1917.08.13

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 21Η

ΚΥΡΙΑΚΗ 13 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1917

Προεδρία κ. Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

(Ὥρᾳ 5.5′ μ.μ.).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ν’ ἀναγνωσθῶσι τὰ πρακτικά. (Ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως). Γνωρίζω πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι: — Πολλοὶ κάτοικοι τοῦ χωρίου Κομοστάδιον τῆς ἐπαρχίας Φθιώτιδος παρακαλοῦσιν ὅπως μεριμνήσῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ διανείμῃ εἰς αὐτούς, ὄντας ἀκτήμονας, τσιφλίκιά τινα. —Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Δραχμάνι–Δομοκοῦ ζητοῦσιν ὅπως ληφθῇ μέριμνα καὶ παρεμποδισθῇ ἡ πώλησις τοῦ κτήματος Δραχμάνι. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Παιδείας ὑποβάλλει σχέδιον νόμου «περὶ χορηγήσεως πιστώσεως διὰ τὴν συσταθησομένην ἕδραν ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τοῦ Λονδίνου», παρακαλῶν τὴν Βουλὴν ὅπως κηρυχθῇ κατεπεῖγον. (Κηρύσσεται κατεπεῖγον). — Ὁ βουλευτὴς κ. Μ. Δαζέας ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀπαλλαγῆς ἐνοικιαστῶν φόρου δεκάτης καὶ ἄλλων διαφόρων φόρων καὶ προσόδων χρήσεως 1915 καὶ 1916 κλπ.». —Ὁ βουλευτὴς κ. Χ. Βασιλακάκης ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ προσθήκης διατάξεως εἰς τὸ ἄρθρον 86 τοῦ ὑπ’ ἀρ. 425 νόμου».

Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΩΝ ΑΝΑΦΟΡΩΝ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ

§2ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ν’ ἀναβληθῶσι, κύριε Πρόεδρε.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλονται.

Ἡ Βουλὴ εἰσέρχεται εἰς τὴν

ΗΜΕΡΗΣΙΑΝ ΔΙΑΤΑΞΙΝ

ΤΗΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Ψήφισις συνόλου τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ μεταρρυθμίσεως καὶ συμπληρώσεως διατάξεων ἀφορωσῶν τὴν Στρατιωτικὴν Δικαιοσύνην». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 22 Ἰουνίου 1917 Β. Διατάγματος περὶ χορηγήσεως ἀμνηστείας». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος περὶ ἱδρύσεως Γραφείου Λογοκρισίας ἐν τῷ Ὑπουργείῳ Συγκοινωνίας». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τῆς Διοικήσεως τοῦ Ἐμπορικοῦ Ναυτικοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ διατηρήσεως καὶ κατατάξεως τῶν παρὰ τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως προσωρινῶς διορισμένων οἰκονομικῶν ὑπαλλήλων καὶ ὑπηρετῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀφομοιώσεως πρὸς ἀξιωματικοὺς καὶ ἀνθυπασπιστὰς τοῦ Στρατοῦ, στρατιωτικῶν ὑπαλλήλων». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως τῶν διατάξεων περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν τοῦ Πολ. Ναυτικοῦ». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ὀργανισμοῦ τῆς Κεντρικῆς Ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως καὶ τροποποιήσεως διατάξεών τινων τοῦ νόμου 276, περὶ ἱδρύσεως Ὑπουργείου Συγκοινωνίας». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ δυνάμεως τοῦ κατὰ θάλασσαν στρατοῦ διὰ τὸ ἔτος 1916». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ δυνάμεως τοῦ κατὰ θάλασσαν στρατοῦ διὰ τὸ ἔτος 1917». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τῶν ἐξαναγκασθέντων εἰς παραίτησιν ἀξιωματικῶν τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης καὶ περὶ τῶν διὰ τὴν προσχώρησιν εἰς αὐτὴν παθόντων». (Ἀναγιγνώσκονται καὶ ψηφίζονται τὰ ἄρθρα 1–2).

§4ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 3ον. (Ἀναγιγνώσκει).

§5Ι. ΛΕΚΑΝΙΔΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπ’ αὐτοῦ ἔχω ὑποβάλει μετὰ τῶν κ.κ. Γ. Μυλωνογιάννη καὶ Γ. Μαρκαντωνάκη τὴν ἑξῆς τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἀπεδέχθη κατ’ ἀρχὴν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. (Ἀναγιγνώσκει τὴν τροπολογίαν).

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἀναγιγνώσκονται εἶτα καὶ ψηφίζονται καὶ τὰ λοιπὰ ἄρθρα τοῦ νομοσχεδίου).

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ σύνολον ἀναβάλλεται. — Βʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 29 Ἰουνίου 1917 Β. Διατάγματος «περὶ μεταρρυθμίσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου ΔΞΗʹ τῆς 6 Ὀκτωβρίου 1912 περὶ ἀναστολῆς παραγραφῶν προθεσμιῶν καὶ δικαστικῶν ἐν γένει πράξεων ἐν καιρῷ ἐπιστρατεύσεως». Ἄρθρον 1ον. (Ἀναγιγνώσκεται).

§8Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψει ἡ ὑποβληθεῖσα τροπολογία μου.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. (Ἀναγιγνώσκεται ἡ τροπολογία). Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ρακτιβὰν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἀναγιγνώσκονται εἶτα καὶ ψηφίζονται καὶ τὰ λοιπὰ ἄρθρα τοῦ σχεδίου νόμου).

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ σύνολον ἀναβάλλεται. — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ δικαιολογήσεως ἀπολλυμένων ἐν πολέμῳ χρημάτων ἢ δικαιολογητικῶν δαπανῶν Στρατιωτικῆς Ὑπηρεσίας αἰτίᾳ θανάτου ἢ ἀνωτέρας βίας». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 27 Ἰουνίου 1917 Νομοθετικοῦ Διατάγματος «περὶ ἀναστολῆς τῆς ἰσχύος διατάξεών τινων τοῦ νόμου 484 «περὶ συστάσεως Σώματος Στρατιωτικῆς Δικαιοσύνης». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 20 Μαρτίου 1917 Ν. Διατάγματος περὶ παρατάσεως τῆς προθεσμίας διὰ τὸν διορισμὸν ἄνευ διαγωνισμοῦ τοῦ διευθύνοντος προσωπικοῦ τῶν φυλακῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ 680 νόμου τῆς 24 Ὀκτωβρίου 1915 καὶ ἀναθεωρήσεως τῶν κατὰ τὸν νόμον τοῦτον τεθέντων εἰς διαθεσιμότητα ἀξιωματικῶν καὶ ἀνθυπασπιστῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Αʹ συζήτησις ἐπὶ τῶν ἄρθρων τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἀπαγορεύσεως δικαιοπραξιῶν ἐπὶ ἀκινήτων τῶν Νέων Χωρῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἄρθρον καὶ σύνολον). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τῆς ἰσχύος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 173 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως περὶ παροχῆς ἐπιμισθίου εἰς οἰκονομικοὺς ὑπαλλήλους, εἰς οὓς ἀνατίθεται προσωρινῶς ἐκτὸς τῆς ἐνεργοῦ ὑπηρεσίας αὐτῶν καὶ ἑτέρα δημοσία ὀργανικὴ ὑπηρεσία». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 1380 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ καταργήσεως καὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ νόμου ΒΥΛʹ τῆς 13 Δεκεμβρίου 1896 «περὶ ἐξόδων μεταφορᾶς καὶ ἀποστολῆς δημοσίων πραγμάτων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τῆς ἰσχύος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 2712 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ καθορισμοῦ τοῦ πενταλέπτου ὡς τῆς ἐλαχίστης νομισματικῆς μονάδος εἰς λογαριασμὸν τοῦ Δημοσίου». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τῆς ἰσχύος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 1173 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ παροχῆς ἀποζημιώσεως εἰς Ὑπουργοὺς ἢ Συμβούλους, ἐξερχομένους εἰς περιοδείαν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τῆς ἰσχύος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 2043 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ κυρώσεως τῆς ἀπὸ 30 Μαρτίου 1917 Συμβάσεως μετὰ τῆς Τραπέζης Κρήτης». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τῆς ἰσχύος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 745 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ ἐφαρμογῆς τῶν διατάξεων τοῦ ἄρθρου 86 τοῦ νόμου 425 «περὶ στρατολογίας τοῦ κατὰ γῆν Στρατοῦ» καὶ ἐπὶ τῶν ἐκτάκτων καὶ προσωρινῶν δημοσίων ὑπαλλήλων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ καταργήσεως τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 1375 ἀπὸ 31 Ἰανουαρίου 1917 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως Θεσσαλονίκης». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐφαρμογῆς τῆς προσωρινῆς φορολογίας τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν καὶ διὰ τὴν χρῆσιν 1917 καὶ περὶ παρατάσεως τῶν προθεσμιῶν τῶν δηλώσεων ἀροτριώντων κτηνῶν καὶ μεγάλων ζώων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ δασμολογικῶν μεταβολῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τῆς ἰσχύος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 2690 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ χορηγίας προκαταβολῆς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ τὰς Ἀνωτάτας Διευθύνσεις». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως καθ’ ὅλον τὸ Κράτος τῆς ἰσχύος τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 299 Διατάγματος τῆς Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ συντάξεων καὶ ἀποζημιώσεων τῶν πληρωμάτων καὶ ἀξιωματικῶν τῶν ἐπιτάκτων πλοίων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων αʹ) τῆς Διευθύνσεως τοῦ Δικαστικοῦ, βʹ) τῶν Νομικῶν Συμβούλων καὶ γʹ) τῶν παρὰ ταῖς οἰκονομικαῖς ἐφορίαις δικαστικῶν ἀντιπροσώπων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου ΓΥΠΗʹ (3488) «περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ Β. Ναυστάθμου». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκτιμήσεως τῆς ἱκανότητος καὶ τοῦ στρατιωτικοῦ χαρακτῆρος τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν τοῦ Π. Ναυτικοῦ καὶ περὶ προβιβασμοῦ αὐτῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ αὐξήσεως τῆς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν κεχορηγημένης προκαταβολῆς». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου ΓΝΖʹ τοῦ ἔτους 1911 «περὶ ὀργανισμοῦ τῆς Κεντρικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐπεκτάσεως διαγωνισμοῦ πρὸς πλήρωσιν θέσεων μονίμων ἀνθυπολοχαγῶν Μεταγωγικοῦ καὶ μεταξὺ τῶν ἐφέδρων κλάσεων 1913α καὶ 1913β». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 11 Ἰουλίου 1917 Β. Διατάγματος «περὶ ναυτικῶν μέτρων κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ παρόντος πολέμου καὶ περὶ προσθήκης συναφῶν διατάξεων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 10 Ἰουλίου 1917 Β. Διατάγματος «περὶ προσθέτου μισθοῦ τῶν ἀξιωματικῶν κλπ. τοῦ Πολ. Ναυτικοῦ καὶ περὶ προσθήκης συναφῶν διατάξεων». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν). — Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 8 Ἰουλίου 1917 Β. Διατάγματος, δι’ οὗ ἐκυρώθη τὸ ἀπὸ 24 Ὀκτωβρίου 1916 (ὑπ’ ἀριθ. 287) Διάταγμα τῆς ἐν Θεσσαλονίκῃ Προσωρινῆς Κυβερνήσεως «περὶ καταθέσεως εἰς τὸ Κεντρικὸν Ταμεῖον τοῦ Δημοσίου τῶν χάριν τοῦ Ἐθνικοῦ Ἀγῶνος ἀποστελλομένων χρηματικῶν ποσῶν». (Ψηφίζεται κατ’ ἀρχήν).

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἐπὶ τῆς εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον ἀπαντήσεως συζήτησιν. Ὁ κ. Κ. Μελᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§12Κ. ΜΕΛΑΣ. Ἐπεθύμουν, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀπευθύνω παράκλησιν πρὸς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, προκειμένου νὰ λάβῃ τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, νὰ μὴ φεισθῇ κατὰ τὴν ἀγόρευσίν του ὀνομάτων, προκειμένου νὰ προβῇ εἰς ἀποκαλύψεις. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἀνέφερε χθές, ὅτι ἀντιπρόσωπος τοῦ Βασιλέως, μεταβὰς εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ἐν συζητήσει μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐξήνεγκε τὸν τρομακτικὸν ἀφορισμὸν κατὰ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ὅτι δὲν μᾶς χρειάζεται. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐξ ὑπερβολικῆς λεπτότητος, δὲν ἀνέφερε τὸ ὄνομα τοῦ ἀντιπροσώπου τοῦ ἐκπτώτου Βασιλέως καὶ νομίζω ὅτι τὸ κενὸν αὐτὸ πρέπει νὰ συμπληρωθῇ, διότι πολλοὶ διηρωτῶντο ποῖος ἦτο αὐτὸς ὁ ἀντιπρόσωπος. Τὸ κενὸν αὐτὸ θὰ τὸ συμπληρώσω ἐγώ, δηλῶν εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ὁ ἀντιπρόσωπος αὐτὸς ἦτο ὁ ὑπαρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου, ὁ ἀντισυνταγματάρχης τοῦ μηχανικοῦ Ἰωάννης Μεταξᾶς, περὶ τοῦ ὁποίου ἐπίσης λόγον ἔκαμεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, προκειμένου ἡ Βουλὴ νὰ σχηματίσῃ γνώμην καὶ νὰ ἐπιρρίψῃ ἑνὶ ἑκάστῳ τὰς εὐθύνας αἵτινες τὸν βαρύνουν καὶ προκειμένου νὰ συγκροτηθῇ Εἰδικὸν Δικαστήριον, νὰ ἐκτεθῶσι σαφῶς τὰ πράγματα, ὥστε νὰ γνωρίζῃ ἡ Βουλὴ τὰς εὐθύνας ἑκάστου.

§13Ι. ΛΕΚΑΝΙΔΗΣ. Καὶ ἐγὼ παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως νὰ προβῇ εἰς ἀποκαλύψεις περὶ τῆς προδοτικῆς ἀποστολῆς τοῦ πρίγκηπος Νικολάου εἰς Πετρούπολιν.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον. (Ραγδαῖα χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαὶ ἔκ τε τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων ὑποδέχονται τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἀνερχόμενον ἐπὶ τοῦ βήματος).

§15Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν, διὰ νὰ κατορθώσουν νὰ ἐπιτύχουν τὴν ἀλλοτρίωσιν τῆς Κοινῆς Γνώμης ἀπὸ τοῦ Ἡγέτου τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἐπωφεληθέντες τῶν πολεμικῶν γεγονότων τῶν τριῶν τελευταίων ἐτῶν, ἐζήτησαν νὰ παραστήσουν τὸν Ἀρχηγὸν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὡς ἕνα ἄνθρωπον, ὁ ὁποῖος ἠμπορεῖ νὰ ἔχῃ μὲν χαρίσματα ἄλλα, ἀλλ’ ἔχει τὸ δυστύχημα διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν νὰ εἶναι πολεμοχαρής, νὰ ἀρέσκεται εἰς τὰ αἵματα καὶ νὰ εἶναι εἷς φαντασιόπληκτος, πιστεύων εὐκόλως ὅτι ἠμπορεῖ δι’ ὀλίγων νὰ κατορθώσῃ μεγάλα. Ἔλαβα, κύριοι βουλευταί, ἀφορμὴν ἄλλοτε, ὅτε μὲ κατηγόρουν ὅτι ὁ πόλεμος κατὰ τῆς Βουλγαρίας ἔγινε παρὰ τὴν θέλησίν μου, νὰ κάμω τὴν ὁμολογίαν ὅτι ὄχι μόνον ἐκεῖνος ὁ πόλεμος ἔγινε παρὰ τὰς εὐχάς μου — ὄχι δὲ βέβαια παρὰ τὰς προσδοκίας μου, οὐδὲ παρὰ τὰς ἑτοιμασίας μου — ἀλλὰ καὶ ὁ πρῶτος πόλεμος, ὁ κατὰ τῆς Τουρκίας. Καὶ ἔλαβα τότε ἀφορμὴν νὰ ἐκθέσω εἰς τὴν Βουλὴν ποῦ εἶχα φθάσει διὰ νὰ κατορθώσω νὰ διευθετήσω τὸ μᾶλλον φλέγον ζήτημα ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα μᾶς ἐχώριζαν ἀπὸ τὴν Τουρκίαν, τὸ Κρητικόν. Εἶχα φθάσει νὰ προτείνω εἰς τὴν Πύλην, ἀντὶ τῶν ὀνομαστικῶν ἐπικυριαρχικῶν δικαιωμάτων της, καὶ τὴν πληρωμὴν μικροῦ φόρου ὑποτελείας, ἵνα ἀναγνωρίσῃ εἰς τοὺς Κρῆτας βουλευτὰς τὸ δικαίωμα νὰ συνεδρεύουν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τούτῳ. Ἐζήτουν ν’ ἀποφύγω τότε τὸν πόλεμον, ὄχι διότι δὲν ἐνόμιζον ὅτι τὰ Ἔθνη εἶναι ὑποχρεωμένα νὰ κατέλθουν εἰς πόλεμον ὅταν πρόκειται περὶ Ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως, ἀλλὰ διότι ἐθεώρουν ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦτο ἀκόμη τότε ἐπαρκῶς παρεσκευασμένη κατὰ τὸ διετὲς μόλις διάστημα τῆς ἀναγεννήσεώς της, διὰ νὰ ἀντιμετωπίσῃ μετὰ πλήρους πεποιθήσεως καὶ ἀσφαλείας τὰς περιπτώσεις τὰς πολεμικάς. Ἀλλ’ ὁ πόλεμος ἔγινε, διότι ἀφ’ ἑνὸς μὲν δὲν ἔγινε δυνατὸν νὰ ρυθμισθῇ τὸ ζήτημα τὸ Κρητικόν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ διότι τὰ ἄλλα Βαλκανικὰ Κράτη εἶχον ἀποφασίσει νὰ πολεμήσουν κατὰ τῆς Τουρκίας, καὶ εἰς ἡμᾶς δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ μείνωμεν εἰς τοιαύτας περιστάσεις ἀπαθεῖς θεαταί. Ἀλλὰ καὶ ὁ δεύτερος πόλεμος ἐγένετο παρὰ τὰς εὐχάς μου, κύριοι βουλευταί. Προσεπάθησα εἰλικρινέστατα νὰ τὸν ἀποφύγω, καὶ κατηγορήθην δέ, καὶ εἰς τὴν Βουλὴν αὐτὴν πολλάκις, ὅτι ἠθέλησα νὰ τὸν ἀποφύγω, καὶ μοῦ εἶπον: «εἰς σὲ δὲν ἀνήκει οὐδεμία τιμὴ διὰ τὰς ἐπιτυχίας τοῦ δευτέρου πολέμου, εἶσαι ξένος πρὸς αὐτόν», ἀδιάφορον ἂν τὸν προητοίμασα καὶ διπλωματικῶς καὶ στρατιωτικῶς, ὥστε, ἀφοῦ κατέστη ἀναπότρεπτος, ν’ ἀποβῇ καθ’ ὅλας τὰς πιθανότητας εὐτυχής, ὅπως καὶ ἀπέβη πράγματι. Εἰς ἡμᾶς θὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξηγηθῶ, ὅπως καὶ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διατὶ ἐγὼ τόσον εἰλικρινῶς προσεπάθουν ν’ ἀποφύγω τὸν δεύτερον πόλεμον, τὸν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Ἐπεζητεῖτο νὰ παρασταθῇ τότε ὅτι ἐγὼ μόνος ἀπέστεργα τὸν πόλεμον, διότι ἐφοβούμην τὴν ἔκβασιν αὐτοῦ, ἐνῷ τάχα τὸν πόλεμον ἐκεῖνον ἐπέσπευδεν ὁ Βασιλεὺς καὶ τὸ Ἐπιτελεῖον, διὰ νὰ συναχθῇ τὸ συμπέρασμα ὅτι ὅλη ἡ τιμὴ διὰ τὰς ἐπιτυχίας τοῦ πολέμου ἐκείνου ἀνῆκεν εἰς τὸν Βασιλέα καὶ οὐδεμία εἰς τὸν πολιτικὸν ἡγέτην. Καὶ εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διακηρύξω ὅτι οὐδεμία ποτὲ ἐπῆλθε κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην διαφωνία μεταξὺ Στέμματος καὶ στρατιωτικῶν κύκλων ἀφ’ ἑνός, καὶ Κυβερνήσεως ἀφ’ ἑτέρου, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀπέναντι τῆς Βουλγαρίας πολιτικήν. Καὶ ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον δὲν ἐπῆλθεν οὐδεμία διαφωνία, ἦτο διότι καὶ οἱ στρατιωτικοὶ κύκλοι δὲν ἦσαν καθόλου ἥσυχοι διὰ τὴν πιθανὴν ἔκβασιν τοῦ πολέμου ἐκείνου. Ὅτε ἐν Θεσσαλονίκῃ, καλέσας τὸν ἐν Βελιγραδίῳ πρεσβευτὴν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὸν ἐν Ἀθήναις πρεσβευτὴν τῆς Σερβίας, κατώρθωσα νὰ ὑπογραφῇ ἡ συμμαχικὴ Συνθήκη μετὰ τῆς Σερβίας, ἐνθυμοῦμαι ὅτι, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸ Ἐπιτελεῖον, ἔλεγον: Καὶ τώρα, μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμμαχικῆς Συνθήκης μὲ τὴν Σερβίαν, τί νομίζετε; Ποῖαι εἶναι αἱ πιθανότητες τῆς νίκης, ἐὰν φθάσωμεν εἰς πόλεμον;» Καὶ μοὶ ἀπήντησε τὸ Ἐπιτελεῖον, ὅτι «δυνάμεθα νὰ ἀποβλέπωμεν εἰς τὴν νίκην μὲ ἐλπίδας 60%». Ἐννοεῖτε τώρα πῶς ἕνας ὑπεύθυνος Κυβερνήτης μιᾶς Χώρας δὲν ὤφειλε νὰ σπεύδῃ εἰς πόλεμον, τοῦ ὁποίου αἱ πιθανότητες τῆς νίκης, καὶ μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς συμμαχίας μὲ τὴν Σερβίαν, εἶχον τόσον στενὸν περιθώριον. Ἀλλ’ ὑπῆρχε καὶ ἄλλος λόγος, πολὺ σπουδαιότερος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου προσεπάθουν νὰ ἀποφύγω τὸν νέον πόλεμον. Ὑπῆρχεν ὁ λόγος, ὅτι καλῶς ἐγνώριζα ὅτι τὰ ἐν τῇ Βαλκανικῇ ζητήματα ἔθιγον κύρια συμφέροντα μεγάλων Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. Δὲν ἦτο μυστικὸν ὅτι ἀντιμέτωπος τῆς συμμάχου ἡμῶν, τῆς Σερβίας, συμμάχου πρὸς τὴν ὁποίαν ἐθεωρήσαμεν ὅτι μᾶς ἐπεβάλλετο νὰ συνάψωμεν καὶ συμμαχίαν εὐρυτέρας ἐκτάσεως, ἦτο μία μεγάλη Δύναμις, ἡ Αὐστροουγγαρία. Ἐὰν δὲν ἐγνωρίζαμεν τότε τὰ βραδύτερον ἀποκαλυφθέντα ἐν τῷ Ἰταλικῷ Κοινοβουλίῳ περὶ προτάσεως τῆς Αὐστρίας πρὸς τὴν Ἰταλίαν ὅπως ἐπιτρέψῃ αὕτη τὴν ἐπίθεσιν τῆς πρώτης κατὰ τῆς Σερβίας, χωρὶς νὰ θεωρηθῇ ὅτι διαταράσσονται οἱ ὅροι τῆς μεταξὺ Ἰταλίας καὶ Αὐστρίας συμμαχίας, τὸ διῃσθανόμεθα ὅμως. Ἤδη, διαρκοῦντος τοῦ πρώτου Βαλκανικοῦ πολέμου, ἡ ἀνησυχία ἡμῶν ἦτο διηνεκής, μήπως εἰς τὸν πόλεμον τοῦτον ἴδωμεν αἰφνιδίως προβάλλουσαν τὴν Αὐστροουγγαρίαν, ἀντιμέτωπον, ἂν ὄχι ὅλων τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν, ἀλλὰ τοῦ ἑνὸς τοὐλάχιστον τῶν Συμμάγων, τῆς Σερβίας. Ἐννοεῖτε, ἑπομένως, πόσον ἐπιβλητικὸν ἦτο εἰς τὸν Ἡγέτην, τὸν ὑπευθύνως ἰθύνοντα τὰς τύχας τῆς Χώρας κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, νὰ προσπαθῇ νὰ ἀποφύγῃ διὰ παντὸς τρόπου ἕνα πόλεμον, ὁ ὁποῖος ἦτο ἐνδεδειγμένον, ὁ ὁποῖος ἦτο βέβαιον σχεδόν, ὅπως ἀπεδείχθη δυστυχῶς ἐκ τῶν ὑστέρων, ὅτι ἀργὰ ἢ γρήγορα θὰ ἔφερε γενικωτέραν ἐπέμβασιν Εὐρωπαϊκήν. Ἐπίστευα λοιπόν, ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἐθεώρουν ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖα, διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς εἰρηνικὴν διευθέτησιν μετὰ τῆς Βουλγαρίας, ὅτι ἠδυνάμεθα ἐν τῷ παρόντι νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς ταῦτα, ἐπιτυγχάνοντες μίαν οὐσιωδεστάτην μεγέθυνσιν τῆς Ἑλλάδος καὶ ἀποβλέποντες εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ ἰδέα τῆς συμπήξεως μιᾶς Βαλκανικῆς Ὁμοσπονδίας θὰ ἠδύνατο νὰ ἀποδειχθῇ κατορθωτή, ὁπότε θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἀδιαφορήσωμεν ἂν ἡ ἔκτασις τοῦ ἐδάφους μας ἦτο κατὰ 8 ἢ 10 χιλιάδας τετραγωνικὰ χιλιόμετρα μεγαλειτέρα ἢ μικροτέρα, ἐφ’ ὅσον θὰ κατωρθοῦτο διὰ τῆς συμπήξεως τῆς Ὁμοσπονδίας νὰ δημιουργηθῇ ἐκ τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν μία μεγάλη δύναμις, ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ προστατεύῃ τὰ συμφέροντα αὐτῶν, ἢ — ὅπερ ἀτυχῶς πιθανώτερον — ἡ Βουλγαρικὴ βουλιμία θὰ ἀπεδεικνύετο ἀκόρεστος, ἐπιδιώκουσα μέχρι τέλους νὰ καθέξῃ τὴν ὅλως ὑπερέχουσαν θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀείποτε ἀπέβλεπεν ἐν τοῖς Βαλκανίοις, ὁπότε ὁ πόλεμος θὰ ἐπεβάλλετο μετὰ 3, 4, 5 ἢ 6 — δὲν δύναμαι ἀκριβῶς νὰ ὁρίσω πόσα — ἔτη, ὁπότε Ἑλλὰς καὶ Σερβία, μεγεθυνθεῖσαι διὰ τοῦ κατὰ τῆς Τουρκίας πολέμου πολὺ περισσότερον παρὰ ἡ Βουλγαρία, θὰ εἶχον διαθέσιμον στρατιωτικὴν δύναμιν πολὺ ἀνωτέραν, ἐν ἀναλογίᾳ πρὸς τὴν τῆς Βουλγαρίας, παρ’ ἐκείνην τὴν ὁποίαν ἦσαν εἰς θέσιν νὰ παρατάξωσι κατὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1913. Αὐταὶ ἦσαν αἱ σκέψεις, αἱ ὁποῖαι ὤθουν τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην ὅπως εἰλικρινῶς προσπαθῇ κατὰ πάντα τρόπον νὰ ἀποφύγῃ τὸν δεύτερον πόλεμον. Ἀλλὰ νομίζω εὔθετον, παρουσιαζομένης τῆς εὐκαιρίας ταύτης, νὰ ἐκθέσω πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ ἄλλο τι γεγονός, μὴ γνωστόν, ἐκ τοῦ ὁποίου θὰ κριθῇ ἀκριβέστερον ὁ πολεμοχαρὴς ἢ μὴ χαρακτὴρ τοῦ Ἡγέτου τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Εἴχομεν ἤδη νικήσει τὴν Βουλγαρίαν καὶ ὁ Βασιλεὺς αὐτῆς ἀπηυθύνθη πρὸς τὸν μακαρίτην Κάρολον τῆς Ρουμανίας, ζητῶν ἀνακωχὴν καὶ τὴν μεσολάβησιν αὐτοῦ πλησίον τῶν ἄλλων συμμάχων ὅπως ἐπιτευχθῇ ἡ ἀνακωχὴ αὕτη διὰ ν’ ἀρχίσουν ἀμέσως αἱ διαπραγματεύσεις τῆς εἰρήνης. Ὁ Βασιλεὺς Κάρολος ἀπηυθύνθη πρὸς τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον, συνιστῶν τὴν συνομολόγησιν ἀνακωχῆς, ὁ δὲ Βασιλεὺς μοῦ ἀνεκοίνωσεν ἐν Χατζῆ–Μπεϊλὶκ τὸ τηλεγράφημα τοῦτο, ζητῶν τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὴν δοτέαν εἰς αὐτὸ ἀπάντησιν, ἀλλὰ προσθέτων ὅτι λόγοι στρατιωτικοὶ ἐπιβάλλουν νὰ μὴ διακοπῶσιν αἱ ἐχθροπραξίαι, ἀλλὰ νὰ συνεχισθοῦν διαρκουσῶν τῶν διαπραγματεύσεων τῆς εἰρήνης. Ἀπήντησα ὅτι ἡ ἀντίληψις ἡ ἐμὴ εἶναι ἐντελῶς διάφορος· ὅτι καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ Βασιλεὺς τῆς Ρουμανίας παρεμβαίνει συνιστῶν τὴν σύναψιν ἀνακωχῆς διὰ τὴν ἔναρξιν τῶν διαπραγματεύσεων τῆς εἰρήνης, θὰ ἦτο κατ’ ἐξοχὴν ἀντιπολιτικὸν ἐὰν ἀπεκρούομεν τὴν μεσολάβησιν ταύτην καὶ δὲν ἐπιτυγχάνομεν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὠφείλομεν πρὸ παντὸς νὰ ἐπιδιώκωμεν, ὅπως ἐπιτύχωμεν, δηλαδὴ τὴν εὐμενῆ στάσιν τῆς Ρουμανίας κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς εἰρήνης ἀπέναντι τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων. Προσέθετον δὲ ὅτι ἡ ἀπάντησις, κατ’ ἐμέ, ἔπρεπε νὰ εἶναι αὕτη περίπου: «Καίπερ γνωρίζων τὴν Βουλγαρικὴν κακοπιστίαν καὶ μὴ δυνάμενος παντάπασι νὰ πιστεύσω ὅτι εὑρίσκομαι ἀπέναντι πραγματικῆς αἰτήσεως εἰρήνης καὶ ἀναγνωρίσεως τῆς ἥττης, θεωρῶ ὅτι μοὶ ἐπιβάλλεται νὰ δεχθῶ τὴν μεσολάβησιν τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος, πεποιθὼς ὅτι ἐν τῷ προσώπῳ Αὐτῆς τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα θὰ εὕρωσι δίκαιον παραστάτην κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς εἰρήνης». Ἀλλὰ προσέθετον ἀκόμη ὅτι δὲν ἐννοῶ εἰς τί θὰ ἠδύναντο νὰ χρησιμεύσωσι περαιτέρω θυσίαι αἵματος καὶ περαιτέρω διακινδυνεύσεις, ἀφοῦ ἡ μὲν ἄφιξις μέχρι τῆς Σόφιας ἦτο χαλεπώτατον ἔργον, αἱ δὲ ἰδικαί μας ἐδαφικαὶ διεκδικήσεις ἐκαλύπτοντο διὰ τῶν μέχρι τότε νικῶν, αἵτινες καὶ ὑπερέβαλλον μάλιστα αὐτάς. Προσέθετον ὅμως ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὑποκύψω, ἐάν, ἀφοῦ ταῦτα ἐκθέσω εἰς τὴν κρίσιν τοῦ Βασιλέως Ἀρχιστρατήγου, εὕρισκον αὐτὸν ἐπιμένοντα, ὅτι στρατιωτικοὶ λόγοι ἐπέβαλλον τὴν ἐξακολούθησιν τῶν ἐχθροπραξιῶν. Ἡ γνώμη μου ἡ πολιτικὴ δὲν ὑπερίσχυσεν· ἐπεκράτησαν αἱ στρατιωτικαὶ ἀντιλήψεις. Καὶ ὅτε διῆλθον διὰ τοῦ Χατζῆ– Μπεϊλίκ, μεταβαίνων εἰς Βουκουρέστιον, ἐζήτησα καὶ πάλιν νὰ μεταπείσω τοὺς στρατιωτικοὺς ἀρχηγούς, λέγων: «Δὲν βλέπω τίνα λόγον ἔχουν αἱ περαιτέρω ἐχθροπραξίαι, δὲν πρέπει δὲ νὰ λησμονήσητε καὶ τὴν δυσχερῆ θέσιν, εἰς τὴν ὁποίαν θὰ εὑρίσκωμαι ἐν Βουκουρεστίῳ, ἅμα, φθάνων ἐκεῖ, δὲν κατορθώσω νὰ ἀποδεχθῶ ἐνδεχομένην σύστασιν τοῦ Βασιλέως Καρόλου περὶ τῆς ἀνακωχῆς». Ἡ ἀπάντησις ἦτο ἐκ νέου κατηγορηματική, ὅτι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει τὰ στρατιωτικὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος ἐπιτρέπουσι τὴν σύναψιν ἀνακωχῆς. Ἔπρεπε καὶ πάλιν νὰ ὑποκύψω εἰς τὴν στρατιωτικὴν ταύτην ἀντίληψιν. Ἔφθασα εἰς Βουκουρέστιον. Ἀπὸ Χατζῆ–Μπεϊλὶκ μέχρι Βουκουρεστίου ἐκάμομεν, νομίζω, 36 ὥρας καὶ ἐκεῖ μόνον κατώρθωσα νὰ ἀρθῶσιν αἱ στρατιωτικαὶ ἀντιλήψεις καὶ νὰ προσαρμοσθῶσι πρὸς τὰς πολιτικὰς ἀντιλήψεις, αἱ ὁποῖαι ἐκ τῶν πραγμάτων ἀπεδεικνύοντο ὅτι ἦσαν ἀπολύτως ἐπιβεβλημέναι, ὄχι μόνον ἀπὸ πολιτικῆς καὶ διπλωματικῆς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ στρατιωτικῆς καθαρῶς ἀπόψεως. Ἐφθάσαμεν εἰς τὰς διαπραγματεύσεις τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου. Ἔχετε δημοσιευμένα ὄχι ἐκ τῶν Βίβλων, ἀλλὰ ἐκ τῶν ἐφημερίδων, τὰ τότε διαμειφθέντα ἐν σχέσει πρὸς τὸ Δεδεαγάτς, τὴν Μάκρην καὶ τὸ Πόρτο–Λάγο, μὲ βλέπετε δὲ ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς λέγοντα ἕως ποῦ δύνανται νὰ φθάσωσιν αἱ διεκδικήσεις μας, ἕως ποῦ ἠδύναντο νὰ ὑποστηριχθῶσιν αἱ ἀξιώσεις μας. Ἀλλ’ ἴσως οἱ κατηγοροῦντες με ὡς πολεμοχαρῆ, δύνανται νὰ μὲ κατηγορήσουν διότι ἐπέμεινα διὰ τὴν Καβάλλαν εἰς τὸ Βουκουρέστιον, διότι δὲν ἔκαμα αὐτὴν τὴν ὑποχώρησιν πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποχωρήσω εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο, ὄχι διότι δὲν ἤμην δικαιολογημένος ἀπέναντι τῆς Κοινῆς Γνώμης, ἀλλὰ διότι δὲν ἠδυνάμην νὰ γνωρίζω ἐάν, θυσιάζων τὴν Καβάλλαν, θὰ ἠδυνάμην νὰ ἐπιτύχω τὴν εἰρήνην εἰς τὰ Βαλκάνια. Ἐὰν ἐγνώριζα τοῦτο, δὲν διστάζω καὶ τώρα νὰ εἴπω ὅτι θὰ τὴν ἐθυσίαζα. Ἀλλ’ ἐγνώριζον ὅτι τίποτε ἄλλο δὲν θὰ ἐπετύγχανον θυσιάζων τὴν Καβάλλαν, παρὰ μόνον νὰ ἐξάψω τὴν Βουλγαρικὴν βουλιμίαν ἡ ὁποία θὰ ἦτο ἰσχυροτέρα ὅπως ἀσφαλέστερον ἐπιτεθῇ καθ’ ἡμῶν, ὅταν θὰ ἐπήρχετο ὁ χρόνος, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ ἐνόμιζεν ὅτι ἠδύνατο νὰ μᾶς ἐπιτεθῇ. Ἐὰν λοιπὸν ἐπέμεινα εἰς τὸ ζήτημα τῆς Καβάλλας, ὅπως ἐπέμεινα, τὸ ἔπραξα διότι οὐδεμία θυσία τῆς Καβάλλας ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς ἀποτροπὴν νέων πολέμων καὶ νέων κινδύνων. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ποῖος ὑπῆρξεν ὁ Βασιλικὸς Λόγος, μὲ τὸν ὁποῖον ἤνοιξεν ἡ Βουλὴ τοῦ 1913, ἡ συγκληθεῖσα μετὰ τοὺς δύο Βαλκανικοὺς πολέμους. Ἐπέμεινα καὶ ἔθεσα εἰς τὴν πρώτην παράγραφον τοῦ Βασιλικοῦ Λόγου, ὅτι ἡ Ἑλλὰς θεωρεῖ ὅτι ἐπραγματοποίησε σχεδὸν καθολοκληρίαν τὸ Ἐθνικόν της πρόγραμμα. Ἔθηκα τοῦτο εἰς τὰ χείλη τοῦ Βασιλέως, καίτοι ἔχων διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ἀκόμη εὐρυτάτας βλέψεις, διότι πεποιθότως ἐφρόνουν ὅτι συμφέρον ἡμῶν Ἐθνικὸν ἐπέβαλλε νὰ ἐξασφαλίσωμεν, ὅσον ἀπὸ ἡμᾶς ἐξηρτᾶτο, μακρὰν περίοδον εἰρήνης. Θὰ ηὐχόμην νὰ ἀνεβάλλετο ἡ λύσις τῶν λοιπῶν Ἐθνικῶν ζητημάτων ἐπὶ ὁλόκληρον γενεάν. Ἐπὶ ὁλόκληρον γενεὰν θὰ εἶχε νὰ ἀσχοληθῇ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν ἐντατικὴν ἀνάπτυξιν τοῦ διαπλασθέντος Κράτους καὶ, ἀναπτυσσομένη κατὰ τοιοῦτον τρόπον, θὰ ἠδύνατο εἴτε νὰ ἐλπίσῃ εἰς διαβίωσιν τοῦ ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμοῦ ὑπὸ καθεστὼς ἀνεκτόν, εἴτε νὰ εἶναι βεβαία, ὅτι ἐπιστάσης τῆς ὥρας τῆς καταρρεύσεως τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους, θὰ προέβαλλεν εἰς τὸ μέσον Ἑλλὰς ἰσχυρά, δυναμένη νὰ λύσῃ αὐτοδυνάμως τὰ λοιπὰ αὐτῆς Ἐθνικὰ ζητήματα (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι). Ἐνθυμηθῆτε ἀκόμη, κύριοι, τὴν διαλλακτικότητά μου εἰς τὰς διαπραγματεύσεις τῆς Συνθήκης τῶν Ἀθηνῶν. Ἐνθυμηθῆτε ποῖα κεφάλαια κατηγορίας διετυπώθησαν ἐναντίον μου ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι ἐδείχθην εἰς τόσον σημεῖον διαλλακτικός. Ἐνθυμηθῆτε ἀκόμη τὴν διαλλακτικότητά μου εἰς τὸ ζήτημα τὸ Βορειοηπειρωτικόν, εἰς τὸ ζήτημα τῆς Σάσωνος, διὰ τὴν ὁποίαν μὲ ἐνεκάλουν, σκεπτόμενοι καὶ εἰς εἰδικὸν νὰ μὲ παραπέμψουν δικαστήριον, διότι ἐθυσίαζα τὰ ἐπὶ τῆς Σάσωνος ἰδανικά μας δικαιώματα, διὰ νὰ ἐπιτύχω τὴν εἰρήνην, τὴν ἡσυχίαν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ Κράτους. Ἀλλά, κύριοι, οἱ πολιτικοὶ ἀντίπαλοι ἡμῶν εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν μᾶς ἐννοοῦν. Δὲν ἐννοοῦν πῶς δύναται νὰ συμβιβάζηται αὐτὸ τὸ πνεῦμα τὸ φιλειρηνικόν, αὐτὸ τὸ πνεῦμα τὸ διαλλακτικόν, μετὰ τῆς σταθερᾶς ἀποφάσεως νὰ μὴ θυσιασθῇ ποτὲ κανὲν ζωτικὸν συμφέρον, τοῦ ὁποίου ἡ προστασία καὶ ἡ ὑπεράσπισις εἶναι δυνατή (Χειροκροτήματα ῥαγδαῖα). Οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν συγχύζουσι τὴν ἔννοιαν τῆς φιλειρηνικότητος πρὸς τὴν ἔννοιαν τοῦ ψοφοδεοῦς, τοῦ μικροψύχου. Ἐὰν ἔδειξα ὅλην τὴν διαλλακτικότητα εἰς τὰς κρισίμους αὐτὰς περιστάσεις, δὲν ἐδίστασα, ὅταν ἐνεφανίσθησαν οἱ διωγμοὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ στοιχείου ἐν Τουρκίᾳ, νὰ ἀπευθύνω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τελεσίγραφον πρὸς τὴν Τουρκίαν, διὰ νὰ ὑποδείξω ὅτι, ἐὰν δὲν ἔπαυον οἱ διωγμοί, τοῦτο θὰ προεκάλει πόλεμον πρὸς αὐτήν· διότι ἐπίστευα τότε ὅτι ἡ Ἑλλάς, οἵα ἦτο στρατιωτικῶς καὶ μὲ τὸ κῦρος τὸ Εὐρωπαϊκόν, τὸ ὁποῖον εἶχεν, ἦτο εἰς θέσιν τότε νὰ ὁμιλήσῃ πρὸς τὴν Τουρκίαν μὲ τὴν γλῶσσαν μὲ τὴν ὁποίαν ὡμίλησα καὶ μὲ τὴν ὁποίαν ποτὲ δὲν θὰ ἐσκέπτοντο τοῦ παρελθόντος οἱ ἄνθρωποι ὅτι θὰ ἦτο ἡ Ἑλλὰς εἰς θέσιν νὰ ὁμιλήσῃ (Ἐνθουσιώδη χειροκροτήματα). Καὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη βεβαίως νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐὰν ὡμίλησα τότε μὲ τὴν σταθερὰν ἐκείνην γλῶσσαν, δὲν τὸ ἔπραξα ἐν στιγμῇ παραφορᾶς ἢ ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου μου ἀπὸ τοῦ βήματος, ἀλλὰ μετὰ σκέψιν ὥριμον καὶ κατόπιν μελέτης τοῦ στρατιωτικοῦ ζητήματος. Διότι τότε οἱ στρατιωτικοὶ κύκλοι, οἱ ὁποῖοι βραδύτερον ἐνεφάνισαν ὅλους τοὺς κινδύνους καθ’ οἱασδήποτε κινήσεως τῆς Ἑλλάδος, οἱ στρατιωτικοὶ κύκλοι ἦσαν σύμφωνοι ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ προκαλέσωμεν τὸν πόλεμον πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἐφ’ ὅσον εἴχομεν διὰ τῶν πολεμικῶν ἡμῶν πλοίων τὴν ὑπεροπλίαν καὶ ἔπρεπε νὰ προλάβωμεν ἡμεῖς νὰ μὴ κατορθώσῃ νὰ ἀποκτήσῃ αὐτὴν ἡ Τουρκία. Ἡ σταθερὰ ἐκείνη γλῶσσα ἔφερε τὰ ἀποτελέσματά της. Δὲν ἐπέτυχε μόνον νὰ ἀνεχθῇ ἡ Τουρκία τὰ ἀντίποινα, τῶν ὁποίων ἐκάμαμεν χρῆσιν ἐν Ἑλλάδι διὰ νὰ καλύψωμεν μέρος τῶν ζημιῶν αἱ ὁποῖαι ἐπῆλθον εἰς τὰς περιουσίας τοῦ πληθυσμοῦ τοῦ Μικρασιατικοῦ, ἀλλὰ περιωρίσθη τὸ κακὸν τότε καὶ ὁ Μέγας Βεζύρης ἐζήτησε νὰ συναντηθῶμεν διὰ νὰ ἀποπειραθῶμεν διευθέτησίν τινα τοῦ ζητήματος, τὴν ὁποίαν ἤμεθα διατεθειμένοι νὰ δεχθῶμεν, παρέχοντες πᾶσαν ἱκανοποίησιν εἰς τὴν εὐθιξίαν τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους, ἀλλὰ σώζοντες τὸν πυρῆνα καὶ τὸν καρπὸν τῶν ἀληθῶς Ἐθνικῶν συμφερόντων. Δυστυχῶς ἐπῆλθε τότε ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος, ὅστις δὲν ἄφησε νὰ γίνῃ ἡ συνέντευξις ἐκείνη· διότι μᾶς κατέλαβεν εἰς τὸ μέσον τοῦ ταξειδίου. Ἐκεῖ, ἐν Μονάχῳ εὑρισκόμενος, ἔλαβα τὴν εἴδησιν τοῦ τελεσιγράφου τοῦ Αὐστριακοῦ καὶ τῆς ἐκρήξεως τοῦ πολέμου μεταξὺ Αὐστρίας καὶ Σερβίας· ἐκεῖ ἔλαβα καὶ τὴν ἐρώτησιν ἐκ μέρους τοῦ κ. Πάσιτς περὶ τῆς στάσεως τὴν ὁποίαν θὰ ἐτήρει ἡ Ἑλλὰς ἀπέναντι τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ἐκ τῆς ἀπαντήσεως, ἡ ὁποία εἶναι δημοσιευμένη εἰς τὴν Λευκὴν Βίβλον, καὶ ἐξ ὅλων τῶν ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἔκτοτε ἔχουσι δημοσιευθῆ, εἶσθε εἰς θέσιν νὰ κρίνετε πόσον ἡ πολιτικὴ ἡμῶν ὑπῆρξε σταθερὰ ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους ἐν προκειμένῳ. Ἐδηλώσαμεν ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς εἰς τὴν Σερβίαν ὅτι, ὅσον ἀφορᾷ τὸν πόλεμον πρὸς τὴν Αὐστρίαν, ἔχομεν ἀνάγκην εὐρυτέρων πληροφοριῶν καὶ κατόπιν τούτων θὰ κρίνωμεν περὶ τῆς ἀπαντήσεως ἡ ὁποία θὰ δοθῇ, ὅσον ἀφορᾷ δὲ ἐνδεχομένην ἐπίθεσιν τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, ἡμεῖς θὰ εὑρισκόμεθα παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς συμμάχου, κρατοῦντες τὸν κοινὸν ἀντίπαλον εἰς στάσιν εὐλαβείας. Δὲν νομίζω ὅτι κατ’ αὐτὴν τὴν στιγμὴν πρέπει νὰ ὁμιλήσω περὶ τῆς ἀπαντήσεως ταύτης καὶ τῶν ἐπικρίσεων καὶ τῶν δικολαδικῶν ἐπιχειρημάτων, τὰ ὁποῖα οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν ἐζήτησαν νὰ πορισθῶσιν ἐξ αὐτῆς. Θὰ ἔλθῃ ἡ στιγμή, καθ’ ἣν θὰ κρίνω τὰ τῆς Σερβικῆς συμμαχίας καὶ ἐκεῖ νομίζω ὅτι θὰ ὁμιλήσω μᾶλλον προσηκόντως περὶ τοῦ θέματος. Ἔχω μόνον νὰ εἴπω τὴν στιγμὴν ταύτην εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι κατὰ τὴν ρύθμισιν τῆς θέσεως ἡμῶν ἀπέναντι τοῦ ἐκραγέντος Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου, ἦτο πολὺ φυσικὸν οἱ ὑπέχοντες τότε τὴν εὐθύνην τῆς Ἀρχῆς νὰ αἰσθάνωνται ἐπὶ τῶν ὤμων αὐτῶν βαρυτάτας τὰς εὐθύνας. Ἐβλέπομεν τὸ ἔργον ἡμῶν, τὸ ἔργον τῶν δύο νικηφόρων πολέμων μας, τιθέμενον καὶ πάλιν ὑπὸ συζήτησιν. Ἠσθανόμεθα καλῶς ὅλους τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους θὰ ἀντιμετωπίζομεν. Καὶ τοὺς κινδύνους τούτους διέβλεπα, ἐγὼ τουλάχιστον, ὄχι τόσον εἰς τὴν περίπτωσιν τοῦ νὰ ἐμπλακῶμεν εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας, ἐπιτιθεμένης τότε κατὰ τῆς Σερβίας, ὅσον εἰς ἐνδεχομένην συνεννόησιν Βουλγαρίας καὶ Τουρκίας, ὅπως, ἐπωφελούμεναι ἀκριβῶς τῆς Εὐρωπαϊκῆς συρράξεως, ἐπιπέσουν κατὰ τῆς Ἑλλάδος, πλούσια ἤδη ἐχούσης ἐδάφη, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο, νικῶσαι αὗται, νὰ διανεμηθῶσι μεταξὺ αὐτῶν. Διανομὴ τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας καὶ τῶν Νήσων ἦτο πραγματικῶς λεία, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ ἱκανοποιήσῃ καὶ τὰς μᾶλλον παραβόλους ἀξιώσεις τοῦ τε Βουλγαρικοῦ καὶ τοῦ Τουρκικοῦ Κράτους. Καὶ δὲν εἶναι ἐντροπὴ νὰ εἴπω, κύριοι, ὅτι διῆλθον πολλὰς νύκτας, κατὰ τὰς ὁποίας ὁ ὕπνος ἐπῆλθε βραδύτατα, διότι διαρκὴς ἦτο ἡ ἀνησυχία τοῦ πῶς θὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν δυσχέρειαν, ἡ ὁποία ἐπῆλθε καθ’ ἡμῶν μετὰ τὸν Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον, δυσχέρειαν συνισταμένην εἰς τοῦτο: Ὅτι ὁ μὲν ἐπίσημος σύμμαχος ἡμῶν, ἡ Σερβία, ἀπησχολημένη εἰς τὸν μεγάλον Εὐρωπαϊκὸν πόλεμον, οὐσιαστικῶς δὲν ἦτο εἰς θέσιν νὰ ἐπικουρήσῃ ἡμᾶς σοβαρῶς εἰς ἐνδεχομένην Τουρκοβουλγαρικὴν καθ’ ἡμῶν ἐπίθεσιν, ἕτερον δὲ Κράτος, τὸ ὁποῖον ὑπεῖχεν, ἂν ὄχι τυπικάς, ἀλλ’ ἠθικὰς ὑποχρεώσεις, νὰ ἐνδιαφέρεται διὰ τὴν Συνθήκην τοῦ Βουκουρεστίου, ἦτο ἀπησχολημένον καὶ ἐκεῖνο ἐκ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐλπίσωμεν ὅτι, ἐν περιπτώσει ἀνάγκης, θὰ ἐθεώρει ὅτι θίγονται ζωτικὰ συμφέροντά του, διὰ νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ τὴν καθ’ ἡμῶν ἐπίθεσιν Βουλγαρίας καὶ Τουρκίας. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, ὅτι, ἀρχομένου τοῦ πολέμου, ἡ Γερμανία εἶχε πωλήσει εἰς τὴν Τουρκίαν — δῆθεν πωλήσει — εἶχεν ἀντικαταστήσει διὰ τῆς Τουρκικῆς τὴν σημαίαν τῶν πολεμικῶν πλοίων της «Γκαῖμπεν» καὶ «Μπρεσλάου», τὰ ὁποῖα κατώρθωσαν νὰ εἰσέλθουν εἰς τὰ στενὰ τῶν Δαρδανελλίων. Ὁπωσδήποτε ἡ Τουρκία διέθετε καὶ τὴν δύναμιν αὐτὴν εἰς ἐνδεχόμενον καθ’ ἡμῶν ναυτικὸν πόλεμον, ἐφ’ ὅσον δὲ ἡ κατάσχεσις τοῦ «Σουλτὰν Σελήμ», πλοίου τοῦ ὁποίου ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ ἡ παράδοσις κατὰ Νοέμβριον, δὲν εἶχεν ἀκόμη ἐνεργηθῆ ἐκ μέρους τῆς Ἀγγλίας, ἡ ἰσορροπία τῶν δυνάμεων, τὰς ὁποίας εἴχομεν κατορθώσει νὰ ἀσφαλίσωμεν διὰ τῆς ἀποκτήσεως τῶν δύο Ἀμερικανικῶν πλοίων, ἀνετρέπετο ἐντελῶς καθ’ ἡμῶν καὶ μετὰ δύο ἢ τρεῖς μῆνας θὰ εὑρισκόμεθα ἐνώπιον Τουρκίας, ἡ ὁποία ναυτικῶς θὰ ἦτο πολὺ ἰσχυροτέρα ἡμῶν. Τότε, κύριοι, περὶ τὴν 10ην Αὐγούστου, νομίζω, ἠξίωσα καὶ ἐπέτυχα τὴν ἐξουσιοδότησιν ὅπως δηλώσω, ὅτι ἡ Ἑλλάς, ὄχι ἁπλῶς μνήμων τῶν ὅσων ὤφειλεν εἰς τὰς Ἐγγυητρίας Μεγάλας Δυνάμεις, ἀλλὰ καὶ ἀκριβῆ ἔχουσα, κύριοι, ἐπίγνωσιν τῶν ζωτικῶν αὑτῆς ἐθνικῶν συμφερόντων, ἐννοεῖ ὅτι ἡ θέσις αὐτῆς εἶναι παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως καὶ ὅτι, ἐνῷ ἐν τῷ πολέμῳ τῷ διεξαγομένῳ μετοχὴ αὐτῆς στρατιωτικὴ δὲν θὰ ἦτο δυνατή, ἀφοῦ οὔτε πρὸς βοήθειαν τῆς Σερβίας ἦτο δυνατὴ ἕνεκα τοῦ κινδύνου τοῦ Βουλγαρικοῦ, οὔτε πολὺ ὀλιγώτερον δι’ ἀποστολῆς στρατοῦ εἰς τὴν Γαλλίαν, ἐν τούτοις θεωρεῖ καθῆκον αὑτῆς ἡ Ἑλλὰς νὰ δηλώσῃ πρὸς τὴν Συνεννόησιν, ὅτι, ἐὰν ἡ Τουρκία ἐξέλθῃ εἰς πόλεμον κατ’ αὐτῆς, ἡ Ἑλλὰς θέτει εἰς τὴν διάθεσιν τῶν Δυνάμεων ὁλόκληρον τὴν στρατιωτικὴν αὑτῆς καὶ ναυτικὴν δύναμιν εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν πάντοτε τῆς ἐξασφαλίσεως ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Βουλγαρικοῦ κινδύνου. Κατεκρίθην, κύριοι, ὅτι ἄνευ ἀνάγκης ἔκαμα τοιαύτας δηλώσεις, αἱ ὁποῖαι μὲ ἐδέσμευον ἀπέναντι τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, κατεκρίθην ἀκόμη καὶ διότι ἔκαμα αὐτὰς τὰς δηλώσεις, χωρὶς κἂν νὰ παζαρεύσω πρότερον μὲ τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως ποῖαι θὰ ἦσαν αἱ ἀμοιβαί, τὰς ὁποίας θὰ ἐλαμβάνομεν ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν θὰ μετείχομεν μετ’ αὐτῶν τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Τουρκίας.

§16Γ. ΠΩΠ. Νέα δηλαδὴ ἀκόμη ἀθέτησις ἀναληφθείσης ὑποχρεώσεως ἀπὸ μέρους τῆς Ἑλλάδος;

§17Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως. Ταῦτα θὰ ἐκθέσω ἀνακοινῶν τὸ ἐπεισόδιον Κάρ. Ἡ δὲ ἐπιστολή μου πρὸς τὸν Βασιλέα, τῆς 25ης Αὐγούστου, ἡ ὁποία ἀνεκοινώθη εἰς τὴν Βουλήν, ἐκθέτει πάντα ταῦτα.

§18Γ. ΠΩΠ. Τὴν διατύπωσιν, οὕτω γενομένην, πρώτην φορὰν τὴν ἀκούομεν.

§19Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλά, κύριοι, ποῖος σώφρων Κυβερνήτης τῆς Χώρας θὰ ἐδίσταζε τὴν στιγμὴν ἐκείνην νὰ προβῇ εἰς τὰς δηλώσεις ταύτας ἀπέναντι τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως; Καὶ πρέπει νὰ σᾶς εἴπω, κύριοι, ἴσως ὅτι ἡ δήλωσις αὕτη ἐγένετο πρὸ τῆς μάχης τοῦ Μάρνη, ἢ μᾶλλον ἐγένετο καθ’ ὃν χρόνον διεξήγετο ἡ μάχη, ἡ ὁποία κατόπιν ἔλαβε τὸ ὄνομα τοῦτο, ὅταν οἱ Γερμανοὶ εἶχον φθάσει εἰς Κομπιένην. Ἐπέμενα δὲ τότε νὰ κάμω τὴν δήλωσιν αὐτὴν καὶ νὰ μὴ ἀναμείνω τὸ ἀποτέλεσμα τῆς μάχης ἐκείνης, διότι ἀκριβῶς ἤθελον νὰ ἐπιτύχω ὅπως μὴ ὑποτεθῇ, ἐὰν ἡ μάχη αὕτη ἀπέβαινε κατὰ τῶν Γερμανῶν, ὅτι ἐπῆγα εἰς βοήθειαν τῶν νικητῶν, ἀλλ’ ὅτι ἠθέλησα νὰ δείξω ποῖον εἶναι τὸ βαθὺ αἴσθημα τῆς Χώρας καὶ τῶν κυβερνώντων αὐτήν (χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι), ποῖον εἶναι τὸ βαθὺ αἴσθημα αὐτῆς καὶ τῶν κυβερνητῶν αὐτῆς περὶ τῆς ἀλληλεγγύης, περὶ τῆς συμπτώσεως τῶν συμφερόντων τῶν Ἑλληνικῶν πρὸς τὰ Ἀνατολικὰ ἢ κυρίως πρὸς τὰ Αἰγαιοπελαγιτικὰ συμφέροντα τῶν δύο Δυτικῶν Δυνάμεων. Καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπικριθῇ, κύριοι, ἐνέργεια τοιαύτη διὰ τὸν σκεπτόμενον, ὅτι τῆς Τουρκίας μετεχούσης τοῦ πολέμου, ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μείνῃ οὐδετέρα, ἀφοῦ μὲ τὴν Τουρκίαν εἶχεν ἕνα ἐκκρεμῆ πόλεμον, τὸν πόλεμον διὰ τὰς Νήσους, τὸν ὁποῖον συμφέρον εἶχε νὰ διεξαγάγῃ μετὰ τόσον ἰσχυρῶν συμμάχων, καὶ ἀφοῦ, ἐὰν ἡμεῖς δὲν μετείχομεν τοῦ πολέμου, εἰς τὸν ὁποῖον μετεῖχεν ἡ Τουρκία, ἐὰν μὲν ἡ Τουρκία ἐνίκα, ἀποτέλεσμα τῆς νίκης της θὰ ἦτο ἡ ἐντελὴς καταστροφὴ τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἡ ἀφαίρεσις τῶν Νήσων, τῶν παρὰ τὴν Μικρασιατικὴν παραλίαν κειμένων, παρὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐὰν δὲ ἡ Τουρκία ἡττᾶτο, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο ὅτι ἡ ρύθμισις τοῦ Μικρασιατικοῦ ζητήματος θὰ ἐγίνετο ἀσχέτως πρὸς πᾶσαν ἐπίδρασιν τοῦ Κράτους τοῦ Ἑλληνικοῦ; Θὰ ἦτο λοιπὸν μωρὸς ὁ Κυβερνήτης ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ ἔκαμνεν ὅ,τι ἔκαμα ἐγὼ κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην. Καὶ ἐὰν ὑπῆρξε διαφωνία καὶ ἀμφισβήτησις κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καὶ ἂν ἡ διαφωνία αὕτη ἐξέλιπε διὰ τὸ κῦρος καὶ τὴν δύναμιν, τὴν ὁποίαν ἀκόμη κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἀνεγνώριζε τὸ Στέμμα ὅτι εἶχον παρὰ τῷ λαῷ, ὥστε νὰ μὴ ἐτόλμα νὰ ἐκδηλώσῃ διαφωνίαν, ἡ ἀντίθετος γνώμη ἠδύνατο νὰ γεννηθῇ μόνον δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τοῦ πολέμου, ἂν ὄχι καὶ πρότερον, εἶχον τάξει ἑαυτοὺς οὐσιαστικῶς πρὸς ἐκεῖνον τὸν συνδυασμὸν τῶν Δυνάμεων, πρὸς τὸν ὁποῖον δὲν εἶχε τίποτε τὸ κοινὸν ὁ Ἑλληνισμός. Πρὸς τὸν συνδυασμόν, εἰς τὸν ὁποῖον εὑρίσκοντο ὅλοι οἱ ἐχθροὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀντιμέτωποι τοῦ ἄλλου συνδυασμοῦ, πρὸς τὸν ὁποῖον ὅλα τὰ συμφέροντά μας μᾶς ὤθουν. Ἀλλά, κάμνων τὴν δήλωσιν ἐκείνην πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, δὲν ἀπέβλεπον μόνον πῶς θὰ ἀντιμετωπίσω τὸν Τουρκικὸν κίνδυνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν Βουλγαρικόν. Ἡ Βουλγαρία ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τοῦ πολέμου ἐφάνη ὅτι, ἐφ’ ὅσον δὲν θὰ διέπραττεν, ὡς κατὰ τὸ 1913, νέα κολοσσιαῖα σφάλματα, δὲν ἠδύνατο ἢ νὰ ἐξέλθῃ ηὐξημένη ἐκ τοῦ πολέμου, εἴτε ἐν μετοχῇ μετὰ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν καὶ νίκῃ αὐτῶν, ὁπότε θὰ ὑπερεξωγκοῦτο εἰς Βουλγαρίαν κολοσσιαίαν, ὡς τὴν βλέπομεν ἐπὶ τοῦ χάρτου τὸν ὁποῖον ἔχει σήμερον χαράξει αὐτή, εἴτε ἐξερχομένη ὑπὲρ τῆς Ἀντὰντ καὶ πλουσιοπαρόχως ἀμειβομένη παρ’ αὐτῆς εἰς βάρος τῆς Σερβίας καὶ τῆς Τουρκίας, εἴτε καὶ μένουσα οὐδετέρα, ὁπότε θὰ ἐξησφάλιζεν ἐπιτυχίας πρὸς τὸ Σερβικὸν μέρος, διότι ἡ Σερβία ἔδιδεν ἀνέκαθεν τὴν ἀριστερὰν ὄχθην τοῦ Βαρδάρ, καὶ ἐπιτυχίας κατὰ τῆς Τουρκίας ἐν περιπτώσει νίκης τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως. Ἔβλεπα λοιπόν, ὅτι ἀσχέτως πρὸς πάντα κίνδυνον ἄμεσον κατὰ τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον ἐπετύχομεν ἐκ τῶν δύο πολέμων, ἀσυνέτως, λέγω, πρὸς πάντα ἄμεσον κίνδυνον, εἶχον ὑπ’ ὄψει ὅτι τὸ πέρας τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου θὰ ἐσημείου μίαν αὔξησιν τοῦ κυριωτάτου ἀνταπαιτητοῦ ἡμῶν εἰς τὴν Βαλκανικὴν Χερσόνησον, τῆς Βουλγαρίας. Δὲν θὰ ἀπέστεργον, βεβαίως, αὔξησίν τινα εὔλογον, αὔξησιν τοιαύτην, ἥτις νὰ μὴ ταράττῃ οὐσιωδῶς τὴν ἰσοσταθμοῦσαν πλάστιγγα τῆς ἰσορροπίας τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν, οἵα διεμορφώθησαν ταῦτα διὰ τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου. Ἀλλὰ εἶχον καθῆκον νὰ μὴ ἀνεχθῶ ὅπως τὰ πράγματα οὕτω κυβερνηθῶσιν, ὥστε εἰς τὸ τέλος τοῦ πολέμου νὰ ἀνατραπῇ ῥιζικῶς ἡ ἰσορροπία τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου, διὰ τῆς ὑπερεξογκώσεως τῆς Βουλγαρίας, ἐνῷ θὰ παρέμενεν ἡ Ἑλλὰς τοιαύτη, οἵα ἦτο καὶ πρὸ τοῦ πολέμου. Ἐπεζήτουν, κύριοι, στενὴν ἐπαφὴν πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, πρὸς τὰς ὁποίας μᾶς ἔφερον καὶ αἱ παραδόσεις καὶ τὰ ζωτικὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα, ἐπεζήτουν στενὴν ἐπαφὴν καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς στενῆς ἐπαφῆς ποῖον ὑπῆρξε; Ὑπῆρξε τοῦτο: Ὅτι, πρὶν ἢ ἀκόμη ἡ Τουρκία ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος, διὰ νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὸν πόλεμον πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις μοὶ ἐδήλου ὅτι ὁ Ἀγγλικὸς στόλος δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὸν Τουρκικὸν νὰ ἐξέλθῃ τῶν Δαρδανελλίων καὶ ἐὰν ἐπρόκειτο εἰδικῶς νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Ἑλλάδος (Χειροκροτήματα παρατεταμένα καὶ φρενιτιώδεις ζητωκραυγαί). Οἱ σήμερον ψυχρῶς κρίνοντες τὰ πράγματα, μετὰ τὴν τροπὴν τὴν ὁποίαν ἔλαβον, θὰ ἀποδίδουν μικρὰν σημασίαν εἰς τὴν ἐπιτυχίαν αὐτήν. «Καὶ τί σημαίνει; θὰ λέγουν. Μήπως ἐκινδυνεύσαμεν ἀπὸ τοὺς Τούρκους διαρκοῦντος τοῦ πολέμου;» Ἀλλὰ μεταφερθῆτε εἰς τὴν ἐποχὴν ἡ ὁποία μᾶς ἀπασχολεῖ, ἵνα ἴδητε ποία πολιτικὴ ἐπιτυχία ἦτο ἡ ἐπιτευχθεῖσα διὰ τῆς δηλώσεως τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως, ἥτις μᾶς ἐπέτρεψε νὰ κοιμώμεθα ἥσυχοι καὶ νὰ μὴ φοβούμεθα ἐκ τῆς Τουρκικῆς κατὰ θάλασσαν ὑπεροπλίας, οὔτε μετὰ τὴν ἄφιξιν τοῦ «Σουλτὰν–Σελίμ», ἀφοῦ ἡ Ἀγγλία ἐδήλου ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ ἔξοδον τοῦ Τουρκικοῦ στόλου ἐκ τῶν Δαρδανελλίων. Ἀλλὰ διὰ τῆς πολιτικῆς μου αὐτῆς, διὰ τῆς δηλώσεώς μου αὐτῆς πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, ἐπέτυχον ὀλίγον βραδύτερον καὶ μίαν ἄλλην πολύτιμον ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἐπιτυχίαν, τὴν ὁποίαν ἀνάξιοι διάδοχοι ἡμῶν ἐθυσίασαν ὕστερον. Ἐπέτυχον, κύριοι, τῇ συναινέσει τῶν τριῶν Προστατίδων Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, καὶ τῆς Ἰταλίας ἀκόμη, τὴν ἀνακατάληψιν τῆς Β. Ἠπείρου διὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, μὲ τὴν συμφωνίαν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θὰ μετέβαινεν εἰς Β. Ἤπειρον ὑφ’ οὓς ὅρους θὰ μετέβαινον καὶ οἱ Ἰταλοὶ εἰς Αὐλῶνα, διὰ νὰ λυθῇ ὁριστικῶς τὸ ζήτημα τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Ἀλβανίας ἐν τῷ Συνεδρίῳ τῆς Εἰρήνης (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι). Οἱ διάδοχοί μας ἠθέλησαν καὶ τὴν ἐπιτυχίαν αὐτὴν νὰ ἐκμεταλλευθῶσιν, ὅταν, κληθέντες εἰς τὴν Ἀρχὴν κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1915, ἠδυνήθησαν διὰ τῶν ἐκλογῶν τοῦ 1915 νὰ εἰσαγάγωσιν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην τοὺς βουλευτὰς τῆς Βορείου Ἠπείρου. Καὶ ἐδήλου ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὅτι τὸ Βορειοηπειρωτικὸν ζήτημα εἶναι λελυμένον καὶ ἡ Ἰταλία ἀναγνωρίζει τὴν λύσιν αὐτὴν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἔλεγε ταῦτα, ἵνα ἀναγκασθῇ μετὰ 48 ὥρας, προσκαλούμενος ἀπὸ τὸν πρεσβευτὴν τῆς Ἰταλίας, νὰ δηλώσῃ ὅτι τὸ ζήτημα μένει ἐκκρεμές. Καὶ ἔλεγε ταῦτα, ἵνα ἐξακολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος κατὰ τὸν ἐνασκηθέντα τρόπον, ὁ ὁποῖος ἔφερε τὴν προσωρινήν, ἂς ἐλπίσωμεν, ἀπώλειαν τῆς Βορείου Ἠπείρου. Ἀλλὰ δὲν ἐπετύχομεν μόνον ταῦτα διὰ τῆς δηλώσεώς μου κατ’ Αὔγουστον τοῦ 1915 πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως. Χωρὶς νὰ ἔχω οὐδεμίαν ρητὴν δήλωσιν καὶ χωρὶς νὰ ἔχω οὐδένα κἂν ὑπαινιγμὸν περὶ τούτου, διὰ τῆς πολιτικῆς διαισθήσεως ἠνόουν, ἤμην βέβαιος, ἤμην πεπεισμένος, ὅτι μὲ τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἠκολούθουν θὰ εἶχον εἰς τὸ τέλος τοῦ πολέμου καὶ ἓν ἄλλο τμῆμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ πολυτιμότατον, τὴν Κύπρον, ἡ ὁποία θὰ ἠδύνατο νὰ ἰσοσταθμίσῃ ἐν πολλῷ ἢ μικρῷ μέτρῳ τὴν αὔξησιν τὴν ὁποίαν ἔβλεπα ἐρχομένην, τὴν αὔξησιν τῆς Βουλγαρίας. Ὅτι δὲ αἱ προβλέψεις μου καὶ αἱ πεποιθήσεις μου δὲν ἦσαν πεπλανημέναι, ἀπεδείχθη ὀλίγον βραδύτερον, ὅτε μᾶς προσεφέρθη ἡ Κύπρος καὶ τὴν ἀπέκρουσαν οἱ Κυβερνοσωτῆρες τῆς ἐποχῆς ἐκείνης (Χειροκροτήματα ραγδαῖα).

§20ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αἶσχος! Αἶσχος!

§21Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλ’ ἐνῷ, κύριοι, εἶχον ἐπιτύχει τὴν ἐξουσιοδότησιν τοῦ Στέμματος ἵνα προβῶ εἰς τὴν δήλωσιν ταύτην, ὁ τότε Βασιλεύς, μόλις τὸν εἶχον ἀφήσει ἐγὼ καὶ μετέβη πλησίον του ὁ κ. Στρέϊτ ἢ ὁ στρατηγὸς Δούσμανης, ἐξέχασε τὸ τί εἴπομεν, ἤλλαξε γνώμην καί, ἐνῷ ἔπρεπε τοὐλάχιστον νὰ ἐνθυμῆται τὸ πρᾶγμα ἐκ τοῦ ὅτι μετὰ 5 ἢ 6 ἡμέρας ἐλάμβανε διὰ τοῦ ἐνταῦθα πρεσβευτοῦ τῆς Ἀγγλίας τηλεγράφημα τοῦ Βασιλέως τῆς Ἀγγλίας ἀπ’ εὐθείας πρὸς αὐτὸν ἀπευθυνόμενον καὶ ἐκδηλοῦν τὰ αἰσθήματα τοῦ Βασιλέως τῆς Ἀγγλίας καὶ τὰς εὐχαριστίας αὐτοῦ, διότι εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν δὲν ἐδίστασεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ταχθῇ μὲ τὸ μέρος εἰς ὃ εὑρίσκετο ἡ Ἀγγλία, ὁ τότε Βασιλεὺς ἐλησμόνησε, φαίνεται, τὰ συμφωνηθέντα, ἐφ’ ὅσον ταῦτα ἦσαν ἀντίθετα πρὸς τὰς ἐνδομύχους σκέψεις αὐτοῦ, καὶ ὅτε, συνεπείᾳ τῆς δηλώσεως ἡμῶν ἐκείνης τὸ Ἀγγλικὸν Ναυαρχεῖον ἀνέθηκεν εἰς τὸν Ναύαρχον Κὰρ νὰ ζητήσῃ νὰ συνενοηθῇ μετὰ τοῦ Ἐπιτελείου μας ὅπως μελετηθῇ καὶ ἐκπονηθῇ σχέδιον ἐνδεχομένης ἐπιθέσεως καὶ καταλήψεως τῆς Χερσονήσου τῆς Καλλιπόλεως, ἤκουεν ὁ Ναύαρχος Κὰρ ἀπὸ τὸν Βασιλέα: «Διατί ὅλ’ αὐτά; Ἐγὼ δὲν ἔχω σκοπὸν νὰ κάμω πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας!» Προσέθετεν ὅμως πρὸς τὸν Ναύαρχον Κὰρ ὁ τότε Βασιλεύς: «Ξέρεις βέβαια ὅτι ὁ κ. Βενιζέλος μοῦ ἔχει ὁμιλήσει δι’ αὐτὰ τὰ πράγματα καὶ ἐπιμένει, ἀλλ’ εἰς ἕνα πρᾶγμα ἐγὼ εἶμαι σύμφωνος, ὅτι ἂν ἡ Τουρκία μᾶς κάμῃ πόλεμον καὶ θελήσετε σεῖς νὰ μᾶς βοηθήσετε, ἐγὼ θὰ δεχθῶ τὴν βοήθειάν σας». Δὲν εἶναι ὑπερβολή, κύριοι, αὐτὸ τὸ ὁποῖον λέγω· προκύπτει ἐξ αὐτῆς τῆς ἐπιστολῆς, τὴν ὁποίαν ἠναγκάσθην νὰ ἀπευθύνω πρὸς τὸν τότε Βασιλέα. Ὁ δὲ Ναύαρχος Κὰρ ἠναγκάσθη νὰ ἐρωτήσῃ τὸν Βασιλέα ἐὰν τοῦ ἐπέτρεπε νὰ ἀνακοινώσῃ ταῦτα ὡς ἀπάντησίν του καὶ ὁ Βασιλεὺς ἀπήντησε: «Σᾶς ἐξουσιοδοτῶ νὰ τὰ ἀνακοινώσετε εἰς ἀπάντησιν πρὸς τὴν Κυβέρνησίν σας, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας — τὸ ἐνεθυμεῖτο ἀκόμη τότε ὅτι ἦτο συνταγματικὸς Ἄρχων, διότι ἡ ἐποχὴ τῶν Σωτήρων δὲν εἶχε φθάσει ἀκόμη — ὅτι πρέπει νὰ περάσετε νὰ ἰδῆτε τὸν Πρωθυπουργόν, διὰ νὰ ἐγκρίνῃ τὸ τηλεγράφημά σας, διότι δὲν ἠμπορεῖ νὰ σταλῇ ἄνευ τῆς ἐγκρίσεώς του ἡ ἀπάντησις αὕτη». Εἰς τὸν Ναύαρχον Κὰρ ἐδήλωσα τότε ὅτι ἡ ἀπάντησις αὕτη δὲν δύναται νὰ σταλῇ, διότι δὲν τὴν ἐγκρίνω, ἀπηύθυνα δὲ τότε πρὸς τὸν Βασιλέα τὴν ἐπιστολήν, τὴν ὁποίαν ἔχετε ὑπ’ ὄψει σας καὶ τῆς ὁποίας παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω μερικὰς περικοπάς, διότι καταντᾷ ἀληθῶς ἀπίστευτον ὅ,τι εἶπεν ὁ Βασιλεύς. «Ἔρχομαι μαζύ σας, ἀλλὰ μόνον ἂν ἡ Τουρκία μοῦ κάμῃ πόλεμον καὶ θελήσετε νὰ μὲ βοηθήσετε, ὁπότε σᾶς κάμνω αὐτὴν τὴν τιμὴν νὰ δεχθῶ τὴν βοήθειάν σας!»

§22Δ. ΖΑΜΑΝΟΣ. Ἦτο γιὰ δέσιμο.

§23Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἰδοὺ τί ἔγραφον πρὸς τὸν Βασιλέα τὴν 25ην Αὐγούστου 1914 (ἀναγινώσκει): Μετὰ τὰς κατ’ ἐξουσιοδότησιν τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος γενομένας ἐκ μέρους μου δηλώσεις πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τῆς Τριπλῆς Συνεννοήσεως καὶ τὰ ἀνταλλαγέντα μεταξὺ τοῦ Βασιλέως τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Ὑμ. Μεγαλειότητος τηλεγραφήματα, δὲν νομίζω ὅτι ἡ σημερινὴ ἀπάντησις Ὑμῶν εἰς τὸ νέον διάβημα τῆς Ἀγγλικῆς Κυβερνήσεως (Ναυαρχείου) ἠδύνατο νὰ εἶναι ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀρνεῖται νὰ πολεμήσῃ κατὰ τῆς Τουρκίας, ἐφ’ ὅσον πρώτη ἡ Τουρκία δὲν ἐπιτεθῇ κατ’ αὐτῆς. Ὅπως εἶχον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω εἰς τὴν Ὑμ. Μεγαλειότητα, δὲν εἶναι δυνατὸν βεβαίως νὰ ἀχθῶμεν εἰς ἐπιθετικὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχομεν ἐξησφαλισμένην τὴν σύμπραξιν τῆς Βουλγαρίας ἢ τὴν ἀπόλυτον τοὐλάχιστον οὐδετερότητα. Ἀλλὰ τὸ νὰ δηλοῦμεν ὅτι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει, οὐδὲ καὶ τῆς προϋποθέσεως ταύτης ὑπαρχούσης, εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ πολεμήσωμεν τὴν Τουρκίαν, πρίν ἢ αὕτη μᾶς ἐπιτεθῇ, τοῦτο ἀντίκειται προφανῶς εἰς τὰ καλῶς ἐννοούμενα συμφέροντα τοῦ Ἔθνους. Διότι δὲν πρέπει νὰ πλανώμεθα. Ἡ Τουρκία διεξάγει πρὸ πολλοῦ καθ’ ἡμῶν πόλεμον ἀκήρυκτον». Καὶ ἐξακολουθῶ ἐκθέτων ὅλους τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι ἔπρεπε νὰ μᾶς πείθουν ὅτι ἔχομεν ἐκκρεμῆ πόλεμον πρὸς τὴν Τουρκίαν καὶ συνεχίζω (ἀναγινώσκει): «Καὶ ἐφ’ ὅσον παρουσιάζεται ἡ ἄποψις διεξαγωγῆς πολέμου κατὰ τῆς Τουρκίας μετὰ πολλῶν καὶ ἰσχυρῶν συμμάχων, θὰ ἀπορρίψωμεν τὴν εὐκαιρίαν ταύτην διὰ νὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διεξαγάγωμεν τὸν πόλεμον τοῦτον μόνοι ἄνευ συμμάχων καὶ ἄνευ φίλων;» Καὶ κατωτέρω (ἀναγινώσκει): «Ἀρνούμενοι κατ’ ἀρχὴν καὶ ὑφ’ οἱασδήποτε προϋποθέσεις τὴν σύμπραξίν μας εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, δὲν ἀποφεύγομεν τὸν πόλεμον, ἀλλ’ ἀναβάλλομεν ἁπλῶς αὐτόν. Καὶ δὲν τὸν ἀναβάλλομεν κἂν ἐπὶ πολύ. Ἡ Τουρκία εἶναι προφανὲς ὅτι δὲν θὰ θελήσῃ ν’ ἀποστρατευθῇ πρὶν λύσῃ καὶ τοὺς μεθ’ ἡμῶν λογαριασμούς της». Καὶ περαιτέρω ἐξηγῶ τί θὰ συνέβαινε (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων): «Ποία ἡ προτιμητέα ὁδὸς εἶναι ἀπολύτως προφανές. Ἀλλ’ ἐκεῖνο ὅπερ νομίζω συγχύζει τὰ πράγματα καὶ γεννᾷ ἐν τῷ πνεύματι τῆς Ὑμ. Μεγαλειότητος καὶ τοῦ κ. Στρέϊτ τάσεις ἀντιθέτους πρὸς τὰς ὑπ’ ἐμοῦ ὑποστηριζομένας, εἶναι ἡ ἐπιθυμία τοῦ νὰ μὴ δυσαρεστήσωμεν τὴν Γερμανίαν, ἀναλαμβάνοντες πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας ἐν συμπράξει μετὰ ἐχθρικῶν πρὸς αὐτὴν Δυνάμεων». Αὐτὸ ἦτο. Τὸ πρᾶγμα τὸ ἠσθανόμην, καίτοι δὲν εἶχα ἀκόμη εἰς χεῖράς μου τὰς ἀποδείξεις. Ἂν βεβαίως ἦτο εἰς γνῶσιν μου τότε τὸ τηλεγράφημα τὸ σταλὲν πρὸς τὸν Γερμανὸν Αὐτοκράτορα διὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, φυσικὰ θὰ ἤξευρον ὅτι ἐλέγετο δι’ αὐτοῦ καθαρά, ὅτι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει θὰ ἔκαμνε πόλεμον ὁ τότε Βασιλεὺς κατὰ τῶν συμμάχων τοῦ Αὐτοκράτορος, ἐκτὸς ἂν τοῦ ἐπιτεθοῦν αὐτοί. Ἀλλ’ ἐνῷ τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Γερμανίας εἶχον λάβει γνῶσιν καὶ μετ’ ἐμοῦ συνεφωνήθη ποία ἔπρεπε νὰ δοθῇ ἀπάντησις — καὶ ἡ ἀπάντησις αὕτη θὰ ἦτο ὅτι θὰ ἐμένομεν οὐδέτεροι, θὰ ἐλέγομεν μάλιστα «ἐπὶ τοῦ παρόντος», διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀναλάβωμεν ὑποχρέωσιν καὶ διὰ τὸ μέλλον — τὸ τηλεγράφημα ἐν τούτοις διετυπώθη ὑπὸ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἀπεστάλη χωρὶς νὰ λάβω γνῶσιν αὐτοῦ, διότι, ἐννοεῖτε ποία θὰ ἦτο ἡ τύχη τοῦ τηλεγραφήματος αὐτοῦ ἂν ἐπερνοῦσε ἀπὸ τὰ χέρια μου κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Ὡς εἶπεν ὁ κ. Ρέπουλης, ἡ ἐνέργεια τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἦτο καθαρὰ κατάχρησις τῆς πρὸς αὐτὸν ἐμπιστοσύνης μου. Ἀλλ’ ἡ κατάχρησις αὕτη δὲν ἦτο οὔτε ἡ πρώτη, οὔτε ἡ μόνη. Ἀλλὰ ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς πρὸς τὸν Βασιλέα μανθάνετε καὶ μίαν ἄλλην πληροφορίαν, ὅτι ὁ τότε πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας ἐν Ἀθήναις δὲν ἀπέκρυπτε πρὸς ἡμᾶς ὅτι (ἀναγινώσκει) «ἡ Γερμανία, ἐν ἁρμονίᾳ σήμερον πρὸς τὰς σκέψεις τῆς Αὐστρίας, προτίθεται, ἂν ἡ ἐπικράτησις αὐτῆς ἐν τῷ πολέμῳ εἶναι πλήρης, νὰ δημιουργήσῃ μεγάλην Βουλγαρίαν, ἐκτεινομένην μέχρι τῆς Ἀδριατικῆς, ἵνα χρησιμοποιήσῃ αὐτὴν κατὰ τοῦ Σλαυϊσμοῦ, μετὰ τὴν πρόσφατον Γερμανικὴν ἀνακάλυψιν ὅτι οἱ Βούλγαροι δὲν εἶναι Σλαῦοι, ἀλλὰ Τάρταροι». Καὶ προσέθετον ἀκόμη πρὸς τὸν Βασιλέα (Ἀναγινώσκει): «Διατί λοιπὸν θὰ δειχθῶμεν τόσον εὐλαβεῖς πρὸς τὴν Δύναμιν, ἥτις ἀποβλέπει εἰς τὴν ἐκ παντὸς τρόπου ἐνίσχυσιν τῶν δύο κυριωτάτων ἐχθρῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ — Βουλγάρων καὶ Τούρκων — καὶ διατί θ’ ἀδιαφορήσωμεν πρὸς τὰς Δυνάμεις ἐκείνας, αἵτινες, ἀφοῦ ἐδημιούργησαν καὶ εἰς πᾶσαν περίστασιν ἐπροστάτευσαν τὴν Ἑλλάδα, εἶναι καὶ σήμερον διατεθειμέναι, ἐὰν προσβληθῶμεν ὑπὸ τῆς Τουρκίας, νὰ εὑρεθοῦν εἰς τὸ πλευρόν μας;» Καὶ προσέθετον ἐν τέλει τῆς ἐπιστολῆς, ὅτι «ὑπὸ τοιούτους ὅρους ἀναγκάζομαι νὰ ὑποβάλω τὴν παραίτησίν μου». Ἐννοεῖται ὅτι ἡ παραίτησίς μου δὲν ἐγένετο δεκτή, ὅτι τὸ τηλεγράφημα αὐτὸ δὲν ἐστάλη καὶ ὅτι ὁ Ναύαρχος Κὰρ παρεπέφθη εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον διὰ νὰ κανονίσῃ τὰ τῆς μελέτης τῆς ἐπιχειρήσεως. Ὀλίγον βραδύτερον ἀπεχώρει ὁ κ. Στρέϊτ τῆς Κυβερνήσεως, ὄχι διὰ τὸ τηλεγράφημα τοῦ τότε Βασιλέως πρὸς τὸν Κάϊζερ, τοῦ ὁποίου δὲν εἶχον γνῶσιν, ὡς εἶπον, ἀλλὰ δι’ ἄλλας κακοπιστίας, τὰς ὁποίας μετῆλθε κατὰ τῆς Κυβερνήσεως τῆς ὁποίας ἀπετέλει μέλος, εἰσηγούμενος καὶ προφορικῶς καὶ δι’ ὑπομνημάτων, τῶν ὁποίων δὲν εἶχον γνῶσιν, πρὸς τὸν Βασιλέα γνώμας πολιτικῆς ἀντιθέτου τῆς Κυβερνήσεως τῆς ὁποίας εἶχε τὴν τιμὴν νὰ εἶναι μέλος.

§24Γ. ΠΩΠ. Πῶς δὲν τὸν ἐβγάλατε καὶ ἀπὸ τὸν Θρόνον ἐγγύς;

§25Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ τὸ δικαίωμα θὰ μᾶς τὸ δώσῃ μόνον τὸ νέον Σύνταγμα. Οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ διατυπώσω ἐγὼ τότε τοιαύτην ἀξίωσιν πρὸς τὸν τότε Βασιλέα Κωνσταντῖνον, μετὰ τοὺς δύο πολέμους.

§26Γ. ΠΩΠ. Δι’ αὐτὸ καὶ ἐγὼ σπεύδω νὰ κάμωμεν τὸ νέον Σύνταγμα.

§27Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτά, κύριοι, ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς πολιτικῆς μου, διὰ τῆς ὁποίας, ἅμα τῇ ἐνάρξει σχεδὸν τοῦ πολέμου, σαφῶς ἔτασσον τὴν Ἑλλάδα πρὸς τὸ μέρος τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως ὑπὸ ὡρισμένας προϋποθέσεις. Ἀλλὰ δὲν ἦσαν ταῦτα μόνον, κύριοι. Βραδύτερον ὀλίγον εἶχον κατορθώσει νὰ ἐκμαιεύσω τὴν ἀναγνώρισιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐπὶ τῆς Δυτικῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Καὶ δὲν θὰ εἴπω, κύριοι, ὑπερβολήν, ἐὰν σᾶς βεβαιώσω ὅτι ἡ ἡμέρα καθ’ ἣν ἔλαβον τὴν ἀνακοίνωσιν τοῦ Σὲρ Ἔδουαρδ Γκρέϋ, ὁμιλοῦντος περὶ ἐδαφικῶν παραχωρήσεων σπουδαιοτάτων εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, ἡ ἡμέρα ἐκείνη ἦτο δι’ ἐμὲ ἡμέρα χαρᾶς οὐχὶ μικροτέρας τῆς ἡμέρας τῆς ὑπογραφῆς τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου. Διότι, ἂν τὴν Συνθήκην αὐτὴν προεξώφλουν αἱ διαπραγματεύσεις, τὸ τελευταῖον τοῦτο ἐπήρχετο τὴν στιγμὴν ἐκείνην ὅλως ἀπροσδοκήτως καὶ δι’ ἐμὲ ἀκόμη. Καὶ ὅσοι ἐγνώριζον ποία ἦτο ἡ Ἑλλάς, ὄχι στρατιωτικῶς μόνον, ἀλλὰ ποία ἦτο κυρίως ψυχικῶς ἐν τῇ ἀντιλήψει αὐτῶν τῶν κυβερνητῶν της, ὅταν πρὸ 3–4 μόλις ἐτῶν εἶχον ἔλθει ἐδῶ ἵνα ἀναλάβω τὴν Κυβέρνησιν τῆς Χώρας, ὅσοι ἐγνώριζον ταῦτα, ἔβλεπον ποῖο ἦτο τὸ καταπληκτικὸν ἅλμα, τὸ ὁποῖον εἶχε συντελεσθῆ εἰς τὸ βραχὺ αὐτὸ διάστημα τοῦ χρόνου, ὥστε νὰ φθάσῃ ἡ μικρὰ ἀκόμη Ἑλλάς, ἡ τόσον περιφρονημένη πρὸ μικροῦ ἀκόμη Ἑλλάς, νὰ καταλάβῃ θέσιν Δυνάμεως ἰσοτίμου πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις ἐν τῇ ρυθμίσει τῆς τύχης τῆς Τουρκίας, ἡ ὁποία ἀπετέλεσε τὸ μῆλον τῆς ἔριδος ἐπὶ αἰῶνας μεταξὺ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαί). Ἀλλ’ ὅταν, κύριοι, ἔλαβα τὰς ὑποσχέσεις ἐκείνας περὶ τῶν Μικρασιατικῶν ἀνταλλαγμάτων καὶ ὅταν τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ ἀντίληψίς μου περὶ τῆς ἀξίας αὐτῶν, τί βλέπετε ἐκ τῆς ὅλης ἱστορίας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης; Μήπως εἴδετε τὸν πολεμοχαρῆ καὶ τὸν φαντασιόπληκτον Βενιζέλον ἀναλαμβάνοντα τὴν πανοπλίαν τοῦ Ἄρεως, ἐξερχόμενον εἰς πόλεμον, διὰ νὰ κατακτήσῃ τοὺς λειμῶνας αὐτούς, τοὺς ὁποίους τοῦ ἔδειξεν ὁ Σὲρ Ἔδουαρδ Γκρέϋ; Ὄχι. Βλέπετε μετὰ πόσης περισκέψεως κρίνονται τὰ πράγματα. Ἐπιδιώκεται ὅπως πλασθῶσιν οἱ ὅροι τῆς ἐκτελέσεως τῶν ὑπισχνουμένων παραχωρήσεων. Ἐπιδιώκεται ἡ σύμπραξις τῆς Ρουμανίας καί, ταύτης μὴ ἐπιτυγχανομένης, ἐπιδιώκεται ἡ σύμπραξις τῆς Βουλγαρίας, καὶ ἐπειδὴ αὕτη δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄνευ παραχωρήσεων, φθάνει ὁ πολιτικὸς τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ν’ ἀντιμετωπίσῃ καὶ τὴν σκληρὰν ἀκόμη θυσίαν μέρους τοῦ ἐδάφους τῆς Χώρας, διὰ νὰ ἐπιτύχῃ ἀνταλλάγματα, τὰ ὁποῖα ἦσαν τόσον κολοσσιαίως ἀνώτερα ἀπὸ τὰς θυσίας αἱ ὁποῖαι ἐπεβάλλοντο. Ἀλλ’ οὔτε διαπραγματεύσεις κἂν ἔγιναν διὰ τὴν μελετηθεῖσαν ἐκείνην παραχώρησιν, διότι, ὅπως ἄλλοτε ἐξήγησα, ἡ ἀναγγελία τῆς συνάψεως δανείου τῆς Βουλγαρίας ἐκ 500 ἑκατομμυρίων εἰς τὰς ἀγορὰς Βερολίνου καὶ Βιέννης ἐφώτισεν ἡμᾶς ὅτι ἡ Βουλγαρία ἦτο ὁριστικῶς πλέον προσανατολισμένη πρὸς τὸ μέρος ἐκεῖνο. Ἐνεμείναμεν λοιπὸν καὶ πάλιν εἰς τὴν ἀρχικὴν πολιτικήν, τὴν πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, τὴν πολιτικὴν ὅμως τῆς ὑποσχέσεως ὅτι, ἐάν ποτε αἱ Δυνάμεις θὰ μᾶς ἐνόμιζον χρησίμους εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, θὰ μᾶς διέθετον ὑπὸ τὰς προϋποθέσεις πάντοτε τὰς ὁποίας εἴχομεν θέσει, ὅτι ἡμεῖς θὰ ἤμεθα εἰς τὴν διάθεσίν των. Καὶ ἔρχεται τότε ἡ ἀναγγελία τῆς ἐπιχειρήσεως κατὰ τῶν Δαρδανελλίων. Ὄχι τῆς κυρίας ἐπιχειρήσεως, ἥτις, ὡς ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτής, ἔγινε τὴν 6ην Μαρτίου, ἀλλὰ τῆς προκαταρκτικῆς προσβολῆς κατὰ τῶν ἐξωτερικῶν φρουρίων τῶν Δαρδανελλίων. Εὐθύς, κύριοι, ἅμα τῷ ἀκούσματι ὅτι ἐπιχειρεῖται ἡ ἐπίθεσις αὕτη, εὐθὺς κατέληξα εἰς τὴν σταθερὰν πεποίθησιν, ὅτι ἐνώπιον ἡμῶν παρουσιάζετο μία εὐκαιρία διὰ νὰ ἐπιδιώξωμεν τὰς ὑπεσχημένας σπουδαιοτάτας ἐδαφικὰς παραχωρήσεις ἐν Μικρᾷ Ἀσίᾳ, ἄνευ ὅμως τῶν κινδύνων ἐκείνων, ὑπὸ τοὺς ὁποίους μᾶς ἐδίδοντο ἀρχικῶς αἱ παραχωρήσεις αὗται, δηλαδὴ τῆς προελάσεως τοῦ στρατοῦ μας μέχρι τοῦ Δουνάβεως πρὸς βοήθειαν τῆς Σερβίας. Ἐννόησα ὅτι ἡ ἐπιχείρησις τῶν Δαρδανελλίων εἶχεν ἀνάγκην ἀποβατικοῦ στρατοῦ, ἐφαίνετο δὲ ὅτι ὁ ἀποβατικὸς στρατὸς δὲν ἦτο πρόχειρος εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ ἐνεργοῦντος στόλου. Τὸν ἀποβατικὸν ὅθεν τοῦτον στρατὸν ἐπρότεινα εἰς τὸ Στέμμα τότε νὰ παράσχῃ ἡ Ἑλλάς. Καὶ ἐζήτησα ὅπως ἐπιστρατεύσωμεν ἓν Σῶμα στρατοῦ καὶ ἀποστείλωμεν αὐτὸ εἰς Δαρδανέλλια καὶ μετάσχωμεν τοῦ πολέμου πρὸς τὴν Τουρκίαν διὰ τῆς ἐπιχειρήσεως αὐτῆς τῶν Δαρδανελλίων, τῶν περαιτέρω ἀνηκόντων εἰς τὰς Δυνάμεις, τὸ ὁποῖον δὲν ἀπέκλειε καὶ περαιτέρω συμμετοχὴν ἡμῶν εἰς τὸν πόλεμον, ἐὰν ἡ ἐπιχείρησις αὕτη παρέσυρε τὴν Βουλγαρίαν πρὸς τὸ μέρος τῆς Συνεννοήσεως. Διότι, παρ’ ὅλον τὸ δάνειον τῶν 500 ἑκατομμυρίων, τὸ συνομολογηθὲν ἐν Βερολίνῳ καὶ Βιέννῃ, ἡ Βουλγαρία ἦτο ἱκανὴ νὰ καταπροδώσῃ τοὺς τότε φίλους της καὶ νὰ στραφῇ μὲ τὸ μέρος ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ τῇ ὑπέσχοντο μεγαλείτερα ὠφελήματα. Κατὰ τῆς ἐπιχειρήσεως ταύτης, κατὰ τῆς πολιτικῆς ταύτης ἐνεφανίσθη πολέμιον τὸ Ἐπιτελεῖον. Τὸ Ἐπιτελεῖον, τὸ ὁποῖον ἐξυπηρέτει, ὡς ἀπεδείχθη ἐξ ὅλης τῆς περαιτέρω πορείας τῶν πραγμάτων, Γερμανικὴν καθαρῶς πολιτικήν, τὸ Ἐπιτελεῖον, τὸ ὁποῖον εὑρίσκετο ἐκεῖ διὰ νὰ ματαιώνῃ κάθε προσπάθειαν οἱασδήποτε Κυβερνήσεως, διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἠδύνατο ἡ Ἑλλὰς νὰ εὑρεθῇ ἀντιμέτωπος πρὸς τὴν Γερμανίαν, τὸ Ἐπιτελεῖον ἀντετάχθη κατὰ τῆς ἐπιχειρήσεως αὐτῆς καὶ ἀντετάχθη ὄχι μόνον διὰ στρατιωτικοὺς λόγους, ἀλλὰ καὶ διὰ λόγους καθαρῶς πολιτικούς, λέγον, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου χθές, «τί μᾶς ἑλκύει πρὸς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν, τί κοινὸν κυνὶ καὶ βαλανείῳ, τί ἔχομεν νὰ κάμωμεν ἐκεῖ;» Μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου ἔφθασεν ἡ Γερμανικὴ πολιτικὴ τοῦ Ἐπιτελείου, ὥστε νὰ ἀρνῆται ὁλόκληρον τὴν ὑπόστασιν ἡμῶν τὴν Ἐθνικήν. Ὁ τελευταῖος, βέβαια, ὁ ὁποῖος δὲν παρεγνώριζε τὰς δυσχερείας τὰς ὁποίας θὰ ἀντεμετωπίζομεν διὰ τοῦ νέου αὐτοῦ διπλασιασμοῦ τῆς Ἑλλάδος, θὰ ἤμην ἐγώ. Ἀλλ’ ὁ πόλεμος ὁ Βαλκανικὸς εἶχεν ἀποδείξει ὅτι τὸ Ἔθνος ἐνέκλειε μεγάλην ζωτικότητα καὶ ἐὰν νέα ἐγένετο ἐπίκλησις πρὸς ὅλα τὰ τέκνα τῆς Ἑλλάδος, δὲν εἶχα οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι θὰ κατωρθώναμεν νὰ διοργανώσωμεν καὶ τὰς χώρας αὐτὰς καὶ νὰ δημιουργήσωμεν μετὰ μικρόν, σύμφωνα μὲ τὰς ἀντιλήψεις τὰς ὁποίας εἴχομεν μετὰ τὸ 1909, ἓν μέγα καὶ πλούσιον καὶ ἀληθῶς νεωτεριστικὸν Κράτος. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα καὶ ζητωκραυγαί). Ἀλλὰ μοὶ ἀντέταξαν καὶ ἄλλο: «Τί θέλεις νὰ ὑπάγωμεν ἐκεῖ εἰς τὴν Μικρὰν Ἀσίαν νὰ διπλασιάσωμεν τὴν Ἑλλάδα, ὅταν, μεταβαίνοντες ἐκεῖ, θὰ ἔχωμεν δίπλα μας τόσας μεγάλας Δυνάμεις, θὰ ἔχωμεν τοὺς Ρώσσους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔφθανον διὰ τῆς νοτίου πλευρᾶς τοῦ Εὐξείνου εἰς Κωνσταντινούπολιν, θὰ ἔχωμεν ἀπὸ τὸν νότον τὴν Ἰταλίαν καὶ δὲν ἠξεύρω ποῖον ἄλλον, κατὰ τῶν ὁποίων δὲν θὰ ἦτο δυνατὴ ἡ ἄμυνά μας, ὡσὰν ἡ συνύπαρξις τῶν μικρῶν μετὰ τῶν μεγάλων Κρατῶν νὰ μὴ ἀσφαλίζεται διὰ τῆς ἰσορροπίας τῶν Εὐρωπαϊκῶν συνδυασμῶν. Κατὰ τὴν στιγμὴν αὐτήν, κύριοι, αἰσθάνομαι τὸ καθῆκον νὰ κάμω μίαν ἄλλην ἀποκάλυψιν, ἡ ὁποία εἶναι ὑπὲρ τοῦ ἐκπτώτου Βασιλέως, ἐν μέτρῳ τινὶ βεβαίως. Τὸ Ἐπιτελεῖον ἦτο ἐναντίον πρὸς τὴν ἐπιχείρησιν, ὁ Βασιλεὺς ἦτο ἐναντίος πρὸς τὴν ἐπιχείρησιν. Ἐζήτησα τότε νὰ ἴδω τὸν Βασιλέα καὶ πάλιν διὰ νὰ ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ ζητήματος, καὶ ἐκόμιζον πρὸς αὐτὸν τὸ τρίτον ὑπόμνημα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, τὸ μηδέποτε δημοσιευθέν, μήτε δυνάμενον δυστυχῶς νὰ δημοσιευθῇ. Ἐκόμιζον τὸ τρίτον ὑπόμνημα καὶ τὸν παρεκάλουν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ τοῦ τὸ ἀναγνώσω, διότι εὑρίσκετο ἐκεῖ ἐκτεθειμένη ἐν ἀκριβείᾳ καὶ σειρᾷ ὅλη ἡ ἐπιχειρηματολογία, ἡ ὁποία ἐπέβαλλε, κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν, τὴν συμμετοχὴν εἰς τὴν ἐπιχείρησιν. Ἀνέγνωσα τὸ ὑπόμνημα. Εἶδα ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἦτο τεταραγμένος. Διότι πρέπει νὰ τοῦ κάμω αὐτὴν τὴν δικαιοσύνην, νὰ εἴπω ὅτι σπανιώτατα δὲν ἐπείθετο μέχρι τέλους, ὁσάκις εὑρίσκετο ἀπέναντί μου. Ἦτο τόση ἡ συγκίνησις, μὲ τὴν ὁποίαν ὡμίλησα πρὸς τὸν Βασιλέα, ἦσαν τόσα τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ὁποῖα ἐν τῷ ὑπομνήματι ἐκείνῳ ἐξετίθεντο, ὥστε ὁ Βασιλεύς, ὁ ὁποῖος προδήλως, ὡς φαίνεται ἐκ τῶν ὑστέρων καὶ ἀποδεικνύεται ἐξ ὅλης τῆς ἀλληλουχίας τῶν γεγονότων, ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς εἶχεν ὑποσχεθῆ εἰς τὸν Αὐτοκράτορα τῆς Γερμανίας ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῇ πρὸς αὐτὸν ἀντιμέτωπος, ἐκτὸς ἂν ἀπ’ εὐθείας ἓν τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν προσέβαλλεν αὐτόν, ὁ Βασιλεὺς μοὶ εἶπεν ἐν πολλῇ συγκινήσει, ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς: «Καλὰ λοιπόν, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ». Δηλαδὴ ἐνέκρινεν. Ἀλλ’ ἐξερχόμενος τοῦ Βασιλικοῦ θαλάμου, φθάνω εἰς τὸ Ὑπασπιστήριον καὶ εὑρίσκω ἐνώπιόν μου τὸν κ. Ἰωάννην Μεταξᾶν, τότε ἀρχηγεύοντα τοῦ Ἐπιτελείου, ὅστις μοὶ δίδει ἕνα φάκελλον καὶ μοὶ λέγει: «Κύριε Πρόεδρε, αὐτὴ εἶναι ἡ παραίτησίς μου· δὲν δύναμαι ἐγὼ νὰ μένω Ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου, ἐφ’ ὅσον ἀποφασίζεται πολιτική, τὴν ὁποίαν ἐγὼ δὲν ἐγκρίνω». Ἡ ἐκ τῆς ἀνακοινώσεως ἐντύπωσίς μου ὑπῆρξε συγκλονιστική, ὄχι τόσον διὰ τὴν ἐκτίμησιν τὴν ὁποίαν εἶχον εἰς τὴν στρατιωτικὴν μόρφωσιν τοῦ κ. Μεταξᾶ, ἀλλὰ διότι ἤρχισα ν’ ἀντιλαμβάνωμαι ὅτι αἱ πολιτικαὶ ἀντιλήψεις ἐπηρέαζον τὰς στρατιωτικὰς ἀντιλήψεις, διότι ἐφοβούμην ὅτι τὸ ἀντιπειθαρχικὸν κίνημα τοῦ Ἐπιτελάρχου, ὅστις πολλὰ σπουδάσας ἐν Γερμανίᾳ δὲν ἔμαθεν ὅτι ἡ πρώτη ἀρετὴ τοῦ στρατοῦ εἶναι ἡ πειθαρχία, ἠδύνατο νὰ φέρῃ κλονισμὸν εἰς τὴν Κοινὴν Γνώμην διὰ τὴν περαιτέρω διαχείρισιν τῶν Ἐθνικῶν πραγμάτων. Ὅτε δὲ κατῆλθον κάτω καὶ ἔμαθον ὅτι αἱ ἐφημερίδες εἶχον δημοσιεύσει ἤδη τὴν παραίτησιν, τότε ἐννόησα ἐνώπιον ποίας καταστάσεως εὑρισκόμην. Ὁ Ἐπιτελάρχης κατεπάτει πάντα κανόνα πειθαρχικόν, διότι τὸ Ἐπιτελεῖον δὲν εἶναι ὑπεύθυνον διὰ τὰς πολιτικὰς ἀντιλήψεις τῆς Κυβερνήσεως. Μόνον διὰ τὰς στρατιωτικὰς ἐκτελέσεις εὐθύνεται. Ἀλλὰ τὸν πόλεμον τὸν ἀποφασίζουν οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, ὄχι τὸ Ἐπιτελεῖον. Ἀλλ’ ἡ παραγνώρισις τοῦ καθήκοντος τοῦ Ἐπιτελάρχου ἐδημιούργει κίνδυνον, διότι τοῦτο θὰ ἐγίνετο γνωστὸν εἰς τὴν Σόφιαν, ἡ ὁποία θὰ ἐγνώριζεν οὕτω ὅτι τὸ Ἐπιτελεῖον ἐθεώρει τόσον κινδυνώδη τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἂν ἀπέστελλεν ἓν Σῶμα στρατοῦ εἰς τὴν Καλλίπολιν, ὥστε ὁ Ἀρχηγὸς αὐτοῦ νὰ φθάσῃ μέχρι τῆς ἀντιπειθαρχικῆς αὐτῆς παραιτήσεως. Ἀπηύθυνα τότε ἀμέσως πρὸς τὸν Βασιλέα ἐπιστολήν, εἰς τὴν ὁποίαν ἔλεγον: «Μεγαλειότατε, ὁ κ. Μεταξᾶς μοὶ ἐπέδωκε τὴν παραίτησιν αὐτοῦ· θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ δεχθῆτε νὰ συγκληθῇ κύριον Συμβούλιον τῶν πρώην Πρωθυπουργῶν ὑπὸ τὴν προεδρείαν σας, διὰ ν’ ἀκουσθῇ ὅλων τούτων ἡ γνώμη περὶ τοῦ ζητήματος». Ἐκάλεσα τὸ Συμβούλιον τοῦ Στέμματος ὅπως ἀκουσθοῦν ὅλαι αἱ γνῶμαι. Ὁ κ. Ράλλης καὶ ὁ κ. Δραγούμης ἐκηρύχθησαν ὑπὲρ τῆς γνώμης μου. Ὁ Θεοτόκης εἶπε νὰ κληθῇ ὁ Ἐπιτελάρχης ὁ παλαιὸς διὰ νὰ ἀκουσθῇ ἡ γνώμη αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ ζητήματος, καὶ οὕτω ἀπεφασίσθη νὰ συγκροτηθῇ καὶ δεύτερον Συμβούλιον τοῦ Στέμματος. Ἐσκέφθην τότε, κύριοι, ὅπως ἐπιτύχω τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς μου, ἀφαιρῶν ἀπὸ τοὺς ἀντιτασσομένους κατ’ αὐτῆς κάθε ἔδαφος, ἀφαιρῶν κάθε πρόφασιν καὶ κάθε ἀντίρρησιν, ἐσκέφθην νὰ ὑποβιβάσω τὴν δύναμιν, τῆς ὁποίας τὴν διάθεσιν ἐζήτουν, καὶ νὰ εἴπω: «Κύριοι, φωνάζετε ὅτι, ἐὰν στείλω ἓν Σῶμα στρατοῦ, τὰ τέσσαρα τὰ ὁποῖα ὑπολείπονται δὲν θὰ εἶναι ἀρκετὰ νὰ ἀντιμετωπίσωσι τὸν Βουλγαρικὸν κίνδυνον· δὲν ζητῶ παρὰ μίαν μεραρχίαν». Εἶχα δ’ ἐπιτύχει ἀπὸ τοῦ Ἐπιτελάρχου νὰ γνωμοδοτήσῃ δι’ ἐκθέσεώς του ὅτι ἡ μία αὕτη μεραρχία ἠδύνατο ν’ ἀντικατασταθῇ διὰ τῆς συγκροτήσεως μιᾶς ἐφεδρικῆς μεραρχίας, οὕτως ὥστε θὰ ἔμενε διαθέσιμος κατὰ ἐνδεχομένης ἐπιθέσεως ἐκ Βουλγαρίας ὁλόκληρος ἡ ἀρχικὴ δύναμις τῶν 15 μεραρχιῶν, μὲ μόνην διαφορὰν ὅτι ἡ μία ἐξ αὐτῶν θὰ ἦτο, ἀντὶ ἐνεργοῦ, ἐφεδρική. Καὶ λέγω λοιπὸν εἰς τὸ δεύτερον Συμβούλιον τοῦ Στέμματος: «Κύριοι, ἰδοὺ ποῦ περιορίζω τὴν πρότασίν μου. Ζητῶ μόνον μίαν μεραρχίαν διὰ νὰ μετάσχῃ ἡ Ἑλλὰς τῆς ἐπιχειρήσεως αὐτῆς». Καὶ ὅλοι ἀποφαίνονται ὅτι ὁ Βασιλεὺς ὀφείλει νὰ δεχθῇ τὴν πρότασιν τῆς Κυβερνήσεώς μου. Ὁ Θεοτόκης λέγει: «Κύριοι, γνωρίζετε τὰς ἰδικάς μου ἰδέας, ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι αἱ ἰδέαι μου ὄχι μόνον δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς ἀπηρχαιωμέναι, ἀλλὰ καὶ δὲν τὰς ἀσπάζεται ὁ Ἑλληνικὸς λαός, καὶ ἑπομένως ἡ Μεγαλειότης του δὲν δύναται νὰ στηρίζεται εἰς τὸ ὅτι, ἐὰν θέλῃ νὰ ἀκολουθήσῃ ἄλλην πολιτικήν, δύναται νὰ εὕρῃ ἐμὲ διατεθειμένον νὰ ἀναλάβω τὴν ἐφαρμογήν της». Ἐννοεῖται ὅτι μετὰ τὴν δήλωσιν τοῦ Θεοτόκη ὅλοι ἀπήλθομεν τοῦ Συμβουλίου πεπεισμένοι ὅτι τὸ ζήτημα ἐτελείωσεν, ὅτι θὰ ἐξηρχόμεθα καὶ θὰ μετείχομεν τῆς ἐπιχειρήσεως διὰ τῆς μιᾶς τοὐλάχιστον μεραρχίας. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς βουλευτής, ὅστις εἶπε τότε: «Μεγαλειότατε, τολμήσατε, τολμήσατε», εἰς ἐμὲ δέ, τὸν ὁποῖον εἰς τὸ πρῶτον Συμβούλιον εἶδε μετά τινος ἐνδοιασμοῦ ἐπιζητοῦντα καὶ τὰς γνώμας τῶν ἄλλων: «Κύριε Πρωθυπουργέ, εἶπε, ἔχετε καθῆκον νὰ προχωρήσετε», ἐξηγῶν τὴν ὑστέραν παλινωδίαν του, λέγει ὅτι δὲν ἤξευρε τότε ὅτι θὰ βυθισθῶσι κάμποσα καράβια καὶ δὲν ἤξευρεν ὅτι ἡ Ρωσσία δὲν ἤθελε νὰ μετάσχωμεν τῆς ἐπιχειρήσεως καὶ ὅτι ἡ Γαλλία ἤθελε νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν. Δυστυχῶς εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὴν συμμετοχήν μας εἰς τὴν ἐπιχείρησιν τῶν Δαρδανελλίων ἡ ἐν Ρωσσίᾳ Κοινὴ Γνώμη, ἡ ὁποία ἐπηρεάζει καὶ τὴν Ρωσσικὴν Κυβέρνησιν, δὲν τὴν ἔβλεπε μετὰ ὄμματος εὐμενοῦς, οὐδέποτε ὅμως ἐδήλωσεν ὅτι δὲν εἴμεθα δεκτοὶ εἰς τὸ νὰ μετάσχωμεν εἰς τὴν ἐπιχείρησιν. Τοὐναντίον ὑπάρχει τηλεγράφημα τοῦ κ. Ρωμάνου, δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας μετὰ τὴν παραίτησίν μου, ἀναγγέλλον ὅτι ἡ Γαλλία ἐπέτυχε τὴν συγκατάθεσιν τῆς Ρωσσίας εἰς τὴν συμμετοχὴν τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν ἐπιχείρησιν τῶν Δαρδανελλίων, χωρὶς οὐδένα ὅρον, χωρὶς δηλαδὴ τὸν ὅρον τοῦ νὰ κηρύξωμεν τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Γερμανίας. Ὅλα αὐτὰ εἶναι ἀκριβῆ. Ἐὰν ἀσχοληθῶ περὶ τὴν ψυχολογίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς βουλευτοῦ βραδύτερον, ἴσως εἴπω τί ἐσκέπτετο καὶ διατὶ ἤλλαξε γνώμην. Κύριοι, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι διεδέχθησαν ἡμᾶς τότε, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον νὰ ἐφαρμόσουν ἀντίθετον πολιτικὴν πρὸς ἐκείνην τὴν ὁποίαν εἶχον εἰσηγηθῆ, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι περιεστοίχισαν ἔκτοτε τὸ Στέμμα, βαῖνον πρὸς τὴν κατάλυσιν σαφῶς τοῦ πολιτεύματος καὶ τὴν ἐγκαθίδρυσιν τοῦ δεσποτισμοῦ, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ὑπαίτιοι ὅλων τῶν συμφορῶν, αἵτινες ἔκτοτε ἐπῆλθον ἢ ἐπεκρεμάσθησαν κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἐκεῖνοι ἠξίωσαν ὑπὲρ ἑαυτῶν τὸν τίτλον τοῦ «Σωτῆρος», διότι, ἀπομακρυνθέντος τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων τῆς Ἀρχῆς κατὰ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1915, ἔσωσαν τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ καταστροφῆς. Ἀλλ’ ἔκτοτε ἐγένετο εἰς Βουλὴν ἄλλην, τὴν Ἀγγλικήν, συζήτησις περὶ τῆς ἐπιχειρήσεως τῶν Δαρδανελλίων, συνεστήθη ἀνακριτικὴ ἐπιτροπή, κύρους ὁποῖον ἔχουν αἱ Ἀγγλικαὶ ἀνακριτικαὶ ἐπιτροπαί, ἡ ὁποία ἐζήτησε τὰς αἰτίας τῆς ἀποτυχίας τῆς ἐπιχειρήσεως τῶν Δαρδανελλίων καὶ ἔφερε τὸ πόρισμα αὐτῆς, ἰδίως τοῦ πρώτου μέρους μέχρι τοῦ Μαΐου, εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ μελετῶν τὰ πορίσματα τῆς ἐκθέσεως ταύτης τῆς ἐπιτροπῆς μανθάνει ὅτι, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἠκολούθει, ἐὰν ὁ ἔκπτωτος Βασιλεὺς ἠκολούθει τὴν πολιτικὴν ἥν εἶχε καθῆκον νὰ ἀκολουθήσῃ, ὄχι ἁπλῶς διότι τὴν ἐνεδείκνυεν ἡ Κυβέρνησις τῆς πλειοψηφίας τῆς Χώρας, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄλλοι πολιτικοὶ ἄνδρες τῆς Ἑλλάδος, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν καλοπίστως νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἐνεδοίαζε πρὸ τοῦ δημοσίου φρονήματος τῆς Χώρας, ἐὰν ἠκολούθει τὴν πολιτικὴν αὐτὴν καὶ δὲν ἐγίνετο ὄργανον τῆς Γερμανικῆς πολιτικῆς ὁ Μεταξᾶς, ἵνα ὑποβάλῃ τὴν παραίτησίν του καὶ δημιουργήσῃ τοὺς στιγμιαίους ἐκείνους ἐνδοιασμούς, καὶ ἂν ἐχρησιμοποιεῖτο διὰ τὴν ἐπιχείρησιν ἓν Σῶμα στρατοῦ, ἢ καὶ μεραρχία ἀκόμη ἐπὶ τέλους, ἡ κατάληψις τῆς Καλλιπόλεως θὰ ἦτο τὸ εὐκολώτερον στρατιωτικὸν κατόρθωμα, θὰ εὑρισκόμεθα δὲ μετὰ πέντε ἡμέρας ἀπὸ τοῦ Διατάγματος τῆς ἐπιστρατεύσεως μὲ ἐπιστρατευμένον τὸ Σῶμα στρατοῦ, τοῦ ὁποίου ἐζήτουν τὴν ἐπιστράτευσιν, καὶ μετὰ ἄλλας ἐννέα ἡμέρας, μὲ τὸ πλῆθος τῶν μέσων τὰ ὁποῖα διεθέταμεν ἡμεῖς καὶ οἱ Σύμμαχοι, μὲ τὸ Σῶμα αὐτὸ τοῦ στρατοῦ, εἴτε καὶ τὴν μεραρχίαν, ἐπὶ τῆς Χερσονήσου τῆς Καλλιπόλεως, εὑρισκομένης ἀφυλάκτου, ἀφρουρήτου, ἀνοχυρώτου. Αὐτὰ ἀποδεικνύουν αἱ ἐκθέσεις, αἱ ὁποῖαι κατετέθησαν εἰς ἄλλην Βουλήν, ἐπαναλαμβάνω, μετὰ τοῦ κύρους ἐκείνου, μετὰ τοῦ ὁποίου τοιαῦτα ζητήματα συζητοῦνται εἰς τὴν Ἀγγλικὴν Βουλήν. Καὶ οἱ ἀξιώσαντες ὑπὲρ ἑαυτῶν τὸν τίτλον τῶν «Σωτήρων» εἶναι οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐνεταφίασαν τὴν στιγμὴν ἐκείνην καὶ τὰς μεγάλας ἐλπίδας τοῦ Ἔθνους καὶ τὴν ἐπέκτασιν αὐτοῦ πρὸς ἀνατολάς (Χειροκροτήματα). Ἐάν, κύριοι, εἰς τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν εἰσηγήθην δὲν ἀντετάσσετο ἡ ὑπόκωφος καὶ ἡ φανερὰ ἀντίδρασις, ἡ ὁποία ἀντετάχθη, εἰς τὴν Χερσόνησον τῆς Καλλιπόλεως θὰ εὑρίσκετο ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς περὶ τὸ τέλος τοῦ Φεβρουαρίου 1915, κατὰ τὴν ἰδικήν μας χρονολογίαν, καὶ ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς ἐκθέσεως τῆς Ἀγγλικῆς, ὅτι μετὰ ἕνα ὁλόκληρον μῆνα βραδύτερον ἐγένετο ἡ ὀχύρωσις τῆς Καλλιπόλεως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν κατωρθώθη ὕστερον μὲ 100,000 καὶ 200,000 στρατοῦ ἀπέναντι ὀχυρώσεως γενομένης ὑπὸ τῆς Γερμανικῆς στρατιωτικῆς τέχνης, ἦτο ὄχι ἁπλῶς κατορθωτόν, ἀλλὰ παιγνίδι διὰ τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας, ὁπότε ὀξέως διέγνωσα τὰ πράγματα καὶ συνεβούλευσα τὴν ἐπιχείρησιν ἐκείνην καὶ ὅτε ἡ Χερσόνησος τῆς Καλλιπόλεως καὶ ἀνοχύρωτος ἦτο καὶ σχεδὸν ἀφρούρητος. Ἐὰν ἡ ἐπιχείρησις ἐκείνη δὲν ἐματαιοῦτο, θὰ εὑρισκόμεθα εἰς τὴν Χερσόνησον τῆς Καλλιπόλεως περὶ τὰ τέλη Φεβρουαρίου ἢ ἀρχὰς Μαρτίου. Ἀλλὰ πρὸ τῆς παρελεύσεως 10–15 ἡμερῶν μέρος τοῦ στρατοῦ τῆς Καλλιπόλεως, ἐὰν μετέβαινεν ἰδίως Σῶμα στρατοῦ, θὰ εὑρίσκετο εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἐγκαταλελειμμένην παρὰ τῶν Τούρκων (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Κύριοι, γνωρίζετε ποίαν σημασίαν ἔχει εἰς τοὺς πολέμους ὁ αἰφνιδιασμός. Ἐὰν ὁ πρώην Βασιλεὺς δὲν ἐδείκνυεν ἀπροθυμίαν ὅπως μελετηθῇ ἡ ἐπιχείρησις τῶν Δαρδανελλίων ἤδη ἀπὸ τοῦ Αὐγούστου, ἐὰν ὁ Βασιλεὺς καὶ τὸ Ἐπιτελεῖον του δὲν παρεῖχον ἀφορμὰς εἰς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως νὰ ἔχωσιν ὑπόπτως πρὸς αὐτοὺς ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, διότι ἄλλως τε ἦτο πάνδημον μυστικὸν ὅτι οἱ στρατιωτικοὶ ἀκόλουθοι τῆς Γερμανίας καὶ τῆς Βουλγαρίας ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ πολέμου «ἐποιοῦντο τὰς διατριβάς», ἵνα τὸ εἴπω εἰς τὴν καθαρεύουσαν, εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον, πρᾶγμα ὅπερ ἐξένιζε τοὺς ἄλλους, καὶ ἐὰν δὲν ἐπήρχοντο οἱ λόγοι τοῦ Βασιλέως πρὸς τὸν Ναύαρχον Κάρ, οἵτινες ηὔξησαν τὴν δυσπιστίαν, οὗ ἕνεκα, ἐνῷ κατ’ Αὔγουστον μᾶς ἐζήτουν νὰ μελετήσωμεν ἀπὸ κοινοῦ τὴν ἐπιχείρησιν τῶν Δαρδανελλίων, τὸν Φεβρουάριον καὶ τὸν Μάρτιον τὴν ἐπεχείρουν χωρὶς ν’ ἀπευθυνθοῦν πρὸς ἡμᾶς διὰ νὰ μᾶς ζητήσουν τὰ ἀναγκαῖα διὰ τὴν ἀπόβασιν στρατεύματα, καὶ τοῦτο προδήλως διότι δὲν μᾶς εἶχαν ἐμπιστοσύνην, φοβούμενοι μήπως τό Ἐπιτελεῖον μας προαναγγείλῃ εἰς τοὺς ἐχθροὺς τὴν ἐπιχείρησιν, ἐὰν λοιπὸν ὅλα ταῦτα δὲν ἐνεφιλοχώρουν καὶ ἐὰν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἡ ἐγκαινιασθεῖσα πολιτικὴ τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἐφηρμόζετο εἰλικρινῶς ὑπὸ ὅλων τῶν παραγόντων, ποῖον θὰ ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα; Ὅτι ἡ ἐπιχείρησις τῶν Δαρδανελλίων θὰ ἐμελετᾶτο ἐν πλήρει μυστικότητι καὶ ὅτι, προτοῦ γίνῃ καὶ ἡ πρώτη ἐπίθεσις ἐκεῖ κατὰ τῶν ἐξωτερικῶν φρουρίων τῶν Δαρδανελλίων, αἰφνιδίως μίαν χαραυγὴν θὰ εὑρίσκετο ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἀποβιβασμένος εἰς Καλλίπολιν, ὅπου θὰ εὕρισκεν εἰς ὅλην τὴν ἔκτασιν τῆς Χερσονήσου δύναμιν 6,000 μόνον Τουρκικοῦ στρατοῦ, ὄχι συγκεντρωμένου, ἀλλὰ εἰς τὰ διάφορα φρούρια κατανεμημένου! Ἐννοεῖτε δὲ τὴν ἐντύπωσιν, ἡ ὁποία θὰ παρήγετο εἰς Κωνσταντινούπολιν. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως δὲν ἠδύνατο νὰ πέσῃ ἡ Καλλίπολις καὶ νὰ κρατηθῇ ἡ Κωνσταντινούπολις ὑπὸ τῆς Τουρκίας. Ἀλλ’ εἶμαι βέβαιος ὅτι ἡ κατάληψις τῆς Καλλιπόλεως θὰ ἔφερε τὴν ἐκκένωσιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τὴν ὑπογραφὴν τῆς εἰρήνης μετὰ τῆς Τουρκίας τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ἐὰν ἦτο δυνατὴ ἡ ὑπογραφὴ εἰρήνης. Διότι, κύριοι, δὲν ἔχω ἀνάγκην παρὰ νὰ σᾶς ἀνακοινώσω ὀλίγα τηλεγραφήματα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, σύγχρονα ἀκριβῶς μὲ τὴν πρώτην ἐπίθεσιν κατὰ τῶν ἐξωτερικῶν φρουρίων τῶν Δαρδανελλίων, καὶ τὰς εἰδήσεις αἱ ὁποῖαι ἐστέλλοντο εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς σκέπτεται νὰ μετάσχῃ καὶ ν’ ἀποστείλῃ στρατόν. (Ἀναγινώσκει): Ἀριθ. 1726 (Ἐμπιστευτικὸν) Ἐν Πέρᾳ, τῇ 14 Φεβρουαρίου 1915. Ὑπουργεῖον Ἐξωτερικῶν Τουρκικαὶ καὶ Γερμανικαὶ Τράπεζαι εἰδοποιήθησαν μεταφέρωσι χρυσὸν εἰς Ἰκόνιον. Μεταφορὰ ἤρξατο ἤδη. Μεταφέρουσιν ὡσαύτως ἀρχεῖα. (Ὑπ.) ΤΣΑΜΑΔΟΣ» «Ἐν Πέραν, τῇ 16 Φεβρουαρίου 1915, ὥρα 10 μ.μ. Ὑπουργεῖον Ἐξωτερικῶν Ἐλήφθη ἡ ἀπόφασις νὰ ἐγκαταλειφθῇ ἡ Κωνσταντινούπολις· ἡ ἡμέρα ἀναχωρήσεως δὲν ὡρίσθη. Ὁ πρεσβευτὴς τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν μοὶ ἀνεκοίνωσεν ὅτι θὰ παραμείνῃ ἐνταῦθα καὶ ὅτι ὁ πρεσβευτὴς τῆς Αὐστροουγγαρίας καὶ ὁ πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας δὲν θὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν Κωνσταντινούπολιν, εἰμὴ μετὰ τῶν Τουρκικῶν στρατευμάτων. Μὲ πληροφοροῦσιν ὅτι ὁ Σύνδεσμος «Ἕνωσις–Πρόοδος» ἐν σημερινῇ συνεδρίᾳ ἀπεφάσισεν ἀντίστασιν μέχρις ἐσχάτων. Αὐτοκρατορικὸς Ἰραδὲς ἀναβάλλει τὴν Βουλὴν μέχρι τῆς 15 Σεπτεμβρίου. (Ὑπ.) ΤΣΑΜΑΔΟΣ» «Φιλιππούπολις, 17 Φεβρουαρίου 1915, ὥρα 8.30′ μ.μ. Πληροφοροῦμαι ὅτι ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβευτὴς τῆς Αὐστρίας ἐτηλεγράφησε πρὸς τὸν ἐνταῦθα πρόξενον Αὐστρίας ἵνα μεριμνήσῃ ὅσον τάχιστα περὶ ἐξευρέσεως οἰκίας ἐν Φιλιππουπόλει χάριν τῆς ὁσονούπω ἀφικνουμένης οἰκογενείας του. Ἀνεκοινώθη εἰς Πρεσβείαν Σόφιας. (Ὑπ.) ΜΠΑΡΑΚΛΗΣ» «Σόφια, 22 Φεβρουαρίου 1915 Ὁ ἐπιτετραμμένος τῆς Βουλγαρίας ἐν Κωνσταντινουπόλει, ζητήσας παρὰ τῆς Κυβερνήσεώς του ὁδηγίαν ἐὰν ἔδει ἐν ἐνδεχομένῃ περιπτώσει νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν Ὀθωμανικὴν Κυβέρνησιν εἰς Ἰκόνιον, προσεκλήθη ὅπως ἔλθῃ ἐνταῦθα καὶ παράσχῃ προφορικῶς πληροφορίας ἐπὶ τῆς καταστάσεως. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν τῆς Βουλγαρίας διέψευσε τὴν ὕπαρξιν ὑπουργικῆς κρίσεως. (Ὑπ.) ΝΑΟΥΜ» Αὐτὴ ἦτο, κύριοι, ἡ ψυχολογικὴ κατάστασις ἐν Κωνσταντινουπόλει, αὐταὶ ἦσαν αἱ σκέψεις αἱ κρατοῦσαι εἰς κύκλους ἐπισήμους ἐν Κωνσταντινουπόλει πρὶν ἢ καταληφθῇ ἡ Καλλίπολις, καὶ φαντάζεσθε ἐὰν ἔχω δίκαιον ὑποστηρίζων μετὰ πεποιθήσεως ὅτι ἡ ἀποστολὴ τότε τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ εἰς Καλλίπολιν καὶ ἡ κατάληψις αὐτῆς θὰ ἔφερεν ὄχι μόνον τὴν κυριαρχίαν τῶν Στενῶν καὶ τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τὴν μεταβίβασιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ εἰς Κωνσταντινούπολιν...

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μόνου;

§29Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἴσως μετ’ ἀγημάτων Ἀγγλογαλλικῶν... ὄχι διὰ νὰ διεκδικήσῃ πολιτικὰ καὶ ἐδαφικὰ δικαιώματα ἐπὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἀλλὰ διὰ νὰ εἶναι βέβαιος ὅτι θὰ ἠσφάλιζε τὴν λύσιν ἐκείνην τοῦ ζητήματος τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῶν Στενῶν, ἡ ὁποία ἦτο ἀνέκαθεν ἡ ἀρίστη τῶν λύσεων ὄχι μόνον ἀπὸ καθαρᾶς διεθνοῦς ἀπόψεως, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ Ἑλληνικῆς ἀπόψεως, τῆς διεθνοποιήσεως τῶν Στενῶν, ἡ ὁποία λύσις ἴσως εἶναι ἐκείνη, εἰς τὴν ὁποίαν φθάνει σήμερον καὶ τὸ μέγα Ρωσσικὸν Ἔθνος μετὰ τὴν ἐκδημοκράτησιν αὐτοῦ (Χειροκροτήματα). Ἐπειδὴ γίνεται λόγος ἐν τῷ τηλεγραφήματι τοῦ κ. Φραντζῆ περὶ ἐνδεχομένης συνάψεως εἰρήνης ἐκ μέρους τῆς Τουρκίας, θὰ μοῦ εἴπουν βεβαίως οἱ ἀντίπαλοί μου: «Μά, λοιπόν, δὲν ἦτο πιθανόν, ἀφοῦ θὰ ἐπηγαίνατε εἰς τὴν Καλλίπολιν, ἀφοῦ θὰ ἐπηγαίνατε εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν, δὲν ἦτο πιθανὸν νὰ γίνῃ εἰρήνη καὶ νὰ μὴν πάρῃς τὰ Μικρασιατικὰ ἀνταλλάγματα;» Καὶ αὐτὸ ἦτο πιθανόν· διότι ἐγὼ βεβαίως δὲν ἐσκέφθην ποτὲ νὰ ζητήσω νὰ μοῦ ὑποσχεθοῦν καὶ τὴν διάλυσιν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, συμμετέχων εἰς τὸν πόλεμον μὲ μίαν μόνον μεραρχίαν. Ἂν διὰ γενικώτερα Εὐρωπαϊκὰ συμφέροντα ἐπεβάλλετο μία εἰρήνη μετὰ τῆς Τουρκίας καὶ ἂν ἔβλεπα ὅτι τὸ Ἔθνος, ὡς ἐκ τῆς ἐκ τῶν πολέμων κοπώσεως, ἀπέστεργεν ἐνεργοτέραν μετοχὴν εἰς τὸν πόλεμον, δὲν θὰ ἐδίσταζα καὶ αὐτὴν νὰ δεχθῶ. Θὰ μοὶ ἦτο ἀρκετὸν ἂν διὰ τῆς δράσεως τῆς Ἑλλάδος μετέβαινον εἰς Καλλίπολιν, μετέβαινον εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἐρρύθμιζον καὶ διὰ τῆς Ἑλληνικῆς σπάθης καὶ διὰ τῆς Ἑλληνικῆς συμπράξεως, ἂν ὄχι τῆς πρωτοβουλίας, τὸ ζήτημα τῶν Στενῶν καὶ ἐκανόνιζον καὶ τὴν τύχην τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ, χωρὶς νὰ ἀποκλείεται ὅτι ἠμποροῦσαν καὶ περισσότερα νὰ γίνουν, νὰ πάρωμεν καὶ τὰς παραχωρήσεις, ἂν ἠθέλομεν νὰ ἐπιμείνωμεν εἰς περαιτέρω ἐνέργειαν, ἡ ὁποία θὰ προεκάλει φυσικὰ καὶ περαιτέρω θυσίας. Τίνα ἀποτελέσματα, κύριοι βουλευταί, θὰ εἶχε τοιαύτη ἐνέργεια τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τῆς περαιτέρω ἐκβάσεως τοῦ πολέμου δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ σᾶς ἀναπτύξω περισσότερον. Ἡ Τουρκία θὰ ἐξεμηδενίζετο, ἡ Ρωσσία θὰ ἀνεφωδιάζετο διὰ θαλάσσης καὶ δὲν θὰ ὑφίστατο τὴν ἐπίθεσιν, τὴν ὁποίαν ὑπέστη κατὰ τὸ θέρος τοῦ 1915, ἕνεκα ἐλλείψεως πολεμικῶν ἐφοδίων. Ἡ Ρωσσία ἀκόμη θὰ ἐξῆγε τὸν σῖτον της εἰς τὰς συμμάχους Χώρας. Ἡ Βουλγαρία, ἡ ὁποία εἶχεν ἤδη κανονίσει τὴν πολιτικήν της πρὸς τὴν Γερμανικὴν Αὐτοκρατορίαν, ὅπως ἡμεῖς εἴχαμεν κανονίσει πρὸς τὴν Συνεννόησιν, ἡ Βουλγαρία ἔχουσα πρὸς τὰ νῶτα της τὸν Ἑλληνικὸν Στρατὸν καὶ ἐπὶ πλέον καὶ Γαλλικὸν καὶ Ἀγγλικὸν στρατόν, ἐννοεῖτε ἂν θὰ ἐτόλμα νὰ ἐξήρχετο εἰς πόλεμον. Τοιαύτη δὲ ἐνέργεια τῆς Ἑλλάδος καὶ τοιαύτη ἐπιτυχία δὲν θὰ ἐξύψου μόνον τὸ πολιτικὸν γόητρον αὐτῆς, δὲν θὰ παρεῖχε μόνον εἰς ἡμᾶς κατὰ πᾶσαν πιθανότητα καὶ τὰς ἐδαφικὰς παραχωρήσεις τῆς Μ. Ἀσίας, ἀλλὰ καὶ θὰ συνετέλει εἰς ἐκπληκτικὴν βράχυνσιν τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου. Ἐάν, κύριοι, τὸ πλῆγμα κατεφέρετο τὴν στιγμὴν ταύτην διὰ τῆς πυγμῆς τῆς Ἑλλάδος, τὸ πλῆγμα θὰ ἦτο τόσον δεινὸν διὰ τὴν Γερμανίαν, ὥστε αὕτη, χωρὶς νὰ ἐλπίζῃ πλέον τὴν πραγματοποίησιν τοῦ μεγαλεπηβόλου σχεδίου τοῦ σιδηροδρόμου Ἀμβούργου–Βαγδάτης, θὰ ἔχανε τὴν Ἀνατολὴν καὶ δὲν εἶχε βεβαίως νὰ ἐλπίσῃ τίποτε ἀπὸ τὴν Δύσιν.

§30Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Αὐτὸ τὸ ἔγραφε καὶ ὁ Χάρδεν.

§31Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Φαντασθῆτε δὲ ποῖον κῦρος καὶ γόητρον θὰ εἶχεν ἡ Ἑλλὰς φθάνουσα διὰ δράσεώς της εἰς τοιαῦτα ἐκπληκτικὰ κοσμοϊστορικὰ ἀποτελέσματα, τῆς βραχύνσεως κατὰ ἔτος τοῦ πολέμου (Χειροκροτήματα). Κύριοι, οἱ Σωτῆρες τῆς Ἑλλάδος, ἅμα ἡ ἐπιχείρησις ἀπέτυχεν, εἶπον ὅτι ἔσωσαν τὴν Ἑλλάδα, διότι ἀπεδείχθη ἡ ἐπιχείρησις μὴ ἐπιτυχοῦσα. Ἀλλά, κύριοι, θὰ ἐννοήσητε πόσον καλῆς πίστεως ἀντίπαλοι εἶναι ὅταν, συζητοῦντες τὴν πολιτικὴν ἡμῶν, τὴν συζητοῦν οὐχὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀποτελεσμάτων τὰ ὁποῖα θὰ ἔδιδεν ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἐφαρμοζομένη, ἀλλὰ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν συνεπειῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπῆλθον διότι ἀκριβῶς δὲν ἐφηρμόσθη! Καὶ μᾶς λέγουν: «Βλέπετε ὅτι ἡ ἐπιχείρησις ἀπέτυχεν». Ἀπέτυχε βεβαίως, διότι ἀκριβῶς ἡ ἄμεσος καὶ κεραυνοβόλος σύμπραξις τῆς Ἑλλάδος ἄνευ ἀντιδράσεων, ἐπιτελικῶν καὶ ἄλλων, αὐτὴ ἦτο ἡ μόνη δυναμένη νὰ φέρῃ τὴν ἐπιτυχίαν. Οἱ δὲ Σωτῆρες οἱ σημερινοὶ δὲν διαφέρουν καθόλου ἀπὸ τοὺς Σωτῆρας ἐκείνους τοὺς ἄλλους, τοὺς ὁποίους θὰ εἴχομεν ἐὰν κατὰ τὸ 1912, ὅτε ἐπρότεινα τὴν συμμετοχὴν ἡμῶν εἰς τὸν πόλεμον, τὸν ὁποῖον εἶχον ἀποφασίσει τὰ δύο ἄλλα Βαλκανικὰ Κράτη, ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος, ὅστις ἦτο ἐναντίον τοῦ πολέμου ἐκείνου, ὡμοίαζεν ἔστω καὶ πόρρωθεν τοῦ υἱοῦ του, καὶ ἤθελε νὰ ἐφαρμόσῃ καὶ αὐτὸς πολιτικὴν ἰδίαν καὶ ἔλεγεν: «Ἐγὼ δὲν θέλω πόλεμον, ἐγὼ δὲν ἠμπορῶ νὰ συμπράξω μετὰ τῆς Σερβίας καὶ Βουλγαρίας εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἀφοῦ τοὐλάχιστον δὲν μοῦ ἔχετε καθαρισμένον τὸ ζήτημα τοῦ τί θὰ πάρωμεν ἔπειτα». Ὑποθέσατε ὅτι ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος ὡμοίαζε πρὸς τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον. Εἶναι δυνατὸν ν’ ἀμφιβάλλῃ τις ὅτι ἡ πολιτικὴ αὕτη θὰ ἐκρίνετο ὡς πολιτικὴ σωφρονεστάτη καὶ ὅτι ἡ κατηγορία ὅτι εἶμαι φαντασιόπληκτος καὶ πολεμοχαρὴς θὰ μοὶ ἐδίδετο δικαιότατα καὶ θὰ ἔλεγεν ὁ κόσμος: «Βεβαίως ἔχει δίκαιον ὁ καϋμένος ὁ Βασιληᾶς· δὲν ἐκανονίσαμεν τοὐλάχιστον τί θὰ πάρωμεν!» Φαντασθῆτε δὲ τώρα ποῖαι ἠδύναντο νὰ ἐπέλθουν συνέπειαι ἐκ τῆς μὴ μετοχῆς ἡμῶν εἰς τὸν κατὰ τῆς Τουρκίας πόλεμον. Συνεπείᾳ τῆς ἀδρανείας τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου ἡ Τουρκία θὰ κατώρθωνε νὰ μεταφέρῃ τὸν Μικρασιατικόν της στρατὸν εἰς τὴν Εὐρωπαϊκὴν Τουρκίαν καὶ πιθανῶς νὰ καταβάλῃ τὴν Σερβίαν καὶ τὴν Βουλγαρίαν. Ποῖος θὰ ἦτο ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ἐσυμμάζευε τοὺς σωτῆρας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔλεγον: «Βλέπετε, ὁ καϋμένος ὁ Βασιληᾶς τί ἔκαμε; Μᾶς ἐγλύτωσε! Βλέπετε αὐτὸν τὸν Βενιζέλον τὸν θεοπάλαβον, ὁ ὁποῖος ἤθελε νὰ μετάσχῃ τοῦ πολέμου, διὰ νὰ μᾶς καταστρέψῃ, ἐνῷ ἦτο προφανὲς ὅτι ἡ Τουρκία θὰ ἐνίκα» — διότι ὅλοι οἱ στρατιωτικοὶ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἔλεγον τοῦτο, ὁ δὲ ἐν Κωνσταντινουπόλει στρατιωτικὸς ἀκόλουθος τῆς Ρωσσίας ἐπληροφόρει ὅτι ἡ Τουρκία θὰ παρέτασσεν 900 χιλιάδας στρατοῦ. Σᾶς κάμνω αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν διὰ νὰ σᾶς καταδείξω πόσον ὀλίγον σοβαροὶ εἶναι οἱ ἀντίπαλοί μας, οἵτινες, ἐπαναλαμβάνω, θέλουν νὰ κρίνουν τὰ ἀποτελέσματα τῆς μὴ ἐφαρμοσθείσης πολιτικῆς μας μὲ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ὁποῖα ἐπῆλθον διότι ἀκριβῶς δὲν ἐφηρμόσθη καὶ διότι δὲν ἄφησαν νὰ ἐφαρμοσθῇ (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαί). Κύριοι! Ὁ Βασιλεὺς ὁ τότε, ἀφοῦ πρὸς στιγμὴν εἶχε παρασυρθῆ παρ’ ἐμοῦ καὶ μοῦ εἶχε δώσει καὶ τὴν ἐξουσιοδότησιν νὰ προβῶ εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς μου, συνεκρατήθη βραδύτερον. Περιεστοίχισαν αὐτὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι τὸν περιεστοίχιζον καὶ ἔφθασε πλέον ὄχι μόνον κατὰ τῆς γνώμης ἐμοῦ νὰ ἀντιταχθῇ, ὁ ὁποῖος ἐξεπροσώπουν τότε τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Χώρας, ἀλλὰ ἔφθασε καὶ νὰ ἀντιταχθῇ κατὰ τῆς γνώμης ὅλης τῆς Χώρας, διότι, ὅπως ἐξέθηκα εἰς ὑμᾶς, τὴν γνώμην αὐτὴν συνέστησαν εἰς τὸν Βασιλέα νὰ ἀκολουθήσῃ ὅλοι οἱ πολιτικοὶ παράγοντες, οἱ μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης τοὐλάχιστον γνωστοὶ εἰς τὴν Χώραν. Καὶ θὰ μᾶς εἴπουν τώρα οἱ ἀσχοληθέντες εἰς τὸ ζήτημα τὸ Συνταγματικόν, ὅτι ὁ Βασιλεὺς διέλυσε τὴν Βουλὴν τότε καὶ ἀνέθηκε τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸν κ. Γούναρην, σεβόμενος τὸ Σύνταγμα, ἀκριβῶς καθ’ ὃν τρόπον ὁ Βασιλεὺς Γεώργιος εἶχε διαλύσει κατ’ ἐπανάληψιν Βουλάς, ἀναθέσας ὅμως αὐτὸς τὴν Κυβέρνησιν ὄχι κἂν εἰς μειονοψηφοῦντας, ἀλλ’ εἰς Κυβερνήσεις Ὑπηρεσιακάς, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεδίωξε νὰ ἐξακριβώσῃ τὸ δημόσιον φρόνημα. Ἀλλὰ τίνας ἐνδείξεις εἶχεν ὁ πρώην Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ὅτι τὰ ὑποστηριζόμενα ὑπ’ ἐμοῦ ἦσαν ἀντίθετα πρὸς τὰς ἀξιώσεις τῆς Κοινῆς Γνώμης, ὅταν ὅλους τοὺς ἄλλους πολιτικοὺς Ἡγέτας τοῦ ἔφερα κατ’ ἀντιμωλίαν εἰς συζήτησιν ἐνώπιόν του καὶ τοῦ εἶπον ὅτι ὅλα αὐτά, τὰ ὁποῖα λέγει ὁ Βενιζέλος, πρέπει νὰ τὰ ἐκτελέσῃ, διότι ὁ Βενιζέλος ἔχει μαζύ του τὸν Ἑλληνικὸν λαόν; Ὁ Βασιλεὺς ἐκείνην τὴν στιγμήν, καλῶν τὸν κ. Γούναρην καὶ δωροδοκῶν αὐτόν, δίδων δηλαδὴ εἰς αὐτὸν τὸ ρουσφέτι τῆς χρίσεώς του εἰς ἀρχηγὸν κόμματος καὶ ἐπιτυγχάνων νὰ ἀναλάβῃ οὗτος τὴν Κυβέρνησιν, ἐφήρμοζε τὸ πολίτευμα, ἢ τὸ εἶχεν ἤδη κατακουρελιάσει; Καὶ ὅμως, κύριοι, ἡ νομιμοφροσύνη μου ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε οὔτε ἠμφισβήτησα κἂν εἰς τὸν Βασιλέα, τὴν πρώτην φοράν, τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως, οὔτε παρεπονέθην διὰ τὸ πρᾶγμα, οὔτε ἐγώ, οὔτε οἱ φίλοι μου. Ἔβλεπα περίπου ποῦ ἐφερόμεθα, ἀλλὰ δὲν ἠθέλησα νὰ ἐξαπολύσω μίαν τρικυμίαν εἰς τὸ Ἐθνικὸν πέλαγος, τὸ ὁποῖον μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἐφαίνετο γαληνιαῖον καὶ ἐπὶ τοῦ ὁποίου μόλις ἤρχιζαν νὰ διαγράφωνται ἐλαφραί τινες πτυχαί. Ἀπεμακρύνθην τῆς Ἐξουσίας ἐναντίον τῆς γνώμης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἐναντίον τῆς γνώμης αὐτῶν τῶν πολιτικῶν ἀντιπάλων μου, κατὰ ἐφαρμογὴν προσωπικῆς πολιτικῆς τοῦ Στέμματος, ἐμπνεομένης ἔξωθεν τῆς Ἑλλάδος, ἀπεμακρύνθην τῆς Ἀρχῆς, ἔχων μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης μὲ τὸ μέρος μου σχεδὸν τὴν παμψηφίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐπεισοδιακῶς καὶ ὡς ἐν παρενθέσει θὰ σᾶς εἴπω ὅτι ὀλίγον πρὸ τῆς κρίσεως ἐκείνης ὁ κ. Δ. Γούναρης μοῦ διεμήνυσε διά τινος φίλου του, μέσῳ τοῦ ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Ρέπουλη, ἐὰν θὰ ἐδεχόμην ὅπως εἰς τοὺς συνδυασμούς μου ἐν Ἑλλάδι περιλάβω ἓξ–ἑπτὰ φίλους του, διὰ νὰ κατορθωθῇ οὕτω ἡ ἐπιτυχία αὐτῶν. Καὶ ἀπήντησα εἰς τὸν κ. Γούναρην διὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν: «Διατί μόνον ἓξ ἢ ἑπτὰ καὶ διατί ὄχι ὁλόκληρον τὸ προσωπικόν, τὸ ὁποῖον χρειάζεται εἰς τὸν κ. Γούναρην διὰ νὰ εἶναι ἕτοιμος ν’ ἀναλάβῃ τὴν Ἀρχὴν ἐν περιπτώσει ἀποχωρήσεώς μου;» Τοῦ ἐδήλωσα λοιπόν, ἐνῷ ἐζήτησεν ἓξ ἢ ἑπτά, ὅτι εἶμαι πρόθυμος νὰ περιλάβω εἰς τοὺς συνδυασμούς μου ἐννέα βουλευτάς, οἱ ὁποῖοι θὰ ἦσαν οἱ μέλλοντες ν’ ἀποτελέσωσι τὴν μέλλουσαν Κυβέρνησιν. Αὐτὴ ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ δημοσίου φρονήματος τότε, ὥστε ὁ κληθεὶς ν’ ἀναλάβῃ τὴν Ἀρχήν, ὡς πιστεύων δῆθεν ὅτι εἶχε μαζύ του τὸν λαόν, μοὶ ἐζήτει δεκαπέντε ἢ εἴκοσιν ἡμέρας πρότερον νὰ περιλάβω εἰς τοὺς συνδυασμούς μου τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα τῷ ἦσαν ἀπολύτως ἀναγκαῖα διὰ νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Βουλὴν μὲ ἀριθμόν τινα βουλευτῶν. Τοῦτο δὲ ἀνέφερα μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ δείξω εἰς τὴν Βουλὴν πόσον βαρεῖα εἶναι ἡ εὐθύνη τοῦ ἀνθρώπου αὐτοῦ, δεχθέντος μετὰ 15 ἡμέρας ν’ ἀναλάβῃ τὴν Ἀρχὴν καὶ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῇ εἰκαζομένῃ διαστάσει τοῦ δημοσίου φρονήματος πρὸς τὴν τότε Κυβέρνησίν μου. Κλείει, κύριοι, ἡ παρένθεσις, τὴν ὁποίαν ἤνοιξα διὰ ν’ ἀποδείξω ὅτι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπεμακρύνθην τῆς Ἀρχῆς, εἶχα μαζύ μου ὁλόκληρον τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἢ τοὐλάχιστον τὴν μεγάλην πλειονοψηφίαν αὐτοῦ. Διὰ νὰ λυθῇ ἡ κρίσις ἡ Ὑπουργικὴ παρῆλθον τέσσαρες ἡμέραι. Τὴν 21ην παρῃτήθην, τὴν 25ην ὡρκίσθη ἡ νέα Κυβέρνησις. Λοιπὸν ἡ νομιμοφροσύνη τοῦ οὑτωσὶ ἀπομακρυνομένου τῆς Ἀρχῆς πολιτικοῦ ἀνδρὸς ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε ὅταν ἐγνώσθη ἡ παραίτησις, περὶ τὴν 6ην ὥραν μ.μ. καὶ ἐπληροφορούμην ὅτι ἡτοιμάζετο μία κολοσσιαία διαδήλωσις εἰς τὴν πόλιν μας διὰ νὰ διαμαρτυρηθῇ κατὰ τῆς παραιτήσεώς μου, καλῶ ἀμέσως τὸν Ἀρχηγὸν τῆς Χωροφυλακῆς καὶ τὸν Διευθυντὴν τῆς Ἀστυνομίας καὶ τοὺς διατάσσω νὰ ἐκδώσωσι διάταξιν, ἀπαγορεύουσαν πᾶσαν συνάθροισιν διαρκούσης τῆς κρίσεως. Ἔμεινα ἐπὶ τέσσαρας ἡμέρας, ἔχων τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅπως εἶπα καὶ πάλιν, ἐν μεγίστῃ πλειονοψηφίᾳ μὲ τὸ μέρος μου, καὶ δὲν ἀφῆκα νὰ γίνῃ καμμία διαδήλωσις εἰς κανὲν μέρος τῆς Ἑλλάδος, οὐδὲ μικρά, οὐδὲ μεγάλη. Καὶ οὕτω, κύριοι, ὁ πολιτευτὴς Πατρῶν, ὁ ζητῶν νὰ στηρίξῃ τοὺς ἓξ ἢ ἑπτὰ φίλους του εἰς τοὺς συνδυασμοὺς τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἀνέλαβεν εἰς τὴν κρισιμωτάτην ἐκείνην περίοδον τῶν ἐθνικῶν μας πραγμάτων νὰ δεχθῇ τὴν κληρονομίαν τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ἔχοντος μὲ τὴν γνώμην του καὶ τὴν γνώμην ὅλων τῶν πολιτικῶν ἀρχηγῶν τῆς Χώρας, καὶ νὰ δεχθῇ τὴν Ἀρχήν. Κύριοι, δὲν γνωρίζω πρᾶξιν πολιτικοῦ ἀνδρός, ἡ ὁποία νὰ δύναται νὰ καταδικασθῇ αὐστηρότερον ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν. Ἡ Κυβέρνησις ὁπωσδήποτε συνεκροτήθη, δηλαδὴ συνεκροτήθη μία φαινομενικὴ τοῦ λοιποῦ Κυβέρνησις, συνεκροτήθη μία Κυβέρνησις ἡ ὁποία ἦτο ὁμοίωμα Κυβερνήσεως καὶ τὴν ὁποίαν ἠνείχοντο οἱ ἐκ τῶν παρασκηνίων δρῶντες, οἱ καὶ ἀποτελοῦντες τὴν ἀληθῆ Κυβέρνησιν τῆς Χώρας, ἡ ὁποία τοὺς Ὑπουργοὺς μετεχειρίζετο ὡς νευρόσπαστα καὶ ἡ ὁποία διὰ τοῦ φιλικοῦ της Τύπου ἀνεκάλει ἑκάστοτε εἰς τὴν τάξιν τὴν φαινομενικὴν Κυβέρνησιν. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, κύριοι, ἡ φαινομενική, γνωρίζω ὅτι ἐν τῇ ἐξωτερικῇ πολιτικῇ δὲν ἦτο καθόλου ὁμογενής. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐφέρετο εἰς συνέχισιν τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων. Λέγω εἰς συνέχισιν, διότι προχθές, κατά τινα διακοπήν, ἔλαβον ἀφορμὴν νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἐπιχείρησις τῶν Δαρδανελλίων διὰ τὴν Ἑλλάδα δὲν ἦτο πλέον δυνατὴ μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων, ἀφοῦ μετά τινα χρόνον ἡ Χερσόνησος τῆς Καλλιπόλεως ὠχυρώθη. Ἀλλὰ δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἐφαρμογῆς αὐτῆς τῆς περιστατικῆς, ἂς τὴν εἴπωμεν οὕτω, πολιτικῆς. Ἀλλὰ τὴν ἄλλην πολιτικήν, τὴν βάσιν ἔχουσαν εὐμενεστάτην πρὸς τὴν Ἀντὰντ οὐδετερότητα, μετὰ σταθερᾶς ἀποφάσεως νὰ μὴ ἐπιτρέψωμεν Βουλγαρικὴν κατὰ τῆς Σερβίας ἐπίθεσιν, ἠσπάσθησαν εἰλικρινῶς ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἄλλα πολιτικὰ μέλη τοῦ Ὑπουργείου ἐκείνου. Ἀλλὰ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, κύριοι, εὑρισκόμεθα ἐν καταπτώσει πολιτεύματος, ὄχι μόνον διότι ἀπεμακρύνθη ἡ Κυβέρνησις ἡ ἀπολαύουσα τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς πλειονοψηφίας τῆς Κοινῆς Γνώμης, ὄχι μόνον διότι ἐσχηματίσθη Κυβέρνησις μὴ ἔχουσα ὁμογένειαν ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς, ὄχι μόνον διότι παρὰ τὴν Κυβέρνησιν τὴν φαινομενικὴν ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἐπιφάνειαν ἡ πραγματικὴ τῶν παρασκηνίων Κυβέρνησις, ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλον λόγον· διότι ὁ μικροπολιτικός, ὁ ὁποῖος ἐκλήθη νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν πολιτικὴν ἐκείνην, ἐνόμισεν ὅτι ἦτο θεμιτὸν νὰ δημιουργήσῃ διωγμὸν καθ’ ἑνὸς μεγάλου πολιτικοῦ Κόμματος. Κύριοι! Μετὰ τοὺς κόπους, τοὺς ἐκ τῆς μακρᾶς παραμονῆς εἰς τὴν Ἀρχὴν ἐπὶ πέντε ἔτη καὶ τὰς συγκινήσεις τῶν πολέμων, ἔχων ἀνάγκην μικρᾶς ἀναπαύσεως, ἐξέδραμον εἰς Σπέτσας μετὰ τὴν ἀποχώρησιν ἐκ τῆς Ἀρχῆς καὶ ὅταν ἐπέστρεψα εἶχεν ἐκδοθῆ ἀστυνομικὴ διαταγὴ νὰ μὴ ἐπιτραπῇ ἡ ἀποβίβασις εἰς Πειραιᾶ εἰς τὸν χθεσινὸν Πρωθυπουργὸν καὶ ἐδέησε ν’ ἀποβιβασθῶ εἰς τὸ Φάληρον. Ὀλίγας ἡμέρας ὕστερον ἐτελεῖτο ἡ Ἐθνικὴ ἑορτὴ καὶ ὁ ἴδιος Πρωθυπουργός, ὅστις ἔπρεπε νὰ παραστῇ εἰς τὴν Ἐθνικὴν ἑορτὴν καὶ ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ καταλάβῃ τὴν κεκανονισμένην θέσιν ἐν αὐτῇ, δὲν ἠδυνήθη νὰ μεταβῇ εἰς αὐτὴν καὶ ἐξεπολιόρκησαν καὶ τὸν οἶκον του. Αὐτὴ ἦτο ἡ κατάπτωσις τοῦ πολιτεύματος, ἥτις ἦτο ἐμφανὴς ἔκτοτε. Ὁπωσδήποτε δὲν ἐτολμᾶτο ἀκόμη ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς πλήρης παραβίασις τοῦ πολιτεύματος καί, ἂν παρετάθησαν προθεσμίαι τινὲς συνταγματικαί, τοῦτο ἰσχυρίζονται ὅτι ἔγινε διὰ τὴν μὴ ὕπαρξιν ἐκλογικῶν καταλόγων· δὲν θέλω νὰ πολυπραγμονήσω ἐπὶ τοῦ πράγματος. Αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν τέλος τὴν 31ην Μαΐου, γνωρίζετε ὑπὸ ποίας περιστάσεις. Γνωρίζετε ὅτι ὁ Ἀρχηγὸς τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων ἠναγκάσθη ν’ ἀποχωρήσῃ τοῦ ἀγῶνος, γνωρίζετε ὅτι εἰς ὅλην τὴν Ἑλλάδα ἐξαπελύθησαν οἱ πράκτορες τῆς Αὐλῆς, θέτοντες τὸ ζήτημα μεταξὺ Βασιλέως καὶ Βενιζέλου, μεταξὺ πολέμου καὶ εἰρήνης. Καὶ ὅμως, ἐνῷ αἱ ἐκλογαὶ διεξήχθησαν ἐν ἀπουσίᾳ ἐμοῦ, ὁ λαὸς ἀπεδοκίμαζε τὸν πρῶτον Σωτῆρα καὶ ἐνέκρινε τὴν πολιτικήν μου καὶ ἐπανέφερε τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων μὲ 123 βουλευτὰς ἐκ τῶν 184 βουλευτῶν τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος. Χωρίζω τὴν Παλαιὰν Ἑλλάδα ἀπὸ τῆς Νέας, διότι γνωρίζετε τί ἔγινεν εἰς τὴν Μακεδονίαν ὑπὸ τοῦ χερσαίου Ναυάρχου, εἰς ὃν ἀνετέθη νὰ μαγειρεύσῃ τὰς ἐν Μακεδονίᾳ ἐκλογὰς καὶ ὅστις ὠργάνωσεν αὐτὰς δι’ ἀνηκούστων ἐπεμβάσεων κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ἐνῷ ὅλοι οἱ ἔντιμοι ἄνθρωποι δύνανται νὰ βεβαιώσωσιν ὅτι, ἐὰν τὰς ἐκλογὰς τὰς ἔκαμνε τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐν πλήρει ἀμεροληψίᾳ, τὸ Κόμμα τοῦτο θὰ κατήγαγε πλήρη θρίαμβον ἐν Μακεδονίᾳ, δὲν κατώρθωσε νὰ περισώσῃ ἐκεῖ παρὰ 4 μόνον βουλευτὰς ἐκ τῶν 73. Ὁπωσδήποτε, ἐκ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν 310 βουλευτῶν τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐπέτυχεν 184 ἐν ὅλῳ ἕδρας, ἀπέναντι 126 ἑδρῶν, ἃς ἐκέρδισαν ὅλα ὁμοῦ τὰ ἀντίθετα κόμματα. Τὸ ἀποτέλεσμα αὐτὸ ἐζητήθη νὰ παρασταθῇ ὡς μία ἀπόδειξις ὅτι τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων εἶχεν ὀλιγωτέραν πλειονοψηφίαν παρὰ πρίν. Καὶ τί μὲ τοῦτο, ἐὰν κατωρθώθη ὑπὸ τοιούτους ὅρους διὰ παραβιάσεως τοῦ Συντάγματος, διὰ τοιαύτης ἐκμεταλλεύσεως κάθε πράγματος, ἐὰν κατωρθώθη ν’ ἀποδειχθῇ ὅτι ἡ πλειονοψηφία δὲν ἦτο τόσον μεγάλη ὅσον πρὸ τριετίας, τί σημαίνει ἆρά γε τοῦτο; Μήπως διὰ τούτου ἡ ἐπιβολὴ τῆς πλειονοψηφίας ἦτο ὀλιγώτερον ἐνδεδειγμένη; Μήπως ὁ Βασιλεὺς ἠδύνατο νὰ ἀναλάβῃ ἐμφανέστερον πλέον τὸ πρόσωπον Μονάρχου, στηριζόμενος εἰς τὸ ὅτι ἐπέτυχε διὰ τῆς πρώτης διαλύσεως νὰ ὑποβιβάσῃ τὴν πλειονοψηφίαν τῶν Φιλελευθέρων καὶ ἐλπίζων νὰ ἐπιτύχῃ περαιτέρω ὑποβιβασμὸν αὐτῆς διὰ δευτέρας διαλύσεως καὶ περαιτέρω διὰ τρίτης καὶ οὕτω καθ’ ἑξῆς; (Ἱλαρότης). Ἀλλά, κύριοι, αἱ ἐκλογαὶ διεξάγονται, τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θριαμβεύει καὶ ὅμως οἱ ἀποδοκιμασθέντες πολιτικοί, ἡ ἀποδοκιμασθεῖσα Κυβέρνησις δὲν σπεύδει νὰ καταλίπῃ τὴν Ἀρχήν, ἀποφεύγουσα τὰς εὐθύνας, τὰς ὁποίας ἐπεσώρευσεν ἐφ’ ἑαυτῆς, ἀλλὰ μένει εἰς τὴν Ἀρχὴν καθ’ ὅλον τὸν Ἰούλιον καὶ μέχρι τῆς 10ης Αὐγούστου. Παραμένει εἰς τὴν Ἀρχὴν 70 ἡμέρας μετὰ τὰς ἐκλογάς.

§32Κ. ΑΛΑΒΑΝΟΣ. Ραδιουργοῦσα καὶ ἐξαγοράζουσα τοὺς βουλευτάς.

§33Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ὅταν ἐζητοῦμεν νὰ λειτουργήσῃ τὸ πολίτευμα ἀπομακρυνομένης ἐκ τῆς Ἀρχῆς τῆς ἀποδοκιμασθείσης Κυβερνήσεως, μᾶς ἐπρόβαλλαν ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐκινδύνευε ν’ ἀποθάνῃ ἐὰν ἐκάλει εἰς τὴν Ἀρχὴν τὸν Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων καὶ ὑπεβάλλετο εἰς τὸν κόπον νὰ συζητήσῃ μετ’ αὐτοῦ τὰ τῆς πολιτικῆς καταστάσεως. Εἰς ταῦτα ἡμεῖς ἀπηντῶμεν ὅτι τὸ Σύνταγμα προενόησε περὶ τῆς περιπτώσεως, ἐπιτρέπον τὴν σύστασιν Ἀντιβασιλείας. Ἀλλὰ οἱ σωτῆρες καὶ παρασωτῆρες καὶ ὅλοι οἱ Αὐλόδουλοι, οἱ ὁποῖοι ἐνήργουν εἰς τὴν καταπάτησιν τοῦ πολιτεύματος καὶ εἰς τὴν ἐγκαθίδρυσιν τῆς τυραννίδος ἐν Ἑλλάδι, ὅλοι ἐξηγέρθησαν, καὶ αὐτὸς ὁ ταραξίας ἀναρχικός, ὁ χθὲς ἀγορεύσας ἐξ Ἀττικῆς βουλευτής, ἔφθασε νὰ δώσῃ συνέντευξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὠνόμασεν ἀνίερον καὶ βλάσφημον σκέψιν τὴν ἀξίωσιν ἡμῶν περὶ λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος διὰ τῆς συστάσεως Ἀντιβασιλείας πρὸς λύσιν τοῦ κυβερνητικοῦ ζητήματος καὶ ἐχαρακτήρισε περαιτέρω τὴν ἀξίωσιν ταύτην ὡς ἀνευλαβές, ἀνόσιον, ἀπρεπὲς καὶ ἄνανδρον κίνημα. Καὶ ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, τὴν γλῶσσαν τοῦ τότε κυβερνητικοῦ καὶ Αὐλικοῦ Τύπου. Ἄνευ τινὸς περικαλύμματος ἔγραφεν: «Ὁ Βενιζέλος δὲν δύναται νὰ κληθῇ, διότι ἡ πολιτική του δὲν ἐγκρίνεται ὑπὸ τοῦ Βασιλέως». Καὶ ἄνθρωποι ἀξιοῦντες νὰ θεωρῶνται πολιτικοὶ καὶ κοινοβουλευτικοὶ ἔμειναν εἰς τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν καὶ ἄλλοι ἐζήτουν νὰ λάβουν αὐτὰ καὶ ἄλλοι περιέπαιζαν, ὅπως ὁ κ. Ράλλης, ταῦτα, διὰ νὰ ἐγγράψωσι προσημείωσιν εἰς τὴν πρόσκλησίν των εἰς τὴν Ἀρχήν, δεχόμενοι νὰ ὑβρίζεται οὕτω ὁ λαὸς καὶ τὸ πολίτευμα νὰ καταρρακοῦται. «Δὲν θὰ κληθῇ, ἔλεγον, ὁ ἐκλεκτὸς τῆς πλειονοψηφίας, διότι ὁ Βασιλεύς, ἔχων ἄλλην γνώμην, δὲν ἐννοεῖ νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ». Τέλος τὴν 10ην Αὐγούστου ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων ἀναλαμβάνει καὶ πάλιν τὴν Ἀρχήν, ἀφοῦ ἐβολιδοσκοπήθησαν τὰ πράγματα καὶ ἐθεωρήθη ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῆς τότε Γερμανικῆς προπαγάνδας, τῆς ὑπὸ τὸν βαρῶνον Σέγκ, ἐργαζόμενον ὑπὸ τὴν προστασίαν, δυστυχῶς — ὀφείλω νὰ τὸ εἴπω — ὑπὸ τὴν προστασίαν τῶν τότε βασιλέων, ἐκρίθη, λέγω, ὅτι τὰ ἀποτελέσματα τῆς τότε προπαγάνδας τῆς Γερμανίας δὲν ἦσαν ἀκόμη τοιαῦτα, ὥστε νὰ ἐνθαρρύνωσι τὸν Βασιλέα νὰ ρίψῃ τὸ χειρόκτιον κατὰ τῆς Κοινῆς Γνώμης. Ἐθεώρησεν ἐπικίνδυνον τὸ Στέμμα ἐκείνην τὴν ἐποχὴν νὰ μὴ μὲ καλέσῃ εἰς τὴν Ἀρχήν, γνωρίζον ὅτι ἤμην ἕτοιμος νὰ ἀναλάβω καὶ πάλιν τὴν ἡγεσίαν τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων· δὲν ἐτόλμησε νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὸν ἀγῶνα, Μὲ ἐκάλεσε λοιπὸν τὴν 10ην Αὐγούστου καὶ μοὶ ἀνέθεσε τὴν Ἀρχήν, ἀλλ’ ὄχι διὰ νὰ συνεργασθῇ μετ’ ἐμοῦ εἰλικρινῶς, ὄχι διὰ νὰ μοὶ παράσχῃ τὴν ἐκ τῆς θέσεώς του ἐπιβεβλημένην ἀρωγήν, ἀλλὰ διὰ νὰ μὲ ἐπιβουλευθῇ. Ἐκαλούμην τὴν 10ην Αὐγούστου καὶ εἰς τὸν Βασιλέα τότε ἐξέθετα τὴν πολιτικήν μου καὶ ἔλεγα ὅτι, φυσικά, περὶ Δαρδανελλίων δὲν πρέπει νὰ γίνεται λόγος, ἐπανερχόμεθα ὅμως εἰς τὴν ἀρχικὴν πολιτικὴν καὶ ἐμμένομεν εἰς τὰς βάσεις τὰς χαραχθείσας ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, κυριωτάτη τῶν ὁποίων ἦτο ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψωμεν εἰς τὴν Βουλγαρίαν νὰ συντρίψῃ τὴν Σερβίαν. Καὶ ὁ Βασιλεὺς ἐνέκρινε τὴν πολιτικὴν ἐκείνην καὶ ἐγὼ ἠρχόμην εἰς τὴν Βουλὴν καὶ ἔκαμνα σχετικὰς δηλώσεις καὶ ἀνεκοίνουν ὡς ὑπεύθυνος Κυβερνήτης τῆς Χώρας καὶ εἰς τὴν Σερβίαν καὶ εἰς τὰς ἄλλας Δυνάμεις, καὶ τὰς τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν, ὅτι ἡ πολιτική μου εἶναι αὐτὴ καὶ δὲν θ’ ἀνεχθῶ οὐδεμίαν ἐπίθεσιν τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας. Ἀλλ’ ἐνῷ ταῦτα ἐγὼ ἔλεγον καὶ ταῦτα διετύπουν ὡς ἐπίσημον πολιτικὴν τοῦ Κράτους, ἡ Βουλγαρία καὶ ἡ Τουρκία καὶ ἡ Αὐστρία καὶ ἡ Γερμανία ἐγνώριζον ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἄλλη παρὰ ἐκείνη τὴν ὁποίαν ἐξήγγειλεν ὁ ὑπεύθυνος Κυβερνήτης, ὁ ἔχων τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Χώρας καὶ ὁ ἔχων τὴν ἐμπιστοσύνην τὴν φαινομενικὴν τοῦ Στέμματος. Πρὶν ἢ ἀναλάβῃ τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ πάλιν τὴν Ἀρχήν, τὸ Στέμμα ἐν γνώσει — δὲν τὸ ἔχω ἀποδεδειγμένον, ἀλλὰ τὸ θεωρῶ πιθανώτατον ἐκ πολλῶν λόγων τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κ. Γούναρη, ὁ ὁποῖος, ἂν καὶ Πρόεδρος τῆς φαινομενικῆς Κυβερνήσεως, ἦτο καὶ μέλος τῆς ἐκ τῶν παρασκηνίων δρώσης πραγματικῆς τοιαύτης — τὸ Στέμμα, ἐν γνώσει τοῦ Προέδρου τῆς φαινομενικῆς Κυβερνήσεως εἶχεν ἀνακοινώσει πρὸς τὰς Δυνάμεις ταύτας, ὅτι ἀδιαφορεῖ πλέον διὰ τὴν Συνθήκην πρὸς τὴν Σερβίαν καὶ ἀφίνει ἐλευθέραν τὴν Βουλγαρίαν νὰ ἐπιπέσῃ κατ’ αὐτῆς καὶ ὅτι ἐντεῦθεν οὐδένα κίνδυνον ἔχει νὰ φοβῆται ἡ Βουλγαρία εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς της, συνισταμένης εἰς τὴν ἀπόκτησιν τῆς ἡγεμονίας ἐπὶ τοῦ Αἵμου.

§34Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Οὐδὲν μέλος τῆς Κυβερνήσεως ἐγίνωσκε τοιαύτην ἀνακοίνωσιν.

§35Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ τὰ ἄλλα μέλη πῶς τὸ γνωρίζετε;

§36Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Διασαφίζων τὴν πληροφορίαν μου, δηλῶ πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι εἰς Ὑπουργικὸν Συμβούλιον οὐδέποτε ἀνεκοινώθη τοιοῦτον τι παρὰ τοῦ τότε Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις πιθανὸν νὰ ἐγνώριζε τοιοῦτον διάβημα.

§37Α. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Εἶσθε οἱ γυρολόγοι.

§38Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω ὅτι ἐκφράζω μίαν πεποίθησιν· δὲν ἔχω ἀποδείξεις ὑλικάς. Πεποίθησιν ὅμως, τὴν ὁποίαν συγκομίζω ἐκ τῶν σχέσεων αἱ ὁποῖαι ὑπῆρχον καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης μεταξὺ τοῦ Προέδρου αὐτῆς καὶ τῆς πραγματικῆς Κυβερνήσεως, τῆς δρώσης ἐκ τῶν παρασκηνίων. Εἶναι ἀδύνατον νὰ παραδεχθῶ ὅτι εὑρέθη ἐν ἀγνοίᾳ ὁ κ. Γούναρης προσωπικῶς τῆς ἐνεργείας αὐτῆς. Ἔχομεν τηλεγράφημα τοῦ κ. Ψύχα ἐκ Βουκουρεστίου τῆς 17 Ἰουλίου, λέγον: «Ὁ Ἄγγλος συνάδελφός μου μοὶ εἶπεν ὅτι, κατὰ θετικὰς πληροφορίας, ἡ Γερμανία διεβεβαίωσε κατηγορηματικῶς τὴν Κυβέρνησιν τῆς Σόφιας ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ οὐδετερότης εἶναι ὁριστικῶς ἐξησφαλισμένη καὶ ἐν περιπτώσει ἀκόμη ἐπιθέσεως τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας». Ἀλλὰ ἔχετε καὶ τὴν δήλωσιν τοῦ Ραδοσλαύωφ πρὸς τοὺς φίλους του τῆς 13 Σεπτεμβρίου. Ὁ κ. Πανουργιᾶς, ἐπιτετραμμένος, τηλεγραφεῖ ἐκ Νύσσης: «Ὁ ὑφυπουργὸς μοὶ εἶπε πρὸ μικροῦ ὅτι ὁ ἐν Σόφιᾳ πρέσβυς τὸν πληροφορεῖ ὅτι ὁ Ραδοσλαύωφ ἐδήλωσεν ἐσχάτως εἰς τοὺς πολιτικοὺς φίλους του, ὅτι ἡ Βουλγαρία δὲν ἔχει νὰ φοβῆται τίποτε, διότι ἔχει ἐπισήμους διαβεβαιώσεις ὅτι ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Ρουμανία θὰ μείνωσιν οὐδέτεραι ἐν περιπτώσει καθ’ ἣν ἤθελε προσβάλει ἡ Βουλγαρία τὴν Σερβίαν, ἥτις, προσβαλλομένη ὑπὸ τῆς Γερμανίας καὶ Αὐστρίας, θὰ μείνῃ ἀπομεμονωμένη, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν Βουλγαρίαν νὰ πραγματοποιήσῃ τὰς βλέψεις της. Πρέσβυς Δυνάμεως ἐν Σόφιᾳ ἐπεβεβαίωσεν εἰς τὸν πρέσβυν τῆς Σερβίας τὴν εἴδησιν ταύτην». Ἀλλὰ δὲν εἶναι ταῦτα μόνον. Βραδύτερον, ὅτε διεξήχθη ἡ σχετικὴ συζήτησις ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ καὶ κατηγόρησα τὴν προκάτοχον Κυβέρνησιν ὡς δώσασαν τὴν διαβεβαίωσιν ταύτην εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ὁ κ. Γούναρης δὲν ἀνεγνώρισε μὲν τὸ πρᾶγμα, ἀλλὰ καὶ δὲν τὸ ἠμφισβήτησε κατηγορηματικῶς. Βραδύτερον δέ, ὅτε διὰ τοῦ «Κήρυκος» διεξήγαγον συζήτησιν περὶ τούτου πρὸς τοὺς ἀντιπάλους, τὸ «Ἑσπερινὸν Νέον Ἄστυ», ὄργανον τότε τοῦ κ. Γούναρη, ρητῶς ἀνεγνώρισεν ὅτι ἡ Γερμανία καὶ ἡ Βουλγαρία ἐγνώριζον ἐκ τῶν προτέρων ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἦτο ἀποφασισμένη νὰ μὴ ἐφαρμόσῃ τὴν Ἑλληνοσερβικὴν Συνθήκην. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ἤδη, κύριοι: Πῶς θὰ κριθῇ ἡ πολιτικὴ τοῦ Βασιλέως, ὁ ὁποῖος μετὰ 70 ἐπὶ τέλους ἡμέρας ἀπὸ τῆς ἐνεργείας τῶν ἐκλογῶν ἀπεφάσισε ν’ ἀπευθυνθῇ εἰς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ ν’ ἀναθέσῃ εἰς αὐτὸ τὴν Ἀρχήν, ἐζήτησε δὲ νὰ μάθῃ τὸ πρόγραμμα τοῦ κόμματος τούτου, τὸ ἐμάνθανε καὶ τὸ ἐπεδοκίμαζε, καὶ ἀπέκρυπτεν ἀπὸ αὐτὸ ὅτι ἡ ἐπιδοκιμασία ἦτο φαινομενικὴ καὶ ὅτι ὅταν θὰ ἤρχετο ὁ κόμπος εἰς τὸ χτένι θὰ ἀπεδεικνύετο ὅτι δὲν ὑπῆρχε συμφωνία; Πῶς θὰ ἐκτιμήσητε τὴν ἐνέργειαν αὐτὴν τοῦ τότε Βασιλέως;

§39ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἄτιμον! Ἄτιμον!

§40Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλά, κύριοι, ἀσχέτως πρὸς τὴν ἠθικὴν ἐκτίμησιν τῆς ἐνεργείας αὐτῆς τοῦ τότε Βασιλέως ἀπέναντι τοῦ Πρωθυπουργοῦ του, σᾶς ἐρωτῶ: Ἡ ἐνέργειά του ἀποτελεῖ ἢ δὲν ἀποτελεῖ κουρέλιασμα ἐντελῶς τοῦ πολιτεύματος, ὅταν ὁ Βασιλεὺς πλέον, εἴτε μόνος, εἴτε ἐν συμπράξει μετὰ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τῆς ἤδη ἀποδοκιμασθείσης διὰ τῶν ἐκλογῶν, προέρχεται εἰς δηλώσεις τοιαύτας πολιτικάς, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀντίθετοι πρὸς τὴν γνωστὴν πολιτικὴν τοῦ Κόμματος, τὸ ὁποῖον προῆλθεν ἐκ τῶν ἐκλογῶν καὶ τὸ ὁποῖον ἔμελλε νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν πολιτικὴν ταύτην; Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον ἡ ἔλλειψις καλῆς πίστεως πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τὴν ὁποίαν ἐκάλει ὁ Βασιλεύς, δὲν εἶναι μόνον τὸ κουρέλιασμα τοῦ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ἀποτελοῦσι τοιαῦται δηλώσεις, γενόμεναι μετὰ τὰς ἐκλογάς. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: Πῶς θὰ κρίνετε τὴν συμπεριφορὰν αὐτὴν τοῦ Στέμματος ἀπέναντι τῆς συμμάχου Σερβίας; Ἀποτελεῖ τοῦτο ἢ δὲν ἀποτελεῖ μίαν πρᾶξιν προδοσίας πρὸς τὴν σύμμαχον ἡμῶν Σερβίαν; Τίς ὑπῆρχε λόγος ἐκ τῶν προτέρων νὰ διαβεβαιώσωμεν τὰς Κεντρικὰς Δυνάμεις ὅτι δύνανται νὰ συντρίψουν τὸν ἐν τῇ Βαλκανικῇ σύμμαχον, μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡμεῖς δὲν θὰ ἀντιταχθῶμεν; Καὶ πῶς θὰ ἐκτιμήσητε ἀκόμη τὴν συμπεριφορὰν τοῦ τότε Βασιλέως, ὅταν μετὰ τὴν ἄνοδόν μου εἰς τὴν Ἀρχὴν ἔρχεται ὁ πρεσβευτὴς τῆς Σερβίας κ. Μπαλούχτσιτς καὶ μοῦ ἀνακοινοῖ τηλεγράφημα τοῦ κ. Πάτσιτς, ἐρωτῶντος τίνα γνώμην θὰ εἴχομεν ἡμεῖς ἐπὶ τῶν σκέψεων, αἱ ὁποῖαι ἐπικρατοῦσιν εἰς τοὺς στρατιωτικοὺς ἐν Σερβίᾳ κύκλους, ὅπως ἡ Σερβία ἐπωφεληθῇ τὸ ἀνετοιμοπόλεμον καὶ εἰσέλθῃ εἰς Βουλγαρίαν καὶ προκαταλάβῃ τὴν ἐπιστράτευσιν αὐτῆς, ὅταν, λέγω, ὁ πρεσβευτὴς τῆς Σερβίας μοῦ ἔκαμε τὴν ἐρώτησιν καὶ ἐπεφυλάχθην νὰ ἀπαντήσω μετὰ συνεννόησιν πρὸς τὸν Βασιλέα, τὸν βλέπω ἔπειτα τὸν Βασιλέα, τοῦ ἀνακοινῶ τὸ διάβημα τοῦ πρεσβευτοῦ τῆς Σερβίας καὶ μοῦ λέγει ὅτι θεωρεῖ καλλίτερον νὰ μὴ ἐπιτεθοῦν οἱ Σέρβοι κατὰ τῶν Βουλγάρων, διότι ἡ συμμαχία μας ἦτο ἀμυντική, καὶ ἂν οἱ Σέρβοι ἤθελον πρῶτοι νὰ ἐπιτεθοῦν κατὰ τῶν Βουλγάρων, τότε εἶναι ζήτημα ἂν ἡμεῖς ὑποχρεούμεθα νὰ τοὺς βοηθήσωμεν εἰς τοιοῦτον πόλεμον, πῶς θὰ χαρακτηρίσητε αὐτὴν τὴν πολιτικήν, ὅταν δίδωμεν τοιαύτην γνώμην, ἐνῷ συγχρόνως εἰδοποιοῦμεν τὸν κοινὸν ἐχθρόν, ὅπως ἐπιπέσῃ κατὰ τοῦ συμμάχου μας, τὸν ὁποῖον κρατοῦμεν ἐν πλάνῃ, ἐνῷ θὰ κατώρθωνεν ἴσως νὰ σωθῇ τοὐλάχιστον διὰ τῆς ἀπηλπισμένης ἐκείνης προληπτικῆς ἐπιθέσεως κατὰ τῆς Βουλγαρίας; Ἐφ’ ὅσον, κύριοι, ἡ Ἑλλὰς ἠπείλει σταθερῶς ὅπως ἔπραττεν ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων, καὶ τοὐλάχιστον διὰ τῶν φαινομενικῶν δηλώσεων τῆς διαδεχθείσης αὐτὴν Κυβερνήσεως μέχρι τινὸς χρόνου, ἐφ’ ὅσον ἡ Ἑλλὰς σταθερῶς ἐνέμενεν εἰς τὴν πολιτικὴν αὐτήν, ὅτι δὲν θὰ ἐπιτρέψῃ εἰς τὴν Βουλγαρίαν νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, ἡ Βουλγαρία δὲν ἐτόλμησε νὰ ἐπιτεθῇ. Δὲν θέλω νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι, ἐὰν ἡ Βουλγαρία ἐγνώριζεν ὅτι θὰ ἀντεπιτεθῶμεν κατ’ αὐτῆς, δὲν θὰ προέβαινεν ἀσφαλῶς εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Σερβίας. Θέλω μόνον νὰ διαβεβαιώσω ὑμᾶς ὅτι εἶναι ἀληθὴς ἡ πεποίθησίς μου ὅτι ἡ Βουλγαρία θὰ ἐδίσταζε παρὰ πολὺ νὰ τὸ πράξῃ. Ἀλλά, ἀσχέτως περὶ τοῦ ποίαν γνώμην ἔχετε ὑμεῖς περὶ τοῦ πράγματος, σᾶς ἐρωτῶ: Ἦτο ἢ δὲν ἦτο εἷς ἀνασταλτικὸς χαλινὸς κατὰ τῆς ἐπιθέσεως κατὰ τῆς Σερβίας ἐκ μέρους τῆς Βουλγαρίας ὁ φόβος ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἤθελεν ἐπιτεθῆ κατὰ τῆς Βουλγαρίας; Τίνα λόγον εἴχομεν, αὐτὸν τὸν ἀνασταλτικὸν χαλινόν, νὰ τὸν ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τὴν Βουλγαρίαν; Ἐπιτρέψαντες, κύριοι, καὶ διευκολύναντες τὴν ἀνάμιξιν τῆς Βουλγαρίας εἰς τὸν πόλεμον, ὅπως ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας — ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ κηρύξω ἀπὸ τοῦ βήματος αὐτοῦ, μὲ ὅλην τὴν ἐπισημότητα τῆς θέσεώς μου — κατεπροδίδομεν ὄχι ἁπλῶς τὴν σύμμαχόν μας Σερβίαν, κατεπροδίδομεν τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα, τὰ ζωτικὰ συμφέροντα τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐξυπηρετοῦμεν μόνον τὰ καθαρῶς ξένα, τὰ Γερμανικὰ συμφέροντα (Χειροκροτήματα). Ἀφίνοντες τὴν Βουλγαρίαν νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, καθιστῶμεν τὸν ὄλεθρον τῆς συμμάχου μας ἀπολύτως βέβαιον. Καὶ μόνον τοῦτο, τὸ γεγονὸς τῆς κατασυντριβῆς τῆς Σερβίας, ἦτο πλῆγμα τεράστιον, πλῆγμα μέγα κατὰ τῆς Ἑλλάδος, διότι μόνον ἂν ἀπὸ τῆς Βαλκανικῆς Χερσονήσου ἔφευγεν ἡ Σερβία, καὶ χωρὶς ν’ ἀλλοιωθοῦν οἱ ἄλλοι ὅροι τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν, μόνη ἡ συντριβὴ τῆς Σερβίας ἀνέτρεπε τὴν ἰσορροπίαν τῶν δυνάμεων ἐν τῇ Βαλκανικῇ καὶ καθίστα τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἀπέναντι τῶν ἄλλων Δυνάμεων, καὶ ἰδίᾳ ἀπέναντι τοῦ κληρονομικοῦ ἡμῶν ἀνταπαιτητοῦ, ὑποδεεστέραν. Ἡ ὕπαρξις Σερβίας ἰσχυρᾶς ἐν τῇ Βαλκανικῇ Χερσονήσῳ ἦτο κεφάλαιον καὶ Ἑλληνικόν, τὸ ὁποῖον κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐπαίσχυντον κατεστρέψαμεν ἡμεῖς αὐτοί. Ἀλλ’ ἡ ζημία τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων δὲν ἦτο αὕτη μόνη, ἡ προερχομένη ἐκ τῆς κατασυντρίψεως τῆς συμμάχου ἡμῶν Σερβίας. Ἦτο καὶ ἄλλη, θετική, προφανής, σαφής, προβάλλουσα καταπληκτικῶς καὶ ἐμφανῶς εἰς κάθε ἕνα, ὁ ὁποῖος δὲν ἤθελε νὰ ἐθελοτυφλῇ. Καταστροφὴ τῆς Σερβίας, συμπράξει τῆς Βουλγαρίας, ἐξησφάλιζε τὴν πραγματοποίησιν τῶν μᾶλλον παραβόλων ἀξιώσεων τῆς Βουλγαρίας ἐπὶ τῆς ἡγεμονίας εἰς τὸν Αἷμον. Κατασύντριψις τῆς Σερβίας, συμπράξει τῆς Βουλγαρίας, ἔδωκεν εἰς τὴν Βουλγαρίαν, ὅπως γνωρίζετε ἤδη, πρὸ δύο περίπου ἐτῶν, δεκαὲξ νέους νομοὺς καὶ ὀγδοήκοντα ἐπαρχίας, εἰς τὰς ὁποίας προσετέθησαν βραδύτερον οἱ νομοὶ Πρισρένης καὶ Πριστίνης. Δεκαοκτὼ ὅλους νομοὺς ἔδωκεν εἰς τὴν Βουλγαρίαν, μὲ τὴν ἐπιφύλαξιν τῶν ὅσων θὰ δώσῃ ἡ Δοβρουτσᾶ, ἴσως καὶ ἡ Ἀλβανία, δι’ ἐξόδου εἰς τὴν Ἀδριατικήν. Καὶ ἐρωτῶ, κύριοι βουλευταί: Ἡ ἐνέργεια αὕτη τοῦ Στέμματος καὶ τῶν ἀνεπισήμων συμβούλων του, ἡ ἐνέργεια αὕτη ὅπως ἐξασφαλισθῇ ἡ ἐπίθεσις τῆς Βουλγαρίας κατὰ τῆς Σερβίας, ἀσχέτως πρὸς τὴν συμμετοχὴν ἡμῶν εἰς τὸν πόλεμον, ἐπετρέπετο; Ἐπετρέπετο νὰ λεχθῇ ἐκ τῶν προτέρων πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ὅτι θὰ ἐμένομεν ἀδιάφοροι; Ἡ πολιτικὴ τοῦ Στέμματος ἦτο πολιτικὴ εὐμενοῦς οὐδετερότητος πρὸς τὴν Σερβίαν, ἢ πολιτικὴ προδοσίας πρὸς αὐτήν;

§41ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Προδοσίας! Προδοσίας!

§42Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἐρωτῶ: Ἦτο ἐκείνη πολιτικὴ Ἑλληνική, πολιτικὴ Ἑλληνικὴ ἔστω καὶ φιλοβουλγαρίζουσα, ἢ ἦτο πλέον καθαρῶς πολιτικὴ ξένη, πολιτικὴ ἀντεθνική, πολιτικὴ Βουλγαρικὴ ἢ Γερμανική; Τί ὑπεχρέου τὸ Στέμμα, τί ὑπεχρέου τὸν ἔκπτωτον Βασιλέα νὰ δώσῃ τὴν διαβεβαίωσιν αὐτήν, πρὶν ἀκόμη γίνῃ ἡ ἐπίθεσις; Ἐρωτῶ, καὶ εἰς τὴν ἐρώτησίν μου, ἡ ὁποία δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορὰ κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπευθύνεται πρὸς τοὺς ὑπαιτίους, οὐδέποτε ἐδόθη ἀπάντησις. Διατί τὸ ἔλεγον ἐκ τῶν προτέρων; Διατί νὰ ἐξασφαλίσωμεν ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἐπίθεσιν ἐκ τῆς Βουλγαρίας; Καὶ ἐρωτῶ: Τί, ἐπὶ τέλους, ἀντάλλαγμα ἔλαβαν διὰ τὴν ἀτιμίαν αὐτήν; Ποῦ εἶναι, ἐπὶ τέλους, τὰ τριάκοντα ἀργύρια τῆς προδοσίας; Οὔτε τὰ ἀνταλλάγματα, κύριοι, βλέπομεν, οὔτε τὰ ἀργύρια τῆς προδοσίας. Τὸ ἐλατήριον ἦτο ἓν καὶ μόνον: «Ἡ Γερμανία ὑπὲρ πᾶν ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ». Αὐτὸ ἦτο τὸ μόνον ἐλατήριον, αὐτὴ ἦτο ἡ πολιτικὴ τοῦ Στέμματος τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Ἡ Γερμανία εἶχε συμφέρον νὰ συντρίψῃ τὴν Σερβίαν, διὰ ν’ ἀποκαταστήσῃ τὴν συγκοινωνίαν μετὰ τῆς Τουρκίας. Ἡ Γερμανία εὕρισκε πρόσκομμα καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἀπειλήν, ὄχι εἰς τὴν μετοχήν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἁπλῆν ἀπειλὴν τῆς Ἑλλάδος κατὰ τῆς Βουλγαρίας, καὶ ἔπρεπε τὸ πρόσκομμα τοῦτο νὰ τὸ ἀφαιρέσωμεν, νὰ τὸ θέσωμεν ἐκποδών, μὴ δυνάμενοι καὶ μὴ τολμῶντες νὰ ταχθῶμεν φανερὰ πρὸς τὸ μέρος τῆς Γερμανίας, διότι ἐφοβούμεθα ἐσωτερικὴν ἐξέγερσιν καὶ μᾶς ἐπτόουν τὰ τηλεβόλα τοῦ Ἀγγλογαλλικοῦ στόλου.

§43Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτρέψετε εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἀντιπάλους νὰ δώσωσιν ἐξηγήσεις ἐπὶ τοῦ προκειμένου;

§44Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει κανεὶς δυστυχῶς, ὁ ὁποῖος ν’ ἀναλαμβάνῃ τὰς εὐθύνας.

§45Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Δὲν ἀπευθύνεσθε εἰς ἐμέ.

§46Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δικαίῳ τῷ λόγῳ.

§47Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐξακολουθήσω τὴν παρατήρησιν. Ἀφοῦ δὲν δύνανται νὰ δώσωσιν ἐξηγήσεις, διατί ἐξακολουθοῦν νὰ ἔχουν τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ἔχουν;

§48Α. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας, ἀπαντῶν εἰς τὴν πρόκλησιν τοῦ κ. Καφαντάρη, εἶπεν ὅτι εὑρίσκεται ἐν τῷ δικαίῳ.

§49Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ὄχι. Εἶπον ὅτι ἠρώτησα τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἂν συγκαταλέγῃ καὶ ἐμὲ εἰς τοὺς ὑπευθύνους τῆς Κυβερνήσεως τοῦ 1915 καὶ μοὶ εἶπεν «ὄχι».

§50Α. ΚΑΣΣΑΒΕΤΗΣ. Ἐγὼ ἔχω ἀντίθετον γνώμην καὶ λέγω πρὸς τὸν κ. βουλευτὴν ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας: «Δὲν εἶσθε σεῖς ἐν τῷ δικαίῳ τῷ λόγῳ, διότι μὴ λησμονεῖτε ὅτι εἶσθε ὁ μόνος ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὁ ὁποῖος ὑπεστηρίξατε τὴν παράδοσιν τοῦ Ροῦπελ».

§51Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Ἀπατᾶσθε.

§52Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπὸ τοιαύτην, κύριοι, κατάστασιν πραγμάτων, ἀγνοουμένην, φυσικά, παρ’ ἐμοῦ, ἀποκρυπτομένην ὑπὸ τοῦ τότε Βασιλέως, ἀναλαμβάνω τὴν Ἀρχήν. Σπεύδω, ὅπως εἶπον, νὰ κάμω τὰς δηλώσεις μου εἰς τὴν Βουλήν, νὰ κάμω τὰς δηλώσεις μου εἰς τὴν Σερβίαν καὶ τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, ἀλλὰ σπεύδω νὰ κάμω τὰς δηλώσεις μου καὶ πρὸς τὴν Γερμανίαν, λέγων: «Ἡ προϋπόθεσις ἐνδεχομένης ἐπιθέσεως τῶν συνδυασμένων Αὐστρογερμανικῶν δυνάμεων κατὰ τῆς Σερβίας, δὲν παύει νὰ ἀπασχολῇ ζωηρῶς τὴν Βασιλικὴν Κυβέρνησιν, λαμβανομένης ὑπ’ ὄψει τῆς ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον ἐκδηλουμένης προσεγγίσεως τῆς Βουλγαρίας πρὸς τὰς Κεντρικὰς Αὐτοκρατορίας. Ἐὰν ἡ προσέγγισις αὕτη εἶχεν ὡς μόνον ἀποτέλεσμα τὴν ἐξασφάλισιν τῆς ἐλευθέρας διόδου τῶν Γερμανικῶν δυνάμεων διὰ τῆς Βουλγαρίας, οὐδένα λόγον θὰ εἴχομεν ὅπως ἀνησυχοῦμεν. Ἀλλ’ ἐάν, ἐπωφελουμένη τῆς ἀφίξεως τῶν Γερμανικῶν δυνάμεων, ἡ Βουλγαρία ἐπεχείρει νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, δὲν θὰ ἠδυνάμεθα νὰ παραμείνωμεν ἀπαθεῖς ἐνώπιον τοῦ ἐνδεχομένου πιθανῆς συντριβῆς τῆς συμμάχου μας παρὰ τῆς Βουλγαρίας. Ἀφιεμένης κατὰ μέρος τῆς ἐκτάσεως τῶν ἐκ τῆς συμμαχίας ὑποχρεώσεών μας, τὸ ζωτικὸν ἡμῶν συμφέρον μᾶς ἐπιβάλλει νὰ πράξωμεν τὸ πᾶν ὅπως προλάβωμεν τὴν Βουλγαρικὴν νίκην, ἧς ἀκολούθως, θᾶττον ἢ βράδιον, θὰ εἴμεθα τὰ πρῶτα θύματα. Ἡ Γερμανικὴ Κυβέρνησις θὰ ἔχῃ ἀναμφιβόλως πρὸ ὀφθαλμῶν τὰ διάφορα ταῦτα ἐνδεχόμενα, ἀποφασίζουσα τὴν διὰ τῆς Βουλγαρίας ἐκστρατείαν. Θὰ ἦτο ἐν τούτοις καλὸν νὰ ἐπωφεληθῆτε καταλλήλου εὐκαιρίας, ἵνα ἐκθέσητε ἐκ νέου τὰς ἰδέας ταύτας, ὡς προσωπικάς σας γνώμας, λέγοντες ὅτι αὗται ἀντιπροσωπεύουσι τὸ ἐν τῇ Χώρᾳ ἐπικρατοῦν φρόνημα. Νομίζομεν ὅτι ἡ Γερμανικὴ Κυβέρνησις δὲν ἔχει συμφέρον νὰ ἐκραγῇ Βαλκανικὸς πόλεμος καὶ θὰ ἐξακολουθήσῃ ἐπιθυμοῦσα ὅπως ἡ Ἑλλὰς μὴ ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος. Δυνάμεθα κατόπιν τούτου νὰ ἐλπίζωμεν ὅτι, ἐν δεδομένῃ στιγμῇ, καὶ ἐν ᾗ ἔτι περιπτώσει διωργανοῦτο ἡ ἐκστρατεία τῆς Ἀνατολῆς, θὰ ἀσκήσῃ ἅπασαν τὴν ἐπιρροὴν αὐτῆς ὅπως συγκρατήσῃ τὴν Βουλγαρίαν, ἀποτρέπουσα αὐτὴν νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, καὶ ἐξασφαλίσῃ οὕτω τὴν διατήρησιν τῆς ἡσυχίας εἰς τὰ ἡμέτερα σύνορα». Ἐννοεῖτε μὲ ποῖον σαρκασμὸν καὶ μυκτηρισμὸν ὁ κ. Γιάγκος θὰ ἔλαβε γνῶσιν τοῦ τηλεγραφήματος αὐτοῦ, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι καὶ ὁ πρεσθευτής μας δὲν ἦτο εἰς γνῶσιν τῶν τεκταινομένων καὶ τὸ ἀνεκοίνωσεν εἰς τὸν πρὸς ὃν ὅρον. Ἕνα μῆνα μόλις μετὰ τὴν ἀνάληψιν τῆς Ἀρχῆς ἀνεκοινοῦτο ὑπὸ τοῦ πρεσβευτοῦ ἡμῶν ἐν Σόφιᾳ κ. Ναούμ, ὅτι ἡ Βουλγαρία ἀπεφάσισε τὴν μερικὴν ἐπιστράτευσιν τοῦ στρατοῦ αὑτῆς. Ἀνῆλθον εἰς τὰ Ἀνάκτορα καὶ ἐζήτησα, ἂν ἐπιβεβαιωθῇ ἡ εἴδησις, νὰ ἐπιστρατεύσωμεν ἀμέσως τὰ δύο ἐν Μακεδονίᾳ Σώματα στρατοῦ, τὸ τρίτον καὶ τὸ τέταρτον, τὰ ὁποῖα καὶ πρὸ τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ἦσαν ἐνισχυμένα, κατὰ τὴν στρατιωτικὴν γλῶσσαν, καὶ δύο μεραρχίαι των ἦσαν ἐπιστρατευμέναι, ἡ μιὰ ἐντελῶς καὶ ἡ δευτέρα μερικῶς. Ἐζήτησα λοιπὸν ὅπως ἐπιστρατευθῶσι τὰ δύο Σώματα ἐν περιπτώσει ἐπιστρατεύσεως τῆς Βουλγαρίας, πρὸς ἀσφάλειαν ἡμῶν. Ἡ πρότασίς μου ἐγένετο δεκτή. Ἀλλ’ ἀκριβῶς τὴν ἐπιοῦσαν ἦλθε τηλεγράφημα τοῦ κ. Ναούμ, ἀγγέλλον ὅτι ἡ Βουλγαρία ἐκήρυξε γενικὴν ἐπιστράτευσιν. Τὸ τηλεγράφημα ἔφθασε, νομίζω, περὶ τὴν 9½ τῆς πρωΐας. Ὁ Βασιλεὺς εὑρίσκετο εἰς Δεκέλειαν. Ἐζήτησα τηλεφωνικῶς νὰ μὲ δεχθῇ, διὰ νὰ τοῦ ἀνακοινώσω τὴν εἴδησιν τῆς ἐπιστρατεύσεως τῆς Βουλγαρίας καὶ τοῦ ὑποβάλω Διάταγμα γενικῆς πλέον Ἑλληνικῆς ἐπιστρατεύσεως. Δὲν μὲ ἐδέχθη ἀμέσως· μὲ ἐδέχθη εἰς τὰς 5 μ.μ. (Αἴσθησις). Ἐκάλεσα προηγουμένως τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον, ἐμείναμεν σύμφωνοι, καὶ ἀνέθηκα εἰς τὸν συνάδελφον Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἀντιστράτηγον Δαγκλῆν νὰ καλέσῃ τὸν Ἐπιτελάρχην καὶ νὰ ἀναθέσῃ εἰς αὐτὸν τὴν σύνταξιν τοῦ Διατάγματος τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐγὼ θὰ ἀνηρχόμην εἰς τὰς 5 μ.μ., ὁ κ. Δαγκλῆς θὰ ἀνήρχετο μετὰ 1 καὶ ½ ὥραν, ὅτε ἐγὼ θὰ εἶχα περατώσει τὴν ὁμιλίαν μου, καὶ θὰ εἶχεν ἕτοιμον τὸ Διάταγμα πρὸς ὑπογραφήν. Ἀλλ’ ὅταν εἶπον εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτι δὲν πρόκειται περὶ μερικῆς ἐπιστρατεύσεως, ἀλλὰ περὶ γενικῆς, ἀφοῦ εὑρισκόμεθα ἐνώπιον Βουλγαρικῆς ἐπιστρατεύσεως γενικῆς, τότε ἀπεκαλύφθησαν οἱ σκοποὶ καὶ ἡ πολιτικὴ τοῦ Βασιλέως. Δὲν μοῦ εἶπε, βεβαίως, ὅτι δὲν εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ βοηθήσωμεν τὴν Σερβίαν· αὐτὸ δὲν ἐτόλμησε νὰ μοῦ τὸ εἴπῃ, διότι ἤξευρε πολὺ καλὰ ὑπὸ ποίους ὅρους ὑπεγράφη ἡ Συνθήκη αὐτὴ καὶ πόσον σαφὴς ἦτο ἡ ὑποχρέωσις ἡμῶν νὰ βοηθήσωμεν τὴν Σερβίαν καὶ εἰς Εὐρωπαϊκὸν καθαρῶς πόλεμον, ἀλλὰ μοὶ εἶπεν: «Ἠξεύρετε, ἐγὼ δὲν θέλω νὰ βοηθήσωμεν τὴν Σερβίαν, διότι ἡ Γερμανία θὰ νικήσῃ, καὶ ἐγὼ δὲν θέλω νὰ νικηθῶ!» Ἀνέπτυξα κατὰ πρῶτον λόγον τὴν στρατιωτικὴν ἄποψιν τοῦ ζητήματος. Ἐπέστησα, ἑπομένως, τὴν προσοχήν του ἐπὶ τῶν τοπικῶν ὅρων τῆς Βαλκανικῆς, ἐπέστησα τὴν προσοχήν του ἐπὶ τῆς γεωγραφικῆς θέσεως τῆς Ἑλλάδος, ἐπέστησα τὴν προσοχήν του ἐπὶ τῆς ἐλλείψεως μέσων συγκοινωνίας ἐν τῇ Χερσονήσῳ τῇ Βαλκανικῇ καὶ ὑπεστήριξα ὅτι κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν, ἢ τοὐλάχιστον τὴν ἐλπίδα τὴν σοβαράν, ἐὰν ἡμεῖς ἐπιτιθέμεθα κατὰ τῶν Βουλγάρων, προκειμένου νὰ ἐπιτεθῶσιν οὗτοι ἀπὸ ἑνὸς μετώπου κατὰ τῶν Σέρβων, ὑπῆρχε πιθανότης, μὲ τὸ ἠθικὸν τὸ ἀκμαῖον, τὸ ὁποῖον εἶχεν ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς καὶ τὸ πεπτωκὸς ἠθικόν, τὸ ἐκ τῆς προσφάτου ἥττης, τοῦ Βουλγαρικοῦ, ὑπῆρχε πᾶσα πιθανότης ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν νίκην κατὰ τῶν Βουλγάρων καὶ θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν καὶ ἄφιξιν ἡμῶν εἰς τὴν πρωτεύουσαν τῆς Βουλγαρίας. Ἀνέφερα εἰς αὐτὸν τὸ γεγονός, τὸ ὁποῖον ἐγνώριζεν ἤδη, ὅτι ἡ Βουλγαρία εἶχε μόνον 400 βολὰς κατὰ τηλεβόλον, ὅσαι δὲν φθάνουν οὐδὲ δι’ ἁπλῆν σοβαρὰν σημερινὴν μάχην, ὥστε, ἂν κατωρθοῦμεν ἐπὶ ἕνα μῆνα νὰ προλάβωμεν τὴν κατασυντριβὴν τῆς Σερβίας, θὰ ἠδυνάμεθα ἄνευ σοβαρᾶς ἀντιστάσεως νὰ φθάσωμεν εἰς τὴν Σόφιαν. Ἀλλὰ εἶπον εἰς τὸν Βασιλέα ὅτι, καὶ ἂν δὲν κατορθώσωμεν νὰ συντρίψωμεν ἐγκαίρως τὴν Βουλγαρίαν, θὰ φθάσωμεν ὅμως, διατηροῦντες τὴν ἐπαφήν μας μετὰ τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ καί, ὑποχωροῦντος τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ ἐνώπιον ἀνωτέρας Γερμανικῆς πιέσεως, θὰ φθάσωμεν εἰς ἓν σημεῖον, τὸ ὁποῖον ἐν γενικαῖς γραμμαῖς θὰ ἐξετείνετο ἀπὸ τῶν συνόρων μας τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας διὰ τῆς κοιλάδος τῆς Στρωμνίτσης πρὸς τὸ Κριβολὰκ καὶ Τέτοβον, θὰ ἐφθάνομεν εἰς τοιαύτην γραμμήν, πέραν τῆς ὁποίας πρόοδος Αὐστρογερμανικὴ ἦτο ἀπολύτως ἀδύνατος, ἐκ μηχανικῶν λόγων. Διότι, γνωρίζετε, κύριοι, ποῖαι εἶναι αἱ ἀνάγκαι τοῦ ἀνεφοδιασμοῦ τοῦ σημερινοῦ πολέμου. Μία σιδηροδρομικὴ γραμμὴ ἁπλῆ, ὅπως εἶναι αἱ τοῦ Βαλκανικοῦ μετώπου, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξυπηρετήσῃ στρατὸν περισσότερον τῶν 120 ἕως 130 χιλιάδων ἀνδρῶν. Τούτου λαμβανομένου ὑπ’ ὄψει, ἦτο ἀδύνατον εἰς τὴν Γερμανίαν καὶ τὴν Αὐστρίαν νὰ συγκεντρώσωσιν εἰς τὸ μέτωπον τοῦτο καὶ ἐφοδιάσωσι στρατὸν οὐχὶ ἀνώτερον ἀπὸ τὸν ἰδικόν μας καὶ τὸν Σερβικόν, καθὼς καὶ ἀπὸ τὸν Ἀγγλογαλλικόν, ὁ ὁποῖος βαθμιαίως θὰ ἤρχετο, ἀλλ’ οὔτε ἴσον κἄν πρὸς τὰ ⅔ αὐτοῦ. Θὰ μοὶ εἴπητε: Καὶ διατί αὐτοὶ δὲν ἠδύναντο νὰ ἐφοδιάσωσι στρατὸν ἴσον πρὸς τὸν ἰδικόν σας, ἀλλὰ μόνον τὰ δύο τρίτα, ἐνῷ σεῖς ἠδύνασθε νὰ ἐφοδιάσητε περισσότερον στρατόν; Διότι ὁ στρατὸς τῶν Βουλγάρων εἶχε πρὸς ἐξυπηρέτησιν αὐτοῦ μίαν σιδηροδρομικὴν γραμμήν, τὴν γραμμὴν τοῦ Βαρδάρ, καὶ ἑτέραν γραμμὴν ἴσως, τὴν γραμμὴν Σόφιας–Φιλιππουπόλεως, ἐνῷ ἡμεῖς εἴχομεν εἰς τὸ αὐτὸ μέρος τρεῖς σιδηροδρομικὰς γραμμάς, εἴχομεν ἑπομένως μίαν σιδηροδρομικὴν γραμμὴν πλειοτέραν ἐκείνων. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον. Τὸ κέντρον τοῦ ἐφοδιασμοῦ διὰ τοὺς ἀντιπάλους μας ἦτο ἡ Βουδαπέστη, ἐνῷ τὸ κέντρον ἡμῶν ἦτο εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Τότε δέ, ὡς ἐνθυμεῖσθε, τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ὑποβρυχιακοῦ πολέμου ἦσαν ἐντελῶς ἀσήμαντα καὶ δὲν ἐλαμβάνοντο ὑπ’ ὄψει, ἀπὸ δὲ τοῦ κέντρου τοῦ ἐφοδιασμοῦ ἡμῶν, τῆς Θεσσαλονίκης, πρὸς τὴν γραμμὴν τὴν ὁποίαν ὥρισα ὡς γραμμὴν ἐνδεχομένης ὑποχωρήσεως τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ καὶ ἡμῶν, ἡ ἀπόστασις εἶναι πολὺ μικροτέρα παρὰ ἡ ἀπόστασις πρὸς τὴν Βουδαπέστην, ἐνῷ συγχρόνως ἦτο δυνατὴ ἡ κατασκευὴ πλειόνων ὁδῶν ἁμαξιτῶν καθέτων πρὸς τὸ μέτωπον ἡμῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἠδύναντο κάλλιστα νὰ ἐξυπηρετῶνται τὸ στράτευμα τὸ Ἑλληνικὸν καὶ τὸ Σερβικόν. Ἔλεγα λοιπὸν εἰς τὸν Βασιλέα ὅτι ἡ Γερμανία, καὶ ἂν εἶχε διαθέσιμα 5 ἑκατομμύρια στρατοῦ εἰς ἄλλα μέτωπα, δὲν ἠδύνατο νὰ τὰ φέρῃ ἐδῶ, ἑπομένως ὁ φόβος τοπικῆς ἡμῶν ἥττης ἦτο ἀδικαιολόγητος καὶ οὐδεὶς ὑπῆρχε φόβος νὰ ὑποστῶμεν τὴν τύχην τοῦ Βελγίου, μὲ τὴν ὁποίαν ἠπείλουν τὴν δημοσίαν γνώμην οἱ τοῦ Ἐπιτελείου. Ἀλλ’ ἡ στρατιωτικὴ συζήτησις ἀπεδεικνύετο δυστυχῶς ἀτελεσφόρητος. Ἐπιχειρήματα δὲν μοὶ ἀντετάσσοντο, ἀλλὰ τὸ λέϊτ μοτὶβ ἦτο πάντοτε ἕν: «Δὲν θέλω νὰ λάβω μέρος, θὰ ἡττηθῶμεν ἀπὸ τὴν Γερμανίαν, δὲν θέλω νὰ λάβω μέρος». Ἠναγκάσθην τότε νὰ προβάλω τὸ βαρὺ πυροβολικόν, νὰ μεταχειρισθῶ τὰ ἡρωϊκὰ φάρμακα, καὶ εἶπα: «Μεγαλειότατε, δὲν κατώρθωσα νὰ σᾶς πείσω, λυποῦμαι πολύ, ἀλλ’ ἔχω καθῆκον νὰ σᾶς εἴπω, ὡς ἀντιπρόσωπος τὴν στιγμὴν ταύτην τῆς Λαϊκῆς Κυριαρχίας, ὅτι δὲν ἔχετε κανὲν δικαίωμα νὰ διαφωνήσετε πρὸς ἐμὲ τὴν φορὰν αὐτήν. Ὁ λαὸς διὰ τῶν ἐκλογῶν τῆς 31ης Μαΐου ἐνέκρινε τὴν πολιτικήν μου, μοὶ παρέσχε τὴν ἐμπιστοσύνην του. Ἐγνώριζε δέ, ὅτι ἡ βάσις τῆς πολιτικῆς μου ἦτο νὰ μὴ ἐπιτρέψωμεν εἰς τὴν Βουλγαρίαν νὰ συντρίψῃ τὴν Σερβίαν, διὰ νὰ ὑπεροξογκωθῇ καὶ συντρίψῃ καὶ ἡμᾶς αὔριον. Δὲν δύνασθε λοιπὸν τὴν στιγμὴν αὐτὴν ν’ ἀπομακρυνθῆτε ἀπὸ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς. Ἐκτὸς ἐὰν ἀποφασίσετε νὰ θέσετε κατὰ μέρος τὸ πολίτευμα, ὁπότε ὀφείλετε νὰ τὸ εἴπητε σαφῶς δι’ ἑνὸς Διατάγματος, καταργοῦντες τὸ πολίτευμα καὶ ἀναλαμβάνοντες τὰς εὐθύνας». Μοῦ εἶπεν: «Ἠξεύρετε, ἐγὼ ἀναγνωρίζω ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ὑπακούω εἰς τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν ὅταν πρόκειται διὰ τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα τῆς Χώρας, ἀλλ’ ὅταν πρόκειται διὰ τὰ ἐξωτερικὰ ζητήματα, τὰ μεγάλα Ἐθνικὰ ζητήματα, θεωρῶ ὅτι, ἐφ’ ὅσον ἐγὼ ἔχω τὴν ἀντίληψιν ὅτι ἓν πρᾶγμα εἶναι σωστὸν ἢ ὅτι δὲν εἶναι σωστόν, ὀφείλω νὰ ἐπιμείνω νὰ γίνῃ ἢ νὰ μὴ γίνῃ, διότι ἐγὼ εἶμαι ὑπεύθυνος ἀπέναντι τοῦ Θεοῦ» (Ζωηροτάτη αἴσθησις). Ἐννοεῖτε ποία ἡ ἐντύπωσις ἥτις παρήχθη ἐν ἐμοί. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἕνα αἴσθημα ὀδυνηρὸν μὲ κατέλαβε καὶ μὲ τὰς χεῖρας ἡνωμένας ἐκίνησα μελαγχολικῶς τὴν κεφαλὴν καὶ εἶπα: «Ἀλλοίμονον! εὑρισκόμεθα ἐνώπιον τῆς θεωρίας τῆς ἐλέῳ Θεοῦ βασιλείας! Δυστυχὴς Ἑλλάς!» Εἶπα δὲ μετ’ ὀλίγον εἰς τὸν Βασιλέα: «Ὑπὸ τὰς σημερινὰς περιστάσεις δὲν δύναμαι ν’ ἀναλάβω ἀγῶνα ὑπὲρ τοῦ πολιτεύματος, ἀφοῦ δὲ ἐπέστησα τὴν προσοχήν σας ἐπὶ τοῦ πολιτεύματος, εἶμαι διατεθειμένος νὰ δώσω τὴν παραίτησίν μου καὶ σᾶς παρακαλῶ νὰ τὴν δεχθῆτε». Τότε ὁ τέως Βασιλεὺς μοὶ λέγει: «Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παραιτηθῆτε τώρα, ἀφοῦ ἡ Βουλγαρικὴ ἐπιστράτευσις ἐκηρύχθη χθές; Ὅπως γνωρίζετε, εἰς αὐτὰς τὰς περιστάσεις δὲν πρέπει νὰ ἀργοποροῦμεν οὔτε 24 ὥρας». Τότε τοῦ λέγω: «Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ γνωρίζω ὅτι ἡ πολιτικὴ τῶν διαδόχων μου θὰ εἶναι πολιτικὴ ἐπιστρατεύσεως. Ἐγὼ θεωρῶ ὅτι θὰ εἶναι τοιαύτη, διότι ὅσον καὶ ἂν ἐγκαταλείψητε τὴν Σερβίαν, δὲν γνωρίζετε τί δύναται νὰ γίνῃ, ἐφ’ ὅσον τοὐλάχιστον δὲν ἀσφαλισθῆτε ὅτι ἡ Βουλγαρία δὲν θὰ ἐπιτεθῇ πρῶτον καθ’ ἡμῶν. Δὲν δύναμαι ὅμως καὶ νὰ ἐπιβάλω πολιτικὴν εἰς τοὺς διαδόχους μου. Δὲν δύναμαι νὰ προβῶ εἰς τοιοῦτον σοβαρὸν μέτρον. Καλέσατε ἀμέσως τὴν διάδοχον Κυβέρνησιν ὅπως ὁρκισθῇ, ἔστω καὶ μὲ τέσσαρας Ὑπουργοὺς προσωρινῶς, καὶ δὴ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καλέσατέ την ἀμέσως τὸ ἑσπέρας καὶ κοινοποιήσατε τὸ Διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ὑπογράψω τοιοῦτον Διάταγμα, ἀφοῦ ὑπέβαλα παραίτησιν». Καὶ μοὶ λέγει τότε: «Καὶ ἐπὶ τέλους, ποῖος μᾶς βεβαιοῖ ὅτι ἡ Βουλγαρία θὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας; Δυνατὸν νὰ τηρήσῃ ἔνοπλον οὐδετερότητα (ἐνθυμεῖσθε ὅτι τοῦτο ἐλέγετο τότε) καὶ πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ μὴ ἐπιτεθῇ ἡ Βουλγαρία κατὰ τῆς Σερβίας, ὅτε αἴρεται ἡ διαφωνία καὶ δύνασθε νὰ ἐξακολουθήσητε παραμένοντες εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐφαρμόζοντες τὴν πολιτικήν σας». Μὲ ἔπεισεν οὕτω νὰ παραμείνω καὶ ὑπογράψω τὸ Διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἐνῷ, ὡς ἀπεδεικνύετο ἐκ τῶν ὑστέρων, εἶχεν ἤδη δώσει ὅλας τὰς διαβεβαιώσεις του πρὸς τὸν Κάϊζερ, ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ κτυπήσῃ τοὺς συμμάχους του. Σᾶς ἀφίνω νὰ ἐκτιμήσητε τώρα τὴν εὐθύτητα τοῦ Βασιλέως ἐκείνου πρὸς τὸν ὑπεύθυνον τότε Πρωθυπουργόν, τὸν ὁποῖον ἐξηπάτα ὅτι δύναται νὰ κάμῃ χρῆσιν τῆς γνώμης αὐτῆς.

§53ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἔκαμε καὶ τὸ ἀνακοινωθέν.

§54Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα. Τὸ ὅτι ὅμως δὲν ἤμην ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὸ Στέμμα, τοῦτο τὸ ἐγνώριζεν ὅλος ὁ κόσμος. Ὁ Τύπος, ἔχων τὰς πληροφορίας του ἐκ τοῦ Ἐπιτελείου, ἔγραφε τὴν πρωΐαν ὅτι ὁ Βασιλεὺς μὲ τὸν Βενιζέλον δὲν εἶναι σύμφωνος καθ’ ὅλα, ἔγραφεν ὅτι, ἐνῷ ὁ Βασιλεὺς θέλει τὴν ἐπιστράτευσιν διὰ τὴν ἄμυναν, ὁ Βενιζέλος τὴν θέλει διὰ τὸν πόλεμον. Ἀνέρχομαι τότε τὴν ἑπομένην ἡμέραν τεταραγμένος εἰς τὰ Ἀνάκτορα καὶ λέγω εἰς τὸν Βασιλέα: «Μεγαλειότατε, ἡ συμπεριφορὰ τοῦ Ἐπιτελείου εἶναι ἀνυπόφορος· διότι καθ’ ἣν στιγμὴν ἐμείναμεν σύμφωνοι νὰ ὑπογράψητε τὸ Διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως, δὲν δύναται τὸ Ἐπιτελεῖον νὰ λέγῃ εἰς τὸν Τύπον τὸν ἀντιβενιζελικὸν καὶ Αὐλικὸν νὰ γράφῃ αὐτὰ τὰ ὁποῖα γράφει, διότι ἐξασθενεῖ ὅλην τὴν σημασίαν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Νὰ προσκαλέσητε τὸν Ἐπιτελάρχην καὶ νὰ τακτοποιήσητε τὴν γλῶσσαν τῶν Αὐλικῶν. Ἀλλὰ θὰ ἐπιτρέψητε ἐπίσης νὰ δημοσιευθῇ καὶ τὸ ἀνακοινωθὲν τοῦτο, ἐν τῷ ὁποίῳ λέγω ὅτι «τὸ Στέμμα εὑρέθη σύμφωνον μὲ τὴν ὑπεύθυνον Κυβέρνησιν ὄχι μόνον ὅσον ἀφορᾷ τὴν σύγκλησιν τῆς ἐπιστρατεύσεως, ἀλλὰ καὶ τὴν μέλλουσαν πολιτικήν». Διότι μόνον ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους, ἔλεγον εἰς τὸν Βασιλέα, εἶναι δυνατὸν νὰ ἀσκηθῇ δύναμις ἐκφοβιστικὴ κατὰ τῶν Βουλγάρων. Καὶ ἐνέκρινε τὸ ἀνακοινωθὲν ὁ Βασιλεύς. Ἐγὼ δὲ ὁ ἀφελὴς ἐπίστευα ὅτι δυνατὸν νὰ ἔχουν σημασίαν τινὰ αὐτά, μὴ γνωρίζων μέχρι τῆς ὥρας ποῖαι διαβεβαιώσεις εἶχον δοθῆ εἰς τὴν Γερμανίαν. Σημειωτέον, κύριοι, ὅτι διὰ τὸ πολεμικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἀπησχόλει, τὸ ζήτημα τῆς ὑποχρεώσεως ἡμῶν πρὸς βοήθειαν τῆς Σερβίας, ὁ Βασιλεύς, ὅταν ἐπεκαλέσθην τὴν ἐτυμηγορίαν τῶν ἐκλογῶν, οὔτε κἂν διενοήθη νὰ μοῦ εἴπῃ ὅτι ἠμφισβήτει τοῦτο. Ὄχι. Αὐτὸ εἶναι εὕρημα τῶν σωτήρων. Ὁ Βασιλεὺς οὔτε τὴν ὑποχρεωτικὴν ἰσχὺν τῆς Σερβικῆς Συνθήκης ἠμφισβήτησεν, οὔτε τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν, ἀλλ’ ἔλεγεν ὅτι «αὐτὸ δὲν δεσμεύει ἐμέ, παρὰ μόνον διὰ τὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα καὶ ὄχι διὰ τὰ ἐξωτερικά». Ἦτο ἐμφανές, ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης εἶχε μεταβληθῆ εἰς Μονάρχην ἐλέῳ Θεοῦ. Ἀλλά, διαρκούσης τῆς συζητήσεως διὰ τὴν βοήθειαν ὑπὲρ τῆς Σερβίας, ἦλθεν εἰς τὸ μέσον τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἀνακινήσει τὸ Ἐπιτελεῖον, ὑποστηρίζον ὅτι ἡ Σερβία δὲν ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ, ὡς ὑπεχρεοῦτο ἐκ τῆς στρατιωτικῆς Συμβάσεως, 150,000 μαχητῶν εἰς πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας. Χωρὶς καθόλου νὰ ἐξετάσω ἂν ὑπῆρχε τοιαύτη ὑποχρέωσις τῆς Σερβίας, εἶπον εἰς τὸν Βασιλέα: «Δὲν νομίζετε ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀρθῇ αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα, καὶ ἀκόμη περισσότερον, διὰ νὰ αὐξηθῇ οὐσιωδῶς ἡ στρατιωτικὴ δύναμις ἡμῶν καὶ τῶν Σέρβων καὶ δι’ ἐπικουρίας Ἀγγλογάλλων, δὲν νομίζετε ὅτι πρέπει νὰ ἐρωτήσωμεν τοὺς Ἀγγλογάλλους, μήπως ἠδύναντο νὰ μᾶς δώσουν αὐτοὶ 150,000 λόγχας; Διότι, ἂν τὰς δώσουν αὐτοί, τότε θὰ ἔχωμεν μὲ τὰς 200,000 λόγχας τῶν Σέρβων καὶ τὰς 150,000 ἰδικάς μας, 500,000 λόγχας, ἤτοι 800 περίπου χιλιάδας στρατοῦ, δὲν δύνανται δὲ οἱ Βούλγαροι καὶ οἱ Αὐστρογερμανοὶ νὰ στρέψωσιν οὔτε τὸ ἥμισυ ἀπέναντί μας». Ὁ Βασιλεὺς εἶπε: «Βέβαια, ἀλλὰ νὰ ἀποστείλωσιν ὄχι ἀποικιακὸν στρατόν, ἀλλὰ Μητροπολιτικόν». Δὲν λέγω τοῦτο, κύριοι, διὰ νὰ ἰσχυρισθῶ ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐδέχθη τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ἐὰν μᾶς δώσουν 150,000 μαχητὰς οἱ Ἀγγλογάλλοι, νὰ ἐξέλθῃ τῆς οὐδετερότητος. Ὁ ἄνθρωπος ἦτο ἀποφασισμένος ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει νὰ ἐξέλθῃ. Ἀλλ’ εὑρισκόμενος ἐνώπιον αὐτῆς τῆς ἐρωτήσεως, δὲν ἐνόμισεν ὅτι ἐδικαιοῦτο νὰ μοῦ εἴπῃ: «Μὴ τὸ κάνῃς». Ἐγὼ ἀνεχώρησα περὶ τὴν 6 καὶ ¼–6½ μ.μ. ἀπὸ τὰ Ἀνάκτορα, ἐνῷ ὁ κ. Δαγκλῆς εἰσήρχετο ἵνα ὑπογραφῇ τὸ Διάταγμα τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐπέστρεψα εἰς τὸ Ὑπουργεῖον εἰς τὰς 7 μ.μ. καὶ ἐτηλεφώνησα εἰς τοὺς πρεσβευτὰς τῆς Συνεννοήσεως νὰ ἔλθουν εἰς συνάντησίν μου ἐπειγόντως, ὅτε δὲ ἦλθον τοῖς ἀνήγγειλα ὅτι ὑπογράφεται αὐτὴν τὴν στιγμὴν Διάταγμα ἐπιστρατεύσεως, τὸ ὁποῖον δημοσιεύεται ἀπόψε, ἀλλὰ διὰ τὴν περαιτέρω πορείαν μας μοῦ ἀναγκαιοῖ νὰ γνωρίζω ἐὰν αἱ Δυνάμεις θὰ ἦσαν διατεθειμέναι ν’ ἀναπληρώσωσιν αὐταὶ τὰς 150,000 λόγχας, τὰς ὁποίας ἐκ τῆς Συνθήκης μὲ τὴν Σερβίαν ὑποχρεοῦται ἡ Σερβία νὰ διαθέσῃ πρὸς πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας. Οἱ πρέσβεις μοὶ ὑπεσχέθησαν νὰ τηλεγραφήσουν καὶ ἀμέσως ἔστειλαν τηλεγράφημα ἐξαιρέτως ἐπεῖγον καὶ μοὶ προσέθηκαν ὅτι θὰ μοὶ ἀνακοινώσωσι τὴν ἀπάντησιν. Τοῦτο ἐγένετο περὶ τὴν 8ην μ.μ. Τὴν 8ην καὶ ¼ ὅμως φθάνει ὁ κ. Μερκάτης καὶ μοὶ λέγει ὅτι ἔχει τηλεφώνημα τοῦ Βασιλέως νὰ μὲ παρακαλέσῃ νὰ μὴ κάμω τὸ διάβημα αὐτὸ πρὸς τὴν Ἀντάντ. Τοῦ ἀπήντησα: «Σᾶς παρακαλῶ ν’ ἀνακοινώσητε πρὸς τὸν Βασιλέα, ὅτι τὸ διάβημα ἐγένετο ἤδη. Σᾶς παρακαλῶ μάλιστα νὰ προσθέσητε ὅτι, καὶ ἂν δὲν τὸ εἶχον κάμει, δὲν θὰ ἠμποδιζόμην νὰ τὸ κάμω ἐκ τῆς γνώμης τοῦ Βασιλέως, διότι, ὡς ὑπεύθυνος Κυβερνήτης, ἔχω ἀνάγκην νὰ γνωρίζω ἐὰν εἶναι διατεθειμέναι αἱ Δυνάμεις νὰ μοῦ παράσχουν τὴν συνδρομὴν αὐτήν, διὰ τὸν σχηματισμὸν τῶν ἰδεῶν μου». (Εὖγε! Εὖγε!) Μετὰ 48 ὥρας ἡ ἀπάντησις τῶν Δυνάμεων ἦλθεν, ὅτι αἱ Δυνάμεις εἶναι διατεθειμέναι νὰ δώσουν τὰς αἰτηθείσας λόγχας Μητροπολιτικοῦ στρατοῦ, ὥριζαν δὲ καὶ τὰς προθεσμίας, ἐντὸς τῶν ὁποίων θὰ ἤρχετο ὁ στρατὸς οὗτος. Ὅταν ἦλθεν ἡ ἀπάντησις τῶν Δυνάμεων, τὴν ἀνεκοίνωσα πρὸς τὸν Βασιλέα, ὁ δὲ Βασιλεὺς μοῦ εἶπε: «Παρακαλῶ νὰ εἰπῆτε εἰς τοὺς κ.κ. πρέσβεις, ὅτι ἐφ’ ὅσον ἡ Βουλγαρία δὲν ἐπιτίθεται κατὰ τῆς Σερβίας καὶ ἑπομένως δὲν δημιουργεῖται ἡ ὑποχρέωσις ἡμῶν ὅπως ἐξέλθωμεν τῆς οὐδετερότητος, δὲν πρέπει νὰ ἀποσταλοῦν τὰ στρατεύματα ταῦτα — τῶν ὁποίων ἡ ἑτοιμασία πρὸς ἀποστολὴν εἶχεν ἀρχίσει ἀμέσως — διότι ἡ ἄφιξίς των ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους θὰ ἀπετέλει παραβίασιν τῆς οὐδετερότητος, ἐνῷ εἶναι δυνατὸν ἀκόμη, νὰ μὴ ἐπιτεθῇ ἡ Βουλγαρία κατὰ τῆς Σερβίας». Ἀνεκοίνωσα τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ Βασιλέως πρὸς τοὺς πρέσβεις. Ἐτηλεγράφησαν αὐτήν. Ἀλλὰ μοῦ ἔφεραν νέαν ἀπάντησιν τῶν Δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἔλεγον ὅτι «διέταξαν νὰ ἀναχωρήσουν τὰ στρατεύματά των — σημειωτέον ὅτι εἶχον ἀναχωρήσει ἀπ’ ἐδῶ πλησίον, ἀπὸ τὸν Μοῦδρον καὶ ἀπὸ τὴν Μασσαλίαν — τὰ ὁποῖα καὶ κατευθύνονται πρὸς τὴν Ἑλλάδα. «Τὴν στιγμὴν δὲ κατὰ τὴν ὁποίαν — ἔλεγον αἱ Δυνάμεις — μᾶς δηλοῖτε ὅτι ἡ πολιτική σας εἶναι ὅτι ἐν ᾗ περιπτώσει ἡ Βουλγαρία ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, θ’ ἀντεπιτεθῆτε κατὰ τῆς Βουλγαρίας τασσόμενοι παρὰ τὸ πλευρόν μας ὡς σύμμαχοι, δὲν βλέπομεν διατὶ πρέπει νὰ καθυστερήσῃ ἡ ἄφιξις τῶν ἐπικουρικῶν δυνάμεων, ἀφοῦ εἴμεθα βέβαιοι ὅτι δὲν θὰ μείνῃ ἡ Βουλγαρία ἐν ἐνόπλῳ οὐδετερότητι, ἀλλὰ θὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τῆς Σερβίας, καὶ θὰ μᾶς εἴπητε τότε εὐχαριστῶ, διότι, ἀντὶ νὰ ἀναμένετε ἐπικουρίας, θὰ τὰς ἔχετε ἑτοίμους. Ἀναλαμβάνομεν πρὸς τοῦτο πᾶσαν εὐθύνην». Τοῖς εἶπον ὅτι εἶναι πολὺ σωστὰ αὐτὰ τὰ ὁποῖα μοῦ λέγουν, δὲν δύναμαι νὰ ἀμφισβητήσω ὅτι μοῦ ἀρέσουν καὶ ἐμὲ παρὰ πολύ, ἀλλὰ εἶναι τὸ ζήτημα τῆς οὐδετερότητος τῆς τυπικῆς, τοὐλάχιστον μέχρι τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν θὰ γίνῃ ἡ ἐπίθεσις «ἑπομένως σᾶς ἀνακοινῶ ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς ἀποβιβάσεως αὐτῆς τῶν στρατευμάτων, ὡς ἀποτελούσης τῆς πράξεως αὐτῆς παραβίασιν τῆς οὐδετερότητός μας». «Καλά, μοῦ εἶπον, πολὺ καλά, θὰ διαμαρτυρηθῆτε, ἀλλὰ ἐλπίζομεν ὅτι ἡ συμπεριφορά σας θὰ εἶναι ὄχι ἐχθρική, ἀλλὰ φιλική». «Φιλικωτάτη, ἀπήντησα. Ὄχι μόνον δὲν θὰ εὑρεθῆτε εἰς τόπον ἐχθρικόν, ἀλλὰ μετὰ τὰς διαμαρτυρίας, θὰ σᾶς παράσχωμεν ὅλας τὰς δυνατὰς εὐκολίας ἀποβιβάσεως, στρατωνισμοῦ καὶ λοιπάς». Εἶδα τὸν Βασιλέα καὶ ἀνεκοίνωσα εἰς αὐτὸν ταῦτα. Ὁ δὲ Βασιλεὺς μοὶ εἶπεν: «Ἔχει καλῶς, παρακαλῶ μόνον ἡ διαμαρτυρία σας νὰ εἶναι ὁπωσδήποτε ἔντονος». «Ἔντονος, λέγω, ναί, μέχρις ἑνὸς σημείου ὅμως, διότι, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψει τοῦ τί ὑποκρύπτεται ἀπὸ κάτω, δὲν δύναται νὰ εἶναι παρὰ πολὺ ἔντονος, ἀλλὰ θὰ προσπαθήσω νὰ εἶναι μέχρις ἐκείνου τοῦ σημείου, τὸ ὁποῖον ἐπιτρέπει νὰ εἶναι ἔντονος, ἀλλὰ συνάμα καὶ σοβαρά». Σημειωτέον, κύριοι, ὅτι ἡ ἀποβίβασις τῶν Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων, περὶ τῆς ὁποίας τόσα ἐλέγοντο καὶ ἡ ὁποία ἐχρησίμευσεν ὡς ὅπλον μέγα εἰς χεῖρας τῶν σωτήρων, ἤρχισε γινομένη μετὰ τὴν παραίτησίν μου ἀπὸ τῆς Ἀρχῆς. Πολλοὶ δὲν τὸ γνωρίζουσιν, εἴτε δὲν τὸ ἐνθυμοῦνται. Ἡ συζήτησις ἐν τῇ Βουλῇ, ὁπότε ἀνεκοίνωσα τὴν διαμαρτυρίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον κάμει τὸ Σάββατον, ἡ συζήτησις, λέγω, ἐγένετο τὴν Δευτέραν. Καὶ τὴν Τρίτην προσεκαλούμην ὑπὸ τοῦ Βασιλέως καὶ ἠναγκαζόμην νὰ παραιτηθῶ καὶ πάλιν, διότι δὲν ἦτο σύμφωνος μὲ τὴν πολιτικήν μου. Τὴν Τρίτην τὸ πρωῒ ὑπέβαλα τὴν παραίτησίν μου, τὴν Τρίτην τὸ ἀπόγευμα ἔγινεν ἡ νέα Κυβέρνησις ὑπὸ τὸν κ. Ζαΐμην καὶ τὴν Τρίτην εἰς τὰς 6 μ.μ. ἤρχισεν ἡ ἀποβίβασις τῶν Ἀγγλογαλλικῶν στρατευμάτων εἰς τὴν Θεσσαλονίκην. Λέγω αὐτά, ὄχι διὰ νὰ ἀποδείξω ὅτι εἶχα τὴν συγκατάθεσιν τοῦ Βασιλέως. Θὰ ἦτο κατώτερον τῆς θέσεώς μου αὐτό. Ἄλλως τε ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω ὅτι ὁ Βασιλεὺς — διότι ὁ Τύπος ἔλεγεν ὅτι ἦτο ἐν ἀγνοίᾳ τῆς ἀποβιβάσεως — ἔδωσε συνέντευξιν, εἰς τὴν ὁποίαν ἐβεβαίωσεν ὅτι τὸ ἐγνώριζεν. Ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω μόνον ὅτι διὰ τὴν πολιτικήν μου ἡ ἄφιξις τῶν Ἀγγλογάλλων ἦτο ἕνα κεφάλαιον ἐκ τῶν οὐσιωδεστάτων. Ἐγὼ ἐπήγαινα διὰ πόλεμον κατὰ τῆς Βουλγαρίας καὶ εἶχον ἀποφασίσει, ἐὰν ἡ Βουλγαρία ἐπετίθετο κατὰ τῆς Σερβίας, νὰ πολεμήσω. Ἐγὼ εἶχα συμφέρον, πλὴν τῶν 150.000 Ἑλληνικῶν λογχῶν καὶ τῶν 200.000 Σερβικῶν, νὰ ἔχω ἄλλας 150 χιλιάδας Ἀγγλογαλλικοῦ στρατοῦ. Συνεπῶς ἦτο ἐνέργεια πολιτικὴ ἀπολύτως ἐπιβεβλημένη διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἰδικῆς μου πολιτικῆς, ναὶ ἢ ὄχι; Αὐτὸ ἦτο πρόσκομμα βεβαίως, ἦτο κἄτι τι, τὸ ὁποῖον θὰ ἠνώχλει τὴν πολιτικὴν τῶν ἀντιπάλων μου. Ἀλλὰ διὰ τὴν πολιτικὴν τῶν ἀντιπάλων δὲν ἦτο καθῆκον μου νὰ μεριμνήσω, τοσούτῳ δὲ μᾶλλον εἶμαι ἐν τῷ δικαίῳ, διότι, ἀφοῦ ἐγὼ ἀπεχώρησα ἐκ τῆς Ἀρχῆς καὶ ἐκεῖνοι εἶχον ἀντίθετον πολιτικήν, ἠδύναντο νὰ καλέσουν τὸν διοικητὴν τοῦ Γʹ Σώματος Στρατοῦ κ. Μοσχόπουλον καὶ νὰ εἴπουν δι’ αὐτοῦ πρὸς τοὺς Ἀγγλογάλλους: «Τὰ πράγματα ἤλλαξαν, ὁ Βενιζέλος ἔφυγε, δὲν θὰ βοηθήσωμεν τὴν Σερβίαν, δὲν μᾶς χρειάζεσθε, παρακαλοῦμεν νὰ μὴ ἀποβιβασθῆτε». Ἀντὶ τούτου, ὁ κ. Ζαΐμης ὑπεσχέθη εἰς αὐτοὺς ὅτι θὰ τοῖς παράσχῃ ὅλας τὰς εὐκολίας. Καὶ ἂν ὁ κ. Ζαΐμης ἦτο Κυβέρνησις κατ’ ἐπίφασιν, διότι ἡ ἀληθὴς Κυβέρνησις ἦτο τὸ Ἐπιτελεῖον, διατί τὸ Ἐπιτελεῖον δὲν ἔπραξε τοῦτο, ἀφοῦ συμφέρον τῆς Γερμανίας ἦτο νὰ μὴ ἀποβιβασθοῦν οἱ Ἀγγλογάλλοι; Διότι, ἀπῃσχολημένοι ἐντελῶς εἰς τὰ πολιτικὰ ἔργα, εἰς τὰ ὁποῖα εἶχον ἀσχοληθῆ, δὲν ἐλογάριαζαν πλέον τὰ στρατιωτικὰ ζητήματα καὶ οὐδεὶς ἐμερίμνα, ἅμα ἔφυγεν ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων, τὸ τί ἐγίνετο τὸ καράβι εἰς τὴν φουρτοῦναν.

§55ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε, διὰ ν’ ἀναπαυθῇ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§56Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἂς διακόψωμεν ἐπ’ ὀλίγον, κύριε Πρόεδρε.

§57ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ Συνεδρίασις ἐπὶ ἡμίσειαν ὥραν. (Ὥρᾳ 8.45′ μ.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρᾳ 9.45′ μ.μ.).

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα Συνεδρίασις. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§59Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πρὶν συνεχίσω τὴν ὁμιλίαν μου, κύριοι βουλευταί, θὰ ἤθελον, ἐπανερχόμενος εἰς τὰ λεχθέντα, νὰ προσθέσω κἄτι τι, τὸ ὁποῖον μοὶ ὑπέμνησεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς κ. Ρακτιβάν, μέλος τοῦ τότε Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι ὅτε ἀνέλαβον τὴν Ἀρχὴν τὸν Αὔγουστον τοῦ 1915, εἰς τὸν Βασιλέα τὸν τότε ὑπέβαλον ἐγγράφως τὰς δηλώσεις, τὰς ὁποίας θὰ ἔκαμνα εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῆς πολιτικῆς μου, καὶ ἐπεστράφησαν ἐγκεκριμέναι. Ἐνθυμεῖσθε τὴν συζήτησιν, ἡ ὁποία προεκλήθη εἰς τὴν Βουλὴν ἀκριβῶς ἐξ ἀφορμῆς τῆς διαμαρτυρίας, τὴν ὁποίαν διετύπωσα κατὰ τῆς ἐπικειμένης τότε ἀποβάσεως τῶν Ἀγγλογάλλων. Κατὰ τὴν συζήτησιν ἐκείνην ἠναγκάσθην, ἀπαντῶν εἰς ἐρώτησιν τοῦ τότε βουλευτοῦ Κερκύρας, τοῦ μακαρίτου Θεοτόκη, ἐρωτῶντος τί θὰ ἔκαμνα ἐάν, σπεύδων εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας, συνήντων Γερμανικὰ στρατεύματα, νὰ δώσω τὴν ἀπάντησιν τὴν ὁποίαν ὤφειλον νὰ δώσω, καὶ τοῦτο κατέστησεν ἀδύνατον τὴν ἐπὶ πλέον παραμονήν μου εἰς τὴν Ἐξουσίαν. Προσεκλήθην τὴν ἐπιοῦσαν ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ὅστις μοὶ ἐδήλωσεν ὅτι δὲν συμμερίζεται τὴν πολιτικήν μου. Τοῦ ἐδήλωσα ὅτι θὰ ὑποβάλω τὴν παραίτησίν μου, διότι δὲν ἐνόμιζον ὅτι ἠδυνάμην νὰ ἐγείρω Συνταγματικὸν ἀγῶνα τὴν στιγμὴν ἐκείνην. Μὲ ἐπέκριναν, κύριοι βουλευταί, διότι παρητήθην τότε τῆς Ἀρχῆς. Μ’ ἐθεώρησαν συνυπεύθυνον τῆς γενομένης καταπατήσεως τῶν ἐλευθέρων θεσμῶν τῆς Χώρας. Ἐνόμισαν ὅτι, ἐφ’ ὅσον τὸ Σύνταγμα ἀναθέτει εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων τὴν περιφρούρησιν αὐτοῦ, πρωτίστως ὑποχρέους πρὸς τοῦτο θεωρεῖ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας καὶ ὅτι ἐγὼ ὤφειλα, τότε τουλάχιστον, ἀφοῦ δὲν τὸ ἔπραξα τὸν Φεβρουάριον, ν’ ἀντισταθῶ μὴ παραιτούμενος, θεωρῶν τὸν Βασιλέα ἐκτὸς τοῦ Συντάγματος, ἐκτὸς τοῦ Νόμου καὶ τῶν ἐλευθεριῶν, ἀναλαμβάνων ἑπομένως ὑπ’ εὐθύνην μου τὴν προάσπισιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Τόπου καὶ τὴν καταπολέμησιν τῆς Τυραννίας. Ἀλλ’ οἱ διατυποῦντες τὴν κατηγορίαν ταύτην φαίνονται πρὸ παντὸς ἀψυχολόγητοι. Εἷς ἄνθρωπος, κύριοι, δὲν μεταβάλλεται ἐντὸς ὀλίγων στιγμῶν, οὔτε ἐντὸς 24 ὡρῶν, ἀπὸ Κυβερνήτου μιᾶς Χώρας μὲ ἓν καθεστὼς κανονικόν, εἰς Ἀρχηγὸν Ἐπαναστάσεως. Πρὶν ἢ ὡριμάσῃ εἰς τὴν διάνοιαν καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ Κυβερνήτου ἡ ἰδέα τῆς Ἐπαναστάσεως, εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπέλθῃ κἄποια ἐξέλιξις, ἡ ὁποία δὲν συντελεῖται πάντως ἐντὸς ὀλίγων στιγμῶν. Ἀλλὰ καὶ ἂν τοῦτο δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς μία κατηγορία, ἡ ὁποία μοὶ ἀποτείνεται λόγῳ τοῦ ὅτι δὲν ἐδείχθην ἄνθρωπος τῶν ταχειῶν ἀποφάσεων, θὰ εἶχα, κύριοι, ν’ ἀπαντήσω ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἦτο ἀδύνατον εἰς ἐμὲ νὰ μετέλθω ἄλλην πολιτικὴν ἐκείνης τὴν ὁποίαν μετῆλθον. Ἦτο ἀδύνατον κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην ν’ ἀναλάβω τὸν ἀγῶνα ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τῆς Χώρας. Ἀγὼν ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν τῆς Χώρας κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην θὰ προεκάλει ἐμφύλιον πόλεμον. Δὲν λέγω ὅτι ὁ ἐμφύλιος πόλεμος, ὅσον μέγα κακὸν καὶ ἂν εἶναι, δὲν εἶναι ὀλιγώτερον κακὸν ἀπὸ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν ἐλευθεριῶν ἑνὸς Λαοῦ καὶ ὅτι ὁ ἐμφύλιος πόλεμος δὲν εἶναι ἄξιον τίμημα τῆς προασπίσεως τῶν ἐλευθεριῶν μιᾶς Χώρας. Ἀλλ’ ἰσχυρίζομαι ὅτι τὴν στιγμὴν ἐκείνην τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀνάψῃ τὸν ἐμφύλιον πόλεμον. Εἴχομεν ἐπιστρατευθῆ, ἐπιστρατευμένη δὲ ἦτο καὶ ἡ Βουλγαρία. Ἂν τὸν ἐπιστρατευθέντα στρατὸν διῃροῦμεν εἰς Βασιλικὸν ἢ Τυραννικὸν καὶ εἰς στρατὸν Ἐθνικόν, διὰ νὰ ἀρχίσωμεν τὸν ἐμφύλιον πόλεμον, ἦτο προφανὲς τί θὰ συνέβαινεν. Ἡ Βουλγαρία, ἐπωφελουμένη τοῦ ἐμφυλίου πολέμου, θὰ εἰσέβαλλεν εἰς Μακεδονίαν, θὰ συνέτριβε τὸν ἀλληλομαχοῦντα στρατόν μας, θὰ κατελάμβανεν ὁλόκληρον τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν καὶ ἀκολούθως, ἀπερίσπαστος ἀπὸ πάσης ἀνησυχίας πρὸς νότον, θὰ ἐστρέφετο πρὸς τὴν Σερβίαν, διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὸ ἔργον τῆς καταστροφῆς τῶν ἀντιπάλων αὐτῆς ἐν τῇ Βαλκανικῇ Χερσονήσῳ καὶ ἐγκαθιδρύσεως τῆς πλήρους ἡγεμονίας της. Θὰ ἦτο ἑπομένως πολιτικὸν ἔγκλημα ἐκ μέρους μου, ἐὰν ἐπροκάλουν ἐμφύλιον ῥῆξιν τὴν στιγμὴν ἐκείνην, καὶ δὲν ἔκαμα τοῦτο, διότι ἁπλῶς θὰ συνετέλουν ὅπως ἐμφανισθῶσιν ἐνωρίτερον αἱ καταστροφαί, αἱ ὁποῖαι πάντως θὰ ἐπήρχοντο καὶ ἄνευ τούτου, καὶ ἡ εὐθύνη διὰ τὴν ἐθνικὴν καταστροφὴν εἰς τὰ ὄμματα τῆς δημοσίας γνώμης θὰ ἔπιπτεν ἐπὶ τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Θὰ ἔλεγαν ὅλοι: «Βλέπετε τί ἔκαμεν ὁ Βενιζέλος; Δὲν ἐκάθητο ἥσυχος, ἔστω καὶ ἂν κατεπατεῖτο τὸ Σύνταγμα! Ἡ κατάστασις ἦτο κρίσιμος καὶ ἔπρεπε νὰ καθήσῃ ἥσυχος. Ἰδοὺ τί προεκάλεσε διὰ τῆς σπουδῆς του. Οἱ Βούλγαροι, ἐπωφελούμενοι τοῦ ἐμφυλίου πολέμου, εἰσέβαλον εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ μᾶς ἐπῆραν τὰς χώρας μας, συντρίψαντες τὸν στρατόν μας!» Δὲν ἦτο δυνατὸν λοιπὸν νὰ γίνω ἐγὼ ὁ αἴτιος τοιούτου ἐγκλήματος, ὥστε νὰ ἐπισπεύσω τὴν καταστροφὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀσφαλῶς θὰ ἐπήρχετο καὶ ἄνευ τούτου. Τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων διεδέχθη τότε ἡ Κυβέρνησις τῶν Προέδρων τῶν Σωτήρων, ὑπὸ τὸν κ. Ζαΐμην. Διὰ τὸν κ. Ζαΐμην εἶχον ὁμιλήσει πάντοτε μετὰ πολλῆς εὐλαβείας καὶ σήμερον ἀκόμη δὲν θέλω νὰ παραγνωρίσω τὰ χαρίσματα, μὲ τὰ ὁποῖα κοσμεῖται, εἰς ἕνα Τόπον, ὁ ὁποῖος δυστυχῶς, εἰς κανένα ἂς μὴ κακοφανῇ, πάσχει ἀπὸ μίαν παροδικὴν λειψανδρίαν. Ἀλλ’ ἡ εὐθύνη τοῦ κ. Ζαΐμη, δεχθέντος τὴν Ἀρχὴν κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ἵνα ἀθετήσῃ τὴν Συνθήκην πρὸς τὴν Σερβίαν, εἶναι κολοσσιαία. Ὁ κ. Ζαΐμης εἰς τὴν ἱστορίαν τὴν Ἑλληνικὴν θὰ μείνῃ, ἀτυχῶς δι’ αὐτόν, μὲ τὸ ὄνομα τοῦ καταπροδώσαντος τὴν ὑπογραφὴν τῆς Ἑλλάδος! Δὲν ἔχω ἀνάγκην, κύριοι, νὰ σᾶς ἀπασχολήσω ἐπὶ πολὺ μὲ τὸ ζήτημα τῆς Συνθήκης. Ἡ Βουλὴ ἤδη διεφωτίσθη πλήρως ἐξ ὅσων ἐλέχθησαν ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων προλαλησάντων συναδέλφων καὶ ἀπὸ τὰς διακοπάς, τὰς ὁποίας ἐγὼ ἠναγκάσθην νὰ κάμω πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Αἰτωλοακαρνανίας βουλευτήν. Γνωρίζει ἤδη ὅτι ἡ Συνθήκη ἦτο γενική, ὄχι ἁπλῶς Βαλκανική, ὅτι ἑπομένως οἱ ὑποστηρίξαντες ὅτι δὲν ἠδυνάμεθα ὅτι δὲν ὑπεχρεούμεθα νὰ προστρέξωμεν εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας, ὅταν ἡ Βουλγαρία ἐπετίθετο κατ’ αὐτῆς, ὡς σύμμαχος τῆς Γερμανίας καὶ τῆς Αὐστρίας, ἐζήτησαν νὰ ἐγκολάψουν μέγα στίγμα ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος ἐν γνώσει. Ἐν γνώσει ἐζήτουν οἱ ἔνοχοι νὰ ἐπιθέσουν τὸ στίγμα τοῦτο ἐπὶ τοῦ μετώπου τῆς Ἑλλάδος. Διότι ὁ μὲν Βασιλεὺς ἐγνώριζε τὰ πάντα, ἦτο αὐτὸς ὑπὸ τὴν προεδρείαν τοῦ ὁποίου εἶχε συγκροτηθῆ τὸ Συμβούλιον τὸ Ὑπουργικόν, τὸ ὁποῖον ἀπεφάσισε νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὴν Σερβικὴν ἀπαίτησιν, δὲν δύναμαι δὲ νὰ δεχθῶ τοὺς ἄλλους, καὶ δὴ τὸν κ. Ζαΐμην, Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὡς μὴ εὐθυνόμενον ἐπὶ τῷ ὅτι δὲν ἐγνώριζε. Διότι πρὸς τὸν γνωρίζοντα ἐξομοιοῦται καὶ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ὤφειλε νὰ γνωρίζῃ, ἀλλὰ δὲν ἔμαθε, διότι δὲν ἠθέλησε νὰ μάθῃ. Γνωρίζω ὅτι, ὅταν ἐζητήθη διὰ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου νὰ διαφωτισθῇ ὁ κ. Ζαΐμης, νὰ ἐπιστηθῇ ἡ προσοχή του ἐπὶ ὅλων τῶν κειμένων, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον, ἐζήτησε νὰ «μὴ χάσῃ τὸν καιρόν του ἀσχολούμενος εἰς τοιαῦτα πράγματα», διότι ἔλεγε: «Τίνα χρησιμότητα θὰ εἶχεν αὐτό, ἀφοῦ εἶχεν ἔλθει εἰς τὴν Κυβέρνησιν ἀκριβῶς ἵνα μὴ ἐφαρμόσῃ τὴν Συνθήκην;» Ἡ εὐθύνη ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠθέτησαν τὴν Συνθήκην, θὰ ἦτο εὐθύνη τρομερά, καὶ ἂν ἀκόμη ἡ ὑποχρέωσις ἡμῶν ὅπως σπεύσωμεν εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας δὲν ἦτο ἄλλη παρὰ ἡ προερχομένη ἐκ τῆς Συνθήκης. Ἐὰν εἰς τὰ μεγάλα Κράτη δύναται νὰ ἀποτολμᾶται ἀκινδύνως ἡ ἀθέτησις Συνθηκῶν, ἡ διατύπωσις τῶν θεωριῶν περὶ παληοχάρτων καὶ κουρελοχάρτων, ὅπως ἀνέπτυξε καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένη εἰς τὰ μικρὰ Κράτη. Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς τὰ μικρὰ Κράτη νὰ κάμνουν μεγάλας ἀτιμίας. Ἡ μεγίστη δὲ ἀτιμία, τὴν ὁποίαν δύναται νὰ πράξῃ ἓν Κράτος, εἶναι ἡ ἀθέτησις τῆς ὑποσχέσεως ὅτι θὰ βοηθήσῃ ἕτερον Κράτος, ἀφοῦ διὰ τὴν ὑπόσχεσιν ταύτην ἔλαβε παρ’ αὐτοῦ ὑπόσχεσιν ἀμοιβαιότητος. Ἀλλ’ ἠδύναντο τουλάχιστον οἱ σωτῆρες νὰ ἐμφανισθῶσιν ἐνώπιον τῆς δημοσίας γνώμης μὲ τὴν κακοήθη ταπεινὴν ἐκείνην δικαιολογίαν, ἣν οἱ κοινοὶ ἀχρεῖοι ὀφειλέται τολμῶσι πολλάκις νὰ προβάλλωσιν, ὅταν τοὺς ὑπενθυμίσουν τὰς ἐγγράφους ὑποσχέσεις των, λέγοντες: «ἔγραψα, ξέγραψα», καὶ δὲν ἠξεύρω τί ἄλλο. Ἀλλὰ δὲν ἔχουσι κἂν αὐτὴν τὴν κακοήθη καὶ ταπεινὴν δικαιολογίαν νὰ προβάλωσιν εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐνεκόλαψαν τὸ στίγμα τῆς ἀτιμίας εἰς τὸ μέτωπον αὐτοῦ. Προδίδοντες τὴν Σερβίαν, κατεπρόδιδον συγχρόνως καὶ τὴν Ἑλλάδα, προδίδοντες τὴν Σερβίαν καὶ ἐπιτρέποντες εἰς τὴν Βουλγαρίαν νὰ καταστρέψῃ αὐτὴν καὶ ἐγκαθιδρύσῃ εἰς τὴν Βαλκανικὴν τὴν ἡγεμονίαν της, ἐπρόδιδον συγχρόνως καὶ τὸν Ἑλληνισμόν. Ἐγνώριζαν καλῶς ὅτι, ἂν διαρκοῦντος τοῦ πολέμου ὁ Αὐτοκράτωρ τῆς Γερμανίας, πληρώνων τὰς πρὸς αὐτὸν ὑπηρεσίας τοῦ Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος, ἀπεφάσιζε νὰ ἐμποδίσῃ τὴν Βουλγαρίαν νὰ μᾶς ἐπιτεθῇ διὰ νὰ μᾶς ἀφαιρέσῃ τὴν Μακεδονίαν, οὐδεμία δύναμις ἀνθρωπίνη θὰ ὑπῆρχε νὰ ἐμποδίσῃ τοὺς Βουλγάρους, ἀφοῦ ἐξωγκοῦντο — καὶ θὰ ἐξωγκοῦντο κατασυντρίβοντες τὴν Σερβίαν — νὰ μᾶς ἀπωθήσουν ὄχι μόνον μέχρι τοῦ Στρυμῶνος, ἀλλὰ καὶ μέχρι τῆς Οἴτης. Αὐτὰ τὰ ἐγνώριζον, διότι οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν θὰ ἠδύνατο σοβαρῶς καὶ καλοπίστως νὰ ἰσχυρισθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ ἐνώπιον τῆς Χώρας, ὅτι ἐπίστευον ὅτι οἱ Βούλγαροι, μεγεθυνόμενοι εἰς βάρος τῆς Σερβίας, ἴσως καὶ τῆς Ρουμανίας καὶ τῆς Τουρκίας, ἤθελον χορτάσει καὶ ἤθελον ζήσει πλέον ἀδελφικῶς μεθ’ ἡμῶν, μεταβαλλόμενοι ἀπὸ λύκων εἰς ἄκακα ἀρνία. Κανεὶς δὲν δύναται νὰ τὸ εἴπῃ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ τὴν πείσῃ ὅτι τὸ πιστεύει καὶ ὁ ἴδιος. Ἐκεῖνοι λοιπὸν οἱ ὁποῖοι κατεπρόδωσαν τὴν πρὸς τὴν Σερβίαν Συνθήκην κατεπρόδωσαν συγχρόνως καὶ τὰ συμφέροντα τὰ Ἑλληνικὰ καὶ ἠνέχθησαν νὰ δημιουργηθῇ εἰς τὴν Βαλκανικὴν Χερσόνησον κατάστασις, ἡ ὁποία θὰ ἦτο ἰσοδύναμος πρὸς τὸν ἐνταφιασμὸν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Θὰ εἴπω ἀκόμη καὶ ἄλλο τι. Ἐκεῖνοι οἱ κακοήθεις, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐσκέπτοντο ὅπως οἱ κοινοὶ ἀχρεῖοι, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα, θὰ ἠμποροῦσε ἴσως κανεὶς νὰ σκεφθῇ ὅτι θὰ ἔλεγαν: «Μὰ τί θέλετε νὰ σᾶς κάμωμεν; Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπον τουλάχιστον ἀποφεύγομεν τὸν πόλεμον». Ἐπιχείρημα, τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο βδελυρόν, ἐπιχείρημα τὸ ὁποῖον θὰ κατέρριπτεν εἰς τὴν δημοσίαν συνείδησιν Ἕλληνα πολιτικὸν ἄνδρα, ὁ ὁποῖος θὰ ἐτόλμα οὕτως ἀσυστόλως νὰ τὸ παρουσιάσῃ ἐνώπιον τῆς δημοσίας γνώμης, ἀλλ’ ἐπιχείρημα τέλος πάντων, τὸ ὁποῖον, ὑποτιθεμένου ὅτι ὁ δηλητηριασμὸς ὁ ἐπελθὼν διὰ τῆς Γερμανικῆς προπαγάνδας εἶχε κατορθώσει νὰ διαφθείρῃ τὸν ὅλον Ἑλληνισμόν, ἠμποροῦσε νὰ ἔχῃ κἄποιαν ἀξίαν εἰς τὰ ὄμματα τοῦ κόσμου. Ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο εἶναι ἀληθές. Ἐγνώριζον οἱ μετελθόντες τὴν πολιτικὴν αὐτὴν ὅτι δὲν ἐκέρδιζαν ἕνα πόλεμον, ἐγνώριζαν ὅτι μόνον τὸν ἀνέβαλλον, ἀνέβαλλον τὸν πόλεμον, τὸν ὁποῖον θὰ μᾶς ἔκαμνεν ἡ Βουλγαρία, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καταρρίψωσι τόσον τὸ Ἔθνος ψυχικῶς, ὥστε νὰ παραχωρήσῃ τοῦτο ἄνευ πολέμου εἰς τοὺς Βουλγάρους ὅλην τὴν χώραν μέχρι τῆς Οἴτης. Ἐγνώριζαν λοιπὸν ὅτι δὲν ἐκέρδιζαν ἕνα πόλεμον, ἐγνώριζαν ὅτι τὸν ἀνέβαλλον μόνον καὶ δι’ ὀλίγα μόνον ἔτη, διὰ νὰ τὸν διεξαγάγωσιν ὕστερον ὑπὸ τοὺς χειρίστους ὅρους διὰ τὴν Ἑλλάδα, ὑπὸ τοὺς ἀρίστους δὲ διὰ τοὺς ἀνταπαιτητὰς ἡμῶν. Ἀλλ’ ἂς ἔλθωμεν ἤδη νὰ ἐξετάσωμεν, κύριοι, πῶς μετῆλθον τὴν πολιτικὴν αὐτήν, τὴν ὁποίαν περιεκάλυψαν μὲ τὸ ὄνομα τῆς οὐδετερότητος καὶ ἡ ὁποία ἦτο πράγματι πολιτικὴ ἀπεμπολήσεως ἐθνικῶν συμφερόντων χάριν ἁπλῆς ἐξυπηρετήσεως τῶν Γερμανικῶν κοσμοκρατορικῶν τάσεων. Ἂς ἴδωμεν πῶς ἐφήρμοσαν τὴν πολιτικὴν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ἐνεφάνιζον δημοσίᾳ ὡς πολιτικὴν τῆς οὐδετερότητος, πολιτικὴν ὀλεθρίαν κατὰ τὰ τελικὰ ἀποτελέσματα, ἐὰν σκοπὸν εἶχον νὰ διατηρηθῇ μέχρι τέλους τοῦ πολέμου ἐν οὐδετερότητι ἡ Ἑλλάς, ἀλλὰ πολιτικήν, ἡ ὁποία ἦτο δυνατὸν νὰ συγκομίσῃ ἀπὸ τοῦ νῦν τουλάχιστον καὶ διὰ τὸ μέλλον συνεπείας πολὺ μικροτέρας, ἀνυπολογίστως μικροτέρας ἐκείνων, τὰς ὁποίας συνεκόμισαν. Ἐνθυμεῖσθε, κύριοι, τὴν ἐμφάνισιν τῆς Κυβερνήσεως Ζαΐμη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, θὰ ἐνθυμῆσθε καὶ κἄποιαν πρὸς Δημόνικον παραίνεσιν, τὴν ὁποίαν ἔκαμα πρὸς τὴν ἐμφανισθεῖσαν ἐνώπιόν σας Κυβέρνησιν. Κύριοι βουλευταί, παρακαλῶ νὰ μοῦ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀναγνώσω μέρος τι τῶν ὅσων εἶπα τότε. Ἀφοῦ μετὰ 22 μῆνας ἔχομεν τὴν εὐκαιρίαν νὰ συζητήσωμεν τὰ μεγάλα Ἐθνικὰ ζητήματα, θεωρῶ καθῆκον νὰ ἐξηγήσω ὅλα τὰ σημεῖα ὅσα εἶναι ἀνάγκη, διότι ἀπευθύνομαι καὶ πρὸς ὑμᾶς καὶ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, καὶ ἐπιθυμῶ νὰ διαφωτίσω αὐτὸν καὶ παράσχω ὅλα τὰ σημεῖα τῆς πλήρους διαφωτίσεως. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω τί τοὺς εἶπα τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἀφοῦ τοὺς ἀνεκοίνωσα τὰς βλέψεις τοῦ Στέμματος, ἀφοῦ τοὺς εἶπα ὅτι ἔπαυσαν νὰ ἀποτελοῦν Βουλήν, ἀλλὰ μόνον Σύλλογον προκρίτων — μόνον δὲ τώρα ἀποτελοῦμεν ἀληθῆ Βουλήν, ὁ δὲ ἀξιότιμος ἐκ Ψαρρῶν βουλευτὴς θέλει νὰ μᾶς κάμῃ καὶ Συντακτικὴν Βουλήν.— Ἀφοῦ τοὺς ἀνεκοίνωσα ἐκεῖνα, τοὺς εἶπα τοὺς κινδύνους, οἱ ὁποῖοι ἀπειλοῦσι τὴν Χώραν, καὶ προσέθηκα: «Ἐὰν ἤθελεν ὑποτεθῆ ὅτι ἐν τῇ ἐξελίξει τῶν πραγμάτων ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἔκρινεν ἐπιβεβλημένον νὰ μετάσχῃ εἰς τὸν ἀγῶνα καὶ εἰς περίπτωσιν ἀκόμη συμμετοχῆς τῆς Βουλγαρίας εἰς αὐτόν, συνέστησα τοῦτο. Ὅτι ἡ οὐδετερότης ἡμῶν δύναται νὰ ἐμφανίζεται καὶ ὡς φιλικὴ πρὸς τὴν ἑτέραν τῶν ὁμάδων, ἂν ὄχι δι’ ἄλλον λόγον, ἀλλὰ διὰ τὴν ὕπαρξιν τῆς συμμαχίας ἡμῶν μετὰ τῆς Σερβίας, πρὸς τὴν ὁποίαν ἡ οὐδετερότης ἡμῶν δὲν ἦτο δυνατὸν ἀνέκαθεν παρὰ νὰ εἶναι φιλικὴ καὶ εὔνους. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ οὐδετερότης ἡμῶν ἡ ἔνοπλος ἐξακολουθήσῃ νὰ εἶναι ἀπὸ διαθέσεως καὶ συμφώνως πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Ψυχὴν εὔνους πρὸς τὸ ἕτερον μέρος, ἔργῳ ὅμως καὶ ἐκ τοῦ ἀποτελέσματός της ἡ οὐδετερότης ἡμῶν δὲν εἶναι παρὰ ἀποκλειστικῶς ὠφέλιμος εἰς τὸν ἀντίθετον συνδυασμόν. Καὶ θέλοντες, κύριοι, καὶ ἂν δὲν εἴχομεν εἰλικρινεῖς διαθέσεις οὐδετερότητος, τὰς ὁποίας δὲν ἀμφισβητῶ καθόλου, ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἂν ἠθέλομεν τυχὸν νὰ παράσχωμεν εἰς τὸν ἕτερον συνδυασμὸν μείζονα συνδρομήν, δὲν θὰ ἠδυνάμεθα ἄλλο τι νὰ πράξωμεν πέραν τούτου τὸ ὁποῖον πράττομεν. Λέγω τοῦτο διὰ νὰ εἴπω, ὅτι ἡ ὑπηρεσία, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς διὰ τῆς ἐμμονῆς αὐτῆς τῆς ἐνδεχομένης ἐν τῇ οὐδετερότητι μέχρι τέλους θέλει παράσχει εἰς τὸν Αὐστρογερμανικὸν συνδυασμόν, ἡ ὑπηρεσία αὕτη εἶναι μεγάλη καὶ ἡ ὑπηρεσία αὕτη εἶναι εὔλογον καὶ φυσικὸν ὅτι πρέπει νὰ τύχῃ ἀναλόγων ἀνταλλαγμάτων. Ἤκουσα λεγόμενον, ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἡμᾶς ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς συνεννόησιν μὲ τὸν ἕτερον συνδυασμόν, διότι θὰ ἐξετιθέμεθα οὕτως εἰς τὴν μῆνιν τοῦ ἄλλου. Δὲν εἶμαι καθόλου σύμφωνος εἰς τοῦτο. Ἐὰν ἐξετιθέμεθα εἰς τὴν μῆνιν τοῦ ἑτέρου συνδυασμοῦ, τηροῦντες εὐμενῆ οὐδετερότητα μέχρι τέλους καὶ ἐνδεχομένως μὴ σπεύδοντες εἰς βοήθειαν τῆς Σερβίας, δὲν θὰ ἐκτεθῶμεν, διότι προσφέροντες τὰς ὑπηρεσίας αὐτὰς ἀθελήτως εἰς τὸν ἕτερον συνδυασμὸν ἐφροντίσαμεν νὰ λάβωμεν ἀνταλλάγματα· ἡ μῆνις αἰτίαν θὰ εἶχεν ὄχι διότι ἠθελήσαμεν νὰ ἐκπορισθῶμεν ὠφέλειάν τινα ἐκ τῆς πολιτείας ἡμῶν ταύτης, ἣν νομίζομεν, κατὰ τὰς ἀντιλήψεις τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐπιβάλλουν τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν συμφέροντα. Θὰ ἔλεγα λοιπόν, ὅτι, ἂν τοιαύτη ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως μέχρι τέλους ἤθελε διαρρυθμισθῆ ἐκ τῶν πραγμάτων, θὰ εἶναι ἐπιβεβλημένον ὅπως ἐκπορισθῇ τὸ Κράτος τὰς ὠφελείας ἐκείνας, τὰς ὁποίας εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκπορισθῇ ἐκ τῶν ὑπηρεσιῶν αὐτῶν, τὰς ὁποίας προσφέρει, οὐχὶ διότι θέλει νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς τὸν ἕνα συνδυασμόν, ἀλλὰ διότι νομίζει ὅτι ἐξυπηρετεῖ τὰ ἴδια συμφέροντα. Εἶναι καθημερινὸν τὸ φαινόμενον τῶν Κρατῶν ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐν πολέμῳ, μένοντα οὐδέτερα χάριν ἰδίων συμφερόντων, ἀσφαλίζουν ἀνταλλάγματα καὶ διὰ τὴν οὐδετερότητα καὶ μόνην. Ἀλλὰ ποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἀνταλλάγματα ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, τὰ ὁποῖα θὰ ἐνόμιζα ἐπιβεβλημένον ὅπως φροντίσωμεν ν’ ἀσφαλίσωμεν; Καὶ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω ἐν τούτῳ, ὅτι τὴν ἐπιδίωξιν τῶν ἀνταλλαγμάτων τούτων θὰ ἤθελα καὶ δι’ ἄλλον ἀκόμη λόγον, ὅπως διὰ τῆς κανονικῆς ὁδοῦ καὶ ὑπ’ εὐθύνην τῶν ἁρμοδίων διομολογηθῇ, διότι καὶ ἡ εὐθύνη διὰ τοιαύτας συνεννοήσεις καὶ διὰ τὰ τυχὸν ἀποτελέσματα αὐτῶν θὰ ἦτο ὀρθὸν νὰ ἐπιπέσῃ ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ γνωρίζω ὅτι ἡ παροῦσα τοὐλάχιστον Κυβέρνησις δὲν θὰ ἤθελε ν’ ἀποφύγῃ τοιαύτας εὐθύνας, ὅπως ἐπιρρίψῃ αὐτὰς ἀλλαχοῦ. Θὰ ἔλεγα λοιπὸν ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἦτο ἐνδεδειγμένον νὰ ἐπέλθῃ συνεννόησις πρὸς τὸν συνδυασμὸν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον, ἔστω καὶ ἀθελήτως, θὰ ἐξυπηρετοῦμεν διὰ τῆς τοιαύτης πολιτικῆς μας, πρῶτον μὲν διὰ νὰ μάθωμεν ποῖα εἶναι τὰ ἀνταλλάγματα τὰ ὁποῖα ἡ Βουλγαρία πρόκειται νὰ λάβῃ διὰ τῆς συμμετοχῆς εἰς τὸν πόλεμον τοῦτον, διότι ἡ γνῶσις τούτου δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς ὑμᾶς ὡς στοιχεῖον ἀσφαλὲς ἵνα κρίνητε ἂν αἱ ἀνησυχίαι καὶ οἱ φόβοι τοὺς ὁποίους ἔχω εἶναι τοσοῦτον βάσιμοι, ὡς ἐγὼ φρονῶ, ἢ εἶναι ὑπερβολικῶς χρωματισμένοι. Δεύτερον διὰ νὰ καθορισθῶσιν ἀσφαλέστερον τὰ ἀνταλλάγματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ λάβωμεν ἡμεῖς, ἡ ἐπέκτασις δηλαδὴ πρὸς τὴν Νότιον Ἀλβανίαν, ἡ παραχώρησις τῶν κλειδῶν τῆς Δοϊράνης–Γευγελῆς, τὰς ὁποίας ἄλλως τε νομίζω ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ σπεύσωμεν νὰ καταλάβωμεν ἐγκαίρως, μὴ ἀναβάλλοντες τοῦτο μετὰ τὸ πέρας τοῦ πολέμου. Τρίτον θὰ ἐζήτουν, ὅπως ἡ ἐγγύησις διὰ τὴν ἀκεραιότητα τῆς Χώρας μὴ περιορισθῇ μόνον εἰς τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου, ὁπότε θὰ εἶναι ἐλαχίστης ἀξίας, ἀλλὰ ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ σειράν τινα ἐτῶν, ἂς εἴπω μίαν δεκαετίαν, ὥστε τὴν ἐπιοῦσαν τῆς λήξεως τοῦ πολέμου νὰ μὴ εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀγωνίαν τρίτου πολέμου καθ’ ἡμῶν, μονομαχίας πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, ἵνα μᾶς δοθῇ καὶ ὁ χρόνος διὰ ν’ ἀναπτύξωμεν καὶ ὀργανώσωμεν καὶ τοὺς πόρους τῶν νέων ἡμῶν κτήσεων καὶ τὰς στρατιωτικὰς ἡμῶν δυνάμεις, ὥστε ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τὴν μονομαχίαν ἐκείνην, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ διεξαχθῇ μεταξὺ ἡμῶν καὶ τῆς γείτονος Χώρας, ἄνευ πλέον φίλων καὶ ἄνευ συμμάχων. Θὰ ἔλεγα ἀκόμη ὅτι θὰ ἦτο δίκαιον καὶ ἀνάλογον πρὸς τὰς ὑπηρεσίας τὰς ὁποίας παρέχομεν τηροῦντες μέχρι τέλους οὐδετερότητα, ἐὰν ἐζητοῦμεν ὅπως διὰ τῆς παρεμβάσεως τῆς Αὐστρίας καὶ Γερμανίας ἐπιβληθῇ ἡ ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν τῶν δύο Χωρῶν, αἱ ὁποῖαι ἐπὶ ἐκτάσεως πολλῶν ἑκατοντάδων χιλιομέτρων πρόκειται νὰ συνορεύουν τοῦ λοιποῦ, ὅπως οἱ μὲν Βουλγαρικοὶ πληθυσμοί, οἱ ζῶντες ἀκόμη ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους μεταφερθῶσιν εἰς τὴν Βουλγαρίαν, οἱ δὲ Ἑλληνικοὶ πληθυσμοί, οἱ ζῶντες ἀκόμη καὶ μεθ’ ὅλας αὐτὰς τὰς καταστροφὰς ἐν Βουλγαρίᾳ, μεταφερθῶσιν ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Θὰ ἦτο τοῦτο, κύριοι, μία ἐκ τῶν καλλιτέρων ἐγγυήσεων ὅτι τὸ καθεστὼς τὸ Βαλκανικόν, οἷον θὰ προήρχετο ἐκ τοῦ παρόντος πολέμου, ἀναγνωρίζεται ὁπωσδήποτε εἰλικρινῶς ὑπὸ τῶν ἐνδιαφερομένων Κρατῶν καὶ τοὐλάχιστον θὰ ἔλειπεν ἀπὸ τὸν ἀντίπαλον τὸ μέγα ἐπιχείρημα ὅτι ἀγωνίζεται πρὸς πραγματοποίησιν ἀξιώσεων, αἱ ὁποῖαι στηρίζονται τάχα ἐπὶ ἐθνολογικῆς βάσεως. Ἐπιτρέψατέ μοι, κύριοι, νὰ εἴπω ὅτι, ἂν οὐδὲ τοῦτο ἤθελε γίνει, ἐὰν ἠθέλομεν ἀφεθῆ φερόμενοι ὑπὸ τῶν περιστάσεων νὰ φθάσωμεν μετὰ τὴν λῆξιν τοῦ πολέμου τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ εἰς διαρρύθμισιν τῶν Βαλκανικῶν πραγμάτων, οἵαν ἐγὼ τὴν προβλέπω ἀσφαλῆ, μὲ τὴν ἰσορροπίαν τῆς Συνθήκης τοῦ Βουκουρεστίου ἀνατραπεῖσαν, μὲ Βουλγαρίαν οὐσιωδῶς ἰσχυροτέραν τῆς Ἑλλάδος, θὰ δημιουργήσωμεν μίαν ἀγωνίαν τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς διὰ τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναποφεύκτου συγκρούσεως, ἡ ὁποία θὰ καταστήσῃ ἀβίωτον τὸν βίον τῆς Χώρας ταύτης. Δὲν θέλω, κύριοι, κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, τὴν τόσον ἐπίσημον, νὰ ὑπάρξω πικρὸς πρὸς οὐδένα, δὲν ποθῶ νὰ παρεξηγηθῶ, ἂν εἴπω πρὸς ὑμᾶς: Προσέξατε ποίαν τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων παρέλαβε παρ’ ὑμῶν τὴν Ἑλλάδα καὶ ποίαν τὴν παραδίδει πρὸς ὑμᾶς· προσέξατε μήπως τὴν παραδώσητε βραδύτερον ἐλάσσονα». Ἀλλ’ αἱ παραινέσεις αὗται, κύριοι, ἀπηυθύνοντο εἰς ὦτα μὴ ἀκουόντων. Ἐὰν μετήρχοντο ἀληθῶς οὐδετερόφιλον πολιτικήν, θὰ ἦσαν ὑποχρεωμένοι νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψει ὅλας τὰς συστάσεις αὐτάς, τὰς ὁποίας τοὺς ἔκαμα. Δὲν τὰς ἔλαβον ὅμως, ἀκριβῶς διότι δὲν μετήρχοντο οὐδετερόφιλον πολιτικήν, μετήρχοντο ἁπλῶς Γερμανικὴν πολιτικήν. Καὶ δὲν εἶναι ἀκατανόητον μόνον, ὅτι δὲν ἐπρονόησαν περὶ ὅσων τότε συνέστησα εἰς αὐτοὺς νὰ προνοήσουν· εἶναι ἀκατανόητον ἀκόμη πῶς δὲν ἐπρονόησαν, καταπροδίδοντες τὸν σύμμαχόν μας, ἐπιτρέποντες εἰς τὸν κληρονομικὸν ἐχθρὸν νὰ συντρίψῃ αὐτὸν καὶ ὑπεραυξηθῇ ἐπὶ ἰδίᾳ ὠφελείᾳ, πῶς δὲν ἐφρόντισαν νὰ ἐξασφαλίσωσι τοὐλάχιστον κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, ὅταν ἤμεθα πάνοπλοι, τὸ ἀλύμαντον τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους, ἐν πάσῃ περιπτώσει. Ἀφοῦ, κύριοι, ἀπεμακρύνθην τῆς Ἀρχῆς διὰ νὰ ἐπιβάλῃ τὸ Στέμμα τὴν προσωπικήν του πολιτικήν, καὶ ἡ ἀληθὴς Κυβέρνησις τῆς Χώρας, τὸ Ἐπιτελεῖον, ἐγνώριζεν ὅτι οἱ Ἀγγλογάλλοι ἤρχιζαν τὴν ἡμέραν τῆς ἀποχωρήσεώς μου τὸ ἀπόγευμα νὰ ἀποβιβάζωνται, ἀφοῦ ἐγνώριζεν ὅτι δὲν πρόκειται νὰ διατυπώσῃ ἡ νέα Κυβέρνησις ἀντίρρησίν τινα κατὰ τῆς ἀποβιβάσεως τῶν Ἀγγλογάλλων, ὅτι ἑπομένως θὰ ἤρχετο εἰς στρατὸς Ἀγγλογαλλικὸς εἰς τὴν Θεσσαλονίκην διὰ νὰ σπεύσῃ εἰς βοήθειαν τῶν Σέρβων, ἀφοῦ τοῦτο ἐγνώριζεν ἡ ἀληθὴς Κυβέρνησις, τὸ Ἐπιτελεῖον, καὶ διεκήρυττε παντοῦ — καὶ εἰς τοῦτο εἶχε δίκαιον — ὅτι ἡ βοήθεια τοῦ Ἀγγλογαλλικοῦ στρατοῦ, μετὰ τὴν καταπρόδοσιν ἐκ μέρους μας τῆς Σερβίας, θὰ ἔφθανε βραδέως καὶ δὲν θὰ ἐπρολάμβανε τὴν καταστροφὴν τῆς Σερβίας, δὲν ἦτο ὑποχρεωμένον νὰ προβλέψῃ ὅτι ἐπερχομένης ὀπισθοχωρήσεως τῶν Ἀγγλογάλλων, ἐξαναγκαζομένων εἰς τοῦτο ὑπὸ τῆς πιέσεως τῶν ἐχθρῶν των, ἡ Χώρα ἡμῶν θὰ ἀπέβαινε πεδίον πολέμου; Δὲν ἦτο ὑποχρεωμένον νὰ γνωρίζῃ τὸ Ἐπιτελεῖον ὅτι, ἐὰν οἱ Ἀγγλογάλλοι, ὑποχωροῦντες ὠχυροῦντο περὶ τὴν Θεσσαλονίκην, ἀποτελοῦντες ἀπειλὴν τοῦ δεξιοῦ τῆς Γερμανοβουλγαρικῆς παρατάξεως, ὅτι θὰ ἦτο πολὺ φυσικὸν νὰ ζητήσουν οἱ τελευταῖοι νὰ εἰσελάσουν ἵνα τοὺς ἐκδιώξουν ἐκ Θεσσαλονίκης; Ἀφοῦ ταῦτα ἐγνώριζαν, διατί δὲν ἐφρόντιζαν τοὐλάχιστον νὰ συνομολογήσωσι κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας, ὅτε εἶχαν εἰς χεῖρας των ἐπιστράτευσιν καὶ τὴν ἐλευθερίαν τῶν κινήσεών των, ὅτι δὲν θὰ εἰσέλθουν οἱ Γερμανοβούλγαροι ἐν οὐδεμιᾷ περιπτώσει εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος; Καὶ ἐὰν μὲ τὴν Γερμανικὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἤσκουν, δὲν τοῖς ἦτο δυνατὸν νὰ συνομολογήσωσι τοιαύτην ὑποχρέωσιν τῆς Γερμανίας διὰ τὰ Γερμανικὰ στρατεύματα, διατί τοὐλάχιστον, ἐὰν δὲν ἤσκουν ὄχι μόνον Γερμανικήν, ἀλλὰ καὶ Βουλγαρικὴν πολιτικήν, διατί τοὐλάχιστον δὲν ἐπρονόησαν ὅπως ἐξασφαλισθοῦν ὅτι δὲν θὰ γίνῃ εἰσβολὴ καὶ προέλασις Βουλγαρικῶν στρατευμάτων ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους; Ποία εἶναι ἡ ἐξήγησις τῶν ἀποριῶν τούτων; Τί ἀπαντοῦν οἱ κατηγορούμενοι εἰς τὰ ἐρωτήματα ταῦτα; Ὡμίλησα ἐν τούτῳ περὶ τῆς εὐθύνης, περὶ τῶν ἐγκλημάτων τοῦ Ἐπιτελείου. Δὲν ὡμίλησα περὶ εὐθύνης ἐν τούτῳ τῆς Κυβερνήσεως Ζαΐμη. Ὁ κ. Ζαΐμης, τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἐρχόμενος, καὶ ἂς εἴπω δὰ καὶ τὸν χαρακτηρισμόν, μοιραῖος Πρωθυπουργός, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ προΐδῃ πάντα ταῦτα καὶ τὰ μελετήσῃ. Δὲν θεωρῶ διὰ τοῦτο ὑπεύθυνον ἐκεῖνον. Πρέπει μάλιστα νὰ ὁμολογήσω, ἀφοῦ ὑπῆρξα αὐστηρὸς εἰς τὸ νὰ τὸν κακίσω, ὅπου ἐνόμισα ὅτι ἦτο κακιστέος, ὅτι ἡ κατ’ ἐπίφασιν Κυβέρνησις Ζαΐμη, ἐφ’ ὅσον τοὐλάχιστον πρόκειται προσωπικῶς περὶ τοῦ κ. Ζαΐμη, ὁ ὁποῖος ἦτο Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν, ἤσκει ἀληθῶς φιλευθετέραν πολιτικήν, καὶ διὰ τοῦτο βλέπετε ὅτι κατὰ τὸ διάστημα τῆς παραμονῆς του εἰς τὴν Ἀρχὴν ἐπὶ ἕνα μῆνα αἱ σχέσεις μας μὲ τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως ὑπῆρξαν ὁμαλώταται, καίτοι δὲ ὁ κ. Ζαΐμης ἦτο ὁ καταπατήσας τὴν Συνθήκην τὴν συμμαχικήν, καὶ χρήματα ἐδόθησαν ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως εἰς αὐτὸν καὶ πᾶσα ἐπεδείχθη εὐμένεια πρὸς τὴν Κυβέρνησίν του. Ἀλλὰ διὰ τοῦτον ἀκριβῶς τὸν λόγον ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Ζαΐμη ἦτο Κυβέρνησις ἀπαρέσκουσα εἰς τὴν πραγματικὴν Κυβέρνησιν. Ἡ πραγματικὴ Κυβέρνησις δὲν ἔστεργε τὸν τοιοῦτον σχηματισμὸν τῆς φαινομενικῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Ζαΐμης ἐφαίνετο ἄνθρωπος διατεθειμένος μὲν νὰ ἐξυπηρετήσῃ μετά τινος, θὰ εἴπω, Αὐλικῆς εὐκαμψίας τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ Στέμματος, ἀλλὰ δὲν ἦτο διατεθειμένος παντάπασι νὰ ὑπάρξῃ ἄνθρωπος κακῆς πίστεως. Διὰ τοῦτο δὲν ἔμενεν ἢ νὰ παραιτηθῇ ἐκ τῆς θέσεώς του ὁ κ. Ζαΐμης. Καὶ ὅταν ἔγινεν ἐν τῇ Βουλῇ τὸ ἐπεισόδιον Γιαννακίτσα, ἡ παρασκηνιακὴ Κυβέρνησις ὤθησε τὰ πράγματα εἰς τὰ ἄκρα, ἵνα ἀπομακρυνθῇ οὗτος τῆς Κυβερνήσεως. Ἐνθυμεῖσθε τὸ ἐπεισόδιον. Ὁ ἀπροκαλύπτως ἐμφανιζόμενος δεσποτισμὸς δὲν ἠρκέσθη εἰς τὴν ὕβριν, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐνταῦθα διὰ τοῦ ἀπεσταλμένου τοῦ Στέμματος, ἀλλ’ ἐπηύξησε τὴν ὕβριν καὶ ἐδιπλασίασεν αὐτὴν διὰ τῆς περιβολῆς τοῦ ὑβρίσαντος Ὑπουργοῦ μὲ ἀνώτατον Αὐλικὸν ἀξίωμα. Ἐνθυμεῖσθε ποία κατεβλήθη εἰλικρινὴς προσπάθεια ἐκ μέρους τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὅπως μεθ’ ὅλον τὸ ἐπεισόδιον ἐκεῖνο μὴ ὠθήσωσι τὰ πράγματα εἰς διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Ἐδηλώσαμεν ὅτι, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀνασυνεκροτεῖτο ἄνευ τοῦ ὑβρίσαντος Ὑπουργοῦ, θὰ ἤμεθα πρόθυμοι νὰ συνεργασθῶμεν μετ’ αὐτῆς ἐν τῇ Βουλῇ. Ἐδηλώσαμεν ὅτι, καὶ ἂν ἡ Κυβέρνησις συνεκροτεῖτο μετὰ τοῦ ὑβριστοῦ Ὑπουργοῦ, ἤμεθα διατεθειμένοι νὰ μὴ προσέλθωμεν εἰς τὴν Βουλήν, ἵνα ἀφήσωμεν τὴν Κυβέρνησιν μετὰ τῶν φίλων της νὰ προέλθῃ εἰς τὴν ψήφισιν τῶν κατεπειγόντων νομοσχεδίων. Ἡ ψήφισις θὰ ἐγίνετο ἐντὸς 10–15 ἡμερῶν καὶ ἡ Βουλὴ ἠδύνατο συνταγματικῶς νὰ διακόψῃ τὰς ἐργασίας της ἐπὶ ἓν ἔτος, μέχρι τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1916. Ἀλλ’ ὅλαι αἱ δηλώσεις καὶ αἱ ἐνέργειαι ἡμῶν αὗται ἐθράσυνον μᾶλλον ἀντὶ νὰ συγκρατήσουν τὸν δεσποτισμὸν εἰς τὸν κατήφορον ὅπου ἐφέρετο. Ὅλα αὐτὰ ἐθεωροῦντο ὄχι προσπάθειαι πρὸς ἀποτροπὴν ἐπιτάσεως τοῦ κακοῦ, ὄχι προσπάθειαι ὅπως μὴ φθάσωσι τὰ πράγματα εἰς τὰ ἔσχατα, ἀλλ’ ὡς ἀδυναμία πολιτική, ὡς μία ἀνασκόπησις καθαρῶς κομματική, ἡ ὁποία σκοπὸν εἶχε νὰ προλάβῃ ἐκλογὰς κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην, διότι αἱ ἐκλογαί, γινόμεναι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, καὶ ὑφ’ οὓς ὅρους ἔμελλον νὰ τὰς κάμουν, ἐθεωροῦντο ὡς ἀσφαλίζουσαι εἰς αὐτοὺς τὴν ἐπιτυχίαν. Ἐφρόντισα νὰ γνωρίσω εἰς τοὺς ὑπευθύνους ὅτι, ἐὰν προβῶσι μέχρι διαλύσεως τῆς Βουλῆς, πρέπει νὰ γνωρίζουν ὅτι τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων δὲν θὰ προσέλθῃ εἰς τὰς ἐκλογάς. Ἐνόμισα ὅτι ἦτο καθῆκον μου νὰ διαμηνύσω πρὸς αὐτοὺς διά τινος τότε φίλου μου, σήμερον λιποτάκτου, ὅτι ἡ μὴ προσέλευσις εἰς τὰς ἐκλογὰς ἑνὸς μεγάλου πολιτικοῦ Κόμματος σεβομένου ἑαυτό, εἶναι πρᾶξις, ἥτις δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὰς συνεπείας, ἃς εἶχε κατὰ τὰς ἐκλογὰς τοῦ 1910 ἡ ἀποχὴ τῶν παλαιῶν κομμάτων. Ἡ πρᾶξις τῆς μὴ προσελεύσεως εἰς τὰς ἐκλογὰς ἔθετε καθαρῶς τὸ ζήτημα τὸ Συνταγματικόν, τὸ ζήτημα τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ, τὸ ζήτημα μεταξὺ τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ τοῦ Στέμματος, ζήτημα, τοῦ ὁποίου δὲν ἠθέλομεν μὲν τότε νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν λύσιν, δι’ οὓς λόγους ἐξήγησα πρὸ μικροῦ, ἀλλὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐπεδιώκομεν ἐν καιρῷ τὴν λύσιν. Οἱ μικροὶ καὶ ταπεινοί μας ἀντίπαλοι τὰ ἐδέχθησαν καὶ αὐτὰ μὲ μειδιάματα. Εἶπον: «Ἆ! μᾶς τὰ λέγει διὰ νὰ μᾶς φοβίσῃ, ἐνῷ ἤδη εἶναι καιρὸς νὰ συντρίψωμεν αὐτὸν καὶ νὰ ἔχωμεν πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ διακανονίσωμεν τὰς ἐνεργείας μας ὅπως θέλομεν ἡμεῖς». Καὶ οὕτως ἐσχηματίσθη ἡ Κυβέρνησις τῶν νέων σωτήρων ὑπὸ ἀρχηγὸν τὸν Ἀρχισωτῆρα, οἱ ὁποῖοι κατεκυλίσθησαν μέχρι τοῦ ὀνείδους, τοῦ αἴσχους καὶ τῆς προδοσίας τοῦ Ροῦπελ. Ἐκλήθη λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις τῶν γερόντων, ὅπως ὠνομάσθη — δὲν δύναται δὲ ἡ ὀνομασία αὕτη ἐκ μέρους μου νὰ ἔχῃ καμμίαν κακὴν ἔννοιαν, διότι δυστυχῶς καὶ ἐγὼ εἶμαι γέρων, ὥστε δὲν τὸ λέγω μὲ ἔννοιαν ὑβριστικὴν (γέλωτες) — ἐκλήθη λοιπὸν ἡ Κυβέρνησις τῶν γερόντων διὰ νὰ ἐφαρμόσῃ δῆθεν τὴν λεγομένην οὐδετερόφιλον πολιτικήν, καὶ ὁ κ. Σκουλούδης, διὰ νὰ ρίψῃ στάχτη στὰ μάτια τῶν Φράγκων, ἔκαμε τὰς γνωστὰς δηλώσεις του, ὡς λέγει ἡ τηλεγραφικὴ ἐγκύκλιος τοῦ κ. Σκουλούδη τῆς 26 Αὐγούστου πρὸς τοὺς ἐν Παρισίοις, Ρώμῃ καὶ Πετρουπόλει πρεσβευτάς: «Ὁμιλοῦντες πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν θέλετε εὐαρεστηθῆ νὰ δώσητε αὐτῷ ἐκ μέρους μου τὴν κατηγορηματικωτέραν διαβεβαίωσιν περὶ τῆς σταθερᾶς ἡμῶν ἀποφάσεως, ὅπως ἐξακολουθήσωμεν τὴν οὐδετερότητα ἡμῶν ὑπὸ τὸν τύπον τῆς εἰλικρινεστέρας εὐμενείας πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως. Εὐαρεστηθῆτε νὰ προσθέσητε, ὅτι ἡ νέα Κυβέρνησις υἱοθετεῖ τὰς ἐπανειλημμένας δηλώσεις τοῦ κ. Ζαΐμη περὶ τῆς φιλικῆς στάσεως τῆς Βασιλικῆς Κυβερνήσεως ἔναντι τῶν ἐν Θεσσαλονίκῃ Συμμαχικῶν στρατευμάτων καὶ ὅτι ἔχει ἀρκοῦσαν συνείδησιν τῶν ἀληθῶν αὐτῆς συμφερόντων καὶ τοῦ τί ὀφείλει εἰς τὰς Προστάτιδας τῆς Ἑλλάδος Δυνάμεις, ἵνα μὴ παρεκκλίνῃ δι’ ὅλον τὸν κόσμον τῆς χαραχθείσης πολιτικῆς, ἐλπίζει δὲ κατόπιν τούτου ὅτι τὰ αἰσθήματα τῆς φιλίας τῶν Δυνάμεων τούτων πρὸς τὴν Ἑλλάδα ἐν οὐδεμιᾷ στιγμῇ θέλουσιν ἐπηρεασθῇ ὑπὸ κακοβούλων καὶ ὑποβολιμαίων εἰδήσεων, αἵτινες τίθενται σκοπίμως ἐν κυκλοφορίᾳ ἐπὶ τῷ ματαίῳ σκοπῷ νὰ ψυχράνωσι τὰς ἀγαθὰς σχέσεις τῆς Συνεννοήσεως μετὰ τῆς Ἑλλάδος». Θὰ ἔλεγε κανεὶς ὅτι τὸ περιεχόμενον τῆς ἐγκυκλίου αὐτῆς ἀπετέλει ἐρωτικὰς ντεκλαρασιόν (Γέλωτες). Ἀλλὰ τὰς πρώτας δηλώσεις διεδέχθησαν αἱ δεύτεραι γκάφαι του ἀμέσως. Δὲν ἐπέρασαν ὀλίγαι ἡμέραι καί, ὑποχωροῦντος τοῦ Ἀγγλογαλλικοῦ στρατοῦ, ἐγεννήθη τὸ ζήτημα τοῦ τί θὰ ἐγίνετο ὅταν θὰ ὑπεχώρουν ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους καὶ οἱ Σέρβοι. Καὶ ὁ κ. Σκουλούδης εἰς μίαν τῶν συναντήσεων αὐτοῦ πρὸς ἕνα τῶν πρέσβεων τῆς Συνεννοήσεως, ἔλεγεν: «Ἠξεύρετε, ἂν ὑποχωρήσουν οἱ Σέρβοι, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τοὺς συλλάβωμεν!» Καὶ τοῦ ἔλεγεν ὁ πρεσβευτής: «Πῶς εἶναι δυνατόν; Εἶναι σύμμαχοί σας, εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ τηρήσητε εὐμενεστάτην οὐδετερότητα· ἔπειτα οἱ Σέρβοι εἶναι σύμμαχοί μας καὶ ἡμεῖς ἤλθομεν ἐδῶ τῇ συγκαταθέσει σας». Καὶ ὁ κ. Σκουλούδης ἀπήντα: «Καὶ εἰς σᾶς θὰ ἔπρεπε νὰ κάμωμεν τὸ ἴδιον!» Συζήτησις ἐγεννήθη ἂν εἶπε «θὰ ἔπρεπε» ἢ «θὰ κάμωμεν» τὸ ἴδιον, ἀλλ’ ἐννοεῖτε ποίαν σημασίαν εἶχε τὸ πρᾶγμα, ὅπως καὶ ἂν τὸ εἶπε. Σᾶς ἀφίνω νὰ ἐννοήσητε ποία ἐντύπωσις παρήχθη καὶ ποῖαι ἔμελλον νὰ καταστῶσιν αἱ σχέσεις τῆς Κυβερνήσεως τῶν γερόντων πρὸς τὴν ὁμάδα τῆς Συνεννοήσεως, ἐνῷ, ὅπως σᾶς ἀνέγνωσα πρὸ μικροῦ, ἔδιδε τὴν διαβεβαίωσιν τῆς διατηρήσεως τῆς εἰλικρινεστέρας εὐμενείας πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως. Καὶ ὅταν τοῦ ἐγένετο παρατήρησις, ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα λέγει διὰ τοὺς Σέρβους καὶ αὐτὴ ἡ πολιτεία του ἡ μεταγενεστέρα δὲν συμβιβάζεται καθόλου μὲ τὴν ὑπεσχημένην εὐμενῆ οὐδετερότητα, ὁ κ. Σκουλούδης ἐλησμόνησεν ὅλα ὅσα εἶχεν εἴπει ἐν ἀρχῇ καὶ παρετήρησε μετ’ ὀργῆς: «Τί μοῦ ὁμιλεῖτε περὶ εὐμενοῦς οὐδετερότητος; Ἐγὼ δὲν ἠξεύρω πολλῶν εἰδῶν οὐδετερότητας, ἠξεύρω μόνον δύο εἰδῶν: τὴν οὐδετερότητα τὴν ἑκουσίαν καὶ τὴν οὐδετερότητα τὴν ἀναγκαστικήν». Καὶ ἐλησμόνει ὅτι εἶχεν ὑποσχεθῆ ὄχι ἁπλῆν οὐδετερότητα, οὐδὲ ἁπλῶς εὐμενῆ, ἀλλὰ εἰλικρινέστατα εὐμενῆ. Ἐνόμισεν ὅτι ἤρκει νὰ εἴπῃ τοῦτο τὴν πρώτην ἡμέραν καὶ νὰ κάμῃ ὅ,τι τοῦ ἤρεσε τὰς ἄλλας, διότι ὑπέθετε, φαίνεται, ὅτι θὰ ἐλησμονοῦντο αἱ πρῶται δηλώσεις του καὶ οὕτω δὲν θὰ ἐπήρχετο κανὲν ἐπιβλαβὲς ἀποτέλεσμα, μὴ ἐννοῶν ὅτι θὰ ἐγίνετο ἀφορμὴ νὰ ἐκπέσῃ εἰς τὴν ἐκτίμησιν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, εἰς ὃ σημεῖον ἐξέπεσεν ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὴν Κυβέρνησιν τῶν γερόντων.

§60Γ. ΠΩΠ. Οὐδετερότης τοῦ γήρατος (Γέλωτες).

§61Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ ἡ Κυβέρνησις τῶν γερόντων προέβη εἰς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς. Τὴν διάλυσιν ταύτην ἐζήτησαν νὰ δικαιολογήσουν οἱ λαβόντες τὸν λόγον ἀπὸ τὰ ἑδώλια τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Σᾶς εἶπον: «Διατί δὲν ἠμποροῦσε νὰ γίνῃ διάλυσις;» Ἀλλὰ διελύθη ἡ Βουλὴ διότι ἐξεδηλώθη πραγματικῶς δυσαρμονία μεταξὺ τῆς χθὲς ἐκλεγείσης Βουλῆς καὶ τῆς δημοσίας γνώμης; Περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἀσχοληθῶ πολύ, διότι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφός μου τὸ ἐξήντλησε χθές. Ἔχω μόνον ἀνάγκην νὰ εἴπω ὅτι, ὅταν ὁ Ὕπατος Ἁρμοστὴς τῶν Δυνάμεων ἐν τῷ ἐγγράφῳ του πρὸς τὸν κ. Ζαΐμην λέγῃ ὅτι ἡ Βουλὴ διελύθη δὶς εἰς βραχύτατον διάστημα χρόνου, δὲν ἐννόει ὅτι τοῦτο ἀπετέλει παραβίασιν τοῦ Συντάγματος τὸ νὰ διαλύεται ἡ Βουλὴ εἰς βραχύτατον διάστημα χρόνου ἐκ δευτέρου, ἀλλ’ ἐννόει ὅτι εἶναι παραβίασις τοῦ Συντάγματος ὅταν διαλύεται ἡ Βουλὴ πρὸς ἐπιβολὴν τῆς αὐτῆς πολιτικῆς, διὰ τὴν ὁποίαν ἐγένετο καὶ ἡ πρώτη διάλυσις, ἡ ὁποία ἀπέτυχε, διότι ὁ λαὸς ἀπεφάνθη ἀντιθέτως. Βεβαίως τὸ παράδειγμα τοῦ 1910 δὲν ἔχει καμμίαν ὁμοιότητα πρὸς τὸ παρόν. Εἰς τὰ 1910 ἔγινεν ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, διότι, ἀφοῦ ἐκ κοινῆς συνεννοήσεως ὅλων τῶν παραγόντων τῆς Χώρας, τῶν λαϊκῶν καὶ τοῦ Βασιλικοῦ, ἀπεφασίσθη ἡ συγκρότησις Διπλῆς Βουλῆς διὰ νὰ γίνῃ ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος, δὲν ἀπέδωσαν αἱ ἐκλογαὶ Βουλὴν δυναμένην νὰ δώσῃ βιώσιμον Κυβέρνησιν. Ἡ τότε δὲ Κυβέρνησις, ἀφοῦ μάλιστα ἔτυχε καὶ ψήφου ἐμπιστοσύνης, διέλυσε τὴν Βουλήν, διὰ νὰ καταρτισθῇ νέον Σῶμα, μὲ τὸ ὁποῖον νὰ ἠμπορῇ νὰ συνεργασθῇ. Τίνα σχέσιν ἔχει τοῦτο μὲ τὴν θρασεῖαν ἐπιβουλὴν κατὰ τῶν λαϊκῶν ἐλευθεριῶν, ὅταν ὁ Βασιλεὺς κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1915, μὴ θέλων νὰ ἐφαρμόσῃ τὴν Συνθήκην καὶ μὴ θέλων νὰ παραβλάψῃ τὴν Γερμανικὴν πολιτικήν, ἀπεφάσισε νὰ διαλύσῃ ἐκ δευτέρου τὴν Βουλὴν μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι διὰ νέων ἐκλογῶν θὰ κατώρθωνε νὰ ἐπιτύχῃ ἔγκρισιν τῆς πολιτικῆς του, ἀφοῦ τῶν ἐκλογῶν γινομένων ὑπὸ γενικὴν ἐπιστράτευσιν, ἡ Ἐξουσία εἶχεν εἰς χεῖρας της ὅλα τὰ μέσα ὅπως ἐπιβάλῃ τὴν θέλησίν της; Ποῖα δὲ ἦσαν τὰ μέσα ταῦτα; Τὸ ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ἢ μᾶλλον τὸ Ἐπιτελεῖον, ἡ ἄλλη ἀληθὴς Κυβέρνησις, εἶχεν εἰς χεῖρας του 300,000 ἐκλογέων, τὸ ἥμισυ δηλαδὴ τῶν μετεχόντων εἰς τὰς ἐκλογὰς Ἑλλήνων πολιτῶν, καὶ ἔχον εἰς χεῖρας του τὸ ἥμισυ τῶν ἐκλογέων ἐκάλει ἡμᾶς νὰ προσέλθωμεν εἰς τὰς ἐκλογάς, ἀφοῦ ἦτο ἀποφασισμένον κατὰ τὴν ἡμέραν τῶν ἐκλογῶν εἰς μὲν τοὺς φίλους αὐτῶν νὰ δώσουν ἀδείας διὰ ν’ ἀσκήσουν τὸ ἐκλογικόν των δικαίωμα, τοὺς δὲ ἰδικούς μας νὰ τοὺς κρατήσουν εἰς τοὺς στρατῶνας διὰ νὰ μὴ ψηφίσουν. Ἐννοεῖται ὅτι θὰ ἦσαν ἀληθὴς μυκτηρισμὸς αἱ ἐκλογαὶ ὑπὸ τοιούτους ὅρους καὶ τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων εἶχε δικαίωμα νὰ ὀνομάσῃ κωμῳδίαν τὴν ὑπὸ τοιούτους ὅρους διεξαγωγὴν τῶν ἐκλογῶν καὶ καθῆκον ν’ ἀρνηθῇ νὰ προσέλθῃ εἰς αὐτάς. Ἀλλ’ ἂς ἐξετάσωμεν περαιτέρω, Κύριοι, τὴν ἐφαρμογὴν τῆς λεγομένης οὐδετεροφίλου, πράγματι δὲ Γερμανικῆς πολιτικῆς. Κατὰ τὰς ἐκλογὰς εἰς τοὺς ἐπιστράτους καὶ τοὺς γονεῖς καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτῶν ἔλεγον ὅτι, ἅμα διεξαχθῶσιν αἱ ἐκλογαί, ἡ ἐπιστράτευσις ἡμῶν θ’ ἀρθῇ. «Ὁ Βενιζέλος ἔφυγε τώρα, αὐτὸς ἔκαμε τὴν ἐπιστράτευσιν, ὁ μαχαιροβγάλτης, ἤθελε νὰ ὠθήσῃ τὸν λαὸν νὰ χύσῃ αἷμα· τώρα ποὺ ἀπηλλάγημεν ἀπ’ αὐτόν, θὰ σᾶς ἀπολύσωμεν νὰ πᾶτε εἰς τὰ σπίτια σας»! Ἀλλὰ αἱ ἐκλογαὶ διεξάγονται, ἀλλὰ οἱ Ἀγγλογάλλοι ὑποχωροῦν ἐντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους καὶ ἐμφανίζεται ἡ ἀπειλὴ τῆς εἰσβολῆς τῶν Γερμανοβουλγάρων. Ἔχετε εἰς χεῖρας σας τὴν ὑπ’ ἀριθ. 633, τῆς 26 Ἰανουαρίου 1916, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐμπιστευτικὴν ἐγκύκλιον τοῦ Ἐπιτελείου, διατάσσοντος τὰς μεραρχίας καὶ τὰ Σώματα στρατοῦ νὰ ἀφήσουν νὰ εἰσέλθουν οἱ Βούλγαροι χωρὶς νὰ ἀντιταχθῇ καμμία ἀντίστασις. Ἡ ἀπόφασις τῆς μὴ ἀντιτάξεως ἀντιστάσεως ὑπῆρχε πρὸ πολλοῦ, ἀλλὰ ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἐδόθησαν διαταγαί, ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ εἰσβολὴ τῶν Βουλγάρων. Μετὰ τοιαύτην δὲ ἀπόφασιν ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ εἴσοδος τῶν Βουλγάρων, τίνα εἶχε πλέον σκοπὸν ἡ διατήρησις τῆς ἐπιστρατεύσεως; Καὶ ἤδη ἔχω δικαίωμα νὰ θεωρήσω τὴν ἀπουσίαν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην ἐκ τῆς αἰθούσης τῆς Βουλῆς τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς ὡς μίαν καθαρὰν φυγομαχίαν (Χειροκροτήματα παρατεταμένα). Εἶναι καθαρὰ φυγομαχία, διότι ἐγνώριζεν ὅτι θὰ τοῦ ἐζήτουν λόγον ὄχι μόνον διὰ τὸ Ροῦπελ, ἀλλὰ κυρίως διὰ τὴν διαιώνισιν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Διότι ἐπὶ μῆνας ὁλοκλήρους, κύριοι, ἠγωνία τὸ Ἔθνος λέγον: «Τί μᾶς θέλετε καὶ μᾶς κρατεῖτε; Τίνα σκοπὸν ἔχει ἡ διατήρησις τῆς ἐπιστρατεύσεως;» Καὶ ἡ Κυβέρνησις τῶν σωτήρων τὰς μὲν οἰκογενείας τῶν ἐπιστράτων ἄφινε πεινώσας, δυστυχούσας, ἐκτεθειμένας εἰς ὅλους τοὺς κινδύνους τῆς δυστυχίας, κινδύνους φυσικούς, κινδύνους ἠθικούς, ἐκράτει δὲ τὸν ἐπιστρατευμένον λαόν, καὶ θὰ τὸν ἐκράτει ἴσως ἀκόμη ποῖος ἠξεύρει μέχρι πόσων μηνῶν βραδύτερον, ἐὰν δὲν ἐπήρχετο ἡ Νότα τῶν Δυνάμεων τὴν 8 Ἰουνίου νὰ ἀξιώσῃ τὴν διάλυσιν τῆς ἐπιστρατεύσεως ταύτης. Δὲν διέλυσαν τὴν ἐπιστράτευσιν, παρὰ ὅταν ἐξηναγκάσθησαν. Διατί; Διετήρουν αὐτὴν πρὸς τίνα σκοπόν; Διατί διετήρησαν μίαν ἐπιστράτευσιν, ἡ ὁποία εἰς κατανάλωσιν ὑλικοῦ ἐπιστρατεύσεως καὶ δαπάνας διὰ τὴν συντήρησιν αὐτῆς ἐστοίχισεν εἰς τὸ δημόσιον Ταμεῖον ὑπὲρ τὰ 300 ἑκατομμύρια δραχμῶν; Διατί διετήρησαν τὴν ἐπιστράτευσιν ἐπὶ 9–10 μῆνας καὶ τὴν διέλυσαν ὅταν ἐξηναγκάσθησαν, ὅταν ἡ ζημία εἰς τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν ἐκ τῆς ἐπιστρατεύσεως αὐτῆς δύναται νὰ ὑπολογισθῇ εἰς ποσὸν πολὺ μεγαλείτερον καὶ ἀπὸ τὸ ποσὸν αὐτό, τὸ ὁποῖον ἐστοίχισεν εἰς τὸ Κράτος; Διατί διετήρησαν μίαν ἐπιστράτευσιν, ἐπενεγκόντες ζημίαν τοσαύτην μὲν ὑλικὴν εἰς τὸ Κράτος, πολὺ δὲ μεγαλειτέραν εἰς τὴν ἐθνικὴν οἰκονομίαν τῆς Χώρας διὰ τῆς ἀποσπάσεως 300 χιλιάδων ἀνδρῶν ἀπὸ τὰ ἔργα αὐτῶν τὰ παραγωγικά, ἵνα τοὺς ρίψουν ἀσκόπως εἰς τοὺς στρατῶνας; Διατί διετήρησαν μίαν ἐπιστράτευσιν ἐπὶ 9–10 μῆνας, ὅταν δὲν εἶχον σκοπὸν νὰ κτυπήσουν οὔτε τοὺς Γερμανούς, οὔτε τοὺς Βουλγάρους, διεμαρτύροντο δὲ πάντοτε ὅταν τοὺς ἀπεδίδετο ἡ ἰδέα ἡ κακοῦργος νὰ κτυπήσουν τοὺς Ἄγγλους καὶ τοὺς Γάλλους; Εἰς τὴν ἐρώτησιν αὐτήν, ἡ ὁποία ἀπηυθύνετο πανταχόθεν ἀγωνιωδῶς πρὸς τοὺς Γέροντας, οὐδεμία, κύριοι, μέχρι σήμερον ἐδόθη ἀπάντησις! Ὁ «Κῆρυξ», διερμηνεύων τότε ἐγκύρως τὰς γνώμας τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, δι’ ἐπανειλημμένων ἄρθρων ἔθηκε τὸ ζήτημα, ἐρωτῶν διατί διατηρεῖται ἡ ἐπιστράτευσις. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν ἄλλων ἐφημερίδων, αἱ ὁποῖαι ἔθετον τὸ αὐτὸ ἐρώτημα, διότι θὰ μοῦ ἀναγνωρίσητε ὅτι ὑπῆρχε κἄποιο περισσότερον κῦρος εἰς τὰ ἐρωτήματα τὰ τιθέμενα ὑπὸ τοῦ «Κήρυκος», διότι οὗτος ἐξεπροσώπει τὰς γνώμας ἑνὸς μεγάλου Κόμματος, ἔξω μάλιστα τῆς Βουλῆς εὑρισκομένου. Ἐπηρώτων λοιπὸν διὰ τοῦ «Κήρυκος»: «Διατί κρατεῖτε τὴν ἐπιστράτευσιν;» Καμμία ἀπάντησις! Ἀλλὰ τοὺς ἔλεγα τότε: «Διατί, ἀπαίσιοι ἄνθρωποι, διατί ἐπὶ τέλους, ἀφοῦ θέλετε νὰ κρατήσετε ἐν ἐπιστρατεύσει τὸν στρατόν, διατί δὲν κρατεῖτε, ἐπιστρατευόμενα μόνον, τὸ τρίτον καὶ τὸ τέταρτον Σῶμα στρατοῦ, τὰ Μακεδονικά, ἔστω καὶ τὸ 5ον τῆς Ἠπείρου, τὸ ὁποῖον εἶχε μεταφερθῆ εἰς τὴν Μακεδονίαν, ἀλλὰ συγχρόνως κρατεῖτε ἐν ἐπιστρατεύσει καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον Σῶμα, τῶν Ἀθηνῶν καὶ τῶν Πατρῶν, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν μεταφερθῆ εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ δὲν εἶναι συγκεντρωμένα στρατηγικῶς;» Διότι ἡ ἐπιστράτευσις, κύριοι, ἀξίαν ἔχει ὅταν πρόκειται νὰ γίνῃ καὶ νὰ συνοδευθῇ ἀμέσως ὑπὸ τῆς λεγομένης στρατιωτικῆς συγκεντρώσεως, ἡ ὁποία, συγκεντροῦσα τὸν στρατόν, ἔχει αὐτὸν ἕτοιμον νὰ βαδίσῃ κατὰ τοῦ ἐχθροῦ, ἐὰν ἐν τῷ μεταξὺ δὲν ἐπιτευχθοῦν οἱ σκοποί, διὰ τοὺς ὁποίους ἔγινεν ἡ ἐπιστράτευσις. Ἐπιστράτευσις ὅμως, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπιστρατεύεται ὅλος ὁ πληθυσμὸς μιᾶς Χώρας καὶ μένει εἰς τὰς συνήθεις φρουράς του, χωρὶς στρατηγικὴν συγκέντρωσιν, εἶναι μία αἵρεσις στρατιωτική, διὰ τὴν ὁποίαν σᾶς βεβαιῶ ὅτι τὸ κρέμασμα τῶν Ἐπιτελῶν μας θὰ ἦτο τιμωρία πολὺ μικρά (Ζητωκραυγαὶ καὶ χειροκροτήματα). Ἡ ἐπιστράτευσις, κύριοι, σκοπὸν ἔχει νὰ φέρῃ εἰς τὰ συντάγματα, εἰς τὰς μονάδας τοῦ στρατεύματος, τοὺς ἐφέδρους, νὰ ἐνδύσῃ αὐτούς, νὰ ὁπλίσῃ αὐτοὺς καὶ νὰ συγκροτήσῃ ὅλας τὰς Ὑπηρεσίας, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀναγκαῖαι διὰ τὴν ἐν πολέμῳ σύνθεσιν τοῦ Στρατοῦ, νὰ κάμῃ τὰς ἀναγκαίας ἐπιτάξεις διὰ νὰ ὀργανώσῃ τὰς Ὑπηρεσίας αὐτάς, καὶ ὅταν ὀργανωθῶσιν αἱ Ὑπηρεσίαι, τότε θὰ ἀρχίσῃ ἡ μεταφορά. Τὸ πρῶτον μέρος εἶναι ὑπόθεσις συντελουμένη, κατὰ Κράτη, εἰς 3 ἡμέρας, εἰς 5 εἰς 6· ὅσα Κράτη ἔχουσι τοὺς λεγομένους ὀρεινοὺς σχηματισμούς, ἔχουν μακροτέραν ἐπιστράτευσιν, ὅσα ἀρκοῦνται εἰς τοὺς σιδηροδρόμους καὶ τὰ αὐτοκίνητα, συντελοῦν τὴν ἐπιστράτευσίν των ταχύτερον. Τὸ πρῶτον Σῶμα στρατοῦ, τῶν Ἀθηνῶν, καὶ τὸ δεύτερον, τῶν Πατρῶν, μὲ δύναμιν 90 χιλιάδων ἀνδρῶν, εἶχαν ἐπιστρατευθῆ, οἱ ἄνδρες εἶχαν μεταβῆ εἰς τὰ συντάγματα, εἶχαν ἐνδυθῆ τὴν στολήν, εἶχαν παραλάβει τὰ ὅπλα των, εἶχαν ἐπιταχθῆ τῶν πολιτῶν τὰ κτήνη, τὰ κάρρα, καὶ τὰ δύο αὐτὰ Σώματα ἔμεναν εἰς τὰς ἕδρας των. Τί ἐχρησίμευεν αὐτὴ ἡ ἐπιστράτευσις; Δηλαδή, ἐὰν ἤθελεν ὑποτεθῆ ὅτι οἱ οὐδέτεροι Κυβερνῆται μας ἐπρόκειτο νὰ ἐξέλθωσι τῆς οὐδετερότητος, δὲν θὰ ἐχρειάζοντο πλέον τῶν ἕξ ἡμερῶν ἵνα ἐπιστρατεύσωσι καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον Σῶμα στρατοῦ. Διατί τὰ εἶχον ἐπιστρατευμένα χωρὶς νὰ κάμουν τὴν στρατηγικήν των συγκέντρωσιν; Βεβαίως πολλάκις ὀλίγων ὡρῶν ταχύτης εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ πολέμου ἔχει μεγάλην σημασίαν, διότι δίδει εἰς τὸν ἕτερον τῶν ἀντιπάλων τὴν πρωτοβουλίαν τῆς ἐπιθέσεως. Ἀλλ’ ἐδῶ δὲν ἐπρόκειτο περὶ τούτου, δὲν ἐπρόκειτο διὰ τῆς Ἑλληνικῆς ἐπιστρατεύσεως νὰ κανονισθῇ τὸ ζήτημα τοῦ τίς θὰ ἦτο ὁ ἀμυνόμενος στρατὸς καὶ τίς ὁ ἐπιτιθέμενος. Ὑπῆρχον ἤδη δύο στρατοὶ ἀντιμέτωποι εἰς τὰ σύνορά μας, ὁ Ἀγγλογαλλικὸς ἀφ’ ἑνός, ὁ Βουλγαρογερμανικὸς ἀφ’ ἑτέρου, ἡμεῖς δὲ ἐπρόκειτο νὰ κάμωμεν τὴν ἐπιστράτευσιν ἔχοντες τὴν προκάλυψιν πλήρη. «Διατί λοιπόν, τοὺς ἠρώτων, κρατεῖτε τὴν ἐπιστράτευσιν τοῦ 1ου καὶ 2ου Σώματος στρατοῦ;» Οὐδεμία ἀπάντησις. Ἀλλὰ τοὺς ἔλεγα ἐπὶ πλέον: «Δὲν ἔχετε καλέσει ἀκόμη τὰς ἡλικίας τοῦ 1915 καὶ 1916. Διατί δὲν καλοῦνται αἱ ἡλικίαι αὐταί; Θὰ σᾶς δώσουν 50 χιλιάδας ἀνδρῶν καὶ θὰ δυνηθῆτε νὰ ἀπολύσητε δέκα ἴσως καὶ δώδεκα ἡλικίας ἐκ τῶν παλαιοτέρων». Καὶ τοὺς ἔλεγα ἀκόμη: «Διατί δὲν καλεῖτε τὰς ἡλικίας τῶν ἀγυμνάστων τῶν νέων χωρῶν, διὰ νὰ ἀντικαταστήσητε δι’ αὐτῶν ἄλλας ἡλικίας, ὥστε νὰ κατορθώσητε νὰ περιορίσητε τὰς ἐπιστρατευμένας ἡλικίας εἰς τοὺς νεαρωτέρους;» Οὐδεμία ἀπάντησις, οὐδεμία δικαιολογία.

§62Γ. ΠΩΠ. Οὔτε εἰς τὰς ἐρωτήσεις, αἱ ὁποῖαι τοῖς ἀπηυθύνοντο ἐν τῇ Βουλῇ ἔδιδον ἀπάντησιν.

§63Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔδιδον ἀπάντησιν, διότι τοὺς ἦτο ἀδύνατον νὰ δώσουν τοιαύτην, καθόσον δὲν ἠδύναντο νὰ ὁμολογήσουν τοὺς σκοπούς, δι’ οὓς ἐκράτουν τὴν ἐπιστράτευσιν. Ἡ ἐπιστράτευσις ἡ γενικὴ τοὺς ἦτο ἀναγκαία, διότι αὕτη ἐδικαιολόγει τὴν ἀπονομὴν τῶν προσθέτων ἐπιδομάτων εἰς τοὺς ἀξιωματικούς, ἐνόμιζον δὲ ὅτι διὰ τοῦ μέσου αὐτοῦ θὰ εἶχον εὐμενεστέρους τοὺς ἀποτελοῦντας τὸ στράτευμα. Μοῦ εἶπαν ὅτι γράψας αὐτὸ ὕβρισα τοὺς ἀξιωματικούς, ἀλλ’ ἦτο τοῦτο τόσον μικρόν, τόσον ταπεινόν, ὥστε δὲν ἐνόμισα ἀναγκαῖον οὔτε νὰ ἀπαντήσω. Ἀλλὰ δὲν ἦτο αὐτὸ μόνον. Ἔχοντες τὴν γενικὴν ἐπιστράτευσιν, εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ ἐφαρμόσουν ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν τὸν Στρατιωτικὸν Νόμον. Καὶ ἐσκόπουν νὰ τὸν ἐφαρμόσουν, ἀλλ’ ὑπῆρχε κἄποια δυσκολία, κἄποια ἀντίδρασις, διότι αἱ Δυνάμεις δὲν ἐφάνησαν διατεθειμέναι νὰ δεχθῶσιν, ὅτι ὁ Στρατιωτικὸς Νόμος ἐπεβάλλετο ἐξ ἐξωτερικῶν ἢ στρατιωτικῶν λόγων καὶ ἔλεγαν εἰς τοὺς σωτῆρας ὅτι θὰ ἔκαμναν καλὰ νὰ μὴ τὸν ἐφαρμόσουν· καὶ δὲν τὸν ἐφήρμοσαν, διότι ἐφοβοῦντο τὴν σύστασιν τῶν Δυνάμεων, ἀλλὰ τὸν εἶχαν πάντοτε ὡς φόβητρον καὶ ὅταν θὰ ἤρχοντο εἰς σύγκρουσιν πρὸς τὰς Δυνάμεις, θὰ ἐφήρμοζον αὐτόν. Ἀλλ’ εἶχε καὶ ἄλλον σκοπὸν ἡ ἐπιστράτευσις. Αὕτη παρεῖχε τὸ δικαίωμα εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον νὰ ἁρπάζῃ εἰς πᾶσαν στιγμὴν τοὺς ἀξιωματικοὺς καὶ νὰ τοὺς πετᾷ ἀπὸ τὸ ἓν εἰς τὸ ἄλλο ἄκρον τῆς Ἑλλάδος. Ἄνευ ἐπιστρατεύσεως, τὰς μεταθέσεις ἐνεργεῖ τὸ Συμβούλιον τῶν Ἀντιστρατήγων, εἶναι δὲ τοῦτο μία ἐγγύησις ὅτι δὲν δύναταί τις νὰ μετατεθῇ αὐθαιρέτως, ἐνῷ ἐπὶ γενικῆς ἐπιστρατεύσεως ἔχει εἰς χεῖρας αὐτοῦ τὸ Γενικὸν Ἐπιτελεῖον, ὡς ὅπλον, τὸ δικαίωμα νὰ ἀποστέλλῃ ἐξ Ἀθηνῶν εἰς τὰ ἀπώτατα σημεῖα τοῦ Κράτους πάντα ἀξιωματικόν, ὁ ὁποῖος θὰ ἐτόλμα νὰ δείξῃ τάσεις τινὰς ἀνεξαρτησίας πνεύματος. Ἀλλὰ δὲν εἶναι αὐτὰ μόνον. Ἐπεδίωκον ἀκόμη οἱ ἀνόσιοι αὐτοὶ ἄνθρωποι οἱ Γέροντες καὶ τὸ Ἐπιτελεῖον, ἐπεδίωκον διὰ τῆς παρατάσεως τῆς γενικῆς ἐπιστρατεύσεως νὰ κάμψουν σωματικῶς καὶ ψυχικῶς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, διὰ νὰ τὸν καταστήσουν ἀνίκανον νὰ ἐξεγερθῇ ποτέ, ὅπως τοῖς ζητήσῃ λόγον. Αὐτὸ ἐπεδίωκον διὰ τῆς παρατάσεως τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐπὶ δεκάμηνον. Ἐπεδίωκον ἀκόμη νὰ χρησιμοποιήσουν τὴν ἐπιστράτευσιν καὶ διὰ τὴν διδασκαλίαν τὴν ἄτιμον, ἡ ὁποία ἐγένετο εἰς τοὺς στρατῶνας, διὰ νὰ κατορθώσουν νὰ ἀπαλλοτριώσουν, ἂν ἦτο δυνατόν, ὅπως εἶπα καὶ πρὸ ὀλίγου, τὸν λαὸν ἀπὸ τὸν ἐκλεκτόν του, τὸν λαὸν ἀπὸ τὸ Κόμμα, πρὸς τὸ ὁποῖον εὑρίσκετο προσηλωμένος ἐπὶ τόσον χρόνον. Ἀντὶ νὰ διδάσκεται εἰς τοὺς στρατιώτας τὸ φρόνημα τὸ γενναῖον, ἀντὶ νὰ διδάσκεται εἰς τοὺς στρατιώτας ἡ ἀνάγκη τῆς θυσίας τοῦ ἀτομικοῦ σαρκίου διὰ τὴν ἐξυπηρέτησιν τῶν ὑψηλῶν ἰδεωδῶν τῆς Πατρίδος, εἰς τοὺς στρατιώτας ἐδιδάσκετο, κατὰ τὰς ἐπιταγὰς τοῦ Ἐπιτελείου, ἡ δειλία, ἐδιδάσκετο ἡ ἀποφυγὴ τῆς ἐκπληρώσεως παντὸς ὑψηλοῦ καθήκοντος, ἐδιδάσκετο ἡ ἀποστροφὴ πρὸς πᾶσαν γενναίαν πρᾶξιν, ἐδιδάσκετο διαρκῶς καὶ ἀεννάως ὅτι, ἐὰν μένουν εἰς τοὺς στρατῶνας, μένουν διότι τοὺς ἐκάλεσεν ὁ Βενιζέλος καὶ πρέπει καλὰ νὰ τὸ ἐννοήσουν αὐτὸ καὶ καλὰ νὰ τὸ βάλουν εἰς τὴν ψυχήν των, ὥστε, ὅταν θὰ φύγουν διὰ νὰ πᾶνε εἰς τὰ σπίτια των, νὰ τὸ ἐνθυμοῦνται καὶ αὐτὸ νὰ λέγουν εἰς τοὺς γονεῖς των καὶ αὐτὸ νὰ λέγουν εἰς τοὺς ἀδελφούς των. Αὐτὴ ἦτο ἡ ἐργασία ἡ ὁποία ἐγίνετο εἰς τοὺς στρατῶνας. Βεβαίως δὲν λέγω ὅτι δὲν ὑπῆρχον καὶ ἐξαιρέσεις, ἀλλ’ αὐτὴ ἦτο γενικῶς ἡ ἐργασία ἡ γινομένη εἰς τοὺς στρατῶνας κατ’ ἐπιταγὴν τοῦ Ἐπιτελείου τὸν χρόνον ἐκεῖνον. Βεβαίως ἡ ἐσωτερικὴ αὕτη ἄποψις εἶναι ἴσως ἐπαρκὴς διὰ νὰ ἐξηγήσῃ τὴν παράτασιν αὐτὴν τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἀλλ’ οἱ ἐφαρμόζοντες τὴν λεγομένην οὐδετερότητα, πράγματι δὲ Γερμανικὴν πολιτικήν, ἐπεδίωκον καὶ ἓν ἄλλο πρᾶγμα· ἐγνώριζαν ὅτι ὁ πόλεμος ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ ὑπάρξῃ μακρός· ἐγνώριζαν ὅτι τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων, ὅσον καὶ ἂν ἐφαντάζοντο ὅτι τὸ ὑπονόμευσαν, εἶχεν ἀκόμη βαθυτάτας τὰς ῥίζας του εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ· ἐφοβοῦντο λοιπὸν ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν μήπως ἐπέλθῃ κἄποια μεταβολὴ περιστάσεων καὶ ἡ Ἑλλὰς δυνηθῇ νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὸν πόλεμον· αὐτοὶ δέ, ἐφαρμόζοντες Γερμανικὴν πολιτικήν, ἤθελαν νὰ φέρουν τὴν Ἑλλάδα εἰς σημεῖον ὥστε, ὑπὸ οἱασδήποτε περιστάσεις, καὶ τὰς ἀρίστας ἀκόμη, νὰ μὴ δύναται σωματικῶς καὶ ψυχικῶς νὰ μετάσχῃ τοῦ πολέμου. Ἤθελαν νὰ προσφέρουν καὶ αὐτὴν τὴν τελευταίαν ὑπηρεσίαν πρὸς τὸν Γερμανὸν Αὐτοκράτορα καὶ πρὸς τοὺς συμμάχους αὐτοῦ κληρονομικούς μας ἐχθρούς. Κύριοι, μόνον ἀφοῦ συνετελέσθη ἡ ἀποστράτευσις ἠναγκάσθησαν νὰ μᾶς εἴπουν εἰς τί τὴν ἐχρησιμοποίησαν, διότι τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν μετέβαινον εἰς τοὺς οἴκους των οἱ ἀποστρατευόμενοι, ἔπρεπε νὰ δώσουν δικαιολογίαν τινά. Ἀκούσατε δὲ τί ἔγραφεν ὁ Τύπος των (ἀναγινώσκει): «Μὴ δυνάμενοι—λέγει—νὰ γνωρίζουν (οἱ ἀντιπολιτευόμενοι) ποίους πολιτικοὺς σκοποὺς σοβαροὺς καὶ ἐθνικωτάτους ἐξυπηρέτει ἡ ἐπιστράτευσις, ἐπίστευον ἐν τῇ στενότητι τῶν ἀντιλήψεών των ὅτι αὕτη μόνον τὴν ἐξυπηρέτησιν κομματικῆς πολιτικῆς εἶχεν ὡς ἀποστολήν. Δὲν ἠδύναντο νὰ εἴδουν ὅτι, εἰς τὴν σημερινὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὑπὸ τὰ ὅπλα παραμονὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ προσηρμόζετο εἰς τὴν ἐπίτευξιν ἄλλων σκοπουμένων καθαρῶς Ἑλληνικῶν καὶ γνησίως ἐθνικῶν». Αὐτὴ ἦτο μία ἀπάντησις. Καὶ ἄλλη (ἀναγινώσκει): «Διὰ τῆς ἀποστρατεύσεως ἡ Ἑλλὰς ἐπαναλαμβάνει τὸν ὁμαλὸν (!) καὶ κανονικόν της βίον. Οἱ λόγοι τῆς ἐπιστρατεύσεως ἐξέλιπον, ἐπιτυχόντος τοῦ σκοποῦ, διὰ τὸν ὁποῖον ἡ ἰσχύουσα πολιτικὴ διετήρησε τὴν ἐπιστράτευσιν». Ποίου σκοποῦ;

§64ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τοῦ Γούναρη.

§65Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα. Καὶ περαιτέρω (ἀναγινώσκει): «Διὰ τῆς ἀποστρατεύσεως ἡ Ἑλλὰς μεριμνᾷ περὶ ἑαυτῆς καὶ τακτοποιεῖ τὰ τοῦ οἴκου της. Περισυλλέγεται». Οἴμοι τῆς περισυλλογῆς! Καὶ ἄλλη ἀπάντησις (ἀναγινώσκει): «Καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὀφείλουσα νὰ σιωπᾷ χάριν αὐτῶν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, δὲν εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δώσῃ ἐξηγήσεις εἰς κανένα διατί διετήρει τὴν ἐπιστράτευσιν». Εἰς κανένα. Οὔτε καὶ εἰς τὸν λαόν. Αὐταὶ ἦσαν αἱ συνταγματικαί των ἀντιλήψεις. Sic volo, sic jubeo. Αὐταὶ ἦσαν αἱ ἀπαντήσεις, κύριοι, αἱ ὁποῖαι ἐδόθησαν, ὁσάκις ἐπεζήτει τὸ καθεστὼς τῶν Γερόντων νὰ ἐξηγήσῃ τοὺς σκοποὺς τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἀλλά, κύριοι, ἀφοῦ διετήρουν τὴν ἐπιστράτευσιν, διατί τοὐλάχιστον δὲν ἐχρησιμοποίησαν αὐτὴν πρὸς ἐπιτυχίαν σκοποῦ τινος; Ἐξήγησα ἤδη προηγουμένως τίνα ἀνταλλάγματα ἠδύναντο νὰ ἐπιτύχουν παρὰ τῶν Γερμανῶν. Ἀλλ’ ἐὰν τὰ ἀνταλλάγματα ταῦτα οὔτε ἐσκέφθησαν κἂν νὰ ζητήσουν διὰ νὰ μὴ φέρουν εἰς δύσκολον θέσιν αὐτούς, διατί τοὐλάχιστον, ἀφοῦ ὠξύνθη τὸ ζήτημα τοῦ ἐν Τουρκίᾳ Ἑλληνισμοῦ, δὲν ἐστράφησαν μίαν φορὰν πρὸς τὸν Αὐτοκράτορα τῆς Γερμανίας διὰ νὰ τοῦ εἴπουν: «Γνωρίζετε ἐπὶ τέλους ὅτι τὸ μαχαῖρι ἔφθασε ἕως τὸ κόκκαλο;» Διατί δὲν ἐσκέφθησαν τοὐλάχιστον διὰ τὴν προστασίαν τοῦ ἐν τῇ Ἀνατολικῇ Μακεδονίᾳ Ἑλληνισμοῦ; Διότι ἔχετε, κύριοι, ἐνώπιόν σας τὴν ἀπόδειξιν ἐξ ἐγγράφων ἐπισήμων, τὰ ὁποῖα κατετέθησαν εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἡ πρωτοβουλία τῶν διωγμῶν τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι καθαρῶς Γερμανική. Διατί λοιπόν, ἀφοῦ διετήρουν τὴν ἐπιστράτευσιν, ὡς ἐκ τῆς ὁποίας ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἡ φωνή των μεῖζον τι κῦρος, διατί δὲν ἠξίουν τοὐλάχιστον τὴν φειδὼ πρὸς τοὺς ἀτυχεῖς ἐκείνους ὁμογενεῖς πληθυσμούς; Διατί ἔδιδον τὰ πάντα, καὶ ὄχι μόνον οὐδὲν ἔλαβον, ἀλλ’ οὔτε ἐζήτησαν κἂν τίποτε ὡς ἀντάλλαγμα; Διατί ἄλλο, παρὰ διότι ἤσκουν Γερμανικὴν πολιτικήν; Καὶ τῆς Γερμανικῆς αὐτῆς πολιτικῆς, κύριοι, ἔχομεν καὶ ἄλλας ἀποδείξεις. Εἰς τοὺς Ἀγγλογάλλους ἐν ἀρχῇ δὲν ἐπετρέψαμεν νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸ Σερβικὸν ἔδαφος διὰ τῆς κοιλάδος τοῦ Ἀξιοῦ, τόσον δὲ πολὺ ἐνεμένομεν εἰς τοῦτο, ὥστε, ὅταν οἱ Ἄγγλοι ἐζήτησαν νὰ χρησιμοποιήσουν τὸν σιδηρόδρομον Θεσσαλονίκης–Δεδεαγὰτς πρὸς ἀποστολὴν ἐπικουριῶν διὰ τὰ στρατεύματα αὐτῶν ἐν Δοϊράνῃ, προεβλήθη ὅτι ὁ σιδηρόδρομος οὗτος, μὴ ἀκολουθῶν τὴν κοιλάδα τοῦ Ἀξιοῦ, δὲν δύναται νὰ χρησιμοποιηθῇ πρὸς αὐτὸν τὸν σκοπὸν καὶ ὅτι πρέπει νὰ σταλῶσι τὰ στρατεύματα διὰ τῶν Ἀνατολικῶν σιδηροδρόμων, οἱ ὁποῖοι, ἐννοεῖται, ἦσαν ἀπερροφημένοι εἰς ἐξυπηρέτησιν τῶν Γάλλων, καὶ παρῆλθον οὕτω 24 ὧραι, κατὰ τὰς ὁποίας τὰ ἐν Δοϊράνῃ Ἀγγλικὰ στρατεύματα ἔμειναν ἄνευ ἐπικουριῶν, ἕως οὗ ὑπέκυψε τὸ Ἐπιτελεῖον καὶ ἐπέτρεψε νὰ διέλθουν τὰ στρατεύματα καὶ διὰ τοῦ Ἑνωτικοῦ σιδηροδρόμου. Ἀφοῦ δὲ οὕτω ἐσκέπτοντο ὡς πρὸς τοὺς Ἀγγλογάλλους, διατί τοὐλάχιστον δὲν συνωμολογήθη ὅτι ἡ εἰσβολὴ ἡ ἐνδεχομένη τῶν Γερμανοβουλγάρων θὰ γίνῃ ὁμοίως διὰ τῆς κοιλάδος τοῦ Ἀξιοῦ, ὥστε νὰ ἀσφαλισθῇ ἀπὸ τῆς εἰσβολῆς καὶ ἡ Ἀνατολικὴ καὶ ἡ Δυτικὴ Μακεδονία καὶ νὰ μὴ γίνῃ ἡ ὅλη Μακεδονία θέατρον πολέμου; Διατί; Διότι ἤσκουν Γερμανικὴν πολιτικήν. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ ἄλλην ἀπόδειξιν, κύριοι, ὅτι ἤσκουν οὐχὶ οὐδετερόφιλον πολιτικήν, ἀλλὰ Γερμανικὴν πολιτικήν, ξένην πολιτικήν. Ὅταν ἐπρόκειτο νὰ μεταφερθῇ ὁ Σερβικὸς στρατός, ὁ ἀνασυγκροτηθεὶς ἐν Κερκύρᾳ, εἰς Μακεδονίαν, ἐνθυμεῖσθε ποία ἀντίστασις ἀντετάχθη κατὰ τῆς διόδου αὐτοῦ διὰ ξηρᾶς. Ἐζήτησαν νὰ ἐμποδίσουν διὰ παντὸς τρόπου τὴν μεταφορὰν τοῦ Σερβικοῦ στρατοῦ, ὄχι μόνον διὰ νὰ εἶναι αὕτη βραδυτέρα, ἀλλὰ καὶ ἐπικινδυνοτέρα. Μετήρχοντο καὶ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ Γερμανικὴν πολιτικήν. Καὶ ἐπειδὴ Γερμανικὰ συμφέροντα ἐπέβαλλον νὰ μὴ μεταφερθῶσιν οἱ Σέρβοι διὰ ξηρᾶς, χρησιμοποιοῦντες τὸ σιδηροδρομικόν μας δίκτυον, δὲν ἐπέτρεψαν τὴν μεταφορὰν ταύτην. Καὶ δὲν ἐσκέφθη ἡ Κυβέρνησις τῶν Γερόντων ὅτι μετὰ τὸ ὄνειδος, τὸ ὁποῖον προσήφθη διὰ τὴν ἀθέτησιν τῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, μετὰ τὸ μῖσος, τὸ ὁποῖον ἦτο φυσικὸν νὰ γεννηθῇ εἰς τὴν ψυχὴν τῶν συμμάχων μας, συμφέρον ὑπέρτατον εἴχομεν νὰ ἐπωφεληθῶμεν τῆς παρουσιασθείσης εὐκαιρίας διὰ νὰ προσφέρωμεν μικράν τινα ὑπηρεσίαν εἰς τὸ σύμμαχον ἡρωϊκὸν Ἔθνος, ὅπως ἀμβλύνωμεν κατὰ τὸ δυνατὸν τὴν μεταξὺ ἡμῶν καὶ αὐτῶν δημιουργηθεῖσαν ἀντίθεσιν. Ὄχι μόνον τοῦτο δὲν ἐζήτησαν νὰ ἐπιτύχουν, ἀλλ’ ἐζήτησαν νὰ ἀνορύξουν βαθύτερον τὸ χάσμα, τὸ ὁποῖον μᾶς ἐχώριζεν αὐτὴν τὴν στιγμὴν ἀπὸ τὸ φίλον Σερβικὸν Ἔθνος. Καὶ ἐνῷ ταῦτα ἐγίνοντο κατὰ τὸν Ἀπρίλιον, ὀλίγον χρόνον ὕστερον, κατὰ τὸν Μάϊον, παρεδίδετο τὸ Ροῦπελ. Καὶ πρέπει νὰ μὴ λησμονῆτε, κύριοι, ὅτι οἱ Ἀγγλογάλλοι, ἀνατινάξαντες ἀπὸ μηνῶν τὴν γέφυραν τοῦ Δεμὶρ–Ἱσσάρ, εἶχον ἐκδηλώσει σαφῶς καὶ κατὰ τρόπον στρατιωτικῶς ἀπολύτως βέβαιον, ὅτι οὐδεμίαν πρόθεσιν εἶχον νὰ ἐνεργήσωσι πρὸς τὸ μέρος ἐκεῖνο ἐπιθετικὴν στρατιωτικὴν ἐπιχείρησιν. Ἐγνώριζαν οἱ Γερμανοὶ ὅτι, ἀνατινάξαντες οἱ Ἀγγλογάλλοι τὴν γέφυραν καὶ μὴ ἀπασχολούμενοι νὰ ἀποκαταστήσωσιν αὐτήν, οὐδένα σκοπὸν εἶχον νὰ προελάσωσι πρὸς τὰ ἐκεῖ· ἡ κατάληψις ἑπομένως τοῦ Ροῦπελ ὑπὸ τῶν Βουλγάρων ἐγένετο οὐχὶ ὡς πρᾶξις ἀμυντική, ἀλλ’ ὡς πρᾶξις ἐπιθετική. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι εἶμαι βέβαιος, ἀφοῦ δὲν ἔχω ἀποδείξεις, ἀλλὰ διατί, ἀφοῦ τὸ ἔχω εἰς τὴν ψυχήν μου νὰ μὴ τὸ μεταδώσω εἰς ὑμᾶς: ὅτι κρίνω πιθανὸν ὅτι ἡ πρωτοβουλία τῆς παραδόσεως τοῦ Ροῦπελ εἶναι ἰδέα Ἑλληνική, δῆθεν Ἑλληνικὴ δηλαδή, ὅτι ἦτο ἰδέα τοῦ Ἐπιτελείου, διὰ νὰ ἰσορροπηθῇ ἡ ἐνίσχυσις, τὴν ὁποίαν ἐπέτυχον οἱ Ἀγγλογάλλοι διὰ τῆς ἀφίξεως τῶν Σερβικῶν στρατευμάτων, διὰ τῆς παραδόσεως τοῦ Ροῦπελ πρὸς τοὺς Γερμανοβουλγάρους, διὰ νὰ ἀπειλοῦν ἐκεῖθεν οὗτοι τὰ πλευρὰ τῆς παρατάξεως τῆς Ἀγγλογαλλικῆς. Ἐνθυμεῖσθε δέ, ὅταν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐξηγείρετο ἡ δημοσία γνώμη καὶ ἠρώτα «διατί παρεδώσατε τὸ Ροῦπελ», ποία ἦτο ἡ ἀπάντησίς των; «Τί ἠθέλετε νὰ κάμωμεν; Οἱ Γερμανοὶ ἦσαν ἀποφασισμένοι νὰ προχωρήσουν, διετάξαμεν ἀντίστασιν, ἐρρίφθησαν καὶ μερικοὶ πυροβολισμοί, αὐτοὶ ἐπέμειναν νὰ προελάσουν, ἐὰν ἐπεμένομεν περισσότερον θὰ ἐξηρχόμεθα τῆς οὐδετερότητος, διότι θὰ μᾶς ἐκήρυττε τὸν πόλεμον ἡ Γερμανία, καὶ ἐπειδὴ ἡμεῖς θέλαμεν οὐδετερόφιλον πολιτικήν, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ τὸ ἀνεχθῶμεν». Ἀλλὰ πόθεν, κύριοι, πόθεν ἡ ἀπόδειξις ὅτι ἡ παράδοσις τοῦ Ροῦπελ ἠξιοῦτο ἐπὶ ἀπειλῇ πολέμου; Καὶ ἐὰν δὲν εἴχομεν ἔγγραφα δημόσια, ἐκ τῶν ὁποίων γνωρίζομεν τί συνέβη, ποῖος ἦτο δυνατὸν νὰ πεισθῇ ὅτι, ἐὰν εἰς τοὺς Γερμανοὺς καὶ Βουλγάρους ἐλέγαμεν ὅτι τὰ φρούρια ἡμῶν, τὰ ὁποῖα ὡπλίσαμεν ἐναντίον τοῦ γείτονος, τὰ φρούρια ἡμῶν — τῶν ὁποίων τὸ μυστικὸν ἐτηρεῖτο μετὰ τόσης εὐλαβείας, ὥστε ἀνώτεροι ἀξιωματικοί, μεταβαίνοντες πρὸς ἐπίσκεψιν τῶν φρουρίων, δὲν ἐγένοντο δεκτοί, ἵνα μὴ μάθωσι τὰ τοῦ ἐσωτερικοῦ μηχανισμοῦ των, ἐφ’ ὅσον δὲν ἦσαν κεκλημένοι νὰ ὑπηρετήσωσιν ἐκεῖ — ἐὰν τοὺς ἐλέγαμεν ἀποφασιστικῶς ὅτι τὰ φρούρια ἡμῶν δὲν τὰ παραδίδομεν εἰς ἐκείνους, κατὰ τῶν ὁποίων τὰ ἔχομεν κατασκευάσει ἀκριβῶς, ποῖος θὰ πιστεύσῃ ὅτι οὗτοι θὰ ὤθουν τὰ πράγματα μέχρι πολέμου, διὰ νὰ ἐπιτύχουν τὴν κατάληψιν τοῦ Ροῦπελ; Καὶ τέλος, ἐὰν ἀντέτασσον ἀντίστασιν πραγματικήν, καὶ ἔβλεπαν τοὺς Γερμανοὺς ἐπιμένοντας μέχρι τέλους, καὶ ἐὰν πραγματικῶς εὑρίσκοντο ἐνώπιον ἑνὸς τελεσιγράφου Γερμανικοῦ, θὰ ἠδύναντο τότε τοὐλάχιστον νὰ ὑποχωρήσουν, δικαιολογούμενοι ὅτι, σύμφωνα μὲ τὴν πολιτικήν των, τίποτε ἄλλο δὲν ἠδύναντο νὰ πράξουν. Ἀλλὰ δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἐκ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων ἔνδειξις ὅτι οἱ Γερμανοὶ καὶ οἱ Βούλγαροι θὰ ἀπεφάσιζαν, ἐὰν τοὺς ἐλέγομεν ἀνδρικῶς ὅτι δὲν παραδίδομεν τὸ Ροῦπελ καὶ προτιμῶμεν νὰ φθάσωμεν μέχρι πολέμου δι’ αὐτό, δὲν ὑπάρχει οὐδεμία ἔνδειξις ὅτι θὰ ἀπεφάσιζαν ὅτι ἡ κατάληψις τοῦ Ροῦπελ ἤξιζε νὰ ἐπιδιωχθῇ καὶ διὰ συγκρούσεως πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν. Ἀλλ’ ἤδη ἔχομεν ἀποδείξεις πλήρεις τοῦ πῶς ἐγένοντο τὰ πράγματα. Ἔχομεν τὴν ἀπόδειξιν ὅτι οὐδεμία πίεσις ἠσκήθη προηγουμένως, ὅτι ἐστάλη μόνον μία ἐπιστολὴ ἀπὸ τὸν Μίρμπαχ, τὸν πρέσβυν τῆς Γερμανίας, καὶ ἄλλη μία ἀπὸ τὸν Πασσάρωφ, τὸν πρέσβυν τῆς Βουλγαρίας, πρὸς τὸν κ. Σκουλούδην, διὰ τῶν ὁποίων ἀνήγγελλον οἱ ἐπιστέλλοντες ὅτι ἔχουν ἀνάγκην νὰ καταλάβουν τὸ Ροῦπελ καὶ νὰ εἰσέλθουν εἰς τὴν κοιλάδα τοῦ Στρυμῶνος καὶ διεβεβαίουν ὅτι ἡ εἰσβολὴ αὕτη οὐδόλως θίγει τὰ κυριαρχικὰ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος, τὰ ὁποῖα θὰ μείνουν σεβαστά. Καὶ ὁ κ. Σκουλούδης, λαμβάνων τὴν ἀνακοίνωσιν αὐτήν, σπεύδει νὰ ἀπαντήσῃ ὅτι λαμβάνει σημείωσιν τῶν ἐν αὐτῇ διαβεβαιώσεων, τὸ ὁποῖον εἰς τὴν διπλωματικὴν γλῶσσαν σημαίνει «εἴμεθα σύμφωνοι». Ποῦ ἡ πίεσις; Ποῦ ἡ ἐκβίασις; Ἔχετε τὸ τηλεγράφημα τοῦ ἐν Βερολίνῳ πρεσβευτοῦ λέγοντος, ὅτι οὐδεμία διαπραγμάτευσις προηγουμένως ἐγένετο καὶ ὅτι, καθ’ ἃ συνάγει, νομίζει ὅτι ἐπίκειται προέλασις εἰς τὴν κοιλάδα τοῦ Στρυμῶνος πρὸς κατάληψιν τοῦ Ροῦπελ. Διατί παρεδώσαμεν τὸ Ροῦπελ; Διότι ἠσκοῦμεν Γερμανικὴν πολιτικήν. Καὶ σκεφθῆτε, κύριοι, ποία πεποίθησις ἔπρεπε νὰ ὑπάρχῃ εἰς τὸ πνεῦμα τῆς Γερμανίας, ποία πεποίθησις ἐπὶ τὴν δουλοφροσύνην ἡμῶν, εἴτε ἐπὶ τὴν πλήρη ὑποταγὴν ἡμῶν εἰς τὰ συμφέροντα τὰ Γερμανικά, ὅταν ἀπεφασίζετο ἡ προέλασις αὐτή, χωρὶς κανένα φόβον ὅτι ἠδύνατο αὕτη νὰ δημιουργήσῃ περιπλοκάς. Τοὺς εἶχαν πείσει ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ δεχθῇ τὰ πάντα πλέον, ὅτι τὸν εἶχαν δέσει χειροπόδαρα, διὰ νὰ τὸν παραδώσουν εἰς τὴν Γερμανίαν καὶ τοὺς συμμάχους της. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ἀκόμη τὴν στιγμὴν αὐτήν: Ἐὰν δὲν ἤσκουν, οὐχὶ ἁπλῶς φιλουδετέραν, ἀλλὰ καθαρῶς Γερμανικὴν πολιτικήν, διατί, ὅταν τοῖς ἐζητήθη τὸ Ροῦπελ, δὲν ἠξίωσαν νὰ γίνῃ ἡ κατοχὴ διὰ Γερμανικῶν στρατευμάτων καὶ ὄχι Βουλγαρικῶν, μὲ τὸν πρόσθετον ὅρον τῆς ὑποχρεώσεως τοῦ νὰ μὴ ἀνακοινώσουν εἰς τοὺς Βουλγάρους τὰ τοῦ ἐσωτερικοῦ τοῦ Ροῦπελ; Τουλάχιστον τὴν εὐλάβειαν αὐτὴν πρὸς τὸ εὔθικτον τῆς Ἑλληνικῆς γνώμης δὲν ἐσκέφθησαν οὔτε οἱ σωτῆρες, οὔτε τὸ Ἐπιτελεῖον, οὔτε ὁ τότε Βασιλεὺς νὰ ἐπιδείξουν; Διατί; Ἡ ἀπάντησις εἶναι ἁπλουστάτη. Διότι, ἂν ἠξίουν τοιοῦτο τι, ἡ Γερμανία θὰ ἠναγκάζετο ν’ ἀπασχολήσῃ διὰ τὴν κατοχὴν τοῦ Ροῦπελ μίαν διλοχίαν καὶ ἓν τάγμα Γερμανικοῦ στρατοῦ, καὶ δὲν προέβαλαν τοιαύτην ἀξίωσιν, διότι δὲν ἤθελαν νὰ πράξουν τι, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ εἶναι ἐνοχλητικὸν εἰς τὴν Γερμανίαν. Ἀλλὰ διατί τουλάχιστον εἰς τὴν ἀπάντησίν του ὁ προϊστάμενος τῶν Γερόντων πρὸς τὸν Μίρμπαχ, ἀφοῦ ἐδήλου ὅτι δὲν ἔχει ἀντίρρησιν διὰ τὴν κατάληψιν τοῦ Ροῦπελ, δὲν ἐζήτει τουλάχιστον ὡς ἀντάλλαγμα, ἀφοῦ τὸ Ροῦπελ εἶναι τὸ κλειδὶ τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας, τὴν διαβεβαίωσιν ὅτι δὲν θέλουν εἰσέλθει οἱ Βούλγαροι εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν; Διατί δὲν τὸ ἐσκέφθησαν; Ποίαν ἐξήγησιν θὰ εὕρητε; Θὰ μοὶ εἴπητε ἴσως: «Καὶ ἐὰν ἐδίδετο τοιαύτη ὑπόσχεσις, μήπως θὰ ἐτηρεῖτο;» Δὲν θὰ ἔδιδα βέβαια ἐγὼ μεγάλην σημασίαν εἰς τοιαύτην ὑπόσχεσιν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ: «Διατί εἰς τὸ πνεῦμα τῶν Γερόντων, τοῦ Ἐπιτελείου, τοῦ τέως Βασιλέως, ἐὰν ἐσκέπτοντο Ἑλληνικῶς, δὲν ἐπῆλθε κἂν τοιαύτη σκέψις, νὰ ζητήσουν μίαν ὑπόσχεσιν περὶ μὴ εἰσβολῆς εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν;» Διότι ἤσκουν Γερμανικὴν καὶ οὐχὶ Ἑλληνικὴν φιλουδετέραν πολιτικήν.

§66Δ. ΠΑΖΗΣ. Παρὰ τοῦ ὑποδιοικητοῦ Δεμὶρ–Ἱσσάρ, τμήματος τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας, Γεωργίου Ζώρα ἔμαθον ὅτι ὁ κ. Γούναρης διὰ κρυπτογραφικοῦ τηλεγραφήματος τῆς 17 Μαρτίου ἐτηλεγράφει: «Μὴ ἀνησυχῆτε διὰ τὴν κατάληψιν. Ἐπεδικάσθη ὁριστικῶς ἡ παράδοσις τοῦ Ροῦπελ εἰς τοὺς Γερμανοβουλγάρους καὶ ἐξουδετερώθη πᾶσα προέλασις τῶν Ἀγγλογάλλων. Εἰς τὸ ἕτερον ζήτημα: Οἱ Μητροπολῖται Δεμὶρ–Ἱσσάρ, Δράμας καὶ Σερρῶν ἀπὸ κοινοῦ, ἀπηλπισμένοι ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν τῶν Γερόντων, διεμαρτυρήθησαν πρὸς τὸν Μεγαλειότατον. Ἡ ἀπάντησις δὲ ἐκ μέρους τοῦ κ. Γούναρη ἦτο ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀνησυχῇ ὁ πληθυσμὸς τῆς Μακεδονίας, διότι ἡ Κυβέρνησις εἶχε λάβει ὅλα τὰ κατάλληλα μέτρα καὶ δὲν ἤρχοντο οἱ Γερμανοβούλγαροι ὡς ἐχθροὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§67Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλ’ ἡ παράδοσις τοῦ Ροῦπελ, κύριοι δὲν εἶναι ἐξεταστέα μόνον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ταύτης, δὲν ἀποτελεῖ μόνον τὴν ἐμφανεστέραν ἀπόδειξιν ὅτι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ εἰς τὴν Γερμανικὴν καθαρῶς πολιτικὴν ἦσαν ἕτοιμοι νὰ θυσιάσουν τὰ πάντα, ἀρκεῖ νὰ ὠφελήσουν, ἢ τουλάχιστον νὰ μὴ παραβλάψουν τὰ Γερμανικὰ συμφέροντα. Ἐμφανίζει ἡ ὑπόθεσις αὕτη μίαν εἰκόνα καταπτώσεως ἐθνικῆς, διὰ τὴν ὁποίαν ὁ μελετῶν τὰ ἔγγραφα τῆς Λευκῆς Βίβλου καταλαμβάνεται ἀπὸ ἐθνικὴν ἐντροπήν. Βλέπετε τὸν Πρόεδρον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐμφανιζόμενον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ ψευσθῇ μὲ τὸν μᾶλλον ἀναίσχυντον τρόπον. Περιγράφει τὸ πῶς ἔγινεν ἡ κατάληψις, ἐκθέτων ὅτι αὕτη ἀπετέλει αἰφνιδιασμόν. Διαταγαὶ ἦσαν ν’ ἀντισταθῇ, τὸ φρούριον ἀντεστάθη, ἀλλ’ αὐτοὶ ἐπέμεναν· τί ἠθέλατε νὰ κάμωμεν, ἀφοῦ ἠθέλαμεν νὰ μὴ φθάσωμεν εἰς πόλεμον μὲ τὴν Γερμανίαν; «Ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις, λέγει εἰς τὰς πρὸς τὴν Βουλὴν ἀνακοινώσεις του ὁ κ. Σκουλούδης, εὑρεθεῖσα ἡ Κυβέρνησις καὶ βλέπουσα ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὴν ἀπόφασιν τῶν εἰσβαλόντων νὰ καταλάβωσι τὸ ὀχυρόν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ὅτι ἡ ἐξακολούθησις τῆς ἐνόπλου ἀντιστάσεως, δυναμένη ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν νὰ μεταβληθῇ εἰς γενικὴν σύρραξιν, θὰ ἦγεν εἰς ἔξοδον ἀπὸ τῆς πολιτικῆς τῆς οὐδετερότητος, τὴν ὁποίαν δὲν ἐννοεῖ νὰ ἐγκαταλίπῃ, διέταξε διὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν πρῶτον μὲν τὴν παῦσιν τῆς ἀντιστάσεως, εἶτα δὲ ὅπως δηλωθῇ εἰς τὸν Γερμανὸν ἀρχηγὸν ὅτι ἀπέναντι τῆς γενικῆς εἰσβολῆς τοῦ Γερμανικοῦ στρατοῦ ἐν τῇ στενωπῷ τοῦ Δεμὶρ–Ἱσσάρ, ἐντὸς τῆς ὁποίας εὑρίσκεται τὸ ὀχυρόν, εἶναι ἠναγκασμένη ἡ φρουρὰ ν’ ἀποσυρθῇ τούτου». Καὶ προχωρεῖ περαιτέρω: «Οὕτω ἐγένετο ἡ κατάληψις τῶν στενῶν τοῦ Ροῦπελ». Ἐκ τῆς ἐκθέσεως ταύτης καταδηλοῦται τὸ ἀβάσιμον τῶν ποικίλων φημῶν, αἵτινες ἐκυκλοφόρησαν σκοπίμως, ὅπως διαβάλωσι τὴν Ἑλλάδα ὡς δολίως πολιτευθεῖσαν πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς Συνεννοήσεως καὶ μεροληπτικῶς ὑπὲρ τῶν ἀντιπάλων της». Καὶ κατωτέρω: «Ἀνάξια διαψεύσεως ἢ καὶ ἁπλῆς ἀπαντήσεως εἶναι τὰ ἐπιβούλως διαδοθέντα, ὅτι δῆθεν ἡ Ἐπιτελικὴ Ὑπηρεσία, ἢ ἄλλη τις Ὑπηρεσία, ἦλθεν εἰς προσυνεννόησιν μετὰ τῶν Γερμανοβουλγάρων ὅπως παραδοθῇ τὸ Ροῦπελ. Οὐδεμία Ὑπηρεσία, εἴτε Ἐπιτελική, εἴτε ἄλλη, ἐνεργεῖ αὐτοβούλως, ἀλλὰ πᾶσαι ἐνεργοῦσιν ὑπὸ τὰς διαταγὰς καὶ τὴν εὐθύνην τῆς Κυβερνήσεως», τῆς «Γερμανικῆς» παρέλειψε μόνον νὰ εἴπῃ. Θὰ μοῦ εἴπητε: «Ναί, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις τῶν Γερόντων ἔπρεπε νὰ κρύψῃ τὸ αἶσχος αὐτό, τὸ ὁποῖον διέπραξε συμφωνήσασα τὴν παράδοσιν τοῦ Ροῦπελ. Ἀπέναντι τῶν ξένων δὲν ἦτο ὀρθὸν νὰ τὸ εἴπῃ, διότι αὐτὸ θὰ ἐξετράχυνε τὰς σχέσεις, τὰς ὁποίας ἀρκετὰ εἶχεν ἐκτραχύνει ὁ Πρόεδρος τῶν γερόντων». Ἀλλ’ ἐρωτῶ: «Διατί ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ Κυβέρνησις τῶν Γερόντων δὲν ἔκρινεν ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀναβάλῃ τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς ἐπί τινας ἡμέρας, ἵνα μὴ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπῃ αὐτὰ τὰ ἀναίσχυντα ψεύδη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς;

§68Γ. ΠΩΠ. Τοὐναντίον, ἤθελον συζήτησιν, ἐγὼ δέ, διαισθανόμενος ὅτι ὑπῆρχε κἄτι τι τὸ τραγικὸν ἐθνικῶς διὰ τὴν ὑπόθεσιν αὐτήν, τὴν ἰδίαν ἑσπέραν καθ’ ἣν κατήρξατο ἡ συζήτησις ἐν τῇ Βουλῇ, παρεκάλεσα ἀπὸ τῆς ἰδίας αὐτῆς θέσεως τὴν Κυβέρνησιν νὰ περατωθῇ τὴν ἰδίαν ἑσπέραν. Ἓν ἐκ τῶν μελῶν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης μοὶ ἐδήλωσεν ὅτι ἦτο ἀνάγκη νὰ παραταθῇ ἐφ’ ὅσον ἦτο δυνατὸν ἐπὶ μακρότερον χρόνον ἡ συζήτησις, ἵνα φωτισθῇ ἐντελῶς ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ὀφείλω νὰ προσθέσω ταυτοχρόνως, ἐπειδὴ ἐξομολογούμεθα πάντες τὴν ἑσπέραν ταύτην, ὅτι ὁ τότε Πρωθυπουργός, γνωρίζων ὅτι θὰ ὡμίλουν καὶ ὅτι ἐπεφυλασσόμην νὰ ὁμιλήσω μετὰ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ὅτι θὰ ἐπετιθέμην διὰ τὸ γεγονὸς ἄνευ στοιχείων, ἀλλὰ ἀπὸ καθαρῶς Ἑλληνικῆς ἀπόψεως, μὲ παρεκάλεσεν ἐν ὀνόματι τῆς Πατρίδος καὶ χάριν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων νὰ μὴ μετάσχω τῆς συζητήσεως, ἀναλαμβανούσης τῆς Κυβερνήσεως τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἀπαντήσῃ εἰς ὅσα ἐναντίον της διετυπώθησαν μετὰ ὕφους μετριοπαθοῦς ὑπὸ ῥητόρων τινῶν τῆς Βουλῆς, καὶ ἰδιαιτέρως ἐναντίον τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτοῦ, ὅστις δὲν παρακολουθεῖ τὰς ἐνταῦθα συνεδριάσεις, καὶ ἰδίως ἐναντίον τοῦ κ. Γούναρη. Ἐθεώρησα καθῆκον μου νὰ μὴ μετάσχω τῆς συζητήσεως καὶ συγχρόνως ἡ Κυβέρνησις ἀφῆκεν ἀνανταπαντήτους τὰς μομφάς. Ἡ ἀλήθεια εἶναι αὕτη ὡς ἀποδεικνύεται ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε ἀφηγήσεώς σας, ὅτι ἡ ἀπάντησις πρὸς φωτισμὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ δίδεται τὴν στιγμὴν ταύτην μόνον (Χειροκροτήματα).

§69Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐρωτῶ λοιπόν: Διατί δὲν διεκόπτοντο αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ μὴ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπῃ τὰ ἀναίσχυντα αὐτὰ ψεύδη ἡ Κυβέρνησις; Διατί ἡ κατάπτωσις ἡ ἐθνικὴ ἐπιτείνεται δι’ ἄλλων ἐνεργειῶν τοῦ Προέδρου τῶν γερόντων; Διαμαρτύρεται οὗτος καὶ πρὸς αὐτοὺς τοὺς συνενόχους του. Ἀπευθύνεται πρὸς τὰς ἐν Βερολίνῳ, Βιέννῃ καὶ Σόφιᾳ Πρεσβείας, μετὰ τῶν ὁποίων συνεφώνησε τὴν παράδοσιν, καὶ γράφει (Ἀναγινώσκει): «Ἡ εἰσβολὴ αὕτη ἐπὶ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους ἀντίκειται εἰς τὴν ἐπελθοῦσαν μεταξὺ τῶν Γερμανοβουλγαρικῶν καὶ τῶν ἡμετέρων στρατιωτικῶν Ἀρχῶν συμφωνίαν, καθ’ ἣν τὰ στρατεύματα ἐκείνων, ἀπαλλαγέντα τῆς ὑποχρεώσεως νὰ τηρῶσι τὴν ὁρισθεῖσαν ὑπὸ τῆς κινητοποιήσεως οὐδετέραν ζώνην, ἠδύναντο νὰ προελάσωσι μέχρι τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς, ἀλλὰ χωρὶς νὰ ὑπερβῶσιν αὐτήν. Ἐνώπιον τῆς παραχθείσης, διὰ τῆς ἀνωτέρω ἐπιδρομῆς, συγκινήσεως, τόσον μεταξὺ τῶν πληθυσμῶν τῶν καταληφθέντων μερῶν, ὅσον καὶ παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ ὁλοκλήρου τῆς Ἑλλάδος, ἡ Βασιλικὴ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἀπευθύνῃ τὰς πλέον ἐντόνους διαμαρτυρίας πρός τε τὴν Αὐτοκρατορικὴν Γερμανικὴν Κυβέρνησιν καὶ πρὸς τὰς τῶν συμμάχων της, καὶ νὰ ἐπιμείνῃ ὅπως δοθῶσι διαταγαὶ διὰ τὴν ταχυτέραν ἐκκένωσιν τοῦ καταληφθέντος Ἑλληνικοῦ ἐδάφους ὑπὸ τῶν Γερμανικῶν καὶ Βουλγαρικῶν στρατευμάτων. Εὐαρεστηθῆτε νὰ προβῆτε ἄνευ ἀναβολῆς εἰς ἐπίμονον ὑπὸ τὸ πνεῦμα τοῦτο διάβημα παρὰ τῇ Κυβερνήσει παρ’ ᾗ εἶσθε διαπεπιστευμένος, καὶ μοὶ γνωρίσητε ἐπειγόντως τὸ ἀποτέλεσμα αὐτοῦ». Διατί τὸ ἐπαίσχυντον τοῦτο ἔγγραφον; Ποία ἦτο ἆρά γε ἡ ὑποδοχὴ ἐκ μέρους τῶν Ὑπουργῶν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γερμανίας, τῆς Αὐστρίας καὶ τῆς Βουλγαρίας πρὸς τοὺς πρέσβεις ἡμῶν, ὅταν ἐπῆγαν νὰ ὁμιλήσουν αὐτὴν τὴν γλῶσσαν, ἐνῷ αὐτοὶ ἤξευραν ὅτι αὐτὰ ἐγένοντο κατόπιν συμφωνίας; «Πῶς διαμαρτύρεσθε, θὰ εἶπαν, καὶ μάλιστα ἐντόνως, καὶ ζητεῖτε νὰ τὰ ἐκκενώσωμεν;» Ἡ ἐξήγησις εἶναι μία. Ἐχρειάζετο νὰ ἀνακοινωθῇ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ὅτι ἐγένετο διαμαρτυρία, καὶ δὲν περιωρίσθησαν τοὐλάχιστον νὰ εἴπουν ὅτι διεμαρτυρήθησαν, ἀλλὰ διέπραξαν καὶ αὐτὴν τὴν πρόσθετον ἐπαίσχυντον πρᾶξιν, νὰ ἀπευθυνθῶσι πρὸς τοὺς συνενόχους των διὰ νὰ διαμαρτυρηθοῦν πρὸς αὐτούς. Καὶ δὲν ἀρκεῖται ὁ κ. Σκουλούδης εἰς ταῦτα καὶ μόνον· ἀπευθύνεται καὶ ἐδῶ πρὸς τὸν κ. Μίρμπαχ καὶ πρὸς τὸν κ. Πασσάρωφ, μὲ τοὺς ὁποίους ἀντήλλαξε τὰ ἔγγραφα καὶ ἔκαμε τὴν συμφωνίαν, καὶ τοὺς λέγει ὁ κ. Σκουλούδης (Ἀναγινώσκει): «Ἡ αἰφνιδία αὕτη εἰσβολὴ σημαντικῶν δυνάμεων ἐπὶ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους, οὐ μόνον ἀποτελεῖ παραβίασιν τῆς οὐδετερότητος τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ἀντίκειται προσέτι εἰς τὴν ἐπελθοῦσαν μεταξὺ τῶν ἡμετέρων στρατιωτικῶν Ἀρχῶν καὶ τῶν Ἀρχῶν τοῦ Γερμανικοῦ καὶ τοῦ Βουλγαρικοῦ στρατοῦ συμφωνίαν, καθ’ ἣν τὰ στρατεύματα τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν, ἀπαλλαγέντα τῆς ὑποχρεώσεως νὰ τηρῶσι τὴν ὁρισθεῖσαν ὑπὸ τῆς κινητοποιήσεως οὐδετέραν ζώνην, ἠδύναντο νὰ προελάσωσι μέχρι τῆς Ἑλληνικῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς, ἀλλὰ χωρὶς νὰ ὑπερβῶσιν αὐτήν». Ὁμιλεῖ περὶ Γερμανικοῦ καὶ Βουλγαρικοῦ στρατοῦ· εἶναι τρόπος ἐκφράσεως· δὲν ὑπῆρχε παρὰ εἷς Γερμανὸς ἀξιωματικός, ὅλοι οἱ ἄλλοι ἦσαν Βούλγαροι. (Ἀναγινώσκει): «Ἐνώπιον τῆς τοιαύτης παραβιάσεως τῆς οὐδετερότητος καὶ τῆς παραχθείσης ἐξ αὐτῆς ζωηρᾶς συγκινήσεως, τόσον μεταξὺ τῶν πληθυσμῶν τῶν καταληφθέντων μερῶν, ὅσον καὶ παρὰ τῇ Κοινῇ Γνώμῃ ὁλοκλήρου τῆς Ἑλλάδος, ὀφείλω νὰ ἀπευθύνω τῇ Ὑμετέρᾳ Ἐξοχότητι, μετὰ τῆς παρακλήσεως ὅπως διαβιβάσῃ τῇ Κυβερνήσει της, τὰς πλέον ἐντόνους διαμαρτυρίας τῆς Βασιλικῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ ἐπιμείνω ὅπως τὰ Γερμανικὰ καὶ Βουλγαρικὰ στρατεύματα ἐκκενώσωσι τὸ ταχύτερον τὰ παρ’ αὐτῶν καταληφθέντα Ἑλληνικὰ ἐδάφη». Εἰς τὸ ἔγγραφον αὐτό, κύριοι, ὁ μὲν Πασσάρωφ ἀπήντησε προστατευτικῶς: «Μὴ φοβεῖσθε, δὲν θὰ σᾶς πειράξωμεν», ὁ δὲ Μίρμπαχ ἐσιώπησε περιφρονητικῶς. Διότι δὲν ἦτο δυνατὸν ἄνθρωπος τῆς περιωπῆς του νὰ καταδεχθῇ ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὸν Πρωθυπουργὸν τῆς Ἑλλάδος, κατὰ τοιοῦτον τρόπον ψευδόμενον καὶ καταισχύνοντα τὴν θέσιν καὶ τὸ ἀξίωμά του. Ἀληθῶς, κύριοι, οὐδέποτε Κράτος κατέπεσεν εἰς τὸ σημεῖον τοῦ ἐξευτελισμοῦ, εἰς τὸ ὁποῖον κατέρριψε τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἡ Κυβέρνησις τῶν Γερόντων (Χειροκροτήματα). Ἀναγνώσατε τὴν Λευκὴν Βίβλον διὰ νὰ ἰδῆτε ποία ἦτο ἡ παραχθεῖσα ἐντύπωσις εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν Κρατῶν τῆς Συνεννοήσεως. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀναγνώσω ἐκ τῆς αὐτῆς Βίβλου ἓν τηλεγράφημα τοῦ κ. Κορομηλᾶ, διὰ νὰ ἐξαγάγω ἐξ αὐτοῦ συμπεράσματά τινα (Ἀναγινώσκει): Ἐν Ρώμῃ, τῇ 17 Μαΐου 1916. Εἶδον προσωπικότητάς τινας ἀφ’ ἧς τὰ ἐξ Ἑλλάδος καὶ Σόφιας τηλεγραφήματα ἀνήγγειλαν τὴν ἐν χορδαῖς καὶ τυμπάνοις εἰσβολὴν τῶν Βουλγάρων εἰς τὸ ἡμέτερον ἔδαφος, καταλαμβανόντων τοὺς σταθμοὺς καὶ τὰ χωρία μας καὶ ἀκολουθούντων κατὰ πόδας τοὺς στρατιώτας μας, ἀποσυρομένους ἄνευ ἀντιστάσεως. Ἡ παραχθεῖσα ἐνταῦθα ἐντύπωσις εἶναι ἀξιοθρήνητος. Καὶ τοῦτο διότι ἐνθυμοῦνται τὴν γενομένην ἄλλοτε παρ’ ἡμῶν δήλωσιν, ὅτι οὐδέποτε θὰ ἐπετρέπομεν εἰς τὸν κληρονομικόν μας ἐχθρόν, παρ’ οὗ δὲν δυνάμεθα νὰ ἀναμένωμεν ἢ δυστυχίας καὶ καταστροφάς, νὰ διέλθῃ τὰ σύνορά μας καὶ νὰ πατήσῃ ὡς κατακτητὴς τὸ ἔδαφος τῆς Ἑλλάδος. Καὶ πολλοὶ διερωτῶνται ποίαν ἀξίαν ἔχουσιν αἱ διαβεβαιώσεις μας; Οἱ δὲ Ἰταλοὶ εἶναι ἕτοιμοι νὰ πιστεύσωσιν ὅτι, ὡς ἐν Μακεδονίᾳ, οὕτω καὶ ἐν Ἠπείρῳ, θὰ ὑποχωρήσωμεν εἰς τοὺς Βουλγάρους, μετὰ ἢ ἄνευ τῶν Αὐστριακῶν, καὶ ὅτι κάλλιον εἶναι νὰ μὴ μᾶς λαμβάνωσιν ὑπ’ ὄψει, καὶ ἡμᾶς καὶ τὰς ἀπατηλὰς ὑποσχέσεις μας καὶ τὰς φαντασιώδεις ἐγγυήσεις μας. Ἡ Βουλγαρία, ἔχουσα ἐπὶ κεφαλῆς Γερμανὸν Στρατάρχην, ὅστις εἶναι ὁ ἴδιος ὁ Βασιλεύς της, εἰσέβαλεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ὑπὸ οἰωνούς, οὓς οὐδέποτε ἤθελε τολμήσει νὰ ὀνειρευθῇ. Δὲν θὰ ἀπέλθῃ ποτέ, ἐὰν δὲν ἔχωμεν τὴν δύναμιν νὰ τὸν ἐκδιώξωμεν ἐκ τοῦ ἐδάφους μας. Τὴν δύναμιν ὅμως ταύτην δὲν τὴν διαβλέπουσιν οὔτε ἐν τῇ βουλήσει μας οὔτε ἐν τῷ στρατῷ μας. Ἐὰν ἡττηθῇ, τοῦτο θὰ γίνῃ παρ’ ἄλλων ἢ παρ, ἡμῶν. Νικήτρια δέ, θὰ ἐμπήξῃ ἐκ νέου καὶ σταθερῶς τὴν σημαίαν της ἐπὶ αὐτῶν τούτων τῶν τόπων, οὓς ἐπότισε διὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ αἵματος τῶν παλαιῶν σφαγῶν της καὶ λίαν ἀπατηλὴ εἶναι ἡ ἐλπὶς ὅτι θὰ τὴν ἐξεδίωκον πρὸς ὄφελος ἐκείνων οἵτινες δὲν ἐπολέμησαν». Σᾶς ἀνέγνωσα, κύριοι, τὸ τηλεγράφημα τοῦ κ. Κορομηλᾶ, διότι τοῦτο ἔχει σχέσιν μὲ τὴν πληροφορίαν ὅτι ἡ ἀπώλεια τῆς Βορείου Ἠπείρου, ἡ ὁποία ἐπῆλθε μετὰ δύο μῆνας, ἦτο συνέπεια καὶ αὐτὴ τῆς προδοσίας τοῦ Ροῦπελ. Ὅταν ταῦτα οὕτως εἶχον, ἦτο φυσικὸν ὅτι ἡ Ἰταλία, στρεφομένη πρὸς τὰς ἄλλας Δυνάμεις, μετὰ τῶν ὁποίων εἶχε συνομολογηθῆ ἡ σύγχρονος προέλασις τῶν Ἑλληνικῶν στρατευμάτων εἰς Βόρειον Ἤπειρον καὶ ἡ ἀποβίβασις τῶν Ἰταλικῶν εἰς Αὐλῶνα, κατώρθωσε νὰ πείσῃ αὐτὰς ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἐμπιστευθῇ τὴν ἀσφάλειαν τῶν στρατευμάτων της ὅσον ἀφορᾷ τὸν τομέα ἐκεῖνον, εἰς τὴν παρουσίαν Ἑλληνικῶν Ἀρχῶν. Καίτοι δὲν γνωρίζω βέβαια ποία ἀλληλογραφία διημείφθη μεταξὺ τῶν Δυνάμεων, δὲν ἔχω ὅμως οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ὅτι ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἤρχισεν ἡ ἐνέργεια ἐκείνη, ἡ ὁποία κατέληξεν εἰς τὴν ἀφαίρεσιν παρ’ ἡμῶν τῆς κατοχῆς τῆς Βορείου Ἠπείρου. Ἀλλὰ δὲν εἶχε μόνην ταύτην τὴν συνέπειαν ἡ παράδοσις τοῦ Ροῦπελ. Ἡ παράδοσις τοῦ Ροῦπελ εἶχεν ἄμεσον συνέπειαν τὴν κήρυξιν τοῦ Στρατιωτικοῦ Νόμου ἐν Μακεδονίᾳ ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ Σαράϊγ, δηλαδὴ οὐσιαστικῶς τὴν κατάλυσιν τῆς Ἑλληνικῆς κυριαρχίας. Ἀλλ’ ὁ ἀπαίσιος Ἀρχηγὸς τῶν γερόντων δὲν κατέλυσε μόνον οὐσιαστικῶς τὴν Ἑλληνικὴν κυριαρχίαν ἐν Μακεδονίᾳ, δὲν ἀνῄρεσε μόνον τὴν Ἑλληνικὴν κατοχὴν ἐν Βορείῳ Ἠπείρῳ, πρὶν ἢ ἀπέλθῃ κακεῖν κακῶς διὰ τῆς Νότας τῆς 8 Ἰουνίου. Εἶχε κατορθώσει νὰ μὴ ἀφήσῃ τίποτε εἰς τὰ πόδια του εἰς τὸν Τόπον αὐτόν. Εἶχε κατορθώσει νὰ καταλύσῃ κάθε ἐλευθερίαν, ἀλλὰ καὶ κάθε ἐκδήλωσιν πολιτικοῦ φρονήματος, πλὴν τῆς διὰ τοῦ Τύπου. Τὴν γλῶσσαν τοῦ κυβερνητικοῦ καὶ Αὐλικοῦ Τύπου γνωρίζετε ὅλοι κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν. Ἀπροκαλύπτως πλέον ἡ ἰδέα τοῦ Μοναρχισμοῦ ἀνεκηρύσσετο. Αἱ διαλέξεις τῶν Φιλελευθέρων ἀπηγορεύοντο ἐναντίον ῥητῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος καὶ εἰς ἕνα μέγα Κόμμα πολιτικόν, τὸ ὁποῖον δὲν ἤθελε νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν Βουλήν, ἠμποδίζετο ἡ ἐπαφὴ αὐτοῦ μετὰ τοῦ λαοῦ, ἔστω καὶ διὰ τῆς ἐν περικλείστῳ χώρῳ ἐνεργείας διαλέξεων. Στρατιωτικὴ τρομοκρατία εἶχεν ἐγκαθιδρυθῆ. Ἐνθυμεῖσθε εἰς ἓν ρυπαρὸν φύλλον τὰ ἄρθρα ὑπὸ τὸν τίτλον «Ἀνάγκη εἰλικρινείας», τὰ ὁποῖα ἐδημοσίευσεν ἐγκρίσει ἢ τοὐλάχιστον ἀνοχῇ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς διερμηνεύοντα τὰς ἀντιλήψεις τοῦ Στρατοῦ. Ἀκούσατε τί ἔγραφε μία ἄλλη ἐκ τῶν Ἐθνικοφρόνων ἐφημερίδων τότε (Ἀναγινώσκει): «Ἀπὸ ἔτους καὶ πλέον ἀσχολούμεθα νὰ πείσωμεν τὰς ἀνεπτυγμένας τάξεις, ἀλλὰ καὶ τὰς πολιτευομένας τοιαύτας, περὶ ἑνὸς νέου παράγοντος, ὅστις μετὰ τοὺς δύο μας πολέμους προσετέθη, ἀπαρατήρητος μέν, πραγματικώτατος ὅμως, εἰς τὴν ἐνεργοποίησιν τοῦ συνταγματικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος. Καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ στρατιωτικὸς παράγων. Ὁ νέος οὗτος παράγων δὲν ἔδωσε μόνον ζωὴν καὶ ἰδιάζοντα βιταλισμὸν εἰς τὸν Βασιλικὸν παράγοντα, τὸν ὁποῖον ὁ κ. Βενιζέλος ἐζήτησε νὰ ἐκμηδενίσῃ ἢ νὰ τὸν περιορίσῃ ἐντὸς τῶν ἀσφυκτικῶν συνταγματικῶν σπαργάνων, ἐντὸς τῶν ὁποίων τοῦ ἐπιτρέπεται καὶ ἕνας παλμὸς ἐλευθερίας μεταξὺ 999 παθητικῆς ζωῆς καὶ δουλείας. Ἀλλὰ ἐδημιούργησε μίαν ἠθικὴν μέν, πραγματικὴν ὅμως, δύναμιν εἰς τὸν Τόπον μας, ἥτις αὐτομάτως τρόπον τινὰ εἶναι προωρισμένη νὰ ἐπεμβαίνῃ ὁσάκις τὰ πολιτικὰ κόμματα φαίνωνται ἀνίσχυρα νὰ προστατεύσουν τὸν Τόπον αὐτὸν ἀπὸ κατακυλινδήματος εἰς πολιτικὴν καὶ πολιτειακὴν αὐτοκτονίαν». Ἀλλ’ ἔφθασεν ἡ κατάλυσις πάσης ἐννοίας ἐλευθερίας, κύριοι, ὥστε ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν τῶν Γερόντων καὶ ὑπὸ Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης τὸν ἀπόντα βουλευτὴν ἐξ Ἀττικῆς, ἔφθασε νὰ ἀπαγορεύῃ αὐτὰ ταῦτα τὰ μνημόσυνα ὑπὲρ τῶν νεκρῶν. Ἀκούσατε τί ἔγραφε μία ἐκ τῶν κυριωτέρων κυβερνητικῶν ἐφημερίδων ἐπ’ εὐκαιρίᾳ μνημοσύνου, τὸ ὁποῖον εἶχε γίνει ὑπὲρ τῶν σφαγιασθέντων προσφύγων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας κατὰ τοὺς διωγμοὺς τοὺς ἀνθελληνικοὺς τοῦ 1914 (Ἀναγινώσκει): «Ἡ διοργάνωσις μνημοσύνου ὑπὲρ θυμάτων τοῦ ἀλυτρώτου Ἑλληνισμοῦ ὑπὸ τοῦ Συλλόγου τοῦ μὴ ἐκπροσωποῦντος τὰ φρονήματα τοῦ προσφυγικοῦ πληθυσμοῦ, προδήλως ἀπέβλεπεν εἰς ἀπόπειραν, μωρὰν βεβαίως, ἀνταρσίας ἐναντίον τοῦ καθεστῶτος». Τὸ μνημόσυνον εἰς τὴν ἐκκλησίαν ὑπὲρ τῶν θυμάτων τῶν διωγμῶν εἶναι ἀπόπειρα ἀνταρσίας, ἁπλῶς καὶ μόνον διότι ὑπενθυμίζει τὰς καταστροφὰς τῶν ὁμογενῶν μας. (Ἀναγινώσκει): «Εἴτε ἀνεπιγνώστως, εἴτε ἐν ἐπιγνώσει ἀπετολμήθη τοιαύτη ἀπόπειρα, φυσικὸν ἦτο νὰ προκαλέσῃ δικαίαν ἐξέγερσιν τοῦ λαοῦ, ὅστις προσῆλθεν εἰς τὸν ναὸν τοῦ Ἁγίου Κωνσταντίνου διὰ νὰ συμμερισθῇ τὸν πατριωτικὸν πόνον τῶν ἀδελφῶν του. Ἡ ἐκμετάλλευσις καὶ αὐτῆς ἀκόμη τῆς θρησκείας καὶ τῶν ἱερῶν τόπων ὑπὸ τῶν ὀργάνων τοῦ Βενιζελικοῦ Κόμματος δικαίως ἐξώργισε τὸν Ἀθηναϊκὸν λαόν, ὅστις θὰ ἐτιμώρει σκληρῶς τοὺς ἐκμεταλλευτὰς τοῦ πατριωτικοῦ πόνου, ἐὰν ἐγκαίρως ἡ Ἀστυνομία δὲν ἐλάμβανε τὰ προσήκοντα μέτρα». Ἀλλὰ καὶ μνημόσυνον τοῦ Παλαιολόγου, διεξαγόμενον ἀπὸ εἰκοσαετίας, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, ἐθεωρήθη κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ὡς ἀπόπειρα κατὰ τοῦ καθεστῶτος, διότι ὑπενθύμιζεν εἰς ἡμᾶς χώρας καὶ τόπους, τοὺς ὁποίους εἴχομεν ἀποκηρύξει. Ὁ ἐμπορικὸς κόσμος τῶν Ἀθηνῶν δι’ ὑπομνήματός του πρὸς τὸν Ἀρχηγὸν τῶν Φιλελευθέρων εἶχε δηλώσει ὅτι ἐξηκολούθει περιβάλλων αὐτὸν διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν ἀνέκαθεν εἶχεν ἐπιδείξει πρὸς αὐτόν. Ἡ Κυβέρνησις τῶν σωτήρων διενήργησεν ἀνταναφορὰν ἐκ μέρους τῶν ἐμπορευομένων, ὅπως τοὺς ὠνόμαζον, διὰ νὰ εἴπουν τί: Ἡ ἀναφορὰ ἀπηυθύνετο πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ ἔλεγε (ἀναγινώσκει): «Μόνη ἡ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως Ἐθνικὴ ἐκπροσώπησις εἶναι ἀκραιφνῶς πατριωτικὴ καὶ ἀνεπηρέαστος ἀπὸ ὑπολογισμοὺς τοῦ πολιτικοῦ καὶ κομματικοῦ συμφέροντος ὁμάδων καὶ ἀτόμων». Καὶ περαιτέρω, βλασφημίαι συνταγματικαί (ἀναγινώσκει): «Ὑπὲρ πάντα Νόμον καὶ ὑπὲρ πᾶν πολίτευμα τάσσομεν πάντες τὸ συμφέρον τοῦ λαοῦ, τοῦ ὅλου Ἔθνους καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Πατρίδος, τὴν σωτηρίαν αὐτῆς καὶ τὸ ἐθνικὸν μέλλον, ὅπερ ἀναθέτομεν εἰς τὰς δεξιὰς χεῖρας τοῦ Μεγάλου Βασιλέως μας, ὅστις εἶναι ὁ ἀληθὴς πατὴρ καὶ ὁ μόνος κύριος εἰς τὸν ἰδικόν μας Ἑλληνικὸν οἶκον». Αὐτὰς τὰς ἀντιλήψεις διετύπουν, κύριοι, πρῶτον μὲν διὰ νὰ ἐπιρρίπτωνται ἀνάνδρως πολιτικαὶ εὐθῦναι εἰς τὸν Βασιλέα, δεύτερον δὲ ἵνα προσφέρεται θυμίαμα πρὸς τὸν Βασιλέα, ἀναγνωριζομένου τούτου ὡς κυρίου τοῦ σπιτιοῦ μας. Ἄλλη ἐφημερίς, ἐκ τῶν ἐγκύρως διερμηνευουσῶν τὰς ἰδέας τότε τῶν γερόντων, ἐξηγοῦσα διατὶ ὁ Βασιλεὺς δὲν δεσμεύεται ἀπὸ τὴν λαϊκὴν ἐτυμηγορίαν ὡς πρὸς τὴν ἐφαρμοστέαν πολιτικήν, ἔγραφε (ἀναγινώσκει): «Διότι ἡ γνώμη τῶν λαῶν, προκειμένου περὶ τῶν πολιτικῶν τῶν Ἀρχηγῶν, δὲν ἐκδηλοῦται πάντοτε ὑπὸ συνθήκας ἐξασφαλιζούσας τὸ ἀλάθητον αὐτῆς, διὰ τὸ πολιτικὸν ἴνδαλμά της, ὡς ἐὰν ὁ λαὸς ὡρισμένης ἐποχῆς, ὡς συμβαίνει τώρα μὲ τὸν κ. Βενιζέλον, κατατρυχόμενος ὑπὸ ἀσθενείας, ἀντιπροσωπεύῃ πάντοτε τὸ συνολικὸν συμφέρον τῆς Φυλῆς, εἰς ἣν ἀνήκει, τὸ ὁποῖον συμφέρον δὲν συμπνίγεται μόνον εἰς τὸ παρόν, ἀλλ’ ἀπορρέει ἐξ ὁλοκλήρου παρελθόντος καὶ διήκει δι’ ὅλου τοῦ μέλλοντος τῆς Φυλῆς αὐτῆς». Βλέπετε εἰς ποίαν κατάπτωσιν ἔφθαναν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ διὰ νὰ ἐξηγήσουν τὸν Μοναρχισμόν, ὑποστηρίζοντες ὅτι ἡμεῖς οἱ ζῶντες ἑκάστοτε ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τοῦ Ἑλληνικοῦ δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ἀξιῶμεν ὅτι ἀντιπροσωπεύομεν καὶ τὴν Φυλήν, διότι εἶναι καὶ οἱ νεκροὶ οἱ πρὸ ἡμῶν καὶ οἱ μεθ’ ἡμᾶς μέλλοντες νὰ γεννηθοῦν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἐδάφους, δι’ αὐτοὺς δὲ ἐγκυρότερος ἀντιπρόσωπος εἶναι ὁ Μονάρχης, παρὰ τὴν ψυχὴν ὁλοκλήρου λαοῦ. Ἡ ὅλη κατάστασις, κύριοι, ἡ ὁποία εἶχε δημιουργηθῆ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην μὲ τοὺς ὑπερπλεονάζοντας κατασκόπους, εἶναι ἡ κατάστασις τῆς Τυραννίδος, τῆς ὁποίας ἀριστοτεχνικὴν εἰκόνα δίδει ὁ Ἀριστοτέλης εἰς τὰ «Πολιτικά» του. Καὶ οὕτω, κύριοι, φθάνομεν εἰς τὴν Νόταν τῆς 8ης Ἰουνίου. Δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἐνδιατρίψω εἰς τὸ ζήτημα τὸ διεθνές, τὸ ὁποῖον ἀνεκίνησαν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης. Αἱ Δυνάμεις, ἱδρύσασαι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, τὸ ἵδρυσαν ἀληθῶς ὡς Κράτος ἀνεξάρτητον, ἀλλ’ ἐφρόντισαν νὰ προσθέσουν εἰς μὲν τὴν πρώτην πρᾶξιν κατὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Ὄθωνος ὅτι τὸ ἵδρυον ὡς Κράτος ἀνεξάρτητον μοναρχικόν, εἰς δὲ τὴν δευτέραν πρᾶξιν, διὰ τῆς ὁποίας ἐπεξέτεινον τὴν ἐγγύησιν κατὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ Βασιλέως Γεωργίου, ὅτι τὸ ἐγγυῶνται ὡς Κράτος μοναρχικόν, ἀνεξάρτητον καὶ συνταγματικόν. Ἡ ἐγγύησις αὐτὴ τῶν Δυνάμεων, κύριοι, παρέσχεν εἰς τὴν Ἑλλάδα προστασίαν ἐπὶ ἕνα ὅλον αἰῶνα. Ποτὲ ἄλλοτε, πλὴν τῆς παρούσης περιστάσεως, συνολικὴ ἐξάσκησις τῶν ἐκ τῆς ἐγγυήσεως αὐτῆς ἀπορρεόντων δικαιωμάτων ὑπὲρ τῶν τριῶν Δυνάμεων δὲν ἐπαρουσιάσθη. Καὶ ὅπως ὀρθότατα εἶπεν ὁ συνάδελφός μου Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἐὰν οὐδὲ κἂν ὑπῆρχον τὰ κείμενα αὐτὰ τῶν Συνθηκῶν, καὶ ἐὰν δὲν ἦσαν αὐταὶ αἱ εὐεργέτιδες καὶ ἐγγυήτριαι καὶ προστάτιδες Δυνάμεις τῆς Ἑλλάδος, εἶχον δὲ ἁπλῶς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ μεγάλου αὐτοῦ πολέμου μὲ τοὺς σκοποὺς τοὺς ὁποίους ἔχουν καὶ εὑρίσκοντο ἐπὶ τοῦ ἐδάφους ἡμῶν καὶ ἔβλεπον ἕνα Βασιλέα, ἀσκοῦντα τὴν Ἀρχὴν ἐπὶ τῇ βάσει ἑνὸς δημοκρατικοῦ Συντάγματος, νὰ μεταβάλλεται εἰς ἕνα Τύραννον καὶ νὰ καταδιώκῃ ἓν μέγα μέρος τοῦ λαοῦ του καὶ νὰ μεταβάλλῃ αὐτὸν εἰς δοῦλον, νὰ ἐφαρμόζῃ πολιτικήν, κατὰ τῆς ὁποίας ἐξηγείρετο ἡ δημοσία συνείδησις καὶ νὰ μὴ λαμβάνῃ ὑπ’ ὄψει τὴν ἐκδήλωσιν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας καὶ τὴν ἐτυμηγορίαν τῶν ἐκλογῶν καὶ νὰ ἰσχυρίζεται ὅτι αὐτὸς εἶναι ὑπεύθυνος ἀπέναντι τοῦ Θεοῦ, νομίζετε ὅτι, καὶ ἐὰν δὲν ὑπῆρχον τὰ κείμενα τῶν Συνθηκῶν, αἱ Δυνάμεις αὐταὶ δὲν θὰ ἐζήτουν νὰ ἀσκήσουν τὴν εὐεργετικὴν ἐπίδρασίν των ὑπὲρ τῶν ἀγωνιζομένων ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας; Διότι κατὰ παράδοξον διαστροφὴν ἀντιλήψεων, ἡ ὁποία ἐκινδύνευσε νὰ δημιουργήσῃ δύο Ἑλλάδας ἐντὸς τοῦ Κράτους αὐτοῦ, ὁ κ. βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς διαμαρτύρεται διότι φρονεῖ ὅτι ἡ ἐπέμβασις τῶν Δυνάμεων ἠσκήθη κατὰ τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τοῦ ὁποίου οἱ κυβερνῆται πρέπει νὰ ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ κάμουν ὅσα ἔκαμνεν ὁ κ. Σκουλούδης, νὰ καταλύουν δηλαδὴ πᾶσαν ἐλευθερίαν καὶ πᾶσαν ἔκφρασιν γνώμης, καὶ ὅταν τοῖς παρατηρήσῃ κανεὶς ὅτι κάμνουν κακά, ν’ ἀπαντοῦν: «Ἄ! μὴ θίγεις τὴν ἐλευθερίαν μου». Ἡ Κυβέρνησις τῶν Γερόντων, καὶ πρὸ πάντων ὁ Ἀρχηγὸς αὐτῆς, φαίνεται ὅτι συνέλαβε πρὸς στιγμὴν καὶ τὴν ἀνοσίαν σκέψιν τῆς ἀντιστάσεως κατὰ τῶν Δυνάμεων. Εὐτυχῶς ὁ Βασιλεύς, σωφρονέστερος ἐν τούτῳ, δὲν παρεσύρθη οὐδὲ παρὰ τῆς φαινομενικῆς Κυβερνήσεώς του, τῆς τῶν γερόντων, οὐδὲ παρὰ τῆς ἄλλης, τῆς πραγματικῆς, ἐκ τῆς ὁποίας ἄλλως τε ὀφείλω νὰ ἐξαιρέσω κατὰ τὴν περίστασιν αὐτήν, ὡς μὴ δυνάμενον βεβαίως ποτὲ νὰ εἰσηγηθῇ καὶ γνώμην ἀντιστάσεως, τὸν Γερμανοέλληνα μυστικοσύμβουλον. Τούτου ἡ γνώμη ἐπεκράτησε καὶ ἐγένετο ἀποδεκτὴ ἡ Νότα. Τὸν κ. Σκουλούδην διεδέχθη ὁ κ. Ζαΐμης, ἀλλ’ ἡ ἀληθὴς Κυβέρνησις παρέμεινεν ἡ αὐτή, ἡ ἐμφανίσασα καὶ τὴν ὀργάνωσιν τῶν ἐπιστράτων καὶ ἡ παρατείνασα ἐγκληματικῶς τὴν ἐπιστράτευσιν. Ὁ δὲ Βασιλεύς, ὁ τότε, παρουσίασε τὸ λυπηρὸν θέαμα τῆς ὑποβιβάσεως τοῦ Στέμματος μέχρι τῶν ἐπιστρατικῶν συλλόγων, εἰς τὰ τηλεγραφήματα τῶν ὁποίων ἐπιδεικτικῶς ἀπήντα, ὡς εἰς ἐκεῖνο λ.χ., τὸ ὁποῖον ἔλεγε χαρακτηριστικῶς, ὅτι οἱ τηλεγραφοῦντες εἶναι ἕτοιμοι παρὰ τὸ πλευρόν του νὰ πέσουν, ὅπως συντρίψουν τούς τε ἐξωτερικοὺς καὶ ἐσωτερικοὺς ἐχθρούς του. Ἀλλὰ μεθ’ ὅλην τὴν ὀργάνωσιν αὐτήν, κύριοι, καὶ μεθ’ ὅλην τὴν ἐμφάνισιν αὐτὴν τοῦ Στέμματος ὡς ἡγουμένου τοῦ ἐκλογικοῦ ἀγῶνος κατὰ τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, μεθ’ ὅλην αὐτὴν τὴν ἐμφάνισιν, ὅλαι αἱ προεκλογικαὶ ἐνδείξεις ἐτεκμηρίουν ἧτταν τρομερὰν τοῦ Μοναρχισμοῦ. Ὑπελογίζετο ὅτι ἐκ τῶν 146 βουλευτῶν, τοὺς ὁποίους ἔδιδεν ἡ Νέα Ἑλλάς, οὔτε ἕνα ἴσως δὲν θὰ ἐκέρδιζεν ὁ Μοναρχισμός. Ἀπὸ δὲ τὴν Π. Ἑλλάδα, εἰς μὲν τὴν Λάρισσαν οὐδένα ἐπίσης ἤλπιζεν, εἰς δὲ τὴν Ἀττικὴν δὲν εἶχε νὰ ἐλπίζῃ οὐδὲ πλειονοψηφίαν, εἰς τὴν Ἀχαϊοήλιδα ὁμοίως οὐδὲ πλειονοψηφίαν· δὲν ἐννοῶ ὅτι τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων θὰ ἔφερε πλήρεις τοὺς συνδυασμούς, ἀλλὰ θὰ ἐκέρδιζεν ἐν Ἀττικῇ μὲν τὰ ¾ τῶν ἑδρῶν, ἐν Ἀχαϊοήλιδι δὲ τὰς ἡμισείας τοὐλάχιστον. Πλειονοψηφίαν δὲν θὰ εἶχεν οὔτε εἰς τὴν Κεφαλληνίαν, οὔτε εἰς τὴν Ζάκυνθον, οὔτε εἰς τὰς Κυκλάδας, θὰ ἠδύνατο δὲ ἀσφαλῶς νὰ ἐπιτύχῃ εἰς Ἀρκαδίαν, εἰς Λακωνίαν καὶ θὰ ἔφερε πλειονοψηφίαν εἰς τὴν Ἀργολιδοκορινθίαν καὶ Φθιωτιδοφωκίδα, ἐνῷ εἰς τὰς λοιπὰς ἐπαρχίας θὰ διεξήγετο ὁ ἀγὼν ἐπὶ ἴσοις ὅροις. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐκλογῶν θὰ ἔφερε 200 περίπου Φιλελευθέρους κατὰ 100 Ἀντιφιλελευθέρων βουλευτῶν. Αὐτὴ ἦτο ἡ εἰκών, τὴν ὁποίαν παρουσίαζε κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἡ μελέτη τῆς ἐκλογικῆς καταστάσεως ἐν Ἑλλάδι, καὶ τότε προσῆλθον ἐπίκουροι οἱ Βούλγαροι, εἰσβαλόντες καὶ εἰς τὴν Ἀνατολικὴν καὶ τὴν Δυτικὴν Μακεδονίαν, διὰ νὰ καταστήσουν τὴν ἐν Μακεδονίᾳ ἐκλογὴν ἀδύνατον. Δὲν ἔχω ἀπόδειξιν καὶ οὔτε δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι εἰλικρινῶς πιστεύω ὅτι τοὺς ἐκάλεσαν οἱ σωτῆρες καὶ διὰ τοῦτο εἰσῆλθον· ἀλλ’ ἡ πορεία τῶν πραγμάτων ἦτο τοιαύτη, ὥστε νὰ μὴ ἀποκλείεται ἡ ὑπόνοια ἢ μᾶλλον ἡ πιθανότης, ὅτι ἐξεφράσθη ἐπιθυμία, ἥτις συνέπεσε καὶ μὲ τὸ στρατιωτικὸν συμφέρον τῶν Βουλγάρων, νὰ εἰσέλθουν οὗτοι εἰς τὴν Ἀνατολικὴν καὶ τὴν Δυτικὴν Μακεδονίαν. Μήπως ἀπέκρυπτον οἱ σωτῆρες κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην τὴν εὐχὴν καὶ τὴν ἐλπίδα τοῦ νὰ φθάσουν οἱ Βούλγαροι μέχρι τῆς Κοζάνης καὶ τῆς Λαρίσσης, καὶ διατί ὄχι μέχρις Ἀθηνῶν; Ἀλλ’ ἐάν, κύριοι, δὲν ἔχω στοιχεῖα διὰ ν’ ἀποδείξω τὴν κατηγορίαν, οὔτε δύναμαι νὰ διατυπώσω μετὰ πεποιθήσεως ὅτι οὗτοι προσεκάλεσαν τοὺς Βουλγάρους, διετύπωσα ἤδη τὴν ἀποδεδειγμένην κατηγορίαν, ὅτι καθ’ ὃν χρόνον συνεφώνησαν τὴν παράδοσιν τοῦ Ροῦπελ, δὲν ἐπέμειναν νὰ συμφωνήσουν τοὐλάχιστον ὅτι δὲν θὰ προήλαυνεν ὁ Βουλγαρικὸς στρατὸς εἰς Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν. Μόνον δὲ ἀφοῦ ἐπῆλθεν ἡ εἰσβολὴ εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν καὶ ἤρχισαν ἀμέσως οἱ βουλγαρισμοὶ ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους περιγράφει ἡ ἐν τῇ Λευκῇ Βίβλῳ δημοσιευομένη ἀναφορὰ τοῦ τότε Ἀνωτέρου Διοικητοῦ τῆς Χωροφυλακῆς ἐν Μακεδονίᾳ, ἡ δὲ δημοσία γνώμη ἤρχισε συγκινουμένη, ἀπετάθησαν οἱ ἐν Ἀθήναις ἀσκοῦντες τὴν Γερμανικὴν πολιτικὴν πρὸς τὸ Βερολῖνον, ζητοῦντες κἄποιαν βοήθειαν, διὰ νὰ μὴ εἰσέλθουν οἱ Βούλγαροι τοὐλάχιστον εἰς τὰς Σέρρας, Δράμαν καὶ Καβάλλαν, διὰ νὰ μετριασθῇ οὕτω κατὰ τὸ δυνατὸν ἡ συγκίνησις τῆς Κοινῆς Γνώμης. Καὶ τὸ Γερμανικὸν Στραταρχεῖον παρέσχεν αὐτὸ τὸ ψίχουλον εἰς ἀντάλλαγμα ὅλων τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας εἶχε λάβει ἐξ Ἀθηνῶν, καὶ ἐδόθη ἔγγραφον τοῦ Μίρμπαχ, βεβαιοῦν ὅτι δὲν θὰ εἰσήρχοντο τὰ Βουλγαρικὰ στρατεύματα οὔτε εἰς τὴν Δράμαν, οὔτε εἰς τὴν Καβάλλαν, οὔτε εἰς τὰς Σέρρας, εἰς οὐδεμίαν δηλαδὴ τῶν πόλεων τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας. Τὸ ἔγγραφον δὲν τὸ εἶδα· τὸ ἔγγραφον εἶδεν ὁ συνάδελφός μου Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. Τὸ ἔγγραφον ἀναφέρεται εἰς τὸ πρωτόκολλον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλὰ δὲν ἀνευρίσκεται. Δὲν ὑποθέτω βέβαια ὅτι ἡ ἐξαφάνισίς του ὀφείλεται εἰς δόλον, οὔτε ὑπόνοια κἂν ἠμπορεῖ περὶ τούτου νὰ διατυπωθῇ· ὑπάρχει, ἄλλως τε, εἰς τὸ πρωτόκολλον τὸ περιεχόμενον αὐτοῦ ἐν περιλήψει, προκύπτει δὲ καὶ ἐκ μεταγενεστέρου ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον ὑπάρχει εἰς τὴν Λευκὴν Βίβλον. Ἀλλ’ ἐνῷ δίδονται αἱ ὑποσχέσεις αὐταὶ καὶ ὁ κ. Ζαΐμης, μὲ τὴν ἀφέλειαν διὰ τὴν ὁποίαν τὸν μέμφομαι, ἔσπευσε νὰ στηριχθῇ εἰς τὰς διαβεβαιώσεις αὐτάς, διὰ νὰ ἀποτρέψῃ τοὺς κατοίκους τῆς Καβάλλας νὰ ἀποκομίσωσι τὰ καπνά των, ἑκατομμυρίων ἀξίας, τὰ ὁποῖα εἶχον ἐκεῖ, λέγων εἰς αὐτοὺς ὅτι δὲν ἔχομεν κανένα φόβον διότι ἔχομεν τὰς ἐπισημοτέρας διαβεβαιώσεις, ἡ ἐκ τῶν διαβεβαιώσεων τούτων ἀσφάλεια δὲν διήρκεσε περισσότερον ἀφ’ ὅ,τι διαρκοῦσι τὰ ρόδα. Καὶ ὅ,τι, κύριοι, εἶναι χαρακτηριστικὸν εἰς τὴν προκειμένην περίστασιν, εἶναι ὅτι, ὅτε διεμαρτυρόμεθα πρὸς τὴν Γερμανίαν διὰ τὴν ἀθέτησιν τῆς ὑποσχέσεως αὐτῆς, τῆς ἐγγράφου, κύριοι, τῆς κατηγορηματικῆς, ὅτι δὲν θὰ εἰσήρχοντο οἱ Βούλγαροι εἰς τὰς τρεῖς πόλεις τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας, μᾶς ἐδίδετο ἡ ἑπομένη ἐκπληκτικὴ ἀπάντησις (Ἀναγινώσκει): «Ὁ Κόμης Von Mirbach Hartt πρὸς τὸν κ. Ἀλ. Ζαΐμην. Κύριε Πρόεδρε, ἀναφερόμενος εἰς τὰς ἀνακοινώσεις, εἰς ἃς ὁ κ. Καρατζᾶς εὐηρεστήθη νὰ προβῇ, ἐξ ὀνόματος ὑμῶν, τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην, ἔχω τὴν τιμὴν νὰ φέρω εἰς γνῶσιν τῆς Ὑμετέρας Ἐξοχότητος, ὅτι ἡ κατάστασις ἐν τῷ διαμερίσματι τῆς Καβάλλας μετεβλήθη ἔκτοτε ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι τὰ Ἑλληνικὰ στρατεύματα παρέδωκαν οἰκείᾳ αὐτῶν βουλήσει τὰ φρούρια καὶ τὰς πυροβολαρχίας, περὶ ὧν πρόκειται, εἰς τοὺς Βουλγάρους». Ἔγγραφον, κύριοι, ἀποτελοῦν νέον ράπισμα κατὰ τῆς εὐπιστίας τῶν σωτήρων καὶ δεικνῦον τίνα ἀξίαν ἔχουν αἱ Γερμανικαὶ ὑποσχέσεις. Ἐνῷ παραπονούμεθα διότι ἀφῆκαν ἐναντίον γραπτῶν ὑποσχέσεων νὰ εἰσέλθουν οἱ Βούλγαροι, μᾶς ἀπαντοῦν: «Δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ παραπονῆσθε, αὐτοὶ δὲν εἰσῆλθον διὰ τῆς βίας, σεῖς παρεδόθητε μόνοι σας». Καὶ δὲν δύναμαι ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ σημείου νὰ εἴπω ὅτι πράγματι παρεδόθημεν μόνοι μας· παρεδόθημεν διότι, πειθόμενοι εἰς τὰς ὑποσχέσεις, ἀφήσαμεν νὰ μᾶς περισφίξουν οἱ Βούλγαροι καὶ νὰ γίνωμεν ὑποχείριοί των. Ὥστε ὑπάρχει ἐδῶ μία περιφρόνησις πρὸς τὰς ἐγγράφους ὑποσχέσεις, μία ἐπανάληψις τῆς ἀντιλήψεως περὶ κουρελοχάρτου τῶν Συνθηκῶν, εἰς πᾶσαν περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν τὰ συμφέροντα τῆς Γερμανίας, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ εἶναι ὑπεράνω πάντων, ἀντιτίθενται εἰς τὰς δοθείσας ὑποσχέσεις. Ἀλλ’ ὁμιλῶν περὶ τῆς παραδόσεως τῆς Καβάλλας καὶ τοῦ πολεμικοῦ ὑλικοῦ τοῦ ἀφθόνου, τὸ ὁποῖον εὑρέθη ἐκεῖ, ἔχω νὰ διατυπώσω ἓν ἄλλο κεφάλαιον κατηγορίας, τὸ ὁποῖον ἐλπίζω ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ τῶν βουλευτῶν, ἡ ὁποία ἀσχολεῖται εἰς τὴν σύνταξιν τῆς προτάσεως τοῦ κατηγορητηρίου, δὲν θὰ παρίδῃ ἐπίσης. Ἀφοῦ ἀπεστρατεύσαμεν τὸν στρατόν, μὴ θέλοντες ἐξ ἀρχῆς νὰ τηρήσωμεν μερικὴν ἐπιστράτευσιν καὶ μὴ ἀποπειραθέντες κἂν νὰ ἴδωμεν ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ κρατήσωμεν μερικὴν ἐπιστράτευσιν μετὰ τὴν Νόταν τῆς 8 Ἰουνίου, ἀφήκαμεν δὲ ἀφύλακτον τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν, ἐνῷ ἐγνωρίζαμεν ὅτι ὁ κληρονομικός μας ἐχθρὸς ἦτο ἐπιστρατευμένος ὄχι πλέον πρὸ τῶν συνόρων μας, ἀλλὰ καὶ ἐντὸς αὐτῶν, διατί οἱ ἄνθρωποι τοῦ Ἐπιτελείου δὲν διέθετον καὶ ὀλίγον τινὰ χρόνον πρὸς ἄσκησιν τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἀκριβῶς ἦσαν ἐμπεπιστευμένα εἰς αὐτούς, διὰ νὰ σκεφθοῦν καὶ εἰσηγηθοῦν πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι, τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν ἀπεσύρομεν τὸν στρατὸν ἡμῶν ἀπὸ τὸ μέρος ἐκεῖνο, ἦτο ἀδύνατον νὰ ἀφήσωμεν πολεμικὸν ὑλικὸν παρὰ τὰ σύνορά μας ἀπέναντι ἐχθροῦ ἐπιστρατευμένου καὶ ἔχοντος τὸν στρατόν του εἰς ἐμπόλεμον δύναμιν; Πῶς αὐτὴ ἡ στοιχειωδεστέρα σκέψις δὲν ἐπῆλθεν εἰς τὸν νοῦν τῶν Ἐπιτελῶν καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν; Καὶ οὕτω, κύριοι, ἐχάσαμεν, ἐκτὸς τῶν ἄλλων, τὸ ⅕ τοῦ ὑλικοῦ τῆς ἐπιστρατεύσεώς μας, ἐν πολλοῖς δὲ ὡς πρὸς τὸ πυροβολικὸν πολὺ μεγαλειτέραν ἀναλογίαν, ἐχάσαμεν δὲ πλὴν τούτου βαρέα πυροβόλα εἰς ἀριθμὸν μεγάλον, ἢ σχεδὸν ὁλόκληρον τὸ ποσὸν τῶν βαρέων πυροβόλων μας, τὰ ὁποῖα εἴχομεν ἐκεῖ συγκεντρώσει διὰ τὸν ἐξοπλισμὸν τῶν φρουρίων τῆς Καβάλλας. Ἀλλ’ ἂν τὸ πολεμικὸν τοῦτο ὑλικὸν ἡ τύφλωσις τῶν τότε ὑπευθύνων ἄφησε νὰ καταλάβῃ ὁ κληρονομικὸς ἐχθρός, τὸν στρατὸν ἡμῶν, ἓν ὁλόκληρον Σῶμα στρατοῦ, δὲν μοὶ λέγετε, παρακαλῶ, οἱ ὑπεύθυνοι τῆς πολιτικῆς ἐκείνης τῆς ἐγκληματικῆς, πῶς κατωρθώθη ὁ στρατὸς αὐτὸς νὰ εὑρεθῇ αἰχμάλωτος εἰς τὴν Γερμανίαν; Τίνι δικαίῳ οἱ Γερμανοὶ ἐκράτησαν ὡς αἰχμάλωτον ἓν Σῶμα στρατοῦ Ἑλληνικοῦ, ὁ ὁποῖος τὴν στιγμὴν ἐκείνην, πιεζόμενος ὑπὸ τῶν Βουλγάρων, περισφιγγόντων τὴν πόλιν, ἐζήτησε προστασίαν παρ’ αὐτῶν; Μήπως ἤμεθα ἐχθροὶ καὶ εὑρισκόμεθα εἰς πόλεμον πρὸς αὐτούς, διὰ νὰ μᾶς καταστήσουν αἰχμαλώτους; Καὶ τοῦτο μόνον, ὕστερον ἀπὸ τὰς παρασχεθείσας πρὸς αὐτὸ ἐκπληκτικὰς ὑπηρεσίας, δύναται νὰ ἐξηγήσῃ τὴν περιφρόνησιν, τὴν δικαίαν, ἣν ἠσθάνετο τὸ Κράτος τὸ μιλιταριστικὸν πρὸς τὸ Κράτος τὸ ἰδικόν μας, πρὸς τὸ Κράτος τῶν Σωτήρων. Ἀλλὰ ποία ὑπῆρξεν ἡ στάσις τῶν κυβερνητῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀπέναντι τῆς παραβιάσεως τῶν θεμελιωδεστέρων κανόνων τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ αὐτοῦ, ὅταν ὁ στρατὸς τοῦ Κάϊζερ συνελάμβανεν αἰχμαλώτους στρατιώτας τοῦ Γερμανοῦ Στρατάρχου, ὅστις εἶχε κάμει τὸ πᾶν ἵνα ἐξυπηρετήσῃ αὐτὸν ἐπὶ θυσίᾳ τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων; Κύριοι, δὲν ὑπάρχει εἰς τὰ ἀρχεῖα οὔτε τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, οὔτε τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, δὲν ὑπάρχει, λέγω, οὔτε ἴχνος κἂν διαμαρτυρίας, ἥτις νὰ ἐτολμήθη νὰ διατυπωθῇ κατὰ τῆς παραδόξου αὐτῆς αἰχμαλωσίας ἑνὸς Σώματος Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Δὲν ὑπάρχει ἴχνος ἐνεργείας διὰ νὰ ζητήσουν νὰ μᾶς ἀποδώσουν τὸν αἰχμαλωτισθέντα στρατόν μας. Τὸ μὲν ὑλικὸν πολέμου μᾶς τὸ ἐπῆραν οἱ Βούλγαροι, θὰ ἔπρεπε δὲ νὰ ἦσαν μωροὶ διὰ νὰ ζητήσουν ἀπὸ τὸν Φερδινάνδον νὰ τοὺς τὸ ἐπιστρέψῃ. Ἀλλὰ τὸν στρατόν μας, 8,000 στρατοῦ, τὸν ὁποῖον μετέφεραν εἰς Γερμανίαν, λόγῳ μὲν διὰ νὰ τὸν ξενίσουν, πράγματι δὲ διὰ νὰ τὸν κρατήσουν αἰχμάλωτον εἰς Γκέρλιτς διατί δὲν εἰργάσθη ἡ Κυβέρνησις τῶν Σωτήρων διὰ νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἀπελευθέρωσίν του; Καὶ διατί ὁ τότε Ἕλλην Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων καὶ Γερμανὸς Στρατάρχης δὲν ἀπηυθύνετο εἰς τὸν Κάϊζερ, τὸν γυναικάδελφόν του, διὰ νὰ τοῦ ἀποδώσῃ τὸν στρατόν; Διατί δὲν τοῦ ἔλεγε: «Μήπως εἶμαι εἰς πόλεμον μαζύ σου; Μήπως δὲν ἐξυπηρέτησα τὰ Γερμανικὰ συμφέροντα; Διατί κρατεῖς τὸν στρατόν μου αἰχμάλωτον;» Νομίζω ὅτι τὸ σημεῖον τοῦτο εἶναι ἐκ τῶν πλέον μαύρων σελίδων τῆς ἱστορίας τῶν δύο τελευταίων ἐτῶν. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ δὲν διεμαρτυρήθησαν διὰ τὴν παρὰ πάντα νόμον αἰχμαλωσίαν στρατοῦ, διότι ἔχαιρον βλέποντες ἀφανιζομένην τὴν Ἑλλάδα. Αὐτοὶ θὰ ηὔχοντο νὰ γίνῃ αἰχμάλωτος καὶ ὁ ἄλλος Ἑλληνικὸς στρατός, διὰ νὰ εἶναι βέβαιοι, ὡς εἶπον, ὅτι μὲ οἱανδήποτε τροπὴν τῶν πραγμάτων ἡ Ἑλλὰς θὰ ἦτο ἄοπλος καὶ ἀνίκανος πρὸς προάσπισιν ἑαυτῆς καὶ βλάβην τῶν Γερμανικῶν συμφερόντων. Θὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, πρὶν ἢ ἐγκαταλείψω τὴν ζοφερὰν ταύτην σελίδα, διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω πόσον ἀποτελεσματικὴ ὑπῆρξεν ἡ ὅλη ἐργασία πρὸς καταστροφὴν τοῦ φρονήματος ἑνὸς μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, νὰ σᾶς ἀναγνώσω τί ἔγραφε τὴν ἐπιοῦσαν τῆς εἰσβολῆς τῶν Βουλγάρων εἰς Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν καὶ τῆς ἐξόδου τῶν πληθυσμῶν, ἥτις ἐγένετο πρὸς τὴν Δυτικὴν Μακεδονίαν, τὴν ὁποίαν περιγράφει τόσον τραγικῶς τὸ ἔγγραφον τοῦ Ἀνωτέρου Διοικητοῦ τῆς Χωροφυλακῆς Μακεδονίας τὸ δημοσιευόμενον εἰς τὴν Λευκὴν Βίβλον, νὰ σᾶς ἀναγνώσω τί ἔγραφεν ἓν τῶν ὀργάνων τῆς τότε Κυβερνήσεως (Ἀναγινώσκει): «Ὅλα τὰ τραγικὰ φαινόμενα ἔχουν καὶ τὴν κωμικήν των ὄψιν. Οὕτω καὶ ἡ Γερμανοβουλγαρικὴ εἰσβολὴ εἰς Μακεδονίαν. Ἐνώπιον εἰσελαυνόντων ξένων φεύγουν πανταχόθεν καὶ ἔκφρονες ἐκ τρόμου πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην ὅλοι οἱ κατάσκοποι, οἱ καταδόται, οἱ χαφιέδες, οἱ αὐτοσχέδιοι ἔμποροι, ὅλα αὐτὰ ἐπὶ τέλους τὰ Βενιζελικὰ καθάρματα, τὰ παράσιτα τοῦ Γαλλικοῦ Στρατηγείου, τὰ ὁποῖα σκορπισθέντα ἐκ Θεσσαλονίκης πρὸς ὅλας τὰς διευθύνσεις ἐπίεζον καὶ ἐτυρράνουν τοὺς Μακεδονικοὺς πληθυσμούς. Ἡ φανταστικὴ εἰς τρέξιμον φυγή των φαίνεται ὅτι εἶναι ἐξόχως κωμικὸν θέαμα». Οἱ Ἕλληνες τῆς Ἀνατολικῆς καὶ Δυτικῆς Μακεδονίας, φεύγοντες πρὸ τῆς καθόδου τῶν Βουλγάρων, ἐχαρακτηρίζοντο μὲ αὐτὰ τὰ χρώματα! Οὔτε οἱ Βούλγαροι, κύριοι, εἶχον χαρακτηρίσει τὴν παρομοίαν φυγὴν τοῦ 1913 τῶν πληθυσμῶν ὡς «ἐξόχως κωμικὸν θέαμα»· τραγικὸν τὸ ἐθεώρουν καὶ αὐτοί. Καὶ οἱ Βουλγαροέλληνες τῶν Ἀθηνῶν, διαφθαρέντες, ὡς διεφθάρησαν, ἀπὸ τὴν Τυραννίδα, κατώρθωσαν νὰ χαρακτηρίσουν ὡς ἐξόχως κωμικὸν θέαμα τὴν φυγὴν τῶν πληθυσμῶν ἐκείνων. Καὶ ὠνόμασαν τοὺς φεύγοντας «καθάρματα» ἀνήκοντα εἰς μίαν μόνον πολιτικὴν μερίδα.

§70ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διακόψωμεν ἐπὶ 5 λεπτά.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ 5 λεπτά. (Ὥρα 12.45′ π.μ.).

ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ

(Ὥρα 1.5′ π.μ.).

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα Συνεδρίασις. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου παρακαλεῖται νὰ συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του.

§73Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι βουλευταί. Ἐφ’ ὅσων εἶπα τελευταίως θὰ μοῦ συγχωρήσητε μίαν ἐπανόρθωσιν. Ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Καραπάνος ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως Καλογεροπούλου ἔκαμε διάβημα πρὸς τὴν Γερμανικὴν Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἀπόδοσιν τοῦ παραδοθέντος στρατοῦ μας. Ἡ Γερμανικὴ Κυβέρνησις ἀπήντησεν ὅτι τὸν στρατὸν αὐτὸν θεωρεῖ ὡς «internée», ὑπὸ περιορισμόν. Γνωρίζετε ὅτι, ἂν ἐν πολέμῳ ὁ στρατὸς ἑνὸς τῶν ἐμπολέμων Κρατῶν εἰσέλθῃ εἰς τὸ ἔδαφος Κράτους οὐδετέρου, ἔχει καθῆκον τὸ οὐδέτερον Κράτος νὰ τὸν περιορίσῃ. Ὁ κ. Καραπάνος ἀνταπήντησεν ὅτι τὸ πρᾶγμα ἦτο παράδοξον, διότι μέχρι τοῦδε ἐγνώριζεν ὅτι ἐμπόλεμος στρατὸς κρατεῖται ὑπὸ οὐδετέρου Κράτους ὡς «internée», ὄχι δὲ καὶ οὐδέτερος στρατὸς ὑπὸ ἐμπολέμου. Τὰ πράγματα ἔμειναν εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον. Παραμένει δὲ ἡ ἀπορία, πῶς δὲν κατώρθωσεν ὁ Γερμανὸς Στρατάρχης, ὅστις ἦτο καὶ Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων, πῶς δὲν κατώρθωσεν, ἀπευθυνόμενος ἀπ’ εὐθείας πρὸς τὸν Γερμανὸν Αὐτοκράτορα, νὰ ἐπιτύχῃ τὴν ἀπελευθέρωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Καὶ μεταβαίνομεν εἰς τὴν ἔξοδον ἐκ τῆς οὐδετερότητος τῆς Ρουμανίας.

§74Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, μοὶ ἐπιτρέπετε νὰ δώσω μίαν πληροφορίαν;

§75Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὁρίστε.

§76Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Γνωρίζω ὅτι ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ δὲν ὑπῆρχεν ὡρισμένη ἀπάντησις καὶ ὅτι τότε ἐξηκολούθησαν αἱ διαπραγματεύσεις μὲ τὴν Γερμανικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν ἠρνήθη τὴν ἀπόδοσιν, ἀλλὰ ὑπὸ ὅρους τινάς.

§77Ν. ΠΟΛΙΤΗΣ (Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν). Καὶ ἡ ἀνάμνησις ἡ ἰδική μου ἐπὶ τοῦ ζητήματος δὲν εἶναι διαυγής.

§78Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ὅτι τὰ στρατεύματα δὲν ἐπανῆλθον καὶ ὅτι, ἀφοῦ ἔφυγεν ἡ Κυβέρνησίς σας, ἡ Κυβέρνησις Λάμπρου δὲν ἔκαμεν οὐδὲν διάβημα περὶ τούτου. Καὶ φθάνομεν οὕτω εἰς τὴν ἔξοδον ἐκ τῆς οὐδετερότητος τῆς Ρουμανίας. Ὅλοι ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἔλεγαν οἱ περὶ τὸ Ἐπιτελεῖον, οἱ ἀποτελοῦντες δηλαδὴ τὴν ἀληθῆ Κυβέρνησιν, ὅτι, ὅταν ἀποφασίσῃ νὰ ἐξέλθῃ ἡ Ρουμανία, τότε θὰ ἐξέλθωμεν καὶ ἡμεῖς ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Καὶ ὅμως τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ὅτι, καὶ ἀφοῦ ἡ Ρουμανία ἐξῆλθεν, ἡμεῖς ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ ἐννοούσαμεν νὰ ἐξέλθωμεν, διότι εἴχομεν δώσει ρητὴν ὑπόσχεσιν νὰ μὴ ἐξέλθωμεν. Ἀπευθύνομαι τότε πρὸς τὸν κ. Ζαΐμην διὰ νὰ δηλώσω πρὸς αὐτὸν ὅτι, μετὰ τὴν ἔξοδον τῆς Ρουμανίας ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ἡ ὁποία αἴρει καὶ τὸ τελευταῖον ἐπιχείρημα τῶν περὶ τὸ Ἐπιτελεῖον, μετά, πρὸ παντός, τὴν εἰσβολὴν τῶν Βουλγάρων εἰς τὴν Μακεδονίαν, μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ στρατοῦ μας, μετὰ τὴν ἀθέτησιν τῆς ἐγγράφου ὑποσχέσεως τῆς Γερμανίας ὅτι δὲν θὰ εἰσέλθουν οἱ Βούλγαροι εἰς Σέρρας, Δράμαν καὶ Καβάλλαν, ἐγὼ θεωρῶ ὅτι αἴρονται πλέον οἱ ὅροι, οἱ ὁποῖοι μὲ συνεκράτησαν ἕως τότε ἀπὸ τῆς ἀναλήψεως τοῦ ἀγῶνος κατὰ τοῦ Δεσποτισμοῦ. Διεμήνυσα ἑπομένως εἰς τὸν κ. Ζαΐμην ὅτι τὸν ἐξουσιοδοτῶ νὰ ἀνακοινώσῃ πρὸς τὸν Βασιλέα, ὅτι, ἂν καὶ ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους ἐμμείνῃ εἰς τὴν αὐτὴν πολιτικήν, ἐγὼ εἶμαι ἀποφασισμένος οὐχὶ νὰ ἀναλάβω ἀγῶνα ἐσωτερικόν, ἀγῶνα ἐμφυλίου πολέμου, ἀλλὰ νὰ προβῶ εἰς τὸν διχασμὸν τοῦ Κράτους καὶ νὰ ζητήσω νὰ μὲ ἀκολουθήσῃ τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον ἦτο διατεθειμένον νὰ ἀντιμετωπίσῃ τὰς ἀναγκαίας θυσίας διὰ νὰ ἀποτραπῶσιν οἱ κίνδυνοι, τοὺς ὁποίους ἐδημιούργησεν ἡ Γερμανικὴ πολιτική. Ὁ κ. Ζαΐμης συνωμίλησε μετὰ τοῦ Βασιλέως, ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας ἡ ἐντύπωσις ἐκ τῆς εἰσβολῆς ἰδίως τῶν Βουλγάρων εἰς τὴν Καβάλλαν, καὶ ἐκ τῆς ἐξόδου τῆς Ρουμανίας ἦτο ζωηρά, ὁ Βασιλεύς, κατὰ τὰς πρώτας ἡμέρας, ἐνόμισεν ὅτι ἦτο καλὸν νὰ κερδίσῃ ὀλίγον χρόνον. Διὰ τοῦτο ἐξουσιοδότησε τελικῶς, ὄχι ἀρχῆθεν, ἀλλὰ μετὰ τέσσαρας ἢ πέντε ἡμέρας, τὸν κ. Ζαΐμην νὰ μοὶ ἀνακοινώσῃ ὅτι ἀπεφάσισε νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς οὐδετερότητος, ὅτι πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτὸν ἐξουσιοδοτεῖ τὸν κ. Ζαΐμην νὰ ἀρχίσῃ διαπραγματεύσεις μετὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως περὶ τῶν ὅρων τῆς ἐξόδου. Ἀρχικῶς ἐζήτησε νὰ ὀχυρωθῇ ὄπισθεν τῶν ἐκλογῶν, τὰς ὁποίας ἤθελε νὰ διεξαγάγῃ τότε διὰ νὰ κερδίσῃ δύο μῆνας καιρόν. Ἐτέθη ὅμως κατὰ μέρος αὐτό, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν ποτὲ νὰ γίνουν ἐκλογαὶ μὲ τοὺς Βουλγάρους εἰς τὴν Μακεδονίαν. Ἐξουσιοδοτήθη λοιπὸν νὰ προβῇ ὁ κ. Ζαΐμης εἰς τὰς ἀναγκαίας διαπραγματεύσεις καὶ νὰ μὲ κρατῇ ἐνήμερον, ὄχι βέβαια ὡς Ἀρχηγὸν τῆς πλειονοψηφίας, τὴν ὁποίαν δὲν μοῦ ἀνεγνώριζεν, ἀλλὰ ὡς Ἀρχηγὸν μεγάλου πολιτικοῦ Κόμματος, τοῦ ὁποίου διηρμήνευεν αὐτὴν τὴν πολιτικήν. Δὲν παρῆλθον παρὰ ὀλίγαι ἡμέραι καὶ ὅταν ἡ ὁρμὴ ἡ πατριωτικὴ ἀξιωματικῶν τινων ἐν Μακεδονίᾳ, ὁδηγουμένων ὑπὸ τῆς καρδίας καὶ τοῦ πατριωτισμοῦ, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ ὑπὸ τοῦ πολιτικοῦ νοῦ, ἤγαγεν αὐτοὺς προώρως εἰς τὸ κίνημα τῆς Θεσσαλονίκης, ἀποτέλεσμα δὲ τοῦ κινήματος αὐτοῦ ὑπῆρξεν ὅτι ὁλόκληρος ἡ ἐν Θεσσαλονίκῃ ἑδρεύουσα ἑνδεκάτη μεραρχία δὲν ἠθέλησε νὰ μετάσχῃ τοῦ κινήματος καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτῆς, ἐλθόντες εἰς Ἀθήνας, παρουσιάσθησαν ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, ὅταν αὐτὰ ἐγένοντο, ὁ τότε Βασιλεὺς ὑπέθεσεν ὅτι ἡ συγκίνησις τῆς Κοινῆς Γνώμης ἦτο παροδικὴ καὶ δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ μεταβάλωμεν πολιτικήν, ἀπεφάσισε, κατ’ ἀθέτησιν τῆς ὑποσχέσεως, τῆς δοθείσης πλέον διὰ τοῦ κ. Ζαΐμη, νὰ ἐπανέλθῃ καὶ πάλιν εἰς τὴν παλαιὰν πολιτικήν. Οὕτω ὁ κ. Ζαΐμης ἀπεμακρύνθη καὶ ἦλθεν εἰς τὴν Ἀρχὴν ἡ ὑπὸ τὸν κ. Καλογερόπουλον Κυβέρνησις. Ἐγνώριζα ὅτι ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Καλογεροπούλου ἤρχετο μὲ πρόγραμμα νὰ συνεχίσῃ, ἐὰν ἦτο δυνατόν, τὰς συνεννοήσεις μετὰ τῶν Δυνάμεων τῆς Ἀντὰντ πρὸς ἔξοδον τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Ἀλλ’ ἐγνώριζα ἀσφαλῶς πλέον ὅτι καὶ ὁ κ. Καλογερόπουλος θὰ ἔπιπτε θῦμα τῆς πραγματικῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅτι θὰ ἐχρησίμευε μόνον διὰ νὰ ποικίλλωνται τὰ καθ, ἡμᾶς, ἐνῷ κατ’ οὐσίαν δὲν ἐπρόκειτο νὰ γίνῃ οὐδεμία μεταβολὴ εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος. Καὶ τότε ἀπεφάσισα νὰ γίνω ἐπαναστάτης. Κύριοι, δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐξηγήσω εἰς ὑμᾶς ποία πάλη καὶ πόσον μακρὰ καὶ πόσον περιπετειώδης διεξήχθη ἐν τῇ ψυχῇ μου, πρὶν ἢ ἀποφασίσω νὰ γίνω καὶ πάλιν ἐπαναστάτης, νὰ γίνω Ἀρχηγὸς κινήματος ἐπαναστατικοῦ. Ἡ ἀνθρωπίνη ἀδυναμία, ἀπὸ τὴν ὁποίαν κανείς μας δὲν εἶναι ἀπηλλαγμένος, ἀφοῦ καὶ ὁ Θεάνθρωπος ἀκόμη, πρὸ τοῦ Σταυροῦ εὑρεθείς, κατελήφθη ὑπ’ αὐτῆς, ἡ ἀνθρωπίνη ἀδυναμία μὲ ὤθει πρὸς τὴν ἰδέαν ὅτι, ἐκτελέσας τὸ καθῆκον μου ὅσον ἠδυνάμην, πράξας ὅ,τι ἦτο δυνατὸν ἐντὸς τῶν κειμένων νόμων, ἵνα σώσω τὸ Κράτος ἀπὸ τὴν καταστροφήν, πρὸς τὴν ὁποίαν ἐφέρετο, ἠδυνάμην νὰ θεωρήσω ὅτι ἐξεπληρώθη πλήρως τὸ καθῆκον μου, τόσῳ μᾶλλον, καθόσον εἶχα τὴν συναίσθησιν ὅτι εἶχα προσφέρει κἄποιας ὑπηρεσίας εἰς τὸν Τόπον, ὑπερβαινούσας τὸν μέσον ὅρον τῶν ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας κάθε πολίτης εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ προσφέρῃ εἰς τὴν Πατρίδα του, καὶ ἑπομένως ὅτι ἠδυνάμην νὰ ἀρκεσθῶ εἰς τοῦτο, ἀφοῦ ἡ πολιτεία τῶν ἀντιπάλων ἔφερε τὰ πράγματα μέχρι λύσεως, ἡ ὁποία θὰ ἔφερε τὴν πλήρη ἐπαλήθευσιν τῶν προβλέψεών μου. Ἦσαν καὶ ἄλλοι λόγοι, πλὴν τῆς ἀνθρωπίνης αὐτῆς ἀδυναμίας, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔκαμναν νὰ ἐνδοιάζω. Μὴ γινόμενος διὰ πρώτην φορὰν ἐπαναστάτης, ἀλλὰ πολλοστὴν — δὲν ἐνθυμοῦμαι τὸν αὔξοντα ἀριθμὸν (παρατεταμένα χειροκροτήματα) — ἐγνώριζα πόσον ἐπικίνδυνον πρᾶγμα εἶναι αἱ ἐπαναστάσεις, ποῖος εἶναι ὁ διηνεκὴς κίνδυνος νὰ ἐκφυλισθῶσιν αὗται εἰς ἀναρχίαν, ἐντὸς τῆς ὁποίας οἱ σκοποὶ τῆς ἐπαναστάσεως δὲν δύνανται φυσικὰ παρὰ νὰ ναυαγήσουν. Ἀπέβλεψα, ἐξ ἄλλου, εἰς τὴν ἡλικίαν μου, ἡ ὁποία πλέον δὲν ἦτο ἡ ἡλικία ἡ συνήθης διὰ τοὺς ἐπαναστατικοὺς ἀγῶνας. Μὲ ἐφόβιζαν ἐπὶ πλέον τὰ ἀποτελέσματα τῆς δηλητηριάσεως, τὴν ὁποίαν εἶχε φέρει εἰς τὴν ψυχὴν μέρους τοῦ λαοῦ ἡ Γερμανικὴ προπαγάνδα, καὶ ἦτο φυσικὸν νὰ λέγω: ἂς θεωρήσω ὅτι τὸ καθῆκον μου ἦτο νὰ πράξω ὅ,τι ἦτο ἐπιβεβλημένον ἐντὸς τῶν νόμων καὶ ὅτι ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους δὲν ἦτο καθῆκον μου νὰ προβῶ καὶ περαιτέρω, καταλύων δηλαδὴ τοὺς ὑπάρχοντας νόμους, καταλύων τὴν θεσπισμένην κατάστασιν, διὰ νὰ φροντίσω νὰ δημιουργήσω μίαν νέαν κατάστασιν, διὰ τῆς ὁποίας νὰ προσπαθήσω νὰ ἀντιμετωπίσω τὴν ἐπερχομένην καταστροφήν. Μίαν ἡμέραν, κύριοι, μὲ ἐπεσκέφθη εἷς ἐκ τῶν νῦν συναδέλφων μου, ὁ ὁποῖος εἶναι ἐκ τῶν μεγάλων ἐργατῶν τῆς παραγούσης πλοῦτον Ἑλλάδος, τῆς ναυτιλλομένης Ἑλλάδος. Ἦτο οὗτος ἐκ τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι συχνότερον μὲ ἐπεσκέπτοντο, διὰ νὰ μὲ ὠθοῦν εἰς ἐνέργειαν. Μὲ ἐπεσκέφθη λοιπόν, καὶ χωρὶς νὰ φαίνεται ὅτι ἀπέβλεπεν εἰς ὡρισμένον σκοπόν, μοῦ διηγήθη μίαν ὁμιλίαν, τὴν ὁποίαν τοῦ ἔκαμνε πρὸ μικροῦ ὁ κουρεύς του. Κατὰ τὸν ἐν λόγῳ συνάδελφόν μου, ὁ κουρεύς του ἦτο τρομερὰ Βενιζελικός. Τοῦ ἔλεγε δέ: «Κύριε Ἐμπειρῖκε, ἡμεῖς ἐδῶ οἱ ἁπλοῖ ἄνθρωποι λέγομεν ὅτι ἔχει μίαν μεγάλην εὐθύνην, ἐκτὸς τοῦ Βασιλέως, καὶ ὁ Βενιζέλος». Ἐπὶ ἐρωτήσει δὲ τοῦ κ. Ἐμπειρίκου κατὰ τί εὐθύνεται ὁ Βενιζέλος, ὁ ὁποῖος διαμαρτύρεται, φωνάζει, σχίζεται, ὁ κουρεὺς ἀπήντησε: «Μά, ὁ Βενιζέλος μᾶς λέγει ὅτι πηγαίνομεν εἰς καταστροφήν. Αἴ, λοιπόν, ἀφοῦ πηγαίνομεν εἰς καταστροφήν, διατί νὰ μὴ ἐμποδίσωμεν αὐτὸ τὸ πρᾶγμα;» Τοῦ λέγει ὁ κ. Ἐμπειρῖκος: «Καὶ διατί δὲν κυττάζετε νὰ τὸ ἐμποδίσετε;» «Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ κάμωμεν, τοῦ ἀπαντᾷ ὁ κουρεύς. Ἐφ’ ὅσον ὁ Βενιζέλος ὑπάρχει καὶ ζῇ, δὲν δυνάμεθα νὰ κάμωμεν τέτοιο πρᾶγμα. Διότι ὁ καθένας σκέπτεται ὅτι, ἀφοῦ ὁ Βενιζέλος, ποὺ βλέπει καλλίτερα τὰ πράγματα, κάθεται ἥσυχος, θὰ πῇ πῶς τίποτε δὲν μπορεῖ νὰ γίνῃ. Ἐνῷ, ἂν ἔλειπε ὁ Βενιζέλος, τότε ἡμεῖς οἱ ἄλλοι, ὁ λαὸς, θὰ ἐκυττάζαμε πῶς μπορούσαμε νὰ σώσωμε τὸν Τόπο ἀπὸ τὴν καταστροφή». Ἡ ὁμιλία αὐτὴ δὲν φαίνεται, κύριοι, ἔχουσα μεγάλην σημασίαν. Καὶ ὅμως εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ σᾶς ὁμολογήσω ὅτι ὑπῆρξε δι’ ἐμέ συγκλονιστικὴ ἡ ἐξ αὐτῆς ἐντύπωσις. Καί, μόλις ἔφυγε ὁ συνάδελφός μου, ἔλεγα κατ’ ἐμαυτὸν, ὅτι πράγματι ὁ κουρεὺς αὐτὸς ὁμιλεῖ σωστὰ καὶ οἱ ἐνδοιασμοί μου ὅπως ἐκπληρώσω μέχρι τέλους τὸ καθῆκον μου, γινόμενος καὶ ἐπαναστάτης, πρέπει νὰ λείψουν, διότι ἦτο δυνατὸν νὰ ὀφείλωνται εἰς ἐγωϊστικὰ καθαρῶς ἐλατήρια. Ἔλεγα εἰς τὸν ἑαυτόν μου: Κύριε, ἔχων σὺ συγκεκομισμένον ἐκ πολλῶν ἀγώνων καὶ πολλῶν ἐπιτυχιῶν ἕνα κεφάλαιον ὄχι σύνηθες, δὲν θέλεις νὰ τὸ διακινδυνεύσῃς καὶ συλλογίζεσαι ὅτι εἶναι καλλίτερον νὰ καθήσῃς ἥσυχος, περιμένων τὰ πράγματα νὰ ἀποδείξουν ὅτι εἶχες δίκαιον, διὰ νὰ ἔχῃς τὴν ἠθικὴν ἱκανοποίησιν ὅτι προεῖδες τὰ πράγματα, καὶ λησμονεῖς ὅτι ἀφίνεις οὕτω μέχρι τέλους νὰ ἐπέλθῃ τὸ κακόν, τὸ ὁποῖον ἴσως, ἂν ὄχι βεβαίως, ἠδύνασο νὰ ἐμποδίσῃς, τὸ ὁποῖον πάντως σοῦ ἐπιβάλλεται νὰ ἐπιχειρήσῃς νὰ ἐμποδίσῃς (Χειροκροτήματα). Ἐζήτησα τότε νὰ ἴδω καὶ τὸν Ναύαρχον Κουντουριώτην, οὗτινος τὰς ἰδέας ἐγνώριζα ἐξ ἀνακοινώσεων κοινῶν φίλων καὶ τοῦ ἰδίου κ. συναδέλφου, περὶ τοῦ ὁποίου ὡμίλησα. Τὸν Ναύαρχον Κουντουριώτην εἶδα ὄχι μόνον διατεθειμένον νὰ μετάσχῃ τοῦ ἀγῶνος, ἀλλὰ καὶ ὠθοῦντα εἰς αὐτὸν καὶ λέγοντα καὶ βεβαιοῦντα μετὰ κύρους — διότι ὑπῆρξε μέλος μιᾶς ἢ δύο τῶν τελευταίων Κυβερνήσεων τῶν σωτήρων, ἐπιτεταγμένος ἀπὸ τὸν τότε Βασιλέα ὡς Ἀρχηγὸν τοῦ Στρατοῦ καὶ τοῦ Στόλου — καὶ πεπεισμένον ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐπροδίδετο καὶ ὅτι ἡ πολιτικὴ ἡ ἀσκουμένη ἦτο Γερμανικὴ καὶ ὅτι ἦτο αἶσχος εἰς ἡμᾶς καὶ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν νὰ δεχώμεθα αὐτὴν μέχρι τέλους ἀδιαμαρτύρητοι. Καὶ ἡ γνώμη αὕτη τοῦ Ναυάρχου καὶ ἡ συνεργασία αὐτοῦ ἐξήλειψαν καὶ τοὺς τελευταίους ἐνδοιασμούς μου. Σὰν χθὲς πρὸ 11 μηνῶν ἀνεχώρουν ἐκ Φαλήρου καὶ σὰν σήμερον ἐκηρύσσετο ἐν Κρήτῃ ἡ Ἐπανάστασις. Κατέβαλλα πᾶσαν προσπάθειαν ὅπως εἰς τὸ κίνημα ἡμῶν μὴ δοθῇ χαρακτὴρ οὔτε ἀμέσου ἐμφυλίου πολέμου, οὔτε πρὸ πάντων ἀντιδυναστικοῦ κινήματος. Ἐφρόντισα, ἐν Κρήτῃ ἀκόμη, νὰ διακηρύξω ὅτι εἴμεθα ἕτοιμοι καὶ κατὰ τὴν ὑστάτην ταύτην στιγμήν, ἐὰν τὸ Στέμμα θέλῃ νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν ὑπὸ τοῦ Ἔθνους χαραχθεῖσαν πολιτικήν, νὰ γίνωμεν οὐραγοὶ τοῦ Στέμματος. Εἶναι περιττὸν νὰ σᾶς εἴπω, κύριοι, ὅτι τοῦτο πράττων καὶ μὴ θέλων νὰ δώσω ἀντιδυναστικὸν χαρακτῆρα εἰς τὸ κίνημα, δὲν ἐσκεπτόμην κομματικῶς, δὲν τὸ ἔπραττα διότι εἰς τὰ μέρη ὅπου ἐπήγαινα διὰ νὰ κηρύξω τὸ Εὐαγγέλιον τῆς Ἐπαναστάσεως, μοῦ ἐχρησίμευε τοῦτο. Τοὐναντίον, ὅσοι μὲ ἠκολούθησαν εἶδον ὅτι, ὅπου κατέστελλον τὰς ὁρμὰς τὰς ἀντιδυναστικάς, ἔρριπτον πάγον ψυχρότητος εἰς τὰς ψυχάς. Καὶ ὅμως ἐθεώρησα ὅτι μοῦ ἐπεβάλλετο τοῦτο, διότι οὔτε εἰς καμμίαν ἄλλην κρίσιμον ἐποχήν, οὔτε πολὺ περισσότερον εἰς αὐτήν, ἠδυνάμην νὰ ἐνθυμηθῶ τὸν Ἀρχηγὸν Κόμματος, τὸν μεριμνῶντα περὶ τοῦ Κόμματος, ἀλλὰ τὸν Ἀρχηγὸν Κόμματος, τὸν μεριμνῶντα ὑπὲρ τῶν γενικῶν συμφερόντων τοῦ Ἔθνους (Χειροκροτήματα). Δὲν θέλω νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς ὅτι διετήρουν πολλὰς ἐλπίδας, ὅτι ἔστω καὶ τὴν τελευταίαν στιγμὴν ὁ τότε Βασιλεὺς ἠδύνατο νὰ συνετισθῇ. Ἀλλὰ δὲν ἠδυνάμην ν’ ἀποκλείσω καὶ τὴν ἐλπίδα αὐτήν, σκεπτόμενος ὅτι οἱ περὶ αὐτὸν τὸν ἐβεβαίουν ὅτι τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐξερριζώθη, ἐτάφη, δὲν ἔχει δύναμιν καὶ διὰ τοῦτο ἴσως ἐνέμενε μέχρι τῆς στιγμῆς ἐκείνης εἰς τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθει, ὅτε ὅμως ἐτελοῦντο γεγονότα ἐμφανῶς καταδεικνύοντα ὅτι τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἀντεπροσώπευε μίαν μεγάλην καὶ κολοσσιαίαν ἀκόμη ἐν τῷ Τόπῳ δύναμιν, δὲν ἦτο ἀπίθανον ὅτι τὴν στιγμὴν ἐκείνην θὰ ἐσυνετίζετο, ἂν ὄχι ἐξ ἄλλων λόγων, ἀλλὰ τοὐλάχιστον ἐξ ἀνασκοπήσεως πρὸς τὸ συμφέρον τὸ Δυναστικόν. Καὶ φαίνεται, ἂν αἱ πληροφορίαι μου ἐκ καλῶν, ἂν ὄχι ἐπισήμων, πηγῶν, εἶναι ἀκριβεῖς, φαίνεται ὅτι ὑπῆρξαν στιγμαί, κατὰ τὰς ὁποίας τοιαύτη τις ἰδέα ἐπεκράτησεν, ἢ τοὐλάχιστον συνεζητήθη, διῆλθε διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Βασιλέως. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον, οὕτως ἐνεργῶν, ἤθελα νὰ ἐπιτύχω, ἦτο ἡ ταχίστη ἀνασύνδεσις τοῦ Κράτους καὶ ἡ ἑνοποίησις αὐτοῦ, ὅπως ὁ ἐξωτερικὸς ἀγὼν διεξαχθῇ ὑπὸ τοῦ Κράτους ἑνιαίου. Ἐγνώριζα καλὰ ὅτι θὰ ἔλθῃ ἡ σειρὰ τοῦ ἐσωτερικοῦ ἀγῶνος, ἀλλ’ ἠδυνάμην κάλλιστα ν’ ἀναβάλω τὸν ἐσωτερικὸν ἀγῶνα, ἐφ’ ὅσον ἠδυνάμην νὰ ἐπιτύχω τὴν ἀνασύνδεσιν τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος καὶ ριφθῶμεν εἰς τὸν ἐξωτερικὸν ἀγῶνα πάντες ἡνωμένοι. Ὅτι δὲ διῆλθε διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Βασιλέως ἡ ἰδέα ὅτι ἠδύνατο νὰ προσχωρήσῃ εἰς τοιαύτην πολιτικήν, τὸ συνάγω ἐκ τοῦ ὅτι ὁ φίλος μου βουλευτὴς Ἀττικοβοιωτίας κ. Διαμαντίδης μοῦ ἐτηλεγράφει, δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας μετὰ τὴν εἰς Κρήτην ἄφιξίν μου, διά τινος τῶν Πρεσβειῶν κρυπτογραφικῶς, ὅτι ὁ κ. Σκουμπουρδῆς, ὑπασπιστὴς τοῦ τότε καὶ νῦν Βασιλέως, μετέβη καὶ τὸν ἐπεσκέφθη καὶ τοῦ εἶπεν, ὄχι ὅτι εἶναι ἐντεταλμένος τοῦ Βασιλέως, ἀλλ’ ὅτι ἐθεώρει ἀναγκαῖον νὰ μάθῃ καὶ παρεκάλει τὸν κ. Διαμαντίδην νὰ τοῦ προμηθεύσῃ τὴν πληροφορίαν αὐτήν, τί θὰ ἐσκεπτόμην ἐγὼ ἐν ᾗ περιπτώσει ὁ Βασιλεὺς θὰ ἀπεφάσιζε νὰ συγκροτήσῃ νέαν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐξέλθῃ ἡ Ἑλλὰς τῆς οὐδετερότητος παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Ἀντάντ, θὰ ἠξίουν — ἠρώτα ὁ κ. Σκουμπουρδῆς — νὰ ἔχω τὴν προεδρίαν τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἔλεγεν ὅτι θὰ ἐγίνετο Κυβέρνησις Οἰκουμενική, ἢ θὰ ἠρκούμην ὅπως εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτὴν μετάσχουν φίλοι μου τινες. Καὶ ἀπήντησα εἰς τὸν κ. Διαμαντίδην, ὅπως ἀνακοινώσῃ εἰς τὸν κ. Σκουμπουρδῆν, ὅτι, ἂν ὁ Βασιλεὺς ἤθελε νὰ ἀκολουθήσῃ τὴν πολιτικὴν τὴν ἐγκριθεῖσαν διὰ τῆς ψήφου τῆς 31ης Μαΐου καὶ τῶν ἐπανειλημμένων ψηφοφοριῶν τῆς ἀληθοῦς Βουλῆς, ὄχι τοῦ ὁμοιώματος Βουλῆς, ἐγὼ ὄχι μόνον δὲν θὰ ἠξίουν νὰ προεδρεύσω τῆς συγκροτηθησομένης ἐπὶ τῷ σκοπῷ τούτῳ Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ θὰ ἔκρινα σκόπιμον νὰ μὴ ἀντιπροσωπεύω δι’ ἄλλων φίλων μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν αὐτήν, διότι ἐνόμιζα ὅτι θὰ ἠδυνάμην νὰ παράσχω μεγαλειτέρας ὑπηρεσίας, ἂν ἔμενα ἐκτὸς τῆς Ἐξουσίας, ὡς Ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἀλλ’ Ἀρχηγὸς παρέχων ἀμέριστον τὴν ὑποστήριξίν μου πρὸς τὴν ὁπωσδήποτε συγκροτηθησομένην Κυβέρνησιν διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς Ἐθνικῆς πολιτικῆς (Χειροκροτήματα). Ἀτυχῶς τοιαύτη σκέψις, ἂν διῆλθε σοβαρῶς διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Βασιλέως, ὑπῆρξε παροδικὴ ὅλως καὶ ἐπανήλθομεν πάλιν, ἢ ἐνεμείναμεν μᾶλλον, εἰς τὰς σκέψεις τὰς σταθερὰς τῆς Γερμανικῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐφήρμοζον. Ἡ Κυβέρνησις τοῦ κ. Καλογεροπούλου δὲν εἶχε πλέον θέσιν, διότι δὲν ἠμποροῦσε τὸ παιγνίδι νὰ παίζεται ἐπὶ πλειότερον χρόνον πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, καὶ τότε ἐπῆλθεν ἡ νέα κυβερνητικὴ μεταβολή, διὰ νὰ ἀνέλθουν εἰς τὴν Ἐξουσίαν — ἐπιτρέψατέ μου τὴν φράσιν, τὴν ὁποίαν εἶπα καὶ ἄλλοτε — τὰ πολιτικὰ καθάρματα, τὰ ὁποῖα κατήσχυναν τὸν πολιτικὸν βίον τῆς Ἑλλάδος καὶ τὰ ὁποῖα ἐδημιούργησαν τὰς σκηνὰς τῆς 18ης καὶ 19ης Νοεμβρίου (Χειροκροτήματα). Δὲν θὰ κάμω κανένα λόγον περὶ τῶν γεγονότων τῆς 18ης καὶ 19ης Νοεμβρίου, κύριοι βουλευταί. Θέλω μόνον νὰ εἴπω ὅτι ἀφ’ ἧς ἐγνώσθησαν ἐν Θεσσαλονίκῃ τὰ γεγονότα τῆς 19ης Νοεμβρίου, εἰς τὴν κατεύθυνσιν τῆς Ἐπαναστάσεως ἐπῆλθε μεταβολὴ οὐσιώδης. Μέχρις ἐκείνης τῆς ἡμέρας ἤμεθα διατεθειμένοι νὰ ἀνεχθῶμεν καὶ περαιτέρω ὡς Βασιλέα ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος κατέλιπε τὸν Θρόνον του διὰ νὰ γίνῃ Ἀρχηγὸς ἑνὸς Κόμματος, ἀναβάλλοντες τὴν λύσιν τῶν ἐσωτερικῶν ζητημάτων διὰ τὴν μεταπολεμικὴν περίοδον. Ἀπὸ τῶν γεγονότων ὅμως τῆς 19ης Νοεμβρίου ἦτο ἀδύνατον πλέον νὰ ἀνεχθῶμεν, ὅπως παραταθῇ ἡ ἀναγνώρισις ἐκ μέρους ἡμῶν ὡς Βασιλέως ἐκείνου, ὁ ὁποῖος δὲν κατῆλθε μόνον τοῦ Θρόνου διὰ νὰ γίνῃ Ἀρχηγὸς Κόμματος, ἀλλὰ καὶ ἠνέχθη, ἐγκαθιστῶν Κυβέρνησιν ἐκ πολιτικῶν καθαρμάτων, νὰ περιαγάγῃ τὴν Ἑλλάδα εἰς τὴν καταισχύνην τῶν γεγονότων τῆς 19ης Νοεμβρίου. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων καὶ ζητωκραυγαί). Καὶ ἐπειδή, κύριοι, εἰς τὴν πολιτικήν μου ἔγνων πάντοτε, καὶ εἰς τὰς ἐσωτερικάς μου σχέσεις τὰς πρὸς τὸ Στέμμα καὶ εἰς τὰς πρὸς τὸν λαὸν καὶ τὰς πρὸς τοὺς φίλους μου, ὡς Ἀρχηγοῦ Κόμματος, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς ἐξωτερικάς μου σχέσεις νὰ εἶμαι εἰλικρινής, εἶχα δὲ δώσει διαβεβαιώσεις ἐπανειλημμένας πρότερον πρὸς τὰς ξένας Κυβερνήσεις ὅτι τὸ κίνημα δὲν ἔχει χαρακτῆρα ἀντιδυναστικόν, ἔσπευσα, πλὴν μιᾶς ἐπισήμου διαμαρτυρίας, ἡ ὁποία ἐγένετο ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως τῆς Θεσσαλονίκης πρὸς πάσας τὰς Δυνάμεις καὶ διὰ τῆς ὁποίας ἀπεκηρύττομεν ὄχι τοὺς κυβερνήτας, ἀλλὰ τοὺς κυβερνῶντας (les gouvernants) ἐν Ἀθήναις, ἔσπευσα δι’ ἰδιαιτέρου τηλεγραφήματος πρὸς τοὺς Ὑπουργοὺς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ γνωρίσω ὅτι κάθε δεσμὸς μεταξὺ ἡμῶν καὶ τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου ἐκόπη, ὅτι δὲ ἦτο ἀδύνατον εἰς ἡμᾶς νὰ ἀναγνωρίσωμεν περαιτέρω τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον ὡς Βασιλέα τῶν Ἑλλήνων, ἀφ’ ἧς οὗτος ἐξέπεσεν ἀπὸ Ἀρχηγὸν τοῦ Κράτους εἰς Ἀρχηγὸν Κόμματος, ἐπαναστατοῦντα μετὰ τῶν λοιπῶν Ἐξουσιῶν διὰ νὰ συντρίψῃ καὶ ἐξοντώσῃ τὸ ἀντίπαλον κόμμα. Ὀλίγον βραδύτερον, καταστάσης δυνατῆς τῆς κινητοποιήσεως, συνεκροτήθη ἡ στρατιωτικὴ δύναμις τῆς Νέας Ἑλλάδος, περὶ τῆς ὁποίας εἶπον ὅτι ἀπετέλεσε στρατόν, ὡραιότερον τοῦ ὁποίου δὲν εἶχεν ἴδει ποτὲ ἡ Ἑλλάς (Χειροκροτήματα). Λέγων ταῦτα, κύριοι, ποτὲ δὲν εἶχον φαντασθῆ ὅτι εἰς τὴν ψυχὴν Ἕλληνος ἠδύνατο νὰ γεννηθῇ αἴσθημα πικρίας καὶ λύπης. Ἐνόμιζα ὅτι ὅλοι οἱ Ἕλληνες, οἱωνδήποτε πολιτικῶν φρονημάτων, θὰ ἦσαν ὑπερήφανοι, μανθάνοντες ὅτι τὸ Ἔθνος, καὶ μετὰ τὸν διχασμὸν καὶ μετὰ τὴν δηλητηρίασιν τῆς Γερμανικῆς προπαγάνδας, κατώρθωσε νὰ συγκροτήσῃ στρατὸν 60,000 ἀνδρῶν, τοῦ ὁποίου, ἐπαναλαμβάνω, ὡραιότερον δὲν εἶχεν ἴδει ποτὲ ἡ Ἑλλάς. Καὶ ὅμως εἷς ἐκ τῶν Σωτήρων, ὁ βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου χθές, μὲ πνεῦμα μικροπολιτικοῦ, ἠθέλησε νὰ χρησιμοποιήσῃ τὴν βεβαίωσίν μου ἐκείνην διὰ νὰ φέρῃ, ἐὰν ἦτο δυνατόν, νέαν διάστασιν μεταξὺ τῶν στρατῶν τῆς Παλαιᾶς καὶ τῆς Νέας Ἑλλάδος, οἵτινες ἀποτελοῦν σήμερον τὸν ἕνα στρατὸν τῆς μιᾶς Ἑλλάδος. Βεβαίως, ἐφ’ ὅσον ὁ στρατὸς τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος εἶχε πρὸς στιγμὴν λησμονήσει τὸν ἐθνικὸν αὑτοῦ χαρακτῆρα, ἵνα ὑποβιβασθῇ εἰς δυναστικὸν στρατόν, ἡ διαίρεσις μεταξὺ τῶν δύο στρατῶν ἦτο ἀναπόδραστος. Ἀλλὰ καὶ τότε δὲν ἐπρόκειτο περὶ δύο στρατῶν, στρατολογουμένων ἐκ διαφόρων περιφερειῶν, ἀφοῦ ὁ στρατὸς τῆς Νέας Ἑλλάδος περιελάμβανε μεγάλην ἀναλογίαν ἐθελοντῶν ἐκ τῆς Παλαιᾶς. Δὲν ἐπρόκειτο ἑπομένως περὶ διαιρέσεως τοπικῆς, ἀλλὰ περὶ διαιρέσεως ἀντιλήψεων τῶν δύο τμημάτων τοῦ Ἐθνικοῦ στρατοῦ, καὶ ταύτης παροδικῶς. Διότι κανεὶς δὲν ἐσκέφθη ποτὲ νὰ ἀρνηθῇ ἢ νὰ ὑποτιμήσῃ τὰ κλέη του καὶ τὰς δάφνας, τὰς ὁποίας ὁ στρατὸς τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος ἔδρεψεν εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν κατὰ τοὺς ἐνδόξους πολέμους μας τοῦ 1912 καὶ 1913. Ἀκριβῶς δὲ διότι εἶμαι πεπεισμένος ὅτι εὐθὺς ὡς ἀφαιρεθῇ ἡ κακοποιὸς ἐπίδρασις, ἡ ὁποία ἐξησκεῖτο ἄνωθεν ἐπὶ τοῦ στρατοῦ, ἀκριβῶς διότι πιστεύω ὅτι τὸ στρατευόμενον Ἔθνος, ἡ στρατευομένη Ἑλλάς, δύναται καὶ πάλιν νὰ μετάσχῃ τοῦ πολέμου παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Μεγάλων Στρατιωτικῶν Ἐθνῶν μετὰ πλήρους πεποιθήσεως ἐπὶ τοῦ στρατοῦ της, δι’ αὐτὸ καὶ ἐπαναστάτης ἐγενόμην, ὀργανώσας νέον στρατὸν καὶ ἤδη ζητῶν τὴν ἀνασυγκρότησιν καὶ πάλιν τοῦ ἄλλου στρατοῦ τοῦ παλαιμάχου, μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι, εὐθὺς ὡς ἐλευθερωθῇ ἀπὸ τὰς κακοποιοὺς ἐπιδράσεις, θὰ διαπράξῃ οὗτος πάλιν, ὅπως κατὰ τοὺς προσφάτους πολέμους, ἔργα γενναῖα καὶ μεγάλα, θὰ γράψῃ σελίδας νέας δόξης καὶ θὰ ἐπιτελέσῃ ἔργα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ δυνηθῶμεν, παρ’ ὅλας τὰς καταστροφάς, νὰ περισώσωμεν ὅ,τι εἶναι δυνατὸν ἀκόμη νὰ περισωθῇ καὶ νὰ καταστήσωμεν καὶ πάλιν τὴν Ἑλλάδα ἄξιον μέλος τῆς οἰκογενείας τῶν Εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων). Συνεκροτήσαμεν λοιπὸν τὸν στρατόν μας καὶ ἐπεζητήσαμεν καὶ ἐπετύχομεν τὴν ἐπέκτασιν ἡμῶν καὶ εἰς τὰς λοιπὰς νήσους. Ἀλλὰ παρὰ τὴν ἐπέμβασιν τῶν Δυνάμεων καὶ παρὰ τὴν ἀπόλυσιν τῶν φίλων ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι εἶχον καταδιωχθῆ, οἱ ὁποῖοι ἦσαν ἔγκλειστοι εἰς τὰς φυλακὰς ὡς συνωμόται κατὰ τοῦ καθεστῶτος, ἐγνωρίζομεν καθ’ ἡμέραν ὅτι καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα οἱ φίλοι ἡμῶν ὑφίσταντο μαρτύρια ἀληθοῦς διωγμοῦ. Δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι ἦτο ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς, συναισθανομένους ἤδη ὅτι εἴχομεν πρὸς τὸ μέρος ἡμῶν τὴν δύναμιν, ὄχι ἁπλῶς τὴν ἠθικήν, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑλικήν, τὴν στρατιωτικήν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνεχθῇ κανεὶς ἀπὸ ἡμᾶς τὴν ἰδέαν τοῦ ν’ ἀφήσωμεν καθ’ ὅλην τὴν Ἑλλάδα τοὺς φίλους ἡμῶν ἕρμαιον εἰς τοὺς διωγμοὺς τοῦ ἐγκαθιδρυθέντος Δεσποτισμοῦ, ἕρμαιον εἰς τὴν δρᾶσιν τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης τῶν πολιτικῶν καθαρμάτων, καὶ νὰ μὴ ζητήσωμεν νὰ σπεύσωμεν εἰς βοήθειαν αὐτῶν. Ἐβλέπομεν, ἄλλως τε, ὅτι ἡ ἔλλειψις τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος, μὲ ὅλην τὴν δρᾶσιν τὴν θαυμαστὴν τοῦ στρατοῦ τῆς Ἀμύνης, δὲν μᾶς ἐπέτρεπε νὰ ὑπερασπίσωμεν δυστυχῶς καθ’ ὅλην τὴν γραμμὴν καὶ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν διεκδικήσεων τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἐζητήσαμεν λοιπὸν παρὰ τῶν Δυνάμεων νὰ ἀρθῇ, εἰ δυνατόν, ἡ οὐδετέρα ζώνη καὶ ἐπιτραπῇ εἰς ἡμᾶς ὅπως, τιθέμενοι ἀντιμέτωποι πρὸς τὸν ἐν τῇ Παλαιᾷ Ἑλλάδι Κρατικὸν ὀργανισμόν, τερματίσωμεν τὸν διχασμὸν τοῦ Κράτους, ἀνασυγκροτοῦντες ἐγκαίρως τὴν ἐθνικὴν ἑνότητα. Ἐζητήσαμεν κατὰ δεύτερον λόγον, ἐὰν δὲν ἤθελαν τοῦτο νὰ πράξουν, νὰ ἐπιτρέψουν τοὐλάχιστον εἰς ἡμᾶς νὰ τὴν ἄρωμεν προσωρινῶς, ὅπως κριθῇ τὸ ζήτημα τῆς Θεσσαλίας. Διότι, ἀφ’ ἑνὸς μὲν δὲν ἠθέλομεν νὰ ἀφήσωμεν εἰς τὴν ἐν Ἀθήναις Κυβέρνησιν τὴν διάθεσιν τῶν σιτηρῶν τῆς Θεσσαλίας, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἐγνωρίζομεν ὅτι ἡ προέλασις ἡμῶν εἰς τὴν Θεσσαλίαν καὶ ἡ ἄφιξις μέχρι τῆς Οἴτης θὰ ἔκαμνε τὸ καθεστὼς ἐδῶ τῆς Κυβερνήσεως τῶν καθαρμάτων, ὅπως εἶπα, νὰ ἐκπέσῃ ἔτι περισσότερον, καὶ ἡ κατάπτωσις αὕτη θὰ ἐπέφερεν ἄνευ πολλῶν κλονισμῶν τὴν ἐπέκτασιν τῆς Ἐξουσίας ἡμῶν εἰς τὴν ἄλλην Ἑλλάδα. Αἱ Δυνάμεις οὔτε τὸ ἓν ἐδέχθησαν, οὔτε τὸ ἄλλο. Οὔτε τὴν ἄρσιν δηλαδὴ τῆς οὐδετέρας ζώνης, οὔτε τὴν ἐπέκτασιν τῆς Ἐξουσίας ἡμῶν εἰς Θεσσαλίαν. Ἀνέλαβον μόνον νὰ μεταβοῦν οὗτοι εἰς Θεσσαλίαν. Ἀλλ’ ἐκ τῆς αἰτήσεως ἡμῶν, ὑποθέτω, λαβοῦσαι ἀφορμήν, ἀνεθεώρησαν τὰς περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ζητήματος ἀποφάσεις των καὶ γνωρίζουσαι πλέον ὅτι ἡ Νέα Ἑλλὰς, ἡ μετ’ αὐτῶν συναγωνιζομένη, αὐτὴ ἡ ὀργανώσασα Κράτος ἐν Θεσσαλονίκῃ, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀνεχθῇ πλέον τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον, ἔφθασαν εἰς τὰς ἀποφάσεις, εἰς τὰς ὁποίας ἔφθασαν, ὅπως, ἐπεμβαίνουσαι ἐπὶ τῇ βάσει τῶν Συνθηκῶν καὶ τῆς ἐγγυήσεως τῆς δοθείσης ὑπ’ αὐτῶν εἰς τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν ὡς Συνταγματικόν, ζητήσουν τὴν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου. Καὶ οὕτως ἐπῆλθεν ἡ κάθοδος ἡμῶν εἰς Ἀθήνας, ἡ ἕνωσις τῆς ὅλης Ἑλλάδος καὶ ἡ ἀνάληψις τῆς Ἐξουσίας ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῆς Θεσσαλονίκης. Κάποιος ἐκ τῶν ῥητόρων παρεπονέθη ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου διὰ τὴν ἐπέμβασιν τῶν Δυνάμεων καὶ ἀφῆκε νὰ πιστευθῇ ὅτι, ἂν δὲν ὑπῆρχεν ἡ παρέμβασις αὕτη, τὸ Κράτος τῶν Ἀθηνῶν θὰ ἦτο ἱκανὸν νὰ ἀντιστῇ κατὰ τοῦ Κράτους τῆς Θεσσαλονίκης, ἔστω καὶ ἂν ἤρετο ἡ οὐδετέρα ζώνη καὶ οἱ δύο ὀργανισμοὶ ἐτίθεντο ἀντιμέτωποι. Τὴν ἐποχὴν καθ’ ἣν ἔγινεν ἡ κάθοδος ἡμῶν, τὸ Κράτος τῆς Θεσσαλονίκης εἶχε στρατὸν 60 χιλιάδων ἀνδρῶν, ὠργανωμένον καλῶς εἰς τρεῖς μεραρχίας καὶ μίαν τετάρτην, τὴν τῶν Κυκλάδων καὶ Ἰονίων νήσων, ἑτοίμην πρὸς ἄμεσον ὀργάνωσιν, ἀνδρῶν ἑτοίμων νὰ ἀντιμετωπίσωσι πᾶσαν θυσίαν διὰ νὰ ἐπιτύχωσι τοὺς σκοποὺς τοὺς ὑψηλούς, τοὺς ὁποίους ἐπεδίωκον, ἐνῷ τὸ Κράτος τῶν Ἀθηνῶν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην δὲν διέθετε δύναμιν οὐδὲ πόρρωθεν ἀνάλογον. Εἶχε κατορθώσει τὸ Κράτος τῶν Ἀθηνῶν νὰ διαλύσῃ τὸν στρατὸν διὰ τῶν ἰδίων σφαλμάτων. Ἀλλ’ εἶχε κατορθώσει πρὸ πάντων νὰ ἐμπνεύσῃ εἰς τὸ πλεῖστον τῶν τότε στρατιωτῶν τὴν ἰδέαν ὅτι καμμία δυστυχία δὲν εἶναι μεγαλειτέρα δι’ ἕνα πολίτην, παρὰ τὴν θυσίαν τοῦ ἐγώ του, χάριν τῶν γενικωτέρων συμφερόντων τῆς Πατρίδος. Ὅστις δὲ θέλει νὰ κρίνῃ τὰ πράγματα ἀπροκαλύπτως, θὰ ἴδῃ ὅτι ἡ κατανίκησις τοῦ καθεστῶτος τοῦ Ἀθηναϊκοῦ, μὲ τὴν Κυβέρνησιν τῶν καθαρμάτων, ἦτο ἔργον ἁπλοῦ στρατιωτικοῦ περιπάτου διὰ τὸ κυβερνητικὸν καθεστὼς τῆς Θεσσαλονίκης. Εἶπα ταῦτα, διότι δὲν θέλω νὰ πιστευθῇ ἐνταῦθα οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ὅτι, ἐὰν ἔλειπεν ἡ βαθεῖα αὐτὴ συναίσθησις, θὰ ἠδυνάμην νὰ εὑρίσκωμαι εἰς τὰς Ἀθήνας χειραγωγηθεὶς ἀπὸ ξένην Δύναμιν, ὁσονδήποτε φιλικήν, ὁσονδήποτε προστάτιδα, ὁσονδήποτε ἐγγυήτριαν. Ἀλλ’ ἤλθομεν εἰς τὰς Ἀθήνας, ἡ Ἐπανάστασις ἐθριάμβευσεν, ἠναγκάσθησαν νὰ ἀναγνωρίσωσι τοῦτο καὶ οἱ ἀντίπαλοι ἡμῶν, ἀλλὰ μᾶς λέγουν: «Διατί ἐφέρατε τὴν Βουλὴν τῆς 31ης Μαΐου;» Μᾶς δέχονται ὡς Κυβερνήτας, μᾶς ἀναγνωρίζουν, μᾶς ἀνέχονται, ἂν θέλετε, ἀλλὰ μᾶς λέγουν «διατί ἐφέρατε τὴν Βουλὴν τῆς 31ης Μαΐου, διατί δὲν κυβερνᾶτε χωρὶς καμμίαν Βουλὴν» καὶ ἀποροῦν διατί, ἀφοῦ ἡ Κυβέρνησις τῶν πολιτικῶν καθαρμάτων ἠνείχετο νὰ κυβερνᾷ χωρὶς Βουλήν, δὲν δεχόμεθα καὶ ἡμεῖς νὰ κυβερνῶμεν ὁμοίως. Δὲν ἠδυνάμην, κύριοι, νὰ δεχθῶ ὅπως κυβερνήσω τὴν Χώραν ἄνευ λαϊκῆς ἀντιπροσωπείας, δὲν ἠδυνάμην συγχρόνως νὰ σκεφθῶ ὅπως διεξαγάγω ἐν τῷ παρόντι ἀμέσως ἐκλογάς, — οὐδείς, ἄλλως τε, ἐσκέφθη νὰ ὑποστηρίξῃ κἂν τὸ δυνατὸν τῆς ἐν τῷ παρόντι χρόνῳ ἀμέσου διεξαγωγῆς ἐκλογῶν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ κλῆσις τῆς Βουλῆς τῆς 31 Μαΐου ἦτο ἡ μόνη ἐνδεδειγμένη καὶ ἐπιβεβλημένη λύσις τοῦ κυβερνητικοῦ ζητήματος τῆς Ἑλλάδος. Ἐὰν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εὑρίσκεται καλῶς σήμερον εἰς τὰ ἑδώλιά της, καὶ ἡ παροῦσα Βουλή, ἐξ ἧς ἡ Κυβέρνησις ἀπορρέει, καλῶς εὑρίσκεται εἰς τὰ ἑδώλιά της. Καὶ ὑπομιμνήσκω ὅτι οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἔπαυσε τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων μὴ ἀναγνωρίζον τὸ πραξικόπημα τὸ Βασιλικὸν τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς τῆς 31 Μαΐου. Δὲν κατήλθομεν εἰς τὰς ἐκλογὰς τῆς 6ης Δεκεμβρίου καὶ κρίνοντες βραδύτερον ἐπιβεβλημένην πρᾶξιν τὴν συμμετοχὴν εἰς τὰς ἐπαναληπτικὰς ἐκλογάς, ρητῶς ἐδηλοῦμεν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς μας, ὅτι δὲν ἐννοοῦμεν διὰ τῆς συμμετοχῆς μας εἰς τὰς ἐκλογὰς ν’ ἀναλάβωμεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μεταβῶμεν εἰς τὸ ὁμοίωμα αὐτὸ τῆς Βουλῆς, τὴν ὁποίαν δὲν ἀνεγνωρίζομεν. Ἦτο λοιπὸν ἀπαραγνώριστον τὸ δικαίωμα ἡμῶν νὰ θεωρήσωμεν τὴν πρᾶξιν τὴν Βασιλικὴν τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς τῆς 31ης Μαΐου ὡς πρᾶξιν ἔκθεσμον, ὡς πρᾶξιν ἀντισυνταγματικήν, ὡς πρᾶξιν, διὰ τῆς ὁποίας ὁ Βασιλεύς, θέτων κατὰ μέρος τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, ἠννόει νὰ συγκεντρώσῃ εἰς ἑαυτὸν ὅλην τὴν δύναμιν, διὰ νὰ γίνῃ βασιλεὺς ἐλέῳ Θεοῦ. Ἡ κλῆσις τῆς Βουλῆς τῆς 31ης Μαΐου δὲν θὰ κριθῇ, ὅπως κρίνονται αἱ ὑποθέσεις εἰς τὰ δικαστήρια. Δὲν θὰ κριθῇ δικαστικῶς. Ἡ κλῆσις τῆς Βουλῆς τῆς 31ης Μαΐου θὰ κριθῇ ὡς πρᾶξις πολιτική. Ἡ Βουλὴ ἐκλήθη, διότι τὰ δύο καθεστῶτα, ὅταν ἀπεφάσισαν τὴν ἀνασύνδεσιν τοῦ Κράτους εἰς ἕν, ρητῶς συνεφώνησαν ὅτι ἡ ἀνασύνδεσις θὰ γίνῃ ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους. Ἀλλ’ ἔχω καθῆκον, κύριοι, νὰ πληροφορήσω τὴν Βουλήν, ὅτι καὶ ἐὰν ἐφρόνουν δυνατὴν τὴν ἄμεσον διεξαγωγὴν ἐκλογῶν, θὰ ἐπέμενα, μὴ στέργων νὰ ἀναλάβω ἄνευ τούτου τὴν Ἀρχήν, θὰ ἐπέμενα ὅπως συγκληθῇ ἡ Βουλὴ τῆς 31ης Μαΐου, διὰ νὰ συνεχίσῃ τὰ ἔργα αὐτῆς, διὰ νὰ συνεχίσῃ, θὰ ἔλεγα, καὶ τὴν συνεδρίασιν τῆς 31ης Ὀκτωβρίου 1915 (Χειροκροτήματα). Θὰ ἐπέμενα εἰς τὴν σύγκλησιν αὐτῆς ὅπως ἐργασθῇ ἐπί τινα τοὐλάχιστον χρόνον, διὰ νὰ ἔχωμεν εἰς τὴν πολιτικὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος ἕν προηγούμενον ἐμφανές, τὸ ὁποῖον νὰ χρησιμεύῃ καὶ εἰς τὸ μέλλον ὡς δίδαγμα (Χειροκροτήματα). Κύριοι, ὅσοι ἐξ ὑμῶν ἐπεσκέφθητε τὸ μέγαρον τοῦ Οὐενστμίνστερ, ὅπου συνεδριάζουν αἱ δύο Ἀγγλικαὶ Βουλαί, θὰ ἐνθυμεῖσθε ὅτι, ἅμα διέλθητε τὴν μεγάλην εἴσοδον πρὸς τὰ ἀριστερά, ὑπάρχει μία πλάξ, ἐπὶ τῆς ὁποίας εἶναι κεχαραγμένα μὲ ἔκτυπα γράμματα καὶ ἐμφανῆ, ταῦτα περίπου, δὲν ἐνθυμοῦμαι τὰς λέξεις ἀκριβῶς, ἀλλ’ αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοιά των: «Ἐδῶ ἀπεκεφαλίσθη Κάρολος ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἀγγλίας, διότι ἐπεβούλευσε καὶ ἐνοσφίσθη τὰς ἐλευθερίας τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ». (Εὖγε! εὖγε! καὶ χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ὁσάκις ὁ Βασιλεὺς τῆς Ἀγγλίας μεταβαίνῃ εἰς τὸ μέγαρον τοῦ Οὐενστμίνστερ, διὰ νὰ κηρύξῃ τὴν ἔναρξιν καὶ τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν τῶν Βουλῶν, διέρχεται ἀκριβῶς διὰ τοῦ μέρους, ὅπου εἶναι ἡ πλὰξ αὐτή, καὶ παρέρχεται πρὸ αὐτῆς βλέπων τὰ ἐπ’ αὐτῆς γράμματα. Καὶ τοῦτο γίνεται ἔκτοτε ἐπὶ δύο καὶ ἥμισυν αἰῶνας, διότι οἱ λαοὶ ἀκριβῶς οἱ ἄξιοι ἐλευθερίας, οἷος εἶναι ὁ Ἀγγλικὸς λαός, δὲν ἐννοοῦν νὰ λησμονοῦν τὰ διδάγματα τὰ ἐκ τῆς ἱστορίας των καὶ χρησιμοποιοῦν αὐτὰ διὰ τὰς μελλούσας γενεάς. Ἐγὼ δὲ προτίθεμαι νὰ προτείνω εἰς τὴν συγκληθησομένην Ἐθνοσυνέλευσιν, ὅπως ἐπὶ πλακός, ἡ ὁποία θὰ ἐτίθετο ἴσως ἐκεῖ (δεικνύει) ἀπέναντι τοῦ Προεδρείου, ἢ ὅπου ἀλλοῦ ἤθελε κρίνει σκόπιμον ἡ ἁρμοδία ἐπιτροπή, οὕτως ὥστε νὰ εἶναι ἔναντι τοῦ ἐρχομένου ἐνταῦθα Βασιλέως, ὅταν ἔρχεται νὰ κηρύξῃ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς, γραφῶσι περίπου ταῦτα: «Ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος, διαλύσας ἐκ δευτέρου τὴν Βουλὴν τοῦ 1915, διὰ νὰ ἐπιβάλῃ προσωπικὴν πολιτικήν, αὐτὸς μὲν ἐξέπεσε τοῦ Θρόνου, ἡ δὲ διαλυθεῖσα Βουλή, συγκληθεῖσα καὶ πάλιν, ἐσυνέχισε τὰς συνταγματικὰς ἐργασίας της». (Χειροκροτήματα παρατεταμένα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ ἐκ τῶν θεωρείων). Κύριοι, οἱ ἀσπασθέντες τὴν Γερμανικὴν πολιτικὴν ἐν Ἑλλάδι ἐπεδίωξαν νὰ πείσουν τὸν λαὸν ὅτι ἡ διαφωνία αὐτῶν πρὸς τὴν πολιτικὴν τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων συνίστατο εἰς τοῦτο, ὅτι τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ἐζήτει νὰ ἐφαρμόσῃ πολιτικὴν ῥιζοσπαστικήν, ἐπιδιώκουσαν μὲν τὴν πραγματοποίησιν τῶν ἐθνικῶν πόθων, ἀλλὰ συνεπαγομένην καὶ κινδύνους. Ἐκεῖνοι δὲ ἐζήτουν τάχα νὰ ἐφαρμόσουν συντηρητικὴν πολιτικήν, διὰ τῆς ὁποίας ἐγκατελείπετο μὲν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἡ πραγματοποίησις τῶν ἐθνικῶν πόθων, ἀλλ’ ἠσφαλίζοντο τὰ κεκτημένα καὶ ἀπεφεύγετο ὁ πόλεμος. Ὄχι, κύριοι, δὲν ἦτο τοῦτο τὸ ὁποῖον ἐχώριζε τὴν μίαν πολιτικὴν ἀπὸ τὴν ἄλλην. Πόσον ὀλίγον ῥιζοσπαστικὴ ὑπῆρξεν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως τῶν Φιλελευθέρων ἀπέδειξα ἤδη ἐν ἀρχῇ τοῦ λόγου μου, πόσον δὲ ὀλίγον συντηρητικὴ ὑπῆρξεν ἡ ἀκολουθηθεῖσα Γερμανικὴ πολιτικὴ ἀπέδειξαν αὐτὰ τὰ πράγματα. Διὰ τῆς πολιτικῆς αὐτῆς τίποτε δὲν συνετηρήθη. Οὔτε τὰ κεκτημένα ἐν Ἀνατολικῇ Μακεδονίᾳ καὶ Βορείῳ Ἠπείρῳ ἐσώσαμεν, οὔτε τὴν ἰσορροπίαν τῆς Βαλκανικῆς, ἡ ὁποία ἀνετράπη ἐπὶ βλάβῃ ἡμῶν ὑπὲρ τοῦ κληρονομικοῦ ἡμῶν ἀντιπάλου, οὔτε τὰς φρικαλεότητας τοῦ πολέμου ἀπεφύγαμεν. Ἡ ἐφαρμοσθεῖσα Γερμανικὴ πολιτική, ἀποσκοποῦσα ἁπλῶς εἰς ἐξυπηρέτησιν τῶν Γερμανικῶν συμφερόντων, ἠνέχθη καὶ τὴν ἀπώλειαν τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Βορείου Ἠπείρου. Ἀλλὰ δὲν κατώρθωσε τοὐλάχιστον ν’ ἀποτρέψῃ ἀπὸ τὴν Χώραν τὰς συμφορὰς τοῦ πολέμου. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἐγνώριζεν ὅτι, ἐπιτρέπουσα τὴν ἀποβίβασιν τῶν Ἀγγλογάλλων ἐν Θεσσαλονίκῃ, μὴ σπεύδουσα δὲ συγχρόνως εἰς βοήθειαν τῶν Σέρβων, θὰ μετέφερε τὸ θέατρον τοῦ πολέμου ἐντὸς τοῦ ἐδάφους τοῦ Μακεδονικοῦ, καὶ τὸ ἠνέχθη χωρὶς κἂν νὰ προσπαθήσῃ ν’ ἀποτρέψῃ τοῦτο, διότι ἡ προσπάθεια θὰ ἔβλαπτε τὰ Γερμανικὰ συμφέροντα. Ἐὰν ἡ πολιτικὴ αὐτὴ δὲν ἐφηρμόζετο, ἠκολουθεῖτο δὲ ἡ πολιτικὴ ἡμῶν, ὄχι μόνον οὐδέποτε θὰ εἰσέβαλλον οἱ ἐχθροὶ εἰς τὸ ἔδαφός μας καὶ ἂν δὲν ἐνικῶμεν τοὺς Βουλγάρους, ἀλλὰ καὶ θὰ κατείχομεν ἀκόμη καὶ τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Βόρειον Ἤπειρον καὶ τὴν Κύπρον, ἡ ὁποία μᾶς προσεφέρθη, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἀδύνατον ἀκόμη ὑπόθεσιν νίκης τῶν Κεντρικῶν Αὐτοκρατοριῶν ἡ Ἑλλὰς εἰς τὸ Συνέδριον τῆς Εἰρήνης θὰ προσήρχετο μὲ ἀλύμαντον τὸ ἐθνικόν της ἔδαφος, ηὐξημένον μάλιστα αὐτὸ διὰ τῆς Κύπρου, παραστατουμένη ἀπὸ πέντε καὶ ἤδη ἓξ Δυνάμεις μεγάλας. Ἡ ἀντίθετος πολιτική, κύριοι, δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὀνομάζεται συντηρητικὴ πολιτική, ὑπῆρξε δὲ ἁπλῶς πολιτικὴ ἐγκαταλείψεως καὶ ἀπεμπολήσεως κάθε πολιτικοῦ συμφέροντος καὶ κάθε ἐθνικοῦ ἰδεώδους (Χειροκροτήματα). Θὰ ἠδύνατο νὰ ὀνομασθῇ ἐπὶ τέλους συντηρητικὴ πολιτικὴ ἐάν, καίπερ προδίδουσα τὴν συμμαχικὴν Συνθήκην πρὸς τὴν Σερβίαν, ἐφρόντιζε, τηροῦσα εὐμενεστάτην πάντως ἀπέναντί της οὐδετερότητα, νὰ ἐξασφαλίσῃ τοὐλάχιστον ὅσα πολλάκις ὑπέδειξα, τὸ ἀλύμαντον δηλαδὴ τοῦ ἐθνικοῦ ἐδάφους, τὴν μὴ ὑπερεξόγκωσιν τῆς Βουλγαρίας, τὴν ἀνταλλαγὴν τῶν πληθυσμῶν, τὴν διάσωσιν τοῦ Μικρασιατικοῦ, Θρακικοῦ καὶ Μακεδονικοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὴν φειδὼ τοῦ ἐμπορικοῦ μας στόλου καὶ τὴν ἐπὶ δεκαετίαν μετὰ τὸν πόλεμον ἐγγύησιν τῆς ἀκεραιότητός μας. Καὶ ταῦτα πάντα, κύριοι, οὐδεὶς δύναται νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι δὲν ἦσαν κατορθωτά, ἀφοῦ ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἐν ἀρχῇ εἰς χεῖρας της μίαν γενικὴν ἐπιστράτευσιν, τὴν ὁποίαν ἠδύνατο νὰ χρησιμοποιήσῃ τοὐλάχιστον διὰ τὰς ἐπιτυχίας αὐτάς. Ἐγώ, κύριοι, καὶ ἂν τοιαύτη ἠκολουθεῖτο πολιτική, θὰ ἤμην δριμὺς κατήγορος αὐτῆς, διότι θὰ μὲ ἐξήγειρεν ἡ ἰδέα ὅτι ἠτιμάσθη ἡ Ἑλλὰς ἀθετήσασα τὰς ὑποχρεώσεις της, καὶ διότι διὰ τὴν Ἑλλάδα θὰ ἐδημιουργεῖτο θέσις πάντως ὑποδεὴς ἀπέναντι τῆς Βουλγαρίας. Ἀλλὰ θὰ ἀνεγνώριζα πάντως ὅτι ἔχω ἐνώπιόν μου συντηρητικὴν πολιτικήν. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, κύριοι, ἐν προκειμένῳ, αὐτὴ ἡ λεγομένη συντηρητικὴ πολιτική, τί συνετήρησε καὶ τί, τοὐναντίον, δὲν ἀπεμπόλησεν; Ἡ δεκάμηνος ἐπιστράτευσις, ἡ εἰσβολὴ τῶν Βουλγάρων εἰς τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν, ἡ λεηλασία τῆς Ἑλληνικῆς Μακεδονίας, ἡ αἰχμαλωσία ἑνὸς Σώματος στρατοῦ, ταῦτα πάντα δὲν ἰσοδυναμοῦν μὲ ἕνα ἀτυχῆ πόλεμον; Ἡ ἐξόντωσις τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Ἀνατολικῆς Μακεδονίας, δὲν ἰσοδυναμοῦν καθ’ ἑαυτὰς μὲ ἄλλον ἕνα ἀτυχῆ πόλεμον; Ἡ δὲ ταπείνωσις κάθε γενναίου φρονήματος, ἡ ἔμπνευσις φόβου καὶ δειλίας, ἡ ἐμβολὴ τῆς ἰδέας ὅτι ὄχι μόνον νέα αὔξησις τοῦ Κράτους ἦτο ἄχρηστος καὶ ἐπικίνδυνος, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἡ ἐκ τῶν Βαλκανικῶν ἤδη πολέμων προελθοῦσα ἦτο ἐπιζημία καὶ δὲν μᾶς ἔμελλεν ἂν τὴν ἐχάναμεν, ἀρκεῖ τὸ ἔργον τοῦ μισητοῦ ἀντιπάλου ν’ ἀπεδεικνύετο μὴ βιώσιμον, δὲν ἰσοδυναμοῦν καὶ αὐτὰ μὲ ἕνα ἄλλον ἀτυχῆ πόλεμον; Ἦτο λοιπὸν συντηρητικὴ καὶ μὴ πολεμικὴ πολιτικὴ ἐκείνη ἡ ὁποία ἠκολουθεῖτο ὑπὸ τῶν Σωτήρων, ἡ ὁποία ἔφερε τὰς συμφορὰς τριῶν ἀτυχῶν πολέμων καὶ ἡ ὁποία ἀφίνει ἐκκρεμῆ ἀκόμη τὸν τελευταῖον, τὸν πρὸς τὴν μεγεθυνθεῖσαν Βουλγαρίαν, κατὰ τὸν ὁποῖον ἡ Ἑλλὰς ἐπρόκειτο νὰ συντριβῇ ὁριστικῶς; Δὲν μετῆλθον λοιπόν, καὶ πάλιν λέγω, συντηρητικὴν πολιτικήν, μετῆλθον πολιτικὴν Γερμανικήν, συγκομίζοντες μόνον τὴν περιφρόνησιν καὶ ἐκείνων τοὺς ὁποίους ἐξυπηρέτουν. Ἔχασαν δὲ τὴν Ἀνατολικὴν Μακεδονίαν καὶ τὴν Βόρειον Ἤπειρον, δὲν ἐδέχθησαν τὴν Κύπρον, ἔμειναν ἄνευ φίλων, ἄνευ συμμάχων, ἔξω τοῦ αὐριανοῦ Συνεδρίου τῆς Εἰρήνης, ὅπου θὰ συμπαραστοῦν ὅλοι οἱ λαοὶ τῆς Βαλκανικῆς, ὅπου ἡ Σερβία θὰ ἠδύνατο, ἐπικαλουμένη τὴν ἀθέτησιν τῆς πρὸς αὐτὴν Συνθήκης ἡμῶν ὡς ἕνα ἐκ τῶν λόγων τῆς καταστροφῆς της, νὰ τύχῃ διὰ τοῦτο ἀνταλλαγμάτων εἰς βάρος ἡμῶν. Καὶ συνεκόμισαν διὰ τῆς λεγομένης συντηρητικῆς πολιτικῆς των ἐρείπια στρατιωτικά, ἐρείπια ἠθικά, ἐρείπια πολιτικά, διὰ νὰ ὑποκύψωμεν αὔριον ἀσφαλέστερον εἰς τὸ πλῆγμα, τὸ ὁποῖον ὁριστικῶς θὰ μᾶς καταφέρῃ ἡ ὑπερεξογκωθεῖσα Βουλγαρία. Αὐτὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα, κύριοι, τῆς πολιτικῆς τῶν Σωτήρων. Καὶ τὰ ἀποτελέσματα αὐτὰ δὲν ἠδύνατο νὰ ἀνεχθῇ τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων καὶ ὁ Ἡγέτης αὐτοῦ. Καὶ αὐτὰ μᾶς κατέστησαν ἐπαναστάτας· καὶ αὐτὰ μᾶς ἤγαγον εἰς δημιουργίαν δευτέρου Κράτους καὶ εἰς τὴν συγκρότησιν νέου Ἐθνικοῦ στρατοῦ. Καὶ δι’ αὐτῶν ἐπετύχομεν τὴν κατάλυσιν τοῦ Δεσποτισμοῦ καὶ τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ ἐλευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος καὶ τὴν ἐπιβολὴν τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ λαὸς ἐνέκρινεν ἐπανειλημμένως, ὄχι μόνον ἀπ’ εὐθείας διὰ τῆς ἐτυμηγορίας του τῆς 31ης Μαΐου, ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν ψηφοφοριῶν τῶν νομίμων αὐτοῦ ἀντιπροσώπων. Ἀλλὰ θὰ ἐρωτήσῃ τις: Μήπως ἆρά γε εἶναι ἀκόμη δυνατὴ ἡ ἐφαρμογὴ τῆς πολιτικῆς ταύτης ὑφ’ οὓς ἀρχικῶς ἐνεφανίζετο ὅρους; Δὲν τυφλώττω, κύριοι, πρὸς τὴν εἰκόνα, ἡ ὁποία παρίσταται ἐνώπιόν μου. Ὅ,τι ἐφοβούμην, καταλείπων τὴν Ἀρχὴν τὸν Σεπτέμβριον τοῦ 1915, ἀτυχῶς συνετελέσθη. Ἡ Ἑλλὰς τοῦ 1917 δὲν ὁμοιάζει οὐδὲ πόρρωθεν πρὸς τὴν Ἑλλάδα τοῦ 1915, τὴν ὁποίαν τοὺς παρεδώσαμεν τότε. Οἱ ἀσκήσαντες τὴν Γερμανικὴν πολιτικὴν δύνανται νὰ καυχῶνται δι’ ἀποτυχίας ἀληθῶς καταπληκτικάς, τὰς ὁποίας ἔσχον. Βλέπω τὴν σύμμαχον ἡμῶν Σερβίαν κατεστραμμένην σήμερον, ἔστω καὶ ἂν ἡ καταστροφὴ εἶναι προσωρινή, ὡς εἶμαι βέβαιος, διὰ νὰ ἐπακολουθήσῃ αὐτὴν ἡ ἀποκατάστασις τῆς πλήρους τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος (Παρατεταμένα χειροκροτήματα). Βλέπω τὴν Βουλγαρίαν ὑπερεξυγκωμένην, ἑτοίμην νὰ ἐπιπέσῃ καθ’ ἡμῶν αὔριον διὰ νὰ μᾶς συντρίψῃ καὶ μᾶς ὑποτάξῃ. Βλέπω τὴν ἐσωτερικὴν φαυλοκρατίαν ἀναστᾶσαν ἐκ νεκρῶν μὲ νέαν ὁρμὴν καὶ νέον σθένος. Βλέπω τὰ οἰκονομικὰ ἐρείπια, βλέπω τὸν Βασιλικὸν στρατὸν τῆς Ἑλλάδος σχεδὸν ἐν διαλύσει. Ἡ Ἑλλὰς τοῦ 1917 οὔτε ἐδαφικῶς, οὔτε ψυχικῶς, οὔτε οἰκονομικῶς, οὔτε στρατιωτικῶς, οὔτε πολιτικῶς ὁμοιάζει τὴν Ἑλλάδα τοῦ 1915. Καὶ ὅμως μεθ’ ὅλους τούτους τοὺς μειονεκτικοὺς ὅρους ἡ αἰσιοδοξία μου δὲν μὲ ἀπολείπει (Χειροκροτήματα). Ἔθνος, τὸ ὁποῖον διῆλθε διὰ τόσων δοκιμασιῶν ἐπὶ τρεῖς ὅλας χιλιετηρίδας, χωρὶς νὰ ἐξαφανισθῇ, Ἔθνος, τὸ ὁποῖον ἐσημείωσε καὶ χθὲς ἀκόμη τοὺς θριάμβους τοῦ 1912 καὶ 1913, Ἔθνος, τὸ ὁποῖον καὶ προδοθὲν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων του, κατώρθωσε νὰ ἀνεύρῃ ἐν ἑαυτῷ ἀρκοῦσαν ἠθικὴν δύναμιν διὰ νὰ δημιουργήσῃ νέον Κράτος καὶ νὰ συγκροτήσῃ νέον στρατὸν καὶ νὰ γράψῃ, ὡς πολλάκις εἶπα, τινὰς τῶν λαμπροτέρων σελίδων τῆς στρατιωτικῆς μας ἱστορίας, τοιοῦτο Ἔθνος εἶμαι ἀσαλεύτως πεπεισμένος ὅτι ἐγκρύπτει ἀκόμη ἐν ἑαυτῷ ἀρκετὴν ζωτικότητα ὅπως καὶ κατὰ τὴν ὑστάτην ταύτην στιγμὴν ἐπιτύχῃ τὴν σωτηρίαν του (Χειροκροτήματα). Κύριοι! Τὸ Ἔθνος γνωρίζει ὅτι οὐδέποτε ὑπεσχέθην εἰς αὐτὸ ἀνέφικτα πράγματα. Τὸ Ἔθνος γνωρίζει, ὅτι οὐδέποτε ὑπῆρξα κατώτερος τῶν πρὸς αὐτὸ ἐπαγγελιῶν μου. Μετέχοντες τοῦ παγκοσμίου πολέμου, παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν δημοκρατικῶν Ἐθνῶν, τὰ ὁποῖα συνήγειραν εἰς κοινὸν ἀγῶνα, εἰς μίαν ἀληθῶς ἱερὰν συμμαχίαν, αἱ κοσμοαυτοκρατορικαὶ ἀξιώσεις τῆς Γερμανίας, τῆς ὁποίας πελάται εἶναι οἱ δύο κληρονομικοί μας ἐχθροί, δὲν θὰ ἀνακτήσωμεν μόνον τὰ ἀπολεσθέντα ἐθνικά μας ἐδάφη, δὲν θὰ ἀποκαταστήσωμεν μόνον τὴν ἐθνικήν μας τιμήν, δὲν θὰ προστατεύσωμεν μόνον τελεσφόρως τὰ ἐθνικά μας συμφέροντα εἰς τὸ Συνέδριον τῆς Εἰρήνης καὶ δὲν θὰ ἀσφαλίσωμεν μόνον τὸ ἐθνικόν μας μέλλον, ἀλλὰ καὶ θὰ ἀποτελέσωμεν ἄξιον μέλος τῆς οἰκογενείας τῶν ἐλευθέρων ἐθνῶν, τὴν ὁποίαν θὰ ὀργανώσῃ τὸ Συνέδριον τοῦτο, καὶ θὰ παραδώσωμεν εἰς τὰ τέκνα μας Ἑλλάδα, ὁποίαν τὴν ὠνειρεύθησαν αἱ παρελθοῦσαι γενεαί, τῶν ὁποίων δὲν ἠμποροῦμεν νὰ δειχθῶμεν ἀνάξιοι κληρονόμοι, καὶ ὁποίαν τὴν προδιεγράψαμεν ἡμεῖς αὐτοὶ διὰ τῶν προσφάτων θριάμβων τοῦ 1912 καὶ 1913 (Ραγδαῖα χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαὶ ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).

§79ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τοὺς κ.κ. συναδέλφους, τοὺς ἐγγεγραμμένους μετὰ τὴν ἀγόρευσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, νὰ παραιτηθῶσι καὶ νὰ θεωρηθῇ περατωμένη ἡ συζήτησις.

§80ΠΛΕΙΣΤΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. Μάλιστα.

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περαιωμένη.

§82Γ. ΝΟΤΑΡΑΣ. Δηλῶ ὅτι κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, θέλω ὑπερψηφίσει τῆς Κυβερνήσεως.

§83Α. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι θὰ δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν ὅσον ἀφορᾷ τὴν πολιτικὴν τῆς ἐξόδου τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῆς οὐδετερότητος, καὶ διότι ἐγκρίνω ταύτην πλήρως, ὡς σύμφωνον πρὸς τὴν παρ’ ἐμοῦ ὡς Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν διεξαχθεῖσαν τοιαύτην, καὶ διότι, διατελούσης τῆς Χώρας εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν, ἐπιβάλλεται εἰς πάντας νὰ ἐνισχύσωμεν τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ δυσχερὲς αὐτῆς ἔργον καὶ ἐμψυχώσωμεν τὸ κοινὸν φρόνημα διὰ τὰς θυσίας, τὰς ὁποίας τὸ ἐθνικὸν συμφέρον ἐπιβάλλει εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ἐπιφυλάσσομαι δὲ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἐσωτερικὸν ζήτημα, τὴν περὶ οὗ συζήτησιν ἐθεώρουν ὑπὸ τὰς παρούσας περιστάσεις ἄκαιρον καὶ ἀσύμφορον.

§84Α. ΚΑΝΑΡΗΣ. Τὴν δήλωσιν τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ κ. βουλευτὴς Ἄρτης τὴν ἀποδέχομαι πλήρως· καὶ ἀποδέχομαι αὐτήν, διότι εὐθὺς ὡς ἐξερράγη ὁ Εὐρωπαϊκὸς πόλεμος ἐνόμισα ὅτι τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος ἐπέτασσεν εἰς αὐτὴν νὰ συνταυτίσῃ τὴν τύχην της μετὰ τῆς τύχης τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως. Τὴν γνώμην μου ταύτην ὑπεστήριξα καὶ ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, ὅτε ἔσχον τὴν τιμὴν νὰ εἶμαι μέλος. Καὶ ἤδη τῆς Ἑλλάδος ἐξελθούσης εἰς πόλεμον, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δηλώσω ὅτι θέλω παράσχει ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ταύτην (Χειροκροτήματα).

§85Κ. ΖΑΒΙΤΣΙΑΝΟΣ. Καίτοι ἀπὸ τοῦ τέλους τοῦ παρελθόντος ἔτους εὑρίσκομαι ἐν διαφωνίᾳ πρὸς τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων ὡς πρός τινας ἐνεργείας αὐτοῦ, αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ δηλώσω ὅτι, εὑρισκόμενος πρὸ ζητήματος ἔχοντος τὸν χαρακτῆρα ζητήματος ἐμπιστοσύνης διὰ τὴν Κυβέρνησιν τῶν Φιλελευθέρων, θέλω ὁλοψύχως ὑπερψηφίσει αὐτῆς, καὶ τοῦτο διότι διὰ τῆς ψήφου ταύτης, τοῦτο μὲν ἐγκρίνεται ἡ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ὡς ἐπιβεβλημένην ἐθεώρουν, τοῦτο δὲ ἐνισχύεται εἰς τὸ ἔργον αὐτῆς ἡ μόνη ἁρμοδία διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τῆς πολιτικῆς αὐτῆς Κυβέρνησις ἀπέναντι τῆς κατὰ τὸ διάστημα τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου ὁριστικῶς δημιουργηθείσης καταστάσεως. Εὐκταῖον ἤθελεν εἶσθαι, κύριε Πρόεδρε, ὅπως ὁλόκληρον τὸ Ἔθνος ἐκτιμήσῃ βαθέως καὶ εἰλικρινῶς τὴν σοβαρότητα καὶ τὸ ἐξαιρετικῶς κρίσιμον τῶν περικυκλουσῶν ἡμᾶς περιστάσεων. Τούτου γενομένου, πάντες θέλομεν πεισθῆ ὅτι ἦλθεν ἡ στιγμὴ διὰ νὰ ἐννοήσωμεν ὅτι ἐπιβάλλεται ἄοκνος ἐργασία, λήθη τοῦ παρελθόντος καί τινες ὑποχωρήσεις. Διὰ τούτου καὶ μόνον, κύριε Πρόεδρε, θὰ ἀποβῇ δυνατὸν εἰς τὸ Ἔθνος νὰ ἀντιμετωπίσῃ τοὺς ἐκ τῆς δημιουργηθείσης καταστάσεως δυναμένους νὰ προκύψωσι κινδύνους. Οὕτω καὶ μόνον ὑπάρχει ἐλπὶς ὅτι ἐκ τοῦ διεξαγομένου μεγάλου ἀγῶνος τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος θὰ ἐξέλθῃ νικηφόρον (Χειροκροτήματα). Ἡ ψῆφος ὅμως, τὴν ὁποίαν δίδω τὴν στιγμὴν ταύτην, ἐννοῶ ὅτι μὲ καθιστᾷ ἀλληλέγγυον ὡς πρὸς τὴν ἐξωτερικὴν καὶ πολεμικὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ οὐδόλως ἐπηρεάζει τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς γνώμης μου.

§86Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν τῇ χθεσινῇ ἀγορεύσει μου, κύριε Πρόεδρε, διὰ μακρῶν ἀνέπτυξα τὰς σκέψεις μου καὶ περὶ τῆς ἐσωτερικῆς καὶ περὶ τῆς ἐξωτερικῆς καταστάσεως, κατέληξα δὲ συμπερασματικῶς εἰς τὴν δήλωσιν ὅτι, καίτοι εἶμαι ἀνεξάρτητος βουλευτής, ἐν τούτοις αἰσθάνομαι τὴν ὑποχρέωσιν νὰ συντρέξω μὲ ὅλας μου τὰς δυνάμεις τὸν ἀγῶνα, εἰς τὸν ὁποῖον τὸ Κράτος ἀπεκδύεται. Συνεπὴς εἰς τὴν ἀντίληψίν μου ταύτην, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δώσω ψῆφον ἐμπιστοσύνης εἰς τὴν Κυβέρνησιν (Χειροκροτήματα).

§87Σ. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ. Καὶ ἐγώ, κύριε Πρόεδρε, κατόπιν τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία διεξήχθη ἀπὸ τῆς χθεσινῆς ἑσπέρας ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ κατόπιν τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δηλῶ ὅτι τάσσομαι παρὰ τὸ πλευρὸν τῆς Κυβερνήσεως καὶ θέλω παράσχει τὸ ἐπ’ ἐμοὶ τὴν ὑποστήριξίν μου εἰς τὴν Κυβέρνησιν πρὸς ἐπικράτησιν τῆς πολιτικῆς της, ἥτις εἶναι ἡ μόνη ἡ ὁποία ἐξυπηρετεῖ τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους.

§88Χ. ΜΕΪΝΤΑΝΗΣ. Εἶναι γνωστόν, κύριε Πρόεδρε, εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι εἶμαι βουλευτὴς Ζαϊμικός, ἀκολουθῶν τὰ φρονήματα καὶ τὰς πολιτικὰς ἀρχὰς τοῦ κ. Ζαΐμη. Αἱ ἀρχαί μου αὐταὶ μοῦ ἐπιβάλλουν νὰ ὑποστηρίξω καὶ νὰ δώσω ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην μου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, διότι φρονῶ ὅτι πᾶσα ἀντίδρασις εἰς τὸ πολεμικὸν αὐτῆς ἔργον εἶναι ἔγκλημα κατὰ τῆς Πατρίδος (Χειροκροτήματα).

§89Μ. ΚΟΛΩΝΙΑΣ. Εἶμαι ἐκ τῶν ἀνηκόντων εἰς τὰς τάξεις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, δὲν εἶμαι ὅμως ἐκ τῶν ὑπευθύνων διὰ τὰ λάθη. Δικαιοῦμαι νὰ εἴπω ὅτι δὲν ἐγνώριζον τὸ ὑποχρεωτικὸν τοῦ συμμαχικοῦ ὅρου τῆς μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Σερβίας Συνθήκης, οὐδ’ ἦτο δυνατὸν τότε νὰ γνωρίζω τοῦτο, μὴ καταστάσης δυνατῆς τῆς καταθέσεως τῆς Συνθήκης, διότι ἄλλως, κύριε Πρόεδρε, ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι δὲν θὰ ἤμην ἐγὼ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ συνεφώνουν νὰ θυσιασθῇ ἡ τιμὴ τοῦ Κράτους διὰ τὴν σωτηρίαν τοῦ σαρκίου (Χειροκροτήματα). Ἤδη δηλῶ ὅτι θέλω παράσχει ἀμέριστον τὴν ἐμπιστοσύνην μου εἰς τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, εὑρισκομένης τῆς Πατρίδος μου εἰς τὴν ὁδὸν τῆς τιμῆς, θὰ καταβάλω δὲ καὶ πᾶσαν προσπάθειαν καὶ θὰ ὑποστηρίξω παντὶ σθένει τὴν εὐόδωσιν τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως (Εὖγε! Χειροκροτήματα).

§90Π. ΦΛΩΡΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἀνήκων καὶ πρὶν εἰς τὰς τάξεις τῶν Φιλελευθέρων ὡς φίλος τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, συνετέλεσα διὰ τῆς ἐφημερίδος μου, τῆς ἐκδιδομένης ἐν Κονίτσῃ, ὑπὲρ τῆς κατισχύσεως τοῦ Κόμματος τῶν Φιλελευθέρων, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου πάντοτε συνηγόρησα. Καὶ ἡ ἐκλογὴ τῆς 31ης Μαΐου μὲ ἐξέλεξεν ὡς Βενιζελικὸν τρίτον βουλευτήν. Ἀλλὰ ἀνεξαρτήτως τῆς θελήσεώς μου, λόγοι ἰδιαίτεροι μὲ ἠνάγκασαν νὰ ἀπόσχω, διότι εἶχον τὸ θάρρος νὰ ἐλέγξω ἕνα ὑπάλληλον, ὁ ὁποῖος προσέβαλε τὴν Ἑλληνικὴν Διοίκησιν ἐν τῇ πατρίδι μου, διὰ τῆς ἐφημερίδος. Τούτου ἕνεκεν δὲν ἐπέμενον νὰ ἀναμιχθῶ εἰς τὸν συνδυασμόν. Πολλάκις εἰργάσθην ὑπὲρ τῶν Βενιζελικῶν καὶ ἐδῶ καὶ ἐν τῇ Ἠπείρῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν Λαμίᾳ, ὅταν τρία ἐπίλεκτα μέλη αὐτῆς ὡδηγοῦντο δέσμια εἰς τὰς φυλακάς, καὶ ἐνταῦθα ὅταν ἔσπαζαν τὰ κεφάλια τῶν Βενιζελικῶν. Θὰ ἦτο περιττὴ ἡ ἐξήγησις αὕτη, ἀλλ’ ἐπειδὴ παρεκλήθην ὑπὸ πολλῶν συναδέλφων, δηλῶ ὅτι ἤμην, εἶμαι καὶ θὰ εἶμαι Βενιζελικὸς (Χειροκροτήματα).

§91ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὸς πόρισμα τῆς συζητήσεως ὑποβάλλεται ἡ ἀκόλουθος πρότασις (Ἀναγινώσκει): «Περατωθείσης τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, ἡ Βουλή, διακηρύττουσα τὸν ἱερὸν χαρακτῆρα τῶν διεθνῶν Συμβάσεων καὶ τὰς ἀπέναντι τῆς Σερβίας συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις τῆς Ἑλλάδος, ἀπευθύνουσα ἀδελφικὸν χαιρετισμὸν εἰς τὸ ἡρωϊκὸν Σερβικὸν Ἔθνος καὶ πεποιθυῖα ὅτι τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον εἶναι ἕτοιμον εἰς πᾶσαν θυσίαν, ὅπως μετέχον τοῦ παγκοσμίου ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν πολέμου παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Συμμάχων Κρατῶν, ἀποκαταστήσῃ τὴν ἐθνικὴν τιμήν, ἀνακτήσῃ τὰ ἀπολεσθέντα ἐθνικὰ ἐδάφη καὶ προασπίσῃ ἐν γένει τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐγκρίνει τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπὶ τούτῳ Ἐπιτροπῆς, προβαίνουσα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν».

§92Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε. Αὐτὴν τὴν πρότασιν, ὅπως διετυπώθη, δὲν ἠμπορεῖ νὰ τὴν δεχθῇ ἡ Κυβέρνησις. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει ἀνάγκην ψήφου ἐμπιστοσύνης καὶ διὰ τὴν ἐσωτερικὴν αὐτῆς πολιτικήν, διότι μὴ λησμονῶμεν ὅτι πρόκειται περὶ ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον. Τοῦτο δὲν κωλύει τοὺς βουλευτὰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι μεθ’ ἡμῶν σύμφωνοι ὡς πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν πολιτικήν, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι ἐγκρίνουν τὴν ἐξωτερικήν μας πολιτικήν, νὰ ὑπερψηφίσουν τὸ δεύτερον μόνον μέρος τῆς προτάσεως, ἥτις πρέπει νὰ τροποποιηθῇ ἀναλόγως.

§93ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γ. ΠΩΠ ἔχει τὸν λόγον.

§94Γ. ΠΩΠ. Κύριοι συνάδελφοι, καὶ εἰς ἐποχὴν καθ’ ἣν ἐκινδύνευον νὰ κατηγορηθῶ ὡς ἔνοχος ἐγκλήματος ἐσχάτης προδοσίας, εἶχον τὸ θάρρος νὰ διακηρύξω καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου τῆς Βουλῆς καὶ ἔξω γράφων, ὅτι, προκειμένου ποτὲ νὰ ἐξέλθῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς ἀγῶνα, ἡ Κυβέρνησις ἡ ἐνδεδειγμένη ἵνα διευθύνῃ τὰς τύχας αὐτῆς θὰ ἦτο ἡ Κυβέρνησις, ἣν θὰ ἀπέδιδε τὸ κόμμα τῶν Φιλελευθέρων. Ἔλεγον δὲ τοῦτο, διότι εἶχον καὶ ἐγὼ τὴν ἀκράδαντον πεποίθησιν ὅτι τὰ πολιτικὰ Κόμματα ἐν κοινοβουλευτικοῖς Κράτεσιν ἀποτελοῦσιν ἐθνικὰ κεφάλαια, αἱ δὲ ὑπηρεσίαι, ἃς τὸ Κόμμα τῶν Φιλελευθέρων παρέσχεν ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰς κατὰ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ ἀντίληψιν ὑπηρεσίας τῆς Ἐθνικῆς ἡμῶν ἰδέας, πρὸς τοὺς μεγάλους νῦν συμμάχους ἡμῶν, ἦσαν τοιαῦται, ὥστε ἔπρεπε νὰ ἀποδοθῶσι, καὶ θὰ ἀποδοθῶσιν οὐχὶ πρὸς ἐκείνους οἵτινες παρέσχον ταύτας, ἀλλὰ πρὸς τὴν Πατρίδα αὐτῶν, χάριν τῆς ὁποίας καὶ τὰς παρέσχον. Καὶ ἑπομένως ἡ ψῆφος ἡ ἐμή, προκειμένου περὶ τῆς διεξαγωγῆς τοῦ πολεμικοῦ ἔργου ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ταύτης, εἶναι ψῆφος συνειδήσεως καὶ εἶναι ψῆφος τιμῆς ἐναρέτου πολίτου. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης οὐδὲ ὑποστάλαγμα ὑπονοίας ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἀντιπολιτευόμενοι παρίσταντο ἐνταῦθα, δύνανται νὰ ἐκπροσωπῶσί τι, ὅταν φυγομαχοῦντες ἐγκατέλειψαν τὰς θέσεις των. Ἄς σημειωθῇ ὅτι δὲν ὑπάρχει καὶ εἷς ἔστω τοιοῦτος (χειροκροτήματα), πλὴν τῶν ἐνόχων καὶ τῶν κατηγορουμένων, ὅστις θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀρνηθῇ ψῆφον ἐμπιστοσύνης κατὰ τὴν τοιαύτην κρίσιμον τῆς Πατρίδος περίοδον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις νομίμως εὑρίσκεται διευθύνουσα τὰς τύχας τοῦ Κράτους. Ἐὰν ἡ ἀποχώρησις τῆς μερίδος ἐκείνης τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶχε τὴν δικονομικὴν ἔννοιαν κατηγορουμένων, οἵτινες ἐξέρχονται εὐπρεπῶς ἵνα ἐπανέλθωσι καὶ ἀκούσωσι τὴν καταδίκην αὐτῶν ἢ τὴν ἀθώωσιν, βεβαίως ὀρθῶς οἱ κατηγορούμενοι ἔπραξαν καὶ δὲν ἐνεφανίσθησαν ἐνταῦθα. Ἀλλ’ ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐκείνη, τῆς ὁποίας καὶ ἐγὼ μετέχω, τῆς ὁποίας φίλοι τινὲς ἀτυχῶς δὲν δύνανται νὰ παραστῶσι τὴν ἑσπέραν ταύτην ἐν τῇ ψηφοφορίᾳ—εἶναι δὲ πιθανὸν τὰ ὀνόματα αὐτῶν νὰ σημειωθῶσιν ὡς ἀποχωρησάντων λόγῳ ἀποδοκιμασίας ἢ μὴ πόθῳ παροχῆς ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν—ἡ Ἀντιπολίτευσις ἐκείνη, ἐκπροσωπουμένη τὴν στιγμὴν ταύτην— ὑπὸ ἐντολῆς δοθείσης εἰδικῶς ὑπὸ τῶν ἀπόντων φίλων—παρ’ ἐμοῦ, θεωρεῖ καθῆκον της νὰ διακηρύξῃ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς σύμπας πρὸς ἓν ἀποβλέπει μόνον, πρὸς τὴν νίκην, πρὸς τὴν νίκην τὴν μεγάλην, τὴν ταχεῖαν, τὴν ὁποίαν θὰ δώσῃ πᾶσα ψυχικὴ καὶ ὑλικὴ θυσία ἀπὸ μέρους τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ (χειροκροτήματα), Μετὰ τὰς ἀποκαλύψεις αἵτινες βαθύτατα μᾶς συνεκίνησαν, τὰς γενομένας χθὲς ἀπὸ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, σήμερον δὲ ἀπὸ μέρους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὴν νίκην ταύτην θὰ ἠδυνάμεθα νὰ εἴχομεν ταχυτέραν, ὀφείλομεν ὅμως σήμερον νὰ σπεύσωμεν νὰ συναντήσωμεν αὐτήν, κηρύσσοντες πρὸς τοὺς μεγάλους ἡμῶν συμμάχους καὶ πρὸς τοὺς συμμάχους ἐκείνους, οἵτινες ὑπέστησαν δεινὰ καὶ ἐξ αἰτίας τῆς ἀπουσίας ἡμῶν, ὅτι θὰ ἀναπληρώσωμεν διὰ τῶν θυσιῶν τῶν μεγάλων καὶ διὰ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ μας τὴν ἀργοπορίαν μας ἐκείνην (Χειροκροτήματα). Ἀλλά, κύριοι βουλευταί, θὰ ἠδυνάμην ἴσως ἐγώ, ἐξ ὅλων ἐκείνων οἵτινες εἶχον δισταγμοὺς καὶ ἐνδοιασμούς, νὰ διατυπώσω παράπονον ὅτι μόνον εἰς τὴν πολιτικήν μου διαίσθησιν ἀφιέμην ἐγὼ καὶ ἄλλοι πολῖται ἵνα ἀκολουθήσωμεν τὴν ὁδὸν τῆς ἀληθείας. Διὰ τοῦτο ἀπὸ τῆς διαισθήσεως ἐκείνης, ὅταν ἀπεκαλεῖτο προδοτικὸν τὸ κίνημα τῆς σωτηρίας, τὸ ἐλέγομεν κίνημα ἀντιβουλγαρικόν. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς ἠθέλομεν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν μαχομένην νὰ δώσωμεν τὴν θέσιν τοῦ ἀντιβουλγαρικοῦ κινήματος, ἵνα δυνηθῶμεν νὰ περισώσωμεν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὄντως καὶ ἡ Κυβέρνησις τῆς Θεσσαλονίκης ἤθελε νὰ περισώσῃ μέχρι τῆς 19ης Νοεμβρίου. Θὰ ἠδυνάμην νὰ διατυπώσω τὸ παράπονον ἐξ ὀνόματος πάντων ἐκείνων, ὅτι αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐλέχθησαν τὴν ἑσπέραν ταύτην, ἔπρεπεν ἐνωρίτερον νὰ ριφθῶσιν εἰς φῶς καὶ εἶμαι πεπεισμένος ὅτι δὲν θὰ ὑπῆρχεν Ἕλλην πολίτης, ὅστις δὲν θὰ ἔσπευδεν ἐν ἀνάγκῃ νὰ ἀνατρέψῃ τὰ ἀνατραπέντα, ἵνα ταχύτερον ἐκτελέσῃ τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκον (Χειροκροτήματα). Νέα νῦν παρέχεται ἱστορικὴ ἀπόδειξις ὅτι μόνον εἰς κοινοβουλευτικὰ καὶ ἐλεύθερα πολιτεύματα ἀναλάμπει ἡ ἀλήθεια καὶ τὴν ἐλευθερίαν τὴν πραγματικὴν τῆς ψυχῆς καὶ τῆς γλώσσης παρέχουσι μόνον αἱ μετεπαναστατικαὶ περίοδοι· διότι ἐξηπατήθη χυδαίως ὁ λαός, ὡς ἀπεκαλύφθη κατὰ τὰς δύο αὐτὰς ἡμέρας. Εἶδε καὶ ὁ ὀφθαλμὸς ὁ ἰδικός μου, ἤκουσε καὶ ἡ ἀκοὴ ἡ ἰδική μου καὶ προσήγγισεν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ διάνοιά μου πρὸς τοὺς Αὐλικοὺς ἐκείνους κύκλους καὶ ὁμολογῶ ὅτι εἶδον τὴν εὐτέλειαν πολλάκις ἐμφανιζομένην ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς οἰκειότητος, εἶδον πολλάκις ἐμφανιζομένην τὴν θρασύτητα ὑπὸ τὴν χρυσοκέντητον μορφὴν τοῦ ἡρωϊσμοῦ, τὴν ταπείνωσιν ὡς ἀφοσίωσιν καὶ εἶδον εἰς τὴν πολύκρουνον πηγὴν πάσης διαφθορᾶς, νὰ διαρρέωσι χαρακτῆρες καὶ νὰ καταπνίγωνται ἄνθη εὐγενῆ καὶ εὐγενεῖς ἰδέαι. Ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι οὔτε ἐπίστευον τοιαύτην κατάπτωσιν ψυχῆς, ὥστε πολῖται Ἕλληνες, περιφρουροῦντες Θρόνον καὶ Στέμμα, ἐγγύτατα πρὸς αὐτὸ εὑρισκόμενοι, παρουσιαζόμενοι ὡς μυσταγωγοὶ τῆς Ἐθνικῆς ἑνότητος, θὰ εἶχον τὴν οἰκτράν, τὴν προκαλοῦσαν σιχαμὸν κατάπτωσιν, νὰ λησμονῶσιν ὅτι εἶναι Ἕλληνες πολῖται. Πάντα ταῦτα ἀπεκαλύφθησαν ἤδη ἐνώπιον ἡμῶν, θὰ ἀποκαλυφθῶσιν ἐνώπιον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ θὰ δηλωθῇ ὅτι ἀπὸ τῆς ἑσπέρας ταύτης, προκειμένης ἐνισχύσεως τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν ἀγῶνα, δὲν ὑπάρχει Συμπολίτευσις, δὲν ὑπάρχει Ἀντιπολίτευσις, ὑπάρχει μόνον μία ἰδέα, ἡ ἰδέα τῆς νίκης, τῆς νίκης τῶν μεγάλων συμμάχων μας, τῶν ἐγγὺς ἡμῶν εὑρισκομένων συμμάχων μας, τῆς ἀποκαταστάσεως πάσης ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ, τῆς Ἐθνικῆς ἑνότητος τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους, χάριν τοῦ ὁποίου ἡμεῖς, οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν καὶ τὰ τέκνα ἡμῶν, εἴμεθα ἕτοιμοι ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης πρὸς πᾶσαν θυσίαν αἵματος καὶ ψυχῆς (Παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐν τῇ αἰθούσῃ καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Α. ΣΙΔΕΡΗΣ ἔχει τὸν λόγον.

§96Α. ΣΙΔΕΡΗΣ. Κύριοι βουλευταί, προκειμένου περὶ ζητήματος ψήφου ἐμπιστοσύνης, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ δικαιολογήσω τὴν ψῆφον καὶ ἐμοῦ καὶ τοῦ ἑτέρου συναδέλφου μου. Εἶναι γνωστὴ ἡ διαφορά, ἥτις διακρίνει τὰς ἰδέας ἡμῶν καὶ τὰς ἀντιλήψεις ἡμῶν ἀπὸ τὰς ἀντιλήψεις τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐν τῷ οἰκονομικῷ καὶ ἐν τῷ πολιτικῷ πεδίῳ. Ἐν τούτοις ἐβεβαιώσαμεν καὶ ἄλλοτε ὅτι τὸ προέχον σήμερον ζήτημα εἶναι τὸ ζήτημα τὸ πολιτειακόν. Ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὅτε συνέβη ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς, ἡμεῖς ἐδηλώσαμεν ὅτι, θεωροῦντες τὰς ἐκλογὰς ἀντισυνταγματικάς, δὲν λαμβάνομεν μέρος. Καὶ ὄχι μόνον ἐθεωρήσαμεν τὰς ἐκλογὰς ἀντισυνταγματικὰς καὶ δὲν ἐλάβομεν μέρος εἰς αὐτάς, ἀλλὰ καὶ διεμαρτυρήθημεν κατ’ αὐτῶν. Ἠγωνίσθημεν κατὰ τοῦ τέως Μοναρχισμοῦ καὶ ἔσχομεν δυστυχῶς βαρέα τὰ πλήγματά του. Χωρὶς ἡ ψῆφος μας αὕτη νὰ σημαίνῃ ἀναγνώρισιν ἐν γένει τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, παρέχομεν σήμερον ψῆφον ἐμπιστοσύνης πρὸς ἐνίσχυσιν καὶ θρίαμβον τοῦ νέου καθεστῶτος ἀπέναντι τοῦ καταδεδικασμένου ὡς ἀπολυταρχικοῦ πεσόντος καθεστῶτος καὶ συγχρόνως ὅπως ἐνισχύσωμεν τὸν ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἀμύνης ἀγῶνα, ὃν μετὰ τῶν δημοκρατικῶν Ἐθνῶν διεξάγει σήμερον ἡ Ἑλλάς· διότι, ἐὰν εἴμεθα πολέμιοι τῆς δουλώσεως ἀτόμων εἰς μίαν τάξιν τῆς κοινωνίας, εἴμεθα πολὺ μᾶλλον ἀντίθετοι πρὸς τὴν δούλωσιν ὁλοκλήρων Ἐθνῶν εἰς μίαν τάξιν Δυναστικὴν καὶ Στρατοκρατικήν, οἵα ἡ Γερμανία, ἡ ὁποία σήμερον θέλει νὰ ὑποδουλώσῃ τὸν Κόσμον. Οὕτω μετὰ τῶν ἐπιφυλάξεών μας καὶ ὡς πρὸς τὰ μέτρα διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου, οἰκονομικὰ καὶ φορολογικά, καὶ τοὺς σκοποὺς τοῦ πολέμου τούτου, παρέχομεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν ψῆφον ἐμπιστοσύνης καὶ πρὸς ἐνίσχυσιν τοῦ ἀγῶνος τῆς ἀμύνης τῆς Χώρας καὶ πρὸς ἐπικράτησιν τῶν μεγάλων δημοκρατικῶν ἀρχῶν, ὑπὲρ τῶν ὁποίων μάχονται τὰ μεγάλα Ἔθνη τῆς Δύσεως (Χειροκροτήματα).

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις, ὡς ἐτροποποιήθη, ἔχει ὡς ἑξῆς (Ἀναγινώσκει): «Περατωθείσης τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον, ἡ Βουλή, διακηρύττουσα τὸν ἱερὸν χαρακτῆρα τῶν διεθνῶν Συμβάσεων καὶ τὰς ἀπέναντι τῆς Σερβίας συμμαχικὰς ὑποχρεώσεις τῆς Ἑλλάδος, ἀπευθύνουσα ἀδελφικὸν χαιρετισμὸν εἰς τὸ ἡρωϊκὸν Σερβικὸν Ἔθνος καὶ πεποιθυῖα ὅτι τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον εἶναι ἕτοιμον εἰς πᾶσαν θυσίαν, ὅπως μετέχον τοῦ παγκοσμίου ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας τῶν λαῶν πολέμου παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Συμμάχων Κρατῶν, ἀποκαταστήσῃ τὴν ἐθνικὴν τιμήν, ἀνακτήσῃ τὰ ἀπολεσθέντα ἐθνικὰ ἐδάφη καὶ προασπίσῃ ἐν γένει τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐγκρίνει τὴν ἀπάντησιν εἰς τὸν Βασιλικὸν Λόγον τῆς πλειονοψηφίας τῆς ἐπὶ τούτῳ Ἐπιτροπῆς, ἐκφράζουσα πλήρη τὴν ἐμπιστοσύνην αὐτῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν αὐτὴν ὡς ἔχει λέγουσι «Ναί». Οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι». Παρακαλῶ νὰ προσέλθωσιν ὡς ψηφολέκται οἱ κ.κ. Ν. Ξηρὸς καὶ Ι. Φαρμάκης. Ἄρχεται ἡ ψηφοφορία. (Ἐνεργεῖται ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ἐπὶ τῆς ὑποβληθείσης προτάσεως ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν κ.κ. Ν. Ξηροῦ καὶ Ι. Φαρμάκη, τοῦ κ. Γραμματέως ἐκφωνοῦντος τὰ ὀνόματα τῶν κ.κ. βουλευτῶν κατὰ περιφερείας καὶ κατὰ τὸ κάτωθι πρωτόκολλον ψηφοφορίας:

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφοφορήσας; (Οὐδεὶς ἀπαντᾷ). Ἄρχεται ἡ διαλογή. (Διενεργεῖται ἡ διαλογὴ ὑπὸ τῶν ψηφολεκτῶν).

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπερατώθη ἡ διαλογή (ἀναγινώσκει): Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 188· εἶπον «Ναὶ» 178, εἶπον «Ὄχι» οὐδεὶς καὶ ἠρνήθησαν ψῆφον οἱ κ.κ. Ὑπουργοί (Χειροκροτήματα). Παρακαλεῖται ὁ κ. Γραμματεὺς ν’ ἀναγνώσῃ ὁλόκληρον τὸ σχέδιον τῆς πλειονοψηφίας:

§100ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (Ἀναγινώσκει): Βασιλεῦ Ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων τῆς 31ης Μαΐου, ἥτις σὺν τῇ ἀποκαταστάσει τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος ἀνέλαβε τὴν ἄσκησιν τῆς ἀνηκούσης εἰς αὐτὴν νομίμου ἐξουσίας, χαιρετίζει τὴν εἰς τὸν Θρόνον ἄνοδον τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος ὡς τὸ αἴσιον γεγονός, δι’ οὗ ἐτέθη τέρμα εἰς τὴν ζοφερὰν περίοδον τῆς μοναρχικῆς αὐθαιρεσίας καὶ τῆς Ἐθνικῆς διαιρέσεως. Ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἡ ἐπὶ τοῦ Θρόνου ἀνάρρησις Ὑμῶν, κατόπιν τῆς παραιτήσεως τοῦ τέως Βασιλέως καὶ τοῦ Διαδόχου Γεωργίου, θέλει χρησιμεύσει ὡς ἀπαρχὴ νέας καὶ εὐτυχοῦς Ἐθνικῆς σταδιοδρομίας, οἱ Ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους ἀποβλέπουσι μετ’ ἀπολύτου ἠρεμίας εἰς τὴν περαιτέρω ἀνέλιξιν τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς χώρας, καὶ διακαῶς εὔχονται, ὅπως ἀρθῶσι τὸ ταχύτερον οἱ λόγοι οἱ μὴ ἐπιτρέποντες τὴν ἄμεσον σύγκλησιν τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἥτις θέλει διαχαράξει ὁριστικῶς τὰς βάσεις τοῦ πολιτεύματος, κατὰ τρόπον σύμφωνον πρὸς τὴν δημοκρατικὴν συνείδησιν τοῦ Ἔθνους καὶ μετὰ σαφηνείας ἀποκλειούσης ἐνδεχομένην ἐν τῷ μέλλοντι καταστρατήγησιν τῶν ἐλευθέρων θεσμῶν διὰ παρερμηνείας τῶν συνταγματικῶν διατάξεων. Διότι ἐκ τῆς προσφάτου πείρας κατεδείχθη ὅτι δὲν εἶνε περιττὴ οὔτε ἄσκοπος πᾶσα ἐγγύησις τείνουσα εἰς περιφρούρησιν τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, ἄνευ τῆς ὁποίας οὔτε ἀτομικὴ καὶ κοινωνικὴ εὐημερία δύναται νὰ νοηθῇ, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ἀνεξαρτησία τῆς χώρας δὲν εὑρίσκεται ἐν ἀσφαλείᾳ, ἐφ’ ὅσον τὴν τύχην αὐτῆς δύνανται νὰ ρυθμίσωσιν ἀντιλήψεις ἀλλότριοι καὶ ἀντίθετοι πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ Ἔθνους. Δὲν δύναται δὲ ἐν τῷ σημείῳ τούτῳ εἰ μὴ νὰ διακηρύξῃ ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία ὅτι ἐν κανονικῇ λειτουργίᾳ τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος θὰ ἦτο ἀδύνατον νὰ ἐπικρατήσῃ ἡ κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους ἐπιβληθεῖσα εἰς τὴν χώραν ἐξωτερικὴ πολιτική, ἥτις, ἀπομακρύνασα τὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τῆς φυσικῆς της θέσεως παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Προστατίδων Δυνάμεων καὶ τῆς συμμάχου Σερβίας, ἐξέθεσεν εἰς τοὺς σοβαρωτέρους τῶν κινδύνων τὴν Ἐθνικὴν ἡμῶν αὐτοτέλειαν. Ἂν δὲ κατὰ τὸ ἐφικτὸν ἀπεσοβήθησαν οἱ κίνδυνοι οὗτοι, ὀφείλουσιν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ Ἔθνους νὰ ὑπομνήσωσι μετ’ εὐγνώμονος συγκινήσεως ὅτι τὸ ἔργον ὀφείλεται εἰς τὴν πρωτοβουλίαν τῆς μερίδος ἐκείνης τοῦ λαοῦ, ἥτις, διατηρήσασα ἄσβεστον καὶ ἐνεργὸν τὴν πίστιν αὑτῆς πρὸς τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὰς πρὸς τὴν Πατρίδα ἱερὰς ὑποχρεώσεις, θέσασα ὑπεράνω πάσης ὑστεροβούλου προσωπικῆς ὑποτελείας, ἔφερεν εἰς φῶς τὸ Ἐθνικὸν Κίνημα, καὶ συνέπηξε τὴν στρατιωτικὴν δύναμιν, ἥτις ἐμπράκτως διετράνωσεν ἅπαξ ἔτι ἐπὶ τοῦ Μακεδονικοῦ ἐδάφους τὰς ἀναλλοιώτους ἀρετὰς τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς. Ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία ἀσμένως ἔλαβε γνῶσιν τῆς ἀνακλήσεως τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος ἐκ τῶν Κρατῶν τῆς ἐμπολέμου ὁμάδος, εἰς ἣν καταλέγονται καὶ οἱ κληρονομικοὶ τοῦ γένους ἡμῶν ἐχθροί. Διὰ τοῦ διαβήματος τούτου, ὅπερ ἀποτελεῖ τὴν ἐπισφράγισιν τῆς Ἐθνικῆς ἑνότητος, καὶ ἐν τῇ ἐξωτερικῇ ἐμφανίσει τῆς χώρας, τὸ Κράτος ἑνιαῖον εἰσέρχεται εἰς τὴν ἐνδεδειγμένην Ἐθνικὴν κατεύθυνσιν, καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπανευρίσκει τὴν προσήκουσαν θέσιν ἐν μέσῳ τῆς χορείας τῶν δημοκρατικῶν Ἐθνῶν, τῶν μαχομένων κατὰ τοῦ δεσποτισμοῦ καὶ τῆς ἀπολυταρχίας. Λογίζεται δὲ εὐτυχὴς ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία δυναμένη νὰ παράσχῃ τὴν ἔγκυρον διαβεβαίωσιν, ὅτι ἡ ἐκ τοῦ μέτρου τούτου ἀπήχησις εἰς τὴν δημοσίαν γνώμην ὑπῆρξε μία καὶ ὁμόφωνος, διαπιστοῦσα τὴν προθυμίαν, μεθ’ ἧς ἡ χώρα εἶνε ἕτοιμος νὰ παρατάξῃ συμπαγεῖς καὶ ἀκεραίας τὰς δυνάμεις της χάριν τοῦ Ἐθνικοῦ Μεγαλείου. Ἐνισχύουσι δὲ ἔτι μᾶλλον τὸ δημόσιον φρόνημα τὰ ἀπὸ τῶν πρώτων ἡμερῶν ἐπιτευχθέντα ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τῆς Ἐθνικῆς πολιτικῆς εὐοίωνα ἀποτελέσματα, δικαιοῦντα πᾶσαν αἰσιόδοξον πρόβλεψιν διὰ τὴν εὐκταίαν ἐπίλυσιν τῶν Ἐθνικῶν ζητημάτων ἐν τῷ Συνεδρίῳ τῆς εἰρήνης, χάρις εἰς τὰς εὐμενεῖς διαθέσεις τῶν ἰσχυρῶν Συμμάχων καὶ προστατῶν, ἃς θέλουσι κραταιώσει ἀκόμη πλειότερον ἐν τῷ μέλλοντι οἱ κοινοὶ ἡμῶν ἀγῶνες καὶ θυσίαι. Ἐν πλήρει διατελοῦσα ἐπιγνώσει ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία τῶν πολλαπλῶν καὶ μεγάλων δυσχερειῶν, ἃς θέλει ἀντιμετωπίσει ἡ κυβέρνησις ἐν τῇ διεξαγωγῇ τοῦ πολυσχιδοῦς καὶ ὄντως χαλεποῦ ἔργου, ὅπερ ἀνέλαβε νὰ φέρῃ εἰς πέρας, μετὰ προθυμίας θέλει παράσχει ἀμέριστον τὴν συνδρομήν της εἰς πᾶσαν κυβερνητικὴν προσπάθειαν, τείνουσαν εἰς εὐόδωσιν τῶν Ἐθνικῶν σκοπῶν καὶ ἐσωτερικὴν ἀνόρθωσιν, προσπάθειαν ἥτις ἀπαραίτητον ἔχει προϋπόθεσιν τὴν ἐξασφάλισιν καὶ ἑδραίωσιν τοῦ νέου καθεστῶτος. Ὑπὸ τὴν ἔννοιαν δὲ ταύτην δὲν ἀμφιβάλλει ἡ Βουλὴ ὅτι θέλει παταχθῆ μετὰ σταθερότητος οἱαδήποτε ἀπόπειρα πρὸς ὑπονόμευσιν τῆς καθεστηκυίας τάξεως, τῆς ἑδραζομένης ἐπὶ τῶν ἀρχῶν τῆς ἐλευθερίας. Διότι ἂν μετὰ συμπαθείας ὀφείλῃ τις νὰ ἀποβλέψῃ πρὸς τοὺς προκινδυνεύοντας κατὰ τῶν ἐχθρῶν τῆς Πατρίδος, καὶ παρὰ τὰ κελεύσματα ἀκόμη τῆς ἀρχῆς, εἶνε ἀντιθέτως ἀσυγχώρητος ἡ ἐπιείκεια πρὸς τοὺς ἐπιζητοῦντας νὰ καταλύσωσι τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας καὶ νὰ παραλύσωσι τὴν ἄμυναν τῆς Χώρας πρὸς ἀποφυγὴν τοῦ πολέμου. Δὲν ἀρκεῖ ἐν τούτοις ἡ ἐξασφάλισις μόνη τῆς Πολιτείας· ἀπαραίτητος εἶνε καὶ ἡ ἐξυγίανσις αὐτῆς. Καὶ διὰ τοῦτο τῆς πλήρους ἔτυχεν ἐπιδοκιμασίας τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους ἡ πρὸς ἀποκατάστασιν τοῦ γοήτρου τῆς Ἐκκλησίας, τοῦ τοσοῦτον ἀμαυρωθέντος ἐξ ὑπαιτιότητος μερίδος τινὸς τοῦ κλήρου, πρόνοια τῆς Κυβερνήσεως, καθὼς καὶ τὰ περὶ ἀναστολῆς τῆς δικαστικῆς ἰσοβιότητος καὶ τῆς μονιμότητος τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων μέτρα αὐτῆς, μέτρα ἐξαιρετικῆς ἀναντιρρήτως καὶ προσκαίρου φύσεως, ἐπιβαλλόμενα οὐχ ἧττον ἐκ λόγων ἀναποτρέπτου ἀνάγκης καὶ χρησιμότητος μεγίστης. Ὑπέρποτε νῦν παρέχεται ἡ εὐκαιρία πρὸς ριζικὴν καὶ ἐπωφελῆ ἐκκαθάρισιν τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν ἀπὸ στοιχείων ἀποδειχθέντων ἀναξίων τῆς δημοσίας ἐντολῆς, ἣν περιεβλήθησαν, καὶ ἐπιζημίων εἰς τὴν κοινωνίαν. Καθόσον, πλὴν τῶν στενῶν ὑπηρεσιακῶν προσόντων, ἡ Πολιτεία κατέχει σήμερον ἀρτίαν τὴν εἰκόνα τοῦ χαρακτῆρος, τοῦ ἠθικοῦ σθένους καὶ τῶν ἐν γένει ἀντιλήψεων ἑκάστου ἐκ τῶν λειτουργῶν αὐτῆς. Μετὰ προθυμίας καὶ συντόνου προσοχῆς θέλει ἐπιληφθῆ ἡ Βουλὴ τῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθησομένων νομοθετικῶν μέτρων, τῶν ἀποσκοπούντων εἰς πλήρωσιν τῶν παντοειδῶν ἀναγκῶν τῆς Χώρας, δημοσίων καὶ κοινωνικῶν. Εὐάρεστον ἐπροξένησεν εἰς τὴν Βουλὴν ἐντύπωσιν ἡ ἐπαγγελία, καθ’ ἣν ἡ κυβέρνησις ἐν τῇ δημοσιονομικῇ της πολιτικῇ θέλει ἀκολουθήσει τὰς ἀρχὰς τῆς φορολογικῆς δικαιοσύνης, ἀναζητοῦσα τοὺς ἀπαραιτήτους νέους πόρους κατὰ πρῶτον λόγον εἰς τὰς εὐπορούσας τάξεις, ἰδίως δὲ ἐκείνας, αἵτινες οὐ μόνον ζημίας δὲν ὑπέστησαν ἐκ τῆς ἐμπολέμου καταστάσεως, ἀλλὰ καὶ ἔκτακτα κέρδη ἐξ αὐτῆς ἠρύσθησαν. Μετ’ ἰδιαιτέρας συμπαθείας θέλει ἀποβλέψει ἡ Βουλὴ πρὸς τὰ μέτρα τῆς κυβερνήσεως, τὰ ἐπιδιώκοντα τὴν ἀνακούφισιν τῶν δεινῶς ὑπὸ τὰς σημερινὰς συνθήκας δοκιμαζομένων ἀπόρων τάξεων, δὲν δύναται δὲ ἢ μετ’ ἀληθοῦς εὐφροσύνης νὰ χαιρετίσῃ τὴν λαμβανομένην περὶ ἀποκαταστάσεως τῶν ἀκτημόνων καλλιεργητῶν εἰς μικροϊδιοκτήτας πρόνοιαν, ἥτις ἀσφαλίζει τὴν ἀναγκαίαν εἰς τὰς γεωργικὰς οἰκογενείας ἐπάρκειαν, ἡ ἔλλειψις τῆς ὁποίας ἐχρησίμευσε μέχρι τοῦδε ὡς ἡ κυριωτέρα καὶ ἀμεσωτέρα αἰτία τῆς μεταναστεύσεως. Βασιλεῦ, Δὲν παραγνωρίζει ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία τὴν κρισιμότητα τῶν περιστάσεων, ἃς καλεῖται νὰ ἀντιμετωπίσῃ ἡ ἐμπόλεμος ἤδη Χώρα ἡμῶν, οὔτε ὑποτιμᾷ τὴν σοβαρότητα τῶν θυσιῶν, ἃς ὑπαγορεύει τὸ ὑπέρτατον συμφέρον τῆς σωτηρίας τῆς Πατρίδος. Ἀλλ’ ἀτενίζει μετ’ ἐλπίδων καὶ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὸ μέλλον, καὶ συμμερίζεται πληρέστατα τὴν αἰσιοδοξίαν, ἥτις ἤρχισε νὰ ἀναθάλλῃ εἰς τὴν δημοσίαν συνείδησιν ἀπὸ τῆς παλινορθώσεως τοῦ ἐλευθέρου πολιτεύματος. Ὑπὸ τὴν χειραγωγίαν τοῦ λαοπροβλήτου καὶ μεγαλεπηβόλου κυβερνήτου της ἡ Ἑλλὰς θέλει ἀκολουθήσει τὴν ὁδόν, ἣν χαράσσει πρὸ αὐτῆς ἡ Ἐθνικὴ τιμή, τὰ ὕψιστα φυλετικά της συμφέροντα καὶ τὰ δημοκρατικά της ἰδεώδη, καὶ ἑνιαία καὶ ἀκλόνητος θὰ ἀποδυθῇ εἰς τοὺς ἀγῶνας, οἵτινες θὰ ἀποδώσωσιν εἰς τὰ ὅπλα της τὴν γνώριμον εἰς αὐτὰ λάμψιν. Γινώσκει δὲ σήμερον ὅτι δὲν θὰ ἀποβῶσιν ἄκαρποι οἱ ἀγῶνές της οὗτοι. Ἐν ἀρρήκτῳ ἤδη δεσμῷ μετὰ τῶν πατροπαραδότων φίλων καὶ συμμάχων της θὰ δυνηθῇ νὰ ἀσφαλίσῃ χάρις εἰς προσκαίρους θυσίας τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἱστορικῶν της δικαίων, ὅπως ἀπηλλαγμένη τοῦ λοιποῦ ἐξωτερικῶν περισπασμῶν, ἐπιδοθῇ ἐν γαλήνῃ εἰς τὸ ἔργον τῆς ἐσωτερικῆς περισυλλογῆς καὶ ἀναπτύξεως διὰ νὰ ἐκπληρώσῃ ἀκεραίαν τὴν ἐκπολιτιστικὴν ἀποστολήν, ἥτις ἀπετέλεσεν ἀείποτε τὸν κλῆρον καὶ τὸ καύχημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καθ’ ὅλην τὴν μακραίωνα ἱστορικήν του σταδιοδρομίαν. Ἡ Ἐθνικὴ Ἀντιπροσωπεία εἰλικρινεῖς ἐκφράζει, Βασιλεῦ, εὐχὰς ὑπὲρ μακροημερεύσεως τῆς Ὑμετέρας Μεγαλειότητος. Εἴθε ἐπὶ τῆς Ὑμετέρας Βασιλείας νὰ ἀναγράψῃ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος σελίδας δόξης καὶ εὐημερίας τοῦ Γένους ἡμῶν.

§101ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δεκτόν. Δεκτόν. (Γίνεται δεκτὸν τὸ σχέδιον διὰ πλειονοψηφίας).

§102ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. Τὸ σχέδιον τῆς μειονοψηφίας ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): Βασιλεῦ Λαμβάνομεν τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωμεν τὴν διαβεβαίωσιν τῆς ἀπολύτου εὐλαβείας τῆς Βουλῆς πρὸς τὸν Θρόνον καὶ τὴν Ἐθνικὴν Δυναστείαν, ἧς ἡ ἔνδοξος καὶ ἐθνωφελὴς δρᾶσις καὶ ἡ ἀπαραμείωτος προσήλωσις εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ συνταγματικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος προεκάλεσε πάντοτε τὴν ὁλόψυχον ἀφοσίωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Ἐὰν διαφορὰ ἀντιλήψεων περὶ τὴν τηρητέαν πολιτικὴν κατεύθυνσιν ἔσχεν ὡς ἀκολούθημα, ἵνα μερὶς τοῦ πολιτευομένου καὶ στρατευομένου λαοῦ ἀποστῇ τοῦ νομίμου καθεστῶτος καὶ ἐπιβληθῇ — ὑπὸ τὰς γνωστὰς συνθήκας — εἰς τμῆμα τῆς Χώρας, τοῦτο δὲν ἀπετέλεσε πραγματικὸν διχασμὸν τῆς ἑνιαίας καὶ ἀδιαιρέτου Ἑλληνικῆς Πολιτείας. Ἡ δὲ κατ’ ἐπέκτασιν συντελεσθεῖσα ἐπιβολὴ τῆς μερίδος ταύτης ἐπὶ τοῦ συνόλου τοῦ Κράτους δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὴν θέλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τὴν θεμελιώδη ἔννοιαν τῆς ἀνεξαρτησίας αὐτοῦ καὶ τὴν ἀνεπηρέαστον λειτουργίαν τοῦ ἐλευθέρου ἡμῶν πολιτεύματος. Ἡ παρέμβασις δύο Μεγάλων Δυνάμεων — διεκδικουσῶν δικαίωμα ἐπεμβάσεως εἰς τὰς ἐσωτερικὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους, ὄντος ἀπολύτως ἀνεξαρτήτου — ἀντιτίθεται πρὸς τὰ πασίδηλα αἰσθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ καὶ πρὸς τὴν ἀντίληψιν του περὶ τῶν κυριαρχικῶν αὑτοῦ δικαιωμάτων. Ἡ πολιτεία τῆς κυβερνήσεως ἐν τῷ συνόλῳ της ἀντιτίθεται πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν αὐτῆς περὶ ἐκκλήσεως εἰς τὴν Ἐθνικὴν κυριαρχίαν, ὅπως ἀναθεωρήσῃ αὕτη τὸ πολίτευμα διασαφηνίζουσα θετικώτερον τὴν ἔκτασιν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τοῦ Λαοῦ καὶ καθορίζουσα τὴν κατὰ τὸ Σύνταγμα λειτουργίαν τῆς Βασιλικῆς ἐξουσίας. Ἡ ἀνάκλησις τοῦ Β. Διατάγματος περὶ διαλύσεως τῆς Βουλῆς τῆς 31ης Μαΐου 1915 — διαλύσεως γενομένης τῇ ἐνασκήσει Βασιλικῆς προνομίας, συμφώνως πρὸς τὸ γράμμα καὶ πρὸς τὸ πνεῦμα τοῦ Συντάγματος, ἣν ἐπηκολούθησεν ἡ νόμιμος ἐκλογὴ νέας Βουλῆς — ἀποτελεῖ κατάδηλον παραβίασιν τοῦ πολιτεύματος καὶ πρωτοφανὲς γεγονὸς ἐν τῇ κοινοβουλευτικῇ ἱστορίᾳ τῶν συνταγματικῶς κυβερνωμένων Κρατῶν. Ἡ διὰ Β. Διατάγματος ἀναστολὴ τῆς περὶ ἰσοβιότητος τῶν δικαστικῶν λειτουργῶν συνταγματικῆς διατάξεως ἀποτελεῖ ἐπίσης παραβίασιν τοῦ πολιτεύματος καὶ ἀντιποίησιν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τοῦ Λαοῦ. Οὐδόλως δὲ δικαιολογεῖται ἡ ἐνέργεια αὕτη διὰ τῆς παρατόλμου προεξοφλήσεως τῆς ἀποφάσεως τῆς προαγγελλομένης Ἐθνοσυνελεύσεως. Ἡ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ῥιπτομένη μομφή, συνοδευομένη μὲ τὴν ἀνατροπὴν τοῦ καταστατικοῦ νόμου περὶ αὐτοδιοικήσεως αὐτῆς, μὲ τὸν ἐξακολουθοῦντα εἰσέτι διωγμὸν Μητροπολιτῶν, Ἐπισκόπων καὶ λοιπῶν κληρικῶν καὶ μὲ τὴν αὐθαίρετον διευθέτησιν τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων, τόσον τῆς Αὐτοκεφάλου Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ὅσον καὶ τῆς οὕτω ἀπὸ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου χειραφετηθείσης Ἐκκλησίας τῶν νέων Χωρῶν, ἀποτελεῖ ἄλλην παραβίασιν συνταγματικῆς διατάξεως, κυρούσης τὸ ἀπαρασάλευτον τῶν ἀποστολικῶν καὶ Συνοδικῶν Κανόνων καὶ τῶν ἱερῶν παραδόσεων τῆς Ὀρθοδόξου ἡμῶν πίστεως. Ἡ ἀναστολὴ ὡσαύτως τῶν περὶ μονιμότητος τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων διατάξεων καὶ ἡ ἐπακολουθήσασα ἀθρόα ἀπόλυσις δημοσίων λειτουργῶν ὡς καὶ ἡ εἰς διαθεσιμότητα θέσις πλείστων ἀνωτέρων καὶ ἀνωτάτων ἔτι ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσση, ἔχουσαι ὡς γνώμονα τὴν ἀντίθεσιν, ἥτις προέκυψεν ἐκ τῆς παραμονῆς αὐτῶν ἐν τῇ εὐόρκῳ ἐκπληρώσει τῶν ἀπέναντι τοῦ νομίμου καθεστῶτος καθηκόντων των, οὐδόλως δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς συντελοῦσαι εἰς τὴν ἐκκαθάρισιν καὶ ἐξυγίανσιν τῶν δημοσίων ὑπηρεσιῶν. Τοὐναντίον, τείνουσιν εἰς πλήρη διατάραξιν τῆς πολιτειακῆς συνοχῆς καὶ εἰς τὴν ἐξαφάνισιν πάσης ἰδέας περὶ πειθαρχίας πρὸς τὸ ἑκάστοτε κυβερνητικὸν καθεστώς, ἀντίκεινται δὲ καὶ πρὸς τὴν περὶ τούτου πρὸ τῆς ἐξεγέρσεως τοῦ 1909 σταθερῶς ἐκπεφρασμένην βούλησιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, κυρωθεῖσαν διὰ σχετικῆς συνταγματικῆς διατάξεως. Καὶ αἱ ἀθρόαι ἐπίσης συλλήψεις, φυλακίσεις καὶ ἀπελάσεις ἀξιωματικῶν καὶ πολιτῶν, ἐν οἷς καὶ πολιτευόμενοι καὶ ἐν ἐνεργείᾳ βουλευταί, χωρὶς νὰ τηρηθῶσιν αἱ νόμιμοι διατυπώσεις, ἀποτελοῦσι καταπάτησιν τῶν περὶ προσωπικῆς ἐλευθερίας καὶ βουλευτικῆς ἀσυλίας συνταγματικῶν διατάξεων. Ἡ μικρὸν μετὰ τοὺς δύο ἀπελευθερωτικοὺς ἡμῶν πολέμους ἐπελθοῦσα εὐρωπαϊκὴ σύρραξις, ἐπεκταθεῖσα βαθμηδὸν καὶ εἰς τὰς γειτνιαζούσας πρὸς τὸ ἡμέτερον Κράτος Χώρας δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀφήσῃ αὐτὸ ἀδιάφορον. Τὸ αἴσθημα τῆς ἀσφαλείας, ἡ περιφρούρησις τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, οἱ συμμαχικοὶ δεσμοὶ καὶ λόγοι γενικώτεροι, ἱστορικοὶ καὶ γεωγραφικοί, κατέστησαν τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος ἐξ ἀρχῆς τοῦ πολέμου ἄκρως λεπτὴν καὶ δυσχερῆ. Ἀλλὰ τὸ μέγεθος τοῦ διεξαγομένου πολέμου, ὅμοιον τοῦ ὁποίου δὲν μνημονεύει ἡ ἱστορικὴ παράδοσις, ὡς πρὸς τὸ πλῆθος τῶν ἀντιμαχομένων, τὴν πρωτοφανῆ καὶ τέως ἄγνωστον χρῆσιν τεχνικῶν μέσων καὶ τὴν εἰς ἄφθαστον τελειότητα ἐξιχθεῖσαν πολεμικὴν ἐν γένει παρασκευήν, ἐπέβαλλεν εἰς τὴν μικράν, ἐκ δύο πολέμων κεκμηκυῖαν καὶ σχετικῶς ἀπαράσκευον Ἑλλάδα, περίσκεψιν καὶ ἐπιφύλαξιν, καθόσον μάλιστα ἡ διάρκεια καὶ ὁ τρόπος τῆς λήξεως τῆς γιγαντομαχίας ταύτης δὲν ἦτο δυνατὸν ἐκ τῶν προτέρων νὰ καθορισθῶσι. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ Ἑλλὰς συμφώνως πρὸς τὴν δεδηλωμένην γνώμην τοῦ Λαοῦ, ὤφειλε νὰ μείνῃ οὐδετέρα, ἐφ’ ὅσον δὲν ἐθίγοντο καίρια ἐδαφικὰ ἢ ἐθνικὰ συμφέροντά της καὶ ἐφ’ ὅσον ἐκ τῆς ἀνελίξεως τοῦ πολέμου δὲν ἠπειλοῦντο κίνδυνοι πραγματικοί, εἴτε εἰς τὸ παρὸν εἴτε εἰς τὸ μέλλον ἀναφερόμενοι, ἢ τοὐλάχιστον ἐφ’ ὅσον δὲν παρουσιάζοντο αἱ συνθῆκαι καὶ προϋποθέσεις, αἵτινες θὰ παρεῖχον εἰς τὴν συμμετοχὴν ἀπόψεις καὶ ἐλπίδας ἐπιτυχίας, ἢ θὰ συνετῆγον τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ συμμαχικοῦ πρὸς τὴν Σερβίαν ὅρου. Ἡ ἐκδηλωθεῖσα ὅμως καὶ προϊόντος τοῦ χρόνου εἰς τὸ ἔσχατον τῆς ἀκρότητος ὅριον ἐξιχθεῖσα ἐσωτερικὴ ἀντίθεσις καὶ διαίρεσις, προκληθεῖσα ὑπὸ τῶν κηρυχθέντων ὑπὲρ τῆς ἀμέσου εἰς τὴν παγκόσμιον σύρραξιν ἐπεμβάσεως, καὶ οἱ ὅροι, ὑφ’ οὓς ἐπεδιώχθη ἡ ἐπικράτησις τῆς πολιτικῆς ταύτης, ἐδημιούργησαν τοσαύτας ἐσωτερικὰς καὶ ἐξωτερικὰς παρεξηγήσεις, προστριβὰς καὶ ἐπικινδύνους περιπλοκάς, ὥστε νὰ περιέλθῃ τὸ Κράτος καὶ τὸ Ἔθνος εἰς ψυχικὴν ἐξάντλησιν καὶ ὑλικὴν ἀδυναμίαν διὰ τὴν εἰς τὸν διεξαγόμενον ἀγῶνα συμμετοχήν του, ὅτε ἤθελεν αὕτη ἀποβῆ ἀναγκαία ὑπὲρ τῶν Ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἡ ὑπὸ τὰς γνωστὰς συνθήκας ἐπελθοῦσα ἤδη κατίσχυσις τοῦ σημερινοῦ κυβερνητικοῦ καθεστῶτος ἐπέβαλεν εἰς τὴν Ἑλλάδα τὴν ἐμπόλεμον κατάστασιν, πρὸ τῆς ὁποίας τὸ Ἔθνος θέλει ἐπιτελέσει τὸ πρὸς τὴν Πατρίδα καθῆκόν του. Εὔχεται ἡ Βουλή, ἵνα ἡ Ἑλλὰς ἐξέλθῃ καὶ ἐκ τῆς παρούσης σοβαρᾶς κρίσεως ψυχικῶς καὶ ὑλικῶς ἀκμαία καὶ ἰσχυρά, διατηροῦσα τὴν ἐδαφικὴν ἀκεραιότητα τοῦ σημερινοῦ Κράτους, ἐπιτυγχάνουσα τὴν ἱκανοποίησιν τῶν δικαίων Ἐθνικῶν βλέψεών της καὶ πρὸ παντὸς ἀνακτῶσα πλήρη καὶ ἀπόλυτον τὴν ἀνεξαρτησίαν της, τὴν ὁποίαν ἀπέκτησε κατόπιν ἐνδόξων καὶ μοναδικῶν εἰς τὰ χρονικὰ τοῦ κόσμου ἀγώνων, ἐλευθέρα, ὅπως κανονίζῃ ἀνεπηρεάστως τὰ καθ’ ἑαυτὴν ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀπαραγράπτων καὶ διεθνῶς ἀνεγνωρισμένων κυριαρχικῶν δικαιωμάτων της.

§103ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀπαράδεκτον. Ἀπαράδεκτον. (Ἀπορρίπτεται τὸ σχέδιον τῆς μειονοψηφίας).

§104ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις, κ. Πρόεδρε.

§105ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις, ἵνα ἐπαναληφθῇ αὕτη τὴν 5.30′ μ.μ. σήμερον. (Ὥρᾳ 3 π.μ.).