1920.08.25

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 71η

τῆς 25ης Αὐγούστου 1920

Προεδρία κ. Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

(Ὥρᾳ 5.10′ μ.μ.)

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα.

§2Θ. ΣΟΦΟΥΛΗΣ (Πρόεδρος τῆς Βουλῆς). Αἴσθημα πανηγυρικῆς χαρᾶς συνενώνει ἡμᾶς σήμερον, πρὸς ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, καὶ αἴσθημα εὐλαβοῦς εὐγνωμοσύνης, ὅτι εὐδόκησεν ἡ θεία Πρόνοια νὰ εὐλογήσῃ δαψιλῶς τοὺς ἡρωϊκοὺς ἀγῶνας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ τὰς ὑπερανθρώπους προσπαθείας τοῦ ποδηγετοῦντος αὐτὸν Κυβερνήτου. Μία νέα τρισένδοξος σελὶς προστίθεται εἰς τὴν τόσον πλουσίαν εἰς δόξαν Ἑλληνικὴν Ἱστορίαν, σελὶς ἐπὶ τῆς ὁποίας ἡ εἱμαρμένη τῆς Ἑλλάδος ἐχάραξε διὰ τῆς χειρὸς τοῦ Ἐλευθερίου Βενιζέλου τὸν τελικὸν θρίαμβον τῶν ἁγίων τοῦ Ἔθνους πόθων. Λαοὶ ὁμόφυλοι, ἀπ’ αἰώνων δυναστευόμενοι, λαοὶ ἀδελφοί, ἀπ’ αἰώνων κεχωρισμένοι, ἑνοῦνται σήμερον ἐλεύθεροι εἰς τοὺς κόλπους τῆς Μεγάλης μητρὸς Ἑλλάδος, εἰς ἕνα στοργικὸν ἐναγκαλισμὸν αὐτῆς. Καὶ ὑπὸ τὴν θερμὴν πνοὴν τοῦ μητρικοῦ ἀσπασμοῦ ἀνίστανται εἰς νέαν ζωὴν περιλημένα τῆς Ἑλλάδος τέκνα, ἡ Σμύρνη (χειροκροτήματα) καὶ μετ’ αὐτῆς ἡ Ἰωνία, ἡ λεπτὴ μήτηρ ἑνὸς ἐξόχου πολιτισμοῦ, ἡ Ἰωνία, τῆς ὁποίας ἑκάστη πτυχὴ σκεπάζει καὶ μίαν ἔνδοξον Ἑλληνικὴν ἀνάμνησιν· ἡ Θράκη (χειροκροτήματα) ἡ πολυπαθὴς καὶ πολυφίλητος Θράκη, ἡ περικλείουσα κατὰ τοὺς χρόνους τῆς Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας τοὺς θερμοτέρους καὶ ἰσχυροτέρους παλμοὺς τοῦ Γένους, καὶ τὰ Δωδεκάνησα (χειροκροτήματα) ἡ μικρὰ αὕτη, ἀλλὰ παναρχαία καὶ ἀμόλυντος δι’ ὅλων τῶν αἰώνων κοιτὶς ἁγνοῦ, ἀκραιφνοῦς δυνατοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εἰς ἀντάλλαγμα δὲ τῆς δωρουμένης ἐλευθερίας, τὰ θερμὰ αὐτὰ τέκνα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀποδίδουσιν εἰς τὴν Πατρίδα ὄχι μόνον εὐγνωμοσύνην καὶ τὴν μέθην τοῦ ἐθνικοῦ των ἐνθουσιασμοῦ, ἀλλὰ εἰσκομίζουσι καὶ γενναῖον τὸν ἔρανόν των εἰς τὸ κοινὸν ἐθνικὸν κεφάλαιον, ἐνισχύουσι τὴν ψυχικὴν καὶ πνευματικὴν εὐρωστίαν τῆς Ἑλλάδος καὶ προσθέτουσι νέα νεῦρα εἰς τοὺς βραχίονας αὐτῆς. Διὰ τῆς συγχωνεύσεως αὐτῆς τῶν ποικίλων μορφῶν καὶ ποικίλων ἰδιοφυιῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἰς μίαν ζωντανὴν ἑνότητα, συντελεῖται σήμερον μία θαυμασία κρᾶσις τῆς πολυσυνθέτου Ἑλληνικῆς ψυχῆς, παρέχουσα τὴν ζωτικὴν δύναμιν εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ ἐκπληρώσῃ τὴν μεγάλην αὐτῆς Ἱστορικὴν ἀποστολὴν καὶ νὰ δημιουργήσῃ ἕνα νέον Ἑλληνικὸν πολιτισμόν. Ἀναλαμβάνοντες τὴν ἱερὰν ἡμῶν Ἐθνικὴν κληρονομίαν, ὄχι ὡς κατακτηταὶ, οὔτε ὡς ἐκδικηταί, ἀλλ’ ὡς νικηταὶ ἐλευθερωταὶ πατρίων ἐδαφῶν, ἀπευθύνομεν τὸν πρῶτον αὐτὸν ἐπίσημον χαιρετισμὸν τῆς Ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας, ὄχι μόνον πρὸς τοὺς ὁμοφύλους ἡμῶν λαοὺς τῶν νέων χωρῶν, ἀλλά, μὲ τὸ αἴσθημα τὸ διακρῖνον ἀνέκαθεν καὶ κατ’ ἐξοχὴν τὴν Ἑλληνικὴν φυλὴν, μὲ τὸ αἴσθημα εὐγενοῦς φιλανθρωπίας τείνομεν τὴν χεῖρα καὶ πρὸς τοὺς πρώην δεσπότας, λησμονοῦντες ἐν μιᾷ στιγμῇ τὰς θλίψεις καὶ πικρίας καὶ μαρτύρια αἰώνων ὅλων. Ὅπου κυματίζει σήμερον ἡ Ἑλληνικὴ σημαία, δὲν ὑπάρχουν πλέον δυνάσται καὶ δοῦλοι, δὲν ὑπάρχουν δήμιοι καὶ θύματα. Ὑπὸ τὴν σκιὰν τῆς Ἑλληνικῆς σημαίας θὰ παρακάθηνται, Ἕλληνες καὶ Μουσουλμᾶνοι καὶ Ἰσραηλῖται καὶ ὅσοι ἄλλοι λαοὶ θὰ ζήσουν μεθ’ ἡμῶν, ἐλεύθεροι πολῖται μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς πατρίδος μὲ ἴσας ὑποχρεώσεις. Πλὴν τοῦ ἀπολύτου δὲ σεβασμοῦ πρὸς τὰς θρησκευτικὰς αὐτῶν πεποιθήσεις, ἡ Ἑλλὰς χαρίζει καὶ πρὸς τοὺς Μουσουλμάνους ἐλευθερίαν, οἵαν οὐδέποτε πρότερον ἐγνώρισαν, καὶ δικαιοσύνην, οἵαν οὐδέποτε ὠνειρεύθησαν, ὑπὲρ πάντα δὲ τὰ ἄλλα ἀγαθὰ φέρει πρὸς αὐτοὺς ἡ Ἑλλὰς καὶ τὸ φῶς τοῦ πολιτισμοῦ, τοῦ ἀνθρωπισμοῦ. Κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, κατὰ τὴν ὁποίαν μέλλει νὰ τεθῇ ἐνώπιον ἡμῶν ἡ μετὰ τῆς Τουρκίας συνθήκη εἰρήνης, νομίζω ἱερὰν ὑποχρέωσιν, νὰ διερμηνεύσω τὴν βαθυτάτην εὐγνωμοσύνην τῆς Ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας πρὸς τοὺς συμμάχους καὶ φίλους ἡμῶν, τοὺς μεγαλοφρόνως ἀναγνωρίσαντας καὶ κατακυρώσαντας τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν δίκαια. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι ὑπέρ τῶν Συμμάχων). Ἡ ἐτυμηγορία των αὕτη δὲν εἶναι μόνον τὸ πρέπον ἔπαθλον τῆς Ἑλληνικῆς ἀνδρείας, δὲν εἶναι μόνον ἡ δικαία ἀμοιβὴ τῆς γενναίας συμβολῆς τοῦ Ἔθνους εἰς τὴν μεγάλην ὑπὲρ τοῦ πολιτισμοῦ συμμαχικὴν νίκην, ἀλλ’ εἶναι ἐπανόρθωσις στυγερωτάτου ἀδικήματος τῆς Ἱστορίας, ἱκανοποιοῦσα αὐτὴν τὴν ἀνθρωπίνην συνείδησιν. Αὐτομάτως φέρεται ἡ ψυχὴ καὶ ὁ νοῦς ἡμῶν καὶ κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην πρὸς τὸν μαχόμενον ἔτι γενναῖον στρατόν μας διὰ τῆς λόγχης τοῦ ὁποίου ἐχαράχθησαν τὰ νέα ὅρια τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος, διὰ τῆς λόγχης τοῦ ὁποίου ἐκάμφθη καὶ ἐξηναγκάσθη κατακτητὴς ἀνηλεὴς καὶ δεσπότης ἀμείλικτος νὰ παραχωρήσῃ εἰς τὸ Ἔθνος τὴν κληρονομίαν αὐτοῦ. Μετὰ θαυμασμοῦ, μετὰ στοργῆς καὶ εὐγνωμοσύνης ἀπευθύνομεν τὸν θερμότατον ἡμῶν χαιρετισμὸν πρὸς τὸν ἡρωϊκὸν μας στρατὸν τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, εὐλογοῦντες τοὺς νέους αὐτοῦ ἀγῶνας καὶ ἐπευφημοῦντες τὰς νέας αὐτοῦ νίκας. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ). Ἄς κλίνωμεν εὐλαβῶς καὶ ἄς ἀποδώσωμεν τὸν φόρον τῆς λατρείας καὶ τῆς εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς νεκροὺς, τοὺς ἥρωας νεκροὺς, ὅσοι ἔπεσαν ἐν τῇ μέθῃ τῆς νίκης μὲ τὸ γλυκὺ ὅραμα ἐν τῇ ψυχῇ τῆς ἀναγεννωμένης Ἑλλάδος καὶ πρὸς τοὺς ἀναριθμήτους, τοὺς ἀνωνύμους, τοὺς ἀμάχους νεκροὺς τοὺς ἀπ’ αἰώνων μέχρι τῆς χθὲς μάρτυρας τῆς Πατρίδος. (Πάντες οἱ Βουλευταὶ ἐγείρονται καὶ ἀσκεπεῖς ἀναφωνοῦσιν: «Αἰωνία των ἡ μνήμη»). Ἡ μεγάλη Ἑλλάς, διὰ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς τόσον ἀγαλλόμεθα καὶ ὑπερηφανευόμεθα, ἐκτήθη ἀντὶ ἀνυπολογίστου τιμήματος θυσιῶν, τιμήματος αἵματος, δακρύων καὶ ἱδρῶτος ὄχι μιᾶς ἢ δύο, ἀλλ’ ὑπὲρ δεκαπέντε ὅλων γεννεῶν. Ἐὰν ἡ ἀρχαία Ἑλλὰς καλεῖται δικαίως ὑπὸ τῆς Ἱστορίας ἡ «Αἰωνία Ἑλλάς», ἡ «Ἀθάνατη Ἑλλάς», δι’ ὅσα ἀληθῶς ἀνέφικτα ἐδημιούργησε καὶ ἐχάρισεν εἰς τὴν ἀνθρωπότητα τὸ Ἑλληνικὸν πνεῦμα, δικαίως ἐπίσης πρέπει νὰ νομίζηται ἀθάνατος ἡ Ἑλλὰς δι’ ὅσα ἔπαθε καὶ ἐμόχθησε, δι’ ὅσα ἐμαρτύρησε καὶ ὑπέφερεν ὑπὸ τῶν ἐπιδρομέων, τῶν πορθητῶν καὶ τῶν κατακτητῶν αὐτῆς. Τὸ λεγόμενον «Ἑλληνικὸν θαῦμα» δὲν ἀποτελεῖ μόνον ἡ φωτεινὴ δημιουργία τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος· μεγαλείτερον θαῦμα εἶναι ἡ δύναμις τῆς ἐγκαρτερήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἰς τὰς συμφορᾶς τῆς σκοτεινῆς δουλείας, ἡ ἀκλόνητος πίστις αὐτοῦ καὶ ἡ ἀνένδοτος καὶ μαρτυρική του θέλησις. Ἡ ἀθανασία τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς δὲν εὑρίσκεται μόνον εἰς τὰς περγαμηνάς, τὰ περίλαμπρα ἐκ τῆς ἀρχαιότητος μνημεῖα, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς πενιχροὺς, τοὺς ταπεινούς, τοὺς λησμονημένους τάφους τῶν μαρτύρων τοῦ Ἔθνους. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ζήσας ἐπὶ αἰῶνας ὅλους ὡς ζωντανὸς νεκρός, ἄνευ ὕπνου καὶ τάφου, διέσωσε καὶ ὑπὸ τὸν βαρὺν ὀγκόλιθον τῆς τυρανίας, τὸν πιέζοντα τὰ στήθη αὐτοῦ, κάλλος καὶ δύναμιν ψυχῆς, οἵαν μάτην ἀναζητεῖ τις, ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας ἐν τῇ Ἱστορίᾳ ἄλλων λαῶν. Ἡ ἀγάπη τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ πρὸς τὴν ἐλευθερίαν, ἡ προσήλωσίς του πρὸς τὰ ἰδανικὰ τοῦ Ἔθνους, ἡ ἀφοσίωσις αὐτοῦ πρὸς τὴν ἰδέαν τῆς Πατρίδος, δὲν ἔχει ἐν τῇ Ἱστορίᾳ ἐφάμιλλον κατὰ τὴν δύναμιν τοῦ αἰσθήματος καὶ τῆς ἐθελοθυσίας, εἰμὴ μόνον ἴσως τὴν μαρτυρικὴν πίστιν τῶν πρώτων χριστιανῶν. Ὅταν τὸ ἱερὸν σταυροφόρον λάβαρον τοῦ Γένους ἐκυλίσθη αἱματοβαφὲς κατὰ γῆς, δὲν ἐσβέσθη καὶ τὸ ὅραμα τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, ἀλλὰ παρέμεινεν χαραγμένον ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ Ἔθνους, ὡς τὸ φωτεινὸν σύμβολον τῆς δικεφάλου αὐτοῦ πίστεως, πατρίδος καὶ θρησκείας, εἰς μίαν ἀχώριστον ἔννοιαν. Διὰ τοῦτο καὶ τὸ τελευταῖον ψυχορράγημα τῆς Ἑλληνικῆς Αὐτοκρατορίας δὲν συνώδευσαν θρῆνοι ἀπεγνωσμένοι, ἀλλὰ φωνὴ παρήγορος, τὴν ὁποίαν ἐνέπνεεν ἡ ἀκράδαντος θέλησις καὶ πεποίθησις τοῦ Ἔθνους, ὅτι «πάλι μὲ χρόνια μὲ καιρούς, πάλι δικά μας θἆνε». Καὶ ὑπὸ τὰς τραγικωτάτας περιπετείας καὶ ἐν μέσῳ τῆς μᾶλλον θλιβερᾶς καὶ μᾶλλον σκληρᾶς πραγματικότητος, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργει ἡ θαυμαστὴ μέν, ἀλλὰ ἄνισος πάλη ἀδυνάτου πρὸς κραταιόν, οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἔπαυσεν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ τῶν ἰδεωδῶν τῆς Φυλῆς, ἔχων ὡς μόνον ἐφόδιον, τὸ ἀποκλειστικόν, ἄλλως ἐφόδιον παντὸς ἡρωϊσμοῦ, τὴν πίστιν πρὸς ἑαυτὸν, τὴν πίστιν τὴν σώζουσαν τὰ Ἔθνη. Καὶ πῖπτον τὸ Ἔθνος καὶ κατακλυζόμενον οὐδέποτε ἀπεχωρίσθη τοῦ ὀνείρου μιᾶς μεγάλης καὶ ἰσχυρᾶς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἤγειρε μετὰ πᾶσαν συμφοράν, ἐκ νέου τὴν κεφαλὴν εὐθαρσῶς, προαλειφόμενον εἰς νέας πάντοτε μεγαλυτέρας θυσίας. Καὶ ἐπὶ τέλους ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ τὸ ἡρωϊκόν του, τὸ ἀθάνατον 21, τὸ μέγιστον καὶ λαμπρότερον θαῦμα τοῦ αἰῶνος ἐκείνου. Μετὰ τοὺς αἱματηροὺς αὐτοὺς ἀγῶνας καὶ μετὰ τὴν ἐλευθέρωσιν ἑνὸς μικροῦ μέρους τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐπῆλθε διχασμὸς τοῦ ἐλευθέρου Ἔθνους εἰς αὐτὸ, καὶ δὲν ἐδείκνυε τοῦτο σημεῖα ζωῆς, παρὰ μόνον εἰς παροδικοὺς κλονισμούς. Ὁ μαρασμὸς, τὸν ὁποῖον ἐνέχυσε μία συνεχὴς μικρόψυχος πολιτικὴ, ἐνάρκωσε τὰς δυνάμεις, ἐνάρκωσεν ἀλλὰ δὲν ἐνέκρωσεν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Ἅμα δ’ ὡς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἠνωτίσθη τὴν φωνὴν καὶ ἠσθάνθη τὸν ἔνθεον παλμὸν ἐκείνου, ὃν ἀνέμενεν ὡς τὸν προωρισμένον ὑπὸ τῆς Θείας Προνοίας ὁδηγὸν τῆς Φυλῆς, ἀνέστη ἐκ τῆς νεκροφανείας ἀκμαιότερος, εὐρωστότερος, μὲ ἀκράτητον καὶ πάλιν τὸν ἐνθουσιασμόν, μὲ ἀκράτητον τὴν ἐθελοθυσίαν. Καὶ ταχύς, ἀκάθεκτος, ἐν μέσῳ θαυμασίων τροπαίων, ἀνῆλθεν ἐντὸς μιᾶς δεκαετίας τὸν ἔνδοξον αὐτὸν ἀνήφορον, ἐκπληρῶν διὰ τῶν νέων του θριάμβων τὸν ἱερὸν ὅρκον, ὃν ἔδωκαν οἱ μεγαλότολμοι ἐκεῖνοι ἱδρυταὶ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐλευθερίας, καὶ συμπληρῶν διὰ τῶν νέων αὐτοῦ νικῶν τὸ ἐθνικὸν πρόγραμμα τῶν πατέρων, τὸ γραφὲν δι’ αἵματος καὶ ἐπισφραγισθὲν διὰ μαρτυρίων. Ἡμεῖς, οἱ ζῶντες ἐντὸς τῶν πραγμάτων, δὲν αἰσθανόμεθα ἴσως ἐπαρκῶς τὸ μέγεθος τοῦ συντελεσθέντος ἐθνικοῦ θαύματος· αἱ ἐπιγιγνόμεναι ὅμως γενεαί, συγκρίνουσαι τὴν θαυματουργὸν αὐτὴν δεκαετίαν πρὸς τὸ ἀμέσως προηγούμενον παρελθόν, θὰ μακαρίσωσιν ἡμᾶς, ὅτι ηὐτυχήσαμεν νὰ ζήσωμεν εἰς τὴν ἐνδοξοτέραν ταύτην πολιτικὴν περίοδον τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅτι ηὐτυχήσαμεν νὰ ἴδωμεν τὴν Πατρίδα συγκροτουμένην εἰς μέγα καὶ ἰσχυρὸν κράτος, ὅσον οὐδέποτε πρότερον ὑπῆρξεν ἡ Ἑλλάς. Κράτος ἰσχυρόν, μὲ ὅρια πολιτικὰ ἐγγύτατα πρὸς τὴν πόλιν τῶν ἁγιωτάτων πόθων καὶ τῶν ἱερωτέρων παραδόσεων τοῦ Ἔθνους, ὅρια πολιτικὰ ταυτιζόμενα σχεδὸν πρὸς τὰ ἐθνικά, ἀλλὰ μὲ πολὺ εὐρύτερα ἠθικά, πνευματικὰ ὅρια. Διότι ἡ Ἑλλὰς σήμερον ἕλκει πρὸς ἑαυτὴν τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὰς συμπαθείας καὶ τὴν προσοχὴν τοῦ κόσμου, ὄχι μόνον ὡς ἡ πατρὶς τῶν προγόνων καὶ πατέρων, ἀλλ’ ὡς Πατρὶς ἡμῶν καὶ τῶν τέκνων ἡμῶν, ὄχι ὡς ἡ κληρονόμος μόνον καὶ θεματοφύλαξ παλαιᾶς νεκρᾶς δόξης, ἀλλ’ ὡς ζωντανὸς παράγων, ὡς μία ζῶσα δύναμις καὶ ζῶσα δημιουργία προόδου καὶ πολιτισμοῦ. Ξένη ἀνέκαθεν πρὸς τὸ πνεῦμα τὸ κατακτητικόν, δὲν φιλοδοξεῖ βεβαίως καὶ σήμερον ἡ Ἑλλὰς πολιτικὴν ἡγεμονίαν μεταξὺ τῶν λαῶν τῆς Ἀνατολῆς· θεωρεῖ ὅμως ἱστορικὴν τὴν ὑποχρέωσιν καὶ πρὸς ἑαυτὴν καὶ πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα ὅλην, νὰ διεκδικήσῃ εἰς τὸ στάδιον τῆς εἰρηνικῆς ἁμίλλης πνευματικὴν ἡγεμονίαν, ἐκπολιτιστικὴν ἡγεμονίαν, δικαιοῦσα καὶ τὰς ἰδίας αὐτῆς μεγάλας θυσίας καὶ μεγάλας προσδοκίας, ἃς στηρίζουσιν ἐπ’ αὐτῆς σήμερον οἱ Σύμμαχοι καὶ φίλοι. Ἡ Ἑλλὰς ἀναλαμβάνουσα σήμερον τὴν ἔνδοξον αὐτῆς ἐν τῇ ἱστορίᾳ θέσιν δὲν δύναται νὰ λησμονήσῃ ὅτι τὸ ἔμβλημα τῆς ἀριστοκρατικῆς εὐγενείας τῆς Φυλῆς ἦτο ἀνέκαθεν «αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπέροχον ἔμμεναι πάντοτε». Ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων σᾶς ἐπαναβλέπει, κύριε Πρόεδρε, μετὰ βαθυτάτης συγκινήσεως σήμερον καὶ σᾶς ὑποδέχεται θριαμβευτήν, ἐλευθερωτὴν καὶ τραυματίαν, ἥρωα καὶ μάρτυρα εἰς τὸν ὑπὲρ Πατρίδος ἀγῶνα, εὐλογεῖ δὲ τὸν Θεὸν ὅτι ἵλεως ὡς πάντοτε καὶ φιλόφρων πρὸς τὴν Ἑλλάδα ἔσωσε πάλιν τὴν πατρίδα ἀπὸ ἀφαντάστου συμφορᾶς, προστατεύσας τὴν ζωὴν ὑμῶν. Κύριε Πρόεδρε· αἱ μεγάλαι ἀρεταὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἦσαν εἰς τὰς χεῖράς σας μόνον τὸ πολύτιμον ὑλικόν, ἐξ οὗ σεῖς, ὁ μέγας καλλιτέχνης, ὁ μέγας δημιουργὸς ἐφιλοτεχνήσατε τὸ μεγαλοπρεπὲς ἐθνικὸν οἰκοδόμημα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἐστεγάσατε σύμπασαν τὴν Φυλήν, ἐλευθέραν καὶ ἡνωμένην ἐν δυνάμει. Ἄνευ ὑμῶν καὶ αἱ τιμιώτεραι τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἀρεταὶ θὰ παρέμενον ὑλικὸν κατακείμενον, ὑλικὸν νεκρόν. Σεῖς ὑπήρξατε ἡ ψυχή, ὁ νοῦς καὶ ὁ ὀφθαλμὸς τῆς Ἑλλάδος, σεῖς τὸ φῶς, τὸ ὁποῖον ἐφώτισε τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς τιμῆς καὶ τοῦ καθήκοντος καὶ ὡδήγησεν αὐτὸν μετὰ δόξης καὶ τιμῆς εἰς τὸ τέρμα τῶν πεπρωμένων τῆς Φυλῆς. Μεταξὺ τῶν ὀλιγίστων ἐκλεκτῶν, τῶν ὀλιγίστων ἀθανάτων τῆς παγκοσμίου ἱστορίας, οἱ ὁποῖοι τιμῶνται ἐν τῇ μνήμῃ τῆς ἀνθρωπότητος ὡς ἀναμορφωταὶ ἐθνῶν, ὡς δημιουργοὶ μεγάλων Κρατῶν, ὡς πατέρες τῆς ἰδίας αὐτῶν πατρίδος, ἐν τοῖς πρώτοις θὰ μνημονεύηται τὸ ὄνομά σας, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει Ἱστορία. (Πάντες οἱ Βουλευταὶ ἐγειρόμενοι ζητωκραυγάζουσιν, ἀσκεπεῖς, καὶ ἐπευφημοῦσιν τὸν κύριον Πρωθυπουργόν). Καὶ ὑπὲρ τὸ γιγάντιον ὑμῶν ἔργον, ἔτι μᾶλλον θὰ θαυμάζηται καὶ θὰ ἐμπνέῃ καὶ θὰ φωτίζῃ ὡς ἱστορικὸν δίδαγμα ἐσαεὶ ἠθικὴ λάμψις, ἡ ἠθικὴ δύναμις τῆς ψυχῆς σας. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς βλέπων σᾶς, τὸν Κυβερνήτην του, τιμώμενον ὡς ἴσον πρὸς τοὺς μεγίστους τῆς γῆς ἄνδρας, αἰσθάνεται ὅτι τοῦτο ὀφείλεται ὄχι εἰς τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἰσχὺν τὴν ὁποίαν ἐκπροσωπεῖται ὡς Κυβερνήτης τῆς χώρας, ἀλλὰ εἰς τὸν σεβασμὸν τὸν ὁποῖον ἐμπνέει τὸ ἠθικὸν, τὸ ψυχικόν σας μεγαλεῖον. Ἠγαπήσατε ὡς οὐδεὶς ἄλλος τὴν Πατρίδα, εἰλικρινῶς καὶ μεγαλοφυῶς, μὲ πίστιν ἐμπνευσμένου προφήτου, πίστιν πρὸς τὸν ἑαυτόν σας καὶ πίστιν πρὸς τὸ Ἔθνος καὶ ἐθεωρήσατε τὴν ἐξουσίαν ὡς ἱερὰν ἀποστολὴν καὶ ὑπεράνθρωπον εὐθύνην. Ἀληθῶς μέγας, διότι τὸ μεγαλεῖόν σας καὶ τὴν δόξαν σας ἐζητήσατε εἰς τὸ μεγαλεῖον καὶ τὴν δόξαν τῆς Πατρίδος. Εἰς σᾶς ἐπεφύλαττεν ἡ ἀγαθὴ μοῖρα τῆς Ἑλλάδος τὸν ἔνδοξον κλῆρον νὰ δώσητε σάρκα καὶ ὀστᾶ εἰς τὴν Πανελλήνιον ἰδέαν, τὴν ὁποίαν εἰς μάτην ὠνειρεύθησαν καὶ αὐτοὶ οἱ ἐνδοξότεροι τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος ἄνδρες καὶ ὑπὲρ ἧς ἠγωνίσθησαν καὶ ἐθυσιάσθησαν τόσαι γενεαί. Ἡ ἱστορική σας ὅμως ἀποστολή, ὅσον ἀφαντάστως μέγα, ὅσον ὑπεράνθρωπον καὶ ἂν εἶναι τὸ συντελεσθὲν ἐθνικὸν κατόρθωμά σας δὲν ἔληξεν ἀκόμη. Πρὸ ὑμῶν ἀνοίγονται νέοι ὁρίζοντες νέων ἀγώνων δυσχερῶν ἐξ ἴσου καὶ εὐγενῶν, ἀγώνων εἰρηνικῶν, δι’ ὧν θὰ παγιωθῇ καὶ θὰ διακοσμηθῇ τὸ κολοσσιαῖον ἐθνικὸν οἰκοδόμημα, τὸ ὁποῖον ἠγείρατε. Μετὰ τοὺς πολιτικοὺς θριάμβους καὶ τὰ ἔνδοξα κατορθώματα τῶν ὅπλων, ἀναμένει ἡ Ἑλλάς, βαδίζουσα πρὸς τὴν νέαν αὐτῆς ζωήν, πρὸς τὴν μεγάλην αὐτῆς ἱστορικὴν ἀποστολήν, ἀναμένει νὰ ὁδηγηθῇ ὑφ’ ὑμῶν εἰς νέας νίκας καὶ νέους θριάμβους, τὰς νίκας καὶ τοὺς θριάμβους τῆς εἰρηνικῆς περιόδου. Ἐργασία σύμφωνος πρὸς τὸ νέον πνεῦμα τῆς νέας κοινωνικῆς καὶ πολιτικῆς δημιουργίας· ἐργασία, ὀργάνωσις, τάξις, πνευματικὴ προκοπὴ καὶ πολιτισμὸς εἶναι τὸ νέον σας ἐθνικὸν πρόγραμμα, περὶ τὸ ὁποῖον θὰ συνασπισθῶσιν εἰς ἄρρηκτον φάλαγγα πάντες οἱ χρηστοὶ Ἕλληνες, μὲ τὴν αὐτὴν πάντοτε πίστιν καὶ ἀγάπην πρὸς ὑμᾶς. Ἡ Ἑλλὰς ὅλη μετὰ θαυμασμοῦ καὶ ὑπερηφανείας, μετὰ στοργῆς καὶ εὐγνωμοσύνης, εὐλογεῖ τὸ ὄνομά σας καὶ θὰ τὸ εὐλογῇ εἰς αἰῶνα καὶ διὰ τῆς φωνῆς τῶν ζώντων καὶ διὰ τῆς φωνῆς τῶν νεκρῶν. Κύριοι, συνάδελφοι, ἡ μεγάλη Ἑλλὰς καὶ ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος εἶναι δύο ὀνόματα ἀποτελοῦντα μίαν ἀχώριστον ἔννοιαν ἐν τῇ Ἐθνικῇ συνειδήσει καὶ ἐν τῇ συνειδήσει τῆς ἀνθρωπότητος ὅλης. Ἂς χαιρετήσωμεν λοιπὸν καὶ ἡμεῖς τὰ δύο αὐτὰ ἔνδοξα καὶ πεφιλημένα ὀνόματα διὰ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἐπευφημίας. Ζήτω ἡ Μεγάλη Ἑλλάς. Ζήτω ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος. (Ἐπευφημίαι, ζητωκραυγαὶ καὶ χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἑξῆς ψήφισμα (ἀναγινώσκει): Ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων ἔχουσα ὑπ’ ὄψει τὴν μετὰ τῆς Τουρκίας συνθήκην τῆς Εἰρήνης, ἀνασκοποῦσαν καὶ τὴν ὅλην συντελεσθεῖσαν ἐθνικὴν ἐργασίαν κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν, διερμηνεύουσα καὶ τὴν γνώμην καὶ τὸ αἴσθημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὅλου. Ψηφίζει Κηρύσσει τὸν Ἐλευθέριον Βενιζέλον ἄξιον τῆς Ἑλλάδος, εὐεργέτην καὶ σωτῆρα τῆς πατρίδος καὶ ἐντέλλεται ὅπως τιμητικὴ στήλη, φέρουσα τὸ ψήφισμα τοῦτο, ἱδρυθῇ ἐν τῇ αἰθούσῃ τῶν συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς, εἰς αἰώνιον μαρτύριον τοῦ θαυμασμοῦ καὶ τῆς εὐγνωμοσύνης αὐτῆς. Οἱ Βουλευταὶ Θ. Σοφούλης, Λ. Κουτσοπέταλος, Γ. Μαρκαντωνάκης, Δ. Πάζης, Ν. Τερμετζῆς, Δ. Διαμαντίδης, Α. Ἀναστασιάδης, Γ. Μαρῆς, Κ. Μελᾶς, Α. Κασαβέτης, Π. Ἀγγελίδης, Χ. Βασιλάκης, Β. Σκουλᾶς, Μ. Βολουδάκης, Δ. Ζαμάνος, Π. Γκίνης, Ι. Τομπάζης, Θ. Γοῦσκος, Ι. Ν. Φαρμάκης, Ι. Ἀλεξανδρίδης, Γ. Γοργίας, Γ. Σταμάτης, Α. Χρηστόπουλος, Ν. Χρυσόγελος, Ι. Τρικούπης, Γ. Τσακανίκας, Δ. Τερζάκης, Ι. Βαλαλᾶς, Ι. Ξηρός, Ι. Μάνος, Ν. Ξηρός, Ι. Μανέτας, Π. Καραπᾶνος, Π. Λαγοπάτης, Ι. Μπρισιμιτζάκης, Κ. Γόντικας, Ν. Γαρδικιώτης, Π. Ἀραβαντινός.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δέχεται ἡ Βουλὴ ὅπως γίνῃ δεκτὸν τὸ ψήφισμα τοῦτο;

§5ΑΠΑΝΤΕΣ ΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, Μάλιστα. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ψήφισμα).

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§7Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί. Ἀνέρχομαι τὸ βῆμα βαθύτατα συγκεκινημένος διὰ τοὺς συμπαθεῖς καὶ τόσον κολακευτικοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους μοὶ ἀπηύθυνεν ἐκ μέρους τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τοὺς ὁποίους ἐκφράζω τὴν βαθεῖαν εὐγνωμοσύνην μου πρὸς αὐτὸν καὶ πρὸς τὴν Βουλήν. Λαμβάνω ἤδη τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον κυρώσεως τεσσάρων συνθηκῶν, αἵτινες ὑπεγράφησαν ἐν Σέβραις τῇ 28 Ἰουλίου — 10 Αὐγούστου ἐ. ἔ. Ἡ πρώτη τῶν συνθηκῶν αὐτῶν εἶναι ἡ συνθήκη εἰρήνης μετὰ τῆς Τουρκίας, δι’ ἧς τὰ ὅρια τῆς Ἑλλάδος μετατίθενται ἀπὸ τοῦ Νέστου εἰς τὸν Εὔξεινον Πόντον καὶ τὴν Προποντίδα, καὶ ἀπὸ τῶν νήσων τοῦ Αἰγαίου Πελάγους, εἰς τὴν πρωτεύουσαν τῆς ἀρχαίας Λυδίας, τὰς Σάρδεις. (Ἐνθουσιώδεις ζητωκραυγαὶ ὑπὲρ τοῦ κ. Βενιζέλου καὶ τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος). Ἡ δευτέρα εἶναι συνθήκη δι’ ἧς αἱ Σύμμαχοι Μεγάλαι Δυνάμεις μεταβιβάζουν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν κυριαρχίαν τῆς Δυτικῆς Θράκης, ἥτις διὰ τῆς συνθήκης τοῦ Νεϊγὺ εἶχε παραχωρηθῆ ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας εἰς αὐτάς. Ἡ τρίτη εἶναι συνθήκη μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Ἰταλίας, δι’ ἧς ρυθμίζεται τὸ ζήτημα τῶν Δωδεκαννήσων. Καίτοι τὸ ζήτημα τοῦτο εἶχεν ἤδη ὁριστικῶς ρυθμισθῆ διὰ τῆς συμφωνίας τῆς 29 Ἰουλίου 1919, ἀνέκυψαν τὴν τελευταίαν στιγμὴν δυσχέρειαι, αἵτινες ἐν τούτοις ἐξωμαλύνθησαν, εὐτυχῶς, ἐκδηλωθείσης εἰλικρινοῦς ἑκατέρωθεν ἐπιθυμίας ὅπως αἱ σχέσεις τῶν δύο κρατῶν συνεχισθοῦν ἐπὶ τῆς αὐτῆς γραμμῆς, ἣν εἶχε χαράξει ἡ συμφωνία τοῦ 1919, καὶ ἥτις ἔτεινε εἰς τὴν σύσφιγξιν τῶν εὐτυχῶς ἐγκαινιασθεισῶν ἔκτοτε σχέσεων φιλίας καὶ ἀμοιβαίας ἐμπιστοσύνης. Ἡ τετάρτη εἶναι συνθήκη, δι’ ἧς αἱ προστατευτικαὶ διατάξεις ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν μειονοψηφιῶν λαμβάνουν διεθνῆ κύρωσιν. Ὅμοιαι συνθῆκαι ὑπεβλήθησαν ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων εἰς ὅλα τὰ κράτη τὰ προελθόντα ἐκ τῆς διαλύσεως τῆς Αὐστροουγγρικῆς Μοναρχίας καὶ τὰ αὐξηθέντα ἐδαφικῶς συνεπείᾳ τοῦ πολέμου. Δὲν προτίθεμαι, κύριοι, μετὰ τὸν θαυμάσιον λόγον τοῦ κ. Προέδρου τῆς Βουλῆς, νὰ ἐξάρω τὰς Ἐθνικὰς ἐπιτυχίας αἵτινες καθιεροῦνται διὰ τῶν τριῶν ἐκ τῶν συνθηκῶν τούτων. Τὸ ἔργον τοῦτο, ὅπερ ἀποτελεῖ τὴν ἐπίστεψιν τῆς πολιτικῆς, ἥτις ἤγαγεν εἰς τὴν συγκρότησιν τῆς Κυβερνήσεως τῆς Θεσσαλονίκης, ἀνήκει εἰς τὴν ἱστορίαν, θέλει δὲ κριθῆ προσεχῶς ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου θὰ ἐμφανίσωμεν τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ ἔργου, ὅπερ ἡ ἐμπιστοσύνη αὐτοῦ μᾶς ἐπέτρεψεν νὰ πραγματοποιήσωμεν. Ἄλλοτε ἐσκόπουν νὰ ζητήσω τὴν ἐπικύρωσιν τῶν συνθηκῶν τούτων ὑπὸ τῆς παρούσης Βουλῆς. Ἀλλ’ ἔσται τόσον βραχεῖα ἡ διάρκεια τοῦ παρόντος τμήματος τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς — μόλις δεκαήμερος — ὥστε ἔφθασα εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι δὲν ὑπῆρχε λόγος τοιαύτης ἐπιβολῆς συνθῆκαι νὰ διέλθουν τοῦ ἐλέγχου τῆς Βουλῆς μετὰ τοιαύτης σπουδῆς. Ἐφ’ ὅσον δὲ καὶ ἐξετελέσθησαν ἤδη αἱ διατάξεις τῶν συνθηκῶν τούτων ὅσον ἀφορᾷ τὰ πρώην Βουλγαρικὰ καὶ Τουρκικὰ ἐδάφη, ὅσα περιέρχονται ἡμῖν, ἡ ἀνάγκη τῆς κυρώσεως ἀπέβαινεν ὀλιγώτερον ἐπείγουσα. Εἶμαι δὲ βέβαιος ὅτι ἡ ἐκ τῶν προσεχῶν ἐκλογῶν μέλλουσα νὰ προέλθῃ νέα Βουλὴ θὰ δυνηθῇ νὰ κυρώσῃ τὰς συνθήκας ταύτας πρὶν ἀκόμη συμπληρωθῶσιν ὑπὸ τῶν λοιπῶν συμβαλλομένων ὅλαι αἱ ἀναγκαῖαι διατυπώσεις, ὅπως ἀρχίσῃ ἡ ἐκτέλεσις τῶν συνθηκῶν τούτων. Τὸ τμῆμα τοῦτο τῶν ἐργασιῶν θὰ διαρκέσῃ, ὡς εἶπον, δεκαήμερον περίπου, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ ψηφισθοῦν νομοσχέδιά τινα σχετιζόμενα μὲ τὰς ἐπικειμένας ἐκλογὰς καὶ ὀλίγιστά τινα ἄλλα, φύσεως ἐξαιρετικῶς κατεπειγούσης. Ἐπίσης θὰ γίνῃ καὶ ὁ καθορισμὸς τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, ὧν θὰ ζητηθῇ ἡ ἀναθεώρησις. Ἅμα τῇ λήξει τοῦ δεκαημέρου, ἡ παροῦσα Βουλή, συμφώνως πρὸς τὰς ἀνέκαθεν δηλώσεις μου, θὰ διαλυθῇ, ὁ Στρατιωτικὸς νόμος θὰ ἀρθῇ, ἡ λογοκρισία θὰ καταργηθῇ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ κληθῇ νὰ ἐκδώσῃ τὴν ἐτυμηγορίαν του, ἐπὶ τῶν γενομένων, διὰ τῶν ἐκλογῶν, αἵτινες θὰ ἐνεργηθῶσι ἐντὸς τοῦ προσεχοῦς Ὀκτωβρίου. Περὶ τῆς ἐτυμηγορίας ταύτης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ εἶμαι ἀπολύτως ἥσυχος καὶ ἀπολύτως ἀσφαλής. Αἱ ἐθνικαὶ ἐπιτυχίαι, οὐδ’ ὑπὸ τῶν χειρίστων ἐχθρῶν ἀμφισβητοῦνται πλέον. Ἀλλὰ παραδόξως ἀπειλοῦμαι ὅτι θὰ καταψηφισθῶ ὑπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, παρὰ τὰς λαμπρὰς ἐπιτυχίας, διότι ὁ Ἑλληνικὸς Λαὸς δὲν δύναται οὐδὲ μετὰ τὰς ἐπιτυχίας ταύτας, νὰ συγχωρήσῃ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν ἐλευθεριῶν του. Ὁ ἀφαιρέσας δὲ τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ φαίνεται ὅτι εἶμαι ἐγώ, ὁ ὁποῖος διὰ τοῦτο ἀποκαλοῦμαι ὑπὸ τῶν ἀντιδραστικῶν τύραννος. Ἡ κατηγορία αὕτη διατυποῦται τόσον συστηματικῶς, ἀπὸ μακροῦ ἤδη χρόνου, ὥστε νὰ μὴ εἶναι ὅλως περιττὸν ἴσως νὰ ἀπαντήσω εἰς αὐτὴν ἀπὸ τοῦδε. Κατηγοροῦμαι ὡς τύραννος, διότι ἐφήρμοσα τὸν Στρατιωτικὸν νόμον καὶ τὴν προληπτικὴν λογοκρισίαν τοῦ τύπου. Καὶ ὅμως καὶ αὐτὰ τὰ δημοκρατικώτατα τῶν ἐθνῶν, ἀνεγνώρισαν τὴν ἐν περιπτώσει πολέμου ἀνάγκην περιορισμοῦ τῶν προσωπικῶν ἐλευθεριῶν, αὐτὴ δὲ ἡ δημοκρατικὴ Ρώμη, κατὰ τὴν ἀρίστην αὐτῆς ἐποχήν, εἰσήγαγε τὸν θεσμὸν τοῦ Δικτάτορος, ἐν περιπτώσει πολέμου. Καὶ πάντα δὲ τὰ νεώτερα ἔθνη καὶ τὰ μᾶλλον δημοκρατικά, ἐφαρμόζουν ἐν περιπτώσει πολέμου τοὺς αὐτοὺς περιορισμοὺς τῶν προσωπικῶν ἐλευθεριῶν. Ὅταν τὸ Κράτος ἀποστέλλει εἰς τὰ σύνορα τὴν ἄλκιμον αὑτοῦ νεότητα, διὰ νὰ θυσιάσῃ τὴν ζωήν της, δικαιοῦται καὶ ὑποχρεοῦται νὰ ζητήσῃ ἀπὸ τοὺς μένοντας εἰς τὸ ἐσωτερικὸν πολίτας τοὺς ἀναγκαίους περιορισμοὺς τῶν προσωπικῶν των ἐλευθεριῶν, ἵνα μὴ ἡ θυσία τοῦ αἵματος, τῶν εἰς τὸ μέτωπον μαχομένων κινδυνεύσῃ νὰ ἀποβῇ ματαία. (Μπράβο—μπράβο— χειροκροτήματα). Ἄλλως τε, τὸ πολίτευμα ἡμῶν, προβλέπει τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου καὶ τῆς προληπτικῆς λογοκρισίας, ἐν περιπτώσει ἐξωτερικοῦ πολέμου ἢ γενικῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐν προκειμένῳ δὲ καὶ ἐν πολέμῳ διατελοῦμεν καὶ ὑπὸ γενικὴν ἐπιστράτευσιν εὑρισκόμεθα, συντρέχουν δηλαδὴ ἀμφότεραι αἱ προϋποθέσεις, ὧν μία καὶ μόνη ἦτο ἀρκετὴ διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου. Οὔτε βέβαια αἱ διηνεκεῖς στρατιωτικαὶ στάσεις καὶ συνωμοσίαι ἦσαν φύσεως τοιαύτης, ὥστε νὰ καταστήσουν περιττὴν τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου. Ὅτι ἀφορᾷ δὲ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἠσκήθησαν τὰ περιοριστικὰ ταῦτα μέτρα, ἀρκεῖ νὰ σημειωθῇ ὅτι οὐδεμία θανατικὴ ἐκτέλεσις ἐγένετο κατὰ πολιτικῶν προσώπων, καὶ ὅτι ἐν γένει οὐδεμία θανατικὴ ἐκτέλεσις ἐφηρμόσθη ἄλλη, παρὰ κατὰ τῶν ἐνόχων στρατιωτικῶν στάσεων. Ἀλλὰ μὲ κατηγοροῦν ὡς τύραννον καὶ δὴ μὲ θεωροῦν ἐπιβάτην τῆς Ἀρχῆς. Βραχεῖα ἱστορικὴ ἀναδρομὴ θὰ ἀποσπάσῃ καὶ κατὰ τοῦτο τὴν προσωπίδα ἀπὸ τοὺς κωμμῳδοὺς τῆς ἀμύνης τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν. Ὁ πόλεμος τοῦ 1914 μὲ εὗρεν ὑπεύθυνον ἀρχηγὸν τῆς ἐκτελεστικῆς Ἐξουσίας, μὲ τὴν ἀναμφισβήτητον ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ὅτε ἐγεννήθη ζήτημα τῆς συμμετοχῆς μας εἰς τὴν ἐπιχείρησιν κατὰ τῶν Δαρδανελλίων, συνεκροτήθησαν δὲ τότε δύο Συμβούλια τοῦ Στέμματος, οἱ μὲν ἄλλοι πολιτικοὶ ἀρχηγοὶ ἐνέκριναν τὴν πολιτικήν μου, ὁ δὲ μόνος διαφωνῶν πρὸς αὐτὴν Θεοτόκης συνέστησεν ἐπὶ παρουσίᾳ μου πρὸς τὸν Βασιλέα νὰ ἐγκρίνῃ τὴν πολιτικήν μου, διότι αὕτη εἶχεν ἀναμφισβητήτως ὑπὲρ αὐτῆς τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ ὅμως, ὁ ἐπίορκος Βασιλεύς, παρὰ τὴν γνώμην ὅλων τῶν πολιτικῶν ἡγετῶν, βεβαιωμένον ἔχων παρ’ αὐτῶν τῶν πολιτικῶν μου ἀντιπάλων ὅτι ἐνεργεῖ ἐναντίον τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, μὲ ἀναγκάζει τότε εἰς παραίτησιν. Ἐγὼ ὑποκύπτω μετὰ τοσαύτης νομιμοφροσύνης, ὥστε, παραμείνας ὑπὸ παραίτησιν, τέσσαρας ἡμέρας εἰς τὴν ἀρχήν, ἀπηγόρευσα αὐστηρῶς καὶ ἀπολύτως καὶ προέλαβα ἀποτελεσματικῶς πᾶσαν λαϊκὴν ὑπὲρ ἐμοῦ ἐκδήλωσιν. Ἐπειδὴ οἱ μικροί μου ἀντίπαλοι ἐκινδύνευον νὰ μὲ φέρουν καὶ εἰς προσωπικωτέραν σύγκρουσιν πρὸς τὸ Στέμμα, ἀπῆλθον τῆς Ἑλλάδος καὶ δὲν μετέσχον κἂν προσωπικῶς τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος. Καὶ ὅμως ὁ λαὸς δίδει εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων πάλιν ἰσχυρὰν πλειοψηφίαν διὰ τῶν ἐκλογῶν τῆς 31 Μαΐου 1915. Ἐπανέρχομαι τὸν Αὔγουστον ἰδίου ἔτους εἰς τὴν ἀρχὴν μὲ τὸ ἐγκριθὲν ὑπὸ τοῦ Στέμματος πρόγραμμα ὅτι θὰ μείνωμεν ἐν τῇ οὐδετερότητι, ἀλλὰ θὰ ἐξέλθωμεν αὐτῆς ὅπως σπεύσωμεν εἰς βοήθειαν τῶν συμμάχων μας Σέρβων, ἐν ᾗ περιπτώσει οἱ Βούλγαροι ἐπετίθεντο κατ’ αὐτῶν. Ὅτε ὁ ἔκπτωτος Βασιλεὺς συνεφώνει ἐπὶ τῆς πολιτικῆς ταύτης εἶχεν ἤδη, ὡς ἀπεδείχθη ἀκολούθως ἐκ τῶν ἀνευρεθέντων τηλεγραφημάτων δηλώσει εἰς τὸν τότε Βασιλέα τῆς Βουλγαρίας ὅτι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει θὰ ἔσπευδεν εἰς βοήθειαν τῶν Σέρβων, προσβαλλομένων ὑπὸ τῶν Βουλγάρων καὶ μόνον οὐχὶ ὤθει τοὺς τελευταίους εἰς τοιαύτην ἐπίθεσιν διὰ νὰ ἐξυπηρετηθοῦν τὰ Γερμανικὰ συμφέροντα. Ὅτε ἐγένετο ἡ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις πρὸς ἐπίθεσιν κατὰ τῆς Σερβίας, ἀπεκαλύφθη ἡ διπλοπροσωπία τοῦ ἐκπτώτου Βασιλέως, ἀρνουμένου νὰ ἐκτελέσῃ τὰς συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις καὶ διακηρύττοντος ἐπὶ τῇ παρατηρήσει μου ὅτι τὴν φορὰν ταύτην ὀφείλει νὰ τὴν ὑποκύψῃ πρὸ τῆς λαϊκῆς ἐτυμηγορίας, ὅτι εἰς τὰ μεγάλα ἐθνικὰ ζητήματα, ὧν ὑπεύθυνος ἀπέναντι τοῦ Θεοῦ, δὲν ὑποκύπτῃ εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν, ἀλλ’ ὀφείλει νὰ ἐπιβάλῃ τὰς προσωπικάς του ἀντιλήψεις. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ὁ πρώην Βασιλεὺς δὲν ἠδύνατο νὰ παραμείνῃ ἐπὶ τοῦ θρόνου παρὰ μόνον ἂν ἡ Γερμανικὴ νίκη τοῦ παρεῖχε τὴν δύναμιν νὰ καταλύσῃ καὶ τὸ ἐλεύθερον ἡμῶν Πολίτευμα καὶ νὰ ἐγκαθιδρύσῃ τὴν Μοναρχίαν. Εἰς ἐμὲ ἐν τούτοις δὲν ἐπετρέπετο νὰ ἀναλάβω τὸν ἀγῶνα κατὰ τοῦ ἐπιόρκου Βασιλέως ὑπὲρ τοῦ καταπατουμένου πολιτεύματος καὶ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς ἐθνικῆς μας πολιτικῆς. Ἐὰν τοιοῦτον τότε ἀνελάμβανον ἀγῶνα, ἡ διαίρεσις τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ θὰ παρεῖχεν εἰς τὴν ἐπιστρατευομένην Βουλγαρίαν τὴν εὐκαιρίαν νὰ συντρίψῃ τὸν ἀλληλομαχοῦντα στρατόν μας. Ἠνέχθην ἑπομένως καὶ τὴν νέαν Συνταγματικὴν Κυβέρνησιν καὶ προσῆλθον εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς συνεργασίαν μετ’ αὐτῆς. Ἀλλ’ ὁ Μονάρχης δὲν ἠρκεῖτο εἰς τὴν ψῆφον ἀνοχῆς ἣν παρείχομεν εἰς τὴν Βασιλικήν του Κυβέρνησιν. Ἤθελε καὶ νὰ ταπεινώσῃ τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν καὶ διὰ τὴν πρώτην ὕβριν κατ’ αὐτῆς ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ἐνεπνεύσθη ν’ ἀμείψῃ τοῦτον δι’ ἀνωτέρων αὐλικῶν ἀξιωμάτων. Ὑπεδείχθη τότε ὡς διέξοδος ἐκ τῆς δημιουργηθείσης δυσχερείας ἡ συγκρότησις τῶν ἀναγκαίων ὀλίγων συνεδριάσεων τῆς Βουλῆς ἄνευ τῆς παρουσίας τῆς πλειοψηφίας ὅπως περατωθῇ ἡ κανονικὴ σύνοδος τῆς Βουλῆς καὶ κηρυχθῇ ἡ λῆξις αὐτῆς, ὅτε ἐπὶ μακροὺς μῆνας δὲν θὰ ἦτο συνταγματικῶς ἐπιβεβλημένη ἡ παρουσία τῆς Βουλῆς. Ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο ἔγεινε δεκτόν. Ἐπεδιώκετο νὰ ἐκμηδενισθῇ ἡ πλειοψηφία τῆς Βουλῆς καὶ πρὸς τοῦτο ἀπεφασίσθη ἡ σατανικὴ χρησιμοποίησις τῆς ἐπιστρατεύσεως, καθ’ ἣν εἰς μὲν τοὺς ἀνήκοντας εἰς τὰ ἀντίπαλα κόμματα στρατιώτας θὰ ἐδίδετο ἄδεια ὅπως μεταβῶσι καὶ ψηφοφορήσωσιν, οἱ δὲ Φιλελεύθεροι στρατιῶται θὰ ἐνεκλείοντο εἰς τοὺς στρατῶνας. Ἐφρόντισα νὰ καταστήσω γνωστὸν ὅτι δὲν εἶμαι διατεθειμένος νὰ συμπράξω εἰς τοιαύτην πολιτικὴν κωμῳδίαν, καὶ ὅτι ἂν ἐγίνοντο ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἐκλογαὶ δὲν θὰ μετεῖχον αὐτῶν. Εἰς πάντα ἐχεφρονοῦντα ἡ περίπτωσις αὕτη θὰ ἔκαμνε τὴν ἀναγκαίαν ἐντύπωσιν ὡς πρώτης πράξεως τῆς ἐν ἀνάγκῃ προσφυγῆς εἰς τὰ ἔσχατα μέτρα πρὸς ἄμυναν ὑπὲρ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν. Ἀλλ’ ὁ Μοναρχισμὸς εἶχεν ἐκμανῆ καὶ ἡ ἰδέα ὅτι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν θὰ παρίστατο εἰς τὴν Βουλὴν ἐθεωρήθη μάλιστα ὡς εὐτυχὴς περιπέτεια. Καὶ ἐν τούτοις τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ὑπομένει καὶ ἀναμένει ἐπὶ μῆνας ἀκόμη μακροὺς ἀφοῦ ἀπεφάσισεν ἐν τῷ μεταξὺ νὰ λάβῃ μέρος εἰς ἐπαναληπτικὰς ἐκλογὰς διὰ νὰ ἀποδείξῃ τὴν πρὸς αὐτὸ λαϊκὴν ἐμπιστοσύνην προβαίνων συγχρόνως εἰς τὴν δήλωσιν ὅτι οἱ ἐκλεχθησόμενοι δὲν θὰ παρεκάθιζον εἰς τὴν ἔκθεσμον Βουλὴν τῆς 6 Δεκεμβρίου. Τρεῖς τοιαῦται ἐκλογαί, τῆς Μυτιλήνης, τῆς Χίου καὶ τῆς Καβάλλας, ἀπετέλεσαν τρεῖς ἐκλογικοὺς θριάμβους διὰ τοὺς Φιλελευθέρους ἕως ὅτου μετὰ τὴν παράδοσιν τοῦ Ροῦπελ ἐπέρχεται ἡ Εὐρωπαϊκὴ ἐπέμβασις καὶ ἐπιβάλλεται ἡ μετ’ ἀποστράτευσιν διεξαγωγὴ νέων ἐκλογῶν. Οἱ Φιλελεύθεροι ἑτοιμάζονται ἀμέσως διὰ τὴν ἐκλογικὴν πάλιν. Ἀλλ’ ὁ Μοναρχισμὸς βλέπει τὸ ἔδαφος κλονούμενον ὑπὸ τοὺς πόδας του καὶ γνωρίζων ὅτι δὲν θὰ ἐπετύγχανεν οὐδένα βουλευτὴν εἰς ὅλην τὴν Νέαν Ἑλλάδα, ἐγνώριζε καὶ πόσαι περιφέρειαι τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος ἦσαν ἀπόρθητοι ἀκροπόλεις τοῦ Φιλελευθέρου κόμματος, ὥστε νὰ ἀσφαλίζουν ὑπὲρ αὐτοῦ τὴν πλειοψηφίαν ἐν τῇ νέᾳ Βουλῇ. Καὶ τότε ὁ Μοναρχισμὸς προέβη εἰς νέον ἔγκλημα κατὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἐζήτησε τὴν βοήθειαν παρὰ τῶν Βουλγάρων ὅπως διὰ τῆς εἰσβολῆς τούτων εἰς τὴν Μακεδονίαν ματαιώσουν τοὐλάχιστον τὰς ἐκεῖ ἐκλογάς. Καὶ ἡ εἰσβολὴ ἐγένετο καὶ εἰς τὴν Δυτικὴν καὶ εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν. Ἀποτέλεσμα δὲ τῆς εἰσβολῆς ταύτης ὑπῆρξεν ἡ αἰχμαλωσία ἑνὸς Σώματος στρατοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ ὁ θάνατος 40.000 Ἑλλήνων τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας. Μετὰ τὴν νέαν ταύτην τροπὴν τῶν πραγμάτων αἱ ἐκλογαὶ ἐγκατελήφθησαν καὶ ἀφοῦ πλέον ὁ κίνδυνος τῆς Βουλγαρικῆς εἰσβολῆς εἰς Μακεδονίαν, ὅστις συνεκράτει ἡμᾶς ἀπὸ τῆς προσφυγῆς εἰς τὰ ἄκρα ἐπραγματοποιήθη, ἀπεφασίσαμεν ὅτι οὐδὲν ἄλλο μέσον ὑπελείπετο εἰς ἡμᾶς παρὰ τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης. Τὴν 14ην Αὐγούστου ἐκοινοποιήθη ἀπὸ τοῦ ἐξώστου τῆς οἰκίας μου τελεσίγραφον πρὸς τὸν ἐκμανέντα μοναρχισμόν, προαγγέλλον τὴν ἐπικειμένην ἔκκρηξιν τῆς ἐπαναστάσεως καὶ ὀρθώτερον εἰπεῖν τῆς ἀντεπαναστάσεως, διότι ἐπαναστάτης εἶχεν ἤδη κηρυχθῆ ὁ Μονάρχης, διὰ τῆς καταπατήσεως τοῦ πολιτεύματος. Πρὸ τῆς παρελεύσεως μηνὸς τὸ κίνημα ἐξερρύγνυτο. Ἐν Κρήτῃ συνεκροτεῖτο προσωρινὴ Κυβέρνησις, ἐγκαθιδρυθεῖσα ὀλίγον ὕστερον ἐν Θεσσαλονίκῃ καὶ πρὸ τῆς παρελεύσεως ἑξαμήνου ὁ στρατὸς τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης εἶχε δύναμιν 60.000 ἀνδρῶν. Τότε αἱ Σύμμαχοι ἡμῶν δυνάμεις ἐπέβαλον τὴν παραίτησιν τοῦ ἐπιόρκου Βασιλέως, ἡ Κυβέρνησις τῆς Θεσσαλονίκης ἐγκαθίστατο εἰς Ἀθήνας, τὸ Διάταγμα δι’ οὗ ἡ Βουλὴ τῆς 31ης Μαΐου διελύθη ἐκηρύττετο ἄκυρον καὶ ἡ Βουλὴ αὕτη συνεκαλεῖτο ἵνα συνεχίσῃ τὸν δι’ ἀνόμου ἐπεμβάσεως διακοπέντα βίον της. Ὅστις ἔχει ὑπ’ ὄψιν τὴν βραχεῖαν ταύτην ὑπόμνησιν τῆς προσφάτου ἱστορίας, θ’ ἀναγνωρίσῃ ὅτι οἱ καταπατήσαντες τὰς πολιτικὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ ἦτο ὁ ἔκπτωτος Βασιλεύς, ὁ ἀρνηθεὶς νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν, διὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὴν προσωπικήν του πολιτικήν, ὄχι ὁ πολιτικὸς ἀρχηγός, ὁ περιβεβλημένος μὲ τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ λαοῦ, ὅστις ἐξηγέρθη ὄχι ἁπλῶς ὅπως ἀμυνθῇ τοῦ καταπατουμένου πολιτεύματος, ἀλλ’ ἰδίως ὅπως σώσῃ τὸ Ἔθνος ἀπὸ τῆς καταστροφῆς, εἰς ἣν τὸ ὡδήγει ἡ προσωπικὴ πολιτικὴ τοῦ Στέμματος. Διότι, ἐὰν ἀπὸ τοῦ συνταγματικοῦ ζητήματος, ἀπὸ τοῦ ζητήματος δηλαδὴ τίς ἠμύνετο ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος, ὁ ἀνεύθυνος ἄρχων ἢ ὁ ὑπεύθυνος ἀρχηγὸς τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἔλθωμεν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς οὐσίας, τὸ ζήτημα ἐτίθετο οὕτως: Ὁ πρώην Βασιλεὺς καταπατῶν τὸ πολίτευμα καὶ ἀθετῶν τὴν συνθήκην συμμαχίας μὲ τὴν Σερβίαν, ἐπέβαλλε τὴν ἐφαρμογὴν προσωπικῆς πολιτικῆς, ἡ ὁποία, ὑπὸ τὴν πρότασιν τῆς οὐδετερότητος, ἀλλὰ ὑπὸ τὴν πραγματικότητα τῆς Γερμανοφιλίας, ἐξώθει τὸ Ἔθνος εἰς τὸν ὄλεθρον. Διότι ἐν μὲν τῇ περιπτώσει, ὡς ἐγὼ ἐπίστευον, ἡ νίκη θὰ ἔστεφε τὸν ἀγῶνα τῆς Συνεννοήσεως, ἡ πολιτικὴ αὕτη θὰ παρεῖχεν ἐν τούτοις εἰς τὴν Βουλγαρίαν τὴν εὐκαιρίαν, ἅμα θὰ ἤρχιζε νὰ γίνεται σαφὴς ἡ ἐπικράτησις τῆς Συνεννοήσεως, νὰ συνάψῃ πρὸς αὐτὴν συνθήκην εἰρήνης, δι’ ἧς θὰ παρῃτεῖτο πάσης ἀξιώσεως ἐπὶ Σερβικῶν ἐδαφῶν, θὰ ἐζήτει δὲ μόνον ν’ ἀποζημιωθῇ εἰς βάρος τῆς Τουρκίας ἐν Θράκῃ καὶ θὰ ἐζήτει προσθέτως ἀπὸ τοὺς Συμμάχους ν’ ἀποσύρουν τὸν στρατόν των ἀπὸ τὸ Μακεδονικὸν μέτωπον, ἀφήσουν δὲ αὐτὴν ἐλευθέραν νὰ κανονίσῃ τοὺς λογαριασμούς της μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὅτε ἡ Βουλγαρία μὲ τὴν τότε κατάστασιν τοῦ στρατοῦ μας θὰ κατήρχετο ἐλευθέρως μέχρι Θεσσαλίας. Ἐὰν δὲ ἀντιθέτως ἡ νίκη ἔστεφε τὸν ἀγῶνα τῆς Γερμανίας, θὰ ἐδημιουργεῖτο ἐν τοῖς Βαλκανίοις τόσον ἰσχυρὰ Βουλγαρία, ὥστε καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι ἐν τῷ ἀμέσῳ παρόντι ηὐλαβεῖτο αὕτη τὴν ἐδαφικήν μας ἀκεραιότητα χάριν τοῦ Γερμανοῦ Αὐτοκράτορος, θὰ ἐπωφελεῖτο ὅμως τῆς πρώτης εὐκαιρίας, μετὰ ὀλίγα ἔτη, ὅπως ἐπιπέσῃ καθ’ ἡμῶν, ἐστερημένων φίλων καὶ συμμάχων, διὰ νὰ μᾶς ἀφαιρέσῃ τὴν Μακεδονίαν καὶ φθάσῃ μέχρι Θεσσαλίας, λαμβάνουσα θέσιν ἐπικυριάρχου ἀπέναντι τοῦ οὕτως ὑπολειφθησομένου Ἑλληνικοῦ Κρατιδίου. Ἡ πολιτικὴ τῆς ὁποίας ἡγήθην, ἀνεξαρτήτως τῆς συνταγματικῆς της ὄψεως, ἀπέπλυνε τὸ στίγμα τῆς ἀθετήσεως τῶν συμμαχικῶν μας ὑποχρεώσεων καὶ ἔσωσε τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τὸ χεῖλος τῆς ἀβύσσου, τῆς ἔδωκε τὴν νίκην κατὰ τῶν δύο κληρονομικῶν της ἐχθρῶν, ὡδήγησεν αὐτὴν εἰς τὰς ἐκπληκτικὰς ἐθνικὰς ἐπιτυχίας, ἃς καθιέρωσαν αἱ κατατεθεῖσαι σήμερον συνθῆκαι, καὶ κατέστησαν δυνατὸν νὰ ἀκουσθῇ τὸ ἐγκώμιον, ὅπερ ἔπλεξεν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ὁ Ἄγγλος Πρωθυπουργὸς ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς τῶν Κοινοτήτων. (Οἱ βουλευταὶ καὶ οἱ Ὑπουργοὶ ἐγείρονται. Ἐπίσης ἐγείρονται ὅλοι οἱ ἐν τοῖς θεωρείοις καὶ ζητωκραυγάζουν καὶ χειροκροτοῦν ἐπὶ πολὺ ἐνθουσιωδῶς ὑπὲρ τῆς Ἀγγλίας καὶ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ της). Ἀλλ’ ἡ ἐξέγερσις κατέλυσε καὶ τὸν Βασιλικὸν τύραννον καὶ ἠσφάλισε διὰ τὸ μέλλον τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, διότι μετὰ τὸ πάθημα τοῦ Κωνσταντίνου δυσκόλως θὰ διανοηθῇ τοῦ λοιποῦ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων νὰ ἐπιβουλευθῇ τὸ ἐλεύθερον πολίτευμα διὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὰς προσωπικάς του ἀντιλήψεις, κατὰ τοῦ ὑπευθύνου ἀντιπροσώπου τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, τοῦ στηριζομένου εἰς τὴν ἐτυμηγορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ. Θὰ ἐδικαιούμην, κύριοι βουλευταί, νὰ ἀναμένω τὴν ὑπὸ τοῦ Ἑληνικοῦ Λαοῦ ἐπιδοκιμασίαν καὶ ἔγκρισιν τῶν γενομένων καὶ ἂν χωρὶς ν’ ἀπολαύω τῳόντι τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτοῦ κατώρθωνα νὰ τὸν σώσω ἀπὸ τῆς καταστροφῆς καὶ νὰ τὸν ὡδηγήσω εἰς τὰς ἐκπληκτικὰς ἐθνικὰς ἐπιτυχίας, ἃς οὗτος συναπεκόμισε. Μόνον ὅτι θὰ ἠδύναντο τότε νὰ παρεξηγοῦνται καὶ νὰ κατακρίνωνται τὰ κινήσαντά με ἐλατήρια, ἅτινα ἠδύναντο νὰ ἀποδίδωνται εἰς φιλαρχίαν ἢ ὑπέρμετρον ἐγωϊσμὸν καὶ φιλοδοξίαν. Ἀλλ’ ἐν προκειμένῳ εἶχα διαρκῶς τὴν συναίσθησιν ὅτι ἐνεργῶ ὄχι μόνον πρὸς σωτηρίαν τοῦ Ἔθνους, ἀλλὰ καὶ ὡς ἐντολοδόχος τῆς πλειοψηφίας αὐτοῦ καὶ ἐν τούτοις οἱ ἀντίπαλοί μου ἔφθασαν νὰ ἰσχυρισθοῦν ὅτι τὸ ἐλατήριον τῆς πολιτικῆς μου ὑπῆρξεν ἡ φιλαρχία, ἀφοῦ κατέχων καὶ στερεῶς κατέχων τὴν ἀρχὴν καὶ ἀπέρριψα ὡς ἄθυρμα τὴν ἐξουσίαν τὸν Φεβρουάριον καὶ τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1915, μόνον καὶ μόνον διότι δὲν ἠννόουν νὰ παραμείνω εἰς τὴν ἀρχὴν ἐπὶ θυσίᾳ τῆς πολιτικῆς μου ἐν τούτοις κατηγορήθην καὶ ὡς φίλαρχος. Ἀλλ’ ὑπῆρξαν ἄλλοι, οἵτινες ἀπέδωκαν τὴν πολιτικήν μου εἰς ὑπέρμετρον φιλοδοξίαν καὶ ἐγωϊσμόν, ὅστις μὲ ὤθει εἰς νέα κινδυνεύματα μόνον καὶ μόνον διότι, πιστεύων εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τῆς πολιτικῆς μου, ἐπερίμενα νὰ συγκομίσω ἐντεῦθεν παρὰ τὰς ὠφελείας τοῦ Ἔθνους καὶ τὴν ἔξαρσιν τῆς ἰδίας μου προσωπικότητος. Τοιαύτη ἄλλως τε φιλοδοξία δὲν θὰ εἶχε τὸ ἐπίμεμπτον. Καὶ ὅμως ἡ μοῖρά μου ἦτο τραγική. Διότι, ἐνῷ προέβλεπα ἀσφαλῶς τὴν νίκην τῆς Συνεννοήσεως, δὲν ἠδυνάμην ὅμως νὰ πραγματοποιήσω τὴν εἴσοδον τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν πόλεμον, ὅτε ἔπρεπε καὶ ὅτε ἐπίστευα, ὅτι θὰ ἠσφάλιζα μεγάλας ὑπὲρ αὐτῆς ἐπιτυχίας. Ἀλλ’ εἰς τὸν πόλεμον εἰσήγαγα τὴν Ἑλλάδα καὶ βραδέως καὶ διῃρημένην καὶ ἐνῷ ἤλπιζα ἀκόμη νὰ σώσω αὐτὴν ἐκ τῆς καταστάσεως, οὐδεμίαν ἀσφάλειαν οὐδὲ καὶ πιθανότητα εἶχον, ὅτι θὰ δυνηθῶ νὰ πραγματοποιήσω ὑπὲρ αὐτῆς οὐσιώδη ἐδαφικὰ πλεονεκτήματα. Καὶ τῷ ὄντι τὰ πλεονεκτήματα ταῦτα δὲν καθίσταντο ἀπίθανα ἁπλῶς, ὡς ἐκ τῆς περὶ Δωδεκανήσων συνθήκης τοῦ Λονδίνου καὶ τῆς περὶ Σμύρνης συμφωνίας τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τῆς Μωριένης, ἀλλὰ καὶ κυρίως ἐκ τοῦ ὅτι, ἂν ἡ Βουλγαρία καὶ ἡ Τουρκία, ἀφ’ ἧς κατεφάνη, ὅτι ἡ πλάστιγξ ἔκλινεν ὁριστικῶς ὑπὲρ τῆς Ἀντάντ, κατώρθουν νὰ συνομολογήσουν εἰρήνην πρὸς τοὺς Συμμάχους δύο ἢ τρεῖς μῆνας ἐνωρίτερον, προτοῦ δηλαδὴ τεθῶσιν ὁριστικῶς ἐκποδὼν ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν, οὐδεὶς θὰ διενοεῖτο νὰ ἀξιώσῃ παρ’ αὐτῶν παραχωρήσεις ἐν Θρᾴκῃ ἢ Μικρᾷ Ἀσίᾳ. Ἐὰν δὲ τοῦτο συνέβαινε — καὶ τοῦτο ἦτο, ὅπερ ἐκ τῶν προτέρων ἠδύνατό τις νὰ ὑπολογίζῃ ὡς πιθανώτερον μέλλον νὰ συμβῇ — ἐνῷ διὰ τῆς δράσεώς μου θὰ ἔσωζα τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τῆς ἀπειληθείσης καταστροφῆς καὶ θὰ ἠσφάλιζα τοὐλάχιστον τὰ διὰ τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου κτηθέντα, ἦτο φυσικόν, ὅτι ὁ λαός, ἀποβλέπων εἰς τὰ ἀποτελέσματα, καὶ βλέπων ὅτι ἀπέναντι τῶν ἀπαιτηθεισῶν θυσιῶν οὐδὲν ἐλάβομεν νέον ἀντάλλαγμα, δυσκόλως θὰ ἠννόει τὴν ἀσκηθεῖσαν πολιτικὴν καὶ δυσκόλως θὰ ἐδικαιολόγει τὰς γενομένας θυσίας. Αὐτὴν τὴν ὑπηρεσίαν προσέφερεν εἰς τὴν χώραν ὁ κατηγορούμενος ὡς τύραννος, ἀπέβλεψεν ἀποκλειστικῶς εἰς τὸ συμφέρον αὐτῆς καὶ ἠδιαφόρησεν ἀπολύτως διὰ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ προσωπικότητα, εὐτυχής, ἐὰν θυσιάζων ταύτην ἠδύνατο νὰ σώσῃ τὸ Ἔθνος ἀπὸ τὴν ἀπειληθεῖσαν καταστροφήν. Ἀλλ’ ἐκατηγορήθην, κύριοι, ὡς ἀνευλαβὴς πρὸς τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, καὶ διότι ληξάσης τῆς τετραετοῦς διαρκείας τῆς παρούσης περιόδου τῆς Βουλῆς τὴν 31 Μαΐου 1919, δὲν προεκήρυξα ἀμέσως ἐκλογάς, ἀλλὰ παρέτεινα τὸν βίον τῆς Βουλῆς ἐπὶ δέκα πέντε μῆνας. Ἂς ἐξετάσωμεν λοιπὸν καὶ τὴν κατηγορίαν αὐτήν. Καὶ ἡ ἀπάντησίς μου ἡ καταρρίπτουσα τὴν κατηγορίαν ταύτην εἶναι, ὅτι πάντες οἱ Σύμμαχοι ἡμῶν παρέτειναν τὴν διάρκειαν τῶν Βουλῶν αὐτῶν καὶ μετὰ τὴν λῆξιν τῶν νομίμων αὐτῶν περιόδων καὶ ἐπὶ χρόνον μακρότερον πολλάκις ἢ ἡμεῖς, ἡ μὲν Ἀγγλία ἐπὶ τρία ἔτη, ἡ δὲ Γαλλία ἐπὶ 18 μῆνας καὶ ἡ Ἰταλία ἐπὶ δεκατρεῖς, μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ μὴ ἐνεργήσωσιν ἐκλογάς, διαρκοῦντος ἔτι τοῦ πολέμου. Εἰς τὴν ἡρωϊκὴν ἡμῶν Σύμμαχον Σερβίαν ἡ βουλευτικὴ περίοδος εἶχε λήξει κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1914, ἡ Βουλὴ εἶχε διαλυθῆ καὶ νέαι ἐκλογαὶ εἶχον προκηρυχθῆ, ὅτε ἐκραγέντος τοῦ πολέμου, ἠκυρώθη τὸ Διάταγμα τῆς διαλύσεως καὶ ἡ κανονικῶς ἐκπνεύσασα Βουλὴ συνεκλήθη καὶ πάλιν καὶ ἡ Βουλὴ ἡ ἐκλεχθεῖσα τὸ 1910 συμπληρώνει ἤδη δεκαετῆ περίοδον, ἀντὶ τῆς κανονικῆς τετραετοῦς καὶ ἀκόμη δὲν προεκηρύχθησαν αἱ ἐκλογαὶ νέας Βουλῆς διὰ τὸ νέον Βασίλειον Σέρβων, Κροατῶν καὶ Σλοβένων. Καὶ σημειωτέον, ὅτι ἂν εἰς πάντα τὰ Σύμμαχα Κράτη ἀνεβλήθη ἐπὶ μακρὸν ἡ ἐνέργεια νέων ἐκλογῶν, ἡ ἀναβολὴ τῶν ἐκλογῶν τούτων παρ’ ἡμῖν ἀπέβαινεν ἀκόμη ἐπιτακτικωτέρα. Ἐνθυμηθεῖτε, ὅτι τὴν 31 Μαΐου ὅτε ἔληγεν ἡ κανονικὴ περίοδος τῆς Βουλῆς, εὑρισκόμην ἐν Παρισίοις παλαίων διὰ τὴν ἀναγνώρισιν τῶν ἐθνικῶν μας διεκδικήσεων. Οἱ ἀντίπαλοί μου ἠξίουν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐγκαταλείψω ἐκεῖ ἐκθέτους τὰς ἐθνικὰς διεκδικήσεις, διὰ νὰ ἔλθω ἐδῶ πρὸς διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν. Καὶ ἂν ἐπέμενον εἰς τὴν ἄμεσον διεξαγωγὴν αὐτῶν, τοῦτο ἔπραττον προφανῶς, διότι ἐπίστευον, ὅτι τὸ ἀποτέλεσμα αὐτῶν θὰ ἦτο ἀποδοκιμασία τῆς πολιτικῆς μου καὶ ἄνοδος αὐτῶν εἰς τὴν ἀρχήν. Ἀλλὰ δὲν ἠνόουν τάχα οἱ ὀπαδοὶ τῆς ἀντιδράσεως ποία θὰ ἦτο ἡ τύχη τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων, ἐὰν μετὰ τὴν ὑπὲρ αὐτῶν τυχὸν ἐτυμηγορίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ προσήρχοντο αὐτοὶ εἰς τὴν Συνδιάσκεψιν, διὰ νὰ ὑποστηρίξουν τὰς ἐθνικὰς διεκδικήσεις; Εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποδεχθῶ, ὅτι δὲν εἶχον πλήρει συνείδησιν τῆς ἀποτυχίας, ἥτις θὰ ἐπέστεφε τὰς ἐνεργείας αὐτῶν ἐν τῇ Συνδιασκέψει καὶ ὡς δικαιοῦμαι νὰ κατηγορήσω αὐτοὺς, ἐν τῇ συναισθήσει, ὅτι οὐδὲ τὸ παράπαν τοὺς ἀδικῶ, ὅτι τοῦτο ἐπεδίωκον διὰ τῆς προώρου διεξαγωγῆς τῶν ἐκλογῶν καὶ τοῦτο ἤλπιζον νὰ ματαιώσουν δηλαδὴ τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς μου, διὰ νὰ κερδοσκοπήσουν κομματικῶς, παριστῶντες τὴν ἰδίαν αὐτῶν ἀποτυχίαν ὡς ἀποτυχίαν τῆς ἰδικῆς μου πολιτικῆς. Ὑπάρχουν οἱ ἐλπίζοντες, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ ἀποσύρῃ τὴν ἐμπιστοσύνην του ἀπὸ τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ἕνεκα τῆς χαλαρώσεως τῆς ἐσωτερικῆς διοικήσεως. Ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, ἡ χαλάρωσις πόρρω ἀπέχει ἀπὸ τοῦ νὰ εἶναι οἵα διεκτραγωδεῖται καὶ οἵα πράγματι ἐσημειώθη εἰς πολλὰ τῶν μετασχόντων τοῦ Παγκοσμίου πολέμου Κρατῶν. Ἀλλὰ μετὰ τὴν ἔκλυσιν, ἣν ἐπέφερεν εἰς τὴν διοίκησιν ἡ τριακοντάμηνος ἀρχὴ τῶν Βασιλικῶν Κυβερνήσεων, ὅτε τὴν ἐξουσίαν ἤσκουν ἑταιρικῶς καὶ ἐν ἀδελφικῇ συνεργασίᾳ ὁ Δεσποτισμὸς ἐκ τῶν ἄνω καὶ ἡ Ἀναρχία ἐκ τῶν κάτω, καὶ τῆς ὀλεθρίας ἐπιρροῆς, ἣν ἀσκεῖ ἐπὶ πάσης διοικήσεως ὁ ἐμφύλιος πόλεμος, καὶ ἡ ἐκμετάλλευσις αὐτοῦ ὑπὸ τῶν ἁπανταχοῦ ἐπιτηδείων, καὶ τὴν ἐπίτασιν τῶν συνεπειῶν τούτων ἐκ τοῦ παγκοσμίου πολέμου, ἀλλὰ δύναταί τις νὰ ἐκπλήττεται, ὄχι διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν χαλάρωσιν ἐν τῇ διοικήσει, ἀλλὰ διότι ἡ χαλάρωσις αὕτη δὲν ὑπῆρξε βαθυτέρα. Καὶ τὴν ὑπάρχουσαν ὅμως διοικητικὴν χαλάρωσιν εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀνεχθῶμεν ὡς κατάστασιν παγίαν. Ἐὰν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, μὲ τὸ περιωρισμένον τότε σχετικῶς ὑπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ του, κατώρθωσεν ἀπὸ τοῦ Ὀκτωβρίου 1910 μέχρι τοῦ Μαρτίου 1915 νὰ δώσῃ ὑποδειγματικὴν διοίκησιν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, οὐδεὶς δύναται νὰ ἀμφιβάλῃ ὅτι τὸ κόμμα τοῦτο μὲ τὸ ἐπηυξημένον σήμερον κῦρος τοῦ ἡγέτου του καὶ τὴν ἀνανέωσιν τῆς ὀγκώδους πρὸς αὐτὸν λαϊκῆς ἐμπιστοσύνης, ἣν ἀσφαλῶς θὰ ἐνδείξουν αἱ νέαι ἐκλογαὶ, θὰ δυνηθῇ νὰ ἐπαναφέρῃ τὴν διοικητικὴν μηχανὴν ἐπὶ τῆς τροχιᾶς, ἀφ’ ἧς ἤρχισεν ἐκτρεπομένη ἀπὸ τοῦ Μαρτίου 1915. Ἔρχομαι ἤδη νὰ ἐξετάσω ποῖαι ἔσται ἡ ἐξουσία τῆς συγκληθησομένης Βουλῆς. Ὑπάρχουν οἱ ἀπὸ γνωστοῦ συνειδῶτος ὑποστηρίζοντες καὶ μεταξὺ τῶν φιλελευθέρων καὶ μεταξὺ τῶν ἀντιπολιτευομένων ὅτι ἡ νέα Βουλὴ πρέπει νὰ εἶναι Συντακτική, διὰ νὰ δυνηθῇ ἐνδεχομένως νὰ μεταβάλῃ καὶ αὐτὴν τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος. Τὸ αὐτὸ ὑποστηρίζουν καὶ οἱ ἀντιδραστικοί, μὲ τὴν ἀνοσίαν ἐλπίδα, ὅτι Συνέλευσις Συντακτικὴ θὰ διηυκόλυνε περισσότερον τὴν πραγματοποίησιν τοῦ πόθου των, πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ καθεστῶτος καὶ ἐπαναφορὰν τοῦ ἐκπτώτου Βασιλέως. (Φωναὶ ἐκ τῆς Βουλῆς καὶ τῶν θεωρείων: Ποτέ, ποτέ. Ζήτω ὁ Βενιζέλος. Ζήτω τὸ Ἔθνος, καὶ χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἀλλὰ καθ’ ἣν στιγμήν, μὲ τὰς ἐκπληκτικὰς ἐθνικάς μας ἐπιτυχίας, τόσα ἔχομεν κολοσσιαῖα προβλήματα νὰ λύσωμεν, δὲν δύναμαι νὰ ἀναλάβω τὴν εὐθύνην ὅπως ἀνοίξω ἀτέρμονας συζητήσεις καὶ ἐπὶ τῆς μορφῆς τοῦ Πολιτεύματος καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος. Ἄλλως τε χωρὶς νὰ παραγνωρίζω ὅτι ἡ πολιτεία τοῦ πρώην Βασιλέως ἐκλόνισεν οὐσιωδῶς τὰ θεμέλια τοῦ Βασιλικοῦ θεσμοῦ ἐν Ἑλλάδι, πιστεύω ὅτι τὸ πολίτευμα τῆς Βασιλευομένης Δημοκρατίας, οἷον τὸ ἡμέτερον ἀνταποκρίνεται ἀκόμη πρὸς τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Τὸ Πολίτευμα ἄρα, καλῶς ἔχει καὶ οὐδεμία ἀνάγκη ἀναθεωρήσεως αὐτοῦ ὑφίσταται. Κυρίως ἀναγκαῖον εἶναι νὰ ἐξουσιοδοτηθῇ ῥητῶς ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἡ συγκληθησομένη Βουλὴ νὰ κυρώσῃ τὴν παρὰ τὸ Σύνταγμα γενομένην ἀναστολὴν τῆς δικαστικῆς ἰσοβιότητος καὶ τὴν παράτασιν τῆς περιόδου τῆς παρούσης Βουλῆς, πέραν τῆς τετραετοῦς Συνταγματικῆς προθεσμίας. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἅπαξ θὰ κληθῇ ὁ λαὸς νὰ χορηγήσῃ εἰς τὴν συγκληθησομένην Βουλὴν ἐξουσίαν εὐρυτέραν τῆς συνήθους, σκόπιμον ἐκρίθη νὰ ἐπιδιωχθῇ καὶ ἡ ἀναθεώρησις ἄλλων τινῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ὄχι κυρίως ἐπὶ σκοπῷ μεταρρυθμίσεως αὐτῶν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπὶ σκοπῷ ἀκριβεστέρου καθορισμοῦ τῆς ἐννοίας αὐτῶν, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὴ εἰς τὸ μέλλον κακόπιστος παρερμηνεία, οἵα ἐτολμήθη εἰς τὸ παρελθόν. Ἀλλὰ μὴ νομίσῃ τις ὅτι, διότι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις δὲν ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην νὰ ἀνοίξῃ τοὺς ἀσκοὺς τοῦ Αἰόλου διὰ τῆς συγκλήσεως Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δύναται νὰ ἐμποδισθῇ, ὅπως ἐκδηλώσῃ ἀρτίως τὴν γνώμην του. Ἐὰν, ὅπως εἶμαι ἀκραδάντως πεπεισμένος, ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς διὰ τῶν ἐπικειμένων ἐκλογῶν ἐγκρίνῃ τὴν πολιτικήν μου, τοῦτο θὰ ἀπεδείκνυε ὅτι ἀποστέργει τὰς μεταβολὰς καὶ ἀνατροπάς, ἃς ἐπιδιώκει ἡ ἀντίδρασις. Ἐὰν ὁ λαὸς ἔδιδε τὴν πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Ἀντιπολίτευσιν—δὲν λέγω εἰς τὴν ἀντίδρασιν, διότι ἡ διαφορὰ εἶναι κολοσσιαία—τοῦτο θὰ ἐσήμαινε ὅτι δὲν μοὶ παρέχει πλέον τὴν ἐμπιστοσύνην, οὐδὲν πλέον θὰ ἐνεδείκνυε τοιαύτη ψῆφος. Ἐὰν ἠδύνατό τις νὰ φαντασθῇ ὅτι ὁ λαὸς θὰ ἔδιδε τὴν πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Ἀντίδρασιν, (Φωναὶ ἐκ τῆς Βουλῆς καὶ τῶν θεωρείων. Ποτέ, ποτέ. Ζήτω ὁ Βενιζέλος. Ζήτω ἡ Μεγάλη Ἑλλάς. Καὶ χειροκροτήματα παρατεταμένα) ἡ Ἀντίδρασις τότε καθισταμένη Κυβέρνησις τῆς Χώρας, θὰ ἠδύνατο ὑπ’ εὐθύνην αὐτῆς νὰ εἰσηγηθῇ τὴν συγκρότησιν Συντακτικῆς Συνελεύσεως. Ἐὰν δὲ καὶ νομίζει ὅτι δύναται νὰ γείνῃ ἀντικείμενον ψηφοφορίας ἡ ἐπάνοδος εἰς τὸν θρόνον ἑνὸς Βασιλέως, ὅστις ἐτόλμησε νὰ διακηρύξῃ ὅτι δὲν ὑποχρεοῦται νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν λαϊκὴν θέλησιν, ὅστις ἀπέβη κατ’ οὐσίαν ἀρχηγὸς ἑνὸς κόμματος, τοῦ Μοναρχικοῦ, ὅστις ἐξωτερικῶς μὲν θὰ ἔφερε τὸ διαζύγιον μεταξὺ τῆς Μείζονος Ἑλλάδος καὶ τῶν νικητῶν τοῦ πολέμου, ἐσωτερικῶς δὲ θὰ διέσπα πάλιν τὸν ἑνιαῖον σήμερον ἐθνικὸν στρατὸν (ἐνθουσιώδεις ζητωκραυγαὶ ἐκ τῆς Βουλῆς καὶ τῶν θεωρείων ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ στρατοῦ) εἰς στρατὸν τῆς ἐθνικῆς Ἀμύνης ἀφ’ ἑνὸς καὶ εἰς στρατὸν Βασιλικὸν ἀφ’ ἑτέρου, ὅστις θὰ ἀντιμετώπιζε τὴν ἐχθρότητα ἑνὸς μεγάλου πολιτικοῦ κόμματος, οὗτινος ἀπέβη θανάσιμος ἐχθρός, καὶ ὁ ὁποῖος ἐπὶ πλέον μὴ ἀρκούμενος εἰς ὅσα κακὰ συνεσώρευσε μέχρι σήμερον ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος, δὲν ἀποστέργει νὰ προσφεύγῃ καὶ εἰς τὴν πολιτικὴν δολοφονίαν (Φωναὶ ἐκ τῶν θεωρείων. Κάτω ὁ δολοφόνος. Ζήτω ὁ σωτὴρ τοῦ Ἔθνους) διὰ νὰ διευκολύνῃ τὴν ἐπιστροφήν του εἰς τὸν θρόνον, καὶ ἐὰν οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Ἀντίδρασιν αἰσθάνωνται τοὺς ὤμους των ἀρκετὰ ἰσχυροὺς ὅπως ἀναλάβουν τοιαύτας εὐθύνας, ἃς τολμήσουν τότε νὰ ἀναλάβουν αὐτάς. (Νέαι ἐνθουσιώδεις καὶ παρατεταμέναι ζητωκραυγαὶ καὶ ζωηρὰ χειροκροτήματα ὑπὲρ τοῦ κ. Βενιζέλου καὶ πάλιν καὶ τῆς Μεγάλης Ἑλλάδος). Αὐτοὶ θὰ ἀποτελοῦν τότε τὴν Κυβέρνησιν καὶ αὐτοὶ θὰ ὑπέχουν τὰς εὐθύνας τῶν συνεπειῶν τοιαύτης παράφρονος πολιτικῆς. Ἀλλ’ ὁ λαός, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου θὰ τεθῇ τότε σαφῶς τὸ πρόβλημα, εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος ὅτι θὰ κατίδῃ εἰς ποίαν ἄβυσον καταστροφῆς δύναται νὰ ὁδηγήσῃ τὴν Χώραν τοιαύτη ἀπόπειρα καὶ θὰ δώσῃ τὴν προσήκουσαν ἀπάντησιν εἰς τοὺς εἰσηγητὰς αὐτῆς. (Ζητωκραυγαὶ καὶ χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων). Ἀλλ’ ἡ ἀντίδρασις προσποιεῖται ὅτι δὲν πιστεύει εἰς τὴν ἐλευθέραν διεξαγωγὴν τῶν ἐπικειμένων ἐκλογῶν καὶ δὲν παύει ἀξιοῦσα τὴν παραίτησιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως καὶ τὴν συγκρότησιν ὑπηρεσιακῆς τοιαύτης πρὸς διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν. Οὐδέποτε θρασυτέρα ἀξίωσις διετυπώθη ἀπὸ χρεωκοπῆσαν πολιτικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον ἀπὸ τριετίας βυσσοδομεῖ ἀπαύστους ἀνατροπάς. Δὲν ἔπρεπε παρὰ νὰ χαλαρώσωμεν τὴν Κυβερνητικὴν ἐπιβολὴν διὰ νὰ εὐκολύνωμεν τὸ ἀνατρεπτικὸν ἔργον τῆς Ἀντιδράσεως. Ἕνας ἐκ τῶν φίλων μου, μοὶ ἔλεγε χθὲς ὅτι δὲν εἶναι ἀπίθανον νὰ φθάσῃ ἡ Ἀντίδρασις νὰ διατυπώσῃ καὶ τὴν ἀξίωσιν ὅπως αὐτοκτονήσω διὰ νὰ διευκολύνω τὸ ἔργον της, ἀφοῦ ἀναγνωρίζει ἴσως ἤδη ὅτι ἡ δολοφονία οὔτε εὔκολος εἶναι, οὔτε ἀπηλλαγμένη τῶν φοβερῶν κινδύνων τῶν ἀντιποίνων. Τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν ἔχει ἀνάγκην νὰ δώσῃ ἐγγυήσεις, ὅτι αἱ διεξαχθησόμεναι ἐκλογαὶ θὰ εἶναι ἀπολύτως ἐλεύθεραι. Πλήρης ἐγγύησις εἶναι ἡ διαβεβαίωσις αὐτοῦ ὅτι θὰ ἀσφαλίσῃ ἀπολύτως ἐλευθέρας ἐκλογὰς τὸ παρελθὸν κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν τοῦ Νοεμβρίου τοῦ 1910 καὶ Μαρτίου 1912 καὶ ἡ προσωπικότης τοῦ ἡγέτου τοῦ κόμματος, ὅστις δὲν ἀνῆλθε βέβαια εἰς ἣν ἀνῆλθε πολιτικὴν περιωπὴν διὰ νὰ ἀτιμάσῃ ἑαυτόν, ἀνεχόμενος ὑπὸ τὸ ὄνομά του καὶ ὑπ’ εὐθύνην του νὰ διαπραχθῇ ἡ μεγαλυτέρα πολιτικὴ ἀτιμία, ἡ νόθευσις δηλαδὴ τῶν ἐκλογῶν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνη ἀνάγκη τῆς ἀμύνης τοῦ Καθεστῶτος καὶ τῆς ἐπιβολῆς τῆς τάξεως ἥτις ἐπιβάλλει τὴν παραμονὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως εἰς τὴν ἀρχὴν καὶ κατὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν. Εἶναι καὶ ἡ ἀνάγκη τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων. Ὄχι μόνον τὸ Βορειοηπειρωτικὸν ζήτημα δὲν ἐρρυθμίσθη εἰσέτι τελειωτικῶς, ἀλλ’ οὐδὲ ἡ ὑπογραφὴ ἁπλῶς τῆς συνθήκης τῆς εἰρήνης μετὰ τῆς Τουρκίας ἀποτελεῖ ὁριστικὴν τερμάτωσιν τοῦ μετ’ αὐτῆς πολέμου. Ἂν ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει κυβέρνησις δειχθῇ ἀνίκανος νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἣν ὑπέγραψεν συνθήκην, ἐπιβάλουσα τὸ κῦρος της ἐν Ἀνατολῇ, ρητῶς ἤδη ἐδηλώθη πρὸ τοῦ Ἀνωτάτου Συμβουλίου, διὰ τῆς τελευταίας ἀπαντήσεώς του πρὸς τὴν Τουρκικὴν Ἀντιπροσωπείαν, ὅτι οἱ Σύμμαχοι ἐπιφυλάσσονται νὰ λάβουν τὰ μέτρα, ἅτινα ἤθελον κρίνει ἐνδεικνυόμενα ἐκ τῶν περιστάσεων καὶ πρῶτον ἐκ τῶν μέτρων τούτων εἶναι ἡ ἀπομάκρυνσις τῆς Τουρκίας ἐκ Κωνσταντινουπόλεως. Ἀλλὰ τὸ μέτρον τοῦτο δὲν θὰ εἶναι τὸ μόνον. Καὶ ἐπειδὴ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἔστι τὸ κυριώτερον ὄργανον τῆς ἐπιβολῆς τῶν νέων συμμαχικῶν ἀποφάσεων, εἶναι προφανὲς πόσον μεγάλα καὶ πόσον ὀγκώδη καὶ ποίας σημασίας διὰ τὸ ἐθνικόν μας μέλλον θὰ εἶναι τὰ προβλήματα, ἅτινα θὰ τεθοῦν πρὸ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Τὴν ἀντιμετώπισιν καὶ τὴν λύσιν τῶν προβλημάτων τούτων, ἅτινα δύνανται ν’ ἀναφυῶσι διαρκουσῶν τῶν ἐκλογῶν, δὲν δυνάμεθα νὰ ἐμπιστευθῶμεν εἰς ὑπηρεσιακὴν Κυβέρνησιν, μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ ἀνταποκριθῶμεν εἰς τοὺς πόθους τῶν ἐπιδιωκόντων ἀνατροπάς. Ἐξήντλησα, κύριοι, ὅσα εἶχον νὰ εἴπω. Ἀλλὰ δὲν θέλω νὰ κατέλθω τοῦ βήματος πρὶν διακηρύξω τὴν βαθεῖαν μου πίστιν εἰς τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Οὐδέποτε ἐκολάκευσα τὸν λαόν, οὐδὲ παραγνωρίζω τὰ ἐθνικά μας ἐλαττώματα. Ἀλλ’ αἱ ἀρεταί, αἱ θεμελιώδεις ἀρεταὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, εἶναι τοιαῦται, ὥστε οὐδέποτε πολιτικὸς ἀνὴρ ἠδύνατο νὰ εὐχηθῇ ὅπως ἡγῆται καλλιτέρου λαοῦ. Ὅταν σὺν τῷ χρόνῳ—καὶ τοῦτο δὲν θέλει βραδύνει πολὺ—ἡ ἡγέτις λεγομένη τάξις ἀποβῇ παρ’ ἡμῖν ἀξία τοῦ λαοῦ τούτου, εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ Ἑλλάς, ὑπὸ τοὺς ὅρους οἵτινες ἐπλάσθησαν δι’ αὐτὴν διὰ τῶν κατατεθεισῶν σήμερον συνθηκῶν, θὰ βαδίσῃ εἰς ὁδὸν ἀκμῆς, τὴν ὁποίαν ὀλίγοι διαβλέπουν κἂν σήμερον, καὶ θὰ γείνῃ ἐν τῇ ἐγγὺς Ἀνατολῇ δημιουργὸς πολιτισμοῦ, ὅστις προσεγγίζων τὰ Εὐρωπαϊκὰ καὶ Ἀσιατικὰ στοιχεῖα καὶ ἐξασφαλίζων τὴν εἰλικρινῆ αὐτῶν συνεργασίαν, θὰ προσφέρῃ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα ὑπηρεσίας μηδαμῶς κατωτέρας ἐκείνων, ἃς προσέφερεν ὁ ἀρχαῖος Κλασικός, ὁ Μακεδονικὸς καὶ ὁ Μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμός. (Οἱ βουλευταὶ ὄρθιοι καὶ τὰ πλήθη τῶν θεωρείων χειροκροτοῦν ἐπὶ μακρὸν καὶ ζητωκραυγάζουν ἐνθουσιωδῶς ὑπὲρ τοῦ κ. Βενιζέλου).

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κ. κ. Ε. Βενιζέλος (Πρόεδρος Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου) καὶ Ν. Πολίτης (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν), ὑποβάλλουσι τὰ κάτωθι νομοσχέδια: 1) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τῶν Συμμάχων Δυνάμεων καὶ τῆς Τουρκίας συνθήκης εἰρήνης τῆς 28 Ἰουλίου 10 Αὐγούστου 1920». 2) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τῶν Προεχουσῶν Συμμάγων καὶ Συνησπισμένων Δυνάμεων ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς Ἑλλάδος ἀφ’ ἑτέρου Συνθήκης «περὶ Θράκης τῆς 28 Ἰουλίου 10 Αὐγούστου 1920». 3) «Περὶ κυρώσεως Ἑλλάδος καὶ Ἰταλίας Συνθήκης «περὶ τῆς Δωδεκανήσου τῆς 28 Ἰουλίου 10 Αὐγούστου 1920». 4) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τῶν Προεχουσῶν Συμμάχων καὶ Συνησπισμένων Δυνάμεων ἀφ’ ἑνὸς καὶ τῆς Ἑλλάδος ἀφ’ ἑτέρου Συνθήκης «περὶ προστασίας τῶν ἐθνικῶν κλπ. μειονοτήτων» τῆς 28 Ἰουλίου 10 Αὐγούστου 1920». Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν βουλευταί, ὑποβάλλουσι πρότασιν περὶ ἀναθεωρήσεως ἄρθρων τινῶν τοῦ Σνυτάγματος, ἔχουσαν ὡς ἑξῆς. (Ἀναγινώσκει): Πρὸς τὴν Βουλήν, Ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων, συγκαλοῦσα μετὰ τὴν ἀποκατάστασιν τῆς ἑνότητος τοῦ Κράτους τὴν παροῦσαν Βουλὴν τῆς 31 Μαΐου 1915, κατ’ ἀνατροπὴν τῆς προηγηθείσης κατὰ τὸ Σύνταγμα διαλύσεως αὐτῆς διὰ τοῦ ἀπὸ 20 Ἰουνίου 1917 Β. Διατάγματος, ἐδήλωσε συνάμα ἐν τῇ αἰτιολογικῇ τοῦ Συντάγματος ἐκθέσει, ὅτι τὴν οὕτω συντελεσθεῖσαν ἐπάνοδον εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος ἤθελε ἐπισφραγίσει ἐν ὥρᾳ εὐθέτῳ κληθησομένη Ἐθνικὴ Συνέλευσις, μέλλουσα νὰ λάβῃ τὰς προσηκούσας ἀποφάσεις, δι’ ὧν θὰ ἠσφαλίζετο ἡ παραφυλακὴ τῶν ὑφισταμένων Συνταγματικῶν διατάξεων κατὰ τὴν ἀληθῆ αὐτῶν ἔννοιαν ἐπὶ τοῦ θεμελίου τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, καὶ θὰ ἀπεσοβεῖτο πᾶσα ἐν τῷ μέλλοντι ἐπανάληψις ὁμοίας ἀποπείρας κατ’ αὐτῶν. Ἐπὶ πλέον ἐκ τοῦ μεσολαβήσαντος καθολικωτέρου ἐκτροχιασμοῦ τῶν πολιτειακῶν λειτουργιῶν, ἐπεβλήθησαν ἐξαιρετικά τινα μέτρα, προσωρινῆς ἄλλως τε διαρκείας, ἐξ ὧν ἓν τὸ τῆς ἀναστολῆς τῆς δικαστικῆς ἰσοβιότητος, ἔθιγε τὴν γνωστὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ληφθὲν ὑπ’ εὐθύνη τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν αἵρεσιν τῆς ἐγκρίσεως ὑπὸ τῆς συγκροτηθησομένης Ἐθνικῆς Συνελεύσεως. Ἕτερα τοιαῦτα μέτρα ὑπηγόρευσεν ἐπίσης ἡ ἀδήριτος, ἀνάγκη τοῦ πολέμου καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ δημιουργηθεισῶν ἐξαιρετικῶν παραστάσεων, οἷα εἰσὶν ἡ μὴ ἐνέργεια ἐπαναληπτικῶν ἐκλογῶν διὰ τὰς κενουμένας ἐν τῇ Βουλῇ θέσεις, ἡ ὑπὲρ τὸ Συνταγματικὸν ὅριον παράτασις τοῦ βίου τῆς Βουλῆς καὶ ἡ ἐπαύξησις τῆς Βουλευτικῆς ἀποζημιώσεως, δεόμενα ὡσαύτως κυρώσεως. Τέλος ἐν συναφείᾳ πρὸς τὰ ἀνωτέρω δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ἄσκοπος ἡ ἐξέτασις καὶ εὐαρίθμων ἔτι συνταγματικῶν διατάξεων, ὧν ἐνδείκνυται ἡ ὑπό τινα ἔποψιν συμπλήρωσις ἢ μεταβολή. Ἐντεῦθεν ἐφαρμοζομένου τοῦ ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 108 τοῦ Συντάγματος διαγραφομένου τρόπου, καθ’ ὃ μέτρον εἶναι δυνατόν. Προτείνομεν ὅπως ἡ Βουλὴ διὰ πράξεως αὐτῆς ζητήσῃ ἀναθεώρησιν τῶν κάτωθι διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἀποφασισθησομένην ὑπὸ τῆς προσεχοῦς Βουλῆς κατὰ τὴν πρώτην αὐτῆς Σύνοδον. Τοῦ ἄρθρου 31 ὅπως ῥυθμισθῇ ἀκριβέστερον ἀπὸ τῆς κοινοβουλευτικῆς αὐτοῦ βάσεως τὸ δικαίωμα τοῦ Βασιλέως πρὸς διορισμὸν τῶν Ὑπουργῶν. Τοῦ ἄρθρου 32 ἵνα τὸ μὲν ἡ κήρυξις τοῦ πολέμου ἐξαρτηθῇ ἀπὸ προηγουμένης ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς, τὸ δὲ προστεθῇ ῥητὴ διάταξις, καθ’ ἣν ὁ Βασιλεὺς δὲν δύναται νὰ διοικῇ ἐν καιρῷ πολέμου τὰς κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεις. Τοῦ ἄρθρου 37 ἵνα καθορισθῇ σαφῶς ἡ κατὰ τὸ Σύνταγμα βάσις καὶ ἔννοια τοῦ θεσμοῦ τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς καὶ οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς δέον ν’ ἀσκῆται. Τοῦ ἄρθρου 45, ἵνα ῥυθμισθῶσι εἰδικώτερον τὰ τῆς διαδοχῆς συμφώνως πρὸς τὸ νέον Καθεστώς. Τοῦ ἄρθρου 68 ἵνα ἡ περὶ προσδιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν κατὰ περιφερείας διάταξις ἐναρμονισθῇ ἰδίᾳ πρὸς τὴν διὰ τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ τῶν Συμμάχων Δυνάμεων τελευταίας συνθήκης συνομολογηθεῖσαν εἰσαγωγὴν ἐκλογικοῦ συστήματος, προνοοῦντος αὐτοτελῶς περὶ τῶν Ἐθνικῶν μειονοτήτων ἐν ταῖς μετὰ τὴν 1ην Αὐγούστου 1914 προσκτηθείσαις Χώραις. Τοῦ ἄρθρου 69 ἐπὶ τῷ τέλει ὅπως κυρωθῶσι τό τε ἀπὸ 8 Ἰουλίου 1917 Διάταγμα περὶ ἀναβολῆς ἐν ὥρᾳ πολέμου τῆς ἐνεργείας ἐκλογῶν πρὸς πλήρωσιν κενουμένων βουλευτικῶν θέσεων καὶ τὰ ἀπὸ 28 Μαΐου καὶ 28 Νοεμβρίου 1919, 24 Μαρτίου καὶ 29 Ἰουνίου ἐ. ἔ. Διατάγματα, τὰ παρατείνοντα τὴν διάρκειαν τῆς Κʹ περιόδου τῆς Βουλῆς. Τοῦ ἄρθρου 75, διὰ τὸν καθορισμὸν τῆς βουλευτικῆς ἀποζημιώσεως καὶ τῶν ἐξόδων παραστάσεως τοῦ Προέδρου τῆς Βουλῆς συμφωνότερον πρὸς τὰς σημερινὰς συνθήκας τὴν ἐπικύρωσιν τῶν ἐκδοθέντων ἀπὸ 24 Νοεμβρίου 1918 καὶ 4 Φεβρουαρίου 1919 σχετικῶν Διαταγμάτων. Τῶν ἄρθρων 88 καὶ 90 πρὸς κύρωσιν τοῦ ἀπὸ 14 Ἰουλίου 1917 Διατάγματος περὶ ἀναστολῆς πασῶν τῶν Συνταγματικῶν διατάξεων περὶ δικαστικῶν ὑπαλλήλων. Τοῦ ἄρθρου 105, ἵνα διὰ λόγους προσιδιάζοντας εἰς τὰς Νέας Χώρας ἀναβληθῇ αὐτόθι ἐπί τινα χρόνον ἡ ὁλοσχερὴς ἐφαρμογὴ τοῦ κανόνος τοῦ αἱρετοῦ τῶν δημοτικῶν Ἀρχῶν. Ἐπὶ τούτοις δὲ ἐξουσιοδοτηθῇ ἡ Κυβέρνησις, ὅπως, ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ ἔκπτωτος ἤθελεν ἐξακολουθῇ βυσοδομῶν κατὰ τοῦ ἐν Ἑλλάδι Καθεστῶτος, λάβῃ πᾶν ἀναγκαῖον μέτρον πρὸς ἐξουδετέρωσιν τῶν τοιούτων ἐνεργειῶν. Ἐν Ἀθήναις τῇ 25 Αὐγούστου 1920. Οἱ Βουλευταὶ Ἐλευθέριος Κ. Βενιζέλος (βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας), Ι. Δ. Τσιριμῶκος (βουλευτὴς ἐκ Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος), Κ. Δ. Ρακτιβὰν (βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας), Δημ. Δίγκας (βουλευτὴς ἐκ Σερρῶν), Α. Παπαναστασίου (βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας), Κ. Σπυρίδης (βουλευτὴς ἐκ Λαρίσσης), Μιλτιάδ. Μ. Νεγροπόντης (βουλευτὴς ἐξ Ἀτικῆς καὶ Βοιωτίας), Ἀλ. Γρίβας (βουλευτὴς ἐξ Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας), Ἀθ. Μιαούλης (βουλευτὴς ἐξ Ὕδρας), Π. Βουρλούμης (βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος), Σπ. Σῖμος (βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας).

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5ην μ. μ. αὔριον. (Ὥρᾳ 6.30′ μ. μ.)