1913.11.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 12

Τῆς 21 Νοεμβρίου 1913

Ἡμέρα Πέμπτη, ὥρᾳ 4 καὶ 40′ μ. μ.

Προεδρία Κ. Ζαβιτσιάνου.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλήν· Ὁ σύλλογος τῶν ἐν Ἀθήναις ὑπαλλήλων παντοπωλείων «Ἡ νίκη» παρακαλεῖ, ὅπως εἰς τὸ νομοσχέδιον περὶ κυριακῆς ἀργίας ληφθῇ πρόνοια ἵνα τὰ καταστήματα κλείωσιν ἀπὸ τῆς 1 μ. μ. τῆς Κυριακῆς μέχρι τῆς πρωΐας τῆς Δευτέρας· Οἱ ἐν Χανίοις δικηγόροι καὶ πολιτευόμενοι Κρήτης παρακαλοῦσιν, ὅπως ἀπονεμηθῇ σύνταξις εἰς τὰ ὀρφανὰ τοῦ πρὸ μηνὸς πνιγέντος ἐν τῷ ποταμῷ ἀρχαίου συναδέλφου των Γεωργ. Δασκαλογιάννη· Τὰ ἀνήλικα ὀρφανὰ τοῦ Γ. Δασκαλογιάννη ὑποβάλλουσι παρομοίαν ἀναφοράν· Οἱ ἐξ Ἠπείρου, Μακεδονίας, Θράκης καὶ τῶν νήσων ἄποροι φοιτηταὶ παρακαλοῦσιν, ὅπως ἐπιτραπῇ ν’ ἀνανεώσωσι τὴν ἐγγραφήν των ἀτελῶς· Οἱ ἐν τῇ στρατιωτικῇ φυλακῇ κρατούμενοι ὑπόδικοι 16 ἀξιωματικοὶ τοῦ Οἰκονομικοῦ ἔχοντες τριετῆ προφυλάκισιν ἐξαιτοῦνται τὴν ἐπιείκειαν τῆς δικαιοσύνης καὶ τὴν ἐπαναφορὰν εἰς τοὺς κόλπους τῆς κοινωνίας· Οἱ κατάδικοι τῶν φυλακῶν Καλαμῶν παρακαλοῦσιν, ὅπως μεριμνήσῃ ἡ Βουλὴ καὶ τοῖς δοθῇ βασ. χάρις· Ὁ ἐν τῷ σωφρονιστηρίῳ Κερκύρας κατάδικος Ἰ. Κοντονῆς παρακαλεῖ, ὅπως λόγῳ τῆς πασχούσης ὑγείας του ληφθῇ πρόνοια καὶ τῷ δοθῇ βασιλικὴ χάρις διὰ τὸ ὑπόλοιπον τῆς ποινῆς του· Ὁ πρύτανις τοῦ Πανεπιστημίου καλεῖ τοὺς κ. Βουλευτὰς τὴν προσεχῆ Κυριακὴν ὥρᾳ 10 π. μ. ἐν τῇ αἰθούσῃ τῶν τελετῶν τοῦ Πανεπιστημίου, ὅπου θὰ γίνῃ λογοδοσία τῶν πεπραγμένων· Ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ὑποβάλλει τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ συμπληρώσεως τοῦ ἀνωτέρου προσωπικοῦ τῆς ὑπηρεσίας τῶν δασῶν». Ὁ βουλευτὴς κ. Π. Λαγοπάτης ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐκδικάσεως τῶν ἐπ’ αὐτοφώρῳ πταισμάτων». (Ὅρα Ἀρχεῖον Βουλῆς). Μὴ ὑπαρχούσης ἀντιρρήσεως χορηγοῦνται αἱ κάτωθι ἄδειαι: Εἰς τὸν βουλευτὴν κ. Ὄθ. Τετενὲν πέντε ἡμερῶν· Εἰς τὸν βουλευτὴν κ. Ἀ. Ρεβίνθην δέκα ἡμερῶν. Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Δ. Πανᾶς καταθέτει ἀπάντησιν εἰς ἐπερώτησιν τοῦ βουλευτοῦ Ἀρκαδίας κ. Σπ. Τσακοπούλου περὶ τοῦ διορισθέντος ἐν Βοστώνῃ ἀμίσθου προξένου. Πρὸ τῆς Ἡμερησίας Διατάξεως τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως.

§2Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἔχω τὴν τιμήν, Κύριοι, νὰ εἰσηγηθῶ εἰς τὴν Βουλὴν ἑπτὰ νομοσχέδια ἀφορῶντα εἰς τὴν δημοτικὴν καὶ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, διακρίνας ταύτην τῆς λοιπῆς νομοθετικῆς ἐργασίας, τῆς παρασκευασθείσης καὶ παρασκευαζομένης, τῆς μεριμνώσης τόσον περὶ τῆς ἀνωτάτης ἐκπαιδεύσεως, ὅσον καὶ περὶ τῶν λοιπῶν τῶν ὑπαγομένων εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ὑπηρεσιῶν, διότι ἐνόμισα ὅτι μᾶλλον ἐπείγουσα ἦτο ἡ ὑποβολὴ εἰς τὴν κρίσιν καὶ εἰς τὴν μελέτην τῆς Βουλῆς τῶν νομοσχεδίων τούτων τῶν ἀποσκοπούντων εἰς τὴν ῥιζικὴν μεταρρύθμισιν καὶ ἀναδιοργάνωσιν τῆς μέσης καὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν καὶ πρὶν ἢ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐξεγερθῇ, ὡς λαὸς ἔχων ζωὴν καὶ ἄξιος κρείττονος τύχης, καὶ ἀξιώσῃ τὴν ἐκρίζωσιν ὅλων τῶν αἰτίων, τὰ ὁποῖα εἶχον ἀγάγει αὐτὸν εἰς κατάπτωσιν, οἱ βαθύτερον ἐξετάζοντες τὰ πράγματα, οἱ εἰδικῶς ἀσχολούμενοι, οἱ διερευνῶντες καὶ μελετῶντες τὴν κατάστασιν, εἶχον καταγγείλει τὴν ἑλληνικὴν ἐκπαίδευσιν ὄχι μόνον ὡς ἀνεπαρκῆ ἀλλὰ καὶ ἐν πολλοῖς ὡς βλαβεράν, διότι δι’ αὐτῆς δὲν ἐξυπηρετοῦντο σκοπίμως αἱ πνευματικαὶ ἀνάγκαι τῶν διαφόρων κοινωνικῶν τάξεων. Μετὰ τὴν ἀφύπνισιν ὅμως τὴν σωτηρίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ὅσοι ποθοῦσι —καὶ ποθοῦμεν πάντες ἐνταῦθα— οὐχὶ ἐπιπολαίαν καὶ ἐφήμερον, ἀλλὰ ῥιζικὴν καὶ διαρκῆ τὴν εἰς πάντας τοὺς κλάδους τῆς διοικήσεως ἀνόρθωσιν, σήμερον μάλιστα, ὅτε ἐνέπνευσαν τὰ ἔργα τοῦ στρατοῦ ἡμῶν τὴν πεποίθησιν εἰς πάντας, καὶ τοὺς μᾶλλον ἀπαισιοδόξους, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς οὐ μόνον διετήρησε τὰς ἀρετὰς τῆς φυλῆς, ἀναδειχθεὶς ἱκανὸς νὰ συνεχίσῃ τὰς πράξεις τῶν προγόνων του, ἀλλ’ ὅτι καὶ καταλλήλως καθοδηγούμενος πνευματικῶς θὰ δυνηθῇ νὰ δημιουργήσῃ καὶ ἐν ταῖς ἐπιστήμαις καὶ ἐν ταῖς τέχναις ἔργα ἀντάξια καὶ τῶν παραδόσεων καὶ τῆς συγχρόνου ἀναπτύξεως τοῦ πολιτισμοῦ, σήμερον, ὁπότε ἡ ὑποχρέωσις τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ἐκπολιτιστικῆς αὐτοῦ ἀποστολῆς ἐν τῇ Ἀνατολῇ κατέστη ἀμεσωτέρα καὶ ἐπιτακτικωτέρα, πάντες ὀφείλομεν νὰ αἰσθανώμεθα βαθέως, ὅτι ἐκ παραλλήλου πρὸς πᾶσαν ἐνέργειαν, ἀποβλέπουσαν εἰς ὀργάνωσιν στρατιωτικὴν καὶ πολιτικὴν τῆς χώρας, καὶ ὑπὲρ πᾶσαν μάλιστα ἄλλην ἐνέργειαν πρέπει συντόνως νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν ἐκπαιδευτικὴν ἀναδιοργάνωσιν, διότι ἡ νέα παιδεία θέλει χρησιμεύσει ὡς τὸ σταθερὸν βάθρον τοῦ πολιτισμοῦ τῆς νέας Ἑλλάδος. Ἡ ἀνάγκη τῆς μεταρρυθμίσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν ἀφῆκεν ἀδιαφόρους τὰς ἀπὸ εἰκοσιπενταετίας Κυβερνήσεις τῆς χώρας, καὶ διὰ τοῦτο, ὡς θὰ ἴδωμεν, κατὰ μακρὰς περιόδους προσήχθησαν καὶ κατετέθησαν εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδια, διὰ τῶν ὁποίων ἐπεζητεῖτο κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον ἡ ῥιζικὴ μεταρρύθμισις τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἢ ταῦτα δὲν συνεζητήθησαν ἢ ἀπεσύρθησαν. Παρακολουθήσατέ με, Κύριοι, μεθ’ ὑπομονῆς τινος ἐν τῇ ἱστορικῇ καὶ κριτικῇ ἀνασκοπήσει τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ καθεστῶτος, ἵνα διερευνῶντες τοῦτο ἀνεύρωμεν τὰ ἐλαττώματα αὐτοῦ καὶ ἀχθῶμεν ἀσφαλέστερον εἰς ὀρθὰ συμπεράσματα περὶ ἑδραιώσεως μέλλοντος βελτίονος. Τὸ ἐκπαιδευτικὸν ἡμῶν καθεστὼς δὲν εἶναι, ὡς γνωστόν, καθαρὸν προϊὸν ἑλληνικῆς ἱστορικῆς ἐξελίξεως· εἶναι τὸ μὲν ἀποτέλεσμα ἐξωτερικῶν ἐπιδράσεων καὶ μεταφυτεύσεως ξένων θεσμῶν, τὸ δὲ ἀποτέλεσμα τῆς ἐξελίξεως παρ’ ἡμῖν τῶν θεσμῶν τούτων. Δύο Διατάγματα Βασιλικά, ἐπέχοντα θέσιν νόμων, τὸ Διάταγμα τοῦ 1834 καὶ τὸ Διάταγμα τοῦ 1836, διωργάνωσαν τὴν δημοτικὴν καὶ μέσην ἐκπαίδευσιν, τὸ μὲν πρῶτον τὴν δημοτικήν, τὸ δὲ δεύτερον τὴν μέσην. Τὸ Διάταγμα τοῦ 1834 ἦτο νόμος προοδευτικώτατος διὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην· δι’ αὐτοῦ θὰ ἐδημιουργεῖτο μία ἰδανικὴ κατάστασις ὄχι μόνον διὰ τὴν Ἑλλάδα τὴν τότε ἀπελευθερωθεῖσαν, ἀλλὰ διὰ τὰς Εὐρωπαϊκὰς χώρας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης· διότι διὰ τοῦ Διατάγματος ἐκείνου καθίστατο ὑποχρεωτικὴ ἑπταετὴς ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις. Προσετίθετο δὲ εἰς τὸ πρόγραμμα τῶν διδασκομένων σήμερον μαθημάτων μαθήματα τὰ ὁποῖα οὐδέποτε ἐδιδάχθησαν, μαθήματα τὰ ὁποῖα μαρτυροῦσι πρόοδον, πνεῦμα προοδευτικόν, ἀγρονομία, μελισσοκομία, κηπουρικὰ κτλ. Ἀλλὰ, ἐπειδὴ ἦτο τοσοῦτον προοδευτικὸς ὁ νόμος, δὲν κατωρθώθη νὰ ἐφαρμοσθῇ καὶ ἔμεινεν ἐν τῇ πράξει τελείως ἀνεφάρμοστος. Ἐν δὲ τῇ μέσῃ ἐκπαιδεύσει φαινομενικῶς ἐδημιουργήθη κατάστασις ἀνταποκρινομένη εἰς τὰς πνευματικὰς ἀνάγκας τῆς μέσης καὶ ἀνωτέρας ἀστικῆς τάξεως. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον εἰσήγετο, πράγματι ἦτο κυρίως λείψανον μεσαιωνικόν, τὸ ὁποῖον ἐν τῇ χώρᾳ ἐξ ἧς προήρχετο, τῇ Βαυαρίᾳ, διὰ τῆς ἐξελίξεως μετεβλήθη καὶ συνεληρώθη συμφώνως πρὸς τὰς σημερινὰς ἀνάγκας. Εἰς ἡμᾶς δ’ ἔμεινεν ἄθικτον, κρινόμενον καὶ μέχρι σήμερον ὑπό τινων, εὐτυχῶς ὀλίγων, ὡς τὸ Παλλάδιον τῆς Ἑλληνικῆς παιδείας. Δὲν εἶναι ἄγνωστον, Κύριοι, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον, ὡς ἱδρύθη διὰ τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ Β. Δ. τοῦ 1836, προητοίμαζε διὰ τὸ Γυμνάσιον τοὺς μέλλοντας νὰ φοιτήσωσιν εἰς αὐτό, ἀλλ’ ὤφειλε νὰ παρέχῃ καὶ παιδείαν αὐτοτελῆ καὶ κατάλληλον διὰ τοὺς παῖδας, οἵτινες δὲν θέλουσι νὰ φοιτήσωσιν εἰς τὸ Γυμνάσιον. Τοῦτο ὅμως κατ’ οὐσίαν δὲν ἦτο ἄλλο ἢ τὸ Λατινικὸν σχολεῖον καὶ διὰ τοῦτο ὁ νομοθέτης κατὰ προτίμησιν τὸ ὠνόμασεν Ἑλληνικὸν σχολεῖον, ὡσεὶ ἠδύνατο ἐνταῦθα νὰ εἶναι καὶ σχολεῖον μὴ Ἑλληνικόν. Τοιοῦτον ἦτο τὸ ἐκπαιδευτικὸν καθεστώς, ὡς μετεφυτεύθη κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐν τῇ χώρᾳ ἡμῶν. Καὶ ἤδη πρέπει νὰ ἴδωμεν τίς ὑπῆρξεν ἡ ἐξέλιξίς του ἐν τῷ τόπῳ ἡμῶν, τίς εἶναι ἡ σημερινὴ κατάστασις καὶ πῶς ἐξυπηρετεῖ τὰς ἀνάγκας τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἵνα βλέποντες ταῦτα κρίνωμεν κατὰ πόσον εἶναι ἀναγκαία ἡ μεταρρύθμισις καὶ δι’ ὁποίου συστήματος δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν βελτίωσιν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, ὡς ἱδρύθη, ἐπέβαλεν ἑπταετῆ, ὡς εἶπον, ὑποχρεωτικὴν τὴν ἐκπαίδευσιν. Διὰ τῆς ἐξελίξεως ποῦ ἐφθάσαμεν; Ἐλειτούργησέ ποτε ἑπταετὲς δημοτικὸν σχολεῖον; Δὲν προσήκει νὰ γίνεται λόγος περὶ ἐκπαιδεύσεως δημοτικῆς πλέον τῶν τεσσάρων ἐτῶν, ὑποχρεωτικὴ δὲ οὐδέποτε κατέστη οὔτε ἡ τετραετής. Καὶ τότε μὲν ἦτο ἀρκετή, διότι δὲν ὑπῆρχον τὰ μέσα νὰ καταστῇ ὑποχρεωτικὴ ἡ ἐκπαίδευσις, οὐδὲ σχολεῖα εἶχον ἱδρυθῆ, ὥστε ν’ ἀξιώσῃ ἡ Πολιτεία τὴν ὑποχρεωτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἀλλ’ οὐδὲ προσωπικὸν ὑπῆρχε κατάλληλον καὶ ἐπαρκές, ὥστε ν’ ἀξιοῖ τοιαύτην ὑποχρέωσιν τῶν πολιτῶν. Ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα ἡ ὑποχρεωτικὴ ἐκπαίδευσις δὲν ἐπεδιώχθη μετὰ τῆς προσηκούσης προσπαθείας καὶ προνοίας ἀπὸ μέρους τῆς Πολιτείας. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι μετὰ τὴν ψήφισιν τοῦ νόμου ΓΧϠΒʹ, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπιτρέπεται ὅπως οἱ ἀπόφοιτοι τῆς 6ης τάξεως τῶν δημοτικῶν σχολείων ἐγγράφωνται εἰς τὴν Γʹ τάξιν τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου ἄνευ ἐξετάσεων, ὅτε ἱδρύθησαν καὶ ἑξαετῆ σχολεῖα καὶ λειτουργοῦσιν ὡς τοιαῦτα, ἀλλ’ αἱ δύο τάξεις τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, αἱ οὕτω λειτουργοῦσαι κατὰ συνέπειαν τοῦ νόμου ἐκείνου τοῦ ἀτόπως ἐπιτρέψαντος καὶ ἐπιτρέποντος ἀπὸ τῆς ϛʹ τάξεως τοῦ δημοτικοῦ σχολείου μετάβασιν τοῦ παιδὸς εἰς τὴν Γʹ τάξιν τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου, αἱ δύο τάξεις αὐταὶ τοῦ δημοτικοῦ σχολείου μόνον τάξεις δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν ὑπῆρξαν ποτε. Ἀπὸ τῆς Γʹ τάξεως εἰσήγετο ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ γλῶσσα, εἰσήγοντο τὰ μαθήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Σχολείου καὶ μετεβλήθησαν αἱ δύο τάξεις αἱ ἀνώτεραι τοῦ δημοτικοῦ σχολείου εἰς τάξεις τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου, ἀλλὰ μὲ τὴν ἀτέλειαν ὅτι ἐδιδάσκοντο ὑπὸ προσωπικοῦ ἐντελῶς ἀναρμοδίου διὰ νὰ διδάξῃ τὰ μαθήματα ταῦτα. Συνεπῶς ἑξαετὴς δημοτικὴ ἐκπαίδευσις δὲν ὑπῆρξεν ἐν Ἑλλάδι. Τὸ ὑποχρεωτικόν δημοτικὸν σχολεῖον ἀνεπτύχθη βραδύτερον τῶν ἄλλων σχολείων κατὰ τὸν 18ον καὶ πολλαχοῦ κατὰ τὸν 19ον μόνον αἰῶνα. Καὶ τοῦτο εἶναι εὐεξήγητον, διότι κατὰ τὸν Μεσαίωνα ἡ μόρφωσις προωρίζετο διὰ τὸν κλῆρον καὶ τοὺς εὐγενεῖς. Μετὰ ταῦτα αἱ ἀστικαὶ τάξεις ἀνεπτύχθησαν καὶ ἵδρυσαν ἴδια σχολεῖα καὶ πολὺ βραδέως ὁ λαὸς ἐζήτησε σχολεῖα λαϊκὰ καὶ ἡ Πολιτεία ἀνεγνώρισεν ὅτι οὐ μόνον πρέπει νὰ ἱδρύσῃ τοιοῦτον σχολεῖον, ἀλλὰ πρέπει νὰ καταστήσῃ τοῦτο ὑποχρεωτικὸν καὶ νὰ παρέχῃ δωρεὰν τὴν ἐκπαίδευσιν, διότι ἐν αὐτῷ τῷ σχολείῳ θέλουσι φοιτήσει τὰ 90–95 ἑκατοστὰ τοῦ λαοῦ. Καὶ τοῦτο εἶναι τὸ σχολεῖον πρὸς τὸ ὁποῖον πρέπει νἄχῃ ἐστραμμένον τὸ ὄμμα ἡ Πολιτεία. Εἶναι δὲ φυσικόν, ἐπειδὴ στοιχειώδης εἶναι ἡ μόρφωσις ἡ παρεχομένη ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ, νὰ καταστῇ τοῦτο καὶ προβαθμὶς τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως. Καὶ διὰ τοῦτο κατὰ τὴν ἑκασταχοῦ ἐξέλιξιν τὸ δημοτικὸν σχολεῖον κατέστη ποὺ μὲν τελείως ἀνεξάρτητον καὶ αὐτοτελές, ποὺ δὲ χρησιμεύει καὶ ὡς προβαθμὶς τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως. Τοιοῦτο δ’ εἶναι καὶ παρ’ ἡμῖν τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, ἐπιδιῶκον δύο σκοπούς, τὴν προπαρασκευὴν διὰ τὴν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν, διὰ τὸ Ἑλληνικὸν Σχολεῖον ὡς δεύτερον σκοπὸν καὶ ὡς πρῶτον τὴν διάπλασιν τοῦ χαρακτῆρος, τὴν ἠθικήν, θρησκευτικὴν καὶ ἐθνικὴν ἀγωγὴν τοῦ παιδὸς καὶ τὴν παροχὴν γνώσεων ἀπαραιτήτων καὶ δεξιοτήτων διὰ πάντα ἄνθρωπον εἰς τὴν ζωήν. Προέχων λοιπὸν σκοπὸς εἶναι ἡ μόρφωσις, ἥτις πρέπει νὰ παρέχηται εἰς τὸν πολὺν λαόν, εἰς τὰ 95 ἑκατοστὰ τῶν μαθητῶν. Ἴδωμεν ἂν τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, ὡς λειτουργεῖ παρ’ ἡμῖν καὶ ὡς ἐξειλίχθη, ἐπέτυχε τὸν σκοπὸν τοῦτον τὸν πρῶτον καὶ κύριον. Τί περιλαμβάνει ἡ μόρφωσις ἡ στοιχειώδης; Πρῶτον πρέπει τὸ παιδίον νὰ καλλιεργήσῃ καὶ νὰ ἐμπεδώσῃ τὴν ἐθνικήν, τὴν μητρικήν του γλῶσσαν, διότι τοῦτο εἶναι στοιχειῶδες διὰ πάντα πολίτην. Δὲν φαντάζεταί τις ἄνθρωπον ἀποφοιτήσαντα τοῦ λαϊκοῦ σχολείου, χωρὶς νὰ γνωρίζῃ τὴν μητρικήν του γλῶσσαν, τὸ ὄργανον, δι’ οὗ θὰ ἔλθῃ εἰς ἀναστροφὴν μετὰ τῶν ὁμοεθνῶν του. Στοιχεῖον δεύτερον τῆς μορφώσεως εἶναι ἡ ἱκανότης τοῦ ἀντιλαμβάνεσθαι τὰς ἀριθμητικὰς σχέσεις καὶ λύειν τὰ συνήθη προβλήματα τοῦ καθ’ ἡμέραν βίου, ἡ ἐπαρκὴς γνῶσις τοῦ περιβάλλοντος φυσικοῦ κόσμου, ἔτι δὲ τῆς θρησκείας, τῆς ἐθνικῆς ἱστορίας καὶ τῆς πατρίου γῆς καὶ ἡ ἐξάσκησις τοῦ σώματος, χειρῶν, ὀφθαλμῶν καὶ αἰσθητηρίων ἐν γένει. Ἐκ τούτων ἐξεπλήρωσέ τι ἐπαρκῶς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον; Ὁ χαρακτὴρ εἶναι δυνατὸν νὰ διαπλασθῇ μέχρι τῆς ἡλικίας τοῦ δεκάτου ἔτους; Διότι ἀπὸ τοῦ ἕκτου μέχρι τοῦ δεκάτου ἔτους τὸ δημοτικὸν σχολεῖον κρατεῖ γενικῶς τοὺς μαθητάς, ὡς λειτουργεῖ σήμερον, μὲ τὴν τετραετῆ φοίτησιν. Δὲν δύναταί τις σοβαρῶς ν’ ἀπαντήσῃ, ὅτι δύναται νὰ διαπλασθῇ ὁ χαρακτήρ, νὰ τύχῃ ἠθικῆς καὶ θρησκευτικῆς ἀγωγῆς τὸ παιδίον ἀπὸ τοῦ ἕκτου μέχρι τοῦ δεκάτου ἔτους. Φθάνει εἰς τέρμα τι ὡς πρὸς τὴν γλωσσικὴν διδασκαλίαν; Γνωρίζει νὰ χειρισθῇ τὴν μητρικήν του γλῶσσαν; Διότι εἰς τὰς δύο ἀνωτέρας τάξεις εἰσέρχεται ὁ παῖς εἰς τὴν διδασκαλίαν τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς γλώσσης καὶ ἀρχίζει ἡ σύγχυσις τῶν σημασιῶν τοῦ τυπικοῦ καὶ τοῦ συντακτικοῦ. Ἐνῷ δὲν ἔφθασεν ἀκόμη εἰς γνῶσιν τῆς μητρικῆς του γλώσσης, συγχέονται κανόνες καὶ τυπικὸν εἰς τὴν κεφαλὴν τοῦ μικροῦ παιδίου καὶ κατορθοῦται ὥστε ἐξερχόμενον τοῦτο τοῦ σχολείου οὐδεμίαν νὰ ἔχῃ γνῶσιν τῆς γλώσσης. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν γνῶσιν τῆς θρησκείας, τῆς ἐθνικῆς ἱστορίας, τοῦ φυσικοῦ κόσμου καὶ τὴν ἄσκησιν τῶν δεξιοτήτων ποῦ φθάνει; Εἶναι γνωστὸν ὅτι διὰ τινα τῶν μαθημάτων τούτων, διὰ νὰ εἶναι ὥριμα τὰ παιδία, πρέπει ν’ ἀρχίσωσιν αὐτὰ ἀπὸ τοῦ τετάρτου ἔτους τῆς εἰς τὸ σχολεῖον φοιτήσεως. Συνεπῶς, μόλις δύναται ν’ ἀρχίσῃ ἐπιτυχῶς ἡ διδασκαλία τούτων, λήγει τὸ δημοτικὸν σχολεῖον καὶ ὁ παῖς μεταβαίνει εἰς τὸ σχολεῖον τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, χωρὶς νὰ προσθέσωμεν ἐνταῦθα καὶ τοὺς λόγους τοῦ ποικιλομόρφου προσωπικοῦ, τὸ ὁποῖον διδάσκει εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα καὶ ὅπερ εἶναι μία αἰτία σοβαρὰ τῆς ἀποτυχίας τοῦ δημοτικοῦ σχολείου. Ἀναντιρρήτως μόνον μὲ αὐτοὺς τοὺς λόγους φθάνομεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι τὸ δημοτικὸν σχολεῖον δὲν ἐξεπλήρωσε τὸν προορισμόν του τὸν κύριον, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ τὸν ἐκπληρώσῃ. Περὶ δὲ τοῦ προσωπικοῦ εἶναι πασίγνωστον ὅτι ὑπῆρξαν διδάσκαλοι γνωρίζοντες μόνον γραφὴν καὶ ἀνάγνωσιν. Καὶ τοῦτο ἐκ τῆς ἀνάγκης τῶν πραγμάτων. Τὸ προσωπικὸν εἶχε ποικίλην τὴν προέλευσιν καὶ τὴν ὀνομασίαν. Ὑπῆρξαν γραμματοδιδάσκαλοι, ὑποδιδάσκαλοι, γραμματισταί, δημοδιδάσκαλοι κλπ., ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ δηλώσωμεν ἐνταῦθα, ὅτι ἀπὸ τοῦ 1864 μέχρι τοῦ 1878 δὲν ἐλειτούργησε κἂν διδασκαλεῖον, ἀκόμη δ’ ὅτι, ἐνῷ ἐν τῷ Κράτει ἐλειτούργουν τρία διδασκαλεῖα, ἐκρίθη ἐν ἔτει 1904 ὅτι ἔπρεπε νὰ καταργήσωμεν τὰ δύο καὶ ν’ ἀπομείνῃ ἕν. Καὶ πότε; Ὅτε εἴχομεν κενὰς θέσεις διδασκάλων καὶ ὅτε πρὸς ἀνανέωσιν τοῦ προσωπικοῦ τακτικῶς, ἐτησίως, εἴχομεν ἀνάγκην 80 ἕως 100 διδασκάλων προκειμένου περὶ τοῦ παλαιοῦ Βασιλείου. Ἀφῆκαν λοιπὸν τὸ ἓν διδασκαλεῖον, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ πορίζῃ εἰς τὸ Κράτος 30 ἐτησίως καὶ τὸ ἔλλειμμα τὸ ἐτήσιον ηὔξανε. Τί ἀπέμεινε λοιπὸν ἀπὸ τὸ δημοτικὸν σχολεῖον; Ὁ δεύτερος σκοπός, ὅτι ἐγένετο γέφυρα διαβάσεως τῶν μαθητῶν, οἵτινες θὰ μαθητεύσωσιν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον. Ἀλλὰ καὶ τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον ποίους καρποὺς ἀπέδωκεν; Ἐπέτυχε τοῦ σκοποῦ του ὡς λειτουργεῖ; Ποίους σκοποὺς ἐπιδιώκει καὶ τοῦτο; Δύο. Παρέχει καὶ αὐτὸ πρῶτον μὲν πληρεστέραν γενικὴν μόρφωσιν τῆς δημοτικῆς εἰς τὴν μέσην οὕτως εἰπεῖν τάξιν, εἰς ἐκείνους δηλονότι, οἵτινες ἀδυνατοῦσι νὰ φοιτήσωσιν εἰς τὸ Γυμνάσιον, καὶ δεύτερον προπαρασκευάζει διὰ τὸ Γυμνάσιον. Δύο ἄρα εἶναι οἱ σκοποί, ὧν ὁ πρῶτος ἀναντιρρήτως εἶναι ὁ κύριος. Ἔπρεπε λοιπὸν ἐκεῖθεν ἀποφοιτῶν ὁ παῖς νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ εἰσαχθῇ εἰς τὴν ζωὴν ἐφωδιασμένος μὲ τόσα ἐφόδια ὅσα τῷ χρειάζονται ἐν τῇ τάξει του τῇ κοινωνικῇ εἰς τὸν βίον καὶ εἰς τὸ ἐπάγγελμά του. Εἰς τὴν τάξιν ταύτην ἀνήκουσι μικρέμποροι, μικροβιομήχανοι, κατωτέρα τάξις ὑπαλλήλων κλπ. Ἡ τάξις αὕτη ἡ πολυπληθής, διότι ἐκ τῶν εἰσελθόντων εἰς τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον μόνον 20% πρόκειται νὰ φοιτήσωσιν εἰς τὸ Γυμνάσιον, ἐνῷ 80% ἀνήκουσιν εἰς τὴν μέσην τάξιν, δὲν πρέπει ν’ ἀδικηθῇ, διὰ νὰ προσαρμοσθῶμεν εἰς τὰς ἀνάγκας τὰς πνευματικὰς τῆς ἀνωτέρας τάξεως, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν πληροῦται ὁ κύριος σκοπὸς καὶ ἀδικοῦμεν τὴν τάξιν τὴν κοινωνικὴν ἐκείνην τὴν τόσον ζωτικὴν καὶ χρήσιμον, τάξιν πολυπληθεστέραν. Ἂν λοιπὸν ἐξεπλήρου τὸν σκοπὸν τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον, ἠθέλομεν ἔχει ὡς ἀποτελέσματα πρῶτον γνῶσιν ἀσφαλεστέραν τῆς νεωτέρας Ἑλληνικῆς γλώσσης, χρῆσιν ὀρθοτέραν καὶ καλλιεπεστέραν καὶ εἰς ἀπάντησιν δὲν ἔχει τις δυστυχῶς παρὰ νὰ λάβῃ ἔκθεσιν ἀποφοίτου μαθητοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου, διὰ νὰ ἴδῃ πῶς τὸ δυστυχὲς παιδὶ δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐκθέσῃ καὶ τὰ ἁπλούστερα τῶν πραγμάτων ὀρθῶς. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς νεωτέρας ξένης γλώσσης, ἡ ὁποία εἶναι εἰσηγμένη εἰς τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον καὶ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἐκμανθάνωσι, διὰ νὰ κατορθοῦται νὰ συνεννοῶνται μὲ τὸν ἔξω κόσμον ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν θέλουσι τραπῆ τὸν βίον τὸν ἐπιστημονικόν; οἱ ὁποῖοι δὲν ἔχουσι τὰ μέσα νὰ μορφωθῶσιν εἰς ἀνώτερον σχολεῖον· διότι ἡ Γαλλικὴ γλῶσσα εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα διδάσκεται ὑπὸ τῶν ἑλληνοδιδασκάλων, οἱ ὁποῖοι, οἱ ἀτυχεῖς, δὲν ἔμαθον οὔτε αὐτοὶ ἀνάγνωσιν καὶ γραφὴν Γαλλικῆς καὶ καλοῦνται ὑπὸ τῆς Πολιτείας νὰ διδάξωσι τὴν Γαλλικὴν γλῶσσαν εἰς τοὺς φοιτῶντας εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα. Ἀλλ’ ἡ τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς γλώσσης διδασκαλία εἰς ποῖον τέρμα φθάνει εἰς τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον, ὥστε νὰ εἴπωμεν ὅτι, ἐνῷ δὲν εἶναι εἰς θέσιν νὰ χειρίζωνται τὴν νεωτέραν, τὴν μητρικὴν γλῶσσαν, εἰσήχθη ἡ ἀρχαία καὶ ἐξέμαθον τὴν ἀρχαίαν γλῶσσαν; Εἶναι δυνατὸν σοβαρῶς νὰ ὑποστηρίξῃ τις, ὅτι ὁ ἀπόφοιτος τοῦ Ἑλληνικοῦ σχολείου ἐκτὸς ξηρῶν τινων τύπων τῆς γραμματικῆς τῆς Ἀττικῆς διαλέκτου γνωρίζει τι ἐκ τοῦ ἀρχαίου κόσμου, εἴτε τὸ πνεῦμα αὐτοῦ εἴτε τὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν νὰ μεταχειρισθῇ ἐν πρωτοτύπῳ, διὰ νὰ φωτισθῇ ἐκ τῶν ἀρχαίων συγγραμμάτων; Ἀλλὰ καὶ διὰ τὰ λοιπὰ μαθήματα, τὰ φυσιογνωστικὰ καὶ ἱστορικά, σχηματίζεται τριετὴς κύκλος, ὁ ὁποῖος ἐρείδεται ἐπὶ τοῦ τετραετοῦς δημοτικοῦ κύκλου καὶ ἑπομένως εἶναι ἀνεπαρκὴς ὅπως παράσχῃ πάσας τὰς γνώσεις τὰς ἀναγκαίας καὶ πλουτίσῃ τὸν παραστατικὸν κύκλον τῶν παιδίων. Κατὰ ταῦτα λοιπόν, ἐνῷ ἀπέτυχε τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον εἰς τὸν κύριον αὐτοῦ προορισμὸν καὶ σκοπόν, κατέληξεν, ὥστε τοῦτο ν’ ἀπομείνῃ μόνον ὡς ἡ γέφυρα διὰ τὸ Γυμνάσιον. Καὶ θὰ εἴπῃ τις ὅτι, ἀφοῦ δουλεύουσι δύο σχολεῖα κατώτερα διὰ τὸ Γυμνάσιον, ὅτι τὸ Γυμνάσιον ἐπετέλεσε τὸν προορισμόν του. Δυστυχῶς οὔτε τοῦτο ἐγένετο. Ἡ διαίρεσις τοῦ ὅλου ἑνδεκαετοῦς χρόνου ἀνεπαρκοῦς εἰς τρεῖς κύκλους, εἰς κύκλον τεσσάρων ἐτῶν εἰς κύκλον τριῶν ἐτῶν καὶ εἰς κύκλον τεσσάρων ἐτῶν, κατέστησε καὶ τὸ Γυμνάσιον ἀνεπαρκὲς καὶ ἀνεπιτήδειον ν’ ἀποδώσῃ τοὺς καρποὺς τοὺς ὁποίους ἐπιζητοῦμεν καὶ νὰ ἐκπληρώσῃ τὸν προορισμόν του, διότι κατ’ ἀνάγκην συμπυκνοῦται ἡ ὕλη ἐν τῷ προγράμματι καὶ δὲν ἀφήνει ἐπαρκῆ χῶρον εἰς τὰ διάφορα μαθήματα, καθιστᾷ δὲ συγχρόνως ἀδύνατον τὴν βραδεῖαν πορείαν, τὴν πλήρη ἐποπτείαν, τὴν ἀνάλυσιν, τὴν ἀντίληψιν τῆς γενικῆς ἀλληλουχίας, ἡ ὁποία εἶναι ἀναγκαία, διὰ νὰ γίνῃ ἡ διδασκαλία ἐπιτυχής. Ἀλλ’ ἕτερον ἐλάττωμα τῶν Γυμνασίων εἶναι, ὅτι εἶναι μονομερῆ, μονοειδῆ. Βεβαίως τὸ ἐλάττωμα τοῦτο δὲν ἀφορᾷ τὸν νομοθέτην τοῦ 1836, διότι τότε μόλις ἐγίνετο αἰσθητὴ καὶ ἐν Εὐρώπῃ ἡ ἀνάγκη τῆς διακρίσεως τῶν Γυμνασίων. Ἀλλὰ καὶ γλωσσικῶς κατὰ τίνα τρόπον παρασκευάζονται οἱ ἀπόφοιτοι τοῦ Γυμνασίου; Καὶ τὶς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ὁ ἀπόφοιτος τοῦ Γυμνασίου εἶναι εἰς θέσιν νὰ αἰσθανθῇ ἢ τὸ τεχνικὸν κάλλος ἢ νὰ εἰσδύσῃ εἰς τὰς σκέψεις τῶν ἀρχαίων συγγραφέων; Διὰ τὴν ἐκμάθησιν ξένης νεωτέρας γλώσσης καὶ ἐν τῷ Γυμνασίῳ τί δύναταί τις νὰ εἴπῃ; Οἱ διδάσκαλοι τῆς Γαλλικῆς ἐστρατολογήθησαν ἀπὸ τὰ διάφορα στρώματα, ὡς γνωρίζοντες νὰ ὁμιλῶσι Γαλλικὰ ἄνευ γνώσεως τῆς Γαλλικῆς φιλολογίας, καὶ αὐτοὶ ἀνεπαρκεῖς, διότι εἰς τὸ ἥμισυ μόνον κατ’ ἀριθμὸν τῶν Γυμνασίων ὑπῆρξαν διδάσκαλοι Γαλλικῆς καὶ εἰς τὰ λοιπὰ Γυμνάσια ἀνατίθεται ἐπὶ ἐπιμισθίῳ εἰς τὸν πρῶτον καθηγητήν, ὁ ὁποῖος ἐκ τῶν συναδέλφων του ἀναγινώσκει καλλίτερον Γαλλικά. Τοιοῦτον εἶναι τὸ ἐκπαιδευτικὸν καθεστώς. Εἰς τὸν λαὸν οὐδεμία ἄλλη ὁδὸς ἐκπαιδεύσεως ἐχαράχθη πραγματικωτέρα. Μετὰ τὴν ἀπολύτρωσίν του ἀπὸ τοῦ ζυγοῦ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἶδεν, ὅτι οἱ ἐγγράμματοι ἄνθρωποι — ἦταν δὲ τόσον ὀλίγοι—ἔτυχον τιμῶν, θέσεων καὶ κοινωνικῆς ἀποκαταστάσεως, καὶ φυσικῶς ἐπεζήτησαν πάντες νὰ γευθῶσι παιδείας τὰ τέκνα αὑτῶν, διὰ νὰ τύχωσι καὶ αὐτὰ τιμῶν καὶ κοινωνικῆς ἀποκαταστάσεως, καὶ ἐσχηματίσθη οὕτω ῥεῦμα τοιοῦτον, ὥστε παρέσυρεν οἰκογενείας πτωχὰς μέχρις αὐτοθυσίας. Ἐπώλει ὁ ποιμὴν τὰ πρόβατά του, διὰ ν’ ἀξιωθῇ ὁ υἱός του νὰ φθάσῃ μέχρι τοῦ Πανεπιστημίου. Καὶ οὕτως ἐθυσιάσθησαν ὁλόκληροι οἰκογένειαι, διὰ νὰ δημιουργηθῶσι, Κύριοι, παράσιτοι καὶ τρόφιμοι τοῦ Προϋπολογισμοῦ. Καί, ἂν ἐπρόκειτο περὶ ἀνθρώπων πνευματικῶς καὶ ἠθικῶς ὑπερτέρων, πᾶσαι αἱ θυσίαι τῶν οἰκογενειῶν θὰ ἦσαν δεδικαιολογημέναι καὶ δὲν θὰ ἦσαν καὶ κακαὶ κατὰ τὸ ἀποτέλεσμα. Ἀλλὰ παρεσύρθησαν πάντες κακοὶ μετὰ καλῶν, ἱκανοὶ μετ’ ἀνικάνων καὶ ἐδημιουργήθη φάλαγξ ὅλη παρασίτων, οὕτω δὲ κατήντησε τὸ ἐκπαιδευτικὸν καθεστὼς νὰ ὑποθάλψῃ ἐν Ἑλλάδι τὸν παρασιτισμὸν καὶ τὴν ἀπομάκρυνσιν καὶ ἀποστροφὴν ἀπὸ πάσης παραγωγικῆς ἐργασίας. (Χειροκροτήματα).

§3ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Εὖγε.

§4Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Πρόκειται πάντοτε περὶ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ καθεστῶτος τοῦ ἀφορῶντος τοὺς ἄρρενας· πρέπει ὅμως ἐξετάζοντες τὸ ἐκπαιδευτικὸν καθεστὼς νὰ ὁμιλήσωμεν καὶ περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν θηλέων. Διότι ἐνόμισα ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰσάγοντες μέτρα μεταρρυθμιστικὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως νὰ μὴ μεριμνήσωμεν περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ γυναικείου κόσμου. Τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ ἑλληνίδες μητέρες κατέρριψαν πάσας τὰς προλήψεις τὰς κοινωνικὰς καὶ ἀθρόως ἀποστέλλουσι τὰ θήλεα αὑτῶν τέκνα καὶ συνδιδάσκονται μετὰ τῶν ἀρρένων, τὴν στιγμὴν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ κοινωνικὴ ῥοπὴ εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ καταπίπτωσι καὶ αἱ προλήψεις πᾶσαι, ὀφείλει ὁ νομοθέτης νὰ μεριμνήσῃ καὶ δώσῃ τὴν προσήκουσαν τροπήν, τὴν προσήκουσαν κατεύθυνσιν εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν θηλέων. Δὲν λέγω ὅτι δὲν ὑπῆρχον Κυβερνήσεις ἐν τῷ παρελθόντι αἱ ὁποῖαι εἰσήγαγον τοιαῦτα μέτρα· διότι θὰ ἤμην ἄδικος πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Κερκύρας, ὅστις ἐν ἔτει 1889 ὡς Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἐκτὸς ἄλλων νομοσχεδίων ἐκπαιδευτικῶν τὰ ὁποῖα εἰσήγαγε καὶ τὰ ὁποῖα διέπει πνεῦμα πρακτικόν, εἰσήγαγε καὶ μέτρα τείνοντα εἰς μεταρρύθμισιν τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν θηλέων, ἢ μᾶλλον εἰς σύστασιν ἐκπαιδεύσεως θηλέων, εἰς ἵδρυσιν τοιαύτης. Ἀλλὰ καὶ ἕτερος Ὑπουργὸς ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Κερκύρας, ὁ κ. Στάης, εἰσήγαγε τοιαῦτα μέτρα.

§5Λ. ΝΑΚΟΣ. Πάντες ὅσοι ἔγιναν Ὑπουργοὶ εἰσήγαγον.

§6Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὄχι περὶ θηλέων. Ἐὰν δὲν ἐψηφίσθησαν τὰ μέτρα ταῦτα, δὲν θέλω ν’ ἀδικήσω τοὺς εἰσηγητὰς αὐτῶν. Τοιαῦτα μέτρα εἰσηγήθη καὶ ὁ ἐμὸς προκάτοχος, ἡ δὲ νομοθετικὴ ἐργασία τοῦ προκατόχου μου καὶ ἡ ἐμὴ ἐργασία φέρει τὴν αὐτὴν σφραγῖδα τοῦ κυβερνητικοῦ προγράμματος. Ἡ ἐκπαίδευσις λοιπὸν τῶν θηλέων ὑστέρησε καὶ ἡ ἀντίληψις τῆς Πολιτείας ἦτο βραδυτέρα. Τοῦτο ὅμως δὲν δύναται ν’ ἀδικήσῃ τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν, διότι ἁπανταχοῦ ἡ ἀντίληψις ὑπῆρξε τοιαύτη. Ἡ πρόνοια περὶ τῆς γυναικείας ἐκπαιδεύσεως ἐπῆλθε πολλῷ βραδυτέρα τῆς προνοίας περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν ἀρρένων. Ἡ Ἑλληνικὴ Πολιτεία περὶ ἐκπαιδεύσεως θηλέων μόνον παραλλήλως πρὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν τῶν ἀρρένων ἐμερίμνησε, καὶ διὰ τοῦτο μόνον τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν τῶν θηλέων δυνάμεθα νὰ θεωρήσωμεν ὡς ἐπίσημον ἐκπαιδευτικὸν καθεστώς. Λειτουργεῖ σχολεῖον θηλέων ὅπου ἐπιτρέπει ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητριῶν ἢ συνδιδάσκονται καὶ μετὰ τῶν ἀρρένων. Ἡ τύχη εἶναι ἡ αὐτὴ ὡς καὶ τῶν ἀρρένων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· τὰ ἐλαττώματα εἶναι τὰ αὐτά. Μέση ἐκπαίδευσις ἐκ κυβερνητικῆς προνοίας δὲν ὑπῆρξεν ἀπὸ μέρους τῆς Πολιτείας· μόνον σωματεῖον ἰδιωτικόν, ἡ Φιλεκπαιδευτικὴ Ἑταιρεία, ἐξεπροσώπησε τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν καὶ ὑποκατεστάθη οἱονεὶ εἰς τὰ δικιώματα αὐτῆς. Καὶ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ Φιλεκπαιδευτικὴ Ἑταιρεία προσήνεγκε μεγάλας ὑπηρεσίας εἰς τὴν γυναικείαν ἐκπαίδευσιν. Ἐὰν ἠστόχησεν ἐν τῷ προγράμματι, ἐὰν δὲν πληροῖ δεόντως τὰς πνευματικὰς ἀνάγκας τῆς ἑλληνίδος γυναικός, ἀναντίρρητον εἶναι, ὅτι ἐκεῖνα τὰ θήλεα τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ἀνάγκην μείζονος μορφώσεως, τὰ ὁποῖα δὲν ἀρκοῦνται εἰς τὴν τετραετῆ ἢ ἑξαετῆ δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, εὑρίσκουσιν ἄσυλον καὶ ἀνακούφισιν ὑπὸ τὴν στέγην τῆς Φιλεκπαιδευτικῆς Ἑταιρείας. Ἵδρυσε λοιπὸν ἡ Ἑταιρεία τὸ ἀνώτερον λεγόμενον Παρθεναγωγεῖον, τὸ ὁποῖον ἐκτὸς τῶν 6 τάξεων τοῦ δημοτικοῦ σχολείου ἔχει καὶ δύο ἔτι τάξεις, τὸ ὅλον ὀκτὼ ἔτη. Κυρίως δ’ αὐτὸ ἀποτελεῖ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν γενικήν, διότι πέρα τούτου ἔρχεται ἡ ἐπαγγελματικὴ ἐκπαίδευσις, δηλονότι αἱ τρεῖς τάξεις τοῦ Διδασκαλείου Θηλέων. Ἀνωτέραν μόρφωσιν γενικὴν δὲν παρέχει οὔτε ἡ Φιλεκπαιδευτικὴ Ἑταιρεία, τόσην δ’ αἴσθησιν ἐνεποίησε τὸ πρᾶγμα, ὥστε τὸ Συμβούλιον τῆς Φιλεκπαιδευτικῆς Ἑταιρείας δι’ ὑπομνήματός του ἀπευθυνθέντος πρὸς ἐμὲ μοὶ ἐδήλωσεν ὅτι ἡ κατάστασις εἶναι ἀφόρητος καὶ δὲν δύναται νὰ ἐξακολουθήσῃ· ὅτι πρέπει νὰ ληφθῶσι μέτρα διὰ τὴν γυναικείαν μόρφωσιν· μάλιστα, σημειῶ τὴν φράσιν, «ὅτι ἑκάστη παρερχομένη ἡμέρα εἶναι καταστροφή». Ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα Παρθεναγωγεῖα ἰδιωτικά, ἡ ἀνωτέρα μάλιστα κοινωνικὴ τάξις ἔχει ἴδιον σύστημα μορφώσεως, ἔχει τὰς οἰκοδιδασκάλους, εἰς τὰς ὁποίας ἐμπιστεύεται τὴν ἀνατροφὴν τῶν τέκνων της, καὶ ἐδημιουργήθη οὕτως ἡ ἀριστοκρατικὴ καλουμένη μόρφωσις, ἡ ὁποία ἔγκειται εἰς τὸν ψελλισμὸν τῆς Γαλλικῆς, εἰς ὀλίγην μουσικὴν καὶ τὰ τοιαῦτα καὶ ἡ ὁποία δὲν εἶναι παρὰ συμπλήρωμα τῆς πολυτελείας τοῦ γυναικείου κόσμου· δὲν εἶναι μόρφωσις ἡ ὁποία δύναται νὰ χρησιμεύσῃ εἰς τὴν ζωὴν σήμερον. Δυστυχῶς τὴν τάξιν ταύτην, ἡ ὁποία δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς μορφώσεως διὰ βιοποριστικὸν ἐπάγγελμα, καὶ εἰς τὴν ὁποίαν τάξιν καὶ τῆς μητρὸς τὰ ἔργα ἀκόμη ἐπιτελοῦσιν αἱ παριστάμεναι παιδαγωγοί, ἀπεμιμήθη κατὰ τὸν φυσικὸν νόμον καὶ ἡ μεσαία ἀστικὴ τάξις καὶ τοιουτοτρόπως βλέπετε ῥεῦμα παρασῦρον εἰς τὰ σχολεῖα τῶν καλογραιῶν τὰς θυγατέρας καὶ τῶν ἀστῶν. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ Πολιτεία ἀδιαφοροῦσα ἐπὶ πλέον ἐγκληματεῖ. (Ἐπιδοκιμασίαι). Ἀλλ’ ὑφίστανται τῳόντι ἀνάγκαι μορφωτικαὶ τῆς γυναικός; Ἂν δὲν ὑφίσταντο ἀνάγκαι μορφωτικαί, διατί ἡ πλησμονὴ αὐτὴ τῶν θηλέων εἰς τὰ ἐκπαιδευτήρια τῆς Φιλεκπαιδευτικῆς Ἑταιρείας; Διατί κατακλύζεται τὸ Διδασκαλεῖον ἀπὸ μαθητρίας, τῶν ὁποίων αἱ πλεῖσται οὐδέποτε προέθεντο νὰ μεταχειρισθῶσι τὸ πτυχίον αὐτῶν ὡς βιοποριστικόν; Δὲν προτίθενται νὰ γίνωσι διδασκάλισσαι, ἀλλ’ ἔχουσιν ἀνάγκην μορφώσεως, ἔχουσιν ἀνάγκην τροφῆς πνευματικῆς καὶ μὴ εὑρίσκουσαι ἀλλαχοῦ μεταβαίνουσιν εἰς τὸ Διδασκαλεῖον, τὸ ὁποῖον παρέχει γενικὴν μόρφωσιν ἀτελεστέραν πολὺ τοῦ Γυμνασίου, ὅπου συμφύρεται ἡ ἐπαγγελματικὴ μόρφωσις μετὰ τῆς γενικῆς μορφώσεως, ἀλλὰ τέλος πάντων τοῦτο μαρτυρεῖ ὅτι αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην ὁ γυναικεῖος κόσμος πληρεστέρας μορφώσεως· διὰ τοῦτο πληροῦνται τὰ παρθεναγωγεῖα τὰ ἰδιωτικά, διὰ τοῦτο εἰς μικρὰ μέρη, ὡς ἐν Σκύρῳ καὶ Σκοπέλῳ, ἔχω πληροφορίας ὅτι εἶναι ἴσαι κατ’ ἀριθμὸν αἱ μαθήτριαι μὲ τοὺς μαθητάς.

§7ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Περισσότεραι.

§8Λ. ΝΑΚΟΣ. Κατ’ ἀνάγκην, διότι αὐταὶ δὲν ἐργάζονται.

§9Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ταῦτα, Κύριοι, μοὶ φαίνεται ὅτι δίδουσι τὴν εἰκόνα τοῦ σημερινοῦ ἐκπαιδευτικοῦ καθεστῶτος ἐν Ἑλλάδι. Εἶπον ταῦτα ἐν προοιμίῳ, διὰ ν’ ἀποδείξω, ὅτι ἡ μεταρρύθμισις ἡ προτεινομένη εἶναι ἐπιβεβλημένη καὶ ἀναγκαία, καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς μεταρρυθμίσεως, ὡς ἔλεγον, ἠσθάνθησαν καὶ αἱ Κυβερνήσεις ἀπὸ ἐτῶν καὶ ἐσημείωσα ἤδη τὸν ἀρξάμενον τῆς εἰσαγωγῆς τοιούτων νομοσχεδίων ἀξιότιμον ἐκ Κερκύρας Βουλευτήν. Συμπτωματικῶς ἐλήφθησαν μέτρα θεραπείας, ἀλλὰ ταῦτα δὲν ὑπῆρξαν ῥιζικά. Καὶ δὲν δύναμαι νὰ μὴ μνημονεύσω τὸν νόμον τοῦ ἀειμνήστου Πετρίδου ἐπὶ τῆς Κυβερνήσεως τοῦ ἀειμνήστου Δηλιγιάννη κατὰ τὸ 1895, ὁ ὁποῖος, παρ’ ὅλας τὰς ἀτελείας τὰς ὁποίας κατέδειξεν ὁ μετὰ ταῦτα χρόνος, ὑπῆρξεν ὅμως σωτήριος διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἰδίᾳ δὲ διὰ τοὺς λειτουργοὺς αὐτῆς καὶ ἐσημείωσεν ἕνα σταθμὸν προόδου διὰ τοῦ ἀποκεντρωτικοῦ ἐκείνου συστήματος τὸ ὁποῖον ἐδημιούργησεν. Ἐπίσης πρέπει νὰ σημειωθῇ ὁ νόμος περὶ ἐποπτικοῦ Συμβουλίου τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, διότι, ἐὰν ἠστόχησεν ἐν τῇ συστάσει τοῦ ἐποπτικοῦ συμβουλίου ὁ νομοθέτης, ἀνέκοψεν ὅμως τὸν ῥοῦν τῆς κομματικῆς καὶ πολιτικῆς ἐπεμβάσεως καὶ ἀπήλλαξε τοῦ πολιτικοῦ τοὐλάχιστον ζυγοῦ τὸν λειτουργὸν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Τοῦτ’ αὐτὸ σημειοῦται διὰ τοῦ νόμου τοῦ κεντρικοῦ ἐποπτικοῦ συμβουλίου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὅλοι αὐτοὶ ὅμως οἱ νόμοι συμπτωματικῶς θεραπεύουσι· δὲν ἦσαν ῥιζικὰ μέτρα. Ἀλλ’ ὁσάκις εἰσηγοῦντο τοιαῦτα ῥιζικὰ νομοσχέδια τί ἐπηκολούθει; Ἀντίδρασις σφοδρά, τῆς ὁποίας πρέπει ν’ ἀνεύρωμεν τὰ αἴτια, διότι αἱ Κυβερνήσεις αἱ εἰσάγουσαι τὰ μέτρα ταῦτα ἦσαν ἰσχυρόταται καὶ ἐν τούτοις δὲν ἐπετύγχανον τὴν ψήφισιν αὐτῶν. Ἀνευρίσκομεν τρία αἴτια. Πολλοὶ τῶν ἐπιστημόνων, καὶ ἰδίᾳ φιλόλογοι, ἔκριναν ὅτι τὸ ἐκπαιδευτικὸν αὐτὸ καθεστὼς πρέπει νὰ μείνῃ ἀδιατάρακτον, ὅτι ἐν ταῖς λεπτομερείαις ἴσως καὶ εἰς τὰ προγράμματα χρειάζεται βελτίωσις, ἀλλὰ τὸ ἐκπαιδευτικὸν καθεστώς, ὡς ἔχει καὶ λειτουργεῖ, ἔχει καλῶς καὶ ἐφοβοῦντο, ὅτι πᾶσα μεταρρύθμισις θὰ τείνῃ εἰς μεταβολήν, ἡ ὁποία θὰ μεταβάλῃ τὰ σχολεῖα τῆς γενικῆς μορφώσεως εἰς ἐπαγγελματικά, ἡ ὁποία θὰ ἄρῃ τὸν ἀνθρωπιστικὸν χαρακτῆρα τῶν σχολείων καὶ θὰ τὰ ἀντικαταστήσωσι διὰ σχολείων ἐπαγγελματικῶν. Ἴσως ἀπ’ ἀγαθοῦ συνειδότος ἔκαμον αὐτοὶ σύγχυσιν μεταξὺ τῶν σχολείων τῆς γενικῆς μορφώσεως καὶ τῶν σχολείων τῆς ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως. Οὐδένα διατρέχει κίνδυνον τὸ ἀνθρωπιστικὸν σχολεῖον ἐξ οἱασδήποτε μεταρρυθμίσεως, διότι ἡ γενικὴ μόρφωσις πάντως θὰ προηγῆται τῆς ἐπαγγελματικῆς ἐν οἱῳδήποτε συστήματι. Εἶναι ἐντελῶς ἄλλο τὸ σχολεῖον τῆς γενικῆς μορφώσεως καὶ ἄλλο τὸ ἐπαγγελματικόν. Τὸ σχολεῖον τῆς γενικῆς μορφώσεως πλάττει τὸν ἄνθρωπον, δίδει αὐτῷ τὴν ἠθικήν, τὴν θρησκευτικήν, τὴν ἐθνικὴν ἀγωγήν, τὸν διαμορφοῖ, δὲν τὸν προορίζει καὶ δὲν τὸν παρασκευάζει δι’ ἓν ὡρισμένον ἐπάγγελμα. Ἄλλη τάξις ἀντιδρῶσα ἦτο ἡ τῶν λειτουργῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οἱ ὁποῖοι συνέδεον τὰ ἴδια αὑτῶν συμφέροντα πρὸς τὸ σημερινὸν καθεστὼς καὶ ἐφοβοῦντο τὴν μεταρρύθμισιν· ἡ τρίτη αἰτία ἦτο, ὅτι ἑκάστη ῥιζικὴ μεταρρύθμισις διὰ νὰ ἐπέλθῃ εἶναι δύσκολος καὶ ἀπαιτεῖ θυσίας καὶ διὰ τοῦτο οἱ δισταγμοὶ καὶ ἡ ἀναβλητικότης. Πρὸς τοὺς ἀντιδρῶντας ἐκ συμφέροντος ἠδύνατό τις νὰ εἴπῃ, ὅτι τὸ Κράτος δὲν ὑπάρχει χάριν τῶν ὑπαλλήλων, ἀλλ’ ὅτι οἱ ὑπάλληλοι ὑπάρχουσι χάριν τοῦ Κράτους, καὶ ἐὰν ἐνόμιζον ὅτι, ὡς ἐκ τῆς ἐπερχομένης μεταρρυθμίσεως, ἤθελον μείνει λειτουργοὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἐκτὸς ὑπηρεσίας, ἐγὼ προσωπικῶς δὲν θὰ εἶχον δισταγμὸν νὰ τὸ εἴπω, ὅτι δὲν θὰ θυσιάσω τὴν ἐκπαίδευσιν χάριν ὀλίγων, οἱ ὁποῖοι τυχὸν θὰ μείνωσιν ἐκτὸς ὑπηρεσίας, οὐδὲ δύναταί τις νὰ κρίνῃ περὶ τῶν γενικῶν συμφερόντων συνδυάζων ταῦτα πρὸς τὰ προσωπικὰ συμφέροντα. Ἀλλὰ δύναμαι νὰ εἴπω ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, ὅτι οὐδένα διατρέχουσι κίνδυνον οἱ λειτουργοὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως μέχρι καὶ αὐτῶν τῶν ἐκ τῶν ἐπιτροπειῶν προελθόντων, διότι μὲ τὴν ἐπερχομένην μεταβολὴν θὰ ἔχωμεν ἔλλειψιν προσωπικοῦ καὶ ἐν τοῖς σχολείοις τῆς Μέσης Ἐκπαιδεύσεως μάλιστα δι’ ὡρισμένα μαθήματα, φυσιογνωστικὰ καὶ ξένας γλώσσας, θὰ ἔχωμεν μεγίστην ἔλλειψιν καθηγητῶν, τὴν ὁποίαν θὰ κατορθώσωμεν νὰ πληρώσωμεν μόνον μετὰ πάροδον χρόνου. Ἴδωμεν, Κύριοι, τὰ ἐλαττώματα τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ καθεστῶτος κατὰ τίνα τρόπον δυνάμεθα νὰ θεραπεύσωμεν. Μεταρρυθμιστικὰ σχέδια προυτάθησαν πολλὰ καὶ δυνάμεθα νὰ τὰ κατατάξωμεν εἰς τρεῖς κατηγορίας. Ὑπάρχουσιν οἱ φρονοῦντες ὅτι τὰ σχολεῖα πρέπει νὰ λάβωσι μᾶλλον ἐπαγγελματικὸν χαρακτῆρα καὶ ὡς μόνον σωτήριον μέσον θεωροῦσι τὴν διοργάνωσιν τῆς ἐπαγγελματικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν εὐρυτάτῳ κύκλῳ. Εἶπον ἤδη, ὅτι παραγνωρίζουσιν οἱ ταῦτα φρονοῦντες τὴν διαφορὰν μεταξὺ τοῦ παιδαγωγοῦντος σχολείου καὶ τοῦ ἐπαγγελματικοῦ. Βεβαίως εἶναι ἐπιβαλλόμενον νὰ μεριμνήσωμεν περὶ ἐπαγγελματικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ δὲν πρόκειται τὸ παράπαν διὰ τῶν εἰσαγομένων μέτρων νὰ μειώσωμεν οὐδὲ τὴν ἀξίαν οὐδὲ τὴν δύναμιν τῶν σχολείων τῆς γενικῆς μορφώσεως. Τὸ σχολεῖον τῆς γενικῆς μορφώσεως θὰ εἶναι τοιοῦτον, ὥστε νὰ καταστήσῃ τοὺς παῖδας ἑτοίμους νὰ δεχθῶσι τὴν διδασκαλίαν τῆς ἐπαγγελματικῆς. Ἐὰν ὑπάρχῃ ἄλλη ἐπαγγελματικὴ τάξις ἔχουσα ἀνάγκην ἀνωτέρας ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως, τὸ σχολεῖον τῆς μέσης τάξεως θὰ εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ παρασκευάσῃ αὐτοὺς καὶ θὰ τοὺς καταστήσῃ ὡρίμους νὰ δεχθῶσι τὴν ἀνωτέραν ἐπαγγελματικὴν μόρφωσιν καὶ ἐὰν ὑπάρχῃ καὶ τρίτη τάξις — καὶ ὑπάρχει, διότι καὶ ἡ ἐπαγγελματικὴ μόρφωσις τοιαύτην διαίρεσιν ὑφίσταται — ἔχουσα ἀνάγκην ἀνωτάτης ἐπαγγελματικῆς μορφώσεως, τὸ ἀνώτατον σχολεῖον τῆς ἐκπαιδεύσεως τῆς γενικῆς μορφώσεως θὰ παρασκευάζῃ αὐτούς, ὥστε νὰ δεχθῶσι τὴν ἐπαγγελματικὴν μόρφωσιν. Ἄλλοι εὑρίσκουσιν, ὅτι ὅλα θεραπεύονται, ἂν καταργήσωμεν τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα καὶ λέγουσι νὰ καταργηθῶσι τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα· καὶ νὰ μείνουσι Δημοτικὰ καὶ Γυμνάσια· αὐτοὶ παραγνωρίζουσι κυρίως, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον εἶναι σχολεῖον προωρισμένον διὰ μίαν ὡρισμένην τάξιν, τὴν ἔχουσαν ἀνάγκην μορφώσεως ἀνωτέρας τῆς Δημοτικῆς καὶ τὴν μὴ δυναμένην ν’ ἀκολουθήσῃ μόρφωσιν ἀνωτέραν γυμνασιακήν. Τὸ Ἑλληνικὸν σχολεῖον προορίζεται διὰ τὴν μέσην ἀστικὴν τάξιν, τάξιν πολυπληθῆ, τάξιν ζωτικήν, τάξιν πλουτοπαραγωγὸν κατ’ ἐξοχήν. Δὲν δυνάμεθα λοιπὸν νὰ στερήσωμεν μίαν ὁλόκληρον τάξιν τοῦ σχολείου, διότι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δὲν θὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν γυμνασιακὴν σπουδήν, μὴ δυνάμενος νὰ παρακολουθήσῃ ταύτην θὰ μείνῃ μόνον μὲ τὴν μόρφωσιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Διὰ τοῦτο παραγνωρίζουσι, δὲν λαμβάνουσιν ὑπ’ ὄψιν τὴν μεσαίαν αὐτὴν τάξιν οἱ ὑποστηρίζοντες, ὅτι πρέπει νὰ καταργήσωμεν τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα. Εἶναι δὲ καὶ τρίτοι, οἱ ὁποῖοι δὲν παραβλέπουσιν οὔτε τὴν ὀρθὴν διάκρισιν μεταξὺ ἐπαγγελματικῆς καὶ γενικῆς μορφώσεως οὔτε τὴν πνευματικὴν ἀνάγκην τῶν διαφόρων τάξεων καὶ ἀντιλαμβάνονται τὸ ἐκπαιδευτικὸν ζήτημα ἐν ὅλῃ αὐτοῦ τῇ ἐκτάσει καὶ σπουδαιότητι, προτείνουσι δὲ σύστημα τῶν παιδαγωγούντων σχολείων μεταρρυθμιστικὸν προνοοῦντος περὶ ὅλων. Τὰ διὰ τῶν τρίτων τούτων συστήματα δυνάμεθα νὰ ἀναγάγωμεν εἰς δύο τύπους καί, χωρὶς οὐδένα νὰ θέλω ν’ ἀδικήσω, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω, ὅτι τὸν ἕνα τύπον ἀντιπροσωπεύουσι τὰ ὑποβληθέντα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου συμπολίτου μου κατὰ τὸ 1899. Σποράδην ὑπεβλήθησαν καὶ ἄλλοτε διάφορα μέτρα νομοθετικὰ καλὰ ἢ κακά, σύστημα ὅμως ἐργασίας ὀφείλω νὰ εἴπω ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅτι προσήγαγεν ὁ ἀξιότιμος συμπολίτης μου ἐν ἔτει 1899, συμφώνως πρὸς τὰς ἰδέας του μεριμνῶν περὶ ὅλων, σύστημα ἀναπληροῦν τὸ καθεστὼς πλήρως. Διὰ τοῦτο λέγω ὅτι τὸν πρῶτον τύπον ἀντιπροσωπεύουσι τὰ νομοσχέδια τοῦ 1899, τὸν ἕτερον δὲ τύπον ἀντιπροσωπεύει τὸ κυβερνητικὸν πρόγραμμα. Κατὰ τὰ νομοσχέδια τοῦ συμπολίτου μου, τὰ μεταρρυθμιστικά, διατηρεῖται κατ’ οὐσίαν ἡ σημερινὴ διάρθρωσις τῶν σχολείων μεταβαλλομένης τῆς ἐκτάσεως τῆς φοιτήσεως καὶ τοῦ προγράμματος. Ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις διῃρεῖτο εἰς δύο κύκλους, ἕνα κατώτερον τετραετῆ γενικὸν καὶ κοινὸν διὰ πάντας καὶ ἕνα τριετῆ, διὰ τοὺς μὴ μέλλοντας νὰ φοιτήσωσιν εἰς τὸ Γυμνάσιον. Ἕτερα γνωρίσματα τοῦ συστήματος εἶναι πρώϊμος, ὅσον τὸ δυνατόν, ἔναρξις τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως καὶ δὴ ἐκ τοῦ πέμπτου ἔτους τῆς φοιτήσεως ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ καὶ σχολεῖα τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἐπάλληλα διαιρουμένου τοῦ χρόνου τῆς φοιτήσεως εἰς πέντε ἔτη καὶ εἰς τρία ἔτη.

§10ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μοὶ ἐπιτρέπεται, κ. Ὑπουργέ; Δὲν ἦτο τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἐπάλληλον, ἀλλ’ ἦσαν δύο διάφοροι κύκλοι· ὁ πρῶτος ἦτο διὰ τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ὁ δεύτερος διὰ τὴν ἀνωτέραν ἐκπαίδευσιν καὶ κυρίως εἰς τὴν Εὐρώπην τὴν σήμερον.

§11Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐὰν ἠθέλετε δώσει προσοχήν, ὅτε εἶπον, ὅτι οἱ τρίτοι δὲν παραβλέπουσι τὴν διάκρισιν τῶν τάξεων καὶ θέλουσιν ἐκπαίδευσιν καὶ διὰ τὴν μέσην τάξιν, δὲν θὰ εὑρίσκεσθε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ μὲ διακόψητε, διότι ἀναγνωρίζω ὅτι τὸ πενταετὲς Γυμνάσιον τὸ ἐπλάσατε διὰ τὴν μέσην τάξιν, ἀλλὰ δὲν ἔπαυε νὰ παρέχῃ τὸ ἴδιον σχολεῖον καὶ τὸ ὑλικὸν διὰ τὰς τρεῖς ἀνωτέρας τάξεις.

§12ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αἱ μεγάλαι τάξεις αἱ ἀνώτεραι ἀπαρτίζουσιν ἴδιον κύκλον, προπαρασκευάζουσι δὲ τὰς ἀνωτέρας σπουδάς.

§13Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Γνωρίσματα τοῦ ἡμετέρου συστήματος εἶναι ἑνιαία δημοτικὴ μόρφωσις καὶ κοινὴ διὰ πάντας τοὺς ἑλληνόπαιδας μὲ κύκλον ἕνα ἑξαετῆ. Ἔναρξις τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως μετὰ τὸ πέρας τῶν μαθημάτων τῆς ἑξαετοῦς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ σχολεῖα τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως παράλληλα, ἤτοι ἀνεξάρτητα ἀλλήλων, ἕκαστον μὲ ἰδιαίτερον κύκλον μαθημάτων, βραχύτερον διὰ τὴν μέσην, ἐκτενέστερον δὲ διὰ τὴν ἀνωτέραν τάξιν. Ὅταν λέγωμεν τάξεις κοινωνικάς, δὲν πιστεύω νὰ φαντάζηται κανεὶς ὅτι ὑποστηρίζομεν τάξεις εὐγενείας καὶ καταγωγῆς· ἡ διάκρισις ἐπέρχεται ἐκ τοῦ τρόπου τῆς συμμετοχῆς τοῦ ἀτόμου εἰς τὴν παραγωγὴν καὶ εἰς τὴν κατανομὴν τῶν μέσων τοῦ ζῆν, ἡ δὲ διαφορὰ τῆς παρεχομένης μορφώσεως δὲν πρέπει νὰ εἶναι κυρίως κατὰ ποιόν, ἀλλὰ κατὰ ποσόν. Αὐταὶ εἶναι αἱ γενικαὶ ἀρχαὶ τὰς ὁποίας ἐθέσαμεν, δημιουργοῦντες τὸ νέον ἐκπαιδευτικὸν σύστημα καὶ ἤδη εἰσερχόμεθα εἰς τὴν εἰσήγησιν τοῦ πρώτου τῶν νομοσχεδίων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἡ κοινότης τῶν πρώτων στοιχείων τῆς μορφώσεως, ἡ ἀποχώρησις ἀπὸ τῆς τετάρτης τάξεως τῶν μελλόντων νὰ μαθητεύσωσιν εἰς τὰ σχολεῖα τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἀναγκάζει τὸ δημοτικὸν σχολεῖον νὰ διαιρέσῃ τοὺς δύο κύκλους τοῦ προγράμματός του σήμερον καὶ διὰ τοῦτο ἐδέχθημεν ἑξαετῆ τὴν ἐκπαίδευσιν. Ἀληθῶς ἐν Γερμανίᾳ ἀπὸ τοῦ τρίτου ἔτους ἀπέρχονται εἰς τὰ Γυμνάσια τὰ ἐννεαετῆ, οἱ λόγοι ὅμως εἶναι διάφοροι· ἐκεῖ ὑπῆρξεν ἀντίθεσις κοινωνικῶν τάξεων, ἐκεῖ δὲν ἐπιθυμοῦσιν ὡρισμέναι τάξεις νὰ συγχρωτίζωνται τὰ τέκνα αὐτῶν μετὰ τῶν τέκνων τοῦ λαοῦ, ἐκεῖ ἀξιοῦσι διὰ τὰ εἰσερχόμενα εἰς τὰ ἐννεαετῆ Γυμνάσια παιδία νὰ γνωρίζωσι μόνον ἀνάγνωσιν καὶ γραφήν, ὑπάρχουσι δὲ προπαρασκευαστικὰ τοιαῦτα σχολεῖα τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως· ἑπομένως ἐκεῖ εἶναι ἱστορικὰ τὰ αἴτια καὶ ἡ κοινὴ παίδευσις ἀπεκρούετο ἀπὸ τὰς τάξεις αὐτὰς τὰς κοινωνικάς. Κατὰ τῆς διακρίσεως ὅμως ταύτης ὑπάρχει ἐξέγερσις ἐκ μέρους τῶν φιλελευθέρων κομμάτων καὶ τῶν παιδαγωγῶν. Ἐν δὲ τῇ φιλελευθέρᾳ κατ’ ἐξοχὴν χώρᾳ τῆς Ἀμερικῆς εἶναι κοινὴ ἡ παίδευσις ὀκταετής· ἀλλὰ καὶ ἐν ταῖς ὑποδούλοις πρώην χώραις καὶ νῦν ἐλευθέραις ἔχει ἀπὸ πολλοῦ εἰσαχθῆ τὸ σύστημα τῶν ἀστικῶν σχολείων, τὰ ὁποῖα οὐδὲν ἄλλο εἶναι ἢ ἑξαετῆ σχολεῖα, εἰσήγαγε δὲ τὸ σύστημα τοῦτο ὁ μακαρίτης Παπαμάρκου ἐν Μακεδονίᾳ· ἀλλὰ κυρίως ἐπιδιώκομεν διὰ τῆς ἑξαετοῦς ἐκπαιδεύσεως τὴν ἐξασφάλισιν τῆς παιδείας τοῦ λαοῦ ἀπὸ πάσης ὑποταγῆς εἰς ἀνώτερον σχολεῖον. Ἀντιτάσσουσι κατὰ τοῦ ἑξαετοῦς σχολείου δύο ἐπιχειρήματα· πρῶτον τὴν ἔλλειψιν τοῦ καταλλήλου προσωπικοῦ καὶ λησμονοῦσιν ἀντιτάσσοντες τοῦτο ὅτι ἐκάλεσαν διὰ νόμου τοὺς δημοδιδασκάλους νὰ διδάξωσιν ἀρχαῖα ἑλληνικὰ εἰς τὴν πέμπτην καὶ ἕκτην τάξιν τοῦ δημοτικοῦ σχολείου. Κατέστησαν αὐτοὺς καταλλήλους διὰ τὴν διδασκαλίαν τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς, εἶναι δ’ ἀκατάλληλοι διὰ τὴν πέμπτην καὶ ἕκτην τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, ὅταν τὴν διδασκαλίαν τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς ἀφαιρέσωμεν ἀπὸ τοῦ προγράμματος τοῦ δημοτικοῦ σχολείου; Ἀλλὰ, ἐὰν σήμερον τὸ προσωπικὸν δὲν ὑφίσταται πλῆρες διὰ τὰς τελευταίας τάξεις τοῦ δημοτικοῦ, πρέπει νὰ μὴ δημιουργήσωμεν πλῆρες δημοτικὸν σύστημα, ὡς νὰ μὴ δύναται ἡ Πολιτεία νὰ μεριμνήσῃ περὶ καταλλήλου προσωπικοῦ ἢ ὡς νὰ μὴ δύναται τὸ σήμερον ἀνεπαρκὲς προσωπικὸν νὰ φροντίσωμεν νὰ γίνῃ ἐπαρκές; Τὸ δ’ ἐπιχείρημα, ὅτι πρέπει ὅσον τὸ δυνατὸν ἐνωρίτερον ν’ ἄρχηται ἡ μέση ἐκπαίδευσις, εἶναι ἐντελῶς ἀδικαιολόγητον. Ἐδημιουργήσαμεν λοιπὸν ἑξαετῆ ἑνιαίαν τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἐκ τῶν μαθημάτων ἀφαιρεῖται ἡ διδασκαλία τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς γλώσσης, ἡ ὁποία εἰς οὐδὲν τέρμα δύναται νὰ φθάσῃ, ἡ ὁποία δὲν εἶναι τὸ παράπαν χρήσιμος εἰς τὸν λαὸν τὸν πολύν, τὸν παρακολουθοῦντα τὰ μαθήματα τοῦ δημοτικοῦ σχολείου καὶ διὰ τὸν ὁποῖον ἱδρύεται τὸ δημοτικὸν σχολεῖον. Διὰ τοῦ πρώτου ἄρθρου λαμβάνομεν πρόνοιαν, ὅπως ὁρίζωνται συμπληρωτικὰ μαθήματα κατὰ τὰς ἑκασταχοῦ ἀνάγκας τοῦ λαοῦ· δημιουργοῦμεν ἁπανταχοῦ, ὅπου εἶναι δυνατόν, ἑβδόμην τάξιν. Τὰ μὲν συμπληρωτικὰ μαθήματα διδάσκονται καθ’ ἃς ἡμέρας καὶ ὥρας ἀργεῖ τὸ σχολεῖον, εἰς δὲ τὴν ἑβδόμην τάξιν θὰ φοιτῶσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ θελήσωσι νὰ λάβωσι μόρφωσιν πληρεστέραν διὰ τὰ ἔργα τοῦ ἐπαγγέλματος αὐτῶν, ὡς γεωργικήν, ναυτικὴν κλπ. Μεριμνῶμεν περὶ διδασκαλίας τῶν ἐντελῶς ἀγραμμάτων, οἱ ὁποῖοι θὰ δύνανται ἐν ὡρισμέναις ὥραις νὰ φοιτῶσιν εἰς τὸ σχολεῖον, ἵνα μάθωσι τὰ στοιχεῖα, τὰ πρῶτα γράμματα, παρὰ τοῦ ἰδίου δημοδιδασκάλου. Ἀλλ’ ἦτο ἀνάγκη ἐπίσης νὰ λάβωμεν πρόνοιαν καὶ περὶ τῶν πνευματικῶς ἀδυνάτων, περὶ τῶν καθυστερούντων παιδίων. Σήμερον οἱ καθυστεροῦντες πνευματικῶς συνδιδάσκονται μετὰ τῶν λοιπῶν· γνωρίζουσι πάντες ὅσοι παρηκολούθησαν τὰ τοιαῦτα ποία ἀπογοήτευσις γεννᾶται εἰς τὰ παιδία ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐκ φυσικῶν λόγων καθυστεροῦσι πνευματικῶς καὶ δὲν δύνανται νὰ παρακολουθήσωσι τὰ μαθήματα, ἀλλὰ καὶ ποῖον πρόσκομμα ἐπέρχεται εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν ἄλλων, διότι πρέπει νὰ συμβαδίζωσι μετὰ τῶν πνευματικῶς καθυστερούντων. Ἁπανταχοῦ λοιπὸν ἐλήφθη πρόνοια ὅπως ἰδιαιτέρως οἱ πνευματικῶς καθυστεροῦντες διδάσκωνται τὰ αὐτὰ μαθήματα καὶ βραδέως ἐκπαιδεύωνται ἀναλόγως τῆς πνευματικῆς των ἀντοχῆς καὶ δυνάμεως, ἀλλ’ οὔτε αὐτοὶ ν’ ἀπογοητεύωνται καὶ μαραίνωνται οὔτε οἱ ἄλλοι νὰ παρακωλύωνται. Τὰ νηπιαγωγεῖα, Κύριοι, ἦσαν τῆς ἰδιωτικῆς πρωτοβουλίας ἔργον καὶ ἡ σύστασις τοιούτων δὲν ἦτο τοῦ Κράτους πρόνοια. Δὲν γνωρίζω ἂν καλῶς ἐγένετο τοῦτο, καὶ ἂν δὲν ἤθελε συντελέσει εἰς πολλοὺς πληθυσμοὺς καὶ συνοικισμοὺς ἡ ἵδρυσις νηπιαγωγείων εἰς τὴν ἐκμάθησιν τῆς μητρικῆς των γλώσσης, καὶ ἂν δὲν ἔπρεπε νὰ ἱδρυθῶσι, διὰ νὰ μὴ ἀκούηται φωνὴ ξένη μόνον εἰς ὁλόκληρα χωρία καὶ παρακείμενα τῇ πρωτευούσῃ. Σήμερον ὅμως, ὅτε ἡ Ἑλλὰς ηὐτύχησε νὰ ἔχῃ πολλοὺς πληθυσμοὺς ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν αὐτῆς, θὰ ἦτο ἔλλειψις στοιχειώδους προνοίας ἀπὸ μέρους τῆς Πολιτείας νὰ μὴ μεριμνήσῃ περὶ ἱδρύσεως νηπιαγωγείων, ὅπως τὰ τέκνα τοῦ λαοῦ ἐρχόμενα εἰς τὸ ἕκτον ἔτος εἶναι παρεσκευασμένα διὰ νὰ δεχθῶσι τὴν μόρφωσιν τῶν δημοτικῶν σχολείων γνωρίζοντα τὴν μητρικήν των γλῶσσαν. Καθιστῶμεν λοιπὸν ὑποχρεωτικὴν τὴν ἐκπαίδευσιν ὅπου τὸ Κράτος ἤθελεν ἱδρύσει νηπιαγωγεῖα ὑπὸ τοῦ τετάρτου ἔτους. Ἐπίσης ὑποχρεωτικὴν καθιστῶμεν τὴν ἐκπαίδευσιν μέχρι τοῦ 15ου ἔτους δι’ ἐκείνους τοὺς παῖδας, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ φοιτήσωσιν εἰς τὰ σχολεῖα τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ὅπου ἤθελον ἱδρυθῇ τάξεις συμπληρωτικαί. Διὰ νὰ καταστήσωμεν ὑποχρεωτικὴν τὴν ἐκπαίδευσιν, αὐξάνομεν τὴν ποινήν, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται ἐκ τοῦ νόμου, καὶ ὁρίζομεν ὅτι ἐκτὸς τοῦ προστίμου, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται διὰ μίαν παράβασιν, ἐπιβάλλεται ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ Πταισματοδικείου ποινὴ φυλακίσεως μέχρις ἑνὸς μηνὸς ἐν ὑποτροπῇ. Αἱ ἐξετάσεις ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις διὰ Διατάγματος τὸ ὁποῖον προεκάλεσα, κατηργήθησαν, διὰ διατάξεως δέ, ἡ ὁποία τίθεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὁρίζεται κατὰ τίνα τρόπον προάγονται ἀπὸ τάξεως εἰς τάξιν. Αἱ ἐξετάσεις ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις κατηργήθησαν καθ’ ὁλοκληρίαν, διότι εἰς οὐδὲν ἄλλο συντελοῦσιν ἢ εἰς τὴν ψυχικὴν ἀγωνίαν τῶν παίδων, εἰς τὸ μαρτύριον εἰς τὸ ὁποῖον ὑποβάλλονται ἐπὶ ὡρισμένας ἡμέρας, διὰ ν’ ἀποστηθίσωσιν ὡρισμένα τεμάχια, τὰ ὁποία ἀπαγγελλόμενα θέλουσι συντελέσει ν’ ἀνυψώσωσι τὸ γόητρον τοῦ διδασκάλου ἀπέναντι τοῦ κοινοῦ. Διὰ νὰ τύχωσιν ἀπολυτηρίου δημοτικοῦ σχολείου, ὑπόκεινται εἰς ἐξετάσεις, ἀλλά, καὶ διὰ νὰ ἐγγραφῇ τις εἰς πᾶν ἄλλο σχολεῖον, ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἀπολυτήριον τοῦ δημοτικοῦ σχολείου· ἑπομένως δὲν θὰ εἶναι ἐπιτετραμμένον ἐν τῷ μέλλοντι ἄνευ τοῦ ἀπολυτηρίου τοῦ δημοτικοῦ σχολείου τοῦ Δημοσίου νὰ ἐγγραφῶσιν εἰς ἀνώτερον σχολεῖον οἱ ἐξ ἰδιωτικῶν σχολείων προερχόμενοι ἢ κατ’ οἶκον διδασκόμενοι. Ὀφείλουσι νὰ σταματήσωσι τὴν διδασκαλίαν αὐτῶν εἰς ἓν σημεῖον, νὰ ὑποστῶσι τὰς ἐξετάσεις, νὰ τύχωσι τοῦ ἀπολυτηρίου τοῦ δημοτικοῦ σχολείου καὶ τότε θὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ ἄλλο σχολεῖον. Βεβαίως, Κύριοι, ἀναλαβόντος τοῦ Κράτους δυνάμει τοῦ Συντάγματος τὰς δαπάνας τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, οἱ φραγμοὶ αἴρονται καὶ δημοτικὰ σχολεῖα θέλουσιν ἱδρύεσθαι ἐκεῖ ὅπου παρίσταται ἀνάγκη, ὅπου εἶναι ὡρισμένος ἀριθμὸς μαθητῶν, ἄνευ τῆς ἀνάγκης νὰ προσφύγωμεν εἰς εὐπορίαν ἢ ἀπορίαν τοῦ δήμου. Καὶ ὁμολογῶ ἐνταῦθα, ὅτι τοῦτο εἶναι μία αἰτία ἡ ὁποία παρεκώλυεν ἐν τῷ παρελθόντι τὴν μεταρρύθμισιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· τὰ προβαλλόμενα λανθάνοντα ἐλλείμματα ἀνεχαίτιζον πᾶσαν πρόοδον καὶ συνετέλουν εἰς τὸν μαρασμὸν καὶ τῶν διδασκάλων καὶ εἰς τὴν στέρησιν πολλῶν πληθυσμῶν καὶ κοινοτήτων ἐκπαιδεύσεως δημοτικῆς. Ὅπου ὑπάρχουσι μονοτάξια σχολεῖα ἀρρένων καὶ μονοτάξια θηλέων, διὰ διατάξεων ἐπιτρέπεται ἡ ἕνωσις, καὶ τοῦτο, διότι ἐπιτυγχάνομεν δι’ αὐτοῦ τοῦ μέσου ἡ μὲν διδασκάλισσα νὰ διδάσκῃ τὰς κατωτέρας τάξεις ἀρρένων καὶ θηλέων συνδιδασκομένων, ὁ δὲ διδάσκαλος τὰς ἀνωτέρας καὶ τοιουτοτρόπως θὰ ἐπιτυγχάνωμεν ὥστε ἡ διδασκαλία νὰ γίνηται πληρεστέρα, ὅπου τοῦτο εἶναι δυνατόν. Κύριοι, εἶναι κοινοτοπία νὰ εἴπῃ τις, ὅτι ἡ προσωπικότης τοῦ διδασκάλου ἀποτελεῖ τὸν ἰσχυρότερον παράγοντα καὶ ἐν τῇ ἀγωγῇ καὶ ἐν τῇ διδασκαλίᾳ καὶ ὅτι περὶ τούτου, περὶ τοῦ προσώπου αὐτοῦ, πρέπει νὰ μεριμνήσωμεν κατ’ ἐξοχήν, διότι αὐτός εἶναι ὁ ὁποῖος θὰ δώσῃ τὴν ἀγωγὴν εἰς τοὺς ἑλληνόπαιδας. Εἶναι καιρὸς πλέον νὰ παύσωσιν αἱ διάφοροι πηγαί, ἐξ ὧν προήρχοντο οἱ δημοδιδάσκαλοι, καὶ διὰ τοῦτο ἡμεῖς μόνον μίαν πηγὴν ἀναγνωρίζομεν, τὸ διδασκαλεῖον. Ἀλλὰ δημιουργοῦντες κοινὴν καὶ ὑποχρεωτικὴν ἑξαετῆ ἐκπαίδευσιν δημοτικὴν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῶμεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐμπιστευθῶμεν τὴν διδασκαλίαν εἰς ἄλλους παρὰ μόνον εἰς ἀποφοίτους διδασκαλείου. Ἀλλ’ ὑπάρχει τάξις διδασκάλων, τῶν λεγομένων ὑποδιδασκάλων, οἱ ὁποῖοι θὰ τύχωσι πάσης προστασίας ἀπὸ μέρους τῆς Πολιτείας, διότι, καὶ ἂν ἠθέλομεν ν’ ἀποξενωθῶμεν αὐτῶν, μὲ τὴν φοβερὰν ἔλλειψιν τῶν διδασκάλων ἤθελον κλείσει τὰ σχολεῖα 1100 συνοικισμῶν ἐν τῷ παλαιῷ Βασιλείῳ. Ἂν δὲ ῥίψωμεν βλέμμα εἰς τὰς χώρας τὰς ὁποίας ἀνεκτήσαμεν, ἐκεῖ θὰ ἴδωμεν ὅτι θὰ εὑρεθῶμεν πρὸ ἐλλείμματος τοιούτου διδασκαλικοῦ, ὥστε θὰ μᾶς καταλάβῃ ἴλιγγος. Μίαν πηγὴν λοιπὸν διδασκάλων ἀναγνωρίζομεν, τὴν τοῦ διδασκαλείου. Ἀλλὰ, διὰ νὰ καταστήσωμεν τοὺς ὑποδιδασκάλους χρησιμωτέρους ἢ ἧττον ἐπιβλαβεῖς, πρῶτον λαμβάνομεν πρόνοιαν ὅπως διαμορφώσωμεν τούτους διὰ σειρᾶς μαθημάτων κατὰ τὸ θέρος παιδαγωγικῶν. Ὁρίζομεν δὲ προσέτι διὰ διατάξεως, ὅτι οὗτοι θέλουσιν ὑπηρετεῖ εἰς πολυτάξια σχολεῖα ὑπὸ τοὺς διδασκάλους, καὶ ὅτι ἐκεῖ ὅπου ὑπηρετοῦσιν ὑποδιδάσκαλοι θὰ τοποθετηθῶσι διδάσκαλοι. Τοιουτοτρόπως θέλομεν ἐπιτύχει, ὥστε ὁ ὑποδιδάσκαλος μὲ τὴν κεκτημένην πεῖραν αὑτοῦ νὰ εἶναι χρήσιμος εἰς τὰς κατωτέρας τάξεις, ὁδηγούμενος δὲ καὶ παιδαγωγούμενος καθ’ ἡμέραν ὑπὸ τοῦ προϊσταμένου αὑτοῦ θὰ καθίσταται ὠφελιμώτερος ἡμέρᾳ τῇ ἡμέρᾳ, καὶ θὰ φθάσῃ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ μὴ εἶναι αἰσθητὴ ἡ παρουσία τοῦ ὑποδιδασκάλου ἐν τῷ μέσῳ τῶν διδασκάλων, νὰ λογίζηται καὶ οὗτος ὡς ὄργανον διδασκαλίας καλόν. Δὲν ἔπρεπε λοιπὸν νὰ σταματήσωμεν πρὸ τῆς ἰδέας ὅτι ἔχομεν ὑποδιδασκάλους, διὰ νὰ μὴ ὁρίσωμεν, ὅτι μία ἔπρεπε νὰ εἶναι ἡ πηγὴ τῶν διδασκάλων· θὰ χρησιμοποιήσωμεν τοὺς σημερινοὺς κατὰ τοιοῦτον τρόπον, κλείομεν ὅμως τὴν θύραν πρὸς εἰσαγωγὴν εἰς τὸν κλάδον ἐξ ἄλλης πηγῆς, ἐκτὸς τῶν ὑπολειπομένων ὑποδιδασκάλων. Κατὰ τίνα τρόπον διορίζονται οἱ διδάσκαλοι; Εἶναι γνωστόν, ὅτι σήμερον εἰς τοὺς προθαλάμους τῶν δημοτικῶν συμβουλίων συνωθοῦνται οἱ ἀτυχεῖς ὑποψήφιοι καὶ αἱ ἀτυχέστεραι ὑποψήφιοι διδασκάλισσαι ἐπαιτοῦσαι ἢ ἐπαιτοῦντες ψῆφον τῶν δημοτικῶν συμβούλων διὰ νὰ διορισθῶσι διδάσκαλοι. Ἀπολυτροῦμεν λοιπὸν τοὺς διδασκάλους ἀπὸ τὴν τυραννίαν τῶν δημοτικῶν συμβουλίων καὶ τῶν δημάρχων καὶ ὁρίζομεν, ὅτι διορίζονται διὰ ψήφου τοῦ ἐποπτικοῦ συμβουλίου τοῦ τοπικοῦ.

§14ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καλλίτερον ἀπὸ τὸν Ὑπουργόν.

§15Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὁ Ὑπουργός, Κύριοι, τουλάχιστον ἐφ’ ὅσον ὁ ἀγορεύων ἔχει τὴν τιμὴν νὰ διευθύνῃ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως, δὲν ἤθελε δεχθῇ νὰ προβαίνῃ εἰς διορισμοὺς ἀπ’ εὐθείας. Δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω, ὅτι ἡ διατήρησις τοῦ ἀποκεντρωτικοῦ συστήματος, ὅσον καὶ ἂν παρίσταται ἐκφυλισμένον παρ’ ἡμῖν, εἶναι ἀναγκαία, ἀναγκαιοτάτη, διότι αἱ συνέπειαι τοῦ συγκεντρωτικοῦ συστήματος εἰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ εἶναι ὀλέθριαι καὶ διὰ τὸν Ὑπουργόν, ἀλλὰ μάλιστα πάντων διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν. Μὴ λησμονῶμεν δὲ, οἱ πολιτευόμενοι ἄνδρες, ὅτι, ἂν ἐν τῷ παρελθόντι τόσας ἐπεσύραμεν ἀρὰς καθ’ ἡμῶν αὐτῶν, ὥστε καὶ νὰ χαρακτηρισθῶμεν ὡς λυμεῶνες τῆς πατρίδος, κυρία αἰτία ἦτο ἡ συγκέντρωσις εἰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ τοιαύτης δυνάμεως. Μεριμνῶντες, Κύριοι, περὶ τῶν διδασκάλων βεβαίως πρέπει νὰ προσέξωμεν εἰς τὴν οἰκονομικὴν αὐτῶν θέσιν. Ἡ βελτίωσις τῆς μισθοδοσίας τῶν ὑπαλλήλων εἶναι πρῶτον στοιχεῖον ἐν ἑκάστῃ μεταρρυθμίσει πραγματικῇ, διότι, ὡς ἔχει ἡ Πολιτεία ἀξιώσεις, πρέπει καὶ νὰ παρέχῃ καὶ τὰ μέσα τῆς λιτῆς μὲν συντηρήσεώς των, ἀλλ’ ἐπαρκοῦς ὁπωσδήποτε. Μέχρι τοῦδε, Κύριοι, οἱ διδάσκαλοι προερχόμενοι ἐκ τῶν παλαιῶν διδασκαλείων ἐμισθοδοτοῦντο ἀναλόγως τοῦ βαθμοῦ, τὸν ὁποῖον ἔφερον εἰς τὸ πτυχίον αὐτῶν. Οἱ ἀπόφοιτοι τοῦ Μαρασλείου διδασκαλείου, τὸ ὁποῖον ἀντικατέστησε τὰ παλαιὰ διδασκαλεῖα, ἐξέρχονται τῆς αὐτῆς τάξεως διδάσκαλοι ἄνευ διακρίσεως βαθμοῦ πτυχίου. Ἀλλ’ ἡ διάκρισις ἀναλόγως τοῦ βαθμοῦ σημαίνει, ὅτι ὁ μαθητὴς ἐπεδείξατο μείζονα ἐπιμέλειαν, ἀλλά, προκειμένου ν’ ἀσκήσῃ τὸ ἐπάγγελμα αὑτοῦ, πρέπει νὰ τύχῃ τῆς ἀμοιβῆς ἐκ τῆς ἐργασίας τὴν ὁποίαν θέλει ἐπιδείξει, ἐκ τῆς ἐπιμελείας καὶ τοῦ ζήλου. Διὰ τοῦτο ὀρθῶς ὁ νομοθέτης τοῦ νόμου περὶ Μαρασλείου διδασκαλείου κατήργησε τὴν διάταξιν αὐτήν. Ἀλλ’ ἡμεῖς διακανονίζομεν τὸν τρόπον τῆς μισθοδοσίας καὶ προαγωγῆς κατὰ σύστημα ὅλως διάφορον. Ὁρίζομεν τὰς τάξεις τῶν διδασκάλων εἰς ἕξ. Ὁ ἀποφοιτῶν ἐκ τοῦ διδασκαλείου ἕκτης τάξεως διδάσκαλος ὁρίζομεν ὅτι λαμβάνει 120 δραχμὰς μηνιαίως ἀντὶ τῶν 100, ὡς μέχρι σήμερον λαμβάνει, γεννᾶται δὲ τὸ δικαίωμα τῆς προαγωγῆς μετὰ τριετῆ ὑπηρεσίαν. Κατὰ τίνα δὲ τρόπον ἡ προαγωγὴ γίνεται; Κατ’ ἔτος καὶ κατὰ τὰς θερινὰς διακοπὰς τὰ κατὰ τόπους συμβούλια καὶ οἱ ἐπιθεωρηταὶ γνωμοδοτοῦσι περὶ τῶν προβιβασίμων, τὸ δὲ κεντρικὸν συμβούλιον, τὸ ὁποῖον θὰ φέρῃ τὸ ὄνομα τοῦ λοιποῦ ἄλλως διαρρυθμιζόμενον ἐκπαιδευτικὸν συμβούλιον, θέλει καταρτίζει τὸν πίνακα τῶν προβιβασίμων, καὶ ὁ Ὑπουργὸς προάγει κατὰ σειρὰν ἀρχαιότητος ἐκ τῶν προβιβασίμων ἀπὸ τάξεως εἰς τάξιν πρὸς πλήρωσιν τῶν κενῶν, προτιμωμένων τῶν ἐχόντων σπουδὰς ἐν τῇ Ἑσπερίᾳ πρῶτον καὶ δεύτερον τῶν ἐχόντων ἀνώτερον βαθμὸν ἀπολυτηρίου. Ὅπου ὁ βαθμός, ὡς βλέπετε, παρέχει δικαίωμά τι, ἀλλ’ εἰς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἤθελεν ἀποδείξει, ὅτι κατὰ τὴν ἐνάσκησιν τοῦ ἐπαγγέλματός του κατέστη ἄξιος τοῦ βαθμοῦ αὑτοῦ καὶ τότε ἔχει προτεραιότητα εἰς τὴν προαγωγήν. Ὁρίζομεν προσέτι πόσοι ἀνήκουσιν εἰς ἑκάστην τάξιν καὶ δὴ ὁρίζομεν ὅτι 20% τοῦ συνόλου τῶν ἑκάστοτε δημοδιδασκάλων πρέπει νὰ εἶναι ΣΤʹ τάξεως, 20% Εʹ τάξεως, 20% Δʹ τάξεως, 20% Γʹ τάξεως, 10% Βʹ τάξεως καὶ 10% Αʹ τάξεως. Ὁ μισθὸς ἀνέρχεται εἰς τοὺς Αʹ τάξεως εἰς 220 δρ. Ἐνῷ λοιπὸν βελτιοῦμεν τὴν θέσιν τῶν διδασκάλων, καταργοῦντες πάσας ἐκείνας τὰς προσθήκας καὶ τὰς πενταετίας καὶ τὰ λοιπά, ῥυθμίζομεν τὰ πράγματα κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχῃ τις ὁ ἀδικούμενος.

§16Χ. ΚΑΡΑΣ. Διὰ τοὺς ὑπάρχοντας;

§17Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Διὰ τοὺς ὑπάρχοντας λαμβάνομεν τὴν πρόνοιαν νὰ κατατάξωμεν αὐτοὺς ἀμέσως εἰς τὴν τάξιν εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκουσιν, οἱ δὲ λαμβάνοντες μισθὸν μεταξὺ τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης τάξεως κατατάσσονται αὐτοδικαίως εἰς τὴν ἀνωτέραν. Ἀναλόγως τοῦ μισθοῦ τουτέστι γίνεται ἡ κατάταξις τῶν ἤδη δημοδιδασκάλων. Κατὰ τὸ σύστημα τοῦτο καταργουμένων τῶν λεγομένων προαγωγικῶν ἐξετάσεων καὶ ἐξαρτωμένης τῆς προαγωγῆς μόνον ἐκ τῆς ὑπηρεσίας τῆς εὐδοκίμου, οὐδεὶς θὰ ὑπάρχῃ ὁ ἀδικούμενος, διότι, ἐὰν ὑπάρξῃ χαρακτηρισμὸς ὅτι δὲν εἶναι προβιβάσιμος, εἶναι σημεῖον ὅτι ὁ ἐπιθεωρητὴς καὶ τὸ ἐποπτικὸν συμβούλιον παρακολουθοῦντες τὴν δρᾶσιν αὐτοῦ ἔκριναν ὅτι αὐτὸς δὲν πρέπει νὰ προαχθῇ εἰς ἀνωτέραν τάξιν.

§18Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Πρέπει ὅμως νὰ παρακολουθήσωμεν καὶ τὴν δρᾶσιν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ.

§19Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Θὰ παρακολουθήσωμεν καὶ τὴν δρᾶσιν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ. Ἡσυχάσατε καὶ θὰ ἴδητε. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ ἄλλο κέρδος μέγα, ὅτι αὐτοὶ βλέποντες πρὸ αὐτῶν διαρκῆ τὴν προαγωγὴν θὰ μεριμνῶσι νὰ βελτιώνωσιν ἑαυτούς, οὐδέποτε θ’ ἀδρανῶσι καὶ δὲν θὰ βλέπωμεν ὡς νῦν ἐνίοτε τὸν πρωτοβάθμιον διδάσκαλον μὴ ἔχοντα πλέον κανὲν στάδιον προαγωγῆς καὶ περιερχόμενον εἰς τοιαύτην ἀχρηστίαν, ὥστε ὁ λεγόμενος τριτοβάθμιος νὰ εἶναι πολὺ ἀνώτερος αὐτοῦ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ. Ἀλλ’ ὀφείλομεν νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι δὲν εἶναι μόνον τὰ ἠθικὰ αἴτια τὰ ὁποῖα κεντρίζουσί τινα ἐν τῇ ἐξασκήσει τοῦ ἐπαγγέλματός του — αὐτὰ εἶναι τὰ ἰδανικὰ καὶ ἰδεώδη —, ἀλλ’ εἶναι καὶ τὰ ὑλικὰ αἴτια, τὰ πραγματικά, τὰ ὑλικὰ δ’ αἴτια εἶναι ν’ αὐξάνηται ὁ μισθὸς ἀναλόγως τῆς δράσεώς του.

§20ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ποῖον θὰ εἶναι τὸ κατώτατον ὅριον καὶ ποῖον τὸ ἀνώτατον;

§21Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τὸ κατώτατον 120 δραχμαὶ καὶ τὸ ἀνώτατον 220. Ἀναλόγως γίνεται ἡ προαγωγὴ καὶ τῶν διδασκαλισσῶν. Ἀλλ’ εἰς αὐτὰς τὸ κατώτατον ὅριον εἶναι 100, τὸ ἀνώτατον δὲ 180. Εἰς τὰς νηπιαγωγοὺς τὸ κατώτατον εἶναι 90, τὸ ἀνώτατον δὲ ὅριον εἶναι 120. Αὐταὶ εἶναι τεσσάρων τάξεων. Ἐπειδὴ δὲ δὲν εἶναι δίκαιον οἱ ὑπηρετοῦντες εἰς μεγάλα κέντρα διδάσκαλοι νὰ μὴ ἔχωσιν ἐπικουρίαν τινὰ διὰ ν’ ἀντικρύζωσι καὶ τὰς μεγάλας ἀνάγκας — τοῦτο δ’ εἶναι ἁπανταχοῦ παραδεδεγμένον —, ἐκανονίσθη ὅτι οἱ ὑπηρετοῦντες εἰς πόλεις ἀνωτέρας τῶν 100,000 — καὶ τοιαῦται εἶναι δύο ἐν Ἑλλάδι — λαμβάνουσιν ἐπιμίσθιον δραχ. 40, τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν ὑπόκειται οὔτε εἰς κράτησιν, οὔτε λογίζεται εἰς τὴν σύνταξιν, οἱ δὲ ὑπηρετοῦντες εἰς πόλεις ἄνω τῶν 30.000 δρ. 30 καὶ οἱ ὑπηρετοῦντες εἰς πόλεις ἄνω τῶν 10.000 δραχ. εἴκοσιν. Ἐξαιροῦμεν ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατοικοῦσιν ἐντὸς τῶν καταστημάτων, εἰς τοὺς ὁποίους δὲν παρέχεται τὸ ἐπιμίσθιον.

§22Θ. ΦΙΛΙΟΣ. Οὔτε εἰς τὴν Κρέσναν δὲν ἔγινεν τοιαύτη μάχη, ὁποία θὰ γίνηται μεθαύριον. Θὰ γίνηται ἀγών!

§23Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τῶν ὑποδιδασκάλων τὴν τύχην βελτιοῦμεν αὐξάνοντες τοὺς μισθοὺς αὐτῶν κατὰ 15 δραχμάς, ἤτοι οἱ μὲν τριτοβάθμιοι θὰ λαμβάνωσιν 70, οἱ δευτεροβάθμιοι 80 καὶ οἱ τριτοβάθμιοι 90, αὐξανομένων τῶν μισθῶν ἐπὶ δύο πενταετίας κατὰ δραχμὰς δέκα. Ἀλλὰ τῶν ὑποδιδασκάλων ἡ ὑπηρεσία καθίσταται καὶ συντάξιμος. Ἦτο καιρὸς πλέον ν’ ἀναγνωρισθῇ ὑπὸ τῆς Πολιτείας, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον μικροὺς ὑπαλλήλους της ἀλλ’ ἀγωνιῶντας καὶ ἐργαζομένους ἐν τῷ μέτρῳ τῶν δυνάμεών των, ἴσως ὑπὲρ πολλοὺς ἄλλους ὑπαλλήλους, νὰ τοὺς ἐγκαταλείψῃ εἰς τὴν τύχην των εὐθὺς ὡς θὰ καταστῶσιν ἀνίκανοι πρὸς ἐργασίαν. Ἐννοεῖται ὅτι καθίστανται συντάξιμοι ἀπὸ τοῦδε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς, χορηγουμένου ὅμως τοῦ δικαιώματος νὰ καταβάλωσιν ἐντὸς ὡρισμένης προθεσμίας, τριετίας, ὅσα ἔπρεπε νὰ καταβάλωσιν, ἂν ἐλογίζετο συντάξιμοι καὶ ἡ προηγουμένη αὐτῶν ὑπηρεσία. (Ἐπιδοκιμασίαι). Τὴν διεύθυνσιν τῶν σχολείων ἔχουσιν οἱ ἀρχαιότεροι ἐν τῷ πρώτῳ βαθμῷ, καταργουμένων τῶν λεγομένων διευθυντικῶν ἐξετάσεων, διότι αὐτὸς εἶναι θεσμὸς μὴ εὐδοκιμήσας. Τίθενται διατάξεις τινὲς εὐεργετικαὶ δι’ ὅσους καλοῦνται εἰς τὸν στρατόν, ν’ ἀναπληρῶνται προσωρινῶς ὑπὸ ἄλλων ἐξ ἄλλων σχολείων ἢ καὶ διὰ διορισμοῦ προσωρινοῦ, ἀλλὰ νὰ μὴ ἀπολύωνται. Ἐπίσης οἱ ἀσθενοῦντες ἀναπληροῦνται χωρὶς ν’ ἀπολύωνται, ὡς καὶ οἱ ἐν ἐκπαιδευτικῇ ἀδείᾳ διατελοῦντες. Λέγων δὲ ἐν ἐκπαιδευτικῇ ἀδείᾳ ὀφείλω ἀμέσως ν’ ἀνακοινώσω πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι τίθεται ἡ διάταξις ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ὅτι κατ’ ἔτος ἀποστέλλονται ἐπὶ ἐκπαιδευτικῇ ἀδείᾳ μετὰ πλήρων ἀποδοχῶν τριάκοντα διδάσκαλοι εἰς τὴν Ἑσπερίαν, ἔχοντες ἡλικίαν οὐχὶ ἀνωτέραν τῶν τριάκοντα πέντε ἐτῶν καὶ διδασκάλισσαι ἔχουσαι ἡλικίαν οὐχὶ ἀνωτέραν τῶν τριάκοντα ἐτῶν· ὑφίστανται δ’ οὗτοι δοκιμασίαν, δοκιμασίαν ὅμως περὶ τὴν γλῶσσαν μόνον τοῦ τόπου ὅπου θὰ μεταβῶσι διὰ νὰ σπουδάσωσιν. Ἡ δὲ ἐκπαιδευτικὴ ἄδεια εἶναι διαρκείας δύο ἐτῶν. Ἄδειαν ἐκπαιδευτικὴν ἐπίσης παρέχομεν, ἀλλ’ ἄνευ ἀποδοχῶν, εἰς ἀριθμὸν ἴσον διδασκάλων, εἰς ἄλλους τριάκοντα, διότι ὑπάρχουσι καὶ διδάσκαλοι, οἱ ὁποῖοι ἔχουσι τὰ μέσα νὰ μεταβῶσι καὶ ζητοῦσι τοιαύτας ἀδείας· οὗτοι δὲ δὲν ὑπόκεινται εἰς τὴν αὐστηρότητα τῶν κανόνων, εἰς ἣν ὑπόκεινται ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι λαμβάνουσι τὰς ἀποδοχὰς αὐτῶν. Ἀλλὰ πλὴν τούτων ὁρίζομεν καὶ ὑποτροφίαν διὰ δέκα διδασκάλους ἐτησίως, τόσον ἐκ τῶν κληροδοτημάτων, ὅσον καὶ διὰ προσθήκης κονδυλίου ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ, ἐπαρκοῦς διὰ τὴν ὑποτροφίαν τῶν 10 τούτων διδασκάλων. Χάριν τῆς συμπληρωτικῆς μορφώσεως αὐτῶν κατ’ ἔτος ὁρίζεται σειρὰ μαθημάτων καὶ πρακτικῶν ἀσκήσεων, διαρκείας μέχρι τριῶν μηνῶν. Ἀλλ’ ὁρίζεται ὄχι καθ’ ὃν τρόπον μέχρι τοῦδε ἦτο ὡρισμένον, διὰ συνεδρίων· λαμβάνεται πρόνοια, ὅπως ὡρισμένοι διδάσκαλοι καλούμενοι εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ προσέλθωσι, λαμβάνοντες καὶ τὰ ὁδοιπορικά των ἔξοδα· καὶ τοιουτοτρόπως τὰ μαθήματα αὐτὰ θὰ συντελέσωσιν, ὥστε καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι εἶναι ἔτι ἀπαιδαγώγητοι καὶ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν κατέστησαν ἐπαρκεῖς νὰ καταστῶσιν ἐπαρκεῖς εἰς μαθήματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἐδιδάχθησαν εἰς τὰ διδασκαλεῖα, ὅτε ἐφοίτων, νὰ τὰ διδαχθῶσι κατὰ τὰς θερινὰς διακοπάς. Ὀφείλω δὲ νὰ εἴπω ἐνταῦθα, ὅτι τὸ μάθημα τῆς χειροτεχνίας ἐπέτυχον διὰ τοὺς διδασκάλους καὶ διὰ τὰς διδασκαλίσσας ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν Πειραιεῖ νὰ διδαχθῇ κατὰ τὸ παρελθὸν θέρος καὶ οἱ διδάσκαλοι σήμερον πάντες εἶναι ἐνθουσιασμένοι, διότι κατώρθωσαν διὰ σειρᾶς τινων μαθημάτων νὰ λάβωσιν ἰδέαν τῶν τεχνικῶν αὐτῶν μαθημάτων. Αἱ ποιναὶ ἐπιβάλλονται ὡς καὶ νῦν διὰ τῶν ἐποπτικῶν συμβουλίων ἐγκρινομένων ὑπὸ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου. Κατήργησα τὸ σύστημα τῶν ἐφέσεων, διότι ὁ ἐκκαλῶν ἤρχετο ἀντιμέτωπος πρὸς τὸν ἀμέσως αὐτοῦ προϊστάμενον, ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ ἐπιθεωρητής, καὶ ὥρισα, ὅτι ἑκάστη ἀπόφασις ἐπιβάλλουσα ὡρισμένην ποινήν, διὰ νὰ ἐκτελεσθῇ, δέον νὰ ἐγκριθῇ ὑπὸ τοῦ κεντρικοῦ συμβουλίου ἄνευ ἐφέσεων, εἶναι αὐτοδικίως ἐκκλητή, δηλαδὴ ipso jure ὑπόκειται εἰς τὴν κρίσιν τοῦ ἀνωτέρου ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου.

§24Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ἄνευ ἀπολογίας;

§25Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Θὰ ἔχῃ ἀπολογηθῆ εἰς τὸ ἐποπτικὸν συμβούλιον, ἐνώπιον τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου δικαιοῦνται νὰ ὑποβάλλωσιν ὑπομνήματα κτλ., δὲν εἶναι ὑποχρεωμένοι ὅμως.

§26Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Τὸ συνθέτετε αὐτὸ τὸ ἀνώτερον ἐκπαιδευτικὸν συμβούλιον;

§27Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ναί· εἶναι νομοσχέδιον περὶ τούτου· ἂν ἔχητε ὑπομονήν, θὰ ἴδητε. Νέαν διάταξιν θέτομεν διὰ τὰς διδασκαλίσσας. Αἱ διδασκάλισσαι δὲν εἶναι, Κύριοι, ὀρθὸν νὰ ὑπόκεινται εἰς τὰς αὐτὰς διατάξεις περὶ συντάξεων, εἰς τὰς ὁποίας ὑπόκεινται οἱ ἄρρενες διδάσκαλοι. Αὗται δύνανται νὰ ἔλθωσιν εἰς γάμον, καὶ τότε ἢ θ’ ἀμελήσωσι τῶν καθηκόντων των ἢ θ’ ἀμελήσωσι τῆς ἰδίας των οἰκογενείας. Διὰ τοῦτο παρέχομεν τὸ δικαίωμα εἰς ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι συνεπλήρωσαν 18ετῆ ὑπηρεσίαν, ν’ ἀπέρχωνται λαμβάνουσαι ἀνάλογον σύνταξιν, τὰς ἐγγάμους ἐννοῶ. Ἀλλ’ ἐπίσης καὶ ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι 10ετῆ μόνον ὑπηρεσίαν προσέφερον, ἐρχόμεναι εἰς γάμον δύνανται νὰ λάβωσιν ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα κατέβαλον λόγῳ συντάξεως. Εἶναι μέτρον, Κύριοι, ὄχι δικαιοσύνης ἁπλῶς, ἀλλ’ εἰς ἐμὲ δὲν καθίσταται ἀντιληπτὸν πῶς εἶναι δυνατὸν ἡ Πολιτεία νὰ κατακρατῇ ὅ,τι ὁ ὑπάλληλος ἀφήνει λόγῳ συντάξεως, ὅταν ἀπέρχηται τῆς ὑπαλληλίας, πολλῷ δὲ μᾶλλον δι’ ἐκείνας αἱ ὁποῖαι προσφέρουσιν ὑπηρεσίαν, ὡς διδασκάλισσαι προκειμένου νὰ ἔλθωσιν εἰς γάμον. Εἶναι μία ἐπικουρία, τὴν ὁποίαν παρέχει ἡ Πολιτεία διὰ τὴν ἀποκατάστασιν αὐτῶν. Τὰ διδακτήρια, Κύριοι, τὰ ὁποῖα τὸ Κράτος ἀνεγείρει, εἶναι γνωστὸν εἰς ποίαν κατάστασιν περιέρχονται, εὐθὺς μετ’ ὀλίγον ἐκ τῆς ἐγκαταλείψεως τῆς πλήρους καὶ τῆς ἀδιαφορίας πάντων περὶ τῆς συντηρήσεως αὐτῶν. Ἐσκέφθην ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ καταστήσωμεν μετόχους τῆς διοικήσεως ἐν τινι μέτρῳ καὶ τοὺς πολίτας. Πάντα τὰ μέτρα ταῦτα ἠστόχησαν ἐν τῷ παρελθόντι, καὶ αἱ ἐφορευτικαὶ ἐπιτροπαὶ καὶ αἱ σχολικαὶ ἐπιτροπαὶ καὶ τὰ ἐποπτικὰ συμβούλια, ὅπου μετέσχον πολῖται, καὶ ἐν τοσούτῳ εἶναι ἀνάγκη νὰ καθοδηγήσωμεν τὸν πολίτην εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν τὴν πραγματικήν, πολλῷ δὲ μᾶλλον εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ σχολείου. Διὰ τοῦτο ὡρίσαμεν, ὅτι γονεῖς καὶ κηδεμόνες δύνανται ν’ ἀποτελέσωσι μίαν σχολικὴν ἐπιτροπήν, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ μὴ ἀναθέσωμεν βεβαίως καθήκοντα ἐποπτῶν τῶν διδασκάλων καὶ τῆς διδασκαλίας αὐτῶν, διότι εὐθὺς ὡς τοιοῦτό τι ἐσκεπτόμεθα, θὰ εὑρισκόμεθα ἐνώπιον ναυαγίου. Λοιπὸν ἡ τάξις αὐτὴ τῶν γονέων καὶ κηδεμόνων καὶ ὑποχρέωσιν ἔχει καὶ συμφέρον ἠθικὸν νὰ μεριμνήσῃ περὶ τοῦ σχολείου, καὶ διὰ τοῦτο ἐκανονίσαμεν, ὅτι ἕκαστον σχολεῖον ἔχει ἴδιον ταμεῖον, τὸ ὁποῖον διευθύνει σχολικὴ τριμελὴς ἐπιτροπὴ ἐκ γονέων καὶ κηδεμόνων, οἱ ὁποῖοι διορίζονται κατὰ πρότασιν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ ὑπὸ τοῦ οἰκείου νομάρχου. Αὐτὴ ἡ σχολικὴ ἐπιτροπὴ ἔχει μόνον τὴν μέριμναν τῆς ἐπισκευῆς, συντηρήσεως, ἐπιπλώσεως τοῦ διδακτηρίου, προμηθείας ὀργάνων καὶ καθαριότητος, τὴν μέριμναν προσέτι περὶ ἱδρύσεως σχολικοῦ κήπου παρ’ ἑκάστῳ σχολείῳ. Ἡ τριμελὴς αὐτὴ ἐπιτροπὴ ἀποτελεῖται ἐξ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν, διὰ δὲ τὰ σχολεῖα τῶν θηλέων καὶ μόνον ἐκ γυναικῶν.

§28ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Διατί ἐπὶ τῶν ἀρρένων;

§29Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι διὰ τοιούτου εἴδους ἐργασίας εἶναι ἐπιτηδειότεραι αἱ γυναῖκες.

§30ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διατί γυναῖκες καὶ ὄχι κυρίας;

§31ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὁρίζω γυναῖκες καὶ ὄχι κυρίας, κ. Πρόεδρε. Ἀλλὰ πῶς ἱδρύεται αὐτὸ τὸ ταμεῖον; Ἐκ τίνων πόρων; Ἐνόμισα ὅτι δὲν προσκρούει, ἄν ὁρισθῇ ἕκαστος ἐνοριακὸς ναὸς νὰ προσφέρῃ εἰς τὸ σχολεῖον τῆς περιφερείας του ἐτησίως. Δὲν νομίζω ὅτι τὸ χρῆμα τῆς Ἐκκλησίας δύναται ἐπωφελέστερον νὰ διατεθῇ ἢ διὰ τὴν συντήρησιν τοῦ σχολείου. Πάντες οἱ ναοὶ δύνανται νὰ ἔχωσι μικρὸν περίσσευμα, ἐξ οὗ νὰ διαθέσωσιν ὑπὲρ τοῦ σχολείου. Θεωρῶ μάλιστα ὡς ἔλλειψιν ὅτι μέχρι τοῦδε τοσοῦτον ἐχωρίσαμεν τὴν Ἐκκλησίαν ἀπὸ τοῦ σχολείου, ἐνῷ μᾶς εἶναι πολὺ χρήσιμον νὰ ἔχωμεν συνδυασμένα τὰ δύο ταῦτα διὰ τὴν ἀλληλοβοήθειαν καὶ ἀλληλοσυντήρησιν. Ὡς πρῶτον λοιπὸν πόρον τοῦ σχολικοῦ ταμείου ὁρίζω τὰς εἰσφορὰς τῶν ἐνοριακῶν ναῶν ἀνωτέρας τῶν 50 δραχ. διὰ τὰ σχολεῖα τῆς ἐνορίας. Ὥρισα τὸ κατώτατον ὅριον, ἀφήνων εἰς τὰ ἐκκλησιαστικὰ συμβούλια καὶ τοὺς νομάρχας νὰ ὁρίζωσιν ἀνάλογον καὶ ἐπαρκὲς ποσόν. Διότι θὰ ὑπάρχωσι ναοί, οἱ ὁποῖοι θὰ δύνανται νὰ εἰσφέρωσι καὶ 200 καὶ 300 καὶ 500 δραχμὰς διὰ τὴν συντήρησιν τῶν σχολείων τῆς περιφερείας των. Ἀλλὰ μέχρι πεντήκοντα δραχ. θὰ δύναται νὰ εἰσφέρῃ καὶ ὁ πτωχότερος ναός. Ἐπὶ δεκατέσσαρας μῆνας διευθύνων τὸ Ὑπουργεῖον σᾶς διαβεβαιῶ ὅτι δὲν συνήντησα ναὸν ἀδυνατοῦντα νὰ προσφέρῃ πεντήκοντα δραχ. ἐτησίως.

§32Ν. ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ. Κατώρθωσαν οἱ ναοὶ νὰ μισθοδοτῶσι τοὺς ἱερεῖς;

§33Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὅπου δὲν ἠθέλησαν δὲν κατώρθωσαν. Ἀλλὰ καὶ οἱ δῆμοι καὶ αἱ κοινότητες δύνανται ν’ ἀναγράψωσιν ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς των ποσὸν μικρὸν διὰ τὴν συντήρησιν τῶν σχολείων. Ἐπίσης τὰ κληροδοτήματα καὶ αἱ παντὸς εἴδους εἰσφοραί, διότι, ὅταν δημιουργηθῇ τὸ ταμεῖον τοῦ σχολείου, ὅταν ὑποπέσῃ εἰς τὴν ἀντίληψιν τῶν πολλῶν, ὅταν κατὰ τοιοῦτόν τινα τρόπον δειχθῇ ὅτι δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν σχολεῖον καλόν, ὅταν δυνάμεθα νὰ συντηρήσωμεν καὶ πλουτίσωμεν αὐτὸ δι’ ὀργάνων, θὰ ὑπάρξωσι πολλοί, ὡς ὑπῆρξαν ὁμογενεῖς διαθέσαντες μεγάλα χρηματικὰ ποσά, καὶ ὀλιγώτερον πλούσιοι, ἁπλῶς εὔποροι ἄνθρωποι, οἵτινες θὰ διαθέσωσιν ὑπὲρ τοῦ σχολείου τῆς πατρίδος των μικρὰ ποσά. Ἄλλο ἔσοδον θὰ εἶναι τὸ ἐκ τῆς πωλήσεως τῶν προϊόντων τοῦ σχολικοῦ κήπου εἰσπραττόμενα, διὰ τὸ ἀπώτερον μᾶλλον ἐννοεῖται, προσέτι δὲ τὰ ὑπὸ τῶν γονέων καὶ κηδεμόνων τῶν μαθητῶν τοῦ σχολείου ἀποτινόμενα πρόστιμα διὰ τὰς παραβάσεις τῶν περὶ ὑποχρεωτικῆς φοιτήσεως διατάξεων. Ἕτερον ἔσοδον ὁρίζονται τὰ ἐξ ἐράνων ἐντὸς τῆς σχολικῆς περιφερείας ἢ ἐκ τῆς διοργανώσεως ἀγορῶν καὶ ἑορτῶν εἰσπραττόμενα καὶ τέλος κί συνδρομαὶ τοῦ Δημοσίου. Ὅπου δηλαδὴ αὐτοὶ οἱ πόροι τοῦ ταμείου δὲν εἶναι ἐπαρκεῖς διὰ τὴν τοιαύτην συντήρησιν, ἐπίπλωσιν καὶ πλουτισμὸν τοῦ σχολείου, τὸ Δημόσιον ἐπέρχεται ἐπίκουρον ἐκ τῶν πρὸς τοῦτο κατατεθειμένων χρημάτων δυνάμει τοῦ γνωστοῦ νόμου περὶ ἐκπαιδευτικῶν τελῶν. Ἂς δώσωμεν τέλος πάντων ὤθησιν· ἂς καθοδηγήσωμεν καὶ ἂς συμβουλεύσωμεν τὸν λαὸν ὅτι ἓν τῶν μεγίστων ἀγαθῶν εἶναι ἡ φιλαλληλία καὶ ἡ φιλανθρωπία. Βεβαίως οἱ νομοθετοῦντες θέτουσι θετικὰς διατάξεις, ἀλλά, καὶ ὅταν διὰ διατάξεων συντελῶσιν εἰς διδασκαλίαν καὶ διαπαιδαγώγησιν, δὲν πράττουσιν ἔργον ἀνωφελὲς καὶ ἐπιβλαβές. Προκειμένου περὶ τῶν ἰδιωτικῶν σχολείων ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθῇ πρόνοιά τις ἰδιαιτέρα. Κατέκλυσαν τὰ ἰδιωτικὰ δημοτικὰ σχολεῖα τὴν χώραν, καθὼς καὶ τὰ ἰδιωτικὰ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Κατέστησαν δὲ τὰ πλεῖστα πηγὴ παραγωγῆς μαθητῶν ἀνικάνων. Παραλαμβάνουσι τοὺς ἀπορριπτομένους ἢ τοὺς μὴ δυναμένους ν’ ἀκολουθήσωσιν εἰς δημόσια σχολεῖα καὶ ἐν τέλει τοὺς ἐμφανίζουσιν ὡς ἀποφοίτους τῶν Γυμνασίων, τῆς τρίτης δηλονότι τάξεως, διότι τετάρτην δὲν ἔχουσιν. Ὑπερπηδῶσιν οἱ μαθηταὶ τάξεις ὁλοκλήρους καὶ ἡ Πολιτεία εἶναι εἰς ἀδυναμίαν νὰ θέσῃ φραγμὸν εἰς τὸ κακὸν τοῦτο. Κυρίως ὅμως προσλαμβάνουσι τὸ προσωπικὸν τῶν διδασκάλων ἐκ τῶν ἀδυνατούντων νὰ ὑπηρετήσωσιν εἰς τὰ δημόσια σχολεῖα, ὡς ἀπολυθέντων εἴτε ἐπὶ ἀνεπαρκείᾳ εἴτε ἐπὶ ἀσυμβιβάστῳ διαγωγῇ. Πᾶς τις εἶναι, νομίζω, ὑπὲρ τῆς ἰδιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ πρέπει νὰ εἶναι, διότι διὰ ταύτης δύναται νὰ γεννηθῇ ἅμιλλα μεταξὺ Πολιτείας καὶ ἰδιωτικῆς πρωτοβουλίας, καὶ διότι δύναται ἡ ἰδιωτικὴ ἐκπαίδευσις ἀνυψουμένη νὰ χρησιμεύσῃ ἐνίοτε ὡς πρότυπον καὶ ν’ ἀντλήσῃ ἐκεῖθεν φῶτα καὶ πορίσματα καὶ αὐτὴ ἡ Πολιτεία, διὰ τοῦτο ἐπιτρέπομεν, κατὰ γνώμην τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου, σύστασιν σχολείων μὲ παρέκκλισιν ἀπὸ τοῦ προγράμματος τοῦ Δημοσίου, σχολείων ἰδίου τύπου, διότι ἡ ἰδιωτικὴ ἐκπαίδευσις δύναται νὰ μορφώσῃ καὶ τύπους πληρεστέρους, δύναται παρακολουθοῦσα τὴν ἐξέλιξιν καὶ πρόοδον τῶν ἄλλων λαῶν νὰ συστήσῃ σχολεῖα, περὶ τὰ ὁποῖα δὲν δύναται ν’ ἀσχοληθῇ ἡ Πολιτεία, ἡ ὁποία θὰ ἔχῃ ὡρισμένον τύπον. Ἀλλά, ἐνῷ ταῦτα λέγω περὶ τῆς ἰδιωτικῆς ἐκπαιδεύσεως, θέλω ἀφ’ ἑτέρου δι’ αὐστηρῶν διατάξεων νὰ θέσω φραγμὸν εἰς τὰς ἀτασθαλίας αὐτῆς. Διὰ τοῦτο ὁρίζεται ὅτι δὲν δύνανται νὰ προσληφθῶσιν ὡς διδάσκαλοι οἱ μὴ δυνάμενοι νὰ διδάξωσιν εἰς δημόσια σχολεῖα. Οἱ ἀπόβλητοι δηλαδὴ ἐκ τῆς ὑπηρεσίας δὲν δύνανται νὰ εὕρωσιν ἄσυλον εἰς τὰ ἰδιωτικὰ σχολεῖα, διότι οἱ ἰδιοκτῆται αὐτῶν θέλοντες δι’ ὀλίγων χρημάτων νὰ ἔχωσι τὸ προσωπικόν των ἀναζητοῦσι τοιούτους διδασκάλους.

§34Γ. ΓΑΪΤΑΝΟΣ. Ἀποβλήτους ὀνομάζετε καὶ τοὺς συνταξιούχους;

§35Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ὄχι. Μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ λέξις ἀπόβλητοι δὲν ἀντιστοιχεῖ πρὸς τὴν ἔννοιαν τοῦ συνταξιούχου. Βεβαιῶ τὸν κ. συνάδελφον, ὅτι ὑπάρχουσι καθηγηταὶ ἀπολυθέντες τῆς ὑπηρεσίας καὶ δυνάμει τοῦ νόμου μὴ δυνάμενοι νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν εἴτε ἰσοβίως εἴτε μεθ’ ὡρισμένην πάροδον χρόνου. Αὐτοὶ οἱ καθηγηταί, οἱ μὴ δυνάμενοι νὰ ὑπηρετήσωσι δυνάμει τοῦ νόμου εἰς τὰ δημόσια σχολεῖα, κατὰ τίνα λογικὸν συνειρμὸν εὑρίσκετε ὅτι δύνανται νὰ ὑπηρετήσωσιν εἰς ἰδιωτικὰ σχολεῖα, τὰ ὁποῖα ἐκπληροῦσι τὸν αὐτὸν προορισμὸν καὶ ἔχουσι τὸν αὐτὸν σκοπόν; Περὶ τούτων ὁμιλῶ. Περὶ τῶν συνταξιούχων δὲν ἐξήνεγκον τοιαύτην γνώμην. Ἐὰν νομίζωσιν ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐκουράσθησαν ἐκ τῆς πολυχρονίου ὑπηρεσίας, ὅτι δύνανται νὰ διαθέτωσιν ὥρας εἰς ἰδιωτικὴν ἐκπαίδευσιν, θὰ δύνανται ἐλευθέρως νὰ τὸ πράξωσιν. Ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τὴν ἄμεσον τοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῶν δημοτικῶν σχολείων θὰ εὑρίσκωνται τὰ ἰδιωτικὰ σχολεῖα, ἀλλ’ ὄχι μόνον τοῦτο· ὁ διευθυντὴς τοῦ σχολείου θὰ ὑπόκειται εἰς πειθαρχικὰς ποινάς. Ὁ ζητῶν τὴν ἄδειαν ἱδρύσεως σχολείου ὑπόκειται εἰς ποινὰς προστίμου καὶ ἐν τέλει ἀνακαλεῖται ἡ ἄδεια, ὅταν ἐπιμένῃ νὰ μὴ τηρῇ τοὺς ὅρους τῶν προγραμμάτων τῶν κυβερνητικῶν, τῶν διαταγῶν τῶν κυβερνητικῶν, τῶν προϊσταμένων του Ἀρχῶν, καὶ ὅταν παραβαίνῃ καθόλου τὰς σχολικὰς διατάξεις. Διὰ προσωρινῆς διατάξεως, Κύριοι, ὁρίζεται ὅτι δυνάμεθα ἐκ πολυταξίων σχολείων ν’ ἀποσπάσωμεν εἰς τὰς νέας χώρας τὰς ἤδη προσκτωμένας ἀριθμόν τινα διδασκάλων. Βεβαίως ζημία εἶναι εἰς τὰ σχολεῖα τοῦ Ἐσωτερικοῦ, ἀλλ’ αἱ χῶραι ἐκεῖναι ἔχουσιν ἀνάγκην διδασκάλων μεμορφωμένων, παιδαγωγηθέντων, οἱ ὁποῖοι νὰ χρησιμεύσωσιν ὡς κέντρα ἐκεῖ καὶ ὡς ὁδηγοὶ καὶ τῶν διδασκάλων τῆς περιφερείας αὐτῶν. Διὰ τοῦτο ζητοῦμεν νὰ χορηγηθῇ ἡ ἄδεια προτάσει τοῦ συμβουλίου ν’ ἀποσπῶνται εἰς τὰς χώρας ἐκείνας διδάσκαλοι ἐκ πολυταξίων σχολείων ἀντικαθιστάμενοι προσωρινῶς ὑπ’ ἄλλων. Ταῦτα, Κύριοι, περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἤδη εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἔρευναν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως ἱδρύονται δύο εἰδικὰ σχολεῖα· τὰ μὲν τῆς κατωτέρας, τῆς μέσης ἀστικῆς τάξεως, ὠνομάσθησαν ἀστικὰ σχολεῖα, τὰ δὲ Γυμνάσια. Καὶ τὰ μὲν ἀστικὰ σχολεῖα ὡρίσθησαν τριετῆ, τὰ δὲ Γυμνάσια ἑξαετῆ. Τὰ τρία ἔτη τοῦ ἀστικοῦ σχολείου ὀφείλω ἀμέσως νὰ ὁμολογήσω ὅτι δὲν εἶναι τελείως ἐπαρκῆ. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ ἤμην εἰς θέσιν νὰ προτείνω τὰ ἔτη νὰ εἶναι τέσσαρα, διότι πληρεστέρα θὰ εἶναι ἡ μόρφωσις τῆς τάξεως ταύτης, ἡ ὁποία θὰ φοιτήσῃ εἰς τὸ ἀστικὸν σχολεῖον, ἐὰν εἶναι τετραετὴς ἡ φοίτησις. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προβῶμεν εἰς τὸ διάβημα τοῦτο τὸ ἁλματικόν, διότι θὰ ὑποχρεώσωμεν τὴν τάξιν ἐκείνην, ἡ ὁποία μέχρι τοῦδε εἶχεν ἔτη φοιτήσεως ἑπτά, τέσσαρα μόνον τοῦ δημοτικοῦ σχολείου καὶ τρία τοῦ Ἑλληνικοῦ, νὰ φοιτήσῃ εἰς τὸ σχολεῖον ἐπὶ δεκαετίαν. Τὸ ἅλμα εἶναι μέγα. Πρέπει νὰ ἐθίσωμεν τὴν τάξιν αὐτὴν κατὰ μικρὸν εἰς τὴν μακροχρονιωτέραν ἐκπαίδευσιν, εἰς τὴν πολυχρονιωτέραν φοίτησιν εἰς τὸ σχολεῖον. Διὰ τοῦτο ὡρίσαμεν τριετῆ τὰ ἀστικὰ σχολεῖα, ἐπιτρέποντες καὶ συμπληρωτικὰ μαθήματα καὶ τὴν σύστασιν ἰδίας τάξεως, ὅπου παρίσταται ἀνάγκη καὶ ὅπου οἱ μαθηταὶ θὰ θελήσωσι νὰ παρακολουθήσωσι μαθήματα καὶ ἑτέρας τάξεως. Εἰς τὸ ἀστικὸν σχολεῖον εἰσέρχονται ἀπὸ τῆς ἕκτης τοῦ δημοτικοῦ ἄνευ ἐξετάσεων. Τὰ μαθήματα τοῦ ἀστικοῦ σχολείου τείνουσιν εἰς τὴν πραγματικωτέραν μόρφωσιν τῶν μαθητῶν· διδάσκονται θρησκευτικά, διδάσκεται ἡ νέα Ἑλληνικὴ γλῶσσα καὶ ἡ ἀρχαία, ἀλλ’ ὄχι περιφρονουμένης τῆς νέας Ἑλληνικῆς γλώσσης, οὐδὲ ἀπορροφώσης τῆς ἀρχαίας πάσας τὰς ὥρας τῆς διδασκαλίας, καθορίζεται ἡ νέα ὡς ἴδιον μάθημα ἐπιβεβλημένον, εἰς τρόπον ὥστε νὰ δύναται καὶ ὁ βιομήχανος ὁ προερχόμενος ἐκεῖθεν νὰ χειρίζηται πλέον ἢ καλῶς τὴν νέαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν. Διδάσκεται ἡ Γαλλικὴ γλῶσσα· ἀλλ’ ἡ Γαλλικὴ γλῶσσα ὑπὸ ἰδίου καθηγητοῦ καὶ ἐπὶ πολλὰς ὥρας καθ’ ἑβδομάδα, εἰς τρόπον ὥστε νὰ εἶναι δυνατὴ ἡ χρῆσις τῆς Γαλλικῆς γλώσσης μετὰ τὸ πέρας τῶν σπουδῶν. Νὰ διδάσκηται πέντε ἕως ἕξ ὥρας καθ’ ἑβδομάδα. Διδάσκεται ἡ φυσικὴ ἱστορία, φυσικὴ καὶ χημεία μετ’ ἐφαρμογῶν, πράγματα χρησιμώτατα εἰς τὸ ἐμπόριον, εἰς τὴν γεωργίαν καὶ εἰς τὴν βιομηχανίαν. Διδάσκεται καλλιγραφία καὶ ἰχνογραφία, διδάσκεται ᾠδική, διδάσκεται γυμναστικὴ καὶ ἐν τοῖς τῶν ἀρρένων σκοποβολή. Ἐκτὸς τοῦ μαθήματος τούτου εἰσάγεται τὸ μάθημα τῶν στοιχείων τῆς Πολιτικῆς Οἰκονομίας καὶ τῶν στοιχείων τοῦ ἰσχύοντος δικαίου, ἐν τῷ ὁποίῳ περιλαμβάνονται καὶ τὰ δικαιώματα καὶ καθήκοντα τοῦ πολίτου, ἀλλὰ περιλαμβάνονται καὶ πᾶσαι αἱ νομικαὶ σχέσεις αἱ πρόχειροι· εἶναι δὲ μάθημα, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγον εἰς τὰ σχολεῖα τῆς Εὐρώπης. Τὰ σχολεῖα ταῦτα τὰ ἀστικὰ δὲν θέλουσι χρησιμεύσει, ὡς εἶπον, ὡς προβαθμὶς τῶν Γυμνασίων, ἀλλὰ θέλουσιν ἀποτελέσει ἐντελῶς αὐτοτελῆ κύκλον μὲ πλήρεις γνώσεις· ἀποστέλλοντα εἰς τὸν βίον τὸν ἀπόφοιτον τοῦ ἀστικοῦ σχολείου. Βεβαίως δὲν θ’ ἀρνηθῶμεν τὸ δικαίωμα εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θ’ ἀνακαλύψωσιν ἐν τῷ μεταξὺ ὅτι κρίνουσιν ἑαυτοὺς καταλλήλους δι’ ἀνωτέραν μόρφωσιν, νὰ προσέλθωσι νὰ δώσωσιν ἐξετάσεις διὰ τὸ Γυμνάσιον, ἀλλ’ ὁρίζομεν, ὅτι μόνον μέχρι τῆς τρίτης τάξεως τοῦ Γυμνασίου δύνανται νὰ καταταχθῶσι, καὶ τοῦτο, διότι τὸ Γυμνάσιον μετὰ τὰς δύο πρώτας τάξεις τέμνεται εἰς δύο τμήματα, εἰς τὸ φιλολογικὸν ἢ ἀνθρωπιστικὸν καὶ εἰς τὸ πραγματικόν. Εἶναι λοιπὸν ὀρθὸν ὁ φέρων ἀπολυτήριον ἀστικοῦ σχολείου καὶ ἐγγραφόμενος εἰς τὸ Γυμνάσιον νὰ μεταβαίνῃ εἰς τὴν τάξιν, ἀφ’ ἧς ἄρχεται ἡ διαίρεσις αὐτοῦ εἰς τμήματα. Τὰ ἀστικὰ σχολεῖα ἱδρύονται εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν καὶ ἐπαρχιῶν, ἀλλ’ ἱδρύονται προσέτι καὶ εἰς πόλεις ἢ κωμοπόλεις ἐχούσας πληθυσμὸν μείζονα τῶν 3000 κατοίκων.

§36ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Καταργοῦνται πολλὰ σχολεῖα;

§37Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Βεβαίως τὰ ἀστικὰ σχολεῖα δὲν ἀνταποκρίνονται εἰς τὰ Ἑλληνικά, ἀλλὰ δὲν ὑπῆρξέ ποτε ἡ πρόθεσις τοῦ εἰσηγητοῦ τῶν νομοσχεδίων τοιαύτη, ν’ ἀνταποκρίνωνται τὰ ἀστικὰ εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα, διότι δημιουργουμένου τοῦ δημοτικοῦ σχολείου ἑξαετοῦς, δηλ. προστιθεμένων δύο τάξεων εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, τῶν τάξεων ἐκείνων, εἰς τὰς ὁποίας ἐφοίτων οἱ νέοι ἀποφοιτῶντες τοῦ τετραετοῦς δημοτικοῦ σχολείου, οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει συντηρήσεως τῶν πολλῶν Ἑλληνικῶν σχολείων ἐν ταῖς διαφόροις κώμαις καὶ χωρίοις, τὰ ὁποῖα οὐδένα σκοπὸν καὶ οὐδένα προορισμὸν ἐκπληροῦσι. Τὰ ἀστικὰ σχολεῖα εἶναι σχολεῖα πολλῷ ἀνώτερα τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων· τὰ ἀστικὰ σχολεῖα προορίζονται δι’ ὡρισμένην τάξιν, διὰ τὴν τάξιν ἡ ὁποία δὲν ἀρκεῖται εἰς τὴν μόρφωσιν τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, ἀλλ’ ἡ τάξις ἐκείνη, ἡ ὁποία δὲν φοιτᾷ, θὰ εὕρῃ τὸν τρόπον, ἵνα δυνηθῇ νὰ φοιτήσῃ, διότι εἶναι ἐπαρκὴς διὰ νὰ φοιτήσῃ εἰς τὸ ἀστικὸν σχολεῖον. Καταργουμένων τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων ἱδρύονται τὰ ἀστικὰ σχολεῖα εἰς ἀντικατάστασιν τούτων τυπικήν, ὄχι οὐσιαστικήν, διότι οὐσιαστικῶς ἀπέχουσι πολὺ ἀλλήλων τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα τῶν ἀστικῶν· οὐδὲν κοινὸν ἔχουσιν, ἂν θέλητε. Βεβαίως ὑπολογίζω ὅτι ἀστικὰ σχολεῖα θὰ ἱδρυθῶσι κατ’ ἀριθμὸν ἴσα τοῦ ἡμίσεος τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Ἑλληνικῶν σχολείων. Τὰ ἀστικὰ αὐτὰ σχολεῖα δύνανται νὰ μετατραπῶσι διὰ Β. Διατάγματος προκαλουμένου ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, εἰς προπαρασκευαστικὰ τεχνικά, ἐμπορικά, γεωργικά, ναυτικὰ σχολεῖα, μάλιστα δ’ ὅπου θὰ ὑπάρχωσι πλείονα τοῦ ἑνὸς ἀστικὰ σχολεῖα, ὡς θὰ ὑπάρχωσιν ἐν Πειραιεῖ, ἐν Πάτραις, ἐν Σύρῳ καὶ ἐν ἄλλαις πόλεσιν. Ὅπου λοιπὸν αἱ ἀνάγκαι τοῦ τόπου ἀπαιτοῦσιν ἀντὶ νὰ ὑπάρχωσι πλεῖονα ἀστικὰ σχολεῖα ὁμοιόμορφα γενικῆς μορφώσεως δύναται νὰ μετατραπῇ τὸ ἓν τούτων εἰς προπαρασκευαστικὸν τοιούτου εἴδους σχολεῖον, ἀπὸ τὸ ὁποῖον δὲν θὰ λείπῃ βεβαίως ἡ γενικὴ μόρφωσις, ἀλλ’ ἡ ὁποία θὰ πλουτίζηται διὰ μαθημάτων εἰδικῶν, ὥστε νὰ προπαρασκευάζῃ τοὺς νέους διὰ τὸ ἐπάγγελμα τὸ ὁποῖον αὐτοὶ ἐξέλεξαν διὰ τὴν περαιτέρω μόρφωσιν. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ ἀστικὰ σχολεῖα ὡρίσαμεν τὰ μαθήματα τὰ συμπληρωτικὰ καὶ τὰ μαθήματα ἐν ἰδιαιτέρᾳ τάξει. Τοιούτου εἴδους ἀστικὰ σχολεῖα δὲν εἶναι μόνον τῶν ἀρρένων, ἀλλ’ εἶναι ἀστικὰ σχολεῖα τῶν θηλέων, καὶ οὕτω δημιουργεῖται ἡ μέση ἐκπαίδευσις δημοσία τῶν θηλέων. Βεβαίως δὲν θὰ εἴμεθα τόσον πλουσιοπάροχοι διὰ τὴν ἵδρυσιν σχολείων θηλέων ὅσον καὶ τῶν ἀρρένων, διότι δὲν ὑπάρχει ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητριῶν ἀνάλογος, ἀλλ’ ὑποχρεωτικὰ τοιαῦτα ἱδρύονται εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν, προτάσει δὲ τοῦ συμβουλίου καὶ εἰς ὅσας πόλεις ἔχουσι πληθυσμὸν ἀνώτερον τῶν 6000, ὅπου θὰ ὑπάρξῃ ἀνάγκη καὶ συσσώρευσις μαθητριῶν. Γυμνάσια ἀπαρτιζόμενα ἐξ ἓξ τάξεων, ὡς εἶπον, ἱδρύονται ὑποχρεωτικῶς εἰς τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν καὶ εἰς ἄλλας πόλεις ἐχούσας πληθυσμὸν ἀνώτερον τῶν 10,000, προτάσει δὲ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου. Ἐξαιροῦνται τὰ Γυμνάσια τὰ ἰδιοσυντήρητα καὶ τὰ δημοσυντήρητα, τὰ ὁποῖα δύνανται καὶ μὲ μικρότερον ἀριθμὸν νὰ διατηρηθῶσιν, ἐφ’ ὅσον συντηροῦνται δαπάναις τῶν δήμων, τῶν κοινοτήτων ἢ ἐκ κληροδοτημάτων, ἐπικουροῦντος τοῦ Δημοσίου ὅπου ὅμως μόνον ὑπάρχει ὁ ἀνάλογος ἀριθμός, διότι δύναται νὰ διατηρηθῇ δημοσυντήρητον Γυμνάσιον μὲ οἱονδήποτε ἀριθμὸν ἢ ἀστικὸν σχολεῖον, ἀρκεῖ τοῦτο νὰ συντηρῆται δαπάναις τοῦ δήμου, τῆς κοινότητος ἢ κληροδοτήματος, ἀλλὰ τὸ Δημόσιον τότε μόνον ἐπικουρεῖ, ὅταν ὑπάρχῃ ὁ ἀνάλογος ἀριθμὸς, ἀνάλογος δι’ ἀριθμὸς εἶναι διὰ μὲν τὸ ἀστικὸν σχολεῖον 45, διὰ δὲ τὸ Γυμνάσιον 120. Ἐὰν λοιπὸν ὑπάρχῃ ἀνάλογος ἀριθμὸς μαθητῶν, τὸ Δημόσιον ἐπικουρεῖ κατὰ τὸ ½ μὲν διὰ τὰ ἀστικὰ σχολεῖα, κατὰ τὸ ⅓ δὲ διὰ τὰ Γυμνάσια. Τὰ Γυμνάσια διαιροῦνται εἰς δύο τμήματα ἀπὸ τῆς τρίτης τάξεως. Τὸ ἀντίθετον ἐκπαιδευτικὸν σύστημα ἔχει κοινὴν τὴν παίδευσιν εἰς τὰς κατωτέρας τέσσαρας τάξεις ἡ διαίρεσις ἐπέρχεται εἰς τὰς τρεῖς ἀνωτέρας τάξεις. Ἡμεῖς ἐνομίσαμεν, ὅτι ἡ διαίρεσις πρέπει νὰ ἐπέλθῃ εὐθὺς ἀπὸ τῆς τρίτης τάξεως, διότι εἶναι ἄδικον νὰ βαρύνωμεν τὸν μαθητὴν διὰ μορφώσεως ἀχρήστου εἰς αὐτόν· εἶναι ἄδικον νὰ διδάξωμεν τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν εἰς τὸν θέλοντα νὰ παρακολουθήσῃ τὸ πραγματικὸν τμῆμα τοῦ Γυμνασίου. Ἡ δὲ Λατινικὴ γλῶσσα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διδαχθῇ εἰς ὀλιγώτερα τῶν τεσσάρων ἔτη· συνεπῶς πρέπει εὐθὺς ἀπὸ τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν θὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀνάγκη τῆς διαιρέσεως εἰς δύο διάφορα τμήματα νὰ παραλάβωμεν τὸν μαθητὴν καὶ νὰ τὸν ἀφήσωμεν εἰς τὴν μόρφωσιν πρὸς τὴν ὁποίαν ἔχει τάσιν καὶ ῥοπὴν καὶ ἐπιθυμεῖ ν’ ἀκολουθήσῃ ἐπιστήμας θετικὰς νὰ καταταχθῇ εἰς τὸ πραγματικὸν τμῆμα τοῦ Γυμνασίου, ἂν δὲ ἱστορικάς, νὰ καταταχθῇ εἰς τὸ φιλολογικὸν τμῆμα τοῦ Γυμνασίου, ἐλαφρύνοντες οὕτως αὐτὸν ἀπὸ μέρους τῶν μαθημάτων καὶ βαρύνοντες διὰ τὸ μέρος ἐκεῖνο τῶν μαθημάτων, τὰ ὁποῖα τῷ εἶναι χρήσιμα. Ἠδύναντο ὅμως νὰ ἱδρυθῶσι καὶ μόνον φιλολογικὰ ἢ μόνον πραγματικὰ Γυμνάσια, μάλιστα ὅπου εἶναι πλείονα τοῦ ἑνὸς Γυμνάσια, διότι, ἀντὶ νὰ διαιρῶνται εἰς τμήματα, νὰ διαιρῶνται αὐτὰ ταῦτα τὰ Γυμνάσια ἐν γένει. Ἐν Ἀθήναις π.χ. νὰ ὑπάρχωσι τρία φιλολογικὰ καὶ τρία πραγματικὰ Γυμνάσια, τοῦθ’ ὅπερ μάλιστα, κατ’ ἐμέ, θὰ ἦτο καὶ τὸ ἄριστον. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο καὶ τὸ εὐκολώτερον, διότι εἰς κέντρα μικρὰ ὑπάρχουσι μαθηταί, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ φοιτήσωσιν εἰς τὸ πραγματικὸν καὶ ἄλλοι εἰς τὸ φιλολογικὸν καὶ εἶναι ἄδικον νὰ τοὺς σύρητε ἐκτὸς τῆς περιφερείας των καὶ νὰ μὴ τοῖς παραχωρῆτε τὰ μέσα διὰ τῆς διαιρέσεως νὰ φοιτῶσιν ὅπου θέλουσι. Τὰ συντηρούμενα ὑπὸ τῆς Φιλεκπαιδευτικῆς ἑταιρείας ἀστικὰ σχολεῖα θηλέων, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ μετατραπῶσιν εἰς ἀνώτερα παρθεναγωγεῖα, ὁρίζεται ὅτι διὰ Β. Διατάγματος δύνανται νὰ χαρακτηρισθῶσιν ὡς ἰσότιμα τῶν τοῦ Κράτους. Διὰ τοῦ νόμου οὐδεμίαν ἀναγνώρισιν κάμνω, ἀλλὰ παρέχω τὸ ἐξαιρετικὸν τοῦτο εἰς τὴν Φιλεκπαιδευτικὴν ἑταιρείαν διὰ τὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας προσήνεγκε πρὸς τὴν γυναικείαν ἐκπαίδευσιν καὶ διὰ τὴν ἐπάρκειαν τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα ἔχει διαθέσιμα, διὰ νὰ ἐξακολουθήσῃ τὰς ἐργασίας αὐτῆς. Τὰ ἱδρύματα δύνανται νὰ χαρακτηρισθῶσιν ὡς ἰσότιμα πρὸς τὰ τοῦ Κράτους. Τοῦτο δ’ ἔχει καὶ ταύτην τὴν ὄψιν, διότι ἡ ἑταιρεία καὶ πρόθυμος εἶναι καὶ δυνάμεις ἔχει νὰ διασπείρῃ πολλὰ σχολεῖα εἰς διάφορα μέρη ἐλαφρύνουσα οὕτως ἀπὸ τοῦ βάρους τῶν ἀστικῶν σχολείων τὸν δημόσιον Προϋπολογισμόν. Ἐννοεῖται ὅτι εἰς τὰ ἀστικὰ σχολεῖα θηλέων θὰ προτιμῶνται ἐν τῷ διορισμῷ αἱ γυναῖκες, ἐφ’ ὅσον ἔχουσι τὰ προσόντα τὰ ὁποῖα ἔχουσι καὶ οἱ ἄρρενες. Ὁρίζεται, Κύριοι, εἰς εἰδικὰς διατάξεις, ὅτι εἰς ἑκάστην τάξιν τοῦ ἀστικοῦ σχολείου οἱ πρωτεύοντες ἀπαλλάσσονται τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν.

§38ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εὖγε.

§39Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπεν ὑπὲρ τῶν ἀπόρων, ἀλλ’ ἀπόρων ὑλικῶς, πνευματικῶς δὲ πλουσίων, τέκνων τοῦ λαοῦ νὰ παράσχωμεν τὸ μέσον τοῦτο τῆς ἐκπαιδεύσεως· εἶναι μικρὰ ἡ παροχή, ἀλλ’ εἶναι ἡ ἀπαρχὴ μειζόνων παροχῶν ἐν τῷ μέλλοντι, διότι οἱ πρωτεύοντες ὄχι μόνον τῶν τελῶν ἔπρεπε ν’ ἀπαλλάσσωνται, ἀλλὰ καὶ τὰ βιβλία αὐτῶν ἠδύνατο νὰ παρέχῃ δωρεὰν τὸ Κράτος εἰς αὐτούς, ἀλλὰ καὶ ἄλλα βραβεῖα νὰ λαμβάνωσι· σήμερον ὅμως γίνεται ἡ ἀπαρχὴ καὶ διὰ μὲν τὸ ἀστικὸν σχολεῖον ὁρίζεται, ὅτι ἐκ τῶν ἀπορωτέρων ἐκ τῶν δημοτικῶν σχολείων κατ’ ἀπόφασιν τοῦ συλλόγου τῶν καθηγητῶν οἱ τρεῖς φέροντες ἄριστα καὶ διαγωγὴν ἀρίστην κατατάσσονται ἀτελῶς. Ἀτελῶς ἐπίσης, Κύριοι, κατατάσσονται καὶ τὰ τέκνα τῶν ἐν πολέμῳ πεσόντων (χειροκροτήματα παρατεταμένα). Τὴν διάταξιν ταύτην τίθημι ὄχι τόσον διὰ τὸ ὑλικὸν συμφέρον ὅσον διὰ τὴν ὀφειλομένην τιμὴν ἀπὸ μέρους τῆς Πολιτείας πρὸς τὰς οἰκογενείας τῶν πεσόντων. Οἱ ἀπολυόμενοι λειτουργοὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἅμα τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ νόμου ἀναδιορίζονται πάντες, διότι οὐδενὸς ἐκτὸς τῆς ὑπηρεσίας εὑρισκομένου θὰ ἐπιτραπῇ πρότερον ὁ διορισμός.

§40ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Θὰ χρειασθῆτε καὶ νέον προσωπικόν.

§41Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Καὶ τίθεται ἡ διάταξις αὕτη ἀκριβῶς διὰ ν’ ἀσφαλισθῇ ἡ μονιμότης τῶν λειτουργῶν καὶ νὰ λείψῃ ἡ γνώμη, ὅτι ἑκάστη μεταρρύθμισις σκοπεῖ τὴν ἀπόλυσιν τῶν Ἑλληνοδιδασκάλων.

§42ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Κύριε Ὑπουργέ, μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν ἐρώτησιν; Πόσοι διδάσκαλοι θὰ εἶναι εἰς ἕκαστον τῶν ἀστικῶν αὐτῶν σχολείων καὶ πόσοι μαθηταὶ θὰ ἐπιτρέπηται νὰ φοιτῶσιν εἰς ἑκάστην τάξιν;

§43Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Κατ’ ἀνώτατον ὅριον ἑξήκοντα.

§44ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πόσοι διδάσκαλοι;

§45Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Δύο φιλόλογοι ἢ εἷς φιλόλογος καὶ εἷς θεολόγος, εἷς φυσικὸς ἢ μαθηματικός, εἷς τῆς Γαλλικῆς γλώσσης καὶ εἷς ἢ δύο τῶν τεχνικῶν μαθημάτων. Τὸ ὅλον 5 ἢ 6.

§46Γ. ΓΑΪΤΑΝΟΣ. Φρονεῖτε, ὅτι οἱ λοιποὶ θὰ εὑρεθῶσιν εὐκόλως; Ἐγὼ σᾶς δίδω προθεσμίαν δέκα ἐτῶν.

§47Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Σήμερον, Κύριοι, διδάσκουσιν εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα Ἑλληνικὰ οἱ μαθηματικοί, Θεολογίαν οἱ φυσικοί, καὶ ἐρωτᾶτε ποῦ θὰ εὑρεθῶσιν αὐτοί; Ἀπαντῶ, ὡς εἶπον καὶ προηγουμένως, ὅτι θὰ ἔχωμεν ἔλλειψιν καθηγητῶν καὶ μάλιστα τῶν φυσιογνωστικῶν μαθημάτων καὶ μάλιστα τῶν μαθηματικῶν, ἀλλά, ἂν σήμερον ἔχομεν ἔλλειψιν, τάχιστα δὲν θὰ ἔχωμεν, διότι δὲν θ’ ἀδικῶνται οἱ προερχόμενοι ἐκ τῶν διαφόρων σχολῶν, ἀλλὰ θὰ ἔχωσιν ἀμέσως θέσεις, θὰ εἰσέρχωνται πλείονες εἰς τὰς σχολὰς καὶ θὰ ἐξέρχωνται καθηγηταί. Σήμερον ἔχομεν καθηγητὰς τῶν φυσικομαθηματικῶν ἐλαχίστους μόνον· ὅπου εἶναι δύο Γυμνάσια εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε καθηγητὴν εἰδικόν, πάντες δὲ οἱ ἄλλοι στέλλονται ὡς Ἑλληνοδιδάσκαλοι, διὰ νὰ διδάσκωσιν ἄλλα μαθήματα ἐκτὸς τῶν εἰδικῶν. Τὴν στιγμὴν καθ’ ἣν τὰ ἀστικὰ σχολεῖα λαμβάνουσι τὴν πραγματικὴν αὐτῶν μορφήν, καθ’ ἣν δίδεται τοιαύτη ἐνίσχυσις καὶ ὤθησις δὲν πρέπει ν’ ἀνησυχῆτε ἂν θὰ ὑπάρχωσι καθηγηταί. Θὰ λειτουργῶσι τὰ σχολεῖα ἀτελέστερόν πως κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη, ἀλλὰ διὰ νὰ λειτουργῶσι πλήρως καὶ τελείως μετά τινα ἔτη· οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ σταματᾷ πᾶσα μεταρρύθμισις μὲ τὸ φάσμα τῆς ἐλλείψεως τοῦ προσωπικοῦ, διότι οὐδέποτε οὐδεμία θ’ ἀρχίσῃ μεταρρύθμισις, ὅταν μὲ τὴν πρώτην ἔλλειψιν τὴν ἐμφανιζομένην τὴν σταματῶμεν. Πάντως θ’ ἀρχίσωμεν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον, θ’ ἀρχίσωμεν ἀτελῶς, θ’ ἀρχίσωμεν βαδίζοντες ἀκροποδητὶ καὶ σιγὰ σιγά, ἀλλὰ τάχιστα, θὰ φθάσωμεν εἰς τὴν λεωφόρον.

§48Γ. ΓΑΪΤΑΝΟΣ. Διέκοψα, διὰ νὰ εἴπητε αὐτά.

§49Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Αἱ προαγωγικαὶ ἐξετάσεις, Κύριοι, καταργοῦνται κατὰ τὴν ἀρχὴν τὴν ὁποίαν ἐθέσαμεν.

§50ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀφοῦ εἰσήχθησαν εἰς τὸ Πανεπιστήμιον, εἶναι περιτταί.

§51ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Βεβαίως εἶναι περιτταί· εἰς τὸ Πανεπιστήμιον εἶναι ἄλλη ἡ ἐργασία καὶ ἄλλος ὁ τρόπος τῆς διδασκαλίας· σεῖς γνωρίζετε κάλλιον ἐμοῦ, ὅτι εἰς τὸ Πανεπιστήμιον δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ διδάσκαλος νὰ ἔχῃ τὸν φοιτητὴν ἀπὸ πρωίας μέχρις ἑσπέρας παρ’ αὐτῷ· γνωρίζετε, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει του τὴν παιδείαν τοῦ μαθητοῦ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑφίστανται οἱ φοιτηταὶ διμηνιαίας καὶ τριμηνιαίας ἐξετάσεις· τὸ γνωρίζετε κάλλιον ἐμοῦ καὶ ἐκτὸς τούτου γνωρίζετε, ὅτι οὐδένα λόγον ἔχει ἕτερον ἡ προαγωγικὴ ἐξέτασις ἢ μόνον τὴν ἐπίδειξιν, τὴν πνευματικὴν ἐξάντλησιν τοῦ παιδὸς καὶ ἐνίοτε τὴν προσβολὴν τῆς φιλοτιμίας του. (Ἐπιδοκιμασίαι τῶν κυρίων Βουλευτῶν καὶ χειροκροτήματα). Διὰ τοῦτον τὸν λόγον καταργοῦνται αἱ προαγωγικαὶ ἐξετάσεις, δὲν καταργοῦνται ὅμως αἱ ἐξετάσεις αἱ ἀπολυτήριοι. Διότι τὸ ἀπολυτήριον χρησιμεύει ὡς τὸ εἰσιτήριον τὸ κοινωνικόν· δι’ αὐτοῦ εἰσέρχεται πλέον εἰς τὴν κοινωνίαν, λαμβάνει ἐπάγγελμα ὁ ἀπολυόμενος καὶ τὸ ἀπολυτήριον πρέπει νὰ τύχῃ μείζονος δημοσίας κυρώσεως. Ἀλλά, ἐνῷ βεβαίως καθίστανται αἱ ἐξετάσεις σημαντικώτεραι, λαμβάνουσι κἄποιον τύπον ἰδιαίτερον, χωρὶς νὰ δίδωμεν ὅμως τοιαύτην δύναμιν, ὥστε αὕτη ν’ ἀναιρῇ τὴν ἐτησίαν παίδευσιν. Δίδομεν εἰς αὐτὴν τὴν δύναμιν μιᾶς τριμηνιαίας ἐξετάσεως· ἔχει τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν ἔχουσιν αἱ τρεῖς ἐξετάσεις ἐντὸς τοῦ ἔτους καὶ ἐκ τοῦ ἀθροίσματος ὅλων τούτων καταρτίζεται ὁ βαθμός. Ὅλοι οἱ λειτουργοὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως διαιροῦνται εἰς δύο τάξεις, εἰς καθηγητὰς Βʹ τάξεως καὶ Αʹ τάξεως. Ὁ τίτλος ἑλληνοδιδάσκαλος καὶ σχολάρχης καταργεῖται καὶ οἱ μὲν ἤδη σχολάρχαι καὶ ἑλληνοδιδάσκαλοι ὀνομάζονται καθηγηταὶ Βʹ τάξεως, οἱ δὲ ἤδη καθηγηταὶ ὀνομάζονται καθηγηταὶ Αʹ τάξεως. Ὁ διευθυντὴς τοῦ ἀστικοῦ σχολείου εἶναι καθηγητὴς Αʹ τάξεως, ὁ δὲ γυμνασιάρχης προέρχεται ὄχι μόνον ἐκ τῆς τάξεως τῶν φιλολόγων καθηγητῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς τάξεως τῶν μαθηματικῶν καὶ ἐκ τῆς τάξεως τῶν φυσικῶν. Ὑπάρχουσι καθηγηταὶ καὶ εἰς τὰς τάξεις ταύτας ἔχοντες τὸ διευθυντικὸν δαιμόνιον ἀρτιώτερον τῶν διδακτόρων τῆς φιλολογίας, δὲν ἐνόησα δὲ διατί νὰ ὑπάρχῃ τὸ ἀδίκημα τοῦτο ὡς πρὸς αὐτούς, διατί νὰ τοὺς στερῶμεν τῆς προαγωγῆς. Τοσοῦτο δὲ μᾶλλον δὲν εἶναι τοῦτο ἐπιτετραμμένον, καθόσον τὰ Γυμνάσια καθίστανται μὲ δύο τμήματα, ἐκ τῶν ὁποίων τὸ ἓν εἶναι πραγματικόν, εἶναι δ’ ἀκριβῶς τοῦ κλάδου τὸν ὁποῖον αὐτοὶ πρέπει νὰ διευθύνωσιν. Ἔχω ὑπόδειγμα καθηγητοῦ τῶν μαθηματικῶν διευθύνοντος ἐνταῦθα Λύκειον καὶ ὁμολογῶ ὅτι ἀρτιωτέραν διεύθυνσιν δὲν συνήντησα εἰς ἄλλον γυμνασιάρχην.

§52ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τὸν κύριον Παπαγιαννόπουλον;

§53Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τὸν κ. Βαϊνόπουλον. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν οὔτε ἐκ τῆς πείρας ἀφορμὴ νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι τοῦτο τὸ προνόμιον πρέπει νὰ ἔχωσι μόνον οἱ καθηγηταὶ τῆς φιλολογίας, οὐδὲ πιστεύω ὅτι οἱ λειτουργοὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως οἱ διδάσκοντες φιλολογικὰ θὰ δυσαρεστηθῶσιν, ἂν ἡ Πολιτεία ἀπονείμῃ τὸ δίκαιον εἰς τοὺς συναδέλφους αὐτῶν. Ὁρίζονται αἱ ὧραι τῆς διδασκαλίας ἑκάστου· ἔπρεπε δὲ νὰ λάβωμεν πρόνοιαν ἐξαιρετικὴν διὰ τὰς μεγάλας πόλεις καὶ δὴ διὰ τὰς Ἀθήνας, διότι ἐγένετο τοσαύτη κατάχρησις, ὥστε νὰ παραμελῆται ἡ διδασκαλία ἐν τοῖς δημοσίοις Γυμνασίοις χάριν τῆς ἰδιωτικῆς διδασκαλίας. Εἰς τοσοῦτον δὲ προέβην, ὥστε ὥρισα ὅτι ὑποχρεοῦται ἕκαστος λειτουργὸς νὰ δηλώσῃ ἐπὶ πόσας ὥρας καὶ ποίους μαθητὰς διδάσκει, ἂν δὲ προβῇ εἰς ψευδῆ δήλωσιν, χαρακτηρίζεται τοῦτο ὡς λόγος ἀπολύσεως· διότι μόνον κατὰ τοιοῦτον τρόπον δυνάμεθα νὰ περιορίσωμεν τὴν ἰδιαιτέραν διδασκαλίαν εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε νὰ ἔχωμεν ἐπάρκειαν. Διότι σήμερον ἐπιτυγχάνουσι διὰ πλαγίων μέσων καὶ ἐγκαθίστανται πλείονες κατ’ ἀριθμὸν τοῦ ἐπαρκοῦς εἰς τὰ Γυμνάσια, ὀκτὼ καὶ ἐννέα, ἐκεῖ ὅπου ἤρκουν πέντε, καὶ οὕτω διδάσκουσιν ἐν τῷ δημοσίῳ Γυμνασίῳ 9–10 ὥρας τὴν ἑβδομάδα μόνον· παραμελοῦσι τὴν διδασκαλίαν τῶν δημοσίων Γυμνασίων κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε προσέρχονται ἀπαράσκευοι καὶ ἀνέτοιμοι ἐντελῶς. Διὰ τοῦτο ὡρίσθησαν αἱ ὧραι τῆς διδασκαλίας τῶν καθηγητῶν· ὁρίζεται δ’ ὅτι ὁ γυμνασιάρχης καὶ ὁ διευθυντὴς τοῦ ἀστικοῦ σχολείου δὲν δύνανται νὰ διδάσκωσιν ἰδιαιτέρως, ὡς ἀντάλλαγμα ὅμως τῷ παρέχομεν τὰ μέσα τῆς συντηρήσεως· λαμβάνει ἐπισμίσθιον, διότι θὰ ἦτο παράλογον νὰ στερήσωμεν τοῦτον ἐξαιρετικῶς τοῦ δικαιώματος τῆς ἰδιαιτέρας διδασκαλίας χωρὶς νὰ ἔχῃ μικρὸν ἀντάλλαγμα. Καὶ δι’ ἄλλον λόγον ἀπηγορεύσαμεν τὴν ἰδιαιτέραν διδασκαλίαν χορηγήσαντες ἐπιμίσθιον· διότι ὁ διευθυντὴς πρέπει νὰ παραμένῃ πάντοτε εἰς τὸ σχολεῖον, ἵνα ἐπιβλέπῃ καὶ μεριμνᾷ περὶ πάντων. Τὸ μάθημα τῶν στοιχείων τοῦ Δικαίου καὶ τῆς Πολιτικῆς Οἰκονομίας θὰ διδάσκωσιν οἱ ἴδιοι οἱ καθηγηταί, ἀλλὰ τὸ μάθημα τοῦτο εἰσάγεται εἰς τὸ διδασκαλεῖον τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ὥστε οἱ ἐκεῖθεν προερχόμενοι καθηγηταὶ νὰ τὸ διδάσκωσι. Βεβαίως ἡ ἰδία ἀντίρρησις θὰ λεχθῇ καὶ διὰ τοῦτο, ὅτι σήμερον δὲν ἔχομεν προσωπικὸν διὰ τὴν διδασκαλίαν τοῦ μαθήματος τούτου, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ θὰ εὑρεθῇ· θὰ ἐξέλθωσιν ἐκ τοῦ διδασκαλείου κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος, θὰ διασπαρῶσιν εἰς τὰ διάφορα Γυμνάσια, κατὰ τὰ δεύτερον ἔτος θὰ ἐξέλθωσιν ἄλλοι καὶ οὕτως ὀλίγον κατ’ ὀλίγον θὰ ὑπάρξωσι πανταχοῦ. Εὑρισκόμεθα εἰς μίαν διάταξιν δυσάρεστον διὰ τοὺς διδάσκοντας ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν Πειραιεῖ. Κύριοι, ἐμορφώθη μία προνομιακὴ τάξις ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν Πειραιεῖ ὑπηρετοῦσα ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν, λέγουσι δ’ ὅτι τοῦτο εἶναι ἐπιβράβευσις τῆς ἱκανότητος αὐτῶν. Καὶ ἐρωτῶ· διατί αὐτὴ ἡ συσσώρευσις ὅλων τῶν ἱκανῶν ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν Πειραιεῖ; Μὴ τάχα εἰς τὰ ἄλλα σχολεῖα δὲν διδάσκονται ἑλληνόπαιδες; Μὴ τάχα πρέπει νὰ στερηθῶσι τῶν φώτων αὐτῶν οἱ μαθηταὶ τῶν ἄλλων πόλεων; Μὴ τάχα τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον συγκεντροῦται ἐν τῇ πρωτευούσῃ; Μὴ τάχα ὅλη ἡ πνευματικὴ δύναμις προέρχεται ἐξ Ἀθηνῶν; Μὴ καὶ ἄλλαι χῶραι δὲν ἔχουσιν ἀνάγκην ἴσης προστασίας; Ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι ἡ πρόφασις· ἐδῶ οἱ μένοντες ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν συνῆψαν δεσμοὺς καὶ σχέσεις, αἱ ὁποῖαι δυσκόλως ἀποκόπτονται, καὶ μόνον διάταξις τοῦ νόμου δύναται ν’ ἀποκόψῃ τοὺς δεσμοὺς αὐτούς. Διὰ τοῦτο τίθεται ἐν τῷ νόμῳ, ὅτι οὐδεὶς δύναται νὰ ὑπηρετήσῃ πέρα τῆς ἑξαετίας διαρκῶς ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν Πειραιεῖ, ἀλλ’ ὁρίζεται ὅτι ὑπολογίζεται ἑξαετία ἀπὸ τῆς τελευταίας αὐτοῦ ἐγκαταστάσεως καὶ ὄχι ἀπὸ τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου. Ἑπομένως οἱ ἤδη ὑπηρετοῦντες ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν Πειραιεῖ, πλὴν ἐλαχίστων, θέλουσι μετατεθῆ εἰς τὰς ἐπαρχίας, διὰ νὰ μεταδώσωσι καὶ ἐκεῖ τὰ φῶτα αὐτῶν, διὰ νὰ συντελέσωσι καὶ αὐτοί, ἱκανώτεροι ὄντες καὶ μᾶλλον παιδαγωγημένοι καὶ μεμορφωμένοι, εἰς τὸν διαφωτισμὸν τῶν συναδέλφων αὐτῶν καὶ εἰς τὴν προαγωγὴν τῶν σχολείων εἰς τὰ ὁποῖα θὰ μετατεθῶσι. (Χειροκροτήματα). Μετὰ ἓξ ἔτη, ἀφοῦ ὑπηρετήσωσιν ἐν ἐπαρχίαις, δύνανται νὰ ἐπανέλθωσι. Τίθεται ὅμως καὶ ἄλλη διάταξις, ὅτι οἱ τὸ πρῶτον διοριζόμενοι ὑπηρετοῦσιν εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐπὶ ἓξ ἔτη· διότι εἶναι ἄλλη πληγὴ αὐτὴ τῶν τὸ πρῶτον διοριζομένων, ἐφ’ ὅσον ὑπάρχει ἡ ἐλευθερία τοῦ διορισμοῦ ὁπουδήποτε. Ἔμειναν πᾶσαι αἱ θέσεις τῶν ἐπαρχιῶν κεναὶ καὶ ἐνεκαλεῖτο ὁ Ὑπουργός, διότι δὲν διώριζε διδάσκαλον, ἡ σωρεία δὲ τῶν αἰτήσεων ἔμενεν ἀνεκτέλεστος, διότι οἱ αἰτοῦντες ἤθελον τὰς Ἀθήνας μόνον καὶ τὸν Πειραιᾶ. Ἀλλ’ ἀπὸ τῆς στιγμῆς καθ’ ἣν ἀποφασίσῃ τις νὰ ὑπηρετήσῃ εἰς δημοσίαν θέσιν πρέπει νὰ ὑπηρετήσῃ καθ’ ὃν τρόπον ἡ Πολιτεία νομίζει ὅτι εἶναι δίκαιον καὶ ὀρθόν. Διὰ νὰ καταλυθῶσι λοιπὸν τὰ προνόμια ἐν τῷ κλάδῳ τούτῳ, ὀφείλομεν νὰ νομοθετήσωμεν τὴν διάταξιν, ὅτι οἱ τὸ πρῶτον διοριζόμενοι τοποθετοῦνται ἐκτὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς. Ὁ μισθὸς ὁ μηνιαῖος τῶν καθηγητῶν Βʹ τάξεως ὁρίζεται εἰς δραχμὰς 200, ὁ δὲ μηνιαῖος τῶν καθηγητῶν Αʹ τάξεως εἰς δραχ. 300, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι κατὰ περιόδους ὁ μισθὸς αὐξάνει τῶν μὲν Βʹ τάξεως μέχρι 300, τῶν δὲ Αʹ τάξεως μέχρι 400 δραχμῶν. Λαμβάνεται δὲ πρόνοια, ὥστε οἱ ἤδη ἐν ὑπηρεσίᾳ διατελοῦντες νὰ μὴ λάβωσι μισθὸν κατώτερον ἐκείνου τὸν ὁποῖον λαμβάνουσι· διότι ὑπάρχουσιν Ἑλληνοδιδάσκαλοι ἔχοντες μισθὸν ἀνώτερον τῶν 200 δραχμῶν. Νομοθετεῖται λοιπὸν ὅτι ἐκεῖνοι λαμβάνουσι τὸν μισθὸν ὃν ἐλάμβανον καὶ δύναται ν’ ἀνέλθῃ ὁ μισθὸς αὐτῶν μέχρι τῶν 300 δρ. Οἱ γυμνασιάρχαι ἔχουσι βαθμὸν τμηματάρχου Αʹ τάξεως, αὐξανομένου τοῦ μισθοῦ των κατὰ 50 δραχμάς. Αἱ αὐταὶ διατάξεις περὶ στρατιωτικῶν ὑποχρεώσεων τίθενται καὶ ἐνταῦθα καὶ περὶ ἐκπαιδεύσεως ἀδείας. Ἄδειαν ἐκπαιδεύσεως μετὰ πλήρων ἀποδοχῶν χορηγοῦμεν καὶ εἰς τοὺς λειτουργοὺς τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἐτησίως εἰς εἴκοσι, καὶ εἰς ἑτέρους εἴκοσιν ἄνευ ἀποδοχῶν. Εἶναι ἀνάγκη, Κύριοι, ὅσῳ τὸ δυνατὸν περισσότεροι νὰ μεταβῶσιν εἰς τὴν Εὐρώπην, ν’ ἀναπτύξωσι τὰς γνώσεις αὑτῶν, νὰ μορφωθῶσι τελειότερον. Ὁ διορισμὸς τῶν διδασκάλων ἦτο ἀπόλυτον δικαίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ εἰς τὰς κενὰς θέσεις. Αὐτὸ τὸ ἀπόλυτον δικαίωμα εὐχαρίστως δωροῦμαι, καὶ διὰ τοῦτο ὁρίζεται, ὅτι μόνον μετὰ γνωμοδότησιν τοῦ Συμβουλίου τῆς ἐκπαιδεύσεως δύναται νὰ διορισθῇ, καὶ τοῦτο, διότι πολλοὶ ἠδικήθησαν προτιμηθέντων ἄλλων. Δὲν γνωρίζω ἂν καὶ ἐγὼ ἠδίκησά τινα, ἀλλ’ οὐδέποτε ἰσχυρίσθην, ὅτι εἶμαι ἀναμάρτητος, καὶ εἶναι ἐνδεχόμενον καὶ ἐγὼ ἀπροσέκτως ἢ μὴ ἐπιμεληθεὶς τὴν ἐξέτασιν τῶν προσόντων νὰ ἠδίκησά τινα, διότι ὁ Ὑπουργὸς δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τοιαύτας εἰδικότητας, οὐδὲ ἔχει τὸν καιρὸν ν’ ἀσχολῆται εἰς τὰ τοιαῦτα. Ἀλλὰ διότι ἠδίκησα αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ μὴ ἀδικήσω εἰς τὸ μέλλον, τιθεμένου ὅμως τοῦ φραγμοῦ ἐν τῷ νόμῳ καὶ ὁριζομένου Συμβουλίου, τὸ ὁποῖον ν’ ἀποφαίνηται περὶ τοῦ ποῖος πρέπει νὰ διορισθῇ, ἡ κρίσις τοῦ Ὑπουργοῦ μένει ἀκεραία. Ὁ Ὑπουργὸς ἔχει τὸ δικαίωμα τῆς ἐκτελέσεως, ἀλλ’ εἶναι δύο γνῶμαι, δύο κρίσεις, καὶ ἑπομένως εἶναι ἀσφαλέστερον τὸ μέσον ἀπὸ τὴν μίαν κρίσιν, τὴν μίαν ἀπόφασιν. Καὶ διὰ τὸ ὑπηρετικὸν προσωπικὸν τίθενται προσόντα τινά, διότι αὐτὸ τὸ προσωπικὸν τὸ ὑπηρετικὸν ἀναστρεφόμενον μετὰ τῶν μαθητῶν πρέπει νὰ εἶναι καὶ διαγωγῆς μεμαρτυρημένως καλῆς καὶ ἡλικίας κάπως προκεχωρημένης, ὄχι πολὺ νεαρᾶς, καὶ νὰ βεβαιοῦται ὅτι τοὐλάχιστον δὲν ὑπέπεσεν εἰς ἔγκλημα προηγούμενον. Ἀλλ’ ἀκόμη περισσότερον ἀφαιρεῖται ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν τὸ δικαίωμα τῆς ἀπολύσεως, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἀπόλυτον, διότι, ἐνῷ εἰς τὸν διορισμὸν ὑπῆρχεν ὁ φραγμὸς τῆς προτάσεως, διὰ τὴν ἀπόλυσιν δὲν ὑπῆρχε φραγμός, καὶ τοιουτοτρόπως ἀπελύετο ὁ καλὸς παρὰ τὴν θέλησιν τοῦ διευθύνοντος, ἦτο δ’ ἠναγκασμένος νὰ προτείνῃ ἄλλον οἱονδήποτε. Τίθεται λοιπὸν φραγμὸς καὶ κατὰ τοῦτο, καὶ ὄχι μόνον φραγμὸς τίθεται, ἀλλὰ διὰ τὸ ὑπηρετικὸν προσωπικὸν τὸ Ὑπουργεῖον ἀποξενοῦται τελείως, διοριζομένου τοῦ προσωπικοῦ ὑπὸ τοῦ γενικοῦ ἐπιθεωρητοῦ κατὰ πρότασιν τοῦ διευθυντοῦ. Γενικοῦ ἐπιθεωρητοῦ λέγω· ὀφείλω νὰ καταστήσω γνωστὸν ὅτι διὰ νομοσχεδίου καθίστανται γενικοὶ ἐπιθεωρηταὶ ἀνὰ περιφερείας· ἑπομένως ἀνὰ ἑκάστην περιφέρειαν θὰ ὑπάρχῃ ἀνώτερος ἐπιθεωρητής, ὁ ὁποῖος θὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα τῆς ἀπολύσεως. Δι’ ἐγκυκλίου μου διαταγῆς πρὸ καιροῦ παρήγγειλα, ὅτι οἱ τραυματισθέντες ἐν τῷ πολέμῳ καὶ καταστάντες ἀνίκανοι πρὸς πᾶσαν ἐργασίαν, ὡς καὶ αἱ χῆραι καὶ αἱ ἀδελφαὶ αἱ ἀπροστάτευτοι τῶν ἐν πολέμῳ πεσόντων πρέπει νὰ προτιμῶνται εἰς τὸν διορισμὸν τοῦ προσωπικοῦ. Ὁμολογῶ ὅτι εἶχον εὐάρεστα ἀποτελέσματα, διότι εἶχον τὴν εὐτυχίαν μέχρι τοῦδε νὰ ὑπογράψω ὑπὲρ τοὺς 130 τοιούτους διορισμούς, παρήγγειλα δὲ νὰ δημοσιεύωνται εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως οἱ λόγοι τοῦ διορισμοῦ ἑκάστου. Δὲν παρέβην δὲ τὴν ἐγκύκλιόν μου ταύτην οὐδ’ ἐφάπαξ. Ὄχι μόνον δὲν τὴν παρέβην, ἀλλά, ὅπου εὗρον τραυματίαν ἀπροστάτευτον ἢ χήραν ἢ ἀδελφήν, ἀπέστειλα τὴν αἴτησιν καὶ παρήγγειλα, ἂν δὲν ὑπάρχωσι λόγοι εἰς διατήρησιν τοῦ ὑπάρχοντος προσωπικοῦ, νὰ προβῶσιν εἰς ἀντικατάστασιν, διὰ νὰ περιθάλψωσι τοὺς τραυματίας, τὰς χήρας καὶ τὰς ἀδελφὰς τὰς ἀπροστατεύτους. Τὴν διάταξιν ταύτην τίθημι ἤδη ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὅτι προτιμῶνται οἱ ἐκ τῶν τραυμάτων καταστάντες ἀνίκανοι πρὸς πᾶσαν ἐργασίαν ὡς καὶ αἱ χῆραι καὶ αἱ ἀδελφαὶ αἱ ἀπροστάτευτοι. Ταῦτα περὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ εἰς τὰ σχολεῖα τόσον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὅσον καὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως διδάσκουσι λειτουργοὶ περὶ τῆς μορφώσεως τῶν ὁποίων πρέπει νὰ λάβῃ μέριμναν ἡ Πολιτεία. Καὶ εἰσέρχομαι εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ σχεδίου νόμου περὶ διδασκαλείων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Λειτουργεῖ ἓν διδασκαλεῖον ἐν τῷ Κράτει, τὸ Μαράσλειον, μὲ τέσσαρας τάξεις. Οἱ ἀπόφοιτοι οἱ ἔχοντες ἐνδεικτικὸν δευτέρας τάξεως τοῦ Γυμνασίου κατατάσσονται εἰς αὐτὸ καὶ φοιτῶσιν ἐπὶ τέσσαρα ἔτη. Τὸ ἓν διδασκαλεῖον ἦτο ἐντελῶς ἀνεπαρκές, καὶ ἂν ἐπρόκειτο περὶ τοῦ παλαιοῦ Βασιλείου, διότι, ὡς εἶπον ἤδη, 80–100 νέοι διδάσκαλοι εἶναι ἀναγκαῖοι κατ’ ἔτος διὰ τὴν λειτουργίαν τῶν σχολείων ἐν τῷ παλαιῷ Βασιλείῳ. Μὲ τὴν αὔξησιν δὲ τὴν ὁποίαν ἔλαβον τὰ σχολεῖα κατ’ ἀριθμόν, διότι ἀπὸ διετίας συνεστάθησαν διακόσια νέα σχολεῖα μὲ ὅλους τοὺς περιορισμοὺς τοῦ νόμου, τὸ ἔλλειμμα τοῦτο διὰ τὸ παλαιὸν Βασίλειον θὰ καταστῇ μεγαλείτερον. Ἑπομένως εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπανορθώσωμεν τὸ γενόμενον ἄτοπον τῆς καταργήσεως τῶν διδασκαλείων καὶ νὰ ἱδρύσωμεν καὶ νέα τοιαῦτα. Ἀλλά, διὰ νὰ παραγάγωμεν διδασκάλους ἐπαρκεῖς δι’ ἁπάσας τὰς χώρας, τὰ διδασκαλεῖα πρέπει ν’ αὐξήσωσι κατ’ ἀριθμόν, τοὐλάχιστον εἰς ἕξ. Ποῖον δὲ ἀριθμὸν διδασκάλων θὰ μᾶς δίδωσι, δεδομένου ὄντος ὅτι πλείονες τῶν 40 δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ προέρχωνται ἐξ ἑκάστης τάξεως; 240 μόνον. Ἀλλὰ τόσον καὶ περισσότερον θὰ εἶναι τὸ ἀναγκαῖον ποσὸν διδασκάλων τὸ ἐτήσιον μὲ τὰς νέας χώρας. Θὰ ἔχωμεν δ’ ἀνάγκην 250 διδασκάλων ἐτησίως, ἀφοῦ 100 ἔχομεν ἤδη. Ἑπομένως δὲν ὑπάρχει δισταγμὸς ὅτι πρέπει νὰ ἱδρυθῶσι πλείονα διδασκαλεῖα καὶ δὴ τοὐλάχιστον ἕξ. Δυσχέρεια ὅμως θὰ ὑπάρξῃ περὶ τὴν εὕρεσιν τοῦ προσωπικοῦ, διότι δυστυχῶς δὲν ὑπάρχουσι λειτουργοὶ ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει ἡμῶν ἔχοντες παιδαγωγικὴν μόρφωσιν πλήρη καὶ φέροντες τὰ προσόντα τοῦ διευθυντοῦ τοῦ διδασκαλείου. Ἐν τοσούτῳ δι’ ἓξ διδασκαλεῖα καὶ ἐν ταῖς χώραις τοῦ παλαιοῦ καὶ ἐν ταῖς χώραις τοῦ νέου Βασιλείου ἐλπίζομεν ὅτι θὰ δυνηθῶμεν νὰ εὕρωμεν τὸ ἀναγκαῖον προσωπικὸν διὰ νὰ λειτουργήσωσι ταῦτα. Ἀλλὰ τὰ διδασκαλεῖα αὐτὰ δὲν θὰ λειτουργήσωσι κατὰ τὸ σύστημα τοῦ Μαρασλείου διδασκαλείου. Θὰ μειωθῶσιν αἱ τάξεις αὐτῶν εἰς τρεῖς. Βεβαίως ἡ μόρφωσις τῶν τεσσάρων ἐτῶν εἶναι μεγαλειτέρα, καὶ ἂν εἶναι πέντε, θὰ ἦτο ἀκόμη καλλιτέρα, ἀλλ’ ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν, ὅτι τὸ Μαράσλειον διδασκαλεῖον δὲν δύναται νὰ λειτουργήσῃ ἐλλείψει μαθητῶν. Διστάζουσι νὰ ἐγγραφῶσιν, ἔχοντες πρὸ αὐτῶν τέσσαρα ἔτη φοιτήσεως καὶ μισθὸν 100 δραχμῶν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου εἶναι μακρὸς ὁ χρόνος, ἡμεῖς δ’ ἔχομεν ἀνάγκην διδασκάλων ταχύτερον. Φρονῶ ὅτι ἡ τριετὴς διδασκαλία ἐν τῷ διδασκαλείῳ, ἂν ὑπάρχῃ πλῆρες προσωπικόν, ἂν ὑπάρχῃ θέλησις ἐπαρκής, εἶναι ἀρκετὴ διὰ νὰ παραγάγῃ ἀκόμη καλοὺς διδασκάλους. Καὶ δὲν εἶναι ὀρθὸν τὸ λεγόμενον περὶ τῶν διδασκάλων μέχρις ὑπερβολῆς, ὅτι πρέπει νὰ ἔχωσι τοιαύτην μόρφωσιν, μεγάλην μόρφωσιν, πολλὴν μόρφωσιν. Καὶ καταντᾷ ὥστε νὰ τοὺς θέλωμεν μεμορφωμένους περισσότερον ἀκόμη καὶ τῶν λειτουργῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου. Τοιαύτης μορφώσεως τυγχάνουσι πανταχοῦ καὶ οὔτε εἶναι δυνατὸν ν’ ἀναζητήσωμεν τοὺς δημοδιδασκάλους μεταξὺ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὀρέγονται μεγαλειτέρας μορφώσεως, διότι, ὅταν τις δύναται νὰ τύχῃ πανεπιστημιακῆς μορφώσεως, τὸν ἀπωλέσατε ἀπὸ τὰς τάξεις τῶν δημοδιδασκάλων. Διότι ὁ δημοδιδάσκαλος εἶναι ἠναγκασμένος νὰ τρέχῃ ἀνὰ τὰ χωρία, νὰ ζήσῃ εἰς μικρὰς κώμας, ἐκεῖνοι δὲ οἱ ὁποῖοι εἶναι προωρισμένοι δι’ ἀνωτέραν μόρφωσιν καὶ ἀπὸ τοὺς ὁποίους θὰ ζητήσητε τόσα ἐφόδια, δὲν θὰ εἶναι πρόθυμοι νὰ τρέξωσιν εἰς τὰ χωρία μὲ 100–120 δραχμάς. Δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ παράσχητε εὐκολίαν καὶ ἄφθονα τὰ μέσα ἵνα εἰσέλθωσιν εἰς τὰ διδασκαλεῖα νέοι τῆς λαϊκῆς τάξεως ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οἱ ὁποῖοι προθύμως θὰ σᾶς ὑπηρετήσωσιν. Ἡμεῖς ὁρίζομεν ὡς προπαρασκευαστικὸν τοῦ διδασκαλείου τὸ ἀστικὸν σχολεῖον, προσωρινῶς δὲ ἐπὶ μίαν τριετίαν ἐπιτρέπεται νὰ προσέρχωνται καὶ ἀπὸ τῆς Βʹ τάξεως τοῦ Γυμνασίου μέχρις ὅτου λειτουργήσῃ τὸ ἀστικὸν σχολεῖον. Ἡ ὕλη, ἡ ὁποία ἐν μέρει διδάσκεται, θὰ διδάσκηται καὶ εἰς τὰ τρία ἔτη. Ἐπιτρέπεται δὲ διὰ διατάξεως καὶ οἱ ἔχοντες ἀπολυτήριον ὑποδιδασκαλείου, ἂν ὑπάρχωσί τινες ἐπιθυμοῦντες νὰ μορφωθῶσι περισσότερον ἢ νομίζοντες ὅτι δύνανται νὰ μορφωθῶσι περισσότερον ἐν τῷ διδασκαλείῳ, νὰ δώσωσιν ἐξετάσεις καὶ νὰ εἰσέλθωσιν ὡς μαθηταί. Ὁρίζονται τὰ προσόντα τοῦ προσωπικοῦ, περίπου ὅπως ἔχουσιν. Ἀλλὰ πρέπει νὰ γίνῃ μνεία ἰδιαιτέρα διὰ τὰ διδασκαλεῖα τῶν θηλέων. Ἀναγνωρίζομεν μὲν τὰ τῆς Φιλεκπαιδευτικῆς ἑταιρείας διὰ Β. Διατάγματος, ἀλλ’ ὁρίζομεν καὶ τὰ προσόντα τῶν διδασκόντων καὶ τῶν διευθυνόντων. Εἰς τὰ διδασκαλεῖα τῶν θηλέων δύνανται νὰ διορισθῶσι διευθύντριαι μὴ ἔχουσαι τὰ προσόντα τῶν ἀρρένων, ἔχουσαι ὅμως πτυχίον διδασκαλίσσης πρωτοβαθμίου καὶ ὑπηρεσίαν διευθυντρίας διδασκαλείου εἴτε τῆς Φιλεκπαιδευτικῆς ἑταιρείας εἴτε ἄλλου ἀνεγνωρισμένου τριετῆ. Αὐτὸ τοῦτο ἀκριβῶς ἐκάμαμεν διὰ τὰς ὑπαρχούσας διευθυντρίας τῶν διδασκαλείων, διότι ὑπάρχουσι διευθύντριαι τῶν διδασκαλείων τῶν θηλέων, αἱ ὁποῖαι ἐπεδείξαντο καὶ ἱκανότητα καὶ μόρφωσιν μεγάλην. Θὰ ἦτο λοιπὸν ἄδικον διὰ τὰ διδασκαλεῖα νὰ στερήσωμεν αὐτὰ τῶν τοιούτων διευθυντριῶν, ὄχι μόνον δι’ αὐτό, ἀλλὰ καὶ διότι προσωπικὸν θηλέων δὲν δυνάμεθα νὰ εὕρωμεν εὐκόλως. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον ἐπεξετείναμεν τὰ ὅρια τῶν προσόντων. Ἀλλὰ καὶ διδασκάλισσαι, αἱ ὁποῖαι ἔτυχον διετῶν σπουδῶν ἐν Ἑσπερίᾳ, ἐπιτρέπομεν νὰ καταλάβωσι θέσιν ὑποδιευθυντρίας εἰς τὸ διδασκαλεῖον. Διὰ διατάξεως, Κύριοι, ἐπιτρέπεται ὡς προσηρτημένα σχολεῖα εἰς τὰ διδασκαλεῖα νὰ ἱδρύωνται μονοτάξια διδασκαλεῖα, δεχόμενα ἀποφοίτους τοῦ Γυμνασίου. Μονοτάξια διδασκαλεῖα, εἰσηγήσει ἐμοῦ, διὰ νομοθετικοῦ Διατάγματος ἱδρύθησαν καὶ ἐφέτος τρία, καὶ λειτουργοῦσι τὸ μὲν ἕν, τὸ ἐν Ἀθήναις, ἐλειτούργησεν ἀμέσως καὶ ἀπροσκόπτως, ἐγγραφέντων 60 μαθητῶν, ὅσον ἦτο τὸ ἀνώτατον ὅριον, τὰ δὲ ἄλλα δύο ἐν Θεσσαλονίκῃ καὶ Ἰωαννίνοις δὲν κατέστη δυνατὸν νὰ λειτουργήσωσιν ἀμέσως, ἐν μὲν τῇ Θεσσαλονίκῃ λόγῳ τῆς καταστάσεως καὶ ἐλλείψεως διδακτηρίου, ἕνεκα τῆς στρατιωτικῆς καταλήψεως τῶν διαφόρων οἰκημάτων, ἐν δὲ τοῖς Ἰωαννίνοις λόγῳ τῆς γενικῆς καταστάσεως. Ἐν τοσούτῳ ἐπετεύχθη ὥστε 36 μαθηταὶ νὰ φοιτῶσιν εἰς τὸ διδασκαλεῖον Θεσσαλονίκης, 32 δὲ εἰς τὸ διδασκαλεῖον Ἰωαννίνων, ν’ ἄρξηται δὲ ἡ λειτουργία αὐτῶν ἀπὸ πολλῶν ἡμερῶν. Τὰ μονοτάξια διδασκαλεῖα δὲν εἶναι νέα ἐφεύρεσις· εἶναι μέτρον ἀνάγκης ἔκτακτον, ἀλλὰ τὸ μέτρον τοῦτο τῆς ἀνάγκης τὸ ἔκτακτον τὸ ἐσκέφθησαν ἀπὸ τοῦ 1889. Τότε ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας μεταξὺ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα εἰσήγαγεν, εἰσήγαγε καὶ τὸ μέτρον τοῦτο, διὰ θαυμασίας δ’ ἐκθέσεώς του ἐδικαιολόγει τὸ ἔκτακτον τοῦτο μέτρον. Κάμνει τὸν ἑξῆς συλλογισμόν, τὸν ὁποῖον ἔκαμα καὶ ἐγώ. Εἴχομεν ἔλλειμμα τότε, μοὶ φαίνεται, χιλίων διδασκάλων· ἔλεγε· παράγομεν κατ’ ἔτος τόσους διδασκάλους· θέλομεν νὰ πληρώσωμεν τὸ ἔλλειμμα ἐκεῖνο· πόθεν θὰ τὸ πληρώσωμεν; Πρέπει νὰ συστήσωμεν —ὡς ἔκτακτον τοῦτο μέτρον λαμβάνων—τὸ μονοτάξιον διδασκαλεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ φοιτῶσιν ἀπόφοιτοι τοῦ Γυμνασίου μὲ βαθμὸν τοὐλάχιστον καλῶς, εἰς τὸ ὁποῖον δὲν θ’ ἀσχολῶνται παντάπασι περὶ τὰ μαθήματα τῆς γενικῆς μορφώσεως, διότι ἡ γενικὴ μόρφωσις πλήρης ἢ ἀτελὴς παρέχεται ὁλόκληρος εἰς τὰ Γυμνάσια· διότι πληρεστέραν γενικὴν μόρφωσιν εἶναι ψεῦδος ὅτι δύναται κανὲν σχολεῖον ἑλληνικὸν νὰ παράσχῃ, ἐπειδὴ αὐτοὶ οἱ λειτουργοὶ τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, οἱ διδάσκοντες εἰς τὰ Γυμνάσια, αὐτοὶ εἶναι οἱ παρέχοντες τὴν μόρφωσιν καὶ εἰς τὰ διδασκαλεῖα. Ἔλεγε λοιπὸν τότε ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κερκύρας εἰσηγούμενος, ὅτι ὡς μέτρον τοῦτο ἐπεῖγον καὶ ἔκτακτον εἶναι τὸ ἄριστον· ὑπεστήριζε μάλιστα ὅτι θὰ παρέχηται πλήρης καὶ τελεία ἡ παιδαγωγικὴ μόρφωσις τῶν τεχνικῶν μαθημάτων. Ἐρωτῶ λοιπὸν ἤδη· ὁ κατὰ τίνα τρόπον θέλετε αὐτὸ τὸ μέγα ἔλλειμμα τῶν 3000 διδασκάλων νὰ καλύψωμεν μὲ τοὺς 250, τοὺς ὁποίους θὰ ἔχωμεν κατ’ ἔτος; Αὐτὴ ὅμως εἶναι ἡ ἀναγκαία πρόσοδος, τῆς ὁποίας ἔχομεν ἀνάγκην ἐτησίως, διὰ νὰ πληρῶμεν τὰ ἐλλείμματα τὰ ἐτήσια. Θὰ μένῃ λοιπὸν χαῖνον τὸ ἔλλειμμα αὐτὸ ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν μέχρις ὅτου κορεσθῇ ἡ μανία ἐναντίον τῶν μονοταξίων διδασκαλείων; Ἀλλὰ τὶς Ὑπουργὸς εἶναι ὁ ὁποῖος θ’ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην νὰ καταδικάσῃ εἰς ἀγραμματωσύνην τελείαν ὅλους τοὺς λαοὺς αὐτούς, διότι δὲν ἀρέσκονταί τινες εἰς τὰ μονοτάξια διδασκαλεῖα; Καὶ δὲν ἀρέσκονται τίνες; Δὲν ἀρέσκονται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι συνέστησαν ἐλθόντες τὰ ὑποδιδασκαλεῖα, οἱ ὁποῖοι, ἐνῷ ὑπεστήριζον, ὅτι μία πρέπει νὰ εἶναι ἡ πηγὴ τῶν διδασκάλων, ἀφ’ ἑτέρου ἔλεγον, ὅτι οἱ ὑποδιδάσκαλοι προσήνεγκον ὑπηρεσίας εἰς τὸν τόπον καὶ ὅτι ὡς μέτρον ἀνάγκης συνίστων τὰ ὑποδιδασκαλεῖα μονοτάξια, καὶ ἐκεῖνα προερχομένων τῶν μαθητῶν ἀπὸ τοῦ σχολαρχείου. Ἡμεῖς δὲν λαμβάνομεν τοιοῦτο μέτρον. Μίαν τηροῦμεν πηγήν, τὴν τοῦ διδασκαλείου, ἀλλὰ διδασκαλεῖον εἶναι τὸ μονοτάξιον, ἰσότιμον πρὸς τὸ τριτάξιον, τὸ ὑπάρχον τὸ πρίν, ἰσότιμον πρὸς τὸ τριτάξιον, τὸ ὑπάρχον τὴν σήμερον. Βεβαίως εἶναι πληρεστέρα ἡ παιδαγωγικὴ μόρφωσις, ὅταν ἐκτείνηται εἰς τρία ἔτη ἀντὶ ἑνὸς καὶ δὲν εἶναι συμπεπυκνωμένη ἡ ὕλη· βεβαίως εἶναι ἐπαρκεστέρα καὶ διὰ τοῦτο καθιδρύομεν ὡς τακτικὰ διδασκαλεῖα τὰ τριετῆ καὶ δὲν τὰ καθιδρύομεν ὡς τακτικὰ τὰ μονοτάξια, ἀλλὰ διότι εἶναι κατά τι ἐπαρκέστερα δὲν θὰ εἴπῃ ὅτι οἱ ἐξερχόμενοι ἐκ τοῦ μονοταξίου διδασκαλείου θέλουσιν ὑστερεῖ, ὅταν μάλιστα ὑπάρχῃ ὀφθαλμὸς ἐπιβλέπων καὶ διοικῶν, ὅταν ὑπάρχῃ διευθυντὴς τῆς ἐκπαιδεύσεως, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ κοιμᾶται, ἀλλὰ θὰ τοὺς παρακολουθῇ, ἀλλὰ θὰ τοὺς διδάσκῃ διὰ σειρᾶς μαθημάτων, θὰ τοὺς συμπληροῖ, καὶ ὅταν γνωρίζωσιν ἐκεῖνοι οἱ προερχόμενοι ἐκ τῶν μονοταξίων διδασκαλείων, ὅτι οὕτω πως ἀποκαθιστώμενοι, βελτούμενοι, γίνονται ἰσότιμοι πρὸς τοὺς ἄλλους διδασκάλους. Γνωρίζετε πόσοι εἶναι ἐκ τῶν σημερινῶν διδασκάλων οἱ γνωρίζοντες τεχνικὰ μαθήματα; Διότι συζητοῦμεν, ἀλλὰ συζητοῦμεν πάντες χωρὶς πολὺ νὰ προσέχωμεν. Ἀπηύθυνα ἐγκύκλιον καὶ ἠρώτησα καὶ ἐκ τῶν 3000 διδασκάλων οἱ δυνάμενοι νὰ διδάξωσι τεχνικὰ μαθήματα τὴν σήμερον δὲν ἀριθμοῦνται εἰς τρεῖς ἑκατοντάδας, οἱ ὁποῖοι προέρχονται ἐκ τῶν τριταξίων διδασκαλείων τῶν παρελθόντων. Τεχνικὰ ὅμως μαθήματα διδάσκονται εἰς τὰ μονοτάξια διδασκαλεῖα, διδάσκονται δ’ ἐπαρκέστατα, διότι εἰς ἓν ἔτος ὁ ἀπόφοιτος τοῦ Γυμνασίου ὁ ἔχων τὴν γενικὴν αὐτὴν μόρφωσιν ἔχει συγκεντρωμένην τὴν προσοχὴν μελετῶν καὶ ἀσκούμενος μόνον εἰς παιδαγωγικὰ καὶ τεχνικὰ μαθήματα. Εἶναι ἀναίρεσις τῆς ἀληθείας, εἶναι ὕβρις τοῦ πνεύματος καὶ τοῦ νοῦ νὰ εἴπῃ τις ὅτι δὲν δύναται νὰ γίνῃ προσόμοιος πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος οὔτε ἐδίδαξεν, οὔτε ἔμαθεν, οὔτε γνωρίζει νὰ διδάσκῃ τεχνικὰ μαθήματα, καὶ οὕτω πως τὰς τοιαύτας ἀσυστάτους συζητήσεις δημιουργοῦσιν αἱ δῆθεν ἐξεγέρσεις κατὰ μέτρων τὰ ὁποῖα λαμβάνονται ἀκριβῶς ὑπὲρ τῆς ἐκπαιδεύσεως, ὑπὲρ τῆς ἀνάγκης νὰ καταστῶσιν οἱ Ἕλληνες πολῖται ἐγγράμματοι, ὑπὲρ τῆς ἀνάγκης νὰ μεταδώσωμεν τὰ φῶτα ἁπανταχοῦ. Ἀλλ’ αὐτὸς εἶναι ὁ εἷς λόγος τῆς συστάσεως τῶν μονοταξίων διδασκαλείων. Τί θὰ ἐκάμνετε τοὺς διδασκάλους ὅλους τῶν νέων χωρῶν; Ἐν Κρήτῃ ὑπηρετοῦσι διδάσκαλοι μὲ ἀπολυτήριον Ἑλληνικοῦ σχολείου. Ἐν ταῖς νήσοις ἐπὶ 350 ὑπηρετοῦσιν 20 μόνον μὲ πτυχίον διδασκάλου· οἱ ἄλλοι εἶναι ἀπόφοιτοι Γυμνασίου. Ἐν Μακεδονίᾳ δὲ δὲν γνωρίζω ἀκριβῶς, ἀλλ’ εἶναι ἐλάχιστος ὁ ἀριθμὸς τῶν διδασκαλιστῶν. Διὰ τοὺς λοιποὺς ἀρχίζομεν ἀπὸ τὸ σχολαρχεῖον μὲ ὅλας τὰς τάξεις τοῦ Γυμνασίου, οἱ δὲ ἄριστοι πάντων εἶναι οἱ ἀπόφοιτοι τοῦ Γυμνασίου· αὐτοὺς ποῦ θὰ ῥίψωμεν; Θὰ τοὺς ἀφήσωμεν καὶ θὰ τοὺς ἀναγνωρίσωμεν διδασκάλους ἀπαιδαγωγήτους καὶ ἀμορφώτους καὶ νὰ μὴ συστήσωμεν τὰ μονοτάξια διδασκαλεῖα, ὅπου ἔχουσιν εἴσοδον; Ἐπὶ 120, οἱ ὁποῖοι φοιτῶσιν εἰς τὰ μονοτάξια διδασκαλεῖα, οἱ 60 εἶναι διδάσκαλοι τῶν νέων χωρῶν, οἱ ὁποῖοι ἐδέχθησαν νὰ μορφωθῶσιν. Αὐτὰς τὰς χιλιάδας τῶν διδασκάλων, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουσι, θ’ ἀφήσωμεν ἀχρησιμοποιήτους; Ἀλλὰ μή τι πλέον τούτου ζητοῦμεν; Ἡμεῖς λέγομεν ἀποφοιτήριον Γυμνασίου καί, ἂν εἶναι διδάσκαλοι, δὲν θέτομεν ὅριον ἡλικίας. Πρέπει νὰ θεωρήσητε ὡς ἔλλειμμα καὶ τὸ προσωπικὸν αὐτὸ τῶν διδασκάλων, τὸ ὁποῖον δὲν προέρχεται ἀπὸ τὰ διδασκαλεῖα· πρέπει καὶ αὐτοὺς νὰ θεωρήσητε ὡς μὴ ὑπάρχοντας διδασκάλους καὶ αὐτοὺς νὰ μορφώσητε ὅλους, διὰ ν’ ἀντικρύσητε τὴν κατάστασιν. Πῶς θὰ ἐπιτευχθῶσι τὰ θαύματα ἄλλως; Ἔχετε τὴν ἰδέαν ὅτι πρέπει ν’ ἀναγνωρίσωμεν τοὺς διδασκάλους αὐτοὺς καὶ νὰ τοὺς χρησιμοποιήσωμεν ἐπωφελῶς· διατί ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει οἱ ἐκ μονοταξίων διδάσκαλοι ἀπόφοιτοι Γυμνασίου δὲν θὰ χρησιμοποιηθῶσιν ἐπίσης ἐπωφελῶς; Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν μὲ μικρὰν δαπάνην νὰ ὑπάρχῃ τάξις τοιαύτη παρ’ ἑκάστῳ διδασκαλείῳ, ἐν ᾗ θὰ παρέχωνται μαθήματα παιδαγωγικὰ καὶ τεχνικὰ εἰς τοὺς ἀποφοίτους τοῦ Γυμνασίου. Οὕτω θὰ ἔλθῃ μετὰ μίαν σειρὰν ἐτῶν ἡ ὥρα, ἡ εὐλογητὴ ὥρα, καθ’ ἣν εἰς ἕκαστον χωρίον τῆς νέας Ἑλλάδος θὰ ὑπάρχωσι διδάσκαλοι μεταδίδοντες τὰς πρώτας στοιχειώδεις γνώσεις καὶ διαπλάττοντες τοὺς χαρακτῆρας τῶν ἑλληνοπαίδων. Τοῦτο ἐφρόντισα ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καὶ διὰ τοῦτο ἔσπευσα διὰ Διατάγματος νὰ ἱδρύσω τὰ μονοτάξια διδασκαλεῖα. Τοῦτο ἐπιθυμῶ, τοῦτο ἐπιζητῶ καὶ ἐπιδιώκω. Οἱ λέγοντες ὅτι δὲν εἶναι τὸ μέτρον τοῦτο τὸ ἔκτακτον ἄριστον, παρακαλῶ τὸ μᾶλλον ἀρτιώτερον, τὸ μᾶλλον ἄριστον, τὸ ὁποῖον ἔχουσιν ἐν τῷ νῷ καὶ ἐν τῇ σκέψει των, νὰ ὑποδείξωσιν, εἶμαι δ’ ἕτοιμος ν’ ἀποδεχθῶ τὸ ἔκτακτον τοῦτο μέτρον, τὸ ὁποῖον θέλουσι προτείνει. Θ’ ἀπαντήσωσιν εἰς τὸ δίλημμα σαφῶς καὶ ἀπεριφράστως κατὰ ποῖον τρόπον θὰ μορφώσωσι τοὺς διδασκάλους τῶν νέων χωρῶν, κατὰ ποῖον τρόπον θὰ καλύψωμεν τὸ μέγα ἔλλειμμα τὸ διδασκαλικόν; Διὰ νὰ προσελκύσωμεν εἰς τὰ διδασκαλεῖα τοὺς νέους, ὡρίσαμεν, ὅτι δύναται νὰ ἱδρυθῇ οἰκοτροφεῖον ἐπὶ πληρωμῇ τροφείων μέχρις 600 δραχμῶν ἐτησίως. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον, ἂν κατορθωθῇ τοῦτο, οἱ νέοι, οἱ ὁποῖοι ἀπομακρύνονται τῶν ἑστιῶν των, νὰ ζῶσιν ἐν οἰκοτροφείῳ ὑπὸ τὴν διαρκῆ ἐπίβλεψιν καὶ διαπαιδαγώγησιν τῶν προϊσταμένων, ὡρίσαμεν δ’ ὅτι οἱ κράτιστοι τούτων ἐν διαγωνισμῷ, οἱ πρῶτοι τούτων πέντε, δύνανται νὰ θεωρῶνται ὡς ὑπότροφοι τοῦ Κράτους. Δι’ αὐτῶν τῶν μέσων ἐλπίζομεν ὅτι θὰ προσελκύσωμεν εἰς τὰ διδασκαλεῖα νέους ἀρτίους, νέους πνευματικῶς ἰσχυρούς, νέους σωματικῶς ἀρτιμελεῖς, οἱ ὁποῖοι θὰ χρησιμεύσωσιν ἵνα μεταδώσωσι τὰ φῶτα εἰς ὅλους τοὺς πληθυσμούς. Δι’ ἑτέρου νομοσχεδίου, «περὶ παιδαγωγικῆς μορφώσεως τῶν λειτουργῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως», ῥυθμίζονται καὶ τροποποιοῦνται διατάξεις τοῦ κειμένου νόμου. Ἀλλὰ περὶ τούτου ὡς καὶ περὶ τοῦ ἑτέρου νομοσχεδίου, δι’ οὗ ἱδρύομεν διδασκαλεῖον τεχνικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ περὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ μισθώσεων δὲν μοὶ ἐπιτρέπει ὁ χρόνος νὰ ἐκταθῶ. Διὰ τοῦτο παρακαλῶ ὑμᾶς, ὅπως ἀρκεσθῆτε εἰς τὰς αἰτιολογικὰς ἐκθέσεις, αἱ ὁποῖαι συνοδεύουσι καὶ τὰ νομοσχέδια ταῦτα. Εἰσερχόμεθα ἤδη εἰς τὸ καὶ τελευταῖον νομοσχέδιον «περὶ διοικήσεως τῆς δημοτικῆς καὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως». Εἶναι γνωστόν, Κύριοι, ὅτι εἰς τὴν συγκέντρωσιν τὴν ὑπάρχουσαν ἀπὸ ἐτῶν εἰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς διοικήσεως πάντων τῶν λειτουργῶν τῆς μέσης καὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐσημείωσε σταθμὸν ὁ νόμος τοῦ 1895, ὅστις περιώρισε τὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ ὁρίσας ὅτι οἱ διδάσκαλοι διορίζονται, μετατίθενται καὶ ἀπολύονται διὰ τῶν ἐπιθεωρητῶν καὶ ἐποπτικῶν συμβουλίων, χωρὶς νὰ σημειώσωμεν τὴν ἐξουσίαν, ἣν ἀσκοῦσι τὰ δημοτικὰ συμβούλια, τὴν ὁποίαν, ὡς εἴπομεν, καταλύομεν διὰ τῶν ὑποβαλλομένων νομοσχεδίων. Ἐπίσης διὰ τοῦ περὶ ἐποπτικοῦ συμβουλίου νόμου τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως περιωρίσθη ἡ ἐξουσία τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ ἀνετέθη εἰς δημοσίους λειτουργοὺς ἡ διοίκησις τῶν τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ καθ’ ἑαυτὴν ἡ διοίκησις τῆς ἐκπαιδεύσεως περιωρίσθη, δηλαδὴ ἡ ἐξουσία αὐτῆς μένει εἰς τὸ τιμωρεῖν, μεταθέτειν καὶ προάγειν. Ἐκρίθη ὅτι τὸ ἀποκεντρωτικὸν σύστημα εἶναι καταλληλότερον, ἀλλ’ ἀποκέντρωσιν λέγοντες ἐννοοῦμεν ἀποκέντρωσιν διὰ δημοσίων ὑπαλλήλων. Τὸ ἐποπτικὸν συμβούλιον τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως συνετέλεσε πολὺ εἰς τὴν ἀνεξαρτησίαν τῶν λειτουργῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, δὲν ἦτο ὅμως δυνατὸν ἀρτίως νὰ λειτουργήσῃ ὡς συγκεκροτημένον ἐκ προσώπων ἀνεπιτηδείων εἰς τὸ διοικεῖν τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, διότι τοῦτο ἀπετελεῖτο ἀπὸ καθηγητὰς τοῦ Πανεπιστημίου ἐκ πασῶν τῶν Σχολῶν. Ἀλλ’ ἡ ἔννοια τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου δὲν εἶναι ἔννοια συμβουλίου μεταθέσεων, διορισμῶν καὶ προαγωγῶν. Τὸ ἐκπαιδευτικὸν συμβούλιον πρέπει νὰ ἔχῃ καὶ ἄλλα καθήκοντα σπουδαιότερα, νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ βελτιώσεως αὐτῆς, ν’ ἀποφαίνηται γνώμην, νὰ καλῆται εἰς σύνταξιν τῶν προγραμμάτων, νὰ συντάσσῃ σχέδια νόμων, ἐγκυκλίων, Διαταγμάτων, εἰς μελέτην παντὸς ἐκπαιδευτικοῦ ζητήματος, εἰς σύνταξιν βοηθητικῶν βιβλίων καὶ εἰς ἐκλογὴν ἐπιτροπῶν πρὸς τοῦτο, εἰς μυρία ἄλλα ἔργα, τὰ ὁποῖα εἶναι κυρίως ἔργα τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ συμβουλίου. Τοιοῦτο λοιπὸν συμβούλιον πρέπει νὰ συνίσταται ἐκ προσώπων προερχομένων ἐξ αὐτῆς τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, τὰ ὁποῖα εἶναι εἰς θέσιν νὰ γνωρίζωσι κατὰ πόσον δύναται νὰ λειτουργῇ κατὰ τοιοῦτον ἢ τοιοῦτον τρόπον. Ἐκτὸς τοῦ ἐποπτικοῦ συμβουλίου τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως συνέστη τελευταῖον καὶ τὸ κεντρικὸν συμβούλιον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἔχον εὐρυτέραν τὴν δικαιοδοσίαν καὶ ἐργαζόμενον ἐν τῷ Ὑπουργείῳ. Ἀλλὰ καὶ τὰ δύο συμβούλια ταῦτα οὕτω πως ἀποκεχωρισμένα δὲν δίδουσι τοὺς καρπούς, οὓς ἡμεῖς προσδοκῶμεν. Ἡμεῖς ἐπιθυμοῦμεν ἑνιαίαν τὴν διοίκησιν τῆς μέσης καὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Μία εἶναι ἡ ἐκπαίδευσις τοῦ λαοῦ καὶ ἀπὸ κοινοῦ πρέπει νὰ λαμβάνηται πρόνοια περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ δὴ ἐν συνδυασμῷ τῆς δημοτικῆς πρὸς τὴν μέσην. Διότι δὲν πρέπει νὰ συμβαίνῃ εἰς τὸ μέλλον, ὡς συνέβη εἰς τὸ παρελθόν, νὰ συντάσσωνται προγράμματα σχολείων ὑπὸ τοῦ κεντρικοῦ συμβουλίου καὶ αἱ εἰδικαὶ ἐπιτροπεῖαι νὰ συντάσσωσι κατ’ ἄλλον τρόπον τὸ πρόγραμμα τῶν βιβλίων, τὰ ὁποῖα ἔπρεπε νὰ εἰσαχθῶσιν εἰς τὰ σχολεῖα. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνον τοῦτο· ἐδημιουργήθη καὶ ἐξετράφη μία ἀντίθεσις μεταξὺ τῆς μέσης καὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀκριβῶς ἐκ τῆς μὴ ἑνιαίας διοικήσεως καὶ ἔφθασε νὰ χαρακτηρίζηται ἡ μέση ἐκπαίδευσις ἐχθρὰ τῆς δημοτικῆς καὶ ἡ δημοτικὴ ἐχθρὰ τῆς μέσης. Καὶ εἶναι διαρκὴς ἡ πάλη μεταξὺ αὐτῶν, ὡς ἂν νὰ μὴ πρόκειται νὰ παιδαγωγήσωσι τοὺς ἑλληνόπαιδας, ὡς ἂν νὰ μὴ πρόκειται περὶ κοινῆς ἐνεργείας καὶ κοινοῦ προγράμματος. Διὰ τοῦτο ἀποκαθιστῶμεν ἑνιαίαν διοίκησιν ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει ὁρίζοντες ὅτι ἀποκαθίσταται συμβούλιον ἐκπαιδευτικὸν ἀποτελούμενον ἐξ ὀκτὼ μονίμων μελῶν καὶ τριῶν αἱρετῶν. Καὶ τὰ μὲν τρία αἱρετὰ μέλη προέρχονται ἐκ τῶν τριῶν Σχολῶν, τῆς θεολογικῆς, τῆς φιλοσοφικῆς, τῶν φυσικομαθηματικῶν, τῶν ἐκτρεφουσῶν ἰδίως τοὺς λειτουργοὺς τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως καὶ πολλοὺς τῆς δημοτικῆς· τὰ δὲ ὀκτὼ μόνιμα προέρχονται ἐκ διαφόρων τάξεων τῆς μέσης καὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, λαμβανομένης προνοίας, ὥστε οἱ τέσσαρες ἐκ τῶν μονίμων κατ’ ἀνάγκην νὰ συνδέωνται πρὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ τοῦτο, ἵνα μὴ γεννηθῇ καὶ πάλιν ἡ ἀνησυχία ὅτι ἡ μέση ἐκπαίδευσις θ’ ἀπορροφήσῃ τὴν δημοτικὴν καὶ ὅτι ἡ διοίκησις θὰ περιέλθῃ εἰς χεῖρας τῆς μέσης. Τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ λοιπὸν συμβουλίου τὰ ἔργα εἶναι: 1ον Νὰ γνωματεύῃ περὶ παντὸς ζητήματος ἀφορῶντος τὴν ἐκπαίδευσιν, νὰ παρασκευάζῃ νόμους καὶ τὰ ἄλλα ὅσα εἶπον. 2ον Νὰ ἐξασκῇ τὴν δέουσαν ἐποπτείαν, νὰ προτείνῃ τοὺς διορισμούς, νὰ συντάσσῃ τοὺς πίνακας τῶν προβιβασίμων τῆς δημοτικῆς καὶ μέσης ἐκπαιδεύσεως, νὰ ἐξετάζῃ τοὺς δημοδιδασκάλους δίδοντας ἐξετάσεις ἐπιθεωρητῶν, νὰ τηρῇ μητρῷον ποιότητος τῶν λειτουργῶν τῆς ἐκπαιδεύσεως, τῶν διδακτηρίων, νὰ ἀκυροῖ ἢ ἐπικυροῖ ἢ μετριάζῃ τὰς ἐπιβαλλομένας ποινάς. Τὸ συμβούλιον συνέρχεται εἰς γενικὰς καὶ εἰδικὰς συνεδρίας. Τῶν γενικῶν δὲν μετέχουσι μόνον οἱ μόνιμοι καὶ αἱρετοὶ σύμβουλοι, ἀλλὰ δύνανται νὰ μετέχωσιν οἱ τμηματάρχαι, οἱ καθηγηταὶ τῆς ὑγιεινῆς, τῆς παιδαγωγικῆς, τῆς παιδιατρικῆς, προκειμένου περὶ σοβαρῶν ζητημάτων. Ἐπίσης οἱ εἰδικοὶ τμηματάρχαι τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐθνικῆς Οἰκονομίας προκειμένου περὶ συντάξεως προγράμματος τῶν προπαρασκευαστικῶν σχολῶν. Ἐπίσης λόγιοι καὶ εἰδικοὶ ἄνδρες καλούμενοι ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου διὰ νὰ ἐκφέρωσι γνώμην ἐν γενικῇ συνεδρίᾳ περὶ ἐκπαιδευτικοῦ ζητήματος. Ἐν δὲ ταῖς εἰδικαῖς συνεδρίαις μετέχουσι μόνον οἱ μόνιμοι καὶ οἱ αἱρετοὶ σύμβουλοι. Ὁ πρόεδρος τοῦ συμβουλίου προέρχεται ἐκ τῶν αἱρετῶν, διότι θὰ εἶναι ἄτοπον παρισταμένων τριῶν καθηγητῶν νὰ μὴ εἶναι ὁ εἷς πρόεδρος, ἀλλ’ ὡς ἀντιπρόεδρος ὁρίζεται εἷς τῶν μονίμων συμβούλων, διότι εἰς χεῖρας αὐτοῦ δίδω τὴν διεύθυνσιν τοῦ γραφείου, τὴν ὁποίαν μόνον ὁ μόνιμος σύμβουλος διαμένων ἐν τῷ γραφείῳ διαρκῶς δύναται νὰ ἐνεργῇ καὶ οὐχὶ ὁ αἱρετός, εἰς τὸν ὁποῖον ἡ ὑπηρεσία τοῦ συμβούλου εἶναι πρόσθετος εἰς τὰ ἔργα τοῦ καθηγητοῦ. Τὸ συμβούλιον προτείνει διορισμούς, μεταθέσεις, προαγωγάς. Ὁ Ὑπουργὸς δικαιοῦται ν’ ἀρνηθῇ, ὡς καὶ σήμερον, ἀλλὰ μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι προστίθεται διάταξις, ὅτι τὰς μὴ ἐγκριθείσας προτάσεις ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ δὲν δύναται νὰ ἐπαναλάβῃ τὸ συμβούλιον ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ σχολικοῦ ἔτους. Διότι, ὅταν ὁ Ὑπουργὸς ὁρίσῃ ὅτι δὲν ἐγκρίνει τὴν μεταβολὴν ταύτην, εἶναι ἄτοπον πλέον τὸ συμβούλιον νὰ ἐπανέρχηται εἰς τὴν αὐτὴν ἀπόφασιν. Ἡ ἀπόφασις ὅμως τοῦ συμβουλίου περὶ τιμωρίας καὶ ἀπολύσεως εἶναι ὑποχρεωτικὴ διὰ τὸν Ὑπουργόν, ὅστις πρέπει ἐντὸς δεκαπέντε ἡμερῶν νὰ τὴν ἐκτελέσῃ ἀπροφασίστως. Οἱ μόνιμοι σύμβουλοι ἀπολύονται μετ’ ἀπόφασιν εἰδικοῦ συμβουλίου ἀποτελουμένου ἐκ τοῦ προέδρου τοῦ Ἀρείου Πάγου, τοῦ προέδρου τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου καὶ τοῦ πρυτάνεως τοῦ Πανεπιστημίου, ὡς καὶ σήμερον τὰ μέλη τοῦ κεντρικοῦ συμβουλίου. Ἐνόμισα, ὅτι ἔπρεπε νὰ τηρηθῇ ἡ διάταξις αὕτη, διότι ἁρμοδιώτερον συμβούλιον διὰ νὰ κρίνῃ περὶ ἑνὸς ὑπαλλήλου ἀνωτέρου δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποτελεσθῇ· ἄλλως τε, καὶ ἂν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποτελεσθῇ διὰ προσθήκης προσώπων, δυνάμεθα νὰ τὸ κάμωμεν. Ἐπείγομαι, κ. Βουλευταί, διότι βλέπω ὅτι ἐκουράσθητε ἐπὶ τέσσαρας ἤδη ὥρας ἀκροώμενοι τὴν εἰσήγησίν μου. Τὰ τοπικὰ ἐποπτικὰ συμβούλια συγκροτοῦνται ἐκ τριῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα καὶ σήμερον ἀπαρτίζουσιν αὐτά, δηλ. ἐξ ἑνὸς δικαστικοῦ προσώπου, ἀλλ’ ἀντὶ τοῦ προέδρου τῶν Πρωτοδικῶν ὁρίζεται ὁ νεώτερος πρωτοδίκης, τῆς προεδρίας ἐρχομένης εἰς τὸν γυμνασιάρχην· διότι προκειμένου περὶ ἐκπαιδευτικῶν συμβουλίων, ὅπου ἡ ψῆφος ἡ δικαστικὴ εἶναι ἐπικουρική, μόνον διὰ γεννώμενα νομικὰ ζητήματα, προσῆκον εἶναι τὴν προεδρίαν νὰ ἔχῃ πρόσωπον τῆς ἐκπαιδεύσεως, ὁ γυμνασιάρχης, ὁ ὁποῖος καὶ ἐν θέσει κρείσσονι εἶναι νὰ κρίνῃ περὶ τῶν ζητημάτων τῶν ἐκπαιδευτικῶν καὶ νὰ διευθύνῃ τὰς συνεδριάσεις. Ἀλλά, Κύριοι, παρακαλῶ, ἐδῶ χαρίσατέ μοι τὴν προσοχήν σας. Ὅτε ἐλειτούργει τὸ πρῶτον τὸ ἐποπτικὸν συμβούλιον, ἐλειτούργει τῇ συνδρομῇ δύο πολιτῶν. Οἱ πολῖται αὐτοὶ ἐξελέγοντο ὑπὸ τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου τῆς πρωτευούσης τῆς ἐκπαιδευτικῆς περιφερείας. Ὁ νομοθέτης ἦτο σοφὸς θελήσας ν’ ἀναθέσῃ τὴν διοίκησιν ἢ μέρος τῆς διοικήσεως εἰς τοὺς πολίτας τῆς τοπικῆς ἐκπαιδεύσεως, τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Δυστυχῶς ἀπέτυχεν ὁ θεσμὸς καὶ οἱ πολῖται ἐγένοντο ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὄργανα καὶ ἐξυπηρέτουν συμφέροντα ἴδια ἢ ἀλλότρια λόγῳ τῶν σχέσεών των πρὸς τοὺς διδασκάλους, λόγῳ τῶν σχέσεών των πρὸς τοὺς πολιτικοὺς τοῦ τόπου καὶ λόγῳ τῶν σχέσεών των πρὸς τοὺς δημάρχους. Ἐκρίθη λοιπὸν ἐν ἀρχῇ ὅτι πρέπει νὰ καταλυθῇ τὸ συμβούλιον τοῦτο κατὰ τοῦτο τὸ μέρος καὶ νὰ γίνῃ συμβούλιον καθαρῶς δημοσίων ὑπαλλήλων. Γνωρίζετε ἤδη ποίας ἰδέας ἔχω, ὅτι ἐπιθυμητὸν εἶναι νὰ συνηθίσωσιν εἰς τὴν αὐτοδιοίκησιν οἱ πολῖται καὶ νὰ μετέχωσι τῆς διοικήσεως ἔν τινι μέτρῳ, ἀλλὰ τιθεμένων περιορισμῶν τοιούτων, ὥστε νὰ μὴ δύνανται νὰ εἶναι ἐπιβλαβεῖς. Ἐγεννήθη λοιπὸν ἡ σκέψις, ἂν δὲν πρέπει νὰ μετέχωσι δύο πολῖται αὐξανομένου τοῦ συμβουλίου κατὰ δύο πρόσωπα, καί, ἂν πρέπῃ νὰ μετέχωσι, περὶ τοῦ ὁποίου δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἀντίρρησις σοβαρά, τίνες θὰ εἶναι οἱ ἐκλέγοντες αὐτούς. Κατέφυγον, Κύριοι, εἰς τοὺς ἰδίους λειτουργοὺς τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ εἶπον, ὅτι αὐτοὶ εἶναι κατὰ τόπους οἱ ἁρμοδιώτεροι νὰ κρίνωσι περὶ δύο προσώπων, τὰ ὁποῖα θὰ δύνανται νὰ διοικήσωσι τοπικῶς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ἀνεῦρον ὅτι καὶ ἀλλαχοῦ ἐν τοῖς συμβουλίοις μετέχουσιν ἀντιπρόσωποι αὐτῶν τούτων τῶν δημοδιδασκάλων, ἴδιοι δημοδιδάσκαλοι. Προέτεινα λοιπόν, ἵνα οἱ κατὰ περιφερείας δημοδιδάσκαλοι ὑποδεικνύωσι δύο πρόσωπα τῆς ἀπολύτου αὐτῶν ἐκλογῆς, τὰ πρόσωπα δὲ ταῦτα νὰ μετέχωσι τοῦ συμβουλίου. Τὸ πρᾶγμα θέτω ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς. Βεβαίως θὰ μοὶ διαγράψητε τοὺς κινδύνους, ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι οἱ δημοδιδάσκαλοι ἀσφαλέστερον θὰ κρίνωσι περὶ τῶν ἰδίων αὐτῶν προσώπων προκειμένου.

§54Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Θὰ τοὺς θέσητε εἰς δύσκολον θέσιν.

§55Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Λαμβάνομεν ὅμως πρόνοιαν νὰ μετέχωσιν ἐν ἑκάστῃ συνεδρίᾳ τοῦ συμβουλίου ὁ πρόεδρος αὐτοῦ καὶ ὁ ἐπιθεωρητής. Νὰ μὴ δύναται νὰ γίνῃ ἀπαρτία ἄνευ τῆς παρουσίας τοὐλάχιστον τῶν δύο αὐτῶν προσώπων, ἵνα μὴ τυχὸν μένωσι μόνοι οἱ πολῖται μετὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ καὶ νομίμως ἀποφασίζωσι. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν σπουδαῖον καὶ πρέπει νὰ μελετηθῇ σοβαρῶς. Ἐγὼ κατέληξα εἰς τὸ συμπέρασμα τοῦτο καὶ ἐξακολουθῶ νὰ ἔχω τὴν γνώμην καὶ θὰ ἔχω τὴν γνώμην ὅτι πρέπει ὁ θεσμὸς νὰ δοκιμασθῇ, ἔχω δὲ τὴν ἰδέαν ὅτι θ’ ἀποδώσῃ καλοὺς καρπούς. Ὁ θεσμὸς τῶν ἐπιθεωρητῶν διατηρεῖται· τὰ προσόντα δὲν μεταβάλλονται. Ἱδρύεται νέος θεσμὸς τῶν γενικῶν ἐπιθεωρητῶν, οἱ ὁποῖοι ἔρχονται εἰς ἀντικατάστασιν τῶν ἐπιθεωρητῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, διότι καὶ ἤδη ὑπάρχει θεσμὸς ἐπιθεωρητῶν, ἀλλ’ οἱ ἐπιθεωρηταὶ οἱ νῦν εἶναι ἐπιθεωρηταὶ περιπατητικοί. Ἑδρεύουσιν ἐν Ἀθήναις καὶ ἐξαποστέλλονται ἑκάστοτε ἢ περιέρχονται ὡρισμένας περιφερείας, διὰ νὰ κρίνωσιν ἀμέσως περὶ τῶν προσώπων. Οἱ γενικοὶ ἐπιθεωρηταὶ θὰ εἶναι μόνιμοι ἐν ἑνὶ τόπῳ, θὰ ἔχωσιν ἰδίαν περιφέρειαν καὶ θὰ ἐποπτεύωσι τὰ σχολεῖα τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ὅλης τῆς περιφερείας, αὐτοὶ γνωματεύοντες περὶ προαγωγῆς, περὶ μεταθέσεως, αὐτοὶ ἐπιθεωροῦντες πάντα τὰ σχολεῖα, ἔχοντες καὶ πρόσθετον καθῆκον νὰ ἐπαγρυπνῶσι καὶ ἐπιθεωρῶσι τοὺς ἐπιθεωρητὰς τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ ὄχι τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, ἀλλὰ τὸν ἐπιθεωρητὴν ἐν τῷ γραφείῳ του, ἵνα βλέπωσι πῶς δρᾷ, πῶς ἐργάζεται, πῶς ἐνεργεῖ. Θὰ χρησιμεύῃ ὁ γενικὸς ἐπιθεωρητὴς ὡς ἀνώτερος ἐπόπτης, ἀλλὰ καὶ ὡς κρίκος συνδέων τὸν ἐπιθεωρητὴν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως μετὰ τῆς ἀνωτέρας διοικήσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως. Εἰς αὐτὸν ὅμως τὸν ἐπιθεωρητὴν τὸν γενικὸν παρέχονται καὶ ἄλλα δικαιώματα. Θὰ δύναται νὰ συγκαλῇ τοὺς λειτουργοὺς τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως ἢ τοὺς διευθυντὰς τῶν σχολείων καθ’ ἕκαστον θέρος, νὰ συζητῇ, νὰ ἐκφέρῃ γνώμας περὶ βελτιώσεως τῶν διδακτηρίων, περὶ βελτιώσεως τῶν σχολείων, θὰ προτείνῃ τὴν προαγωγὴν ἢ τὴν στασιμότητα τῶν καθηγητῶν. Ὁρίζονται τὰ προσόντα αὐτοῦ, τὰ ὁποῖα εἶναι σχεδὸν τὰ αὐτὰ πρὸς τὰ προσόντα τῶν μονίμων συμβούλων, διότι τάσσονται ἐν ἴσῃ περίπου μοίρᾳ. Νέαν ὑπηρεσίαν εἰσάγομεν, Κύριοι, τὴν ὑγειονομικὴν ὑπηρεσίαν τῶν σχολείων. Ἐγένετο μὲν ἀπαρχὴ προσλήψεως σχολικοῦ ἰατροῦ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ, ὁ ὁποῖος συνετέλεσεν εἰς συγκέντρωσιν ὕλης καὶ διακανονισμὸν ζητημάτων τινῶν, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ λεχθῇ ὅτι αὐτὸς καὶ μόνος εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποτελέσῃ τὴν σχολικὴν ὑγιεινήν. Δὲν ἔχω ὅμως τὸν καιρὸν διὰ νὰ σᾶς ἀναγνώσω πράγματα, τὰ ὁποῖα ἴσως πολλοὶ γνωρίζετε, ὅτι δὲν ὑπάρχει μέρος, δὲν ὑπάρχει Κράτος στερούμενον τελείως τῆς ὑγιεινῆς τῶν σχολείων. Μόνον, ἂν θέλητε, ἀκούσατε ὅτι ἐν αἷς χώραις δὲν λειτουργεῖ σχολικὴ ὑγιεινὴ ἡ θνησιμότης τῶν μαθητῶν, ἡ θνησιμότης ἐν τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ εἶναι κατὰ τὸ διπλάσιον μεγαλειτέρα. Ἡ ἐπίβλεψις τοῦ σχολικοῦ ἰατροῦ, ἡ ἐφαρμογὴ τῶν κανόνων τῆς ὑγιεινῆς ἐν τῷ σχολείῳ προλαμβάνει νοσήματα εἰδικὰ τῶν παίδων. Αἱ στατιστικαὶ μαρτυροῦσιν, ὅτι, ἐνῷ παρ’ ἡμῖν μὲ ἀτέλειαν στατιστικῆς τρέχομεν εἰς ὡρισμένην ἡλικίαν 10 καὶ 11% θνησιμότητα, εἰς ἄλλας χώρας ἔχουσι 4 καὶ 5%. Ἀλλ’ αἱ χῶραι ἐκεῖναι, ὡς ἡ Πρωσσία, ἔχουσι σχολικὴν ὑγιεινὴν πλήρη, ἀλλὰ καὶ εἰς μικρὰ Κράτη, ὡς ἐν Ῥωμουνίᾳ, ἐν Βουλγαρίᾳ, ἐν Σερβίᾳ, ὁ σχολικὸς ἰατρὸς εἶναι παραστάτης εἰς τὸν διδάσκαλον. Διὰ τοῦτο ἱδρύομεν τὸν θεσμὸν τῆς σχολικῆς ὑγιεινῆς, τάσσομεν δὲ παρ’ ἑκάστῳ γενικῷ ἐπιθεωρητῇ σχολικὸν ἰατρόν, παρ’ ἑκάστῳ δ’ ἐπιθεωρητῇ δημοτικοῦ σχολείου τάσσομεν βοηθὸν τοῦ σχολικοῦ ἰατροῦ. Ποῖα εἶναι τὰ ἔργα τοῦ σχολικοῦ ἰατροῦ θὰ ἴδητε. Πολλά, ποικίλα καὶ σπουδαιότατα. Τοιοῦτο, Κύριοι, εἶναι τὸ σχέδιον τὸ ὁποῖον τίθεται ἐνώπιον ὑμῶν. Ἂν θελήσητε, ὡς δὲν ἀμφιβάλλω, διὰ τῆς εἰσφορᾶς τῶν φώτων ὑμῶν καὶ τῶν σοφῶν διδαγμάτων τῆς πείρας νὰ βελτιώσητε τοῦτο καὶ ν’ ἀνεγείρητε ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῇ τὸ νέον ἐκπαιδευτικὸν οἰκοδόμημα, στήνοντες ἐπὶ τοῦ ἀετώματος τὴν σημαίαν τῆς νέας Ἑλληνικῆς πατρίδος, μὴ ἀμφιβάλλετε, ὅτι αἱ γενεαί, αἱ ὁποῖαι μέλλουσι νὰ ἐκτραφῶσιν ἐν αὐτῷ, θὰ εὐλογῶσι τὸ ἔργον ὑμῶν. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων).

§56ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν σχέδιον νόμου περὶ παρατάσεως τῆς ἰσχύος τοῦ νόμου ΔΡΙʹ (4110) τῆς 11 Ὀκτωβρίου 1912 περὶ προσωρινῆς μειώσεως ἢ καταργήσεως εἰσαγωγικῶν τινων δασμῶν».

§57ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω νομοσχέδιον «περὶ κλήσεως ὑπὸ τὰ ὅπλα ἐφέδρων ἀξιωματικῶν καὶ ἀνθυπασπιστῶν». (Ὅρα Ἀρχεῖον Βουλῆς).

§58ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τῆς νομοθετικῆς ἐργασίας.

§59ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἂν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις, παρακαλῶ νὰ γίνῃ δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον χθὲς ἐκηρύχθη κατεπεῖγον, «περὶ προσωρινῆς ὀργανώσεως στρατιωτικῆς».

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου «περὶ προσωρινῆς διὰ Β. Διατάγματος συγκροτήσεως τῶν ἀναγκαιουσῶν μεγάλων μονάδων στρατοῦ καὶ ὑποδιαιρέσεως τῆς χώρας εἰς στρατιωτικὰς περιοχὰς καὶ διαμερίσματα πρὸς διευκόλυνσιν τῶν στρατολογικῶν ἐργασιῶν». (Ψηφίζεται ἡ ἀρχή). Τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ὑποβληθέντα νομοσχέδια παραπέμπονται εἰς τὴν διαρκῆ ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ἐπιτροπὴν ἐνισχυομένην διὰ τῶν κ. Α. Ἀλεξανδρῆ, Γ. Καφαντάρη, Κ. Γόντικα, Π. Τσαλδάρη, Γ. Τσακανίκα, Π. Ἀραβαντινοῦ, Κ. Σπυρίδου, Λ. Νάκου, Ν. Καμπάνη καὶ ἐμοῦ. Συναινέσει τῆς Βουλῆς λύεται ἡ συνεδρίασις, διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ αὔριον ὥρᾳ 4 μ. μ. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 9 μ.μ.)