1917.10.11

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 48Η

ΤΕΤΑΡΤΗ 11 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1917

Προεδρία κ. Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

(Ὥρα 5.30′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ ἑξῆς: — Ὁ Χρυσανθῆς Ἰνταρές, πρώην τελωνειακὸς ὑπάλληλος, ἄνευ συντάξεως, 84 ἐτῶν καὶ ἡμίτυφλος, παρακαλεῖ ὅπως τῷ χορηγηθῇ ἐφάπαξ χρηματικὸν βοήθημα. — Οἱ ἔφεδροι φοιτηταὶ καὶ τελειόφοιτοι τοῦ στρατοῦ τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης παρακαλοῦσιν ὅπως ληφθῇ πρόνοια περὶ χορηγήσεως εἰς αὐτοὺς ἀδείας πρὸς ἐξακολούθησιν τῶν σπουδῶν των. — Ἡ ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς Ἐπιτροπὴ ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου «περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 96 καὶ 97 τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς». Σήμερον Ἡμερησία Διάταξις Ἀναφορῶν καὶ Ἐρωτήσεων δὲν ὑπάρχει.

Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΗΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

— Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τῶν νόμων ͵ΓΦΜΒʹ, ΓϠΓʹ, ΓϠΟʹ, 276, 310 καὶ 550». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσθήκης καὶ τροποποιήσεως διατάξεων ἀφορωσῶν τὴν ὑπηρεσίαν τῶν

Τ.Τ.Τ.».

(Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τῆς ἐπιβολῆς προσθέτου φορολογίας ἐπὶ τοῦ πρὸς φωτισμὸν τῶν ἰδιωτικῶν κατοικιῶν καὶ καταστημάτων καταναλισκομένου ρεύματος». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διοικήσεως τῶν σιδηροδρόμων τοῦ Κράτους». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἱδρύσεως Σώματος Ἑλλήνων Προσκόπων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 4 καὶ 8 τοῦ νόμου 853 «περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Γεωργίας». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκμεταλλεύσεως δασῶν ὑπὸ τοῦ Κράτους καὶ ἐκτελέσεως ἐκτάκτων ὑλοτομιῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκτελέσεως διαφόρων ἔργων πρὸς ἐγκατάστασιν προσφύγων καὶ πυροπαθῶν ἐν Θεσσαλονίκῃ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 445 «περὶ τεχνικῶν ὑπηρεσιῶν τοῦ στρατεύματος». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ μεταρρυθμίσεως τῶν ἀφορωσῶν τὴν λιποταξίαν καὶ ἀνυποταξίαν διατάξεων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῆς προτάσεως νόμου «περὶ τροποποιήσεως τῶν ἄρθρων 96 καὶ 97 τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς διὰ τῆς προσθήκης παραγράφου».

§2Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἐκ τῆς ὑπηρεσίας δύναμαι νὰ γνωρίζω ὅτι ἡ τροπολογία εἶναι ἐπιβεβλημένη καὶ συνηγορῶ ὑπὲρ αὐτῆς. Οὐχ ἧττον φρονῶ ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν καὶ νὰ περιληφθῇ ἐν τῇ συζητουμένῃ τροποποιήσει καὶ ἡ ἑτέρα ὑποβληθεῖσα ὑπὸ πολλῶν βουλευτῶν τροπολογία «περὶ προαγωγῆς καὶ τῶν ἄλλων ὑπαλλήλων τῆς Βουλῆς, τῶν ἐχόντων ὡρισμένον χρόνον ὑπηρεσίας».

§3Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Καὶ ἐγὼ ὑποστηρίζω τὴν τροποποίησιν ταύτην.

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἐπιψήφισις τῆς προτάσεως, ὅπως μελετηθῇ καὶ ἡ νέα ὑποβληθεῖσα πρότασις.

§5ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ν’ ἀναβληθῇ.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται. — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τῶν ἐν Τουρκίᾳ ὑπηρετησάντων ἢ διορισθέντων προξενικῶν ὑπαλλήλων κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐξαναγκαστικῆς χρησιμοποιήσεως τῶν ἰδιωτικῶν ἐγκαταστάσεων ἠλεκτρισμοῦ πρὸς φωτισμὸν τῶν ὁδῶν τῶν πόλεων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 731 νόμου «περὶ προνομιακῆς παραχωρήσεως τῆς ἐκμεταλλεύσεως συγκοινωνίας δι’ αὐτοκινήτων ἐπὶ τῶν ὁδῶν τοῦ Κράτους». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου μόνου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσθήκης διατάξεως εἰς τὸ ἄρθρον 7 τοῦ νόμου ͵ΓϠΥΔʹ τοῦ 1911». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐνεργείας ἀνακριτικῶν πράξεων ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ Ἐπισιτισμοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἄρθρου 217 τοῦ ὀργανισμοῦ τῶν δικαστηρίων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπιβολῆς ἐξαγωγικοῦ τέλους ἐπὶ τοῦ καπνοῦ». Ὁ κ. Δ. Τερζάκης ἔχει ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον.

§7Δ. ΤΕΡΖΑΚΗΣ. Κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ νομοσχεδίου, τὴν γενομένην κατὰ τὰς μεταμεσονυκτίους ὥρας, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἴπῃ τις περισσότερα ἀπὸ τὰ ὀλίγα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐκίνησαν τὴν προσοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Ἀναγνωρίζω τὸ δίκαιον καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ Κράτους, ὅπως καρπωθῇ μέρος τῶν κερδῶν τῶν ἐκτάκτων, τῶν προερχομένων ἐκ τῶν ἐκτάκτων περιστάσεων, τὰς ὁποίας διέρχεται τὸ Κράτος. Δὲν πρέπει ὅμως νὰ λησμονήσωμεν ὅτι ἐκ τοῦ νόμου περὶ τῶν ἐκτάκτων τούτων κερδῶν, δυνάμει τοῦ ὁποίου θὰ φορολογηθοῦν οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι, θὰ ἐπιβαρυνθῶσι καὶ αἱ γεωργοπαραγωγικαὶ τάξεις καὶ διὰ τοῦτο δὲν πρέπει νὰ παραβλέψωμεν τὰ δίκαια τῶν γεωργῶν. Ὁ καπνός, περὶ τοῦ ὁποίου προνοεῖ τὸ νομοσχέδιον τὸ ὑποβληθέν, δὲν εἶναι ἐκ τῶν εἰδῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δὲν παρουσιάζουσιν ἀνομοιότητας εἰς τὴν ποιότητα αὐτῶν, ἀλλ’ εἶναι εἶδος, τὸ ὁποῖον παρουσιάζει μεγάλην ποικιλίαν εἰς τὰ εἴδη καὶ διὰ τοῦτο παρουσιάζει δυσχέρειαν ὄχι μικρὰν εἰς τὴν φορολογίαν του. Ἐπὶ παραδείγματι ἡ ἐπαρχία μου καὶ ὁλόκληρος ὁ Νομὸς παράγει καπνόν, τοῦ ὁποίου ἡ ποιότης εἶναι ἡ ἐσχάτη τῶν ποιοτήτων, τὴν ὁποίαν παράγει ὄχι μόνον ἡ Ἑλλάς, ἀλλὰ καὶ ὅλος ὁ κόσμος. Διὰ νὰ ἐννοηθῇ καλλίτερον τοῦτο, ἂς λεχθῇ ὅτι, ἐνῷ εἰς τὰς ἄλλας ἐπαρχίας ἐπωλήθη μὲ τιμὴν 15 καὶ 20 δραχμῶν κατ’ ὀκᾶν, τὰ καπνὰ τοῦ Ναυπλίου κατὰ μέσον ὅρον τιμῶνται καὶ πωλοῦνται 4–4.20 δρ. κατ’ ὀκᾶν. Εἶναι ἑπομένως λογικὸν ὁ καπνός, ὁ ὁποῖος φθάνει τὴν τιμὴν τῶν 4.20 δρ., νὰ φορολογηθῇ μὲ τὸ αὐτὸ ποσοστόν, μὲ τὸ ὁποῖον καὶ ὁ καπνὸς ὁ πωλούμενος πρὸς 20 δρ. κατ’ ὀκᾶν; Βεβαίως τοῦτο εἶναι ἄδικον καὶ δὲν δύναται νὰ τὸ ἐπιδιώξῃ ἡ Κυβέρνησις. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅπως θελήσῃ ν’ ἀναβάλῃ τὴν ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου καὶ περισσότερον μάλιστα θὰ συστήσω πρὸς αὐτὸν νὰ θελήσῃ νὰ ἐπιβάλῃ ἄλλο σύστημα φορολογίας, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ μὴ ἐπιβαρυνθῶσιν ἀδίκως οἱ γεωργοί. Ἀλλ’ ἐὰν οὐδὲν τούτων εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, τουλάχιστον θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ συζητηθῇ εἰς τὴν προσεχῆ Σύνοδον τῆς Βουλῆς μὲ τὴν ἀπόφασιν ὅτι ὁποτεδήποτε ψηφισθῇ, θὰ ἔχῃ ἀναδρομικὴν ἰσχύν. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις γνωρίζῃ, ὅτι αἱ περιστάσεις αἱ ἔκτακτοι, τὰς ὁποίας πάντες ὀφείλομεν νὰ σεβασθῶμεν, δὲν ἐπιτρέπουσι τὴν ἀναβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, τότε θὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ συζητηθῶσιν αἱ βάσεις, νὰ κανονισθῇ τὸ φορολογικὸν ὅριον ἀναλόγως τῶν περιφερειῶν καὶ τῶν ποιοτήτων, ἢ ἐπὶ τῇ βάσει ποσοστοῦ μικροῦ, ὥστε αἱ δυσαναλογίαι νὰ πλήττωσιν ὀλιγώτερον τοὺς μέν, ὅσον θὰ εὐνοῶσι περισσότερον τοὺς δέ. Καθ’ ἡμᾶς τρία συστήματα θὰ ἠδύναντο νὰ μελετηθῶσιν. Ἀφ’ ἑνὸς τὸ σύστημα τῆς ἐπιβολῆς φορολογίας κατὰ ποιότητας, τὸ σύστημα τῆς φορολογίας κατὰ καπνοπαραγωγικὰς περιφερείας καὶ τὸ τρίτον τοῦ ἑνιαίου φορολογικοῦ ποσοστοῦ. Ἀντιλαμβάνομαι ὅτι ἡ πλειονότης τῶν κ.κ. συναδέλφων παραδέχεται τὴν ἐπιβολὴν φορολογίας κατὰ ποιότητα. Τοῦτο θὰ ἦτο ἴσως δικαιότερον, διότι ἑκάστη ποιότης θὰ ἐπεβαρύνετο νὰ πληρώσῃ τὸ ἀνάλογον ποσοστὸν φόρου, τὸ ὁποῖον ἀνήκει εἰς τὴν ἀξίαν της καὶ τὸ κέρδος της. Εἶναι ὅμως ἀληθές, ὅτι τὸ μέρος τοῦτο θὰ παρουσιάσῃ δυσκολίας μεγίστας εἰς τὴν ἐφαρμογήν, διότι θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ ὀργανωθῶσιν εἰδικαὶ ὑπηρεσίαι καὶ νὰ ληφθῶσιν ἔκτακτα μέτρα διὰ τὴν ἐξακρίβωσιν τῶν ποιοτήτων. Οὐχ ἧττον, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι τὸ δικαιότερον μέτρον. Τὸ ἕτερον μέτρον, ἤτοι τὸ τῆς διαιρέσεως εἰς κατηγορίας τῶν καπνοπαραγωγῶν μερῶν, περιέχει ἐν ἑαυτῷ τὸ κακὸν τῆς ποικιλίας τῶν ποιοτήτων, ὥστε ἑκάστη περιφέρεια παρουσιάζει καπνά, τὰ ὁποῖα τιμῶνται εἰς τιμὰς ἀπὸ 4 δραχμὰς μέχρι 20. Ἐὰν λοιπὸν ἡ περιφέρεια αὕτη ὑπαχθῇ εἰς τὴν μὲν ἢ τὴν δὲ κατηγορίαν, παρουσιάζεται τὸ ἄτοπον, ὅτι τὰ καπνὰ τῆς τελευταίας ποιότητος θὰ φορολογηθῶσιν ὡσαύτως μὲ τὸν φόρον τῆς αʹ ποιότητος. Ἀπομένει τὸ τρίτον σύστημα, τὸ ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου εἰσαγόμενον, ἤτοι ἡ ἑνιαία φορολογία. Ἐπιμένω ὅτι δικαιότερον καὶ σοφώτερον μέτρον θὰ ἦτο νὰ κανονίσωμεν τὴν φορολογίαν κατὰ ποιότητας, ὅτε οὐδεὶς θὰ ἠδύνατο νὰ παραπονεθῇ. Ἐν τούτοις, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι δέον νὰ μελετηθῇ τὸ ζήτημα. Δὲν εἶναι ὅμως δυνατὸν νὰ γίνῃ τοῦτο ἀπόψε ἢ μέχρι τῆς προσεχοῦς συνεδριάσεως· θὰ ἦτο λοιπὸν εὔλογον νὰ παρεδέχετο ἡ Κυβέρνησις τὴν ἀναβολήν, ὅπως παραπεμφθῇ εἰς Ἐπιτροπὴν καὶ κατὰ τὴν προσεχῆ Σύνοδον ὑποβάλῃ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον νὰ ἔχῃ ἀναδρομικὴν δύναμιν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν θὰ ἔχῃ νὰ ζημιωθῇ τίποτε τὸ Κράτος. Ἐὰν ὅμως, ἐπαναλαμβάνω, δὲν δεχθῇ τοιαύτην λύσιν ἡ Κυβέρνησις, θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν ν’ ἀναβληθῇ ἔστω καὶ ἐπί τινας ὥρας ἡ ψήφισις αὐτοῦ, νὰ συνέλθῃ μία Ἐπιτροπὴ καὶ κατὰ τὸ διάστημα τῶν ὀλίγων αὐτῶν ὡρῶν νὰ κανονίσῃ ἐὰν πρέπει νὰ φορολογηθῇ ὁ καπνὸς εἴτε κατὰ ποιότητας, εἴτε διὰ τῆς ἐπιβολῆς ἑνὸς μικροτέρου φορολογικοῦ ὁρίου· διότι τὸ ποσοστὸν τῶν δύο δραχμῶν κατ’ ὀκᾶν εἶναι ὑπερβολικόν. Ὁ κανονισμὸς μιᾶς τοιαύτης φορολογίας βαρυτάτης θὰ ἔχῃ συνεπείας ἐπὶ τῆς παραγωγῆς καὶ ἀκόμη ἐπὶ τῶν εἰσπράξεων τοῦ Δημοσίου· διότι πρέπει νὰ γνωρίζωμεν, ὅτι ἐὰν ἔκτακτοι περιστάσεις κατώρθωσαν νὰ ὠφελήσωσι τὴν παραγωγὴν τὴν Ἑλληνικὴν διὰ τῆς ὑψώσεως τῶν τιμῶν, ἔπασχεν ὅμως αὕτη δεινῶς μέχρι τοῦδε. Ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα Κράτη, τὰ ὁποῖα ἐπίσης κατέγιναν εἰς τὴν καπνοπαραγωγὴν καὶ τὰ ὁποῖα ἐξάγουν τὸ προϊόν αὐτῶν εἰς τοὺς τόπους, εἰς τοὺς ὁποίους ἐξάγονται τὰ Ἑλληνικὰ καπνὰ καὶ θὰ δυνηθῶσιν εὐκόλως ταῦτα νὰ συναγωνισθῶσι τὰ ἰδικά μας, ὅταν ταῦτα ἔχωσι νὰ πληρώσωσι 2 δραχμὰς κατ’ ὀκᾶν κατὰ τὴν ἐξαγωγήν. Καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην εὑρίσκω ὅτι ἡ μεγάλη φορολογία αὕτη θὰ ζημιώσῃ τοὺς καπνοπαραγωγούς, οὐχὶ τοὺς ἐμπόρους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐξαγάγωσι τὸν καπνόν, διότι οὗτοι ἀσφαλῶς θὰ τὸν ὑπολογίσωσιν εἰς τὴν τιμήν, τὴν ὁποίαν θὰ προσφέρωσι πρὸς τοὺς παραγωγούς. Νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν σπουδαίαν αὐτὴν ἄποψιν πρὸς τὸ συμφέρον καὶ τοῦ Δημοσίου καὶ τῶν καπνοπαραγωγῶν.

§8Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀναβληθῇ ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου, οὔτε δύναται νὰ βλάψῃ ἐὰν σήμερον ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον, διότι πρόκειται περὶ ψηφίσεως αὐτοῦ εἰς αʹ ἀνάγνωσιν. Ἡ βʹ συζήτησις θὰ γίνῃ τὴν Παρασκευήν, ὥστε ὑπάρχει ὅλος ὁ ἀπαιτούμενος χρόνος καὶ εἴμεθα σύμφωνοι ὅπως παραπεμφθῇ εἰς Ἐπιτροπὴν καὶ μελετηθῇ, τυπωθῇ δὲ καὶ διανεμηθῇ μέχρι τοῦ ἀπογεύματος τῆς Παρασκευῆς. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν φορολογίαν αὐτήν, ὑποθέτω ὅτι, καίτοι ἔχει ψηφισθῆ κατ’ ἀρχήν, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγερθῇ καμμία ἀμφιβολία. Ἡ φορολογία τῶν ἐκτάκτων κερδῶν δὲν πρόκειται νὰ θίξῃ τὴν παραγωγὴν αὐτήν, ὅπως θὰ τὴν θίξῃ ἡ φορολογία τὴν ὁποίαν προτείνομεν, διότι ἡ φορολογία τῶν ἐκτάκτων κερδῶν ἀφίνει ἐλεύθερον τὸ κέρδος τὸ κάτω τῶν 10,000 δραχμῶν, θὰ ἀναγνωρίσητε δὲ ὅτι τὰ 9)10 τῶν καπνοπαραγωγῶν ἐκέρδισαν χιλιάδας δραχμῶν διὰ τῆς ὑπερτιμήσεως τῆς ἀξίας τοῦ καπνοῦ καὶ δὲν δυνάμεθα λοιπὸν νὰ φορολογήσωμεν τὸν καπνὸν διὰ τοῦ νόμου «περὶ φορολογίας τῶν ἐκτάκτων κερδῶν». Τώρα ὅσον ἀφορᾷ τὴν βάσιν τῆς φορολογίας, βεβαίως δὲν εἶναι δίκαιον νὰ φορολογηθοῦν ὅλοι οἱ καπνοὶ μὲ τὴν αὐτὴν φορολογίαν. Ἀλλὰ μέχρι τῆς Παρασκευῆς ἐλπίζω νὰ φθάσωμεν εἰς κάποιον ἀποτέλεσμα. Ἡ ἐπιθυμία ἡμῶν ἡ ζωηρὰ εἶναι ὅπως ἡ φορολογία αὐτὴ ἐπιβληθῇ ἀναλόγως τῆς ποιότητος. Ἠξεύρω ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ἐξ ὅλων τῶν πληροφοριῶν τὰς ὁποίας ἔχει ἡ ὑπηρεσία, φρονεῖ ὅτι τοῦτο εἶναι δυσκολώτατον. Ἐν τούτοις ἡ Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία θὰ συσταθῇ θὰ ἔχῃ ὅλον τὸν καιρὸν νὰ μελετήσῃ τὸ ζήτημα, ὥστε ἂς ψηφισθῇ εἰς αʹ ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον καὶ ἂς παραπεμφθῇ εἰς Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία θὰ καταρτισθῇ ἀπὸ τὸν κύριον Πρόεδρον καὶ ἡ ὁποία θὰ ἐργασθῇ αὔριον καὶ μεθαύριον καὶ τὸ ἀπόγευμα τῆς Παρασκευῆς θὰ μᾶς φέρῃ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐργασίας της.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν ἂν δέχεται τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§10ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Ἐπιτροπὴ καταρτίζεται ἐκ τῶν κ.κ. Δ. Τερζάκη, Ι. Ξηροῦ, Κ. Δημοκωστούλα, Δ. Μπούσδρα, Γ. Τσακανίκα, Ι. Βαλαλᾶ, Ν. Τερμεντζῆ, Γ. Ροδοκανάκη, Γ. Νικολαΐδου καὶ Ι. Ἀλεξανδρίδου, εἰς ἣν παραπέμπεται τὸ νομοσχέδιον καὶ ὁρίζεται εἰς αὐτὴν προθεσμία δύο ἡμερῶν ὅπως ὑποβάλῃ τὴν ἔκθεσίν της. — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου 779 τῆς 26ης Αὐγούστου 1917 «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 31 Δεκεμβρίου 1916 Β. Διατάγματος «περὶ ἀπαγορεύσεως πάσης συμβατικῆς ἀπαλλοτριώσεως Ἑλληνικοῦ πλοίου ἄνευ ἀδείας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον).

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως τῆς ἰσχύος τῶν ὑπ’ ἀριθ. 2466, 2467, 2468, 2469 καὶ 2470 Διαταγμάτων τῆς ἐν Θεσσαλονίκῃ Προσωρινῆς Κυβερνήσεως καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος.

§13Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὰς ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας προχθὲς ἠκούσαμεν προβαλλομένας καὶ ὑποστηριζομένας ἐκ μέρους τῶν ἀξιοτίμων ἀντιπροσώπων τοῦ Νομοῦ Τρικκάλων, ἡ Κυβέρνησις εἶναι διατεθειμένη νὰ παρακαλέσῃ τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον καὶ νὰ ἐξαιρέσῃ τὸν Νομὸν Τρικκάλων, ἐὰν δὲ κατόπιν νεώτεραι σκέψεις, αἱ ὁποῖαι ἐλπίζομεν ὅτι θὰ εἶναι καὶ σοφώτεραι, πείσωσιν ὅτι τὸ νομοσχέδιον εἶναι ἐπωφελὲς καὶ διὰ τὸν Νομὸν ἐκεῖνον ὑπὸ τὴν μορφὴν ὑπὸ τὴν ὁποίαν τὸ εἰσάγει ἡ Κυβέρνησις, θὰ δύναται διὰ Β. Διατάγματος νὰ ἐπεκταθῇ ἡ ἰσχύς του καὶ εἰς τὸν Νομὸν Τρικκάλων.

§14Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Παρακαλῶ, τὸν λόγον, κ. Πρόεδρε.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Προχθὲς ἦσθε σύμφωνοι. Τώρα ζητεῖτε ὅλοι τὸν λόγον. Ὁ κ. Ν. Γαρδικιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§16Γ. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, καὶ ἐγὼ ζητῶ νὰ λάβω τὸν λόγον.

§17ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν ἔχετε τὸν λόγον. Ἡ σημερινὴ συνεδρίασις δὲν εἶναι συνέχεια τῆς προηγουμένης. Μετὰ τὸν κ. Γαρδικιώτην εἶναι ἐγγεγραμμένος ὁ κ. Μπούσδρας. Ὁ κ. Ν. Γαρδικιώτης ἔχει τὸν λόγον.

§18Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ὅταν ὑπεβλήθη τὸ πρῶτον τὸ νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν «περὶ ἐπεκτάσεως τῶν Νομοθετικῶν Διαταγμάτων, τῶν ἐκδοθέντων ἐν Θεσσαλονίκῃ ὑπὸ τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ λύσεως τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος», οἱ πρῶτοι οἱ ὁποῖοι ἐχειροκρότησαν καὶ ἐνθουσιωδῶς ἀπεδέχθησαν τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου ὑπῆρξαν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Νομοῦ Τρικκάλων, οἵτινες ἰδιαιτέρως εἶχον μελετήσει τὸ κοινωνικὸν τοῦτο ζήτημα, ἤτοι τὸ ἀγροτικόν. Καὶ ἐκεῖνοι οἵτινες ἐπεδίωκον τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἦσαν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Νομοῦ Τρικκάλων. Ἀλλὰ κατὰ τὴν δευτέραν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου ὑπεβλήθη τροπολογία, ἡ ὁποία ἐμείου τὸ ποσὸν τῶν ἀπαλλοτριωτέων ἐκ τῶν ἐκτάσεων. Ἡ τροπολογία αὕτη δὲν διῃώρα τὰ ἄλλα μέρη τοῦ Κράτους, ἐκεῖ δὲ ποῦ ἔθιγε σπουδαίως εἰς τὴν ἀποκατάστασιν τῶν ἀκτημόνων, ἦτο ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων. Ἠθελήσαμεν νὰ ἐκφέρωμεν ἀντιρρήσεις τινάς· ἐζητήσαμεν τότε τὴν ἀναβολήν, ἵνα ἐξετασθῶσιν αἱ ἀντιρρήσεις μας κατὰ πόσον ἤθελεν εἶσθαι ὀρθαί, χωρὶς νὰ ἔχωμεν σκοπὸν τὴν ματαίωσιν τοῦ νομοθετικοῦ τούτου μέτρου, ὡς προεῖπον, διότι ἡμεῖς πρῶτοι ἐχειροκροτήσαμεν αὐτό, ἀλλ’ ἠθελήσαμεν ὥστε νὰ ἀποκαταστήσωμεν πραγματικὴν μικρὰν ἰδιοκτησίαν. Διὰ τῆς τροπολογίας ὅμως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ καθίσταται προβληματικὴ ἡ θέσις τῶν ἀκτημόνων γεωργῶν Τρικκάλων. Ἀφ’ ἑνὸς λόγῳ τοῦ πυκνῶς κατῳκημένου τοῦ μέρους καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἕνεκα τῆς μικρᾶς ἐκτάσεως τῆς γῆς, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν ἡ μικρὰ ἰδιοκτησία νὰ λάβῃ τόσην ἔκτασιν, ὥστε νὰ εἶναι βιώσιμος καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἴδωμεν τὰ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα τῆς μικρᾶς ἰδιοκτησίας. Προβάλλεται ἡ ἀντίρρησις ὅτι ἀναγκάζεται ἡ Κυβέρνησις νὰ προβῇ εἰς τὴν μείωσιν τοῦ ἀπαλλοτριουμένου χώρου τῆς μεγάλης ἰδιοκτησίας, ἡ ὁποία ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον συμπαρομαρτεῖ μὲ τὴν μεγάλην ἰδιοκτησίαν καὶ θέλει τὴν μεγάλην καλλιέργειαν νὰ εἶναι τὸ ὑπόδειγμα, ὡς εἰπεῖν τὸ γεωργικὸν σχολεῖον διὰ τὸν μικρὸν ἰδιοκτήτην. Ἀλλὰ θὰ ἐρωτήσω τοὺς ὑπερασπιστὰς τῆς μεγάλης ἰδιοκτησίας, ποῦ τὴν εἶδον ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων τὴν μεγάλην καλλιέργειαν ἐν τῇ μεγάλῃ ἰδιοκτησίᾳ ἀσκουμένην μέχρι σήμερον, ὥστε νὰ μᾶς ἐνθαρρύνῃ αὕτη καὶ διὰ τὸ μέλλον; Δὲν εἶναι βεβαίως κανεὶς ἀντίθετος τῆς γνώμης αὐτῆς, ἀλλ’ ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων μετὰ 30 ἐτῶν ἐλεύθερον βίον οὐδαμοῦ παρουσιάσθη ἡ μεγάλη καλλιέργεια μὲ τὴν μεγάλην ἰδιοκτησίαν καὶ τοῦτο διότι ἀφ’ ἑνὸς ὁ ἰδιοκτήτης δὲν συνδέεται μὲ τὸν γεωργὸν καὶ ἀφ’ ἑτέρου διότι ὑπάρχουν γεωργικοὶ ἐπιστημονικοὶ λόγοι, ἕνεκα τῶν ὁποίων θὰ δύναται νὰ εὐδοκιμήσῃ ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων ἡ μεγάλη καλλιέργεια. Ὑπάρχει ποικιλία προϊόντων, τὰ πλεῖστα τῶν ὁποίων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εὐδοκιμήσουν εἰς τὴν μεγάλην καλλιέργειαν, ἀλλὰ προσιδιάζουν μᾶλλον εἰς τὴν μικράν. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς, εἶναι δυνατὸν ὁ ἀραβόσιτος νὰ καλλιεργηθῇ ἀπὸ τὴν μεγάλην καλλιέργειαν;

§19Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶμαι γεωργός, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ὁ ἀραβόσιτος ἀπαιτεῖ μεγάλην καλλιέργειαν.

§20Ν. ΓΑΡΔΙΚΙΩΤΗΣ. Μεγάλην καλλιέργειαν κατ’ ἔκτασιν, ἀλλὰ δὲν ἀπαιτεῖ μηχανάς, ἀλλὰ χεῖρας μόνον. Δὲν πρόκειται ὅμως περὶ τούτου μόνον. Σήμερον δὲν ἔχομεν τὴν ἐλπίδα, οὔτε τὰς ἐγγυήσεις, ὅτι ἂν ἀφεθῇ ἓν μέρος τῆς γῆς, ἀσφαλῶς θὰ εὐδοκιμήσῃ ἡ μεγάλη καλλιέργεια, ἀλλὰ διὰ νὰ εἴμεθα εἰλικρινεῖς, ἔπρεπε νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι δὲν εἶναι αὐτὸς ὁ σκοπὸς τῶν ἰδιοκτητῶν ὅταν ζητοῦν νὰ μείνῃ τὸ τέταρτον ἢ τὸ τρίτον ἢ τὸ ἥμισυ, ὡς ἐζήτησεν ὁ κ. βουλευτὴς Κερκύρας. Τὸ ζητοῦν δι’ ἄλλον λόγον, διότι θέλουν νὰ κερδοσκοπήσουν. Ἡ μερὶς τὴν ὁποίαν θὰ πάρουν οἱ μικροϊδιοκτῆται, θὰ εἶναι τόσον μικρά, ὥστε θὰ εἶναι προβληματικὴ ἡ θέσις των. Θὰ ἀναγκάζωνται νὰ δανείζωνται εἰς οἱανδήποτε τιμήν, εἰς τὸ διπλάσιον, τριπλάσιον, τετραπλάσιον, διὰ νὰ ἀγοράσουν καὶ τὸ ὑπόλοιπον τοῦ ἰδιοκτήτου μέρος. Περιμένουσι λοιπὸν ἐκ τοῦ ἑνὸς τρίτου νὰ κερδίσουν περισσότερα ἀπὸ ὅ,τι ἔχει ἡ ἀξία τοῦ ὅλου κτήματος. Οὐδέποτε οἱ μεγάλοι ἰδιοκτῆται ἔδειξαν ἐνδιαφέρον ὑπὲρ τῶν γεωργῶν. Καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν ἄλλως τε νὰ τὸ δείξουν, ἀφοῦ οἱ πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν ἀπουσιάζουν ἐκ Θεσσαλίας; Ὑπάρχουν πλεῖστοι ὅσοι ἰδιοκτῆται, οἱ ὁποῖοι ἀγνοοῦν ποῦ κεῖνται τὰ κτήματά των. Πέρυσιν εὑρέθη ἰδιοκτήτης ἐν Λαρίσσῃ καὶ μὲ ἠρώτησε, διὰ νὰ κανονίσῃ κἄποιαν ὑποθήκην, ποῦ κεῖται, εἰς ποῖον Δῆμον κεῖται τὸ κτῆμα του. Ἐζήτει ἀπὸ ἐμένα τὸν Τρικκαλινὸν νὰ τῷ εἴπω ποῦ κεῖται τὸ κτῆμα του εἰς τὴν Λάρισσαν, μοῦ εἶπε δὲ ὅτι ἐπὶ 15 ἔτη ὢν ἰδιοκτήτης, δὲν εἶχεν ἐπισκεφθῆ τὸ κτῆμα του. Καὶ ἔρχονται καὶ σᾶς λέγουν «ἀφῆστε ἓν μέρος διὰ τὴν μεγάλην καλλιέργειαν». Ἐκεῖ ποῦ ὑπάρχει μεγάλη καλλιέργεια, πρέπει νὰ τὴν ὑποστηρίξῃ ἡ Πολιτεία, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει τοιαύτη πανταχοῦ. Μᾶς λέγουν ὅμως: «Δὲν ἀρκοῦσιν εἰς τὸν μικρὸν ἰδιοκτήτην τὰ δύο τρίτα τῆς γῆς, ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα καλλιεργεῖ σήμερον, ἀφοῦ καὶ σήμερον τὰ δύο τρίτα παίρνει;» Τῷ ὄντι τὸ ἐπιχείρημα αὐτὸ εἶναι ὡραῖον σόφισμα, ἀλλὰ θὰ ἤθελα νὰ ἐρωτήσω τὸν ἐφευρέτην τοῦ σοφίσματος αὐτοῦ: «Ἐὰν τοῦ ἀρκοῦν τὰ δύο τρίτα, μὲ τί θὰ πληρώσῃ τὸ χρεωλύσιον;» Θὰ δώσῃ τὸ ἓν τρίτον εἰς τὸ χρεωλύσιον καὶ θὰ μείνῃ τὸ ἓν τέταρτον διὰ νὰ ζήσῃ αὐτὸς καὶ ἡ οἰκογένειά του. Εἶναι δυνατὸν οὕτω νὰ προκόψῃ ἡ μικρὰ καλλιέργεια; Καὶ ἀλλοῦ ὅπου ἐγένετο ἀποιλιλοτρίωσις, ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν τὸ πῶς θὰ δύναται νὰ ζήσῃ καὶ νὰ ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς οἰκογενείας του ὁ γεωργός, ὥστε νὰ προκόψῃ τὸ σύστημα τῆς μικρᾶς ἰδιοκτησίας. Ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας καὶ μετὰ τὰς τελευταίας ὑποβληθείσας τροπολογίας, ἐὰν θέλῃ νὰ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν τροπολογίαν, θὰ παρεκάλουν, λέγω, τουλάχιστον νὰ ὁρίσῃ τὸ ποσοστόν, ἢ μᾶλλον τὸ ποσὸν τῶν στρεμμάτων, τὸ ὁποῖον ἕκαστος τῶν γεωργῶν, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ ἐγκατασταθῶσι, θὰ λάβωσι τοὐλάχιστον διὰ τὴν Θεσσαλίαν, ἀλλ’ ἰδιαιτέρως ὁ κ. Ὑπουργός, ὅταν τοῦ ὑπέδειξα τὸ μέτρον τοῦτο, μοὶ εἶπεν ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ καθορίσωμεν τὸ μίνιμουμ, τὸ ὁποῖον δικαιοῦται νὰ λάβῃ ἕνας χωρικὸς προκειμένου νὰ ἐγκατασταθῇ, καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ καθορίσωμεν διότι εἶναι γενικὸν τὸ νομοσχέδιον καὶ δύνανται νὰ ἐγκατασταθῶσιν ἀμπελουργοὶ καὶ ἀμπελοφυτεῖς. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ Θεσσαλίας δὲν πρόκειται νὰ γίνῃ ἐγκατάστασις τοιαύτη· θὰ ἐγκατασταθῶσι καλλιεργηταί, σιτοπαραγωγεῖς καὶ διαφόρων ἄλλων δημητριακῶν καρπῶν παραγωγεῖς· δὲν δυνάμεθα νὰ ἐγκαταστήσωμεν καπνοφυτείας καὶ ἀμπελοφυτείας καὶ ἐὰν γίνῃ τοῦτο, θὰ γίνῃ ἐν συνδυασμῷ μὲ τὴν ἄλλην γεωργίαν, διὰ τοῦτο δὲ θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ θέσῃ ἓν μίνιμουμ τουλάχιστον. Ἀρκεῖ ὅτι ἀφῄρεσε τόσας ἄλλας κατηγορίας κληρούχων καὶ δὲν ἠθέλησε νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ σύστημα τὸ διὰ τὰ Ζάππεια κτήματα, τουλάχιστον ἂς ὁρίσῃ πόσα εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ πάρῃ ὁ κληροῦχος εἰς τὰ Τρίκκαλα, εἰς τὴν Λάρισσαν, εἰδικῶς εἰς τὴν Θεσσαλίαν. Οὔτε θὰ ἐπιμείνω ἐπὶ πολύ, κύριοι βουλευταί, οὔτε εἶναι κατάλληλος ἡ στιγμὴ νὰ ἀρχίσω νὰ ἀναιρῶ ὅσα εἶπε περὶ τῆς τύχης τῶν μορτητῶν Θεσσαλῶν ὁ ἔντιμος ἐκ Θεσσαλίας συνάδελφος, ὅτι εὐτυχεστέρους ἀνθρώπους δὲν συνήντησεν. Ὅσοι βουλευταὶ ὑπῆρξαν κατὰ τὰς δύο Βουλὰς ἐδῶ, θὰ ἐνθυμοῦνται τί διεξετραγώδουν καὶ τί ἀπεδείχθη ἐκ τῶν συμβολαίων καὶ ἐκ τῶν συμβάσεων, ποῖα εἶναι τὰ μαρτύρια, τὰ ὁποῖα ὑφίσταται ὁ γεωργός. «Ὁ γεωργὸς εἶναι εὐτυχής, ἔλεγεν ὁ κ. συνάδελφος, ὁ γεωργὸς κατοικεῖ εἰς οἰκίαν». Ἀλλ’ οὔτε τοῦ ἐπιτρέπουν νὰ τὴν ἐπισκευάσῃ, οὔτε τοῦ τὴν ἐπισκευάζουν· εἶναι εἰς τὴν αὐθαιρεσίαν τοῦ ἐπιστάτου, διότι πλεῖστοι ἐκ τῶν ἰδιοκτητῶν, ὡς εἶπον, ἀπουσιάζουν. Δὲν ἔχουν οὔτε τὴν προσωπικὴν ἐλευθερίαν, ἀλλ’ οὔτε καὶ ἐλευθερίαν ἐνεργείας ἐν τῇ ἐργασίᾳ. Καθῆκον λοιπὸν ἔχει ἡ Πολιτεία νὰ ἀποκαταστήσῃ καὶ ν’ ἀπελευθερώσῃ καὶ αὐτὴν τὴν τάξιν καὶ διὰ τοῦτο δὲν θέλω νὰ ἐπιμείνω. Δὲν γνωρίζω ἀπὸ τί ὡρμήθη ὁ κ. ἐκ Κερκύρας βουλευτής, νὰ παρουσιάσῃ τοὺς μορτητὰς Θεσσαλοὺς ὡς τοὺς εὐτυχεστέρους ἐργάτας τοῦ κόσμου.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Μπούσδρας ἔχει τὸν λόγον.

§22Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Πρὶν ἢ ἀπαντήσω ἐπὶ τοῦ τεθέντος πρὸ ἡμῶν διλήμματος, ἀρχόμενος τοῦ λόγου, καθῆκον αἰσθάνομαι νὰ διαδηλώσω πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τὰ εὐγνώμονα συναισθήματα, τόσον τὰ ἐμά, ὅσον καὶ τὰ τοῦ ἐντολέως πληθυσμοῦ· διότι ἐπὶ 30 καὶ πλέον ἔτη, ἐλεύθερον οἱ Θεσσαλοὶ ἀναπνέοντες ἀέρα, δὲν ἠδυνήθησαν παρ’ ἄλλης Κυβερνήσεως νὰ τύχωσι τῆς ἀπελευθερώσεως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν τὰ ὑπὸ κρίσιν καὶ συζήτησιν Διατάγματα ὑπόσχονται εἰς τοὺς δουλεύοντας αὐτῶν πληθυσμούς. Τὸ Κόμμα δὲ τῶν Φιλελευθέρων θὰ δύναται τοῦ λοιποῦ, ὄχι μόνον διὰ τὴν ὑστεροφημίαν του νὰ χαίρῃ, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιδεικνύῃ, ἐκτὸς τῶν ἄλλων ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας προσέφερε καὶ θέλει προσφέρει εἰς τὴν Πατρίδα, καὶ τοῦτον τὸν τίτλον, τίτλον δόξης καὶ τιμῆς. Ἀληθῶς ἡ Προσωρινὴ ἐν Θεσσαλονίκῃ Κυβέρνησις, ἐπιθυμοῦσα τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν σκλαβωμένων καὶ παραμερισμένων γεωργῶν, ἐξέδωκε πέντε σχετικὰ ἀγροτικὰ Διατάγματα. Τὰ Διατάγματα ταῦτα, δημοσιευθέντα περὶ τὸ τέλος Μαΐου, ἐκυκλοφόρησαν, ἀνεγνώσθησαν καὶ ἐπέσπασαν τὴν προσοχὴν καὶ τὴν εὐγνωμοσύνην τοῦ Θεσσαλικοῦ πληθυσμοῦ, παντοιοτρόπως δὲ οὗτος ἐξεδήλωσε τὴν εὐγνωμοσύνην αὐτοῦ. Ἀρξαμένων δὲ τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς εἰσηγήσατο τὴν ἐπέκτασιν τῶν Διαταγμάτων τούτων καθ’ ἅπασαν τὴν Ἑλλάδα, ἡ δὲ Ἐπιτροπή, πρὸς ἣν παρεπέμφθησαν τὰ Διατάγματα ἵνα ἐξετασθῶσι, μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι αἱ ὑπάρχουσαι ἀτέλειαι θὰ ἠδύναντο καὶ βραδύτερον νὰ θεραπευθῶσι, σχεδὸν διὰ παμψηφίας ἀπεδέχθη ταῦτα, μὲ τὴν σύστασιν ὅπως ταχέως ἐπιψηφισθῶσι καὶ γίνωσι νόμοι τοῦ Κράτους. Ὅτε ὅμως ἐπέκειτο ἡ συζήτησις, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, ἡ ἐπιψήφισις, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἐπέφερε τοιαύτην τροποποίησιν ἐπὶ τοῦ Διατάγματος τῆς ἀναγκαστικῆς ἀπαλλοτριώσεως, ὥστε νὰ ἀλλοιοῦται ὁ ἀρχικὸς σκοπὸς αὐτοῦ. Ἡ τροποποίησις αὕτη εἶναι ἐκείνη, τὴν ὁποίαν τσιφλικιοῦχός τις, ὡς μέλος τῆς Ἐπιτροπῆς, θερμῶς ὑπεστήριξεν· εἶναι δὲ αὕτη τόσον οὐσιώδης, ὥστε νὰ δύναταί τις, δυνάμει τῶν νόμων τῆς γλώσσης περὶ τροπῆς, νὰ λέγῃ, ἀντὶ τῆς λέξεως ταύτης, αὐτὸ τοῦτο τὸ νομοσχέδιον, ἐκ τοῦ κυριωτάτου δηλαδὴ καὶ τιμιωτάτου. Ὅπως ἀποτραπῇ ὁ κίνδυνος οὗτος, πρὸ τῆς ἐπιψηφίσεως, εἶχον παρακαλέσει τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως δεχθῇ τὴν ἀναβολὴν τῆς συζητήσεως. Ἡ παράκλησις ἡμῶν ἐγένετο δεκτή, ὑπὸ τὸν ὅρον ὅμως τῆς ὑποβολῆς ὑπομνήματος κατὰ τὸν χρόνον τῆς διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς καὶ ὑπὸ τὸν ὅρον ἐπίσης ὅπως μὴ προκληθῇ διαμαρτυρία ἐκ τῶν ἐνδιαφερομένων πληθυσμῶν. Πιστῶς ἐξετελέσθησαν ἀμφότεραι αἱ ὑποδείξεις αὗται. Ἐπανελθὼν δὲ ἐκ Θεσσαλίας ὑπέβαλον πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας ὑπόμνημα περί τε τῆς ἐκτάσεως τῶν τσιφλικίων καὶ περὶ τοῦ ὑπάρχοντος πληθυσμοῦ. Τὸ ὑπόμνημα τοῦτο ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὑποβάλλομεν τὸν κατωτέρω στατιστικὸν πίνακα περί τε τῆς ἐκτάσεως ἐνίων τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ τσιφλικίων καὶ περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐν αὐτοῖς γεωργικῶν οἰκογενειῶν. Ὁ πίναξ οὗτος δὲν εἶναι μὲν αὐστηρῶς ἀκριβής, διότι δὲν στηρίζεται ἐπὶ γεωμετρικῶν καταμετρήσεων καὶ ἐπισήμου ἀπογραφῆς τοῦ πληθυσμοῦ, προσεγγίζει ὅμως τὴν ἀκρίβειαν, διότι δι’ ἐπιτοπίου ἐρεύνης τῶν τε προσώπων καὶ πραγμάτων ἀπεκτήθη. Ἔχει δὲ ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Αʹ. Ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Καρδίτσης.

Βʹ. Ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Τρικκάλων:

Γʹ. Ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Λαρίσσης–Φαρσάλων κλπ. ὅρα ἔκθεσιν τοῦ περιοδεύσαντος ἀντιπροσώπου κ. Ἀμβράζογλου. Ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὸν πίνακα τοῦτον, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὴν προέλευσιν τῶν τσιφλικίων, διϊσχυριζόμεθα, ὅτι ἀναγκαία εἶναι ὄχι ἡ μερική, ἀλλὰ ἡ ὁλικὴ ἀπαλλοτρίωσις ἑκάστου τσιφλικίου· τὸ μὲν διότι, ὄντος δεδομένου ὅτι ἕκαστος κλῆρος πλήρης, ἵνα βιώσιμος ἐν αὐτῷ καταστῇ ἡ γεωργικὴ οἰκογένεια πρέπει νὰ περιέχῃ 100–120 στρέμματα ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων καὶ 150–200 ἐν τῷ Νομῷ Λαρίσσης, ὡς ἡ μέχρι τοῦδε πεῖρα τῶν γεωργικῶν ἐγκαταστάσεων βεβαιοῖ, διὰ δὲ τῆς συγκριτικῆς μελέτης τῶν ὅρων τῆς εὐδοκιμήσεως ἢ μὴ τῶν διαφόρων συνοικισμῶν καὶ ὁ μὴ κεκτημένος τὴν πεῖραν ταύτην εὐκόλως περὶ τούτου δύναται νὰ πεισθῇ, ἡ ὑπάρχουσα ἔκτασις ἑκάστου τσιφλικίου δὲν φθάνει νὰ λάβωσιν οἱ ἐνοικοῦντες οὔτε τὸν ἐλάχιστον ὅρον τοῦ πλήρους κλήρου. Ἐν Παλαμᾷ π.χ., ἐὰν τὸ τσιφλίκιον τοῦτο ὁλικῶς ἀπαλλοτριωθῇ, ὁ πλήρης κλῆρος θὰ περιέχῃ 40 περίπου στρέμματα, ὅπως δὲ καταστῇ βιώσιμος ὁ συνοικισμός, ἀναγκαῖον θὰ εἶναι νὰ προσκτήσηται οὗτος διὰ τῆς ἀπαλλοτριώσεως γαίας γειτονικάς. Ἐπίσης καὶ εἰς τὰ ἄλλα τσιφλίκια. Τὸ δὲ διότι τὰ ἀπαλλοτριωτέα τσιφλίκια πρὸ 100 περίπου ἐτῶν διὰ ληστείας καὶ ἁρπαγῆς ἀφαιρεθέντα ὑπὸ τῶν προκατόχων τῶν σημερινῶν τσιφλικιούχων, δίκαιον εἶναι εἰς τοὺς ἀπογόνους τῶν βιασθέντων ὁλόκληρα νὰ ἐπανέλθωσι, μάλιστα δὲ καθ’ ὃν τρόπον ἐκεῖνοι ἐγένοντο κάτοχοι, δηλαδὴ ἄνευ ἀποζημιώσεως, ἀφοῦ καλὴ πίστις, προκειμένου περὶ κλοπῆς πασιδήλου, ὡς ἱστορικῆς, δὲν συντρέχει. Προβάλλουσιν ὅμως ὑπὲρ τῆς μερικῆς ἀπαλλοτριώσεως τὴν ἐπιθυμίαν τινῶν πρὸς ἀνάπτυξιν μεγάλης καλλιεργείας. Δὲν χρειάζεται πολὺς κόπος πρὸς ἀνασκευὴν τοῦ τοιούτου ἰσχυρισμοῦ, πρῶτον μὲν διότι μέχρι σήμερον δὲν ἀνέπτυξαν τοιαύτην καλλιέργειαν· ἔπειτα δὲν θὰ ὑπάρχωσιν ἐν τῷ μέλλοντι ἐργατικαὶ χεῖρες· πλὴν δὲ τῶν ἄλλων μέσων, καὶ ἔκτασις διὰ μεγάλην καλλιέργειαν δὲν θὰ μείνῃ ἀνάλογος. Ἄλλως ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος δὲν εἶναι νέος, εἶναι παλαιός. Φενάκη ὅμως ἀπεδείχθη ἐκ τῶν πραγμάτων, διότι τσιφλικιοῦχοι τινὲς μὲ τὴν ἐπιθυμίαν τῆς μεγάλης πρὸ παντὸς καλλιεργείας, ὡς ἀσπίδα, ἐπιτυχόντες τὴν ἔξωσιν καὶ τὴν διασπορὰν τῶν κατοίκων ἐκ πολλῶν τσιφλικίων, μετέβαλον εἶτα ταῦτα εἰς λειβάδια. Ἄλλως τε δὲ ἐν τῇ μικρᾷ ἰδιοκτησίᾳ, ὅταν τὸ πνεῦμα τοῦ συνεταιρισμοῦ ἐπαρκῶς ἀναπτυχθῇ, ἡ μεγάλη καλλιέργεια μὲ ὅλα τὰ πλεονεκτήματα τῆς ἐντατικῆς καλλιεργείας, εὐδοκιμώτερον θέλει ἀναπτυχθῆ. Τοῦτο δὲ φρονοῦμεν ὅτι δέον νὰ εἶναι τὸ ἰδανικὸν πάσης ἀγροτικῆς κατευθύνσεως. Ἡ Βουλγαρία ἀπὸ τοῦ 1880, μόλις ἀπηλευθερώθη, ταχέως καὶ εὐθέως ἀποκατέστησε τοὺς χωρικούς της, χωρὶς νὰ διατηρήσῃ μεγάλην ἰδιοκτησίαν. Ὑπάρχει ὅμως ἄλλη χώρα ἐν τῇ Βαλκανικῇ μᾶλλον προηγμένη γεωργικῶς. Ἐπίσης παρ’ ἡμῖν ἡ Πελοπόννησος διὰ τῆς μικρᾶς ἰδιοκτησίας ἐντατικῶς καλλιεργουμένης, ἀναμφιβόλως ὑπερέχει ὡς πρὸς τὰ οἰκονομικὰ καὶ κοινωνικὰ ἀποτελέσματα ὅλων τῶν ἐν Ἑλλάδι αὐτοκαλλιεργουμένων μεγάλων ἰδιοκτησιῶν. Διὰ ταῦτα ἐπιβεβλημένη εἶναι ἡ ὁλικὴ ἀπαλλοτρίωσις. Ἐὰν δὲ μετὰ τὴν ἐγκατάστασιν τῶν ἀκτημόνων περισσεύσῃ ἔκτασις, αὕτη δέον νὰ μείνῃ ὡς παρακαταθήκη διὰ τὸ μέλλον». Ἐν τῷ ὑπομνήματι ἀναγράφονται, ὡς βλέπετε, τὰ κυριώτερα τῶν χωρίων, ἐκεῖνα, περὶ τῶν ὁποίων ἀμέσως ἠδυνήθην νὰ λάβω ἀκριβεῖς πληροφορίας· ὅλα δὲ τὰ ὑπόλοιπα τὴν αὐτὴν περίπου ἔχουν δυσαναλογίαν. Ἀλλὰ καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἀπέστειλεν εἰδικὸν ὑπάλληλον, ὅπως καταρτίσῃ οἱονεὶ ἐπίσημον στατιστικήν. Δὲν ἠδυνήθην νὰ ἴδω τὴν ἔκθεσιν τοῦ κυρίου ἀντιπροσώπου, καίτοι πολλάκις παρεκάλεσα τὸν κ. Ὑπουργόν, ὅπως μοὶ ἐγχειρίσῃ ἢ τοὐλάχιστον μοὶ ἐπιδείξῃ ταύτην. Ἐν τούτοις, ἐπειδὴ ἐν Θεσσαλίᾳ συνήντησα τὸν περιοδεύοντα ἀντιπρόσωπον τῆς Κυβερνήσεως, ἔχω τὰς αὐτὰς περίπου πληροφορίας, τὰς ὁποίας καὶ ἐκεῖνος ἠρύσθη ἐκ τῶν ἐπιτοπίων μεταβάσεων. Αἱ πληροφορίαι ἡμῶν εἶναι ἀκριβεῖς. Ὁ Παλαμᾶς π.χ. ἔχει 650 μὲν περίπου γεωργικὰς οἰκογενείας, ἔκτασιν δὲ 22,000 στρεμμάτων, διότι κατὰ τὸ 1912 κατεμετρήθη ὑπὸ γεωμετρῶν, οἵτινες εἶχον ἀποσταλῆ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἐπειδὴ ἐγένοντο διαπραγματεύσεις περὶ τῆς ἀγορᾶς αὐτοῦ. Τὸ Μαυρομμάτι ἔχει καλλιεργήσιμον μὲν ἔκτασιν 3,000 περίπου στρεμμάτων, γεωργικὰς δὲ οἰκογενείας τριακοσίας.

§23Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπιτρέπετε; Ἔχω μίαν ἀπορίαν.

§24Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Μάλιστα.

§25Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ «Μαυρομμάτι» ἔχει 300 οἰκογενείας καὶ 3,000 στρέμματα καλλιεργησίμου γῆς;

§26Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Μάλιστα.

§27Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτοὺς δύνασθε νὰ τοὺς ἐγκαταστήσητε; Εἶναι ἐπαρκῆ;

§28Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ὄχι.

§29Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι δυνατὸν μὲ τὴν ὑπάρχουσαν γῆν νὰ ἱκανοποιήσωμεν ὅλους, προβλέπεται δέ, ὡς γνωστόν, διὰ τοῦ ὑπὸ κρίσιν νομοσχεδίου, ὅτι ἡ ἕναρξις ὅλης τῆς ἐργασίας θὰ γίνῃ μὲ τὴν ἐξακρίβωσιν τοῦ τί χρειάζεται διὰ νὰ ζήσῃ μία γεωργικὴ οἰκογένεια, διότι δὲν γνωρίζομεν σήμερον τί θὰ ἐπαρκέσῃ διὰ τὴν οἰκογένειαν τὴν γεωργικήν. Αὐτὸ θὰ τὸ κανονίσῃ τὸ Διάταγμα. Δὲν διορθοῦται τὸ πρᾶγμα εἰς τὸ Μαυρομμάτι π.χ. ἐὰν δώσωμεν 10 στρέμματα εἰς ἑκάστην οἰκογένειαν ἢ δώσωμεν 8 στρέμματα· εἶναι ἀνεπαρκῆ καὶ τὰ μὲν καὶ τὰ δέ. Ἤδη μοῦ δίδεται ἡ πληροφορία ὅτι ἠγοράσθη τὸ Μαυρομμάτι. Αὐτὸ δὲν ἔχει σημασίαν, διότι τὸ ἔφερα ὡς παράδειγμα.

§30Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἐὰν ἡ ἀπαλλοτρίωσις εἶναι ὁλική, προσκτώμενοι καὶ ἐκ τῶν ὁμόρων τσιφλικίων τὰς ἀναγκαιούσας ἐκτάσεις, δύνασθε νὰ ἱκανοποιήσητε ὅλους.

§31Σ. ΧΑΤΖΗΓΑΚΗΣ. Τὸ Μαυρομμάτι ἠγοράσθη.

§32Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ὄχι, δὲν ἠγοράσθη· ἄλλως ὡς παράδειγμα ἀναφέρω τοῦτο. Ἐξ ὅλου τοῦ πίνακος τούτου προκύπτει ὅτι καὶ ὁλόκληρα τὰ τσιφλίκια Μαυρομμάτι, Καπᾶ, Χάρμινα, Γηλάνθη, Παλαμᾶς κλπ. ἐὰν διανεμηθῶσι, δὲν θὰ ἐπαρκέσουν, ἵνα ἕκαστος κλῆρος καταστῇ βιώσιμος. Διὰ τοῦτο θὰ γίνῃ ἀναγκαία ἡ πρόσκτησις γαιῶν γειτονικῶν.

§33Γ. ΓΕΡΟΓΙΑΝΝΗΣ. Οἱ περιπλέον τώρα πῶς ζοῦν;

§34Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Καὶ ὡς ἡμερομίσθιοι ἐργάται καὶ ὡς ὑπάλληλοι εἰς τὰ ζαχαροπλαστεῖα.

§35Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ θὰ γίνῃ καὶ εἰς τὸ μέλλον.

§36Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Δὲν δύναται νὰ γίνῃ τὸ αὐτό, διότι ὅλους τοὺς ἐξεδίωξαν ἀπὸ τὰ ζαχαροπλαστεῖα δι’ ἔλλειψιν ἐργασίας.

§37Ε. ΡΕΠΟΥΛΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἀπὸ τριετίας ὑπάρχει αὐτὴ ἡ κρίσις τῶν ζαχαροπλαστείων.

§38Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Καλλιεργοῦσιν ἤδη ὡς ἡμερομίσθιοι ἐργάται εἰς διάφορα χωρία, ἔχουσι δὲ καὶ καπνοφυτείας, ἐκ τῶν ὁποίων ἀποζῶσιν ὁπωσδήποτε. Ἐὰν ἐπρόκειτο τὰ ὑπὸ κρίσιν Διατάγματα τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐπεκταθῶσιν ἄνευ τροποποιήσεως, βεβαίως οὐδεμία ἀντίρρησις ἀπὸ μέρους ἡμῶν θὰ προὐβάλλετο. Ἐπειδὴ ὅμως εἰσάγεται τοιαύτη τροποποίησις, ἡ ὁποία ἀλλοιοῖ, ὡς εἶπον, τὸν σκοπὸν τοῦ νομοσχεδίου, διὰ τοῦτο εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ λάβωμεν τὸν λόγον καὶ νὰ διατυπώσωμεν τὰς ἀντιρρήσεις ἡμῶν. Ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐδέχετο ὅπως τεθῇ ἐλάχιστος ὅρος διὰ τὴν ἔκτασιν ἑκάστου γεωργικοῦ κλήρου, ἴσως καὶ τότε δὲν θὰ εἴχομεν λόγους νὰ ἐπιμείνωμεν εἰς τὴν διατύπωσιν τῶν ἀντιρρήσεων ἡμῶν.

§39Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν τίθεται ὡς βάσις αὐτό;

§40Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὄχι.

§41Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί, ἐὰν ὡρίζαμεν ἡμεῖς βάσιν, δὲν θὰ ἦτο ὀρθόν, τοσούτῳ μᾶλλον καθόσον δὲν δυνάμεθα δι’ ὅλας τὰς γαίας νὰ ὁρίσωμεν τὴν αὐτὴν ἔκτασιν. Ἀφίνομεν ἡμεῖς εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν τὴν ἁρμοδίαν, ἡ ὁποία θὰ γίνῃ ἑκασταχοῦ, νὰ ὁρίσῃ πόση πρέπει νὰ δοθῇ γῆ, διὰ νὰ δυνηθῇ νὰ ζήσῃ μία γεωργικὴ οἰκογένεια. Ἐπιτρέψατέ μου νὰ σᾶς εἴπω ὅτι δὲν δύνασθε — ὅπως φαίνεται ἄλλως τε καὶ ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Μπούσδρα — νὰ ἀμφισβητήσητε ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἔδειξεν ὑπερβολικὸν ζῆλον διὰ τὴν λύσιν τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος, ἀπόδειξις δὲ εἶναι ὅτι καὶ ἐν Μακεδονίᾳ τὸ ἔκαμε, χωρὶς νὰ ἔχῃ οὐδεμίαν πίεσιν ἐκ μέρους οὐδενός.

§42ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία.

§43Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ λοιπὸν πιστεύετε ὅτι θέλει νὰ λύσῃ ὡρισμένως τὸ ζήτημα ἡ Κυβέρνησις, εἰς ἐκείνους τοὺς ὁποίους θὰ στείλωμεν ἐκεῖ ὡς Ἐπιτροπήν, τὸ μόνον τὸ ὁποῖον θὰ τοὺς εἴπω ἐγὼ εἶναι: «Προσέξατε, μὴ ὁρίσητε ὀλιγώτερον ἀπὸ ὅ,τι χρειάζεται ἑκάστη οἰκογένεια, διὰ νὰ εὐχαριστήσητε περισσοτέρας οἰκογενείας, προσέξατε νὰ ὁρίσητε μᾶλλον περισσότερον, διὰ νὰ ἱκανοποιηθοῦν ὀλιγώτεραι μὲν οἰκογένειαι, ἀλλὰ νὰ ζήσουν ὅμως». Μὴ φοβεῖσθε λοιπόν, σᾶς λέγω, ὅτι τοῦτο δὲν θὰ λεχθῇ, διότι ἐκεῖνο ποὺ μᾶς ἐνδιαφέρει εἶναι ἐκεῖναι αἱ οἰκογένειαι, αἵτινες θὰ ἐγκατασταθοῦν, νὰ δυνηθοῦν νὰ ζήσουν καὶ μὴ γεννηθῇ ἐν τῷ μέλλοντι νέον ζήτημα. Ἀφοῦ οὕτως ἔχουν τὰ πράγματα, δὲν βλέπω διατί ἀνησυχεῖτε. Ἐγὼ ὡς Κυβέρνησις σᾶς λέγω ταῦτα, καὶ πράγματι ἡμεῖς δὲν δυνάμεθα νὰ ὁρίσωμεν εἰς τὸ νομοσχέδιον τὴν ἔκτασιν τῆς παραχωρηθησομένης γῆς, διότι ἡ γῆ, ὡς γνωρίζετε, ἔχει τρομερὰν διαφορὰν καὶ ἐνῷ ἀλλαχοῦ θὰ ἀρκέσωσιν 20 στρέμματα γῆς, ἀλλαχοῦ δὲν φθάνουν οὔτε 120 στρέμματα.

§44Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἔχομεν κεκτημένας γνώσεις περὶ τῆς ποιότητος τῆς γῆς. Ἐνηργήθησαν ἐπιστημονικαὶ μελέται ὑπὸ εἰδικῶν ἐπιτροπῶν, τόσον κατὰ τὴν διανομὴν τῶν Στεφανοβικείων κτημάτων, ἥτις διήρκεσε πλέον τῆς πενταετίας, ὅσον καὶ κατὰ τὴν διανομὴν τῶν Ζαππείων κτημάτων· μετὰ τὴν ἐπισταμένην ταύτην ἔρευναν, εὑρέθη ὅτι ὁλόκληρος ἡ Θεσσαλικὴ γῆ δύναται νὰ διαιρεθῇ εἰς δύο κατηγορίας, τὴν τῆς πεδιάδος Τρικκάλων καὶ τὴν τῆς Λαρίσσης, καθωρίσθη δὲ τὸ ἀναγκαῖον ποσὸν δι’ ἕκαστον κλῆρον 100–120 στρέμματα ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων καὶ 150–200 ἐν τῷ Νομῷ Λαρίσσης. Ἔχομεν λοιπὸν δεδομένας τὰς γνώσεις ταύτας· προσθέτως δὲ ἡ ἁρμοδία ὑπηρεσία τοῦ Θεσσαλικοῦ Ταμείου ἰδιαιτέρως γνωρίζει ὅτι ὅπου ὁ κλῆρος ἀπηρτίσθη ἐξ ἐκτάσεως μικροτέρας τοῦ ἐλαχίστου ὅρου, ἐκεῖ οἱ συνοικισμοὶ ἐναυάγησαν, ὅπως ὁ τοῦ Τσαμασίου καὶ ἄλλοι, ἢ ψυχορραγοῦν. Κατ’ ἀκολουθίαν δὲ τούτου δύναται ἡ Βουλὴ νὰ καθορίσῃ ἐν τῷ νόμῳ τὴν ἔκτασιν τοῦ κλήρου.

§45Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Σᾶς ἔκαμα προηγουμένως τὴν δήλωσιν, τί θὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Ἐπιτροπήν. Καὶ ἂν δώσωμεν οὐχὶ τὰ ⅔ μόνον, ἀλλ’ ὅλην τὴν γῆν, πάλιν δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ ἐγκαταστήσωμεν ὅλους εἰς τὸν ἰδικόν σας Νομόν. Ἐὰν ἐκάμαμεν αὐτὴν τὴν διαφοράν, τὴν ἐκάμαμεν διότι δὲν δυνάμεθα νὰ μεταχειρισθῶμεν τοὺς ἰδιοκτήτας τῆς Θεσσαλίας καθ’ ὃν τρόπον μεταχειριζάμεθα τοὺς ἰδιοκτήτας τῶν Νέων Χωρῶν, διότι οἱ ἰδιοκτῆται τῶν Νέων Χωρῶν δὲν εἶναι ἰδιοκτῆται· εἰς τὰς Νέας Χώρας ἡ γῆ εἶναι δημοσία γῆ. Τὸ ἴδιον ἦτο καὶ εἰς τὴν Θεσσαλίαν. Ἡ γῆ ἦτο τοιαύτη. Ἀλλὰ δυστυχῶς τὰ φῶτα, τὰ ὁποῖα διεθέτομεν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἦσαν τόσον ὀλίγα, ὥστε δὲν τὸ ἠξεύρομεν. Δὲν ἠξεύρομεν ὅτι ὑπῆρχεν ἄλλος τρόπος ἰδιοκτησίας. Ἅμα δὲν ἦτο γραμμένη εἰς τοὺς Πανδέκτας, ἦτο ἀνύπαρκτος. Τοὺς κατεστήσαμεν τελείους ἰδιοκτήτας ἀπὸ 35–36 ἐτῶν καὶ δὲν δυνάμεθα τώρα παρὰ νὰ τοὺς θεωρήσωμεν ὡς τοιούτους, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον ἐγένοντο μεταβιβάσεις, ἀγοραὶ κτημάτων κτλ. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸ ἐὰν δὲν ἐγίνετο, ἔχουσι τὰ κτήματα πλέον τῶν 35 ἐτῶν καὶ ἔχει παρέλθει ἀρκετὸς χρόνος παραγραφῆς, ὥστε νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ τοὺς θίξωμεν. Ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀνεγράφη δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ καλλιεργήσωσιν ἐπὶ τριετίαν τὸ κτῆμα, νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ τοῦ τὸ πάρῃ πίσω τὸ Κράτος χωρὶς νὰ τοῦ δώσῃ ἀποζημίωσιν, ἵνα ἐγκαταστήσῃ καὶ ἐκεῖ γεωργούς, δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ κάμωμεν εἰς ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἔχει τὸ κτῆμα 30 ἔτη καὶ ὁ ὁποῖος ἔχει τὸν πόθον νὰ διατηρήσῃ καὶ αὐτὸς μέρος τοῦ κτήματός του. Θέλομεν νὰ κάμωμεν μικροὺς ἰδιοκτήτας, ἀλλὰ δὲν δυνάμεθα νὰ θίξωμεν τὴν ἰδιοκτησίαν μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου. Σημειώσατε ὅτι αὐτοὶ οἱ κύριοι, μόλις θὰ γίνωσιν ἰδιοκτῆται, θὰ ἀντιληφθῶσι τί θὰ εἰπῇ ἰδιοκτησία καὶ θὰ θελήσωσι μόνοι των νὰ σεβασθῶσι τὴν ἰδιοκτησίαν τῶν ἄλλων. Θὰ γίνωσιν μόνοι των ὑπερασπισταί. Τὴν στιγμὴν ποῦ γνωρίζετε τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, δὲν δύνασθε νὰ ἀξιοῖτε νὰ ὁρίσωμεν κατώτερον ὅριον, διότι ἡμῶν καὶ συμφέρον πολιτικὸν εἶναι νὰ ἐπιτύχῃ ἡ διανομὴ τῆς γῆς. Ἡμεῖς θὰ φροντίσωμεν νὰ δώσωμεν μικροὺς κλήρους. Ἐπαναλαμβάνω νὰ σᾶς εἴπω, ἐπειδὴ φοβεῖσθε τὰ τεκμήρια αὐτά, ὅτι κάμνω αὐτὰς τὰς δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι τὰ ἀναιροῦν καὶ σᾶς καθησυχάζουν.

§46Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Μετὰ τὰς ἐξηγήσεις ταύτας, ὁπότε αἴρεται τὸ τεκμήριον τῆς θελήσεως τοῦ νόμου περὶ τῆς παραχωρήσεως τῶν ⅔ εἰς τοὺς ἀκτήμονας πληθυσμούς, δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸ τεθὲν πρὸ ἡμῶν δίλημμα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας. Ἀλλ’ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ συνεχίσω τὴν ἀγόρευσίν μου, διότι ἐπὶ τόσον σοβαροῦ ζητήματος, τὸ τελευταῖον ἴσως συζητουμένου ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον, ὄχι μόνον ἡ Βουλή, ἀλλὰ καὶ ὁ μέλλων ἐρευνητὴς τοῦ θέματος τούτου νὰ διατελῇ ὑπὸ τὰς συκοφαντίας καὶ ἀνακριβείας τοῦ κ. βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ἀνελθὼν καὶ κατελθὼν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου προχθές, προσπάθησε νὰ στηρίξῃ τὸν ἰσχυρισμὸν αὐτοῦ περὶ τῶν ⅔ ἐπὶ τῶν μεθόδων τῆς διαβολῆς καὶ τῆς ἀνακριβείας ἀληθῶς. Ἵνα κινήσῃ τὸ ἐνδιαφέρον τῆς Βουλῆς καὶ ὅλης τῆς Ἑλλάδος ἐναντίον τοῦ ὑπὸ κρίσιν νομοσχεδίου, ἰσχυρίσθη ψευδῶς ὅτι τοῦτο θέτει ἐν κινδύνῳ ὁλόκληρον τὴν ἰδιοκτησίαν ἐν Ἑλλάδι. Ἀλλ’ ὁ ἰσχυρισμός του οὗτος, ὡς φαίνεται ἐκ τοῦ γράμματος τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι ἀνυπόστατος. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ μέθοδος αὕτη τῆς διαβολῆς. Ὅπως ἀποδείξῃ τὰς μεγάλας εὐεργεσίας, τὰς ὁποίας ἡ μεγάλη ἰδιοκτησία τῶν τσιφλικιούχων ἐν Θεσσαλίᾳ προσέφερε δῆθεν εἰς τὴν Πατρίδα κατὰ τὰς κρισίμους ταύτας περιστάσεις, δὲν ἐδυσκολεύθη νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι οἱ τσιφλικιοῦχοι προσέφεραν τὰ μεγαλείτερα ποσὰ σιτηρῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ εἰς τοὺς Συμμάχους. Τὸ πρᾶγμα ὅμως δὲν ἔχει οὕτω. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, γενόμενος ἐσχάτως τσιφλικιοῦχος, τίποτε δὲν προσέφερεν εἰς τὴν Πατρίδα, διότι ὅλα τὰ ἔξοδα τῆς παραγωγῆς βαρύνουσι τοὺς γεωργοὺς καὶ ὅλα τὰ ἐργαλεῖα αὐτῆς, ὑπερτιμημένα μάλιστα σήμερον, καταβάλλονται ὑπὸ τῶν γεωργῶν. Ὄχι δὲ μόνον δὲν ὠφελοῦσιν οἱ τσιφλικιοῦχοι τὴν Πατρίδα σήμερον, ἀλλὰ βλάπτουσιν αὐτήν, διότι ἀντὶ τῶν 30 λεπτῶν, τὰ ὁποῖα ἐλάμβανον ἄλλοτε ὡς τίμημα τοῦ σίτου κατ’ ὀκᾶν, λαμβάνουσι σήμερον 90 λεπτὰ εἰς βάρος ὅλης τῆς Ἑλλάδος. Πλὴν δὲ τούτων, ὅπως ὑποστηρίξῃ τὸν ἰσχυρισμόν του, ὑπεσχέθη ὅτι, ἐὰν οἱ τσιφλικιοῦχοι παρακρατήσουν τὸ ⅓, θὰ ἀναπτύξουν ἐπ’ αὐτοῦ μεγάλην καλλιέργειαν. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος εἶναι ἀσύστατος, ὡς ἀόριστος καὶ ἀδύνατος. Διότι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὅπως μάλιστα ὑπετροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, δὲν εἶναι προωρισμένον νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ πράγματα, ἀλλὰ τὰ πρόσωπα. Ἡ τροπολογία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ λέγει ὅτι τὸ τρίτον τῆς ἐκτάσεως ἑκάστου τσιφλικίου παραμένει εἰς τὸν τσιφλικιοῦχον· ἡ δὲ ὑποτροπολογία αὐτοῦ λέγει ὅτι, ἐὰν τὰ ⅔ δὲν ἐπαρκοῦν, ὑπάρχουν δὲ ὅμορα τσιφλίκια μὲ ἐπαρκῆ ἔκτασιν, τότε ἐνεργεῖται πρόσκτησις γαιῶν γειτονικῶν. Προφανῶς τὸ νομοσχέδιον, ὡς διαρρυθμίζεται, δὲν σκοπεῖ νὰ δημιουργήσῃ μικρὰν ἰδιοκτησίαν βιώσιμον, διότι, ἐὰν μὲν παραχωρηθῶσι τὰ ⅔, ἡ δημιουργουμένη μικρὰ ἰδιοκτησία θὰ εἶναι καχεκτικὴ δι’ ἀνεπάρκειαν γαιῶν, τοὐλάχιστον ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων· ἐὰν δὲ οἱ κλῆροι συμπληρωθῶσιν ἐκ τῶν γειτονικῶν χωρίων, τότε ἡ μικρὰ ἰδιοκτησία, τεμαχισμένη εἰς ἓξ ἢ ὀκτὼ τεμάχια, πολλὰς ὥρας ἀπέχοντα ἀλλήλων, θὰ εἶναι φθισική, ἐνῷ ἡ ἐπιστήμη ὑποδεικνύει, ἵνα ὁ κλῆρος ἀποτελῆται ἀπὸ ἓν μόνον τεμάχιον, ὅσης ἐκτάσεως καὶ ἂν εἶναι οὗτος.

§47Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰς κάθε κτῆμα θὰ ἐκλεγῶσι διὰ κλήρου ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ μείνουν· οἱ ἄλλοι ποῦ θὰ μείνουν ἔξω, θὰ πάρουν ἀπὸ γειτονικὰ κτήματα, θὰ πάρουν ἀπὸ ἄλλα χωρία, καὶ ἂν δὲν ὑπάρχουν εἰς τὴν Θεσσαλίαν, τοὺς παρέχομεν ἐκτάσεις ἀπεράντους καὶ θαυμασίας εἰς τὴν Μακεδονίαν, καλλιτέρας ἀπὸ τὰς Θεσσαλικάς, καὶ θὰ ὑπάγουν ἐκεῖ.

§48Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Τοῦτο μοὶ φαίνεται εἰρωνεία καὶ σαρκασμὸς τῶν πραγμάτων· ἀλλ’ ὅταν συναντήσητε τὴν ψυχολογίαν τοῦ λαοῦ, θὰ πεισθῆτε περὶ τῆς μὴ ὀρθότητος τῆς γνώμης σας (θόρυβος). Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ συνεχίσω.

§49Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁμιλήσατε, ἀλλὰ θὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ ἐκφράσω τὴν λύπην μου, ἂν δὲν καταλήξητε νὰ εἴπητε ὅτι ἔπραξε πᾶν ὅ,τι ἠδύνατο ἡ Πολιτεία διὰ νὰ λύσῃ τὸ ζήτημα.

§50Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Εἰς τὸ τέλος τῆς ἀγορεύσεώς μου θὰ κάμω ὅ,τι ὑπαγορεύει ἡ συνείδησίς μου· θὰ σᾶς παρακαλέσω ὅμως νὰ δείξητε κάποιαν ὑπομονήν, διότι εἰς ζήτημα τόσον σοβαρόν, μάλιστα δι’ ἐμέ, ὁ ὁποῖος ὁπωσδήποτε εἶμαι συνδεδεμένος μὲ αὐτό, θὰ ἤμην τελείως ἀδικαιολόγητος ἂν δὲν διετύπουν πλήρως καὶ ἐλευθέρως τὰς σκέψεις μου. Εἶπον λοιπόν, ὅτι ἡ μὲν ἐπιστήμη ἀπαιτεῖ ὅπως ὁ κλῆρος ἀπαρτίζεται ἀπὸ ἓν τεμάχιον, ἡ δὲ πεῖρα ἡ γεωργικὴ ἐν Θεσσαλίᾳ συμβουλεύει ὅπως ὁ κλῆρος σύγκειται ἐκ τριῶν τοὐλάχιστον τεμαχίων. Πλὴν ὅμως τούτου, τὸ νομοσχέδιον φέρει καὶ ἕτερον ἐλάττωμα, ὅπερ ἀναιρεῖ τὸν σκοπὸν παντὸς νόμου. Διότι, ἐνῷ παντὸς νόμου τελικὸς σκοπὸς εἶναι ἡ ἀποσόβησις καὶ ἡ κατάπαυσις τῆς ἔριδος μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς κοινωνίας, τοῦτο εἰσάγει τὴν ἔριδα καὶ τὴν διαμάχην, εἴτε πρόκειται περὶ ἐπαρκείας ἢ μὴ τῶν ⅔, εἴτε πρόκειται περὶ τῆς παραχωρητέας ἐκτάσεως ἐκ τῶν γειτονικῶν τσιφλικίων. Ἀλλὰ μήπως πρόκειται τὸ νομοσχέδιον τοῦτο νὰ ὑποβοηθήσῃ τὴν μεγάλην λεγομένην καλλιέργειαν; Βεβαίως ὄχι. Ἐὰν ἡ μεγάλη καλλιέργεια συνίστατο εἰς τὴν ἀγορὰν μηχανημάτων καὶ λιπασμάτων, τότε κάθε πλούσιος ἀγοράζων τοιαῦτα θὰ ἠδύνατο νὰ γίνῃ μεγάλος καλλιεργητής. Ἐπειδὴ ὅμως ἡ μεγάλη καλλιέργεια συνίσταται κυρίως καὶ πρὸ παντὸς εἰς τὸ εἰδέναι τοὺς καιρούς, τοῦτο δὲ οὐδαμοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ ἐνεφανίσθη μέχρι σήμερον, διὰ τοῦτο τὰ περὶ μεγάλης καλλιεργείας λεγόμενα ὑπὸ τῶν ἐνδιαφερομένων εἶναι πλάνοι ἰσχυρισμοὶ αὐτῶν πρὸς ἐξαπάτησιν τῶν ἀφελῶν. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἐν τῷ μέλλοντι ἤθελεν ὑπάρξει ὁ δυνάμενος νὰ κάμνῃ ἐπίκαιρον χρῆσιν τῶν περιστάσεων ἐν τῇ μεγάλῃ καλλιεργείᾳ, καὶ οὗτος, ἐπειδὴ ἕνεκα λόγων κλιματολογικῶν δὲν θὰ δύναται νὰ καλύπτῃ τὰς δαπάνας τῆς μεγάλης καλλιεργείας, εἶναι προωρισμένος νὰ ναυαγήσῃ. Ἰδοὺ δὲ μερικὰ παραδείγματα, αἴροντα πᾶσαν περὶ τούτου ἀμφιβολίαν· ὅστις ἀπ’ Ἀθηνῶν μετέβη σιδηροδρομικῶς εἰς Λάρισσαν, γνωρίζει τὸ Δεμερλί· ὁ τσιφλικιοῦχος αὐτοῦ πρὸ 20 καὶ πλέον ἐτῶν, ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς μεγάλης καλλιεργείας κατώρθωσε δι’ ὅλων τῶν ἐξουσιῶν τοῦ Κράτους νὰ ἐκδιώξῃ τοὺς καλλιεργητάς. Ποῦ ὅμως εἶναι ἡ μεγάλη καλλιέργεια; Ἀντὶ ταύτης τὸ βλέμμα τοῦ διαβάτου συναντᾷ σήμερον ἐρήμους ἐκτάσεις. Παρακαλῶ δὲ οἱονδήποτε νὰ μὲ διαψεύσῃ.

§51Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ἐκτὸς τοῦ τσιφλικίου τούτου, ὑπάρχει καὶ κανὲν ἄλλο;

§52Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Μάλιστα, τὸ παρακείμενον Σιμικλῆ.

§53Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Τὸ Σιμικλῆ; Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν πίνακα ἐμφαίνοντα πόσον σῖτον παρέλαβεν ἐφέτος ἀπὸ τὸ Σιμικλῆ καὶ πόσον ἀπὸ τὰ ἄλλα κτήματα.

§54Σ. ΧΑΤΖΗΓΑΚΗΣ. Οἱ τσιφλικιοῦχοι ξέρουν νὰ κάμουν καλὰ τὴ δουλειά των. (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§55Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Μὴ θυμώνετε, διότι καλῶς σᾶς γνωρίζω, ὅτι σεῖς οἱ τσιφλικιοῦχοι εἶσθε χαμαιλέοντες, ἄλλοτε μὲν ἀλώπεκες, ἄλλοτε δὲ τίγρεις.

§56Γ. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι τρόπος συνεδριάσεως αὐτός. Δὲν ἀκούομεν τίποτε. Εἶναι ἀνεπάρκεια τοῦ Προεδρείου.

§57Γ. ΓΚΑΛΚΟΣ. Πρέπει ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν φράσιν του ταύτην ὁ κ. βουλευτής.

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε βουλευτά, σᾶς παρακαλῶ νὰ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν σας. Σεῖς θορυβεῖτε περισσότερον παντὸς ἄλλου διακόπτοντες.

§59Γ. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Τὴν ἀνακαλῶ.

§60Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως βεβαιῶ τὴν Βουλήν, ὅτι τὸ Σιμικλῆ σήμερον εἶναι λειβάδιον. Ἀλλὰ καὶ ἕτερον παράδειγμα δύναμαι νὰ φέρω, τὴν Λαζαρίναν καὶ τὴν Ζωγραφιάν. Ταῦτα, σχηματισθέντα διὰ τῆς ἐκδιώξεως τῶν κατοίκων καὶ τῆς ἀφαιρέσεως μεγάλων τμημάτων ἐκ τῶν γειτονικῶν τσιφλικίων, ἀπαρτίζουσιν ἤδη συνεχῆ ἔκτασιν 30 περίπου χιλιάδων στρεμμάτων. Ἂν καὶ κολοσσιαῖα ποσὰ κατεβλήθησαν ὑπὸ τὴν μορφὴν μηχανημάτων καὶ λιπασμάτων ἐν τῷ κτήματι τούτῳ πρὸς ἀνάπτυξιν μεγάλης καλλιεργείας, οὐδὲ ἀπέλιπεν ἡ εἰδικὴ μόρφωσις καὶ προσωπικὴ φιλοτιμία τῶν ἰδιοκτητῶν, ἐν τούτοις ἡ μέση ἀπόδοσις τοῦ κτήματος τούτου δὲν εἶναι σήμερον ἀνωτέρα τῆς τῶν γειτονικῶν χωρίων. Ἐὰν δὲ ἡ ἐπιχείρησις αὕτη σημαντικῶς δὲν ἐβοηθεῖτο ὑπὸ τοῦ Κράτους διὰ τῆς ἀτελείας, μολονότι ἐπιστημονικῶς ἐπάλαισεν ἐναντίον τῆς φύσεως, πρὸ πολλοῦ θὰ εἶχεν ἐκλείψει. Ταῦτα εἶναι δεδομένα. Ἐν ᾧ λοιπὸν ἡ μεγάλη καλλιέργεια δὲν ηὐδοκίμησεν ἐπὶ ὁλοκλήρων τσιφλικίων, εἶναι παρῳδία νὰ ἰσχυρίζηταί τις ὅτι αὕτη θὰ ἀναπτυχθῇ ἐπὶ τοῦ τρίτου αὐτῶν ἢ καὶ ὀλιγωτέρου ἀκόμη τμήματος αὐτῶν. Ἄλλως καὶ ἡ ἱστορία τῆς Χώρας συνηγορεῖ ὑπὲρ τοῦ ἀναδασμοῦ ὁλοκλήρου τῆς μεγάλης ἰδιοκτησίας. Ὅτε ἐν τῇ ἀρχαίᾳ Σπάρτῃ ἐσχηματίσθησαν μεγάλαι ἰδιοκτησίαι, ἀμέσως αὕτη ὑπερηφάνως καὶ ἀγερώχως διένειμεν αὐτάς. Μήπως ἡ Πολιτεία τῶν Ἀθηνῶν δὲν ὀφείλει τὴν ἀκμήν της εἰς τὴν ἰσομοιρίαν καὶ ἰσοκληρίαν πρὸ παντὸς τῆς γῆς; Ἢ μήπως ἡ Κόρινθος δὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἐν τῇ ἀποδόσει τῆς γῆς τὴν ἰδέαν τῆς Δικαιοσύνης, θαυμαστὴν καὶ ἐπαινετήν; Ἀλλ’ ὑπάρχουσι τσιφλικιοῦχοι ἔχοντες πλέον τοῦ ἑνὸς τσιφλίκια. Ὁ Ζωγράφος π.χ. ἔχει πλὴν τῆς Λαζαρίνας καὶ Ζωγραφιᾶς, ἔχει ἄλλα ὀκτὼ τσιφλίκια. Θὰ ἀφήσητε εἰς αὐτὸν τὸ ⅓ ἐξ ἑκάστου τσιφλικίου, ἢ ἔστω καὶ μικροτέραν ἔκτασιν, ἵνα καλλιεργηθῶσι μεγάλως καὶ ἐντατικῶς; Ἀλλὰ μερικοὶ ἐξ αὐτῶν δὲν ἔχουσι κληρονόμους, ἢ καὶ ἂν ἔχωσιν, οὗτοι εἶναι μικρὰ κοράσια. Εἰς αὐτὰ λοιπὸν θὰ ἐμπιστευθῆτε τὴν γῆν, ἵνα τὴν καλλιεργήσωσι μεγάλως καὶ ἐντατικῶς; Ἀλλὰ πλὴν τούτων, τσιφλικιοῦχοι τινὲς εἶναι Ὀθωμανοὶ καὶ Ἑβραῖοι, ἐστερημένοι καὶ ζήλου καὶ γεωπονικῶν γνώσεων. Οὗτοι λοιπὸν θὰ ἀσχοληθῶσιν εἰς τὴν μεγάλην καλλιέργειαν;

§61Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ὀρθόν, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς θρησκείας, τὴν ὁποίαν πιστεύει ἕκαστος, νὰ κρίνωμεν περὶ τοῦ ζητήματος. Εἶμαι βέβαιος ὅτι πολλοὶ Ἑβραῖοι συνετέλεσαν πολὺ καλλίτερον εἰς τὴν καλλιέργειαν ἀπὸ τοὺς Χριστιανούς. Δὲν πρέπει νὰ παραγνωρίζωμεν τὴν ἀνάγκην καὶ τὴν ἀξίαν τοῦ σεβασμοῦ πρὸς τὴν ἰδιοκτησίαν. Ἡ μέχρι σήμερον ἀντίληψίς μας εἶναι ὅτι δὲν δυνάμεθα τὴν ἰδιοκτησίαν νὰ μὴ τὴν σεβασθῶμεν. Ἀπόκειται βεβαίως καὶ εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας τῶν μεγάλων κτημάτων νὰ καταστήσωσι σεβαστωτέραν τὴν ἰδιοκτησίαν των διὰ τῆς καλῆς καλλιεργείας, διότι ἀρχίζει νὰ ἐμφιλοχωρῇ ἡ ἰδέα εἰς τὸν κόσμον, ὅτι ὅταν εἷς ἄνθρωπος, ἔχων μεγάλας κτήσεις, δὲν τὰς καλλιεργεῖ, πρέπει τὰς κτήσεις ταύτας νὰ τοῦ τὰς ἀφαιροῦν, διότι τὴν γῆν δὲν τὴν ἐδημιούργησεν αὐτός, ὥστε νὰ δικαιοῦται νὰ τὴν κρατῇ ἀχρησιμοποίητον· τὴν ἐδημιούργησεν ὁ Θεός. Ὁ κ. συνάδελφος θὰ σᾶς εἴπῃ ποῦ θὰ κάμωμεν πάλιν παρέκκλισιν ἀπὸ τοῦ ζητήματος τοῦ σεβασμοῦ τῆς ἰδιοκτησίας καὶ διὰ τίνα λόγον.

§62Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἀνέφερα τὰ ὀνόματα Ὀθωμανὸς καὶ Ἑβραῖος, διὰ ν’ ἀποδείξω ὅτι οἱ ἄνθρωποι αὐτοί, ὡς στερούμενοι τῶν ἀπαραιτήτων στοιχείων, εἶναι ἀνίκανοι νὰ ἐπιδοθῶσιν εἰς τὴν καλλιέργειαν. Ὥστε τὸ ὑπὸ κρίσιν νομοσχέδιον δὲν ἐξυπηρετεῖ τὰ πράγματα, διότι οὔτε μικρὰν ἰδιοκτησίαν δημιουργεῖ βιώσιμον, οὔτε μεγάλην καλλιέργειαν προτίθεται ν’ ἀναπτύξῃ. Ἀλλὰ τότε τί ἐξυπηρετεῖ; Προφανῶς τὰ πρόσωπα. Πῶς δέ; Διὰ τῆς μεθόδου τῆς προσφορᾶς καὶ τῆς ζητήσεως. Ἐὰν οἱ ἀποκαθιστάμενοι ἀγρόται λάβουν σήμερον ὀλίγην ἔκτασιν, θὰ ἀναγκασθοῦν νὰ ἀγοράσουν τὰς γαίας τῶν τσιφλικιούχων. Ἀντὶ πόσου δὲ ποσοῦ; Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, πρώην μὲν τῶν ἀγροτῶν, νῦν δὲ τῶν τσιφλικιούχων ἀντιπρόσωπος, ἰσχυρίσθη ὅτι εἰς πολλὰ μέρη τῆς Θεσσαλίας ἐπωλήθη τὸ στρέμμα ἀντὶ 1000 καὶ πλέον δραχμῶν, προσαγαγὼν μάλιστα καὶ ἔγγραφον ἀπόδειξιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ του.

§63Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ὑπάρχῃ αὐτὴ ἡ ἀσθένεια τῆς πλεονεξίας, τὴν ὁποίαν δὲν ἀποκλείω, αὐτὴ θὰ ὑφίσταται καὶ ἂν εἰς τοὺς κατοίκους δώσωμεν 24 στρέμματα καὶ ὄχι 20, ὅσα θὰ τοῖς δώσωμεν, διότι περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Δηλαδὴ ἐάν, λαμβάνοντες 20 στρέμματα. Θὰ ὑπάγουν νὰ κάμουν τὴν ἀνοησίαν νὰ ἀγοράσουν ἀντὶ 1000 δραχμῶν τὸ στρέμμα διὰ νὰ αὐξήσουν τὴν ἰδιοκτησίαν των, θὰ ἔχουν αὐτὴν τὴν ἀσθένειαν καὶ ἂν τοῖς δώσωμεν 24 στρέμματα. Σεῖς θὰ εἶσθε ἐκεῖ νὰ τοὺς τὰ ἐξηγήσετε.

§64Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Σᾶς ἀναφέρω συγκεκριμένα παραδείγματα, τῶν ὁποίων ἔχετε γνῶσιν.

§65Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχει σημασίαν 5 ἢ 6 στρέμματα παραπάνω ἢ παρακάτω, διότι περὶ αὐτοῦ πρόκειται.

§66Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Σᾶς ἀναφέρω τὸ τσιφλίκιον Παλαμᾶ. Τῷ 1912 ἐνηργήθησαν διαπραγματεύσεις πρὸς ἀγορὰν αὐτοῦ, ἀντὶ 30 μὲν δραχμῶν κατὰ στρέμμα παρεχομένων ὑπὸ τῶν χωρικῶν κατ’ ἀνώτατον ὅριον, 35 δὲ δραχμῶν ζητουμένων ὑπὸ τοῦ κατόχου, ἐπρόκειτο δὲ εἰς 33 δραχ. νὰ κλεισθοῦν αἱ διαπραγματεύσεις ἐκεῖναι. Ἐγεννήθη ὅμως ἀμφισβήτησις περὶ τῆς ἐκτάσεως τῶν γαιῶν τοῦ ὅλου τσιφλικίου. Δι’ ὃ πρὸς ἐξακρίβωσιν ἀπεστάλη Ἐπιτροπή, ἥτις καταμετρήσασα εὗρεν ὅτι σύγκειται ἐξ 22,000 στρεμμάτων, ὡς εἶχον πληροφορηθῆ τότε. Τὸ τίμημα λοιπὸν ὁλοκλήρου τοῦ τσιφλικίου τούτου ἀνήρχετο τότε εἰς 700 περίπου χιλιάδας δραχμῶν. Τώρα δὲ διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἔρχεσθε νὰ ἐκτοπίσητε μὲν 300 περίπου οἰκογενείας Παλαμιωτῶν εἰς διάφορα γειτονικὰ χωρία, νὰ ἀφήσητε δὲ τὸ ⅓ εἰς τὸν σημερινὸν κάτοχον. Ἀλλ’ ὅμως, ὅταν φθάσητε εἰς τὴν ἐφαρμογήν, θὰ πεισθῆτε περὶ τοῦ ἀδυνάτου.

§67Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν ὀλίγον μᾶς βοηθήσητε καὶ σεῖς, θὰ λείψουν αὐτοὶ οἱ γογγυσμοί. Καὶ ἔχετε καθῆκον νὰ μᾶς βοηθήσητε.

§68Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Λόγῳ τῆς ἀνεπαρκείας τῆς γῆς, τί θὰ συμβῇ;

§69Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Λέγετε «λόγῳ ἀνεπαρκείας». Διατί τὸ λέγετε; Εἴπατε ὅτι ὑπάρχουν γύρω κτήματα, τὰ ὁποῖα ἔχουν μεγάλην ἔκτασιν καὶ εἰς τὰ ὁποῖα ἠμποροῦν νὰ ἐγκατασταθοῦν. Ἐφόσον δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἀμφισβητήσητε τὴν καλὴν πίστιν, μὲ τὴν ὁποίαν θὰ ἐφαρμόσωμεν τὸ νομοσχέδιον, θὰ εἰπῇ ὅτι θὰ δώσωμεν εἰς τοὺς γεωργοὺς ὅ,τι τοῖς χρειάζεται διὰ νὰ ζήσουν. Ἀλλ’ ἐὰν εὑρεθοῦν δαιμονισμένοι χωρικοί, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀρκοῦνται εἰς τὰ 10 ἢ 20 στρέμματα, τὰ ὁποῖα τοῖς δίδομεν, ἀλλ’ ἔχοντες τὴν ἀπληστίαν, τὴν ὁποίαν ἔχουν πολλάκις οἱ χωρικοί, θέλουν νὰ πάρουν καὶ ἄλλα καὶ ἀγοράζουν πρὸς 1000 δραχμὰς τὸ στρέμμα, πῶς θέλετε νὰ προλάβῃ τοῦτο ἡ Πολιτεία; Νὰ τοὺς βάλωμεν ὑπὸ μίαν νόμιμον κηδεμονίαν, ὅτι ἐπὶ μίαν δεκαετίαν δὲν δύνανται νὰ ἀγοράσουν; Εἴμεθα σύμφωνοι εἰς τοῦτο.

§70Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ὀρθή. Ἀλλ’ ἐγὼ προβλέπω ὅτι θὰ συμβῇ τοῦτο: Ὁ τσιφλικοῦχος Παλαμᾶ, κρατῶν τὰ 7,000 στρέμματα θὰ τὰ πωλήσῃ ἀντὶ 500 καὶ 1000 δραχμῶν κατὰ στρέμμα. Παρόμοιόν τι θὰ συμβῇ καὶ εἰς τὰ ἄλλα χωρία. Εἰς πόσα δὲ ἑκατομμύρια, νομίζετε, θὰ ἀνέλθῃ τὸ βάρος ἐπὶ τῆς Θεσσαλίας; Εἰς ἑκατοντάδας.

§71Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἐδῶ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σᾶς διακόψω, καθόσον βλέπω ὅτι κυριαρχεῖ ἓν αἴσθημα: νὰ μὴ πάρουν οἱ ἰδιοκτῆται πολλὰ χρήματα. Ἀλλ’ ἐὰν πλουτίσουν καὶ οἱ χωρικοὶ καὶ οἱ ἰδιοκτῆται, ἐγὼ θὰ χειροκροτήσω. Ἐὰν κατορθώσωμεν εἰς τὸ τσιφλίκι τοῦ Παλαμᾶ νὰ ἐγκαταστήσωμεν εἰς τὰ ⅔ τοῦ κτήματος τοὺς χωρικούς, νὰ ἐγκαταστήσωμεν τοὺς ὑπολοίπους εἰς τὰ πέριξ καὶ νὰ ἀπομείνῃ εἰς τὸν ἰδιοκτήτην τοῦ Παλαμᾶ τὸ ⅓, ὑπάρξῃ δὲ εὐφορία μεγάλη καὶ τιμὴ μεγάλη τῶν δημητριακῶν καρπῶν καὶ οἱ χωρικοὶ πλουτίσουν καὶ ἀγοράσουν πρὸς 500 δραχμὰς τὸ στρέμμα τοῦ ὑπολοίπου κτήματος καὶ τὸ ἀγοράσουν πρὸς τὸ συμφέρον των — διότι ἐὰν τὸ ἀγοράσουν ἐναντίον τοῦ συμφέροντός των, θὰ πρόκειται περὶ τρελλῶν — καὶ πάρῃ ὁ ἰδιοκτήτης 5 ἑκατομμύρια, ἐγὼ θὰ χειροκροτήσω. Δὲν ἠμπορεῖτε νὰ εὕρητε σύμφωνον τὴν Βουλὴν εἰς αὐτὸ τὸ αἴσθημα, τὸ ὁποῖον σᾶς κατέχει, διότι εὑρίσκεσθε εἰς ἀντίθεσιν μακροχρόνιον μὲ τοὺς ἰδιοκτήτας, ἡ ὁποία ἤγαγεν εἰς ἐχθροπάθειαν. Ἐὰν ἡμεῖς καταρθώσωμεν νὰ διορθώσωμεν τὸ ζήτημα τὸ ἀγροτικόν, νὰ μεταβάλωμεν τοὺς κολλήγους εἰς ἰδιοκτήτας, ἠμπορεῖ νὰ πλουτίσῃ καὶ ὁ ἰδιοκτήτης.

§72Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἀλλὰ ποῖοι θὰ λάβωσι τὰ μεγάλα ταῦτα ποσά; Οἱ διάδοχοι τοῦ ἅρπαγος. Παρὰ τίνων δέ; Παρὰ τῶν ἀποκλειστικῶν ἄλλοτε κυρίων. Τὸ αἴσθημα ὅμως τῆς δικαιοσύνης, ζωηρὸν ἄλλως ἐν τῇ συνειδήσει, ἀπαιτεῖ τὴν τροποποίησιν τῆς σκέψεως ταύτης. Ἵνα δὲ μὴ θεωρηθῇ ὅτι πλάττω λόγους κενούς, ἐπικαλοῦμαι τὴν ἣν φέρω μεθ’ ἑαυτοῦ ἱστορίαν τῶν τσιφλικίων, ἱστορίαν βίας καὶ ἁρπαγῆς.

§73Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἱστορία δὲν δύναται νὰ σᾶς βοηθήσῃ εἰς τίποτε. Γνωρίζω καὶ ἐγὼ, ὅτι ἐν ἔτει 1821 ἡ γῆ ὅλη ἀνῆκεν εἰς τοὺς Τούρκους, τὴν ἐπῆραν ἀπὸ ἡμᾶς, κατωρθώσαμεν ὅμως εἰς διάστημα 85 ἐτῶν νὰ τὴν ἐξαγοράσωμεν καὶ πρὶν ἀποκτήσωμεν τὴν πολιτικήν μας ἐλευθερίαν, εἴχομεν ἀποκτήσει τὴν ἐλευθερίαν μας τὴν οἰκονομικήν. Τὰ κτήματα, τὰ ὁποῖα ἀνήκουν εἰς τοὺς Τούρκους, εἶναι ὀλίγιστα, σᾶς φέρω δὲ καὶ ἓν παράδειγμα, τὸ τῶν Σφακίων Κρήτης εἰς τὰ 1860, ὅπου ὑπῆρχον χωρικοὶ πλούσιοι, οἱ ὁποῖοι ἠγόρασαν καὶ τὰ ⅘, δηλαδὴ τὰ ἠγοράσαμεν σιγὰ– σιγά, χωρὶς τὴν παρέμβασιν τοῦ Κράτους, καὶ μὲ Τουρκικὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ κεφάλι μας. Δὲν δυνάμεθα νὰ διορθώσωμεν ὅλας τὰς ἱστορικὰς ἀδικίας, αἱ ὁποῖαι ἔγιναν.

§74Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι ὅμως, κύριε Πρόεδρε, ὅπως ἀναγνώσω μερικὰ ἀποσπάσματα, χρήσιμα διὰ τὸ μέλλον. Ἰδοὺ δὲ ταῦτα, μαρτυροῦντα τὰς μεθόδους, ἃς μετήρχετο ὁ Ἀλῆς πρὸς σφετερισμὸν τῆς ἀλλοτρίας περιουσίας (ἀναγινώσκει): «Μεγίστη ἦτο ἡ περιουσία τοῦ Ἀλῆ καὶ ἀπέραντος ἡ ἔκτασις τῶν κτημάτων καὶ γαιῶν αὐτοῦ. Κατὰ τὸν μακρὸν χρόνον τῆς δυναστείας του κατώρθωσε νὰ σφετερισθῇ πληθὺν κτημάτων, ἀνηκόντων εἰς Μονάς, εἰς Κοινότητας καὶ εἰς ἰδιώτας, εἴτε ἀμέσως καταλαμβάνων καὶ δημεύων αὐτά, εἴτε παντοῖα μεταχειριζόμενος μέσα καὶ μηχανάς. Ἐφύλαττεν ὅμως κατὰ τὸ φαινόμενον πάντας τοὺς ἐξωτερικοὺς τύπους τῶν συμβάσεων, τοὺς δὲ κατόχους ἐξηνάγκαζε πολλάκις εἰς ἀνταλλαγὰς κτημάτων πρὸς τὰ ἑαυτοῦ, πάντοτε ὅμως κατωτέρας ἀξίας, ἢ εἰς δωρεὰς πρὸς αὐτὸν ἢ πρὸς τοὺς οἰκείους του μεταξὺ ζώντων ἢ αἰτίᾳ θανάτου. Θέλων νὰ περιβάλλῃ διὰ τοῦ προσχήματος τῆς νομιμότητος τὴν ἁρπαγὴν τῆς περιουσίας τῶν ὑπηκόων του, πρῶτον μὲν προέτρεπε τὸ θῦμα δι’ ἄλλων, ἔπειτα δὲ ἠπείλει αὐτό, ὥστε ὁ ἀπειλούμενος ἔσπευδεν ἐξ ἀνάγκης εἰς ἐκτέλεσιν τοῦ ζητουμένου, δωρούμενος τὸ ἑαυτοῦ κτῆμα εἰς τὸν Ἀλῆν ἐξ εὐγνωμοσύνης, διότι ἄλλως κατηγγέλλετο ἐπὶ εὑρέσει θησαυροῦ ἢ ἐπὶ ἐγκλήματι καθοσιώσεως — εἶχε δὲ προχείρους ὁ Ἀλῆς τοὺς μάρτυρας — ἀποτέλεσμα δὲ τῆς τοιαύτης συκοφαντίας ἦτο ἡ ἀποστέρησις ὁλοκλήρου τῆς περιουσίας του καὶ ὁ ἐν ταῖς εἱρκταῖς πολλάκις θάνατος αὐτοῦ. Ὁσάκις δὲ ὁ Ἀλῆς ἤθελε ν’ ἀποκτήσῃ κτῆμα τι καὶ δὲν εἶχε πρόχειρον εὔσχημόν τινα ἀφορμὴν πρὸς δήμευσιν, ἠγόραζε παρά τινος τῶν ἀπόρων συνιδιοκτητῶν ἀγρούς τινας ἢ ἄλλο ἀκίνητον ἐν αὐτῷ — ἦτο δὲ ἐν πληρεστάτῃ γνώσει τῆς καταστάσεως τῆς ἀκινήτου κτήσεως πανταχοῦ τοῦ Κράτους του, κανονίζων τὰ κατ’ αὐτὴν ὡς ἐβούλετο καὶ οὐδενὶ ἐπιτρέπων οἱανδήποτε μεταβολὴν αὐτῆς ἄνευ τῆς γνώσεως αὐτοῦ καὶ ἀδείας πρὸς τοῦτο — ἅμα δὲ γενόμενος κύριος τῶν γαιῶν τούτων καὶ συνιδιοκτήτης, ἤρχιζε διαφοροτρόπως παρενοχλῶν τοὺς γείτονας καὶ προκαλῶν διενέξεις περὶ τῶν ὁρίων καὶ ἐγείρων χιμαιρικὰς ἀξιώσεις ἐπὶ γειτονικῶν ἀγρῶν, οὕτω δὲ διὰ τῶν ἀδιαλείπτων πιέσεων καὶ ἀπειλῶν καὶ τῶν ἄλλων μέσων ἐξηνάγκαζε τοὺς συνιδιοκτήτας νὰ παραιτῶνται τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν ἀντὶ εὐτελοῦς ἀποζημιώσεως καὶ πολλάκις νὰ ἐγκαταλείπωσιν αὐτὰ πρὸς ἀποφυγὴν μειζόνων κακῶν. Ἐπειδὴ ὅμως πολλάκις συνέβαινεν οἱ κάτοικοι χωρίου τινός, προβλέποντες πάντα ταῦτα, νὰ συνασπίζωνται καὶ διὰ συνεισφορᾶς νὰ ἔρχωνται εἰς συνδρομὴν τοῦ ἐνδεοῦς συγχωρίου των, προλαμβάνοντες οὕτω τὴν εἰς τὸν Ἀλῆν πώλησιν τοῦ ἀγροῦ τούτου, ὁ Ἀλῆς, ὅπως ἐπιτύχῃ τοῦ σκοποῦ του, κατέφευγεν εἰς ἄλλας ἐπινοήσεις. Καὶ ἐνίοτε μὲν ἐνέκλειεν ἐν ταῖς εἱρκταῖς τοὺς προκρίτους τοῦ χωρίου, ὅπως πειθαναγκάσῃ αὐτοὺς εἰς τυπικὰς πωλήσεις τῶν κτημάτων, ἄλλοτε δὲ ἀπέστελλεν εἰς τὸ ἐπιθυμητὸν κτῆμα σμήνη εἰσπρακτόρων καὶ στρατιωτικὰ ἀποσπάσματα, ἅτινα ἐπανειλημμένως διερχόμενα παρέμεναν ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἐν αὐτῷ καὶ μετήρχοντο τόσην βίαν καὶ καταπίεσιν, ὥστε ἐπὶ τέλους ἐξηναγκάζοντο οἱ ταλαίπωροι κάτοικοι, πρὸς σωτηρίαν, νὰ ἐγκαταλίπωσιν εἰς τὸν Ἀλῆν τὰ κτήματα αὐτῶν καὶ ἄνευ ἀνταλλάγματος, ἢ νὰ παραμείνωσιν ἐν τῷ χωρίῳ ὑπὸ τὴν ἰδιότητα τσιφτσίδων (ἀγροληπτῶν), ἀρκούμενοι εἰς τὸ ἐλάχιστον ποσοστόν, ὅπερ ἐχορήγει αὐτοῖς ὁ Ἀλῆς ἐκ τῶν προσόδων τοῦ κτήματος, οὗ χθὲς ἔτι ἦσαν ἀποκλειστικοὶ ἰδιοκτῆται. Σπουδαῖον ρόλον εἰς τὴν ἁρπαγὴν τῶν κτημάτων ἔπαιξεν ὁ υἱὸς τοῦ Ἀλῆ, Βελῆ πασᾶς, ὅστις, ἡγεμὼν διατελῶν ἐν Λαρίσσῃ κατὰ τὸ 1813, κατεγίνετο εἰς τὸ νὰ ἁρπάζῃ τὰ χωρία μὲ τρόπους ἀπειλητικούς, κολακευτικούς, βιαστικοὺς καὶ μὲ διαφόρων εἰδῶν αἰτιολογίας περὶ προδοσίας, νὰ τὰ παίρνῃ καὶ νὰ τὰ κάμνῃ ἰδικά του κτήματα. Τοιαῦτα χωρία, ἐπὶ παραδείγματι, εἶναι ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων τὰ ἑξῆς: Σκλάταινα, Βάνια, Βοϊβόδα, Μέρτζι μικρὸ καὶ μεγάλο, Μαγούλα, Πουλιάνα, Σωτήρα, Ριζαριό, Ζαβλάνια, Γριζιάνο, Νεοχώρι, Ζάρκον, Σερβιτά, Πατολιά, Γλύνη, Νομή, Ζούλιανη, Γουρζί, Μεγάρχη, Ραψίστα, Λαζαρίνα, Παζαράκι, Σοφάδες, Μεσδάνη, Καλύβια, Παληοχῶρι, Μαυρομμάτι, Καπᾶ, Ριζάβα, Μερίχοβον, Παραπράσταινα, Βλωχός, Μασκουλοῦρι, Ματαράγκα, Καλλιφώνη, Καραλάρι, Μπαλαμπανλῆ, Γκυλάντι, Γκέρμπεση, Κιουρτίκι, Χάρμενα, Κουτσαρί, Μακριχῶρι, Δελῆ–Ἰμπραΐμ, Παλαμᾶ κλπ.».

§75Γ. ΠΩΠ. Διατί νὰ ἀνατρέξητε τόσον μακράν. Ἐγὼ εἶμαι ἐκ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἰργάσθησαν ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως τῶν χωρικῶν, ὑπὲρ τῆς ἀποδόσεως τῆς ἰδιοκτησίας. Ἀλλὰ μὴ ἀνατρέχετε ἐκεῖ διὰ νὰ εὕρητε τὴν ἀρχὴν τῆς ἰδιοκτησίας. Ἀνατρέξατε εἰς τὴν σύμβασιν, ἡ ὁποία ἐκανόνισε τὰ Ἑλληνοτουρκικὰ σύνορα, μετὰ τὴν προσάρτησιν τῆς Θεσσαλίας. Ἐν τῷ 4ῳ ἄρθρῳ ρυθμίζεται ἡ μορφὴ τῆς ἰδιοκτησίας εἰς τὰς χώρας τὰς νέας, τὰς προσαρτηθείσας. Τὸ 4ον ἄρθρον λέγει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει).

§76Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Γνωρίζω ὅλην τὴν σύμβασιν, τὴν ὁποίαν ἐπικαλεῖσθε, ἐὰν ὅμως εἰσήρχεσθε εἰς τὸ πνεῦμα τῶν λεγομένων καὶ τῆς χρήσεως τῶν ἀναγνωσθέντων μερῶν, δὲν θὰ εὑρίσκεσθε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῆτε τὴν σύμβασιν.

§77Γ. ΠΩΠ. Βεβαιωθῆτε ὅτι ἤμην πάντοτε ὑπὲρ τῆς ἀπαλλοτριώσεως. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ 1910 καὶ ἐντεῦθεν δι’ ὅλων τῶν νομοσχεδίων τῶν ἀποσκοπούντων εἰς τὴν κατ’ εὐχὴν λύσιν τοῦ ζητήματος διὰ τῆς ἀπελευθερώσεως τῶν χωρικῶν ἀπὸ τοὺς ἰδιοκτήτας, ἐφθάσατε βαθμηδὸν εἰς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος. Σήμερον θὰ διανεμηθῶσι γαῖαι εἰς τοὺς χωρικοὺς καὶ ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν δὲν φθάσωσιν αἱ γαῖαι ἑνὸς χωρίου, ἔχομεν καὶ ἄλλα περισσεύματα. Ἐγὼ ὡς βουλευτὴς καὶ ὡς πολίτης καὶ ὡς ἄνθρωπος, ἐργασθεὶς διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν χωρικῶν, αἰσθάνομαι κάποιαν περιέργειαν, διατί δὲν ἀφίνετε τὴν λύσιν, ἥτις ἔφθασεν εἰς τὸ τέρμα, νὰ ἐπέλθῃ τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ ἀποκατασταθῶσιν οἱ χωρικοὶ τῶν Τρικκάλων εἰς ἀκέραιον, καταστῶσι δὲ πλούσιοι καὶ δυνηθῶσι νὰ ἐξαγοράσωσι τὸ ἀπομένον ⅓. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀντίληψίς μου ὡς ἀνθρώπου ὑποβοηθοῦντος τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν χωρικῶν καὶ ὑπερασπίζοντος τὴν ἰδιοκτησίαν.

§78Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Πόσα δὲ νομίζετε, κύριοι βουλευταί, ὅτι ἦσαν τὰ ἁρπαγέντα ταῦτα κτήματα; Χίλια. Ποῦ δέ; Ἐν Θεσσαλίᾳ, Ἠπείρῳ καὶ ἀλλαχοῦ. Π. χ. ἡ Πουλιάνα, τὴν ὁποίαν σήμερον νέμεται ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας, ἡ Παραπράσταινα, ὁ τόπος τῆς γεννήσεώς μου, κλπ. κλπ. Ἐὰν λοιπὸν τὸ πνεῦμα τῶν νόμων καθοδηγῇ τὴν σκέψιν ὑμῶν ἐν τῇ παρασκευῇ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, ὀφείλετε, ἵνα εἶσθε συνεπεῖς καὶ ἀκόλουθοι, νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν τὴν ἰδέαν τῆς δικαιοσύνης ἐν τε τῇ ἀποδόσει τῶν κτημάτων καὶ ἐν τῇ ἀποζημιώσει αὐτῶν. Ἐὰν ὅμως ἄλλως πράξητε, ἐὰν παραγνωρίσητε τὸ δίκαιον τοῦτο αἴσθημα, τότε δημιουργεῖτε μὲν σήμερον ὑπὲρ τῶν τσιφλικιούχων κέρδη ἔκτακτα, κέρδη ἐντελῶς ἀπροσδούλευτα, παρασκευάζετε ὅμως συμφορὰς ἐν τῷ μέλλοντι, διότι διατηρεῖτε ἐν τῷ νόμῳ τὸ μικρόβιον τῆς φθορᾶς αὐτοῦ, τὸ σπέρμα τῆς ἀθετήσεως καὶ τῆς παραβάσεως. Ἐὰν τὰ ⅔ ἦσαν ἐπαρκῆ διὰ τὴν ἀποκατάστασιν, θὰ παρεχωροῦντο ἀπὸ τοῦ Μαρτίου τοῦ 1910, ὅτε εἶχεν ὑποβληθῆ νομοσχέδιον «περὶ ἀναγκαστικῆς ἀπαλλοτριώσεως» αὐτῶν ὄχι δυνητικῶς, ὅπως τὸ ὑπὸ κρίσιν νομοσχέδιον, ἀλλὰ ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς. Ἰδοὺ δὲ τί ἔλεγον οἱ τότε βουλευταὶ Θεσσαλίας (ἀναγινώσκει): «Κηρύσσονται ἀναγκαστικῶς ἀπαλλοτριωτέα λόγῳ δημοσίας ἀνάγκης τὰ ⅔ κλπ.». Τίνες δ’ ἦσαν οἱ λέγοντες τοῦτο; Οἱ τσιφλικιοῦχοι Τοπάλης, Ζωγράφος, Καρτάλης, Μπαλτατζῆς, Φωτιάδης, Γάτσος κλπ.

§79Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πόσα τσιφλίκια ἔχει ὁ Γάτσος;

§80Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Δὲν ἔχει ὁ Γάτσος.

§81Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μᾶς τὸν ἀνεφέρατε ὡς τσιφλικιοῦχον. Οἱ περισσότεροι ἐξ αὐτῶν δὲν ἦσαν τσιφλικιοῦχοι. Καὶ τότε ἐκρίθησαν τὰ ζητήματα ἐπὶ τῇ βάσει τῆς Κοινῆς Γνώμης καὶ σήμερον θὰ λυθοῦν τὰ πράγματα οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς κοινῆς γνώμης τῆς ἰδικῆς σας, ἀλλ’ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς Κοινῆς Γνώμης τοῦ Ἔθνους.

§82Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ὁ πλοῦτος, κατ’ ἀντίθεσιν πρὸς τὰς ἄλλας ἐν τῇ κοινωνίᾳ δυνάμεις, αἵτινες, ὡς τὰ φύλλα τῶν δένδρων, ἔρχονται καὶ παρέρχονται, εἶναι δύναμις συμπυκνωτικὴ καὶ σταθερά. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ θέλησις τῶν τσιφλικιούχων, ὡς γνώμη τοῦ πλούτου, ἦτο καὶ γνώμη τῆς ὁλότητος. Τί ὅμως ἐπηκολούθησε τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου; Σύσσωμος ἐξέγερσις τῆς Θεσσαλικῆς πεδιάδος εἰς ταυτόχρονον συλλαλητήριον. Ὁ δὲ τότε Πρωθυπουργὸς Δραγούμης, παρασυρθεὶς ἀπὸ τὰς διαβολὰς καὶ ῥαδιουργίας τῶν τσιφλικιούχων ἐν Ἀθήναις, διέταξεν ὁ μαῦρος καὶ ἀπαίσιος ἀληθῶς γέρων, νὰ πυροβολήσωσι κατὰ τῶν διαμαρτυρομένων ἀγροτῶν. Συνεπείᾳ δὲ τούτου ἐφονεύθησαν ὑπό τινος Πηχεώνος 15 χωρικοὶ ἄοπλοι καὶ ἐντελῶς ἄκακοι. Σημεῖον δὲ τοῦ γεγονότος τούτου εἶναι ἡ ἀναθηματικὴ στήλη παρὰ τὸ Κιλελέρ· ὅσοι δὲ μετέβησαν εἰς Λάρισσαν ἀπὸ Φερρῶν γνωρίζουσι τοῦτο. Ἄλλως τὸ πείραμα τῆς παραχωρήσεως ἀνεπαρκῶν γαιῶν εἰς τοὺς ἀκτήμονας χωρικοὺς ἐδοκιμάσθη ἐν Ρουμανίᾳ, ἔνθα οἱ χωρικοί, βλέποντες τὴν οἰκονομικήν των ζωὴν φθίνουσαν καθ’ ἑκάστην, ἐξηγέρθησαν, μάλιστα ἐνόπλως, κατὰ τὸ 1908, καὶ ἐπέτυχον μὲν τοῦ ἐπιδιωχθέντος σκοποῦ, ἀλλ’ ἀφοῦ προηγουμένως εἶχον φονευθῆ 30,000 ἐξ αὐτῶν. Σᾶς εὐαρεστεῖ τὸ αἷμα τῶν Ἑλλήνων χωρικῶν; Ὅμως ἄλλη Χώρα ἐν τῇ Βαλκανικῇ, ἐχθρὰ καὶ ἐμπόλεμος πρὸς ἡμᾶς σήμερον δὲν ἐμιμήθη τὴν Ρουμανίαν, οὔτε ἐσκέφθη ὅπως τὸ ὑπὸ κρίσιν νομοσχέδιον πράττει, ἀλλὰ ταχέως καὶ εὐθέως ἀποκατέστησε τοὺς χωρικοὺς διὰ τῆς ἀναγκαστικῆς καταργήσεως τῶν τσιφλικίων, τῶν λειψάνων τούτων τῆς δουλείας. Ἡ Χώρα αὕτη εἶναι ἡ Βουλγαρία. Ἡ πολιτεία τῶν Βουλγάρων ἄνευ προκλήσεων, οἴκοθεν, μόλις συνεκροτήθη, μὲ θέλησιν θαυμαστὴν ἀληθῶς, προκαλοῦσαν δὲ ἐρύθημα εἰς τὰς παρειὰς παντὸς φιλοπάτριδος Ἕλληνος, ἐψήφισε μετὰ τὸν νόμον «περὶ διοικήσεως τῶν γαιῶν», τὸν ἀγροτικὸν τοιοῦτον, δεύτερον τὴν τάξιν. Ἰδοὺ δὲ τὰ σχετικὰ μέρη αὐτοῦ: Ἐκ τοῦ νόμου τοῦ 1880 τὸ ἄρθρον 5 λέγει (ἀναγινώσκει): «Πᾶς ἀγρότης, ὅστις ἄνευ διακοπῆς ἐκαλλιέργει τὰ αὐτὰ κολληγικὰ κτήματα ἐπὶ μίαν δεκαετίαν ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ νόμου, καθίσταται αὐτοδικαίως ἰδιοκτήτης». Ἕτερον ἄρθρον (ἀναγινώσκει): «Πᾶς ἀγρότης, ὅστις διακεκομμένως καὶ κατ’ ἐκλογὴν τοῦ ἰδιοκτήτου ἐκαλλιέργει τὰς κολληγικὰς γαίας, ὀφείλει ἀποζημίωσιν». Τὸ ἄρθρον 12 λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἀποζημίωσις πληρώνεται διὰ τὰς καλλιεργησίμους γαίας, λειβάδια, δάση καὶ νομάς, ἐφόσον κατέχονται μὲ τακτικοὺς τίτλους κατὰ τὸν Τουρκικὸν νόμον «περὶ γαιῶν». Διὰ τὰς οἰκίας οὐδεμία χορηγεῖται ἀποζημίωσις». Τὸ ἄρθρον 14 λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἀποζημίωσις καθορίζεται διττῶς: ἢ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ εἰσοδήματος μετατρεπομένου εἰς χρῆμα καὶ πολλαπλασιαζομένου ἐπὶ 7% ἢ 8% ἀναλόγως τῆς οἰκονομικῆς ἀντοχῆς τῶν καλλιεργητῶν, ἢ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς μέσης τιμῆς τῶν γαιῶν κατὰ στρέμμα. Ὅταν τις δὲν κατέχῃ διὰ τίτλων, δὲν λαμβάνει ἀποζημίωσιν». Ποῖα δὲ εἶναι τὰ ἀποτελέσματα τοῦ νόμου τούτου; Τὰ βλέπομεν καθαρά. Ἐπὶ πέντε ἔτη οἱ Βούλγαροι χωρικοὶ γενναίως καὶ ὑπερηφάνως μάχονται ὄχι μόνον διὰ τὴν στενὴν πατρίδα των, οὔτε διὰ τὴν εὐημερίαν των καὶ τὴν πρόοδον τῶν τέκνων αὐτῶν, ἀλλά, — ἂς μὴ κοκκινίζωμεν, — διὰ τὰ μεγάλα ἰδανικὰ τῆς φυλῆς των.

§83Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διατί διαθέτετε δυσμενῶς τὴν Βουλὴν διὰ τὸ ζήτημα αὐτό; Ὁ κ. συνάδελφος ἐπὶ τῆς Γεωργίας ἐζήτησε νὰ ὁρίσητε νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον διὰ τὸν Νομὸν Λαρίσσης. Δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις, δὲν εἶναι ἐχθρικὸν κίνημα, νὰ ἀφήσωμεν ἔξω τὸν Νομὸν Τρικκάλων. Αἱ περιστάσεις εἶναι ἰδιαίτεραι διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων. Σᾶς προτείνομεν λοιπὸν νὰ ἀφήσητε νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον διὰ τὸν Νομὸν Λαρίσσης καὶ διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων θὰ ἐξετάσωμεν ἐν πλάτει τὰ κτήματα ὥστε νὰ ἔχωμεν γνῶσιν αὐτῶν, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ τῶν ἀντιρρήσεων, ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ Βουλὴ μετὰ 4 μῆνας, τότε θὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα αὐτό. Ἐὰν ἀπολαμβάνωμεν τῆς ἐμπιστοσύνης σας τότε καὶ ἂν μᾶς πείσητε ὅτι αἱ ἀξιώσεις σας εἶναι δίκαιαι, θὰ τὰς δεχθῶμεν καὶ δὲν θὰ ψηφίσωμεν αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θεωρεῖτε κακόν. Δὲν τὸ κάμνομεν μὲ ἐχθρικὸν πνεῦμα, διὰ νὰ ἀφήσωμεν τὸν Νομὸν Τρικκάλων ἔξω. Ἀφήσατέ μας νὰ μελετήσωμεν τὸ ζήτημα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὅσων λέγετε.

§84Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Εἴμεθα εὐγνώμονες.

§85Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ καταρτίσωμεν μίαν Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία νὰ σταλῇ εἰς Θεσσαλίαν καὶ νὰ ἐξετάσῃ τὸ ζήτημα, διότι σεῖς μᾶς ἐξηντλήσατε. Ἠρχίσατε ἀπὸ τὸν Κατακλυσμόν, τώρα λέγετε διὰ τὴν Βουλγαρίαν ὅτι εἶναι ἰσχυρά. Τὰ ξεύρομεν ὅλα καὶ δι’ αὐτὸ προσπαθοῦμεν καὶ ἡμεῖς νὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα αὐτό. Δέχεσθε τὸ νομοσχέδιον μὲ τὰς τροποποιήσεις, τὰς ὁποίας θὰ προτείνῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας; Ἡμεῖς δὲν θὰ τὸ ἐπιβάλωμεν τὸ νομοσχέδιον, οὔτε δὲ μὲ ἐχθρικὸν πνεῦμα ὁμιλοῦμεν πρὸς ὑμᾶς. Ἂς ἐπανεξετάσωμεν τὸ ζήτημα καὶ ἀφοῦ πεισθῶμεν ἐκ τῆς ἐπανεξετάσεως, τότε μετὰ τὰς διακοπάς, εἰς τὴν πρώτην συνεδρίασιν, θὰ τὸ φέρωμεν καὶ θὰ τὸ ψηφίσωμεν, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις. Ὅτι δὲ τὸ πνεῦμα τοῦ νομοσχεδίου εἶναι δημοκρατικὸν καὶ λαϊκόν, δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἀμφιβολία. Οἱ ἀντιπροσωπεύοντες τὴν πλειονοψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ λέγουσιν ὅτι εἴμεθα πεπολιτισμένοι· δὲν θὰ δεχθῶμεν νὰ πάρωμεν τὴν περιουσίαν καὶ νὰ μὴ τοὺς ἀποζημιώσωμεν. Αὐτὸ εἶναι τὸ βάθος τῆς διαφωνίας.

§86Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Λοιπὸν συντομεύω τὰ μέλλοντα νὰ λεχθῶσιν.

§87Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ, ὅτι οἱ βουλευταὶ Τρικκάλων θὰ ἠδύναντο νὰ ἔχωσιν ἀντίρρησιν κατὰ τῆς γνώμης αὐτῆς, δηλαδὴ νὰ στείλωμεν μίαν Ἐπιτροπήν.

§88Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἔχω καὶ ἄλλας ἀντιρρήσεις.

§89Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τότε εἶσθε ἀνοικονόμητος. Οὕτω λέγεται αὐτὸ εἰς τὴν κοινὴν γλῶσσαν.

§90Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ταῦτα ὅσον ἀφορᾷ τὴν παραχώρησιν τοῦ ⅓ εἰς τοὺς τσιφλικιούχους. Μένει κατ’ ἀκολουθίαν νὰ ἐξετάσω, ἐὰν ἡ μεγάλη ἰδιοκτησία εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τὸ κλῖμα τῆς Ἑλλάδος νὰ ἀναπτυχθῇ, δηλαδὴ ἐὰν ἡ μεγάλη καλλιέργεια, ἐὰν, λέγω, αὕτη εἶναι δυνατὸν ἐν Ἑλλάδι νὰ ἀναπτυχθῇ ὡς μεγάλη ἰδιοκτησία ἢ ὡς μικρά. Διὰ τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἔχομεν μόνον ἐκ τοῦ συγχρόνου βίου παραδείγματα καὶ ἀποδείξεις. Ἔχομεν ἀποδείξεις καὶ ἐκ τῆς ἱστορίας τῆς Χώρας ἡμῶν. Ἡ Σπάρτη.

§91Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ἔχομεν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἐρεθίζωμεν τὴν Κοινὴν Γνώμην, λέγοντες εἰς τοὺς χωρικοὺς ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων ἔκαμε τοῦτο τὸ κακόν, ἀφοῦ σᾶς εἶπον ὅτι διὰ τὰ Τρίκκαλα θὰ σταλῇ Ἐπιτροπὴ νὰ μελετήσῃ τὰ πράγματα. Ἡμεῖς ἐκ τῆς Λαρίσσης εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ ἐκφράσωμεν τὴν εὐγνωμοσύνην μας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐὰν λείψῃ γῆ, σᾶς δίδομεν ἡμεῖς. Νομίζω λοιπόν, μετὰ ταῦτα, ὅτι ὀφείλομεν νὰ ἐκφράσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην καὶ τὴν εὐγνωμοσύνην μας πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ εἴπωμεν εἰς τοὺς χωρικούς, ὅτι μόνον αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις τοὺς ἀποκατέστησε (χειροκροτήματα).

§92Λ. ΝΑΚΟΣ. Δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἐπιμένετε. Ἡμεῖς ὅλοι τὸ θεωροῦμεν ἀπαλλοτρίωσιν.

§93Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Καὶ ἐγὼ διαμαρτύρομαι καὶ θέλω νὰ ἐκφράσω τὴν εὐγνωμοσύνην μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὡς βουλευτὴς Τρικκάλων.

§94Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπιθυμῶ νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον, ἐφόσον οἱ φαινόμενοι ὡς ἔχοντες ὑψώσει τὴν σημαίαν τῆς λύσεως τοῦ ζητήματος δὲν τὸ ἀποδέχονται. Σᾶς ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν τὸ κάμνω ἐν πνεύματι ἐχθρικῷ. Θὰ στείλωμεν μίαν Ἐπιτροπήν, ἡ ὁποία θὰ καλέσῃ Προέδρους Κοινοτήτων καὶ μή, βουλευτὰς ἀκόμη, καὶ πάντας τοὺς ἐνδιαφερομένους διὰ τὸ ζήτημα. Θὰ ζητήσωμεν νὰ τοὺς φωτίσωμεν. Ἐὰν μᾶς πείσουν ὅτι ἔχουν δίκαιον, θὰ σᾶς δώσωμεν αὐτὰ τὰ ὁποῖα ζητεῖτε. Ἐὰν ἔχετε ἄδικον, θὰ πεισθῆτε, ἐλπίζω, ἐὰν δὲ δὲν πεισθῆτε σεῖς, θὰ πείσωμεν τοὺς ἐκλογεῖς σας ὅτι δὲν ἔχετε δίκαιον. Αὐτὸ θὰ εἴπῃ πολιτικὴ ἀνάγκη πρώτης τάξεως, ἡ ὁποία μᾶς ἐπιβάλλει τοῦτο. Ἐὰν λοιπὸν δὲν ψηφίζεται τὸ νομοσχέδιον καὶ διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων, αὐτὸ τὸ κάμνομεν διὰ νὰ ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα καλλίτερον (χειροκροτήματα).

§95Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἀλλ’ εἶπον ὅτι ἔχω καὶ ἄλλας ἀντιρρήσεις, τὰς ὁποίας σπεύδω νὰ ὑποτυπώσω. Τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἐτροποποιήθη, εἶναι ἀνεφάρμοστον, ἢ καὶ ἄν ποτε καταστῇ ἐφαρμόσιμον, θὰ χρειασθῇ χρόνος τοὐλάχιστον μιᾶς γενεᾶς ἀνθρώπων. Διότι ἐνῷ πρότερον διὰ τῆς διανομῆς ὑπὸ τοῦ Συνεταιρισμοῦ ἡ πραγμάτωσις τοῦ σκοποῦ ἦτο ταχεῖα, τώρα διὰ τῶν διαφόρων γεωμετρικῶν καταμετρήσεων πρὸς καθορισμὸν τοῦ ⅓ καὶ τῶν ἄλλων ποσοτήτων τῆς γῆς, ἐπιζητεῖ, δύναμαι νὰ εἴπω, τὸν τετραγωνισμὸν τοῦ κύκλου. Οὐ μὴν ἀλλὰ περιέχει καὶ δωρεὰς περιουσίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Δημοσίου πρὸς τοὺς ἐν Θεσσαλίᾳ τσιφλικιούχους, χωρὶς νὰ συντρέχῃ κανεὶς πρὸς τοῦτο λόγος. Διότι, ἐνῷ τὰ τσιφλίκια ὑπάγονται κατὰ τοὺς Τουρκικοὺς νόμους εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν δημοσίων γαιῶν, ὅπως ἄλλως καὶ τὸ νομοσχέδιον πράττει διὰ τὰ ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ τσιφλίκια, ἐξ ἑκάστου τῶν ὁποίων κρατεῖ τὸ ⅕, τὰ Θεσσαλικὰ τσιφλίκια θεωρεῖ καθαρὰν ἰδιοκτησίαν. Ἀλλὰ διατί αὐτὴ ἡ ἀνισότης; Διατί δὲ ὑποθάλπετε τὸ σπέρμα καὶ τὸν πυρῆνα τῆς παραβάσεως τοῦ νομοθετήματος;

§96Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δατί δὲν σᾶς ἀρκεῖ ἡ δεκαετὴς παραγραφή;

§97Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Τὰ δικαιώματα τοῦ Δημοσίου δὲν παραγράφονται μετὰ 10 ἔτη.

§98Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶμαι πρόχειρος· ἀλλὰ δύνασθε νὰ μὲ βεβαιώσητε ὅτι ὁ κατέχων νομίμῳ τίτλῳ καὶ διανοίᾳ κυρίου ἐπὶ μίαν δεκαετίαν, δὲν ἀποκτᾷ τὴν ἰδιότητα τοῦ κυρίου καὶ ἐὰν ταῦτα ἀνήκωσιν εἰς τὸ Δημόσιον;

§99Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ὄχι, κύριε Πρόεδρε, τὰ κτήματα τοῦ Δημοσίου δὲν ὑπάγονται εἰς τὴν τακτικὴν χρησικτησίαν, ἀλλ’ εἰς τὴν ἔκτακτον, τῶν κατόχων μάλιστα ἐν προκειμένῳ ὄντων καὶ κακῆς πίστεως. Μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν δὲ τῶν διαφόρων ἀναστολῶν τῆς παραγραφῆς, δὲν συνεπληρώθη ἡ τριακονταετία, καίτοι τοῦτο ἀπέναντι τῆς κυριαρχίας τῆς Βουλῆς δὲν θὰ εἶχε σημασίαν τινά· ἀρκετὸν μάλιστα εἶναι εἰς τοὺς τσιφλικιούχους, ὅτι ἐπὶ τόσα ἔτη ἐνεμήθησαν τὴν περιουσίαν τοῦ Δημοσίου καὶ ἐπλούτισαν ἀδίκως καὶ παρανόμως. Ἀλλὰ τίνι τρόπῳ γενήσεται ἡ ἀποζημίωσις; Τὸ νομοσχέδιον δὲν ὁρίζει τὸ ἐπιτόκιον.

§100Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ νομοσχέδιον ἔχει σωρείαν ἐλαττωμάτων. Παρακαλῶ νὰ φεισθῆτε τῆς ἐργασίας τῆς Βουλῆς, ἀφοῦ σᾶς ὑπεσχέθημεν, ὅσον ἀφορᾷ τὸν Νομόν σας, ὅτι θὰ τὸν ἐξαιρέσωμεν καὶ ὅτι θὰ ἐξετάσωμεν ἐκεῖ τὰ πράγματα καλλίτερον. Διατί δὲν δέχεσθε; Ἡμεῖς θὰ ἐξηγηθῶμεν ἀπ’ εὐθείας μὲ τοὺς ἐκλογεῖς σας δι’ Ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν θὰ στείλωμεν ἐκεῖ, θὰ σᾶς παρακαλέσωμεν δὲ νὰ παραστῆτε καὶ σεῖς καὶ ἂν δὲν σᾶς πείσωμεν, θὰ εἴμεθα εὐχαριστημένοι ἂν πείσωμεν τοὺς ἐκλογεῖς σας.

§101Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἔχει καλῶς. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ τόσων ἑκατομμυρίων δραχμῶν, θὰ ἀφήσητε τὴν κρίσιν ἐλευθέραν ἑνὸς μάλιστα προσώπου, τοῦ ἑκάστοτε Προέδρου τῶν Πρωτοδικῶν τοῦ Α ἢ Β διαμερίσματος;

§102Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μόνον εἰς τὸν Πρόεδρον τῶν Πρωτοδικῶν;

§103Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἡ προσωρινὴ ἐκτίμησις μόνον εἰς τὸν Πρόεδρον τῶν Πρωτοδικῶν ἀφίεται.

§104Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὰ θὰ ἀρχίσωμεν μὲ μίαν ἐκτίμησιν. Ἕνας θὰ τὴν κάμῃ.

§105Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ὀρθὸν εἶναι, διὰ νὰ ὑπάρχῃ κἄποιος φραγμός, νὰ τεθῇ ἐπιτόκιον ἐν τῷ Νόμῳ πρὸς ἐξεύρεσιν τῆς ἀξίας τοῦ κτήματος. Ἐπειδὴ δὲ ἐνδέχεται νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψει τὰ λεχθέντα ἀπὸ τοὺς μέλλοντας νὰ κρίνωσιν, ὀφείλω νὰ γνωρίσω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ μὲν Βουλγαρία μὲ 8% ὡς ἐπιτόκιον ἐπολλαπλασίασε τὸν τόκον, δηλ. τὸ εἰσόδημα, ἡ δὲ Ρουμανία παρεχώρησε τὰς γαίας εἰς τοὺς ἀκτήμονας πληθυσμοὺς μόνον μὲ 10 δραχμὰς τὸ στρέμμα, ἡ δὲ Ἰρλανδία δύναταί τις εἰπεῖν ὅτι τὰ παρεχώρησε δωρεάν, ὡς καὶ ἡ Ρωσσία σήμερον, ἔνθα ἡ Πρόεδρος τῆς ἐν Πετρουπόλει συνελθούσης πρὸ ἡμερῶν προπαρασκευαστικῆς Βουλῆς, ἡ περίπυστος Μπρασκόβσκα, μάμμη τῆς ἐπαναστάσεως καὶ ψυχὴ αὐτῆς, ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου βήματος ταῦτα διεκήρυττεν (ἀναγινώσκει): «Ὁ λαὸς πρέπει νὰ εἶναι κύριος τῶν γαιῶν, τὰς ὁποίας καλλιεργεῖ. Εἶναι ζήτημα σπουδαῖον, τοῦ ὁποίου ἡ λύσις θὰ ἀποσοβήσῃ πολλὰς ἐπικινδύνους συγκρούσεις ἐν τῇ Χώρᾳ. Ἂν τὸ Συμβούλιον τῆς Δημοκρατίας θέλῃ πραγματικῶς νὰ βοηθήσῃ τὴν Πατρίδα, ὀφείλει νὰ δώσῃ εἰς τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα λύσιν σύμφωνον πρὸς τὰς ἀπαιτήσεις τοῦ λαοῦ, αἱ δὲ διανοούμεναι τάξεις τῆς Χώρας οὐδόλως νὰ φέρουν ἀντίδρασιν εἰς παρομοίαν λύσιν». Πλὴν τούτων καὶ εἰς τὴν ἀρχαιότητα ἡ Ἀχαϊκὴ συμπολιτεία ἀπέδωκε τὰ κτήματα εἰς τοὺς πρώην κατόχους ἄνευ ἀποζημιώσεως, καίτοι εἶχε μεσολαβήσει διπλάσιος τοῦ ἀπαιτουμένου χρόνος παραγραφῆς.

§106Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰς ποίαν διάταξιν τοῦ νόμου εἴδατε ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐπιτόκιον;

§107Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Εἰς τὸ ἀνὰ χεῖρας νομοσχέδιον.

§108Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καταφεύγουν εἰς τὸ Ἐφετεῖον.

§109Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Δὲν ἐπιτρέπεται.

§110Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Σᾶς παραπέμπω εἰς τὸν νόμον τοῦ 1911.

§111Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Καὶ οὗτος μὲ παραπέμπει εἰς τὸν νόμον τοῦ 1888. Τὸ νομοσχέδιον λοιπὸν λέγει ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐπιτόκιον.

§112Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν ἐδώσατε εἰς τὴν Βουλήν, δὲν εἶναι ἐξηκριβωμένη.

§113Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Θὰ ἀναγνώσω τὸν νόμον (ἀναγινώσκει): «Ἐν τῇ δίκῃ ταύτῃ ἐφαρμόζεται ἡ διαδικασία ἡ ὁριζομένη ὑπὸ τοῦ ᾼΧΜΒʹ νόμου τῆς 4ης Ἰανουαρίου 1888».

§114Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ διαδικασία δὲν λέγει ἐὰν εἶναι ἐκκλητὴ ἢ ὄχι.

§115Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἡ ἔφεσις εἶναι ἔνδικον μέσον, διαδικαστικόν, καὶ ὁ νόμος τοῦ 1888 λέγει ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται τοιοῦτον ἔνδικον μέσον. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον υἱοθέτησε καὶ ἄλλην διάταξιν, ξένην πρὸς τὰ ἡμέτερα ἤθη, τὴν θανόντος τοῦ κληρούχου προσκύρωσιν τοῦ κλήρου εἰς ἕνα τῶν συγκληρονόμων, τὸν εὐπορώτερον. Δὲν φαντάζομαι ὅτι ὁ γράψας τὴν διάταξιν ταύτην ἀνεμέτρησε τὰς συνεπείας της. Ἐὰν ἡ διάταξις αὕτη ἐφαρμοσθῇ, ζῶντος μὲν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς οἰκογενείας, οἱ συγκληρονόμοι θὰ ὑποβλέπωσιν ἀλλήλους, ἐπειδὴ δὲ πρέπει κατὰ τὴν κρίσιμον ὥραν νὰ εὑρεθῶσι μὲ χρήματα, ἵνα κρατήσωσι τὸν κλῆρον, ἢ θὰ ὑφαιρῶσι καὶ θὰ κλέπτωσι τὴν πατρικὴν περιουσίαν, ἤ, ἐπειδὴ ψυχοπαθεῖς δὲν λείπουν ἐκ τῆς κοινωνίας, θὰ φονεύωσιν ἀλλήλους. Θανόντος δὲ τοῦ κληρούχου, εἷς μὲν τῶν συγκληρονόμων θὰ παραμείνῃ ἐν τῇ πατρικῇ οἰκίᾳ, τῶν δὲ λοιπῶν ἄλλοι μὲν θὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς πόλεις, ἔνθα θ’ αὐξήσωσι τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐργατῶν καὶ ἀπεργιῶν, ἄλλοι δὲ θὰ βαδίσωσιν εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Ὥστε ἡ διάταξις αὕτη, ζῶντος μὲν τοῦ πατρὸς δημιουργεῖ παρὰ τοῖς συγκληρονόμοις προθέσεις κλοπῆς καὶ δολοφονίας, θανόντος δὲ αὐτοῦ δημιουργεῖ τὴν ἀνάγκην τοῦ ἐκπατρισμοῦ ὅλων τῶν συγκληρονόμων, πλὴν ἑνός. Ἐπιβάλλει ἄρα τὴν διάλυσιν τῆς οἰκογενείας. Ἐπειδὴ δὲ τὸ ἡμερομίσθιον θὰ εἶναι ἀνώτερον εἰς τὸ ἐξωτερικόν, οἱ οὕτω στερούμενοι τῆς Πατρίδος θὰ συρρέουν ἐκεῖ. Ἐὰν ὅμως ἡ δύναμις καὶ ἡ ἀντοχὴ τῆς φυλῆς δὲν ἐξαρτᾶται μόνον ἐκ τοῦ ποιοῦ τῶν μελῶν αὑτῆς, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ ποσοῦ, τότε ἀσφαλῶς θὰ ἔχωμεν θᾶττον ἢ βράδιον τὴν ἐξαφάνισιν καὶ τὴν ἐκμηδένισιν τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς. Τοιοῦτος ὅμως εἶναι ὁ κλῆρος καὶ ἡ ἀποστολὴ τοῦ νομοθέτου; Ἢ μήπως ἡ ἀτροφία τοῦ ἀγροτικοῦ πληθυσμοῦ καὶ ἡ ὑπερτροφία τοῦ ἀστικοῦ τοιούτου, εἶναι κοινωνικῶς σκόπιμος; Ἔκρινα ἀναγκαῖον, κύριοι βουλευταί, νὰ εἴπω τὰ προειρημένα, πρῶτον μὲν ἵνα τὰ νομοσχέδια ταῦτα, τὰ τόσης κοινωνικῆς καὶ οἰκονομικῆς σημασίας, προσαρμοσθῶσιν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὰ πράγματα. Ἐὰν δὲ ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ ὅτι καὶ μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν δύναται νὰ πράξῃ τοῦτο, ἐπειδὴ ἀπόλυτον ἐμπιστοσύνην ἔχομεν εἰς τὰς ἀγαθὰς προθέσεις αὐτῆς, ἂς ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον καὶ διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων.

§116Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ τὰς δηλώσεις, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ νὰ μὴ ψηφισθῇ ὁ νόμος διὰ τὰ Τρίκκαλα εἶναι κυβερνητικόν, δὲν ὑπάρχει πλέον λόγος νὰ ἐπιμένητε.

§117Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἔπειτα εἶπον τὰ προειρημένα, ἵνα χρησιμεύσωσιν ἐν μὲν τῇ Ἐπιτροπῇ διὰ τὴν γενικὴν καὶ καθολικὴν ἀπαλλοτρίωσιν, ἐν δὲ τοῖς δικαστηρίοις διὰ τὴν ἀποζημίωσιν. Κλείων δὲ ἤδη τὸν νοῦν ἐπεύχομαι τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ν’ ἀποβῇ πράγματι κόμμα ἐλευθερωτικὸν καὶ μεταρρυθμιστικόν, κόμμα, ὅπερ, ἅμα τῇ ἀναμνήσει νὰ προκαλῇ τὰ εὐγνώμονα μὲν συναισθήματα τῶν συγχρόνων, τὸν θαυμασμὸν δὲ καὶ τοὺς ἐπαίνους τῶν μεταγενεστέρων.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας ἔχει τὸν λόγον.

§119Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Κύριοι συνάδελφοι, ὅσον ἀφορᾷ τὸν Νομὸν Τρικκάλων, συμφώνως πρὸς τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὰ πράγματα κατέληξαν ἐκεῖ ὅπου καὶ προχθὲς εἶπον εἰς τὸν ἕτερον ἐκ Τρικκάλων βουλευτήν, τὸν κ. Καραϊσκάκην, ὅτι θὰ τεθῇ διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ Β. Διατάγματος δύναται νὰ ἐπεκταθῇ τὸ σύστημα καὶ εἰς τοὺς ἄλλους Νομούς. Ἀλλὰ ἤθελον νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις ἐν σχέσει πρὸς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἶπεν ὁ κ. Μπούσδρας. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος εἶπεν ὅτι τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ δὲν ἔχει ἄλλον λόγον παρὰ νὰ ἐνσπείρῃ διχόνοιαν εἰς τὰς οἰκογενείας, συγχρόνως δὲ παρέστησε τοῦτο ὡς ἐγκληματικὸν κλπ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι εἶπε: «Νομίζετε ὅτι ἐλευθερώνετε τοὺς ἀγρότας; Θὰ τοὺς διώξετε ἀπὸ τὰ χωριά τους, θὰ τοὺς κάμετε νὰ πᾶνε εἰς τὴν Ἀμερικήν, θὰ καταστρέψητε τὰς γεωργικὰς οἰκογενείας καὶ θὰ στείλετε τὰ μέλη αὐτῶν εἰς τὴν φυλακὴν κλπ.». Δηλαδὴ ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐνομίζομεν ὅτι ἐλευθερώνομεν τοὺς χωρικοὺς καὶ προάγομεν, δύναμαι νὰ εἴπω, καὶ ὑλικῶς καὶ ἠθικῶς τὰς γεωργικὰς οἰκογενείας, οὔτε πολύ, οὔτε ὀλίγον, εἰσάγομεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν οἰκογένειαν τὴν διχόνοιαν καὶ τὸν φόνον καὶ δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο. Εἶπε μεταξὺ ἄλλων, ὅτι πρέπει νὰ μοιράσωμεν τὸν κλῆρον εἰς ὅλα τὰ παιδιά, δηλαδὴ δίδομεν εἰς μίαν οἰκογένειαν ἑξήκοντα στρέμματα καὶ ἀποθνήσκει ὁ πατήρ. Κατὰ τὸν ἰσχυρισμὸν λοιπὸν τοῦ κ. συναδέλφου, τὰ 60 αὐτὰ στρέμματα θὰ μοιρασθῶσιν εἰς τὰ μέλη τῆς οἰκογενείας, ἂς δὲ ὑποθέσωμεν ὅτι ἔχει πέντε παιδιὰ ἡ οἰκογένεια, ἕκαστον ἐξ αὐτῶν θὰ λάβῃ δώδεκα στρέμματα. Τὸ ποσὸν τοῦτο, ὅπως βλέπετε, δὲν εἶναι ἀρκετόν· θ’ ἀναγκασθῇ λοιπὸν νὰ δανεισθῇ τὸ παιδί, νὰ χρεωθῇ, νὰ ὑποθηκεύσῃ τὰ 12 αὐτὰ στρέμματα καὶ μετὰ παρέλευσιν 5 ἢ 6 ἐτῶν δὲν θὰ ἔχῃ τίποτε καὶ οὕτω θὰ ἔχωμεν τὸν μαρασμὸν τῶν οἰκογενειῶν. Τὸ σύστημα τοῦτο τὸ εἴδομεν εἰς τὴν Πελοπόννησον, ὅπου ἐφηρμόσθη ἡ μικρὰ καλλιέργεια. Ἀπέτυχεν. Ὅπου ὁ πρῶτος κάτοχος τῆς ἰδιοκτησίας ἔφυγε, ἡ ἰδιοκτησία ἐμοιράσθη καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ διατηρηθῇ ἡ ἰδιοκτησία ἐκείνη. Καὶ βλέπετε ἐκεῖ εἰς ἄπειρα μέρη ἰδιοκτησίας, αἱ ὁποῖαι πρότερον ἀνῆκον εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οἰκογένειαν, σήμερον δ’ ἀνήκουν εἰς τὸν τοκιστήν, διότι ὁ μικροϊδιοκτήτης εἶχεν ὑποθηκεύσει τὸ κτῆμα του, τὸ μικρὸν ἐκεῖνο κτῆμα, καὶ μὴ δυνάμενος νὰ πληρώνῃ τὸν τόκον ἔχασε τὸ κτῆμα...

§120Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Εἰς ἐνίσχυσιν τῶν λόγων σας, κύριε Ὑπουργέ, ἔχω νὰ εἴπω τὰ ἑξῆς: Ἡ Κέρκυρα, οἱ χωρικοὶ τῆς Κερκύρας πένονται σήμερον ἕνεκα τῆς ἀπληστίας τῶν τοκογλύφων. Οἱ δυστυχεῖς ἐκεῖνοι, ἔχοντες ἀνάγκας, προσέφευγον εἰς τοὺς τοκογλύφους, σήμερον δὲ ἕνεκεν τῶν βαρῶν ἐπὶ τῶν κτημάτων των, δὲν ἔχουσι κτήματα, διότι περιῆλθον ταῦτα εἰς τοὺς τοκογλύφους. Εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον μελετῶ, καὶ ἐλπίζω νὰ ὑποβάλω σχετικὴν τροπολογίαν εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ σχετικοῦ νομοσχεδίου ἐν καιρῷ.

§121Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ κ. συνάδελφος εἶπε καὶ ἄλλο τι· εἶπε τί συμβαίνει εἰς τὴν Ρουμανίαν προκειμένης ἀπαλλοτριώσεως τῆς μικρᾶς ἰδιοκτησίας. Ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι ἡ μικρὰ ἰδιοκτησία δὲν θὰ διαψεύσῃ τὰς ἐλπίδας ἡμῶν, δὲν θὰ γίνεται τόση σπατάλη γῆς, ἀλλὰ καὶ ἡ Πολιτεία καὶ ὁ μικρὸς ἰδιοκτήτης θὰ μεριμνήσωσιν, ὥστε νὰ γίνεται ἡ καλλιέργεια ἐπιστημονικωτέρα. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ἡ Κυβέρνησις ἐξησφάλιζε διὰ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα δὲν ἠδυνήθημεν νὰ ἐφαρμόσωμεν λόγῳ τοῦ ὅτι ἐμεσολάβησαν τὰ γεγονότα τοῦ πολέμου, τὸν τρόπον τῆς βελτιώσεως τῆς ἀγροτικῆς καλλιεργείας, ἐξησφάλιζε τὴν ἀγροτικὴν ἀσφάλειαν καὶ τὴν γεωργικὴν πίστιν, ὄχι μόνον διὰ τῶν Συνεταιρισμῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς συνεργασίας τῆς Τραπέζης, μέσων διὰ τῶν ὁποίων ἐξησφαλίζετο ἡ μικρὰ ἰδιοκτησία. Καὶ ἄλλοτε εἶπον ὅτι ἡ ἐκπαίδευσις εἶναι μέσον ἐπιτυχίας τοῦ σκοποῦ. Οἱ καρποὶ ἔρχονται μετὰ τὴν ἐκπαίδευσιν, ἀλλὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τὴν οἰκογενειακήν. Δὲν πρέπει ὁ υἱὸς νὰ περιμένῃ ἀπὸ τοὺς γονεῖς. Ὅταν καὶ ὁ υἱὸς ὑπάγῃ εἰς τὸ σχολεῖον καὶ ἐκπαιδευθῇ, τότε θὰ ἐλπίσωμεν ὅτι θὰ ἔχωμεν μίαν τάξιν γεωργικήν, ὅπως συμβαίνει εἰς τὴν Γαλλίαν καὶ εἰς ἄλλα Κράτη, μᾶλλον ἡμῶν προηγμένα. Ἀλλ’ ἡ ἐκπαίδευσις καὶ ἡ ἐντατικὴ καλλιέργεια καὶ ἡ ὑπόδειξις, τὴν ὁποίαν πάντες ὀφείλομεν ν’ ἀγαπῶμεν, δὲν θὰ συνίσταται μόνον εἰς αὐτό· ὑπάρχουσι καὶ χίλια δύο ἄλλα πράγματα, περὶ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ ληφθῇ φροντίς. Αἴφνης ἡ οἰκογένεια ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔχει μικρὸν κλῆρον γῆς, ἐὰν εἶναι πολυμελής, θὰ δύναται νὰ ἀπασχοληθῇ καὶ μὲ τὴν σηροτροφίαν, ἥτις πρέπει νὰ ὑπάρξῃ ἐν μέτρῳ τινί, διότι εἴδομεν ὅτι ἄλλοτε εἰς τὴν Ἑλλάδα κάθε οἰκογένεια εἶχε καὶ ἓν καλὸν εἰσόδημα ἀπὸ τὴν σηροτροφίαν· ἐπίσης δύνανται νὰ καλλιεργήσωσι καὶ τὴν πτηνοτροφίαν, περὶ τῆς ὁποίας πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοια, καὶ διὰ τὰ ὁποῖα θὰ συντελέσῃ ἡ μικρὰ ἰδιοκτησία. Περὶ τῆς ποσότητος τῆς ἐκτάσεως τῆς γῆς ἀναλόγως τῶν μερῶν ὅπου θὰ ἐγκαθίστανται οἱ κληροῦχοι καὶ περὶ ὅλων τῶν ἄλλων, θὰ κρίνῃ ἡ τεχνικὴ Ἐπιτροπή, ἡ ὁποία θὰ μεταβαίνῃ ἐκεῖ. Τώρα, ἐκ τῆς ὅλης συζητήσεως, καὶ ἰδίᾳ τοῦ πρώτου ἀγορεύσαντος κ. Γαρδικιώτη, ἐξήχθησαν συμπεράσματά τινα, καὶ ἡ Κυβέρνησις ἔχει ν’ ἀνακοινώσῃ τὰς ἑξῆς νέας τροπολογίας. Νομίζομεν, κύριοι, ὅτι εἶναι δίκαιον νὰ μὴ σεβασθῶμεν τὸ ⅓ τοῦ κτήματος εἰς πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν κατῴκησαν ἔκπαλαι ὄχι ἁπλῶς ἐν τῷ κτήματι, ἀλλ’ οὐδ’ ἐν Ἑλλάδι. Ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι εἶχον μίαν ἰδιοκτησίαν, τὴν ὁποίαν διετήρησαν, δὲν ἠξεύρω διὰ τίνα λόγον — ἴσως δὲ δὲν ἠξεύρουν καὶ αὐτοὶ διὰ τίνα λόγον — καὶ οἱ ὁποῖοι δὲν κατοικοῦν εἰς τὴν Ἑλλάδα — καὶ ὑπάρχουν πολλαὶ τοιαῦται περιπτώσεις — δύνανται νὰ στερηθῶσι καὶ τοῦ ⅓ τῆς ἰδιοκτησίας αὐτῶν, ἀφοῦ θὰ πάρουν χαρτιὰ τοῦ Κράτους. Ἴσως μάλιστα καὶ θὰ τὸ θέλουν αὐτό. Ἐπίσης νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν καὶ εἰς τὴν ἑξῆς παραχώρησιν, ὅτι ἂν κανεὶς ἔχῃ δύο κτήματα, εἰς τὸ ἓν ἀπὸ αὐτὰ τὰ δύο κτήματα κατ’ ἐκλογήν του νὰ τῷ δίδωμεν τὸ ⅓, ὥστε νὰ δύναται νὰ κάμῃ μεγάλην καλλιέργειαν, ἐννοῶ δὲ δύο κτήματα εἰς διακεκριμένας τοποθεσίας. Ἐὰν ἔχῃ τρία κτήματα, πάλιν νὰ τῷ δίδωμεν εἰς τὸ ἕν, ἐὰν ἔχῃ τέσσαρα, νὰ τῷ δίδωμεν εἰς δύο κτήματα νὰ ἐκλέξῃ τὸ ⅓, τῶν δὲ ὑπολοίπων ἐν ἀνάγκῃ ν’ ἀπαλλοτριοῦται τὸ ⅓, ἵνα διευκολύνωμεν τὴν ἐγκατάστασιν. Ὀφείλω νὰ σᾶς εἴπω καὶ τὸ ἑξῆς: Οἱ κ.κ. συνάδελφοι Τρικκάλων καὶ Λαρίσσης ὑπέβαλον ὑπόμνημα, ἀλλὰ δὲν γνωρίζω ἂν ὅλοι τὸ ἐμελέτησαν.

§122Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Καὶ μίαν ἄλλην διακοπήν, παρακαλῶ, ἵνα ἐνισχυθῇ τὸ πνεῦμα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖτε. Διὰ τὰ κτήματα τῶν Ἐκκλησιῶν...

§123Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Αὐτὰ δὲν ἐξαιροῦνται διὰ τοῦ νομοσχεδίου.

§124Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οὔτε τὸ ⅓.

§125Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Βεβαίως.

§126Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι.

§127Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἀκούσατε τώρα διὰ τὸ ὑπόμνημα αὐτό. Ἐγὼ δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψει μου τὰς πληροφορίας τῆς ὑπηρεσίας. (Ἀναγινώσκει τὸ ὑπόμνημα). Ἐν συνόλῳ εἰς 17 χωρία ἡ διάταξις τοῦ ⅓ δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ. Διὰ τὰ ἄλλα οὐχί. Ὥστε νομίζω ὅτι δὲν ἀξίζει τὸν κόπον νὰ γίνῃ μακρὰ συζήτησις διὰ τόσον μικρὸν ἀριθμόν. Κύριοι, τὸ νομοσχέδιον σᾶς λέγει καθαρὰ τὰ πράγματα. Ἐὰν εὑρισκόμεθα εἰς μίαν θεοκρατικὴν ἐποχήν, θὰ εἴχομεν ἀνάγκην μιᾶς ἐπισήμου θρησκευτικῆς τελετῆς, ἵνα καθαρίσουν τὰ πράγματα. Ἀλλ’ εἰς τὴν ἐποχὴν τὴν δημοκρατικήν, εἰς τὴν ὁποίαν ζῶμεν, δημοκρατικωτέρα καὶ ριζοσπαστικωτέρα κατεύθυνσις εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο ἀπὸ τὴν τοῦ νομοσχεδίου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δοθῇ, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ γίνῃ μακρὰ συζήτησις, ἡ ὁποία δὲν κατέληξε, παρὰ εἰς τὸ ν’ ἀναβάλῃ τοὐλάχιστον τὴν ἐφαρμογὴν διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων. Τώρα ἂς μοῦ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ ν’ ἀνακοινώσω ὀλίγας τροποποιήσεις (ἀναγινώσκει): «Εἰς τὸ ἄρθρον 3, εἰς τοὺς υἱοὺς καλλιεργητῶν τοὺς ἔχοντας οἰκοδομήσει οἶκον, ὁ οἶκος οὗτος θὰ μείνῃ ἀναπαλλοτρίωτος, εἰς δὲ τὰ χωρία, ἐξ ὧν θὰ ἀποφασισθῇ ἡ ἀναχώρησις τινῶν ἐκ τῶν χωρικῶν, ὅπως μεταβῶσι νὰ ἐγκατασταθῶσιν εἰς ἄλλο κτῆμα, ἡ ἀπομάκρυνσις θὰ γίνεται διὰ κλήρου». Ἐπίσης ὁ κ. Πρόεδρος ἐδήλωσεν ὅτι, ὅπου περισσεύει ἓν μέρος τοῦ πληθυσμοῦ, διὰ τὸ ⅓ τῶν κατοίκων ποῦ θὰ φύγῃ, θὰ καταφύγωμεν εἰς τὸν κλῆρον. Θὰ ἐπιτρέψῃ ὅμως ἡ Βουλή, διότι κατόπιν συζητήσεως ἀπεδείχθη ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἄλλοι τρόποι, νὰ ὁρίσωμεν εἰς τὸ ἄρθρον 3, ὅτι τοῦτο θὰ ὁρισθῇ διὰ Β. Διατάγματος. Κατὰ πᾶσαν πιθανότητα, ἴσως θὰ καταφύγωμεν εἰς τὸν κλῆρον. Ὁ κ. Βαλαλᾶς, εἰς τὸ ἄρθρον 3 μοῦ παρετήρησεν ὅτι τὸ ποσὸν τῶν 60 στρεμμάτων κτημάτων καλλιεργημένων ὑπὸ Χριστιανῶν ἐν Μακεδονίᾳ εἶναι ὀλίγα. Ἐπειδὴ ἀληθῶς εὑρίσκομεν ὀρθὴν τὴν παρατήρησιν, ἀναβιβάζομεν τὸν ἀριθμὸν εἰς 100 στρέμματα. Τώρα, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἀναπαλλοτρίωτον, ἐθεωρήθη ὀρθὸν μετὰ τὰς γενομένας παρατηρήσεις ὅτι πρέπει νὰ μείνουν 1000 στρέμματα ἀναπαλλοτρίωτα.

§128Λ. ΚΟΥΤΣΟΠΕΤΑΛΟΣ. Καὶ διὰ τὰ κτήματα τῶν ναῶν θὰ διατηρηθῇ ἡ αὐτὴ ἀναλογία;

§129Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ ζήτημα τῆς ἰδιοκτησίας τῶν ναῶν καὶ ἄλλων νομικῶν προσώπων καὶ τῶν λοιπῶν καθιδρυμάτων, τὸ ἔχω ὡσαύτως ὑπ’ ὄψει. Προσθέτω ἐπίσης, ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπομένει εἰς τὸν ἰδιοκτήτην, καταβάλλεται πᾶσα προσπάθεια, ὅπως ἔχῃ ἐδαφικὴν συνέχειαν. Ἐπίσης μοὶ παρετηρήθη ὅτι, ἀφοῦ ἐκεῖ ὅπου ἡ Ἐπιτροπὴ ἀποφαίνεται, ὑπάρχει ἀντιπρόσωπος τοῦ ἰδιοκτήτου, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ καὶ ὁ ἀντιπρόσωπος τοῦ συνοικισμοῦ. Καὶ περὶ τούτου ἐλήφθη πρόνοια. Εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ συμφωνήσητε καὶ εἰς ἓν ἄλλο. Ἂν ὑποθέσητε ὅτι ἓν κτῆμα ἔχει ἔκτασιν 300, 400, 500 στρεμμάτων καὶ εἶναι παρεμβεβλημένον εἰς ἓν ἄλλο κτῆμα ἀπαλλοτριώσιμον — καὶ ὑπάρχουν τοιαῦτα πολλὰ — αὐτὸ πρέπει ν’ ἀπαλλοτριωθῇ. Ἐπίσης μία ἄλλη τροπολογία, τὴν ὁποίαν ἔχομεν κάμει εἰς τὸ ἄρθρον 9 τοῦ Διατάγματος 2469, εἶναι ἡ ἑξῆς: Ἔμαθον ὅτι μετὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, ἐπειδὴ τοῦτο ἐξαιρεῖ τὰς κάτω τῶν 1000 στρεμμάτων ἐκτάσεις, ἐγένοντο κατατμήσεις κτημάτων. Δὲν ἠξεύρω ἂν εἶναι ἀληθὴς ἡ πληροφορία, ἀλλὰ δι’ αὐτὸν τὸν λόγον τὰ κτήματα αὐτὰ δὲν ἐξαιροῦνται. Ὑπάγονται καὶ ταῦτα εἰς τὴν ἀπαλλοτρίωσιν, πλὴν ἂν ἡ κατάτμησις ἔγινε διὰ πωλήσεως εἰς καλλιεργητὰς (κολλήγους), οἱ ὁποῖοι τοιουτοτρόπως ἔγιναν ἰδιοκτῆται. Ὑποθέτω ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ εἶναι σύμφωνος πρὸς ταῦτα.

§130ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§131Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἤθελον παρακαλέσει, κύριε Ὑπουργέ, νὰ γίνῃ μία δήλωσις ἐπὶ τοῦ ὅρου «καθαρὰ ἰδιοκτησία».

§132Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διὰ τοῦ ὅρου «καθαρὰ ἰδιοκτησία» ὁρίζονται τὰ λεγόμενα «μούλκια», διότι, ὡς γνωρίζετε, εἰς τὴν Λεβάδειαν εἴχομεν τὰ Τουρκικά. Λέγοντες «καθαρὰ ἰδιοκτησία» δὲν ἐννοοῦμεν τὴν ἰδιοκτησίαν τῶν μὴ βεβαρυμένην δι’ ὑποθηκῶν.

§133Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Ἑπομένως ὅλα τὰ κτήματα τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος εἶναι μούλκια.

§134Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὅλα εἶναι μούλκια. Νομίζουσί τινες, ὅτι δικαιοσύνη εἶναι νὰ ἀνατρέψωσιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔγινε πρὸ πολλῶν ἐτῶν. Δικαιοσύνη εἶναι νὰ σεβασθῶσιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἐθεωρήθη ὡς ἔννομος τάξις.

§135ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ὑπάρχουσί τινα κτήματα, τὰ ὁποῖα εὑρέθησαν, καὶ συνεφώνησαν διάφοροι Χριστιανοὶ χωρικοὶ καὶ τὰ ἠγόρασαν, ἑπομένως ἓν μέγα κτῆμα ἑνὸς Τούρκου κατέχεται τώρα κατὰ τμήματα ἀπὸ 30–40 χωρικοὺς Χριστιανούς.

§136Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐφόσον αὐτοὶ ἔχουσι τὰ μέσα τῆς καλλιεργείας, θὰ κρατήσωσι τὰ κτήματά των.

§137Κ. ΜΕΛΑΣ. Ἤθελον νὰ παρακαλέσω ὑμᾶς, κύριε Ὑπουργέ, νὰ πληροφορήσητε τὴν Βουλήν, τί θὰ γίνῃ ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἠπειρωτικὰ κτήματα, τὰ «ἰμπιλάκια», τὰ ὁποῖα πρὸ ἑκατὸν ἐτῶν ἀνῆκον εἰς τοὺς Ἠπειρώτας καὶ τὰ ἐπῆρεν ἀπὸ αὐτοὺς ὁ Ἀλῆ πασᾶς; Αὐτὰ τὰ κατέχει σήμερον τὸ Κράτος, ὡς διάδοχος τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους, θὰ εἶναι δὲ δίκαιον καὶ ὀρθὸν νὰ τὰ ἐπιστρέψῃ εἰς τοὺς ἀπογόνους τῶν ἀρχικῶν κατόχων ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας, ὑφ’ ἃς θὰ τὰ ἠγόραζαν κοινοὶ ἀγορασταί.

§138Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὰ κτήματα αὐτὰ πληρώνουσι σήμερον δικαίωμα ἐπικαρπίας, γεώμορον, εἰς τὸ Κράτος. Τὴν ἐκποίησιν τῶν κτημάτων τούτων καὶ τὴν ὁριστικὴν παραχώρησιν αὐτῶν εἰς τοὺς καλλιεργητάς των, τὸ Κράτος θὰ κανονίσῃ δι’ ἰδιαιτέρου νομοθετικοῦ μέτρου, προνοοῦντος ἐν γένει περὶ τῆς ἐκποιήσεως τῶν κτημάτων τοῦ Κράτους. Εἶναι δέ, νομίζω, δίκαιον, νὰ γίνῃ ἡ ἐκτίμησις ἐπιεικής. Ὁπωσδήποτε αὐτὰ θὰ πληρώνουν τὸ τρίτον τοῦ εἰσοδήματος, ὅπως σήμερον, θὰ πληρώνουν οἱ καλλιεργηταὶ πιθανῶς ἕνα 8 περίπου τοῖς ἑκατὸν ἐπὶ τῆς ἀξίας τοῦ κτήματος καὶ θὰ τὸ ἐξοφλήσουν χρεωλυτικῶς. Σεῖς θέλετε, τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι τὴν ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν θὰ κάμῃ τὸ Κράτος, νὰ τὴν κάμῃ ἐπιεικῶς. Δὲν δύναμαι βεβαίως νὰ ἐκφράσω τὴν γνώμην τῆς ὅλης Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ζητήσητε τὴν ἀτομικήν μου γνώμην, σᾶς λέγω, ὅτι δὲν θὰ διστάσω, προκειμένου διὰ τὰ «ἰμπιλάκια», νὰ εἰσηγηθῶ εἰς τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ὅτι θὰ εἶναι ἀπόδοσις δικαιοσύνης εἰς τοὺς καλλιεργητὰς τοῦ Ἠπειρωτικοῦ λαοῦ, ἵνα ὁρισθῇ, ὅτι ἡ ἐκτίμησις τῆς ἀξίας τῶν «ἰμπιλακίων», τῶν ὁποίων ἡ κυριότης ὁριστικῶς πλέον θὰ παραχωρηθῇ εἰς τοὺς καλλιεργητάς, νὰ γίνῃ ὅσον ἔνεστιν ἐπιεικής, καὶ τὸ Κράτος, ἀπὸ τὸ ποσὸν τῆς γενησομένης ἐκτιμήσεως, νὰ ἐκπέσῃ ἀκόμη καὶ δέκα καὶ εἴκοσι τοῖς ἑκατόν, διὰ νὰ διευκολύνῃ τὴν ὁριστικὴν ἀποκατάστασιν τῶν Ἠπειρωτῶν καὶ ἄλλων καλλιεργητῶν «ἐμπλιακίων». Ὑποθέτω ὅτι ἡ δήλωσις αὕτη σᾶς εὐχαριστεῖ, κύριε βουλευτὰ ἐξ Ἰωαννίνων.

§139Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἴμεθα σύμφωνοι ἐντελῶς.

§140Κ. ΜΕΛΑΣ. Διὰ μερικὰ κτήματα, εἰς τὴν Εὔβοιαν λόγου χάριν, τὰ ὁποῖα ἔχουν καὶ δάση καὶ λόφους, τί θὰ γίνῃ; Ἐννοεῖ τὸ νομοσχέδιον τὴν καλλιεργήσιμον ἔκτασιν ἢ τὸ ὅλον κτῆμα;

§141Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὄχι. Θὰ σᾶς εἴπω ἀμέσως. Μὲ ἀπησχόλησε τὸ πρᾶγμα, ἀλλὰ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τεθῇ εἰς τὸν νόμον, διότι αἱ γενικαὶ ἀρχαὶ ἠμποροῦν νὰ μᾶς χρησιμεύσουν περισσότερον, διὰ νὰ δώσωμεν τὴν σκοπιμωτέραν καὶ ὀρθοτέραν λύσιν καὶ θὰ σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα. Ὑποθέσατε ὅτι ἓν κτῆμα ἔχει ἓξ χιλιάδας στρέμματα καλλιεργησίμου γῆς, ἔχει δὲ καὶ ἑκατὸν στρέμματα δάση, τὰ ὁποῖα δὲν χρησιμεύουν, παρὰ διὰ τὰς κοινοτικὰς ἀνάγκας. Τὸ δάσος τοῦτο, ὡς λέγουν οἱ νομικοὶ καὶ ἔλεγον καὶ ἐγὼ μίαν φοράν, δὲν χρησιμεύει ἢ ὡς παράρτημα τοῦ κτήματος καὶ ἀπαλλοτριοῦται. Ἐὰν ὑποθέσωμεν ὅμως, ὅτι ἔχετε ἓν δάσος ἐκ 4,000 στρεμμάτων, εἶναι προφανὲς ὅτι αὐτὸ εἶναι αὐτοτελὴς πλέον οἰκονομικὴ ὑπόστασις καὶ δὲν ὑπόκειται εἰς ἀπαλλοτρίωσιν, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν εἰς αὐτὸ νὰ ἐγκαταστήσωμεν κολλήγους καὶ νὰ ἀποκαταστήσωμεν αὐτοὺς ὡς ἰδιοκτήτας. Καμμία ἄλλη ἀπορία;

§142Ι. ΚΑΝΑΒΟΣ. Διὰ τὰ λειβάδια;

§143Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Διὰ τὰ λειβάδια δὲν ἠμπορεῖ νὰ λεχθῇ ἀπὸ τοῦδε γενικῶς, ὅτι ἐξαιροῦνται τῆς ἀπαλλοτριώσεως. Ὑπάρχουν λειβάδια εἰς τὴν Θεσσαλίαν, τὰ ὁποῖα ἦσαν καλλιεργήσιμοι γαῖαι καὶ τὰς ἀφῆκαν καὶ ἔγιναν λειβάδια. Αὐτὰ δύνανται νὰ καλλιεργηθοῦν καὶ ἑπομένως νὰ ἀπαλλοτριωθοῦν. Αὐτὴν τὴν δουλειὰν κάμνει τώρα ἡ Ἀγγλία. Ἡ Ἀγγλία τὰ λειβάδια της κυττάζει νὰ τὰ κάμῃ καλλιεργησίμους γαίας μὲ χιλιάδας μηχανημάτων. Λοιπὸν δὲν ἠμποροῦμεν νὰ εἴπωμεν ὅτι ἓν λειβάδι ἐξαιρεῖται τῆς ἀπαλλοτριώσεως. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ τοῦτο ἐν τῷ νόμῳ. Ἡ πρότασίς μας εἶναι ἡ ἑξῆς: Ὅταν τὸ κτῆμα εἶναι λειβάδι μὴ δυνάμενον νὰ καλλιεργηθῇ, δὲν ἠμποροῦμεν εἰς αὐτὸ νὰ ἐγκαταστήσωμεν καλλιεργητάς. Διατί λοιπὸν νὰ τὸ ἀπαλλοτριώσωμεν; Ἐφόσον ὅμως δύναται νὰ καλλιεργηθῇ, τότε δύναται καὶ νὰ ἀπαλλοτριωθῇ. Εἶναι λεπτομέρειαι, τὰς ὁποίας, ἐὰν ἐπιβάλητε εἰς τὸν νόμον, θὰ τὸν καταστρέψουν.

§144Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν δύνανται νὰ λυθοῦν ἐκ τῶν προτέρων ὅλαι αἱ ἀπορίαι, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ γεννηθοῦν. Ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου θὰ γεννηθοῦν χίλια δύο ζητήματα, τὰ ὁποῖα θὰ φροντίσωμεν τότε νὰ λύσωμεν.

§145Σ. ΧΑΤΖΗΓΑΚΗΣ. Ὑπάρχουν λειβάδια, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀνεγνωρισμένα πρὸ πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν ἐτῶν.

§146Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν θὰ τὰ πάρωμεν τότε, κύριε Χατζηγάκη.

§147Ι. ΚΑΝΑΒΟΣ. Δὲν εἶναι πολὺ εὔκολον τὸ ζήτημα. Ἐὰν πρόκειται νὰ διανεμηθοῦν ὅλα τὰ λειβάδια, αὐτὸ θὰ ἔχῃ ἀμέσους συνεπείας διὰ τὴν κτηνοτροφίαν.

§148Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ποῖος σᾶς εἶπεν ὅτι θὰ διανεμηθῶσιν ὅλα τὰ λειβάδια;

§149Ι. ΚΑΝΑΒΟΣ. Πρόκειται πάντοτε περὶ ἑκατομμυρίων, ἄνω τῶν διακοσίων ἑκατομμυρίων. Ὅταν δὲ καταστραφῇ ἡ κτηνοτροφία, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ ἔχητε καὶ γεωργίαν.

§150Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ποῖος σᾶς εἶπεν ὅτι θὰ πάρωμεν ὅλα τὰ λειβάδια καὶ θὰ καταστρέψωμεν τὴν κτηνοτροφίαν;

§151Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ σᾶς ἐρωτήσω κάτι τι. Τὰ λειβάδια, τὰ ὁποῖα ἔχετε εἰς τὴν Αἰτωλοακαρνανίαν, ἔχουν κολλήγους;

§152Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ. Ὄχι. Εἶναι λειβάδια δημόσια ἢ ἰδιόκτητα.

§153Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσα κτήματα ἦσαν τελείας ἰδιοκτησίας πρὸ τοῦ Διατάγματος, δὲν χρησιμεύουν ἢ δι’ ἐγκατάστασιν κολλήγων, πρὸ δεκαετίας τοὐλάχιστον ἐγκατεστημένων εἰς αὐτά. Ἐπὶ τῶν λειβαδίων αὐτῶν λοιπὸν εἶναι σεβαστὴ ἡ ἰδιοκτησία.

§154Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐὰν νομίζητε ὅτι θὰ ἀπαλλοτριώσωμεν ὅλα τὰ λειβάδια μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ τὰ πάρωμεν ἡμεῖς νὰ τὰ διαχειριζώμεθα καὶ νὰ δώσωμεν χαρτιὰ εἰς τοὺς ἀνθρώπους, σᾶς καθησυχάζω. Ὄχι, δὲν θὰ τὰ πάρωμεν. Δεύτερον, μὴ νομίζετε ὅτι ὁ νόμος οὗτος θὰ ἐφαρμοσθῇ ἀμέσως καὶ θ’ ἀπαλλοτριωθοῦν ἀμέσως ὅλα τὰ τσιφλίκια. Ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου δὲν θὰ εἶναι τόσον μακρά, ὅσον θὰ ἦτο ἐὰν δὲν ἐκάμναμεν τὸ σύστημα τῶν Συνεταιρισμῶν. Ἀλλὰ βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τὸ βράδυ ἕως τὸ πρωῒ νὰ γίνῃ ὅλων τῶν τσιφλικίων ἡ ἀπαλλοτρίωσις. Οὐδὲ ὄφελει τοῦτο· διότι ἡ βαθμιαία ἀπαλλοτρίωσις ἔχει καὶ τοῦτο τὸ καλόν, ὅτι θὰ ἀπορροφᾷ τὰ κτηματόγραφα, τὰ ὁποῖα θὰ δίδῃ τὸ Κράτος. Ὥστε τὰ λειβάδια τότε ἠμποροῦν ν’ ἀπαλλοτριωθοῦν.

§155Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νομίζω ὅτι αὐτὸ λύει τὸ ζήτημα. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἔχει ὑπ’ ὄψει του ὁ κ. Κανναβός, εἶναι μὴ τυχὸν τὰ λειβάδια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα γνωρίζει ἐκεῖνος, τὰ πάρῃ τὸ Κράτος καὶ τὰ διανείμῃ. Σᾶς λέγω λοιπόν· ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχουν κολλῆγοι, οἱ ὁποῖοι νὰ πρόκειται νὰ ἐγκατασταθοῦν, δὲν θὰ τὰ πάρουν. Εἶναι ἄσχετον τὸ νομοσχέδιον. Τὸ νομοσχέδιον εἶναι πολὺ σαφῶς ἐκπεφρασμένον. Γίνεται τροποποίησις, τὴν ὁποίαν δὲν ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας, ὅτι εἰς τὰ κτήματα, τὰ ὁποῖα ἦσαν τελείας ἰδιοκτησίας πρὸ τοῦ Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως Θεσσαλονίκης, εἰς τὰ κτήματα αὐτὰ δὲν ἐγκαθίστανται παρὰ μόνον κολλῆγοι πραγματικοί, ἐγκατεστημένοι πρὸ δέκα ἐτῶν τοὐλάχιστον, ἢ οἱ κληρονόμοι αὐτῶν, ὥστε τὸ ζήτημα εἶναι μόνον διὰ τὰς Νέας Χώρας, ζήτημα οἰκονομικὸν μόνον.

§156Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ κτήματα, τὰ ὁποῖα ἀνήκουν εἰς πλείονας συγκυρίους, αὐτὰ θὰ διανεμηθοῦν ὡς σύνολον, ἢ θὰ ἀναγνωρισθῇ ἡ συγκυριότης;

§157Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὴν γνώμην μου θὰ ἐκφέρω. Ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι εἴμεθα τρεῖς ἰδιοκτῆται καὶ ἔχομεν τρεῖς χιλιάδας στρέμματα, εἰς τὸν καθένα ἀναλογοῦν χίλια στρέμματα. Εἶναι ὀρθὸν νὰ μείνουν αὐτὰ τὰ χίλια στρέμματα.

§158Δ. ΚΙΓΚΟΣ. Ὥστε οἱ τριακόσιοι κολλῆγοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἐκεῖ, θὰ μείνουν ἀκτήμονες;

§159Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Θὰ ὑπάγουν ἀλλοῦ.

§160Δ. ΚΙΓΚΟΣ. Διατί νὰ φύγω ἀπὸ τὴν πατρίδα μου;

§161Ι. ΚΑΝΝΑΒΟΣ. Ἕκαστος ἔχει δικαίωμα νὰ λύσῃ ἀπορίας τινάς, αἱ ὁποῖαι τῷ γεννῶνται, καὶ νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην του. Ἐγὼ θέλω νὰ μορφώσω τὴν γνώμην μου ἀπὸ τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος εἰσηγεῖται τὸ νομοσχέδιον αὐτό, τὸ ὁποῖον μεταβάλλει μίαν κατάστασιν πραγμάτων προαιώνιον. Λοιπὸν θέλω νὰ μάθω ἐάν, προκειμένου περὶ πλειόνων συγκυρίων, ἔχουν καὶ αὐτοὶ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ ἰδιοκτήτης, ὅταν εἶναι εἷς, ἢ διότι ἔτυχε νὰ εἶναι περισσότεροι συγκύριοι, τὸ χάνουν, καὶ διατί τὸ χάνουν.

§162Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ γνώμη μου εἶναι ὅτι, ἐὰν εἰς τὸν καθένα πέφτουν κάτω τῶν 1000 στρεμμάτων, ἂν εἶναι δυνατόν, νὰ τὸν θέτωμεν εἰς μοῖραν κατωτέραν τοῦ ἄλλου. Λέγει ὁ κ. συνάδελφος ὅτι θὰ ἀπαντήσωμεν προσκόμματα. Τότε θὰ ἔλθωμεν καὶ θὰ εἴπωμεν, ὅτι ἐπειδὴ παρατηροῦμεν αὐτὰ καὶ αὐτὰ τὰ προσκόμματα, μεταρρυθμίζομεν τὰς διατάξεις ταύτας.

§163Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Ἐὰν ἕνα τσιφλίκι ὁλόκληρον ἔχει 12 χιλιάδες στρέμματα, ἀνήκῃ δὲ εἰς συγκληρονόμους συνιδιοκτήτας εἴκοσι, τί θὰ συμβῇ;

§164Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἡ ἀπάντησις ἐδόθη ἤδη. Τώρα, ἂν αὔριον παρουσιασθοῦν δύο ἢ τρεῖς περιπτώσεις, αἱ ὁποῖαι ἔχουν ἀνάγκην ἰδιαιτέρας ρυθμίσεως, θὰ κάμωμεν ἕνα νόμον, ὁ ὁποῖος νὰ προνοῇ καὶ δι’ αὐτάς.

§165Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι εὔκολον νὰ λύωνται ἐκ τοῦ προχείρου αἱ ἀπορίαι.

§166Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Ὑπάρχει κάποια τροπολογία διὰ τὸ ἀκατάσχετον.

§167Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μάλιστα. Δὲν θὰ ἦτο τὸ κτῆμα ἀναπαλλοτρίωτον ἐὰν ἐπετρέπομεν τὴν κατάσχεσιν καὶ τὴν πώλησιν. Ἐπὶ τῶν καρπῶν ὡρισμέναι ἀπαιτήσεις δύνανται νὰ ἱκανοποιηθοῦν. Ὑπεβλήθη μία τροπολογία, ἡ ὁποία λέγει διὰ τὸ μέλλον, ἀλλ’ ἂν εἶχον μίαν ἀπαίτησιν, ἡ ὁποία νὰ ἐστηρίζετο εἰς τοὺς καρπούς, τοὺς ὁποίους θὰ παρῆγεν ὁ χωρικός, ὅταν τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον εἶχε, τὸ ἔχει ὑπὸ κατοχὴν καὶ ἐκμετάλλευσιν, διατί ἤδη μοῦ καταργοῦν τὴν ἀπαίτησίν μου αὐτήν; Νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ κρίνῃ ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ δεκτὸν τοῦτο. Τὸ ζήτημα τῶν παλαιῶν χρεῶν μαστίζει ὁλόκληρον τὴν Ἑλλάδα καὶ ἡ Κυβέρνησις ἀπασχολεῖται τὴν στιγμὴν ταύτην μὲ τὸ ζήτημα αὐτό. Θὰ φέρω δὲ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου — εἶναι ἡ πρώτη φορὰ ποῦ κάμω αὐτὴν τὴν ἐπίσημον ἐπαγγελίαν — διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ρυθμίζεται τὸ ζήτημα τοῦτο ὅσον ἀφορᾷ τοὺς γεωργοὺς καλλιεργητάς. Νομίζω ὅτι ἀπὸ τοῦδε δύναμαι νὰ εἴπω γενικάς τινας διευθύνσεις. Θὰ ἐξακριβώνωμεν ἐν πρώτοις κατὰ πόσον εἶναι πραγματικὰ ἢ εἰκονικὰ τὰ συμβόλαια καὶ δεύτερον πῶς δύναται νὰ γίνῃ ἡ ἐξασφάλισις αὐτῶν, ἀλλὰ κατὰ τρόπον ὥστε νὰ μὴ δύναται νὰ ἐκποιῆται ἓν ὡρισμένον μέρος τῆς γῆς, παρὰ μόνον ὡρισμένον μέρος τῶν καρπῶν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἀφοῦ θὰ γίνῃ γενικὴ ρύθμισις διὰ τὰ παλαιὰ χρέη, δὲν εἶναι δίκαιον ἀπὸ τοῦδε νὰ κάμωμεν μίαν ἐξαίρεσιν μόνον διὰ τὴν Θεσσαλίαν. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου, ἀλλ’ ἡ Βουλὴ εἶναι ἐλευθέρα νὰ δεχθῇ τὴν τροπολογίαν (χειροκροτήματα).

§168Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἡμεῖς οἱ ἐκ Τρικκάλων δὲν ἔχομεν παρὰ νὰ ἐκφράσωμεν τὴν εὐγνωμοσύνην μας καὶ νὰ παρακαλέσωμεν νὰ μὴ ἐπιμείνῃ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὴν μὴ ἐφαρμογὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὸν Νομὸν Τρικκάλων.

§169Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀρκετὰ ἐξηγήθημεν, ὥστε νὰ μὴ ἀπασχολῶμεν τὴν Βουλὴν περισσότερον.

§170Γ. ΚΑΛΔΗΣ. Ἐπὶ τοῦ Διατάγματος 2468, τὸ ὁποῖον ἀφορᾷ τὴν ρύθμισιν τῶν νομικῶν σχέσεων ἐπὶ τῶν κατὰ τοὺς Ὀθωμανικοὺς νόμους δημοσίων γαιῶν, ἔχω νὰ παρατηρήσω, κύριε Ὑπουργέ, ὅτι εἰς τὰς νήσους Λῆμνον καὶ Ἅγιον Εὐστράτιον, ὅπου ὄντως φέρεται ἡ ὀνομασία «δημόσιαι γαῖαι», οὐδέποτε ἔσχεν ἐφαρμογὴν ὁ νόμος αὐτὸς «περὶ δημοσίων γαιῶν».

§171Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πολὺ καλά, ὁ νόμος δὲν ἐφαρμόζεται εἰς τὸν Νομὸν Τρικκάλων καὶ εἰς τὰς νήσους αὐτάς, παρὰ μόνον διὰ Βασιλικοῦ Διατάγματος.

§172ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Σταμούλης ἔχει τὸν λόγον.

§173Γ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ. Εἶμαι εἷς ἀπὸ τοὺς ὑψώσαντας τὴν σημαίαν τὴν ἀγροτικήν. Δὲν ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα διὰ νὰ φέρω ἀντιρρήσεις διὰ τὸ νομοσχέδιον, ἂν δηλαδὴ θὰ ἐφαρμοσθῇ ὡς ἔχει ἢ μὲ τροπολογίας, τὰς ὁποίας ἔφερεν ἡ Κυβέρνησις. Εἶμαι ἀπὸ τοὺς ἀγωνισθέντας ὑπὲρ τῆς μορτῆς καὶ ἤθελα βεβαίως τὴν ἀποκατάστασιν. Τὸ ἐθεώρουν μάλιστα ὄνειρον νὰ δοθῇ ἰδιοκτησία εἰς τὴν μορτὴν καὶ ἔθετον ὡς βάσιν λύσεως τοῦ ζητήματος ἀπ’ ἀρχῆς τῆς ὑψώσεως τῆς σημαίας τῆς ἀγροτικῆς διὰ δημοσιευμάτων καὶ ἀγορεύσεων, τὰς ὁποίας ἔκαμα πρὶν πολιτευθῶ, ἔθετον, λέγω, ὡς βάσιν τὴν ἐπαναφορὰν τοῦ Ὀθωμανικοῦ Δικαίου, ἐπὶ τῇ βάσει ἑνὸς Διατάγματος, τὸ ὁποῖον ἦτο δημοσιευμένον, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς καταστάσεως, ἡ ὁποία ὑπῆρχε τότε διὰ τῆς καταρτίσεως ἰδιωτικῶν συμφωνιῶν. Δὲν εἶναι ἡ κατάλληλος ὥρα, οὔτε ἡ ψυχολογία τῆς Βουλῆς τοιαύτη, ὥστε νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ θέμα ἐκεῖνο. Θέλω μόνον νὰ εἴπω ὅτι θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ καταστῶσιν οἱ μορτῖται εἰς ἰδιοκτήτας, διότι ἡ ἀναγκαστικὴ ἀπαλλοτρίωσις θὰ εἶχε προσκόμματα, διότι καὶ οἱ ἰδιοκτῆται θὰ ἔφερον προσκόμματα πολλά, ἀφοῦ κανεὶς δὲν θὰ ἤθελε νὰ δώσῃ ὁλόκληρον τὴν ἰδιοκτησίαν του εἰς τοὺς ἀγρότας. Ἀλλὰ δὲν θέλω νὰ περιληφθῶ εἰς μίαν εὐθύνην, ὅτι ἀντέδρασα εἰς νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θέτει ὡς βάσιν τὴν ἀπαλλοτρίωσιν, ὅταν μάλιστα ἔχαμεν τὰς ὑπευθύνους δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι τοῦτο ἀποτελεῖ ἀπαρχὴν τῆς λύσεως τοῦ ὅλου ζητήματος. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἡ ψυχολογία τῆς Βουλῆς εἶναι τοιαύτη, ὥστε δὲν εἶμαι δικαιολογημένος ἐπιμένων εἰς τὰς γνώμας μου αὐτάς, ἀλλ’ ἤθελον παρακαλέσει τὴν Βουλὴν νὰ μὲ ἀκούσῃ ἐπὶ 3–4 λεπτὰ τῆς ὥρας. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον παρεξηγήθη εἰς τὰ ὑπὸ τῶν κ.κ. βουλευτῶν Τρικκάλων λεχθέντα, εἶναι ὅτι οὗτοι ἠθέλησαν νὰ ὑποδείξωσιν ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νομοσχεδίου δὲν ἤθελεν εἶναι κατάλληλος εἰς μερικὰς περιπτώσεις, ἐὰν ἐφαρμοσθῇ ἡ διάταξις τοῦ ⅓. Βεβαίως τὸ νομοσχέδιον, ἐρχόμενον εἰς τὴν Βουλήν, ἔχει ἀνάγκην συζητήσεως, διὰ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλον λόγον. Ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἐπείσθη εἰς τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ ἀξιοτίμου προλαλήσαντος βουλευτοῦ Τρικκάλων καὶ βλέπει ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νομοσχεδίου δὲν εἶναι δυνατὴ εἰς τὸ διαμέρισμα ἐκεῖνο, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἔχει τὸ δικαίωμα ἐξ αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου νὰ μὴ τὸ ἐφαρμώσῃ, διότι λέγει τὸ νομοσχέδιον, ὅτι τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τὴν ἐκτελεῖ Ἐπιτροπή, ἧς τὰ μέλη ἐκλέγονται ἀπὸ ὅλα τὰ Ὑπουργεῖα. Καθ’ ἣν περίπτωσιν, σεβομένη ἡ Κυβέρνησις τὴν ἰδιοκτησίαν, δὲν θέλει νὰ ψηφίσῃ τὸν νόμον, δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ χαρακτηρισθῇ, ὅτι ἡ ἀντίδρασις προέρχεται ἐκ τῶν βουλευτῶν Τρικκάλων.

§174Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ τώρα ποῦ θὰ μεταβῆτε εἰς τὰς ἐπαρχίας σας, νὰ εἰπῆτε ὅτι ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων δὲν ἠθέλησε νὰ ἐφαρμώσῃ τὸ νομοσχέδιον διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων...

§175ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Σεῖς ἔχετε τὸ δικαίωμα τῆς ἐφαρμογῆς ἢ μή.

§176Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἕκαστος θὰ λάβῃ τὰς εὐθύνας του. Θὰ λάβητε καὶ σεῖς τὰς εὐθύνας σας. Θὰ τὸ συζητήσωμεν κατ’ ἀντιμωλίαν ἐνώπιον τῶν κολλήγων σας.

§177Γ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ. Σᾶς εἶπον, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀντιδροῦν. Ἤθελον παρακαλέσει μόνον νὰ προσέξητε εἰς τοῦτο, ὅτι ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἓν κτῆμα εἶναι μικρᾶς ἐκτάσεως καὶ δὲν ἀρκέσῃ νὰ λάβωσιν ὅλοι, νὰ συστήσητε εἰς τὴν Ἐπιτροπήν, ὅπως ὑπάρχοντος ὁμόρου κτήματος ἀπαλλοτριωσίμου, τοὺς δοθῇ ἐξ αὐτοῦ καὶ ὄχι εἰς ἀπομεμακρυσμένας ἀποστάσεις.

§178Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Τὸ λέγω αὐτὸ εἰς τὸ νομοσχέδιον.

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Γκέκας ἔχει τὸν λόγον.

§180Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ἀκούσατε καὶ τὴν φωνὴν τῆς Λαρίσσης. Πρῶτον θὰ ὁμιλήσω ἐν σχέσει πρὸς τὰ λειβάδια, δηλαδὴ θὰ παρεκάλουν, ἂν εἶναι δυνατόν, νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ ἑξῆς τροπολογία καὶ θὰ παρεκάλουν τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μοὶ εὕρῃ τὴν περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ τροπολογία αὕτη, εἴτε ἀντιβαίνει εἰς τὸ νομοσχέδιον, εἴτε ὑπάρχει περίπτωσις δυναμένη νὰ βλάψῃ εἰς τὸν σκοπὸν τοῦ νομοσχεδίου, ἢ εἰς ἄλλο τι. Ἀκούσατέ την (ἀναγινώσκει): «Αἱ ὀρειναὶ βοσκήσιμοι γαῖαι, ὡς καὶ αἱ γαῖαι αἱ μὴ δεκτικαὶ καλλιεργείας καὶ χρησιμεύουσαι ἀνέκαθεν μόνον πρὸς βοσκήν, δὲν ὑπόκεινται εἰς ἀναγκαστικὴν ἀπαλλοτρίωσιν». Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀσχολούμενος εἰς τὴν τροποποίησιν τοῦ νομοσχεδίου, ἀπήντησεν ὅτι ἂν αἱ γαῖαι αὗται δὲν ἔχωσι κολλήγους, δὲν ἔχομεν νὰ σκεφθῶμεν περαιτέρω. Ἀλλ’ ἐνταῦθα πρόκειται περὶ ἐφαρμογῆς τοῦ νομοσχεδίου ἐν Θεσσαλίᾳ, ὅπου ὑπάρχουσι περισσότεροι κολλῆγοι. Ἂς ὑποθέσωμεν ὅτι ὑπάρχει κτῆμα 100,000 στρεμμάτων, τὸ ὁποῖον ἔχει 50 κολλήγους καὶ τὸ ὁποῖον ἔχει ἐλαχίστας γαίας καλλιεργησίμους. Ὅταν εἰς τὸ νομοσχέδιον δὲν γίνῃ ἡ ἐξαίρεσις αὐτοῦ τοῦ κτήματος, τότε θὰ ἀφήσητε εἰς τοὺς ἀνθρώπους τὸ αἴσθημα τῆς πλεονεξίας καὶ θὰ ἀπασχολοῦν διαρκῶς καὶ τὴν Κυβέρνησιν.

§181Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Φέρετε ἓν παράδειγμα.

§182Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ὑποθέσατε ὅτι ἔχετε ἓν κτῆμα, τὸ ὁποῖον σύγκειται ἀπὸ 40,000 στρέμματα καὶ ἔχει καλλιεργησίμους γαίας 6,000 στρέμματα, τὸ δὲ ὑπόλοιπον εἶναι λειβάδια. Οἱ καλλιεργοῦντες τὰ 6,000 στρέμματα κολλῆγοι ἔστωσαν 300 τὸν ἀριθμόν.

§183Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀρκετὰ τὸ ἠννόησα. Ἂν τὸ κτῆμα εἶναι 6,000 στρεμμάτων, ὑποθέσατε ὅτι θὰ ἀφήσητε τὸ ⅓ ἀναπαλλοτρίωτον.

§184Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Δὲν θὰ ἀφήσητε ἐκεῖ τὸ ⅓.

§185Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ ἀπαλλοτριωθοῦν καὶ αἱ 6,000. Ἐὰν ἔχητε 120,000, θὰ ἀποκατασταθοῦν 50 οἰκογένειαι καὶ θὰ λάβωσι καὶ βοσκὴν 35,000 στρεμμάτων. Ἀλλὰ δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν ὅτι καλὸν θὰ ἦτο νὰ μὴ τοὺς δώσωμεν οὔτε 200 στρέμματα, ἀλλ’ 100 μόνον στρέμματα καὶ ἀνάλογον τινα ἔκτασιν λειβαδίου, διὰ νὰ ἔχωσι πρόβατα καὶ νὰ συμπληρώσωσι τὰς οἰκιακάς των ἀνάγκας.

§186Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Δὲν τὸ ἀρνοῦμαι. Ὁ συνοικισμὸς ὁ ὑπάρχων ἔχει τὰ πρόβατα, τὰ βόσκοντα δωρεὰν καὶ τὰ ἔχει ἀναπτύξει.

§187Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν θὰ ἔλθωμεν νὰ ἀποκαταστήσωμεν αὐτοὺς τοὺς κολλήγους καλλιεργητὰς καὶ θὰ τοῖς δώσωμεν ὅ,τι ἀνήκει εἰς αὐτούς, σεῖς θὰ εἶσθε διατεθειμένος νὰ ἀφήσητε νὰ βόσκουν τὰ πρόβατα εἰς τὸ ἰδικόν σας κτῆμα;

§188Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ἤδη ἕκαστος βόσκει τὰ πρόβατά του.

§189Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐὰν αὐτοὶ εἶναι συνηθισμένοι νὰ ἔχωσι πρόβατα καὶ τὸ κτῆμα ἔχῃ βοσκήν, θὰ τοῖς δώσωμεν ἀνάλογον τμῆμα βοσκῆς διὰ νὰ ζήσωσιν;

§190Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ὁ ὁρισμὸς τῶν ἐκτάσεων ἔχει οὕτω (ἀναγινώσκει). Ἀκριβῶς ἐγένετο μετὰ τὸ ὑπόμνημα, ἦτο μία προαπάντησις τοῦ ὑπομνήματος, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη. Λοιπόν, ἡ Ἐπιτροπὴ καὶ τὸ Ὑπουργικὸν Σιμβούλιον θὰ εἴπωσιν εἰς αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους: «Λάβετε 100 ἢ 200 στρέμματα διὰ νὰ ἔχητε κτηνοτροφίαν καὶ ἀνάλογον ἔκτασιν γῆς διὰ τὰς ἄλλας ἀνάγκας σας». Αὐτὸ θὰ συμβῇ, ἐκτὸς ἐὰν κυττάξουν νὰ ἱκανοποιήσουν τὴν ὄρεξιν τῶν ἀγροτῶν καὶ νὰ βλάψουν τοὺς ἰδιοκτήτας.

§191Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Τὸ γνωρίζω· τὸ νομοσχέδιον ἦλθεν ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς, εἰς τὴν ὁποίαν συμμετέσχον καὶ ἐγώ, εἰσερχόμενος δὲ εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν μοὶ εἶπον ὅτι ἐπιθυμία τοῦ κ. Ὑπουργοῦ εἶναι νὰ μὴ γίνῃ συζήτησις.

§192Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν, ὅταν παραπέμπω τὰ νομοσχέδια, δὲν παίζω κωμῳδίαν. Ἐπὶ δύο μῆνας ἠσχολοῦντο εἰς τὴν Ἐπιτροπὴν διὰ νὰ φέρωσι τὰς παρατηρήσεις, καὶ τὰς ἔφερον χθές. Παρεκάλεσα νὰ δοθῇ ἔγγραφος τροπολογία.

§193Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Καὶ πρὸ μηνὸς νομίζω ὅτι σᾶς τὰ εἶχον παρουσιάσει. Τὸ βέβαιον εἶναι, ὅτι τὰς μελέτας σας τὰς ἐκάματε ἐπαινετάς· τὸ Φιλελεύθερον Κόμμα ἔχει ἀρχὰς γεωργικῆς πολιτικῆς ἐπαινετάς, ὅπως πᾶσα ἀρχή, τείνουσα εἰς εὐημερίαν πολλῶν κλάδων καὶ δὴ τοῦ γεωργικοῦ, εἶναι πάντοτε ἐπαινετὴ καὶ ἀξιοθαύμαστος, εἶναι δὲ ἀξία συγχαρητηρίων ἡ Κυβέρνησις. Ἀλλὰ πῶς θὰ ἐκτελεσθῇ ἡ γεωργικὴ αὕτη πολιτική; Ἡ Προσωρινὴ Κυβέρνησις Θεσσαλονίκης, ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων, ἔκαμεν ἓν Διάταγμα. Εἶναι δυνατόν, ὅταν ἐργάζεταί τις νὰ τεκνοποιήσῃ, νὰ κάμῃ ἓν τέκνον, νὰ κάμῃ δηλαδὴ ἓν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ τακτοποιήσῃ μίαν κατάστασιν πραγμάτων ἀφ’ ἧς ὑφίσταται ὁ κόσμος, τὸ τέκνον εἶναι μηδενικόν, διότι τέκνα ἐγένοντο ἑκατομμύρια ἐπὶ ἑκατομμυρίων ἀφ’ ἧς ἐγένετο ὁ κόσμος, ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον ρυθμίζει καὶ μεταρρυθμίζει μίαν κατάστασιν, ἡ ὁποία ἐπλάσθη ἀπὸ τὸν Θεὸν καὶ ἀπὸ τὴν Φύσιν καὶ ἐν γένει ἀπὸ τὴν ἐξέλιξιν. Νομίζω ὅτι τὸ διανοητικὸν αὐτὸ τέκνον, τὸ ὁποῖον παρήχθη ἐν Θεσσαλονίκῃ, εἶναι φυσικὸν νὰ ὑπέστη τὴν ἐπίρροιαν τοῦ περιβάλλοντος, διότι ἀλλοίμονον ἐὰν δὲν τὴν ὑπέστη, τότε σημαίνει ὅτι ἡ προσπάθεια τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας ἦτο νὰ πλάσῃ ἓν νομοσχέδιον καὶ νὰ προσκαλέσῃ τὴν κοινωνίαν νὰ προσαρμοσθῇ πρὸς αὐτό.

§194Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἰπέτε το ξάστερα, ὅτι εἶσθε ἐναντίον τοῦ νομοσχεδίου.

§195Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ποῖος σᾶς ἔδωκε τὸ δικαίωμα νὰ εἴπητε τοῦτο, πρὶν ἢ ὁμολογήσω ὅτι εἶμαι ὑπὲρ ἢ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου; Εἶμαι κύριος τῆς γνώμης μου καὶ ἔχω μέγα σθένος νὰ ὑποστηρίξω αὐτήν. Δὲν εἶμαι ἄνθρωπος νὰ ὑποβάλλωμαι εἰς καμμίαν δειλίαν, ἀπορῶ δὲ πῶς ὑμεῖς, Ὑπουργὸς περιωπῆς, ἀντιπροσωπεύων πᾶν μέγα ἐθνικόν, τὸ ὁποῖον ἔχει ἡ Ἑλλάς, ἔχετε τὴν ἀξίωσιν ν’ ἀκούωμεν ὅλων τὰς γνώμας, καὶ τῶν ἀνοητοτέρων ἀκόμη...

§196Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐννοοῦμεν μόνον τὸν θυμόν σας.

§197Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Διότι, κύριε Πρόεδρε, εἶχον μίαν ἀξίωσιν καὶ ἐπεδίωξα ἀφ’ ἧς ἦλθον τὸν Μάϊον ἐνώπιόν σας, νὰ κατορθώσω νὰ γνωρίσω ποία ἦτο ἡ κατάστασις. Ἤρχοντο πλεῖστοι καὶ ἔλεγον ὅτι πρόκειται περὶ λειβαδίων. Αἱ ἀσχολίαι σας αἱ μέγισται περὶ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων δὲν μοὶ ἐπέτρεπον νὰ σᾶς ἀπασχολήσω, ἔμαθον δὲ περισσότερον νὰ σέβωμαι δεόντως τὰ δικαιώματα καὶ ἰδίως τὰς πολυτίμους στιγμάς.

§198Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας δὲν τὸν εἴδατε;

§199Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ἐζήτησα νὰ τὸν ἴδω ἐνώπιον τῆς Ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ δὲν τὸ κατώρθωσα. Ἔρχομαι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, παρακολουθῶ ἐπὶ τόσας ἡμέρας τὴν συζήτησιν, ὑποχωρῶ εἰς πάντα διὰ νὰ τὸν ἀκούσω, γράφομαι τελευταῖος νὰ ὁμιλήσω, ἔρχεται δὲ αὐτὴ ἡ στιγμὴ καὶ βλέπω τὴν κατάστασιν τῆς Βουλῆς. Εἶναι δυνατὸν νὰ συζητηθῇ ψυχραίμως τὸ νομοσχέδιον αὐτό, διὰ νὰ τὸ ἀκούσητε ἀπὸ ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν εὐτυχίαν ἢ τὴν δυστυχίαν νὰ γνωρίσῃ τὴν κατάστασιν αὐτήν;

§200Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι ἀνεφάρμοστον; Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι ἐζητήσατε νὰ ἀναβληθῇ ἡ ψήφισις καὶ διὰ τὸν Νομὸν Λαρίσσης. Σᾶς εἶπον ὅτι, ἐὰν καὶ οἱ βουλευταὶ Λαρίσσης θέλουν, δὲν ἔχω οὐδεμίαν ἀντίρρησιν. Εἰς αὐτὸ τὸ ζήτημα εὑρίσκεσθε ἐν μειονοψηφίᾳ καὶ ἑπομένως εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τὸ ψηφίσωμεν καὶ διὰ τὸν Νομὸν Λαρίσσης καὶ νὰ τὸ ἀναβάλωμεν μόνον διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων, εἶναι δὲ ἐνδεχόμενον διὰ τῆς μελέτης νὰ γίνωσι τροποποιήσεις, σεῖς δὲ νομίζετε ὅτι, ἐὰν κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ τοῦ τετραμήνου, ὅπου θὰ γίνῃ αὐτὴ ἡ ἐργασία, ἂν χωλαίνῃ κατά τι καὶ πρέπει νὰ τὸ τροποποιήσωμεν, δὲν θὰ τὸ τροποποιήσωμεν καὶ διὰ τὴν Λάρισσαν;

§201Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μὲ πιστεύσητε. Ὅπως ἔχουν τὰ πράγματα, δὲν ὑπάρχει ἄνθρωπος ἢ ἰδιοκτήτης σώφρων, μὴ θέλων τὴν λύσιν τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος, ἐλπίζω δὲ ὅτι καὶ ἐγὼ καταλέγομαι μεταξὺ τῶν σωφρονούντων, οἱ ὁποῖοι θέλουν τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος. Δὲν δύναμαι νὰ ὁμιλήσω ἐν πλάτει ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου. Φροντίζω νὰ ἐνθυμηθῶ κανὲν παράδειγμα, διὰ νὰ σᾶς τὸ εἴπω. Τὸ νομοσχέδιον στηρίζεται ἐπὶ μιᾶς ἐπιστημονικῆς καὶ ἠθικῆς βεβαίως βάσεως. Φαντασθῆτε κάθε χωρίον νὰ γίνῃ μία οἰκογένεια.

§202Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν ἐπιδιώκει αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον· λαμβάνει αὐτὸ ὡς μεταβατικὸν σταθμόν, διὰ νὰ κατορθώσῃ νὰ κάμῃ τὴν διανομήν, διότι ἄλλως δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἡ διανομή.

§203Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Δὲν πρόκειται νὰ πολεμήσω κἂν τὴν βάσιν τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ θὰ ἀναφέρω πράγματα. Ἡ Θεσσαλία εἶχε τὴν ἀτυχίαν, εὐθὺς ἅμα τῇ ἀπελευθερώσει της, εἰς πολλὰ χωρία νὰ ἐξαγοράσωσιν οἱ χωρικοὶ τὰ κτήματα μὲ οἰκονομίας τὰς ὁποίας εἶχον ἢ μὲ δάνεια τὰ ὁποῖα συνῆψαν. Δὲν γνωρίζω πῶς ἠγοράσθησαν οὕτω πολλά. Τὰ χωρία ταῦτα συνεδέθησαν μὲ τὴν Τράπεζαν. Ἐπεκράτει παρὰ τῇ Τραπέζῃ ἡ ἰδέα τῆς ἀλληλεγγύης καὶ συνεδέθησαν δι’ ἀλληλεγγύης ὅλοι οἱ χωρικοὶ ἑκάστου ἀγορασθέντος κτήματος ἀπέναντι τῆς Τραπέζης. Μέγιστα χωρία, ὅπως εἶναι ἡ Ἀγόριανη, οἱ Σοφάδες...

§204Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν εἶναι ἀκριβὲς αὐτό.

§205Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Πρᾶγμα τὸ ὁποῖον γνωρίζω ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεώς μου καὶ τὸ λέγω, δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ εἶναι ἀκριβές.

§206Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Μοὶ εἴπατε ἄλλοτε διὰ τοὺς Σοφάδες. Ἐκάλεσα τὸν ἁρμόδιον ὑπάλληλον καὶ ἔμαθον ὅτι εἰς τοὺς Σοφάδες δὲν ἐγένετο ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον μοὶ εἴπατε. Οἱ Σοφάδες ἐπωλήθησαν δι’ ἐγγυήσεως τῶν κατοίκων καὶ τοὺς ἠγόρασε τὰ χρέη ἡ Τράπεζα. Οὔτε μεταβίβασις, οὔτε ἀλληλεγγύη ἐγένετο διὰ τοὺς Σοφάδες. Ταῦτα μοὶ εἶπεν ἡ ὑπηρεσία.

§207Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ἡ ἀπάντησίς σας, γραφομένη καὶ εἰς τὰς ἐφημερίδας, μὲ θίγει ὡς πολιτευόμενον, διότι σᾶς ὡμίλησεν ἡ ὑπηρεσία περὶ δύο πράξεων τῶν Σοφάδων καὶ ἐγὼ σᾶς ὁμιλῶ περὶ μιᾶς. Καὶ λέγω ὅτι μὲ θίγει ὡς πολιτευόμενον, διότι δὲν ὑποτίθεται ὅτι ἔχετε ὑπαλλήλους τόσον ἐσφαλμένας εἰσάγοντας πληροφορίας. Ἀφήσατέ με νὰ τελειώσω. Γνωρίζω τὴν στοργὴν πρὸς τὸ πνευματικόν σας τέκνον καὶ θέλω νὰ συντελέσω καὶ ἐγὼ...

§208Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν εἶναι τέλειον· σᾶς τὸ εἶπον ἐγώ. Ἐνῷ δὲ μοὶ ἔλεγον οἱ ἄλλοι ὅτι εἶναι τέλειον, ἐγὼ ἐπέμενον ὅτι δὲν εἶναι.

§209Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ὅταν δὲν ἐπιτρέπετε εἰς οὐδένα νὰ τὸ συμπληρώσῃ, τί σημαίνει αὐτό;

§210Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἔχετε τροπολογίας ἐγγράφους;

§211Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Πρὸ μηνὸς ἐδόθησαν καὶ ἐλέχθη ὅτι ἐτυπώθησαν μόνον σήμερον.

§212Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὥστε νὰ μὴ γίνεται ἡ πώλησις πρὸς τὸν Συνεταιρισμόν;

§213Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ αὐτὸ ἀπολύτως. Καὶ ἐγὼ τὸ βλέπω. Προτείνω κἄτι τι, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι, ἐνῷ ὑποστηρίζει τὴν βάσιν τοῦ νομοσχεδίου, θεραπεύει κατά τι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει. Ὑπάρχει εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ κόσμου ἡ ἰδέα ἐρριζωμένη, ὅτι εἰς 3 ἢ 4 χωρία — ὄχι νὰ φέρῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀντιρρήσεις, διότι ἐγώ, θὰ εἴπῃ, ἐζήτησα νὰ τὸ μάθω...

§214Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐζήτησα νὰ τὸ μάθω.

§215Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Τὸ ἐμάθατε ἐσφαλμένως. Ἐγὼ θὰ καταδικασθῶ καὶ δι’ αὐτό;

§216Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγένετο παρεξήγησις· πρόκειται περὶ δύο πράξεων.

§217Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Μάλιστα, ἡ ἀρχικὴ καὶ ἡ κατόπιν, τοῦ Δημοσίου. Συνέβη λοιπὸν τὸ παράδειγμα εἰς 3 ἢ 4 χωρία νὰ ἀγοράσουν μὲ τὸ δικαίωμα τῆς ἀλληλεγγύης ἀπέναντι τῆς Τραπέζης, τὰ χωρία Ἀλίφαινα, Ἀγοριανή, Σοφάδες— εἶναι καὶ ἄλλο. Αὐτὰ τὰ χωρία συνέβη νὰ καταστραφῶσιν. Ἔπεισαν κατόπιν τὴν Τράπεζαν, μετὰ 10 ὁλόκληρα ἔτη, νὰ τοὺς κάμῃ τὴν διανομὴν καὶ νὰ εὐθύνεται ἕκαστος διὰ τὸ μερίδιόν του. Ἐν διαστήματι ὀλίγου χρόνου οἱ χωρικοὶ ἐξεχρεώθησαν, πληρώσαντες καὶ τοὺς καθυστερουμένους τόκους. Ἐπειδὴ οἱ κάτοικοι τῆς Θεσσαλίας ἔχουν ἐρριζωμένην ἰδέαν τοιαύτην καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ τοὺς πείσωμεν περὶ τῶν ἀγαθῶν τῶν Συνεταιρισμῶν καὶ τοῦ πραγματοποιησίμου αὐτῶν, ἔχω καὶ μίαν ἄλλην παρατήρησιν νὰ κάμω, τὴν ὁποίαν ἀνέφερε καὶ ὁ κ. Μπούσδρας. Ὁ ἀγροτικὸς πληθυσμὸς εἶναι πολύτεκνος καὶ ἂν ὑπάρχῃ μία βάσις τῆς Πατρίδος ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ πληθυσμοῦ, στηρίζεται αὕτη καὶ ἐπὶ τῆς πολυτεκνίας αὐτοῦ. Ἕκαστος γεωργός, 30–35 ἐτῶν, ἔχει 4–5 τέκνα. Τὸ νομοσχέδιον, διὰ τῆς διατάξεώς του, ἐπιδιῶκον μίαν ἰδέαν χρησιμωτάτην διὰ τὸ μέλλον, τοῦ νὰ κάμῃ δηλαδὴ παγίαν τὴν ἀγροτικὴν ἰδιοκτησίαν, προσβάλλει μίαν ἐσχηματισμένην ἐσφαλμένην ἰδέαν.

§218Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τί προτείνετε;

§219Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Καὶ διὰ τὰ δύο τὸ ἴδιον θὰ προτείνω ἐκεῖνο ὅπερ ἐγὼ φρονῶ ὡς δυνατόν, ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἔχει τὴν ἰδέαν ὅτι παρουσιάζονται δυσκολίαι. Προτείνω ὅπως ὁ χωρικός, ὁ ἀγοράζων τὸ κτῆμα, πληρώνων τὴν ἰδίαν μετοχήν, νὰ ἀπαλλάσσεται.

§220Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ θὰ ἐρωτήσω τὸν συνάδελφόν μου, ἐὰν οἱ χωρικοὶ εἰς τὴν Θεσσαλίαν δὲν ἀρέσκονται νὰ κάμουν Συνεταιρισμούς, τοὺς ὑποχρεώνομεν νὰ τοὺς κάμουν; Θέλω νὰ εἴπω, ὅτι ἡμεῖς προβαίνομεν εἰς τὴν ἀπαλλοτρίωσιν αὐτὴν αὐτεπαγγέλτως καὶ ὑποχρεωτικῶς διὰ τοὺς χωρικούς; Ἐὰν μᾶς εἴπουν ὅτι τὸ τάδε κτῆμα θέλομεν νὰ τὸ ἀγοράσωμεν, ἀλλ’ ὅμως δὲν θέλομεν νὰ τὸ ἀγοράσωμεν ὅλοι μαζί, ἀλλὰ προτιμῶμεν νὰ χάσωμεν ἓν καὶ δύο χρόνια διὰ νὰ γίνουν οἱ κλῆροι, αἱ καταμετρήσεις κλπ. καὶ νὰ τὸ ἀγοράσωμεν ἀπ’ εὐθείας, τοὺς ἐμποδίζωμεν;

§221Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Αὐτὸ θέλω, νὰ κατορθώσωμεν νὰ φωτισθῇ ὁ κόσμος.

§222Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὴ νομίζετε ὅτι ἔρχομαι μὲ τὸ μέρος σας.

§223Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐὰν ὁ κ. βουλευτὴς ἐπρόσεχεν εἰς τὴν σχετικὴν διάταξιν τοῦ νομοσχεδίου, θὰ ἔβλεπεν ὅτι ὁ ὑπ’ ἀριθμὸν 352 νόμος τῆς 31 Αὐγούστου 1914, ὁ νόμος ὁ ὁποῖος ρυθμίζει τὸ ὅτι δύναται τὸ Κράτος ν’ ἀγοράσῃ κτήματα καὶ νὰ κάμνῃ ἀπ’ εὐθείας τὰς μικρὰς ἰδιοκτησίας, θὰ ἔβλεπε, λέγω, ὅτι ὁ νόμος οὗτος καθορίζει τὰ πράγματα. Δηλαδὴ θέλετε νὰ σᾶς μοιράσωμεν τὰ κτήματα ἀπ’ εὐθείας; Δὲν ἔχομεν ὅμως γεωμέτρας πολλοὺς καὶ θὰ περιμένετε ἓν ἔτος. Ἂν θέλετε νὰ κάμετε Συνεταιρισμούς, θὰ γίνῃ ἡ διανομὴ γρηγορώτερα. Ἀλλὰ τί νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. συνάδελφον, ἀφοῦ δὲν τὸ ἀνέγνωσε;

§224Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀφοῦ εἶναι ὁ νόμος οὕτω διατετυπωμένος, ἐπιτρέπει καὶ αὐτὸ ποῦ θέλετε, διότι ἐὰν δὲν ἐθέσαμεν τὴν διάταξιν οὕτω, ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀποβλέψωμεν εἰς ταχεῖαν λύσιν τοῦ ζητήματος. Θὰ ἠθέλομεν 40 χρόνια διὰ νὰ μοιράσωμεν τὰ κτήματα εἰς τόσους ἀνθρώπους. Δὲν τοὺς ὑποχρεώνει κανεὶς νὰ κάμουν Συνεταιρισμούς, νὰ εἶσθε ὅμως βέβαιος ὅτι θὰ προτιμήσουν τοὺς Συνεταιρισμούς, παρὰ νὰ ἀναμείνουν 10 χρόνια διὰ νὰ γίνῃ τὸ σχεδιάγραμμα. Ἄλλως τε ἡμεῖς τοὺς δίδομεν τὸ δικαίωμα νὰ τὸ κάμουν μὲ μηχανικοὺς ἰδικούς των.

§225Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄλλως τε δὲν ὑπάρχει οὐδεὶς κίνδυνος αὐτοῦ, ἐὰν παρατηρήσητε τὴν ἑπομένην διάταξιν τοῦ σχετικοῦ ἄρθρου, διότι θὰ εἶναι ὁμοία μὲ τὴν ἀλληλεγγύην ἐκείνην.

§226Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ἔχοντες ἀγροτικὸν πληθυσμόν, ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει διαβάσει τὰ βιβλία, τὰ ὁποῖα ἐδιάβασεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας καὶ ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐννοήσῃ τὸ ζήτημα τῆς κληρονομίας ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν κληρονόμων, προκειμένου τώρα ἡ Ἐπιτροπὴ νὰ μεταβῇ εἰς Τρίκκαλα καὶ νὰ ἐκτελέσῃ μίαν διαφώτισιν τοῦ λαοῦ, νομίζω ὅτι θὰ ἠδύνατο νὰ διαφωτισθῇ καὶ ὁ λαὸς τῆς Λαρίσσης, διότι ὑπάρχουσι δημοκόποι, οἱ ὁποῖοι θὰ θελήσωσι νὰ δημοκοπήσωσιν ἐν Λαρίσσῃ ἐναντίον τοῦ νομοσχεδίου. Θὰ πηγαίνουν καὶ θὰ λέγουν εἰς τοὺς ἀγρότας: «Τὸ πρῶτο σας παιδὶ θὰ πάρῃ τὴν περιουσίαν καὶ τὰ ἄλλα σας παιδιὰ δὲν θὰ πάρουν τίποτε». Στηρίζεται καὶ τὸ νομοσχέδιον εἰς τοιαύτην βάσιν, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας λέγει εἰς τὸ νομοσχέδιον ὅτι ἡ ἀναχώρησις πολλῶν ἀγροτῶν εἰς τὴν Ἀμερικὴν ὀφείλεται εἰς τὴν κακὴν διάταξιν τῆς ἰδιοκτησίας.

§227Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἁπλούστατον. Πρέπει νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι δὲν θὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος, ἐὰν οἱ κάτοικοι δὲν τὸ θελήσουν. Θὰ ἀντιληφθῶμεν ποῦ προσκρούει ὁ νόμος ἀργότερον καὶ θὰ φέρωμεν τροποποιήσεις.

§228Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Διατί δὲν τὸν τροποποιεῖτε τώρα, ἀφοῦ ἔχετε καιρόν;

§229Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀρκεταὶ εἶναι αἱ δυσκολίαι ἐκ μέρους τῶν ἀντιπροσωπευόντων τοὺς κολλήγους, ὥστε νὰ μὴ προστεθῶσι καὶ αἱ δυσκολίαι τῶν ἰδιοκτητῶν, ὅπως εἶσθε σεῖς.

§230Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ ὁμιλήσω ὡς ἰδιοκτήτης, σᾶς δίδω τὸν λόγον τῆς τιμῆς μου καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ ὅρκου μου ὡς βουλευτοῦ, ὅτι μεγαλείτερον συμφέρον δὲν ὑπάρχει διὰ τοὺς ἰδιοκτήτας. Ὑποστηρίζω ὅμως τὸ συμφέρον τῶν γεωργῶν.

§231Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ πᾶτε ἔξω νὰ τοὺς φωτίσητε.

§232Ι. ΓΚΕΚΑΣ. Λοιπόν, κύριοι, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ποῦ πρόκειται νὰ μεταβῇ πρώτην φορὰν μία Ἐπιτροπὴ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ὀρθὸν εἶναι νὰ ἐπεκτείνῃ τὰς ἐργασίας της. Πιθανὸν ὁ συνάδελφος κ. Ζαρλῆς νὰ ἔχῃ ἀντίθετον γνώμην· ἂς τὴν διατυπώσῃ καὶ μεθαύριον, ὅταν θὰ πάῃ νὰ συζητήσῃ μὲ τοὺς χωρικούς, θὰ μὲ πιστεύσῃ. Αὐτὴν τὴν ἰδέαν ἔχω. Ἐὰν δὲν τὴν ἀποδέχεται ἡ Κυβέρνησις, βεβαίως δὲν θὰ εἶμαι ἐγὼ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιμένω ἀσκόπως καὶ ἀκάρπως.

§233ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Ζαρλῆς ἔχει τὸν λόγον.

§234Ν. ΖΑΡΛΗΣ. Κύριοι βουλευταί, οἱ γεωργικοὶ Συνεταιρισμοὶ Λαρίσσης ἦλθον πρὸς ἐμὲ καὶ μοὶ εἶπον — καὶ μάλιστα ὁ Πρόεδρος τοῦ Γεωργικοῦ Συλλόγου Γκερλί, ὁ ὁποῖος ἐκπροσωπεῖ ὅλον τὸν γεωργικὸν πληθυσμὸν Λαρίσσης — μοὶ εἶπον, λέγω, ὅτι εὑρίσκουσιν ὠφέλιμον τὸ νομοσχέδιον καὶ μοὶ ἐζήτησαν ὅπως, πρὸ τοῦ ὡρισμένου χρονικοῦ διαστήματος, νὰ τοῖς ἐπιτραπῇ νὰ ἀγοράζωσιν ἀπ’ εὐθείας τὰ κτήματα. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ τεθῇ παρομοία διάταξις ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι οἱ γεωργοὶ τοῦ Νομοῦ Λαρίσσης εἶναι κατευχαριστημένοι ἐκ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ.

§235ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Χρυσοστάλης ἔχει τὸν λόγον.

§236Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Ἡ βόρειος Εὔβοια, ἡ ὡραία καὶ δροσόλουστος καὶ πάγκαλος βόρειος Εὔβοια, εἶναι ἀληθῶς ὅλη σχεδὸν ἕνα μεγάλο τσιφλίκι, ὁ δὲ λαὸς τοῦ τμήματος αὐτοῦ τῆς Εὐβοίας ἀναμένει μετὰ παλμῶν καρδίας τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Ἠκούσθησαν τόσα περὶ ἀναβολῆς καὶ τροποποιήσεως τοῦ νομοσχεδίου πράγματα ἀπόψε, τὰ ὁποῖα, μὰ τὴν ἀλήθειαν, δὲν τὰ ἀνέμενον. Μετὰ τὰ χειροκροτήματα, μὲ τὰ ὁποῖα ὑπεδέχθημεν τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου εἰς τὴν Βουλήν, ἀνέμενέ τις τὴν διὰ βοῆς ἐπιψήφισίν του. Ἀνέφερεν ὁ κ. Μπούσδρας, ὅτι ἀπὸ τοῦ μακαρίτου Πρωθυπουργοῦ Δηλιγιάννη εἰσήχθη τὸ νομοσχέδιον εἰς τὴν Βουλὴν καὶ δὲν κατέστη δυνατὸν νὰ ψηφισθῇ, ἀργότερον δὲ εἶπεν ὅτι: 400 ἀπεσταλμένοι ἦλθον ἐκ Θεσσαλίας καὶ ἐζήτησαν τὴν ἐπιψήφισίν του, ἀλλὰ καὶ πάλιν ἐστάθη ἀδύνατον νὰ ψηφισθῇ. Ἔπρεπεν ἀληθῶς καὶ ἐδῶ νὰ εὑρεθῇ καὶ νὰ θαυματουργήσῃ ἡ θέλησις, ἡ ἀποδειχθεῖσα γιγαντιαία ἐν παντὶ θέλησις τοῦ κ. Βενιζέλου, ἵνα ψηφισθῇ ἀπόψε ἀπὸ τὴν Βουλὴν καὶ γίνῃ νόμος τοῦ Κράτους τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον (χειροκροτήματα). Κύριοι βουλευταί, μέγα μέρος τῆς Ἑλληνικῆς γῆς στενάζει ὑπὸ τὰς ἁμαρτωλὰς ἐπαύλεις καὶ τοὺς πύργους τῶν ὀργίων τῶν διαφόρων ἐν Ἑλλάδι Μομορανσὺ Ἑλλήνων τσιφλικιούχων, πέριξ τῶν ὁποίων πύργων εἰσὶν οἰκοδομημέναι πενιχραὶ βεργόπλεκτοι καλύβαι μὲ ἐνοίκους τοὺς ἀτυχεῖς ἀγρότας, εἵλωτας τῆς σαρκὸς καὶ τοὺς πνεύματος, οἱ ὁποῖοι νυχθημερὸν ἐργάζονται ὡς κτήνη, καὶ τῶν ὁποίων ὁ ἱδρὼς κρουνηδὸν ποτίζει τὴν ἀφιλόξενον καὶ ἀχάριστον δι’ αὐτοὺς γῆν τοῦ αὐθέντου, ἡ ὁποία γῆ μόλις ἀποδίδει εἰς αὐτοὺς τοὺς δυστυχεῖς ἕνα μαῦρο κομμάτι κριθῆς ἢ μπομπότας, ἐνῷ εἰς τοὺς αὐθέντας ἀποδίδει ἑκατομμύρια, διὰ τῶν ὁποίων ἀτίμων ἑκατομμυρίων οἱ τσιφλικοῦχοι ζῶσι καὶ ἀπολαμβάνουσι τῶν ἐγκοσμίων, μέσῳ Ἀσιατικῆς χλιδῆς καὶ Εὐρωπαϊκῆς ἐκφυλίσεως· δηλονότι τρεφόμενοι ὡς χοῖροι καὶ ἡδονευόμενοι ὡς πίθηκοι! (Χειροκροτήματα). Ἔ! κύριοι. Αὐτὴ ἡ ἀνελεύθερος ζωὴ τῶν ἀτυχῶν ἀγροτῶν δὲν δύναται ἐπὶ τέλους νὰ ἐξακολουθήσῃ πλέον· πρέπει οἱ ἐλεύθεροι τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος ὁπλῖται, οἵτινες μετ’ ὀλίγον θὰ στρατευθῶσι, νὰ ὦσιν οὗτοι οἱ ἴδιοι πρότερον ἀπαξάπαντες ἐλεύθεροι ἀπὸ τοὺς ἐδῶ ἀφεντάδες τσιφλικάδες, ἵνα οὗτοι, οἱ ἐλεύθεροι ὁπλῖται Ἕλληνες, μὲ περισσοτέραν ὄρεξιν πολεμήσουν καὶ ἐλευθερώσουν καὶ τοὺς ὑπολοίπους σκλάβους Ἕλληνας ἀπὸ τοὺς ἀρκουδιαρέους, τοὺς προαιωνίους καὶ μελλοντοαιωνίους ἐχθρούς μας Βουλγάρους. Σᾶς ἀναφέρω ἓν ἐπεισόδιον, συμβὰν εἰς τὸν ἔνδοξον πόλεμον τοῦ 1912–13, μεταξὺ Εὐβοέων, ὁπλίτου καὶ ἀξιωματικοῦ, ἀμφοτέρων, λέγω, Εὐβοέων — γνωρίζετε δὲ πάντες, ὡς ὁ Ἑλληνισμὸς γνωρίζει ὁλόκληρος, ὅτι ἡ Εὔβοια εἰς τοὺς δύο μας ἐνδόξους πολέμους ἔδωκε τοὺς καλλιτέρους μαχητάς, ἀπὸ τοῦ Βελισσαρίου, τοῦ ἀθανάτου, τοῦ θρυλλικοῦ Μαύρου Καβαλλάρη, τοῦ Παπασταματίου καὶ τοῦ ἀφθάστου ἥρωος Χριστοδούλου τῆς σήμερον, μέχρι τοῦ τελευταίου Εὐβοέως ὁπλίτου, πάντας μετὰ θαυμαστῆς ἀνδρείας ἐκτελέσαντας τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον.— Ἰδοὺ τὸ ἐπεισόδιον: Ὁ Γιάννης ὁ Εὐβοεὺς ὁ τσιφλικοκρατούμενος, ὁ ὁποῖος εἶχε λοχαγὸν Εὐβοέα καὶ αὐτόν, τὸν ἔφεδρον λοχαγὸν Δάραν, εἶχε πολεμήσει εἰς τὴν Ἤπειρον καὶ κατόπιν εἰς τὸν Ἑλληνοβουλγαρικὸν πόλεμον καὶ ὅταν εὑρισκόμεθα εἰς τὸ στάδιον τῆς ἀνακωχῆς καὶ ἐγίνοντο αἱ διαπραγματεύσεις εἰς τὸ Βουκουρέστιον, εὑρίσκετο δὲ ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς εἰς τὰ σπλάγχνα τῆς Βουλγαρίας καὶ εἶχε πατήσει ὁ Ἑλληνικὸς ποῦς εἰς τὸ κεφάλι τὸ Βουλγαρικὸ φεῖδι, λέγει ὁ Δάρας: «Κυρμένε Γιάννη, πήγαινε καὶ ἀπόψε διπλοσκοπὸς καὶ φύλαξε μὴν κατεβοῦνε οἱ ἀρκουδιαρέοι καὶ μᾶς πάρουνε τὴν Θεσσαλονίκη». Ἀπαντᾷ ὁ Γιάννης ὁ εὔζωνος, ὁ κολλῆγος τοῦ τσιφλικᾶ Τομπάζη ἢ Ἀβέρωφ: «Δὲν πᾶνε νὰ πάρουνε, κύριε λοχαγέ, καὶ τὴν Χαλκίδα καὶ τὴν Ἀθήνα, ἐμένα τί θὰ μοῦ πάρουνε· καὶ ἡ καλύβα ποῦ ἔχω στὸ χωριό μου καὶ ποῦ μένω, εἶναι καὶ αὐτὴ ξένη, διότι εἶναι τοῦ Τομπάζη». Αὐτὸς ὁ ἀτυχὴς δὲν εἶχε στὸ χωριό του οὔτε ἕνα μέτρο γῆς γιὰ νὰ τὸν θάψουνε.

§237Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὰ ἔλεγεν, ἀλλ’ ἄλλα ἔπραττε.

§238Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Φαντασθῆτε ὅμως, κύριε Πρόεδρε, πόσον ἐνθουσιωδέστερον θὰ ἐπολέμει ὁ ἔνδοξος τσολιᾶς, ἂν εἶχεν ἀφήσει ὄπισθέν του καὶ γῆν ἰδικήν του.

§239Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὰ τὰ ἔλεγεν, ἄλλα ὅμως ἔπραττε· δὲν ἦτο αὐτὸ τὸ αἴσθημά του, διότι ἐθυσιάζετο προθύμως.

§240Δ. ΧΡΥΣΟΣΤΑΛΗΣ. Ὁ ἐπίλογος· ἂς εἶναι, τέλος, εὐλογημένον τὸ ὄνομα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Γεωργίας καὶ θὰ εἶναι τοιοῦτον εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα, διότι εἰσηγήθη τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, ἂς εἶναι δὲ βέβαιος, ὅτι ὅταν τοῦτο γίνῃ νόμος τοῦ Κράτους καὶ δώσῃ εἰς τὸν ἀγροτικὸν κόσμον τῆς Ἑλλάδος τοὺς γλυκεῖς καρπούς του, ἂς εἶναι, λέγω, βέβαιος ὁ κ. Ὑπουργός, ὅτι τότε θὰ προσαρτήσῃ τὸ λαμπρότερον ἄστρον εἰς τὸν ἐκτάκτως λαμπερὸν ἤδη ἀστερισμὸν τῶν Φιλελευθέρων, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ 1911 φωτίζει τὸ πολιτικὸν τῆς Ἑλλάδος στερέωμα (χειροκροτήματα).

§241ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Καραϊσκάκης ἔχει τὸν λόγον.

§242Γ. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Προτοῦ κάμω μίαν δήλωσιν, θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως εὐαρεστηθῇ καὶ μοὶ ἐπαναλάβῃ ὀλίγον σαφέστερον τὴν δήλωσιν, ἣν ἔκαμεν ὅσον ἀφορᾷ τὸν Νομὸν Τρικκάλων, διότι ὡς ἐκ τοῦ θορύβου καὶ τῆς ἀποστάσεως δὲν ἀντελήφθην καλῶς.

§243Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εἶπον ὅτι δὲν θὰ ἰσχύσῃ ὅσον ἀφορᾷ τὸν Νομὸν Τρικκάλων τὸ νομοσχέδιον, ὅτι θὰ στείλωμεν μίαν Ἐπιτροπὴν νὰ ἐξετάσωμεν ἐν τῷ μεταξὺ ἐπὶ τόπου τὰ πράγματα καὶ ἀναλόγως πρὸς τὰ πορίσματα αὐτῆς ἢ διὰ Β. Διατάγματος θὰ ἐφαρμόσωμεν τὸν νόμον αὐτὸν εἰς τὰ Τρίκκαλα ἢ θὰ φέρωμεν ἄλλο νομοσχέδιον.

§244Γ. ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ. Κύριοι βουλευταί, ἀνέκαθεν τολμῶ νὰ εἴπω, ὅτι μὲ διακρίνει κάποιο προτέρημα ἐν τῷ μέχρι τοῦδε πολιτικῷ μου βίῳ, τὸ θάρρος τῆς γνώμης. Καὶ εἰς δύο μου ἀγορεύσεις κατὰ τὰς μεταμεσονυκτίους ὥρας ἓν καὶ μόνον ἐπεδίωξα, ὅπως, εἰ δυνατόν, ἀναβληθῇ ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπὶ τοῦ παρόντος. Ἐπειδὴ ἐπεκτείνεται τὸ νομοσχέδιον καὶ εἰς ἕτερα τμήματα τῆς Χώρας καὶ συνεπῶς δὲν δύναταί τις νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν γενικὴν ἀναβολὴν καὶ νὰ ἐπιμείνῃ ἐπ’ αὐτῆς, ἐπιτευχθείσης δὲ καὶ τῆς προσωρινῆς ἀναβολῆς διὰ τὸν Νομὸν Τρικκάλων, εἰς τὸν ὁποῖον ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νομοσχεδίου ὡς ἔχει θὰ προσέκρουε πρὸ ἀνυπερβλήτων δυσχερειῶν, ποιοῦμαι τὴν δήλωσιν ὅτι τάσσομαι πλήρως μὲ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, πεποιθὼς ἐπὶ τὰς ἀρχὰς τὰς φιλελευθέρους καὶ τὰς ἐκπολιτιστικὰς καὶ εἰς τὰς μέχρι τοῦδε πολυτιμοτάτας ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας προσέφερεν αὐτὸς καὶ αἱ ὑπ’ αὐτὸν ἑκάστοτε Κυβερνήσεις καὶ τὸ ὑπ’ αὐτὸν Κόμμα εἰς τοὺς Θεσσαλικοὺς πληθυσμοὺς καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν θὰ βραδύνῃ ἡ μεταρρύθμισις τοῦ σχετικοῦ Διατάγματος, τοῦ ἀφορῶντος τὸν Νομὸν Τρικκάλων καὶ κατόπιν τῆς ἐπιτοπίου μελέτης τῆς Ἐπιτροπῆς θὰ ἀποδώσῃ ἐλευθερίαν καὶ εἰς τοὺς πληθυσμοὺς τοῦ διαμερίσματος τούτου τῆς Θεσσαλίας.

§245ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Βαλαλᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§246Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. Κύριοι βουλευταί, προχθές, ὅτε συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον «περὶ ἐκτάκτων κερδῶν», ὁ συνάδελφός μας κ. Ἀναστασιάδης εἶπεν ὅτι οἱ ἔμποροι πολὺ εὐχαρίστως θὰ πληρώνουν τοὺς φόρους, διότι ἀπέναντι τῶν φόρων, τοὺς ὁποίους θὰ πληρώνουν, τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων τοὺς δίδει μεγαλείτερα κέρδη, ἐννοῶν τὴν αὔξησιν τῶν Ἑλληνικῶν χωρῶν καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς αὔξησιν τῶν κερδῶν. Ἐγὼ θὰ ἔλεγον, ὅτι ἂν ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦτο μεγαλειτέρα διὰ τῆς Μακεδονίας, θὰ ἤργει ἀκόμη περισσότερον νὰ λυθῇ τὸ ζήτημα τὸ ἀγροτικόν. Τὸ ζήτημα τοῦτο λύεται διὰ τῆς ἐπαναστάσεως καὶ διότι ἡ Ἐπανάστασις εὗρε τὴν Μακεδονίαν διὰ νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ σύστημα αὐτῆς.

§247Α. ΘΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἐλύετο, διότι εἶχε φθάσει τὸ μαχαῖρι στὸ κόκκαλο.

§248Ι. ΒΑΛΑΛΑΣ. Θὰ ἀργοῦσε, καὶ οὕτω θὰ ἐμένατε, ὅπως καὶ πρίν, εἰς τὴν αὐτὴν κατάστασιν.

§249Α. ΘΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τὴν Μακεδονίαν τὴν ἠλευθέρωσε καὶ ἡ Θεσσαλία, τῆς ὁποίας ὁ στρατὸς ἀπεκλήθη «σιδηρᾶ μεραρχία».

§250ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ι. Γκρίζας ἔχει τὸν λόγον.

§251Ι. ΓΚΡΙΖΑΣ. Δὲν ἔχω παρὰ νὰ συγχαρῶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἰδιαιτέρως τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας, διὰ τὴν ὑποβολὴν ἑνὸς νομοσχεδίου σωτηρίου διὰ τὴν ἀποκατάστασιν χιλιάδων ἀτόμων καὶ διὰ τὸ συμφέρον τοῦ Κράτους. Ἤθελον ὅμως τὴν ἑξῆς πληροφορίαν: Εἶναι ἓν κτῆμα ἀδιανέμητον, τὸ ὁποῖον πρόκειται νὰ διανεμηθῇ. Ποίαν βάσιν θὰ λάβητε ἐκ τοῦ νομοσχεδίου;

§252Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Εἴπομεν ὅτι θὰ μείνουν χίλια στρέμματα εἰς τὸν καθένα.

§253Ι. ΓΚΡΙΖΑΣ. Καὶ μίαν γνώμην ἤθελα νὰ εἴπω. Ἀντὶ τῆς ἀποζημιώσεως δι’ ὁμολογιῶν, νὰ ἐγίνετο ἀπ’ εὐθείας ἡ πληρωμὴ ὑπὸ τῶν καλλιεργητῶν, διότι τότε οἱ μὲν καλοὶ θὰ ἔδιδον μεγαλείτερα ποσὰ καὶ θὰ ἀπηλλάσσετο καὶ τὸ Κράτος ἀπὸ τὸ βάσανον αὐτό...

§254Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Ἐλπίζω ὅτι τὸ νομοσχέδιον μεταξὺ ἄλλων ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἔχῃ, θὰ χρησιμεύσῃ καὶ εἰς τοῦτο, νὰ ἔλθουν ἀπ’ εὐθείας εἰς λογικὴν συνεννόησιν οἱ ἰδιοκτῆται μετὰ τῶν καλλιεργητῶν νὰ τοὺς τὰ πωλήσουν, διὰ νὰ ἀπαλλάξουν καὶ ἡμᾶς ἀπὸ κάμποσες σκοτοῦρες. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον γίνεται δι’ ἐκεῖ, ὅπου δὲν θὰ ἠμπορέσουν νὰ ἔλθουν εἰς συνεννόησιν.

§255Ι. ΓΚΡΙΖΑΣ. Ἂν δὲν μείνωσι σύμφωνοι, τότε βεβαίως θὰ ἔρχεται τὸ Δημόσιον νὰ ἀπαλλοτριώνῃ· οὐχ ἧττον καλὸν εἶναι νὰ λείψουν αἱ ὁμολογίαι, διότι τότε θὰ πληρώνῃ ὁ καλλιεργητὴς καὶ θὰ γίνεται ἰδιοκτήτης ἀμέσως καὶ δὲν θὰ περιμένῃ νὰ γίνῃ μετὰ 30 χρόνια τοιοῦτος, θὰ πάρουν δὲ καὶ οἱ ἰδιοκτῆται τὰ λεπτά των ἀμέσως.

§256Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς τῆς Γεωργίας). Δὲν ἀπαγορεύεται τοῦτο. Ὁ κ. Μαλλιόπουλος μοῦ ἔδειξε συμβόλαιον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπώλησεν ἓν κτῆμα του.

§257ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δ. Μαλλιόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§258Δ. ΜΑΛΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι βουλευταί, εἶμαι ἐκ τῶν πρώτων, ἂν ὄχι ὁ πρῶτος, ὁ ὁποῖος ὕψωσα τὴν σημαίαν ἐν Θεσσαλίᾳ ὑπὲρ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἐπιμόρτων καλλιεργητῶν, καὶ ὁ μόνος ἐκ πάντων τῶν τσιφλικιούχων ἰδιοκτητῶν, ὁ ὁποῖος ἐδήλωσα καὶ διὰ τοῦ Τύπου καὶ δι’ ἐπισήμου δηλώσεώς μου πρὸς τὴν τότε Κυβέρνησιν, ὅτι εἶμαι πρόθυμος καθ’ οἱανδήποτε στιγμὴν κριθῇ ἀναγκαῖον νὰ παραχωρήσω τὰ τσιφλίκια μου εἰς ἑκουσίαν ἀπαλλοτρίωσιν καὶ ἔκτοτε, ἐφόσον μοὶ ἦτο δυνατόν, ὑπεστήριζον καὶ ὑποστηρίζω τὴν γνώμην ὑπὲρ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἐπιμόρτων καλλιεργητῶν. Πρὸς τοῦτο εἶχον καταρτίσει ἰδίαν μελέτην καὶ ἴδιον σύστημα πρὸς ἀποκατάστασιν τῶν χωρικῶν, οὕτως ὥστε καὶ τὸ Δημόσιον νὰ μὴ ἀναλάβῃ μεγάλας ὑποχρεώσεις ἀπέναντι τῶν ἰδιοκτητῶν καὶ οἱ χωρικοὶ ἀνέτως καὶ χωρὶς στενοχωρίας, ἐν διαστήματι δεκαετίας, νὰ καταστῶσιν ἰδιοκτῆται. Τὸ σύστημά μου τοῦτο ἐν δοθείσῃ εὐκαιρίᾳ κατὰ τὸ 1912 ἐξέθηκα ἐν περιλήψει εἰς τὸν τότε καὶ νῦν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως κ. Βενιζέλον, ὁ ὁποῖος εὗρε τοῦτο λυσιτελὲς πρὸς τὸν σκοπὸν καὶ ἐπεφυλάχθη νὰ μελετήσῃ τοῦτο καὶ τὸ εἰσάγῃ εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ αἱ ἐθνικαὶ μέχρι σήμερον περιπέτειαι δὲν μᾶς ἐπέτρεψαν τοῦτο. Ἤδη ὑπεβλήθη τὸ ὑπὸ συζήτησιν καὶ ψήφισιν σχετικὸν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἐν πολλοῖς μὲν εὑρίσκω καταλῆγον εἰς τὸν σκοπόν, ἀλλ’ εἰς πολλὰς διατάξεις εὑρίσκω ὅτι παρεμβάλλονται δυσχέρειαι κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν καὶ ὅτι ἦτο δυνατὸν ἐμβριθέστερον νὰ μελετηθῇ τὸ σοβαρὸν τοῦτο ζήτημα. Ὡς ἐκ τῆς ἐξ Ἀθηνῶν ἀπουσίας μου δὲν παρευρέθην ἀπ’ ἀρχῆς τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου καὶ τὸ πρῶτον παρίσταμαι εἰς τὴν συζήτησιν· ἐν τούτοις ἐπεθύμουν νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῆς διατάξεως, καθ’ ἣν δίδεται ἀναδρομικὴ ἰσχὺς εἰς τὸν νόμον, ὥστε πᾶσαι αἱ πράξεις ἀγοραπωλησίας τσιφλικίων ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς τοῦ νομοσχεδίου νὰ θεωρῶνται ἄκυροι. Ἡ διάταξις αὕτη, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι θίγει καὶ ἐμὲ προσωπικῶς καὶ εὐθὺς ἀμέσως θὰ σᾶς ἐκθέσω πῶς θίγει καὶ ἐμὲ προσωπικῶς. Οὐδέποτε ἤθελον φαντασθῆ ὅτι θὰ διενοεῖτο τις νὰ διατυπώσῃ καὶ συμπεριλάβῃ τοιαύτην διάταξιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ, τὴν ὁποίαν εὑρίσκω οὐ μόνον ἄδικον καὶ ἐναντίαν τοῦ ἀνθρωπίνου δικαίου, ἀλλὰ καὶ ἀντικειμένην εἰς τὸν σκοπὸν αὐτοῦ τούτου τοῦ νόμου, καθόσον ὁ σκοπὸς τοῦ νόμου τούτου εἶναι ἡ ἀπαλλοτρίωσις τῶν τσιφλικίων καὶ ἡ ἀποκατάστασις τῶν γεωργῶν εἰς ἰδιοκτήτας καὶ πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ τούτου τὸ Δημόσιον ἀναλαμβάνει μεγίστας ὑποχρεώσεις καὶ βάρη ἀπέναντι τῶν ἰδιοκτητῶν καὶ εὐθύνας ἀπέναντι τῶν γεωργῶν. Πρὸς κατανόησιν τοῦ ζητήματος εἶναι ἀνάγκη νὰ γνωρίσωμεν τὴν σημερινὴν κατάστασιν τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ τουλάχιστον γεωργῶν. Λόγῳ τῆς καταπληκτικῆς ὑπερτιμήσεως πάντων τῶν γεωργικῶν προϊόντων καὶ ἰδίως τῶν καπνῶν, τὰ ὁποῖα ἔφθασαν εἰς τὴν μυθώδη τιμὴν τῶν 10, 12 καὶ 15 δραχμῶν κατ’ ὀκᾶν, οἱ γεωργοὶ σήμερον εἰσέπραξαν ὀγκώδη χρηματικὰ ποσὰ καὶ γεωργοί, οἵτινες οὐδέποτε καθ’ ὅλον τὸ ἔτος ἠδυνήθησαν ἐξ ὅλης τῆς ἐργασίας των νὰ εἰσπράξουν πλέον τῶν 2–3 χιλιάδων δραχμῶν, σήμερον οὗτοι εἰσέπραξαν 15 καὶ 20 χιλιάδας δραχμῶν ἐκ τῶν γεωργικῶν προϊόντων των καὶ εἶναι εἰς θέσιν σήμερον οἱ γεωργοί, ἀπ’ εὐθείας ἐρχόμενοι εἰς διαπραγματεύσεις μετὰ τοῦ ἰδιοκτήτου, νὰ ἐξαγοράσωσι τὸ κτῆμα καὶ νὰ τὸ πληρώσωσιν ἀκόπως καὶ οὕτω οὐ μόνον ἐκπληροῦται ὁ σκοπὸς τοῦ νόμου, ἀλλ’ ἀπαλλάσσεται καὶ τὸ Δημόσιον ἀπὸ τὰς τόσας ὑποχρεώσεις καὶ εὐθύνας, τὰς ὁποίας ἀναλαμβάνει. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι δέον νὰ ἐνισχύσωμεν εἰς τοῦτο τοὺς χωρικούς, οἵτινες, ἐὰν δὲν ἐπωφεληθῶσι τῆς ἐκτάκτου αὐτῆς περιστάσεως τῆς εὐπορίας των, μετ’ ὀλίγον, ὅτε θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸ πρώην καθεστὼς καὶ θὰ κατέλθουν τὰ προϊόντα εἰς τὰς πρὸ τοῦ πολέμου τιμάς, ἤτοι 30 λ. ὁ σῖτος καὶ 2–3 δρ. τὰ καπνὰ κατ’ ὀκᾶν, θὰ περιέλθουν καὶ πάλιν οἱ χωρικοὶ εἰς τὴν ἀνέχειαν, διότι θὰ σπαταλήσωσι τὰ χρήματα, καὶ δὲν θὰ δύνανται νὰ ἐκπληρώσουν τὰς πρὸς τὸ Δημόσιον ὑποχρεώσεις των καὶ οὕτω τὸ Δημόσιον θὰ ὑπόκειται εἰς ὅλας τὰς ὑποχρεώσεις καὶ τὰς εὐθύνας. Φρονῶ δὲ ὅτι πρέπει νὰ συμπεριληφθῇ ὅλως ἀντίθετος διάταξις, νὰ ἔχωσι δηλαδὴ τὸ δικαίωμα οἱ γεωργοὶ καὶ μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου, νὰ ἔρχωνται εἰς ἀπ’ εὐθείας διαπραγματεύσεις πρὸς ἀγορὰν τῶν τσιφλικίων καὶ οὕτω οἱ ἰδιοκτῆται, ἔχοντες τὸν νόμον ὑπ’ ὄψιν των, θὰ εἶναι πολὺ συγκαταβατικοὶ εἰς τὴν τιμὴν τῶν κτημάτων των, τὰ ὁποῖα οἱ χωρικοὶ θὰ ἀγοράζωσιν ἴσως καὶ εὐθηνότερον τῆς τιμῆς, ἥτις θὰ καθορισθῇ διὰ τοῦ νόμου. Ἐγὼ ἐπώλησα τὸ ἓν τῶν τσιφλικίων μου Χαϊχὰλ ὑπὸ τὰς ἑξῆς συνθήκας: Οἱ χωρικοὶ τῆς Κοινότητος τοῦ γειτονικοῦ χωρίου Φίλιας πρὸ ἑνὸς περίπου ἔτους ἔστειλαν δεκαμελῆ Ἐπιτροπήν, ἥτις ἦλθεν εἰς τὴν ἐνταῦθα οἰκίαν μου καὶ μοῦ ἐζήτησε νὰ πωλήσω εἰς τοὺς ἐν λόγῳ χωρικοὺς τὸ τσιφλίκιόν μου Χαϊχάλ, ἀποτελούμενον ἐξ ὀκτὼ περίπου χιλιάδων στρεμμάτων, καθ’ ὅσον εἶναι τόσον πεπυκνωμέναι αἱ οἰκογένειαί των, ὥστε δὲν τοὺς ἐπαρκοῦν αἱ γαῖαι τοῦ χωρίου Φίλιας — αἵτινες ἀνέρχονται εἰς 6 χιλιάδας στρέμματα καὶ ὄχι πᾶσαι καλλιεργήσιμοι — ἐν τῷ ὁποίῳ κατοικοῦσιν 120–130 οἰκογένειαι, αἵτινες μετὰ 5–10 ἔτη θὰ ἀνέλθωσιν εἰς 200 οἰκογενείας διὰ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν υἱῶν των, καὶ μοῦ προσέφεραν τότε 600,000 δραχμῶν. Δὲν ἠρνήθην νὰ τοὺς τὸ πωλήσω καὶ ἐζήτησα 700,000 δραχμῶν. Εἴχομεν σχεδὸν τότε συμφωνήσει, ἀλλὰ δὲν ἐπραγματοποιήσαμεν τὴν συμφωνίαν, διότι δὲν εἶχον τότε ἀρκετὰ χρήματα διὰ νὰ μοῦ καταθέσουν τὸ ⅓ τοῦ ὅλου τιμήματος καὶ μὲ παρεκάλεσαν νὰ τοὺς ἀναμείνω μέχρι τοῦ Σεπτεμβρίου. Ἐδέχθην καὶ τὴν πρότασίν των ταύτην. Πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν συμφωνηθέντων, τὴν 15 Σεπτεμβρίου μετέβην εἰς Καρδίτσαν καὶ ἐπραγματοποιήσαμεν τὴν συμφωνίαν, συντάξαντες τὸ ὁριστικὸν τῆς ἀγοραπωλησίας συμβόλαιον καὶ οὕτω ἐπώλησα εἰς ὁλόκληρον τὴν Κοινότητα ὅλον τὸ τσιφλίκιόν μου ἀντὶ δραχμῶν 680,000 — ἀλλὰ πράγματι ἀντὶ 646,000, καθόσον ἀπεζημιώθη ὁ ἐνοικιαστὴς τοῦ κτήματός μου μὲ δραχμὰς 34 χιλιάδας, διότι οὗτος ἐνεργῶν αὐτοκαλλιέργειαν εἶχε προβῆ εἰς καλλιέργειαν καὶ ἐκχέρσωσιν μεγάλης ἐκτάσεως, ἐκ τῆς καλλιεργείας δὲ ταύτης θέλουσιν ὠφεληθῆ οἱ ἀγορασταὶ γεωργοὶ — μοῦ ἐμέτρησαν κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ συμβολαίου ποσὸν δραχμῶν 106 χιλιάδων (μετὰ τῶν 34 χιλιάδων τοῦ ἐνοικιαστοῦ) ἤτοι 140 χιλιάδας δραχμῶν, τὸ δὲ ὑπόλοιπον θὰ μοῦ μετρήσωσιν ὡς ἑξῆς: 200 μὲν χιλ. δραχμὰς εἰς τὸ τέλος τοῦ προσεχοῦς Δεκεμβρίου ἀτόκως κατ’ ἐπίμονον ἀπαίτησίν των, τὸ δὲ ὑπόλοιπον τῶν 340 χιλιάδων δραχμῶν θὰ μοῦ πληρώσωσιν εἰς τρεῖς δόσεις, ἤτοι μέχρι τοῦ Μαρτίου τοῦ 1922, μὲ τόκον 7% ἐτησίως· αὐτὸν τὸν τόκον μοῦ ἐζήτησαν νὰ πληρώσουν. Αὐτή, κύριοι, εἶναι ἡ πρᾶξις, τὴν ὁποίαν ἐνήργησα ἐν τῷ πλήρει δικαιώματι ὅπερ εἶχον καὶ ἐκ τῶν κειμένων νόμων καὶ ἐκ τοῦ Συντάγματος, χωρὶς νὰ ἔχω ἐν τῇ διανοίᾳ μου οὔτε ἰδέαν ὅτι ἐπρόκειτο νὰ ὑποβληθῇ νομοσχέδιον ἀναγκαστικῆς ἀπαλλοτριώσεως, οὔτε εἶχον εἰς τὴν διάνοιάν μου ἐνεργῶν τὴν νόμιμον ταύτην πρᾶξιν, τὴν σκέψιν νὰ καταστρατηγήσω τὸν μέλλοντα τοῦτον νόμον, οὔτε ἐκ τοῦ νομοσχεδίου ἠμποδιζόμην νὰ ἐνεργήσω τὴν πρᾶξιν ἣν νομίμως ἐνήργησα, οὔτε ὑπάρχει ἐν τῇ πράξει ταύτῃ καταστρατήγησις ἐκ τῆς δικαιοπραξίας. Φρονῶ ὅτι θὰ ἦτο λυσιτελές, πρὸς ἐνίσχυσιν τοῦ σκοποῦ, ἐὰν ἐδίδετο μία ἀναβολὴ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου ἓξ μηνῶν, ἵνα δοθῇ χρόνος εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας καὶ γεωργοὺς νὰ προέλθωσιν εἰς συμφωνίας πρὸς πώλησιν τῶν τσιφλικίων των. Ἐπώλησα τσιφλίκιον ὁλόκληρον εἰς 95 οἰκογενείας γεωργῶν καλλιεργητῶν.

§259Δ. ΜΠΟΥΣΔΡΑΣ. Εἰς μικροϊδιοκτήτας.

§260Δ. ΜΑΛΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τοὺς κολλήγους δὲν ἐπετρέψατε σεῖς νὰ λάβωσι μέρος, καίτοι τοὺς παρεκάλεσα νὰ μετάσχουν καὶ τοὺς ἐδήλωσα ὅτι ἐκ τῆς ἀναλογίας των τοὺς χαρίζω 20 δραχμὰς ἐκ τῆς κατὰ στρέμμα τιμῆς, ἐπειδὴ τοὺς εἶχον κολλήγους, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν μὲ ὑπήκουσαν, καθόσον σεῖς δὲν τοῖς ἐπετρέψατε νὰ λάβωσι μέρος εἰς τὴν σύμβασιν τῆς ἀγοραπωλησίας, ὑποσχόμενοι εἰς αὐτοὺς ὅτι θὰ τὰ πάρουν μὲ 30 δραχμὰς τὸ στρέμμα καὶ ἀργότερον πιθανὸν θὰ τοὺς τὰ χαρίσῃ τὸ Δημόσιον. Ἐν τούτοις ἐγὼ ἐξεπλήρωσα τὸ καθῆκον μου ὡς ἰδιοκτήτης. Πρὸ 8 μηνῶν ἐκάμαμεν τὴν συμφωνίαν καὶ ἔδωκα τὸν λόγον τῆς τιμῆς μου ὅτι θὰ τὸ πωλήσω καὶ τὸ ἐπώλησα, πραγματοποιήσας τὴν σύμβασιν περὶ τὰ τέλη τοῦ παρελθόντος Σεπτεμβρίου, διότι μὲ παρεκάλεσαν νὰ τοὺς ἀναμείνω διὰ τὴν πρώτην δόσιν μέχρις ὅτου πωλήσουν τὰ καπνά των· καὶ τοὺς ἀνέμεινα ὡς τοῖς ὑπεσχέθην. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρᾶξις, τὴν ὁποίαν ἐνήργησα καὶ ἐν τῇ περιπτώσει ταύτῃ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας καὶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἐπειδὴ βλέπω μετὰ λύπης μου ὅτι δὲν ἐφαρμόζεται ὁ νόμος αὐτὸς εἰς τὸν Νομὸν Τρικκάλων, νὰ τὸν ἐφαρμόσουν καὶ ἐκεῖ, διότι, ὡς εἶναι γνωστόν, εἶμαι ἐκ τῶν πρώτων πολιτευομένων, τοῦ Νομοῦ Τρικκάλων, ὁ ὁποῖος ἀνύψωσα τὴν σημαίαν ὑπὲρ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν ἐπιμόρτων καλλιεργητῶν, καίτοι τσιφλικιοῦχος (διαμαρτυρίαι). Εἶναι γνωστὸν αὐτὸ καὶ μὴ θορυβεῖσθε.

§261Α. ΘΑΝΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ὕβρις αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγετε· εἶναι κόλπα ἐκλογικά, τὰ ὁποῖα ἐκάματε καὶ δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐμφανίζησθε ἀπόψε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς λέγοντες ὅτι σεῖς ὑψώσατε τὴν σημαίαν τὴν γεωργικὴν εἰς τὸν Νομὸν Τρικκάλων.

§262Δ. ΜΑΛΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι, κύριε Θανόπουλε, διότι καθ’ ὃν χρόνον ἐγὼ ἠγωνιζόμην ὑπὲρ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν γεωργῶν, σεῖς ἦσθε μαθητὴς καὶ ἠγωνίζεσθε νὰ ἐπιτύχητε ἀπολυτήριον Γυμνασίου ἀπὸ τὸ γνωστὸν Γυμνάσιον τοῦ Τσοτυλίου (τῆς Τουρκίας τότε), τὸ ὁποῖον δὲν ἠξεύρω ἂν ἐπετύχατε. Λυποῦμαι πολὺ διότι...

§263Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὴ ἐπιτρέπετε διακοπάς, κύριε βουλευτά. Οἱ ἐκλογεῖς σας ἠξεύρουν ποῖος εἶναι ἕκαστος ἐξ ὑμῶν.

§264Δ. ΜΑΛΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Αἰσθανόμενος λοιπὸν τὴν δυσφορίαν, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Βουλὴ κατὰ τοιαύτην ὥραν καὶ μετὰ τόσον μακρὰν συζήτησιν, καταλήγω δηλῶν ὅτι ἐγὼ ἔκτοτε εἶπον καὶ ἤδη ἐπαναλαμβάνω, ὅτι εἶμαι ἐκ τῶν πρώτων οἱ ὁποῖοι ὕψωσαν τὴν σημαίαν ὑπὲρ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν γεωργῶν εἰς μικροὺς ἰδιοκτήτας. Τοῦτο τὸ γνωρίζουσι πάντες οἱ συνάδελφοί μου καὶ τοῦτο ἐδήλωσα καὶ διὰ τοῦ Τύπου καὶ ἐνυπογράφως, ὅτι ἤμην διατεθειμένος νὰ προσφέρω τὰ τσιφλίκια μου εἰς ἑκουσίαν ἀπαλλοτρίωσιν καθ’ οἱανδήποτε στιγμὴν ἤθελε τοῦτο κριθῆ ἀναγκαῖον. Τοῦτο ἐδήλωσα ἐνυπογράφως εἰς τὰς ἐφημερίδας. Δὲν περιωρίσθην δὲ μόνον εἰς τοῦτο, διὰ νὰ μὴ θεωρηθῶ ὡς δημοκοπῶν, ἀλλὰ δι’ αἰτήσεώς μου εἰς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας, πρὸ δεκαετίας, ἐδήλωσα τοῦτο. Καὶ ἀπόδειξις εἶναι ὅτι ἦλθον οἱ χωρικοὶ καὶ μοὶ ἐζήτησαν τὸ ἓν τσιφλίκιόν μου, τὸ ὁποῖον καὶ ἐπώλησα. Καὶ τὸ ἕτερον δὲ τσιφλίκιον, τὸ ὁποῖον ἔχω, θὰ τὸ πωλήσω καὶ τοῦτο ἑκουσίως πρὸς τοὺς χωρικούς, ἂν μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ νόμος τοῦτο.

§265Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχετε κανὲν ἐμπόδιον ἀπὸ τὸν νόμον, κύριε Μαλλιόπουλε, καὶ ἐλευθέρως νὰ τὸ πωλήσητε, σᾶς συγχαίρω δὲ διὰ τοῦτο.

§266Δ. ΜΑΛΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Πρέπει νὰ γνωρίσῃ ἡ Βουλή, ὅτι σήμερον, ἕνεκα τῆς ὑπερτιμήσεως πάντων τῶν προϊόντων ἐν Θεσσαλίᾳ, καὶ ἰδίως τῶν καπνῶν, οἱ χωρικοί, δὲν λέγω ὅτι ὑπερεπλούτισαν, ἀλλὰ εἰσέπραξαν χρήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐφαντάζοντο ποτὲ νὰ ἴδουν, διότι χωρικοὶ οἱ ὁποῖοι εἰσέπραττον ἐκ τῶν προϊόντων των ἄλλοτε 2,000 δραχμάς, σήμερον εἰσέπραξαν 15,000 καὶ 20,000 δραχμάς. Εἶναι λοιπὸν σήμερον εἰς κατάστασιν τοιαύτην οἱ χωρικοί, ὥστε νὰ δύνανται νὰ ἀγοράσουν τὰ τσιφλίκια, ἐρχόμενοι ἀπ’ εὐθείας εἰς ἀμέσους διαπραγματεύσεις πρὸς τοὺς ἰδιοκτήτας καὶ νὰ πληρώσουν εὐθὺς τὴν ὀφειλήν των καὶ τὴν ἀναλογίαν των. Ἔρχεται δὲ εἰς ἐπικουρίαν τὸ νομοσχέδιον. Διότι ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι θέλων νὰ λύσῃ τὸ ἀγροτικὸν ζήτημα, ζητεῖ νὰ εὕρῃ τρόπον, ὥστε νὰ ἐξαναγκάσῃ τοὺς ἰδιοκτήτας νὰ ζητήσωσι λογικὴν τιμὴν εἰς τὴν πώλησιν τῶν κτημάτων των. Εὑρέθη λοιπὸν τὸ μέσον νὰ πωληθοῦν τὰ τσιφλίκια καὶ τὸ μέσον αὐτὸ εἶναι ὁ ὑπὸ ψήφισιν νόμος. Εἶναι εὐχῆς ἔργον τοῦτο καὶ ἐγὼ ἄλλως τε εἶπον εἰς τοὺς τσιφλικιούχους, οἵτινες μοὶ ἔκαμαν τὴν τιμὴν νὰ μὲ συμβουλευθῶσιν, ὅτι πρέπει νὰ τὸ καταλάβουν ὅτι δὲν δύνανται εἰς τὸ μέλλον νὰ ἔχωσι τσιφλίκια. Τὰ παιδιά μας δὲν θὰ ἔχουν τσιφλίκια, πρέπει δὲ οἱ ἰδιοκτῆται νὰ ἔλθουν εἰς διαπραγματεύσεις μὲ τοὺς χωρικοὺς καὶ νὰ τοὺς τὰ πωλήσουν. Ἀσπάζομαι λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ θὰ ψηφίσωμεν τὴν ἑσπέραν ταύτην καὶ ὅπερ ἴσως ἔχει ἀτελείας τινάς. Ἐκφράζω μόνον τὴν λύπην μου, διότι ἕνεκα τῆς μικρολογίας τῶν κ.κ. συναδέλφων μου ἐπῆλθεν ἡ ἀναβολὴ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου τούτου καὶ εἰς τὸν ἰδιαίτερόν μου Νομόν. Συγχαίρω τὴν Κυβέρνησιν διὰ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἀνέλαβε, καὶ ἰδιαιτέρως τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας.

§267ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κ. Ζαβιτζιάνος ἔχει τὸν λόγον.

§268Κ. ΖΑΒΙΤΖΙΑΝΟΣ. Παραιτοῦμαι, κύριε Πρόεδρε.

§269ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. Γερογιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§270Γ. ΓΕΡΟΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔρχομαι ἐπὶ τὸ βῆμα διὰ νὰ εὐχαριστήσω τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἰδιαιτέρως τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Γεωργίας διὰ τὸ νομοσχέδιον (χειροκροτήματα).

§271ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη. Ἄρθρον 1ον (ἀναγινώσκεται).

§272ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν. Δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ 1ον ἄρθρον, ἀναγινώσκονται δὲ καὶ ψηφίζονται καὶ τὰ λοιπὰ ἄρθρα τοῦ νομοσχεδίου εἰς βʹ κατ’ ἄρθρον συζήτησιν).

§273ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ψήφισις τοῦ συνόλου ἀναβάλλεται λόγῳ τῶν τροπολογιῶν.

§274Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, θὰ παρακαλέσω τοὺς Φιλελευθέρους βουλευτὰς νὰ λάβουν τὴν καλωσύνην νὰ ἔλθουν αὔριον εἰς τὴν οἰκίαν μου τὴν 5ην μ.μ.

§275ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, κύριε Πρόεδρε.

§276ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις, ἵνα ἐπαναληφθῇ αὔτη τὴν προσεχῆ Παρασκευὴν καὶ ὥραν 10 π.μ. (Ὥρα 10.30′ μ.μ.).