1922.02.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 61η

Παρασκευή, 25ης Φεβρουαρίου 1922

Προεδρία κ. Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗ ΛΟΜΒΑΡΔΟΥ

(Ὥρα 5 μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Παρακαλεῖται ὅπως προσέλθῃ καὶ ὁρκισθῇ ὁ πληρεξούσιος Ἀδριανουπόλεως Χατζῆ Ἀχμέτ–Ἰμβραήμ Ζαδὲ Βέης. (Προσκομισθέντος τοῦ Κορανίου προσέρχεται ὁ πληρεξούσιος Ἀδριανουπόλεως Χατζῆ Ἀχμὲτ Ἰμβραὴμ Ζαδὲ Βέης, ὁ ὁποῖος θεὶς τὴν χεῖρα ἐπὶ τοῦ Ἱεροῦ Κορανίου δίδει τὸν ἑξῆς συνταγματικὸν ὅρκον. «Ὁρκίζομαι εἰς τὸ Ὄνομα τοῦ Παντοδυνάμου Θεοῦ καὶ τοῦ μόνου Αὐτοῦ Προφήτου, ὅστις εἶναι ὁ Μωάμεθ, ὅτι πιστὸς εἰς τὸν συνταγματικὸν Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων Κωνσταντῖνον, θὰ ἐκπληρώσω εὐσυνειδήτως τὰ τοῦ πληρεξουσίου καθήκοντα, ὅτι οὐδὲ θὰ προτείνω οὐδὲ θὰ ψηφίσω τι ἀντιβαῖνον εἰς τὰς πεποιθήσεις μου καὶ ὅτι θὰ συντελέσω εἰς τὴν διαρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος ὅπως ἐξασφαλισθῶσι τὰ δικαιώματα καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἔθνους καὶ τοῦ λαοῦ»).

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μετὰ λύπης μου ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Συνέλευσιν ὅτι διαρκούσης τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Συνελεύσεως ἀπεβίωσαν οἱ πληρεξούσιοι Λαρίσσης Γ. Γκανίλας καὶ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος Κ. Γεροκωστόπουλος καὶ Κ. Σταματόπουλος. Τὸ Προεδρεῖον, ἅμα τῇ ἀναγγελίᾳ τῶν θανάτων ἔσπευσε νὰ καταθέσῃ στεφάνους ἐπὶ τῆς σοροῦ αὐτῶν, ἀπέστειλε δὲ καὶ συλλυπητήρια γράμματα εἰς τὰς οἰκογενείας αὐτῶν. Ἐλπίζω ὅτι ἡ Συνέλευσις θέλει ἐγκρίνῃ τὰς ἐνεργείας ταύτας τοῦ Προεδρείου.

§3ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§5Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἡ Κυβέρνησις ἀνεκοίνωσε τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς νὰ προσέλθῃ εἰς στενωτέραν ἐπαφὴν μετὰ τῶν Συμμάχων Κυβερνήσεων καὶ νὰ ἀνακοινώσῃ πρὸς αὐτὰς τὰς ἀντιλήψεις αὐτῆς περὶ τῆς περαιτέρω διεξαγωγῆς καὶ λύσεως τοῦ προβλήματος τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐνέκρινε τὴν ἀπόφασιν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, ψηφίσασα τὴν πρὸς αὐτὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς. Ἀπῆλθον μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τὰς Συμμαχικὰς πρωτευούσας. Ἠρξάμεθα ἀπὸ τῶν Παρισίων. Ἐφθάσαμεν ἐκεῖ συγχρόνως μὲ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συνθήκης τῆς Ἀγκύρας. Ὁ τότε Πρωθυπουργὸς τῆς Γαλλίας κ. Μπριάν, ἀνακοινώσας ἡμῖν τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμφωνίας, ἐδήλωσε διὰ τοῦ κατηγορηματικωτέρου τρόπου ὅτι ἡ Γαλλία οὐδεμίαν ἀνέλαβε διὰ τῆς συμφωνίας ἤ διὰ μυστικῶν παραρτημάτων αὐτῆς ὑποχρέωσιν νὰ βοηθήσῃ τὴν Τουρκίαν. Ὁ κ. Μπριὰν συνεβούλευσε νὰ ἀποφύγωμεν τὴν ἐκδήλωσιν ἀδιαλλάκτου πνεύματος. Ἐν τῇ ἀποδοχῇ τῆς συμφωνίας τῆς Ἀγκύρας ἐκ μέρους τῶν Τούρκων ὁ κ. Μπριὰν διέβλεπε τὴν ἐπικράτησιν διαλλακτικοῦ πνεύματος παρ’ αὐτοῖς καὶ ἐνόμιζεν ὅτι ὤφειλε νὰ συστήσῃ καὶ εἰς ἡμᾶς διαλλακτικότητα, ἵνα γίνῃ δυνατὴ ἡ ἀποκατάστασις γενικῆς εἰρήνης ἐν τῇ Ἐγγὺς Ἀνατολῇ. Τὴν ἀνάγκην τῆς εἰρήνης ὑπεστήριξε διὰ πάντων τῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα εὕρισκε τόσον ἐν τῷ γενικῷ συμφέροντι πάντων τῶν λαῶν, νὰ τεθῇ τέρμα καὶ εἰς τὴν Ἑλληνοτουρκικὴν ρῆξιν, ἥτις ἀποτελεῖ τὸ τελευταῖον ὑπόλειμμα τῆς παγκοσμίου ρήξεως, ὅσον καὶ ἐν τῷ ἰδιαιτέρῳ συμφέροντι τῶν ἐμπολέμων, οἱ ὁποῖοι ὑφίσταντο τὰς ἐξαντλούσας θυσίας, ἃς συνεπάγεται ἡ παράτασις τοῦ ἀγῶνος. Τὴν ἐξεύρεσιν τρόπου ἱκανοποιητικοῦ τερματισμοῦ τοῦ ἀγῶνος ἐθεώρει δυνατὴν ὁ κ. Μπριάν, ἂν ἡ Ἑλλὰς ἀπέβλεπε μᾶλλον εἰς τὴν οὐσιαστικὴν ἱκανοποίησιν τῶν συμφερόντων αὐτῆς καὶ ἐδεικνύετο ὑποχωρητικὴ ὡς πρὸς τὴν τυπικὴν ἐμφάνισιν τῆς διὰ τῆς εἰρήνης δημιουργηθησομένης καταστάσεως, καθ’ ἣν ἔδει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν καὶ ἡ ἀνάγκη τῆς ἱκανοποιήσεως τῆς φιλοτιμίας τῶν ἡμετέρων ἀντιπάλων. Ἀπαντῶντες εἰς τὰς συστάσεις ταύτας τοῦ κ. Μπριάν, ἐδηλώσαμεν ὅτι τὴν ἀνάγκην τῆς εἰρήνης συναισθάνεται ὑπὲρ πάντα ἄλλον ἡ Ἑλλάς. Φύσει εἰρηνικὸς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἔλαβε τὰ ὅπλα καὶ δὲν ἀγωνίζεται παρὰ ἐκ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀπελευθερώσεως ἀδελφῶν διατελούντων ὑπὸ δουλείαν, ἀπειλοῦσαν καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν αὐτῶν. Ἡ ἐμμονὴ εἰς τὸν ἀγῶνα, παρ’ ὅλας τὰς ὑπερμεγέθεις θυσίας καὶ εἰς αἷμα καὶ εἰς χρῆμα ἅς συνεπάγεται, εἶναι ἀπόδειξις τῆς βαθύτητος τοῦ αἰσθήματος ἐξ οὗ ὁ ἀγὼν ἐμπνέεται. Τὸ αἴσθημα τοῦτο κατέστησεν ἔτι βαθύτερον καὶ ἡ ἱερὰ ὑποχρέωσις πρὸς τοὺς χριστιανικοὺς πληθυσμούς, ἡ δημιουργηθεῖσα ἐκ τοῦ γεγονότος, ὅτι ἡ συμμετοχὴ αὐτῶν εἰς τὸν ἀγῶνα, ἡ ὁποία φυσικῶς ἐπηκολούθησε τὴν ἡμετέραν καὶ τὴν καθόλου συμμαχικὴν ἐνέργειαν καὶ τὰς παρασχεθείσας ὑποσχέσεις καὶ διαβεβαιώσεις περὶ ἀπολυτρώσεως αὐτῶν ἀπὸ τῶν Τούρκων, κατέστησεν ἀπολύτως ἀδύνατον τὴν παραμονὴν αὐτῶν ὑπὸ τὴν Τουρκικὴν κυριαρχίαν, ἥτις ἀσφαλῶς θὰ ἐπιδιώξῃ τὴν πλήρη αὐτῶν ἐξόντωσιν. Τῆς ὑποχρεώσεως δὲ ταύτης πρὸς τοὺς πληθυσμοὺς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας μετέχουσιν ἐξ ἴσου πάντες οἱ Σύμμαχοι, καλέσαντες καὶ δεχθέντες τοὺς χριστιανικοὺς πληθυσμοὺς συνεργάτας ἐν τῷ ἀγῶνι κατὰ τῆς Τουρκίας, τῆς κηρυξάσης τὸν πόλεμον ἐναντίον αὐτῶν, καὶ ὑποσχεθέντες εἰς αὐτοὺς τὴν ἀπολύτρωσιν ἀπὸ τοῦ Τουρκικοῦ ζυγοῦ. Μὲ ὅλην τὴν ζωηρὰν συναίσθησιν τῆς ἀνάγκης τῆς εἰρήνης, ἐξ ἧς ἐμπνέεται ὁ Ἑλληνικὸς λαός, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρίδῃ τὰς ἐπιτακτικὰς ἐπιταγὰς τοῦ αἰσθήματος, τὸ ὁποῖον ἐνέπνευσε τὸν ἀγῶνα του καὶ τὸ ὁποῖον, δὲν ἀμφιβάλλομεν ὅτι θὰ τυγχάνῃ τῆς δεούσης ἐκτιμήσεως ἐκ μέρους τῶν Συμμάχων. Ὁ κ. Μπριάν, ἀποπερατῶν τὰς συστάσεις αὐτοῦ, ἀνεκοίνωσεν ὅτι παρόμοιαι συστάσεις θὰ ἐγένοντο πρὸς ἡμᾶς καὶ ἐν Λονδίνῳ ὅπου ὁ λόρδος Κῶρζον εἶχεν ἐπεξεργασθῆ καὶ θὰ ἀνεκοίνου πρὸς ἡμᾶς καὶ εἰδικὸν σχέδιον συμμαχικῆς ἐνεργείας πρὸς παρέμβασιν μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῶν Τούρκων καὶ ἐπίτευξιν τῆς εἰρήνης. Ἐν Λονδίνῳ ἐξεδηλώθη ἡμῖν ἐπίσης ζωηρὰ ἡ ἐπιθυμία τῆς εἰρήνης. Ὁ Λόρδος Κῶρζον ἀνέπτυξε μετὰ πολλῆς δυνάμεως τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους ἐθεώρει τὴν εἰρήνην ἀναγκαίαν καὶ διὰ τὴν Εὐρώπην καὶ διὰ τὴν Ἀγγλίαν καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα, τῆς ὁποίας τὰ συμφέροντα δὲν ἔλειψε νὰ δηλώσῃ ὁ λόρδος Κῶρζον ὅτι μετ’ ἰδιαιτέρας συμπαθείας πάντοτε ὑπεστήριξε καὶ ὑποστηρίζει ἐξ ἴσου ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις. Πρὸς ἐπίτευξιν τῆς εἰρήνης ὁ λόρδος Κῶρζον ἐθεώρει ἀπαραίτητον τὴν ἀπὸ κοινοῦ ἐνέργειαν τῶν τριῶν Συμμάχων Δυνάμεων, τῶν ὁποίων ἡ παρέμβασις θὰ καθίστα δυνατὴν τὴν εἰρήνην. Ἀλλ’ ἵνα ἐπιληφθῇ τῆς πρὸς τοῦτο ἐνεργείας ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, ἔδει νὰ δηλωθῇ πρὸς αὐτὴν ὅτι θὰ ἐγίνετο δεκτὴ ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἡ μετὰ τὴν συνεννόησιν τῶν Δυνάμεων διατυπωθησομένη παρέμβασις. Ἐπὶ τούτου ὁ λόρδος Κῶρζον ἐζήτησε παρ’ ἡμῶν ἀπάντησιν, ἵνα ἐξ αὐτῆς κανονίσῃ ἂν θὰ προέβαινεν ἢ οὐ εἰς τὰς περαιτέρω ἐνεργείας παρὰ τοῖς ἄλλοις Συμμάχοις πρὸς ἐπίτευξιν τῆς εἰρήνης, ἣν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἐθεώρει τόσον ἐνδεδειγμένην. Μετὰ ὥριμον ἐξέτασιν τῆς καταστάσεως καὶ ἀφοῦ ἐξητήσαμεν καὶ ἐλάβομεν καὶ τὴν γνώμην τῶν ἐνταῦθα μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἐνομίσαμεν ὅτι δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ἀντιδράσωμεν κατὰ τῆς γενικῆς πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς εἰρήνης ἐπιθυμίας καὶ ἀπηντήσαμεν δηλώσαντες, ὅτι προσχωροῦμεν εἰς τὴν ὑπὸ τῆς Βρεττανικῆς Κυβερνήσεως προτεινομένην ἐνέργειαν. Συγχρόνως ἀνεκοινώσαμεν δι’ ἰδιαιτέρου ὑπομνήματος πρὸς τὴν Βρεττανικὴν Κυβέρνησιν τὰς ἡμετέρας ἀντιλήψεις περὶ πάντων τῶν σημείων, τὰ ὁποῖα ἔδει νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις, καὶ τὴν σπουδαιότητα, τὴν ὁποίαν ἕκαστον τῶν σημείων τούτων ἐνέχει καὶ τὰς ἐντεῦθεν ἐνδεικνυομένας λύσεις τῶν σχετικῶν πρὸς αὐτὸ ζητημάτων. Μετὰ τὴν δήλωσιν ἡμῶν ἡ Βρεττανικὴ Κυβέρνησις ἐπρόκειτο νὰ ἄρξηται τῶν διαβημάτων αὐτῆς, ἀλλ’ ἡ ἀνακοίνωσις καὶ δημοσίευσις τῆς Γαλλοκεμαλικῆς συμφωνίας μετὰ τῆς συνοδευούσης αὐτὴν ἐπιστολῆς τοῦ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργοῦ τῆς Ἀγκύρας Γιουσοὺφ Κεμάλ, ἤγαγε τὴν Βρεττανικὴν Κυβέρνησιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσῃ ἐξηγήσεις παρὰ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως καθορισθῇ σαφέστερον ἡ ἐκ τῆς ὑπογραφῆς δημιουργηθεῖσα κατάστασις. Ἐπηκολούθησεν ἀνταλλαγὴ ἀνακοινώσεων μεταξὺ Βρεττανικῆς καὶ Γαλλικῆς Κυβερνήσεως, αἱ ὁποῖαι ἐδημοσιεύθησαν,—ἡ τελευταία τούτων φέρει χρονολογίαν 2)14 Δεκεμβρίου π.ἔ. καὶ δι’ αὐτῶν ἐπετεύχθη ἡ διευκρίνησις διαφόρων σημείων τῆς Γαλλοκεμαλικῆς συμφωνίας, οὕτως ὥστε νὰ ἀποφασισθῇ ἡ ἐν Παρισίοις συνάντησις τῶν Ὑπουργῶν τῶν Ἐξωτερικῶν τῶν τριῶν Συμμάχων, ἵνα ἐξετάσωσι καὶ ἀποφασίσωσι τὸν τρόπον, καθ’ ὃν παρεμβαίνουσαι, θὰ ἐπεδίωκον τὴν ἀποκατάστασιν τῆς εἰρήνης ἐν τῇ Ἐγγὺς Ἀνατολῇ. Ἡ συνάντησις αὕτη εἶχεν ἀποφασισθῆ νὰ γίνῃ ἀμέσως μετὰ τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν τῆς ἐν τῷ μεταξὺ ἀποφασισθείσης ἐν Κάνναις Συνδιασκέψεως, ἥτις συνεκλήθη διὰ ζητήματα μὴ ἀμέσως σχετιζόμενα πρὸς τὸ ἡμέτερον. Κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἐν Ἀγγλίᾳ διαμονῆς ἡμῶν δὲν παρελείψαμεν νὰ ἐπιδιώξωμεν καὶ τὴν διευθέτησιν τοῦ οἰκονομικοῦ ἡμῶν προβλήματος. Ἀπὸ μακροῦ χρόνου ἡ Ἑλλὰς ἤντλησεν ἐκ τῆς ἰδίας αὑτῆς ἀγορᾶς τὰ μέσα πρὸς κάλυψιν τῶν ἐκτάκτων θυσιῶν, ἃς ἐπιβάλλει ὁ ἀγών, οὗ ἔχει ἐπιληφθῇ. Πολὺ πρὸ τῆς συγκλήσεως τῆς Ἐθνικῆς ταύτης Συνελεύσεως, οἱ προκάτοχοι ἡμῶν εἰς τὴν ἑλληνικὴν ἀγορὰν εἶχον προσφύγει πρὸς ἐξεύρεσιν τῶν οἰκονομικῶν μέσων διὰ τὰς πολεμικὰς ἀνάγκας τῆς χώρας. Δάνειον 600 ἑκατομμυρίων ἐγένετο κατὰ τὸ 1917, ἕτερον 75 ἑκατομμυρίων κατὰ τὸ 1918, ἕτερον λαχειοφόρον 300 ἑκατομμυρίων κατὰ τὸ 1920, ἕτερον 400 ἑκατομμυρίων, κατὰ τὸ 1920 ἐλήφθη ἄνευ ἐπιβαρύνσεως τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας. Ἕτερα δάνεια 400 ἑκατομμυρίων, ἐπὶ ἐπιβαρύνσει τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας, εἶχον ἐκδοθῆ καὶ ἐν μέρει πραγματοποιηθῆ, μέχρι Σεπτεμβρίου 1920. Ἐπὶ πλέον δάνειον 200 ἑκατομ. εἶχε δοθῆ ὑπὸ τῆς ἑλληνικῆς ἀγορᾶς, ἔναντι ἐντόκων γραμματίων. Καὶ ὄχι μόνον ταῦτα, ἀλλὰ καὶ τὰς διὰ τῶν συμφωνιῶν τῆς 28ης 17ης) Φεβρουαρίου 1918 καὶ 4)17 Μαρτίου 1919 ὑπεσχημένας ὑπὸ τῶν Συμμάχων πιστώσεις ἐξ 850 ἑκατομμυρίων εἰς φράγκα, δολλάρια καὶ λίρας στερλίνας, προεξώφλησεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ, ἐπὶ ἐκδόσει ἰσαξίου χαρτίνου νομίσματος, καλυπτομένου ὑπὸ τῶν ἐν λόγῳ προκαταβολῶν. Αἱ προκαταβολαὶ ὅμως ἐπραγματοποιήθησαν ἐν ἐλαχίστῳ μέρει μόνον, διότι, μολονότι κατὰ τὰς περὶ αὐτῶν συμφωνίας ἡ καταβολὴ αὐτῶν ἠδύνατο νὰ ζητηθῇ, πρὸ μὲν τῆς συνάψεως τῆς εἰρήνης ὑπὸ ὡρισμένους ὅρους, μετὰ δὲ τὴν πάροδον ἑξαμήνου ἀπὸ τῆς συνάψεως τῆς εἰρήνης ἄνευ ὅρων, ἐν τούτοις δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ καταβληθῶσιν μέχρι τῆς ἐκλογῆς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, παρὰ μόνον ὑπὸ τῆς Βρεττανικῆς Κυβερνήσεως λίραι στερλίναι 6,540,000 ἀντὶ τῶν λιρῶν στερλινῶν 11,325,521 καὶ ὑπὸ τῆς Ἀμερικανικῆς Κυβερνήσεως δολλάρια 15 ἑκατομμύρια ἀντὶ τῶν δολλαρίων 42,259,268. Ὑπὸ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως οὐδὲν κατεβλήθη ἐκ τῶν συμφωνηθεισῶν καταβολῶν τῶν 500 ἑκατομμυρίων. Ἀναγκαῖον νὰ προσθέσω ἐνταῦθα ὅτι ἐγένετο καὶ παροχὴ ὑλικοῦ ἐπὶ πιστώσει εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἐκ μέρους τῆς τε Ἀγγλικῆς καὶ Γαλλικῆς Κυβερνήσεως. Τὸ ποσόν, εἰς ὃ ἀνῆλθεν ἡ ἀξία τοῦ ὑλικοῦ τούτου, δὲν ἐξεκαθαρίσθη ἀκόμη ἐν ὅλῳ. Ἀλλὰ βεβαίως θέλει ὑπερβῆ ἡ ἐξ αὐτοῦ ὀφειλή, πρὸς μὲν τὴν Ἀγγλίαν τὰ 9 ἑκατομμύρια λιρῶν στερλινῶν, πρὸς δὲ τὴν Γαλλίαν τὰ 270 ἑκατομμύρια φράγκων. Ἐὰν εἰς ταῦτα προστεθῇ ἡ ἐξ 7,530,000 δολλαρίων κατὰ τὸ 1919 γενομένη καταβολὴ ἐκ μέρους τῆς Καναδικῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἔχομεν ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τῆς ἔξωθεν διὰ δανείων ἐπικουρίας, πρὸς ἀντιμετώπισιν τῶν πολεμικῶν δαπανῶν. Ὁλόκληρον τὸ ὑπόλοιπον ἐκαλύφθη ἐκ τῶν πόρων τῆς ἑλληνικῆς ἀγορᾶς. Διὰ νὰ ἐννοηθῇ δὲ ἐντελῶς ἡ ἀντοχὴ αὐτῆς, δέον νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ ἑλληνικὴ ἀγορὰ ἔχει ἐπιβαρυνθῆ καὶ μὲ τραπεζιτικὰ γραμμάτια δραχμῶν 266.000.000, ἐκδοθέντα εἰδικῶς διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ ἐν Μακεδονίᾳ Γαλλικοῦ στρατοῦ καὶ δανεισθέντα ὑπὸ τῆς ἐκδούσης αὐτὰ Ἐθνικῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος, εἰς τὴν μετ’ αὐτῆς συμβληθεῖσαν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν. Τὰ τραπεζικὰ ταῦτα γραμμάτια ἐξεδόθησαν μὲ κάλυμμα τὸ ἄνοιγμα ἰσαξίας πιστώσεως ὑπὲρ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ὑπὸ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως. Τῆς πιστώσεως ταύτης, μήπω πραγματοποιηθείσης, τὰ τραπεζιτικὰ ταῦτα γραμμάτια ἐκπροσωποῦντα δάνειον ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς ἀγορᾶς, εὕρηνται ἐν κυκλοφορίᾳ. Ἐπὶ πλέον ἀπὸ τοῦ Νοεμβρίου π. ἔ. εἰς τὴν ἑλληνικὴν ἀγορὰν προσεφύγομεν ἵνα ἀνταποκριθῶμεν εἰς τὰς ὑπερόγκους δαπάνας, ἅς ἐπέβαλεν ἡ συνέχισις τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων. Ἐπὶ ἐκδόσει ἀναγκαστικῶς κυκλοφορούντων τραπεζιτικῶν γραμματίων ἐδανείσθημεν τὸ πλεῖστον τῶν πρὸς τοῦτο χρησιμοποιηθέντων ποσῶν, ἀλλὰ καὶ τὸ λοιπὸν ἐκ δανείων ἐκ μέρους τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἐπορίσθημεν. Ἐκ τῆς συντόμου ταύτης ἐκθέσεως εἶναι πρόδηλος ἡ ἐπιβάρυνσις τῆς ἐσωτερικῆς ἡμῶν ἀγορᾶς καὶ εὐνόητον πόσον ἐνδεδειγμένη ἦτο ἡ προσπάθεια νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν εὕρεσιν κεφαλαίων ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, δι’ ὧν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀνακουφίσωμεν σοβαρῶς τὴν οἰκονομικὴν δυσφορίαν, τὴν ἐκ τῶν εἰρημένων λόγων κατ’ ἀνάγκην δημιουργηθεῖσαν. Ἡ εὕρεσις δανείου ἐν οἱᾳδήποτε ἀλλοδαπῇ ἀγορᾷ προϋποθέτει τὴν προσοχὴν ἀσφαλειῶν διὰ προσόδων εἰδικῶν τοῦ Κράτους καθισταμένων ὑπεγγύων εἰς τοὺς πιστωτάς. Διὰ τῶν συμφωνιῶν τοῦ 1918 καὶ 1919, δι’ ὧν συνεφωνήθησαν, ὡς πρὸ ὀλίγου ἐξέθηκα, αἱ παρὰ τῶν τριῶν Δυνάμεων προκαταβολαὶ τῶν 850 ἑκατομμυρίων συνεφωνήθη ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς σύναψιν ἐξωτερικοῦ δανείου ἐπὶ παροχῇ ἀσφαλείας δι’ ὑποβολῆς εἰδικῶν προσόδων εἰς ἐγγύησιν ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως τῶν ὑποσχεθεισῶν τὰς προκαταβολὰς τριῶν Δυνάμεων. Ἡ ἔννοια καὶ ὁ σκοπὸς τῆς ρήτρας ταύτης εἶναι πρόδηλοι. Αἱ δυνάμεις ἐπιφυλάσσονται νὰ αἰτήσωνται ὑπὲρ ἑαυτῶν ἀσφαλείας ὑπὲρ τῶν πιστωμάτων αὐτῶν ἐκ τῆς πραγματοποιήσεως τῶν προκαταβολῶν, ἐὰν ἤθελον κρίνει τοῦτο ἀναγκαῖον, ἵνα πρὸ πάσης συνάψεως δανείου ἐξασφαλισθῇ ἡ συναίνεσις πρὸ παντὸς τῆς Δυνάμεως ἐκείνης, ἥτις εἶχε καταβάλει τὴν μεγίστην προκαταβολήν, ἤτοι τῆς Ἀγγλίας, καὶ ἕνεκα τῆς ἐν Ἀγγλίᾳ παρουσίας ἡμῶν προήλθομεν εἰς διαπραγματεύσεις μετὰ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως. Αἱ διαπραγματεύσεις κατέληξαν εἰς τὴν συμφωνίαν τὴν ὑπογραφεῖσαν τὴν 9)22 Δεκεμβρίου 1921. Κατὰ ταύτην ἡ Βρεττανικὴ Κυβέρνησις συναινεῖ ὅπως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δανεισθῇ μέχρι τοῦ ποσοῦ 15 ἑκατομμυρίων λιρῶν στερλινῶν ἐκ τῆς Ἀγγλικῆς ἀγορᾶς, διαθέτουσα ἐν ὅσῳ τὸ δυνατὸν μείζονι ποσότητι ἐξ αὐτῶν εἰς προμήθειαν εἰδῶν ἐκ τῆς αὐτῆς ἀγορᾶς. Συναινεῖ ἐπίσης ὅπως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις χορηγήσῃ διὰ τὸ δάνειον ἐξασφάλισιν διὰ τῶν ἀναγκαίων ὑπεγγύων προσόδων. Εἰς ἀντάλλαγμα τούτου ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις παραιτεῖται τῆς ἀξιώσεως τῆς καταβολῆς τοῦ ὑπολοίπου τῶν κατὰ τὰς συμφωνίας τοῦ 1918 καὶ 1919 προκαταβολῶν καὶ ὑποχρεοῦται ἵνα ἐκ τοῦ προϊόντος δανείου καταβάλῃ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν, ἥτις εἶναι ὁ δικαιοῦχος τοῦ ὑπολοίπου, τὴν ἀπαιτουμένην ποσότητα, ὅπως ἡ Ἐθνικὴ Τράπεζα ἱκανοποιουμένη παραιτηθῇ πάσης ἐκ τοῦ ὑπολοίπου τούτου ἀξιώσεως παρὰ τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως. Κατόπιν τῆς ὑπογραφῆς τῆς συμφωνίας ταύτης κατέστησαν δυναταὶ αἱ περὶ δανείου ἐν τῇ Ἀγγλικῇ ἀγορᾷ διαπραγματεύσεις. Αἱ διαπραγματεύσεις ἤρξαντο ἀμέσως τότε, ἔφθασαν δὲ εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε νὰ μὴ ὑπολείπηται παρὰ ἡ ὑπὸ τῆς Διεθνοῦς Ἐπιτροπῆς ἀποδοχὴ τῆς ἀναλήψεως τῆς διαχειρίσεως τῶν σχετικῶν ὑπεγγύων προσόδων καὶ ἡ συγκατάθεσις τῆς Ἀμερικανικῆς Κυβερνήσεως, ἵνα προβῶμεν εἰς τὸν καταρτισμὸν τῆς σχετικῆς συμβάσεως. Περὶ ἀμφοτέρων τούτων ἐγένοντο τὰ σχετικὰ διαβήματα καὶ ἀναμένομεν προσεχῶς τὴν ἔκβασιν αὐτῶν.

§6Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ζητῶ νὰ μάθω ἄν ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, παρασχοῦσα τὴν ἄδειαν διὰ τὴν συνομολόγησιν δανείου ἐν τῇ Ἀγγλικῇ ἀγορᾷ, ζητεῖ ἀσφαλείας διὰ τὸ ὑπολειπόμενον ἐκ τῶν 12 ἑκατομμυρίων δραχμ. ποσὸν τῶν 6½ ἑκατομμυρίων λιρῶν.

§7Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Ὄχι.

§8Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὥστε παραμένει τὸ ποσὸν αὐτὸ εἰς χρέωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἐπὶ τῇ ἁπλῇ πίστει του;

§9Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Μάλιστα.

§10Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἔκαμα τὴν ἐρώτησιν διὰ νὰ εἶμαι, δίκαιος, διότι ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις ἐδικαιοῦτο κατὰ τὴν παλαιὰν σύμβασιν νὰ λάβῃ ἀσφαλείας καὶ διὰ τὸ ποσὸν τοῦτο. Εἶναι λοιπὸν ἕν ἀπόκτημα τοῦτο.

§11Γ. ΠΩΠ. Πρόκειται περὶ συμφωνίας......

§12Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Θέλετε νὰ ἐπεξηγήσητε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγὼ λέγω; Εἶμαι ἀρκετὸς νὰ εἴπω τοῦτο μόνος μου. Θέλετε νὰ τὸ ἀντικρούσητε; Δὲν εἶναι ὥρα συζητήσεως. (Ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ δημιουργεῖται θόρυβος ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ τοῖς θεωρείοις, παρ’ ὅλην τὴν προσπάθειαν τοῦ κ. Προέδρου ὅπως ἐπιβάλῃ ἡσυχίαν. Οἱ πληρεξούσιοι κ.κ. Α. Τζωρζόπουλος, Ι. Χρηστοδουλιᾶς, Δ. Χατζῖσκος καὶ Α. Σλῆμαν διαμαρτύρονται ζητοῦντες νὰ κενωθῶσι τὰ θεωρεῖα).

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ παύσωσι τὰ θεωρεῖα θορυβοῦντα, ἄλλως θὰ διατάξω τὴν ἐκκένωσιν αὐτῶν.

§14Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Συνιστῶ νὰ ἀφεθῶσιν ἥσυχοι οἱ κύριοι πληρεξούσιοι ἵνα ἀκούσωσι τοὺς ρήτορας καὶ συσκεφθῶσι ψυχραίμως ἐν τοιαύταις κρισίμοις περιστάσεσι περὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων.

§15Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς ἀνωτέρω σχετικῆς τῷ δανείῳ συμφωνίας, ἐπικειμένης πλέον τῆς ἐνάρξεως τῆς Διασκέψεως τῶν Καννῶν καὶ ἀμέσως μετ’ αὐτὴν τῆς συναντήσεως τῶν τριῶν ὑπουργῶν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν Παρισίοις, μετέβημεν εἰς Ρώμην. Ἐν Ρώμῃ συνηντήθημεν μετὰ τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ Μπονόμι καὶ ἐπανειλημμένως μετὰ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν μαρκησίου Ντέλα Τορέττα. Αἱ αὐταὶ διαθέσεις πρὸς ἐπιδίωξιν τῆς εἰρήνης ἐν τῇ ἐγγὺς Ἀνατολῇ ἐπεκράτουν καὶ ἐν Ρώμῃ. Ἐξεθήκαμεν τὴν ἡμετέραν ἄποψιν καὶ ἀντηλλάξαμεν γνώμας μετὰ τοῦ Ἰταλοῦ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπὶ τῆς καταστάσεως ἥτις ἐπρόκειτο νὰ συζητηθῇ καὶ κανονισθῇ κατὰ τὴν συνάντησιν τῶν τριῶν Ὑπουργῶν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν Παρισίοις ἀμέσως μετὰ τὴν Συνδιάσκεψιν τῶν Καννῶν. Ἀλλ’ ἡ Συνδιάσκεψις τῶν Καννῶν ἐτερματίσθη κατὰ τρόπον, ὅστις καθίστα ἀδύνατον τὴν συνέχισιν αὐτῆς διὰ τῆς ἐν Παρισίοις συναντήσεως τῶν τριῶν Ὑπουργῶν. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Μπριὰν παρῃτήθη διεδέχθη δ’ αὐτὴν ἡ Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν κ. Πουανκαρέ. Ἡ νέα αὕτη Κυβέρνησις ἐπεκοινώνησε μετὰ τοῦ Προέδρου αὐτῆς καὶ πρὸ τῆς ἐπισήμου αὐτῆς ἐγκαταστάσεως μετὰ τοῦ Ἄγγλου Πρωθυπουργοῦ ἀπερχομένου ἐκ Καννῶν, καὶ ἀμέσως κατόπιν μετὰ τοῦ Ἄγγλου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, διερχομένου ἐκ Παρισίων. Συνεφωνήθη ὅτι ἡ συνάντησις τῶν τριῶν Ὑπουργῶν θὰ ἐγίνετο τὴν 1ην Φεβρουαρίου ἐ. ἔ. Μεταβὰς ἐν τῷ μεταξὺ εἰς Λονδῖνον, ἵνα ἀσχοληθῶ περὶ τὰς διαπραγματεύσεις τοῦ δανείου, ἦλθον εἰς Παρισίους καὶ μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπεσκέφθημεν τὴν 15)28 Ἰανουαρίου τὸν κ. Πουανκαρέ, εἰς τὸν ὁποῖον ἐξεθήκαμεν τὰς ἡμετέρας ἀντιλήψεις. Ὁ κ. Πουανκαρὲ μετ’ ἀναδρομὴν εἰς τὸ παρελθόν, ἥν ὁ ἴδιος ἐχαρακτήρισεν ὡς ἱστορικὴν καὶ μὴ ἀσκοῦσαν ἐπιρροὴν ἐπὶ τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως τῆς Κυβερνήσεώς του, ἐδήλωσεν ἡμῖν πᾶσαν προθυμίαν ὅπως κατὰ τὴν ἐπικειμένην συνδιάσκεψιν ἐπεζητήσῃ λύσιν ἐκ συμφώνου μετὰ τῆς Ἀγγλίας ἐξασφαλίζουσαν εἰρήνην δικαίαν καὶ διαρκῆ ἐν τῇ Ἐγγὺς Ἀνατολῇ. Ἀλλὰ καὶ πάλιν δὲν ἐγένετο δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ συνάντησις τῶν τριῶν Ὑπουργῶν. Ὑπόμνημα τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως περιλαμβάνον τὰς ἀντιλήψεις αὐτῆς περὶ τοῦ τρόπου καὶ τῶν ὅρων τῆς ἐπεμβάσεως τῶν τριῶν Δυνάμεων, ἀνακοινωθὲν εἰς τὴν Βρεττανικὴν Κυβέρνησιν τὴν 28 Ἰανουαρίου, ἐκρίθη ὑπ’ αὐτῆς ὡς ἐπαγόμενον τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναβολῆς τῆς συναντήσεως τῆς 1ης Φεβρουαρίου. Ἐνῷ δὲ κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας τοῦ Φεβρουαρίου ὑπελογίζετο ὅτι θὰ κατωρθοῦτο ἡ συνάντησις νὰ γίνῃ τὴν 8ην ἤ τὴν 9ην Φεβρουαρίου, ἐπῆλθεν ἡ κυβερνητικὴ κρίσις ἐν Ἰταλίᾳ, ἥτις κατέστησε ἀδύνατον τοῦτο. Ἡ ἐν Ἰταλίᾳ κυβερνητικὴ κρίσις παρετάθη, ὅτε δὲ κατηρτίσθη ἡ νέα Ἰταλικὴ Κυβέρνησις, ἐπεσπεύσθη ἡ σύγκλισις τῆς Διασκέψεως. Κατὰ τὴν ἐκ τῆς Ἰταλικῆς πρωτευούσης διέλευσίν μου ὁ Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν διεβεβαίωσαν ἡμᾶς διὰ τὸ ὑπὲρ τῆς ἐπιτεύξεως δικαίας εἰρήνης ἐνδιαφέρον αὐτῶν καὶ ἀνεκοίνωσαν ὅτι ἡ Διάσκεψις θὰ γίνῃ μετὰ τὴν σύγκλησιν τῆς Ἰταλικῆς Βουλῆς καὶ τὴν παρ’ αὐτῆς ψήφισιν ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἤτοι περὶ τὰς 9)22 προσεχοῦς Μαρτίου. Ἡ χρονολογία δὲ αὕτη ἐβεβαιώθη καὶ ἀπὸ χθεσινὰς ἐπισήμους εἰδήσεις ἐκ Λονδίνου καὶ Ρώμης. Ἐξέθηκα εἰς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν ἐν πάσῃ δυνατῇ λεπτομερείᾳ τὸ ἱστορικὸν τῶν μέχρι σήμερον ἐνεργειῶν ἡμῶν καὶ τὴν ἐνεστῶσαν κατάστασιν τῶν πραγμάτων. Ἡ ἔκθεσις αὕτη, δύναται νὰ συνοψισθῇ εἰς ταῦτα. Πανταχοῦ ἐδηλώθη ἡμῖν ἡ ἐπιθυμία τῆς εἰρήνης. Τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην καὶ ἡμεῖς ἐδηλώσαμεν ὅτι συμμεριζόμεθα. Προὐτάθη ἡμῖν ὑπὸ τῆς Βρεττανικῆς Κυβερνήσεως ἡ ἐνέργεια αὐτῆς πρὸς συνεννόησιν τῶν τριῶν Δυνάμεων, ἐπὶ σκοπῷ μεσιτεύσεως αὐτῶν πρὸς ἐπίτευξιν τῆς εἰρήνης, ἄν ἡμεῖς ἐδηλοῦμεν ὅτι θὰ ἐδεχόμεθα τὴν μεσίτευσιν, ὅτε ἐπιτυγχανομένης τῆς συμφωνίας τῶν τριῶν Δυνάμεων, θὰ διετυποῦτο αὕτη. Εἰς τὴν πρότασιν ταύτην τῆς Βρεττανικῆς Κυβερνήσεως προσεχωρήσαμεν. Ἤρξαντο αἱ διαπραγματεύσεις μεταξὺ τῶν Δυνάμεων καὶ τὴν 9)22 προσεχοῦς Μαρτίου συνέρχεται ἐν Παρισίοις ἡ Διάσκεψις τῶν Ὑπουργῶν τῶν Ἐξωτερικῶν τῶν τριῶν Συμμάχων Δυνάμεων. Ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ν’ ἀναμείνωμεν τὰ ἀποτελέσματα τῆς Διασκέψεως ταύτης. Ἐν τῷ μεταξὺ ὅμως νὰ λάβωμεν τὰ ἀναγκαῖα οἰκονομικὰ καὶ ἄλλα μέτρα, ἵνα ὦμεν ἕτοιμοι ν’ ἀνταποκριθῶμεν εἰς πᾶσαν τυχὸν παρουσιασθησομένην περιπέτειαν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν θὰ εἰσηγηθῇ τὰ οἰκονομικὰ μέτρα, ὧν τὴν λῆψιν νομίζομεν ἀναγκαίαν, τόσον πρὸς ἀντιμετώπισιν τῆς ἀμέσου καταστάσεως μέχρι τῆς συνάψεως τοῦ ἐξωτερικοῦ δανείου, ὅσον καὶ πρὸς βελτίωσιν τῆς παγίας οἰκονομικῆς καταστάσεως. Ἐπὶ τούτων τῶν προτάσεων ἡμῶν θὰ ἔχῃ νὰ ἀποφανθῇ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις. Ἡμεῖς ἔχομεν τὴν συνείδησιν ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν, ἥτις θὰ διεξαχθῇ ὅταν ἡ ἐθνικὴ ὑπόθεσις ἐπιτρέψῃ τοῦτο, θὰ καταδειχθῇ ὅτι πᾶσαν κατεβάλομεν προσπάθειαν ἐν τῇ ἐπιδιώξει τῆς ἀρίστης δυναμικῆς διαρρυθμίσεως τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως ἐν τῇ ὑπαρχούσῃ καταστάσει τῶν πραγμάτων. Τὸ ἔργον ἡμῶν ἦτο ἐξόχως δυσχερές. Τὰς δυσχερείας αὐτοῦ ἔχομεν τὴν πεποίθησιν ὅτι οὐδαμῶς παραγνωρίζει, οὔτε τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ἡ εὐθικρισία, οὔτε τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἡ ὑγιὴς καὶ ὤριμος πολιτικὴ ἀντίληψις. Καὶ ὁμιλῶν περὶ δυσχερειῶν, ἐννοῶ τὰς ἠθικὰς δυσχερείας τὰς παρεμβαλλομένας ἐκ τῶν πραγμάτων, τῶν διαφευγόντων τὴν ἄμεσον ἐπίδρασιν οἱασδήποτε ἐνεργείας. Γνωρίζω ὅτι ὑπάρχουσιν οἱ ἀρεσκόμενοι νὰ παραγνωρίζωσιν τὰς δυσχερείας ταύτας οἱ τοῦτο δὲ πράττοντες ἀποτελοῦσι δύο χωριστὰς ὁμάδας. Ὑπάρχει ἡ ὁμὰς τῶν κηρυττόντων ὅτι ἐκ τῶν πραγμάτων οὐδεμία ὑπάρχει δυσχέρεια· ὅτι ἡ μόνη δυσχέρεια προέρχεται ἐκ τῶν προσώπων· ὅτι ἂν δὲν ἐγίνετο ἡ μεταβολή, ἥν ἐπήγαγεν ἡ λαϊκὴ ψῆφος τῆς 1ης Νοεμβρίου 1920, τὸ ἐθνικὸν ζήτημα θὰ ἦτο λελυμένον καὶ ἡ λύσις ἥτις θὰ εἶχεν ἐπιτευχθῆ θὰ ἱκανοποίει καὶ τὰ τολμηρότερα ἐθνικὰ ὄνειρα. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἑτέρα ὁμάς, ἡ ἀρεσκομένη νὰ παραγνωρίζῃ τὰς δυσχερείας, τὰς ἐκ τῶν πραγμάτων, ἡ εὑρίσκουσα ὅτι ἄν ἡ ὑπόθεσις ἡ ἐθνικὴ δὲν ἔφθασεν ἀκόμη εἰς τὴν εὐκταίαν λύσιν, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν ἀνεπάρκειαν ἡμῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν. Ἀμφότεραι αὗται αἱ ὁμάδες εἰς τὸν αὐτὸν σκοπὸν ἀναλίσκουσι τὰς προσπαθείας αὐτῶν. Κοινὴν ἐπιχειροῦσι μάχην κατὰ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ Κυβέρνησις θὰ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ἀντιμετωπίσῃ ἀμφοτέρας ταύτας τὰς ὁμάδας καὶ θὰ ἀντεπεξέλθῃ κατ’ αὐτῶν, ὅταν καὶ ἐφόσον ἡ διεξαγωγὴ τοιούτου ἀγῶνος, ἀδυνάτου κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν τόσῳ κρίσιμον διὰ τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, δὲν θὰ ἀσκήσῃ ἐπιβλαβῆ ἐπιρροὴν ἐπ’ αὐτῆς. Δὲν ἔχω τὴν ἀφέλειαν νὰ πιστεύω ὅτι ἐν τῷ ἔργῳ, τὸ ὁποῖον ἡ ψῆφος τῆς 1ης Νοεμβρίου 1920 ἐπέβαλεν ἐπὶ τοὺς ὤμους ἡμῶν, δὲν διεπράξαμεν καὶ σφάλματα. Ἀλλὰ πιστεύω ἀκραδάντως ὅτι τὰ σφάλματα ἡμῶν εἶναι ἀναπόφευκτα εἰς ἔργον ἀνθρώπινον, λεπτομερειακὰ σφάλματα, τὰ ὁποῖα κατ’ οὐδὲν ἀπεμάκρυναν ἡμᾶς τῆς πολιτικῆς γραμμῆς, ἥν ὀρθῶς καθωρίσαμεν καὶ ἀπαρεγκλίτως ἐτηρήσαμεν, συμφώνως καὶ πρὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ πρὸς τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τὰς πολιτικὰς ἀντιλήψεις. Ἐκφράζων δὲ τὴν πεποίθησίν μου ταύτην δὲν παραγνωρίζω ὅτι ἐν τῷ ἔργῳ, τὸ ὁποῖον ἐπετελέσαμεν, ὑπέστημεν καὶ φθοράν. Εἶναι ἀμείλικτος φυσικὸς νόμος, ὅτι οὐδὲν ἔργον συντελεῖται ἄνευ ἀναλώσεως. Καὶ τὸ ἔργον τὸ πολιτικόν, ἐπάγεται ἐπίσης ἀνάλωσιν τῶν ἐργαζομένων αὐτὸ πολιτικῶν ἀνδρῶν. Ἀλλ’ εἶναι αὕτη ἡ ἀνάλωσις, ὠφέλιμος διὰ τὴν χώραν. Καὶ εἶναι ἀνάλογος μὲ τὴν δυσχέρειαν ἤγουν μὲ τὴν σοβαρότητα τοῦ συντελουμένου ἔργου. Καὶ τὸ ἔργον ἡμῶν ὑπῆρξε δυσχερέστατον. Καὶ ἡ ἐντεῦθεν ἀνάλωσις, φυσικῶς σοβαρά. Ἀλλά, παρ’ ὅλην αὐτὴν τὴν ἀνάλωσιν, πιστεύω ὅτι ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν κρίσιν ἐκφράζουσα, θὰ κρίνῃ ἡμᾶς ἁρμοδίους διὰ τὴν συνέχισιν τοῦ ἔργου. Καὶ ἄν οὕτω συμβῇ, ἡ Κυβέρνησις θὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ ἔργον αὐτῆς μεθ’ ὅλου αὐτῆς τοῦ κύρους. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Μητσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§17Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, δὲν πρόκειται νὰ ἀγορεύσω ἐπὶ τοῦ οὐσιαστικοῦ μέρους τοῦ ζητήματος. Θέλω νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς συνεχιστέας ἤ μὴ συζητήσεως. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριε συνάδελφε, νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις.

§18Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· ὁρίστε.

§19Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τόσον σπουδαῖαι, θίγουσι ζητήματα τοσοῦτον σοβαρά, καὶ ἐξ αὐτῶν συνάγεται ἡ εἰκασία συμπερασμάτων καὶ σκεπτικοῦ τοσοῦτον σημαντικοῦ, ὥστε θὰ ζητήσω ἀπὸ τῆς Συνελεύσεως ν’ ἀποδεχθῇ τὴν πρότασιν, ὅπως ἡ περαιτέρω συζήτησις ἐπὶ τῶν δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἀναβληθῇ διὰ τὴν προσεχῆ Δευτέραν· τοῦτο ἐπὶ τῇ σκέψει ὅτι αἱ ὀλίγισται αὐταὶ ἡμέραι θὰ συντελέσωσιν πρὸς ἐπακριβῆ μελέτην παρ’ ἡμῶν τῶν σπουδαιοτάτων θεμάτων, ὅσα ἐθίχθησαν ἢ διαφαίνωνται χωρὶς νὰ θιχθῶσιν, ἐπειδὴ εἶναι πολλὰ τὰ παρεμφερῆ καὶ παραπλήσια πρὸς ὅσα πραγματικῶς ἠκούσαμεν ἄχρι τοῦδε. Ἀλλ’ ἔχει, ἡ ὀλιγοήμερος ἀναβολὴ ἥν ζητῶ καὶ ἄλλον σπουδαιότατον λόγον, ὅτι καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν τῷ μεταξύ, καλῶς σταθμίζων, ἀναλύων, καὶ μελετῶν τὰς σημερινὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, θὰ δυνηθῇ νὰ παρακολουθήσῃ πλέον μετὰ τῆς προσηκούσης προετοιμασίας τὰς ἐπὶ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἡμετέρας εὐρυτέρας, ὡς ἐλπίζω, συζητήσεις. Ὑποσημειῶ μετὰ λόγου τὴν δευτέραν αὐτὴν ἀνάγκην ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, εἶναι αὐτὸς ὅστις συνεχίζει διὰ τοῦ αἵματός του τὴν ἐποποιίαν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, καὶ ὅστις δικαιοῦται νὰ διαλαλῇ ἐν πληρεστάτῃ ἐπιγνώσει τῆς ἐξελίξεώς της καὶ τῆς τύχης του. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει νὰ εἶναι ἐνήμερος καὶ νὰ δύναται νὰ κρίνῃ καὶ αὐτός, καὶ νὰ μὴ σκέπτηται μόνον διὰ τῆς κεφαλῆς τῶν ἀντιπροσώπων του εἶναι, καὶ αὐτὸς οὕτως εἰπεῖν μέλος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεώς του, οὐδὲ παρῃτήθη τῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ, τοῦ νὰ συνδρᾷ, διότι μόνον ἔστειλεν ἡμᾶς ἐνταῦθα. Ἐφιστῶ καὶ πάλιν τὴν προσοχὴν τῶν κυρίων συναδέλφων ἐπὶ τῆς ἐνδεδειγμένης οὕτω πως ὡς ἀναβλητέας περαιτέρω συζητήσεως ἢ μᾶλλον ἐνάρξεως τῆς συζητήσεως, μέχρι τῆς προσεχοῦς Δευτέρας, ὅπως λέγω, κατὰ βάθος τὸ πᾶν πλέον ἐξονυχισθῇ.

§20Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις δηλοῖ ὅτι εὑρίσκεται ἐν πλήρει ἀδυναμίᾳ νὰ δεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ κ. πληρεξουσίου. Ἐπίσης δηλοῖ ὅτι πέραν ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐξέθηκεν ἤδη ἐπὶ τοῦ Ἐθνικοῦ ζητήματος, οὐδὲν ἄλλο δύναται νὰ εἴπῃ, καθόσον ἐκτενεστέρα ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησις θέλει ἀποβῇ ἐπιβλαβὴς εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Στράτος ἔχει τὸν λόγον.

§22Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου μετὰ τὴν ἀφήγησιν τῶν πεπραγμένων ὑπ’ αὐτοῦ ἐν Εὐρώπῃ κατέληξεν δηλῶν, εἰς ἀπάντησιν τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Ἀττικοβοιωτίας, ὅτι θεωρεῖ τὴν ἐκτεταμένην συζήτησιν ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν πραγμάτων ἐπιβλαβῆ καὶ παρακαλεῖ τὴν Συνέλευσιν ἵνα θεωρήσῃ καὶ αὕτη ἐπιβλαβῆ τὴν συζήτησιν καὶ τερματίσῃ ταύτην. Κύριοι, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐπανῆλθεν ἐξ Εὐρώπης κομίζων οὐχὶ τὸν τερματισμὸν τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων, ἀλλ’ ἐκκρεμότητα.

§23Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βέβαια.

§24Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐκκρεμότητα....

§25Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἴμεθα σύμφωνοι.

§26Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἶμαι διατεθειμένος νὰ παραδεχθῶ ὅτι ἔχει δίκαιον, ὡς ἀρχηγὸς Κυβερνήσεως, νὰ ζητήσῃ τὴν μὴ ἐπέκτασιν τῆς συζητήσεως, ἐφόσον κρίνει ὅτι ἡ ἐπέκτασις τῆς συζητήσεως ἐπὶ ἐκκρεμῶν πραγμάτων εἶναι δυνατὸν νὰ προκαλέσῃ βλάβην. Ἀλλὰ καὶ ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἔχει τὸ δικαίωμα, μετὰ ἐνιαυσίαν διαχείρισιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν πραγμάτων, κατὰ τὴν ὁποίαν διεξήχθη πόλεμος αἱματηρὸς καὶ τελευταῖον διπλωματικαὶ ἐνέργειαι, ἔχει τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφανθῇ ἐὰν ἡ περαιτέρω ἐξακολούθησις τῆς διαχειρίσεως τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως ὑπὸ τῆς αὐτῆς Κυβερνήσεως ἱκανοποιεῖ αὐτὴν καὶ τὸ αἴσθημα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν εἶμαι ποσῶς διατεθειμένος νὰ γένωμαι ἐγὼ αἴτιος βλάβης τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων. Μετὰ τοιαύτην παρακέλευσιν πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἶμαι πρῶτος ἐγὼ μετὰ τῶν μετ’ ἐμοῦ συνεργαζομένων πρόθυμος νὰ προσχωρήσω εἰς τὴν τοιαύτην παρακέλευσιν. Ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος παραχρῆμα νὰ θέσω ζήτημα ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§27Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἔθηκα ἤδη ἐγώ.

§28Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δηλῶ συγχρόνως ὅτι, πρὸς ἄρσιν πάσης παρεξηγήσεως, κατόπιν τῶν γενομένων ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν δηλώσεων, ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Συνελεύσεως οὐδεμία θὰ ἔχῃ σχέσιν πρὸς ἐπιδοκιμασίαν ἢ ἀποδοκιμασίαν τῶν πεπραγμένων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τελευταῖον ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ θὰ ἔχῃ τὴν ἔννοιαν τῆς ἐκτιμήσεως τῆς ἐπαρκείας ἢ μὴ ἐπαρκείας, τὴν ὁποίαν ἡ Συνέλευσις φρονεῖ ὅτι ἔχει ἢ δὲν ἔχει ἡ παροῦσα Κυβέρνησις. Καὶ λέγω τοῦτο, ἵνα πάσῃ θυσίᾳ ἀποφύγῃ ἡ Συνέλευσις τὴν διὰ τῆς ἀποφάσεώς της προδέσμευσιν πάσης κατευθύνσεως τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Ἑρμηνεύων οὕτω τὴν ψῆφον τῆς Συνελεύσεως, νομίζω ὅτι διευκολύνω τὴν ἀποφυγὴν πάσης παρερμηνείας καὶ προσφέρω ὑπερτάτην ὑπηρεσίαν εἰς τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος. Συνεπῶς κατόπιν τῆς εἰσηγήσεως τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παράσχωμεν τὴν ψῆφον ἡμῶν, ψῆφον ἁπλῆς ἐμπιστοσύνης ἢ ψῆφον ἁπλῆς δυσπιστίας, ἐπὶ τῇ βάσει μόνον τῶν γνωστῶν δεδομένων ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῶν ἐπιχειρήσεων κατὰ τοῦ Τουρκικοῦ στρατοῦ καὶ τῶν γνωστῶν ὄντων γεγονότων εἰς τὴν Συνέλευσιν. Ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ, κύριοι, δηλῶ ὅτι οἱ συνάδελφοι ὅλοι, οἱ ὁποῖοι μοὶ κάμνουσι τὴν τιμὴν νὰ μὲ περιβάλλωσι διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης των καὶ ἐγὼ θέλομεν δώσει ψῆφον καθαρᾶς ἀρνήσεως ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Δηλῶ μάλιστα ὅτι εἶμαι σύμφωνος πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δύο ὁμάδες ὑπάρχουσιν ἐν τῇ Συνελεύσει, αἵτινες εἶνε διατεθειμέναι νὰ δώσωσι τὴν μάχην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐχαρακτήρισε τὴν μίαν ὁμάδα ὡς ἀποδίδουσαν τὴν ἀποτυχίαν εἰς μόνα τὰ πρόσωπα, οὐχὶ δὲ μόνα τὰ ἀποτελοῦντα τὴν Κυβέρνησιν. Διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ἁρμόδιοι νὰ ἀπαντήσωσιν ἐκεῖνοι, πρὸς τοὺς ὁποίους ἀπευθύνεται ἡ αἰτίασις. Ἀλλὰ διὰ τὴν ἄλλην ὁμάδα—ὑποθέτω δὲ ὅτι ὁ ὑπαινιγμὸς ἀπευθύνεται πρὸς ἐμὲ—διὰ τὴν ἄλλην ταύτην ὁμάδα, τῆς ὁποίας προΐσταμαι, ἐθεώρησεν ὅτι σπεύδει νὰ ἀνατρέψῃ τὴν Κυβέρνησιν, διαφωνοῦσα πρὸς αὐτὴν δι’ ἔλλειψιν ἐπαρκείας ἱκανότητος. Καὶ δηλῶ, ὅτι σπεύδω νὰ δώσω καὶ ἐγὼ μετὰ τῶν συναδέλφων, οἵτινες μοὶ κάμνουσι τὴν τιμὴν νὰ συνεργάζωνται μετ’ ἐμοῦ, σπεύδω καὶ ἐγὼ νὰ δώσω τὴν μάχην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, οὐχὶ δίδων βοήθειαν πρὸς τὴν ἄλλην ὁμάδα, τὴν ὁποίαν ὑπονοεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ σπεύδω νὰ δώσω μάχην, ἵνα προλάβω τὴν κατεύθυνσιν, τὴν ὁποίαν ἡ ἀνεπάρκεια τῆς Κυβερνήσεως δίδει, ἵνα προλάβω κατάντημα, καθ’ ὅ τὰ πράγματα ἤθελον ὁδηγηθῇ ἐν Ἑλλάδι κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἡ Κυβέρνησις, ἡ προελθοῦσα ἐξ ἑνὸς μέρους τῶν συναγωνιστῶν τῆς 1ης Νοεμβρίου, παραδώσῃ ὅλους τοὺς νικητὰς δεσμίους εἰς τοὺς ἡττηθέντας.

§29Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Δὲν βλέπω ὁποία εἶναι ἡ θυσία τὴν ὁποίαν χάριν οὐχὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων διέπραξεν ὁ κ. πληρεξούσιος Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας μονονουχὶ ζητῶν νὰ στεφανωθῇ ἐπὶ τούτῳ ὑπὸ τῶν εὐγνωμονούντων Ἑλλήνων. Λέγει, ἐδέχθη ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπὶ τοῦ συνόλου τῆς πολιτικῆς τῆς ἐξωτερικῆς, ὡς ὀρθῶς προέτεινε, ἡ Κυβέρνησις, διὰ νὰ ἐξετασθῇ ἡ ὑπόθεσις ἡ ἐκκρεμής. Ἀλλ’ ὁ κ. πληρεξούσιος διαμαρτύρεται διὰ τὴν σύγχυσιν, τὴν ὁποίαν φαίνεται ὅτι ὑπώπτευσεν ὅτι ἔχω ἐν τῇ διανοίᾳ τῇ ἐμῇ. Μεταξὺ τῶν δύο ὁμάδων, ἅς ἐν τῷ λόγῳ μου σαφῶς ἐχώρισα ἀπ’ ἀλλήλων, τὶ ἔκαμε τὸν κ. πληρεξούσιον νὰ ὑποπτεύσῃ ὅτι ἐν τῇ διανοίᾳ τῇ ἐμῇ τοιαύτην εἶχα σύγχυσιν;

§30Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τίποτε ἀπολύτως δὲν ὑπώπτευσα.

§31Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ ἐχώρισα τὰ πράγματα. Τὶ εἶναι ἐκεῖνο διὰ τὸ ὁποῖον ἐξεγείρεσθε; Ἀλλ’ ὁ κ. πληρεξούσιος ὁ ὁποῖος λαμβάνει πρόνοιαν ὀρθήν, ὑγιᾶ, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν συμφερόντων τῶν ἐθνικῶν, εἶπεν ὅτι ἡ ψῆφος τῆς δυσπιστίας, τὴν ὁποίαν θὰ δώσωμεν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν εἶναι οὔτε ἐπιδοκιμασία ἀλλ’ οὔτε καὶ ἀποδοκιμασία τῶν ὅσων ἡ Κυβέρνησις ἐπεχείρησεν. Ὁ κ. πληρεξούσιος, ὁ λαμβάνων ταύτην τὴν πρόνοιαν, λέγει· θέλομεν νὰ ἀνατρέψωμεν τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ἐμποδίσωμεν τὴν ἐκ τῆς ἀνεπαρκείας αὐτῆς καταστροφὴν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, ἡ ὁποία θὰ ἐπέλθῃ, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ τὴν πορείαν ἐπὶ τὴν ὁδὸν αὐτῆς. Συμφωνῶ, ὅτι ὅταν ἐγὼ ἀπομακρυνθῶ ἀπὸ τῆς θέσεως αὐτῆς καὶ ἀντὶ ἐμοῦ καθήσῃ αὐτός, ὅταν οἱ ἄλλοι ὑπουργοὶ ἀπομακρυνθῶσιν ἀπὸ τῶν θέσεων αὐτῶν καὶ ἀντ’ αὐτῶν καθήσωσιν οἱ παρακαθήμενοι ἐκεῖ, θὰ σωθῇ ἡ ἐθνικὴ ὑπόθεσις! (ἱλαρότης).

§32Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἀπονείμω δημοσίᾳ τὰ συγχαρητήριά μου πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διότι κατηνάλωσεν ἤ μᾶλλον ἀπεπειράθη νὰ καταναλώσῃ εἰς βάρος μου ἐν τῇ Συνελεύσει, τὸ πνεῦμα, τόσον πνεῦμα πολὺ ὀλιγώτερον τοῦ καταναλωθέντος εἰς βάρος του κατὰ τὴν εἰς Εὐρώπην περιοδείαν του. Δὲν θὰ μὲ εὕρῃ ἀντιφάσκοντα ποσῶς εἰς ὅσα εἶπον, ὅτι κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, συνιστῶντος ἵνα μὴ ἐπεκταθῇ ἡ συζήτησις ἡ πολιτική, συμφωνῶ καὶ χάριν τῶν συμφερόντων τῆς χώρας προτείνω ἐγὼ πρῶτος ἵνα μὴ λάβῃ ἡ ἐκδοθησομένη ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἀπόφασις χαρακτῆρα εἰδικῆς ἐπιδοκιμασίας ἤ ἀποδοκιμασίας τῶν τελευταίων διπλωματικῶν διαπραγματεύσεων τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐρωτᾷ «ἐὰν ὅμως, κύριοι, δὲν θέλετε νὰ λάβητε τὴν εὐθύνην τῆς ἀποδοκιμασίας τοῦ ἔργου, εἰς τὸ ὁποῖον κατέληξα», εἰς τὸ ὁποῖον κατηντήσατε, λέγω ἐγώ, «τότε πῶς θέλετε νὰ κρίνητε διὰ τὴν ἐπάρκειαν ἤ μὴ ἀνεπάρκειαν ἡμῶν ἤ καὶ θέλετε νὰ ἐμπιστευθῇ ἡ Χώρα μετὰ μείζονος ἐλπίδος ἐπιτυχίας εἰς ὑμᾶς καὶ τοὺς περιστοιχίζοντας ὑμᾶς καὶ νὰ ἀπαλλάξῃ τῶν καθηκόντων αὐτῶν τοὺς κατέχοντας τὰ ὑπουργικὰ ἐδώλια». Ἐγὼ λέγω ὅτι εἰς οἵαν θέσιν εὑρίσκονται τὰ ζητήματα τῆς Χώρας, εἶναι τὸ βαρύτερον καὶ τὸ πικρότερον ἔργον, τὸ ἔργον τῆς διαδοχῆς, δι’ ὅλους τοὺς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλθωσι νὰ ἀντικαταστήσωσιν ὑμᾶς.

§33Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ πολλοὺς τὸ γλυκύτερον.

§34Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Σύμφωνοι, καὶ ἀπόδειξις ὅτι δὲν ἐννοεῖτε νὰ φύγητε. Ὁμιλεῖ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ τολμᾷ νὰ ὁμιλῇ ὁ .......

§35Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Τολμῶ πάντοτε δὲν θὰ ὑπάρχῃ περίπτωσις ὅπου ἐγὼ δὲν θὰ τολμῶ.

§36Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ μεγαλείτερον ἐλάττωμα σας, ὅτι τολμᾶτε ἐκεῖ ὅπου δὲν πρέπει. Τολμᾷ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου νὰ ὁμιλῇ περὶ θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν ἤγαγε τὰ ἑλληνικὰ ζητήματα καὶ ἄν σήμερον δὲν θέλω νὰ ἐξέλθῃ ψῆφος, οὔτε σαφῶς ἐπιδοκιμαστικὴ τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως, ἡ ὁποία ἐδόθη, τοῦτο πράττω διότι τὰ πράγματα τὰ πολιτικὰ λαμβάνουσιν ἑκάστοτε τὴν κατεύθυνσιν αὐτῶν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς διαμορφωθείσης καταστάσεως, ἄν δὲ φέρετε εὐθύνην βαρυτάτην, ἡ εὐθύνη τὴν ὁποίαν συγκομίζετε, εἶναι ὅτι ἠγάγετε τὰ ἐθνικὰ πράγματα εἰς τὸ κατάντημα αὐτό, ὥστε ἡ βελτίωσις αὐτῶν νὰ εἶνε δυσχερὴς διὰ πάντα ἄλλον.

§37Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ σᾶς θὰ εἶνε εὔκολος.

§38Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀκριβῶς δέ, ὅταν μετὰ πάσης ἀφελείας ψυχικῆς καὶ μετὰ τόσης ἐκδηλώσεως πνεύματος προσέρχεσθε ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, ἵνα ὁμιλήσητε σήμερον περὶ προστασίας τῶν δικαιωμάτων τῶν χριστιανῶν, τὴν ὁποίαν συνεστήσατε εἰς τὰς τρεῖς Δυνάμεις, καὶ περὶ μεσολαβήσεως, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθητε ἄνευ ὅρων ἐκ τῶν προτέρων, λησμονεῖτε ὅτι ἐκηρύξατε πόλεμον πάνδημον, ὅτι πρόγραμμα τοῦ πολέμου τούτου ὑπῆρξεν ἡ πλήρης ἀποκατάστασις τῶν πολιτικῶν δεσμῶν τῆς Μ. Ἀσίας μετὰ τῆς Ἑλλάδος καὶ οὐχὶ ἡ ἁπλῆ προστασία τῶν χριστιανῶν καὶ τῶν λοιπῶν ἐθνικοτήτων, τῶν κατοικουσῶν ἐκεῖ. Λησμονεῖτε ὅτι τὴν 3 Ἰουλίου ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως εἴπατε ὅτι τὸ τέρμα τοῦ πολέμου δὲν θὰ σημανθῇ ἄν μὴ πρότερον ἡ Τουρκικὴ δεσποτεία καταλυθῇ ἐπὶ τῆς χώρας ἐκείνης. Ταῦτα διεκηρύξατε.

§39Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ἐνῷ συνωμολογήσατε, κ. Στράτε, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων, ὑμεῖς συζητεῖτε.

§40Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡσυχάσατε, κύριε Τουρκοβασίλη. Δὲν συζητῶ· δὲν εἶναι ὅμως δυνατόν, μὲ τὸ πνεῦμα τῆς μὴ συζητήσεως, νὰ ἀφήσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ μᾶς λέγῃ ὅ,τι θέλει.

§41Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἔπρεπε νὰ μὴ δεχθῆτε τὴν ἄποψιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ νὰ μὴ συνομολογήσητε ὅτι ἀποδέχεσθε τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§42Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἐλπίζω ὅτι θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, μετὰ δέκα καὶ ἐννέα ἐτῶν παρουσίαν ἐνταῦθα, νὰ γνωρίζω προκειμένου περὶ διαχειρίσεως μιᾶς συζητήσεως κἄτι τι, πολὺ ὀλίγον περισσότερον ὅμως ἀπὸ ὑμᾶς.

§43Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Βεβαίως, ἀλλ’ ἔχω τὴν ὁμολογίαν σας.

§44Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἡσυχάσατε παρακαλῶ. Τὰς δύο ταύτας δηλώσεις, κύριοι, ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐλησμόνησε. Καὶ λησμονήσας τὰς δηλώσεις ταύτας, τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις, ἐν ὀνόματι τῶν ὁποίων οἱ Ἕλληνες στρατιῶται ἐκλήθησαν διὰ νὰ ὁρμήσωσιν ἐναντίον τοῦ ἐχθροῦ, τὰς προγραμματικὰς δηλώσεις, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις τῆς Ἑλλάδος παρέσχε τὴν ἐμπιστοσύνην της ἐπανειλημμένως ὡμίλησε μετὰ πάσης ἀφελείας μετὰ πνεύματος καὶ χαριτολογίας περὶ μεσολαβήσεως ἄνευ ὅρων, περὶ μεσολαβήσεως τὴν ὁποίαν ἀπέρριψε κατὰ Ἰούλιον. Τὰ ζητήματα ταῦτα, χωρὶς νὰ ἐπεκταθῶ εἰς τὴν συζήτησιν, ἐνόμισα ὀρθὸν νὰ ὑπενθυμίσω, ἵνα παύσωσιν αἱ χαριτολογίαι, αἱ οὐδένα δυνάμεναι νὰ θίξωσιν, ἀλλὰ μόνον δυνάμεναι νὰ παρηγορῶσι τοὺς κοινοβουλευτικῶς μελλοθανάτους. Μόνον ἵνα λείψωσιν αἱ χαριτολογίαι ὑπενθύμισα τὴν ἀντίθεσιν αὐτὴν εἰς τοὺς λόγους ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἐνεφανίσθη ἄλλοτε ὡς ὀργανωτὴς τῆς νίκης καὶ ἐμφανίζεται σήμερον ὡς Πρωθυπουργὸς καὶ διπλωμάτης ἥττης. Δὲν εἶχον ἀνάγκην, οὔτε δικαιολογίας, οὔτε ἐξηγήσεώς τινος, διὰ τοὺς ὑπαινιγμούς, τοὺς ὁποίους αἰσθάνομαι πολὺ κατωτέρους ἐμοῦ καὶ ὑμῶν ἀκόμη, ὅτι σπεύδω.

§45Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄν εἶναι κατώτεροι ὑμῶν, εἶναι καὶ ἐμοῦ τοὐλάχιστον.

§46Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Αὐτὸ εἶπον, διότι θεωρῶ ὅτι εἴμεθα ἴσοι, κατὰ τὰ αἰσθήματα τοὐλάχιστον. Δὲν εἶχον ἀνάγκην, λέγω, νὰ δώσω ἐξηγήσεις, διὰ νὰ διασαφηνίσω τοὺς ὑπαινιγμοὺς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους, ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου σήμερον δὲν ἠθέλησε νὰ καταστήσῃ ἐμφανεῖς, ὄργανά του ὅμως δημοσιογραφικά, πρὸ μηνῶν θέλοντα νὰ ὑπονομεύσωσι τὸν ἀγῶνα ἡμῶν, ἐδημοσίευον.

§47Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δηλῶ ἐπισήμως εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ὅτι δὲν ἔχω κανὲν ὄργανον δημοσιογραφικόν.

§48Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὠφελήθητε ὅμως ἐκ τῶν τοιούτων δημοσιευμάτων. Ἠναγκάσθην νὰ εἴπω, ὅσα εἶπον, οὐχὶ διότι εἶχον ἀνάγκην νὰ τὰ εἴπω, ἀλλ’ ἵνα διακηρύξω ὅτι, ἄν θεωρεῖται ὅτι ὑπάρχει πτέρυξ ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει, ἥτις εἶνε διατεθειμένη νὰ ἀμφισβητήσῃ τὴν νομιμότητα ὁλοκλήρου τῆς καταστάσεως ἐπὶ τῆς ὁποίας ἱστάμεθα, ὁ ἀγὼν ἡμῶν δὲν ἔχει τὴν ἁπλῆν κατεύθυνσιν, ἵνα καταβιβάσωμεν ὑμᾶς ἀπὸ τῆς Ἀρχῆς. Διὰ τοῦ ἀγῶνος ἡμῶν ζητοῦμεν νὰ ἄρωμεν ὑμᾶς ἀπὸ ὀχυρωμάτων, ἐκ τῶν ὁποίων κακῶς ἀγωνίζεσθε, καὶ δώσωμεν ἡμεῖς τὴν μάχην καὶ καταγάγωμεν ἡμεῖς τὴν νίκην ἀσφαλέστερον, τὴν ὁποίαν ὑμεῖς δὲν δύνασθε νὰ καταγάγητε. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς δεξιᾶς πτέρυγος).

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μπούσιος ἔχει τὸν λόγον.

§50Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἔπρεπε μετὰ μεγαλυτέρας ἠρεμίας καὶ μετὰ ὀλιγωτέρας ἀγανακτήσεως νὰ διεξαχθῇ ἡ σημερινὴ συζήτησις· διότι δὲν πρέπει οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ παύσωμεν ἀναλογιζόμενοι τὴν κρισιμότητα τῶν περιστάσεων, δὲν πρέπει οὐδ’ ἐπὶ δευτερόλεπτον νὰ μᾶς διαφεύγῃ ὅτι καθ’ ἥν στιγμὴν ἡμεῖς ἐδῶ συνερχόμεθα καὶ πρόκειται νὰ καθορίσωμεν τὴν περαιτέρω κυβερνητικὴν ἐνέργειαν, πρόκειται νὰ τακτοποιήσωμεν τὰς ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς ἐργασίας τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, μέγα μέρος τοῦ ἔθνους, ὁ στρατευόμενος Ἑλληνικὸς λαός, εὑρίσκεται εἰς τὸ πεδίον τῆς δόξης, εἰς τὸ πεδίον τῆς τιμῆς, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ πεδίον τοῦ κινδύνου τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν δικαίων, ἀναμένων ἀκριβῶς ἐκ τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία θὰ διεξαχθῇ ἐνταῦθα, καὶ τῶν ἀποφάσεων, τὰς ὁποίας θὰ λάβωμεν διὰ τὴν περαιτέρω διεξαγωγὴν τοῦ ζητήματος, ἀπὸ στρατιωτικῆς, οἰκονομικῆς, διπλωματικῆς καὶ διοικητικῆς ἐν γένει ἀπόψεως, ἀναμένει, λέγω, ἐνίσχυσιν ἐντεῦθεν, ἐνίσχυσιν ἠθικήν, ἐνίσχυσιν ψυχικήν. Νομίζω ὅτι ἐπερίττευον καθ’ ὁλοκληρίαν αἱ ἀγανακτήσεις, αἱ ὁποῖα ἐξεδηλώθησαν ἐκ μέρους τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀλλὰ καὶ αἱ ἀντεγκλήσεις, αἱ ὁποῖαι κατ’ ἀνάγκην προεκλήθησαν ἐκ μέρους τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος. Ἐνθυμεῖσθε ὅλοι ὅτι κατὰ τὴν τελευταίαν συνεδρίασιν, τῆς ὁποίας ἐμνήσθη ἀρχόμενος τῆς ἀγορεύσεώς του ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, κατελήξαμεν ἐν μεγίστῃ σχετικῶς πρὸς τὴν πτέρυγα ταύτην, τὴν ὁμόφρονα ἀρχικῶς, πλειονοψηφία, εἰς ἀνεπιφύλακτον πίστωσιν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἵνα κατόπιν τῆς διεξαγωγῆς τοῦ πολεμικοῦ διεξαγάγῃ αὕτη καὶ τὸ διπλωματικὸν ἔργον τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ἀγῶνος. Μετὰ ἀπουσίαν ὅμως πέντε περίπου μηνῶν ἐπανελθὼν ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, περιωρίσθη εἰς τὴν ἐξιστόρησιν πραγμάτων, τὰ ὁποῖα κατὰ μέγα μέρος ἐγνωρίζομεν ἐδῶ, ὄχι ἐκ κυβερνητικῶν ἀνακοινώσεων, ἀλλ’ ἐκ τῆς καθημερινῆς ἀναγνώσεως τοῦ τε ἐγχωρίου καὶ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ τύπου. Ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρησε καλὸν νὰ συστήσῃ ἐπιφύλαξιν διὰ τὴν περαιτέρω λεπτομερειακὴν συζήτησιν· θέλων ὅμως νὰ κανονίσῃ τὴν θέσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἐθεώρησε καλὸν νὰ προσθέσῃ ὅτι ἔχει τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔπραξε πᾶν τὸ ἀνθρωπίνως δυνατόν, ἵνα ὑπεραμυνθῇ κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἐν Εὐρώπῃ διαμονῆς της τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων ἐπὶ τὸ ὠφελιμώτερον. Ἐπίσης ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ὅτι ἔχει τὴν πεποίθησιν, αὐτὴν δὲ τὴν δήλωσιν ἔκαμε καὶ ἅμα ἐπανελθὼν δημοσιογραφικῶς, ὅτι οὐδεὶς ἄλλος, διαχειριζόμενος τὸ ἐθνικὸν ζήτημα, θὰ ἠδύνατο νὰ πράξῃ τι καλλίτερον ἢ ὠφελιμώτερον τῶν ὑπ’ αὐτοῦ πεπραγμένων. Εἶναι τοῦτο μία ἀντίληψις καθαρῶς ὑποκειμενική. Ἀλλοίμονον καὶ τρισαλλοίμονον ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος εἶχεν ἀντίθετον ἀντίληψιν ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Διότι ἐὰν ἐνόμιζεν ὅτι εἶναι δυνατὸν τὰ πράγματα νὰ διεξαχθῶσιν ὑπὸ ἄλλου καλλίτερον καὶ ἐπέμενε νὰ διεξαγάγῃ αὐτὸς τὴν διαχείρισιν τοῦ ζητήματος, θὰ ἦτο ἀνάξιος νὰ εἶναι Ἕλλην, ὄχι πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἡ ἀντίληψις, ἐπαναλαμβάνω, αὐτὴ εἶναι καθαρῶς ὑποκειμενική, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν ὑπὸ τοιαύτας ἀντιλήψεις νὰ γίνῃ συζήτησις. (Θόρυβος ἐν τοῖς θεωρείοις).

§51ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκκενωθῇ τὸ θεωρεῖον αὐτό, τὸ τῶν ἀνωτάτων ὑπαλλήλων, διότι δὲν ἀκούομεν ἡμεῖς;

§52ΠΡΟΕΔΡΟΣ (πρὸς τὰ θεωρεῖα). Κύριοι, ἐὰν δὲν ἡσυχάσητε, διὰ τελευταίαν φορὰν δηλῶ, ὅτι θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἵνα ἐκκενώσω τὰ θεωρεῖα.

§53Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατόν, λέγω, ἐπὶ τοιαύτης καθαρῶς ὑποκειμενικῆς ἀντιλήψεως νὰ διεξαχθῇ σοβαρὰ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος ὡς ἐτέθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, δηλαδὴ θέματος παροχῆς ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν περαιτέρω διαχείρισιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ζητημάτων, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψιν τῆς βραχυτάτης καὶ συντομωτάτης καὶ μὴ ἀναλυτικῆς λογοδοσίας, τὴν ὁποίαν μόνην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρησεν ὅτι τῷ ἐπετρέπετο νὰ κάμῃ πρὸς τὴν διαχείρισιν τοῦ διπλωματικοῦ τελευταῖον καὶ τοῦ πολεμικοῦ πρότερον μέρους τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος. Δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωμεν, κύριοι, ὅτι δώσαντες τὴν ἐμπιστοσύνην μας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἵνα διεξαγάγῃ αὐτὰ τὰ δύο μέρη τοῦ ἐθνικοῦ μας ἀγῶνος, ἐπεφυλάχθημεν ἀρχῆθεν μὲ ὅλον τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχομεν, μὴ θεωρηθῶμεν συμμετέχοντες συνυπευθύνως εἰς τὴν διαχείρισιν τῶν κοινῶν ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν διαχείρισιν ζητημάτων τῆς χώρας.

§54Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ καὶ ὡς πρὸς τὴν ἄλλην διαχείρισιν ἐπεφυλάχθητε, διότι ἡ ψῆφος τῆς Συνελεύσεως δὲν δύναται νὰ χωρισθῇ.

§55Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Εἴμεθα ἐλεύθεροι καὶ τὴν ἄλλην νὰ κρίνωμεν, ὅταν μᾶς δώσητε τὰ στοιχεῖα. Ἐφόσον δὲν μᾶς δώσητε τὰ στοιχεῖα τῆς διεξαγωγῆς τοῦ πολεμικοῦ καὶ τοῦ διπλωματικοῦ μέρους τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος.....

§56Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Μίαν ἐξήγησιν. Θέλω νὰ σημειώσω τοῦτο· πρόκειται περὶ τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, ὡς πρὸς τὸ ὁποῖον καλὸν εἶναι νὰ εἶναι σαφὴς ἡ ἀντίληψις. Δὲν θὰ ἐπεθύμουν νὰ νομισθῇ ὅτι κοινοβουλευτικῶς ὑπέχετε εὐθύνην σεῖς, διότι ἐδώκατε μίαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, ἐνῶ δὲν φέρετε διὰ τὴν ἐσωτερικήν.

§57Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὄχι. Δὲν φέρομεν διὰ καμμίαν.

§58Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως. Ἀναμφιλέκτως δὲν φέρετε εὐθύνην διὰ καμμίαν. Ἄν δὲ ἤθελεν ὑποτεθῇ ὅτι θὰ ἐφέρατε διὰ τὴν μίαν, ἀλλοίμονον εἰς ὑμᾶς, διότι θὰ ἐφέρατε δι’ ἀμφοτέρας, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπητε ὅτι ἔχετε μὲν εὐθύνην διὰ τὸ ἥμισυ μέρος, ἀλλ’ ὄχι καὶ διὰ τὸ ἄλλο ἥμισυ. Κύριε συνάδελφε, ἡ διαχείρισις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἑνιαία, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὴν χωρίσητε δι’ οὐδεμιᾶς διαλεκτικῆς μεθόδου. Δὲν φέρετε καμμίαν εὐθύνην ἀπολύτως διὰ τίποτε σεῖς.

§59Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ ἐπιχείρημα ἤθελον ν’ ἀναφέρω εἰς τὴν συνέχειαν τῆς ὁμιλίας μου. Πράγματι, δὲν εἶναι δυνατὸν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, ἐφόσον ἡ Κυβέρνησις θεωρεῖ ἐπικίνδυνον διὰ τὴν ἐκκρεμότητα τοῦ ζητήματος μας νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν λεπτομερῆ συζήτησιν ἐπὶ τοῦ πολεμικοῦ καὶ διπλωματικοῦ μέρους, τοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου καὶ ἐφόσον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως συμφωνεῖ ὅτι ἡ διαχείρισις τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἑνιαία, τίποτε δὲν μᾶς ἐμποδίζει αὐτὴν τὴν στιγμὴν νὰ ἐκθέσωμεν τὴν γνώμην μας ἐπὶ λεπτομερειῶν γνωστῶν τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως τῆς χώρας. Καὶ ἐπειδὴ ἡ ἐμπιστοσύνη, ἡ ὁποία παρέχεται πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν διεξαγωγὴν ἑνὸς μέρους τῆς κυβερνητικῆς ἐντολῆς κατὰ κανόνα συνδέεται καὶ πρὸς τὴν ἐμπιστοσύνην, ἡ ὁποία πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἀπέναντι τοῦ ἑτέρου μέρους τῆς κυβερνητικῆς ἐντολῆς, ἐὰν πρόκειται νὰ κρίνωμεν περὶ τοῦ τρόπου τῆς διαχειρίσεως τῶν ζητημάτων, τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ τοῦ πολεμικοῦ, ἐφόσον δὲν κατέχομεν τὰς λεπτομερείας, ἐάν, λέγω, πρόκειται νὰ κρίνωμεν περὶ τοῦ τρόπου τῆς διαχειρίσεως αὐτῶν τῶν ζητημάτων, συγκρίνοντες αὐτὴν πρὸς τὴν διαχείρισιν τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων τῆς Χώρας, βεβαίως ἡ Κυβέρνησις θὰ μᾶς ἐπιτρέψῃ νὰ μὴ εἴμεθα καθόλου ἐνθουσιασμένοι. Ἡ ἀνάγκη, ὅπως τερματίσωμεν τὴν συζήτησιν ταύτην μίαν ὥραν ταχύτερον, διότι πρέπει νὰ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις ὅσον τὸ δυνατὸν ἰσχυρὰ πρὸς συνέχισιν τοῦ ἀγῶνος, ἡ ἀνάγκη αὐτὴ μοὶ ἐπιβάλλει νὰ μὴ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας, τὰς ὁποίας εὐτυχῶς ἢ δυστυχῶς γνωρίζουσιν ὅλοι οἱ συνάδελφοι καὶ οἱ μέλλοντες νὰ δώσωσι ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ οἱ μέλλοντες νὰ ἀδιαφορήσωσι, δὲν δύναμαι νὰ εἰσέλθω εἰς τοιαύτας λεπτομερείας καὶ περιορίζομαι εἰς τὸ νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἀντίληψις ἐμοῦ καὶ πολλῶν ἄλλων ὁμοφρόνων συναδέλφων ἐπὶ τῆς καταστάσεως τῆς σημερινῆς τῆς χώρας, ἀπὸ ἐσωτερικῆς ἀπόψεως, εἶναι ἀποθαρρυντική. Καὶ λέγω ἀποθαρρυντική, διὰ νὰ μὴ εἴπω τι χειρότερον, διὰ νὰ μὴ εἴπω μίαν λέξιν, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἰδιαιτέρως μετεχειρίσθη.

§60Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὂχι ἀπὸ ἀπόψεως πολιτικῆς, ὄχι ἀπὸ ἀπόψεως κοινοβουλευτικῆς, ἀλλ’ ἀπὸ ἀπόψεως κοινωνικῆς ὑπάρχει ἐπιβεβλημένη ὑποχρέωσις, ὁσάκις λέγεταί τι ἐν ἰδιαιτέρᾳ συνδιαλέξει, νὰ μὴ ἐμφανίζητε δημοσίᾳ. Ὁ κ. συνάδελφος παρεῖδε τοῦτο. Εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπῃ τὴν λέξιν, διότι ἡ μέθοδος αὐτή, ὅτι ἐλέχθη λέξις τὴν ὁποίαν δὲν δύναται νὰ εἴπῃ διότι ἐλέχθη ἰδιαιτέρως, εἶναι πολὺ χειροτέρα ἀπὸ αὐτὴν τὴν λέξιν, ἡ ὁποία ἐλέχθη. Καὶ ἔχει τὴν ὑποχρέωσιν, ἀφοῦ παρέβη τὸν κανόνα, νὰ εἴπῃ τὴν λέξιν.

§61Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Μάλιστα. Δύναμαι νὰ εἴπω τὴν λέξιν.

§62Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ τὴν εἴπητε.

§63Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶχε τὴν καλωσύνην κατὰ τὴν ἰδιαιτέραν αὐτὴν συνδιάλεξιν νὰ μᾶς ἐρωτήσῃ· «θέλετε νὰ μὲ ἐρωτήσητε πράγματα, εἰς τὰ ὁποῖα νὰ σᾶς ἀπαντήσω ἐμπιστευτικῶς;» Τῷ ἀπηντήσαμεν ὅτι θέλομεν νὰ μᾶς εἴπῃ τοιαῦτα λόγια, τὰ ὁποῖα νὰ δυνάμεθα νὰ ἀνακοινώσωμεν καὶ εἰς ἄλλους συναδέλφους καὶ νὰ χρησιμεύσουν ὡς θέμα συζητήσεως ἐν τῇ Συνελεύσει. Καὶ μεταξὺ αὐτῶν τῶν ἀνακοινώσεων τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι καὶ μία φρᾶσις ὅτι τὸ Κράτος εὑρίσκεται ἐν ἀποσυνθέσει (αἴσθησις).

§64Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ὅτι τὸ Κράτος διῆλθε τὰς περιστάσεις, τὰς ὁποίας διῆλθε, καὶ ὅτι τὸ Κράτος, ἀγωνισθὲν κατὰ τρόπον κατὰ τὸν ὁποῖον ἀγωνίζεται ὑπέστη κλονισμόν, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ ἐμφανίζῃ τὴν κατάστασιν τὴν σημερινὴν καὶ τὴν ἀπὸ μακροῦ χρόνου ὡς τοιαύτην. Ἀλλὰ λησμονεῖ ὁ κ. συνάδελφος, ἴσως διὰ νὰ ἐμπνεύσῃ ἀπαγοήτευσιν, ὅτι εἶπον συγχρόνως, ὅτι ἔχω ἀκλόνητον καὶ ἀκράδαντον τὴν πεποίθησιν ὅτι ἀρκεῖ νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἐξομάλυνσις τῆς κρίσεως τῆς σημερινῆς καὶ ἐν βραχυτάτῳ χρόνῳ πάντα τὰ ἐλαττώματα τῆς καταστάσεως θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ τὰ διορθώσωμεν καὶ νὰ ἀποτελέσωμεν κράτος εὔρωστον, νέον καὶ ἐπαρκέστατον. (Ζητωκραυγαὶ ἐκ τῶν θεωρείων).

§65Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Εἴμεθα παρόντες εἰς τὸ Πολιτικὸν Γραφεῖον 100 βουλευταὶ καὶ ἠκούσαμεν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός.

§66Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τὰ ἤκουσα ἐγὼ πρὸ ὑμῶν, κύριε συνάδελφε, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχω ἀντίθετον γνώμην ἀπὸ τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῇ τις ὅτι καὶ ἡ σημερινὴ καὶ ἡ αὐριανὴ καὶ ἡ μέλλουσα Κυβέρνησις δὲν θὰ καταβάλῃ πᾶσαν θυσίαν διὰ νὰ εὕρῃ αὐτὴν τὴν ἄτακτον κατάστασιν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μᾶς ὑπενθύμισε τὴν ἐκκρεμότητα τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος καὶ μᾶς εἶπεν ὅτι πρέπει νὰ λυθῇ τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα καὶ τότε θὰ φροντίσωμεν διὰ τὴν ἀνασύνθεσιν καὶ οὕτω ἔρχονται τὰ δύο ζητήματα, τὰ ὁποῖα εἶνε ἀλληλένδετα. Διὰ νὰ διαχειρισθῶμεν καλῶς τὸ ἐσωτερικὸν ζήτημα, πρέπει νὰ τελειώσωμεν τὸ ταχύτερον τὸ ἐξωτερικόν. Ἀλλὰ διὰ νὰ τελειώσωμεν τὸ ἐξωτερικόν, ἔχομεν ἀνάγκην ψυχικῆς δυνάμεως, ρώμης, ἀκμῆς καὶ πρὸ παντὸς καλῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως καὶ ὅλα αὐτὰ θὰ ἀπαρτίσωσι τὴν καλὴν ἐσωτερικὴν διαχείρισιν, ἀπὸ τὴν ὁποίαν θὰ ἐμπνευσθῇ καὶ ὁ φορολογούμενος, στρατολογούμενος καὶ μαχόμενος λαὸς καὶ πᾶσα ἑλληνικὴ ψυχή. Ἀπὸ δὲ τὴν διαχείρισιν τὴν καλὴν τὴν οἰκονομικήν, θὰ προκύψῃ ἡ ὑλικὴ ἐνίσχυσις μὲ τὴν ὁποίαν θὰ διεξαχθῇ ὁ ἀγών. Δὲν εἰσέρχομαι εἰς τὰς λεπτομερείας διὰ νὰ ἀναλύσω τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν πάντες γνωρίζετε, περισσότερον δὲ ὅλων ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος ἐμαρτύρησε καὶ ἐξακολουθητικῶς μαρτυρεῖ. Διὰ τὴν συνέχισιν τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος χρειάζεται καλὴ ἐσωτερικὴ διαχείρισις. Δὲν εἶναι ἀπολύτως ὀρθὸς ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι, ὅταν θὰ τελειώσῃ ὁ ἐξωτερικὸς ἀγών, τότε καὶ μόνον θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρχίσωμεν τὴν ἀνασύνθεσιν τοῦ Κράτους. Δὲν ἦτο δυνατὸν αὐτὴ ἡ ἀνασύνθεσις νὰ γίνῃ τελικῶς δὲν ἐγένετο ὅμως ἐπαρκῶς τὸ δυνατὸν γενέσθαι, τοὐναντίον ἐδόθησαν εἰς τὸ ἔργον αὐτὸ πλήγματα ἀρνητικὰ τὰ ὁποῖα παρέλυσαν τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν. Ἐὰν ὁ λαός, σήμερον ἀσχάλλῃ καὶ δυσφορῇ, δὲν δυσφορεῖ διὰ τὴν παράτασιν τοῦ ἐξωτερικοῦ ἀγῶνος, τοῦ ὁποίου ἐκτιμᾷ τὴν ἱερότητα δυσφορεῖ διότι δὲν βλέπει ἡμᾶς, τοὺς ἀντιπροσώπους του, ὅσοι μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς παρέσχομεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, δυσφορεῖ, λέγω, ὁ λαὸς ἐναντίον ἡμῶν οἱ ὁποῖοι δὲν ἐφάνημεν ἄξιοι τῶν ἐλπίδων, τὰς ὁποίας ἐστήριξεν ἐφ’ ἡμῶν. Ἀλλὰ διὰ νὰ δικαιολογήσωμεν τὴν ψῆφον μας, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ συνδυάσωμεν τὰ δύο ζητήματα, τὸ ἐξωτερικὸν μὲ τὸ ἐσωτερικόν, τοῦ ὁποίου γνωρίζομεν καὶ τὰς ἐλαχίστας λεπτομερείας, καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως αὐτῆς κρίνοντες, νομίζομεν ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ διατηρήσῃ τὴν ἀνοχὴν καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην, τὴν ὁποίαν ἐπεδείξαμεν μέχρι τοῦδε πρὸς αὐτὴν καὶ διὰ τὸ ἐξωτερικὸν καὶ διὰ τὸ ἐσωτερικὸν ζήτημα καὶ νὰ τύχῃ πάλιν ψήφου ἐμπιστοσύνης. Ἑπομένως θέτω καὶ ἐγὼ μετὰ τῶν ὁμοφρόνων συναδέλφων ζήτημα καθαρᾶς ἐλλείψεως ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Πὼπ ἔχει τὸν λόγον.

§68Γ. ΠΩΠ. Ὁ πρὸ μικροῦ κατελθὼν τοῦ βήματος ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Κοζάνης εἶπεν, ὅτι δὲν θέλει κἄν νὰ γνωρίζῃ ὁποία εἶναι κατὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν ἡ θέσις τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι νῦν τὸ ἐθνικὸν τῆς Ἑλλάδος ζήτημα, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως παρετήρησεν οὐχὶ ἁπλῶς τὸ ἀνωφελές, ἀλλὰ τὸ ἐπιβλαβὲς τῆς ἀναμίξεως θέματος διὰ τὴν ἐθνικὴν ὑπόθεσιν. Ὁ προλαλήσας τῆς Αἰτωλοακαρνανίας συνάδελφος ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ὑψίστης καὶ σπουδαίας σημασίας ζητήματος, πρὸς χάριν τοῦ ὁποίου ἑκατοντάδες χιλιάδων μάχονται νῦν προβάλλοντες τὸ στῆθος αὐτῶν, ἐκπέμποντες τὸν νοῦν καὶ τὴν ψυχὴν αὐτῶν διὰ νὰ παρακολουθῇ καὶ νὰ τονώσῃ εἶπεν ἐπίσης ὅτι προκειμένου περὶ τῆς ἐξωτερικῆς διαχειρίσεως τῶν θεμάτων ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν δίδει διὰ τῆς ψήφου τῆς ἀποδοκιμασίας καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς μομφῆς τῶν μέχρι τοῦδε πραχθέντων. Ὁμολογῶ ὅτι κατὰ τὸ ἐπίσης πολιτικὸν μακρὸν στάδιον, τὸ ὁποῖον ἐγὼ μετὰ τῶν ἄλλων συναδέλφων διήλθομεν παρακολουθοῦντες τὰ λαλούμενα, οὐδέποτε ἐγὼ εὑρέθην ἐνώπιον ὁμοίου φαινομένου διαιρέσεως καὶ διασπάσεως ἐξ ἁπλῆς καὶ μόνον προσωπικῆς ἀντιλήψεως ἀσχέτως πρὸς τὴν συλλογικὴν τοῦ ἐθνικοῦ ἡμῶν ζητήματος. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, καθ’ ὅν τρόπον ἠθέλησε τοῦτο ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας, ἀναμφισβητήτως ἡ ψῆφος ἡ ἐμὴ θὰ ἐδίδετο πρὸς τὸν προϊστάμενον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, πληρεξούσιον Πατρῶν, διότι, ἐὰν ἐπρόκειτό τις νὰ κρίνῃ περὶ κοινωνικῆς ἀρετῆς περὶ καταναλώσεως πραγματικῶν δυνάμεων πρὸς ἐπίτευξιν ἑνὸς ἐπιδιωκομένου διὰ τῆς ἐφαρμογῆς μιᾶς καθωρισμένης πολιτικῆς, τὸ κῦρος τὸ ἐσωτερικόν, τὸ ὁποῖον συνοδεύει τὴν προσωπικὴν ἀρετὴν τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ αἱ δυνάμεις, αἵτινες διὰ τοῦ κύρους τούτου ἠντλήθησαν ἀπὸ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὅπως μόνος καὶ ἐξ οἰκείων δυνάμεων ἀντιμετωπίσῃ τὸν παμμέγιστον ἀγῶνα τῆς φυλῆς, θὰ ἔπρεπε πρὸς αὐτὸν νὰ δώσω τὰ πρωτεῖα καὶ ὄχι πρὸς ἐκείνους, οἵτινες συναγωνισταὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν καὶ ἀντιμέτωποι κατὰ τὸ ἐνεστώς, ἔρχονται ζητοῦντες ὑπὲρ αὐτῶν τὰς ἀρετάς, τὸν τίτλον καὶ τῆς ἰσχύος τοῦ κύρους τοῦ ἐσωτερικοῦ καὶ τῆς διεθνοῦς ἐκπροσωπήσεως ἵνα διαχειρωσθῶσιν ὅσα διεχειρίσθη ἢ ἐξακολουθήσουν διαπραγματευόμενοι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα οὐδὲ κἄν ἠθέλησαν νὰ ἀκούσουν ἵνα μὴ μετ’ αὐτῶν τὰ ἀκούσῃ καὶ ὁ ἑλληνικὸς λαός. Ἀλλ’ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα, ἐναντίον πάσης ἐννοίας κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος κατ’ ἰδίαν ἀκούουν καὶ ἀπέκρυψαν αὐτὰ ἀπὸ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀπὸ τῆς τοιαύτης συνεπῶς ἀπόψεως ἡ ψῆφος ἡ ἐμή, τὴν ὁποίαν ὀφείλω νὰ δικαιολογήσω δὲν θὰ ὁμοιάζῃ παντάπασιν τῆς ψήφου ἀποδοκιμασίας πρὸς τὰ λεχθέντα ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων, οἵτινες πρὸ ἐμοῦ ἀνῆλθον τὸ βῆμα τοῦτο. Ἡ ψῆφος ἡ ἐμὴ τῆς ἀποδοκιμασίας δὲν ἀνάγεται οὐδὲ εἰς ἔριδας. Οὐδὲ κἄν εἰς σκοποὺς ὑποφώσκοντός τινος γλυκίσματος, ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα ἐπέδειξε ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, καθ’ ἣν στιγμὴν ἔβλεπε ἐνώπιον τοῦ Προεδρείου. Δὲν θὰ θελήσω κἄν νὰ ἐπιδείξω οὐδὲ δύναμιν καὶ νὰ ἐπιδείξω ἄν κατηνάλωσα καὶ ἐγὼ δυνάμεις ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ τούτου ἔργου. Ἀφήνω τὴν πρώτην κατανάλωσιν νὰ τὴν διεκδικήσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἤ οἱ τέως συναγωνισταί του καὶ νῦν ἀντίπαλοι αὐτοῦ. Δι’ ἐμέ, κύριοι, οὐδεμία ὑπάρχει γνώμη ἤ ἐλπὶς κἄν ὅτι ὠφέλημά τι ἤ ἱκανοποίησις προσωπικὴ δύναται νὰ προέλθῃ ἐκ μεταβολῆς κυβερνητικῆς, ἥτις ὅμως εἶναι μοιραία. Καὶ ὅταν μετ’ ὀλίγας ἡμέρας θὰ προσέλθῃ ἐνώπιον ἡμῶν ὁ νέος κυβερνήτης, ἵνα δηλώσῃ τὸ πρόγραμμα αὐτοῦ θὰ εἴπω τὰς σκέψεις ἐκείνας, ἐπὶ τοῦ ὅλου πολιτικοῦ καὶ ἐθνικοῦ ζητήματος, τὰς ὁποίας σήμερον μᾶς ἀποτρέπει ἡ πρωτοβουλία τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἀναπτύξωμεν ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ ἐντεῦθεν νὰ ἀπηχήσῃ μακράν, πολὺ μακράν, μακρύτερα ἴσως ἤ ὅτι ἀπέχει ἡ φωνὴ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὴν ὁποίαν μετ’ ἐγωϊσμοῦ ἀνεφώνησεν. Διότι θὰ εἶναι διὰ πρώτην φορὰν ἡ ἀποκατάστασις τῆς ἀληθείας ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐξ αὐτῆς ἐνώπιον τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἀλλὰ θὰ μοὶ εἴπητε: ποῖα εἶναι τὰ θέματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἄγουσιν ὑμᾶς, ἵνα μὴ δώσητε ψῆφον ἐμπιστοσύνης ἵνα δώσητε ψῆφον δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τῆς ὁποίας δὲν ἀμφισβητεῖτε οὐδὲ τὴν κοινωνικὴν ἀρετήν, τῆς ὁποίας δὲν ἀμφισβητεῖτε τὴν ἀντιμετώπισιν ἐσωτερικῶν δυσχερειῶν, τῆς ὁποίας δὲν ἀμφισβητεῖτε τοὺς καταβληθέντας κόπους πρὸς ἐπίτευξιν ἑνὸς σκοποῦ, χάριν τοῦ ὁποίου ὡδηγήθη εἰς πόλεμον ὁλόκληρον τὸ ἔθνος; Ὁ λόγος εἶναι βαθύς. Ὁ λόγος εἶναι οὐσιαστικὸς δι’ ἐμέ, ἤ δι’ ἐκείνους, πολλοὶ ἤ ὀλίγοι, ἀδιάφορον, οἵτινες ὡς ἐγὼ σκέπτονται. Πρόκειται περὶ ὁμάδος οὐχὶ πολιτικῆς ἀνταγωνιζομένης διὰ τὴν ἀρχήν, ἢ μᾶλλον διὰ σκοποὺς ἀτομικούς, πρὸς ἀτομικὰ συμφέροντα, ἢ ὅτι οἱ ἄλλοι θὰ ἐπιδείξωσι μείζονα τῶν κατεχόντων ἀρετήν. Δι’ ἐμὲ ἀπόκειται διὰ γνώμην ἀπολύτως κεχωρισμένην καὶ ἀγεφύρωτον ἐντελῶς πολιτικοῦ κύκλου. Ὁ εἷς πολιτικὸς κύκλος εἶναι ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον εἰσῆλθεν ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τῆς συστάσεως αὐτῆς καὶ πρὸ τῆς συστάσεως αὐτῆς, μάτην ζητεῖ νὰ διαφύγῃ, μὴ εὑρίσκουσα διέξολον ἱκανὴν νὰ ἱκανοποιήσῃ τοὺς πατριωτικοὺς αὐτῆς πόθους, διότι ἀναμφισβητήτως πᾶσα κίνησις ὁπουδήποτε προερχομένη ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ τῆς πατρίδος τείνει. Ὁ κύκλος τῆς πολιτικῆς ταύτης, ἐξεδηλώθη ἤδη ποικιλοτρόπως, εἶναι ὁ κύκλος, ὅστις ἐμφανίζεται καὶ ἐν τῇ βιομετρικῇ αὐτοῦ μορφῇ, φέρει τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἐν τῇ ὅλῃ αὐτοῦ κινήσει ἀκολουθούμενον ὑφ’ ὅλου τοῦ Ἔθνους οὗτινος αἱ ρανίδες τοῦ ἡρωϊκοῦ καὶ τιμίου αἵματος διανοίγουν τὴν πορείαν φερόμενον ἐκεῖ, ὁπόθεν ἤρξατο τὸ ἔργον. Ὁ ἕτερος ὁ κύκλος εἶναι ὁ κύκλος τῶν ἰδεῶν αἵτινες ἐδημιούργησαν τὴν συνθήκην τοῦ Νεϊγὺ καὶ τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν. Δὲν εἶναι ὁ κύκλος τῶν ἰδεῶν τῆς ἐδαφικῆς τῆς Ἑλλάδος ἐπεκτάσεως ἁπλῶς, εἶναι ὁ κύκλος τῶν ἰδεῶν αἵτινες ἐπρόκειτο νὰ ὑποκαταστήσουν τὴν διαμελιζομένην Τουρκικὴν Αὐτοκρατορίαν διὰ τοῦ γενναίως καὶ τελείως ἀγωνισθέντος Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ἵνα διὰ νέου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ καταστῇ τὸ κύριον Ἔθνος τῆς Μεσογείου. Εἶναι ὁ κύκλος τῶν ἰδεῶν, ὅστις ἀπέτρεπεν καὶ ἀποτρέπει καὶ ὤφειλεν νὰ ἀποτρέψῃ καὶ εὔχομαι νὰ ἀποτρέψῃ τὴν δημιουργίαν ὁλοκλήρου τούτου τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος, ὡς ὑπόθεσις ἁπλῶς ἑλληνοτουρκικῆς διαφορᾶς. Εὑρισκόμεθα ἐνώπιον ὑποθέσεως ἀναφερομένης οὐχὶ εἰς τὰ ἑλληνικὰ ἁπλῶς ζητήματα, ὡς ταῦτα ἀντιλαμβάνεται ὁλόκληρος ἡ μορφὴ αὐτῶν καὶ ὡς δυνάμενα διὰ τῆς ἑλληνικῆς μόνον ἰσχύος νὰ κτηθῶσι, ἀλλὰ ἀναφέρονται πάντα ταῦτα τὰ θέματα εἰς ὁλόκληρον διεθνῆ κατάστασιν. Καὶ δὲν δύναται ἡ Ἑλλὰς νὰ δημιουργήσῃ περὶ αὐτὴν ἀσφαλὲς καὶ ταχὺ τὸ τέρμα, ἐφόσον δὲν θέτει ἑαυτὴν ἐντὸς τοῦ πλαισίου τῶν διεθνῶν συμφερόντων, ὡς ταῦτα ἐδημιούργησεν ὁ διεθνὴς πόλεμος. Ἐφ’ ὅσον δὲ ἑλληνικαὶ διεκδικήσεις δὲν τίθενται ἐντὸς τοῦ κύκλου τῶν συμμαχικῶν συμφερόντων, διότι ἡ χαώδης διάστασις θὰ ὑπάρχῃ μεταξὺ τῶν σκέψεων ἡμῶν καὶ ἐκείνων, οἵτινες πιθανὸν ἀκολουθοῦνται καὶ ὑπὸ ἄλλων τινῶν πλὴν ἐκείνου ὅστις τὰς ἀνέπτυξεν, ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, τοῦτο ἀφορᾷ τὸ καθαρὸν μέρος τῆς ἀρνήσεως τῆς ἐμπιστοσύνης. Ἀνεδείχθη δὲ τοῦτο ἐκ μιᾶς παραβάσεως τῆς ἐντολῆς τῆς Συνελεύσεως πρὸς τοὺς ἀξιοτίμους ἀντιπροσώπους αὐτῆς. Ὅταν ἤρξατο ὁ ἐθνικὸς ἡμῶν ἀγὼν ἡ Συνέλευσις μεστὴ ἐνθουσιασμοῦ, πλήρης ἐλπίδων ἔχουσα τὴν δύναμιν ἵνα σκορπίζῃ τὸν ἐνθουσιασμὸν εἰς τὸν μαχόμενον στρατὸν καὶ τὴν πίστιν εἰς τὸν ἐναπομένοντα λαόν, ἔδωκεν μίαν ἐντολήν, καὶ τὴν ἐντολὴν ταύτην δὲν διετύπωσεν δι’ ἁπλῆς γνώμης. Εἶπον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους: «μεταβαίνεις διὰ πρώτην φορὰν νὰ ἀντικρύσῃς τὰς διεθνεῖς δυσχερείας, ἀλλὰ μεταβαίνουσα ἐκεῖ ἔχεις περιωρισμένην τὴν ἐντολὴν καὶ ἐξέδωκες πρὸς τοῦτο ψήφισμα τῆς Συνελεύσεως, διὰ τοῦ ὁποίου ρητῶς ἔλεγες, ὅτι οὐδεμία διαπραγμάτευσις εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, ἐφ’ ὅσον δὲν λαμβάνεται ὡς κατώτατον ὅριον τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν διεκδικήσεων ἡ συνθήκη τῶν Σεβρῶν.

§69Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπέβαλον πρότασιν εἰς τὴν Συνέλευσιν διὰ τῆς ὁποίας ἐζήτησα νὰ ἀποφανθῇ αὕτη ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς ὑποθέσεως δὲν δύναται νὰ γίνῃ. Ὁ κ. συνάδελφος ἀπὸ πολλῆς ὥρας ἐπελήφθη τῆς συζητήσεως ταύτης καὶ μάλιστα εὐηρεστήθη νὰ διαγράψῃ καὶ δύο κύκλους καὶ ἄλλα διάφορα σχήματα γεωμετρικὰ καὶ νὰ εἴπῃ ὅτι, ἐν μὲν τῷ ἑνὶ τῶν κύκλων τούτων τοιαῦται ἐπικρατοῦσιν ἰδέαι, ἐν δὲ τῷ ἑτέρῳ κύκλῳ ἕτεραι, καὶ ἄλλα περίεργα τῇ ἀληθείᾳ πράγματα εἰς τὰ ὁποῖα, ἐὰν ἐπρόκειτο ν’ ἀπαντήσω θὰ ἐξηρχόμην τῆς ἀποφάσεως τὴν ὁποίαν ζητῶ παρὰ τῆς Συνελεύσεως καὶ λέγω ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνῃ συζήτησις περὶ αὐτῶν τῶν πραγμάτων, ἐξερχόμενος δὲ θὰ κατεδείκνυον ὅτι οἱ κύκλοι τοῦ κ. συναδέλφου εἶναι ἀραχνοειδῆ κατασκευάσματα, ἐὰν δὲν εἶναι φανταστικὰ ἐπινοήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀποτελοῦσιν ἕτερόν τι παρὰ σχῆμα λόγου, οὐδεμίαν πρὸς τὴν πραγματικότητα σχέσιν ἔχον. Παρακαλῶ ὑμᾶς, κύριε Πρόεδρε, καὶ ὑμᾶς, κύριε συνάδελφε, νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς οὐσίας δὲν δύναται νὰ γίνῃ πρὶν ἢ ἀποφανθῇ ἡ Συνέλευσις.

§70Γ. ΠΩΠ. Οὐδεμίαν συζήτησιν ἐπὶ τῆς οὐσίας ποιοῦμαι. Ἀναφέρω γεγονότα ἁπλᾶ, τὰ ὁποῖα οὐδεμίαν ἔχουσι σχέσιν εἴτε μὲ τὸν κύκλον εἴτε μὲ τὸν τετραγωνισμὸν τοῦ κύκλου, ὅν φαίνεσθε ἐπιδιώκοντες καὶ ἐν τούτῳ. Λέγω ὅτι ἔχομεν ἕν ψήφισμα τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως διὰ τοῦ ὁποίου ἐλάβατε ἐντολήν, ἵνα, διαχειριζόμενος τὰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις ἀπὸ τοῦ Μαρτίου μέχρι τοῦδε, δεχθῆτε κατὰ τὴν συνθήκην τῶν Σεβρῶν.

§71Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀφεώρα τοῦτο τὴν πρώτην ἀποστολήν. Κατὰ τὴν δευτέραν ἐλάβομεν ἁπλῆν ψῆφον ἐμπιστοσύνης.

§72Γ. ΠΩΠ. Ἔχω τὴν ὑποχρέωσιν καὶ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ ἐνώπιον τῆς συνειδήσεώς μου νὰ ἑρμηνεύσω, μὴ γενομένης συζητήσεως τοὺς λόγους οἱ ὁποῖοι μὲ πείθουσιν ἵνα δώσω καὶ ἀρνηθῶ ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἐλάβατε τὸ ψήφισμα τοῦτο κατὰ Μάρτιον, μετέβητε εἰς Εὐρώπην, καὶ ἐνῷ ἐγένετο μετὰ τοῦτο εἷς πόλεμος αἱματηρότατος ἐπεστρέψατε ἐνταῦθα ἵνα δηλώσητε ὅτι ἐδέχθητε ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἀπερρίφθησαν κατὰ Μάρτιον καὶ προσεφέρθησαν ἡμῖν κατὰ Ἰούλιον καὶ ἐδώκατε πληρεξουσιότητα εἰς λευκὸν εἰς τὰς Δυνάμεις νὰ ἀποφασίσωσι περὶ τῶν ἑλληνικῶν ὑποθέσεων. Τοῦτο εἶναι τὸ ἱστορικὸν μέρος τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ λεπτομερῆ συζήτησιν. Τοῦτο δὲ εἶναι ἡ βάσις ἀκριβῶς ἐπὶ τῆς ὁποίας διέγραψα καὶ οἱ κύκλοι περὶ ὧν ὡμίλησα καὶ τοὺς ὁποίους δυστυχῶς θὰ σᾶς εἶναι πολὺ δύσκολον νὰ διαφεύγητε. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ δεύτερον μέρος τὸ οἰκονομικόν, καὶ τοῦτο, κύριοι, ἔχον μορφὴν κατὰ τὴν ἐμὴν συνείδησιν, ὅλως ἀντίθετον ἐκείνης, ἥτις ἐνεφανίσθη παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐφ’ ὅσον ἐπρόκειτο νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ὁ ἀγὼν ὁ ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ 1917 καὶ συνεχιζόμενος σήμερον καὶ ὅστις θὰ ἐξακολουθήσῃ, εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντλήσῃ τοὺς πόρους αὐτοῦ ἐκ τῆς ἰσχύος καὶ τῆς δυνάμεως τῆς Χώρας χωρὶς ἡ Χώρα νὰ ὑποστῇ ἀνεπανορθώτους ζημίας ἤ κλονισμούς, ἀναμφισβητήτως θὰ μᾶς εὕρῃ πάντας εἰς τοῦτο αἰσιοδοξοῦντας καὶ συμφώνους. Λοιπὸν θέλω νὰ εἴπω ὅτι προκειμένου καὶ περὶ τοῦ θέματος τούτου ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀντὶ νὰ ἐνισχύσῃ τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα συνομολογῶν ἐξωτερικὸν δάνειον, τοὐναντίον ἐναντίον νόμου τῆς Βουλῆς κυρώσαντος διεθνεῖς συνθήκας, ἀπεδέχθη τὴν κατάλυσιν τῶν συνθηκῶν αὐτῶν καὶ ἐδωρήσατο ἐξ ὀνόματος τοῦ ἑλληνικοῦ Κράτους, ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας καὶ ἐναντίον νόμου τοῦ Κράτους κεφάλαια, τὰ ὁποῖα ἐὰν ἡ ἐθνικὴ ὑπόθεσις εἰσήρχετο ἐντὸς τῆς ὁδοῦ, τὴν ὁποίαν πρὸ μικροῦ προδιέγραψα καὶ ἥτις εἶναι ὁδὸς πανευρωπαϊκὴ καὶ οὐχὶ ὁδὸς ἑλληνοτουρκική, θὰ ἦσαν ἀποθέματα ἐντὸς τῶν συμμαχικῶν θησαυροφυλακίων ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἀγῶνος.

§73Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. συνάδελφος μὲ παρέστησε δωρήσαντα 5.000.000 λιρῶν. Ἐδώρησα ἐγὼ 5½ ἑκατομμύρια λιρῶν εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Κυβέρνησιν δυνάμει νόμου ὀφειλόμενα εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν καὶ εἶσθε νομικὸς καὶ γνωρίζετε πολὺ καλὰ ὅτι δὲν δωρίζει τις παρὰ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον τοῦ ἀνήκει. Εἴπατέ μοι παρακαλῶ τὸ χρέος σᾶς ἀνήκει;

§74Γ. ΠΩΠ. Ἐξακολουθήσατε θὰ σᾶς ἀπαντήσω.

§75Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπρόκειτο νὰ μᾶς δανείσῃ ἡ Ἀγγλία 5 ἑκατομμύρια λίρας καὶ μᾶς εἶπεν ἀντὶ νὰ σᾶς τὰ δανείσω ἐγὼ πάρετε 15 ἀπὸ τὴν ἀγοράν. Τώρα ὁ κ. συνάδελφος ἐνόμισεν ὅτι ἐδώρησα ἐγὼ 5 ἑκατομμύρια λίρας εἰς τὴν Ἀγγλίαν καὶ μὲ κατηγορεῖ δι’ αὐτό. Σημειωτέον ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε εἶχον ληφθῇ. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς συμβάσεις, τὰς ὁποίας ἔχω ὑπογράψει αὐταὶ ἄν χρήζουν ἐπικυρώσεως ὑπὸ τῆς Βουλῆς θὰ ὑποβληθοῦν εἰς τὴν Βουλήν, ἑπομένως δὲν ἔχει σημασίαν ὅτι τὰ πρῶτα εἶχον γίνει διὰ νόμου, ὅταν καὶ τὰ δεύτερα θὰ ὑποβληθοῦν εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς ἔγκρισιν.

§76Γ. ΠΩΠ. Ἀκριβῶς περὶ τούτου πρόκειται, ὥστε βλέπετε ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ νομικοῦ ζητήματος ἀναγομένου εἰς ἐνοχικὰ δίκαια μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Δυνάμεων. Ἄν ἐπρόκειτο περὶ δικαίου τινὸς ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἠδύνατο νὰ ἀναφερθῇ τὸ Οἰκογενειακὸν Δίκαιον, διότι ἀπωλέσαμεν αὐτά, τὰ ὁποῖα νομίζετε ὅτι οὐδέποτε εἴχετε, διότι ἐξήλθομεν τῆς οἰκογενείας ἐκείνης, ἥτις λέγεται Συμμαχία καὶ ἥτις ἔδωκε ταῦτα πρὸς ἡμᾶς ἄνευ τόκου καὶ ἄνευ ἀνταλλάγματος πλὴν μόνον τῆς ἐννοίας τῆς συμπράξεως τῆς Ἑλλάδος μετὰ τῆς οἰκογενείας ἐκείνης.

§77Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει οὐδὲν τὸ ἀληθὲς εἰς αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε.

§78Γ. ΠΩΠ. Δὲν πρόκειται ὅμως περὶ αὐτοῦ.

§79Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν δύνασθε νὰ λέγετε πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι ἀληθῆ. Ἂν ἐδίδοντο αὐτὰ τὰ χρήματα θὰ εἶχον δοθῆ ἐνῷ δὲν ἐδόθησαν καὶ ἑπομένως ἄν ἡ οἰκογένεια διὰ τὴν ὁποίαν σεῖς εὑρίσκετε ὅτι ἤχθη εἰς τὰς τοιαύτας δωρεὰς μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς οἰκογενείας ἤθελε νὰ τὰς κάμῃ ἀπὸ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1918, θὰ εἶχον ἐκτελεσθῆ ἕως τὸν Νοέμβριον τοῦ 1920, ὅταν λάβητε μάλιστα ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἐν τῷ μεταξὺ ἐξεδόθησαν εἰς βάρος τῆς ἑλληνικῆς ἀγορᾶς, εἰς βάρος τῆς ἀναγκαστικῆς κυκλοφορίας ἐν Ἑλλάδι ἑκατοντάδες ἑκατομμυρίων θὰ ἦτο πολὺ ἀφελὴς ἡ τότε διαχείρισις τῶν πραγμάτων νὰ ἐξέδιδε ταῦτα εἰς βάρος τῆς ἑλληνικῆς ἀγορᾶς καὶ νὰ μὴ λάβῃ τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἐξ οἰκογενειακοῦ ἐνδιαφέροντος εἶχον ἕτοιμα νὰ τὰ προσφέρουν. (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§80Γ. ΠΩΠ. Θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε, κύριε Πρόεδρε, νὰ μὴ συμφωνήσω πρὸς τοὺς οἰκονομολόγους, οἱ ὁποῖοι σᾶς ἐχειροκρότησαν. Τὰ πράγματα ἀτυχῶς ἔχουσι διαφόρως, ἀλλὰ δὲν πρόκειται τὴν ἑσπέραν ταύτην νὰ λυθῶσιν. Ὁ ἐπιγραμματισμὸς τὸν ὁποῖον ἔκαμον ἐγὼ νομίζω ὅτι ἐπαρκεῖ νὰ μὲ δικαιολογήσῃ περὶ τοῦ πραχθέντος. Ἐκεῖνο ὅμως τὸ ὁποῖον θέλω νὰ εἴπω, εἶναι ὅτι εἰς τὴν συνείδησίν μου μία ἀπομένει καὶ ὡς ὑπόδειξις πολίτου πρὸς ἐκείνους, οἵτινες σπεύδουσι νὰ σᾶς διαδεχθῶσι ὅτι τὸ πρῶτον ἔργον τῶν μελλόντων ὑμῶν διαδόχων, ἂν δὲν πράξετε σεῖς τοῦτο ἀπομένοντες τυχὸν εἰς τὴν ἀρχὴν θὰ εἶναι, ἵνα δηλώσωσιν πρὸς τοὺς ἰσχυροὺς τῆς γῆς τοὺς μέλλοντας νὰ δικάσωσιν τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν ὑπόθεσιν. Ἐπὶ τῇ βάσει δὲ τούτου τῆς πολιτικῆς κατευθύνσεως, τὴν ὁποίαν ὑμεῖς ἐχαράξατε, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν ἔδωκεν οὔτε δίδει τὴν ἀκμὴν τῆς νεότητος αὑτοῦ ἵνα κρίνωσι ταύτην, τὰ συμφέροντα φίλων ἔστω Δυνάμεων, ἀλλὰ Δυνάμεων ἐχουσῶν τὰ ἴδια ἑαυτῶν συμφέροντα, δὲν παρέχει εἰς δικαστὰς τοιούτους ἐν λευκῷ τὴν πληρεξουσιότητα ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑμῶν ἢ ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἥτις θὰ σᾶς διαδεχθῇ ἵνα τονώσῃ τὸν μαχόμενον Ἑλληνικὸν στρατὸν καὶ ἵνα ἐμψυχώσῃ τὴν ἑλληνικὴν ψυχὴν ὀφείλει ὡς πρῶτον ἔργον αὐτῆς, νὰ ἄρῃ τὴν πληρεξουσιότητα, τὴν ὁποίαν ὑμεῖς ἐδώσατε, ἵνα κρίνωσι περὶ τῶν ἑλληνικῶν θυσιῶν, περὶ τοῦ ἑλληνικοῦ αἵματος, περὶ τῆς τύχης πληθυσμῶν, διὰ τοὺς ὁποίους φαίνεσθε καὶ σεῖς τόσον μεριμνῶν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι πολλάκις δὲν ἠσθάνθησαν οὐδεμίαν κόπωσιν καὶ προσφάτως ἔτι ὅταν ὑπὸ τὴν πίεσιν καὶ τὴν μάχαιραν τῶν τυρράνων κατελύοντο τὰ ἀνθρώπινα δίκαια καὶ ἀφηροῦντο ἀνθρώπινοι ζωαί. Ἐν ὀνόματι οὐχὶ πλέον πολιτικῆς μερίδος ἢ πολιτικῶν ἰδεῶν, ἀλλ’ ἐν ὀνόματι τῆς ἀγωνιζομένης Φυλῆς ὀφείλετε νὰ πείσετε τὸν λαὸν ὅτι θὰ ἀγωνισθῆτε κατευθυνόμενοι πρὸς ὁριστικὸν τέρμα, ἄν δὲ τὸ τέρμα δὲν δύνασθε νὰ ἀποδείξετε σεῖς ἤ ἐκεῖνοι ἀφήσατε εἰς ἄλλους δυναμένους νὰ ἀποδείξωσι ὅτι ὑπάρχει τέρμα, τὸ ὁποῖον ἀνοίγει πρὸς τὴν Φυλὴν τὴν ἱκανοποίησιν τῶν ὀνείρων της, τὴν ἱκανοποίησιν τῶν προσφάτων καὶ τῶν πρωαιωνίων θυσιῶν της. Ἐκεῖνοι δὲ περὶ τῶν ὁποίων ὁμιλῶ δὲν εἶναι ἄτομα, εἶναι ἰδέαι εὑρισκόμεναι καὶ μέσῳ τοῦ κύκλου ὑμῶν καὶ μέσῳ τοῦ κύκλου ἐκείνων καὶ μέσῳ τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ ἀρκεῖ αὐτοὺς νὰ διαπνέῃ ἡ στοργὴ πρὸς τὴν Πατρίδα, ἡ εὐλάβεια πρὸς τὰς θυσίας καὶ ὁ ἐνθουσιασμὸς ὑπὲρ τῆς νίκης τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ε. Γαρουφαλιᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§82ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ διακόψωμεν 5 λεπτά, κ. Πρόεδρε.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτομεν ἐπὶ 5 λεπτά.

(Ὥρᾳ 9.50′ μ. μ.)

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 10. 5′ μ. μ.).

§84ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ν. Θεοκόκης καταθέτει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν». 2) «Περὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 1364 «περὶ Μετοχικοῦ Ταμείου τοῦ κατὰ Γῆν Στρατοῦ». 3) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου «περὶ στρατιωτικῶν συντάξεων». 4) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 680, ὡς ἐτροποποιήθη διὰ τοῦ νόμου 911, «περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν παθόντων ἐν ὑπηρεσίᾳ». 5) «Περὶ στρατιωτικῶν προβιβασμῶν». 6) «Περὶ ἀναδιοργανώσεως τῆς Ἐπαγγελματικῆς Σχολῆς Ἐκπαιδεύσεως ἀναπήρων Πολέμου ὑπὸ τὴν ἐπωνυμίαν «Στέγη Πατρίδος». 7) «Περὶ ἐξόδων παραστάσεως Ἀνωτάτων Ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατεύματος», καὶ 8) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 727 τοῦ 1916 περὶ κανονισμοῦ ἀποδοχῶν κτλ. ὁπλιτῶν τῆς Ἀνακτορικῆς Φρουρᾶς». Ὁ ἴδιος κ. Ὑπουργὸς ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπιδομάτων Θράκης καὶ Μικρᾶς Ἀσίας, περὶ τοῦ τρόπου χορηγήσεως μερίδων τροφῆς εἰς ἀξιωματικοὺς κτλ. καὶ περὶ ἐπιδομάτων ὁπλιτῶν». Οἱ Ὑπουργοὶ κ. κ. Ν. Θεοτόκης τῶν Στρατιωτικῶν, Π. Κ. Μαυρομιχάλης τῶν Ναυτικῶν καὶ Π. Πρωτοπαπαδάκης τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλουσι τὰ κάτωθι νομοσχέδια: 1) «Περὶ βελτιώσεως τῆς συντάξεως τῶν πρὸ τοῦ 1912 στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν Συνταξιούχων», καὶ 2) «Περὶ ἀπονομῆς συντάξεως ἕνεκα στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς ὑπηρεσίας». Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας κ. Ι. Δ. Ράλλης ὑποβάλλει τὰ ἑξῆς σχέδια νόμων: 1) «Περὶ ἐνισχύσεως τῶν Ταμείων συντάξεων σιτεργατῶν καὶ γαιανθρακεργατῶν Πειραιῶς κτλ.». 2) «Περὶ συστάσεως ταμείου Προαγωγῆς τῆς Βιομηχανίας». 3) «Περὶ ἐπιβολῆς φόρου διαμονῆς». 4) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 602 περὶ ἀστικῶν συνεταιρισμῶν». 5) «Περὶ ὑποχρεωτικῆς ἀσφαλίσεως τῶν ἐργατῶν καὶ ἰδιωτικῶν ὑπαλλήλων». 6) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 1308 περὶ ἐμπορικῶν χρηματιστηρίων». 7) «Περὶ ἐπαγγελματικῆς ἐκπαιδεύσεως». 8) «Περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου 2191 περὶ ἱδρύσεως Ἀνωτάτης Σχολῆς Ἐμπορικῶν Σπουδῶν». 9) «Περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεών τινων τῶν νόμων περὶ Ναυτικοῦ Ἀπομαχικοῦ Ταμείου». 10) «Περὶ μεταβιβάσεως ἤ ὑποθηκεύσεως εἰς ἀλλοδαποὺς ἑλληνικῶν ἐμπορικῶν πλοίων καὶ πλωτῶν ναυπηγημάτων». 11) «Περὶ συστάσεως τμήματος βιομηχανικῆς ἰδιοκτησίας». 12) «Περὶ κυρώσεως τῆς ἀπὸ 6)19 Νοεμβρίου 1920 διεθνοῦς συμφωνίας πρὸς ἵδρυσιν Διεθνοῦς Κεντρικοῦ Γραφείου διπλωμάτων εὑρεσιτεχνίας». 13) «Περὶ κυρώσεως τῆς Διεθνοῦς Συμβάσεως περὶ ἱδρύσεως ἐν Παρισίοις Διεθνοῦς Ἰνστιτούτου τοῦ ψύχους». 14) «Περὶ τροποποιήσεως τῶν νόμων 2023, 2656 καὶ ὀργανώσεως τοῦ Γραφείου Ἐκκαθαρίσεως καὶ Συμψηφισμοῦ». 15) «Περὶ συστάσεως νομοπαρασκευαστικῶν Ἐπιτροπειῶν παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας». 16) «Περὶ Ἐμπορικῶν καὶ Βιομηχανικῶν Ἐπιμελητηρίων», καὶ 17) «Περὶ προαγωγῆς τῆς Ἐθνικῆς Βιομηχανίας». Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως κ. Θ. Ζαΐμης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ διορισμοῦ 50 ὑποτρόφων κατὰ τὸ Ἀκαδημαϊκὸν ἔτος 1921–22». Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Π. Πρωτοπαπαδάκης ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ κυρώσεως Συμβάσεων μετὰ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας ἐξοφλήσεως τῶν προσωρινῶν δανείων δραχ. χρυσῶν 5.000.000 τῶν 6% τοῦ 1917, δραχ. χρυσῶν 10.000.000 τῶν 6% τοῦ 1917 καὶ φράγκων 40.000.000 τῶν 6% τοῦ 1915». Οἱ κ. κ. Π. Πρωτοπαπαδάκης (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν) καὶ Ι. Δ. Ράλλης (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας) καταθέτουσι τὰ κάτωθι σχέδια νόμων: 1) «Περὶ κυρώσεως τῶν μεταξὺ τοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης συναφθεισῶν συμβάσεων αʹ) ἀπὸ 23 Δεκεμβρίου 1920, δι’ ἧς συνωμολογήθη δάνειον ἐκ δραχμ. 12.000.000 καὶ βʹ) ἀπὸ 22 Δεκεμβρίου 1921, δι’ ἧς παρετάθη ἡ προθεσμία τῆς ἐξοφλήσεως τοῦ δανείου τούτου», καὶ 2) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης συναφθείσης τῇ 1ῃ Νοεμβρίου 1921 συμβάσεως, δι’ ἧς συνωμολογήθη προσωρινὸν δάνειον ἐκ δραχμῶν 150.000.000». Οἱ κ. κ. Π. Πρωτοπαπαδάκης (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν) καὶ Ν. Γ. Θεοτόκης (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν) καταθέτουσι τὰ κάτωθι σχέδια νόμων: 1) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης συναφθείσης τῇ 29 Νοεμβρίου 1921 συμβάσεως, δι’ ἧς συνωμολογήθη προσωρινὸν δάνειον ἐκ λιρῶν στερλινῶν 350.750», καὶ 2) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Δημοσίου καὶ τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης συναφθείσης τῇ 5 Ἰανουαρίου 1922 συμβάσεως, δι’ ἧς συνωμολογήθη προσωρινὸν δάνειον ἐκ δραχμῶν 19.000.000». Ὁ κ. Ε. Γαρουφαλιᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§85Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Εἰς πάντα τὰ κοινοβούλια, ἔνθα καλῶς καὶ εὐρύθμως λειτουργεῖ τὸ Κοινοβουλευτικὸν Πολίτευμα, παράγων, συντελεστὴς τῆς εὐρύθμου λειτουργίας αὐτοῦ εἶναι αὐτὴ ἡ συγκρότησις τοῦ Κοινοβουλίου. Ὑπάρχουν πολιτικὰ κόμματα ὠργανωμένα, ἔχοντα ἀρχηγοὺς ἀνεγνωρισμένους ἐπισήμως, οἱ ὁποῖοι ἐκπροσωποῦντες ἐν τῇ ὁλότητι τὸ κόμμα, τοῦ ὁποίου ἡγοῦνται, διερμηνεύουσι τὰς γνώμας αὐτοῦ, συγκεντροῦσιν ἐν τῷ προσώπῳ αὐτῶν πάσας τὰς εὐθύνας καὶ κρίνουσι καὶ ἀποφασίζουσι, ἀλλὰ κρίνουσι καὶ ἀποφασίζουσι, ὑπευθύνως, ἄν καὶ πότε δέον νὰ προκληθῇ πολιτικὴ συζήτησις, ἄν καὶ πότε συμφέρῃ εἰς τὸ Ἔθνος πολιτικὴ συζήτησις, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ τερματισθῇ διὰ ψηφοφορίας, ἄν συμφέρῃ λέγω νὰ προκληθῇ ἡ πολιτικὴ συζήτησις ἐπὶ ἐθνικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐκκρεμὲς καὶ τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς τὰς χεῖρας τῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι μετ’ ὀλίγον χρόνον θὰ λύσωσι τοῦτο. Καὶ ὅμως ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παρατηρεῖται σήμερον τὸ ἀξιοπερίεργον φαινόμενον· τίθεται πολιτικὴ συζήτησις μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἥσσονος μειονοψηφίας.

§86Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἥττονος πλειονοψηφίας παρακαλῶ, διότι οὐδεμίαν ἔχω ἐγὼ σχέσιν πρὸς τὴν ἥττονα μειονοψηφίαν.

§87Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἔστω. Ἐπίσης ὑπὸ τοῦ κ. βουλευτοῦ Ψαρρῶν. Καὶ ὅμως παρίσταται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ πολιτικὸν κόμμα, τὸ ὁποῖον βεβαίως ἀποτελεῖ τὴν καθ’ ἑαυτὸ ἀντιπολίτευσιν τῆς πλειονοψηφίας, τὴν ὁποίαν ἐκπροσωπεῖ ἡ Κυβέρνησις. Σεῖς, ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Συντηρητικοῦ κόμματος, ἀποτελεῖτε τὴν μείζονα καὶ ἐλάσσονα μειονοψηφίαν. Ἀλλὰ εἶσθε ἐκ τῶν σπλάγχνων τοῦ λαοῦ ἤ μᾶλλον ἐστάλητε ἐνταῦθα ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἀπέστειλε καὶ ἡμᾶς.

§88Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Εἰς αὐτὸ εἴμεθα σύμφωνοι.

§89Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἀλλὰ δὲν εἴμεθα σύμφωνοι ὡς πρὸς τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἐπιδιώκετε διὰ τῆς πολιτικῆς συζητήσεως. Καὶ ὅμως, κύριοι συνάδελφοι, τὸ πολιτικὸν κόμμα, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὴν μείζονα μειονοψηφίαν καὶ τὴν καθ’ ἑαυτὸ ἀντιπολίτευσιν δὲν ἔχει ἀρχηγόν, παρίσταται ἐνταῦθα ἄνευ ἀρχηγοῦ. Εἶναι γνωστὸν πῶς ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κόμματος αὐτοῦ ἔφυγεν, ἵνα μὴ ἀποδώσῃ τὰς εὐθύνας τῆς ὑπὲρ τριετίαν διαχειρίσεως τῶν τυχῶν τοῦ Κράτους. Διοικεῖται τὸ κόμμα αὐτὸ ὑπὸ μιᾶς τριάνδρου ἐπιτροπῆς καὶ δὲν προέβη εἰς οὐδεμίαν δήλωσιν μέχρι τῆς στιγμῆς. Δὲν γνωρίζω ἄν θὰ προβῇ, προβλέπω ὅμως ὅτι ἡ δήλωσις αὕτη θὰ εἶναι δήλωσις ὅτι θὰ καταψηφίσῃ τῆς κυβερνήσεως χωρὶς νὰ προβῇ εἰς περαιτέρω ἀνάπτυξιν τῶν λόγων αὐτῆς. Ἀλλά, κύριοι συνάδελφοι, ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν σας ἐπὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς πολιτικῆς συζητήσεως. Γνωρίζετε ὅτι σκοπὸς ἀρχικός, σκοπὸς τελικός, σκοπὸς καταστατικός, τοῦ προγράμματος, τοῦ κόμματος ἐκείνου εἶναι ἡ ἀνατροπὴ τῆς Κυβερνήσεως οὐχὶ ὡς σκοπός, ἀλλὰ ὡς μέσον ἵνα ἀνατρέψῃ τὸ καθεστώς. (Διαμαρτυρίαι ζωηραὶ ἀριστερόθεν).

§90Σ. ΣΙΜΟΣ. Παρακαλῶ νὰ μὴ ὁμιλῆτε περὶ τοῦ κόμματος ἡμῶν, ἀποδίδων εἰς αὐτὸ τοιαύτας προθέσεις, τὰς ὁποίας δὲν ἔχει.

§91Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἐφ’ ὅσον εἶναι γνωστὸν ὅτι τὸ κόμμα αὐτὸ δὲν ἀναγνωρίζει τὸ πολίτευμα, δὲν ἀναγνωρίζει τὴν Κορυφὴν τοῦ Πολιτεύματος (διαμαρτυρίαι ζωηραὶ ἐξ ἀριστερῶν). Παραδέχομαι, κύριοι, πρὸς τιμήν σας, ὅτι δὲν ἔχετε τοιαύτας ἰδέας, καὶ ἴσως ἴσως ἦτο σκόπιμον αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶπον διὰ νὰ ἀποσπάσω τὰς δηλώσεις σας αὐτὰς καὶ σᾶς συγχαίρω διὰ τοῦτο. Ἀλλὰ μετὰ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας, τὰς ὁποίας ἐδώσατε, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἀναπτύξω τὰς γνώμας μου περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἔχῃ μία πολιτικὴ συζήτησις καὶ νὰ εὐχηθῶ ὅπως καὶ ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου εὑρεθῶμεν σύμφωνοι. Κύριοι πληρεξούσιοι, δὲν θὰ εἶχεν ἡ πολιτικὴ συζήτησις τόσην σπουδαιότητα, τόσην σημασίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ σημερινή, ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἁπλῆς κυβερνητικῆς μεταβολῆς, περὶ ἁπλῆς ἀνατροπῆς τῆς κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἶναι δυνατόν, καὶ ὑπάρχει κόμμα πολιτικόν, τὸ ὁποῖον νὰ δώσῃ εἰς τὸ Κράτος Κυβέρνησιν κοινοβουλευτικὴν βιώσιμον; Ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι τὴν ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἀποδώσωσι εἰς τὸ Κράτος Κυβέρνησιν κοινοβουλευτικῶς βιώσιμον, ἀναλαμβάνουσιν τὴν μεγίστην εὐθύνην ἀπέναντι τοῦ Ἔθνους καὶ ἀπέναντι τοῦ λαοῦ. Θὰ προκαλέσωσιν, ἐὰν ἡ πολιτικὴ συζήτησις καταλήξῃ εἰς ἀνατροπὴν τῆς Κυβερνήσεως, θὰ προκαλέσωσιν ἀναρχίαν. Θὰ προκαλέσωσι Κυβερνητικὴν κρίσιν, πολιτικὴν κρίσιν, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λήξῃ ἄλλως εἰμὴ διὰ διαλύσεως τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ ἀδυνάτου οὔσης ἀκριβῶς τῆς διαλύσεως τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, κατὰ τὸ ἐν τῷ μεταξὺ χρονικὸν διάστημα τί θὰ συμβῇ ἐν τῷ ἐσωτερικῷ; Τί δύναται νὰ συμβῇ ἐν τῷ μετώπῳ; Πολὺ ἀφελεῖς, κύριοι, εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι δὲν δύνανται νὰ προβλέψωσι, καὶ δὲν δύνανται νὰ ὑπολογίσωσι τοὺς σοβαροὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους θὰ διατρέξωμεν, ἐὰν τοιοῦτον εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς συζητήσεως. Ἐν τῷ ἐσωτερικῷ καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα θὰ ὑφίσταται ἀσφαλῶς ἀναρχία. (Διακοπαὶ καὶ θόρυβος). Καὶ ἐν ᾧ σήμερον, κύριοι πληρεξούσιοι, χιλιάδες Ἑλλήνων εὑρίσκονται εἰς τὴν γραμμὴν τῆς μάχης, ἡμεῖς θέλομεν νὰ προκαλέσωμεν Κυβερνητικὴν κρίσιν, καὶ κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ θὰ εἶσθε σεῖς εἰς θέσιν νὰ ἐφοδιάσητε τὸ στράτευμα ἐκεῖνο πολεμικῆς οἰκονομικῆς; Μὴ ἀρνεῖσθε, ὅτι μία τοιαύτη μεταβολή, θὰ ἐπιδράσῃ ἐπὶ τῆς καταστάσεως ἐν τῷ μετώπῳ καὶ ἠθικῶς καὶ οὐσιαστικῶς καὶ φρονηματικῶς, δὲν εἶσθε δὲ σεῖς οἱ ἁρμόδιοι νὰ παράσχητε τὰ μέσα τῆς ἀμύνης, τὰ μέσα τῆς σωτηρίας τοῦ μαχομένου στρατοῦ. Αὐτοὶ εἶναι οἱ κίνδυνοι, τοὺς ὁποίους θὰ προκαλέσῃ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς πολιτικῆς σας. Εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ ἁπλῆς Κυβερνητικῆς μεταβολῆς καὶ ἐγὼ θὰ ἤμην σύμφωνος νὰ δώσω ψῆφον κατὰ τῆς κυβερνήσεως, ἀλλὰ φέρατε ἄλλην Κυβέρνησιν κοινοβουλευτικῶς βιώσιμον. Ἄν, κύριοι συνάδελφοι, ἐπικρατήσωσιν ἀντιλήψεις ὡς ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας ὑποδεικνύει ὁ ἀξιότιμος κ. πληρεξούσιος, δὲν θὰ ὑπῆρχε φόβος ὥστε νὰ προέλθουν τοιαῦτα ἀποτελέσματα ἐγκυμονοῦντα τοιούτους σοβαροὺς κινδύνους. Ἀλλὰ δυστυχῶς ἡ μάχη, ἡ ὁποία διεξάγεται ἐνταῦθα, δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι διεξάγονται μεταξὺ τῶν κομμάτων ἤ τῶν ὁμάδων τῶν ἐνταῦθα εὑρισκομένων πρὸς καλυτέραν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας, πρὸς καλυτέραν διαχείρησιν τῶν ἐξωτερικῶν ὑποθέσεων. Καὶ πρώτην φορὰν βλέπω τοιοῦτον παράξενον φαινόμενον, μετὰ τὰς δηλώσεις νὰ τίθεται ζήτημα ἐμπιστοσύνης χωρὶς ἡ Συνέλευσις, καλουμένη ν’ ἀποφανθῇ, νὰ ἔχῃ τὰ στοιχεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ κρίνῃ καὶ θ’ ἀποφασίσῃ. Ἐὰν ὁ ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος δὲν παρεδέχετο, ὅπως λίαν ὀρθῶς παρετήρησεν ἕτερος συνάδελφος, τὴν ἄποψιν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία ἐδήλωσεν ὅτι τὸ ἐθνικὸν συμφέρον ἀπαγορεύει πᾶσαν ἀνακοίνωσιν λεπτομερειῶν, θὰ ἦτο ἐν τάξει προκαλῶν συζήτησιν εὐρεῖαν οὕτω πῶς, ὥστε ἡ Συνέλευσις νὰ ἔχῃ στοιχεῖα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ν’ ἀποφανθῇ. Ἀλλ’ ὁ κ. ἀρχηγὸς τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος ἐνῷ παρεδέχθη τὴν ἄποψιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θέτει ζήτημα ἐμπιστοσύνης προκειμένου περὶ ζητήματος ἐκκρεμοῦς, καί, ὡς εἶπον, εὑρισκομένου εἰς τὰς χεῖρας τῶν Μ. Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι μετ’ ὀλίγας ἡμέρας θὰ δώσωσι τὴν ὁριστικὴν λύσιν. Ἀλλὰ ποῖος εἶναι, κύριοι, ὁ ἀρχηγὸς τοῦ πολιτικοῦ κόμματος, ὁ ὁποῖος θὰ ἀναλάβῃ τόσον βαρείας εὐθύνας νὰ διακόψῃ τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία διεχειρίσθη αὐτό, καὶ ἐνῷ τὸ ἐθνικὸν ζήτημα διέρχεται τὸ στάδιον τῆς ἐκκρεμότητος νὰ δώσῃ ψῆφον δυσπιστίας, ἀρνητικήν, ὡς ἐὰν ἡ Κυβέρνησις κακῶς διεχειρίσθη τὸ ζήτημα; Πῶς συμβιβάζεται ἡ δήλωσις τοῦ κ. ἀρχηγοῦ τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος, ὅτι ἡ ψῆφός του θὰ ἦτο οὔτε ψῆφος ἐπιδοκιμασίας, οὔτε ἀποδοκιμασίας; Ἀλλ’ εἶναι τοῖς πᾶσι γνωστὸν ὅτι μετὰ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως πάντοτε ἐνέχει τὴν ἔννοιαν τῆς δυσπιστίας. Δὲν συμφωνῶ, κύριοι συνάδελφοι, ποσῶς πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἐκ Κοζάνης κ. συναδέλφου, ὁ ὁποῖος ἠθέλησε νὰ συνδέσῃ καὶ τὴν ἐσωτερικὴν διοίκησιν μὲ τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν.

§92Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Νὰ διαφωτίσητε τὸν κ. Πρωθυπουργόν.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§94Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν διακόπτω, ἀλλὰ καθορίζω κάτι τι, διότι εἶπεν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἑνιαία.

§95Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Αὐτὴ εἶνε μία ἀρχή, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν πολιτικῶν κομμάτων. Ἀλλὰ σᾶς εἶπον προηγουμένως ὑπὸ ποίας ἀνωμαλίας καὶ συνθήκας διατελεῖ τὸ Ἔθνος.

§96Α. ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ. Αὐτὰ τὰ ἔλεγεν ὁ κ. Βενιζέλος καὶ ὅμως ὁ λαὸς τὸν κατεψήφισεν.

§97Ε. ΓΑΡΟΥΦΑΛΙΑΣ. Ἀλλὰ καὶ ὅταν, κύριοι, θελήσητε νὰ συνδέσητε τὴν ἐξωτερικὴν διοίκησιν μὲ τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικήν, τότε θὰ ἀσκήσητε ἔλεγχον ἐφ’ ὁλοκλήρου τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ἐσωτερικῆς καὶ τῆς ἐξωτερικῆς. Ἀλλὰ δὲν ἠκούσαμεν ἐνταῦθα ἀπὸ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐδήλωσαν ὅτι θὰ δώσωσι ψῆφον δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ποῖα εἶναι τὰ τρωτά. Ἠκούσαμεν ὅτι θὰ καταψηφίσωμεν ἁπλῶς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν ἠκούσαμεν ποία εἶναι ἡ κατηγορία κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ σημείων, τὰ ὁποῖα εἶναι ἄξια ἐπικρίσεως. Αἱ δηλώσεις, κύριοι, περὶ καταψηφίσεως τῆς Κυβερνήσεως ἀποτελοῦσιν ἔνδειξιν, τὴν ὁποίαν πᾶς τις δύναται νὰ ἐννοήσῃ. Ἀλλὰ μίαν καὶ μόνην σύστασιν ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι πληρεξούσιοι, ν’ ἀπευθύνω πρὸς τὴν Συνέλευσιν, ὅπως λάβῃ κυρίως ὑπ’ ὄψει τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι δύνανται νὰ ἐκδηλωθῶσι καὶ νὰ δημιουργηθῶσιν εἰς βάρος καὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ μετώπου. Λάβετε ὑπ’ ὄψει, κύριοι, ὅτι οἱ κίνδυνοι δὲν σημαίνουσι τίποτε ἄλλο, παρὰ τὴν τελείαν καταστροφὴν τῆς Πατρίδος.

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Λεβίδης ἔχει τὸν λόγον.

§99Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐν οὕτω κρισίμοις καιροῖς τοῦ τε ἐλευθέρου καὶ τοῦ δούλου ἑλληνισμοῦ νομίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι παράλειψις καθήκοντος, ἐάν τις τῶν κυρίων πληρεξουσίων, ἔχων γνώμην τινὰ περὶ τῆς καταστάσεως τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων, δὲν ἤθελε τολμήσῃ νὰ λάβῃ τὸν λόγον, ἵνα ἀγορεύσῃ καὶ ἐκθέσῃ τὴν γνώμην αὑτοῦ. Λυποῦμαι, κύριοι, διότι μετὰ μακρὰν ἀσθένειαν οὔτε ἡ φωνή μου εἶναι δυνατὸν νὰ φθάσῃ εἰς τὰ πέρατα τῆς Αἰθούσης ταύτης, οὔτε διὰ μακρῶν νὰ ἐκθέσω τὰς ἐμὰς γνώμας, καίτοι ἀφ’ ἑτέρου ἡ συντομία τοῦ λόγου ἐν ταῖς κρισίμοις τῶν Κρατῶν περιστάσεσιν, εἶναι ἐπιβεβλημένη καὶ εἰς ἐκείνους ἔτι, οἵτινες εἶναι ἴσως χειρισταὶ δεινοὶ τοῦ λόγου. Δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω εἰς τὰς ἀντιμαχομένας τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως μερίδας, ὀφείλω δὲ νὰ ποιήσω καὶ τὴν δήλωσιν, ὅτι δὲν ἀνήκω καὶ εἰς συντεταγμένην τυχὸν ὁμάδα ἀνεξάρτητον. Πολιτεύομαι ἀπὸ τοῦ ἑδωλίου ἐκείνου (δεικνύει τὴν θέσιν, ἐν ᾗ κάθηται) ἀφ’ ἧς ἐξέλιπεν ὁ ἀείμνηστος ἀρχηγός μου, ὁ ἐκ Κερκύρας βουλευτὴς Γ. Θεοτόκης, ἐκφέρων ἀνεξαρτήτως τὰς γνώμας μου, δι’ ἃς μὲ ἀπέστειλεν ἐνταῦθα μεγάλη πλειονοψηφία τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Δὲν ἀνήκω εἰς τὴν ὁμάδα, τὴν ὡς λέγουσιν, ἢ ὡς σήμερον μόλις ἔμαθον, συντεταγμένην τῶν Ἀνεξαρτήτων, διότι δὲν δύναμαι νὰ συμβιβάσω τὴν μεταφυσικὴν ταύτην ἰδέαν ἐν τῇ κεφαλῇ μου, δηλαδὴ πῶς εἶναι δυνατὸν Ἀνεξάρτητοι, οὐδένα πρὸς ἀλλήλους ἔχοντες κοινὸν δεσμόν, ὃν τοὐλάχιστον μέχρι τοῦδε δὲν ἠκούσαμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παρίστανται ὡς Κόμμα, δυνάμενον νὰ ἀξιοῖ τὴν διακυβέρνησιν τῆς Χώρας καὶ τὴν διαδοχὴν οἱασδήποτε Κυβερνήσεως. Εἴπερ τις καὶ ἄλλος ἀνέκαθεν ἀντιπροσωπεύω τὰς ἰδέας τοῦ Κοινοβουλευτισμοῦ, θέλω ἀδιαλείπτως διὰ τῆς φωνῆς μου καὶ διὰ τῆς ψήφου μου μάχεσθαι ὑπὲρ τῆς παγιώσεως αὐτοῦ, διότι ἄνευ αὐτοῦ φρονῶ, ὅτι ἀπώλετο ἡ Ἑλλάς. Καὶ ἂν εἶχον τὴν εὐτυχίαν, ἢ τὴν δύναμιν νὰ εἶμαι ἀκουστὸς παρ’ ἐκείνου, ὅστις λύει τὰ τοιαῦτα ζητήματα τῆς Κοινοβουλευτικῆς διαμάχης, ἤθελον εἴπει πρὸς τὴν αὐτοῦ Μεγαλειότητα: «Ἐνταῦθα καὶ ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς μάχονται δύο μερίδες, ἡ μὲν πολυάριθμος, ἡ δὲ ὀλιγάριθμος. Καὶ ἡ μὲν ὑπὸ σθεναρὸν ἡγέτην, τὸν ἡγέτην τῆς πλειονοψηφίας, καὶ ἡ δὲ ὑπὸ σθεναρὸν ἡγέτην, τὸν ἡγέτην τῆς μειονοψηφίας, ὅστις εἶναι ὁ ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας πληρεξούσιος», οὗτινος ὅμως καὶ πάλιν δηλῶ, ὅτι δὲν εἶμαι πολιτικὸς φίλος, πάντως σέβομαι καὶ τιμῶ ὑπερβαλόντως τὸν ἄνδρα. Ὑπάρχει τῳόντι καὶ τρίτη μερὶς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ αὐτὴ μερίς, ὁσονδήποτε καὶ ἂν εἶναι καλῶς κατηρτισμένη, ἐγὼ δὲν γνωρίζω, καὶ ἀναμένω, ὁσαδήποτε καὶ ἄν ἀριθμῇ μέλη ἄξια σεβασμοῦ καὶ ἐκτιμήσεως, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει πρὸ αὐτῆς νέφος, ὅπερ εἰσέτι δὲν διελύθη, φεῦ καὶ οἴμοι, εἴπατε ἠθέλομεν στραφῆ πρὸς αὐτούς. Δὲν εἶναι, κύριοι, δυνατὸν νὰ στραφῶμεν καὶ πρὸς τὸν Βενιζελισμόν, ἐφ’ ὅσον ρητῶς καὶ καθαρῶς διὰ τῶν πραγματικῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ, διὰ τὸν πράγματι ἡγέτην αὐτοῦ δὲν δηλοῖ, ὅτι δὲν ἀντιτίθεται πρὸς τὸ νόμιμον καθεστὼς τῆς χώρας. Δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποβλέψῃ τις πρὸς τοὺς κυρίους τούτους, ἐφ’ ὅσον ἐνταῦθα μὲν διὰ τῶν ὀργάνων αὐτῶν ὑβρίζουσιν εἰσέτι τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ τῆς 1ης Νοεμβρίου, ὡς καὶ τὸ καθεστὼς, ἐν Κρήτῃ δὲ ἐγείρουσι σχεδὸν μέτωπον πολέμου καὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει διὰ καθάρματος ἐκκλησιαστικοῦ, (χειροκροτήματα) ὑπονομεύουσι τὰ θεμέλια τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς, διασείσαντος τὴν πρὸς τὰ Πατριαρχεῖα τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐμπιστοσύνην τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἄς ἐγερθῇ ὁ ἀρχηγὸς ὑμῶν ἐκ περάτων τῆς Ἀνατολῆς νὰ δηλώσῃ ὅτι εἶνε νομοταγής, ὅτι ἀπαρνεῖται τὸ στασιαστικὸν παρελθὸν αὐτοῦ, ὅτι εἶνε ἕτοιμος νὰ ὑποβληθῇ εἰς τοὺς δεσμοὺς καὶ τὰς θελήσεις τῆς Χώρας, καὶ τότε, μόνον δὲ τότε, δύναται νὰ γένηται σκέψις περὶ ὑμῶν.

§100Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζετε, ὅτι εἶναι δύσκολον νὰ τὰ εἰπῇ;

§101Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐνταῦθα, κύριοι, εἶναι ἡ μεγάλη δημοσία καὶ ἐθνικὴ παλαίστρα καὶ στεφανοῦνται ἐκεῖνοι οἱ Ἀρχηγοί, οἵτινες παρατάσσουσιν ἐνταῦθα συντεταγμένας δυνάμεις, καὶ εἰσηγοῦνται Κυβερνητικὰς ἰδέας. Φεῦ καὶ οἴμοι εἰς τὴν ταλαίπωρον ταύτην χώραν, ἄν παραδώσωμεν τὰ ἡνία τοῦ Κράτους εἰς ὁμάδας ἀσυντάκτους, ὧν, εἷς ἕκαστος εἶναι ἀρχηγὸς ὁμάδος, οὐχὶ συντεταγμένης, οὐχὶ ὁμοιομόρφως δρώσης, οὐχὶ ὁλομερῶς. Τὸ βραβεῖον ἐν τῷ ἀγῶνι τῷ πολιτικῷ καὶ τῇ παλαίστρᾳ τῇ πολιτικῇ δίδεται ἐναλλὰξ εἰς ἐκείνους, οἵτινες εἰς τὸ σύστημα τὸ ὑπάρχον ἀντιτάσσουν σύστημα ἀντίθετον. Μετὰ τὴν εἰκόνα ταύτην προχωρῶν καὶ δηλῶν, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅσον μὲν ἀφορᾷ τὴν σύναψιν τοῦ δανείου ἐδείχθη εὔελπις, καὶ ἀφῆκε εἰς ἡμᾶς νὰ πιστεύωμεν, ὅτι δὲν εἶναι ἀδύνατος ἡ συνομολόγησις αὐτοῦ, ἢ μᾶλλον ὅτι ἡ συνομολόγησις αὐτοῦ εἶναι βεβαιοτάτη. Ἴσως τοῦτο εἶναι κατόρθωμα, οὕτως ἐχόντων τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων καὶ οὕτω καταδιῃρημένης τῆς Εὐρώπης. Εἶναι, κύριοι, τοῦτο μέγιστον εὐτύχημα, δι’ ὅπερ, ἐὰν ἐνταῦθα, παρὰ τὸ βῆμα ἐφύετο ρίζα δάφνης, ἤθελον κόψει κλάδους τινάς, ἵνα στεφανώσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τῷ κατορθώματι. Ἀλλ’ ἐνῷ τοσοῦτον εὔελπις ἐφάνη, τοὐλάχιστον κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν ὁ ἀξιότιμος κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀγορεύων περὶ τοῦ δανείου, ἐπιφυλακτικώτατος ἐδείχθη ὡς πρὸς τὴν λύσιν τὴν ἀναμενομένην τῶν μεγάλων ἐξωτερικῶν ζητημάτων τῆς Ἑλλάδος, ἐξ’ ὧν κατὰ μέγα μέρος ἐξαρτᾶται ἡ εὐημερία τῆς χώρας. Ἐὰν δὲν ἐγνώριζον πόσην κοινοβουλευτικὴν πεῖραν καὶ ἱκανότητα κέκτηται ὁ κ. Πρόεδρος, ἤθελον τολμήσῃ, ἵνα θέσω πρὸς αὐτὸν ἐρώτημά τι· ἀλλὰ δὲν πράττω τοῦτο, διότι πέποιθα, ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελε νὰ ἐξαγγείλῃ τι περιπλέον, δὲν εἶχεν ἀνάγκην τῶν ἡμετέρων παρακελεύσεων. Εἶπεν ὅτι, ὅταν συνηντήθη μετὰ τῆς Αὐτοῦ Ἐξοχότητος τοῦ Λόρδου Κῶρζον, ὑπέδειξεν εἰς τὴν Αὐτοῦ Ἐξοχότητα σημεῖά τινά, ἅτινα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐθεώρει λίαν σπουδαῖα. Εἶπον, ὅτι δὲν ζητῶ παρὰ τοῦ κ. Προέδρου ἵνα καθορίσῃ τὰ σημεῖα ταῦτα, διότι ἀρκοῦσαν κοινοβουλευτικὴν πεῖραν κέκτημαι, ὥστε νὰ ἐννοῶ, ὅτι ἵνα μὴ δηλοῖ ταῦτα ὁ κ. Πρόεδρος, πιστεύει ὅτι δὲν πρέπει νὰ προβῇ εἰς τὰς δηλώσεις αὐτάς. Προσέθηκεν, ὅτι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἀπεδέχθησαν τὴν μεσίτευσιν μεταξὺ τῶν ἐμπολέμων διὰ τὴν συνάντησιν τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῶν κατὰ τὴν 9ην Μαρτίου. Καὶ προβαίνων εἰς τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ ὁ κ. Πρόεδρος, εἶπε καὶ συνέστησεν εἰς τὴν Συνέλευσιν νὰ ἀναμείνῃ ἐπί τινα χρόνον καθόσον ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως εἶναι, ὅτι ἐπὶ τοῦ μεγάλου τούτου ἐξωτερικοῦ ζητήματος, δὲν εἶναι δυνατὸν εἰσέτι νὰ γένηται δημοσία συζήτησις. Ὅτε, κύριοι, κατὰ τὴν 2αν Ὀκτωβρίου 1921 ἐγένετο ἡ μεγάλη καὶ φωταυγὴς ἐκείνη συζήτησις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ ἐζητήθησαν αἱ γνῶμαι τῶν πληρεξουσίων, ἀγορεύων συντόμως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, εἶπον ὅτι: «Ἡ Ἑλλὰς πρέπει νὰ διατελῇ μία καὶ ἀδιαίρετος. Ἐνταῦθα ἔγκειται ἡ ἀναγκαία ἰσχὺς αὐτῆς. Ὑπάρχει καιρός, θέλουσιν ὑπάρξει περιστάσεις ἐν τῷ μέλλοντι καὶ πρὸς ἔλεγχον καὶ πρὸς κατανομὴν τῶν εὐθυνῶν. Καὶ ἰδού, κύριοι, μετὰ παρέλευσιν πενταμήνου ὅλου ἐσμὲν ἠναγκασμένοι πάλιν νὰ δηλώσωμεν, (ὁμιλῶ προσωπικῶς μόνον, καὶ διὰ τοῦτο διορθῶ τὴν φράσιν) μετὰ παρέλευσιν πενταμήνου, εἶμαι, λέγω, ἠναγκασμένος, ἐγὼ τοὐλάχιστον, νὰ δηλώσω, ὅτι προθύμως εἶμαι διατεθειμένος νὰ ἀναμείνω (ἀφοῦ μάλιστα πρὸ ὀλίγου χρόνου πρόκειται) τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις θέλει κρίνει, ὅτι ἐπέστη ἡ στιγμή, ἵνα ἐπέλθῃ ἡ συζήτησις περὶ τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ζητημάτων. Ἡ πρότασις λοιπὸν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δύναται νὰ ἐκφρασθῇ διὰ μιᾶς καὶ μόνον λέξεως: «ἀναμείνατε». Ἐγώ, κύριοι, προσωπικῶς οὐδεμίαν ἀντιτάσσω εἰς τοῦτο ἀντίρρησιν, καὶ εἶμαι ἕτοιμος νὰ ἀναμείνω καὶ πάλιν ἐφ’ ἱκανὸν χρόνον μέχρις ὅτου οἱ διευθύνοντες τὰ κοινά, τὴν ὑψίστην ταύτην ἐθνικὴν ὑπόθεσιν, νομίσωσιν ὅτι ἐπέστη ἡ στιγμή, ἵνα ἐπιτραπῇ ἡ ἐν τῇ μεγάλη ταύτῃ καὶ δημοσίᾳ αἰθούσῃ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Λοιπόν, ἐγὼ τοὐλάχιστον, προθύμως ἀναμένω. Διατελῶ ὅμως ἐν πλήρει σκότει τῶν μέχρι τοῦδε συντελεσθέντων, τῶν μέχρι τοῦδε ἐκεῖ συμβάντων, τῶν ἐλπίδων, ἅς ἡ Κυβέρνησις ἀπεκόμισεν, ἤ θέλει ἀποκομίσει. Διατελῶ, λέγω, προσωπικῶς ἐν πλήρει σκότει τῶν κατὰ τὸ Ἑλληνικὸν ζήτημα. Μὴ τολμήσας δὲ καὶ μὴ δυνηθεὶς ἴσως νὰ ἐπισκεφθῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα, ἐὰν ἦτο δυνατόν, ἀνεκοίνου εἰς ἐμὲ ἄκραν τινὰ τοὐλάχιστον τοῦ ζητήματος, διατελῶ ἐπαναλαμβάνω, ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν συντελουμένων, ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν συζητουμένων, ἐν πλήρει ἀγνοίᾳ τῶν συμβησομένων. Καὶ εἰ μὲν προέκειτο περὶ κοινοῦ τινὸς ζητήματος, ἐξ ἐκείνων, ἅτινα πολλάκις καταλαμβάνωσιν σελίδας ὅλας τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως καὶ εἰ μὲν προέκειτο περὶ δευτερεύοντος τινὸς ἔστω καὶ ἐθνικοῦ ζητήματος, μὴ ἀνῆκον εἰς τὰ ἄκρα, προθύμως ἤθελον προσφέρει τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Μέχρι δὲ τοῦδε, ἀφ’ ἧς καὶ πάλιν μοὶ ἀπενεμήθη ἡ τιμὴ νὰ κάθημαι καὶ νὰ συνεδρεύω ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, πολλάκις καὶ διὰ τοῦ λόγου μου καὶ διὰ τῆς ψήφου μου καὶ διὰ τῶν ἀσθενῶν ὀπωσδήποτε δυνάμεών μου, ἐνίοτε μάλιστα καὶ δι’ ἰδιαιτέρων πρὸς τοὺς κυβερνῶντας συνεντεύξεων καὶ συνεννοήσεων προσέφερον τὴν ἀσθενῆ συνδρομήν μου εἰς τοὺς διευθύνοντας τὰ κοινά. Ἀλλ’ ἐν οὑτωσὶ μεγάλῳ, πανελληνίῳ, ἐπικινδυνωδεστάτῳ ζητήματι, ἐξ’ οὗ ἐξήρτηται ἴσως ἡ ὕπαρξις καὶ ἡ ὑπόστασις ἐν τῷ μέλλοντι τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, δὲν ἀναδέχομαι, κύριοι, νὰ σβεσθῶσιν ὅλα τὰ φῶτα τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ νὰ εὕρω βελόνην, ἥν τις ἀστεῖος ἔρριψεν ἐνταῦθα, προκαλῶν με, ἵνα εὕρω αὐτήν. Ἵνα δώσω ψῆφον εἰλικρινῆ, ὁλόθυμον, ἀπορρέουσαν ἐκ τοῦ βάθους τῆς ἐμῆς καρδίας καὶ τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἔπραξα ἐν περιστάσεσιν ἄλλαις, ἐπιθυμῶ καὶ ἐπεθύμουν νὰ γνωρίζω τοὐλάχιστον γωνίαν τινά, πτυχήν τινα τοῦ μεγάλου τούτου ἐθνικοῦ ζητήματος. Ἀλλὰ διατελῶ ἐν πλήρει σκότει καὶ δὲν γνωρίζω, ἄν ψηφίζων οὕτως ἤ ἄλλως, δὲν θέλει ἔλθῃ στιγμή, καθ’ ἣν θὰ ζητῶ τοῖχον, ἵνα συντρίψω ἐπ’ αὐτοῦ τὴν κεφαλήν μου. Ἐνταῦθα, κύριοι, ὑπάρχουσι ζητήματα πολλά, μεγάλα, ἀλληλέδεντα, ἔχοντα τὴν πηγὴν αὐτῶν εἰς τὸ παρελθὸν καὶ τὴν λύσιν αὐτῶν εἰς τὸ προσεχές, ἤ εἰς τὸ βαθὺ μέλλον. Μὴ ἔχων δεσμόν τινα κομματικὸν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν—ἄν εἶχον τοιοῦτον βεβαίως προθύμως ἤθελον ψηφίσει ὑπέρ, καὶ διὰ τοῦτο οὐδόλως κατηγορῶ τῆς φάλαγγος, τῆς ἀκολουθούσης τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν ψῆφον αὐτῆς—ἀλλ’ ἄν ἐλεύθερος παντὸς κομματικοῦ δεσμοῦ, ἀποτελέσας μέλος τοῦ Συνδυασμοῦ τῶν ἐκλογῶν τῆς 1 Νοεμβρίου, διότι οἱ συμπολῖται μὲν καὶ οἱ διευθύνοντες τότε τὰ τοῦ Συνδυασμοῦ ἐνόμισαν, αἱ ἀσθενεῖς δυνάμεις μου ἴσως ἤθελον συντελέσει εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ ἡμῶν, τὴν κατασύντριψιν τοῦ Βενιζελισμοῦ, τοὺς ἐμοὺς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συναδέλφους νὰ ἐνθυμηθῶσιν, ἂν καὶ ὁ πρεσβύτης ἐγὼ δὲν συνετέλεσα κατά τι διὰ τῶν ἀσθενῶν δυνάμεών μου.....

§102Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Τὰ μέγιστα.

§103Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ὅπως, σαρωθῶσιν ἐντεῦθεν οἱ τύραννοι, οἵτινες ἐπεκάθησαν ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος, οἱ τύραννοι οἵτινες ἐνόμισαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ παρασύρουν καὶ ἄλλους εἰς τὴν μὴ δημοσίευσιν τῶν ἐφημερίδων, διότι ἐφονεύθη εἷς δημοσιογράφος, ἀγαθὸς μὲν ἀνήρ, τὰ μάλιστα ὅμως συντελέσας εἰς τὴν ὑποστήριξιν τῆς τυραννίας.

§104Φ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Αὐτὸ ποῦ ἔγινε εἶναι αἶσχος.

§105Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν θίγω τὸ ζήτημα τοῦτο, ἀλλ’ ἐξεγείρεται ἡ ψυχὴ ἐμοῦ τοῦ γέροντος καὶ ἀσθενοῦς, ὅταν τοιαῦται κραυγαὶ καὶ βλασφημίαι ἐκφέρωνται κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι ὑπὸ ἀχρείου τινὸς ἐδολοφονήθη εἷς ἀγαθὸς ἀνήρ, ὅταν ἡ Κυβέρνησις αὐτῶν διὰ τῶν Στρατοδικείων καὶ τοῦ Γύπαρη ἐφόνευε τὸν Δραγούμην, τὸν Ἔσλιν καὶ τόσους ἄλλους. (χειροκροτήματα παρετατεμένα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§106Α. ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ. Εἶναι ὅμως αἶσχος ὅτι ὑπὸ τὸ καθεστὼς τοῦτο διεπράχθη πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον διεπράχθη ὑπὸ ἄλλο καθεστώς. (Διαμαρτυρίαι).

§107Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν ἀγορεύω, κύριοι, ἐπὶ τῷ σκοπῷ ἵνα ἀποσπάσω τὰ χειροκροτήματα τοῦ ἀκροατηρίου, ὅπως, καὶ οὐδέποτε ἀγορεύων κατὰ τὸ μακρὸν πολιτικόν στάδιόν μου, ἐκλονίσθην ἀποσπάσας τὰ ποδοκροτήματα τῶν ἀκροατηρίων. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα ἀρχαῖον τινὰ συμπολίτην μου τὸν στρατηγὸν τῶν Ἀθηναίων Νικίαν τὸν Νικοκράτους, ὅστις ἀγορεύων ποτὲ καὶ χειροκροτούμενος μεγάλως, ἐστράφη πρὸς τὸν παρ’ αὐτῷ γραμματέα, καὶ ἠρώτησεν αὐτὸν μήπως ἀνόητόν τι εἶπεν. Συνεχίζων λοιπὸν τὴν διακοπεῖσαν σειρὰν τῆς ἀγορεύσεώς μου, λέγω, ὅτι, ὢν ἐλεύθερος παντὸς κομματικοῦ δεσμοῦ, δὲν δύναμαι εὑρισκόμενος ἐν τῷ σκότει νὰ ψηφίσω. Ὀφείλω, κύριοι, συμπεραίνων νὰ καθορίσω ἔτι σαφέστερον τὴν ψῆφόν μου. Ἡ ψῆφός μου λοιπὸν αὕτη, ἀφοῦ εἰσέτι διατελοῦμεν ἐν σκότει, καὶ οὐδενὸς μέμφομαι διὰ τὸ σκότος τοῦτο, διότι ἴσως αἱ περιστάσεις εἰσέτι ἐπιβάλλουσιν αὐτό, ἀλλ’ ἑρμηνεύων λοιπὸν τὴν ψῆφόν μου καὶ τὴν γνώμην μου, ἀφοῦ ἐν τοσούτῳ σκότει εὑρίσκομαι, δηλῶ, ὅτι ἡ ψῆφός μου ἔσται ἀρνητική. Πρέπει ὅμως συγχρόνως νὰ ἑρμηνεύσω τὴν λέξιν. Ἐπεκράτησεν, κύριοι πληρεξούσιοι, ἡ ψῆφος ἡ ἀρνητικὴ κοινοβουλευτικῶς νὰ θεωρεῖται ὡς ψῆφος ἐχθρική, πλὴν ἐὰν ἡ ἄρνησις ἑρμηνευθῇ. Καὶ ἑρμηνεύων τὴν ἀρνητικήν μου ψῆφον, δηλῶ ὅτι αὐτὴ δὲν ἐκφράζει μὲν ἐμπιστοσύνην, τό γὲ νῦν ἔχον, πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, δὲν ἐκφράζει ὅμως καὶ ἀποδοκιμασίαν αὐτῆς. Ἡ ψῆφός μου ἄρα ἔχει τὴν ἔννοιαν, ἥτις εἰς ἐμέ τοὐλάχιστον ἐπιβάλλεται ἐκ τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐὰν δύναταί τις νὰ συνοψίσῃ τὰς γνώμας αὐτοῦ, εἶπεν: ἀναμείνατε. Ἡ ψῆφος μου λοιπὸν εἶναι ψῆφος ἀναμονῆς. Ὅταν σὺν Θεῷ, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δυνηθῇ νὰ παραστῇ ἐκ νέου ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ δηλώσῃ εἰς ἡμᾶς τὰς γνώμας αὐτοῦ περὶ τῆς τοιαύτης, ἢ τοιαύτης λύσεως τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων, τότε καὶ μόνον ἐγὼ τοὐλάχιστον προσωπικῶς, θέλω εἶσθαι εἰς θέσιν, ἵνα ἐκφράσω δεδηλωμένως τὴν γνώμην μου, ἥτις θέλει εἶσθαι εἴτε ὑπέρ, εἴτε κατὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀναλόγως τῶν ζητημάτων.

§108ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μερκούρης ἔχει τὸν λόγον.

§109Γ. ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς πληρεξούσιος ἔκαμεν ὑπαινιγμὸν τινὰ διὰ τὴν ὁμάδα τῶν Ἀνεξαρτήτων, χωρὶς κἄν νὰ ὑπάρχῃ αὕτη, διότι μόνον ἐν ταῖς ἐφημερίσιν διὰ γραφικὴν ἴσως συντομίαν ὑπάρχει ὁμὰς Ἀνεξαρτήτων, ἀλλὰ μέχρις σήμερον δὲν εἶναι παρὰ ὁμὰς πληρεξουσίων ἀνεξαρτήτων—καὶ αὐτὸ θὰ εἴπῃ ἀνεξαρτήτων διότι δὲν ἀποτελοῦσι οὔτε ὁμάδα, οὔτε κόμμα—οἵτινες συνέρχονται καὶ ἀνέρχονται βουλευόμενοι, ἐφ’ ὅσον δὲν συνεδριάζει ἡ Συνέλευσις, ἐπὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων ἀνταλλάσσοντες φιλικώτατα τὰς γνώμας αὐτῶν. Τὴν δήλωσιν ταύτην ποιοῦμαι, διὰ νὰ ἀρθῇ πᾶσα παρεξήγησις διὰ τὸ φαινόμενον, τὸ ὁποῖον θὰ παρουσιάσῃ ἐντὸς ὀλίγου ἡ μέλλουσα ψηφοφορία, καὶ διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἀποδειχθῇ, ὅτι οἱ μέχρι χθὲς συνομιλοῦντες καὶ χθὲς φιλικῶς παρακαθήμενοι δύνανται νὰ ἔχωσιν διάφορον γνώμην. Τοιαύτη εἶναι ἡ ψῆφος τῶν ἀνεξαρτήτων καὶ τοιαύτη ἡ σημασία τῶν ἀνεξαρτήτως βουλευομένων ἀνθρώπων.

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Παπαζαχαρίου ἔχει τὸν λόγον.

§111Α. ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ. Κύριοι συνάδελφοι. Ἡ μετὰ τετράμηνον ἀπουσίαν ἐπάνοδος τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῶν πρωτευουσῶν τῶν Συμμάχων Δυνάμεων καὶ αἱ δηλώσεις, τὰς ὁποίας ἔκαμε καὶ διὰ τοῦ Τύπου καὶ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως, μοῦ ἔφεραν εἰς τὴν μνήμην ἕνα παρόμοιον περίπου γεγονός, τὸ ὁποῖον ἔλαβε χώραν κατὰ τὸν Πελοποννησιακὸν πόλεμον. Ὅταν μετὰ τὴν καταστροφὴν τοῦ Ἀθηναϊκοῦ στόλου ἐν τοῖς Αἰγὸς Ποταμοῖς ὁ Λύσανδρος ἦλθε καὶ ἐπολιόρκησε τὰς Ἀθήνας, ἐμποδίζων τὸν εἴσπλουν παντὸς πλοίου εἰς τὴν πόλιν τῶν Ἀθηνῶν, τότε οἱ Ἀθηναῖοι, ἐπειδὴ καὶ τὰ τρόφιμα ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἐξηντλοῦντο ἠναγκάσθησαν νὰ στείλουν πρέσβεις πρὸς τὸν Βασιλέα τῆς Σπάρτης Ἆγιν διὰ νὰ ζητήσουν νὰ κάμουν συνθήκην. Ὁ Ἆγις ἀπέπεμψε αὐτοὺς καὶ τοὺς εἶπε νὰ μεταβοῦν εἰς τὴν Σπάρτην, διότι ἡ πόλις εἶναι κυρία νὰ κρίνῃ συνθήκας μόνον. Τότε οἱ πρέσβεις ἐπανῆλθον ἐκ Σπάρτης ἄπρακτοι καὶ ἐξακολουθεῖ αὐστηροτάτη πολιορκία τῆς πόλεως, ἤρχισε δὲ ἐλλείψει σίτου νὰ γίνωνται πολλοὶ θάνατοι ἐν τῇ πόλει τῶν Ἀθηνῶν. Τότε παρουσιάζεται ὁ Θηραμένης, ὁ ὁποῖος λέγει πρὸς τοὺς Ἀθηναίους νὰ στείλουν αὐτὸν πρὸς τὸν Λύσανδρον καὶ ὅτι αὐτὸς θὰ φέρῃ εἰς αὐτοὺς πληροφορίας διατὶ ἐπιμένουν οἱ Σπαρτιᾶται νὰ μὴ δέχωνται νὰ συνθηκολογήσωσι πρὸς τοὺς Ἀθηναίους. Θέλουν νὰ ἐξανδραποδίσωσιν αὐτοὺς καὶ διὰ τοῦτο θέλουν νὰ κατεδαφίσωσι τὰ Μακρὰ Τείχη χάριν ἀσφαλείας; Οἱ Ἀθηναῖοι βλέποντες τοὺς ἀδελφούς των καὶ τοὺς συγγενεῖς των ἀποθνήσκοντας καθ’ ἑκάστην ὑπὸ τοῦ λιμοῦ ἔδωκαν εὐχαρίστως πληρεξουσιότητα εἰς αὐτὸν καὶ τὸν ἔπεμψαν εἰς τὸν Λύσανδρον διὰ νὰ φέρῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπέσχετο, τὰς πληροφορίας δηλαδὴ ἐπὶ τίσιν ὅροις θὰ ἐδέχοντο οἱ Σπαρτιᾶται νὰ συνθηκολογήσωσι. Τότε ὁ Θηραμένης ἀφοῦ μετέβη παρὰ τῷ Λυσάνδρῳ ἔμεινεν ἐπὶ τρεῖς μῆνας ἐκεῖ, πλησίον αὐτοῦ, καιροφυλακτῶν πότε θὰ βαρυνθῶσιν οἱ Ἀθηναῖοι ὥστε νὰ εὑρεθῶσιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συνθηκολογήσωσιν ἐπὶ ἴσοις ὅροις. Ἐπανῆλθε λοιπὸν τὸν τέταρτον μῆνα καὶ τοῖς λέγει ὅτι μέχρι τοῦδε μὲ ἐκράτει ὁ Λύσανδρος παρ’ αὐτῷ, τώρα μοὶ εἶπεν ὅτι δὲν ἔχει δικαίωμα νὰ συνθηκολογήσῃ καὶ μὲ παρέπεμψε νὰ ἀνακοινώσω ὑμῖν ταῦτα. Τὸ αὐτὸ περίπου συμβαίνει καὶ μὲ τὸ γεγονὸς τῆς τετραμήνου ἀπουσίας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀφοῦ κατὰ τὸν παρελθόντα Φεβρουάριον καὶ κατόπιν τὸν Μάρτιον ὅταν ἐπανῆλθεν ἐκ τῆς πρώτης του περιοδείας εἰς τὴν Ἑσπερίαν εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν Συμμάχων Κρατῶν μᾶς ἐνεθουσίασε διὰ τῆς ἀπαραμίλλου εὐγλωττίας του, διὰ τῶν ἐνθαρρυντικωτάτων λόγων του ὅτι δῆλον ὅτι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι μέχρι τοῦδε δὲν ἤθελον οὔτε νὰ ἀκούσωσιν ἡμᾶς, ἔδειξαν σήμερον διαθέσεις εὐμενεστάτας πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Ἐπίσης ὅτι κατώρθωσεν νὰ λάβῃ τὴν ἄδειαν παρ’ αὐτῶν ὅπως διὰ τῶν ὅπλων λύσῃ τὴν διαφοράν μας πρὸς τὸν Κεμὰλ καὶ ὅτι αὐτὸς ἔχει πλήρη πεποίθησιν ὅτι αἱ στρατιαὶ αἱ περίφημοι τοῦ Κεμὰλ τίποτε ἄλλο δὲν εἶναι, ἢ αἱ ὀρδαὶ τοῦ Ταγιάρ, ἤτοι ἀσύντακτα στίφη, τὰ ὁποῖα μόνη ἡ Ἑλλὰς δύναται ἐντὸς τριμήνου νὰ καταστρέψῃ καὶ λύσῃ τοιουτοτρόπως τὸ Ἀνατολικὸν ζήτημα. Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἐνεθουσιάσθη καὶ μετ’ εὐχαριστήσεως ἐδέχθη νὰ παράσχῃ ψῆφον ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§112Ε. ΚΩΝΣΤΑΣ. Ἔχετε πολὺ ἐσφαλμένην ἰδέαν διὰ τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, λέγοντες ὅτι ἡ Συνέλευσις ἐνεθουσιάσθη καὶ ἐν τῷ ἐνθουσιασμῷ της ἔδωκε ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Ἡ Συνέλευσις, κατόπιν λελογισμένης σκέψεως ἐπὶ τῶν πραγμάτων ψηφίζει, ὄχι κατόπιν ἐνθουσιασμῶν.

§113Α. ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ. Μήπως μετέβητε εἰς τὸ μέτωπον, μήπως εἴχατε ὅλα τὰ στοιχεῖα νὰ μελετήσητε ὥστε νὰ γνωρίζητε ποία ἦτο ἡ κατάστασις ἡ διπλωματική, ἡ στρατιωτική, ἡ οἰκονομικὴ τῆς Κυβερνήσεως; Δι’ αὐτὸ εἶπον ὅτι εἴχατε ἐμπιστοσύνην καὶ παρέσχετε ψῆφον, ὄχι διότι ἠξεύρετε τὰ πράγματα. Ἐνῷ λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε τὴν ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως ἵνα λύσῃ τὸ ζήτημα, ἄς εἴπωμεν οὕτω τὸ Ἀνατολικὸν, διὰ τοῦ πυροβόλου, ὡς ἐκαυχήθη ὁ ἴδιος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ μάλιστα μᾶς προσέθεσεν ὅτι καὶ εἰς τὴν Ἀγγλίαν ἀνεκοίνωσε τὸ πρᾶγμα ὁ τότε Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κ. Καλογερόπουλος ἐκ συμφώνου μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι ἔλαβε τὴν ἐντολὴν νὰ λύσῃ οὕτω τὸ ζήτημα· ἀφοῦ ἤρχισεν ὁ ἀγών, ἀφοῦ ἐπολεμήσαμεν, ἀφοῦ ἐθυσιάσαμεν ἑκατόμβας ἀπὸ τὴν καλλιτέραν νεολαίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀφοῦ κολοσσιαίας θυσίας ἐκάμαμεν, ἦλθεν ὁ Ὀκτώβριος, ἀπεφάσισεν ἡ Κυβέρνησις νὰ διακόψῃ προσωρινῶς ἕνεκα τοῦ χειμῶνος τὸν πόλεμον, καὶ μετέβη ὁ κ. Πρόεδρος πρὸς τοὺς Συμμάχους ἵνα ἀνακοινώσῃ πρὸς αὐτοὺς τὰς σκέψεις αὐτοῦ περὶ τῆς εἰρήνης. Σήμερον ἀφοῦ παρῆλθον τέσσαρες μῆνες καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι εὑρίσκονται ἐν σκότει τελείῳ περὶ τῆς ἐργασίας, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως παρὰ τοῖς Συμμάχοις, ἀφοῦ ὁ λαὸς ἀγωνιῶν πότε εὐαρέστους καὶ πότε δυσαρέστους εἰδήσεις ἐμάνθανεν καὶ ἐν τούτοις ἀντεῖχεν καὶ ὑπέμεινεν ἀκόμη καὶ τὴν τελείαν παραλυσίαν, ἡ ὁποία ἐπῆλθεν εἰς τὸ Κράτος, διότι δὲν ὑπῆρχεν ἡ συνοχὴ μεταξὺ τῶν διαφόρων Κρατῶν, ὑπέμενεν ἀναμένων νὰ ἔλθῃ ἡ ποθητὴ ἡμέρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐπανήρχετο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῶν Συμμάχων Κρατῶν φέρων τὴν ποθητὴν εἰρήνην. Ἔρχεται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἀνακοινοῖ πρὸς ἡμᾶς καὶ διὰ τοῦ τύπου καὶ ἐνώπιον ἡμῶν ὅτι μεγίστας δυσκολίας ἀπήντησεν εἰς τὰς Αὐλὰς τῶν Συμμάχων, ὅτι αἱ δυσχέρειαι αὐταὶ εἶναι πραγματικαί, ὅτι αἱ δυσχέρειαι αὐταὶ ἔχουσι τὴν ἀρχήν των ἀπὸ τὸ ἄλλο καθεστώς, ὅτι καὶ διὰ τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα, καὶ διὰ τὸ ζήτημα τὸ ἀρχικὸν δὲν ἔφερεν οὐδὲν θετικὸν ἀποτέλεσμα ἀλλ’ ὅτι ἀναμένεται ὅτι ταχέως θὰ συνέλθωσιν οἱ Ὑπουργοὶ τῶν Ἐξωτερικῶν τῶν Συμμάχων Δυνάμεων καὶ αὐτοὶ θὰ ἀποφασίσωσι, προσέθεσεν μάλιστα, ἄν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, εἰς τὸ ἀνακοινωθὲν τοῦ Τύπου ὅτι δὲν θὰ μεταβῇ πλέον εἰς τὴν Ἑσπερίαν, ὅτι δὲν θὰ μεταβῇ εἰς Παρισίους ὅπου θὰ γίνῃ ἡ Διάσκεψις, διότι δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἰδικήν μας ἡ λύσις τοῦ ζητήματος τοῦ Ἐξωτερικοῦ, αἱ Δυνάμεις θὰ λύσωσι αὐτὸ ὅπως ἠξεύρουν, διότι τὸ ζήτημα τὸ ἰδικόν μας εἶναι περιπεπλεγμένον μετὰ μεγίστων συμφερόντων τῶν Συμμάχων Κρατῶν. Φυσικώτατα εἶχον δίκαιον νὰ παραλληλίσω τὸ γεγονὸς τοῦτο μὲ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔκαμεν ὁ Θηραμένης πρὸς τοὺς συμπολίτας του, ὁ ὁποῖος ἀφοῦ ἐκράτησε ἐπὶ τρεῖς μῆνας τοὺς Ἀθηναίους ἐν ἀδημονίᾳ τοὺς λέγει ἐν τέλει ὅτι τὸν ἐκράτει ὁ Λύσανδρος. Μᾶς λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως: ἀπαιτεῖται ἀντοχή· ἑπομένως ἐκ τῶν λόγων αὐτῶν ἐξάγεται ὅτι θὰ ἐπαναλάβωμεν πάλιν τὸν πόλεμον, ὅτι πρέπει ἐκ νέου νὰ εἰσφέρωμεν, νὰ ἀγωνισθῶμεν. Καὶ βεβαίως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς προθύμως θὰ εἰσφέρῃ καὶ εἰς αἷμα καὶ εἰς χρῆμα καὶ τὰ πάντα θὰ θυσιάσῃ χάριν τῶν ἀδελφῶν του, χάριν τῆς εἰρήνης τῆς ποθητῆς εἰς πάντα Ἕλληνα. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος ἀτυχῶς εἶναι ἀπών, ὅταν μᾶς ἔλεγε διὰ τῆς ἀπαραμίλλου εὐγλωττίας του, ὅσα ἀνωτέρω ἀνέφερα, μᾶς ἔλεγε τὴν ἀλήθειαν, ἤ σήμερον λέγει τὴν ἀλήθειαν παρουσιάζων τὰ πράγματα ὡς δυσχερῆ, διότι κακῶς ἐξέλαβε τὰ πράγματα ἢ ἠπατήθη; Εἴτε οὕτως εἴτε ἄλλως πάντοτε ἡμεῖς ἐσχηματίσαμεν πεποίθησιν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ συνεχίσῃ τὸν ἀγῶνα τὸν ἐθνικὸν διὰ νὰ φέρῃ τὴν ποθητὴν εἰρήνην εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι πρέπει ἄλλα πρόσωπα νὰ ἔλθωσιν, εἰς τὰ ὁποῖα ὁ λαὸς θὰ ἔχῃ πεποίθησιν πλέον ὅτι δύνανται νὰ φέρωσι τὴν εἰρήνην ὁπωσδήποτε.

§114ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι ὁπωσδήποτε.

§115Ν. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν). Τὸ «ὁπωσδήποτε» σημειῶ.

§116Α. ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ. Μὲ θυσίας. Τί ἐννοεῖτε; Λοιπὸν ὁ λαὸς δὲν ἔχει πλέον καμμίαν πεποίθησιν ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δύναται νὰ διεξαγάγῃ τὸν ἀγῶνα. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων). Παρακαλῶ. Δὲν εἶναι δυνατὸν οἱ ἐγκάθετοι νὰ ἔχωσι γνώμην. Ἐὰν θέλετε νὰ δοκιμάσετε τὸν λαόν, ἀντί, κύριοι συνάδελφοι, νὰ φωνάζητε ἐξέλθετε εἰς τὰς ἐπαρχίας καὶ ἐκεῖ θὰ ἴδητε. Ἐξέλθητε ἔξω τοῦ Βουλευτηρίου εἰς τὰς Ἀθήνας ἐδῶ καὶ θὰ ἴδητε οἱονδήποτε συναντήσετε τὶ θὰ σᾶς εἴπῃ. Ὥστε εἶναι περιττὸν νὰ φωνάζωμεν. Τὰ πράγματα φαίνονται. Διὰ τοῦτο ἐγὼ ἀκολουθῶ ἀκριβῶς τὴν γνώμην τοῦ λαοῦ, τὸν ὁποῖον ἀντιπροσωπεύω καὶ ὁ ὁποῖος ἔχει δυσμενεστάτην γνώμην περὶ τῆς κακοδιοικήσεως τῆς φοβερᾶς ἐν τῷ Κράτει, ὅπου δὲν διοικεῖ πλέον ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ διάφορα στοιχεῖα στρατιωτικὰ καὶ πολιτικὰ χωρὶς καμμίαν σχέσιν καὶ μὴ λαμβάνοντα ὑπ’ ὄψει τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν, Χωρὶς νὰ κρίνω μὲ τοῦτο ὅτι πρέπει νὰ καταψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ ζήτημα τὸ ἐσωτερικὸν θὰ δώσω ἀρνητικὴν ψῆφον εἰς αὐτὴν μόνον διὰ τὸ ζήτημα τὸ ἐξωτερικόν. (Ἀποδοκιμασίαι ἐκ τῶν θεωρείων).

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὰ θεωρεῖα νὰ παύσουν. Δὲν εἶναι κατάστασις αὐτή. Ὁ κ. Φ. Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§118Φ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κατὰ τὴν κρισιμωτάτην ταύτην στιγμὴν οἱ πληρεξούσιοι τοῦ Ἔθνους καλούμεθα νὰ δώσωμεν εἰς αὐτὸ Κυβέρνησιν ἀνταξίαν. Διὰ νὰ γίνωμεν ἱκανοὶ πρὸς τοῦτο, πρέπει φωτιζόμενοι ἀπὸ ὁλόκληρον τὸ παρελθὸν τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἐμπνεόμενοι ἀπὸ τὰς παρούσας θυσίας του καὶ πλήρεις ἐνθουσιασμοῦ διὰ τὰς δυνατότητας τοῦ μέλλοντος νὰ ὑψωθῶμεν εἰς τοιοῦτον ἠθικὸν ἐπίπεδον, ὥστε πᾶσαι αἱ ἐκπολιτιστικαὶ λεπτομέρειαι τοῦ στενοῦ περιθωρίου τῆς πολιτικῆς ταύτης κρίσεως νὰ ἐξαφανίζωνται πρὸ τῶν ὀμμάτων μας. Ἐκ τοιούτου ἀπροόπτου μόνον δυνάμεθα νὰ πιστεύσωμεν ἀκραδάντως ὅτι εἶναι ἐθνικὴ ἀνάγκη ἡ παροῦσα Κυβέρνησις νὰ καταλίπῃ τὴν ἐξουσίαν εἰς ἱκανωτέρους, ἀποφασιστικωτέρους καὶ δραστηριωτέρους. Ὅτι δι’ αἱματηροτάτων θυσιῶν καὶ διαυγοῦς προβλέψεως ὡδηγήσαμεν τὸν λαὸν κρατοῦντες κλάδον ἐλαίας ὅπως καταρρίψῃ τὸ προηγούμενον καθεστώς, βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιθυμῶμεν νὰ ἐπαναπέσῃ οὗτος, εἰς τὸν προσωπικὸν κομματισμὸν τὸν ὁποῖον εἶχε καταδικάσει καὶ κατὰ τὸ 1909 καὶ κατεδίκασε πάλιν κατὰ τὰς τελευταίας ἐκλογάς.

§119Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Τὴν τυραννίαν κατεδίκασε.

§120Φ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ τὸν κομματισμόν. Τὸ γεγονὸς ἀκριβῶς ὅτι δὶς καὶ κατὰ τοιοῦτον ἀποφασιστικὸν τρόπον τὸ ἔθνος ἀπηρνήθη τὸ παρελθὸν καὶ ἐστράφη μετ’ ἀκεραίας αὐτοπεποιθήσεως πρὸς τὸ μέλλον, μᾶς ἐμπνέει τὴν βεβαιότητα ὅτι θὰ ὑπερβῇ καὶ τὴν παροῦσαν κρίσιν. Κατὰ τὴν ἔννοιαν ταύτην καταψηφίζοντες τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Γούναρη, ὀφείλομεν νὰ ἐντείνωμεν τὰς δυνάμεις μας, ὅπως ἐν πάσῃ αὐτοθυσίᾳ δώσωμεν εἰς τὸ ἔθνος Κυβέρνησιν ἰσχυρὰν, Κυβέρνησιν Ἑλληνικήν.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Μάτεσις ἔχει τὸν λόγον.

§122Α. ΜΑΤΕΣΙΣ. Κύριοι πληρεξούσιοι, διερχόμεθα μίαν τῶν κρισιμωτέρων στιγμῶν τοῦ ἐθνικοῦ βίου καὶ ἡ ψῆφος ἑκάστου ἡμῶν μέλλει νὰ βαρύνῃ σοβαρῶς εἰς τὴν ἐξέλιξιν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς δηλώσεως αὑτοῦ ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται ἡ περαιτέρω συζήτησις, δυναμένης νὰ προξενήσῃ βλάβην εἰς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἔθηκε φράγμα εἰς τὴν συζήτησιν φράγμα, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ κινήσῃ. Ἀλλ’ ἐν τῇ σειρᾷ τῆς συζητήσεως ἀνέφερεν ἕτερον ζήτημα, ἀνέφερε τὸ ζήτημα τοῦ χειρισμοῦ τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων, τῆς διαχειρίσεως τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν, καὶ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐτέθη συμπεπλεγμένον, καίτοι κατὰ τὴν γνώμην μου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι συμπεπλεγμένον, εἶναι αὐτοδικαίως κεχωρισμένον καὶ αὐτοδικαίως χωρίζεται. Ὁ λόγος δὲ εἶναι, κύριοι πληρεξούσιοι, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῇ τις περὶ ψήφου δυσπιστίας προκειμένου περὶ τοῦ χειρισμοῦ τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν, ἐφ’ ὅσον τὰ ὁμολογηθέντα ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Κυβερνήσεως γενόμενα κενὰ δὲν ἤθελον ἀποδειχθῆ ἐκ τῆς συζητήσεως, ἐὰν καὶ κατὰ πόσον εἶναι πληρώσιμα, δὲν ἤθελον ἀποδειχθῆ ἐκ τῆς συζητήσεως, ἐὰν καὶ κατὰ πόσον τὸ ἀσθενὲς σημεῖον εἶναι θεραπεύσιμον. Πρὶν ἢ γίνῃ λοιπόν, καὶ ἐν δεδομένῳ χρόνῳ θὰ γίνῃ ἡ συζήτησις, περὶ τὴν διαχείρισιν τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν, νομίζω ὅτι ἡ ψῆφος ἑνὸς ἑκάστου ἡμῶν, καὶ τοὐλάχιστον ἡ ἰδική μου, πρέπει νὰ δοθῇ κεχωρισμένη. Δηλαδὴ ἡ ψῆφος δὲν δύναται νὰ ἐκφράσῃ δυσπιστίαν διὰ τὴν διαχείρισιν τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων πρὶν ἤ γίνῃ ἐν δεδομένῳ χρόνῳ ἡ περὶ τούτων συζήτησις. Καθόσον δὲ ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τὸ ἐξωτερικὸν ἐπιθυμῶ καὶ ἐγὼ ἅπαξ ἔτι νὰ τονίσω ὅτι ἀποδέχομαι τὴν ἄποψιν τῶν ἀγορευσάντων ὅτι οἱαδήποτε ψῆφος δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προδικάζῃ τὴν γνώμην ἑκάστου περὶ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων τῆς Χώρας, διὰ τοῦτο θὰ δώσω ψῆφον δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Κοτζαμάνης ἔχει τὸν λόγον.

§124Σ. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ ρύμῃ τοῦ λόγου του ἐδήλωσεν ὅτι δύο ὁμάδες, ἡ μία ἐντεῦθεν ἡ ἑτέρα ἐκεῖθεν, συμπράττουσιν ἵνα καταρρίψωσι τὴν Κυβέρνησιν. Μολονότι δὲν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀνήκω οὔτε εἰς τὴν πλευρὰν ταύτην, οὔτε εἰς ἐκείνην, κατόπιν τῶν δηλώσεων, τὰς ὁποίας ἔκαμεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς σημασίας, τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ ἡ ψῆφος μας, ὅταν αὕτη εἶναι ἀρνητική, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι διαφωνῶ πλήρως πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Τὸ νὰ λέγεται, κύριοι, ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὄχι τόσον ἴσως διὰ νὰ ἀκούσωμεν ἡμεῖς, ὅσον διὰ νὰ ἀκούσωσιν οἱ ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης, ὅτι πᾶσα οἱαδήποτε ψῆφος ἔχουσα ἀρνητικὴν ἔννοιαν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διασαλεύει αὐτὸ τὸ καθεστώς, νομίζω ὅτι εἶναι ὄχι μόνον ἀδίκημα, ἀλλὰ προσβολὴ πρὸς τὸν ὅλον ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον πάντες διεξηγάγομεν ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν μὲ θυσίας καὶ προσωπικάς, εἶναι ἀνευλάβεια πρὸς ὅλους ἐκείνους τοὺς ἀγωνισθέντας καὶ εἶνε λυπηρὸν ὅτι μετὰ θυσίας, καὶ φυλακίσεις καὶ ἐξορίας ἔρχεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ δηλώσῃ πρὸς ἡμᾶς πάντας ὅτι ἀρνούμενοι ψῆφον πρὸς αὐτὸν ὑποσκάπτομεν αὐτὸ τοῦτο τὸ καθεστώς.

§125ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Ὄχι, ὄχι.

§126Σ. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ. Ἐὰν δὲν τὸ εἶπε τοῦτο, ὅπως ἐπεξήγησεν ἕτερος συνάδελφος.........

§127ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν εἶπε τοιοῦτον τι.

§128Σ. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ. Ὁ κ. Γαρουφαλιᾶς διερμήνευσε πολὺ ὡραία τὰς σκέψεις καὶ εἶχεν αὐτὴν τὴν ἐντύπωσιν.

§129Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὴν ἑρμηνείαν τῆς πράξεως, τὴν ὁποίαν σήμερον διαπράττομεν οἱ ὁμοφρονοῦντες κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἑρμηνείαν ταύτην νομίζω ὅτι δικαιούμεθα νὰ δώσωμεν μόνοι ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθημεν μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς καὶ ὄχι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐνεφανίσθησαν τὴν τελευταίαν στιγμὴν εἰς τὸν ἀγῶνα. (Χειροκροτήματα).

§130Σ. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ. Εἴτε τοῦτο σαφῶς ἐδηλώθη, ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου, εἴτε ἀφίεται νὰ ὑπονοηθῇ, εἴτε ἐπεξηγήθη δι’ ἄλλου προσώπου, νομίζω ὅτι ἔχω δικαίωμα καὶ ὑποχρέωσιν νὰ δώσω τὴν ἐξήγησιν, ὅτι οὐδεμίαν ἔννοιαν ἔχει ἡ ψῆφος ἡ ἰδική μας ὑπονομεύσεως ἤ καταρρεύσεως τοῦ καθεστῶτος. Εἶναι δὲ χειρίστη ὑπηρεσία, τὴν ὁποίαν προσφέρομεν εἰς τὸ καθεστὼς ἐὰν θέλωμεν νὰ ἐνσωματώσωμεν αὐτὸ εἰς ὡρισμένα ἄτομα καὶ πρόσωπα.

§131ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς κίνδυνος ὑπάρχει τοῦ καθεστῶτος.

§132ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὸ καθεστὼς εὑρίσκεται ἠσφαλισμένον ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ μόνου.

§133Σ. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ. Μάλιστα, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔδωσε κοινὴν ἐντολὴν εἰς πάντας ἡμᾶς χωρὶς νὰ κάμῃ οὐδεμίαν ἐξαίρεσιν.

§134Σ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸ δικαίωμα νὰ ἑρμηνεύετε τὰς γνώμας τῆς πλειονοψηφίας.

§135Σ. ΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ. Ἐγὼ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ἑρμηνεύσω τὴν ἐντύπωσιν, τὴν ὁποίαν παρήγαγον εἰς ἐμὲ αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Εἶναι δικαίωμά μου. Διαμαρτυρόμενος λοιπὸν διὰ τὴν ἔννοιαν ταύτην, ἡ ὁποία ἀμέσως ἢ ἐμμέσως ἐζητήθη νὰ δοθῇ εἰς τὴν ἀρνητικήν μας ψῆφον, ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι βεβαίως αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἀφίνουσιν ἡμᾶς πάντας ἐν ἀναμονῇ περαιτέρω γεγονότων, τὰ ὁποῖα θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ διασαφηνίσωσι τὴν κατάστασιν. Ἐπίσης ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι αἱ δυσχέρειαι περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκτιμῶνται ἐπαρκῶς παρὰ πάντων ἡμῶν, δὲν δυνάμεθα δέ, τοὐλάχιστον ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ θεωρήσω ὡς ὑπαίτιον τὸ πρόσωπον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ὅπως ἐμφανίζεται σήμερον ἡ κατάστασις δὲν εἶναι ἀπόρροια μιᾶς ἡμέρας, οὔτε εἶναι ἔργον μιᾶς ἡμέρας, ἀλλὰ εἶναι ἀπόρροια μιᾶς ἐξελίξεως περιστάσεων καὶ περιπλοκῶν, αἱ ὁποῖαι ἀνάγονται εἰς περίοδον πολὺ προγενεστέραν ἐκείνης, κατὰ τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ καταλογήσωμεν εὐθύνην εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ἐδημιουργήθησαν δυσχέρειαι, τὰς ὁποίας ὄχι ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀλλὰ πάντες ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ὑποστηρίζομεν καὶ ὑπεστηρίξαμεν τὸν κ. Πρωθυπουργόν, πάντες ἡμεῖς ἐκληρονομήσαμεν αὐτὰς παρ’ ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι προηγήθησαν ἐν τῇ πλειονοψηφίᾳ, διότι δυστυχῶς μόνον ἡ Ἑλλὰς ἐξ ὅλων τῶν Κρατῶν, τὰ ὁποῖα ἔλαβον μέρος εἰς τὸν παγκόσμιον πόλεμον δὲν εἶχε παρασκευάσει πρὸ τῆς ἐξόδου της τὸν ἀγῶνα διπλωματικῶς. Μὴ θελήσασα ἡ Ἑλλὰς ἡ τότε διοικουμένη ὑπὸ τῆς τότε πλειονοψηφίας νὰ παρασκευάσῃ διπλωματικῶς πρὸ τῆς εἰσόδου της εἰς τὸν παγκόσμιον ἀγῶνα καὶ διαρκοῦντος αὐτοῦ ἐδημιούργησε μίαν κατάστασιν, τῆς ὁποίας τὰς εὐθύνας φέρῃ εἰς ἀκέραιον ἡ πλειοψηφία ἐκείνη, ἡμεῖς ὅμως ὅλοι μετὰ ὁλοκλήρου τοῦ Ἔθνους ἀποκτῶμεν τὰς συνεπείας. Διότι ἐνῶ κατὰ τὴν ἀνακωχὴν πάντα τὰ Κράτη εὑρέθησαν μὲ μίαν ὡρισμένην ἀπόφασιν ἀνὰ χεῖρας ἡ Ἑλλὰς μόνη, εὑρισκομένη ἄνευ ἀποφάσεως διεθνοῦς, ὑπεχρεώθη νὰ ἀναμένῃ μὲ τὸ ὅπλον ἀνὰ χεῖρας, εἰς τρόπον ὥστε ἐνῶ ἡ ἀνακωχὴ ἐσημείωσε διὰ πάντας τοὺς ἐμπολέμους ἡμέρας ἀναπαύσεως, συγκομιδῆς τῶν καρπῶν καὶ ἐσωτερικῆς ἀναδιοργανώσεως, δι’ ἡμᾶς ὑπῆρξεν ἡμέρα ἀπαρχῆς νέων ἀγώνων καὶ θυσιῶν. Ὁ τετραετὴς πόλεμος, τὸν ὁποῖον διεξήγαγεν ἡ Ἑλλὰς μετὰ τῶν συμμάχων δὲν ἦτο ἄλλο τι, παρὰ ἡ θύρα, ἡ ὁποία ἠνοίγετο διὰ νέον ἀγῶνα, ἐφ’ ὅσον θέλομεν νὰ πραγματοποιήσωμεν ἐθνικὰς βλέψεις. Κατὰ τὸν χρόνον ὅμως τοῦτον ἀκριβῶς ὁ ὁποῖος διέρρευσεν ἀπὸ τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐγένετο ἡ ἀνακωχή, μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἐδόθη εἰς ἡμᾶς ἕνας τίτλος, μία διεθνὴς σύμβασις, βεβαίως τὰ πράγματα ἐξελίχθησαν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ ἀποβῇ δυσχερεστάτη ἡ ἐκτέλεσις τῆς ἀποφάσεως, τὴν ὁποίαν ἀνελάμβανε ἡ Ἑλλάς. Διὰ τὰς δυσχερείας αὐτὰς οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν, οὔτε ὁ κ. Πρωθυπουργός, οὔτε ἡ Κυβέρνησις, οὔτε οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν πλειονοψηφίαν ἠδύνατο νὰ φέρῃ οἱανδήποτε εὐθύνην. Ἴσως εἶναι μεγαλύτεραι αἱ δυσχέρειαι, τὰς ὁποίας ὀφείλομεν σήμερον νὰ ἀντικρύζωμεν. Δὲν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι εἶναι ἀνυπέρβλητοι, οὔτε ὅμως ἔχω τὴν γνώμην ὅτι δυνάμεθα νὰ καταλογίσωμεν εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν κατώρθωσε νὰ ὑπερπηδήσῃ ὅλας αὐτὰς τὰς δυσχερείας, ὡς ἔχουν αὗται διαμορφωθῆ ἐν τῷ μεταξύ. Καὶ ἐφόσον ὅλα τὰ ζητήματα ἐν τῇ Κεντρικῇ Εὐρώπῃ διερρυθμίζοντο, ὀξύνετο ὁ ἀνταγωνισμὸς τῶν ἰσχυρῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἐν τῷ μεταξὺ δὲ ἐνισχύετο ἐκεῖνος, κατὰ τοῦ ὁποίου ἔπρεπε νὰ ἐπιβάλωμεν τὴν ἀπόφασιν, δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ αἱ δυσχέρειαι αὐταὶ νὰ ὀξύνωνται, καὶ νὰ αὐξάνωσιν. Ἐὰν ὅμως ἔχω αὐτὴν τὴν γνώμην, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὕπαρξιν δυσχερειῶν μεγάλων, διὰ τὰς ὁποίας ἀσφαλῶς δὲν εὐθύνεται ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἔχω ὅμως τὴν γνώμην ὅτι ὑπάρχουσι καὶ εὐθῦναι, αἱ ὁποῖαι ἐδημιουργήθησαν ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, καθ’ ἥν ἐγενόμεθα ἡμεῖς πλειοψηφία. Τὰς εὐθύνας αὐτὰς ἡ Κυβέρνησις, ὅπως ἔχει σήμερον τὸ ζήτημα διὰ τῶν δηλώσεων, τὰς ὁποίας ἔκαμε, δὲν ἐπιτρέπει εἰς ἡμᾶς νὰ ἐξετάσωμεν, διότι μᾶς λέγει ὅτι τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα εὑρίσκεται ἐκκρεμὲς ἐνώπιον τῶν ξένων καὶ παρακαλῶ μὴ συζητήσητε, διότι δὲν δύναμαι νὰ δώσω οὐδεμίαν ἑτέραν πληροφορίαν πλὴν ἐκείνων, τὰς ὁποίας σᾶς ἔδωσα ὅτι ἀναμένω τὰς ἀποφάσεις τοῦ διεθνοῦς συνεδρίου καὶ ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι θὰ εἶναι εὐμενεῖς διὰ τὴν Ἐθνικήν μας ὑπόθεσιν. Μία βεβαίωσις τελείως ὑποκειμενικὴ μὴ δυναμένη νὰ ὑπαχθῇ εἰς οὐδεμίαν ἀντικειμενικὴν ἐξέτασιν. Δὲν δύναμαι ἐγὼ βεβαίως νὰ ἀναλάβω τὴν εὐθύνην μιᾶς συζητήσεως ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως τῆς Ἐθνικῆς ἡμῶν ὑποθέσεως τῆς ἐξελίξεως τὴν ὁποίαν δύναται νὰ ἔχῃ καὶ τῶν συνεπειῶν, τὰς ὁποίας δύναται νὰ ἐπιφέρῃ πρὸς τὸ Ἔθνος. Ὀφείλω ὅμως νὰ δηλώσω ὅτι αἱ δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο μέχρι σήμερον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως εἰς παρομοίας περιπτώσεις χαρακτηρίζονται ἀπὸ μίαν ὑπερβολικὴν αἰσιοδοξίαν. Δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ὑπομνήσω ἐνώπιον ἡμῶν ὅλας τὰς δηλώσεις αὐτῆς τῆς Κυβερνήσεως, ἐκείνας, τὰς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι ἀφοροῦν τὰς ἐπιχειρήσεις τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, τὴν ἔκτασιν τοῦ ἀγῶνος, τὰς θυσίας τὰς ὀλίγας, τὰς ὁποίας ἔπρεπε νὰ ὑποστῶμεν διὰ νὰ ἔχωμεν ἐντὸς τριμήνου ἴσως καὶ ὀλιγώτερον, τελείως ἐξησφαλισμένην τὴν ἐπιτυχίαν τῶν Ἐθνικῶν ἀγώνων. Φοβοῦμαι λοιπόν, κύριοι, μήπως ἡ αὐτὴ αἰσιοδοξία χαρακτηρίζει καὶ τὰς νέας δηλώσεις. Καὶ ἐὰν ἐναπόκειται εἰς ἐμὲ θὰ ἔλεγον ὅτι θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἄν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἐπελαμβάνετο τοῦ ἔργου αὐτοῦ τῆς λεπτομεροῦς ἐξετάσεως ὅλων τῶν περιστάσεων, ὅλων τῶν ἐνεργειῶν, ὅλων τῶν προβλέψεων ὑπὸ μιᾶς εἰδικῆς ἐπιτροπῆς, ἡ ὁποία θὰ ἐνέπνεε εἰς ἡμᾶς πάντας τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν πλέομεν εἰς μίαν ὄχι πολὺ δικαιολογημένην αἰσιοδοξίαν. Ὁ φόβος αὐτὸς μήπως ὑπάρχει μεγαλυτέρα αἰσιοδοξία ἐκείνης, ἡ ὁποία πράγματι ὑπὸ τῶν πραγμάτων παρέχεται, μὲ κάμνει, ὥστε νὰ μὴ ψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ ζητήσω ὅπως εἴτε πάλιν δοθῇ ἐντολὴ ἀνασχηματισμοῦ Κυβερνήσεως εἰς τὸ αὐτὸ πρόσωπον, εἴτε οἱοδήποτε ἄλλο. Πρῶτον ἔργον τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως εἶναι νὰ θέσῃ ὅλην τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ Ἐθνικοῦ ζητήματος ἐπὶ τάπητος, ὥστε νὰ κατωρθώσωμεν νὰ ἐμπνεύσωμεν καὶ εἰς ὑμᾶς καὶ εἰς ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος τὴν πεποίθησιν ὅτι βασιζόμεθα ἐπὶ πραγματικοτήτων καὶ ὄχι ἐπὶ ἁπλῶν αἰσιοδοξιῶν.

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Χ. Μητσόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§137Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τῆς Κυβερνήσεως ἐννοούσης νὰ προχωρήσῃ, κύριοι, λαμβάνω τὸν λόγον ἵνα δώσω ἐξήγησιν τῆς ψήφου εἰς τὴν ὁποίαν θὰ προβῶ. Ὅσοι ἐξ ὑμῶν παρηκολούθησαν ἐν τῷ παρελθόντι, μεθ’ ὑπομονῆς, τὸ γνωρίζω, εἰς τὴν ὁποίαν ὀφείλω χάριτας, τοὺς ἀγῶνας μου κατὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἐκεῖνοι σήμερον, ὁπότε θὰ μὲ ἴδωσι ψηφίζοντα δὲν θὰ ἀμφιβάλωσι βεβαίως περὶ τῆς εἰλικρινείας ὑφ’ ἧς ἐμπνέομαι ἐν τούτῳ. Ἐτέθη ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἀτυχῶς, καὶ δὲν ἠνεώγῃ ἁπλῶς συζήτησις συμβουλευτικὴ περὶ τοῦ πρακτέου. Ὁ λόγος κατὰ τὴν ἐμὴν συνείδησιν, τότε πλέον εἶνε περὶ τοῦ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται ἐν τῇ σημερινῇ στάσει τῶν πραγμάτων νὰ πέσῃ. Ἐρωτῶ δ’ ἐκείνους, οἵτινες, μετ’ ἀποφασιστικότητος καταδήλως ὁρμητικῆς ἐννοοῦσι νὰ ρίψωσι αὐτὴν ἄνευ ἀναβολῆς ἄλλης, ἔχουσι ἆραγε ἐπαρκεῖ ἐν τῷ πνεύματι τὴν ἀντίληψιν τῶν ὑπερτάτων καὶ ἐπιτακτικωτάτων ἀναγκῶν ὅσων ἔχουσι δημιουργηθῆ διὰ τὴν Ἑλλάδα, παλαίουσαν σήμερον οὐχὶ δεινότερον διὰ τῶν ὅπλων, ἢ ὅσον διπλωματικῶς; Ἔχουσι, ναὶ ἢ οὐ, ἀντίληψιν τῶν ὑποχρεώσεών των πρὸς τὴν καὶ ἐν τῷ φοβερῷ μετώπῳ τῆς Δύσεως ἀγωνιζομένην Ἑλλάδα νὰ παρουσιάσωσιν αὐτὴν προβάλλουσαν ἔναντι τῆς ταλαιπωρούσης ἡμᾶς Εὐρώπης, Κυβέρνησιν ἥτις νὰ εἶναι ἀπολύτως ἰσχυρά, ἐπιβολὴν ἀρυομένη ἐκ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ της κύρους; Ἔρχομαι, κύριοι, αὐτὸς οὗτος ἐκ τῆς ξενίας παρακολουθήσας καὶ συμμετασχὼν ἐκεῖ τραχέων ἀγώνων ὑπὲρ τοῦ Ἔθνους. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ νομίζω ὅτι ἔχω στερρὰν ὅσῳ βαθεῖαν καὶ ἐκ τούτου ἀκόμη τὴν συνείδησιν τῶν χαλεπωτάτων συνθηκῶν ὑφ’ ἅς διεξάγεται ἡ ἐθνικὴ αὐτὴ διπλωματικὴ γιγαντομαχία. Θὰ μοὶ ἐφαίνετο λίαν περίεργον ἄν ἡ Ἑλλὰς σήμερον, εὑρισκομένη εἰς τὴν ἀκμὴν τοῦ κινδύνου, ἤθελεν προβῆ εἰς πρᾶξιν πρὸς ἣν ἑτοιμάζεσθε μὲν ὑμεῖς ἀλλ’ ἥτις δὲν θὰ ἐσήμαινεν ἢ αὐτοκτονίαν εἰς τὰ ὄμματα τῶν μεθ’ ὧν ἡ Ἑλλὰς διαπραγματεύεται τὴν τύχην τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ Θράκης διπλωματικῶς ἐπὶ ὅρους ὅσον τοὺς γνωρίζητε ἀνίσους καὶ κακούς. Ρίψατε ἕν βλέμμα, ἔστω καὶ μόνον, εἰς τὴν συμφορὰν ἥτις θὰ ἤρχετο ὡς συνέπεια ἀναπότρεπτος τοιαύτης ἐμφανίσεως Κυβερνήσεως νέας ἀδυνάτου, ἑτοιμορρόπου ὁποία καὶ μόνη θὰ διεδέχετο τὴν παροῦσαν, καὶ ἥτις θὰ ἐπαρουσίαζε τὴν μικρὰν Ἑλλάδα ἄλλην μίαν φορὰν διεσπασμένην μὴ ἐπιτυγχάνουσαν νὰ προσδώσῃ κῦρος εὐρείας κοινοβουλευτικῆς ἐπιρρώσεως, πρὸς τοὺς παλαίοντας περὶ τῆς τύχης τῆς πατρίδος κυβερνητικούς της ἀντιπροσώπους. Προσέξατε, κύριοι, τὶ ἐμφανίζει σήμερον ἐξωτερικῶς ἡ Ἑλλὰς πρὸς τοὺς ἰσχυροὺς οἱ ὁποῖοι διαπραγματεύονται οὐχὶ εὐμενῶς ἐκ διαθέσεως τὰ ἑλληνικὰ ζητήματα πρὸς αὐτήν. Ἡ Α.Μ. ὁ μέγας Βασιλεύς, ὁ ἡρωϊκὸς καὶ μεγαλόνους, δὲν ἔχει ἀκόμη ἀναγνωρισθῆ παρὰ τῶν ξένων. Τοῦτο βέβαια δὲν ἐλαττοῖ δι’ ἡμᾶς τοὺς Ἕλληνας τὴν λαμπηδόνα καὶ τὴν ρώμην τοῦ κυριάρχου· ἀλλ’ ὑπάρχει τὶ τὸ ἐλλιπὲς ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς διεθνοῦς τῆς διπλωματικῆς ἐμφανίσεως ἡμῶν, ἔτι πλέον ἐπιβάλλον τὴν ἐσωτερικὴν ἐνδυνάμωσιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἀφοῦ, λέγω, ὑπὲρ αὐτὴν συμβαίνει ὁ Βασιλεὺς νὰ μὴ ἔχει ἀναγνωρισθῆ.

§138Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει.

§139Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅτι δὲν σᾶς ἐνδιαφέρει, περὶ τούτου ὁμολογῶ ὅτι ἀμφέβαλλον. Ἀλλ’ ἐν τούτοις ἴδετε. Ἡ Ἑλλὰς εὕρηται διαπραγματευομένη τὰ ὕψιστα τῶν συμφερόντων αὑτῆς. Καθ’ ἣν στιγμὴν ταῦτα τυγχάνουσιν ὑποβεβλημένα ὑπὸ τὴν κρίσιν τῶν ξένων ἡ Ἑλλὰς αὔριον ὀρέγεται νὰ ἀλλάξῃ Κυβέρνησιν....

§140Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἔγινε μία παρεξήγησις. Πρὸ ὀλίγου εἶπον τὶ μᾶς ἐνδιαφέρει διὰ τὸν Βασιλέα, ἐννοῶ τὶ μᾶς ἐνδιαφέρει ἀφοῦ τὸν ἀνεγνώρισεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ὁ ὁποῖος εἶχε τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει ἄν οἱ ξένοι διὰ σκοπούς, ἰδικούς των καὶ διὰ πείσματα ἰδικά των δὲν θεωροῦν τοῦτο ἢ ἐκεῖνο δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει. (Χειροκροτήματα).

§141Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡραία! Αὐτὸ δὲ τὸ λέγετε πρὸς ἐμέ, κύριε συνάδελφε; Καὶ τὶς περισσότερον ἐμοῦ ἐπίσπευσεν ὅτι τὸν Βασιλέα των οἱ Ἕλληνες χρίουσι Βασιλέα των αὐτοὶ καὶ ὄχι οἱ ξένοι; Τὶς περισσότερον ἐμοῦ ἐπολέμησεν εἰς τὴν Εὐρώπην ἵνα πείσῃ τοὺς καλοθελητὰς αὐτοῦ ὅτι ὁ Βασιλεύς μας ἦτο δουλειὰ ἰδική μας καὶ ὄχι ἰδική των; Δὲν εἶμαι ἐγὼ ὁ ἐκ Ρώμης πρὸ ὀλίγου μόλις ἐκπέμψας ἀπὸ ἀπείρων ὀργάνων τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ καὶ Ἀμερικανικοῦ τύπου τὴν κραυγήν, ὅτι ἵνα ἀπομακρυνθῇ ἡ Α.Μ. ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος πρέπει πρῶτον ὁ Ἰλισσὸς νὰ πληρωθῇ αἱμάτων; (Χειροκροτήματα). Εἰς ἐμὲ τὰ λέγετε αὐτὰ ὅστις ἐφώνουν ὑπὲρ τοῦ ἥρωος Βασιλέως ἐκεῖ ὅπου οὐδεμία ἐξ Ἑλλάδος ἠκούετο φωνή, ἢ μήπως θεωρῶ ὅτι ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος κινδυνεύει ἐν μέσῳ τῶν Ἑλλήνων, διότι οἱ ξένοι δὲν ἔχουν ἀγάπην πρὸς αὐτόν, ὅπως καὶ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἀγάπην πρὸς τοὺς ἰδικούς των, καὶ πρὸς αὐτούς; «Charbonnier est maîtrs chez lui!» Ὁ καρβουνιάρης εἶναι κύριος τοῦ σπιτιοῦ του. Μᾶς τὸ ἔμαθον οἱ Γάλλοι. Καὶ ἡ Ἑλλὰς εἶναι κυρίαρχος ἐν αὐτῇ καὶ δὲν ἔχει οὐδεμίαν ἀπολύτως ἀνάγκην νὰ ἐνδιαφέρωνται οἱ ξένοι περὶ ὧν θέλει νὰ δοξάσῃ θεῶν, καὶ περὶ τοῦ προσώπου τὸ ὁποῖον αὐτὴ θέλει νὰ ἔχῃ δυνάστην τις. (Χειροκροτήματα). Ἀλλὰ κύριοι, ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Κοζάνης, παρ’ ὅλην τὴν διαφορὰν τὴν ὁποίαν φαίνεται παρουσιάζων πρὸς τὴν γνώμην μου, δὲν εἶναι δυνατόν, ἐν τῇ μορφώσει ἡ ὁποία τὸ διακρίνει, νὰ μὴ ἔχῃ ἴδει ὅτι ἡ ἐσωτερικὴ μορφὴ τοῦ ζητήματος, τῆς ἀναγνωρίσεως, ἡ ἀκεραία καὶ ἀνέπαφος, δὲν παύει περιβαλλομένη ἐξωτερικὴν ἀνωμαλίαν τινά, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δι’ ἡμᾶς αἰσθητὴ ἐπειδὴ μόνον μένει ἐκκρεμής, ἀλλ’ εἶναι αἰσθητή, δι’ ἡμᾶς αἰσθητὴ ἐπειδὴ τὴν ἐκμεταλλεύονται ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ὡς κριταὶ ἔχουσιν ἐκκρεμῆ εἰς χεῖρας αὐτῶν τὴν τύχην τῆς Ἑλλάδος. Λέγω λοιπόν, μὴ ἐπαυξήσατε τὴν μίαν δυσχέρειαν ὑπὸ τὴν ὁποίαν ὅλως ἀδικώτατα εὑρίσκεται ἡ ἐξωτερικὴ Ἑλλὰς ἐπιπροσθέτοντες εἰς τὴν μίαν αὐτὴν ψευδοανωμαλίαν ἄλλην μίαν, ἀληθινὴν πλέον τὴν ἀνωμαλίαν ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἡ ὁποία διὰ μέσου μιᾶς Κυβερνήσεως διαχειρίζεται ἔναντι τῶν ξένων καὶ μετὰ τῶν ξένων τὰ πράγματα αὐτῆς, εὗρε κακεμνεύστως τὴν ὑστάτην περίοδον τοῦ ἐθνικοῦ κινδύνου ἵνα κολοβώσῃ τὸ κῦρος, τὴν βαρύτητα, τὴν σοβαρότητα τῆς Ἐξουσίας ἥν θέτει εἰς ἐπαφὴν πρὸς τὰς Δυνάμεις, κλονίζουσα τὴν κοινοβουλευτικὴν ὑπόστασιν τῆς Ἐξουσίας αὐτῆς, ἡ ἀναβιβάζουσα εἰς τὴν ἀρχὴν Κυβέρνησιν ἀσθενῆ καὶ ἑτοιμοθάνατον. Θὰ τῇ στρέψωσι τὰ νῶτα. Δὲν νομίζω, κύριοι, ὅτι ὁ πατριωτισμὸς ὑμῶν ἐπιτρέπει τὴν τοιαύτην ἀπόπειραν, οἱοιδήποτε καὶ ἄν εἶσθε, εἰς οἱανδήποτε ὁμάδα καὶ ἄν ἀνήκετε, καὶ ἐκεῖθεν τοὺς ὁποίους δὲν βλέπω, καὶ ἐκεῖθεν τοὺς ὁποίους θεωρῶ. Δὲν τὸ πιστεύω ὅτι θὰ τολμήσητε νὰ ἀποπειραθῆτε πρᾶξιν, ἥν οὐδὲν θὰ ἐκπλύνῃ πώποτε, ἐπειδὴ θὰ εἶναι διὰ τὴν Ἑλλάδα βλαβερά. Ἀναμφισβητήτως. Τὸ λέγω διότι τὸ εἶδα, τὸ λέγω διότι τὸ ἐψηλάφισα, λαλῶ περὶ αὐτοῦ καὶ κραυγάζω διότι τὸ ἤκουσα, ὁμιλῶν καὶ μαχόμενος διὰ τὴν Ἑλλάδα ἐν τῷ δυστρόπῳ κόσμῳ τῆς Δύσεως! Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον οἱ ἐχθροὶ τῆς Ἑλλάδος σήμερον κατηγορῶσιν αὐτῆς, ὤ! τοῦ ἀντιπαθοῦς ληρήματος, εἶναι ὅτι μετὰ τὴν ἀπόλυτον, τὴν στρογγύλην τὴν ἀπολυταρχικὴν καὶ πλήρη ἐκείνην ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν διὰ τῶν ξένων λογχῶν ἐπαρουσίασεν ὁ βαρὺς σατράπης τῆς χθές, ἡ Ἑλλὰς δὲν κατόρθωσε νὰ ἐπιδείξῃ κυβερνητικὴν δύναμιν, ἡ ὁποία ὄχι νὰ προσομοιωθῇ πρὸς τὴν αὐταρχίαν ἐκείνην τῆς μακαρίας λήξεως, ἐπειδὴ τὸ προσομοιωθῆναι πρὸς τοιαύτην τερατουργίαν ἡμεῖς ἀπεχθανόμεθα, ἀλλὰ νὰ ἐμφορῆται αὐτὴ ἡ ἰδία ἐν τῇ ψυχολογίᾳ αὐτῆς σθένους ἐπαρκοῦς ἵνα καὶ οἱ ξένοι προσίδωσι πρὸς αὐτὴν ὡς πραγματικῶς ἀντιπροσωπεύουσα τὴν Ἑλληνικὴν θέλησιν καὶ γνωρίζωσι ποῦ νὰ βασίζωνται. Οἱ ξένοι εἰσὶ θεαταὶ ὡς ἡμεῖς τῶν Ἑλληνικῶν ἐσωτερικῶν φαινομένων. Γνωρίζουσι καὶ αὐτοὶ τὰ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν παράπονα τοῦ σωφρονοῦντος λαοῦ, πρὸς ὅν ἀπαρέσκει ἡ κυβερνητικὴ σύνθεσις. Εἶναι κοινῶς αἰσθητὴ ἡ εὐθύνη τὴν ὁποίαν ὑπέχουσι τὰ πλείονα μέλη τῆς Κυβερνήσεως, τίνα δ’ ἐγὼ αὐτὸς οὐχὶ σήμερον ἐρχόμενος ψέγω ἀλλ’ ἔψεξα ἀφ’ ἧς κατὰ πρῶτον ἠγκαινιάσθησαν αἱ ἐργασίαι τῆς Συνελεύσεως. Ἀλλ’ ἡ εὐθύνη αὕτη ἐπιρρίπτεται ὑπὸ τῆς δημοσίας γνώμης εἰς τὰ μέλη ταῦτα τῆς Κυβερνήσεως πολὺ πλέον ἤ εἰς τὸν Πρόεδρον αὐτῆς, ὁ ὁποῖος εἰς τὸ ἐξωτερικὸν λείπων δὲν ἠδύνατο ἐκ τοῦ σύνεγγυς νὰ παρακολουθῇ καὶ ἔτι ὀλιγώτερον νὰ ἐπανορθοῖ τὰ ἁμαρτήματα εἰς ὅσα ὑπέπιπτεν ἡ Κυβέρνησις, ἅτινα δὲ ἐξήντλησαν τοσοῦτον συχνάκις τὴν ὑπομονητικότητα τοῦ δημοσίου φρονήματος. Ἐπανῆλθεν βέβαια καὶ εἶδεν ὅταν ἤλθε τὴν γενικὴν κατακραυγὴν κατ’ αὐτῆς. Γενικὴν κατακραυγὴν δικαίαν, διότι πράγματι ἀφέθη ἀθεράπευτος ἡ Ἑλλὰς ἀπὸ τοῦ γονατίσματος τῆς τυραννίας, ἀφέθη ἕρμαιον τὸ πᾶν εἰς τοὺς ὄνυχας τῶν ἐν τῇ διοικήσει ἀπομειναρίων τῆς τυραννίας, ὡσεὶ εἶχε πρυτανεύσῃ ἐν τοῖς μέλεσι τῆς ἄνευ σθένους Κυβερνήσεως ἡ ἰδέα, τοῦ ὅτι ἔπρεπε καὶ πάλιν νὰ ἐγκαταστήσωσι τὸ καθεστὼς τὸ κατηραμένον. (Μπρᾶβο, μπρᾶβο). Κύριοι, οἱ ξένοι ἔχουσιν ὀφθαλμοὺς καὶ βλέπουσι καὶ ἔχουσι καὶ πληροφορίας ἀκριβεῖς· εἰδοποιοῦνται ὑπὸ τῶν ἐπισήμων ἀντιπροσώπων οὕς ἔχουσιν ἐν Ἑλλάδι ὅτι τὸ καθεστὼς κατὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ Προέδρου αὐτοῦ, τὸ καθεστὼς ἐπαναφέρει κανονικῶς καὶ καθ’ ἡμέραν διὰ τῶν πράξεων ἀνοχῆς αὐτοῦ διὰ τῆς ἐπιρρώσεως τὴν ὁποίαν τὸ κυβερνητικὸν συγκρότημα καθημερινῶς παρέχει εἰς τὸν Βενιζελισμόν, ἐπαναφέρει καὶ πάλιν τὸ ἀνυπόφορον χθές. Εἰς τοῦτο δ’ ὀφείλεται τὸ κατὰ τῆς Κυβερνήσεως λαϊκὸν πάθος. Οἱ ξένοι λοιπόν, καὶ νὰ τὸ πιστεύσητε, ἐκ τούτου τοῦ εἰδικοῦ λόγου δὲν ἠδυνήθησαν νὰ διίδωσιν ἐπαρκῶς ἰσχυρὰν Κυβέρνησιν ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλ’ εἶναι λόγος οὗτος ὅστις δύναται νὰ ἀρθῇ δι’ ἐπιβλητικοῦ ψηφίσματος τῆς Συνελεύσεως ἐπαναφέροντος τὴν κυβέρνησιν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ κηθήκοντος της, καὶ οὐχὶ δι’ ἀνατροπῆς αὐτῆς. Ὁπότε δ’ ἡ Κυβέρνησις αὕτη ὑπάρχει, καὶ δύναται νὰ ἐνισχυθῇ νὰ μεταβληθῇ νὰ μετατραπῇ, νὰ ἀναγεννηθῇ ἐπὶ τέλους καὶ δι’ ἀνασυγκροτήσεως. Ὑμεῖς θέλετε νὰ φέρητε ἄλλην, νέαν, ἡ ὁποία δυστυχῶς ἐμφανίζει, τὸ εἶπον, ἀπὸ τοῦδε τὸ ἐλάττωμα ὅτι ἔσται θνησιγενὴς καὶ μὴ βιώσιμος; Ἐὰν δὲν ἦτο βιώσιμος ἢ ἠδύνατο νὰ γίνῃ τότε ἤθελα πρῶτος εἴπει ὑμῖν: Ἐμπρὸς ἀποπειραθῆτε! Ἤθελον τὸ εἴπει εἰς τὸ ἄλλως λαμπρὸν κόμμα τῶν Μεταρρυθμιστῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατόν. Ἡ ψυχολογία τῆς αἰθούσης ταύτης εἶναι καταφανεστάτη. Ἑπομένως, κύριοι, μὴ ἁμαρτήσητε κατὰ τῆς πατρίδος ἡμῶν, τοιοῦτον πρᾶγμα μὴ τὸ ἀποπειραθῆτε. Οἱ καιροὶ οὐκ εἰσὶ μενετοί. Ποίαν στιγμὴν δοκιμάζετε νὰ φέρητε κρίσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα; Γεννᾶτε αὐτῇ δυσκολίας τὴν ὥραν καθ’ ἥν ἡ Ἀγγλία περίπου καταλαμβάνει τὴν Κωνσταντινούπολιν, ἐπαυξάνει τὰς ἐν αὐτῇ καὶ τῷ Ἑλλησπόντῳ δυνάμεις αὐτῆς κατὰ τοῦ ἐχθροῦ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐδῶ κυβερνολογᾶτε! (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαὶ παρατεταμέναι ἐκ τῶν θεωρείων. Φωναὶ καὶ διαμαρτυρίαι).

§142Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Τὰ θεωρεῖα, κύριε Πρόεδρε, ἀναμιγνύονται εἰς τὴν συζήτησιν καὶ δὲν πρέπει νὰ μᾶς ἐνοχλοῦν (Φωναὶ ἐκ τῶν θεωρείων).

§143Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐμὲ τὰ θεωρεῖα δὲν μὲ ἐνοχλοῦσι, κύριε Πρόεδρε. Τὰ θεωρεῖα πρέπει νὰ μετέχωσι γρηγοροῦντα καὶ μαρτυροῦντα τὴν ψυχὴν τοῦ λαοῦ, διότι δὲν εἶναι, πρὸ παντός, Βουλὴ ἡ παροῦσα ἀλλ’ εἶναι Ἐθνοσυνέλευσις. Δηλαδὴ εἶναι τὸ ἔθνος ὁλόκληρον ἐν Συνελεύσει, ὡς ἐκτὸς καὶ πανταχοῦ καὶ οὐχὶ οἱ ἐδῶ κεκλεισμένοι ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ μονάχα. (Μάλιστα, μάλιστα. Χειροκροτήματα). Καθ’ ἥν στιγμὴν λοιπὸν ἡ Ἀγγλία πειρᾶται νὰ προσδώσῃ ὁριστικότητα τὶς εἶδε ἄν μὴ τελεσίδικον εἰς τὴν κατοχὴν τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἡ δὲ λοιπὴ Εὐρώπη ζητεῖ μετ’ αὐτῆς ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος μίαν Κυβέρνησιν ἰσχυρὰν σεῖς τὴν κλονίζετε; Ἀπορῶ δι’ ὑμᾶς, ἐάν, κλονίζοντες αὐτήν, θὰ δυνηθῆτε καὶ νὰ ἐξέλθητε εἰς τοὺς δρόμους, διότι ὁ λαὸς θὰ σᾶς λιθοβολήσῃ. (Φωναὶ ἐκ τῶν θεωρείων. Μπράβο, μπράβο. Μάλιστα.)

§144Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Τὶ μᾶς φοβερίζετε μὲ αὐτά; Ἡμεῖς εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ. (Φωναὶ, διαμαρτυρίαι).

§145Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Διατὶ θορυβεῖσθε;

§146ΑΓ. ΣΛΗΜΑΝ. Ἡμεῖς ψηφίζομεν κατὰ συνείδησιν καὶ δὲν δύνασθε νὰ μᾶς ἀπειλήσετε. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἔκ τε τῆς αἰθούσης καὶ τοῦ ἀκροατηρίου).

§147Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς; Εἶναι δυνατὸν νὰ μοὶ ψεχθῇ ὅτι ἠθέλησα νὰ φέρω εἰς τὰ ὦτα ὑμῶν τὴν φωνὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ;

§148Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Δὲν εἴπετε αὐτό· εἴπετε ὅτι δὲν θὰ τολμήσωμεν νὰ ἐξέλθωμεν εἰς τοὺς δρόμους. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§149Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐρωτῶ, κύριε Πρόεδρε...... (ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος καὶ αἱ διαμαρτυρίαι). (Τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου καταλαμβάνει ὁ Πρόεδρος κ. Λομβάρδος).

§150Δ. ΧΑΤΖΙΣΚΟΣ. Νὰ ἐπιβάλετε, κύριε Πρόεδρε, τάξιν εἰς τὰ θεωρεῖα.

§151Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Ἄν ἐξακολουθήσῃ αὐτὴ ἡ ἀνάμιξις τῶν θεωρείων θὰ ὑποβάλωμεν μομφὴν κατὰ τοῦ Προεδρείου.

§152ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ θεωρεῖα νὰ ἡσυχάσουν ἄλλως θὰ ἀναγκασθῶ νὰ λάβω μέτρα.

§153Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Νὰ ἐκκενώσετε ἕν διὰ νὰ ἡσυχάσουν.

§154Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην καὶ χρέος πρὸς ἑαυτὴν τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ἐπιδείξῃ εἰς τὴν Εὐρώπην Κυβέρνησιν ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότερον ἰσχυράν. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν θέλουν νὰ ἰδοῦν τὸ πρᾶγμα, ἢ πλανῶνται ἢ ἀστεΐζονται. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄλλως καὶ διὰ τοῦτο, ἐπανακηρύττω, ἐκεῖνοι οἵτινες ἤθελον ἀποπειραθῆ πρᾶξιν τοιαύτην, ἁμαρτίαν ἤθελον ἀποτολμήσει κατὰ τῆς πατρίδος μεγάλην. Ἔψεξα τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος ἐν τῷ παρελθόντι μυριάκις. Ἔψεξα αὐτοῦ καὶ ὁπότε ἤμην μόνος ἐν ταῖς ἐμαῖς μομφαῖς κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ οὐδεὶς τότε ἐκ τῶν τοσούτων ὅσοι σήμερον τόσον πρὸς ἀλλήλους συνεσπειρώθησαν ἐν τῷ κατ’ αὐτοῦ ἐλέγχῳ ἦλθε τότε νὰ προσθέσῃ τὴν τώρα ἠχηρὰν φωνήν του εἰς τὴν ἰδικήν μου ἵνα ἐπιρρώσῃ τοὺς ἀγῶνας τοὺς ὁποίους ἐγὼ ἐγκαταλιπανόμην μόνος λοιπὸν νὰ διεξάγω ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, τὴν ὁποίαν καὶ τότε παρ’ ὑμᾶς ἔβλεπον, καὶ τώρα παρ’ ὑμᾶς θεωρῶ ὁποία εἶναι. Ἐὰν ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἐσωτερικῆς πολιτικῆς τῆς σφαλερώτατα διεξαχθείσης καὶ τηρηθείσης ἐπιμονώτατα, ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, εἶμαι ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος ἤθελον ψέξει αὐτὴν καὶ ὑπερθεματίσει εἰς τὴν παρέλασιν ὅλων τῶν σκληρῶν συστατικῶν καὶ τῶν ἀνηλεῶν ἐπιθέτων τῶν ἐδῶ σήμερον κοχλαζόντων, ἵνα ἐπιδείξω καὶ ὑμῖν καὶ αὐτῇ ποία εἶναι ἡ ἀληθινὴ ἀγανάκτησις, ἡ κατέχουσα τὴν ψυχὴν καὶ τὸ φρόνημα τῶν πατριωτῶν δι’ ὅσα θεάματα ἀποκαρδιωτικὰ ἐπέκλωσεν ἡμῖν ὁ μανδραγορεικὸς της λήθαργος. Ἀλλὰ νῦν ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ ἀπορροφᾷ τὴν ἔνδον Ἑλλάδα ἐπὶ τοσοῦτον ὥστε παρατηρήσατε, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὁ σώφρων καὶ μεγαλόκαρδος λησμονεῖ τὴν ἐσωτερικὴν διότι ἔχει στρέψει τὴν προσοχήν του ἐκεῖ ὅπου παλαίουσι καὶ ρέει τὸ αἷμα. Καὶ ἀφ’ ἑνὸς ἐν τούτῳ τῷ σταδίῳ κεκλήμεθα ἵνα παρακολουθήσωμεν τὰ πράγματα καὶ γεννώμεθα διὰ τῆς συμβολῆς ἡμῶν ἀρωγοὶ πρὸς τὸ καλόν, ἤθελον νὰ ἴδω πραγματικῶς εἰς τὸ βάθος τῶν ὀφθαλμῶν ἐκείνους οἵτινες θὰ ἀπετόλμουν νὰ πραξικοπήσωσι κατ’ αὐτῆς τῆς ὑπερτάτης ἀνάγκης τῆς Ἑλλάδος. Ὑπ’ αὐτῶν τῶν αἰσθημάτων ἀγόμενος, κύριοι, καὶ μὴ θέλων νὰ ἐξακολουθήσω ἐπὶ πολὺ τὴν φιλόφρονα ὑμῶν προσοχὴν ἀπασχολῶν, δηλῶ ὅτι ἐγὼ ὁ καταπολεμήσας τὴν Κυβέρνησιν κατ’ ἐπανάληψιν, πράττω τὴν ὥραν ταύτην ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θεωρῶ πρᾶξιν συνειδήσεως, ὅτι θὰ δώσω αὐτῇ πλήρη καὶ ἀπεριόριστον τὴν μικρὰν ψῆφον τῆς εἰλικρινοῦς ἐμπιστοσύνης μου. (χειροκροτήματα).

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Κίνιας ἔχει τὸν λόγον.

§156Ι. ΚΙΝΙΑΣ. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἡ ψῆφος ἡ ἐν τῇ προκειμένῃ συνεδριάσει ἡ ὁποία εἶναι ὑψίστης σημασίας, δὲν εἶναι ἀπόρροια τῆς κομματικῆς ἡμῶν χροιᾶς ἢ τῆς κομματικῆς ἡμῶν συνθέσεως προκειμένου περὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης σχέσιν ἔχοντος πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν πολιτικήν, προκειμένου περὶ ἐθνικοῦ ζητήματος, περὶ ζητήματος ἀφορῶντος αὐτὴν ταύτην τὴν Πατρίδα· ἀναμφισβητήτως ἡ ψῆφος, ἔστω ψῆφος οὐχὶ ἀπορροίας κομματικῆς, ὡς εἷς τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων ὑπεστήριξε, ἀλλὰ ψῆφος, τὴν ὁποίαν ὑπαγορεύει ἡ λαϊκὴ θέλησις, κατ’ ἐντολήν, τῆς ὁποίας ἐνταῦθα εὑρισκόμεθα. Κυρίαρχος εἶναι ἡ Συνέλευσις, καὶ ἐν τῷ κυριαρχικῷ αὐτῆς δικαιώματι διατυποῖ σκέψεις καὶ ἰδέας ἀλλ’ ὑπεράνω τῆς Συνελεύσεως ταύτης κεῖται ἡ δύναμις τοῦ λαοῦ. Ὁ κυρίαρχος λαὸς παρακολουθῶν τὴν ψῆφον ἡμῶν κατὰ τὴν ἱστορικὴν ταύτην συνεδρίασιν ἀναμφισβητήτως θὰ καθορίσῃ καὶ τὴν εὐθύνην ἡμῶν καὶ τὴν εὐθύνην τῆς ψήφου ἡμῶν. Ἔχων, ὅθεν, τὴν συναίσθησιν τῆς τοιαύτης τῆς ψήφου ἡμῶν ἐκτιμήσεως καὶ παρακολουθήσας μετὰ προσοχῆς τὰς ἀγορεύσεις τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ἀξιοτίμου ἀρχηγοῦ τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος καὶ τῶν ἡγουμένων τῆς ἀνεξαρτήτου ὁμάδος διεῖδον, μεθ’ ὅλης τῆς θρησκευτικῆς εὐλαβείας, μεθ’ ἧς παρηκολούθησα τὰς ἀγορεύσεις ταύτας, ὅτι κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου καὶ κατὰ τὴν ἀντίληψιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶναι ἔγκλημα αὐτόχρημα κατὰ τῆς Πατρίδος, ἐν ᾗ περιπτώσει κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τὴν ἱεράν, καθ’ ἣν τίθεται ὑπὸ τὴν ψῆφον τῶν Συμμάχων Δυνάμεων τὸ ὕψιστον ζήτημα ἡμῶν, ἄν, λέγω, κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην προκαλοῦμεν ἐνταῦθα κρίσιν Κυβερνητικήν, διότι μετὰ δέκα ἡμέρας δὲν ἔχομεν ὑπομονὴν νὰ συζητήσωμεν καὶ νὰ εἴπωμεν τὰς σκέψεις μας. (Χειροκροτήματα). Καὶ ὅταν, κύριοι, ἐλέχθη παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς πληρεξουσίου καὶ ἀγαπητοῦ συναδέλφου ἀρτίως τερματίσαντος τὸν λόγον, ὅτι βεβαίως ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς θὰ ζητήσῃ λόγον παρ’ ἡμῶν, ἠκούσθη φωνὴ διαμαρτυρίας. Δύνασθε, κύριοι, νὰ πράξητε ὅ,τι θέλετε. Δύνασθε, κύριοι, νὰ σκεφθῆτε ὅπως θέλετε. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καὶ ἡ ἱστορία τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία παρακολουθεῖ ἕκαστον ἐξ ἡμῶν νὰ εἴπῃ τὴν γνώμην της. Ἀρνεῖσθε τοῦτο εἰς τὸν Λαόν; Οὐχί. Καὶ διὰ τοῦτο λέγω ὅτι ἡ ψῆφος ἡμῶν ἡ ἀρνητικὴ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἶναι ψῆφος Ἐθνοκτόνος κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν. Οὐδὲν ἔχομεν, κύριοι, κοινὸν πρὸς τὴν ὁμάδα ἐκείνην. (Δεικνύει τὴν ἀριστερὰν πτέρυγα). Ἀλλὰ πῶς προβαίνετε εἰς τὸ αὐτὸ ἔργον, εἰς τὸ ὁποῖον καὶ ἐκεῖνοι τὴν στιγμὴν ταύτην; Οὕτω πῶς θὰ ἔπρεπε νὰ τεθῶσι τὰ ζητήματα ὑπὸ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν συνείδησιν ἡμῶν ὡς συναγωνιστῶν τῆς ἰδέας καὶ διαφωνούντων κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην. Καὶ ὁ μὲν ἀξιότιμος ἀρχηγὸς τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος, τὸν ὁποῖον μετὰ προσοχῆς παρηκολούθησα μᾶς εἶπεν ἐν μιᾷ λέξει τὰ ἑξῆς; Κύριοι, θεωρῶ ἀνεπαρκῆ τὴν Κυβέρνησιν, ὡς ἐπῳδὸν δὲ τῆς ἀγορεύσεώς του μᾶς εἶπε. Εἶμαι δεσμευμένος ἐκ τῶν ἀνειλλημμένων ὑποχρεώσεων καὶ δὲν πρόκειται νὰ παρακολουθήσω ἔργον λαμπρὸν ἤ ἔργον εὐχάριστον, ἀλλ’ ἔργον δυσχερὲς καὶ δυσχερὲς τὰ μέγιστα. (Χειροκροτήματα).

§157Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Παρακαλῶ, δὲν εἶπον τοιοῦτόν τι (Θόρυβος καὶ ἀποδοκιμασίαι ἐκ τῶν θεωρείων). Κύριε Πρόεδρε, δηλῶ ὅτι ἡ κατάστασις τῶν θεωρείων τῆς Βουλῆς σᾶς ἀτιμάζει προσωπικῶς. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε. Παρακαλῶ νὰ ἔλθῃ ὁ κ. Ἀντιπρόεδρος νὰ καταλάβῃ τὴν θέσιν μου. (Προσέρχεται ὁ Ἀντιπρόεδρος κ. Βλιάμος καὶ καταλαμβάνει τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου).

§159Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Πρόεδρος). Ἐξετοξεύθη κατ’ ἐμοῦ φράσις, ἡ ὁποία εἶναι φράσις βαρυτάτη.

§160Ι. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Φράσις ἀναξία πολιτικοῦ, ὁ ὁποῖος ἰσχυρίζεται, ὅτι ἀντιπροσωπεύῃ μίαν ὁμάδα, ἀναξία πολιτικοῦ, ὁ ὁποῖος παρακάθηται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἀπὸ εἰκοσαετίας.

§161Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀπὸ αὐτόν, κύριοι, ὁ ὁποῖος ἠπάτησε τὸν πατέρα του καὶ ὁ ὁποῖος ἠπάτησε καὶ ἐμὲ δὲν δέχομαι παρατηρήσεις.

§162Ι. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Αὐτὸν τὸν περιφρονῶ, ὁ ὁποῖος εἰσήλασε εἰς τὸ Δημόσιον Ταμεῖον καὶ τολμᾷ νὰ ὁμιλῇ, καθ’ ὅν τρόπον ὁμιλεῖ.

§163Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἦσο φίλος μου ἀπατήσας τὸν πατέρα σου, καὶ ἔγινες φίλος τοῦ κ. Γούναρη, ἀπατήσας καὶ ἐμὲ καὶ τὸν πατέρα σου.

§164Ι. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Ἐγὼ ἕν μόνον γνωρίζω, ὅτι σεῖς εἶσθε ἐν τοιαύτῃ μέθῃ σήμερον, ὥστε πρέπει νὰ ὑπαχθῆτε εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ποινικοῦ νόμου, διότι μόνον ἄνθρωπος ἀκαταλόγιστος εἶναι δυνατὸν νὰ διαπράξῃ τοιαῦτα πράγματα.

§165Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κύριε Ὑπουργέ, αὔριον θὰ φέρω τὴν ἐπιστολὴν κοινοῦ μας φίλου, ἡ ὁποία λέγει καθαρὰ τὰ πράγματα.

§166Ι. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας). Ἀποκαλῶ ψεύστην, βδελυρὸν τὸν κύριον αὐτὸν τοιαῦτα λέγοντα. Εἶσθε βδελυρός. Εἶσθε ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος πάντοτε ἐσκέφθητε πῶς νὰ ἐξέλθητε πλουσιώτερος ἀπὸ τὸ Δημόσιον Ταμεῖον.

§167Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Πρόεδρος). Κύριοι συνάδελφοι, ὁμολογῶ ὅτι οὐδέποτε ἦτο δυνατὸν νὰ φαντασθῶ ὅτι ἄνθρωπος πολιτικός, ἀρχηγὸς ἑνὸς κόμματος, ἀρχηγός, ὁ ὁποῖος νομίζεται ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὰ πρόθυρα τοῦ πρωθυπουργικοῦ θαλάμου, ἤθελε λησμονήσει ἐπὶ τοσοῦτον τὸν ἑαυτόν του, ὥστε νὰ ἀπευθύνῃ κατ’ ἐμοῦ ὕβριν βαρυτάτην, ὕβριν ἀνάρμοστον, ὕβριν προσωπικήν, ὕβριν μὴ δικαιολογουμένην ποσῶς ἐκ τῆς πορείας μου καθ’ ὅλον τὸ ὑπερενιαύσιον χρονικὸν διάστημα, καθ’ ὅ ἔχω τὴν τιμὴν νὰ διευθύνω τὰς ἐργασίας τῆς Συνελεύσεως, ἀλλ’ οὔτε ἐκ τῆς πορείας μου κατὰ τὴν σημερινὴν πολυκύμαντον καὶ ταραχώδη συνεδρίασιν. Τὶ ἄλλο ἔκαμα ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως, παρὰ νὰ ἐξαντλήσω πάντα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα εἶχον, νὰ καταβάλω ὅλας μου τὰς δυνάμεις, ἵνα διατηρήσω τὴν τάξιν καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ εἰς τὰ θεωρεῖα; Ἀλλὰ καὶ ὅτε συνέβη τὸ ἐπεισόδιον, ἐγὼ ἤμην ἐκτὸς τῆς αἰθούσης, ἐπανῆλθον δὲ μόλις ἔμαθον ὅτι ταραχὴ συνέβαινε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ εἰς ἀπάντησιν δέχομαι παρὰ τοῦ κ. πληρεξουσίου τὴν ὕβριν ὅτι ἡ διαγωγὴ καὶ ἡ κατάστασις τῶν θεωρείων ἀτιμάζει προσωπικῶς ἐμέ. Ἐπιθυμῶ νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις ὁ κ. πληρεξούσιος καὶ νὰ εἴπῃ τὶ ἀποδίδει εἰς ἐμέ.

§168Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τῆς 2ας Ὀκτωβρίου ἐδίδοντο ἐκ τοῦ γραφείου τῆς Βουλῆς εἰσιτήρια εἰς πάντα αἰτοῦντα, ἀλλὰ συγχρόνως ἀνεκαλύψαμεν ὅτι ἐδίδοντο εἰσιτήρια μὲ ὡρισμένον σῆμα, οἱ κάτοχοι δὲ μόνον τῶν εἰσιτηρίων μὲ τὸ ὡρισμένον σῆμα ἐγένοντο δεκτοὶ εἰς τὰ θεωρεῖα, ὅταν δὲ ἤρχοντο διὰ νὰ καταλάβωσι τὴν θέσιν των εἰς τὰ θεωρεῖα οἱ ἄλλοι, τὰ θεωρεῖα ἦσαν κατειλημμένα ὑπὸ ἐκείνων εἰς τοὺς ὁποίους εἶχον ἐπιτρέψει νὰ εἰσέλθωσι προηγουμένως. Διὰ τοῦτο δύο μέλη τῆς Συνελεύσεως ἦλθον πρὸς ὑμᾶς καὶ εἶπον ὅτι ἡ κατάστασις, ἡ ὁποία ἔλαβε χώραν κατὰ τὴν 2αν Ὀκτωβρίου, δὲν ἐπετρέπετο νὰ ἐπαναληφθῇ.

§169Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Πρόεδρος). Καὶ δὲν ἐπανελήφθη.

§170Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Καὶ ὅμως καὶ σήμερον ἡ Βουλὴ παρουσιάζει εἰς τὰ θεωρεῖα θέαμα ἀπαίσιον. (Θόρυβος).

§171ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μὴ ὑβρίζετε τὸ ἀκροατήριον.

§172Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Πρόεδρος). Ὅτε προσῆλθε πρὸς ἐμὲ ἡ ἐπιτροπὴ καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ μὴ ἐπαναληφθῶσιν ἄτοπά τινα, τὰ ὁποῖα ἐνόμισεν ὅτι ἔλαβον χώραν κατὰ προγενεστέραν συνεδρίασιν, εἶπον εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὅτι εἶμαι ἐντελῶς ἀμέτοχος αὐτῶν, διότι οὐδέποτε ἤθελον καταδεχθῇ νὰ παρασκευάσω τὰ θεωρεῖα νὰ χειροκροτήσωσι ἤ νὰ μὴ χειροκροτήσωσι. Προσέθηκα δ’ ὅτι ἔδωκα διαταγὴν νὰ δοθῶσιν εἰς τοὺς φίλους σας ὅσα εἰσιτήρια ἐζήτησαν, ἐκτὸς δὲ τῆς διαταγῆς, τὴν ὁποίαν ἔδωκα νὰ δοθῶσιν εἰς τοὺς φίλους σας τὰ 100 εἰσιτήρια τὰ ὁποῖα ἐζήτησαν, ἦλθον ἀπὸ τὰς 3.30′ ἐνταῦθα, ἵνα παραστῶ αὐτοπροσώπως καὶ διέταξα ν’ ἀνοιχθῶσιν αἱ θύραι αἱ ὄπισθεν διὰ νὰ εἰσέλθῃ ὁ λαός, ὅτε δὲ ὁ λαὸς ὑπερεπλήρωσε τὰ θεωρεῖα ἠναγκάσθην νὰ δώσω διαταγὴν νὰ κλεισθῶσιν αἱ θύραι.

§173Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Τὸ καθῆκόν σας ὅμως ἦτο νὰ ἐκκενώσητε τὰ θεωρεῖα παραχρῆμα μόλις ἠτάκτησαν.

§174Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Πρόεδρος). Ἐγὼ ἐζήτησα πολλάκις νὰ προβῶ εἰς αὐτό. Ἀλλ’ ὅπως γνωρίζετε, δὲν ἠδυνάμην κατὰ τὸν Κανονισμὸν νὰ τὸ πράξω, ἄνευ ἀποφάσεως τῆς Συνελεύσεως. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἐνόσῳ παραμένει ἀκεραία ἡ φράσις τὴν ὁποίαν κατ’ ἐμοῦ ἀπηύθυνεν ὁ κ. πληρεξούσιος, ἐγὼ δὲν ἔχω παρὰ νὰ κάμω ἔκκλησιν εἰς τὴν συνείδησιν παντὸς τιμίου ἀνθρώπου, ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εὑρισκομένου, διὰ νὰ ὁμολογήσῃ ἐὰν ἐγὼ ἤμην ἄξιος τῆς μομφῆς τῆς βαρυτάτης, τὴν ὁποίαν ὁ κ. συνάδελφος μοὶ ἀπηύθυνε.

§175Γ. ΠΩΠ. Κύριοι πληρεξούσιοι, ἀνήκω εἰς τὴν τάξιν τῶν πληρεξουσίων ἐκείνων οἵτινες καὶ ἀπὸ τοῦ παρελθόντος καὶ κατὰ τὸ ἐνεστώς, ἀλλὰ καὶ τὴν ἑσπέραν ταύτην προκαλοῦσι τὴν ἐλαχίστην τῶν συμπαθειῶν εἰς τὰ ἀκροατήρια. Ἐν τούτοις δύναμαι νὰ βεβαιώσω, ὅτι τὰ ἐνταῦθα λαβόντα χώραν δὲν εἶναι οὔτε τόσον ἔκτροπα, ὥστε νὰ προκαλέσωσι τοιαύτην τινὰ διαμαρτυρίαν, οὔτε τόσον πρωτοφανῆ, ὥστε νὰ ἐκπλήξωσι καὶ πληρεξούσιον, ὅστις τυχὸν παρεχομένης ψήφου εἰς τὰς γυναῖκας, θὰ ἤρχετο ἀπὸ μοναστήριον καλογραιῶν, ἵνα ἐγκαθιδρυθῇ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. (Ἱλαρότης). Εἶναι γνωστὸν ἐκ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἐκκένωσις θεωρείων, ἄνευ ἀποφάσεως τοῦ βουλευομένου Σώματος ἑπομένως ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀπευθύνονται, ἐγκαλοῦντες διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Κανονισμοῦ, ὀφείλουσι πρῶτον νὰ ἀξιώσωσι τὴν ἐφαρμογὴν τῶν διατάξεων τοῦ Κανονισμοῦ ἐκείνων, αἵτινες ἰδιαίτατα ἀνάγονται οὐχὶ εἰς τὴν αὐτόνομον ἐξουσίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Συνελεύσεως ἀλλ’ εἰς τὴν αὐτονομίαν αὐτοῦ τούτου τοῦ βουλευομένου Σώματος. Ἡ φωνή μου αὕτη, ἡ παρεμβληθεῖσα, ἔχει τῆς εἰλικρινείας τὴν ἀπήχησιν, διότι εἶνε φωνὴ ἀποδοκιμασθέντος κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ ἀπεκδεχομένου ἴσως κατὰ τὸ μέλλον μείζονας ἀποδοκιμασίας. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ κρατοῦν δίκαιον ἀποδέχονται χειροκροτήματα ὑπὸ τοῦ λαοῦ, ὀφείλουσι νὰ ἀποδέχωνται καὶ τὰ ποδοκροτήματα, ἵνα οὕτω μένωσι πιστότεροι καὶ εἰς τὰς ἰδέας των καὶ εἰς τὸν ὅρκον των. (Ἱλαρότης). Ἐκτὸς ὅμως τῆς ἐπεμβάσεως ταύτης, τῆς ἀπὸ Κανονισμοῦ καὶ δικαίου ἐπιβαλλομένης, ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου μὲ ἔφερεν ἡ ἰδιάζουσα καὶ βαθεῖα ἐκτίμησις πρὸς πληρεξούσιον τιμῶντα τὸ βῆμα τοῦτο, πρὸς τὸν ἔξοχον ἐκ Ζακύνθου πολιτευτήν, τὸν δημιουργήσαντα καὶ ἔχοντα ἰδίαν ὅλην ἱστορίαν ἐν συνεχείᾳ πρὸς τὴν ἱστορίαν τοῦ ὀνόματος, τὸ ὁποῖον φέρει. Παρηκολούθησα ἐν τῷ πολιτικῷ του βίῳ τὸν ἀξιότιμον ἐκ Ζακύνθου πληρεξούσιον, εὐγενῆ, διαλλακτικόν, εὔνομον, καὶ εἰς τὴν Συνέλευσιν ταύτην, εἰς τὴν ὁποίαν, μὴ κρυπτώμεθα ὄπισθεν τοῦ δακτύλου μας, τοσαῦτα συναισθήματα συγκρουόμενα παρουσιάζονται, ὁ ἔντιμος κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως ἀπέδειξε σύνεσιν διὰ τῆς ἀρετῆς του καὶ τάξιν διὰ τῆς εὐλαβείας, τὴν ὁποίαν ἔχων, αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν ἐμπνέει καὶ πρὸς ἡμᾶς τοὺς πληρεξουσίους εἰς τὸ πρόσωπόν του. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα ἐν τῇ αἰθούσῃ).

§176Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἰδιαιτέρως λυπηρόν, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἐξ ἀφορμῆς, τὴν ὁποίαν εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ χαρακτηρίσω ὡς ἐντελῶς ἀδικαιολόγητον, ἐγένετο δυνατὸν εἰς τὸν κ. πληρεξούσιον ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας νὰ ἀπευθύνῃ φράσιν κατὰ τοῦ Προέδρου, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λεχθῇ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ χωρὶς ἡ αἴθουσα αὕτη νὰ ὑποβιβασθῇ εἰς τὴν κατηγορίαν αἰθουσῶν εἰς τὰς ὁποίας δὲν συχνάζουσιν ἄνθρωποι τῆς περιωπῆς τῶν ἀποτελούντων τὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν. Ἐλέχθη πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως ὅτι ἀτιμάζεται καὶ διατί; Διότι ὁ Πρόεδρος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως δὲν ἐξεκένωσεν, ὡς ὤφειλε κατὰ τὴν γνώμην τοῦ κ. πληρεξουσίου, τὰ ἀκροατήρια. Ἀλλ’ ἔχει δικαίωμα ὁ Πρόεδρος τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως νὰ ἐκκενώσῃ τὰ ἀκροατήρια; Ὄχι. Ἐποιήσατο πρότασιν ὁ κ. πληρεξούσιος περὶ ἐκκενώσεως τῶν ἀκροατηρίων; Συνεζήτησε τὴν πρότασιν ταύτην ἡ Συνέλευσις, ἡ ὁποία εἶναι ἡ μόνη ἁρμοδία ἵνα περὶ τούτου ἀποφασίσῃ; Καὶ ἐγένετο τοιαύτη ἀπόφασις καὶ δὲν ἔλαβε μέτρα τῆς ἐκτελέσεως αὐτῆς ὁ κ. Πρόεδρος; Καὶ ἐκ τοιαύτης ἀφορμῆς ἐντελῶς ἀβασίμου, ἐντελῶς ἀντιθέτου πρὸς τὸν Κανονισμόν, τολμᾷ ὁ κ. πληρεξούσιος ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας νὰ ἀπευθύνῃ φράσιν, τὴν ὁποίαν ἀρκετὰ ἐχαρακτήρισα πρὸ ὀλίγου εἰπὼν ὅτι δὲν ἁρμόζει παρὰ εἰς ἄλλας αἰθούσας. Καὶ κατὰ τίνος ἀπηυθύνετο ἡ φράσις αὕτη; Κύριοι, δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωμεν οὐδὲ νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δὲν ἐπιτρέπεται τὸ πολιτικὸν πάθος νὰ ἀγάγῃ ἡμᾶς μέχρι φράσεων κατὰ προσώπων, τὰ ὁποῖα ἐν τῇ συνειδήσει ἡμῶν, ἐὰν ἔχωμεν τοιαύτην, ἐπιβάλλουσιν ἀπόλυτον εὐλάβειαν. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι). Καὶ ὁ κ. Κωνσταντῖνος Λομβάρδος εἶναι ἐκ τῶν προσώπων τούτων. (Φωναὶ ἐκ τῆς αἰθούσης. Εὖγε). Κύριοι, ἠμπορεῖτε νὰ εἶσθε ἀντίθετοι πρὸς αὐτόν. Ὀφείλετε ὅμως ὡς εὐσυνείδητοι ἄνθρωποι νὰ εὐλαβηθῆτε τὸν ἄνδρα. Σεῖς, πολλοὶ ἐξ ὑμῶν, ἴσως, τὸν εἴδετε μόνον ἐκ βραχέος χρονικοῦ διαστήματος ἐν τῇ Ἐθνοσυνελεύσει. Καὶ σεῖς τὸν ἐκτιμᾶτε ἐκ τοῦ λόγου τούτου ἐπαρκῶς. Ἀλλ’ ὁ Κωνσταντῖνος Λομβάρδος ἔχει ἱστορίαν μακράν, ἱστορίαν ὁλόκληρον πολιτικὴν ἡ ὁποία ὑψοῖ αὐτὸν ἐκεῖ ὅπου ἱστάμενος, δύναται ν’ ἀποβλέπῃ μετ’ αἰσθημάτων, τὰ ὁποῖα τὸν συμβουλεύω νὰ ἔχῃ πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατὰ τοιοῦτον τρόπον θέλουσι νὰ τὸν καταβιβάσωσιν ἀπὸ τῆς θέσεως εἰς τὴν ὁποίαν ὁ χαρακτήρ του, τὸ ἔργον του, ἡ ἀρετή του τὸν ἀνεβίβασαν. (Ραγδαῖα χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων). (Ἀνέρχεται ἐπὶ τὸ βῆμα ὁ κ. Στράτος, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐξακολουθοῦσι τὰ χειροκροτήματα ἐν τοῖς θεωρείοις.)

§177Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. (Δεικνύων πρὸς τὰ θεωρεῖα). Ἰδοὺ ἡ ἀπόδειξις. Περὶ τῆς ἀρετῆς τοῦ κ. Λομβάρδου δὲν διεφωνήσαμεν καὶ δὲν εἶχεν ἀνάγκην ἡ ἀρετὴ τοῦ κ. Λομβάρδου τῆς ἐξυμνήσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§178Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶχεν ὅμως ἀνάγκην τῆς εὐλαβείας τῆς ἰδικῆς σας.

§179Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Πρωτίστως ἀνάγκην εὐλαβείας ἔχει ἡ κατάστασις τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως καὶ ὑπὲρ πάντα λόγον ἡ ἡσυχία τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, καὶ ὁ σεβασμὸς τοῦ ἔργου τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως προέχει. Δὲν ὑπάρχει δὲ σεβασμὸς πρὸς τὸ ἔργον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ὅταν ὑπάρχουσιν οἱ χειροκροτοῦντες ὑμᾶς, κύριε Πρωθυπουργέ, ἐκ τῶν θεωρείων καθ’ ἣν στιγμὴν ἡ Συνέλευσις δὲν σᾶς χειροκροτεῖ. (Φωναὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων. Εἴμεθα ὁ λαός. Τὸν χειροκροτεῖ ὁ λαός).

§180Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν εἶχε ἀνάγκην λοιπόν, ὑποθέτω, ὁ κ. Κωνστ. Λομβάρδος νὰ λάβῃ διαβεβαίωσιν πληρεστέραν παρ’ ἐμοῦ ὅτι τὸν τιμῶ, διότι γιγνώσκει ὅτι τὸν τιμῶ ἀπὸ μικροτάτης ἡλικίας. Καὶ δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν συνηντήθημεν μετὰ τοῦ κ. Λομβάρδου ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, διότι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ παρακάθημαι ἐγὼ δεκαεννέα συναπτὰ ἔτη, περισσότερα δ’ ἐκεῖνος.

§181Κ. ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ (Πρόεδρος). Τριάκοντα πέντε ἔτη.

§182Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Καὶ συνδεόμεθα προσωπικῶς διὰ φιλίας μεγάλης. Ἀλλ’ ὁ κ. Λομβάρδος θὰ ἔχῃ τὴν ἀντίληψιν ὅτι διὰ νὰ φθάσω ἐγώ, ὁ προσωπικὸς καὶ στενός του φίλος, νὰ ἐκστομίσω πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐξεστόμισα, τοῦτο σημαίνει ὅτι ἐγώ, καὶ ὡς μέλος τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ ὡς Πρόεδρος ἄλλοτε αὐτῆς, ᾐσθάνθην βαθυτάτην τὴν ὀδύνην, ὅταν εἶδον τὸ θέαμα, τὸ ὁποῖον παριστῶσι τὰ ἀκροατήρια. Διὰ τοῦτο, κύριοι, μὴ ἐπιθυμῶν ἐπεισόδια προσωπικά, ἰδιαίτατα πρὸς ἕνα φίλον μου, δὲν ἔχω καμμίαν δυσκολίαν νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Λομβάρδον ὅτι δύναται νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν ἕδραν του, ἐφόσον ἐξαρτᾶται τοῦτο ἀπὸ ἐμέ, διότι δὲν ἔχω καμμίαν δυσκολίαν νὰ τῷ παράσχω πᾶσαν ἱκανοποίησιν, ἀναιρῶν τὴν λέξιν τὴν ὁποίαν εἶπον, διότι δὲν ἐπιθυμῶ νὰ νομίζῃ ὁ κ. Λομβάρδος ὅτι, ἄν ἐλέχθη τι παρ’ ἐμοῦ, ἐλέχθη προσωπικῶς κατ’ αὐτοῦ. Ἠλέγχθη ἡ διαχείρισις ἡ προεδρική, διότι ἐπανειλημμένως εἶπον πρὸς τὸ Προεδρεῖον νὰ ἐπιβάλῃ τὴν τάξιν εἰς τὰ θεωρεῖα. Καὶ ἦτο ἐντελῶς περιττὸν νὰ μᾶς ἀναπτύξῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ὁλόκληρον τὴν Δικονομίαν τοῦ Κανονισμοῦ, τὴν ὁποίαν ἐγὼ γιγνώσκω, διότι τὴν ἐφήρμοσα ἐπανειλημμένως ἀπὸ τῆς ἕδρας ἐκείνης, δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη διδασκαλίας, διότι γιγνώσκομεν ὅλοι ὅτι διὰ νὰ ἐκκενωθῶσι τὰ θεωρεῖα, ἀπαιτεῖται ἀπόφασις τῆς Συνελεύσεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐγὼ κατελόγισα εἰς τὸ Προεδρεῖον, εἶναι ὅτι, ἐνῶ ἐπανειλημμένως διεμαρτυρήθην ἐναντίον τῶν παρεκτροπῶν τῶν θεωρείων κατὰ τοῦ ἔργου τῆς Συνελεύσεως, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως δὲν ἠθέλησε νὰ ζητήσῃ τὴν ἄδειαν τῆς Συνελεύσεως ἡ ὁποία, ἐν τῷ σεβασμῷ τῶν δικαιωμάτων της, θὰ ἔδιδε προθύμως τὴν ἄδειαν. Τοῦτο ἐπεθύμουν νὰ ἐλέγξω, ὁ δὲ κ. Πρόεδρος ἔσχε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι ἠθέλησα ἐγὼ νὰ προσβάλω αὐτὸν προσωπικῶς, τὸ ὁποῖον δὲν ἐσκέφθην ποτέ. Καὶ διὰ τοῦτο θὰ τὸν παρακαλέσω νὰ μὴ θεωρήσῃ ὅτι ὑπάρχει ἔλλειψις ἐμπιστοσύνης ἐκ μέρους ἡμῶν πρὸς αὐτὸν καὶ νὰ καταλάβῃ τὴν ἕδραν του. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν συμβουλὴν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ τῆς τηρητέας πορείας ἑκάστου καὶ περὶ τοῦ ἁρμόζοντος τρόπου τοῦ παρίστασθαι ἐνταῦθα, λέγω εἰς αὐτὸν ὅτι αἱ λέξεις ἔχουσιν οἵαν ἔχουσιν σημασίαν, ἀλλὰ τὰ πράγματα δημιουργοῦσι τοιαύτην κατάστασιν καὶ ταύτης ὑπεύθυνος εἶναι ὁ κ. Πρωθυπουργός. (Ὁ κ. Κ. Λομβάρδος ἀνέρχεται καὶ καταλαμβάνει τὴν προεδρικὴν ἕδραν, ὑπὸ τὰ χειροκροτήματα τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§183Α. ΠΑΠΑΖΑΧΑΡΙΟΥ. Ἔχω ἐδῶ, κύριε Πρόεδρε, δημοσίευμα τοῦ Προεδρείου εἰς τὰς ἐφημερίδας ὅτι ἀπαγορεύεται ἡ εἰς τοὺς διαδρόμους τῆς Βουλῆς παραμονὴ ἀξιωματικῶν καὶ πολιτῶν. Ἐν τούτοις καὶ ἡ αἴθουσα εἶναι γεμάτη. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ἐκκενώσωσι τοὐλάχιστον τὴν αἴθουσαν.

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Λεβίδης ἔχει τὸν λόγον.

§185Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὴν δήλωσιν, τοῦ κ. ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας πληρεξουσίου φρονῶ ὅτι τὸ ζήτημα ἔληξε.

§186ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καὶ ἐγὼ τὸ θεωρῶ λῆξαν.

§187Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἀπόδειξις δὲ τῆς λήξεως αὐτοῦ εἶναι, ὅτι ὑμεῖς κατελάβατε τὴν ἕδραν τοῦ Προέδρου, οὗτινος τὰ καθήκοντα λίαν δεξιῶς καὶ φιλοτίμως διεξάγετε. Ἀλλά, κύριε Πρόεδρε, ὡς παλαίμαχος καὶ ἐγὼ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καθῆκον εἶχον νὰ ὑψώσω τὴν φωνήν μου καὶ νὰ παρακαλέσω ὑμᾶς, ἵνα θέσετε τέρμα εἰς τὰς ἀκοσμίας αὐτάς, ὧν παριστάμεθα θεαταὶ καὶ ἀκροαταί. Ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως ἡ ἕδρα ἐκείνη (δεικνύει τὴν δεξιᾷ τῷ Προέδρῳ) διακρίνω πολλοὺς προσωπικοὺς φίλους μου. Εἰς τὰς πτέρυγας αὐτάς, ἀριστερόθεν καὶ δεξιόθεν, διακρίνω ἐντιμωτάτους κυρίους, ὧν τινὲς εἶναι καὶ φίλοι μου. Παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸν Κανονισμὸν τῆς Συνελεύσεως, ἐὰν θέλωμεν νὰ διεξαχθῶσιν ἀπὸ τοῦ ἴσου καὶ ψυχραίμως αἱ συζητήσεις, εὐθὺς δὲ ὡς διαταράξῃ τις τὴν τάξιν νὰ κενῶνται τὰ ἀκροατήρια, καὶ τότε θέλετε εἶσθαι εἰς τὸ ὕψος, εἰς ὅ ἀξιοῦμεν νὰ εἶσθε, καὶ εἶσθε. Τίνες εἶνε ἐκεῖνοι, οἵτινες κατέλαβον ἀριστερόθεν καὶ δεξιόθεν τοῦ Προεδρείου τὸν χῶρον, ὥστε νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ εἰσέλθωμεν καὶ νὰ ἐξέλθωμεν; Τὶ χρειάζονται οἱ ὁπλῖται, οἵτινες κατέχουσι ἀριστερὰ καὶ δεξιὰ τὰ πλευρὰ τῆς Συνελεύσεως; Ἡμεῖς ἐννοοῦμεν νὰ συζητήσωμεν. Οὐαὶ καὶ οἴμοι εἰς τὸν ἀντιπρόσωπον ἐκεῖνον, ὅστις τὴν ψῆφον αὐτοῦ ἤθελον ἐξαρτήσει ἐκ τῶν ἀκροατηρίων. Τὰ ἀκροατήρια πρέπει μετ’ εὐλαβείας, ὡς ἐντὸς ναοῦ, νὰ ἵστανται ἐκεῖ, καὶ νὰ ἀκούωσι τοὺς ρήτορας, διότι ἐὰν θέλωσι νὰ συζητήσωσιν, ὁ λαὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συγκαλῆται εἰς συλλαλητήρια, ἔχει εἰς χεῖρας αὐτοῦ τὸ δικαίωμα τοῦ ἀναφέρεσθαι, οὐδεὶς στερεῖ εἰς αὐτὸν τὸ δικαίωμα νὰ ἐκφράσῃ γνώμην τὴν προσεχῆ Κυριακὴν εἰς τὸ συλλαλητήριον, ἄς μεταβῇ ἐκεῖ, ἵνα συζητήσῃ, καὶ ἄς ἀφήσῃ ἡμᾶς ἐνταῦθα νὰ ἐκφράσωμεν τὰς γνώμας ἡμῶν.

§188ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Φρούραρχον τῆς Βουλῆς νὰ ἐκκενώσῃ τὴν αἴθουσαν ἀπὸ παντὸς μὴ πληρεξουσίου δηλῶ δὲ εἰς τὰ θεωρεῖα, ὅτι εἰς οἰανδήποτε παρεκτροπὴν θὰ ζητήσω τὴν ἄδειαν τῆς Συνελεύσεως ὅπως ἐκκενώσω τὰ θεωρεῖα. Ὁ κ. Ι. Κίνιας ἔχει τὸν λόγον ὅπως συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§189Ι. ΚΙΝΙΑΣ. Μετὰ προσοχῆς παρηκολούθησα τὰς γενομένας δηλώσεις ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὰς δηλώσεις τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων. Τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως σαφεῖς καὶ κατηγορηματικὰς μὲν ὡς πρὸς τὴν οἰκονομικὴν καὶ πολιτικὴν ἄποψιν τοῦ ἐκκρεμοῦς ἐθνικοῦ ζητήματος, ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ μέρους τοῦ ζητήματος συνδεδεμένου ἀπολύτως πρὸς τὸ ἐθνικόν, ἐλέχθη ἐπίσης παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εὑρίσκεται εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἐπιλύσεως. Τὸ δὲ ἐθνικὸν πολιτικὸν ζήτημα εὑρίσκεται ἐπίσης εἰς τὰς παραμονὰς τῆς διασκέψεως καὶ ἐτέθη ὑπὸ τὴν ψῆφον καὶ τὴν κρίσιν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Δὲν ἀπέχομεν παρὰ ἡμέρας τινὰς καὶ ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ καλούμεθα σήμερον ἵνα ἀποφανθῶμεν ἄν πρέπῃ νὰ προκαλέσωμεν μίαν κυβερνητικὴν κρίσιν. Διὰ νὰ μορφώσῃ συνείδησιν, πρέπει νὰ μορφώσῃ γνώμην, τὴν ὁποίαν νὰ διατυπώσῃ διὰ τῆς ψήφου του. Ἐλέχθη μία καὶ μόνη λύσις. Ὄτι θὰ ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ κυβερνητικὴ κρίσις μόνον καὶ μόνον διότι ἀνευρίσκωσιν ἀνεπάρκειαν ἐν τῇ Κυβερνήσει. Δὲν προεκάλεσαν συζήτησιν ἐπὶ τῶν φλεγόντων ἐκείνων ζητημάτων, ἐπὶ τῶν ὁποίων θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ προκληθῇ συζήτησις τῶν γεγονότων, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ ἦτο δυνατόν τις νὰ ψηφίσῃ ὑπὲρ τῆς τοιαύτης ἤ τοιαύτης καταστάσεως. Βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ θίξωσιν τὰ ζητήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται ὑπὸ ἐκκρεμότητα, ἠδύναντο ὅμως ν’ ἀναπτύξουν ὁλόκληρον πραγματείαν ἐπὶ τῶν γνωμῶν καὶ τῶν γεγονότων ἐκείνων, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἦτο δυνατὴ ἡ συζήτησις. Τοιοῦτόν τι δὲν ἠκούσθη. Ἠκούσθη μόνον ὅτι πρέπει νὰ διαδεχθοῦν τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ θὰ ἠρώτων τότε ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, προκαλοῦντες μίαν Κυβερνητικὴν κρίσιν, κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἐξυπηρετοῦμεν τὴν Πατρίδα; Ἀνέμενον θετικὰς ἐκδηλώσεις τῶν γνωμῶν καὶ τῶν σκέψεων, θετικὴν ἐκδήλωσιν τῶν ἐνεργειῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ παρεκάθηντο ἐν τῷ συγκροτήματι μιᾶς νέας Κυβερνήσεως. Εἶναι γνωστὸν πλέον ὅτι αἱ διάφοραι ὁμάδες εὑρίσκονται κατατετμημέναι κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ παράσχουν βιώσιμον Κυβέρνησιν. Εἶναι τοσοῦτον γνωστὸν πλέον, ὥστε δὲν ἐπιτρέπεται νὰ τὸ ἀρνῆσθε. Γνωρίζομεν πάντες καὶ δὲν κρύπτεται, ὅτι δὲν ἀντιπροσωπεύετε παρὰ 30 πληρεξουσίους, ὅλοι ὁμοῦ 80 καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει κατὰ τίνα τρόπον θὰ θεραπεύσητε τὸ κακὸν ἐκ τῆς ἀνατροπῆς τῆς Κυβερνήσεως; Καὶ ἐνῷ ἀνέμενον θετικὰς ἐκδηλώσεις ἐνεργειῶν ὡς πρὸς τὸ σημεῖον τοῦτο, μᾶς λέγετε. «Ρίψατε τὴν Κυβέρνησιν, δημιουργήσατε ἕνα χάος καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει αὔριον θὰ σᾶς εἴπωμεν τὶ δέον γεννέσθαι». Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν μὲ ἐπιχειρήματα τοιαῦτα νὰ ἀνατρέψωμεν μίαν Κυβέρνησιν δημιουργοῦντες ἕνα χάος εἰς μίαν τόσον κρίσιμον περίστασιν; Ἀνέμενον ν’ ἀκούσω θετικωτέραν ἀντίληψιν τῶν γνωμῶν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος. Ἀλλ’ ἐπιτρέπονται τοιούτου εἴδους ὑπολογισμοὶ παρὰ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως, παρὰ τοῦ ὑψίστου τούτου Συνεδρίου, καθ’ ἥν στιγμὴν τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν ζητήματα τίθενται ἐπὶ τάπητος πρὸς λύσιν; Ἐπὶ τῶν ζητημάτων τούτων οὐδὲν ἐλέχθη, μόνον. «Ρίψατε τὴν Κυβέρνησιν, δημιουργήσατε χάος καὶ τὴν ἑπομένην ἡμεῖς, οἱ τὰς μικροτέρας ὁμάδας ἐκπροσωποῦντας, θὰ σᾶς εἴπωμεν τὶ δέον γενέσθαι». Ἀλλ’ ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις ἐγὼ τοὐλάχιστον ἐν συνειδήσει πράττων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσω εἰς τὴν σκέψιν ταύτην, διότι φρονῶ ὅτι θὰ ἦτο ἔγκλημα πρὸς τὴν Πατρίδα νὰ δημιουργήσωμεν ἕνα χάος κατὰ τὴν ὑψίστην ταύτην στιγμὴν τῶν Ἐθνικῶν συμφερόντων. (Χειροκροτήματα).

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Ἀργυρόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§191Π. Ι. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀνερχόμενος τὸ βῆμα τοῦτο, εὔχομαι τοῖς θεοῖς ἵνα μὴ ἐκφύγῃ τοῦ ἕρκους τῶν ὀδόντων μου δημοκοπικὴ φράσις, ἡ ὁποία ν’ ἀποσπάσῃ τὰ χειροκροτήματα, τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἐπεδίωξα δημοκοπικῶς καὶ μάλιστα ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὁμιλῶν πάντοτε διὰ τοὺς ὁμοτίμους μου, τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ λαοῦ καὶ ἀπευθυνόμενος εἰς τὴν κρίσιν καὶ τὴν συνείδησίν των οὐδέποτε δὲ ὁμιλῶν διὰ τὰ θεωρεῖα, ὅπως πράττουσι δυστυχῶς ἄλλοι ὑπεράνω ἐμοῦ εἰς ἀξιώματα ἱστάμενοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, διαρκῶς καὶ ἀκαταπαύστως τὰ μεροληπτικὰ τῶν θεωρείων χειροκροτήματα ἀναιτίως προκαλοῦντες. Ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τῆς εἰσόδου μου ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οὐδέποτε ἐσκέφθην ν’ ἀναφέρω τὸ ὄνομα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον συνήθως προκαλῇ τὰ χειροκροτήματα. Τὴν ἐκμετάλλευσιν δὲ ταύτην εὑρίσκω ἀνίερον. Ἐν τούτοις ἠδυνάμην καὶ εἶχον τὸ δικαίωμα ὑπεράνω παντὸς ἄλλου νὰ τὸ πράξω καὶ ἐπικαλεσθῶ τὰς ὑπηρεσίας μου εἰς τὸν ἀγῶνα πρὸς ἀνάκτησιν τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν καθότι παρέμεινα εἰς τὸ πλευρόν του ἀγωνισθείς, καθ’ ὅν χρόνον ἄλλοι εὑρίσκοντο μακρὰν διασκεδάζοντες, ἤ ἐνταῦθα σιωπῶντες. Καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες οὐδὲν προσέφερον ὑπὲρ τοῦ ἔργου τοῦ λαοῦ, καὶ ἀνεφάνησαν κατὰ τὴν τελευταίαν στιγμὴν φωνασκοῦσι ἐπικαλούμενοι διαρκῶς αὐτόν. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θὰ διατυπώσω πρὸς ὑμᾶς εἶναι ἀπόρροια τῆς συνειδήσεώς μου. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡμίλησεν περὶ σφάλματος συμφώνως πρὸς τὴν κατάστασιν, πρὸς τὰς δυσχερείας καὶ τὸ περίπλοκον τῆς καταστάσεως. Εἰς τοῦτο θ’ ἀπαντήσω ὅτι διὰ τοὺς κοινοὺς θνητοὺς τὸ πλανᾶσθαι καὶ σφάλεσθαι εἶναι ἀνθρώπινον, ἄλλως ὅμως ἔχει διὰ τοὺς κυβερνήτας τῶν λαῶν ὅταν πλανῶνται καὶ σφάλλωνται ἐν τῇ προβλέψει καὶ ἐκτιμήσει τῶν πραγματικῶν γεγονότων. Οἱ τοιοῦτοι κυβερνῆται δι’ οἱωνδήποτε καὶ ἄν κοσμῶνται προσωπικῶν χαρισμάτων ἀρεστῶν τῷ λαῷ, ἀποξενοῦνται τοῦ μεγάλου πολιτικοῦ κεφαλαίου τὸ ὁποῖον ἀποκαλεῖται ἐμπιστοσύνη καὶ πεποίθησις τῆς κοινῆς γνώμης ἐπ’ αὐτούς. Καὶ τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ τὴν πεποίθησιν ταύτην, καὶ ἐγὼ ἠθέλησα νὰ ἐμπνευσθῶ παρ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δίδω τὴν ρητὴν διαβεβαίωσιν ὅτι μὴ ἀνῆκον οὔτε εἰς κόμματα οὔτε εἰς ὁμάδας ἐπεδίωξα πάντοτε ὡς πράγματι ἀνεξάρτητος νὰ ἐκτελέσω ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ τὸ καθῆκόν μου. Ἐκεῖνοι δὲ οἱ ὁποῖοι λέγουσιν ὅτι πολιτικὴ ἀνεξαρτησία ἀποτελεῖ ἄρνησιν, πλανῶνται. Ἄν εἶναι ἄρνησις ἡ ἀνεξαρτησία εἶναι ἄρνησις τῶν ἀγαθῶν τῆς ἐξουσίας, εἶναι ἄρνησις τῆς ἀτομικῆς εἰς ἀξιώματα προαγωγῆς, εἶναι ἄρνησις τῶν χαρισμάτων καὶ τῶν ἀπολαυῶν ἐκείνων ὧν εὐεργετοῦνται οἱ εὐτελῶς καὶ ἰδιοτελῶς περιλείχοντες τοὺς πόδας τῆς ἐξουσίας. Ἀλλ’ εἶναι θετικότης, καὶ θετικὴ ὑπηρεσία ὅταν ὑπεράνω παντὸς συμφέροντος ἔχει κανεὶς τὸ δικαίωμα νὰ καθοδηγῇ εἰς τὸ καλὸν καὶ ὀρθὸν καὶ ἐλέγχει, μὲ ἀμεροληψίαν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς Χώρας, καὶ ὑπὸ τοιαύτην ἔννοιαν ἐκδηλοῦται ἡ ἐμὴ ἀνεξαρτησία. Ἠθέλησα λέγω καὶ ἐγὼ νὰ ἐμπνευσθῶ ἐκ τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου προέδρου τῆς Κυβερνήσεως διὰ νὰ δυνηθῶ καὶ ἐγὼ νὰ ἐμπνεύσω καὶ ἄλλους διὰ νὰ ἐπέλθῃ τόνωσις τῆς πίστεως ἡμῶν, τῆς ὁποίας ἀπαραιτήτως ἔχομεν ἀνάγκην. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως οὔτε κατ’ ἰδίαν οὔτε ἐνταῦθα ἐνέπνευσε κανένα, καὶ ἐν τέλει ἔθεσε καὶ φραγμοὺς εἰς τὴν συζήτησιν. Ὅταν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ κράτους θέτει τοιούτους φραγμούς, βεβαίως δὲν θὰ σκεφθῶ νὰ τοὺς παραβῶ. Ἐν τούτοις διαμαρτύρομαι κατὰ τῶν φραγμῶν τούτων. Ἐκ τῆς μελέτης τῆς Ἐφημερίδος τῶν Συζητήσεων τῆς Βουλῆς ἀπὸ τῆς Βʹ Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τοῦ 1864 ἐπείσθην, ὅτι αἱ Κυβερνήσεις, ὁσάκις θέλουσι νὰ ἀποφύγωσι μίαν συζήτησιν ἀσύμφορον αὐταῖς τότε ἀποτείνονται πρὸς τὸν πατριωτισμὸν τῶν ἀντιπροσώπων. Καὶ γνωρίζουν ποῦ ἀποτείνονται, διότι ὁ πατριωτισμὸς τῶν Ἑλλήνων ἀντιπροσώπων δὲν εἶναι λέξις κενή. Ἀλλὰ, κύριοι, ἔχομεν ξένα παραδείγματα. Βλέπομεν καθ’ ἑκάστην ἐπερωτήσεις καὶ συζητήσεις εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Βουλήν. Μήτοι ἐκεῖ δὲν προκύπτει κίνδυνος ὅταν θίγωνται ζητήματα ἐξωτερικῆς πολιτικῆς μιᾶς μεγάλης Αὐτοκρατορίας; Διαμαρτύρομαι λοιπὸν κατὰ τοῦ φραγμοῦ αὐτοῦ διότι ἀποτελεῖ πρόσχημα καὶ κάλυμμα κυβερνητικῆς ἀδυναμίας. Καθ’ ἥν στιγμὴν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔθηκε οὕτω τὸ ζήτημα δὲν ὤφειλε νὰ κάμῃ δηλώσεις; Ὤφειλε νὰ προσέλθῃ καὶ νὰ εἴπῃ. Κύριοι, δὲν δύναμαι νὰ κάμω δηλώσεις ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος. Περιορίζομαι νὰ δώσω πληροφορίας περὶ τοῦ οἰκονομικοῦ ζητήματος, καὶ θέτω ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Ἦτο περιττὸν νὰ ὁμιλήσῃ περὶ τοῦ δρομολογίου τοῦ ταξειδίου του τὸ ὁποῖον πάντες ἐγνώριζον. Ἀλλ’ ἐνῷ ἀνέφερεν τὶ εἶπεν εἰς τοὺς Πρωθυπουργοὺς τῶν Συμμάχων Δυνάμεων ἐνῷ εἶπεν ὅτι ἐναπέθεσεν τὴν ὑπόθεσιν εἰς χεῖρας τῶν συμμάχων καὶ ἰδίως μιᾶς τῶν Συμμάχων Δυνάμεων μᾶς ἀπηγόρευσε νὰ συζητήσωμεν περὶ τῶν ὅρων τῆς ἐναποθέσεως ταύτης. Διερωτῶμαι τὶ ἀντιπροσωπεύομεν κατὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, τὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος ἤ τὰ συμφέροντα τῆς Κυβερνήσεως; Καὶ ἐρωτῶ, κύριοι, πῶς ζητεῖ ψῆφον συνειδήσεως; Ποῦ θέλετε νὰ βασίσῃ κανεὶς τὴν κρίσιν του ὅταν δὲν δυνάμεθα νὰ συζητήσωμεν καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν σφαλμάτων τὰ ὁποῖα ὡμολόγησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Ὅταν δὲν δυνάμεθα νὰ ὁμιλήσωμεν ἐπὶ τοῦ πολιτικοῦ θέματος καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἐπὶ τίνος πράγματος θὰ κρίνωμεν; Περὶ τῆς μορφῆς τῶν προσώπων, περὶ μειδιαμάτων, περὶ τῆς βροντώδους φωνῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς ἀκουομένης μακρὰν κατὰ τὴν βεβαίωσιν αὐτοῦ; Ζητεῖται ψῆφος ἐμπιστοσύνης ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἐξαρτᾶται αὐτόχρημα τὸ μέγιστον διὰ τὴν χώραν ζήτημα, καὶ δὲν ἔχομεν τὰ στοιχεῖα διὰ νὰ κρίνωμεν. Ἐξ ἄλλου δὲν δυνάμεθα καὶ νὰ χωρίσωμεν τὰ ζητήματα διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι ταῦτα εἶναι ἀλληλένδετα, τὸ ἐσωτερικὸν καὶ τὸ ἐξωτερικόν, καὶ συνεπῶς δὲν δυνάμεθα οὔτε καὶ περὶ τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων νὰ κρίνωμεν. Ἐὰν ἠδύνατό τις νὰ ὁμιλήσῃ περὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ ζητήματος, καὶ ὅταν λέγω ἐσωτερικὸν ζήτημα ἐννοῶ ἁπλῶς τὴν διοίκησιν, θὰ ἔλεγον ὅτι τὴν διοίκησιν ἤθελον στιβαρὰν καὶ θεληματικήν. Θὰ ἤθελον ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ ἵνα ἡ Διοίκησις ἐκφύγῃ τῶν χειρῶν της καὶ ἐναποτεθῇ εἰς τὰς ὁδούς. Ἡ ἔλλειψις διοικήσεως ἐδημιούργησε τὴν ἐπικίνδυνον ἀτμόσφαιραν ἐν ᾗ ζῶμεν. Πολλοὶ συνάδελφοι ἀναφέρουν διαρκῶς τὸ ὄνομα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ ἐπικαλοῦνται αὐτό. Ὁ Λαὸς ἐξέλεξεν ἀντιπροσώπους καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι ὀφείλουν νὰ κρίνουν, ὑπευθύνως. Δὲν διεπόμεθα ἀπὸ σύστημα ἀμέσου Κυβερνήσεως, ἀπὸ Ἐκκλησίας τοῦ λαοῦ. Ἔχομεν τὴν ἔμμεσον Κυβέρνησιν, τὸ ἀντιπροσωπευτικὸ σύστημα, καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες δημοκοποῦντες διαρκῶς ἐξαρτῶσι τὰς γνώμας καὶ πεποιθήσεις των ἐκ τοῦ τὶ λέγεται ἔξω τῆς αἰθούσης ταύτης δὲν ἡγοῦνται ἀλλ’ ἕπονται. Οἱ ἔχοντες τὴν ἀξίωσιν νὰ ἡγοῦνται δέον νὰ ἔχωσι πεποίθησιν εἰς ἑαυτοὺς καὶ ἐπιβάλωσι τὰς γνώμας των. Προσαρμοζόμενοι κατὰ τὰς περιστάσεις εἰς τὰς γνώμας τῶν ἐκλογέων των ἀποβλέπουσι μόνον εἰς τὸ νὰ ἐκλέγωνται, ἀφοῦ βεβαίως δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι τὴν ἀξίωσιν, ὅτι εἶναι πολιτικοὶ ἄνδρες καθοδηγοῦντες τὴν κοινὴν γνώμην. Ὁ ἔχων τὴν ἀξίωσιν νὰ ἀντιπροσωπεύῃ καὶ νὰ ἡγῆται πρέπει νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν του εἰς τοὺς ἄλλους καὶ νὰ μὴ ἄγεται καὶ φέρεται παρ’ ἐκείνων ποῦ ἔδωκαν τὴν ἐντολήν. Κατόπιν τούτου, κύριοι, ὁμολογῶ, ὅτι προκειμένου νὰ δώσω ψῆφον τῆς ὁποίας τὴν σημασίαν κατανοῶ πλήρως διότι ἐκ τῆς ψήφου ἡμῶν καὶ ἐκ τῆς ἐμπιστοσύνης ἡμῶν γνωρίζω τὶ πρόκειται νὰ προκύψῃ, διστάζω. Ἐφ’ ὅσον δὲν ἐπιτρέπει ἡ Κυβέρνησις τὴν συζήτησιν ἐπὶ τῶν παρελθόντων, ἐπὶ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς κατὰ τὸ διάστημα ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἔτους, δὲν δυνάμεθα νὰ φωτισθῶμεν καὶ διαφωτίσωμεν τὴν κοινὴν γνώμην, δὲν δυνάμεθα νὰ ἐνθουσιασθῶμεν ἐκ τῶν ἐλπίδων τῆς Κυβερνήσεως καὶ μεταδώσωμεν τὸν ἐνθουσιασμὸν ἡμῶν, διότι αὐτὸ ἔδει νὰ ἔπραττεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνταῦθα ἐρχόμενος, νὰ δώσῃ ζωὴν εἰς ἡμᾶς καὶ αὐτὴν τὴν ζωὴν καὶ αὐτὸν τὸν ἐνθουσιασμὸν νὰ τὸν μεταδώσωμεν καὶ πέραν τῶν θαλασσῶν, ἔστω καὶ ἂν δὲν εἶχε τὶ συγκεκριμένον νὰ ἀναγγείλῃ εἰς ἡμᾶς. Ἕν καὶ μόνον θὰ ἐρωτήσω καὶ δὲν νομίζω, ὅτι δύναται τοῦτο νὰ παραβλάψῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἡ ἐρώτησίς μου εἶναι αὐτή· θέλω νὰ ἐρωτήσω καὶ νὰ πεισθῶ ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει πίστιν ἐπὶ ἑνὸς πράγματος, διότι ἡ πολιτικὴ ἄνευ πίστεως οὐδέποτε φέρει ἀποτέλεσμα. Πιστεύει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰς ἐξεύρεσιν λύσεως παρὰ τῶν Συμμάχων Δυνάμεων κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἑλληνικῆς; Καὶ πιστεύει πράγματι, ὅτι αὕτη θὰ ἐπιβληθῇ διὰ πιεστικῶν μέσων ἐν ἀνάγκῃ; Κύριοι, εἶναι τοῦτο τὸ σπουδαιότερον σημεῖον καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ζητῶ τὴν ἀπάντησιν τῆς Κυβερνήσεως. Πιστεύει, ἐπαναλαμβάνω, πράγματι εἰς τὴν λύσιν ἡ ὁποία θὰ ἐξευρεθῇ καὶ πιστεύει ὅτι δι’ ἐκβιαστικῶν μέτρων θὰ ἐπιβληθῇ αὐτὴ ἡ λύσις, διότι ἐὰν δὲν τὸ πιστεύει, ἔσται ἁμάρτημα νὰ φενακίζῃ ἡμᾶς καὶ τὸν λαόν. Ἄς τὸ εἴπῃ καθαρά. Ἔχομεν ἀρκετὸν πατριωτισμὸν πάντες, ἵνα ἀρυσθῶμεν ἐν ἡμῖν τὴν δύναμιν ὡρισμένων ἀποφάσεων. Ἄς προσέξῃ ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τούτου, διότι ἡ εὐθύνη της δὲν εἶναι μικρά καὶ ἀπὸ τὸ Καπιτώλιον εἰς ὅ τὴν ἀναβιβάζουν τὰ χειροκροτήματα τῶν θεωρείων μέχρι τῆς Ταρπηίας πέτρας ἡ ἀπόστασις δὲν εἶναι μεγάλη. Καὶ ὅταν λέγω ἡ εὐθύνη της δὲν εἶναι μικρά, δὲν ἐννοῶ τὴν πολιτικὴν ἀλλὰ τὴν ἱστορικὴν αὐτῆς εὐθύνην. Ἐὰν ἔλεγεν ἡμῖν καὶ διεβεβαίου ἡμᾶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι πιστεύει εἰς τὴν ἐξεύρεσιν λύσεως καὶ εἰς τὴν ἐπιβολὴν αὐτῆς δὲν θὰ ἔχωμεν νὰ προσθέσωμέν τι, διότι, τοῦτο εἶναι σημαντικὸν καὶ καθησυχαστικόν. Ἐφ’ ὅσον ὅμως οὔτε αὐτὴν τὴν διαβεβαίωσιν δὲν ἔχομεν, δὲν δυνάμεθα ἤ νὰ δώσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ψῆφον ἀνοχῆς.

§192ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Σ. Σωτηριάδης ἔχει τὸν λόγον.

§193Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Ἐλέχθησαν τόσα πολλά, κύριοι πληρεξούσιοι, ὥστε θὰ ἐπερίττευον καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ σᾶς εἴπω. Δύο λέξεις θὰ ἔλεγα διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν γνώμην μου, γνώμην, μαρτυροῦσαν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ὑπὸ ἄλλας ὁμαλὰς περιστάσεις, κ. συνάδελφοι, κυβερνητικὴ μεταβολὴ εἰς Κράτος Κοινοβουλευτικόν, ὡς τὸ ἰδικόν μας, θὰ ἦτο ἕν σύνηθες γεγονός, μία κατ’ ἐξοχὴν φυσιολογικὴ κατάστασις, ἡ ὁποία δὲν ἐπρόκειτο οὐδεμίαν ζημίαν νὰ συνεπαγάγῃ διὰ τὸ Κράτος. Αἱ περιστάσεις, ὅμως τὰς ὁποίας διατρέχομεν εἶναι κατ’ ἐξοχὴν ἀνώμαλοι. Ἀνεξαρτήτως τοῦ ζητήματος τοῦ ἐθνικοῦ, τὸ ὁποῖον παραμένει ἐκκρεμές, ὑπάρχει εἷς ἄλλος κίνδυνος, τὸν ὁποῖον ἔθιξεν ὁ σεβαστὸς μου συνάδελφος κ. Λεβίδης, ἀλλὰ κατέληξε δυστυχῶς εἰς ἀντίθετα συμπεράσματα, ἐκείνων, εἰς τὰ ὁποῖα ἔδει νὰ καταλήξῃ. Μὴ λησμονεῖτε, κ. συνάδελφοι, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διεξήγαγε ὄντως ἕνα τεράστιον ἀγῶνα, διὰ νὰ σαρώσῃ τὸν βενιζελισμόν, ὁ ὁποῖος ἐπίεζε τὰ ἑλληνικὰ στήθη. Ὁ ἀγὼν αὐτὸς κατέληξεν ὄντως εἰς μίαν μεγαλειώδη νίκην, τὴν νίκην τῆς 1ης Νοεμβρίου. Ἀλλὰ δυστυχῶς ὁ ἀγὼν δὲν ἔληξε, διότι ὑπῆρξε μία ὁμάς, περὶ τῆς ὁποίας ἐλάλησε ὁ ἀξιότιμος κ. Πρωθυπουργός, ἡ ὁποία δὲν ἀναγνωρίζει τὴν νίκην αὐτὴν τὴν λαϊκὴν, οὐδὲ ἐννοεῖ νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὴν νίκην αὐτήν. Καὶ διεξάγει ὄντως τραχὴν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον βλέπομεν καὶ ἐν τῷ τύπῳ τῶν Φιλελευθέρων καὶ εἰς ὅλα τὰ σημεῖα καὶ ἐν τῇ ξένῃ καὶ ἐν τῇ ἡμεδαπῇ, ἀγῶνα, ὁ ὁποῖος ἀπειλεῖ κινδύνους, καὶ λέγω κινδύνους, διότι πρέπει νὰ ἐνθυμηθῶμεν τὴν ἱστορίαν τοῦ Βενιζελισμοῦ, ἱστορίαν, ἡ ὁποία πολλὰ παρεσκεύασε κατὰ τοῦ Κράτους. Καὶ διὰ νὰ σᾶς δώσω μίαν εἰκόνα τοῦ τὶ παρεσκεύασε καὶ πόσον εὐχάριστον ἦτο εἰς τὴν ὁμάδα αὐτὴν νὰ ὑφίσταται τὸ Κράτος ραπίσματα, ἀρκεῖ νὰ σᾶς ἀναφέρω ἕν σημαντικὸν γεγονός, τὸ ὁποῖον συνάγω ἐξ ἑνὸς ἐγγράφου οὗτινος ἡ γνησιότης εἶνε βεβαιωμένη. Ἦτο ἡ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ἤσκουν τὰ καθήκοντα μου ἐνταῦθα ὡς εἰσαγγελέως Ἐφετῶν κατὰ τὰ Νοεμβριανὰ γεγονότα καὶ μετὰ τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης. Κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας ἐνηργήθη ἔρευνα ὑπὸ τῆς δικαστικῆς ἀρχῆς εἰς τὸν οἶκον τοῦ Βενιζέλου, κατὰ τὴν ἔρευναν δὲ ταύτην κατεσχέθη τὸ ἀρχεῖον αὐτοῦ, ἀνευρέθη δὲ ἐν αὐτῷ μία ἐπιστολή, ἡ ὁποία εἶναι ἄγνωστος εἰς τὸν περισσότερον κόσμον ἐκτὸς τῶν δικαστικῶν. Μία ἐπιστολὴ τοῦ περιφήμου Ρέπουλη. Ἦτο ἡ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν εἶχε συγκροτηθῆ ἡ Οἰκουμενικὴ Κυβέρνησις ἡ ἀποτελουμένη ἀπὸ ὅλους τοὺς ἐπιλέκτους πολιτικοὺς ἄνδρας τῆς Ἑλλάδος. Τότε ἡ ὁμὰς ἐκείνη, ἡ Βενιζελικὴ ἠγωνίζετο νὰ χύσῃ τὸ δηλητήριον εἰς ὅλον τὸν κόσμον, ἠγωνίζετο νὰ παραστήσῃ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη τῶν πονετικῶν πατριωτῶν δὲν ἔκανε ἄλλο τι παρὰ νὰ ἀντιμάχεται εἰς τὰ συμφέροντα τῶν συμμάχων Δυνάμεων. Καὶ κατὰ τὸν μῆνα Ἰούνιον αἱ Κυβερνήσεις τότε τῶν Συμμάχων ἐπηρεαζόμεναι ἀπὸ δηλητήριον, τὸ ὁποῖον ἐχύνετο τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐκ μέρους τῆς ὁμάδος αὐτῆς, εἶχον ἐπιδόσει τὴν περίφημον ἐκείνην νόταν τὴν ταπεινωτικὴν ὄντως διὰ τὴν ἀξιοπρέπειαν καὶ τὴν αὐτοτέλειαν τοῦ Κράτους, νόταν διὰ τῆς ὁποίας ἐπεβάλλετο ἡ παραίτησις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐπεβάλλοντο καὶ ἄλλοι περιορισμοὶ θίγοντες καιρίως τὴν αὐτοτέλειαν τοῦ Κράτους. Δύο ἡμέρας πρὸ τῆς ἐπιδόσεως τῆς νότας, διεδόθη, ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης λαβοῦσα γνῶσιν τοῦ γεγονότος αὐτοῦ ἐσκέπτετο αὐθορμήτως νὰ παραιτηθῇ, διὰ νὰ ἀποτραπῇ ἡ ἐπίδοσις τῆς νότας. Καὶ ὑπῆρξε μεγάλη ἀνησυχία εἰς τοὺς κύκλους αὐτοὺς μήπως τυχὸν ματαιωθῇ τὸ γεγονὸς τοῦτο. Τὴν ἀνησυχίαν δὲ ταύτην τὴν ἐκφράζει αὐτὴ ἡ περίφημος ἐπιστολὴ τοῦ Ρέπουλη, τὴν ὁποίαν θὰ σᾶς ἀναγνώσω ἀπὸ περιέργειαν, διὰ νὰ διακόψω τὴν μονοτονίαν τῆς πολιτικῆς συζητήσεως. Ἐγράφη μίαν ἤ δύο ἡμέρας πρὸ τῆς ἐπιδόσεως τῆς νότας ἡ ἐπιστολὴ αὐτὴ τοῦ Ρέπουλη πρὸς τὸν Βενιζέλον καὶ ἡ ὁποία λέγει. «Κύριε Πρόεδρε, κατὰ τὴν ἐμπιστευτικὴν ἔκδοσιν εἰς τὰς 1½–2 μετὰ μεσημβρίαν σήμερον πηγαίνει ἀντιτορπιλλικὸν τὸ «Βέλος» εἰς Αἴγιναν, διὰ τὸν κ. Ζαΐμην, εὑρισκόμενον ἐκεῖ. Ἐν περιπτώσει τοιαύτης μεταβολῆς μέχρι τῆς αὔριον, ἀναγγελία δὲ ἀπόψε τῆς παραιτήσεως τῆς Κυβερνήσεως—ἐρωτᾶ ὁ περίφημος τότε Ἀντιπρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως,—θὰ προλάβῃ ἄραγε ἡ ἐπίδοσις τῆς διακοινώσεως, καὶ δὲν εἶναι πιθανὴ μεταβολή τις; Ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπε νὰ σᾶς ἀνακοινώσω τοῦτο». Δηλαδή, κύριοι, εἶχεν ἀμβληθεῖ τόσον πολὺ τὸ αἴσθημα τῆς κρατικῆς ὑπερηφανείας εἰς τοὺς ἄνδρας ἐκείνους, ὥστε αὐτοὶ οἱ διαχειρισθέντες ἄλλοτε ἀνώτατα ἀξιώματα τοῦ Κράτους ἐτόλμουν νὰ ὁμολογοῦν, ὅτι ἡ ἀποτροπὴ ἑνὸς μέτρου ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων, τὸ ὁποῖον θὰ ἔθιγε καιρίως τὴν αὐτοτέλειαν τοῦ Κράτους, ὅτι ἡ ἀποτροπὴ αὐτὴ ἀποτελεῖ δυστύχημα, τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ προλάβωσι. Λέγω δέ, ὅτι δὲν εἶναι τὸ μοναδικὸν αὐτὸ γεγονὸς, διότι εὐθὺς μετὰ τὴν παραίτησιν τῆς Κυβερνήσεως ταύτης καὶ τὴν ἀνάληψιν τῆς Κυβερνήσεως τότε ὑπὸ τοῦ Ζαΐμη, ἐναργῶς πλέον, διὰ νὰ προκαλέσουν ἄλλας ἐπεμβάσεις τῶν ξένων εἰς τὴν χώραν παρεσκεύασαν, κύριοι, τὴν ἐπίθεσιν κατὰ τῆς Γαλλικῆς Πρεσβείας, ἀφ’ ἧς τὰς ἀνακρίσεις παρηκολούθησα αὐτοπροσώπως ὡς Εἰσαγγελεὺς τῶν Ἐφετῶν τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ ἀπεκαλύφθη τὸ τρομερὸν αὐτὸ ὅτι οἱ ἐπιτεθέντες συνεκεντρώθησαν ἀκριβῶς εἰς τὴν λέσχην τῶν Φιλελευθέρων καὶ ἐκεῖθεν ἐτράπησαν πρὸς τὴν Γαλλικὴν Πρεσβείαν διὰ νὰ ἀποτολμήσωσι τὸ ἀδίκημα ἐκεῖνο. Καὶ ἡ κατάπτυστος αὕτη πρᾶξις προεκάλεσε τὴν πρώτην ἀπόβασιν, διότι ἦτο τὸ πρῶτον ξένον ἄγημα, τὸ ὁποῖον ζωηρῶς ἔθιξε τὴν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν, καταλαβὸν ἑλληνικὸν ἔδαφος πρὸς φρούρησιν τῆς Γαλλικῆς Πρεσβείας. Καὶ ἔκτοτε ἤρξατο ἡ σειρὰ ὅλων τῶν πιεστικῶν μέτρων ἐκ μέρους τῶν Συμμάχων Δυνάμεων αἱ ὁποῖαι, χάρις εἰς τὸ δηλητήριον, ὅπερ ἐσκόρπιζον συστηματικῶς οἱ κύριοι ἐκεῖνοι, ἐπίστευον ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἦτο δῆθεν ἐχθρικῶς διατεθειμένη κατ’ αὐτῶν. Ἐπεθύμουν λοιπὸν νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, κύριοι πληρεξούσιοι. Μὴ ἀναπαύεσθε ἐπὶ τῆς νίκης, τὴν ὁποίαν κατήγαγεν ὁ ἑλληνικὸς λαὸς τὴν 1ην Νοεμβρίου. Ὑπάρχουν πολλοί, οἱ ὁποῖοι ἐπιβουλεύονται τὴν νίκην αὐτὴν καὶ πολλοί, οἱ ὁποῖοι ἀγωνίζονται νὰ ἀποτρέψουν τὰ καταπληκτικά, τὰ μεγαλειώδη ὄντως, ἀποτελέσματα τῆς νίκης αὐτῆς. Μὴ λησμονῆτε ὅτι διεξάγεται πανταχόθεν προπαγάνδα. Δὲν ὑπάρχει ψεῦδος, τὸ ὁποῖον δὲν τίθεται εἰς κυκλοφορίαν, εἴτε ἐν τῇ ἡμεδαπῇ, εἴτε ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ. Καὶ δὲν ἔχω παρὰ νὰ ὑπομνήσω εἰς ὑμᾶς, ἕνα ἄρθρον, τὸ ὁποῖον πρὸ τριῶν μόλις ἡμερῶν ἐγράφη εἰς τὸ «Ἐλεύθερον Βῆμα», ἀπὸ τὸν συνάδελφον πληρεξούσιον κ. Ἐξηντάρην, ἄρθρον, κύριοι, φέρον τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ καὶ εἰς τὸ ὁποῖον τίποτε ὀλιγώτερον, τίποτε περισσότερον λέγει, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετέβη ἐξ Ἀγγλίας εἰς τὴν Γαλλίαν διὰ νὰ ρίψῃ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Πουανκαρέ, καὶ ὅτι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον προέβη εἰς διαφόρους ἐκεῖ ραδιουργίας, ἀλλ’ ὅτι ἀπέτυχεν. Τὸ δυστύχημα ὅμως διὰ τὴν Ἑλλάδα—γράφει ὁ ἴδιος ὁ κ. Ἐξηντάρης—εἶναι ὅτι ὁ Πουανκαρὲ ἐπληροφορήθη αὐτὰς τὰς ραδιουργίας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ ἔπνεε μένεα κατ’ αὐτοῦ, καὶ διὰ νὰ ἐκδηλώσῃ τὴν μῆνιν καὶ τὸ μῖσος του, διότι ἠγωνίζετο νὰ τὸν ρίψῃ ἐκ τῆς Πρωθυπουργίας, εὑρίσκει τότε τὸ γεγονὸς τοῦ πλοίου «Ἐσπουάρ», καὶ ἐκεῖθεν ἐξηγεῖ ὁ κ. συνάδελφος τὴν ἀπροκάλυπτον μῆνιν τῆς Γαλλίας. Θέλω δηλ. νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ὑπάρχει τι, τὸ ὁποῖον δὲν τίθεται εἰς κυκλοφορίαν διὰ νὰ μειώσῃ τὸν ἀγῶνα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ κατὰ τοῦ Βενιζελισμοῦ. Μὴ λησμονῆτε δέ, ὅτι ὁ πρώην Πρωθυπουργὸς δὲν ἀναπαύεται, ὡς διακηρύττει περιφερόμενος εἰς τὴν Ἄπω Ἀνατολήν, ἀλλὰ δρᾷ, δρᾷ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον ἔδρα, καὶ ὅταν πάλιν εἶχε δηλώσει ὅτι ἀποχωρεῖ τῆς πολιτικῆς. Καὶ τοῦτο τὸ συνάγει τις πάλιν ἀπὸ ἄλλην ἐπιστολὴν τοῦ περιφήμου τότε Ἀντιπροέδρου Ρέπουλη, ὁ ὁποῖος εἰς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, τὸν περιφερόμενον καὶ ἀπέχοντα καὶ τότε τῆς πολιτικῆς, ἀφοῦ τοῦ ὁμιλεῖ περὶ διαφόρων πραγμάτων, λέγει καὶ τὰ ἑξῆς· (Ἀναγινώσκει). «Διὰ τὰ ἐκλογικὰ νομίζω ὅτι προτιμότερον νὰ ἀποφεύγητε πᾶσαν πρὸς οἱονδήποτε ἀπάντησιν, διὰ νὰ μὴ γίνῃ καὶ δημοσία χρῆσις τῶν λόγων σας, παρασταθῇ δὲ οὕτω ὅτι ἐξακολουθεῖτε νὰ ἀναμιγνύεσθε εἰς τὴν πολιτικήν». Ἐνῷ δὲ τοῦ λέγει αὐτά, τοῦ λέγει παρακάτω. «Ἐν τῷ μεταξὺ ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ζητήσω τὴν γνώμην σας διὰ τὴν γενικὴν πολιτικήν». Καὶ ζητεῖ ἐντολάς. Αὐτὸς εἶναι ὁ ἀπέχων πλέον καὶ ὅμως ἀναμιγνυόμενος. Ἐκ τούτων θὰ συμφωνήσητε, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ὅλα ἔχουσιν ἓν κέντρον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἀπορρέουν ὅλαι αἱ ἐνέργειαι αὐταί καὶ ὁ ἀγών, ὁ ὁποῖος διεξάγεται ὑπὸ τούτων. Ἀκριβῶς διὰ τοῦτο θὰ εἶχον νὰ προκαλέσω τὴν προσοχὴν τῶν κ.κ. συναδέλφων εἰς τὸ ὅτι μία ἔκφρασις δυσπιστίας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἰς ἐποχὴν ἀνώμαλον, ὅπως εἶναι ἡ παροῦσα, κατὰ τὴν ὁποίαν πᾶσα διαίρεσις, πᾶσα διαφωνία, πᾶσα ἀντιγνωμία προκαλεῖ, σᾶς βεβαιῶ, ἐνθουσιασμὸν εἰς τὰς τάξεις αὐτάς, ὡς καὶ προσωπικῶς καὶ σεῖς δύνασθε νὰ παρακολουθήσητε, μήπως μία τοιαύτη ἔκφρασις δυσπιστίας εἰς ἐποχὴν κατ’ ἐξοχὴν ἀνώμαλον ἐνισχύσῃ τὸν ἀγῶνα τούτων καὶ μειώσῃ τὸν ἀγῶνα τὸν ἰδικόν μας κατὰ τοῦ Βενιζελισμοῦ. Μὴ λησμονῆτε δέ, ὅτι ὅλοι ἐνταῦθα ἕνα κοινόν, ἐκτὸς τῆς μερίδος ταύτης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν), ἀγωνιζόμεθα ἀγῶνα, καὶ μίαν ἐκπληροῦμεν ὑπερτάτην ἐντολὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, νὰ σαρώσωμεν τὸν Βενιζελισμόν.

§194Ν. ΚΑΜΠΑΝΗΣ. Ἐσαρώθησαν.

§195Σ. ΣΩΤΗΡΙΑΔΗΣ. Σάρωμα ὅμως, καθ’ ὅν τρόπον γίνεται ἤδη, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῇ μὲ τὰς διαθέσεις καὶ τὰς ἀνωμαλίας αὐτὰς. Διότι μία Κυβερνητικὴ μεταβολὴ θὰ δημιουργήσῃ φυσικὰ ἕν ἀδιέξοδον, θὰ ἐλαττώσῃ τὸ κῦρος καί τὴν ἰσχὺν τῆς Κυβερνήσεως οὐ μόνον διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἄλλου ἀγῶνος, ὁ ὁποῖος ἀγὼν ὑπῆρξε πάντοτε πολύτιμος καὶ ἱερὸς διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν. Διὰ τοῦτο, κύριοι συνάδελφοι, διὰ νὰ μὴ σᾶς κουράσω, καταλήγω εἰς τὸ νὰ εἴπω ὅτι εἰδικῶς αἱ περιστάσεις, τὰς ὁποίας διατρέχομεν, ἐπιβάλλουν τοὐλάχιστον εἰς ἐμὲ τὸ καθῆκον νὰ ὑπερψηφίσω τῆς Κυβερνήσεως, διότι νομίζω ὅτι τοιαύτη ψῆφος ἐμπιστοσύνης ὑπηρετεῖ ὕψιστα τοῦ Κράτους συμφέροντα. (Χειροκροτήματα ἐκ τῶν θεωρείων).

§196ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ξ. Στρατηγὸς ἔχει τὸν λόγον.

§197Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Αἰσθάνομαι καθῆκον, κύριοι πληρεξούσιοι, νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφόν μου ἐνώπιον τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, τοῦτο δὲ ὄχι μόνον διότι δὲν ἀνήκω εἰς τὴν τάξιν τοῦ κόμματος, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀπορρέει ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ καὶ διότι νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἐν ὀλίγοις τὰς ἀντιλήψεις μου, αἵτινες καὶ θὰ καθοδηγήσωσιν τὴν ψῆφόν μου. Ἐκ τῶν ὅσων οἱ ἀξιότιμοι ρήτορες, ἰδίως οἱ ἀρνηθέντες ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐξέθεσαν, προκύπτει ὅτι, κατὰ τὴν γνώμην των, δύο εἶναι αἱ ἀσθένειαι, ἐκ τῶν ὁποίων πάσχει σήμερον ἡ Ἑλλάς, ἡ μία εἶναι ἡ τῆς ἐσωτερικῆς καταστάσεως καὶ διοικήσεως ἐν γένει τῆς Χώρας, ἡ δὲ ἄλλη εἶναι ἡ ἐκ τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν κρίσιν των δὲν ἔλαβον τὴν τροπὴν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐπιθυμεῖ ἡ ἐθνικὴ συνείδησις. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρώτην τῶν ἀσθενειῶν αὐτῶν ἐξεδηλώθη γνώμη, ὅτι αὕτη ὀφείλεται εἰς τὴν ἀνεπάρκειαν τῶν προσώπων, ἅτινα ἀποτελοῦσι τὴν Κυβέρνησιν. Ἐξεδηλώθη καὶ ἡ γνώμη τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἂν ὑπάρχῃ τὶ τὸ μὴ εὐχάριστον εἰς τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν ἐν γένει ἐξέλιξιν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων τῆς Χώρας κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τῆς πολιτικῆς αὐτῆς σταδιοδρομίας. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω, ὁποία τῶν δύο αὐτῶν γνωμῶν εἶναι ἡ πραγματική, ἡ παρέχουσα τὴν ἐντύπωσιν ὅτι κακῶς διοικοῦνται τὰ τοῦ τόπου. Κατ’ ἐμὴν γνώμην ἀλλοῦ ὀφείλεται ἡ κακοδαιμονία ἐν τῇ διευθετήσει τῶν ἐσωτερικῶν πραγμάτων, αὕτη ὀφείλεται εἰς τὸ σύστημα ἐν γένει τὸ διέπον τὰ τῶν πολιτικῶν ἡμῶν πραγμάτων, καὶ τὸν τρόπον ἐκ τοῦ ὁποίου, λόγῳ τοῦ συστήματος αὐτοῦ καταρτίζονται αἱ Κυβερνήσεις. Ἀλλὰ τὸ θέμα αὐτὸ δὲν εἶναι θέμα τῆς παρούσης στιγμῆς. Ὁ ἀξιότιμος καὶ ἀγαπητὸς φίλος καὶ συνάδελφος κύριος ἐκ Κοζάνης Πληρεξούσιος, εἶπεν ὅτι αἱ ἀσθένειαι αὐταὶ δὲν δύνανται νὰ χωρισθῶσιν καὶ ὅτι λόγῳ τῆς μιᾶς ἀσθενείας εἶναι ἠναγκασμένος νὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν εἰμπορεῖ νὰ τὴν θεραπεύσῃ, μὴ λαμβάνων ὑπ’ ὄψει τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητηθῇ.

§198Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Εἶπον ὅτι ἐφ’ ὅσον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θεωρεῖ ἀλληλένδετον τὴν διαχείρισιν ἐσωτερικοῦ καὶ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, καὶ ἐφ’ ὅσον διὰ νὰ εἶναι μία Κυβέρνησις ὑγιής, καθὼς εἶπον, δέον νὰ εἶναι ἀπηλλαγμένη ἐσωτερικῶν ζητημάτων, διὰ νὰ δύναται νὰ χειρισθῇ καλῶς τὰ ἐξωτερικά, διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι μία Κυβέρνησις ἀσθενοῦσα ἐσωτερικῶς δὲν δύναται νὰ εἶναι ὑγιὴς σωματικῶς καὶ διανοητικῶς διὰ νὰ θεραπεύσῃ τὰ ἐξωτερικά. Θέλομεν θεραπείαν ἐσωτερικὴν.

§199Ξ. ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Ἡ νόσος ἡ ἐσωτερική, ἄς τὴν ὀνομάσωμεν οὕτω, εἶναι κατὰ τὴν γνώμην μου ἐξ ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι παρατεινόμεναι ἀσφαλῶς φέρουσι τὸν θάνατον, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἐκ τῶν νόσων αὐτῶν, τῶν ὁποίων ἡ θεραπεία δὲν ἐπείγει, διότι ὁ θάνατος δὲν ἐπέρχεται οὔτε ἀκαριαῖος οὔτε ἐκ τῶν ἀμέσων ἀποτελεσμάτων. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ὄχι μόνον ὅτι ἅμα λείψουν οἱ λόγοι, οἵτινες ἐμποδίζουσι τὴν ἐσωτερικὴν ἀναδιοργάνωσιν θὰ ὀρθοποδήσῃ ὁ τόπος καὶ θὰ βαδίσῃ ἡ Ἑλλὰς τὴν ὁδὸν τῆς προόδου, διότι ἡ ζωτικότης τὴν ὁποίαν ὑπέδειξεν ἡ ὁρμὴ ἐκείνη δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ φέρῃ πάλιν εἰς τὴν περιωπὴν ἐκείνην τὴν ὁποίαν εἶχεν ὁ Παλαιὸς Ἑλληνισμός, ὅτι ὄχι μόνον θὰ ζήσῃ ἡ Ἑλλὰς καὶ θὰ ζήσῃ, ὅπως ὁ ἀείμνηστος Τρικούπης εἶπεν, ἀλλὰ καὶ ὅτι θὰ ζήσῃ καὶ θὰ μεγαλουργήσῃ καὶ διὰ τοῦτο τὴν νόσον τὴν ἐσωτερικὴν δὲν θεωρεῖ ὡς χρήζουσαν ἀμέσου χειρουργικῆς ἐπεμβάσεως. Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς διευθετήσεως τῶν ἐξωτερικῶν ἡμῶν πραγμάτων παρηκολούθησα ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὴν ὅλην ἐξέλιξιν τήν τε πολεμικὴν καὶ τὴν πολιτικήν, ἐπείσθην δὲ ἀκρανδάτως καὶ τελείως ὅτι ἐγένετο, ὅ,τι ἦτο ἀνθρωπίνως δυνατὸν νὰ γίνῃ περὶ τῶν κατὰ τὴν μίαν καὶ τὴν ἄλλην, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις διεχειρίσθη τὰ ζητήματα τά τε στρατιωτικὰ καὶ τὰ πολιτικά, ὅπως ἐπέβαλλον τὰ πράγματα, καὶ διὰ τῶν μέσων τὰ ὁποῖα ἦτο δυνατὸν νὰ διαθέσῃ ἡ Ἑλλάς. Ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι δὲν εἶναι ζητήματα προσώπων, ζητήματα ἱκανότητος προσώπων, διότι ἡ δύναμις τῶν πραγμάτων εἶναι ἀνωτέρα παντὸς προσώπου, ἀλλ’ ὅτι τὰ ζητήματα δὲν ἔλαβον τὴν κακὴν τροπήν, τὴν ὁποίαν ἴσως φοβούμεθα. Τὰ ζητήματα αὐτὰ εἶναι σήμερον ὑπὸ κρίσιν, εἶναι ἀνατεθειμένα εἰς τὴν κρίσιν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι κανονίζουν τὰ ζητήματα τὰ παγκόσμια, καὶ οἱ ὁποῖοι καὶ αὐτοὶ πιεζόμενοι ὑπὸ τῆς ἀνάγκης δὲν ἔχουσι κἄν τὴν δύναμιν τὰ ζητήματα τὰ ἴδια ἑαυτῶν, τὰ ἴδια αὐτῶν συμφέροντα νὰ κανονίσωσιν ὅπως βούλωνται. Εἶναι ὑποχρεωμένοι καὶ αὐτοὶ νὰ ὑποβάλλωσι τὰ ἴδια αὐτῶν ζητήματα εἰς περιορισμοὺς τινὰς ἐκ τῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησε ὁ παγκόσμιος πόλεμος ἐπιβαλομένους. Εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν εὑρέθη καὶ ἡ Ἑλλάς. Ὡς ἐκ τούτου ἡ ἐντύπωσίς μου καὶ ἡ ἀντίληψις, τὴν ὁποίαν ἀπεκόμισα ἐξ ὅσων παρηκολούθησα, μὲ πείθουν, ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτὴν οἱαδήποτε ἀλλαγὴ κυβερνητική, ὄχι μόνον διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι καλῶς ἐγένετο ἡ διαχείρισις τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ καὶ ἄν ἀκόμη ὑπῆρχεν ἡ ἰδέα, ὅτι ἄλλοι ἠδύναντο νὰ διαχειρισθῶσι ταῦτα καλύτερον, ἀπεκόμισαν τὴν ἐντύπωσιν ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην οἱαδήποτε μεταβολή, μόνον κινδύνους μεγάλους δύναται νὰ ἐπιφέρῃ. Ἠρώτησα τὴν συνείδησίν μου, καὶ ἡ συνείδησίς μου, μοὶ ἐπιβάλλει νὰ δώσω ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι δὲν φοβοῦμαι μόνον τὴν κυβερνητικὴν μεταβολὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ἀπώλειαν τοῦ χρόνου, ἡ ὁποία πάντως θὰ ἐπέλθῃ ἐκ κυβερνητικῆς ἀλλαγῆς. Τὰ πράγματα σπεύδουσι, καὶ ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει καιρὸν νὰ προέλθῃ εἰς νέας μελέτας εἰς νέον προσανατολισμὸν πρὸς τὰ πράγματα. Ἡ φορὰ τὴν ὁποίαν λαμβάνουσι τὰ πράγματα εἶναι ἀνεξάρτητος πάσης ἐντεῦθεν ἐνεργείας, διότι αὕτη εἶναι ἀνατεθειμένη εἰς τὰς χεῖρας ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἀποφασίζουσι διὰ τὰς τύχας τοῦ κόσμου. Διὰ τοῦτο εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω, ὅτι τὴν στιγμὴν αὐτὴν παρέχω ἀνεπιφύλακτον τὴν ἐμπιστοσύνην μου πρὸς τὴν κυβέρνησιν. (Χειροκροτήματα).

§200ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λ. Κανακάρης Ροῦφος ἔχει τὸν λόγον.

§201Λ. ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ ΡΟΥΦΟΣ. Πρὶν ἀρχίσω, διὰ νὰ ἐκθέσω δι’ ὀλιγίστων τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι μὲ ὁδηγοῦσι νὰ δώσω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν μέλλω νὰ δώσω μετ’ ὀλίγον, θεωρῶ καθῆκόν μου νὰ ἐκθέσω μίαν σαφῆ ἀντίληψιν, τὴν ὁποίαν ἔχω ἀντιτιθεμένην πρὸς φράσιν, τῆς ὁποίας ἰδίως ἀπόψε μεγίστη ἐγένετο χρῆσις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἐγένετο κατὰ κόρον χρῆσις τῆς λέξεως «χάος» καὶ «ἀδιέξοδον». Τοῦτο ἐν τῇ συνειδήσει μου εἰλικρινέστατα ἀποκλείω ἀπολύτως. Ὁ πατριωτισμὸς τῶν ἑδρευόντων ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ κεῖται ὑπεράνω πάσης κομματικῆς ἀπόψεως, ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν ποτὲ ἐξ ὁποιωνδήποτε συνθηκῶν ἐν μέσῳ τοιούτων κρισίμων περιστάσεων νὰ γεννηθῇ ἀδιέξοδον. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπέστειλεν ἐδῶ συμπαγεστάτην πλειοψηφίαν μὲ ῥητὴν ἐντολὴν ν’ ἀποτελῇ ἑνιαῖον ἐσωτερικὸν μέτωπον ἀνεξαρτήτως οἱωνδήποτε ἄλλων διαφωνιῶν ἢ διαιρέσεων, ἑνιαῖον μέτωπον ἔχον τὴν εὐχέρειαν νὰ παράσχῃ πλείονας τῆς μιᾶς κυβερνήσεως εἰς τὴν Χώραν. Καὶ ἤδη θέλω δι’ ὀλίγων ἐκθέσει τὰς ἀντιλήψεις μου, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πορείαν τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχω ἐνδόμυχον πεποίθησιν, καίτοι κομματικῶς μὴ συνδεόμενος μὲ τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος αὐτῆς μὲ ὅλον τὸν φλέγοντα πατριωτισμόν του καὶ μὲ ὅλο τὸ σθένος τὸ ἐπιβαλλόμενον εἰς Ἕλληνα ἐκπροσωποῦντα τὴν πλειοψηφίαν τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς διεξήγαγε καὶ ὑπερίσπησε ἔξω τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα. Οὔτε θεωρῶ ἐν τῇ συνειδήσει μου ὅτι εἶναι δίκαιον καὶ ὀρθὸν νὰ ἀποδώσω τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἐκκρεμότητος εἰς πταῖσμα περὶ τὴν διεξαγωγὴν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος. Ἡ πεποίθησις αὕτη μὲ ἤγαγε ἤδη μέχρι τοῦδε κατ’ ἐπανάληψιν νὰ δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καίτοι ἐπαναλαμβάνω μὴ ὢν κομματικὸς φίλος αὐτῆς. Πρὸ πενταμήνου, ὅταν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐζήτησε τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως διὰ νὰ μεταβῇ ἔξω μετὰ τὰς ἐνδόξους νίκας τοῦ στρατοῦ μας ἵνα ἐργασθῇ διὰ τὴν εὐόδωσιν τῶν ἐθνικῶν μας συμφερόντων, ἔδωκα καὶ τότε ἀνεπιφύλακτον τὴν ψῆφόν μου, παραιτῶν καὶ θέτων κατὰ μέρος, οἱανδήποτε ἀντίρρησιν, οἱανδήποτε διαφωνίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον ἐπὶ τῆς ἐσωτερικῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς κομματικῆς αὐτῆς ἐμφανίσεως. Καὶ ταύτην τὴν ἑσπέραν, ἔχων οἵας ἔχω ἀντιλήψεις περὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, δὲν θὰ ἀρνηθῶ ψῆφον εἰς αὐτήν. Μετὰ τὴν πάροδον ὅμως ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἔτους καὶ τὴν ἐξακολούθησιν τῆς ἐξελίξεως τῆς ἐσωτερικῆς αὐτῆς πολιτικῆς, καθ’ ἧς διαφωνῶ, δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ ψῆφός μου νὰ εἶναι ὁποία καὶ πρὸ πέντε μηνῶν ἐδόθη εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Διότι παρέρχεται χρόνος πολύτιμος καὶ νομίζω ὅτι ἀσχέτως πρὸς πᾶσαν προσοχὴν ἐστραμμένην πρὸς τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, ὑπάρχει πλήρης ὁ χρόνος, ὅπως ἀπὸ ἐσωτερικῆς ἀπόψεως ἐμφανιζόμεθα ἄλλως ἀπὸ ὅ,τι ἐμφανιζόμεθα. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ κάμω τὴν δήλωσιν ταύτην, διότι ἔχω μὲν τὸ θάρρος νὰ παρίσταμαι ἀλληλέγγυος μὲ τὴν Κυβέρνησιν, διὰ τὴν διεξαγωγὴν τῆς ἐξωτερικῆς της πολιτικῆς, δὲν ἔχω ὅμως τὸ θάρρος νὰ ἐξακολουθῶ ὢν ἀλληλέγγυος μετ’ αὐτῆς διὰ τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικήν της πορείαν.

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Στεφανόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§203Δ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δύναταί τις, κύριοι συνάδελφοι, νὰ ἀρνηθῇ τὸν πατριωτισμὸν τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύναταί τις νὰ ἀρνηθῇ τοὺς κόπους καὶ τοὺς ἀγῶνας, τοὺς ὁποίους κατέβαλε κατὰ τὸ πεντάμηνον διάστημα τῆς ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ διαμονῆς του πρὸς εὐόδωσιν τῶν ἐθνικῶν δικαίων, πρὸς ἀπελευθέρωσιν τοῦ δούλου Ἑλληνισμοῦ, διὰ τὴν ὁποίαν εἰς τόσους ἀγῶνας ὑπεβλήθη ὁ ἔνδοξος Ἑλληνικὸς στρατός. Ἀλλ’ εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον ὅτι καίτοι τὸ Κράτος σύμπαν εἶχε στρέψει τὴν προσοχήν του εἰς τὰ Μικρασιατικὰ πεδία, ὅπου ἐπαίζετο ἡ τύχη τοῦ Ἑλληνισμοῦ, μείζων ἔδει νὰ δοθῇ προσοχὴ καὶ εἰς τὴν ἐσωτερικὴν τῆς Χώρας διοίκησιν. Εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ δημοσία τάξις καὶ ἀσφάλεια τῆς χώρας καὶ ἰδίᾳ ἡ ἀγροτικὴ τοιαύτη θὰ ἠδύνατο νὰ εἶναι εἰς καλλίτερον σημεῖον. Εἶναι ἐμφανὴς εἰς πάντα οἱονδήποτε πολίτην καὶ ὄχι μόνον εἰς ἀντιπρόσωπον καὶ πληρεξούσιον εὑρισκόμενον ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἡ ἐκ τῆς ἐλλείψεως ταύτης λαϊκὴ δυσφορία καὶ θὰ τὴν συναντήσετε εἰς πᾶσαν συνάθροισιν ὁμοφρόνων ἡμῶν. Τούτῳ τῷ λόγῳ εὑρίσκομαι καὶ ἐγὼ εἰς τὴν ἀνάγκην, ὡς ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας συνάδελφος νὰ μὴ παράσχω ἀνεπιφυλάκτως τὴν ψῆφόν μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ποιήσομαι τὴν ἐπιφύλαξιν, ὅτι ἀναμφισβητήτως ἡ ἐσωτερικὴ κατάστασις ἠδύνατο νὰ εἶναι καλυτέρα, ὅτι ἡ λειτουργία τῶν διαφόρων ὑπηρεσιῶν ἠδύνατο νὰ εἶναι εἰς καλύτερον σημεῖον, ὥστε νὰ ἐμπεδωθῇ ἡ τάξις καὶ νὰ φαίνεται τὸ Κράτος ἑνιαῖον καὶ δυνάμενον νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν ὁδόν, τὴν ὁποίαν εἶναι προωρισμένον νὰ ἀκολουθήσῃ, τὴν μεγάλην λεωφόρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἡ ἐπιφύλαξις τὴν ὁποίαν ποιοῦμαι διὰ τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν προτίθεμαι νὰ δώσω εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἶναι ὅτι πρέπει παραλλήλως πρὸς τὸ μέγα ἔργον, τὸ ὁποῖον ἀνέλαβε, καὶ τὰς δυσχερείας, τὰς ὁποίας ἀναμφισβητήτως ἀντιμετωπίζει, νὰ ἐντείνῃ τὰς προσπαθείας αὑτῆς εἰς τὸ κατακόρυφον, ἵνα μὴ παρατηρεῖται ἡ κατάστασις αὐτή ἡ σημερινή, ἡ ὁποία παρατηρεῖται ἀπὸ ἀπόψεως ἐσωτερικῆς διακυβερνήσεως τῆς Χώρας. Εἶναι ὑποχρεωμένη ἡ Κυβέρνησις, ἀκριβῶς διότι ἀντιμετωπίζομεν τὰς δυσχερείας, τὰς ὁποίας ἀντιμετωπίζομεν, νὰ ἐντείνῃ εἰς τὸ ἀπώτερον τὰς δυνάμεις αὑτῆς, ὅπως φανῇ βελτίωσίς τις, ἡ ὁποία λυποῦμαι ὅτι εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω ὅτι δὲν παρετηρήθη ἀπὸ τῆς ἀνόδου αὐτῆς εἰς τὴν ἀρχήν. Εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον ὅτι αἱ ἀσχημίαι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι διεπράχθησαν ὑπὸ τῆς προκατόχου κυβερνήσεως, δὲν δύνανται νὰ ἔχουσι σήμερον ὑπόστασιν. Εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον ὅτι κατελύθη τὸ κράτος ἐκεῖνο τῆς βίας καὶ τῆς αὐθαιρεσίας διὰ τὴν κατάλυσιν τοῦ ὁποίου προσεφέραμεν καὶ ἡμεῖς τὰς ἀσθενεῖς ἡμῶν δυνάμεις καὶ διεκινδυνεύσαμεν καὶ τὴν ζωὴν ἡμῶν, καὶ ὅτι σήμερον τὸ Κράτος κυβερνᾶται κοινοβουλευτικῶς καὶ ὅτι σήμερον ὑπάρχει ἡ ἐλευθερία τῆς θελήσεως, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀρκεῖ. Καὶ ἀκριβῶς διὰ τοῦτο ὑπάρχει σύνδεσμός τις μεταξὺ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος καὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ. Ἐξωτερικῶς ἡ Κυβέρνησις καὶ δὴ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος αὐτῆς, ἐν τῷ διακρίνοντι αὐτὸν παρτιωτισμῷ, ἔπραξε πᾶν ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ πράξῃ καὶ ἀσφαλῶς ἄλλος τις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πράξῃ περισσότερα διὰ τὴν εὐόδωσιν τῶν ἐθνικῶν δικαίων καὶ τὴν ἱκανοποίησιν τῶν ἐθνικῶν διεκδικήσεων. Ἀλλ’, ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ὄχι μόνον διὰ τὴν εὐημερίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διὰ τὴν ὁποίαν εἰς τοιαύτας ὑπεβλήθημεν θυσίας, ὄχι μόνον διὰ τὴν κατάπαυσιν τῆς κακοδαιμονίας, ἐν τῇ ὁποίᾳ εὑρίσκεται, ὢν ἠναγκασμένος νὰ ἔχῃ εἰσέτι πρὸς προάσπισιν ὑψίστων ἐθνικῶν δικαίων τὰ τέκνα αὐτοῦ, ἵνα μάχωνται εἰς τὰ Μικρασιατικὰ πεδία, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἐμφάνισιν εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐντείνομεν τὰς δυνάμεις ἡμῶν καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις παρ’ ἐλπίδα δὲν ἀντιμετωπίσῃ καὶ τὸ κακὸν τοῦτο, τότε βεβαίως ἡ ἐπιφύλαξις ἡμῶν εἶναι δυνατὸν νὰ λάβῃ δυσμενεστέραν δι’ αὐτὴν τροπήν, ὅσον ἀφορᾷ ἀποκλειστικῶς τὴν ψῆφον ἡμῶν. Διὰ τοῦτο θὰ παράσχω καὶ ἐγώ, ὡς ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας συνάδελφος, τὴν ψῆφον τὴν ἐμὴν εἰς τὴν Κυβέρνησιν μὲ τὴν ἐπιφύλαξιν ταύτην.

§204ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Τουρκοβασίλης ἔχει τὸν λόγον.

§205Θ. ΤΟΥΡΚΟΒΑΣΙΛΗΣ. Ἤκουσα, κύριοι συνάδελφοι, μετὰ μεγάλης προσοχῆς τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, πληρεξουσίου Κερκύρας καὶ θὰ ηὐχόμην ὅπως ὁ ἔντιμος στρατηγὸς ὡμίλει ἐνωρίτερον, διότι ἐὰν ὁ κ. Στρατηγὸς ὡμίλει προηγουμένως, εἶμαι βέβαιος ὅτι πολλοὶ τῶν ἀξιοτίμων ἡμῶν συναδέλφων τῶν ἀρνηθέντων ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἢ παρασχόντων ψῆφον ἀνοχῆς πρὸς αὐτήν, δὲν θὰ τὸ ἔπραττον, ἰδιαιτέρως δὲ ὁ ἀξιότιμος πληρεξούσιος Κοζάνης ὁ κ. Μπούσιος, ὁ ὁποῖος συνδέεται ἰδιαιτέρως μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Κερκύρας. Ἠκούσατε τὸν κ. Στρατηγὸν μετὰ πάσης παρρησίας, κύριοι συνάδελφοι, σᾶς ἀνέπτυξε τὰς προσπαθείας τῆς Ἑλληνικῆς ἀποστολῆς ἐν τῇ ξένῃ πρὸς εὐόδωσιν τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Ἡ Ἑλληνικὴ ἀποστολὴ κατέβαλε πᾶσαν προσπάθειαν, εὑρεθεῖσα πρὸ δυσχερειῶν μεγάλων. Ὁ ὄγκος τῶν πραγμάτων ἴσως δὲν ἐπέφερεν εἰσέτι τὸν αἴσιον τερματισμὸν τῶν ὑποθέσεων. Ὑποθέτω ἤδη, ὅτι μετὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ κ. Στρατηγοῦ, ὁ κ. Μπούσιος θέλει λάβει ἐκ δευτέρου τὸν λόγον καὶ θὰ δηλώσῃ ὅτι θὰ παράσχῃ ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν.

§206ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Δαγκλῆς ἔχει τὸν λόγον.

§207Π. ΔΑΓΚΛΗΣ. (Ἀναγινώσκει). «Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θεωρεῖ ὅτι ἡ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως δήλωσις, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἐπακολουθήσῃ συζήτησις, περιάγει εἰς δύσκολον θέσιν τὴν Συνέλευσιν, στερουμένην οὕτω τοῦ δικαιώματος αὐτῆς τοῦ ἐλέγχου. Ἐνώπιον δὲ τῶν ἀνεπαρκῶν δηλώσεων αὐτῆς καὶ τῆς ἀδυναμίας τῆς συζητήσεως, τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ἅπαξ τεθέντος ζητήματος ἐμπιστοσύνης ἐξ ἄλλης πρωτοβουλίας, θεωρεῖ καθῆκόν του νὰ δηλώσῃ ὅτι ἡ μέχρι τοῦδε διαχείρισις τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων καὶ τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως δὲν ἐμπνέει ἐμπιστοσύνην περὶ τῆς βελτιώσεως αὐτῶν, οὕτω διαχειριζομένων, καὶ ὅτι θέλει καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἔχον ὑπ’ ὄψει του, συμφώνως πρὸς τὰς παραδόσεις του, μόνον τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. (Φωναὶ καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ τῶν Θεωρείων. Ἔξω, ἔξω).

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Π. Ἰακώβου ἔχει τὸν λόγον.

§209Π. ΙΑΚΩΒΟΥ. Κύριοι πληρεξούσιοι. Κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καθ’ ἃς δὲν θέλει ἐκταθῆ ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος θεωρουμένου ὅτι θὰ προκύψῃ βλάβη ἐκ τῆς τοιαύτης συζητήσεως, ἐφ’ ὅσον ἡ μέχρι τοῦδε πολιτική μου σύνθεσις ἦτο οἵα ἦτο, θὰ ὤφειλον ἴσως παροχὴν ψήφου ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ θὰ παρέλειπον νὰ ἀνέλθω ἐπὶ τοῦ βήματος. Ὀφείλω δὲ νὰ ὁμολογήσω ἐπιπροσθέτως, ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης κατεῖχον παρὰ τῇ Κυβερνήσει ἐπίλεκτον τὴν θέσιν, ἐὰν δὲ ὑπῆρξε καὶ προυκλήθη διαφωνία ἐν τῇ ψυχῇ μου σχετικῶς μὲ τὴν διαχείρησιν τοῦ Κυβερνητικοῦ ἔργου αὕτη προέκυψε καὶ ἀναφέρεται εἰς τὴν διεξαγωγὴν καὶ τὸν χειρισμὸν τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος καὶ μόνον. Ὀφείλω ἐξ ἄλλου νὰ δηλώσω, ὅτι ἀπὸ ἀπόψεως ἐσωτερικῆς δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον οὐδὲ προστίθεμαι εἰς τὴν παροῦσαν ἀνώμαλον περίοδον, ἥν διερχόμεθα σήμερον, νὰ διεξαγάγω τοιοῦτον ἔλεγχον. Ἡ διαφωνία μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, κύριοι, εἶναι ἐπαναλαμβάνω περιοριστικὴ καὶ ὁ ἔλεγχός μου θεωρηθήτω ἐπὶ μόνης τῆς διεξαγωγῆς τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος. Εἶναι διαφωνία ἀντικειμενικῆς μου ἐρεύνης ἐπὶ μόνου τοῦ πολιτικοῦ θέματος, τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἄλλως μὴ παρεχομένων στοιχείων πρὸς συζήτησιν, διότι ἐπὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι παρ’ ὅλα τὰ διαπραχθέντα σφάλματα δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι ἡ Ἑλλὰς διεξήγαγεν αὐτὸ ἐν πλήρει ἐπιτυχίᾳ. Ἡ Ἑλλὰς διεξήγαγε νικηφόρως τὸν πόλεμον σχετικῶς μὲ τὸν ἀντικειμενικὸν σκοπὸν τῆς πραγματεύσεως τῆς Συνθήκης τῶν Σεβρῶν, ἐὰν τοιαύτην εἶχε τὴν ἔννοιαν. Ἡ νίκη ὀφείλεται εἰς τὸν ἀκαταμάχητον Ἑλληνικὸν στρατόν. Δὲν εἶχε δὲ οὐδένα λόγον ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐμφανισθῇ σήμερον ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως καὶ νὰ παραστήσῃ ὅτι εὑρέθη πρὸ δυσχερειῶν, ὅτι εὑρέθη πρὸ διπλωματικοῦ μετώπου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἡ Κυβέρνησις ἀφῆκε τὴν ἐντύπωσιν, ὅτι ἡττήθη τοῦθ’ ὅπερ ἐπιτρέπεται νὰ ἐξαχθῇ καὶ ἐκ τῶν γενομένων πρὸς τὴν Συνέλευσιν δηλώσεων της. Ἡ ἀντίληψίς μου εἶναι, δὲν ἀποκρύπτω, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπανῆλθεν ἐκ τῆς ἐκστρατείας, τὴν ὁποίαν διεξήγαγεν ἀνὰ τὰς Εὐρωπαϊκὰς πρωτευούσας....

§210Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δι’ ὄνομα Θεοῦ, δὲν διεξηγάγομεν οὐδεμίαν ἐκστρατείαν.

§211Π. ΙΑΚΩΒΟΥ. Διεξηγάγητε ἐκστρατείαν διὰ νὰ διαχειρισθῆτε τὴν ἐξωτερικὴν ὑπόθεσιν, καὶ ἐπανήλθατε ἄνευ ἀποτελέσματος.

§212Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ἀντελήφθητε τοὺς λόγους μου, ἐν τοῖς ὁποίοις εὕρητε, ὅτι ὡμολόγησα αὐτά, τὰ ὁποῖα λέγετε, ὅπως ἀντελήφθητε τοὺς λόγους μου, ὅτι ἐγὼ ἐξεστράτευσα κατὰ τῶν Εὐρωπαϊκῶν πρωτευουσῶν, σᾶς συγχαίρω. (Χειροκροτήματα).

§213Π. ΙΑΚΩΒΟΥ. Δὲν ἔχω παρὰ νὰ εὐχαριστήσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν διπλωματικὴν δήλωσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς ἐκστρατείας του εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς πρωτευούσας. Ἕν ὅμως ἀπομένει, κύριοι, τὸ γεγονὸς διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι εἶναι ὑποχρεωμένος μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης αὐτὸς μόνος ἀπὸ ἔτους διὰ τοῦ στρατοῦ του νὰ διεξαγάγῃ τὸν ἀγῶνα, ἡ Κυβέρνησις ὅμως, ἡ ὁποία φέρει ὁλόκληρον τὴν εὐθύνην τῆς διεξαγωγῆς τοῦ διπλωματικοῦ μέρους τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος ἐπανῆλθεν ἄνευ οὐδενὸς ἀποτελέσματος. (Θόρυβος ἐκ τῶν θεωρείων).

§214ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τὶ εἶνε αὐτὸ ποῦ γίνεται;

§215Π. ΙΑΚΩΒΟΥ. Μὴ ταράτεσθε, κύριε συνάδελφε, ὅλος ὁ κόσμος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλῇ εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην. Θεατριζόμεθα. Μὴ ταράτεσθε, ἀφίσατε τὸν λαόν, ὁ ὁποῖος ἔχει τὴν γνώμην ἐκ τῶν θεωρείων νὰ θεωρῇ ὅτι αἱ θεωρεῖαι αἱ ἀναπτυσσόμεναι ἐνταῦθα εἶναι ἀντίθετοι πρὸς τὰ ἐξαγγελλόμενα ἐκ τῶν θεωρείων δόγματα. Τοῦτο εἶνε ζήτημα κρίσεως.

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ προβῶ εἰς τὴν ἐκκένωσιν τῶν θεωρείων.

§217Λ. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. Προτείνομεν τὴν ἐκκένωσιν τῶν θεωρείων.

§218Π. ΙΑΚΩΒΟΥ. Δίδων ἀρνητικὴν ψῆφον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι ἡ ψῆφός μου εἶναι ψῆφος πάντοτε ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τῆς ἀρνητικῆς δυνάμεως τοῦ ἑνιαίου τοῦ μετώπου, τὸ ὁποῖον διεξάγει τὸν ἀγῶνα του δυνάμει τῆς ψήφου τῆς 1ης Νοεμβρίου ἔχων τὰς φάλαγγας του ἰσχυράς. Ὅσον ἀφορᾷ δὲ τὸ μέτωπον τὸ ἐσωτερικὸν πάντοτε ἔσχον τὴν ἀντίληψιν τοῦ ἑνιαίου καὶ θὰ ἀκολουθήσω ἀπαρεγκλήτως τὴν διὰ τῆς ψήφου τῆς 1ης Νοεμβρίου διαγραφεῖσαν τροχιάν. Ἡ προκαλουμένη κρίσις, ἡ Κυβερνητικὴ, εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἀποβῇ πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως. Ἡ κρίσις τὴν ὁποίαν βεβαίως ἐν πλήρει συνειδήσει ἐπεθύμουν νὰ συμβάλλω εἰς τὸ νὰ προκληθῇ ἐν τῇ Συνελεύσει, ἡ κρίσις αὐτὴ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς καταστάσεως, εἶμαι βέβαιος ὅτι ἐν τῇ ἐξελίξει της δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ προκαλέσῃ τὴν ἐπανάστασιν εἰς τὰς ψυχὰς ἡμῶν, καὶ νὰ αἰσθανθῶμεν ὅτι τὰ σφάλματα τὰ ὁποῖα διεπράχθησαν, διὰ τὰ ὁποῖα εἶναι πλήρως ὑπεύθυνος ἡ Κυβέρνησις, πρὸς τὴν ὁποίαν παρείχομεν τὴν πλήρη ἐμπιστοσύνην μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης, τὰ σφάλματα ταῦτα καὶ ἐννοῶ τὰ σφάλματα τὰ διαπραχθέντα ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος, διότι τὰ σφάλματα ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ ἐσωτερικοῦ εἶναι σφάλματα προερχόμενα ἐκ τῶν δυσχερειῶν λόγῳ συρροῆς ἀνωμάλων περιστάσεων, τὰ διαπραχθέντα, λέγω, σφάλματα πείθουν ἡμᾶς, ὅτι εὑρισκόμεθα μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης πρὸ τελείας ἀποτυχίας τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ προγράμματι αὐτῆς, τῷ πολιτικῷ, ἐννοῶ. Αὐτόδηλον δὲ κατὰ τὰ ἄνω, ὅτι κατ’ ἐμὴν γνώμην ἡ διαχείρισις τοῦ πρώτου σταδίου τῆς διεξαγωγῆς —καὶ ἡ κρίσις μου θεωρηθήτω ἀντικειμενικὴ—τοῦ πολιτικοῦ ζητήματος ἐν Εὐρώπῃ ὑπῆρξεν ἄνευ ἀποτελέσματος καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναμένωμεν ἐπ’ ἄπειρον τὴν λύσιν του. Ἀναμένεται αὕτη ἐκ τῆς Διασκέψεως τοῦ μηνὸς Μαρτίου ἀλλὰ καὶ ταύτης ἐπιλαμβανομένης τοῦ ζητήματος τολμῶ νὰ εἴπω ὅτι δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία, ὅτι ἡ ἀπόφασις καὶ πάλιν θέλει εἶσθαι δυσμενὴς πρὸς τὰς ἡμετέρας ἀπόψεις ἄν μὴ προκύψῃ νεωτέρα τις ἀναβολή. Νομίζω, κύριοι, ὅτι ἐκτελῶ καθῆκον ὑπέρτατον τὴν στιγμὴν ταύτην πρὸς τὴν Πατρίδα, συμβάλλων εἰς τὴν Κυβερνητικὴν κρίσιν καὶ ἐν τῇ πεποιθήσει, ὅτι εἶμαι συνεπὴς πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ πρὸς ἐκείνους τῶν ἀγωνιστῶν οἱ ὁποῖοι χύνουν τὸ αἷμα των ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν, αἷμα, λέγω τὸ ὁποῖον χύνομεν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν.

§219ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Χύνουν καὶ ὄχι χύνομεν.

§220Π. ΙΑΚΩΒΟΥ. Χύνομεν, διότι τὰ στήθη ἡμῶν εἶναι διάτρυτα σφαιρῶν ἐπίσης ἀγωνισθέντων ἐπὶ δέκα ὁλόκληρα ἔτη εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν. Τὸ αἷμα, λέγω, τὸ ὁποῖον ἐχύθη καὶ ἂν τὰ ὀστᾶ μας ἀποσυνετέθησαν μυριάκις, δὲν ἔσχον τὰ ἀνάλογα πολιτικὰ ὀφέλει. Ἀρνούμενος τὴν ψῆφον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἔχω πλήρη τὴν πεποίθησιν, ὅτι προσφέρω ὑπερτάτην ὑπηρεσίαν πρὸς τὴν πατρίδα καὶ δὲν παραλείπω νὰ εἴπω ὅτι εἶχον τὴν ἀξίωσιν ἀπὸ αὐτὴν ταύτην τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως πρὶν ἢ προκληθῇ ἡ κρίσις ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔφθασε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους, νὰ εἶχεν ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν της καὶ τὴν διαχείρισιν τοῦ Ἐθνικοῦ ζητήματος εἰς ἄλλους τοῦ μετώπου τῆς 1ης Νοεμβρίου, ἔχουσαν ὑπ’ ὄψει αὐτῆς, ὅτι ἡ σωτηρία τῆς πατρίδος εἶναι ὁ ὑπέρτατος νόμος.

§221ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Φωτήλας ἔχει τὸν λόγον.

§222Α. ΦΩΤΗΛΑΣ. Δὲν ἐσκόπουν, κ. Πρόεδρε, νὰ λάβω τὸν λόγον διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον μου. Ἡ ψῆφος, ὅπως δίδεται, παρέχει ἀφ’ ἑαυτῆς τὴν ἐξήγησιν ταύτην. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἀπαντήσω δι’ ὀλίγων πρὸς τὸν προτελευταῖον ὁμιλήσαντα τὸν ἐκπροσωπήσαντα τὰς γνώμας τῶν λεγομένων Φιλελευθέρων. Δὲν δύναμαι δηλαδὴ νὰ μὴ ἐκφράσω τὴν ἔκπληξίν μου, ὄχι διότι πρόκειται οὗτοι νὰ ἀρνηθοῦν τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῶν; διότι τοῦτο ἦτο παγκοίνως γνωστόν, ἀλλὰ διότι ἀρνοῦνται ταύτην λόγῳ τῆς πορείας τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, χωρὶς ν’ ἀκούσουν τὰς ἐπὶ τούτου ἐνεργείας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως· δηλώσαντος ὅτι ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ἤθελεν εἶσθαι ἐθνικῶς ἐπιβλαβής. Δὲν δύναμαι δὲ νὰ ἐννοήσω πῶς δύναται νὰ ἐπικριθῇ μία ἐνέργεια τὴν ὁποίαν δὲν γνωρίζει τις. Τοῦτο ἀποδεικνύει τὸν δόλον ἐκεῖνον περὶ τοῦ ὁποίου καὶ ἡμεῖς καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς οὐδέποτε οὐδεμίαν εἴχομεν ἀμφιβολίαν. Τὸ νὰ εἴπωμεν σήμερον ὅτι ἀλλαγὴ προσώπων ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων θὰ ἐπέφερε καὶ ἀλλαγὴν ἀποτελεσμάτων ἐν τούτῳ θὰ ἐσήμαινε παραχωρήσεις πρὸς τὴν πτέρυγα ἐκείνην (τῶν Φιλελευθέρων) μὴ ἀνταποκρινομένας πρὸς τὴν ἀλήθειαν τὴν ὁποίαν καὶ οἱ ἴδιοι ἐνδομύχως γνωρίζουν. Ἀλλὰ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου, τῆς ἐμπιστοσύνης δηλαδὴ τὴν ὁποίαν παρέχει ἡ διαχείρησις τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μέχρι τοῦ σημείου νὰ παρασχεθῇ αὕτη ἐντελῶς ἀνεπιφύλακτος, ὑπάρχει κἄποια ἀπόστασις τὴν ὁποίαν δημιουργεῖ τὸ κοινὸν μυστικόν, ὅτι δηλαδὴ ἡ ἐσωτερικὴ διοίκησις δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἴσως, κύριε Πρόεδρε, ἡ ἀπασχόλησις τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ζητήματι, ἴσως ἀκόμη ἡ ἀποδημία τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐδημιούργησε κατάστασιν ἐσωτερικὴν, ἡ ὁποία ἔκαμε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν νὰ ἐκφράζῃ σαφῶς τὴν δυσφορίαν του, οἱ δὲ ἀντιπρόσωποι τούτου οἱ παρέχοντες τὴν ἐμπιστοσύνην ἡμῶν διὰ τὴν διαχείρησιν τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, ἄν παρείχομεν ταύτην καὶ διὰ τὴν διαχείρισιν τοῦ ἐσωτερικοῦ, θὰ εἴμεθα εἰς κἄποιαν διαφωνίαν πρὸς τοὺς ἐντολεῖς ἡμῶν. Θὰ ἐπιθυμοῦμεν ὅθεν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις διαχειριζομένη τὸ ἐξωτερικὸν ζήτημα, ἔχοντες ἀπόλυτον πεποίθησιν εἰς τὸν πατριωτισμὸν καὶ τὴν ἱκανότητα τοῦ κ. Προέδρου αὐτῆς, ἐκφράζοντες συγχρόνως καὶ τὰς ἐπιφυλάξεις τὰς ὁποίας δημιουργεῖ ἡ πεποίθησις ὅτι ἦτο δυνατὸν ἡ ἐσωτερικὴ διοίκησις νὰ εἶναι κἄπως καλυτέρα. Ταῦτα τὰ ὀλίγα εἶχον νὰ εἴπω.

§223ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Καλογερόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§224Ν. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ὀφείλω εἰλικρινῶς νὰ ὁμολογήσω ὅτι ζωηρῶς θὰ ἐπεθύμουν ζήτημα ἐμπιστοσύνης ἐν τοιαύτῃ στιγμῇ νὰ μὴ προβληθῇ. Θὰ εἶχον τὴν ὑπομονὴν ν’ ἀναμείνω χωρὶς νὰ προκαλέσω τοιοῦτον ζήτημα, διότι πάντοτε ἐν τῇ πολιτικῇ θεωρῶ ὅτι ἡ ὑπομονὴ εἶναι ἀρετή. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα προέκυψεν. Ἡ πρότασις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀποδόντος προσοχὴν καὶ σημασίαν εἰς δημοσιεύματά τινα τοῦ τύπου ὁμιλοῦντος περὶ τοῦ φρονήματος, εἴτε τῆς μερίδος τῶν Φιλελευθέρων, εἴτε τῆς μερίδος τῶν Μεταρρυθμιστικῶν, ἦλθεν ἐνώπιον ἡμῶν. Ἀφοῦ τὸ ζήτημα προέκυψεν εἶναι ἀπαραίτητον νὰ δοθῇ ἐπ’ αὐτοῦ ἡ λύσις. Ἡ ἀφορμὴ ἡ προκαλέσασα τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ θέσῃ τὸ τοιοῦτον ζήτημα, κυρίως εἶναι συναφὴς μὲ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ὀφείλω λοιπὸν νὰ ὁμολογήσω ὅτι εἰς ἐμὲ οὐδόλως ἐγεννήθη δυσπιστία, ὅσον ἀφορᾷ τὸν πατριωτισμὸν τῶν ἰθυνόντων σήμερον τὰ κοινά, πρὸς τοὺς ὁποίους ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἔπαυσα προσωπικῶς νὰ αἰσθάνωμαι συμπάθειαν καὶ ἐκτίμησιν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰσάγων τὸ ζήτημα ἀπέφυγεν ἐπιμελῶς νὰ δώσῃ οἱανδήποτε ἐξήγησιν. Θὰ ἐδικαιούμεθα νὰ περιμένωμεν μετὰ πεντάμηνον ἐν Εὐρώπῃ διεξαγωγὴν τῶν Ἐθνικῶν ὑποθέσεων ποιάν τινα διαφώτισιν τῆς καταστάσεως ἀφ’ οὗ ζητεῖται παρ’ ἡμῶν νὰ δώσωμεν ψῆφον, ἐὰν θὰ ἐξακολουθῶμεν παρέχοντες τὴν ἐμπιστοσύνην μας εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἀναλαμβάνοντες μετ’ αὐτῆς ἀλληλεγγύη, διότι οὕτως εἶναι πράγματι ἀλληλεγγύη μετὰ τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα διεξαχθῶσιν αἱ περαιτέρω ὑποθέσεις τοῦ ἔθνους. Ὅλα δὲ ταῦτα ἄνευ οὐδεμιᾶς παροχῆς λεπτομερειῶν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως. Καὶ εἶπεν μὲν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ἐπιτρέπονται, λόγῳ ἐθνικῶν συμφερόντων, ἀνακοινώσεις λεπτομερεῖς, δυνάμεναι νὰ διαφωτίσωσιν ἡμᾶς. Τὸ κατ’ ἐμὲ δὲν ἔχω τὸ θάρρος νὰ ἀντεπεξέλθω κατὰ τῆς τοιαύτης βεβαιώσεως τοῦ ὑπευθύνου Πρωθυπουργοῦ, ἀλλ’ ἐὰν τοῦτο πρόκειται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς βάσις ἵνα διακανονισθῇ ἡ ἀλληλεγγύη ἡμῶν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως ἐπ’ ἀγνώστοις, ὀφείλω νὰ εἴπω ὅτι διστάζω νὰ προβῶ εἰς ἐξακολούθησιν τῆς ἐμπιστοσύνης μου. Καὶ τὴν γνώμην ταύτην, τὴν ὁποίαν συνεζήτησα μετὰ τῶν συναδέλφων, μετὰ τῶν ὁποίων ἔχω τὴν τιμὴν νὰ συμπράττω ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, τὴν γνώμην ταύτην εὗρον καὶ ἐκεῖνοι ὅτι εἶναι ὀρθή. Διὰ τοῦτο, κύριοι, μετὰ λύπης ἀναγκάζομαι νὰ δηλώσω, ὅτι καίτοι αἰσθανόμενος τελείαν ἐκτίμησιν πρὸς τὸν πατριωτισμὸν τῶν ὑπευθύνων Ὑπουργῶν καὶ τελείαν ἀναγνώρισιν τῶν ἀγαθῶν αὐτῶν αἰσθημάτων, μετὰ τῶν μετ’ ἐμοῦ συμπραττόντων φίλων δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν νὰ ἀναλαμβάνωμεν τὴν εὐθύνην τῆς ἀλληλεγγύης ἐπὶ τὴν διεξαγωγὴν τὴν τοιάνδε ἢ τοιάνδε τῶν ἐθνικῶν ὑποθέσεων. Ταύτην τὴν δήλωσιν ἐπιθυμῶ νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψει σημειοῦντες ὅτι ἡ δήλωσίς μου αὕτη οὐδεμίαν δύναται νὰ ἔχῃ συσχέτισιν μὲ τὴν ἐπίκρισιν καὶ τὴν πρότασιν τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος στρατηγὸς καὶ πληρεξούσιος Ἰωαννίνων ἄρτι ὑπέβαλεν, διότι ὡς πρὸς αὐτὴν διιστάμεθα τελείως. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§225ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Εὐταξίας ἔχει τὸν λόγον.

§226Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ ἀξιοτίμου πληρεξουσίου Εὐβοίας ὀλίγας λέξεις θὰ προσθέσω ὡς πρὸς τὴν ψῆφον ἐμοῦ καὶ τῶν μετ’ ἐμοῦ συμπραττόντων συναδέλφων. Δύο γεγονότα μᾶς ἀναγκάζουσιν νὰ χωρίσωμεν τὴν εὐθύνην ἡμῶν ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Τὰ γεγονότα ταῦτα εἶναι τὰ ἑξῆς. Ἡμεῖς νομίζομεν ὅτι τὸ πρώτιστον καὶ κυριώτατον μέλημα τῆς Κυβερνήσεως ἔπρεπε νὰ εἶναι ἀρχῆθεν ἡ ἀναγνώρισις τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου παρὰ τῶν Συμμάχων Δυνάμεων καὶ ἡ ἄρσις τοῦ οἰκονομικοῦ ἀποκλεισμοῦ. Παρήλθον ἔκτοτε 16 περίπου μῆνες καὶ οὐδὲν κατωρθώθη οὔτε διὰ τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ Βασιλέως, οὔτε διὰ τὴν ἄρσιν τοῦ ἀποκλεισμοῦ. Δὲν εἶναι ἄρσις οἰκονομικοῦ ἀποκλεισμοῦ τὸ ὅτι ἐδόθη εἰς ἡμᾶς δικαίωμα νὰ συνομολογήσωμεν δάνειον 15 ἑκατομμυρίων λιρῶν. Ἄρσις ἀποκλεισμοῦ θὰ ἦτο ἐὰν, αἱ Σύμμαχοι ἡμῶν Δυνάμεις, ἀναγνωρίζουσαι τὴν ὀφειλὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβον ἀπέναντι ἡμῶν, ἵνα ἐξέλθωμεν παρὰ τὸ πλευρὸν αὐτῶν, ἐξηκολούθουν νὰ δέχωνται τραβήγματα ἐπὶ τῶν πιστώσεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων μᾶς εἶχον ἀνοίξει.

§227Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ τὰ ὁποῖα δὲν ἐδέχοντο οὔτε πρὸ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὑμεῖς χαρακτηρίζετε ὡς ἀποκλεισμόν.

§228Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἴχομεν πιστώσεις 500.000.000 εἰς Ἀγγλίαν καὶ Γαλλίαν καὶ 250.000.000 εἰς Ἀμερικήν. Ἀπέναντι αὐτῶν τῶν πιστώσεων ἐξεδώκαμεν καὶ διαθέσαμεν 750.000.000 δραχμῶν. Τὰ 750.000.000 δραχμῶν δὲν εἶχον τὴν ἀντοχήν, ὅπως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, διότι ἦτο ἀκμαία ἡ πίστις τῆς Χώρας ἡμῶν, εἶχον τὴν ἀντοχήν, διότι εἶχον ἀπέναντι αὐτῶν κάλυμμα τὰς πιστώσεις, τὰς ὁποίας μᾶς εἶχον ἀνοίξει αἱ Σύμμαχοι Δυνάμεις, καὶ ἐφ’ ὅσον ὑπῆρχε αὐτὸ τὸ κάλυμμα ὄχι μόνον δὲν εὑρίσκετο ἡ δραχμὴ ἐν ὑποτιμήσει ἀλλὰ ἐν ὑπερτιμήσει.

§229Ι. ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ. Ἐδημοσίευσες καὶ συνέντευξιν εἰς τὸν «Ἐλεύθερον Τύπον» νὰ παραιτηθῇ ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος διὰ νὰ ἀνεβῇ ἡ δραχμή.

§230Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κύριοι, ἡ λίρα ἐτιμᾶτο παρ’ ἡμῶν 22 δραχμές, τὸ δὲ φράγκον 60–65 λεπτά, ὄχι διότι εἶχεν ἀντοχὴν τὸ τραπεζικὸν γραμμάτιον, ἀλλὰ διότι εἶχεν κάλυμμα. Καὶ ἐνῷ, κύριοι, ἠδυνήθημεν νὰ κάμωμεν τραβήγματα ἐπὶ τῶν πιστώσεων αὐτῶν καὶ ἐκάμαμεν τραβήγματα 15.000.000 δολλαρίων εἰς τὴν Ἀμερικὴν καὶ 6½ ἑκατομμυρίων λιρῶν εἰς τὴν Ἀγγλίαν δὲν ἐκάμαμεν τραβήγματα εἰς τὴν Γαλλίαν, ὄχι διότι τότε ἡ Γαλλία ἠρνήθη, ἀλλὰ διότι τὸ φράγκον ἐτιμᾶτο 60–65 λεπτὰ καὶ δὲν συνέφερεν νὰ κάμωμεν τραβήγματα.

§231Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐνόμιζα ὅτι ὁ κ. πληρεξούσιος θὰ ἐπελαμβάνετο συζητήσεως οἰκονομικοῦ ζητήματος, καὶ δὴ νομισματικοῦ καὶ δὴ τὴν τελευταίαν στιγμὴν ἵνα εἴπῃ αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγει. Διότι τί λέγει; Λέγει ὅτι εἴχομεν νὰ λάβωμεν 750.000.000 χρυσοῦ καὶ ὅτι αὐτὰ δὲν τὰ ἐπήραμε ἡμεῖς, διότι πρωτήτερα ἐδίδοντο. Καὶ λησμονεῖ τὰς φορολογίας. Καὶ δὲν τὰ ἐπήραμεν πρωτήτερα διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον διότι δὲν ἤθελον νὰ τὰ πάρω. Συγχαίρω τὸν κ. συνάδελφον διότι τὸ Δημόσιον ταμεῖον, καθ’ ἥν στιγμὴν ἐξεδίδητο 100.000.000 χαρτονομίσματος εὑρίσκετο εἰς κατάστασιν νὰ εἴπῃ, ὅτι δὲν τοῦ ἦτο ἐπιτετραμμένον, νὰ πάρῃ τὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα ἠδύνατο νὰ πάρῃ. Ἐὰν ταῦτα πιστεύῃ δὲν ἔχω ἤ νὰ τὸν συγχαρῶ διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὅν μελετᾷ τὰ οἰκονομικὰ ζητήματα.

§232ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν εἶπον αὐτό. Εἶπον ὅτι δὲν ἐγένοντο τραβήγματα εἰς τὴν Γαλλίαν, διότι δὲν συνέφερεν τότε, ἐφ’ ὅσον τὸ φράγκο ἐτιμᾶτο ἀντὶ 60 καὶ 65 λεπτῶν. Ἐγένοντο τραβήγματα εἰς τὴν Ἀμερικήν.

§233Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Διατὶ δὲν ἔγινεν διὰ 500.000.000 δολλάρια καὶ διὰ 12.000.000 λίρας ἐὰν τὸ φράγκον δὲν συνέφερε;

§234ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Διὰ νὰ ἔχωμεν τὸ δικαίωμα μὲ τὰ τραβήγματα, τὰ ὁποῖα ἐκάμαμεν, νὰ κρατῶμεν τὴν τιμὴν τῆς δραχμῆς. Εὐθὺς δὲ ὡς δὲν ἐπετράπη εἰς ἡμᾶς νὰ κάμωμεν τραβήγματα ἔκτοτε ἤρχισεν ἡ δραχμὴ νὰ ὑποτιμᾶται καὶ ἔκτοτε ἤρχισεν ἡ λίρα νὰ ἀνατιμᾶται ὥστε νὰ φθάσῃ μέχρις 100 δραχμ. ἡ λίρα καὶ τὸ δολλάριον μέχρι 24 δραχμ.

§235Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἀπὸ πότε ἔκτοτε;

§236ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀφ’ ὅτου ἔπαυσαν νὰ δέχωνται τραβήγματα.

§237Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Εἰς ποίαν τιμὴν εὕρομεν τὴν λίραν;

§238ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἰς τὰς 35 δραχμάς.

§239Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Καὶ διατὶ δὲν εἴχομεν τραβήγματα μέχρι τῆς 1ης Νοεμβρίου ὥστε νὰ φθάσῃ ἡ λίρα τὰς 35 δραχμάς;

§240ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Διότι δὲν ἠθέλησαν.....

§241Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠθελήσατε τὰ χρήματα; Σεῖς οἱ ὁποῖοι εἶσθε τότε ἐν ἐνεργείᾳ ἀφήνατε τὴν λίραν νὰ πάῃ 35 δραχμάς, καὶ δὲν ἐχρησιμοποιούσατε τὰ τραβήγματα. Μόνον ἄν ἦσαν γιὰ τὸ Φρενοκομεῖο θὰ τὸ ἔκαναν αὐτό.

§242ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν εἶναι φράσις αὐτή...... (Θόρυβος).

§243Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις διατὶ ἐξέδωκε χαρτὶ 300 ἑκατομμυρίων ἄν εἶχε τὰς πιστώσεις αὐτὰς εἰς τὴν διάθεσίν της;

§244ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀκριβῶς τοῦτο συνετέλεσε....

§245Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐξέδωκε διότι δὲν τῆς ἔδιναν χρήματα, δι’ αὐτὸ ἐξέδωκε.

§246ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὅταν ἠρχίσαμεν νὰ ἐκδίδωμεν πληθώραν γραμματίων δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἐκπέσῃ ἡ δραχμή, ἀλλ’ ὅταν εἴχομεν κάλυμμα διὰ 750 ἑκατομμύρια τὸ κάλυμμα αὐτὸ δὲν ἠδύνατο ἤ νὰ κρατήσῃ τὴν τιμὴν τῆς δραχμῆς, εὐθὺς ὅμως ὡς ἐξέλειπε τὸ κάλυμμα τοῦτο τότε βεβαίως ἡ λίρα ἔφθασεν εἰς 100 δραχμάς. Κύριοι, ἐν ὅσῳ αἱ Δυνάμεις αἱ Σύμμαχοι δὲν ἀναγνωρίζουσι πρὸς ἡμᾶς τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐξακολουθήσωσι πιστώνοντες ἡμᾶς μὲ τὰ ποσὰ αὐτά, διὰ τὰ ὁποῖα ἡμεῖς ἐξεδώσαμεν τραπεζικὰ γραμμάτια, δὲν ἔχει ἀρθῇ ὁ οἰκονομικὸς ἔλεγχος, ἐξακολουθεῖ ὑφιστάμενος, ὅπως ἐξακολουθεῖ ὑφισταμένη ἡ μὴ ἀναγνώρισις τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου, ἐνῷ τοῦτο ἔπρεπε νὰ εἶναι τὸ κύριον μέλημα τῆς Κυβερνήσεως.

§247Ι. ΠΑΠΑΛΟΥΚΑΣ. Ἀλλὰ εἴπατε εἰς τὴν συνέντευξίν σας εἰς τὸν «Ἐλεύθερον Τύπον»........

§248ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἕτερον ζήτημα μὲ ἀναγκάζει νὰ χωρίσω τὴν εὐθύνην μου ἀπὸ τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ ἀντιπροσωπεία ἡ ἔχουσα ἐπὶ κεφαλῆς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀνεχώρησεν ἐξ Εὐρώπης ἐπιστρέφουσα εἰς τὰ ἴδια, πότε; Καθ’ ἥν στιγμὴν ἐκαλεῖτο ἡ Συνδιάσκεψις τῶν Πρεσβευτῶν ἐν Παρισίοις διὰ νὰ λύσῃ τὸ μέγα Ἀνατολικὸν ζήτημα, καθ’ ἥν στιγμὴν λόγῳ τῆς τοιαύτης Συνδιασκέψεως ἀπήρχοντο δύο ἐπιτροπεῖαι τῆς Τουρκίας διὰ νὰ ἐξακολουθήσουν τὰς ἐνεργίας των ἡμεῖς ἀφήσαμεν ἐλεύθερον τὸ στάδιον.

§249Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἀντιπροσωπεία ἡ Ἑλληνικὴ πληροφορουμένη τὰ ἐδῶ συμβαίνοντα καὶ μανθάνουσα ὅτι σεῖς ἐν τῷ μεταξὺ εἴχετε μεταβάλει φρονήματα, ἔπρεπε νὰ ἀμφιβάλῃ ἄν εἰμπορῇ πλέον νὰ ἐξακολουθήσῃ νὰ σᾶς ἀντιπροσωπεύῃ καὶ ἰδοὺ ὅτι εἶχε δίκαιον. Πῶς τὸ λέγετε σεῖς, ὁ ὁποῖος μετεβάλλετε ἰδέας ὅτι ἔπρεπε νὰ μένῃ ἡ ἀντιπροσωπεία παρὰ τὴν μεταβολὴν τῶν ἰδεῶν σας;

§250ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αὐτοὶ εἶναι οἱ λόγοι διὰ τοὺς ὁποίους ἐθεωρήσαμεν κατὰ τὴν γνώμην μας καθῆκον νὰ ἀρνηθῶμεν ψῆφον.

§251ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Ἀργυρὸς ἔχει τὸν λόγον.

§252Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Ἀληθῶς μετὰ ψυχικῆς ἀνησυχίας κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας ἀνέμενον τὴν ὥραν, καθ’ ἥν ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις ἔμελλε νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἐξετάσεως τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων. Ἐφανταζόμην ὅτι ἦτο δυνατὸν πραγματικῶς νὰ ἐξετασθῇ ἡ οὐσία, ἡ ἐξέλιξις, αἱ βλέψεις ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος καὶ ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὡρισμένως οἱ πληρεξούσιοι θὰ εἶχον πολὺ νὰ βασανίσωσι τὰ πράγματα καὶ νὰ ἐκφέρωσι γνώμην ἐπὶ τῆς καταστάσεως καὶ ἐπὶ τοῦ πρακτέου. Ἦτο γνωστὸν ὅτι τὸ κόμμα τῶν Μεταρρυθμιστῶν ἐσκόπει, νὰ πολεμήσῃ καὶ νὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, ἦτο γνωστὸν ἐπίσης ὅτι διάφοροι πληρεξούσιοι, ὁμάδες ἀνεξάρτητοι καὶ λοιποὶ προητοιμάζοντο πρὸς μάχην καὶ δὲν δύναμαι ποσῶς νὰ ἀποδοκιμάσω τὰς διαθέσεις αὐτῶν. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ μὲν κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῶμεν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος, ἐφ’ ὅσον τὸ ζήτημα εἶναι ἐκκρεμές, ἐξ ἄλλου δὲ ἔρχεται ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος καὶ ἐγκρίνει, ἐπιδοκιμάζει, ἀποδέχεται τὰς γνώμας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐπίσης ὁ ἐκ Κοζάνης κ. Πληρεξούσιος, ὅστις καὶ κατὰ τὰς τελευταίας ἡμέρας διὰ τοῦ τύπου, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐνεφανίσθη ἀρχηγὸς σημαντικῆς κατ’ ἀριθμὸν ὁμάδος ἐπίσης ἐδήλωσεν ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἀποδεχθῇ τὴν ἀντίληψιν τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος, ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ μὲν κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔθεσεν ὅπως ἔθεσεν τὸ ζήτημα, δύο δὲ ἀρχηγοὶ κόμματος καὶ ὁμάδος, ἀπεδέχθησαν ὡς βάσιμον ὅτι δὲν δύναται νὰ γίνῃ συζήτησις δὲν ἠκολούθησαν παρὰ μετ’ ἀληθοῦς ἐκπλήξεως τὴν ὅλην συζήτησιν, ἡ ὁποία διεξήχθη ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἐγένετο ἡ πρότασις καὶ ἡ ἀποδοχὴ τῆς προτάσεως καὶ ὁ Ἀρχηγὸς ὁ τοῦ Μεταρρυθμιστικοῦ κόμματος ἀλλὰ κατ’ ἐξοχὴν ἀρχηγὸς τῆς ὁμάδος πληρεξούσιος ἐκ Κοζάνης, ἐνόμισεν, ἰδίως ὁ τελευταῖος, ὅτι ἠδύνατο νὰ θέσῃ ζήτημα ἐσωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ ἀποφανθῇ γνώμην περὶ τῆς ὑποστάσεως τῆς Κυβερνήσεως μόνον ἐπὶ τῇ βάσει τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ ζητήματος. Ὁ κ. πληρεξούσιος ἐκ Κοζάνης θέλων νὰ δικαιολογήσῃ τὴν κατεύθυνσίν του, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐξετάζων μόνον τὸ ἐσωτερικὸν ζήτημα ἠδύνατο νὰ ἀποφανθῇ γενικῶς περὶ τῆς θέσεως τῆς Κυβερνήσεως, ὁ κ. πληρεξούσιος ἐκ Κοζάνης μᾶς εἶπεν ὅτι κατ’ αὐτὰς τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἑνιαία, ἠδύνατο καὶ ἐδικαιολογεῖτο νὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἐσωτερικήν της καὶ μόνον πολιτικήν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν κ. πληρεξούσιον ἐκ Κοζάνης καὶ ὅλους ἐκείνους τοὺς λαβόντας τὴν ἑσπέραν ταύτην τὸν λόγον διὰ νὰ ἀσπασθῶσι τὴν αὐτὴν ἀρχήν, ὅτι δηλαδὴ διὰ λόγους ἐσωτερικῆς διοικήσεως δύνανται νὰ θέσωσι ζήτημα ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅταν ὑφισταμένου τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ἀναγνωρίζουν ὅτι δὲν δύνανται νὰ συζητήσουν τοῦτο; Ὑπάρχει τὸ ἀλληλέδεντον, μᾶς εἶπον, τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως καὶ τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος, ὑπάρχει τὸ ἑνιαῖον τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ ἐσωτερικῇ διοικήσει ὡς καὶ ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ ἐξωτερικοῦ ζητήματος. Ἐὰν ὁ κ. πληρεξούσιος λοιπὸν λόγῳ τοῦ ἑνιαίου νομίζῃ ὅτι δύναται νὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, χωρὶς νὰ ἐξετάσῃ τὸ κύριον, τὸ θεμελιῶδες, τὸ μοναδικὸν δύναμαι νὰ εἴπω σήμερον ζήτημα, τὸ ἐξωτερικόν, ἐὰν δύναται νὰ ἐξετάσῃ τὴν θέσιν τῆς Κυβερνήσεως μόνον ἐπὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ ζητήματος λόγῳ τοῦ ἑνιαίου, διατὶ κατὰ μείζονα λόγον, προκειμένου σήμερον κυρίως ἐξωτερικοῦ ζητήματος καὶ μὴ γενομένης συζητήσεως ἐπ’ αὐτοῦ, διατὶ δὲν χωρίζει τὸ ἐσωτερικὸν ζήτημα διὰ νὰ κρίνῃ τὸ σπουδαιότερον, τὸ ἐξωτερικόν; περὶ τοῦ ὁποίου κυρίως πρόκειται;

§253Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κρίνει ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἐσωτερικὴ διοργάνωσις ἄνευ καταστροφῆς τοῦ Ἔθνους.

§254Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Ἀλλά, κύριοι, ἐνῷ οὕτω γενικῶς ἐξετάζω τὰς δηλώσεις καὶ τὴν στάσιν ὡρισμένων πληρεξουσίων ἐπὶ τοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπησχόλησε τὴν ἑσπέραν ταύτην, εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ποιήσωμαι παρέκβασίν τινα ἴσως ἀπὸ τοῦ κανόνος τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων, καὶ νὰ ἐκφράσω τρόπον τινὰ τὴν θλῖψιν μου δι’ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εἶδον διερμηνευόμενον ἐκ μέρους τοῦ κ. πληρεξουσίου Κοζάνης, ὡς ἀντιπροσωπεύοντος κυρίως πληρεξουσίους ἐκ Μακεδονίας. Ἐν μέρει ἐξεδηλώθη ὅτι οἱ πληρεξούσιοι, οἱ ὁποῖοι παρακολουθοῦν τὸν ἐκ Κοζάνης εἶναι κυρίως Μακεδόνες. Τοῦτο ἐδηλώθη καὶ ἐνταῦθα τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ τύπου. Κύριοι, κατὰ τὰ ὀλίγα ἔτη τοῦ πολιτικοῦ μου βίου ἐτήρησα—ὅπως τηρῆται κατὰ κανόνα—τὴν ἀρχὴν τοῦ νὰ μὴ πολιτεύωμαι μὴ ἀποβλέπων εἰς τὸ σύνολον τοῦ Ἔθνους. Τὴν τοπικιστικὴν ἄποψιν βεβαίως δὲν δύναμαι νὰ παρίδω ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ ἐπιτρέψω εἰς τὴν συνείδησίν μου εἰς ζητήματα τοπικὰ νὰ ὑπαγάγῃ βλέψεις γενικωτέρας, βλέψεις ἐθνικάς. Εἶναι ἴσως γνωστὸν εἰς τοὺς παρακολουθοῦντας τὰ πολιτικὰ πράγματα τῆς Μακεδονίας ὅτι δυστυχῶς τάσεις τοπικιστικῆς πολιτικῆς ἐν Μακεδονίᾳ ἔχει ἐκδηλωθῆ ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς Μακεδονίας. Κατὰ τῶν τάσεων τούτων ἀντετάχθην ἀείποτε, καὶ δὲν θὰ παύσω νὰ ἀντιτάσσωμαι. Εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὁμιλήσω τὴν γλῶσσαν ταύτην, διότι ὁ Μακεδονικὸς λαὸς δὲν δύναται παρὰ νὰ ἐξετάσῃ ἐν τῇ συνοχῇ του τῇ γεωγραφικῇ καὶ τῇ ἐθνογραφικῇ του ὑποστάσει, καὶ νὰ μὴ αἰσθάνηται ἕν εἶδος εἰδικῆς συγγενείας, εἰδικῆς συναφείας. Ἑπομένως ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἀκολουθεῖ οἱοσδήποτε ἐκ τῶν Μακεδόνων ἀντιπροσώπων, εἶναι πολιτικὴ ἡ ὁποία ἐνδιαφέρει τὸ σύνολον τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ, καὶ κατ’ ἀντίδρασιν ἐπιδικάζει τὴν θέσιν ἑνὸς ἑκάστου τῶν πολιτευομένων Μακεδόνων. Εἶμαι λοιπὸν ὑποχρεωμένος νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην προτίθεμαι νὰ δώσω. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἀνήκω εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Εἶναι γνωστὸν εἰς στενωτέρους μου κύκλους ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν ἄνευ ἐξετάσεως τῶν πραγμάτων ν’ ἀπομακρυνθῶ ποτὲ ἀπ’ αὐτῆς. Ἀλλ’ ὅτε μία μεγάλη ὁμὰς Μακεδόνων πολιτευτῶν, μετὰ τῶν ὁποίων ὑπάρχει κοινὴ ἡ ἀντικειμενικὴ ἐνέργεια, ἔρχεται ἀπόψε καὶ δηλώνει ὑφ’ ἃς συνθήκας καὶ περιστάσεις ἐδήλωσεν ὅτι θὰ καταψηφίσῃ τὴν Κυβέρνησιν, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον, τὴν ὁποίαν θὰ δώσω τὴν ἑσπέραν ταύτην ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ὅσα μὲν εἶπον πρὸ ὀλίγου περὶ τοῦ ἑνιαίου τῆς παραστάσεως τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ ἀλληλενδέτου τῆς ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς θὰ ἦτο ἀρκετὰ διὰ νὰ δικαιολογήσουν τὴν ἰδικήν μου ψῆφον, τὴν ἀντίθετον πρὸς τοὺς συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι θὰ καταψηφίσωσι τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ μὴ ἀποβλέψω εἰς τὴν ἱστορίαν τῆς Μακεδονικῆς πολιτικῆς, καὶ δὲν δύναμαι νὰ παρίδω τὸ φαινόμενον, τὸ ὁποῖον ἡ Μακεδονικὴ πολιτικὴ θὰ παρουσιάσῃ κατὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ.

§255ΕΙΣ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ. Τί ἐννοεῖτε Μακεδονικὴν πολιτικήν; Καθορίσατέ μας.

§256Α. ΑΡΓΥΡΟΣ. Μακεδονικὴν πολιτικὴν λέγων ἐννοῶ τοῦτο, ὅτι ἡ Μακεδονία ἀπελευθερωθεῖσα ἐπολιτεύθη καὶ πολιτεύεται. Λοιπὸν ὁ Μακεδονικὸς λαὸς ὡς πολιτευόμενος λαὸς ἐτήρησε μέχρι τοῦδε ὡρισμένην καὶ ἑνιαίαν κατὰ τὸ πλεῖστον ἄν μὴ ὁλοτελῶς, ὁμόθυμον πολιτικὴν γνώμην. Τὴν ἑσπέραν ταύτην πρόκειται νὰ ἐκδηλωθῇ ὁ διχασμὸς αὐτῶν καὶ ὅπως ἐτέθησαν τὰ ζητήματα ἐρωτῶ τοὺς ἀγαπητοὺς συναδέλφους, τῶν ὁποίων τὴν γνώμην ἐκπροσωπεῖ ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Κοζάνης, νομίζουν ὅτι ἔχουν τὴν συγκατάθεσιν τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ διὰ νὰ ψηφίσουν καὶ καταψηφίσουν; (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς αἰθούσης). Ὁ Μακεδονικὸς λαὸς, κύριοι συνάδελφοι, δὲν ἐψήφισε τὸν κ. Γούναρην, ὁ Μακεδονικὸς λαὸς ἐψήφισε τὸν πολιτικὸν ἄνδρα, ὅστις κατὰ τὰς πρώτας ἐν Μακεδονίᾳ ἐκλογὰς ἐνεφανίσθη ὑπέρμαχος τῆς ἀκεραιότητος τῆς ἐδαφικῆς τῆς ὅλης μὲν βεβαίως Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἰδιαιτέρως τῆς Μακεδονίας. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀφετηρία τῆς πολιτικῆς γνώμης καὶ σκέψεως τοῦ Μακεδονικοῦ λαοῦ, ἀφετηρία τὴν ὁποίαν τὰ κατόπιν γεγονότα ἦλθον νὰ ἐνισχύσουν. Καὶ δι’ αὐτὸ ἠθέλησα νὰ κάμω ἔκκλησιν εἰς τὴν ψυχὴν τῶν ἀγαπητῶν συναδέλφων νὰ ἴδωσι κατὰ πόσον ὁ Μακεδονικὸς λαὸς θὰ συνεχώρει τὴν ψῆφον δυσπιστίας πρὸς τὴν κυβέρνησιν αὐτήν, ὅταν ὁ Μακεδονικὸς λαὸς, ὁ ὁποῖος κατ’ ἐξοχὴν ὑπέστη τὰ δεινὰ τῆς παρεμβολῆς τῆς πολιτικῆς τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ὅταν ὁ Μακεδονικὸς λαὸς γνωρίζει ὅτι ὑπολείμματα τῆς πλάνης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ κατὰ τὴν πρώτην Νοεμβρίου ἐξακολουθοῦσι νὰ παρεδρεύουσι ἐν τῷ Ἐθνικῷ τούτῳ Συνεδρίῳ ὑπονομεύοντα ὄχι ὅπως ὅλοι οἱ πληρεξούσιοι ὡμίλησαν τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἀλλ’ ὑπονομεύοντα αὐτὴν ταύτην τὴν ὕπαρξιν τῆς Ἑλλάδος. (Ἐπευφημίαι καὶ χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἐπιθυμῶ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ ἀπὸ τοὺς ἀγαπητοὺς συναδέλφους τῆς Μακεδονίας, ἂς μὴ ὑποτεθῇ,— διότι δὲν ὑπάρχει ἐν τῇ διανοίᾳ μου — ἂς μὴ ὑποτεθῇ ὅτι ἠθέλησα νὰ κάμω ἔλεγχόν τινα ἐπὶ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν εἶναι ἐλεύθεροι νὰ ἔχωσι, ἀλλ’ ἐθεώρησα καθῆκον πρῶτον πρὸς ἐμαυτόν, ἀλλὰ καὶ καθῆκον πρὸς αὐτὴν τὴν ἱστορίαν τῆς Μακεδονίας, ὑποχρέωσιν πρὸς τὴν ἱστορίαν τὴν πολιτικὴν τῆς Μακεδονίας νὰ ποιήσωμεν καὶ τὴν τελευταίαν ταύτην στιγμὴν ὑστάτην ἔκκλησιν πρὸς τοὺς συναδέλφους τῆς Μακεδονίας, οἱ ὁποῖοι, δι’ οὕς λόγους ἐνόμισαν, κατέληξαν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι ἔπρεπε νὰ δώσωσι μέλαινα ψῆφον εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἰς τοὺς ὁποίους ὅμως δὲν ἀποκλείεται κατόπιν τῆς γενομένης συζητήσεως, πάλιν πρὸς τιμήν των νὰ μεταβάλωσι τὴν τελευταίαν στιγμὴν γνώμην. (Χειροκροτήματα).

§257ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Μπούσιος ἔχει τὸν λόγον.

§258Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Ἤθελα νὰ ἀπαντήσω δύο λέξεις εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον. Καυχῶμαι ὅτι εἶμαι Μακεδών, ἀλλὰ πρὸ παντὸς εἶμαι Ἕλλην. Ὡμίλησα καὶ ἐπολιτεύθην ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὡς Ἕλλην, ἀλλ’ ὁ κ. συνάδελφος ἐνθυμεῖται πολὺ καλῶς τὴν ἀποστολήν, τὴν ὁποίαν εἶχον καὶ ἔξω τῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης ὄχι μόνον τὴν Ἑλλάδα τὴν περικλειομένην ἐντὸς τῶν στενῶν ὁρίων τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἀλλὰ καὶ τὸν Ἑλληνισμὸν σύμπαντα εἶχον ὑπ’ ὄψιν μου ὅταν ὡμίλουν.

§259ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. Σουλιώτης Νικολαΐδης ἔχει τὸν λόγον.

§260Α. ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ. Καταψηφίζω τὴν Κυβέρνησιν, κύριοι, διότι ἔχω τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι θὰ εὑρεθῇ ἀσφαλῶς καλλιτέρα ταύτης καὶ ὅτι θὰ τηρηθῇ ἀλώβητος ἡ ἐλευθερία τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἥτις θ’ ἀποκατασταθῇ ὑπὸ ἄλλης σχηματισθησομένης Κυβερνήσεως.

§261ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Ἀναστασόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§262Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τῶν ἀρχηγῶν τῶν ἄλλων πολιτικῶν κομμάτων, μνήμων ἐγὼ τῆς ψήφου τῆς 1ης Νοεμβρίου τοῦ 1920 καὶ ἀδιαφορῶν διὰ τὴν τύχην τῆς Κυβερνήσεως, εὑρίσκω ἀδικαιολόγητον τὴν σπουδὴν τῶν κ. κ. πληρεξουσίων τῶν ἐπιδιωκόντων νὰ καταρρίψωσι τὴν Κυβέρνησιν κατὰ τὰς παραμονὰς αὐτῆς τῆς λύσεως τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ζητημάτων καὶ νὰ δημιουργήσωσιν οὕτω, οὐχὶ ἐξυπηρέτησιν ἀλλὰ βλάβην τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Αἱ θύραι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐκρούσθησαν πολλάκις, κύριοι, ἀλλ’ ἠνεώγησαν αὗται τότε μόνον, ὅτε οἱ ἰσχυροὶ τῆς Γῆς εὑρέθησαν πρὸ ἑνιαίου πολιτικοῦ καὶ πολεμικοῦ μετώπου. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ λάβωσιν αὗται ἤδη ὑπ’ ὄψιν ἡμᾶς διεσπασμένους καὶ διχογνωμοῦντας εἰς τὰ σπουδαιότερα τῶν ζητημάτων ἡμῶν; Φρονῶ ὅτι ἐκ μιᾶς ὀλιγοχρονίου ἀναβολῆς τῆς κρίσεως τῶν κυβερνητικῶν πράξεων, καὶ τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν ζητήματα θὰ ὠφεληθῶσι καὶ τοῦ ἐσωτερικοῦ ζητήματος θὰ ἀποφευχθῶσι νέαι δυσχέρειαι δυνάμεναι νὰ προέλθωσιν ἐκ μιᾶς Ὑπουργικῆς κρίσεως. Ποιοῦμαι ἔκκλησιν πρὸς τὸν πατριωτισμόν, τὴν πολιτικὴν σύνεσιν, τὴν ἀξίαν τῶν κ. κ. πληρεξουσίων, νὰ μὴ σπεύδωσι κατὰ τοιοῦτον τρόπον εἰς τὴν δημιουργίαν εὐκόλου ἴσως Ὑπουργικῆς κρίσεως, δυσκόλου ὅμως κυβερνητικῆς ἀνοικοδομήσεως, ἥτις ἤθελεν ἐμφανίσει ἡμᾶς πρὸς τὸν ἔξω κόσμον εἰς ἔκρυθμον κατάστασιν, μάλιστα μετὰ τὴν ἀναξίαν εἰκόνα τῆς ἐμπαθείας, ἥτις ἐν τῇ παρούσῃ συζητήσει κατεδείχθη, ἤθελεν ἐμφανίσει ἡμᾶς πλειότερον εὐαισθήτους διὰ τὴν ἀρχὴν ἤ τὴν ἰδέαν τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος. Ἡ τοιαύτη διάσπασις, ἡ τοιαύτη ἐμπαθὴς συζήτησις, ἡ γενομένη τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐν τῇ τάξει τῶν συναγωνισθέντων, ὅπως ἀνατείλῃ ἡ 1η Νοεμβρίου, ἐξυπηρετεῖ καὶ τὸ πολιτειακὸν καθεστώς, ὅπερ ἀπέρρευσε μὲ τόσας θυσίας καὶ ἀγῶνας ἐκ τῆς λειτουργίας τοῦ λαοῦ τῆς 1ης Νοεμβρίου. Ἔχω τὴν τιμὴν νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς ὅτι ἐγὼ θὰ ψηφίσω τὴν Κυβέρνησιν μὲ ὑψηλὴν τὴν συνείδησιν ὅτι ἐπιτελῶ τὸ καθῆκον μου κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην ὥραν, τὸ καθῆκόν μου πρὸς τὴν πατρίδα, θέλω δὲ ἀτενίσει ὑπερήφανος τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅταν λογοδοτήσω διὰ τοῦτο. Ἐκεῖνοι οἵτινες θὰ εἶναι συντελεσταὶ μιᾶς τυχὸν ἀλογίστου ἐκτάσεως πολιτικῆς κρίσεως τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἄς ἀναμετρήσωσι τὴν βαρυτάτην εὐθύνην, ἥν ἀναλαμβάνουσιν ἀπέναντι τοῦ λαοῦ τῆς Ἑλλάδος, ἐμφανίζοντες οὐχὶ ἰσχυρὸν καὶ ἑνιαῖον ὅπως τὸ πολεμικὸν καὶ τὸ πολιτικὸν μέτωπον τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῶν συμμάχων. Ἡ εὐθύνη ἐπ’ αὐτούς. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω, κύριε Πρόεδρε καὶ κύριοι πληρεξούσιοι, οὐχὶ δικαιολογῶν τὴν ψῆφον μου, ἀλλὰ τονίζων ὑπερηφάνως ὅσον καὶ ἀληθῶς, ὅτι ψηφίζων ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ὑπηρετῶ τὴν πατρίδα. (Ραγδαῖα χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§263ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὡς πόρισμα τῶν γενομένων συζητήσεων κατετέθη εἰς τὸ προεδρεῖον παρὰ τῶν πληρεξουσίων κ.κ. Σ. Τσιακοπούλου, Γ. Κρεστενίτου, Π. Μπούτου, Κ. Οἰκονομίδου καὶ Α. Μισυρλῆ ἡ ἑξῆς πρότασις (ἀναγινώσκει): «Ἡ Ἐθνικὴ Συνέλευσις μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐκφράζει τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν». Ἡ πρότασις αὕτη θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Παρακαλῶ ὅπως προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ.κ. Λ. Τζωρτζόπουλος, Μ. Βολουδάκης καὶ Ν. Καλέλλης.

§264ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Νὰ κενωθῇ ἡ αἴθουσα, κ. Πρόεδρε.

§265ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐξέλθωσι τῆς αἰθούσης πάντες οἱ μὴ πληρεξούσιοι. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Διενεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν ψηφολεκτῶν κ.κ. Μ. Βολουδάκη, Λ. Τζωρτζοπούλου καὶ Ν. Καλέλλη τοῦ κ. Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ.κ. πληρεξουσίων κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§266ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾶ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§267ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή, (ἀναγινώσκει). Παρόντες κατὰ τὴν ψηφοφορίαν ἐν ὅλῳ 331. Ἐξ αὐτῶν 13 Ὑπουργοὶ ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἐψήφισαν ἑπομένως ἐν συνόλῳ 318. Ἐξ αὐτῶν 155 ὑπὲρ τῆς προτάσεως, 162 κατὰ καὶ εἷς ἠρνήθη. Ἑπομένως ἡ πρότασις ἀπερρίφθη. Ἐκ τῶν ἄνω δύο μετ’ ἐπιφυλάξεως.

§268Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ παραιτηθῇ, εὑρισκόμεθα ἐν Ὑπουργικῇ κρίσει· ἑπομένως παρακαλῶ τὴν Συνέλευσιν νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας μέχρι διευθετήσεως τῆς Ὑπουργικῆς κρίσεως καὶ καταρτισμοῦ τῆς νέας Κυβερνήσεως, ὅπως αὕτη ἐμφανισθῇ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως.

§269ΠΟΛΛΟΙ ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§270ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 1.10′ π.μ.).