νὰ κουράσω περισσότερον τὴν Συνέλευσιν. Τὸ ἐνδιαφέρον, ὅπερ ἐπεδείξατο αὕτη εἰς τὸ νὰ ἀκούσῃ μετὰ τόσης προσοχῆς τοὺς λόγους μου, μὲ ἀναγκάζει νὰ μὴ καταχρασθῶ τῆς πρός με εὐμενείας της ταύτης καὶ ἐπεκταθῶ πολὺ λέγων περισσότερα. Οὐχ’ ἧττον ὅμως, πρὶν ἢ τερματίσω τὸν λόγον μου, ὀφείλω νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν ἀπουσιάζοντα κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος λυποῦμαι ὅτι ἐταράχθη καὶ ἴσως νὰ ἐστενοχωρήθη ἀπὸ ὅσα ἀληθῆ εἶπε πρὸς αὐτὸν ἕνας προσωπικὸς καὶ εἰλικρινὴς φίλος του, ὡς ἐγὼ, καὶ ἀπῆλθεν καὶ ὅστις θὰ μάθῃ, πάντως, ὅσα ἤδη λέγω, ἀναγινώσκων τὰ πρακτικά, ὀφείλω, λέγω, νὰ ὑπομνήσω καὶ συστήσω εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ ἐπαναλάβῃ τὸ μέγα λάθος τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ἀπὸ τοῦ 1910 μέχρι σήμερον, νὰ ἀγωνισθῇ δηλ. ὑπὲρ τῆς διασώσεως τῆς Δυναστείας τῶν Γλύξμπουργ, εἴτε ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς εἴτε ἐκ τοῦ ἀφανοῦς, εἴτε ἀμέσως εἴτε ἐμμέσως μὲ διάφορες μανοῦβρες. Τὸν ἐξορκίζομεν ἐν ὀνόματι τῆς Πατρίδος καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου νὰ σταματήσῃ πλέον εἰς τὸν κατήφορον ποῦ ἐπῆρε· διότι κατόπιν τῶν ὅσων ἐλέχθησαν καὶ ἀνεπτύχθησαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, δὲν πιστεύω νὰ μένῃ εἰς κανένα ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία ὅτι διατρέχομεν μεγίστους καὶ φοβεροὺς κινδύνους ἂν δὲν παύσωμεν ἐπαναλαμβάνοντες τὰ αὐτὰ, ἅτινα ἐξεθέσαμεν καὶ ὑπεδείξαμεν λάθη καὶ ἐν γένει δὲν ὀρθοφρονήσωμεν. Ναί! ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐξακολουθήσῃ ἐπιμένουσα εἰς τὰς σφαλερὰς αὐτῆς ἀντιλήψεις καὶ ἐὰν ἄλλοι γενναῖοι καὶ τολμηροὶ δὲν προλάβωσι καὶ πάλιν νὰ σώσωσι τὴν κατάστασιν καὶ πάντας ἡμᾶς, ἀσφαλῶς ἀπειλούμεθα πάντες διὰ νέων δοκιμασιῶν καὶ μεγάλων καταστροφῶν. Συνεπῶς καὶ πάλιν ἐξορκίζομεν τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ μὴ ἐπηρεασθῇ καὶ νὰ μὴ ὑποκύψῃ εἰς τὸ αἴσθημα ὑπὸ τοῦ ὁποίου κατὰ καιροὺς καταλαμβάνεται ὑπὲρ τῶν ἐστεμμένων καὶ τὸ ὁποῖον αἴσθημα ὡς καὶ αἱ δόλιαι πρὸς αὐτὸν εἰσηγήσεις τῶν διαφόρων καταχθονίων φοβούμεθα πολὺ μὴ κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην στιγμὴν ἐπὶ τοσοῦτον τὸν ἐπηρεάσωσιν, ὥστε ν’ ἀδιαφορήσῃ καὶ κωφεύσῃ εἰς τὰς ἐπικλήσεις μας ταύτας, αἵτινες εἶναι καὶ ἐπικλήσεις τῆς ὑγιοῦς μερίδος τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, ὁπότε ἀσφαλῶς θὰ ἐπισύρῃ ἐναντίον του τὸ ἀνάθεμα καὶ τὴν κατάραν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὁλοκλήρου. (Χειροκροτήματα).

§103Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ ἐκ συμφώνου μετὰ δύο ἄλλων πληρεξουσίων.

§104ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε.

§105Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Τὸ γράμμα τοῦ Κανονισμοῦ, κ. Πρόεδρε, εἶναι ἀληθὲς ὅτι δὲν περιορίζει οὔτε τὸν ἀριθμὸν τῶν ἀγορητῶν οὔτε τὴν ἔκτασιν τοῦ λόγου. Αὐτὸ εἶναι μόνον διὰ τὰς ἀναφορὰς. Ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τοῦ Κανονισμοῦ δὲν εἶναι νὰ ἐπιτρέψῃ τὴν ἀπεραντολογίαν. Ἐξ ἄλλου, τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα ἔχει σκοπὸν συστάσεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, δηλαδὴ διαφωτίσεως αὐτῆς. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης δύναται νὰ εἴπῃ: ἐφωτίσθην ἀρκετὰ, ἂν θέλετε ὑποβάλατε ἐπερώτησιν καὶ οὕτω νὰ σταματήσῃ ἡ συζήτησις.

§106Χ. ΑΛΑΜΑΝΗΣ. Νὰ συζητήσωμεν, κύριοι, ἀλλ’ ὄχι νὰ συζητήσωμεν ὑπὸ τὸ πνεῦμα αὐτὸ, ὥστε νὰ ἀφήσωμεν τὴν ἐντύπωσιν εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην ὅτι θέλομεν νὰ συνεχίσωμεν τὴν τυραννολογίαν τῆς καταλυθείσης Συνελεύσεως.

§107Π. ΚΑΡΑΣΕΒΔΑΣ. Αὐτὸ λέγω καὶ ἐγώ. Ἐκτὸς αὐτοῦ ἔχομεν καὶ ἄλλο θέμα πρὸς συζήτησιν. Εἶναι τὸ θέμα ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως τὸ ὁποῖον εἶναι σπουδαιότερον. Ἐπ’ αὐτοῦ δύνανται οἱ κύριοι νὰ ὁμιλήσωσι καὶ διὰ τὰς χάριτας, διότι εἰς τὰς κυβερνητικὰς δηλώσεις περιέχεται αὐτὴ ἡ περικοπή, τῆς γαληνεύσεως δηλ. τῆς Χώρας καὶ τῶν ἀναγκαίων μέτρων τῆς ἐπιεικείας, δηλαδὴ τῶν χαρίτων. Δύνανται συνεπῶς κάλλιστα νὰ ὁμιλήσωσιν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ θέματος εἴτε συμφωνοῦντες μὲ τὴν Κυβέρνησιν εἴτε διαφωνοῦντες πρὸς αὐτήν. Πάντως δὲν πρέπει νὰ ἐξακολουθῶμεν ἐπὶ 2 ἡμέρας νὰ διαφωτίζωμεν τὴν Κυβέρνησιν.

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἐφαρμόζω τὸ ἄρθρον 26 τοῦ Κανονισμοῦ. Ἡ ἐλευθερία τοῦ λόγου εἶναι σεβαστὴ καὶ ἡ συζήτησις δὲν περατοῦται πρὶν ἢ ἀγορεύσωσι πάντες οἱ ζητήσαντες τὸν λόγον. Ὁ κ. Πάγκαλος.

§109Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν θὰ ἀπασχολήσω, κ. πληρεξούσιοι, τὴν Συνέλευσιν παρὰ ὀλίγα λεπτὰ, ζητήσας τὸν λόγον διὰ νὰ ἐξηγήσω ἀνεξήγητον περικοπὴν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ συναδέλφου κ. Καλογερᾶ. Ὁ κ. Καλογερᾶς εἶπε χθὲς ὅτι ὡς γενικὸς ἐπιτελάρχης τοῦ Στρατοῦ κατέστησε γνωστὸν εἰς ἐμὲ ὅτι δυσφορία καὶ παράπονα πολλὰ εἰς τὸ Στράτευμα ὑπῆρχον ἕνεκα τοποθετήσεως ἀξιωματικῶν εἰς ἀνωτέρας διοικήσεις τοῦ Στρατοῦ, χωρὶς νὰ κατονομάσῃ τὸ εἶδος τῶν παραπόνων καὶ δυσφοριῶν. Ἐθεώρησα καθῆκον, ἵνα ἀνασύρω ὁλόκληρον τὸ παραπέτασμα καὶ ἵνα οἱ πληρεξούσιοι γνωρίσουν τὴν ψυχολογίαν τοῦ κινήματος ἐκείνου — διότι τὸ ζήτημα εἶναι σχετικὸν μὲ τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων — νὰ κατονομάσω λεπτομερῶς τὰ πρόσωπα καὶ τὰ πράγματα. Ὄντως ὁ κ. Καλογερᾶς μοὶ ὑπέδειξε τὰ παράπονα τὰ ὁποῖα ὅμως δὲν ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν διότι, ὡς τοῦ ἀπήντησα, ἠγνόουν νὰ πολεμήσω. Τοῦ προσέθεσα δὲ ὅτι ἐννοῶ νὰ νικήσω καὶ θὰ νικήσω μὲ ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους ἔχω ἐμπιστοσύνην καὶ εἰς οὓς θὰ ἀναθέσω τὰς διοικήσεις μεραρχιῶν. Ὁ συνταγματάρχης κ. Σπυρίδωνος ἐπὶ κεφαλῆς μιᾶς ἐπιτροπῆς ἀξιωματικῶν —λυποῦμαι δὲ διότι λείπει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἔπλεκε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν τὸ ἐγκώμιον τοῦ ἀξιωματικοῦ αὐτοῦ—μοῦ ἐζήτησε νὰ ἀφαιρέσω τὴν διοίκησιν ἀπὸ τὸν κ. Κονδύλην διότι κατὰ πολλὰ ἔτη ἦτο νεώτερος τούτου. Μοῦ ἐζήτησε νὰ ἀφαιρέσω διοίκησιν ἀπὸ ἀξιωματικὸν τὸν ὁποῖον δὲν εἶχον προαγάγει ἐγώ, ἀλλ’ εἶχε προαχθῆ δὶς ἐπ’ ἀνδραγαθίᾳ εἰς τὸ πεδίον τῆς μάχης. Ἐζήτησε νὰ ἀφαιρέσω ἀπὸ δύο–τρεῖς μεράρχους τὴν διοίκησιν. Ἀναφέρω τὸ ὄνομα τοῦ μεράρχου Κονδύλη, ἵνα κατανοηθῇ ὅτι αὐτοὶ δὲν ἦσαν μόνον πεπωρωμένοι, διεφθαρμένοι ἀλλὰ καὶ δειλοὶ καὶ ἄπιστοι, διότι καθ’ ἣν στιγμὴν προετοίμαζον τὸ κίνημα ἐζήτουν νὰ ἀφαιρέσω τὴν διοίκησιν ἀπὸ τὸν Κονδύλην, διότι ἦτο διοικητὴς τῆς μεραρχίας Κρήτης καὶ ἐζήτησαν νὰ διαλύσω αὐτήν, διότι ἐθίγετο ἡ φιλοτιμία τῆς Ἑλλάδος! Ὁμολογῶ ὅτι τὴν μεραρχίαν Κρήτης ἰδίᾳ πρωτοβουλίᾳ εἶχον συγκροτήσει καθ’ ὅλον παράτυπον τρόπον καλέσας ὅλους τοὺς Κρῆτας καὶ δημιουργήσας μεραρχίαν ἐκ δώδεκα χιλιάδων ἀνδρῶν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίχθη τὸ καθεστὼς καὶ διὰ τῆς ὁποίας προητοιμαζόμην νὰ πατάξω αὐτοὺς εἰς στιγμὴν καθ’ ἣν θὰ ἐξεγείροντο, ὡς ἐξηγέρθησαν. Μοῦ ἐζήτησαν νὰ ἀφαιρέσω τὴν διοίκησιν ἀπὸ τὸν Κονδύλην καὶ νὰ διαλύσω τὴν μεραρχίαν Κρήτης καὶ ὅταν ἀπέτυχον ἀπὸ ἐμὲ ἀπετάθησαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐπικαλοῦμαι τὸν ἐνταῦθα παρόντα τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως κ. Γονατᾶν νὰ ἐνθυμηθῇ ποσάκις δὲν τοῦ ἐγένοντο ἐνοχλήσεις καὶ ποσάκις ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ Ἐπανάστασις δὲν μοῦ ἐζήτησαν ἐπιτακτικῶς νὰ διαλύσω τὴν μεραρχίαν Κρήτης. Ἦτο καὶ τοῦτο μία ἀπὸ τὰς προστριβὰς μεταξὺ ἐμοῦ καὶ τῆς Ἐπαναστάσεως, διότι ὄχι μόνον δὲν διέλυσα τὴν μεραρχίαν Κρήτης, ἐπειδὴ ἐγνώριζον καὶ παρηκολούθουν τὰς κινήσεις των, ἀλλὰ συνέστησα καὶ πέντε ἐθελοντικὰ τάγματα ἐν Θεσσαλονίκῃ, οὕτως ὥστε διέθετον δύναμιν δέκα ὀκτὼ χιλιάδων ἀνδρῶν ἐμπίστων, διὰ τῶν ὁποίων ἠδυνάμην, φυσικὰ, νὰ πατάξω ὄχι μόνον τοὺς ὀλίγους αὐτοὺς ἀχρείους ἀλλὰ καὶ πολλοὺς ἄλλους. Μόλις ὡς ἀπεχώρησα ἐκ τῆς ἀρχιστρατηγίας, ὄχι μετακληθεὶς ὅπως εἶπεν ὁ ἐκ Λέσβου κ. πληρεξούσιος, ἀλλ’ οἰκείᾳ βουλήσει, διὰ λόγους τοὺς ὁποίους θὰ ἀναφέρω ἄλλην ὥραν, τὰ πρόσωπα αὐτὰ ἐνήργησαν εἰς τὸ κέντρον καὶ ἐπέτυχον νὰ διαλύσουν τὰ ἐθελοντικὰ τάγματα, ἤρχισαν δὲ νὰ καταβάλλουν πᾶσαν ἐνέργειαν πρὸς διάλυσιν τῆς μεραρχίας Κρήτης, μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ἐξηνάγκασαν τὸν κ. Κονδύλην νὰ φύγῃ. Δὲν θὰ ἐπεκταθῶ ἀποκαλύπτων καὶ ἄλλας λεπτομερείας, διότι δὲν εἶναι σχετικαὶ μὲ τὸ ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον ἐζήτησα τον λόγον, νὰ ἀποδειχθῇ δηλ. ὁποία ἦτο ἡ δολιότης τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων. Δὲν ἦσαν μόνον στασιασταὶ ἀλλὰ εἶχον χάσει τελείως τὸ συναίσθημα τοῦ ἐνδύματος καὶ τῶν ἐπωμίδων τὰς ὁποίας ἔφερον, διότι μετεχειρίσθησαν μέσα τὰ ὁποῖα δὲν μεταχειρίζονται οὔτε οἱ ποταπώτεροι ἀπάχηδες. Ὁ εἷς τῶν ἀρχηγῶν τῆς στάσεως, ὁ Γαργαλίδης, καθ’ ἣν στιγμὴν εἶχεν ἐξαπολύσει τὴν διαταγὴν τῶν ἐπιχειρήσεων ἐξ Ἀθηνῶν, ἐνήργει παρὰ τῇ Κυβερνήσει καὶ εἶχε κατορθώσει νὰ διορισθῇ στρατιωτικὸς διοικητὴς τοῦ ἐνταῦθα Σώματος, 5 ἡμέρας πρὸ τοῦ κινήματος. Τόσον δόλιοι καὶ ἄπιστοι καὶ ἄτιμοι ἦταν. Ἐπικαλοῦμαι τὸν κ. Ροῦσσον, τὸν κ. Τσουδερὸν καὶ τὸν κ. Κατεχάκην, ὁ ὁποῖος εἶναι καὶ ὁ σπουδαιότερος, διότι προκειμένου νὰ ἀναλάβῃ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν εἰς τῶν ὅρων τοὺς ὁποίους τοῦ ἔθετεν ἡ Κυβέρνησις ἦτο νὰ δεχθῇ τὸν Γαργαλίδην ὡς διοικητὴν τοῦ ἐνταῦθα Σώματος.

§110ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑΣ. Οὐδέποτε ἐτέθη τοιοῦτος ὅρος· ὁ κ. Κατεχάκης εἶναι παρών.

§111Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τὸν κ. Κατεχάκην δὲν τὸν εἶδον, ἀλλὰ μοῦ τὸ ἐβεβαίωσαν. Ἐκλήθη εἰς τσάϊ ὁ κ. Κατεχάκης καὶ τοῦ εἶπεν ὁ κ. τέως Πρόεδρος ὅτι θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ διορισθῇ διοικητὴς τοῦ Σώματος ὁ Γαργαλίδης.

§112ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Συγκοινωνίας). Ὑποθέτω ὅτι πρόκειται περὶ παρεξηγήσεως φιλικῆς ὁμιλίας, εἰς τὴν ὁποίαν παρίστατο καὶ ὁ κ. Ροῦσσος. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ κ. Πάγκαλος ἔφερε τὴν πληροφορίαν αὐτὴν ἡ ὁποία μᾶς ἔκαμεν ἐντύπωσιν, ἀλλὰ περισσότερον τούτου δὲν γνωρίζω. Ὁ ἁρμοδιώτερος ὅλων ὅπως γνωρίζῃ εἶναι ὁ κ. Κατεχάκης, ὅστις καὶ παρίσταται.

§113Γ. ΚΑΤΕΧΑΚΗΣ. Πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας πρέπει νὰ εἴπω ὅτι ὁ τότε κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν μοῦ ἔθεσεν ὡς ὅρον τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ κ. Γαργαλίδου.

§114Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ὄχι ὡς ὅρον, σᾶς τὴν ἐζήτητε.

§115Γ. ΚΑΤΕΧΑΚΗΣ. Ἁπλῶς ὁ κ. τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς κἄποιαν ἐντελῶς ἰδιωτικήν μας ὁμιλίαν μοῦ ὑπέδειξεν ὅτι θὰ ἔκαμεν ἀρίστην ἐντύπωσιν ἐν τῷ Στρατεύματι ἄν, ἀναλαμβάνων τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπεκαθίστων τὸν κ. Γαργαλίδην, τὸν ὁποῖον ὅλοι ἐθεώρουν ὡς ἔντιμον ἀξιωματικόν.

§116Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἐλέγχω τὸν κ. τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως· ἄλλωστε καὶ ἐγὼ ἐξηπατήθην ἐπὶ τρεῖς μῆνας ὑπὸ τοῦ ἰδίου. Πρόκειται περὶ τῆς δολιότητος τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν.

§117Γ. ΚΑΤΕΧΑΚΗΣ. Ἐγὼ ὁμιλῶ ἁπλῶς πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας.

§118Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Τῆς ἀκριβείας.

§119Γ. ΚΑΤΕΧΑΚΗΣ. Ἐδήλωσα ἀμέσως εἰς τὸν κ. τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἡ ὑπ’ ἐμοῦ ἀνάληψις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν δὲν δύναται νὰ συνδυασθῇ μὲ οἱανδήποτε ἐκ τῶν προτέρων ὑπόδειξιν· καὶ ὁ κ. τέως Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔσπευσεν ἀμέσως νὰ μοῦ δηλώσῃ ὅτι ἁπλῶς ὡς φίλος καὶ ἀτομικῶς μοῦ κάμνει αὐτὴν τὴν σύστασιν καὶ ὅτι τὸ ζήτημα αὐτὸ οὐδόλως πρέπει νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν ἀπόφασίν μου περὶ ἀναλήψεως τοῦ Ὑπουργείου.

§120Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Διαφορὰ ὡς πρὸς τὸν κ. Γονατᾶν, ὄχι ὡς πρὸς τὸν κ. Γαργαλίδην.

§121Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Δὲν πρόκειται, ὅπως εἶπον, οὔτε νὰ ἐλέγξω τὸν κ. τέως Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διότι, ὅπως προεἶπον, καὶ ἐγὼ ἠπατήθην ὑπὸ τῶν ἰδίων προσώπων, πρὸ τριῶν μηνῶν. Δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν νὰ πλανηθῇ ἕνας κύριος, ἕνας τίμιος ἀπὸ ἕναν δόλιον καὶ ἄπιστον. Ἐγὼ ὁ ἴδιος ἠπατήθην. Ἔχω ἐδῶ ἔγγραφα εἰς τὰ ὁποῖα μοῦ λέγει ὁ Γαργαλίδης ὅτι ἦτο ἔνθερμος ὀπαδός μας. Τὰ ἐδημοσίευσα αὐτά. Δὲν ἔχει σημασίαν. Σημασίαν ἔχει τὸ νὰ γνωρίζῃ ἡ Κυβέρνησις πρὸς ποίους ἀνθρώπους θέλει νὰ εἶναι ἐπιεικής, νὰ γνωρίζῃ ἡ Κυβέρνησις ἂν πρόκειται περὶ τῶν εὐθυνῶν περὶ τῶν ὁποίων αὐτὴ ἡ ἰδία ὡμίλει εἰς ἄλλας περιστάσεις ὀλιγώτερον τραγικὰς ἀπὸ σήμερον καὶ ὅταν ἡ Ἑλλὰς εἶχε πάθει πολὺ ὀλιγώτερα ἀπὸ σήμερον. Ἔλεγε τότε εἷς τῶν Ὑπουργῶν, ὁ κ. Ρέπουλης, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 12 Αὐγούστου 1917: (Ἀναγινώσκει). «Κλάδον ἐλαίας ἔφεραν οἱ Φιλελεύθεροι ἐκ Θεσσαλονίκης ἀπέναντι τῶν λογχῶν τῆς τρομοκρατίας τὰς ὁποίας εἶχον οἱ ἀντίπαλοί των ἐδῶ. Ἀλλ’ οἱ συμβουλεύοντες ὁμόνοιαν δὲν δύνανται νὰ συμβουλεύωσι καὶ ἐπιείκειαν καὶ συγγνώμην πρὸς τοὺς μεγάλους ἐνόχους, πρὸς τοὺς μεγάλους κακούργους! Ναί, ὁμόνοιαν μεταξὺ ὅλων, διότι αὐτὸ ἀπαιτεῖ τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος. Ναί, συγγνώμη πρὸς τοὺς ἀτυχεῖς, τοὺς συρθέντας, τοὺς τυφλωθέντας διὰ νὰ σύρωνται ὄπισθεν τοῦ ἅρματος τοῦ δεσποτισμοῦ. Ἀλλ’ ὄχι ποτὲ καὶ ἐγκατάλειψιν τοῦ ἔργου ἡμῶν ἀπροφυλάκτου κατ’ ἔναντι ἐχιδνῶν! Ἀλλ’ ὄχι ποτὲ καὶ ἐγκατάλειψιν τοῦ ἔργου ἡμῶν ἀνοχυρώτου εἰς νέας ἐπιβουλὰς καὶ ὑπονομεύσεις καὶ κινδύνους. Τοιαύτη στάσις τῶν Φιλελευθέρων θὰ ἦτο ἔνοχος διὰ τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος. Θὰ ἦτο ἐγκληματικὴ κατ’ αὐτοῦ». Καὶ τὸ ἔγκλημα κατὰ τῆς Πατρίδος διεπράχθη ὑπὸ τῶν Φιλελευθέρων. Διότι τὸ μεγαλοπρεπὲς οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον πρὸ ὀλίγου ἐμνημόνευσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, κατερρίφθη ἀκριβῶς διότι δὲν ἐτηρήθησαν αὐτὰ τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος. Διότι ὁ κλάδος τῆς ἐλαίας ἐσύρθη παντοῦ καί, συμφώνως πρὸς τὴν ἰδιοσυγκρασίαν μας, ἐλησμονήσαμεν τὰ γενόμενα τότε. Καὶ μετὰ μίαν συμφορὰν, ὡς ἡ τῆς Μ. Ἀσίας καὶ προδοσίαν πολὺ μεγαλυτέραν ἐκείνης, ἡ ὁποία ὑπηγόρευε τὴν παράγραφον αὐτὴν εἰς τὸν κ. Ἀντιπρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, μετὰ ἓν στασιαστικὸν κίνημα αἰσχρὸν καὶ δόλιον, κατὰ τὸ ὁποῖον ἔπεσαν 300 παιδιὰ τοῦ Λαοῦ ἀθῷα, ἐρχόμεθα καὶ συζητοῦμεν ἐδῶ περὶ πλήρους ἀμνηστείας καὶ ἐπιεικείας. Ἐχαρακτηρίσθην ὡς ἀδιάλλακτος καίτοι οὐδεὶς δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι ἐρράπισά ποτε ἕνα ἀντίπαλόν μου πολιτικόν.

§122Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν εἴχετε ἕως τώρα πολιτικοὺς ἀντιπάλους.

§123Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Εἶχα πολλούς, κύριε Ὑπουργέ, διότι ὅπως γνωρίζετε, ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ σφαίρᾳ ἡ στρατιωτικὴ μὲ τὴν πολιτικὴν συμπλησιάζουσιν. Ἡ θεία ἐπιστήμη, ὅπως ἐλέχθη, πλησιάζει τὴν πολιτικὴν καὶ ἑπομένως ὡς συμμαχητής σας κατὰ τὸν σάλον ἐκεῖνον τὸν ὁποῖον διήλθομεν εἶχα καὶ ἐγὼ ἐχθροὺς ὅσους καὶ σεῖς, ἂν ὄχι περισσοτέρους. Καὶ ταῦτα μέν, ὡς πρὸς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Καλογερᾶ. Αὐταὶ εἶναι αἱ διαφωνίαι τῶν κυρίων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ πλεῖστον εἶναι εἰς τὰς φυλακὰς ἢ εἰς τὴν Σερβίαν καὶ οἱ ὁποῖοι διεμαρτύροντο διότι εἶχον ἐπὶ κεφαλῆς των αὐτοὺς τοὺς ὁποίους εἶχον θέσει. Εἶχον ζητήσει νὰ ἀναλάβῃ διοίκησιν μεραρχίας καὶ ὁ κ. Κατεχάκης, ὁ ὁποῖος ὅμως δὲν ἐδέχθη καὶ διὰ τὸν ὁποῖον διεμαρτυρήθησαν ἐκ τῶν προτέρων πρὶν ἔλθῃ εἰς τὸ Μέτωπον. Ἐζήτησα ἐπίσης τὸν λόγον διὰ νὰ διορθώσω, ὄχι ἀνακρίβειαν ἀλλὰ μίαν λεπτομέρειαν ἐκ τῶν ὅσων εἶπεν ὁ ἀξιότιμος καὶ ἀγαπητὸς ἐξ Αἰγίνης πληρεξούσιος κ. Πετρίτης, ὅστις μεταξὺ τῶν ἄλλων παραδόσεών μου καὶ τρομακτικῶν πιέσεών μου, κατὰ τὴν ἔκφρασίν του, ἀνέφερεν ὅτι μὲ μίαν ἀθῷαν πινιελιὰν ἔσβυσα κάτι πελώρια στέμματα, τὰ ὁποῖα εἶχε ἕνα βαγόνι, τὸ ὁποῖον μοῦ ἔστειλαν νὰ χρησιμοποιήσω διὰ τὸ Στρατηγεῖον μου.

§124Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Καὶ τὸ ἐλέγετε μόνος.

§125Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Σὲ σᾶς.

§126Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Δὲν ἐξεύρω ἂν καὶ εἰς ἄλλους.

§127Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Ἠμπορεῖ καὶ εἰς ἄλλους μεράρχους. Δὲν ἔβαλα ὅμως τὸ Ε. Δ., τὸ κατάρατον ὄνομα τῆς Δημοκρατίας — διότι αὐτὸ εἶναι ἐκεῖνο περὶ τὸ ὁποῖον ἐστράφη ἡ κατηγορία — δὲν ἔβαλα τὸ Ε. Δ., ἀλλ’ ἀπήλειψα μόνον τὰ στέμματα, διότι δὲν ἤθελα νὰ τὰ βλέπω. (Χειροκροτήματα). Πρὶν ἢ κατέλθω τοῦ βήματος, κύριοι, ἐκφράζω τὴν λύπην μου, διότι δὲν εἶμαι ἴσως ὁ ἁρμόδιος, ὡς ἐκ τοῦ ἐπαγγέλματός μου, νὰ κάμω μίαν σύστασιν εἰς τοὺς κ. συναδέλφους, τῆς ὁποίας ἴσως ἔχω καὶ ἐγὼ ἀνάγκην· τὴν σύστασιν νὰ παρουσιάσωμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ θέαμα ὀλίγόν τι ἀξιοπρεπέστερον. Ἐφόσον βαίνομεν πρὸς τὴν Δημοκρατίαν, τῆς ὁποίας ἀκρογωνιαῖος λίθος εἶναι ἡ ἐλευθερία, ὀφείλομεν νὰ μὴ ἐννοοῦμεν τὴν ἐλευθερίαν Ἑλληνικήν, ὅπως λέγουν δι’ ἡμᾶς οἱ ξένοι, τὴν ἐλευθερίαν, δηλαδή, διὰ τοὺς ἑαυτούς μας ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς ἄλλους. Ἴσως κατὰ τὰς πρώτας συνεδριάσεις νὰ παρεβιάσθη ἡ ἀρχὴ αὕτη. Θὰ ἐπεθύμουν ὅμως νὰ μὴ ἐπαναληφθῇ τὸ ἄτοπον αὐτό, διὰ νὰ μὴ παρουσιάσωμεν, ἐπαναλαμβάνω, θέαμα ἀναξιοπρεπές. Ἐπίσης κατόπιν τοῦ θλιβεροῦ μικροῦ ἐπεισοδίου τῆς ἀδιαθεσίας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως θεωρῶ καθῆκον μου νὰ δηλώσω ὅτι, ὁσάκις ἀγανακτεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀνέρχηται τὸ βῆμα συνάδελφός τις διὰ νὰ ὑπερασπίσῃ τὸν κ. Πρόεδρον. Ὁ κ. Πρόεδρος δὲν ἔχει ἀνάγκην ὑπερασπίσεως, διότι περιβάλλεται ὑπὸ τῆς ἀγάπης καὶ τοῦ σεβασμοῦ ἁπάντων ἡμῶν. Δὲν πρέπει νὰ παρουσιάσωμεν τὸ θέαμα τῶν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου συνεχῶν θυμιαμάτων πρὸς τὸν κ. κ. Πρόεδρον, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι ἐκ τούτου θὰ δυσαρεστῆται καὶ αὐτὸς ὁ ἴδιος. Ἐξ ἄλλου τὸ τοιοῦτον ἄγει εἰς τὴν προσωπολατρείαν, ἥτις δημιουργεῖ τὴν ἀντίδρασιν ἐκείνην τὴν ὁποίαν γνωρίζετε καὶ ἐξ ἧς ἐδημιουργήθη τὸ χάσμα τὸ ὁποῖον προσπαθοῦμεν νὰ γεφυρώσωμεν καὶ τὸ ὁποῖον δὲν θὰ γεφυρωθῇ ἄλλως, εἰμὴ κατὰ ἕνα καὶ μόνον τρόπον. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Παπαγρηγοριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§129Σ. ΠΑΠΑΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, κύριοι πληρεξούσιοι· ἐγὼ θέλω σχετίσει τὸ ζήτημα τῆς ἀπονομῆς τῶν χαρίτων μὲ τὴν διαγωγὴν τῶν ἐν λόγῳ ἀξιωματικῶν ἐν τοῖς τελευταίοις πολέμοις. Ἐγνώρισα δύο τάξεις ἀξιωματικῶν, ὄχι μακρόθεν ἀλλ’ ἐν τῷ Στρατεύματι, διότι δὶς ἐγκατέλειπον τοὺς Παρισίους καὶ κατῆλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα καταταχθεὶς εἰς τὸν Στρατὸν ὡς ἐθελοντής. (Χειροκροτήματα). Ἐγνώρισα τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους, περὶ ὧν ἐλέχθη ὅ,τι καὶ περὶ τῶν στρατηγῶν τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, ὅτι δηλ. ἦσαν ἄνθρωποι τοῦ πολέμου, ἄκαμπτοι ἀρχηγοὶ ἐν καιρῷ τῆς μάχης καὶ πλήρεις στοργῆς πρὸς τοὺς στρατιώτας. Οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι διέπρεψαν εἰς τοὺς Βαλκανικοὺς καὶ εἰς τὸν πανευρωπαϊκὸν πόλεμον· τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους δὲν εἶδον μετέχοντας τοῦ τελευταίου στασιαστικοῦ κινήματος ἢ ἄλλων παρομοίας προδοτικῆς φύσεως κινημάτων. Μετέσχον μόνον εἰς ἐπαναστάσεις, αἵτινες εἶχον βάσιν τὴν ἀρετὴν καὶ τὸ δίκαιον· διότι καὶ ἡ ἐπανάστασις εἶναι δίκαιον, εἶναι τὸ κατ’ ἐξοχὴν δίκαιον, τὸ ὁποῖον ὅταν κινδυνεύουν τὰ πρωτόγονα δίκαια τοῦ ἀνθρώπου ἢ τὰ ἐθνικὰ ἀναλαμβάνει τὴν προστασίαν των. Καὶ μὲ τὴν παρουσίαν τῶν ἡρωϊκῶν ἐκείνων ἀξιωματικῶν ἐχαιρετίσαμεν τὴν ἀνατολὴν περιόδου ὁμοίας πρὸς τὴν τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου, ὅστις ἀφοῦ περιήγαγεν ἐν θριάμβῳ τὴν σημαίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἰς τὰς ἀπομεμακρυσμένας ἐκείνας χώρας ἔσπειρε κατὰ, τὴν ἔκφρασιν τοῦ Πλουτάρχου, τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν Ἀσίαν καὶ «οὕτω γίνεται χεῖλος ἓν καὶ φωνὴ μία πᾶσιν ἡ ἑλληνίζουσα!» Καὶ ὅπως τότε ὁ Μ. Ἀλέξανδρος ἐπιτρέπων καὶ τελῶν μετὰ πάσης πομπῆς τοὺς ἑκατονταπλοῦς γάμους τῶν ἀξιωματικῶν μετὰ περσίδων ἐπεδίωκε τὴν ἐν τῇ αὐτῇ κύλικι συνένωσιν τῆς ἀσιατικῆς αἰσθηματικότητος μετὰ τοῦ ἑλληνικοῦ ἀρρενωποῦ πνεύματος, οὕτω καὶ ἐν τῇ Μ. Ἀσίᾳ τὸ αὐτὸ ἐπεζητήθη διὰ τῶν συνοικεσίων τῶν παιδιῶν τῆς Π. Ἑλλάδος μετὰ τῶν Ἰάδων παρθένων καὶ τῶν παρθένων πόλεων τοῦ ἐσωτερικοῦ. Οἱ Τοῦρκοι ἔκπληκτοι πρὸ τῆς ῥαγδαίας προελάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ καὶ τῆς ἀμέμπτου διαγωγῆς ἀξιωματικῶν καὶ ὁπλιτῶν τῆς στρατιᾶς Μ. Ἀσίας ἤρχισαν νὰ προσανατολίζωνται πρὸς τὸ νέον καθεστὼς καὶ νὰ μὴ σκέπτωνται κἄν τὴν ἐξέγερσιν. Οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι ἦσαν κατὰ πάντα ἀντάξιοι τῶν στρατηγῶν τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, διότι ὡς ἐκεῖνοι ὥριζον μὲν ἐκ τῶν προτέρων σχέδιον μάχης, ἀλλ’ ἐξελισσομένης ταύτης ὠφελούμενοι ἀπὸ τὰ λάθη τοῦ ἐχθροῦ τὸ μετέβαλον ἄρδην. Ἀλλ’ οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι δυστυχῶς δὲν ἔμειναν μετὰ τὴν πρώτην Νοεμβρίου εἰς τὴν 1ην γραμμήν· ἄλλοι ἐστάλησαν εἰς τὴν Θράκην καὶ ἄλλοι ἐτέθησαν εἰς ἀργίαν. Καὶ ἀνέλαβον δυστυχῶς τὸν ἀγῶνα οἱ ἀπότακτοι, ξένοι τελείως πρὸς τὴν τακτικὴν τοῦ νεωτέρου πολέμου. Ἐντεῦθεν ἐξηγεῖται ἡ ἀποσύνθεσις καὶ ἡ ἐπαίσχυντος ὑποχώρησις πρὸς τὴν Σμύρνην. Ἐὰν κατὰ τὴν ἐπίθεσιν τῶν Κεμαλικῶν στρατευμάτων εὑρίσκοντο εἰς τὸ Μέτωπον ἀξιωματικοὶ τῆς περιωπῆς ἑνὸς Κονδύλη καὶ Παγκάλου δὲν θὰ ἐθρηνοῦμεν σήμερον ἐπὶ τῶν ἐρειπίων τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ οἱ κάτοικοι θὰ ἠδύναντο μὲ ἄνεσιν ἐγκαταλείποντες τὸ γενέθλιον ἔδαφος νὰ παραλάβωσι τὴν κινητὴν αὐτῶν περιουσίαν καὶ δὲν θὰ ὑφίσταντο τὴν ἀτίμωσιν καὶ τὴν σφαγήν. Οἱ Τοῦρκοι δὲν ἐπίστευον εἰς τὴν ἀπροσδόκητον ἐκείνην τῶν ὅρων τοῦ πολέμου μεταβολήν. Διὰ νὰ ἐννοήσητε δὲ ποία ἦτο ἡ ψυχολογία τῶν Τούρκων καὶ κατὰ τὴν εἰς Σμύρνην εἰσβολήν των ἀρκεῖ νὰ σημειώσητε τὸ ἑξῆς γεγονός: Ὅταν ὁ κ. Πλαστήρας ὑποχωρῶν πρὸς τὰ Βρύουλλα εὑρίσκετο ἀκόμη ἔξωθι τῆς Σμύρνης καὶ προστατεύων μὲ τὰ λείψανα τοῦ συντάγματός του τὰ ὑποχωροῦντα τμήματα ἐξαπέστελλεν ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν ὀβίδας ὀρειβατικοῦ κατὰ τῆς ἄνω συνοικίας τῆς Σμύρνης, οἱ Τοῦρκοι κατελήφθησαν ὑπὸ πανικοῦ καὶ ἤρχισαν ἐκκενοῦντες τὴν πόλιν. Τὸ ὑλικὸν πολέμου ἐσπευσμένως μετεφέρετο εἰς Μαγνησίαν, οἱ ἀστυνομικοὶ σταθμοὶ ἐγκατελείφθησαν καὶ ὁ ὄχλος περιδεὴς καὶ ἔντρομος μὲ ἕνα μόνον ξηρὸν ἄρτον ἠκολούθει τοὺς φεύγοντας στρατιώτας καὶ διηυθύνετο εἰς τὸ ἐσωτερικόν. «Ὁ Πλαστήρας ἔρχεται» ἔλεγον ὁ εἷς πρὸς τὸν ἄλλον καὶ ἔφευγον. Πολλοὶ ἀξιωματικοὶ εἶχον ἀποφασίσει ν’ ἀντισταθοῦν διὰ τῆς ἀνασυντάξεως καὶ τοῦ φρονηματισμοῦ φευγόντων στρατιωτῶν. Ἀλλ’ ἡ διαταγὴ τοῦ ἐν Σμύρνῃ εὑρισκομένου Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἐπιβιβασθοῦν ἀμέσως ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται εἰς τὰ ἐπίτακτα ἐδημιούργησε τὸν πανικὸν καὶ οὕτως ἐματαιώθη καὶ ἡ τελευταία πρὸς διάσωσιν τῆς Σμύρνης ἀπόπειρα τῶν εὐγενῶν ἐκείνων ἀξιωματικῶν. Εἶδον αὐτοκτονοῦντας ἀξιωματικοὺς κατὰ τὴν εἰσβολὴν τῶν Τούρκων, διότι δὲν ἠνείχοντο νὰ βλέπουν περιϋβριζομένην τὴν σημαίαν των καὶ ἀτιμαζομένας τὰς ἀδελφάς των. «Ποῦ μᾶς ἀφίνετε;» ἐφώναζον τὰ γυναικόπαιδα. Ἡ φωνὴ αὐτὴ συνετάραττε τὰς ψυχὰς τῶν ἀφοπλισθέντων καὶ προδοθέντων καὶ ἠνάγκαζεν αὐτοὺς ν’ αὐτοκτονοῦν ἢ ριπτόμενοι εἰς τὴν θάλασσαν ἢ ἁρπάζοντες τὰ ὅπλα τῶν Τούρκων στρατιωτῶν καὶ δι’ αὐτῶν, ἀφοῦ τοὺς ἐφόνευον, αὐτοκτονοῦντες. (Αἴσθησις καὶ διάλογοι). Δὲν δύναμαι ἀκόμη νὰ πιστεύσω ὅτι ἐπειδὴ εἶχον ἀφορμὰς μίσους ἐναντίον τοῦ Βενιζέλου καὶ τῶν ὁμοφρονούντων αὐτῷ οἱ ἀπότακτοι ἐτόλμησαν νὰ δολοφονήσουν διὰ τῆς προδοσίας οὐχὶ μόνον τὴν Ἀσιατικὴν Ἑλλάδα ἀλλὰ καὶ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Αὐτοὶ θὰ εἶναι ἔνοχοι ὡς μητραλοῖαι καὶ θὰ εἶναι ὑπὸ τὸ βάρος τῆς ἀρᾶς καὶ τοῦ ἀναθέματος ὁλοκλήρου τῆς Φυλῆς. Δὲν ἔπρεπε νὰ μιμηθοῦν τὸ παράδειγμα τῶν δυσηρεστημένων καὶ αὐτῶν τῶν κακοποιῶν στοιχείων ἄλλων ἐποχῶν; Εἰς τὴν Κρήτην γενομένης ἔριδος περὶ διαδοχῆς τοῦ θρόνου μεταξὺ τῶν βασιλοπαίδων Μίνωος καὶ Σαρπηδόνος, ὑπερίσχυσε ὁ πρῶτος· ὁ Σαρπηδὼν τότε μετὰ τῶν δυσηρεστημένων ἀνεχώρησε καὶ ἦλθεν εἰς Λυκίαν. Ἐκεῖ δὲ, ἀντὶ νὰ σκεφθῇ περὶ ἐκδικήσεως, εἰργάσθη μὲ εὐγενῆ ἅμιλλαν καὶ ἐκ παραλλήλου πρὸς τὸ πρόγραμμα τοῦ ἀδελφοῦ του Μίνωος καὶ συνετέλεσεν εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ Λυκοκρητικοῦ πολιτισμοῦ. Ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ κακοποιὰ στοιχεῖα τὰ ὑπὸ τοῦ Μίνωος ἐκδιωχθέντα μετέβησαν εἰς τὴν Χαναὰν καὶ φιλοτιμούμενα μὲ τὴν εὐγενῆ καταγωγήν των ἐφείλκυσαν τὴν προσοχὴν καὶ τὴν ἐκτίμησιν τοῦ βασιλέως Δαυίδ καὶ ἀπετέλεσαν τὴν τιμητικὴν φρουράν του, ἥτις κατὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Ἀβεσσαλὼμ τὸν ἔσωσε. Δικαίως λοιπὸν ὁ ἱστοριοδίφης Ρενὰν ἔλεγε περὶ αὐτῶν: «L’ ordre a été créé par le brigand devenu gendarme». Λυποῦμαι καιρίως ὅταν βλέπω σήμερον μεγαλοσχήμους ἀξιωματικοὺς νὰ ἐμπήγνυσιν δολοφόνον ἐγχειρίδιον εἰς τὸ στῆθος τῆς μητρός των. Λυποῦμαι δ’ ἐπίσης, διότι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀξιότιμος συνάδελφος ἔλεγεν ὅτι «τὰ περὶ νόμων καὶ τῆς ἐννοίας τῶν νόμων καὶ τῆς ἠθικῆς εἶναι ἰδεολογίαι ἐνῷ ἡμεῖς πρέπει νὰ βασισθῶμεν εἰς τὴν σκοπιμότητα καὶ τὰ πράγματα». Ἔπρεπε νὰ ἐνθυμηθῇ ὁ ἀγαπητὸς συνάδελφος ὅτι αἱ πολιτεῖαι τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος προώδευον διότι τὰ πάντα ἐθεμελίουν ἐπὶ τῆς ἠθικῆς. Εἰς ἡμᾶς ἀντιπροσώπους τοῦ Λαοῦ καὶ εἰς τὸν Λαὸν ἐπίσης ἐπιβάλλεται σήμερον ν’ ἀναλάβωμεν τὴν ὑπεράσπισιν τῆς ζωῆς καὶ τῆς τιμῆς τοῦ Ἔθνους ἐναντίον δολοφόνων ὑψωσάντων χεῖρα βέβηλον κατὰ τῆς μητρός των καὶ συντελεσάντων εἰς τὴν ἀδελφοκτονίαν καὶ τὸν ἀλληλοσπαραγμόν. Αὐτοὶ καὶ οἱ ὅμοιοί των πάντοτε ὑπῆρξαν οἱ ὑποστηρικταὶ τοῦ μεσαιωνικοῦ καθεστῶτος καὶ τῶν φαύλων ἐστεμμένων ποὺ ὑποσκάπτουν καὶ ἀνατρέπουν ἐκ θεμελίων τὸ οἰκοδόμημα ἱδρώτων, δακρύων καὶ αἱμάτων τῶν λαῶν. Ἄς συνενώσωμεν τὰς δυνάμεις ἡμῶν πνευματικάς, ἠθικὰς καὶ ὑλικὰς πρὸς ἐγκαθίδρυσιν τῆς Δημοκρατίας καὶ ὅταν αὕτη ἐγκαθιδρυθῇ, στερεωθῇ καὶ ἀποβῇ ἀπρόσβλητος ἀπὸ τὰς ἐπιθέσεις καὶ τὰς ἐπιβουλὰς τῶν σκοτεινῶν αὐτῶν ἀνθρώπων δυνάμεθα νὰ τοὺς ἐλευθερώσωμεν, διότι θὰ εἶναι πλέον τότε τελείως ἀκίνδυνοι. Ζήτω ἡ Ἑλληνικὴ Δημοκρατία! (Χειροκροτήματα).

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρηγορίου.

§131ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Δὲν θὰ μακρηγορήσω, κύριοι πληρεξούσιοι, διότι νομίζω ὅτι τὸ θέμα σχεδὸν ἐξηντλήθη. Ἐὰν ἀνῆλθον ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου καὶ δὴ διὰ πρώτην φορὰν ἵνα ὁμιλήσω ἐπὶ ζητήματος τὸ ὁποῖον ἐνέχει τοιαύτην σπουδαιότητα, τὸ ἔπραξα διότι ἐσχημάτισα τὴν γνώμην ὅτι τὸ θέμα δὲν ἐτέθη εἰς ὃ σημεῖον ἔδει, κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου, νὰ τεθῇ. Αἱ γνῶμαι τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων ρητόρων δύναται νὰ χωρισθῶσιν εἰς δύο ἄκρας ἀπόψεις: Εἰς τὴν ἄποψιν τῆς ἄκρας αὐστηρότητος καὶ εἰς τὴν ἄποψιν τῆς ἄκρας ἐπιεικείας. Ἡ ἰδική μου γνώμη, κύριοι, εὑρίσκεται ἀκριβῶς εἰς τὸ μέσον. Βεβαίως, ἂν στηριχθῶμεν εἰς τοὺς λόγους ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους ἐστηρίχθησαν οἱ προλαλήσαντες, οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸν Στρατόν, ἐὰν ἀναμνησθῶμεν τοῦ χυθέντος αἵματος καὶ τοῦ μεγέθους τῆς προδοσίας, ἂν ἀναμετρήσωμεν τοὺς ἠθικοὺς λόγους τοὺς ἐπιβάλλοντας τὴν αὐστηρὰν τιμωρίαν ἐγκληματιῶν ἐπιβουλευθέντων τὴν τιμὴν τῆς Πατρίδος, ἔπρεπε νὰ ἀνέλθω εἰς τὸ βῆμα τοῦτο καὶ νὰ ζητήσω ὄχι κὰν τὴν μὴ ἀπονομὴν χάριτος, ἀλλὰ ἀντιθέτως τὸν λόγον διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἐξετελέσθησαν μέχρι σήμερον αἱ καταδικαστικαὶ ἀποφάσεις τοιούτων βδελυρῶν ἐνόχων. Ἔπρεπε νὰ ἰσχυρισθῶ, ἐὰν ἐτιθέμην ἐπὶ τῶν ἀπόψεων ἃς ἐξέθεσα, ὅτι τὸ Κράτος αὐτὸ, ἐὰν θέλῃ νὰ ζήσῃ καὶ ἐκπληρώσῃ τὸν προορισμὸν τὸν ὁποῖον ἔχει καὶ τὸν ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἐκπληρώσῃ ἱστορικῶς καὶ ἐθνικῶς, ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διδάξῃ τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι, ἰδίᾳ βουλήσει, ἐξέλεξαν τὸ εὐγενέστερον τῶν ἐπαγγελμάτων ὅπερ ἐπιβάλλει αὐτοῖς νὰ ὁδηγῶσι ἑαυτοὺς καὶ τοὺς ὑπ’ αὐτοὺς εἰς πάντα κίνδυνον διὰ τὴν σωτηρίαν τῆς Πατρίδος, ὅτι ἐφόσον δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀντιμετωπίσωσιν τὸν θάνατον εἰς τὸ πεδίον τῆς τιμῆς, ἀλλὰ πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἀτομικῶν συμφερόντων συνομωτοῦσι κατὰ τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀσφαλείας τῆς Πατρίδος, ὅτι ὀφείλουσι, λέγω, οὗτοι νὰ ἀντιμετωπίσωσι τὸν θάνατον εἰς τὸ πεδίον τῆς ἀτιμίας καὶ τῆς ἀγχόνης. Ἀλλ’ ἂν ἀποκρούω τὴν αὐστηρὰν αὐτὴν ἄποψιν, ἀποκρούω ἐπίσης, κύριοι, καὶ τὴν ἑτέραν ἄποψιν τῆς ἄκρας ἐπιεικείας, ἡ ὁποία ἐν ὀνόματι τοῦ δόγματος τῆς γαλήνης καὶ τῆς συμφιλιώσεως ἠθέλησε νὰ ἀνοίξουν διάπλατα αἱ φυλακαὶ καὶ νὰ ἐξέλθουν εἰς τοὺς δρόμους ὅλοι ἐκεῖνοι οἱ ἐγκληματίαι καὶ ἡ ὁποία εὗρεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τοσοῦτον ἐνθέρμους ὑποστηρικτάς, ὥστε νὰ φθάσωσι μέχρι τοῦ σημείου καὶ τὴν Ἐπανάστασιν νὰ ἐγκαλέσωσιν ὡς ὑπεύθυνον τοῦ κινήματος καὶ τὴν ψυχολογίαν βδελυρῶν στασιαστῶν νὰ δικαιολογήσωσιν. Τὸ ζήτημα, κύριοι πληρεξούσιοι, κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην, δὲν δύναται νὰ κριθῇ εἰμὴ ἀπὸ ἀπόψεως καθαρῶς πολιτικῆς ὠφείλει νὰ ἐξετασθῇ ἀπὸ ἀπόψεως σκοπιμότητος πρακτικῆς. Ἐπιμένω ἐπὶ τῆς γνώμης αὐτὴν ὁποίαν πρέπει νὰ ἀκολουθήσωμεν, χωρὶς νὰ παρασυρθῶμεν οὔτε ἀπὸ τοὺς ὡραίους λόγους τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος, ὁ ὁποῖος τόσον ζωηρῶς περιέγραψε τὰ λυπηρὰ γεγονότα τῶν ὁποίων ἐγένετο μάρτυς, οὔτε ἀπὸ τὰς γνώμας τῆς ἄλλης ἄκρας. Νομίζω, κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς χάριτος καὶ τῆς ἀμνηστείας γενικῶς πρέπει νὰ ἐξετάζηται ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως καὶ ὅτι μιὰ ποινή, ἰδίως ἐπὶ πολιτικῶν ἐγκλημάτων, εἶναι ἀμφίστομος μάχαιρα ἡ ὁποία, ὅταν μὲν θίγει διὰ τῆς μιᾶς πλευρᾶς τὸν ἐγκληματίαν καὶ διὰ τῆς ἑτέρας τὴν σαπίλαν ἥτις ἐγέννησεν αὐτόν, εἶναι σωτηρία, ἀλλὰ ὅταν θίξῃ διὰ τῆς μιᾶς μὲν λεπίδος τὸν ἐγκληματίαν, ἀλλὰ διὰ τῆς ἑτέρας τὴν λαϊκὴν ψυχολογίαν, δύναται νὰ ἀποβῇ ὀλεθρία. Εἰς τὸ τελευταῖον τοῦτο σημεῖον προσέξατε, κύριοι πληρεξούσιοι. Εὑρισκόμεθα, ἀναμφισβητήτως, σήμερον εἰς τὴν ἀρχὴν νέας περιόδου ἀναπλάσεως καὶ ἀναγεννήσεως τῆς Πατρίδος. Μία ἐποχὴ νέα, διανοίγεται ἀπὸ τῆς παρούσης Ἐθνοσυνελεύσεως ἐνώπιόν μας, κατόπιν μιᾶς μακρᾶς περιόδου ἐθνικῶν μεγαλείων, ἀλλὰ καὶ ἐθνικῆς καταστροφῆς. Ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, κύριοι, ἐξηγγέλθη ὅτι οἱ λαοὶ δὲν λησμονοῦν. Οἱ λαοὶ ἐνίοτε, φεῦ!, λησμονοῦν καὶ θὰ ἤθελον ἐνίοτε νὰ λησμονοῦν, νὰ λησμονοῦν τὰ πρόσωπα διὰ νὰ ἐνθυμοῦνται μόνον τὰ παθήματα. Ἂς ἀπορρίψωμεν τὸ πρόσωπον ἀπὸ τὸ πρόσφατον μαῦρον παρελθόν. Ἂς στρέψωμεν τὸ βλέμμα πρὸς τὸ παρελθὸν αὐτὸ, ὄχι διὰ νὰ ἀρυσθῶμεν ἐξ αὐτοῦ λόγους ἵνα ἀναρριπίζωμεν τὰ πάθη, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀρυσθῶμεν ἐξ αὐτοῦ διδάγματα, ὅπως μὴ ὑποπέσωμεν εἰς τὰ αὐτὰ σφάλματα καὶ εἰς τὸ μέλλον. Ἡ συμφιλίωσις, κύριοι, ἐπῆλθεν εἰς τὸν Λαόν. Ἐὰν δὲν εἴχομεν αὐτὴν τὴν βάσιν, θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ στηριχθῶμεν διὰ τὸ μέλλον τῆς Ἑλλάδος. Ὁ Λαὸς εἶναι ἁγνὸς καὶ ἡ συμφιλίωσις ἔχει ἐπέλθει μεταξὺ αὐτοῦ. Τὰ στελέχη του εἶναι διεφθαρμένα καὶ μεταξὺ αὐτῶν οὐδεμία ἐλπὶς ὑπάρχει συμφιλιώσεως. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ, κύριοι, ὑπεστηρίχθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι τὸ κίνημα κατεπνίγη διὰ λόγους τύχης, ὑπεστηρίχθη ὅτι κατεπνίγη ὑπὸ τοῦ σωφρονοῦντος Στρατοῦ καὶ τῶν μεγάλων πατριωτῶν οἵτινες ἡγοῦντο αὐτοῦ καὶ βεβαίως ὀφείλομεν νὰ τονίσωμεν λόγους εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς μεγάλους στρατιώτας, οἱ ὁποῖοι διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ χαρακτῆρος των, διὰ τὰς εὐστροφίας καὶ τοῦ ἡρωϊσμοῦ των ἔσωσαν καὶ πάλιν τὴν Πατρίδα. Ἀλλ’ ἐὰν, κύριοι, τὸ κίνημα ἀπέτυχε, ἀπέτυχε κυρίως κατ’ ἐμέ, διότι ὁ Λαὸς ἔμεινεν πρὸς αὐτὸ ἀδιάφορος. Ὁ Λαὸς οὐδεμίαν συμπάθειαν ᾐσθάνθη πρὸς τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι, ὑπηρετοῦντες ἴδια συμφέροντα, ἠθέλησαν νὰ δημιουργήσωσι στρατοκρατίαν τὴν ὁποίαν βδελύσσεται ἀκριβῶς ἡ λαϊκὴ ψυχή. Διὰ τοὺς λόγους δὲ αὐτοὺς, κύριοι, μὴ φοβεῖσθε ὅτι ἐν τῷ μέλλοντι θὰ εὑρισκώμεθα πρὸ στασιαστικῶν κινημάτων συνεχῶν. Ἔληξε διὰ παντὸς ἡ περίοδος τῶν στασιαστικῶν κινημάτων. Ἔχει ὡριμάσει μέχρι τοιούτου σημείου ἡ Ἑλληνικὴ ψυχή, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν εἰς τὸ μέλλον νὰ ἐπαναληφθῇ ἡ ἱστορία τοῦ παρελθόντος, ἡ ὁποία τοσαύτας καταστροφὰς ἐπεσώρευσεν ἐπὶ τῶν κεφαλῶν μας. Διότι θὰ ἦτο φρικτὸν ἐὰν τοσαῦτα παθόντες δὲν ἐδιδασκόμεθα ἐκ τοιούτων παθημάτων. Ἔχων τὴν ψυχολογίαν αὐτήν, κύριοι, καὶ φρονῶν ὅτι εἰς τὸ μέλλον οὐδέποτε θὰ εὑρεθοῦν λόγοι ἢ ἀφορμαί, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ στηρίζεται ἡ δημιουργία στασιαστικῶν κινημάτων, νομίζω ὅτι πρέπει βαθμηδὸν νὰ βαδίσωμεν πρὸς τὴν γαλήνην καὶ τὴν συμφιλίωσιν, ὑπὸ τὴν καλὴν αὐτῆς ἔννοιαν τηροῦντες τὸ μέτρον καὶ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τὰς ἀνάγκας τῆς δημοσίας τάξεως. Θέτοντες ἕνα φραγμὸν εἰς τὸ παρελθὸν καὶ χωρίζοντες αὐτὸ δι’ ἑνὸς καταπετάσματος ἰσχυροῦ ἂς φροντίσωμεν διὰ τοῦ συστήματος τῶν χαρίτων καὶ οὐχὶ τῆς ἀμνηστείας — συμφωνῶ μόνον ὡς πρὸς τὰς χάριτας — νὰ ἐλαττώσωμεν βαθμιαίως τοὺς λόγους ἐκείνους οἱ ὁποῖοι θὰ μᾶς ἐνθυμίζουν τὴν παρελθοῦσαν κατάστασιν καὶ τὴν παρελθοῦσαν διαφοράν. Καὶ ἂς ἀνοίξωμεν βαθμιαίως τὰς θύρας εἰς τοὺς ἐνόχους τοῦ προδοτικοῦ ἐκείνου κινήματος καὶ τοὺς ἐνόχους αὐτοὺς ἂς τοὺς ἀποστείλωμεν εἰς τὰς πόλεις καὶ τὰ χωρία των, νὰ εἶσθε δὲ ὅλοι βέβαιοι, κύριοι, ὅτι θὰ συναντήσωσιν ἐκεῖ τὴν περιφρόνησιν καὶ τὴν ἀδιαφορίαν. Καὶ ὅσον πεπωρωμένοι τὴν ψυχὴν καὶ ἂν εἶναι, δὲν λέγω ὅτι θὰ θεραπευθῶσιν, ὄχι βεβαίως· ἀλλὰ προκειμένου, κύριοι, ν’ ἀνοίξωμεν τάφους νέους — καὶ ἀπευθύνομαι πρὸς τὴν πτέρυγα ἐκείνην, τὴν δημοκρατικήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἰδεολογικῶς ἀνήκω — καὶ νὰ ἐγκαινιάσωμεν τὴν δημοκρατικὴν ἐξέλεξιν διὰ νέων αἱμάτων, τὰ ὁποῖα ἕνας λαός, κατ’ ἐξοχὴν συμπονετικὸς ἀποστρέφεται καὶ δύναται νὰ ἐκλάβῃ ὡς ὑπερβολικὴν τιμωρίαν, προτιμῶ τοὺς ἐνόχους αὐτοὺς νὰ τοὺς ἀφήσωμεν εἰς τὴν κοινὴν περιφρόνησιν, ὡς ἐκπροσωποῦντας μίαν περίοδον, ἡ ὁποία τόσα κακὰ ἐπεσώρευσεν εἰς τὸν Τόπον καὶ ἥτις ἔληξεν ὁριστικῶς. Ἑπομένως φρονῶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις καλῶς ἔπραξε θέσασα μεταξὺ τῶν πρώτων μελημάτων της τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων.

§132ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Εἶναι κακοῦργοι. Νὰ μείνουν εἰς τὰς φυλακάς.

§133ΣΤ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Πολὺ καλά, κύριε· εἶναι ἡ ἰδική σας γνώμη. Ἡ ἰδική μου εἶναι ἀντίθετος. Περαίνων, κύριοι, θεωρῶ περιττὸν νὰ προσθέσω τίποτε ἄλλο παρὰ μόνον τοῦτο· ὅτι νομίζω ὅτι ὀρθῶς ἐσπεύσαμεν εἰς τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων. Ἤδη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠγέρθη ἡ ἀντίρρησις ὑπὸ χαριτολογήσαντος ἐπὶ τοῦ θέματος τῶν χαρίτων πληρεξουσίου: διατὶ νὰ μὴ σκεφθῶμεν πρῶτον διὰ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα καὶ ὕστερον διὰ τὰς χάριτας; Θὰ ἤμην εὐτυχὴς, κύριοι, καὶ ἐγὼ ἂν δι’ ἑνὸς διατάγματος ἦτο δυνατὸν νὰ λυθῇ τὸ προσφυγικὸν ζήτημα. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων, κύριοι, εἶναι ζήτημα ἐπίσης ἐξαιρετικῶς κεφαλαιῶδες καὶ σοβαρὸν καὶ ἐπεῖγον· ἐφόσον διὰ τῆς ἀποφάσεως ἡμῶν ἐπ’ αὐτοῦ τέμνομεν μίαν ὁδὸν εὐθεῖαν πρὸς δημιουργίαν νέας καταστάσεως γαλήνης ἐν τῇ Χώρᾳ ὀρθῶς ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις ἀνακινήσασα αὐτὸ ἀμέσως μετὰ τὴν ἀνάληψιν ὑπ’ αὐτῆς τῆς Ἀρχῆς. (Χειροκροτήματα).

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γρηγοριάδης.

§135ΝΕΟΚΟΣΜΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ἐν σχέσει μὲ τὸ ἐγερθὲν ζήτημα, κύριοι πληρεξούσιοι, παρουσιάσθη ἐδῶ εὐκαιρία διὰ νὰ ἐκτεθῶσι καὶ μερικὰ γεγονότα, ὄχι γνωστὰ εἰς ὅλους, πρὸ παντὸς δὲ ἐγένετο καὶ ἐνέργεια ἡ ὁποία δὲν ἀπέβη ποσῶς ὑπὲρ τοῦ στρατιωτικοῦ γοήτρου. Εἶναι ἀνάγκη, χάριν τῆς ἀληθείας, νὰ διευκρινισθῶσιν ὡρισμέναι ἔννοιαι διατυπωθεῖσαι ἐδῶ. Χθὲς ἐλέχθη, χάριν τῆς ὑπερασπίσεως τῶν κρατουμένων ἐν ταῖς φυλακαῖς διὰ τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα, ὅτι ἐν μέρει ὑπεύθυνοι εἶναι οἱ διοικηταὶ τοῦ Στρατοῦ, ἐν μέρει ὑπεύθυνος εἶναι καὶ ὁ στρατηγὸς Πάγκαλος διότι ηὐνόησεν ὡρισμένους ἀξιωματικοὺς, διότι κατεφέρθη κατὰ ὡρισμένης κατηγορίας ἀξιωματικῶν, διότι, τέλος, ηὐνόησε τοὺς ἰδικούς του καὶ ἕνεκα τούτου ἔδωκε λαβὴν εἰς τὸ νὰ γεννῶνται στασιαστικὰ κινήματα. Ἐλέχθη ἀκόμη ὅτι καὶ εἰς τὸ μέτωπον τοῦ Ἕβρου, ὀλίγον πρὸ τῶν ἐπικειμένων τότε ἐπιχειρήσεων, ὀλίγον πρὸ τῆς συμφωνίας περὶ Καραγὰτς εἶχον ἐκτυλιχθῆ γεγονότα, τὰ ὁποῖα μοιραίως ὡδήγησαν εἰς τὸ στασιαστικὸν κίνημα καὶ ὡς συμπέρασμα ἐλέχθη ὅτι ἔπρεπε νὰ εἴμεθα ἐπιεικέστεροι πρὸς τοὺς στασιαστάς. Ἄλλο, εἶναι, κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς ἐπιεικείας. Τότε εἰς τὸν Στρατὸν τοῦ Ἕβρου δὲν εἶναι ἀκόμη γνωστὸν ποῖον κολοσσιαῖον ἔργον εἶχε γίνει. Ἀλλὰ χάριν τοῦ ἔργου τοῦ Στρατοῦ, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀκόμη γνωστὸν εἰς ὅλους, δὲν θέλω νὰ ἀποσιωπήσω ὅτι εἶχον γίνει καὶ εἰδεχθεῖς ὑπονομεύσεις τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Στρατοῦ. Τὸ μέγα ἔργον τοῦ στρατηγοῦ Παγκάλου δὲν δύναμαι ν’ ἀποκαλύψω ἐν πλάτει. Ἀρκεῖ νὰ γνωσθῇ ὅτι ἀπὸ σύμφυρμα ὑλικοῦ, ἀπὸ γιαλιὰ –καρφιὰ, εἶχε γίνει ἀληθὲς θαῦμα, τὸ ὁποῖον οὐδέποτε εἶχε κατορθώσει προηγουμένως νὰ παρουσιάσῃ ὁ Στρατὸς πρὸ τοῦ Ἔθνους. Διότι ὅ,τι ἔγινεν εἰς τὸ παρελθὸν, ἔγινε διὰ ξένων φώτων, ξένων ὀργανώσεων, ἀφθονίας ὑλικοῦ· ἀλλ’ ὅ,τι ἔγινεν εἰς τὸν Στρατὸν τοῦ Ἕβρου, ὀφείλεται ἀποκλειστικῶς καὶ μόνον εἰς ἑλληνικὴν διανοητικότητα, εἰς ἑλληνικὸν σθένος, εἰς τὴν ἑλληνικὴν πυγμὴν, ἄνευ οἱασδήποτε ξένης βοηθείας. (Χειροκροτήματα). Παρακαλῶ. Δὲν ὁμιλῶ διὰ νὰ δρέψω χειροκροτήματα. Ἐὰν ἤθελον νὰ συγκομίσω χειροκροτήματα, δὲν εἶχον παρὰ νὰ ἐκφωνήσω τρὶς τὴν λέξιν «Δημοκρατία» καὶ θὰ εἶχον ὑπεράφθονα ἐκ μέρους τῆς ἀριστερᾶς καὶ τῶν θεωρείων. Ἀφήσατε νὰ τελειώσω, διότι εἶμαι καὶ ἀδιάθετος καὶ θέλω νὰ τελειώσω τὸν λόγον μου τὸ ταχύτερον. Λοιπὸν, ἄν εἶναι μεγαλούργημα ἡ δημιουργία τοῦ Στρατοῦ τοῦ Ἕβρου, τοῦτο ὀφείλεται ἀκριβῶς εἰς ἠθικὰ αἴτια· εἶναι δὲ καὶ μοναδικὸν τὸ φαινόμενον, ἴσως, εἰς τὴν στρατιωτικὴν ἱστορίαν — καὶ δὲν λέγω ὑπερβολήν — ἀπὸ Στρατὸν διαλυθέντα, παρὰ τὰ δόγματα, παρὰ τὰς μεθόδους τοῦ πολέμου, ν’ ἀνατίθεται δηλ. νέα προσπάθεια εἰς μηδαμῶς δοκιμασθέντα ὑπὸ σκληρῶν ἀγώνων καὶ μὴ ὑποστάντα μεγάλας ἀπωλείας στρατεύματα, νὰ δημιουργηθῇ ἐπιθετικὸς Στρατὸς καὶ αὐτοὶ οἱ φυγάδες, αὐτοὶ οἱ διαλυθέντες, ὄχι μόνον νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰς τάξεις των, ἀλλὰ καὶ νὰ ἀναγκάσωσι ἐκεῖνον, πρὸ τοῦ ὁποίου ἔκυψεν ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη, νὰ κύψῃ πρὸ αὐτῶν καὶ νὰ παραδεχθῇ τὰς θελήσεις των. Καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ ὡραιότερος στέφανος, ὁ ὁποῖος ἀνήκει εἰς τοὺς δημιουργήσαντας τὸν Στρατὸν αὐτὸν καὶ ἰδιαίτατα εἰς τὸ λαμπρὸν ἔργον τοῦ στρατηγοῦ Παγκάλου. Ὁ Στρατὸς τοῦ Ἕβρου ἠνάγκασε τὸν Κεμὰλ νὰ κύψῃ πρὸ τοῦ Στρατοῦ αὐτοῦ. Ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ σειρὰ τῆς συζητήσεως τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης θὰ ἴδητε ποία εὐκαιρία ἀπωλέσθη, διότι οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους ἐν Λωζάννῃ, δὲν εἶχον ἀπόλυτον πεποίθησιν ἐπὶ τῆς γενομένης ἐργασίας εἰς τὸν Ἕβρον καὶ ἀπωλέσθη ἡ μοναδικὴ εὐκαιρία τῆς ἐπανακτήσεως τῶν πάντων. Δὲν θέλω σήμερον νὰ ὁμιλήσω πολὺ κατὰ τῶν κρατουμένων εἰς τὰς φυλακὰς. Δυστυχῶς τινὲς ἐξ αὐτῶν καὶ δὴ ἐκ τῶν ἀρχηγῶν τῆς στάσεως—θὰ ἤθελα νὰ μὴ λεχθῇ αὐτὸ σήμερον ἀλλ’ ἐπιβάλλει τοῦτο ἡ ἀνάγκη—τινὲς ἐξ αὐτῶν ἔκαμον συστάσεις εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Ἑλληνικῆς ἀντιπροσωπείας εἰς Λωζάννην, χάριν ποταποῦ συμφέροντος, διὰ τὴν σειρὰν τῆς ἀρχαιότητος, ἐναντίον ἑνὸς ἀξιωματικοῦ ὁ ὁποῖος ἔκαμε τὸ φρικαλέον, κύριοι, ἔγκλημα νὰ εἶναι νεώτερός των. Χάριν αὐτοῦ τοῦ λόγου ἔγιναν συστάσεις πρὸς τὸν ἀντιπρόσωπόν μας ἐν Λωζάννῃ, ὅτι ἔδει νὰ σπεύσῃ νὰ κλείσῃ ὁπωσδήποτε συνθήκην μετὰ τῆς Τουρκίας, διότι ὁ Στρατὸς τοῦ Ἔβρου εὑρίσκετο ἐν ἀδυναμίᾳ νὰ νικήσῃ, ἄν ἐγένετο σύρραξις. Ἡ ἀρχαιότης καὶ ἐκεῖ ἐθαυματούργησε. Καίτοι δὲν θέλω νὰ κατέλθω ἕως ἐκεῖ, ἐν τούτοις εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀποκατασταθοῦν τὰ πράγματα. Ἡ ἀναδημιουργία τοῦ Στρατοῦ ἔπρεπε νὰ γίνῃ ἐπ’ ὅλως νέων βάσεων. Ἐπρόκειτο νὰ ἀνασυγκροτήσωμεν Στρατόν, ἔπρεπε νὰ ἀναπτερωθῇ ἡ ἐθνικὴ τοῦ Στρατοῦ ψυχή—ὄχι πλέον «λαμβάνω τὴν τιμὴν ν’ ἀναφέρω», σπιρούνια, δύο κόψες, γυάλισμα καραβάνας κτλ.—ἔπρεπε νὰ εὕρῃ νέας μεθόδους καὶ αὐτὰς ἔπρεπε νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸν Στρατὸν ὁ ἀρχιστράτηγος. Ηὐνοήθην φοβερὰ ἀπὸ τὸν ἀρχιστράτηγον, ἀλλὰ δὲν ἠθέλησα νὰ ἀπολαύσω τὴν εὔνοιαν αὐτήν. Ἠρνήθην ἐπιμόνως, ἐστασίασα σχεδόν, διὰ νὰ μὴ ἀναλάβω τὴν διοίκησιν μιᾶς μεραρχίας. Διεμαρτυρήθην καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν τότε κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τὸν ἐδῶ παρόντα, ὅταν μοῦ ἐπρότεινε διοίκησιν μεραρχίας, ἅμα τῇ Ἐπαναστάσει· καὶ ἐδέχθην ὅτε διετάχθην ὑπὸ τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐπειδὴ εἶχον τότε τὴν ἰδέαν ὅτι ἔπρεπε νὰ προτιμηθῶσιν οἱ ἱκανοὶ ἐκ τῶν ἀρχαιοτέρων διὰ τὴν διοίκησιν μεραρχιῶν. Αἵ, λοιπόν, κύριοι, ἀπεδείχθη πλέον ὅτι εἶχον λάθος. Ἀργότερον ἐδέχθην δι’ ἄλλους λόγους ὑπερτάτης, κατὰ τὸν ἀρχιστράτηγον, ἀνάγκης τὴν διοίκησιν τῆς IV μεραρχίας, ἀφοῦ ἐξηναγκάσθην καὶ κατεπιέσθην ἀπὸ τὸν ἀρχιστράτηγον. Ὅλον τὸ Στράτευμα κατεφέρετο τότε διότι εἶχον, ὡς ἔλεγον, μεραρχίας τὰ παιδιά μας καὶ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν. Αὐτὸς εἶναι ὁ σπόρος τῆς ἀποστασίας, ἡ ὁποία ἠπείλει νὰ καταστρέψῃ ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα. Ἀνάγκη ἐπιτακτικὴ ἦτο νὰ δημιουργηθῇ Στρατός. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἐκεῖ δὲν ἦταν ἄνθρωποι τοῦ «λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ἀναφέρω». Θὰ παρεκάλουν πολλοὺς ἐκ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ στρατοπέδου νὰ μοὶ ὑποδείξουν ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι αὐτοδίδακτοι κατώρθωσαν νὰ γίνουν σοφοί, οἱ ὁποῖοι ὑπερέβησαν, ἀλλὰ καὶ ὑπερηκόντισαν πολλοὺς ἄλλους διπλωματούχους διὰ τῆς λαμπρᾶς των ἀξίας, οἱ ὁποῖοι κατώρθωσαν νὰ κάμουν σιδηρᾶς μεραρχίας, ἀπὸ ἀνθρώπους οἱ ὁποῖοι ἀπὸ Χιῶτες ἔγιναν Σουλιῶτες. (Γέλωτες). Ἡ μεγαλυτέρα καταφορά, κύριοι πληρεξούσιοι, ἦτο συγκεκριμένως κατὰ τοῦ Κονδύλη· διατὶ αὐτὸς ὁ Κονδύλης νὰ εἶναι μέραρχος καὶ διατὶ ἄλλοι νεώτεροι ἀπὸ αὐτοὺς νὰ διοικοῦν Μονάδας; Καὶ τότε ἤρχισαν ὑπογραφόμενα πρωτόκολλα ἀπὸ ἀξιωματικοὺς οἱ ὁποῖοι τὴν ἀρχαιότητα ἤθελον μόνον διὰ τὸν ἑαυτόν των, ἔχοντες δύο πήρας, τὴν ἔμπροσθεν διὰ τὴν ἑαυτῶν καὶ τὴν ὄπισθεν διὰ τὴν τῶν ἄλλων ἀρχαιότητα. Εἷς ἐξ αὐτῶν, ἐπιτελάρχης τοῦ Γʹ Σώματος Στρατοῦ, παρέβλεπε τελείως ὅτι αὐτὸς, ἀντισυνταγματάρχης, ἦτο ἐπιτελάρχης Σώματος Στρατοῦ, κατέχων δηλ. θέσιν ὑποστρατήγου ἢ συνταγματάρχου καὶ ἤθελε τὴν ἀρχαιότητα μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ μὴ ἔχῃ ὁ Κονδύλης μεραρχίαν καὶ νὰ γίνῃ αὐτὸς μέραρχος. Αὐτὸς, ὁ κ. Σπυρίδωνος, μοῦ ἔλεγε κἄποιος συμμαθητής μου, ὅτι ὑπέγραψε μετ’ αὐτοῦ πρωτόκολλα, δύο ἡμέρας πρὸ τῆς ἀναγγελίας τῆς προκαταρκτικῆς συμβάσεως τῆς Λωζάννης περὶ Καραγάτς. Αὐτὸς καὶ ὁ Κωνσταντίνου—καὶ οὗτος ἐκ τῶν καταδίκων—δὲν ἄφηνον εὐκαιρίαν ποὺ νὰ μὴ ὑποβάλουν ἀναφορὰς περὶ προβιβασμοῦ των. Πάντοτε καταζαλίζοντες τοὺς ἀνωτέρους των καὶ τὸν ἀρχιστράτηγον μὲ τὰ ζητήματα αὐτὰ καὶ τὴν ἀρχαιότητά των, δὲν ἠσχολοῦντο πλέον εἰς τὰ τοῦ Στρατοῦ, εἰς τὰ ἔργα των, παρὰ μόνον ἠσχολοῦντο διατί ὁ Κονδύλης νὰ εἶναι μέραρχος. Αὐτὴ ἦτο, κύριοι συνάδελφοι, ἡ κατάστασις ὅταν ἀνέλαβον τὴν διοίκησιν τῆς IV μεραρχίας, εἰς τὰς παραμονὰς τότε τῶν ἐπιχειρήσεων. Ποία ἦτο, κύριοι, ἡ μεραρχία, ποία ἦτο ἡ διοίκησις τοῦ «λαμβάνω τὴν τιμὴν ν’ ἀναφέρω», μπορεῖτε νὰ πληροφορηθῆτε εὐκόλως. Ἐπικαλοῦμαι πρὸς τοῦτο τὴν μαρτυρίαν τῶν κ.κ. πληρεξουσίων Σερρῶν, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκοντο τότε εἰς τὰς Σέρρας. Ἐγώ, κύριοι, γηράσας εἰς ὑπηρεσίαν πληροφοριῶν ἀπὸ μακροῦ, ἀπὸ παιδικῆς ἡλικίας, βασανίζω ἀντικειμενικῶς καὶ ἐξετάζω τὰς διδομένας μοι πληροφορίας ἂν συμφωνοῦν πρὸς τὰ πράγματα. Ἐπείσθην, λοιπόν, ὅτι οἱ κατηγοροῦντες ὡς ἀντιδραστικὴν τὴν πλειονότητα τῶν ἀξιωματικῶν τῆς IV μεραρχίας εἶχον δίκαιον καὶ ἐσκέφθην τότε νὰ χρησιμοποιήσω τὰ μέτρα ταῦτα, τὰ ὁποῖα εἶπον, διὰ νὰ κατορθώσω νὰ ἐμψυχώσω τοὺς ἄνδρας ἐκείνους. Ἔβλεπον πολλοὺς ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι μοῦ ἔλεγον ὅτι εἴμεθα στρατιωτικοὶ καὶ ἐπειδὴ εἰς τὸν κανονισμὸν τῆς ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Στρατοῦ καὶ ἀκριβῶς εἰς τὸ 1ον ἄρθρον εὑρίσκομεν ὅτι προορισμὸς τοῦ Στρατοῦ εἶναι ἡ προστασία καὶ ἡ ἐξασφάλισις τῆς βασιλείας τοῦ νόμου ἀπὸ παντὸς ἐχθροῦ ἐξωτερικοῦ καὶ ἐσωτερικοῦ, χωρὶς κἄν ν’ ἀναφέρεται ὅτι προορισμὸς τοῦ Στρατοῦ εἶναι ἡ ὑποστήριξις τῶν ἰδεωδῶν τῆς φυλῆς, δὲν γνωρίζομεν τὶ νὰ κάμωμεν. Αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, περὶ τοῦ ὁποίου ἀπὸ τοῦ 1917 ὡς στρατιωτικὸς διοικητὴς Σάμου εἶχον ὑποβάλει εἰς τὸν τότε ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν τὴν γνώμην ὅπως τροποποιηθῇ, ἐξηκολούθει νὰ ὑφίσταται καὶ, φυσικὰ, δὲν ἐγνώριζον οἱ ἀξιωματικοὶ, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπαναστατοῦν κατὰ τῆς τυραννίας.

§136Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ κανονισμὸς αὐτὸς εἶχε τυπωθῆ καὶ ὅταν ἐπεστρέφομεν ἐκ Θεσσαλονίκης τὸν ἐσχίσαμεν.

§137Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δυστυχῶς αὐτὸ δὲν ἔγινε καὶ ἰσχύει τὸ ἄρθρον ἐφαρμοζόμενον μέχρις ἐσχάτων. Ὅλοι οἱ Κουρεβέληδες καὶ Μεταξάδες καὶ Κωνσταντινόπουλοι θὰ εἶχον δίκαιον, ἐὰν προορισμὸς τοῦ Στρατοῦ ἦτο ἡ ὑποστήριξις τῆς Βασιλείας κατὰ πάντων.

§138Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Δὲν βουλεύεται ὁ Στρατός.

§139ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος, ὡς ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν ἠδύνατο νὰ τὰ ἀλλάξῃ διότι ἦτο βασιλόφρων. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§140Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Μὴ διακόπτετε.

§141ΑΛ. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ. Μοὶ ἐδώσατε τὴν ἄδειαν τῆς διακοπῆς· ὅταν ὁμιλῶ νὰ ἀκούετε. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος μέχρι πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν προσεπάθει νὰ γίνῃ ἀρχηγὸς τῶν βασιλοφρόνων καὶ δι’ αὐτὸ δὲν ἤλλαξε τὸ ἄρθρον.

§142Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Δὲν εἶναι σχετικὸν μὲ τὸ θέμα μου. Ὁ κανονισμὸς ὁρίζει καὶ τὸν ὅρκον τοῦ στρατιώτου, ὁ δὲ ὅρκος ἐδόθη ἀπὸ τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1863, τὴν μόνην ἔχουσαν δικαίωμα νὰ ὁμιλῇ ἐν ὀνόματι τοῦ Ἔθνους, ὡς τὸ στόμα τῆς Πατρίδος. Ὁ ὅρκος δὲ, δυστυχῶς, ὥρισε τὴν ἀρχὴν τὴν ὁποίαν ἀγνοοῦσι πολλοὶ στρατιωτικοὶ, ὅτι εἰς τὴν φιλοπατρίαν τῶν Ἑλλήνων ἐναπόκειται ἡ τήρησις τοῦ Συντάγματος. Ἀλλὰ ὁρίζει «πίστιν εἰς τὴν Πατρίδα καὶ τὸ Σύνταγμα καὶ εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων» δηλ. ἐὰν καὶ ἐφόσον μόνον ὁ Βασιλεὺς ἦτο καὶ ἔμενε συνταγματικός. Καλὸς ἢ κακὸς, αὐτὸς εἶναι ὁ ὅρκος καὶ τοῦ Ἕλληνος ἀξιωματικοῦ, οἱ δὲ κανονισμοὶ εἶναι ἁπλᾶ Β. Διατάγματα καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς περιεχόμενον, ὅτι ὁ Στρατὸς οὐδέποτε βουλεύεται —μετάφρασις ἐκ τοῦ Γερμανικοῦ καὶ τοῦ Γαλλικοῦ— δὲν ἰσχύει νὰ καταλύσῃ γνώμην καὶ νόμον Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ τὸ Σύνταγμα. Δι’ αὐτὸ ἔκαμα ἐγκύκλιον, διὰ νὰ καταστήσω εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς αὐτοὺς γνωστὸν ὅτι ὁ Στρατὸς δὲν βουλεύεται μέν, ἀλλὰ πρέπει καὶ νὰ τηρῇ τὸν ὅρκον καὶ τὸ Σύνταγμα καὶ ὅταν βλέπει τὴν ἀληθῆ τυραννίαν νὰ ἐξανίσταται, καὶ ὅπως λέγουν οἱ νομικοί, οἱ σχολαστικοὶ σχετικῶς συγγραμμάτων, δίκην σκύλλου νὰ φονεύουν πάντα ἀποπειρώμενον νὰ τυραννήσῃ. Ἡ ἐγκύκλιος, ἡ ὁποία ἐξεδόθη πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς τῆς IV Μεραρχίας δὲν ἦτο μυστική.

§143Δ. ΠΕΤΡΙΤΗΣ. Ἦτο ἔντυπος.

§144Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Ἔντυπος καὶ ἐστάλη ἀπὸ ἐμὲ πρὸς τοὺς διοικητὰς μεραρχιῶν, διότι ἐφρόνουν ὅτι κἄποιος θὰ εὑρίσκετο νὰ τὰ διαβάσῃ καὶ θὰ ἐφρονηματίζετο. Αὐτὰ ἦσαν τὰ μέσα τῆς φρονηματοποιήσεως τοῦ Στρατοῦ. Κατωρθώσαμεν νὰ φθάσωμεν μέχρι τοῦ σημείου νὰ συνθέτωμεν δράματα καὶ κωμῳδίας. Κατωρθώσαμεν νὰ κάμωμεν ἀγῶνας, ὥστε νὰ καταστήσωμεν ἀνετωτέραν τὴν διαμονὴν τῶν στρατιωτῶν. Κατωρθώσαμεν νὰ ἐνδιαφερώμεθα διὰ τὴν καθαριότητα τοῦ στρατιώτου, νὰ τοῦ λείπῃ ἡ ψεῖρα, ἡ κακοπάθεια, αἱ στερήσεις καὶ ὄχι τὸ «λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ἀναφέρω». Εἶπεν ὁ κ. Πετρίτης ὅτι ἡ ἐγκύκλιος αὕτη ἔγινεν ἀφορμή, μεταξὺ ἄλλων, νὰ συσσωματωθοῦν οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ νὰ γίνουν πρωτοκολληταί. Αὐτό, κύριοι πληρεξούσιοι, θὰ ἦτο σωστότατον ἐὰν δὲν ἀντιτίθεντο αἱ χρονολογίαι καὶ τὸν ἠρώτησα, τὸν ἐρωτῶ δὲ καὶ τώρα ποίαν χρονολογίαν φέρει ἡ ἐγκύκλιος. Αὐτὸς τὴν ἔλαβεν εἰς τὰς 18 Ἰουνίου, ἐτυπώθη τὴν 13 Ἰουνίου, εἰς τὰς 13 ἐταχυδρομήθη. Ἡ πέτρα σκανδάλου, δηλαδὴ ἡ τελευταία ἐγκύκλιος τοῦ ἀρχιστρατήγου πρὸς τοὺς σωματάρχας, ἡ δημοκρατική, ἦτο ἡμερομηνίας 6ης Ἰουνίου, ἡ δὲ συνωμοσία τῶν πρωτοκολλητῶν ἀνεκαλύφθη ὑπ’ ἐμοῦ εἰς τὰς 12 καὶ ἕνεκα αὐτοῦ τοῦ λόγου ἐτυπώθη ἡ ἐγκύκλιος τὴν ἰδίαν βραδυὰ ἠναγκάσθην νὰ τὴν τυπώσω. Ἦτο δὲ, κατ’ ἐμέ, ἐπιβεβλημένη, ὡς βλέπετε εἰς σχετικὴν ἀναφοράν μου. (Ἀναγινώσκει). «Διότι ἐν τῇ IV Μεραρχίᾳ τὸ ἀντιδραστικὸν πνεῦμα ἐξεδηλοῦτο καταφώρως διὰ πιέσεων συνεχῶν τῶν Φιλελευθέρων πολιτῶν, δι’ ὕβρεων καθ’ ὡρισμένου πολιτικοῦ ἀνδρός, δι’ ἐπιγραφῶν καὶ ζητωκραυγῶν ἀκαίρων ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως πανταχοῦ, διὰ τῶν ᾀσμάτων «τοῦ Ἀητοῦ ὁ Γῃὸς» ὑπὸ τμημάτων ὁλοκλήρων κατὰ τὸ Πάσχα, διὰ τῆς ἐπιμελοῦς καὶ ἐπανειλημμένης ἀποπείρας ἀποκρύψεως τῶν γενομένων ἀνακρίσεων διὰ ταῦτα, διὰ τῶν μαύρων δακτυλιδίων πένθους τοῦ Κωνσταντίνου, διὰ τῆς ἀναγνώσεως μόνον τῶν ἀντιδραστικῶν ἐφημερίδων, διὰ συζητήσεων πρὸς πολίτας παρ’ οἷς κατέλυον». Ἐπίσης τότε ἐδῶ ἀπὸ τῆς ἕδρας αὐτῆς ἀνεγνώσθη μία ἐπιστολὴ τοῦ κ. Πετρίτη φέρουσα ἡμερομηνίαν 15 Ἰουνίου. Ἡ ἀντικατάστασις τοῦ κ. Παγκάλου εἶχε γίνει.....

§145Γ. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗΣ. Αὐτὰ εἶναι προσωπικά.

§146Ν. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ. Εἰς προσωπικὰ ἀπαντῶ. Ἡ ἐπιστολὴ ἐκείνη εἶχεν ἁπλοῦν βεβαίως λόγον χωρὶς νὰ θέλῃ νὰ ἐπικυρώσῃ τὰ γενόμενα ὑπὸ τοῦ ἀρχιστρατήγου. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἀντικατάστασις τοῦ ἀρχιστρατήγου ἔγινε κατόπιν συμβουλίου μεράρχων καὶ σωματαρχῶν, ὅλων τῆς Ἀμύνης, οἱ ὁποῖοι χάριν τῆς συμπνοίας τοῦ Στρατοῦ εἶπον εἰς τὸν ἀρχιστράτηγον ὅτι ἔπρεπε τὴν στιγμὴν ἐκείνην νὰ ἀποχωρήσῃ, καὶ ἐπεβλήθησαν. Κατὰ τὸ συνέδριον ἐκεῖνο ἦσαν παρόντες μόνον ἀξιωματικοὶ τῆς Ἀμύνης, ἐδόθη δὲ εἰς αὐτοὺς ὁ λόγος τιμῆς τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως ὅτι θὰ παταχθοῦν οἱ πρωτοκολληταὶ οἱ ὁποῖοι εἶχον ὑπογράψει πρωτόκολλα ἀπὸ τοῦ Μαρτίου, οἱ ὁποῖοι ἐνήργουν τόσα καὶ τόσα. Αὐτοὶ δὲ κατὰ σύμπτωσιν εἶναι κατὰ τὰ ⅚ μεταξὺ τῶν καταδικασθέντων ἀξιωματικῶν. Οἱ πρωτοκολληταὶ τότε ἐνήργησαν καὶ ἐτοποθετήθησαν ἐδῶ, ἔκαμον συλλόγους καὶ κατεδίωξαν τοὺς ἄλλους ἀξιωματικοὺς, ὥστε ἀκουσίως των ἐγένοντο αἴτιοι τῆς καταστολῆς τοῦ κινήματος. Ἐζήτησαν καὶ ἐγένοντο καὶ προβιβασμοί, οἱ πρῶτοι δὲ ἐπίεσαν καὶ κατεδίωξαν τόσον τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς ἐπαναστατικοὺς καὶ ἰδίᾳ τοὺς τῆς Ἀμύνης, ὥστε ἐγένοντο οἱ αἴτιοι τῆς ἀνασυγκροτήσεως ἄλλου συνδέσμου, τῶν κατωτέρων ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι καταδιωκόμενοι συνησπίσθησαν καὶ κατώρθωσαν νὰ ἐπιβληθοῦν. Κακῶς κατ’ ἐμὲ ἐγένετο αὐτὴ ἡ συγκρότησις ἀλλ’ αὐτὴ εἶναι ἡ ἱστορικὴ ἐξέλιξις τῶν πραγμάτων. Ταῦτα ὡς πρὸς τὸ παρεμπεσὸν ἐπεισόδιον, τὸ ὁποῖον ἔλαβε τὸν χαρακτῆρα προσωπικοῦ, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας, διότι ἐλέχθησαν πολλὰ ἀπὸ ἐδῶ. Ἀλλ’ αὐτὸ δὲν θὰ εἴπῃ—καὶ παρακαλῶ νὰ ἐννοηθῇ κάλλιστα ἀπὸ ὅλους—ὅτι ὁ Στρατὸς ἐκεῖνος τοῦ Ἕβρου εἶχε τόσα πολλὰ ζιζάνια, τόσα πολλά, ὥστε δὲν ἠδύνατο νὰ κάμῃ τὴν δουλειά του. Αὐτὰ ἔχουσιν ἀφορμὴν τὸν ἐγωϊσμόν, ἀλλ’ αὐτὸς εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος κάνει μεγαλουργήματα καὶ χάριν εἰς αὐτὸν τὸν ἐγωϊσμὸν ἐγένοντο οἱ στρατιῶται ἀφαντάστως ὁρμητικοί. Ὅταν αὐτὰ τείνουν εἰς τὸ νὰ δημιουργοῦν ἀπὸ συμφέροντος ἀμοιβὰς αἱ ἀμοιβαὶ φθάνουν εἰς τὸ σημεῖον ὥστε νὰ περιφρονῇ τις καὶ τὴν ζωὴν αὐτήν. Αὐτὴ εἶναι ἡ βάσις τῆς θεωρίας περὶ ἀμοιβῆς, αὐτὸ ἐπιβάλλει ὥστε νὰ τηρῶμεν τὸ ἐγωϊστικὸν συναίσθημα ὑψηλά. Δὲν εἶναι ἀποκαρδιωτικὸν τὸ πρᾶγμα καὶ ἂν δ’ ἀριστοτεχνικῆς χειρὸς διευθύνηται τὸ ζήτημα τοῦ ἐγωϊσμοῦ δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς θαυμάσια ἀποτελέσματα. Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα, κύριοι, τὸ ὑπὸ κρίσιν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀσπασθῶμεν πλήρως τὰς ἰδέας τοῦ κ. προλαλήσαντος καὶ πρὸ παντὸς τοῦ κ. Καραπαναγιώτου ὁ ὁποῖος ἔθεσε καλῶς τὸ ζήτημα. Δὲν πρέπει νὰ εἴμεθα ὑπὲρ τοῦ ἀνοίγματος διάπλατα τῶν θυρῶν τῶν φυλακῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν τὸ ἐπίκαιρον, ἐὰν συμφέρει αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ εἴμεθα ὑπὲρ τῆς ἀπολύτου ἐλευθερίας καὶ τῆς ἀπολύτου ἀπελευθερώσεως πάντων τῶν κρατουμένων. Δὲν πρέπει νὰ ζητῶμεν, κύριοι, ἀπὸ τὸ φρόνημα τοῦ Λαοῦ διότι οὗτος ἔδειξε δύο ἀντίθετα φρονήματα κατὰ διαφόρους ἐποχὰς Ἔστειλε σειρὰν τηλεγραφημάτων ἀπαιτούντων τὴν τιμωρίαν τῶν κρατουμένων διὰ τῆς ἐσχάτης τῶν ποινῶν καὶ σειρὰν τηλεγραφημάτων ἀπαιτούντων τὴν ἀπελευθέρωσιν αὐτῶν. Ποῖον εἶναι τὸ ἀληθὲς φρόνημα τοῦ Λαοῦ; Ὁ ἡγήτωρ πρέπει καὶ αὐτὸς νὰ διαφωνῇ πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Λαοῦ ὅταν νομίζει ὅτι εἶναι καιρὸς νὰ δίδῃ τὸ παράδειγμα καὶ νὰ προηγῆται. Αὐτὸς πρέπει νὰ ἔχῃ πεφωτισμένην γνώμην καὶ νὰ ὁδηγῇ τὰς μάζας. Δὲν πρέπει κανεὶς νὰ ἐξετάζῃ τὸ φρόνημα τοῦ Λαοῦ, ἀλλὰ τὸ ἐπίκαιρον. Ἐπιβάλλεται βέβαια ἐπιείκεια καὶ μεγαλοψυχία ἀπὸ τοὺς νικητάς· πρέπει οἱ νικηταὶ νὰ εἶναι μεγαλόψυχοι ἀπέναντι τῶν ἀτόμων, ἀλλὰ πρέπει πάντως νὰ κρατήσῃ τὸ ἐπίκαιρον καὶ τὸ σωτήριον. Οἱ ἤδη κρατούμενοι εἰς τὰς φυλακὰς ἀπεδείχθησαν σατανικοὶ εἰς τὴν παρασκευὴν κινημάτων. Καὶ ἀπὸ τὰς φυλακὰς ἀκόμη εὑρισκόμενοι δύνανται νὰ προξενήσουν βλάβας καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὅτι εἰς τὰς φυλακὰς Ἀβέρωφ ἐβυσσοδομήθη ἡ στάσις τῆς Λαμίας. Δὲν εἶναι βεβαίως ὅλοι αὐτοὶ ἴδιοι, διότι μεταξὺ αὐτῶν εἶναι καὶ ἀξιωματικοὶ ἱκανοί, οἱ ὁποῖοι ἔπραξαν πολὺ καλῶς τὸ καθῆκον των ἀλλαχοῦ, ἀλλ’ εἶναι πολλοὶ μεταξὺ αὐτῶν οἱ ὁποῖοι ἔγιναν τελείως ἐπιλήσμονες τοῦ καθήκοντός των. Τὸ νὰ ἀφεθῶσι, λοιπόν, ἐλεύθεροι πρὸ τοῦ δημοψηφίσματος θὰ εἶναι ἐπικίνδυνον ἀλλὰ καὶ δὲν θὰ εἶναι ὀρθὸν ἀπὸ ἀπόψεως ἠθικῆς νὰ κρατῶνται καὶ μετ’ αὐτὸ εἰς τὰς φυλακάς. Εἶναι πολὺ πρόσφατον τὸ ἔγκλημά των καὶ δι’ αὐτὸ πρέπει ἐν μέτρῳ νὰ παρασχεθῇ ἡ συγγνώμη. Ἄλλως τε ἂν ἀπὸ τοῦδε ἀφεθῶσιν ἐλεύθεροι, ἐνῷ τόσον πρόσφατα εἶναι τοῦ κινήματος τὰ ἐπακόλουθα ὑπάρχει φόβος μὴ ἐκθέσωμεν αὐτοὺς εἰς ἀτομικὰς ἀντεκδικήσεις καὶ τότε δὲν γνωρίζω τὶς θὰ εἶναι ὁ ἐγκληματίας, ὁ ἀτομικῶς ἐκδικούμενος ἢ ὁ τόσον ἐνωρὶς ἀφεὶς τοὺς στασιαστὰς ἐλευθέρους. Ὀφείλομεν βέβαια ὡς νικηταὶ νὰ εἴμεθα συγγνωμονικοί, διότι εἴμεθα κυρίαρχον Σῶμα, ἀλλὰ πρέπει νὰ εἴμεθα καὶ πρακτικοί. Λοιπὸν βαθμιαία πρέπει νὰ εἶναι ἡ βελτίωσις τῆς τύχης τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν καὶ οἱ πλανηθέντες, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Καραπαναγιώτης νὰ ἀφεθῶσιν ἐλεύθεροι, εἰς δὲ τοὺς ἄλλους, ἐλαττουμένης τῆς ποινῆς των, νὰ παρασχεθῇ ὁ χρόνος ὅπως παρασκευασθῶσιν εἰς τὴν συγγνώμην, δηλαδὴ νὰ παρασχεθῇ ἡ εὐκαιρία τῆς μετανοίας, πάντως ὅμως μετὰ τὸ δημοψήφισμα.

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν διὰ τὴν 10ην μ. μ.

(Ὥρα 8.45′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 10. 15′. μ.μ.)

§148ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Θεοχάρης.

§149Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Ἐζήτησα τὸν λόγον, κ. πληρεξούσιοι, ὄχι διὰ νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ θέματος τὸ ὁποῖον συζητοῦμεν ἀλλὰ διὰ νὰ κάμω μίαν τελευταίαν προσπάθειαν πρὸς τερματισμὸν μιᾶς συζητήσεως, ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία ὅτι ἐξετράπη παντελῶς τῶν ὁρίων, ἐντὸς τῶν ὁποίων ὤφειλε νὰ κρατηθῇ καὶ τοῦ ἐπιπέδου ἐπὶ τοῦ ὁποίου τὴν ἔθεσαν οἱ πρῶτοι ἀγορεύσαντες. Νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ δευτέρα γνώμη ὅτι προσωπικὰ ζητήματα, ἀναγόμενα εἰς δρᾶσιν προσώπων, εἰς ἐποχὰς καὶ εἰς κύκλον, τέλος πάντων, εὑρισκόμενον πολὺ μακρὰν ἀπὸ τὴν παροῦσαν Ἐθνοσυνέλευσιν δὲν εἶχον θέσιν, ἀκόμη δὲ ὀλιγώτερον προσωπικαὶ ἐπιθέσεις καὶ ἀντεγκλήσεις μεταξὺ τῶν μελῶν, αἱ ὁποῖαι μοιραίως ἔδωκαν ἀφορμὴν νὰ ἀκούσωμεν διαφόρους δοξασίας περὶ ἐλέγχου προηγουμένων Κυβερνήσεων καὶ σωρείαν ἀτόπων πραγμάτων. Ἀκόμη δὲ περισσότερον ἐγώ, ὅστις ἀνήκω εἰς τὴν ἄκραν ἀριστεράν, ἡ ὁποία κατηγορεῖται ὡς ἀδιάλλακτος, ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι δὲν εἶναι ἐκ μέρους μας γενναῖον νὰ ἐπιτιθέμεθα προσωπικῶς ἐναντίον ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι δὲν δύνανται νὰ ἀπολογηθοῦν διότι εὑρίσκονται εἰς τὰς φυλακάς. Δυνάμεθα, κύριοι, ὡς ὀρθῶς ἔθεσαν τὸ ζήτημα οἱ πρῶτοι ἀγορεύσαντες, νὰ κατηγορήσωμεν μίαν ὁμάδα ἀξιωματικῶν διὰ τὰς ἐνεργείας των, δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν τὴν γνώμην μας ὅσον ἀφορᾶ τὸ μέτρον τῆς ἐπιεικείας, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς νὰ ἐπιτεθέμεθα προσωπικῶς ἐναντίον ἀτόμων. Νομίζω, κύριοι, ὅτι δὲν κερδίζομεν τίποτε διὰ τῆς παρατάσεως τῆς συζητήσεως αὐτῆς, διότι εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀποκρυσταλλωμένας γνώμας ἐπὶ τοῦ ζητήματος. Τὸ μόνον εἰς τὸ ὁποῖον ἀπὸ χθὲς καταλήγει ἡ συζήτησις εἶναι ὅτι ἡμεῖς μὲν κουραζόμεθα ἀκούοντες, ἡ Κυβέρνησις δὲ ἀναπαύεται καὶ ἀπολαμβάνει. Τὶ ἄλλο γίνεται ἐδῶ; Ἡμεῖς μὲν, οἱ τῆς ἀριστερᾶς, παριστάμεθα ὡς δήμιοι, ἡ δὲ Κυβέρνησις ὡς Ἰησοῦς Χριστός. Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα ὅλης αὐτῆς τῆς συζητήσεως. Διαμαρτύρομαι ἐπίσης καὶ διὰ τὴν κατηγορίαν, ἡ ὁποία ἀπὸ τοὺς ὑποστηρίζοντας τὴν ἐπιείκειαν τῆς Κυβερνήσεως ἀποδίδεται πρὸς τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα, ὅτι δηλ. αὕτη εἶναι κατὰ τῆς ἐπιεικείας. Οὐδεὶς ἐκ τῶν σοβαρῶς συζητησάντων τὸ ζήτημα ὑπεστήριξεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ δειχθῇ, ἔν τινι μέτρῳ, ἐπιείκεια. Τὸ μόνον τὸ ὁποῖον ἔχω νὰ συστήσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν εἶναι νὰ σταθμίσῃ καλῶς τὰ πράγματα καὶ νὰ κρίνῃ ποῦ πρέπει νὰ φανῇ ἐπιεικὴς καὶ ποῦ δὲν πρέπει. Νομίζω, ἐπαναλέγω, κύριοι, ὅτι πρέπει νὰ τερματισθῇ ἐδῶ ἡ συζήτησις, παρακαλῶ δὲ τὸν κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸν νὰ εἴπῃ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως· διότι ἐκεῖνοι οἵ τινες νομίζουσι ὅτι διὰ τῆς συζητήσεως θέλουσι μεταβάλει τὰς γνώμας τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς συμμαχικῆς πλειοψηφίας φοροῦνται ἀγνοοῦντες τὴν ἰδιοσυγκρασίαν καὶ τὸν χαρακτῆρα αὐτοῦ, ὑπάρχει δὲ κίνδυνος νὰ προξενήσωσι τὴν ἐντύπωσιν ὅτι εἴμεθα φρενοκομεῖον. (Διαμαρτυρίαι).

§150ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Εἶναι βαρύτατος ὁ χαρακτηρισμός. Δὲν δύνασθε νὰ ἀποκλείσητε τὴν συζήτησιν. Νὰ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν. (Θόρυβος).

§151Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Δὲν ἀποκλείω τὰς συζητήσεις, ἀλλ’ ἡ φρίκη τὴν ὁποίαν μοῦ προὐξένησεν ἡ παρελθοῦσα Ἐθνοσυνέλευσις μὲ κάνει νὰ φοβοῦμαι μήπως ἴδωμεν τὸ θέαμα ἐκεῖνο ἐπαναλαμβανόμενον καὶ ἐν τῇ παρούσῃ. (Θόρυβος).

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν θὰ τὸ ἴδητε.

§153ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι· δὲν θὰ τὸ ἴδητε Νὰ ἀνακαλέσητε. (Θόρυβος).

§154Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Τέλος πάντων συγχωρήτατέ μου τὴν βαρεῖαν αὐτὴν ἔκφρασιν· τὴν ἀνακαλῶ.

§155ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μπράβο! Μπράβο!

§156Λ. ΘΕΟΧΑΡΗΣ. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ εἴπῃ τὰς γνώμας τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα λήξῃ ἡ συζήτησις.

§157ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὸ τούτου ὅμως πρέπει νὰ παραιτηθοῦν τοῦ λόγου οἱ ἐγγεγραμμένοι καὶ ἐρωτῶ, ἐὰν οἱ κατὰ σειρὰν ἐγγεγραμμένοι ἐπιθυμοῦν νὰ ὁμιλήσουν ἢ παραιτοῦνται τοῦ λόγου. Ὁ κ. Βουδούρης.

§159Κ. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσαρλαμπᾶς.

§161Μ. ΤΣΑΡΛΑΜΠΑΣ. Καὶ ἐγώ.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ζερβός.

§163ΣΚ. ΖΕΡΒΟΣ. Παραιτοῦμαι, κ. Πρόεδρε.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Τσιμινάκης.

§165Κ. ΤΣΙΜΙΝΑΚΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετρίδης.

§167Κ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐζήτησα τὸν λόγον οὐχὶ διὰ νὰ ἐλέγξω τὰ μέτρα τὰ κυβερνητικά, ἀλλ’ ἵνα ταχθῶ παραπλεύρως τῆς κυβερνητικῆς κινήσεως πρὸς τὴν ὁποίαν στρέφεται ὁλόκληρος ἡ ἐμπιστοσύνη ὄχι μόνον τὴν Κοινοβουλίου, ἀλλὰ καὶ τοῦ Ἔθνους ὁλοκλήρου. Τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἀπασχολεῖ ἀπὸ χθὲς τὴν Συνέλευσιν εἶναι ζήτημα πολιτικῆς σκοπιμότητος. Εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις, ὅπως εἶναι συγκεκροτημένη καὶ ἔχουσα τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Ἔθνους, θὰ ῥυθμίσῃ κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὁ ὁποῖος, θὰ μοῦ ἐπιτραπῇ νὰ δηλώσω, ὅτι δὲν δύναται νὰ προκαλέσῃ οὔτε τοῦ Κοινοβουλίου τὴν δυσφορίαν οὔτε καὶ τὴν λαϊκὴν τοιαύτην. Εἶναι ζήτημα τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ διὰ τὴν Κυβέρνησιν τὸ πρῶτον βῆμα πρὸς συμφιλίωσιν. Καὶ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐζήτησαν τὸν λόγον διὰ νὰ ἐλέγξουν τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ὅπως τεθῶ παράπλευρος εἰς τὰς προσπαθείας ταύτας τῆς Κυβερνήσεως καὶ συνεργασθῶ εἰς τοιαῦτα μέτρα ἀπολύτου πολιτικῆς σκοπιμότητος, συγχρονισμένης δὲ μὲ τὴν ψυχολογίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Δὲν θὰ ὑπάρχῃ, κύριοι πληρεξούσιοι, ἀπολύτως οὐδεὶς ὄχι μόνον ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Ἔθνει ὁλοκλήρῳ φρονῶν ὅτι τὸ τελευταῖον στασιαστικὸν κίνημα δὲν ἦτο ἀντεθνικόν, δὲν ἦτο προδοτικόν, στερούμενον ὄχι μόνον τῆς ἠθικῆς θέσεως ἀλλὰ καὶ ἐθνικοῦ χαρακτῆρος; ὡς ἠκούσαμεν ἐκ μέρους ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἦσαν εἰς θέσιν νὰ μᾶς δώσωσι τὸν χαρακτῆρα τοῦ κινήματος. Καὶ ὀφείλομεν πρὸς τὴν Ἐπανάστασιν ὅσον καὶ πρὸς τοὺς συνεργάτας αὐτῆς, μεταξὺ τῶν ὁποίων καταλέγονται ἄνδρες καὶ συνάδελφοι νῦν, ἀνεξαρτήτως τῶν πτερύγων εἰς τὰς ὁποίας ἀνήκουν, ἄφθαστον εὐγνωμοσύνην, ἤτοι πρὸς τοὺς συνεργάτας αὐτῆς στρατηγὸν Πάγκαλον καὶ στρατηγὸν Κονδύλην καὶ ναύαρχον Χατζηκυριάκον διὰ τὴν ὄντως ἐθνικὴν αὐτῶν δρᾶσιν κατὰ τὴν καταστολὴν τοῦ κινήματος. Δὲν θὰ ὑπάρξῃ δὲ οὐδεὶς ὁ ὁποῖος νὰ μὴ παραδώσῃ εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀρὰν τοὺς πρωτεργάτας τοῦ ἀντεπαναστατικοῦ κινήματος, ἤτοι τοὺς ἀρχηγοὺς καὶ ὁδηγοὺς τῆς στάσεως, οἵτινες κατὰ τὴν κρισιμωτέραν στιγμὴν τῆς Ἑλληνικῆς Ἱστορίας, ὁπότε ἐπρόκειτο, μετὰ τὸν πόλεμον, νὰ παραδοθῇ τὸ Κράτος εἰς τὴν πραγματικὴν κοινοβουλευτικὴν ἐλευθερίαν του, ἐσκέφθησαν νὰ ἀναστείλωσι τὸν πολιτικὸν δρόμον τοῦ Ἔθνους. Νομίζω ὅμως, κύριοι, ὅτι μεταξὺ τῶν ἀκολουθησάντων τὸ κίνημα ὑπῆρξαν καὶ ἄτομα, τὰ ὁποῖα εἶναι θύματα τῶν ἀρχηγῶν τοῦ κινήματος. Διὰ τοῦτο ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἰσηγηθῶ ὅπως τὸ μέτρον τῆς ἐπιεικείας ἐπεκταθῇ καὶ εἰς αὐτούς, διότι νομίζω ὅτι τοῦτο ἤθελε συντελέσει εἰς τὸ ἔργον τὸ ὁποῖον ἀνέλαβεν ἡ Κυβέρνησις. Νομίζω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης πρέπει νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι μεταξὺ τῶν ἀκολουθησάντων ἢ ἐγκολποθέντων τὸ ἀντεπαναστατικὸν κίνημα ὑπῆρξαν καὶ ἄνθρωποι ἀπολύτως καλῆς πίστεως. Ἔχω ὑπ’ ὄψει συμπολίτας μου, ὡς τὸν ταγματάρχην Βραχνὸν ὁ ὁποῖος ἔλαβε τὰ γαλόνια του εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν, ὅπως καὶ ἄλλοι, μαχόμενος ὑπὲρ τῆς Πατρίδος. Ὁ ἀξιωματικὸς οὗτος, ἔφεδρος ὤν, ἐμονιμοποιήθη κατὰ τὸ 1913, παρέμενε δὲ διαρκῶς μαχόμενος ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἰδέας, μαχόμενος, κύριοι, ὄχι μόνον ὡς στρατιώτης ἀλλὰ καὶ ὡς πολίτης, διότι εἶναι γνωστῶν φιλελευθέρων φρονημάτων. Ἐκ τοῦ μετώπου τοῦ Ἔβρου δὲν ἐπέστρεψεν εἰμὴ μόνον μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συνθήκης τῆς Λωζάννης. Τοιαῦτα πρόσωπα παρεπλανήθησαν καὶ ὑπῆρξαν θύματα, καθόσον εἶχον τὴν ἀντίληψιν ὅτι ὁ Στρατὸς πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰ ἔργα αὐτοῦ καὶ εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι πλεῖστοι ἐκ τῶν παρακολουθησάντων τὸ κίνημα, ἐκτὸς τῶν ἀρχηγῶν καὶ ὁδηγῶν τῆς στάσεως, εἶχον τὴν ἀντίληψιν αὐτήν. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι παρεπλανήθησαν, παρεπλανήθησαν ἐκ τῆς σκέψεως τῆς ἀπομακρύνσεως τοῦ Στρατοῦ ἀπὸ τῆς πολιτικῆς. Διὰ τοῦτο θὰ παρεκάλουν τὴν σεβαστὴν Κυβέρνησιν καὶ ἰδιαιτέρως τὸν κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργὸν ὅπως, ἐν τῷ μέτρῳ τῆς ἐπιεικείας τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις ἀνέλαβεν νὰ ἐφαρμόσῃ, λάβῃ ὑπ’ ὄψιν της καὶ τοὺς παραπλανηθέντας αὐτούς, ἀναθεωρήσῃ τὰς ἀποφάσεις της διὰ τὰ πρόσωπα αὐτὰ τὰ ὁποῖα παρωρμήθησαν μόνον δι’ ἐθνικοὺς σκοποὺς καὶ τὰ ὁποῖα ὄντως ἐκινήθησαν ἀπὸ μοναδικὰ ἐλατήρια διὰ τὸ μεγαλεῖον τοῦ Ἔθνους καὶ ἀποδώσῃ τοὺς στρατιώτας αὐτοὺς εἰς τὰ ἔργα των. Διότι νομίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι τὸ ἔργον τῆς ἐπιεικείας τὸ ὁποῖον ἀνέλαβεν ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἔργον οὐχὶ μόνον πολιτικῆς σκοπιμότητος, ἀλλὰ καὶ λαϊκῆς ἐπιθυμίας καὶ ἰδεολογίας. Μὴ λησμονῶμεν ὅτι ἡ λαϊκὴ ψυχολογία ἀποδοκιμάζει τὰ μέτρα τῆς ἀνεπιεικείας, ὡς ἀπέδειξεν ἡ ψηφοφορία τοῦ 1920 κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ Ἑλληνικὸς Λαός, παραπλανηθεὶς βεβαίως, ἀπέβλεψεν οὐχὶ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς τοῦ ἀρχηγοῦ ἡμῶν, ἥτις ἤγαγεν αὐτὸν εἰς τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν ἀλλ’ εἰς τὰ ἀνεπιεικῆ μέτρα τῶν διώξεων καὶ καταδικῶν ἅτινα ἐφηρμόσθησαν πρὸς τοῦτο, παρεξηγήσας προδήλως τὴν ἐθνικὴν αὐτῶν σκοπιμότητα. Ἄν δὲν ὑπῆρχεν ἡ πεπλανημένη ψηφοφορία τοῦ 1920 δὲν θὰ ἐπήρχοντο αἱ καταστροφαὶ αἱ ὁποῖαι ἐπηκολούθησαν. Ἀσφαλῶς ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν θὰ ἦτο ἀκλόνητος καὶ θὰ ἠναγκάζετο ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀναδημιουργήσῃ τὸν Στρατόν της καὶ νὰ ἀποβλέψῃ εἰς νέας μεγάλας ἐθνικὰς ἐπιτυχίας καὶ ὄχι νὰ ὑπογράψῃ τὴν συνθήκην τῆς Λωζάνης. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ ὑμᾶς ὅπως ἐν τῷ μέτρῳ τῆς τοιαύτης ψυχολογίας καὶ τῆς ἐθνικῆς ἀντιλήψεως τῆς Κυβερνήσεως ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὑπηρέτησαν τὴν Πατρίδα καὶ ἀνήκουσιν εἰς τὸ Πάνθεον τῶν ἀριστέων τοῦ Στρατεύματος καὶ οἱ ὁποῖοι θὰ εἶναι ἄδικον θὰ εἶναι ἀντιπολιτικὸν νὰ παραμένωσιν εἰς τὰς φυλακὰς ἐνῷ τὸ κύριον ἐλατήριον τοῦ κινήματος ἦτο καθαρὰ ἰδεολογία....

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Μαργέτης, Λεονάρδος καὶ Μαρσέλλος μοὶ ἐδήλωσαν ὅτι παραιτοῦνται. Ὁ κ. Ἀραβαντινός.

§169Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἐὰν λαμβάνω τὸν λόγον μετὰ τὴν τοσοῦτον διονυχιστικὴν συζήτησιν τοῦ ζητήματος τῶν χαρίτων, πράττω τοῦτο ἵνα ἀποκρυσταλλώσω τὰς γνώμας καὶ καθορίσω τὴν στάσιν τοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος εἰς τὸ ὁποῖον ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω. Αἱ γνῶμαι καὶ ἀντιλήψεις τοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος ἐν σχέσει πρὸς τὴν συμφιλιωτικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἀνεπτύχθησαν διὰ τῶν δηλώσεων τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ κόμματος κ. Παπαναστασίου. Εἰς τὰς δηλώσεις ἐκείνας, κατὰ τὰς ὁποίας, ὑπὸ τὸν ἀπαράβατον ὅρον τῆς τηρήσεως τῶν κυρίων ἀρχῶν τοῦ πολιτικοῦ μας προγράμματος ἡμεῖς θὰ παράσχωμεν τὴν συνδρομήν μας εἰς τὰ μέτρα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἤθελεν εἰσηγηθῆ ἡ Κυβέρνησις διὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῆς γαλήνης καὶ τῆς συμφιλιώσεως ἐν τῷ Τόπῳ, ἡμεῖς θέλομεν μείνει συνεπεῖς. Ἀλλὰ βεβαίως αἱ δηλώσεις μας ἐκεῖναι ἐτέθησαν ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι ὄχι μόνον δὲν θὰ γίνῃ παραβίασις τῶν πολιτικῶν ἀρχῶν τὰς ὁποίας καθορίζει τὸ πρόγραμμά μας ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὸν ἕτερον ὅρον, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει φωτισθῆ καὶ ἀναλάβει τὰς εὐθύνας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι συνέχονται πρὸς τὴν διαχείρισιν τῆς ἐξουσίας τῆς χάριτος. Ἡ προνομία τῆς χάριτος, κύριοι πληρεξούσιοι, εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας ὅτι ἐνασκεῖται, προκειμένου περὶ κοινῶν ἀδικημάτων, ἐν ἀπόψει τῶν περιπεσόντων εἰς παρανομίαν. Ἐν ἀπόψει τῶν πολιτικῶν ἀδικημάτων—καὶ ἐκάμαμεν τὴν χάριν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ δεχθῶμεν πολιτικὸν ἀδίκημα προκειμένου περὶ τῆς στάσεως τῆς ὁποίας τὰ ἐλατήρια, ὡς προέκυψεν ἐκ τῆς συζητήσεως, ἦσαν οὐχὶ πολιτικὰ ἀλλὰ ἐλατήρια προσωπικά, ἐλατήρια προσωπικῶς ἰδιοτελῆ καὶ κομματικῶς ἰδιοτελῆ—ἐκάμαμεν τὴν συγκατάβασιν νὰ ἀκολουθήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἄποψίν της ὅτι πρόκειται περὶ πολιτικοῦ ἀδικήματος. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει προέχον ζήτημα εἶναι διὰ τὴν παροχὴν τῆς χάριτος οὐχὶ τὸ ζήτημα τῆς ἐπιεικείας τῆς ὀφειλομένης εἰς τοὺς πταίσαντας, τοὺς καταδικασθέντας, τοὺς ὑποστάντας τὴν ποινὴν τοῦ νόμου, ἀλλὰ προέχον ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα τῆς ἀσφαλείας τῆς ἐννόμου τάξεως, τὴν ὁποίαν ἐκπροσωπεῖ τὸ καθεστώς, διὰ τοῦ ὁποίου τὰς τύχας εἶναι ὑπεύθυνος ἡ Κυβέρνησις. Τὸ κίνημα τὸ στασιαστικόν, κ. πληρεξούσιοι, ἐστράφη κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ ἡ Ἐπανάστασις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔλαβε τὰς κυρώσεις κατὰ τῶν στασιαστῶν, ἡ Ἐπανάστασις εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἐδημιούργησε de facto ἕν καθεστὼς δημοκρατικόν. Καὶ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἠδύνατο νὰ ἐξηγήσῃ τὰς ἀντιρρήσεις καὶ τὰς διαμαρτυρίας αἱ ὁποῖαι ἠκούσθησαν κατὰ τὰς δύο ταύτας ἑσπέρας, ὡς προερχομένας ἐκ τῆς γεννηθείσης δυσπιστίας, τῆς ὁποίας ἐγὼ δὲν μετέχω, περὶ τῆς θέσεως τὴν ὁποίαν λαμβάνει ἡ Κυβέρνησις ἀπέναντι τοῦ de facto καθεστῶτος τὸ ὁποῖον μετὰ τὴν στάσιν καὶ μετὰ τὰς ἐκλογὰς ἐδημιούργησεν ἡ Ἐπανάστασις. Ἡ Κυβέρνησις ἔρχεται μετὰ τὸ καθεστὼς αὐτό, μετὰ τὴν Ἐπανάστασιν καὶ ὀφείλει νὰ ἔχῃ σαφῆ ἰδέαν καὶ ἀντίληψιν περὶ τῆς ἐπιβαλλομένης αὐτῇ θέσεως ἔναντι τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τοῦ δημοκρατικοῦ καθεστῶτος, διότι ἡ σαφὴς αὐτὴ ἰδέα καὶ ἀντίληψις θὰ καθορίσῃ τὴν κατεύθυσιν τὴν ὁποίαν θὰ λάβῃ εἰς τὸ ζήτημα τῆς συμφιλιώσεως καὶ εἰς τὴν ὁποίαν θέλομεν νὰ βοηθήσωμεν αὐτήν. Ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἀντίληψιν τῶν εὐθυνῶν, τὰς ὁποίας ἀναλαμβάνει διὰ τῆς ἀπονομῆς τῶν χαρίτων, ἐν ᾧ μέτρῳ θέλει εἰσηγηθῇ εἰς ἡμᾶς καὶ ἡμεῖς θέλομεν παράσχει ταύτας. Δὲν ἀξιῶ, κύριοι συνάδελφοι, ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐξαγγείλῃ ἐκ τῶν προτέρων εἰς τὴν Συνέλευσιν τὴν λεπτομερειακὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν θὰ ἀκολουθήσῃ, ἐφόσον αὕτη ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Σώματος, διότι εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν ἀπόκειται νὰ ἐκτελῇ τὰ ἑαυτῆς καθήκοντα, ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ δίδῃ λόγον εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἀλλὰ θὰ εἶχον νὰ παρατηρήσω ὅτι ἡ Κυβέρνησις εὑρίσκεται ἐν ἀμφιταλαντεύσει καὶ ὅτι ἐφόσον δὲν διαλυθῶσι τὰ ζητήματα περὶ τῶν ὁποίων ὑπάρχουν ἐκκρεμεῖς αἱ προτάσεις τοῦ Δημοκρατικοῦ κόμματος ἐπὶ τοῦ δυναστικοῦ καὶ πολιτειακοῦ ζητήματος, ἐφόσον δὲν τερματισθῇ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως, δικαιολογεῖται πᾶσα δυσπιστία πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις δὲν ἔχει καθορίσει τὴν θέσιν αὐτῆς ἀπέναντι τῆς Ἐπαναστάσεως, οὐχὶ ὡς ὑφισταμένης, ἀλλ’ ὡς καταστάσεως Σπαρξάσης, εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν ἱστορικῶς τὴν σύγκλησιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ τὴν ὕπαρξιν ἡμῶν ἐνταῦθα. Ὑπάρχουν πολλοὶ λόγοι δικαιολογοῦντες τὴν δυσπιστίαν ταύτην. Ἐπιφυλάσσομαι νὰ ἀναπτύξω τὴν ἄποψιν τὴν ἰδικήν μας, τὴν ἄποψιν τὴν ἀτομικὴν τὴν ἰδικήν μου, κατά τινα ἑπομένην συζήτησιν, ὅταν ἔλθῃ δι’ ἐμὲ ἡ σειρὰ τοῦ λόγου τὸν ὁποῖον ἔχω ζητήσει ἐπὶ τῶν προγραμματικῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ λησμονήσωμεν ὅτι ὑπάρχουν ἐν τῇ Κυβερνήσει ἔντιμα μέλη αὐτῆς, διακεκριμένοι πολιτικοί, οἵτινες συνειργάζοντο μετὰ τῆς Ἐπαναστάσεως, ἐφόσον ἡ Ἐπανάστασις ἐκυβέρνα καὶ ὅταν ἡ Ἐπαναστατικὴ Κυβέρνησις ἦλθε νὰ λογοδοτήσῃ πρὸς τὴν Συνέλευσιν δὲν ἠθέλησαν νὰ ἔλθουν εἰς ἐπαφὴν πρὸς αὐτὴν καὶ δὲν ἠθέλησαν νὰ ἔλθουν νὰ ἀκούσωσι τὴν κατάθεσιν τῆς ἐντολῆς ἐκ μέρους τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως συνταγματάρχου Πλαστήρα. Ἀλλ’ ὅταν ἔχωμεν μόνον τὰς προσωπικὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅταν δὲν ἔχωμεν πολιτικὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἔχωμεν δὲ ἐξ ἀντιθέτου τὴν στάσιν ὡρισμένων μελῶν τῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῆς Ἐπαναστάσεως, ἡ ὁποία ἐδημιούργησε τὸ ὑπάρχον σήμερον δημοκρατικὸν καθεστώς, διότι αὐτὴ εἶναι ἡ ἀλήθεια, κύριοι, δικαιοῦται πᾶς τις—ἐγὼ ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἔχω καμμίαν δυσπιστίαν— δικαιοῦται πᾶς τις νὰ μὴ εἶναι τόσον ἀμέτοχος φόβων ὅτι ἡ διαχείρισις τοῦ ζητήματος τῆς χάριτος εἶναι δυνατὸν νὰ διακινδυνεύσῃ τὸ ἔργον τῆς Ἐπαναστάσεως, τὸ ἔργον τὸ καθεστωτικὸν καὶ νὰ εὑρεθῶμεν πρὸ ἀνωμαλιῶν. Βεβαίως δὲν ἀπόκειται εἰς ἡμᾶς, μὴ κατέχοντας πάντα τὰ στοιχεῖα ἐκτὸς ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἠκούσαμεν παρὰ τῶν διαφόρων ῥητόρων, νὰ προσδιορίσωμεν ἀπὸ τοῦδε εὐθύνας τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἀντικρύσῃ τὸ ζήτημα τῶν χαρίτων καὶ ὡς ζήτημα δημοσίας ἀσφαλείας, ὡς ζήτημα ἀσφαλείας αὐτοῦ τοῦ καθεστῶτος. Ἔχει σαφῆ καὶ συγκεκριμένην στάσιν καὶ πολιτικὴν ἡ Κυβέρνησις ἀπέναντι τῆς δημιουργηθείσης de facto καταστάσεως, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ νομιμοποιηθῇ διὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ εἶτα διὰ τοῦ Λαοῦ; Καὶ ἔχει τὴν ἀσφάλειαν ὅτι μέχρις ἐκείνης τῆς στιγμῆς ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην, ὅτι μέχρις ἐκείνης τῆς στιγμῆς ἡ χορηγία τῶν μέτρων τῆς ἐπιεικείας τοῦ Κράτους δὲν θὰ διασαλεύσῃ τὴν τάξιν, δὲν θὰ θέσῃ εἰς κίνδυνον τὸ ἔργον πρὸς τὸ ὁποῖον φαντάζομαι ὅτι ὅλοι ἀποβλέπομεν; Τότε νὰ προβῇ εἰς τὸ ἔργον της καὶ δὲν θὰ εἴμεθα ἡμεῖς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ εἴπωμεν ὅτι πρέπει νὰ μένουν ἄνθρωποι ἐν τῇ φυλακῇ, διότι ἐστασίασαν εἰς τὸ παρελθόν. Μακάρι νὰ ἐγκαθιδρύετο ἀπόψε νομίμως ἡ Δημοκρατία καὶ ἄς ἀνοιχθῶσιν αἱ φυλακαὶ εἰς ὅλους τοὺς κρατουμένους!. Εἴμεθα βέβαιοι ἡμεῖς ὅτι ἐὰν ἐνεκαθιδρύετο ἡ Δημοκρατία καὶ ἐὰν διεχειριζόμεθα ἡμεῖς τὴν ἐξουσίαν, εἴμεθα βέβαιοι ὅτι ἡ δημοσία ἀσφάλεια, ἡ ἀσφάλεια τῆς Δημοκρατίας δὲν θὰ ἐκινδύνευε καὶ θὰ ἦσαν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἐλεύθεροι, χωρὶς νὰ συζητῶμεν περὶ αὐτῶν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§170Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. (Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ἀρνοῦμαι, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι αἱ ἀντιρρήσεις αἱ ὁποῖαι διετυπώθησαν ἐναντίον τῆς ἀθρόας ἀπονομῆς χαρίτων εἰς καταδίκους συμμετασχόντας τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος, εἶναι ὀρθαὶ ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις. Θὰ ἤρκει, κύριοι, καὶ μόνον τὸ γεγονὸς ὅτι προεκλήθη μία ἐμφύλιος ρῆξις μετὰ τὴν προκήρυξιν τῶν ἐκλογῶν, καθ’ ἣν δηλ. στιγμὴν ἐπρόκειτο ἡ Ἑλλὰς δι’ αὐτῶν νὰ ἐξέλθῃ ἀπὸ τὴν ἐπαναστατικὴν ἀνωμαλίαν, ἀνωμαλίαν ἡ ὁποία ἐπεβλήθη ὡς ἐθνικὴ ἀνάγκη μετὰ μίαν ἐθνικὴν καταστροφήν, ἡ ὁποία δὲν ὑπῆρξεν οὔτε μοιραία, οὔτε ἀναίτιος, θὰ ἤρκει, λέγω, αὐτὸ καὶ μόνον τὸ γεγονὸς ν’ ἀποστερήσῃ τὸ κίνημα πάσης εὐσχήμου δικαιολογίας, πάσης ἠθικῆς βάσεως. Δὲν εἶναι ὅμως αὐτὸ καὶ μόνον· εἶναι ἐπίσης ἀναμφίβολον ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐλέχθη, ὅτι καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῆς Χώρας διεκύβευσε καὶ ὑλικὰς ζημίας ὄχι ἀσημάντους εἰς τὸ Κράτος προὐξένησε καὶ θύματα ἀνθρώπινα ἠρίθμησεν. Ὅλα αὐτὰ, κύριοι, εἶναι ἀληθῆ καὶ εἶναι ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι τῶν γεγονότων αὐτῶν διατηροῦμεν ἀκόμη πρόσφατον καὶ ζωηρὰν τὴν ἀνάμνησιν, διότι δὲν μᾶς χωρίζει ἐξ αὐτῶν εἰμὴ διάστημα τριῶν μόλις μηνῶν. Τίς, ἑπομένως, θὰ ἠδύνατο νὰ σκεφθῇ νὰ παραλληλίσῃ— ὁ παραλληλισμὸς ἔγινεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου—ἄλλας προγενεστέρας ἐπαναστατικὰς ἐξεγέρσεις, αἱ ὁποῖαι ἐνεπνεύσθησαν ἀπὸ τοὺς παλμοὺς τοῦ Ἔθνους καὶ ἐστράφησαν κατὰ τῆς ἠθικῆς του σαπρίας, πρὸς μίαν ἁπλῆν καὶ καθαρὰν σκευωρίαν, ἡ ὁποία ἐστράφη ἐναντίον τῆς ἀσφαλείας καὶ τῆς γαλήνης τῆς Χώρας; Δὲν ἀγνοεῖ, κύριοι, πάντα ταῦτα ἡ Κυβέρνησις. Δὲν ἀγνοεῖ ἡ Κυβέρνησις ποία ὑπῆρξεν ἡ φύσις τοῦ κινήματος ἢ ἡ προπαρασκευὴ αὐτοῦ. Δὲν ἀγνοεῖ ἡ Κυβέρνησις ὡσαύτως ποῖοι ἐπρωτοστάτησαν εἰς αὐτό, ἐκ ποίων ἐλατηρίων ὡρμήθησαν καὶ πρὸς ποίους σκοποὺς ἀπέβλεψαν. Καὶ ὄχι μόνον δὲν ἀγνοεῖ πάντα ταῦτα, κύριοι, ἡ Κυβέρνησις ἀλλὰ καὶ ἐπέδρασαν, ἤδη, ὡς ἦτο ἑπόμενον, ἐπὶ τῶν σκέψεών της. Διότι τὰ στοιχεῖα ταῦτα ὑπῆρξαν ὁ κύριος λόγος, δι’ ὃν μετέβαλε τὴν ἀρχικήν της ἀόριστον σκέψιν, τὴν ἀρχικήν της ἀπόκλισιν πρὸς παροχὴν ἀμνηστείας εἰς ἀπονομὴν χάριτος, ἡ ὁποία ἐπιτρέπει ὅλας τὰς ἀναγκαίας ἐξαιρέσεις καὶ διαβαθμίσεις τὰς ὁποίας ἐπιβάλλει εἴτε ὁ βαθμὸς τῆς ἐνοχῆς τῶν κρατουμένων εἴτε ἡ ἀπαραίτητος πρόνοια διὰ τὸ μέλλον. Ἀλλὰ δὲν θὰ ἔπρεπεν, ἴσως, ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀποφύγῃ, πρὸς τὸ παρὸν τοὐλάχιστον, τὴν ἀπονομὴν χαρίτων ἢ νὰ περιορίσῃ ταύτας εἰς ἕνα ἀσήμαντον ἀριθμόν; Δὲν εἶναι τάχα βάσιμος ὁ φόβος ὅτι ἐνήργησεν αὕτη μετ’ ἄκρας σπουδῆς; Ὄχι, κύριοι, δὲν εἶναι ἴδιον ἡμῶν νὰ εἰσηγούμεθα τὴν λῆψιν ἀώρων ἀποφάσεων. Καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου δὲν θὰ ἦτο ἴσως περιττὸν νὰ παράσχω μίαν ἐξήγησιν ἐπὶ ὑπαινιγμοῦ ὅστις ἐρρίφθη κατὰ τὴν χθεσινὴν συζήτησιν. Κατὰ τὴν διάρκειαν, κύριοι, τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος δὲν ἔσχον ποτὲ τὴν εὐκαιρίαν νὰ εἰσηγηθῶ εἰς τὸν τότε Πρωθυπουργὸν καμμίαν ἀπολύτως ἀπόφασιν, εἴτε ἐσπευσμένην εἴτε μὴ ἐσπευσμένην. Κλείω τὴν παρένθεσιν διὰ νὰ ἐπαναλάβω ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν προῆλθεν εἰς τὰς ἀποφάσεις της ἐν σπουδῇ ἀλλὰ κατόπιν ὡρίμου σκέψεως καὶ ἠρέμου μελέτης τῶν περιστάσεων. Προῆλθεν εἰς αὐτὰς διὰ δύο λόγους. Διότι ἐθεώρησεν ὅτι ὅσον καὶ ἂν ἐξεγείρωνται τὰ αἰσθήματα ἡμῶν, ὅσον καὶ ἂν ἐξεγείρηται ἡ συνείδησις ἡμῶν ἀπὸ τὴν ἀνατρεπτικὴν ἀπόπειραν, δὲν θὰ ἦτο ἐπιτετραμμένον κατὰ τὰς στιγμὰς ταύτας νὰ ἀποστρέψωμεν τὸ βλέμμα μας ἀπὸ μίαν ἀνάγκην ὑπερτέραν, ἡ ὁποία χρήζει ἱκανοποιήσεως ὅσον τὸ δυνατὸν ταχυτέρας καὶ ὅσον τὸ δυνατὸν πληρεστέρας, ἀπὸ τὴν ἀνάγκην τῆς ἐσωτερικῆς εἰρηνεύσεως. Προῆλθον εἰς τὴν ἀπόφασιν αὐτὴν διότι δὲν τρέφομεν καμμίαν ἀνησυχίαν διὰ τὸ μέλλον. Καὶ δὲν τρέφομεν, καμμίαν ἀνησυχίαν ὄχι διότι φανταζόμεθα ὅτι εἶναι δυνατὸν ἀπὸ μιᾶς ἡμέρας εἰς ἄλλην μία εὐάριθμος τάξις ἀνθρώπων, ἡ ὁποία ἐπιμένει νὰ ζῇ ἐν μέσῳ αἱματηρῶν ὁραματισμῶν, νὰ παύσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ ἀποβλέπῃ ἢ καὶ νὰ ἐξυφαίνῃ ἐν κρυπτῷ νέας σκευωρίας, ἀλλὰ διότι χθὲς μόλις προελθόντες ἐκ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, τῆς ὁποίας ἡ παροῦσα Συνέλευσις ἀποτελεῖ τὴν ἐνσάρκωσιν, διαθέτομεν ὅλην τὴν ἀναγκαίαν ἠθικὴν καὶ ὑλικὴν δύναμιν ὅπως διὰ μόνης τῆς προνοίας τῆς ἐπιβεβλημένης, διὰ μόνης τῆς προνοίας τὴν ὁποίαν ἐπιτρέπει ἡ ἐφαρμογὴ τῶν κειμένων νόμων ἐξουδετερώσωμεν πᾶσαν πρόθεσιν κακόβουλον. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους θὰ ἦτο ἀδικαιολόγητον ἐκ μέρους ἡμῶν νὰ μὴ ἐπιζητήσωμεν πάσῃ δυνάμει τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ προγράμματος τῆς Κυβερνήσεως, ἓν τῶν κεφαλαιοδεστέρων τοῦ ὁποίου σημείων ἀποτελεῖ ἡ ἐπίτευξις τῆς ἐσωτερικῆς συμφιλιώσεως. Γνωρίζω καὶ ἐγώ, κύριοι, ὅπως γνωρίζουν πάντες ὅτι, ἀφότου ὁ πολιτικὸς παρ’ ἡμῖν ἀνταγωνισμὸς ἐξῆλθε τῶν φυσικῶν του ὁρίων, ἀφότου δηλαδὴ ἐγεννήθη τὸ περίφημον ἐσωτερικὸν χάσμα, δὲν ἔπαυσε νὰ γίνεται καθ’ ἑκάστην, καὶ κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς μάτην λόγος περὶ γεφυρώσεως τοῦ χάσματος τούτου. Εἶμαι εὐτυχής, κύριοι, δυνάμενος νὰ προσθέσω ὅτι αἱ συμφιλιωτικαὶ αὗται προσπάθειαι προῆλθον κυρίως καὶ δύναμαι νὰ εἴπω ἀποκλειστικῶς ἐκ μέρους τῆς μερίδος ἡμῶν. Ἀνέφερον πλεῖστοι τῶν κ. συναδέλφων σειρὰν παραδειγμάτων κατὰ τὰ ὁποῖα ἡ μερὶς αὕτη εἰς ἣν ἔλαχεν ὁ κλῆρος τῶν θυσιῶν ἀλλὰ καὶ ὁ κλῆρος τῆς Ἐθνικῆς μεγαλουργίας, προσεπάθησε νὰ ἐπιτύχῃ τὴν κατάπαυσιν τοῦ διχασμοῦ καὶ ἂν δὲν τὸ κατώρθωσε τὸ πταῖσμα δὲν εἶναι ἰδικόν μας ἀλλ’ ἐκείνων εἰς τὴν ἀδιάλλακτον τῶν ὁποίων στάσιν προσέκοψαν ὅλαι ἡμῶν αἱ προσπάθειαι, ἐκείνων οἵτινες δὲν ἔχουν νὰ ἐπιδείξουν καὶ μίαν κἂν φράσιν ὑπὲρ τῆς συνδιαλλαγῆς καὶ παρηρμήνευσαν πάντοτε τὰς ἐνεργείας ἡμῶν ὡς ἔνδειξιν ἀδυναμίας. Ποῖον ἐν τούτοις ὀφείλομεν νὰ ἐξαγάγωμεν συμπέρασμα ἐκ τῆς μερικῆς ταύτης ἀποτυχίας; Θὰ ἔπρεπε νὰ συναγάγωμεν ὅτι πρέπει νὰ ἐγκαταλείψωμεν εἰς τὸ μέλλον τὰς διαλλακτικὰς ἡμῶν προσπαθείας ἢ θὰ ἔπρεπε τοὐναντίον νὰ σκεφθῶμεν νὰ ἐνισχύσωμεν αὐτὰς τοῦ λοιποῦ καὶ νὰ τὰς ἐπιτείνωμεν ἀκόμη περισσότερον; Θὰ ἔπρεπεν ἀποδεχόμενοι τὰς προκλήσεις τῶν ἀντιπάλων μας καὶ μιμούμενοι τὸ παράδειγμά των νὰ ἀνασπάσωμεν καὶ ἡμεῖς μίαν ἀδελφοκτόνον μάχαιραν καὶ νὰ κηρύξωμεν ἕνα ἐμφύλιον πόλεμον μέχρις ἐσχάτων, μέχρις ἐξοντώσεως ἑνὸς ἐκ τῶν ἀντιπάλων στρατοπέδων, νὰ ἐξαρτήσωμεν δηλαδὴ τὴν λύσιν τῆς ἐσωτερικῆς κρίσεως ἀπὸ μόνην τὴν ἐπικράτησιν τῆς δυνάμεως ἢ θὰ ἔπρεπε τοὐναντίον νὰ ἄρωμεν ὅλα ἐκεῖνα τὰ προσχήματα—καὶ δυνάμεθα νὰ τὸ πράξωμεν—ἐφ’ ὧν στηρίζονται οἱ ἐπιδιώκοντες τὴν διαιώνισιν τῶν παθῶν διὰ νὰ ἐξάπτουν καὶ νὰ παραπλανοῦν τὸν Λαόν; Εἶναι ἀκριβές, κύριοι, ὅτι ἡ συμφιλίωσις ἀπέτυχεν ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην, ὅτι δὲν ἐπῆλθεν αὕτη μέχρις ὥρας καθ’ ὅλην τὴν γραμμήν. Θὰ ἦτο, οὐχ’ ἧττον, ἀσυγχώρητος πλάνη ἐκ μέρους ἡμῶν νὰ μὴ ἀναγνωρίσωμεν ὅτι τὸ κίνημα τῆς συμφιλιώσεως δὲν ἀπέβη τελείως ἄκαρπον, ὅτι εὗρε τοὐναντίον ἀπήχησιν ἐπαισθητὴν εἰς τὴν λαϊκὴν συνείδησιν καὶ ὅτι ἀρκεῖ νὰ ἐξαλείψωμεν καὶ τοὺς τελευταίους δισταγμοὺς οἱ ὁποῖοι ἀπομένουν εἰς μερίδα τινα τῆς Κοινῆς Γνώμης περὶ τῆς εἰλικρινείας τῶν συμφιλιωτικῶν μας προθέσεων ὄχι βεβαίως διὰ νὰ ἐμπνεύσωμεν νηφαλιωτέρας σκέψεις εἰς τοὺς ἡγέτας τῆς ἀντιπάλου παρατάξεως, μολονότι καὶ τοῦτο ἴσως δὲν εἶναι ἀδύνατον, ἀλλὰ διὰ νὰ τοὺς καταστήσωμεν τελείως ἀκινδύνους εἰς τὸ μέλλον ἀποξενοῦντες αὐτοὺς πάσης λαϊκῆς συμπαθείας. Ὄσον καὶ ἂν ἀληθεύῃ ὅτι εἶναι νωπὴ ἀκόμη ἡ ἀνάμνησις τῆς αἱματηρᾶς ἀποπείρας τοῦ παρελθόντος Ὀκτωβρίου, δὲν πρέπει νὰ λησμονῆται ὅτι κατὰ τὸ τρίμηνον διάστημα, τὸ ὁποῖον ἐμεσολάβησεν, ἔλαβε χώραν γεγονὸς θεμελιώδους φύσεως, τὸ ὁποῖον ἐξουδετερώνει τὴν σημασίαν, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὸ ὅριον δύο διακεκριμμένων πολιτικῶν περιόδων. Δὲν ἐτερματίσθη μόνον κατ’ αὐτὸ ἡ στρατιωτικὴ ἐπανάστασις, ἀλλὰ ἔληξε καὶ ὀφείλομεν τουλάχιστον νὰ νομίζωμεν ὅτι ἔληξε καὶ μία ἔκρυθμος πολιτικὴ περίοδος ἡ ὁποία χρονολογεῖται ἀπὸ μακροῦ, ἀφ’ ἧς ἐποχῆς ἐπεζήτησε τὸ Στέμμα νὰ ἐπιβάλῃ τὴν προσωπικήν του πολιτικὴν καὶ θέσῃ τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν ὑπεράνω τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ τὰς βλέψεις τῆς Δυναστείας ὑπεράνω τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Εἰς αὐτὴν τὴν περίοδον ἀνήκει τὸ στασιαστικὸν κίνημα καὶ ἀποτελεῖ τὴν τελευταίαν της νοσηρὰν ἐκδήλωσιν. Ἡ νέα ἐθνικὴ σταδιοδρομία, κ. συνάδελφοι, εἰς τὴν ὁποίαν εἰσήλθομεν πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ εἶναι, κατὰ τὸ δυνατὸν, ἀπηλλαγμένη ἀπὸ τὰς ἀναμνήσεις τῶν παλαιῶν διχονοιῶν. Καὶ παρετήρησα εὐχαρίστως ὅτι εἴμεθα περὶ τούτου πάντες σύμφωνοι. Ὑπάρχει βεβαίως μία χρονικὴ διαφορά. Ἡμεῖς ἰσχυριζόμεθα ὅτι διὰ τῶν ἐκλογῶν εἰσήλθομεν εἰς ὁμαλὸν πολιτικὸν βίον, ἐνῷ ἄλλοι θέλουν νὰ ἀρχίσῃ ἡ περίοδος αὕτη ἀπὸ τῆς ἐγκαθιδρύσεως τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος εἰς τὴν χώραν μας. Ἂς ἐλπίσωμεν ὅτι ἡ διαφορὰ μας θὰ εἶναι ζήτημα ἐλαχίστου χρόνου. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἐφόσον ἐν τούτοις ἡμεῖς φρονοῦμεν ὅτι ἔληξεν ὁριστικῶς ἡ περίοδος τῆς ἀνωμαλίας θὰ ἦτο παράλειψις ἐκ μέρους μας νὰ μὴ καθορίσωμεν κατ’ ἀναλογίαν καὶ τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ μὴ προβῶμεν ἀπὸ τοῦδε εἰς τὰ μέτρα τῆς ἐπιεικείας τῶν ὁποίων τὴν ἐφαρμογὴν κρίνομεν ἀπαραίτητον. Ὀφείλω μάλιστα νὰ ὁμολογήσω ὅτι ἡ ἀπόφασις ἡμῶν περὶ ἀπονομῆς χαρίτων δὲν ἀποτελεῖ καινοτομίαν, διότι ἡ Ἐπανάστασις, ἐπὶ τῇ προβλέψει καὶ μόνον τῆς ἐπανόδου τῆς Χώρας εἰς τὴν κανονικήν της τροχιὰν, ἐπρόλαβεν ἡμᾶς εἰς τὴν ὁδὸν τῆς ἐπιεικείας ἀπέναντι τῶν ἐνόχων τοῦ στασιαστικοῦ κινήματος. Ἐκ τῶν ὁπλιτῶν οἱ ὁποῖοι συμμετέσχον εἰς αὐτὸ οὐδεὶς κατεδιώχθη, ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν ἐπίσης οἵτινες συνέπραξαν οἱ πλεῖστοι δὲν ὑπέστησαν οὐδεμίαν τιμωρίαν καὶ ἀπὸ τὰς εἴκοσι θανατικὰς καταδίκας, αἱ ὁποῖαι κατεγνώσθησαν, δὲν ἐξετέλεσεν οὔτε μίαν. Καὶ ἔπραξεν ἄριστα. Εἰς τὸ ἔργον αὐτὸ θὰ τὴν παρακολουθήσωμεν ἀφόβως. Ἐν γνώσει διατελοῦντες ὅτι ἡ ἐπ’ ἄπειρον ἐξακολούθησις τῆς διαιρέσεως ἄγει ἡμᾶς πρὸς τὴν ὁριστικὴν ἀποσύνθεσιν θὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἀφυπνίσωμεν καὶ εἰς τοὺς ἡγουμένους τῶν ἐχθρῶν μας τὸ αἴσθημα τῆς εὐθύνης ἀπέναντι ἑνὸς νέου ἐθνικοῦ ἀνοσιουργήματος. Ἀλλὰ καὶ ἂν αὐτοὶ δὲν θελήσουν νὰ ἀνανήψουν ὅλας ἡμῶν τὰς προσπαθείας θὰ καταβάλωμεν διὰ νὰ ἀποδείξωμεν ὅτι ἡ λαϊκὴ συμφιλίωσις δὲν ἀποτελεῖ οὐτοπίαν. Καὶ ἐλπίζομεν ὅτι θὰ κατορθώσωμεν ταχέως νὰ ἀποκαταστήσωμεν τὴν διασπασθεῖσαν ἑνότητα ἐντὸς τῶν κόλπων τῆς ἑλληνικῆς οἰκογενείας, διὰ τῆς ὁποίας καὶ μόνης δυνάμεθα νὰ ἀποβλέπωμεν μετ’ ἐλπίδων εἰς τὸ μέλλον. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι δυνάμεθα σήμερον νὰ λύσωμεν τὴν Συνεδρίασιν ἵνα συνεχίσωμεν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν κυβερνητικῶν δηλώσεων αὔριον.

§172ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§173ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις δι’ αὔριον 5 μ. μ. (Ὥρᾳ 11.15′ μ. μ.)