1913.06.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 31

Τῆς 21ης Ἰουνίου 1913

(Παρασκευή, ὥρᾳ 5 καὶ 10′ μ. μ.).

Προεδρία κ. Κωνσταντ. Γ. Ζαβιτσιάνου.

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρχεται ἡ συνεδρίασις. Ν’ ἀνοιχθῶσι τὰ θεωρεῖα. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλὴν: Τὸ Δικαστήριον τῶν ἐν Ἄρτῃ Πρωτοδικῶν ἀπέστειλεν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἀντίγραφον τῆς ἀποφάσεως αὐτοῦ περὶ τῆς ἐνεργηθείσης ἀνακηρύξεως ὡς βουλευτοῦ Ἄρτης τοῦ ἐπιτυχόντος κατὰ τὴν ἐπαναληπτικὴν ἐκλογὴν Ἀλ. Κ. Καραπάνου. Ὁ τέως Πρόεδρος τῆς Συνελεύσεως ἐν Κρήτῃ κ. Γ. Παπαδόπετρος κατέθηκεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν τὴν σφραγῖδα τῆς Ἐθνικῆς τῶν Κρητῶν Συνελεύσεως. Πρὸς τὸν κ. Γ. Παπαδόπετρον ἀπεστάλη ἡ κάτωθι ἀπάντησις· «Ἡ ὡραία καὶ πατριωτικὴ ὄντως ἔμπνευσις ὑμῶν ὅπως καταθέσητε εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Βουλὴν τὴν ἱστορικὴν σφραγῖδα τῆς Ἐθνικῆς τῶν Κρητῶν Συνελεύσεως, διὰ τῆς ὁποίας τόσα ἱστορικὰ καὶ σπουδαῖα ἄλλα ἔγγραφα ἀφορῶντα τὴν ἱστορικὴν ἐξέλιξιν τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς μεγαλονήσου τῆς Μεσογείου ἐπεσημάνθησαν, ἐπιβάλλει, ἡμῖν τὸ καθῆκον ὅπως ἐκφράσωμεν ὑμῖν τὴν θερμὴν ἡμῶν καὶ τῆς Βουλῆς εὐγνωμοσύνην. Ὁ Πρόεδρος Κ. Ζαβιτσιᾶνος» Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν κ. Ν. Στράτος ὑποβάλλει τὰ κάτωθι νομοσχέδια: 1) «Περὶ κυρώσεως τῆς μεταξὺ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν καὶ τοῦ Ἀδόλφου Στάϊνερ συμβάσεως»· 2) «Περὶ κυρώσεως Β. Διατάγματος περὶ αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Βασ. Ναυτικοῦ καὶ περὶ προσθήκης συναφῶν διατάξεων»· 3) «Περὶ κυρώσεως Β. Διαταγμάτων περὶ τῆς κατατάξεως ὡς ἀνθυπιάτρων τῶν ὑπηρετούντων ἐν τῷ Β. Ναυτικῷ πολιτικῶν ἰατρῶν καὶ περὶ διδασκαλίας καὶ ἐξετάσεων τῶν μαθητῶν τῆς τρίτης τάξεως τῆς Σχολῆς τῶν Ν. Δοκίμων κατὰ τὸ σχολικὸν ἔτος 1912–1913». Θέλουσιν ἐκτυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα «Ἀρχεῖον» Βουλῆς). Ἐπίσης ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς ὑποβάλλει δήλωσιν περὶ αὐξήσεως διαφόρων πιστώσεων τοῦ ὑποβεβλημένου εἰς τὴν Βουλὴν εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν ἀνερχομένων ἐν ὅλῳ εἰς δρ. 5.350.175, ἀναβιβαζουσῶν τὸ σύνολον τῶν πιστώσεων τοῦ προϋπολογισμοῦ εἰς δραχμὰς 28.193.342. Ἐπίσης ὑποβάλλει ἑτέραν δήλωσιν περὶ αὐξήσεως τῆς ὑπὸ Κεφ. Βʹ, ἄρθρον 4, πιστώσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ ταμείου τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου τῆς χρήσεως 1913 ἐκ δρ. 2.350.000 διὰ προμήθειαν πυροβόλων καὶ σωλήνων ἐκσφενδονήσεως τορπιλλῶν καὶ πυρομαχικῶν μάχης κατὰ δρ. 670.000, αὐξανομένης οὕτω εἰς δρ. 3.020.000. Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης κ. Κ. Ῥακτιβὰν ὑποβάλλει δήλωσιν περὶ χορηγίας ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῆς Δικαιοσύνης τῆς χρήσεως 1913 ὡς ἑξῆς. Κεφ. 19. Δαπάνη προσλήψεως ἀλλοδαπῶν φυλάκων ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τῶν φυλακῶν.

Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν κ. Ἐμμ. Ῥέπουλης ὑποβάλλει δήλωσιν περὶ ἀναγραφῆς πιστώσεως δρ. 35000 ἐν τῷ εἰδικῷ προϋπολογισμῷ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως 1913 καταλογιζομένης ἐν τῷ κεφ. 7 «Βοήθειαι καὶ συνδρομαὶ» ὡς ἄρθρου 8: «Ἔξοδα πενθίμου διακοσμήσεως διαφόρων δημοσίων κτιρίων κλπ. ὡς καὶ λοιπῶν συναφῶν δαπανῶν κατὰ τὴν κηδείαν τοῦ ἀειμνήστου Βασιλέως Γεωργίου τοῦ Αʹ». Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ἀλ. Διομήδης ὑποβάλλει δήλωσιν περὶ αὐξήσεως πιστώσεων ἀναγεγραμμένων ἐν τῷ εἰδικῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν ὡς ἑξῆς· α) Ἡ ὑπὸ κεφ. 13 ἄρθρον 1 βασιλικὴ χορηγία ἀναγεγραμμένη πίστωσις ν’ αὐξηθῇ ἀπὸ δρ. 1.225.000 εἰς δρ. 1.843.000. β) Ὑπὸ νέον ἄρθρον τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου φέρον τὸν ἀριθμὸν 3 καὶ τὴν αἰτιολογίαν «Πρὸς τὴν Βασίλισσαν Μητέρα» νὰ ἐγγραφῇ πίστωσις δρ. 210.000 καὶ γʹ) Αἱ ὑπὸ κεφ. 51 «Ἔκτακτα ἔξοδα» καὶ ὑπὸ τὰ ἄρθρα 2 καὶ 3 ἀναγραφόμεναι πιστώσεις διὰ παροχὴν τοῦ δημοσίου εἰς τὰ Ταμεῖα Ἐθνικῆς Ἀμύνης καὶ Ἐθνικοῦ Στόλου ν’ αὐξηθῶσιν ἑκάτερα ἀπὸ δρ. 5.000.000 εἰς δρ. 10.000.000. Θέλουσιν ἐκτυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Πᾶσαι αἱ ὑποβληθεῖσαι δηλώσεις τῶν κ. Ὑπουργῶν παραπέμπονται εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους ἐπιτροπήν. Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως κ. Ἰ. Τσιριμῶκος ὑποβάλλει νομοσχέδιον «περὶ κυρώσεως τριῶν Βασ. Διαταγμάτων κλπ. Θέλει ἐκτυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Ὁ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν κ. Ἀλ. Διομήδης ὑποβάλλει νομοσχέδιον «περὶ κυρώσεως τοῦ ἀπὸ 1ης Ἰουνίου 1913 Β. Διατάγματος περὶ προσωρινοῦ κανονισμοῦ τῆς πληρωμῆς τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους τῶν μηνῶν Μαΐου καὶ Ἰουνίου ἐ. ἔτους». Θέλει ἐκτυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Ἐλ. Βενιζέλος ὑποβάλλει τὰ κάτωθι νομοσχέδια· 1) Περὶ κυρώσεων Β. Διαταγμάτων προκληθέντων κατὰ τὴν ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς καὶ 2) Περὶ μερικῆς καταργήσεως τοῦ νόμου ͵ΔΡΙʹ «περὶ ἐπιτάξεως... Θέλουσιν ἐκτυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα «Ἀρχεῖον» Βουλῆς). Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔχει τὸν λόγον.

§2ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπὸ τῆς τελευταίας διακοπῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς συνωμολογήθη ἡ εἰρήνη μεταξὺ τῶν συμμάχων καὶ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας καὶ ὅμως ἡ Βουλὴ δὲν συνεκαλεῖτο, διότι καλῶς ἠσθάνετο ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἡ συνομολόγησις τῆς εἰρήνης ἐκείνης δὲν ἀπετέλει ἀκόμη τὸ τέρμα τοῦ ἀγῶνος εἰς τὸν ὁποῖον εἶχεν ἀποδυθῆ τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος. Ὅ,τι εἶχε τελεσθῆ μεταξὺ τῶν συμμάχων κατὰ τὸ μακρὸν διάστημα τοῦ ἀγῶνος ἐκείνου εἶχε γεννήσει ζωηρὰς ἀνησυχίας εἰς τὴν συνείδησιν καὶ τῶν κυβερνώντων καὶ τοῦ ἔθνους περὶ τοῦ ἂν θὰ κατωρθοῦτο μέχρι τέλους εἰρηνικῶς νὰ γίνῃ ἡ διανομὴ τοῦ ἀπελευθερωθέντος ἐδάφους καὶ ἂν θὰ ἦτο δυνατὸν ὅπως ἀσφαλισθῇ εἰς ἐκείνους τοὺς πληθυσμούς, οἵτινες ἐκ γεωγραφικῶν λόγων θὰ περιήρχοντο οὐχὶ εἰς τὰ ὁμογενῆ Κράτη, ἂν ἦτο δυνατόν, λέγω, ν’ ἀσφαλισθῇ εἰς τοὺς πληθυσμοὺς ἐκείνους βίος ἀνεκτός. Ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν κήρυξιν τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ὅτε ἐγένετο καταφανὲς ὅτι δὲν ἐπρόκειτο πλέον περὶ μεταρρυθμίσεων, ἀλλ’ ὅτι θὰ ἀντεμετωπίζετο τὸ ζήτημα τῆς διανομῆς τῆς Εὐρωπαϊκῆς Τουρκίας, ἡ Ἑλλὰς ἤρχισεν ἀπευθυνομένη πρὸς τοὺς συμμάχους, διὰ νὰ ζητήσῃ καὶ πάλιν νὰ κανονισθῇ ἐν καιρῷ τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἐγεννᾶτο ἐκ τοῦ πολέμου ἐκείνου, τὸ ζήτημα τῆς διανομῆς, καὶ διαχαράττουσα γραμμὴν τῶν ἐθνολογικῶν αὐτῆς ἀξιώσεων προσέθετεν ὅτι, «ἐπειδὴ προέβλεπε τὸ δυσχερὲς ἴσως τῆς ἀπ’ εὐθείας συνεννοήσεως νομίζει ἐπιβεβλημένον εἰς αὐτὴν νὰ προτείνῃ ὅπως, ἐὰν τοιαύτη φιλικὴ συνεννόησις ἀπ’ εὐθείας δὲν κατωρθοῦτο, τὰ τῶν διαφωνιῶν ὑποβληθῶσι πρὸς λύσιν εἰς διαιτησίαν»· ἐν τούτοις παρήρχοντο μῆνες μετὰ μῆνας χωρὶς νὰ κατορθοῦται σαφὴς ἀπάντησις ἐπὶ τῶν ἐρωτήσεων ἡμῶν· παρεπεμπόμεθα εἰς τὸ πέρας τοῦ πολέμου, καὶ ὅτε τὸ πέρας τοῦ πολέμου ἐπῆλθεν, ἐγένετο δὲ δυνατὸν εἰς ἕνα τῶν συμμάχων ὅπως συγκεντρώσῃ στρατὸν παρὰ τὴν ἡμετέραν συγκέντρωσιν ἤρχισαν αἱ ἀλλεπάλληλοι ἐπιθέσεις κατὰ τῶν τμημάτων τῆς στρατιωτικῆς κατοχῆς ἡμῶν· τελευταῖον ἀκόμη παρεβιάζετο γραμμὴ οὐδετέρα, ἥτις εἶχε χαραχθῆ μετὰ προγενεστέραν σύγκρουσιν περὶ τὸν Ἀγγίτην ποταμόν, καὶ κατελαμβάνετο τὸ ἥμισυ τοῦ Παγγαίου. Καὶ ὅμως ἐπεζητήσαμεν νὰ ἐξαντλήσωμεν μέχρι τέλους ὅλην τὴν δυνατὴν ὑπομονήν, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ προλάβῃ τὸν κίνδυνον νέας αἱματοχυσίας ἐν τῇ Χερσονήσῳ τοῦ Αἵμου καὶ ἐδέχθημεν ὅπως ἡ γραμμὴ τῆς διαχαράξεως — τῆς προσωρινῆς, ἐννοεῖται, πάντοτε, τῆς ἀσχέτου πρὸς τὴν ὁριστικὴν διαχάραξιν τῶν ὁρίων μεταξὺ τῶν συμμάχων — ὅπως ἡ γραμμή, λέγω, τῆς διαχαράξεως τῆς στρατιωτικῆς κατοχῆς ὁρισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ καθεστῶτος, τὸ ὁποῖον εἶχε δημιουργηθῆ μετὰ τὴν ἐπιτυχῆ προσβολὴν ἐκ μέρους τοῦ συμμάχου, καὶ συνετάσσετο τὸ πρωτόκολλον τῆς Θεσσαλονίκης μεταξὺ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς στρατιᾶς τοῦ βουλγαρικοῦ στρατοῦ ἀπέναντι ἡμῶν καὶ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἐπιτελείου τοῦ ἡμετέρου, διὰ τοῦ ὁποίου ἐρρυθμίζοντο τὰ τῆς στρατιωτικῆς ταύτης κατοχῆς. Ἀλλ’ οὔτε ταῦτα ἐγένοντο σεβαστὰ ἐκ μέρους τοῦ συμμάχου, οὔτε τὸ πρωτόκολλον ἐξετελέσθη ἐν ὅλῳ, ἀλλὰ καὶ πέρα τούτου, ὅτε ἐπιστώθη ὅτι αἱ ἀπέναντι δυνάμεις ἡμῶν ἦσαν ἀνεπαρκεῖς πρὸς ἀντίστασιν — ὅπως καὶ τῳόντι ἦσαν, διότι μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ πρωτοκόλλου ἐγκατελείφθη πλέον ἡ συγκέντρωσις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς στρατιωτικῆς κατοχῆς καὶ ἐγένετο συγκέντρωσις αὐτοῦ καθαρῶς στρατιωτικὴ δι’ ἐνδεχομένην χρησιμοποίησιν ἀπέναντι περιστάσεων προβλεπομένων παρεβίασε καὶ τὴν γραμμὴν ταύτην καὶ κατέλαβεν ὁλόκληρον τὸ Πάγγαιον. Ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ ἀπὸ τῶν Ἐλευθερῶν μέχρι τῶν Κοτσάνων εἰς τὰ δύο μέτωπα τῆς παρατάξεως τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Σερβικῆς ἤρχισεν ἡ ἐπίθεσις ῥαγδαίως ἐκ μέρους τοῦ Βουλγαρικοῦ στρατοῦ ἀπωθοῦντος καὶ Σέρβους καὶ Ἕλληνας ἐν τῇ πρώτῃ ὁρμῇ. Ἦτο φανερὸν πλέον μετὰ τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν τῶν συμμάχων, ὅτι εἶχεν ἀποκοπῆ ἐκ ῥίζης πᾶσα ἐλπίς, ὅτι ἦτο δυνατὴ εἰρηνικὴ λύσις τῶν διαφορῶν. Ἐν τῇ ἀντιλήψει δὲ ταύτῃ ἡ Ἑλλὰς δὲν εὑρίσκετο μόνη καὶ ἕτεροι ἐκ τῶν συμμάχων μετὰ τῶν ὁποίων καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦ ἀγῶνος τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἡ Ἑλλὰς διετέλεσεν ἐν πλήρει ἐπαφῇ καὶ ἁρμονίᾳ καὶ λέγω συμμάχων μεθ’ ὧν προῆλθεν εἰς συνεννοήσεις ἀνεγνώρισαν ὅτι εὑρισκόμεθα ἐνώπιον πολέμου ἀκηρύκτου, ἀλλὰ πολέμου ἀληθοῦς, κατὰ τοῦ ὁποίου ἐπεβάλλετο νὰ ληφθῶσιν ἐκ μέρους τῶν λοιπῶν συμμάχων τὰ ἀνάλογα μέτρα (εὖγε, εὖγε· χειροκροτήματα). Ἀπὸ τῆς ἡμέρας αὐτῆς καθ’ ἣν ἐγένετο ἡ ἐπίθεσις αὐτὴ κατὰ τοῦ Σερβικοῦ καὶ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ διετάχθη αὐθημερὸν γενικὴ προέλασις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ἀπὸ τῆς ἡμέρας αὐτῆς καὶ μόνον ὅτε διετάσσετο ἡ προέλασις, καὶ μόνον ὅτε ἐκαθαρίζετο ἡ Θεσσαλονίκη ἀπὸ τῆς ἐκεῖ παρουσίας τῆς Βουλγαρικῆς φρουρᾶς, μόνον τότε ἡ Βουλγαρικὴ Κυβέρνησις ἤρχισεν ἰσχυριζομένη, ὅτι δὲν εἶχε διαθέσεις πολεμικάς, ὅτι δὲν εἶχε διαθέσεις ἐπιθετικάς, ὅτι ἦτο διατεθειμένη νὰ διατάξῃ τὴν ἀναστολὴν τῆς προελάσεως τοῦ στρατοῦ της, ἐὰν καὶ ἡμεῖς διετάσσομεν τὴν ἀναστολὴν τῆς προελάσεως τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ, καὶ ἐν τούτῳ, ἐννοεῖται, καίτοι δὲν ἐτολμᾶτο νὰ διατυπωθῇ ῥητῶς τὸ πρᾶγμα, ἐδεχόμεθα τὴν κατοχὴν τοῦ ἐδάφους, τὸ ὁποῖον κατελήφθη διὰ παρασπονδίας ἀπὸ τὸν τέως παράδοξον σύμμαχον (ἱλαρότης). Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς στιγμῆς ἡ προσπάθεια πρὸς τὴν εἰρηνικὴν λύσιν τῶν διαφορῶν εἶχε ναυαγήσει ἐντελῶς καὶ ἐφθάσαμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ διατάξωμεν τὴν προέλασιν τοῦ στρατοῦ ἡμῶν δὲν ὑπῆρχε πλέον στιγμὴ ἀμφιβολιῶν ἢ δισταγμῶν. Ἠσθανόμεθα καλῶς ὅτι δὲν ἔπρεπε ν’ ἀπολεσθῇ οὔτε κἂν ἡμέρα, ὅτι εὑρισκόμεθα ἐνώπιον δῆθεν συμμάχου, ἀλλὰ πραγματικοῦ ἐχθροῦ, ὁ ὁποῖος θὰ ἐπωφελεῖτο τῆς πρώτης εὐκαιρίας διὰ νὰ ζητήσῃ ὅπως καταφέρῃ πλῆγμα καθ’ ἡμῶν. Καὶ πράγματι ἡ προέλασις ἡ διαταχθεῖσα ἀπέδειξεν, ὡς δεικνύουσι καὶ αὐτὰ τὰ τηλεγραφήματα τοῦ Βασιλέως, ὅτι ὑπῆρχε σχέδιον ἐν ἐκτελέσει τοῦ Βουλγαρικοῦ στρατοῦ προελαύνοντος κατ’ αὐτῆς τῆς Θεσσαλονίκης κατὰ τῆς ὁποίας ἐπρόκειτο νὰ ἐπιτεθῇ δι’ αἰφνιδιασμοῦ. Κύριοι, καθ’ ἣν στιγμὴν προσερχόμεθα διὰ νὰ ζητήσωμεν ἀπὸ τὸ ἔθνος νέας θυσίας ἔχομεν τὴν συνείδησιν ἥσυχον ὅτι ἐξηντλήσαμεν μέχρι τῶν ἀκροτάτων ὁρίων ὅλα τὰ δυνατὰ στάδια τῆς ὑπομονῆς, τῆς ἀνοχῆς, τῆς ἐνδοτικότητος, ὅπως προλάβωμεν τὸν νέον τοῦτον ἀγῶνα μεταξὺ τῶν τέως συμμάχων, ἔχομεν ἥσυχον τὴν συνείδησιν ὅτι δὲν παρελείψαμέν τι, τὸ ὁποῖον ἐὰν ἐπράττομεν θὰ ἦτο δυνατὸν ν’ ἀποφύγωμεν τὸν πόλεμον τοῦτον. Εὑρισκόμεθα ἐνώπιον τῆς ἀνάγκης τοῦ ν’ ἀναλάβωμεν τὸν καθ’ ἡμῶν ἐπιχειρηθέντα ἀκήρυκτον πόλεμον, εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ τὸν ἀναλάβωμεν μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι οὔτε ἀπέναντι τοῦ Κράτους, οὔτε ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, οὔτε ἀπέναντι τοῦ πολιτισμοῦ εἴμεθα ὑπεύθυνοι διὰ τὸ νέον αἷμα, τὸ ὁποῖον μέλλει νὰ χυθῇ. (Χειροκροτήματα). Γνωρίζομεν ὅτι αἱ θυσίαι θὰ εἶναι βαρεῖαι. Ἤδη τὸ χυθὲν αἷμα εἶναι ἀφθονώτατον. Γνωρίζομεν ὅτι ὁ ἀγὼν θὰ εἶναι δεινός, ἀλλ’ ἔχομεν ἀκράδαντον τὴν πεποίθησιν ἐπὶ τὴν ἱερότητα τοῦ ἀγῶνος, ἐπὶ τὴν δικαιότητα τοῦ ἀγῶνος, ἐπὶ τὴν ἀναγκαιότητα τοῦ ἀγῶνος. Ἔχομεν πεποίθησιν ὅτι ἀγωνιζόμεθα οὐχὶ διὰ νὰ κατακτήσωμεν ξένας χώρας, οὐχὶ διὰ ν’ ἁρπάσωμεν τὰ ἀνήκοντα εἰς ἄλλους. Ἔχομεν τὴν συναίσθησιν ὅτι ἀγωνιζόμεθα, ἵνα ἀποκτήσωμεν ὅ,τι ἀνήκει εἰς ἡμᾶς, χωρὶς νὰ ἐπωφεληθῶμεν ἐκείνου, ὅπερ ἀνήκει εἰς τοὺς ἄλλους. Δὲν ζητοῦμεν νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Χερσονήσῳ ἡγεμονίαν Ἑλληνικήν. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ζητεῖ καὶ ἀξιοῖ μετὰ τῶν συμμάχων, ὅπως ἐν τῇ Ἑλληνικῇ Χερσονήσῳ ἀποκατασταθῇ ἀληθὴς ἰσορροπία ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀρχῶν τῆς ἐθνογραφίας συνδυαζομένης ἀναγκαίως πρὸς τὰς περιστάσεις τὰς γεωγραφικάς. Ὁ ἀντίπαλος τῆς σήμερον, ὁ σύμμαχος τῆς χθές, ἠξίου νὰ ἐγκαθιδρύσῃ ἐπὶ τῆς Χερσονήσου ταύτης ἡγεμονίαν· ἡγεμονίαν, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ἐδικαιοῦτο ν’ ἀποβλέπῃ δι’ οὐδένα λόγον, οὔτε βεβαίως λόγῳ ἀνωτέρου πολιτισμοῦ ἀπὸ τοὺς ἄλλους λαοὺς τοὺς συνοίκους (χειροκροτήματα παρατεταμένα καὶ εὖγε ἐκ τῆς Βουλῆς), ἀλλ’ οὔτε κἂν λόγῳ ὑπεροχῆς ἀριθμητικῆς ἐθνικῆς. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ ἀγὼν θὰ εἶναι δεινὸς καὶ αἱ θυσίαι μεγάλαι, εἶναι αἱ θυσίαι αὗται ἀναγκαῖαι. Καὶ νομίζω ὅτι μετ’ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν ἔκβασιν τοῦ ἀγῶνος ἀπολύτου δύναται ν’ ἀποβλέπῃ καὶ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Ἡ μέχρι τοῦδε πορεία τοῦ μόλις ἀληθῶς ἀρξαμένου ἀγῶνος, ἡ μέχρι τοῦδε πορεία μαχῶν μεγάλων, κατὰ τὰς ὁποίας ἀντιπαρετάχθησαν ἑκατέρωθεν, καὶ ἐκ μέρους ἡμῶν καὶ τῶν ἀντιπάλων καὶ ἐκ μέρους τῶν συμμάχων Σέρβων καὶ τῶν ἀπέναντι αὐτῶν κοινῶν ἀντιπάλων ἑκατοντάδες ὁλόκληροι χιλιάδων ἀνδρῶν, ὁ πολυήμερος ἀγὼν τῆς ἀρχῆς τοῦ πολέμου παρέχει ἀρίστους οἰωνοὺς περὶ τῆς τελικῆς ἐκβάσεως αὐτοῦ. Πανταχοῦ ἡ νίκη ἔστεψε τὰ ἑλληνικὰ ὅπλα. (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαὶ ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων). Πανταχοῦ ὁ ἐχθρός, ὁ ὁποῖος εἶχε τὸ πλεονέκτημα τῆς προσβολῆς καὶ τῆς ἐπιθέσεως καὶ ἑπομένως τῆς ἐκλογῆς τοῦ σημείου κατὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐνήργει τὴν ἐπίθεσιν, πανταχοῦ, παρὰ τὰς πρώτας, τὰς κατ’ ἐπίφασιν ἐπιτυχίας κατὰ τῶν προφυλακῶν μας, ὅτε ἤρξατο ἡ ἀληθὴς μάχη, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποχωρήσῃ κακὸς κακῶς.

§3Ι. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Ζήτω ὁ Στρατός. (Χειροκροτήματα καὶ ζητωκραυγαί).

§4Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ ἀπαράμιλλος ἤδη ὁρμή, μὲ τὴν ὁποίαν ὁ ἐθνικὸς στρατὸς ἀνέλαβε καὶ τὸν νέον τοῦτον ἀγῶνα, ὁρμή, ἡ ὁποία δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι δὲν ὑπερεβλήθη ποτὲ ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῶν πολεμικῶν ἀγώνων, ὁρμή, ἡ ὁποία ἔφερεν αὐτὸν ἐκεῖ ὅπου δι’ ἀναμονῆς τινος θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ δι’ ὀλιγωτέρων θυσιῶν τὸ αὐτὸ ἀποτέλεσμα τὸ ὁποῖον ἀποκτᾷ ὁρμῶν, ὅπως ὁρμᾷ διὰ τῆς λόγχης, ἵνα ἐκτοπίσῃ τὸν ἐχθρόν, ὅλα ταῦτα εἶναι ἐγγυήσεις περὶ τῆς αἰσίας ἐκβάσεως τοῦ ἀρξαμένου ἀγῶνος. Καὶ ἤδη θέλετε μοὶ ἐπιτρέψει, ὅπως ἀνακοινώσω πρὸς ὑμᾶς Διάγγελμα τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Βασιλέως πρὸς τὸν λαὸν ἔχον οὕτω (ἀναγινώσκει): Πρὸς τὸν λαόν Μου. Εἰς νέον ἀγῶνα καλῶ τὸν λαόν Μου. Συμμαχήσαντες μετὰ τῶν ἄλλων χριστιανικῶν Κρατῶν πρὸς ἀπελευθέρωσιν πασχόντων ἀδελφῶν, ηὐτυχήσαμεν νὰ ἴδωμεν τὸν κοινὸν ἀγῶνα στεφανούμενον ὑπὸ τῆς νίκης καὶ καταλύσαντα τὴν τυραννίαν, τὰ ἑλληνικὰ δὲ ὅπλα θριαμβεύοντα κατὰ ξηρὰν καὶ κατὰ θάλασσαν. Ἡ ἡττηθεῖσα Αὐτοκρατορία παρεχώρησεν ἀδιαιρέτως εἰς τοὺς συμμάχους τὸ ἀπελευθερωθὲν ἔδαφος. Ἀλλ’ ἐνῷ ἡ Ἑλλάς, δικαία, καθὼς πάντοτε, συμφώνους ἔχουσα καὶ τοὺς δύο ἄλλους τῶν συμμάχων, ἠθέλησε φιλικὴν τὴν διανομὴν τοῦ ἀπελευθερωθέντος ἐδάφους, κατὰ λόγον τῶν δικαιωμάτων ἑκάστου, προτείνασα καὶ τὴν ὑπὸ διαιτησίας κρίσιν τῶν διαφορῶν, ἄπληστος σύμμαχος, ἡ Βουλγαρία, ἀρνηθεῖσα πᾶσαν συνεννόησιν καὶ διαιτησίαν, ἐπεζήτησε νὰ σφετερισθῇ κατὰ τὸ πλεῖστον μόνη αὐτὴ τοὺς καρποὺς τῆς κοινῆς νίκης, οὔτε δικαιώματα ἐθνολογικὰ ἀναγνωρίζουσα εἰς τοὺς ἄλλους, οὔτε τὰς θυσίας αὐτῶν, οὔτε οὐδεμίαν ἄλλην λογικὴν ἀνάγκην ἰσορροπίας. Καὶ μετελθοῦσα πάντα δόλον καὶ αὐθαιρεσίαν, ἐπιλήσμων τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ σκοποῦ τοῦ πολέμου, ἐπιλήσμων τῶν πρὸς τοὺς συμμάχους ὑποχρεώσεων, ἐπιλήσμων τῶν διδαγμάτων τῆς πικρᾶς πείρας, ἣν ἔχουσιν οἱ χριστιανικοὶ λαοὶ τῆς Χερσονήσου ἐκ τῶν διχονοιῶν των ἐν τῷ παρελθόντι καὶ τῶν λαμπρῶν ἀποτελεσμάτων ἅτινα παρήγαγεν ἡ συνεργασία αὐτῶν, ἔφθασε νὰ ἐπιχειρήσῃ μισελεύθερον πόλεμον, στρέψασα τὰ ὅπλα κατὰ τῶν τέως συμμάχων, ὅπως καταπατήσῃ καὶ ἰδιοποιηθῇ τὰ δικαιώματα τούτων, στιγματίζουσα τὴν ἱερότητα καὶ τὸν σκοπὸν τοῦ κοινοῦ ἀγῶνος. Ἐνώπιον τῆς ἀχαρακτηρίστου ταύτης συμπεριφορᾶς τῆς Βουλγαρίας τὸ καθῆκον τῶν λοιπῶν συμμάχων ἦτο σαφῶς διαγεγραμμένον. Ἐπεβάλλετο εἰς αὐτούς, πυκνοῦντες τὴν τάξιν, νὰ διατηρήσωσι τὴν ἕνωσίν των ὅπως ἀντεπεξέλθωσι κατὰ τῆς ἀκορέστου πλεονεξίας τῆς τέως συμμάχου καὶ ἀμυνθῶσιν ὑπὲρ τῶν ζωτικῶν αὐτῶν συμφερόντων, πλήττοντες τὰς ἀξιώσεις πρὸς ἡγεμονίαν καὶ ἀσφαλίζοντες τὴν ἰσορροπίαν μεταξὺ τῶν Κρατῶν τοῦ Αἵμου, τόσον ἀναγκαίαν διὰ τὴν εἰρηνικὴν αὐτῶν συμβίωσιν. Ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἐν στενῇ μετὰ τῆς Σερβίας καὶ τοῦ Μαυροβουνίου ἀλληλεγγύῃ, πεποιθὼς ἐπὶ τὴν ἱερότητα τοῦ σκοποῦ ἀναλαμβάνει τὰ ὅπλα εἰς νέον ἀγῶνα ὑπὲρ βωμῶν καὶ ἑστιῶν. Ὁ στρατός Μου τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, ὁ ἀναδείξας τὴν Ἑλλάδα μεγαλειτέραν, καλεῖται νὰ συνεχίσῃ τοὺς τετιμημένους ἀγῶνάς του καὶ σώσῃ ἀπελευθερωθέντας ἐκ τουρκικῆς τυραννίας ἀδελφοὺς ἀπὸ τῆς ἀπειλουμένης νέας καὶ δεινοτάτης δουλείας. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος εἰς ἑδραίαν στηριζόμενον πεποίθησιν ἐπὶ τὴν ἰσχὺν τοῦ δικαίου του καὶ τὸν ἡρωισμὸν τοῦ στρατοῦ, τοῦ κλεΐσαντος τὸ ἑλληνικὸν ὄνομα καὶ ἀναβιβάσαντος τὴν Ἑλλάδα εἰς τὸ ὕψος τῶν ἡρωικῶν παραδόσεων καὶ τῆς περιλάμπρου αὐτῆς ἱστορίας, οὐδεμιᾶς καὶ πάλιν—εἶμαι ἀπολύτως βέβαιος— θὰ φεισθῇ θυσίας εἰς εὐόδωσιν καὶ τοῦ νέου ἀγῶνος, τοῦ συμπληροῦντος καὶ ἐξασφαλίζοντος τὸ ἀπελευθερωτικὸν ἔργον τοῦ πρώτου. Εἶναι καὶ ὁ ἀγὼν οὗτος εὐλογητὸς παρὰ τοῦ Θεοῦ, ὅσον καὶ ὁ πρῶτος, καὶ τὴν εὐλογίαν Αὐτοῦ ἐπικαλοῦμαι, «ὅτι ὁ Βασιλεὺς ἐλπίζει ἐπὶ Κύριον καὶ ἐν τῷ ἐλέει τοῦ Ὑψίστου οὐ μὴ σαλευθῇ». Ζήτω ἡ μεγαλυνθεῖσα Ἑλλάς! Ζήτω τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος! Ἐν Μπάλτσᾳ τῇ 20 Ἰουνίου 1913». Εἰς τὰς ζητωκραυγὰς τοῦ Βασιλέως ὑπὲρ τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ ἔθνους νομίζω ὅτι πρέπει ν’ ἀνταποκριθῇ ἡ ἀντήχησις ἐν τῇ Βουλῇ ζητωκραυγῶν ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως Στρατηλάτου καὶ τοῦ στρατοῦ Αὐτοῦ. (Πάντες οἱ Βουλευταὶ ἐγειρόμενοι ὄρθιοι ζητωκραυγάζουσιν ὑπὲρ τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ στρατοῦ. Ζήτω ὁ Στρατηλάτης Βασιλεύς! Ζωηραὶ ζητωκραυγαὶ καὶ παρατεταμένα χειροκροτήματα ἔκ τε τῆς αἰθούσης καὶ τοῦ ἀκροατηρίου. Ζήτω ὁ νικηφόρος στρατός! Ζωηραὶ ζητωκραυγαὶ καὶ παρατεταμένα χειροκροτήματα ἔκ τε τῆς αἰθούσης καὶ τοῦ ἀκροατηρίου).

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ῥάλλης ἔχει τὸν λόγον.

§6Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Οὐδεὶς ἠδύνατο, Κύριοι, ν’ ἀμφιβάλλῃ, ὅτι καλούμενος ὁ ἐθνικὸς στρατὸς καὶ ὁ ἔνδοξος καὶ δαφνοστεφὴς ἀρχηγὸς αὐτοῦ εἰς νέους ἀγῶνας ἤθελον ἐπιτελέσει τὸ καθῆκον αὑτῶν πρὸς τὴν πατρίδα, πρὸς τὸ ἔθνος, οὐδεὶς ἀμφέβαλλεν, ὅτι ὁπουδήποτε καὶ ἂν ἐκαλοῦντο εἰς ἀγῶνας ὑπὲρ τοῦ ἐθνισμοῦ μας ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς καὶ ὁ ἀρχηγὸς αὐτοῦ ἤθελον ἐπιδείξει τὰς ἀληθῶς θαυμαστὰς ἀρετάς, τὰς ὁποίας ἐπέδειξαν καὶ κατὰ τὸν πρὸς τὴν Τουρκίαν ἀγῶνα καὶ κατὰ τὸν ἄρτι ἀρξάμενον τοιοῦτον πρὸς τοὺς συμμάχους τῆς Κυβερνήσεως. Ἴσως μὲ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως διὰ τοῦ στόματος τοῦ κ. Προέδρου αὐτῆς ὤφειλεν οὗτος νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς διαμαρτυρίας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἐκοινοποιήθησαν πρὸς τὴν τέως σύμμαχον, πρὸς τὴν Βουλγαρίαν, καὶ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἢ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ καταθέσῃ αὐτὰς ἐκτὸς ἂν ἤθελε πιστοποιηθῆ ὅτι τὰ δημοσιευθέντα κείμενα εἶναι πράγματι ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα καὶ ἐπισήμως ἐπεδόθησαν. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῇ διαμαρτυρίᾳ ἐκείνῃ τῇ βεβαιωθείσῃ ὡς τῇ μόνῃ ἀληθεῖ περιωρίσθη νὰ καταδείξῃ τὰς παρασπονδίας εἰς ἃς προῆλθον οἱ τέως σύμμαχοι ἀπὸ ἀπόψεως στρατιωτικῆς, καὶ ἂν ἐνθυμῶμαι ἀκριβῶς, ἡ διαμαρτυρία ἐκείνη καταλήγει εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι διετάχθη ὁ στρατὸς νὰ προελάσῃ, ὅπως ἀνακτήσῃ τὰς θέσεις αὐτοῦ καὶ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἄμυναν αὐτοῦ. Δὲν θέλω ν’ ἀδικήσω τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν νοημοσύνην αὐτῆς· ὑποθέτω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν ἤθελε ν’ ἀποκαλύψῃ ὁλόκληρον τὸν σκοπὸν εἰς ὃν ἀποβλέπει ὁ ὑπὲρ τῶν ὅλων ἀγὼν εἰς τὸν ὁποῖον ἀποδυόμεθα ἤδη. Ἀλλ’ ὁ Βασιλεὺς καὶ διὰ τοῦ Διαγγέλματός του, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ τηλεγραφήματος τὸ ὁποῖον ἀπηύθυνε πρὸς Ἀγγλικὴν ἐφημερίδα ἀποδίδει εὐρύτητα εἰς τὸν ἀγῶνα, εἰς τὸν ὁποῖον σήμερον ἀποδυόμεθα. Δὲν πρόκειται περὶ προελάσεως σκοπούσης τὴν ἀνάκτησιν ἀπολεσθεισῶν θέσεων, κατὰ τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἐξενεχθεῖσαν ἐντεῦθεν, ἐξ ὀλιγωρίας αὐτῆς μετὰ τὸν καθορισμὸν τῆς οὐδετέρας ζώνης. Γνωρίζομεν ἤδη, ἂν καὶ δὲν ἀνεκοινώθησαν ἐπισήμως, ὅτι ὁ ἐθνικὸς στρατὸς ὑπέστη θυσίας μεγίστας. Εὐτυχῶς ἀνέκτησε πάσας τὰς θέσεις τὰς ἀπολεσθείσας καὶ τὰς ἀνέκτησε προσθεὶς μίαν περιπλέον σελίδα εἰς τὴν ἔνδοξον στρατιωτικὴν ἱστορίαν τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλὰ τὸ ἔργον αὐτοῦ δὲν εἶναι καὶ οὔτε ἔπρεπε νὰ εἶναι ἡ ἀνάκτησις τῶν θέσεων, τὰς ὁποίας διὰ δόλου καὶ ἐξ ὀλιγωρίας ἡμῶν κατέλαβον οἱ τέως σύμμαχοι ἡμῶν. Ὁ Βασιλεὺς ἔδωκε διὰ τῆς ἐπιστολῆς Του ἐκείνης, ἢ διὰ τοῦ τηλεγραφήματός Του πρὸς τὴν Ἀγγλικὴν ἐφημερίδα τὴν εὐρυτάτην ἔννοιαν τοῦ ἀγῶνος εἰς τὸν ὁποῖον ἀποδυόμεθα. Εἶναι ἀγών, εἶπεν, ἐπιβαλλόμενος ἐκ τῆς φιλανθρωπίας. Καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα δὲν ἠθέλησε νὰ ἀναπτύξῃ ἐντεῦθεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς δίδοντα τὸν χαρακτῆρα τοῦ νέου ἀγῶνος, τὰ περιέλαβεν ἐν τῷ τηλεγραφήματι τῷ βασιλικῷ. Δὲν πρόκειται μόνον περὶ παρασπονδίας καὶ περὶ καταλήψεως ὡρισμένων σημείων, τὰ ὁποῖα ἀπέναντι τοῦ κατερειπωθέντος Ἑλληνισμοῦ εἶναι ἐλεεινὰ ῥάκη. Πρόκειται περὶ τῆς διασώσεως ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τοῦ Θρακικοῦ, τοῦ Μακεδονικοῦ καὶ τοῦ Ἠπειρωτικοῦ, πρόκειται περὶ ἀγῶνος ὑπὲρ τῶν ὅλων, πρόκειται περὶ ἀγῶνος ἐλευθερώσεως τῶν ὁμαιμόνων μας, διότι ἐπηγγέλθημεν κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ ἀγῶνος, τοῦ ἄρτι λήξαντος, τὴν ἀπελευθέρωσιν αὐτῶν καὶ τοὺς ὑπεβάλομεν εἰς δουλείαν ἐπαχθεστέραν τῆς μακραίωνος ἐκείνης. Οὐδὲν ἔμεινεν ἐκ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ —μὴ γελᾶτε, κύριοι Ὑπουργοί—, οὔτε ἡ ὑπόστασις ἡ οἰκονομική, οὔτε ἡ ἐλευθερία τοῦ ἀτόμου, οὔτε ἡ ἀσφάλεια αὐτοῦ οὔτε κἂν ἡ οἰκογενειακὴ τιμή. Ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον, ὅπου οἱ σύμμαχοι ἡμῶν κατέλαβον χώρας Ἑλληνικάς, ὁ Ἑλληνισμὸς γοερὰς ἐκβάλλει κραυγάς. Σφαγαί, ἀτιμώσεις, λεηλασίαι, δῃώσεις ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐλευθερία, τὴν ὁποίαν ἐδωρήσαμεν εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν τὸν Θρακικὸν καὶ τὸν Μακεδονικὸν μετὰ τοσούτους ἐνδόξους ἀγῶνας καὶ τοσαύτας θυσίας! Καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τὴν διακοίνωσιν ἢ διαμαρτυρίαν, καὶ σήμερον ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἀπεδειλίασε νὰ μνημονεύσῃ τὰ κατορθώματα τῶν συμμάχων του, ἀπεδειλίασε νὰ ἐκφέρῃ μίαν λέξιν παρηγορίας πρὸς ὅλους ἐκείνους τοὺς πληθυσμούς, τοὺς ὁποίους διὰ τῆς συμμαχίας του παρέδωκεν εἰς τοὺς δαίμονας τοῦ ὀλέθρου. Μοιραῖον, Κύριοι, εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα εἰς τὸ ὁποῖον μετὰ τόσους ἐνδόξους ἀγῶνας κατελήξαμεν σήμερον. Παρείδομεν τὰ διδάγματα ὁλοκλήρου χιλιετηρίδος, παρείδομεν καὶ τὰ διδάγματα τῆς προσφάτου ἱστορίας. Καὶ ἐκ τοῦ ὅτι κατελήφθη τὸ Πάγγαιον καὶ κατελήφθησαν ἡ Γιουβέγτσα καὶ ἡ Γευγελῆ ἀνέκυψεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ μᾶς εἶπεν ὅτι τέλος ἐπείσθη, ὅτι πρόκειται οὐχὶ πλέον περὶ συμμάχων, ἀλλὰ περὶ ἐχθρῶν ἐχθίστων. Ἦτο καιρός! Ἀλλ’ ἡ τοιαύτη ἀγαθοπιστία τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῶν Ὑπουργῶν αὐτοῦ ἤγαγεν εἰς τὰς θυσίας εἰς τὰς ὁποίας ἐκάλεσε καὶ εἰς τὰς ὁποίας προθύμως τὸ ἔθνος θὰ ὑποβληθῇ, ἀλλ’ ἤγαγε καὶ εἰς ἀγῶνα ὑπὲρ τῶν ὅλων. Διότι τοῦτο πρέπει νὰ πληροφορηθῇ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, διότι τοῦτο πρέπει νὰ πληροφορηθῇ ὁ ὅλος Ἑλληνισμός, ὅτι πρόκειται νῦν περὶ ἀγῶνος ὑπὲρ τῶν ὅλων. Δὲν πρόκειται περὶ ἡγεμονίας, ὅπως εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρόκειται περὶ ἀγῶνος διασώσεως ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὸν ὁποῖον διένειμεν ὅπως διένειμεν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ναί· πρέπει νὰ ἐννοήσῃ ὁ Ἑλληνισμὸς ὅτι σήμερον καλεῖται εἰς τὸν ὑπέρτατον τῶν ἀγώνων, ὁ ὁποῖος διεξήχθη ὑπ’ αὐτοῦ ἀπὸ πέντε ὁλοκλήρων αἰώνων. Πρέπει διὰ παντὸς τρόπου νὰ σώσωμεν τὸν Ἑλληνισμόν, πρέπει διὰ παντὸς τρόπου ν’ ἀνασυντάξωμεν τὸν Ἑλληνισμόν, ν’ ἀνορθώσωμεν τὴν ἑνότητα αὐτοῦ καὶ νὰ καταστήσωμεν ἐκ νέου τὴν ἀλληλεγγύην μεταξὺ τῶν Ἑλληνικῶν πληθυσμῶν, τὴν ὁποίαν ἀλληλεγγύην, τὴν ὁποίαν ἑνότητα διεσπάσαμεν τόσον ἀλογίστως. Δὲν εἶναι ὥρα, Κύριοι, μεμψιμοιριῶν, δὲν εἶναι ὥρα ἀναζητήσεως εὐθυνῶν, ἂν δὲ εἶπόν τι τὸ τραχὺ περὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ περὶ τῆς πολιτείας αὐτῆς, τὸ εἶπον, ὄχι διότι θεωρῶ ὅτι ἡ ὥρα τῆς κρίσεως ἐπῆλθεν, ἀλλὰ διότι εὗρον τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὡς μὴ ἀνταποκρινομένας πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ μεγάλου ἀγῶνος, εἰς τὸν ὁποῖον ἀποδύεται σήμερον ὁ Ἑλληνισμός. Ὁ Ἑλληνισμὸς ἀτενίζει ἤδη πρὸς ἕνα καὶ μόνον, πρὸς τὸν Βασιλέα του. Τὸ Ἔθνος ἀπὸ τοῦ λίκνου Αὐτοῦ τὸν περιέβαλε μὲ τὴν ἁλουργίδα τοῦ λυτρωτοῦ τοῦ Γένους, τὸν ἐλίκνισε μὲ τὰ ᾄσματα τῶν ἐθνικῶν ἀγώνων, τῶν ἐθνικῶν μαρτυρίων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐθνικῶν πόθων. Σήμερον καλεῖται ὁ Βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ν’ ἀποδώσῃ τὰ τροφεῖα πρὸς τὸ ἔθνος. Κραδαίνων, ὡς ὁ ἱππότης τοῦ μύθου, τὴν φλογεράν του ῥομφαίαν πρὸς ὅλα τὰ πέρατα τοῦ Ἑλληνισμοῦ δύναται μετὰ πεποιθήσεως ν’ ἀποβλέψῃ ὅτι θέλει περιστοιχισθῆ ὑπὸ δέκα ἑκατομμυρίων Ἑλλήνων προθύμων καὶ τὴν ἰδίαν αὐτῶν ζωὴν καὶ τὴν ἰδίαν των περιουσίαν εἰς τοὺς πόδας Του νὰ θέσωσιν. Ἡ νίκη ἔστεψεν Αὐτόν, καὶ ἡ νίκη ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ ἀκηρύκτου πολέμου ἐπεδαψίλευσεν Αὐτῷ τὰς αὐτὰς χάριτας. Πρέπει νὰ ἔχῃ πρὸ ὀφθαλμῶν ὅτι τὸ Γένος τοιαύτην τρέφον ἐμπιστοσύνην πρὸς Αὐτὸν καὶ πρὸς μόνον Αὐτὸν ἀτενίζον ζητεῖ παρ’ Αὐτοῦ τὴν ἀποκατάστασιν τῆς ἐθνικῆς ἑνότητος καὶ τὴν διεκδίκησιν τῶν δικαιωμάτων τῶν ἐθνικῶν. Τοιαύτην εὐρύτητα Αὐτὸς ἔδωκε πρὸς τὸν ἀγῶνα τὸν ἀρξάμενον, ὅτε εἶπεν ὅτι ὁ ἀγὼν αὐτὸς ἐπεβάλλετο ἐκ τῆς φιλανθρωπίας. Ἐπεβάλλετο ἀληθῶς ἐκ τῆς φιλανθρωπίας καὶ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ ὁ ἀγὼν οὗτος, διότι παρεδώκαμεν τὸν Ἑλληνισμὸν ὄχι τοῖς κυσίν, ἀλλὰ τοῖς κτηνανθρώποις! Ὁ ἀγὼν οὗτος εἶναι ὁ ὑπέρτατος τῶν ἀγώνων τοὺς ὁποίους ὑπέστη, ὡς εἶπον, ὁ Ἑλληνισμός, ἔχω δὲ τὴν πεποίθησιν εἰς τὸν ἐθνικὸν στρατὸν καὶ τὸν ἡγέτην αὐτοῦ ὅτι θέλει τὸν διεξαγάγει ἐνδόξως καὶ τελεσφόρως ὑπὲρ τοῦ ἱεροῦ σκοποῦ τῆς διασώσεως τοῦ ὅλου Ἑλληνισμοῦ. (Χειροκροτήματα).

§7ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι Βουλευταί, ἐθλίβην διὰ τὴν ὁμιλίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς.....

§8ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἀρκαδίας.

§9ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. .. ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτοῦ. Δὲν ὑπῆρξε σαφὴς καὶ δὲν ὑπῆρξεν εὐθὺς ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του. Ἠθέλησε νὰ μὴ ἀνακινήσῃ ζήτημα κυβερνητικόν, ὅπως ἐφάνη ἐκ τοῦ τέλους τῆς ὁμιλίας του, ᾐσθάνετο τὴν ἀνάγκην νὰ παρασταθῇ τὸ ἔθνος ἡνωμένον ἐν τῷ νέῳ ἀγῶνι, ἀλλὰ δὲν εἶχε τὴν δύναμιν τοῦ χαρακτῆρος νὰ συγκρατήσῃ τὸ πάθος του, καὶ ἐνῷ δὲν ἐτόλμα νὰ θέσῃ ζήτημα κυβερνητικὸν ἔρριψεν ὅλην τὴν χολὴν αὑτοῦ ὅπως ἐπικρίνῃ τὸ ἔργον τῆς Κυβερνήσεως καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τοῦ πολέμου, διότι ἀκριβῶς ἐγνώριζεν ὅτι δὲν ἠδύνατο ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως νὰ γίνῃ ἡ προσήκουσα τὴν στιγμὴν ταύτην ἀπολογία. (Χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων). Κατέστησεν ἡμᾶς ὑπευθύνους ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, διότι ὡρμήσαμεν εἰς ἕνα ἀγῶνα μετὰ τοιούτων συμμάχων, ἀγῶνα ὁ ὁποῖος ἔδωκεν εἰς τὸ ἔθνος τὰς περιλάμπρους νίκας, αἱ ὁποῖαι ἐκλέϊσαν τὴν ἱστορίαν αὐτοῦ, ἀγῶνα ὁ ὁποῖος δὲν ἐκρίθη εἰσέτι, ὥστε νὰ δικαιοῦσθε νὰ μᾶς εἴπητε ὅτι παρεδώκαμεν εἰς τούτους ἢ ἐκείνους πληθυσμοὺς Ἑλληνικοὺς ἢ ὅτι κατεστρέψαμεν τὴν ἐθνικὴν ἑνότητα. Διατί νὰ μὴ ἔχητε ὀλίγην ὑπομονήν, ὅπως τερματισθῇ ὁ ἀγών, διὰ νὰ εἶσθε εἰς θέσιν νὰ κρίνητε, ὅταν θὰ δυνάμεθα νὰ ὁμιλήσωμεν ἐν πλήρει γνώσει τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτοῦ; Ἀλλ’ ὑπέπεσε καὶ εἰς ἄλλο παράπτωμα ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀρκαδίας. Παλαίμαχος τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος εὗρε τὴν στιγμὴν ἤδη εἰς τόσῳ προκεχωρηκυῖαν πολιτικὴν ἡλικίαν, εὗρε τὴν στιγμὴν νὰ λησμονήσῃ τὴν οὐσίαν τοῦ πολιτεύματος τούτου καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου μὲ ὅλον τὸ κῦρος, τὸ ὁποῖον τῷ δίδει ἡ θέσις ἐκείνη, τὴν ὁποίαν κατέσχεν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ πολιτικῷ κόσμῳ, ἔρχεται νὰ ὁμιλήσῃ τὴν στιγμὴν ταύτην, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀποδύεται τὸ ἔθνος ἡμῶν εἰς τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα, νὰ ὁμιλήσῃ περὶ διχασμοῦ μεταξὺ Βασιλέως καὶ Κυβερνήσεως, καὶ ἔρχεται νὰ ὁμιλήσῃ, ὑποθέτων ὅτι θὰ ἔμενεν ἀνανταπάντητος, ὅτι τὸ ἔθνος ἔχει ἐμπιστοσύνην μόνον πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ δὲν ἔχει πρὸς τὴν Κυβέρνησίν του.

§10Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως. (Διαμαρτυρίαι καὶ ζητωκραυγαὶ ὑπὲρ τῆς Κυβερνήσεως ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν ἀκροατηρίων).

§11ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καὶ ἔρχεται νὰ εἴπῃ τοῦτο, ὡσεὶ νὰ ἦτο δυνατὸν νὰ διεξαχθῇ ὁ μέγας οὗτος ἀγὼν περὶ βωμῶν καὶ ἑστιῶν ἐν πλήρει ἐπιτυχίᾳ, καθ’ ἣν στιγμὴν τὸ ἔθνος θὰ ἐγνώριζεν, ὅτι τὸν ἀγῶνα τοῦτον ὁδηγεῖ Κυβέρνησις, πρὸς τὴν ὁποίαν δὲν ἔχει ἐμπιστοσύνην. Καὶ ἐν τῇ λήθῃ αὐτοῦ πρὸς πᾶν δίδαγμα τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος ἐχώρισε καὶ τὸν Βασιλέα πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ὑπολαβὼν καὶ τὸ Διάγγελμα, τὸ ὁποῖον ἀνέγνωσα πρὸς ὑμᾶς, ὡς ἔργον καθαρῶς καὶ μονομερῶς βασιλικόν, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἦτο ξένη ἡ Κυβέρνησις καὶ τοῦ ὁποίου τὸ περιεχόμενον ἠθέλησε ν’ ἀντιτάξῃ πρὸς τὴν ἀτολμίαν τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν εἶναι ἡ ὥρα, ὅπως ἀπολογηθῶμεν καθ’ ὅλων τῶν κατηγοριῶν, αἱ ὁποῖαι ἐξετοξεύθησαν κατὰ τοῦ ἔργου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία μακρὰν τοῦ νὰ εὑρεθῇ διὰ τῆς πολιτείας της εἰς τὴν σκληρὰν ἀνάγκην εἰς τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτὴς εὑρέθη ἄλλοτε ἀπειλούμενος νὰ κύπτῃ τὴν κεφαλὴν καὶ νὰ καλῇ τοὺς ξένους πρέσβεις εἰς τὸ Ὑπουργεῖόν του (χειροκροτήματα παρατεταμένα), διὰ νὰ ἴδῃ κατὰ τίνα τρόπον θὰ σώσῃ τὴν ὑβριζομένην, τὴν ῥαπιζομένην, τὴν μυκτηριζομένην Ἑλλάδα, τὴν ὁποίαν εἶχε τὴν ἀτυχίαν τότε νὰ κυβερνᾷ. (Χειροκροτήματα καὶ ἐπευφημίαι)

§12Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Σεῖς τὴν κατηντήσατε...

§13ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡμεῖς τοὐναντίον ἀπεδυόμεθα πρὸς τὸν ἀγῶνα μετ’ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὰς ἐθνικὰς δυνάμεις, τὰς ὁποίας κατὰ τὸ δυνατὸν παρεσκευάσαμεν κατὰ τὸ βραχὺ διάστημα τῆς ἀρχῆς τῆς Κυβερνήσεως· ἀπεδυόμεθα εἰς τὸν ἀγῶνα περὶ βωμῶν καὶ ἑστιῶν μὲ τὴν πεποίθησιν περὶ τῆς αἰσίας ἐκβάσεως καὶ μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι αἱ δάφναι τὰς ὁποίας θὰ ἔδρεπεν ὁ στρατὸς ἡμῶν δὲν θὰ ἦσαν κατώτεραι τῶν παρελθουσῶν. Καὶ ἂν ὁρμᾷ ἐξ ἀνάγκης τὸ ἔθνος καὶ πάλιν εἰς νέον ἀγῶνα, μετὰ τόσας θυσίας, τὰς ὁποίας ἔκαμεν, εἰς τὸν νέον τοῦτον ἀγῶνα τὸ ἔθνος ὁρμᾷ μὲ τὴν ἀσάλευτον πεποίθησιν ὅτι καὶ ὁ νέος οὗτος ἀγὼν θὰ περατωθῇ μὲ ἔτι μεγαλειτέραν τὴν Ἑλλάδα, πολὺ μεγαλειτέραν ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ὠνειροπολήσατε σεῖς, οἱ ὁποῖοι εἶσθε ὑπεύθυνοι διὰ τὸ παρελθόν. (Χειροκροτήματα). Κύριοι, ἐνόμιζον ὅτι ἡ Βουλὴ ἀρκουμένη εἰς τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, μετὰ τὴν ἐκδήλωσιν βεβαίως τῆς γνώμης καὶ τῆς ἐπιδοκιμασίας, ὅπως ἀνέμενον, ἐκ μέρους τῶν ἄλλων ἀρχηγῶν τῶν ὁμάδων ἐν τῇ Βουλῇ, θὰ διέκοπτε τὰς ἐργασίας της, χωρὶς νὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ δηλώσῃ τὴν τυπικὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. Μετὰ τὴν ἀγόρευσιν ὅμως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτοῦ ἔχω καθῆκον νὰ δηλώσω, ὅτι αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην ἐκφράσεως ῥητῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς πρὸς τὴν Κυβέρνησιν. (μάλιστα, μάλιστα).

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει πρότασις δεκαπέντε Βουλευτῶν.

§15Π. Λ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα. Ἀλλ’ ἤδη ἔχει ὁ κ. Δημητρακόπουλος τὸν λόγον.

§17Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ ἀνακοινώσεις εἰς τὰς ὁποίας προέβη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐν σχέσει πρὸς τὴν νέαν τροπὴν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰ πρῶτα ἀποτελέσματα καὶ τὰς πρώτας νίκας, αἱ ὁποῖαι ἔστεψαν τὰ ἑλληνικὰ ὅπλα, ἔδωκαν ἀφορμὴν καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ εἰς ἐκδήλωσιν ζωηρῶν αἰσθημάτων χαρᾶς καὶ ἐνθουσιασμοῦ. Ἀλλ’ αἱ αὐταὶ ἀνακοινώσεις παρέχουσιν ἴσης δυνάμεως ἀφορμὴν καὶ εἰς σκέψεις. Αἰσθήματα τοιαῦτα ἴσης ἁγνότητος καὶ ὁμοίας προελεύσεως δονοῦσι κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας πᾶσαν ἑλληνικὴν καρδίαν. Δύναμαι δὲ νὰ εἴπω, ὅτι αἱ νῖκαι αὗται ἐμπνέουσιν εἰς ἡμᾶς αἴσθημά τι ψυχραίμου ὑπερηφανίας· διότι εὐτυχῶς ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς καὶ ὁ ἡγήτωρ αὐτοῦ ἐξῳκείωσαν ἡμᾶς μὲ ἀλλεπαλλήλους νίκας πολλῷ σπουδαιοτέρας, ἐνέπνευσαν δὲ εἰς τὸ ἔθνος τὴν ἀδίστακτον πεποίθησιν καὶ τὴν ἀδιαίρετον πίστιν, ὅτι καὶ τὰ σήμερον ἀναγγελθέντα οὔτε τὰ τελευταῖα εἶναι οὔτε τὰ σπουδαιότερα. Ἀλλ’ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ὡς δύναμις καὶ ἐξουσία πολιτικὴ καὶ ἡ Βουλὴ ὡς Σῶμα πολιτικὸν ἔχουσι, νομίζω, ἄλλα καθήκοντα. Ἔχουσι καθήκοντα καθαρῶς πολιτικά. Ἡ Κυβέρνησις ἔχει καθῆκον ὡς οἷόν τε σκοπιμώτερον, ὡς οἷόν τε τελεσφορώτερον νὰ χρησιμοποιήσῃ τὰ στρατιωτικὰ ἀποτελέσματα εἰς τοὺς πολιτικοὺς σκοπούς, εἰς τοὺς ὁποίους ἀποβλέπει τὸ ἔθνος. Καὶ ἡ Βουλὴ ὡς Σῶμα πολιτικὸν ἔχει καθῆκον ἐν τούτῳ νὰ παρεδρεύσῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ συντρέξῃ ταύτην δι’ ὅλων τῶν δυνάμεών της, δι’ ὅλων τῶν φώτων της, δι’ ὅλης τῆς ἰσχύος της, οὐχὶ ἁπλῶς παθητικῶς, ἀλλ’ ἐνεργῶς (εὖγε, εὖγε). Ἐξεπλήρωσεν ὅμως ἆρά γε ἡ Βουλὴ τὰ καθήκοντα ταῦτα, τὰ καθήκοντα τὰ ἐπιβεβλημένα ὑπὸ τοῦ προορισμοῦ αὐτῆς, τὰ ὑπὸ τῆς ἰδιότητος αὐτῆς, τὰ ὑπὸ τῆς ἀποστολῆς αὐτῆς ὡς Σώματος πολιτικοῦ ἐπιβαλλόμενα; Ἐὰν ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ὑπέβαλλε τὸ ἐρώτημα τοῦτο εἰς ἑαυτόν, ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, ν’ ἀμφιβάλλω ἂν θὰ εὑρίσκετο εὐχερὴς καὶ πρόχειρος εἰς τὴν ἀπάντησιν. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐνόμισε προσῆκον εὐθὺς ὡς κατήρξατο ὁ ἀγών, ἢ καὶ πρὸ τῆς κατάρξεως τούτου, ἢ καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν αὐτοῦ, νὰ καταστήσῃ γνώριμα εἰς τὴν Βουλὴν ἐκεῖνα τὰ στοιχεῖα, ἐκείνας τὰς πληροφορίας, ἐκεῖνα τὰ δεδομένα, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θὰ ἠδύνατο αὕτη ὑπευθύνως πλέον νὰ γνωμοδοτήσῃ ἐπὶ τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως καὶ νὰ παράσχῃ τὰ φῶτα αὑτῆς καὶ τὴν ὑπεύθυνον συνδρομήν της εἰς τὴν πολιτικὴν εὐόδωσιν τοῦ ἀγῶνος. Πᾶν ἄλλο σκέπτομαι ἢ νὰ κατακρίνω τὴν Κυβέρνησιν ἐπὶ τούτῳ. Ἀντιθέτως νομίζω, ὅτι ὀρθῶς ἔπραξε, διότι Σώματα πολιτικὰ οὕτω πολυμελῆ, κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὰ τοιαύτης φύσεως ζητήματα, εἶναι ἐκ τῆς συγκροτήσεως αὐτῶν, ἐκ τῶν ἐλευθεριῶν, αἱ ὁποῖαι παρέχονται εἰς ταῦτα, ἀνεπιτήδεια εἰς τὴν μελέτην, τὴν ἔρευναν καὶ τὴν διεξαγωγὴν αὐτῶν. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις δὲν ἐνόμισε προσῆκον οὐδὲ κατ’ ἄλλον τινὰ τρόπον ἐκ τῶν εἰθισμένων εἰς τοιαύτας περιστάσεις νὰ ἐπικοινωνήσῃ μετὰ τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ νὰ μεταδώσῃ εἰς αὐτὴν τὰ ἀναγκαῖα στοιχεῖα, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ ἠδύνατο νὰ καρπωθῇ τὰ ἐφόδια ἐκεῖνα, τῶν ὁποίων ἡ ἀνάπτυξις ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου δὲν ἦτο οὔτε δυνατὴ οὔτε σύμφορος οὔτε προσήκουσα καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θὰ ἠδύνατο νὰ παράσχῃ τὴν οὐσιαστικὴν συνδρομήν της. Δὲν προτίθεμαι τὴν στιγμὴν ταύτην νὰ ζητήσω ἐξηγήσεις ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς τοιαύτης πολιτείας της, πολλῷ δὲ ἧττον νὰ φέρω κρίσεις ἐπὶ τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῆς. Πολὺ ὀλιγώτερον σκέπτομαι νὰ φέρω κρίσεις ἂν ἡ τοιαύτη πολιτεία αὐτῆς, κρατήσασα τὴν ἐθνικὴν ἀντιπροσωπείαν μακρὰν τῶν γεγονότων ἐκείνων, ὑπῆρξεν ἀβλαβὴς ἢ ἐπιζημία εἰς τὴν διεξαγωγὴν τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως. Ἀπέχω νὰ κρίνω ἐν τῷ παρόντι, ἂν τακτικὴ τοιαύτη, τῆς ὁποίας ἐμφανίζεται ἤδη πρωτοφανὲς προηγούμενον, δύναται νὰ συντελέσῃ εἰς τὸ νὰ δημιουργήσῃ ἐθνικὴν πολιτικήν, πολιτικὴν τοῦ Κράτους, ἢ ἂν τοὐναντίον δημιουργεῖ πολιτικὴν τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων ἐπὶ τῶν ἐθνικῶν ζητημάτων. Ἐπίσης δὲν προτίθεμαι νὰ κρίνω ἤδη, ἐφ’ ὅσον δὲν προτίθεμαι νὰ ζητήσω νὰ παρουσιασθῶσιν αἱ ἀναγκαῖαι ἐξηγήσεις, ἂν ἡ τοιαύτη τακτικὴ ἀποτελεῖ ἢ οὐ παραβίασιν τῶν κανόνων ἐκείνων καὶ τῶν ἀρχῶν ἐκείνων, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὸ πολίτευμα ἡμῶν διέπουσι καὶ ῥυθμίζουσι τὰς σχέσεις τῆς ὑπευθύνου ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἀπέναντι τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας. Σημειοῦμαι ἁπλῶς τὰ γεγονότα ταῦτα τὰ παρελθόντα, διὰ μόνον τὸν λόγον νὰ καθορίσω ἐπακριβῶς τὴν ἔννοιαν καὶ τὴν ἔκτασιν τῆς γνώμης τὴν ὁποίαν ἔχω περὶ τῶν ἐνεστώτων. Ἡ γνώμη δ’ αὕτη, τὴν ὁποίαν ὑπεδήλωσα ἤδη καὶ τὴν ὁποίαν σκέπτομαι νὰ ὑποδείξω, δὲν στηρίζεται βεβαίως, ὡς εἶναι εὐνόητον, εἰς πληροφορίας ἐπισήμους καὶ αὐθεντικάς, εἰς δεδομένα τοιαύτης ἐπισημότητος καὶ κύρους ἀναμφισβητήτου, οἷα μόνη ἡ Κυβέρνησις δύναται νὰ ἔχῃ· ἀλλὰ στηρίζεται εἰς ὅλα ἐκεῖνα τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα δυνατὸν νὰ περιέλθωσιν εἰς τὸν παρακολουθοῦντα τὴν κατάστασιν ἐκτὸς τῶν ὑπουργικῶν γραφείων ἀλλ’ ἐκ τοῦ σύνεγγυς, καὶ εἰς τὴν καθόλου ἐκτίμησιν τῆς καταστάσεως ταύτης. Καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν καὶ τὴν ἐπιφύλαξιν ταύτην δύναμαι νὰ διατυπώσω τὴν γνώμην ὅτι ἡ νέα τροπή, εἰς τὴν ὁποίαν εἰσῆλθον τὰ ἐθνικὰ ἡμῶν πράγματα, εὐτυχῶς ἢ ἀτυχῶς, ἐπιβάλλουσι καὶ μεταβολὴν πολιτικῆς κατευθύνσεως ἐν τῷ ἐθνικῷ ζητήματι· μεταβολὴν ὄχι μόνον ἵνα ἐπανορθωθῶσι λάθη πολιτικά, ἐὰν ἐγένοντο τοιαῦτα, ἀλλ’ ἵνα ἀνακαθαρθῇ ἡ πολιτικὴ τακτική, τὴν ὁποίαν ἀπὸ ἄλλων πολιτικῶν ἀντιλήψεων, ἀπὸ ἄλλων δεδομένων καὶ σκέψεων ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις· πολιτικῶν σκέψεων καὶ δεδομένων, τὰ ὁποῖα ὑπὸ τὴν νέαν τροπὴν τῶν πραγμάτων ῥιζικῶς ἀνετράπησαν. Ἡ Κυβέρνησις, ὡς δύναταί τις νὰ κρίνῃ ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε γενομένων πρὸς τὴν Βουλὴν ἀνακοινώσεων, προσηλώθη εἰς ἰδέαν ἐπαινετὴν κατ’ ἀρχήν, εἰς τὴν ἰδέαν νὰ συνεργήσῃ τὸ καθ’ ἑαυτήν, ἵνα τεθῇ τέρμα ὁριστικὸν εἰς τὴν κατάστασιν, ἡ ὁποία ἐμίαινε τὴν νοτιοανατολικὴν Εὐρώπην. Ἡ Κυβέρνησις προσηλώθη εἰς τὴν ἰδέαν, ὅπως ἐξασφαλισθῇ εἰς τὰ χριστιανικὰ Κράτη τοῦ Αἵμου ἡ εἰρηνικὴ συμβίωσις καὶ ἀνάπτυξις ὑπὸ πάσας τὰς συνθήκας πλήρους ἰσοπολιτείας. Χάριν δὲ τῆς ἰδέας ταύτης ἠσπάσθη τὴν ἀρχὴν τῶν ἀμοιβαίων θυσιῶν, ἀρχὴν συνεπείᾳ τῆς ὁποίας ὁμοεθνεῖς ἑκάστου τῶν συμμάχων Κρατῶν θὰ ἐτίθεντο κατ’ ἀναπόδραστον ἀνάγκην ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν ἄλλην ἢ τὴν ἰδικήν του. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ ἐπιδοκιμάζω κατ’ ἀρχὴν τὴν πολιτικὴν ταύτην. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐν τῇ ἐνεργείᾳ τῆς κυρώσεως τῆς πολιτικῆς ταύτης, ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ τελεσφορήσεως τῶν πολιτικῶν σκέψεων, αἵτινες ὑπηγόρευσαν αὐτήν, προέβη εἰς θυσίας, δύναμαι ἤδη νὰ εἴπω, ὑπερβάσας πᾶν ὅριον συγγνωστόν. Ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ ταύτῃ προέβη εἰς θυσίας, αἱ ὁποῖαι ἔπληξαν βαθύτατα καὶ καιριώτατα τὴν ἐθνικὴν ψυχήν. Προέβη εἰς παραχωρήσεις, προέβη εἰς ὑποχωρήσεις ἀπέναντι τῆς τέως συμμάχου τοιαύτας, αἱ ὁποῖαι βεβαίως ὑπερέβησαν καὶ τὰς ἐσχατιὰς τῶν ὑπερφιάλων ἀντιλήψεων αὐτῆς, αἱ ὁποῖαι ἔπνιξαν ἐξ ἄλλου τὴν ἐθνικὴν ψυχήν, περαιτέρω καὶ ἐκείνων ἀκόμη τῶν ὁρίων, εἰς τὰ ὁποῖα μέχρι τῆς χθὲς ἀκόμη οὐδεὶς οὐδὲ αὐτοὶ οἱ ψυχρότεροι μελετῶντες τὰ πολιτικὰ ἡμῶν πράγματα ἐτόλμων ν’ ἀτενίσωσιν. Ἀλλ’ οἱ τέως σύμμαχοι ἐδείχθησαν ἀνάξιοι τῶν τοιούτων παραχωρήσεων, ἐδείχθησαν ἀνάξιοι νὰ ὑψωθῶσι μέχρι τῶν ἀνθρωπιστικῶν ἀντιλήψεων, ἀπὸ τῶν ὁποίων ἀφωρμήθη ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις. Παρεξήγησαν δεινῶς τοὺς λόγους, οἵτινες ὑπηγόρευσαν τὴν πολιτικὴν ταύτην, καὶ ἐξετράπησαν εἰς τὰς ἀνηκούστους ἐκείνας βιαιότητας καὶ αὐθαδείας, τὰς ὁποίας ἀνεκοίνωσεν ἡ Κυβέρνησις καὶ συνεπείᾳ τῶν ὁποίων εἰσήλθομεν εἰς νέαν πολιτικὴν πορείαν. Καὶ ἡ πορεία ἡ νέα, εἰς τὴν ὁποίαν εἰσήλθομεν, ἐπιβάλλει ῥιζικὰς μεταρρυθμίσεις τῶν ἀντιλήψεων ἐκείνων, μεταρρυθμίσεις τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἐν σχέσει πρὸς τὴν τέως σύμμαχον. Δὲν θέλω νὰ ὑποδείξω διὰ τούτου μόνον τὴν αὐτονόητον συνέπειαν ὅτι ἡ ἀνατροπὴ τῶν προϋποθέσεων ἐκείνων, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐγένοντο αἱ παραχωρήσεις, ἀνέτρεψε καὶ αὐτὰς ταύτας. Τοῦτο εἶναι αὐτονόητον. Θέλω νὰ προβῶ περαιτέρω, θέλω νὰ πλήξω καὶ τὴν ἀρχὴν ταύτην, ἥτις ὑπηγόρευσε τὴν μετὰ τῆς Βουλγαρίας σύμπραξιν· θέλω νὰ εἴπω ὅτι ἡ ἀρχὴ ἐκείνη ἀπὸ τῆς ὁποίας ἀφωρμήθη ἡ Κυβέρνησις, προσχωρήσασα εἰς τὴν μετ’ αὐτῆς συμμαχίαν, ἡ ἀρχὴ ἐκείνη ἐπλήγη ἤδη ἐκ τῶν πραγμάτων εἰς τὰ καίρια, μέχρι τοῦ σημείου ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὴ ἀπέναντι αὐτῆς οὐδ’ ἡ πολιτικὴ τῆς ἰσορροπίας, τὴν ὁποίαν ἤκουσα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὑποδεικνυομένην ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ πολιτικὴ ἐκείνη ἀφωρμήθη ἀπὸ μιᾶς ὑπερτέρας ἀντιλήψεως, ἡ ὁποία ἐκ τῶν πραγμάτων διεψεύσθη. Κέντρον καὶ βάσις ἐκείνης ἦτο ἡ ἐξασφάλισις τῆς ἰσοπολιτείας ἀπὸ μέρους τῶν διαφόρων ἐν τῷ Αἵμῳ ἐθνοτήτων. Δὲν ἦτο τόσον ζήτημα ἐδάφους, δὲν ἦτο τόσον κατὰ τὴν ἐμὴν ἀντίληψιν οὐδὲ ζήτημα ἀριθμοῦ ὑπηκόων, οἱ ὁποῖοι θὰ ἠδύναντο εἰς ταύτην ἢ ἐκείνην τὴν κυριαρχίαν νὰ ὑπαχθῶσιν. Ἦτο ζήτημα ἀρχῆς· τῆς ἀρχῆς ὅτι ἐκεῖνοι ἐκ τῶν ὁμοεθνῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ζήσωσιν ὑπὸ τὴν ἑαυτῶν κυριαρχίαν, ἐκεῖνοι θ’ ἀπέλαυον τοὐλάχιστον ὑπὸ ξένην κυριαρχίαν ἰσοπολιτείας καὶ δικαιοσύνης. Ὅλοι θὰ ἐξησφάλιζον ὑπὲρ ἑαυτῶν ὅλους τοὺς ὅρους καὶ ὅλας τὰς συνθήκας τῆς ἐν εἰρήνῃ βιώσεως καὶ ἀναπτύξεως. Ἡ βάσις αὕτη ἐκ τῆς μέχρι τοῦδε πολιτείας τῆς Βουλγαρίας ἐκλονίσθη ἐκ βάθρων καὶ ἐξέλιπε. Δὲν ὑπάρχει, δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ πλέον ἀντίληψις δικαιολογοῦσα τὴν ἀρχὴν τῆς ἀνοχῆς τῆς ὑποδουλώσεως Ἑλληνικῶν πληθυσμῶν ὑπὸ τὴν τέως σύμμαχον. Ἐὰν ἡ βάσις αὕτη εἶναι ἀκριβής, εὐνόητον εἶναι, ὅτι εἶναι ἐνδεδειγμένον εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, διὰ πάσης θυσίας, δι’ οἱουδήποτε συνδυασμοῦ ἀκόμη, δύναμαι νὰ εἴπω, εἰς ὃ σημεῖον περιῆλθον τὰ πράγματα, καὶ διὰ πολιτικῶν θυσιῶν, εἶναι ἐνδεδειγμένον, λέγω, ν’ ἀκολουθήσῃ πολιτικὴν ἀποκλείουσαν ἀπολύτως τὴν ὑπαγωγὴν Ἑλληνικῶν πληθυσμῶν ὑπὸ τὴν Βουλγαρικὴν κυριαρχίαν. Διότι θ’ ἀποτελέσῃ ὄνειδος διὰ τὸ Κράτος ἡμῶν, θ’ ἀποτελέσῃ ὕβριν ἀναξίαν τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς Ἱστορίας αὑτοῦ νὰ στέρξῃ χάριν τῆς προσθήκης ὀλίγων ἐπὶ πλέον πλέθρων γῆς ἢ χάριν τῆς ὑπαγωγῆς μείζονος ἀριθμοῦ ὁμοεθνῶν ὑπὸ τὴν Ἑλληνικὴν κυριαρχίαν νὰ παραδώσῃ ἐν γνώσει πλέον ἤδη εἰς τὸ πῦρ καὶ τὸν σίδηρον τῶν νέων τυράννων ἑκατοντάδας χιλιάδων ὁμοεθνῶν. Θὰ ἦτο ὄνειδος, ἐὰν ἤδη χάριν αὐξήσεως ἀνταλλαγμάτων ἐδαφικῶν καὶ προσθήκης εἰς τὸ Κράτος ἡμῶν πλειόνων ὁμογενῶν, ἂν ἔστεργε τοῦτο νὰ παραδώσῃ ἑκατοντάδας χιλιάδων ὁμοεθνῶν εἰς τὴν βίαν καὶ τὴν ἀτίμωσιν, εἰς τὴν δήωσιν καὶ τὴν ἁρπαγήν, εἰς τὴν σφαγὴν καὶ τὸν ἐξανδραποδισμὸν ἀδυσωπήτου τυράννου (χειροκροτήματα). Πᾶσα θυσία πρὸς ἀποτροπὴν τούτου εἶναι ἐνδεδειγμένη, πᾶς συνδυασμὸς εἶναι ἐνδεδειγμένος. Ἀκόμη δὲν διστάζω νὰ εἴπω ὅτι καὶ πολιτικαὶ θυσίαι χάριν αὐτοῦ τοῦ σκοποῦ εἶναι ἐνδεδειγμέναι. Διότι εἶναι σκοπὸς ἐθνικός, σκοπὸς φιλανθρωπίας, σκοπὸς ἀνθρωπισμοῦ, ἀλλ’ ἐν ταὐτῷ καὶ σκοπὸς ὑπερτάτων συμφερόντων αὐτοῦ τοῦ ἐλευθέρου Κράτους. Χρόνοι πολλοὶ δὲν παρῆλθον ἀπὸ τῶν γεγονότων τῆς Ἀγχιάλου καὶ γνωρίζομεν ποῖον κλονισμὸν ὑπέστη ἐκ τούτων τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, κλονισμὸν οἰκονομικόν, ἀπὸ τὸν ὁποῖον μετὰ τόσα ἅτινα ἔκτοτε ἐπηκολούθησαν δὲν κατώρθωσεν εἰσέτι νὰ συνέλθῃ. Καὶ σήμερον ἔτι, μῆνάς τινας μετὰ τὴν συμμαχίαν, νέοι πρόσφυγες, φεύγοντες τὴν μάχαιραν παραδόξου τυράννου, ζητοῦσι τὴν στέγην καὶ τὸν ἄρτον τοῦ ἐλευθέρου Κράτους. Καὶ ταῦτα ἐγένοντο ἐνῷ ἤμεθα ἀκόμη σύμμαχοι καὶ συναγωνισταί. Εἶναι εὔκολον, νομίζω, νὰ ἐννοήσῃ τις τί πρόκειται νὰ ἐπακολουθήσῃ ἤδη, εὐθὺς μετὰ τὴν εἰρήνην, εἰς περίπτωσιν καθ’ ἣν ἑκατοντάδες χιλιάδων ὁμοεθνῶν ἤθελον ὑπαχθῆ εἰς τὴν Βουλγαρικὴν κυριαρχίαν. Τοῦτο ἀποβαίνει σχεδὸν ζήτημα ζωῆς καὶ ὑποστάσεως αὐτοῦ τοῦ ἐλευθέρου Κράτους. Ἕνεκα τῶν λόγων τούτων νομίζω ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤδη καθοδηγουμένη ἐκ τῶν γεγονότων πλέον εἶναι ἐνδεδειγμένον, ὑπὸ εὐρυτάτην ἀντίληψιν, ἐθνικήν, ἀνθρωπιστικήν, ἐκπολιτιστικὴν ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὴν κατάστασιν. Καὶ ἐν τῇ ἀντιλήψει ταύτῃ εἶναι ἐνδεδειγμένον καὶ τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον καὶ ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία σύσσωμος νὰ περιστοιχίσῃ καὶ ἐνισχύσῃ τὴν Κυβέρνησιν. Ἀλλὰ πρωτίστως καὶ αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις πρέπει εἰς τὴν πολιτικὴν ταύτην νὰ ἐνισχύσῃ ἑαυτήν (χειροκροτήματα).

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γούναρης.

§19Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ. Αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἐξαγγέλλουσιν ἄρδην μεταστροφὴν τῶν πραγμάτων. Αἱ ἀνακοινώσεις αὐτοῦ ἐμφανίζουσιν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅτι διελύθη ἓν ὄνειρον, ὄνειρον ὡραῖον ἐν τῇ συλλήψει, ἀλλὰ προωρισμένον, ὅπως ὅλα τὰ ὄνειρα, νὰ διαλυθῇ ἅμα τῇ ἐπαφῇ πρὸς τὴν παραγνωρισθεῖσαν πραγματικότητα. Καὶ μαζὶ μὲ τὸ ὡραῖον ὄνειρον ἐναυάγησε καὶ ἡ πολιτική, ἡ ὁποία ἐπ’ αὐτοῦ ἐστηρίχθη· ἡ πολιτικὴ τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ χαρακτηρίσωμεν ὡς πολιτικὴν εὐαγγελικήν, ἡ πολιτικὴ ἡ ὁποία ἐβαυκαλίσθη μὲ ἐλπίδας δεσμῶν ἀδελφικῶν μετὰ λαοῦ, ὁ ὁποῖος ἀπὸ μακροτάτων αἰώνων μόνον μέσον ἐπαφῆς πρὸς τὴν ἡμετέραν φυλὴν ἠθέλησε νὰ ἔχῃ τὸ ἐγχειρίδιον καὶ μόνην σχέσιν μετ’ αὐτῆς τὴν σφαγὴν καὶ τὴν ἐρήμωσιν. Ἡ πολιτικὴ αὐτή, ἡ ὀνειροπόλος, ἦτο φυσικὸν νὰ καταπέσῃ, διότι εἰς οὐδεμίαν διετέλει ἁρμονίαν πρὸς τὰ πράγματα. Τὸ ναυάγιον τῆς πολιτικῆς ταύτης δὲν εἶναι ποσῶς περίεργον. Εἶναι ἡ ἀποκατάστασις τῶν πραγμάτων εἰς τὴν φυσικὴν αὐτῶν τροχιάν, τὴν τροχιὰν τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν ἡ Ἱστορία, τῆς ὁποίας τὴν φορὰν οὐδεμία αὐτοπεποίθησις, ὅσον καὶ ἂν ἀρκῇ εἰς τὴν ἀτομικὴν αὐτῆς ἔμπνευσιν, δὲν θὰ εἶναι ἱκανὴ ν’ ἀνακόψῃ ἢ νὰ μετατρέψῃ. Εἶναι ἄξιον ὅμως παρατηρήσεως, ὅτι ἐχρειάσθη χρόνος μακρός, πολὺ μακρός, καὶ γεγονότα πολλά, παρὰ πολλά, μέχρις ὅτου ἐπέλθῃ ἡ ἀφύπνισις ἡμῶν. Δύναταί τις νὰ εἴπῃ ἄνευ ὑπερβολῆς, ὅτι ἐδέησε ν’ ἀκουσθῇ ὁ κρότος τοῦ Βουλγαρικοῦ τηλεβόλου, ἵνα διακοπῇ ὁ ὀνειροπόλος ἡμῶν ὕπνος. Δὲν εἶναι, Κύριοι, κατάλληλος ἡ στιγμή, ἵνα ἐξετασθῇ ἂν ἡ ἐμμονὴ ἡμῶν ἐπὶ τῆς σφαλερᾶς ὁδοῦ, μεθ’ ὅλα τὰ προειδοποιητικὰ σημεῖα, τὰ ὁποῖα ἤρξαντο ἐμφανιζόμενα σχεδὸν ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ κατὰ τῆς Τουρκίας πολέμου, ἐδημιούργησε δυσχερείας διὰ τὸν ἤδη ἀρξάμενον ἀγῶνα. Οὐδὲ εἶναι δυνατὸν ἤδη νὰ ἐρωτηθῇ ἂν πᾶν ὅ,τι ἐγένετο ἢ παρελείφθη κατὰ τε τὸ στάδιον τῶν στρατιωτικῶν ἐπιχειρήσεων καὶ κατὰ τὸ στάδιον τῆς διπλωματικῆς διαπραγματεύσεως ἐπὶ τῇ φρούδῳ ἐλπίδι, ὅτι θὰ κατωρθοῦτο νὰ ἀποτραπῇ τὸ ἀναπότρεπτον, δὲν ἀποτελεῖ πρόσκομμα εἰς τὸ ἔργον, εἰς τὸ ὁποῖον κατὰ μοιραίαν τῶν πραγμάτων ἐξέλιξιν ὑπεβλήθημεν. Ἡ δεδοκιμασμένη ἡρωικότης τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ἡ δεξιότης τοῦ ἀρχηγοῦ, ὁ ὁποῖος κατέκτησεν ἤδη τὴν θέσιν αὑτοῦ περίβλεπτον εἰς τὸ πάνθεον τῶν μεγάλων στρατηλατῶν, ἐγγυᾶται ὑπὲρ τῆς πεποιθήσεως ὅτι θέλομεν ἐπικρατήσει πάντων τῶν προσκομμάτων, ὁθενδήποτε καὶ ἂν ἐτέθησαν ταῦτα. Ἡ δύναμις τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς, ἡ ἀποτελοῦσα τὸ ἀπόσταγμα τῆς ἱστορικῆς αὐτῆς ἐξελίξεως, εἶναι ἱκανὴ ἵνα γεννήσῃ τὰς χρηστοτέρας τῶν ἐλπίδων. Αἱ ἀρξάμεναι ἤδη στρατιωτικαὶ ἐπιχειρήσεις τείνουσιν εἰς τὸ νὰ μεταβάλωσιν ἐν ῥαγδαίᾳ προόδῳ εἰς πράγματα τὰς ἐλπίδας ταύτας. Ὁ στρατὸς ἡμῶν ἀκάθεκτος, ἀνατρέπων πᾶν τὸ ἐπιπροσθοῦν, καταρρίπτει συγχρόνως καὶ τὸν μῦθον, τὸν ὁποῖον μόνον ὁ ἐπιτήδειος θόρυβος ἐδημιούργησε, περὶ τῆς κατὰ τὴν τελευταίαν τριακονταετίαν ἰδιαζόντως δημιουργηθείσης δράσεως τῶν σημερινῶν ἀντιπάλων μας. Καὶ μαζὶ μὲ τὸν μῦθον αὐτὸν ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι καταπίπτει καὶ πᾶσα σκέψις, πᾶσα πρότασις, πᾶσα πρᾶξις ἡμῶν, ἡ ὁποία ἔκλινεν εἰς τὴν ὑπόκυψιν εἰς ἀξιώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐνομίσθη ὅτι ἦσαν ἐπιβεβλημέναι ὑπὸ τῆς ἀνάγκης τῶν πραγμάτων. Καὶ ἐν τῷ νέῳ ἀγῶνι ὁ Ἑλληνισμὸς ὁλόκληρος μὲ ὅλας αὐτοῦ τὰς δυνάμεις, ἑνιαῖος καὶ ἀδιαίρετος, ἐφορμῶν ἐπὶ τὴν πραγμάτωσιν τῆς ἱστορικῆς αὑτοῦ ἀποστολῆς, δύναται ν’ ἀναμένῃ μετὰ πεποιθήσεως καὶ τὸν τελικὸν αὐτοῦ θρίαμβον, ὁ ὁποῖος θέλει εἶναι ἐν ταὐτῷ θρίαμβος τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τοῦ δικαίου.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πετροπουλάκης.

§21Π. Λ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ὁ νέος ἀγὼν ὁ ἀρξάμενος δὲν εἶναι ἀγών, τὸν ὁποῖον ἡ φυλὴ διεξάγει ἤδη, ἀλλ’ εἶναι ἀγὼν διεξαγόμενος ἀπὸ χιλιετηρίδος καὶ πλέον. Εἰς τὸν ὕψιστον ἀγῶνα, εἰς τὸν ὁποῖον ἀποδυόμεθα, φρονῶ ὅτι οὐδεμία πρέπει νὰ ἐπιπροσθήσῃ ἀμφιβολία καὶ οὐδεὶς ἐνδοιασμός, ὅσον ἀφορᾷ τὴν στάσιν καὶ τὴν δρᾶσιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ περιβάλωμεν τὴν Κυβέρνησιν καὶ αὖθις διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης μας, δηλῶ δ’ ἐκ τῆς θέσεως ταύτης ὅτι, ἂν τεθῇ ζήτημα ἐμπιστοσύνης, θὰ ὑπερψηφίσω εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο. Ἐλπίζω ὅτι ἤδη ἡ σπονδυλικὴ στήλη τῆς Ἑλλάδος θὰ στερεοποιηθῇ διὰ τῶν λογχῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ τηλεβόλου καὶ διὰ τῆς δεξιότητος καὶ τῆς στρατηγικῆς ἱκανότητος τοῦ Βασιλέως Κωνσταντίνου. Ἂς εὐχηθῶμεν μόνον νὰ μὴ καμφθῇ ἡ σπονδυλικὴ στήλη τῆς Κυβερνήσεως.

§22Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐπίστευον, Κύριοι, ὅτι κατὰ τὴν σημερινὴν συζήτησιν ἤθελον εὕρει ἱστάμενον εἰς τὸ ὕψος τῶν στρατιωτικῶν δεδομένων τὸν κ. Πρωθυπουργόν. Ἐπίστευον ὅτι θὰ ἔβλεπον τοῦτον ἱστάμενον εἰς ἐπίπεδον τιμῆς καὶ δόξης ἀνάλογον τῶν περιλάμπρων στρατιωτικῶν ἡμῶν ἀποτελεσμάτων. Ἐπίστευον τέλος ὅτι ἡ ἀναγγελία τῶν πολεμικῶν τούτων γεγονότων καὶ τῶν λόγων, ὧν ἕνεκα περιῆλθε τὸ Κράτος εἰς ἀγῶνα πρὸς τοὺς τέως συμμάχους ἡμῶν, ἤθελον φέρει πρὸ ἡμῶν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ἕτοιμον, ὅπως καθορίσῃ τὸν ἐθνικὸν ἀγῶνα, εἰς ὃν εὐτυχῶς εἰσῆλθεν ἕνεκα τῆς βουλιμίας τῶν ἀντιπάλων ἡμῶν, ἀγῶνα σωτήριον ὄντως, ὡς ἀνατρέποντα ἄρδην τὴν ἐθνοκτόνον τοῦ τελευταίου πολέμου πολιτικήν. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτων εἶδον αὐτὸν ἀτυχῶς ἐπὶ τοσοῦτον ἐμμένοντα εἰς τὴν σφαλερὰν ἀντίληψιν τῶν ἐθνικῶν ἡμῶν ὑποχρεώσεων καὶ δικαιωμάτων, ὥστε ἠνάγκασε τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀρκαδίας πολιτευτὴν νὰ ζητήσῃ νὰ ἐπαναφέρῃ τὸν κύριον Πρωθυπουργὸν ἐντὸς τῆς πρεπούσης τροχιᾶς. Φοβοῦμαι δ’ ἐπὶ πλέον, ὅτι διέκρινα ἐν τῇ ὁμιλίᾳ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ διάστασιν πρὸς τὴν ἐθνικὴν κατεύθυνσιν, ἣν τὸ Διάγγελμα τοῦ Βασιλέως ἔδιδεν. Ἐθνικὰ ἰδεώδη Οὗτος ὑπεδείκνυεν, ὑποχώρησιν ὑπὲρ τῆς συμμαχίας ἐκεῖνος προέβαλλε! Καὶ τὴν διαφορὰν ταύτην ἀντιληφθεὶς ὁ ἐξ Ἀρκαδίας ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐζήτησε νὰ καθορισθῇ ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος συμφώνως μὲ τὴν κατεύθυνσιν, ἣν τὸ Βασιλικὸν Διάγγελμα δίδει, ἐλπίζων ὅτι βοηθεῖ οὕτω τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὸ ὄντως μέγα, ὄντως ἐθνικὸν τοῦτο ἔργον. Ἀλλ’ ὁ κύριος Πρωθυπουργός, ἀντὶ νὰ ἐπωφεληθῇ τῆς παρεμβάσεως τοῦ ἀξιοτίμου κ. Ῥάλλη, πρὸς ὄφελος τοῦ ζητήματος, δίδων τὰς ἀπαιτουμένας ἐξηγήσεις, ἐταπείνωσε τὸ ζήτημα εἰς ζήτημα κομματικῆς διαπάλης καὶ ἐζήτησεν, ἵνα τὴν ἐντύπωσιν τῶν λόγων ἐκείνου διὰ τῆς ψήφου τῆς ἐμπιστοσύνης καταπνίξῃ, ὡς ἤδη ζητεῖ ταπεινῶς αὐτὸς καὶ διὰ γέλωτος νὰ καταστρέψῃ τοὺς ἐκ τῆς θέσεως ταύτης λόγους μου. Ἠδυνάμην νὰ καταρρίψω καὶ ἐγὼ τοῦτον εἰς τὸ πρέπον αὐτῷ ἐπίπεδον, ἠδυνάμην ν’ ἀπαντήσω καὶ ἐγὼ καταλλήλως καὶ ἀμέσως εἰς τὸν γέλωτα αὐτοῦ, ἀλλὰ σέβομαι τὴν ἱερὰν ταύτην στιγμήν.

§23ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένη, κύριε Πρόεδρε, εἰς τὸν ἀγορεύοντα τοιαύτη αὐθάδης γλῶσσα διὰ τὸν ἐκπροσωποῦντα τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς καὶ Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν καταλαμβάνομαι, Κύριοι, ὑπὸ ἰδιαιτέρας θλίψεως λόγῳ τῶν ἐπιθέσεων, αἱ ὁποῖαι γίνονται ἐναντίον μου· τοὐναντίον ἀκούω μετὰ προσοχῆς τοὺς ἀγορεύοντας μετὰ τοῦ συνήθους μειδιάματος, τὸ ὁποῖον ἔχω καὶ τὸ ὁποῖον δὲν ἐννοῶ διατί καὶ ὑπ’ ἄλλων ἀγορητῶν ἐθεωρήθη ὅτι ἔχει τοῦτο ἔννοιαν προσβλητικήν.

§24ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε συνάδελφε, εἶμαι τῆς γνώμης, κυρίως μετὰ τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ὀφείλετε νὰ δώσητε ἐξηγήσεις διὰ τὸν τρόπον, μὲ τὸν ὁποῖον ἀπετάθητε πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν.

§25Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἐὰν ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρώτην φορὰν εἰσέρχηται εἰς Κοινοβούλιον καὶ δὲν γνωρίζῃ τὴν γλῶσσαν ἐκείνην....

§26ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δώσητε ἐξηγήσεις ἐπιβαλλομένας ὑμῖν ἐκ σεβασμοῦ πρὸς τὴν Βουλήν.

§27Ι. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Βεβαίως, κύριε Πρόεδρε.

§28Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (ἐν θυμῷ). Μὴ μὲ διακόπτετε σεῖς! Μὴ νομίζετε ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ αὐθαδιάζητε κατὰ τοιοῦτον τρόπον καὶ σεῖς καὶ αὐτός.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ποῖος αὐτός;

§30Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Αὐτός! (δεικνύει τὸν κ. Πρωθυπουργόν).

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νομίζω, κύριε Βουλευτά, ὅτι πρέπει νὰ ἔχητε περισσοτέραν εὐλάβειαν ὁμιλοῦντες περὶ τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐπικαλοῦμαι τὸν Κανονισμόν.

§32Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ τὸν ἐπικαλεσθῆτε.

§33ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπικαλούμενος τὸν Κανονισμὸν σᾶς λέγω ὅτι ὀφείλετε, κυρίως μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, νὰ δώσητε ἐξηγήσεις· ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐφαρμόσω εἰς βάρος σας τὸν Κανονισμόν.

§34Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἤθελον νὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν, ἡ ὁποία ἤκουσε καὶ ἐμὲ καὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νὰ μοὶ εἴπῃ ἂν ἐξέφρασα ἐγὼ καμμίαν ὕβριν ἢ αὐτός.

§35ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, παρακαλῶ νὰ λέγητε ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὄχι αὐτός.

§36Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Οὕτως ἐννοῶ ἐγώ.

§37ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κακῶς ἐννοεῖτε. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἀνακαλεῖται εἰς τὴν τάξιν.

§38Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ν’ ἀνακαλέσητε εἰς τὴν τάξιν, ὅστις πρῶτος ἤρξατο χειρῶν ἀδίκων, ὅστις πρῶτος ὕβρισεν. Ἢ νομίζετε ὅτι ἡ πλειονοψηφία εἶναι δυνατὸν νὰ σβέσῃ τὰ λεχθέντα ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ὅτι εἶναι δυνατὸν κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην, κατὰ τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ὅλος ὁ λαὸς ἐνθουσιασμένος, νὰ καταπνίξῃ τὴν φωνήν μου διὰ τῆς τοιαύτης ἐπιθέσεως; (Τινὲς Βουλευταὶ ἀποχωροῦσι τῆς αἰθούσης).

§39Ν. ΛΕΩΝΙΔΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ εἴπητε, παρακαλῶ, εἰς τοὺς κυρίους Βουλευτὰς νὰ καταλάβωσι τὰς θέσεις των.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ κύριοι Βουλευταὶ παρακαλοῦνται νὰ καθίσωσιν ἢ νὰ ἐξέλθωσιν.

§41ΑΛ. ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ. Δικαίωμά μας εἶναι νὰ φύγωμεν.

§42Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας ἐπιθυμῶν νὰ δώσῃ τὴν πρέπουσαν κατεύθυνσιν εἰς τὴν συζήτησιν, ν’ ἀνυψώσῃ τὴν συζήτησιν καὶ νὰ ὑπενθυμίσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὴν κληρονομίαν, τὴν ὁποίαν μᾶς ἀφῆκαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἐδημιούργησαν τὸ Κράτος, ἐχάραξεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης τὴν πολιτικὴν τὴν ὁποίαν ὤφειλε ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις. Καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς πάντας νὰ μοὶ εἴπητε, ἂν τὸ ἔθνος δὲν ἔχει, δὲν θέλει νὰ ἔχῃ αὐτὴν τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἐχάραξεν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ὁ ἐξ Ἀρκαδίας ἀξιότιμος πολιτευτής. Τὴν πολιτικὴν λοιπὸν τὴν ἐθνικὴν ὑπενθύμισε πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὁ κ. Ῥάλλης καὶ ἀντὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ν’ ἀνέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ νὰ εὐχαριστήσῃ τὸν ἐξ Ἀρκαδίας πολιτευτὴν διὰ τὴν ἐνίσχυσιν, τὴν ὁποίαν ἔδωκε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, τοὐναντίον ὄχι μόνον προσωπικῶς ὕβρισεν αὐτόν, ἀλλ’ ὕβρισε καὶ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι εἰργάσθησαν κατὰ μέγα μέρος διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν ὑπὸ τὴν δουλείαν ἀδελφῶν ἡμῶν.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς δὲν ὕβρισε κανένα, κύριε συνάδελφε.

§44Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Σεῖς βεβαίως δὲν θὰ εὕρητε τὴν ὕβριν, ἂν ὅμως αὔριον δὲν διορθώσῃ τὴν ἀγόρευσίν του, καὶ ἀναγνώσητε αὐτήν, θὰ ἴδητε τί εἶπε κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἠλευθέρωσαν μέχρι τοῦδε τὴν Ἑλλάδα. Ἂν παρηκολουθεῖτε τὴν παράγραφον ταύτην, ἠθέλετε ἐξαναστῆ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ἂν εἶσθε Ἕλλην, καί, ἐπειδὴ εἶσθε Ἕλλην, βεβαίως ἠθέλετε ἀποχωρήσει, ἂν δὲν σᾶς ἠνάγκαζον ἄλλοι λόγοι νὰ παραμείνητε ἐκεῖ ὅπου εὑρίσκεσθε.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε συνάδελφε, νὰ δώσητε ἐξηγήσεις· τί ἐννοεῖτε λέγοντες «ἐὰν ἄλλοι λόγοι δὲν ἠνάγκαζον τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς νὰ παραμένῃ εἰς τὴν θέσιν του», διότι ἄλλως θὰ ἐφαρμόσω τὸν Κανονισμὸν ἐναντίον σας.

§46Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τίνα ἐξήγησιν νὰ δώσω;

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ (ἐγειρόμενος ἐκ τῆς θέσεώς του). Διατάσσω, ὅπως ἡ ἀνάκλησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Μεσσηνίας ἀναγραφῇ εἰς τὰ Πρακτικά.

§48Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μὲ ὀλίγας λέξεις θέλω ἀπαντήσει εἰς τὰς καταγγελίας τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Μὲ κατήγγειλεν ὅτι κατὰ παράβασιν τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων πρὶν λήξῃ ὁ ἀγὼν ἐνεκάλεσα αὐτὸν διὰ τὴν πολιτείαν τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε· μὲ κατήγγειλε, διότι ἐξήνεγκα τὴν γνώμην, ἥτις κατέχει ὁλόκληρον τὸ Ἑλληνικόν, ὅτι σήμερον πρὸς τὸν Βασιλέα καὶ μόνον τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον ἀτενίζει ὁ Ἑλληνισμός, καὶ μὲ κατήγγειλε, διότι ἐξηυτέλισα τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸ τεσσαρακονθήμερον τῆς Κυβερνήσεώς μου τοῦ 1909. Αὐτὸς ὁ ὁποῖος πρὸ ὀλίγου ἔλεγεν ὑμῖν ὅτι ἔχων τὴν πλειονοψηφίαν ἣν ἔχει περὶ ἑαυτὸν εἶναι ἀνεξέλεγκτος καὶ ὅτι θεωρεῖ ἀνευλαβὲς ἐκ μέρους τῆς Βουλῆς ἢ ἐκ μέρους μόνου Βουλευτοῦ νὰ ἐλέγχηται ἡ πολιτεία του, μὲ καταγγέλλει ἐπὶ παραβάσει τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων!

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δι’ ἄλλον λόγον.

§50Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ὑπῆρχεν ἄλλος λόγος.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπῆρχε.

§52Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Μὲ συγχωρεῖτε· οὐδεὶς ἕτερος λόγος ὑπῆρχεν. Ὁ λόγος ὃν προέβαλεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ δι’ ὃν ἐζήτησε τὴν ἀνάκλησιν εἰς τὴν τάξιν τοῦ κ. Βουλευτοῦ Καλαμῶν εἶναι ὅτι προσηνέχθη ἀνευλαβῶς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξελέγχων τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως, Κυβερνήσεως ἡ ὁποία εἶναι περιβεβλημένη διὰ τοιαύτης ἐμπιστοσύνης. Ἡ Κυβέρνησις, δι’ ὁσησδήποτε πλειονοψηφίας καὶ ἂν περιβάλληται, εἶναι ὑπόλογος πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ πρὸς ἕνα ἕκαστον τῶν Βουλευτῶν· θὰ ἦτο δ’ ἄρδην ἀνατροπὴ τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων τὸ νὰ θεωρῆται ἀνευλάβεια πρὸς τὴν Βουλὴν καὶ τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς καὶ τὴν Κυβέρνησιν ὁ ἔλεγχος τῆς πολιτείας αὐτῆς, διότι δῆθεν ὅλον τὸ Ἑλληνικὸν ἀποβλέπει πρὸς αὐτὴν καὶ μόνην.

§53ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπρόκειτο περὶ αὐτοῦ, Κύριε.

§54Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔλεγε· «Πῶς ἐναντίον τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων καὶ ἀφοῦ δὲν ἔληξεν ὁ ἀγών, ἔρχεσαι καὶ ζητεῖς λόγον;». Δὲν ἔληξεν ὁ ἀγὼν ὄχι ἐκ σφάλματος ὑμῶν, διότι οἱονδήποτε ἐξευτελισμὸν ἦτο δυνατὸν οἱ σύμμαχοι ὑμῶν νὰ σᾶς ἐπιβάλωσι τὸν ὑπέστητε· διότι ἡ πολιτεία ὑμῶν ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε ὁ ἀντιπρόσωπος τῆς συμμάχου ὑμῶν σᾶς ἐχαρακτήρισεν ὅπως σᾶς ἐχαρακτήρισεν ἐν Λονδίνῳ. Ἡ πολιτεία ὑμῶν ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε ὁ Γρέϋ ἠναγκάσθη νὰ σᾶς εἴπῃ νὰ τοῦ ἀδειάσετε τὴ γωνιά· ἡ πολιτεία ὑμῶν ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε χθὲς οἱ «Καιροὶ» τοῦ Λονδίνου ἔγραφον (ἀναγινώσκει)· «Τὰ σύμμαχα Βαλκανικὰ Κράτη εἰσελθόντα εἰς τὴν Μακεδονίαν ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῶν ἐλευθερωτῶν ἐχειροτέρευσαν τὴν κατάστασιν τῆς χώρας. Ὅσον ἀφορᾷ τοὺς διπλωμάτας τῶν Βαλκανικῶν Κρατῶν, πρὸς αὐτοὺς ὑπάρχει πλέον μεγάλη δυσπιστία, διότι αἱ Κυβερνήσεις αὐτῶν δὲν ἔδειξαν τὴν πρέπουσαν διαγωγὴν πρὸς τὰς Μ. Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι ηὐνόησαν τὸν ἀπελευθερωτικὸν ἀγῶνα. Σημεῖον δὲ τῆς δυσμενείας ταύτης τῶν Δυνάμεων καὶ τῆς δυσπιστίας πρὸς τοὺς Βαλκανικοὺς διπλωμάτας εἶναι ὅτι αἱ Εὐρωπαϊκαὶ ἐφημερίδες δὲν θ’ ἀποστείλωσιν ἀνταποκριτὰς εἰς τὸ «ἐκτεταμένον αὐτὸ Φρενοκομεῖον» τῶν τέως συμμάχων Κρατῶν». Οὕτω χαρακτηρίζεσθε οἱ σύμμαχοι οἱ Βαλκανικοί. Καὶ ἐκ τοῦ τοιούτου χαρακτηρισμοῦ δὲν εἶναι δυνατόν, ἀφοῦ ἔχω καὶ τὸν κ. Μπάουτσερ μαζί μου, νὰ διατυπωθῇ ἀποδοκιμασία οὔτε ἀπὸ αὐτὴν τὴν Βουλὴν οὔτε ἀπὸ τὸν κ. Πρόεδρον· διότι ἀληθὲς Φρενοκομεῖον εἶναι τὸ Κράτος ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον ἀπολογούμενος ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως λέγει· εἶχον σύμμαχον, ἐγνώριζον τὴν ἱστορίαν αὐτοῦ, ἐγνώριζον, ὅτι εἶναι ὁ ἔχθιστος φυλετικός μας ἐχθρός, ἐγνώριζον, ὅτι μόνον δόλος καὶ ἀπάτη ὑπαγορεύουσι τὰς πράξεις αὐτοῦ καὶ τὰς σχέσεις αὐτοῦ· ὑπέστην τὰ πάνδεινα, ὑπέστην καὶ τὴν περιαγωγὴν καὶ τὴν ἀτίμωσιν τῶν αἰχμαλώτων τοῦ Παγγαίου, ὑπέστην τὴν ὕβριν κατὰ τῆς ἐθνικῆς σημαίας, ὅτε ἐν Καβάλλᾳ ἐκαννονιοβολήθησαν ὁ «Ἀβέρωφ» καὶ αἱ «Σπέτσαι», ὑπέστην ὅλους τοὺς ἐξευτελισμούς, οὓς ὑπέστη ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ὡς Γενικὸς Διοικητὴς τῆς Μακεδονίας, δυσανασχετῶν διότι ὑπεβάλλετο εἰς τοιαύτην ταπείνωσιν, καὶ ὅμως δὲν ἐξηγέρθην παρὰ τελευταῖον, ὅτε εἶδον ὅτι οἱαδήποτε ὑποχώρησις δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ κορέσῃ τὰς παραλόγους ἀξιώσεις τῶν συμμάχων. Ἐξηγέρθην ὄχι πλέον διὰ τὴν ἀπόκρουσιν τῶν ὕβρεων, ἀλλὰ διὰ τὴν ἄμυναν, ὅτε ἠπειλεῖτο αὐτὴ ἡ Θεσσαλονίκη, διότι τοῦτο καταγγέλλει τὸ τηλεγράφημα τοῦ Βασιλέως. Θεωρεῖ δὲ ὡς μὴ λήξαντα τὸν ἀγῶνα, ἀφοῦ ἔπραξεν ὅ,τι ἦτο δυνατὸν νὰ πράξῃ διὰ νὰ λήξῃ ὁ ἀγὼν καθ’ ἡμῶν, καταφυγὼν καὶ εἰς τὴν διαιτησίαν χωρὶς νὰ γνωρίζῃ τί ζητεῖ. Ἔλεγεν ὑμῖν δὲν ἔληξεν ὁ ἀγών, καί, ἀφοῦ δὲν ἔληξε, πῶς ζητεῖ λόγον. Δὲν ἔληξεν ὁ ἀγών; Ἔληξεν ὁ ἀγὼν ἐκεῖνος, εἰς ὃν εἴχετε ἀποδυθῆ μετὰ τῶν συμμάχων σας. Ἐὰν ὑπῆρχεν ἡ παραμικρὰ φιλοτιμία, ἤθελεν ἀκουσθῆ ἐντεῦθεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ ἐκ Πατρῶν συνάδελφος, ὅτι ἀπέτυχεν ἡ πολιτικὴ ὑμῶν, καὶ ἀπέτυχεν οἰκτρῶς. Ἀλλ’ ἀπέτυχεν εἰς βάρος ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὸν ὁποῖον κατερρακώσατε καὶ κατηρειπώσατε. Σᾶς ἐτάραξε, διότι εἶπον, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς ἀποβλέπει πρὸς μόνον τὸν Βασιλέα, διότι, ἐὰν δὲν ἦτο Αὐτὸς καὶ ὁ ἡρωικὸς καὶ ἀνδρεῖος στρατός, οἵτινες συγκεντρώνουσι σήμερον τὴν ὅλην ψυχὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ θ’ ἀποδυθῶσιν εἰς τὸν νέον ἀγῶνα, ὡς ἀπεδύθησαν μετὰ τοῦ μίσους κατὰ τῆς συμμάχου σας, μετὰ τῆς ὁποίας περιεπτύσσεσθε χθές, τὰ πάντα θὰ εἶχον ἀπολεσθῆ. Ἀποβλέπει εἰς Αὐτόν, διότι Τὸν θεωρεῖ ἀλλότριον πρὸς τὰς πράξεις τὰς πολιτικάς. Καὶ δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία, ὅτι ἠγανάκτει ὁ Βασιλεὺς διὰ τὰς ὑποχωρήσεις ὑμῶν, αἱ ὁποῖαι ἐξηυτέλιζον τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν. Δὲν ἐτερματίσθη ὁ ἀγών; Ἀνελάβομεν σήμερον νέον ἀγῶνα κατ’ ἐκείνων, μετὰ τῶν ὁποίων συνεπράξατε, ἐπὶ τὴν ἀγαθοπιστίαν τῶν ὁποίων ἐστηρίχθητε, πρὸς ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἐνηγκαλίσθητε, πρὸς ἐκείνους πρὸς τοὺς ὁποίους παρεχωρήσατε τὴν Θρᾴκην, πρὸς ἐκείνους πρὸς τοὺς ὁποίους ἐπεμένετε νὰ δοθῇ ἡ Ἀδριανούπολις, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ εἰρήνη χωρὶς νὰ παραδοθῇ εἰς τοὺς Βουλγάρους ἡ Ἀδριανούπολις, πρὸς ἐκείνους εἰς τοὺς ὁποίους παρεδώσατε ὁλόκληρον τὴν Ἑλληνικὴν Θράκην πλὴν ἑνὸς κουρελιοῦ, τὸ ὁποῖον ἔμεινεν εἰς τὴν παραλίαν. Δὲν ἐτερματίσθη ὁ ἀγών; Ἐτερματίσθη διὰ τῶν δηλώσεων ὑμῶν, καὶ τῶν δηλώσεων αὐτῶν εἶναι ξένος ὁ Βασιλεύς. Ὁ Βασιλεὺς καίτοι ἀνεύθυνος ἀνέλαβε τὴν εὐθύνην τῆς στρατιωτικῆς δράσεως, ὄχι βεβαίως ἐκ τῆς περινοίας ὑμῶν ἢ τῶν συναδέλφων ὑμῶν. Ναί, ἐκ τῆς στρατιωτικῆς δράσεως τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ ἐνδόξου Ἑλληνικοῦ στρατοῦ προσδοκᾷ ἡ χώρα τὴν ἀνάκτησιν τοῦ ἐδάφους, τὸ ὁποῖον ἀπώλετο ἐκ τῆς ὑμετέρας ἀνοίας. Καὶ δὲν ὑπάρχει λέξις χαρακτηρίζουσα ἐπαρκῶς τὴν ὅλην πολιτείαν σας. Καὶ λέγετε ὅτι ἐξηυτέλισα ἐγὼ κατὰ τὸ 1909 τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ τὴν Ἑλλάδα διότι δὲν ἀπήντησα ἀμέσως μὲ τὴν πρώτην διακοίνωσιν, δι’ ἧς ἐζητεῖτο παρ’ ἐμοῦ νὰ παραιτηθῶ τῶν δικαιωμάτων ἐπὶ τῆς Κρήτης, διὰ κηρύξεως πολέμου. Ἐγὼ ἀπήντησα εἰς τὴν διακοίνωσιν ἐκείνην, ὅτι οὔτε θὰ παραιτηθῶ οὔτε ὑπάρχει λόγος πρὸς τοῦτο. Καὶ δὲν ἐξηυτελίσατε σεῖς τὴν Ἑλλάδα ἐπὶ ὀκτάμηνον τὰ πάντα παραδώσαντες εἰς τὴν ἀπληστίαν τῆς συμμάχου, ὑποστηρίξαντες τὰς ἐξοντωτικὰς διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ἀξιώσεις αὐτῆς; Εὐτυχῶς ἐπῆλθεν ἤδη τὸ τέρμα τῆς τοιαύτης πολιτείας τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἐὰν εἶχε συνείδησιν τῶν ζημιῶν, ἃς ἐπήνεγκεν εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν, καὶ τῶν εὐθυνῶν, ἃς ὑπέχει ἀπέναντι αὐτοῦ, ἤθελεν ἀνέλθει ἐδῶ μὲ τὸ μέτωπον κάτω καὶ ἤθελε ζητήσει συγγνώμην ἀπὸ τὸν Ἑλληνισμὸν διότι τοιαῦτα κατ’ αὐτοῦ διεπράξατο. Ἀλλὰ μεγαλαυχεῖ διὰ τὰς πράξεις τοῦ στρατοῦ, μεγαλαυχεῖ διότι ὁ στρατὸς δὲν συγκρατεῖται πλέον ἐκ τοῦ μίσους αὐτοῦ κατὰ τῶν συμμάχων του, μεγαλαυχεῖ ὅμως διὰ τοὺς ἀκούοντας, ἀλλὰ βεβαίως δὲν μεγαλαυχεῖ ἐν τῇ συνειδήσει του, ἄλλως δὲν θὰ ἔθετε ζήτημα ἐμπιστοσύνης. Τοῦτο βεβαίως ἔχει ὡς σκοπὸν ὄχι τὴν κατεύθυνσιν τῶν περιστοιχούντων τὴν Κυβέρνησιν — διότι ἔχει τὰ ἐνενήκοντα ἢ τὰ ἐνενήκοντα ἐννέα καὶ ἥμισυ ἑκατοστὰ τῶν Βουλευτῶν —, ἔχει ὡς σκοπὸν τὴν συγκάλυψιν τῶν ζημιῶν, ἃς ὑπέστη ἡ χώρα καὶ αἵτινες ἀπεκαλύφθησαν ἐκ τῶν λόγων, οὓς ἐξηνέγκομεν ἐντεῦθεν οἱ συνάδελφοί μου καὶ ἐγώ, οἱ ὁποῖοι στηρίζονται ἐπὶ τῶν πραγμάτων, οἱ ὁποῖοι ἐλέγχουσι τὴν πολιτείαν ὑμῶν, οἱ ὁποῖοι καταδεικνύουσι τὸν τρόπον, καθ’ ὃν διεχειρίσθητε τὰ τιμαλφῆ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὰ ὁποῖα παρεδόθησαν εἰς τὴν φύλαξιν ὑμῶν καὶ τὰ ὁποῖα σεῖς ἐπλήξατε οὕτως, ὥστε πολλαχοῦ νὰ μὴ ἔχωσι πλέον ὑπόστασιν. Ἐνόμισαν ὅτι μὲ ἐλέγχουσι καὶ μὲ ὑβρίζουσιν ἀποκαλοῦντές με Βουλευτὴν Ἀρκαδίας. Εἶμαι εὐτυχὴς διὰ τοῦτο, διότι αἰσθάνομαι ἐμαυτὸν ἐλεύθερον ἀπὸ τοῦ ὄχλου τῶν ἐκβεβακχευμένων, ἀπὸ τοῦ ὄχλου ἐκείνου, ἐπὶ τὸν ὁποῖον στηρίζονται ἐκεῖνοι, οἵτινες μοὶ προσάπτουσι τὴν ἰδιότητά μου ὡς Βουλευτοῦ Ἀρκαδίας. Εἶμαι εὐτυχὴς διατελῶν Βουλευτὴς Ἀρκαδίας μὲ τὴν γνώμην μου ἐλευθέραν καὶ μὲ τὴν συνείδησίν μου ἐλευθέραν. Βουλευτὴς Ἀρκαδίας, ὅστις ἐξελέγην χωρὶς νὰ τὸ ζητήσω, Βουλευτὴς Ἀρκαδίας, ὅστις ὑπερέβην τὸν ὑποψήφιον τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ ἐξέλθω ἐκ τοῦ οἴκου μου, χωρὶς ν’ ἀπαντήσω εἰς οἱανδήποτε ἐπιστολήν, ὑπερέβην τὸν ὑποψήφιόν της κατὰ 4,000 ψήφους. Δὲν ἠξεύρω τίνες οἱ Κύριοι, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ ἐπανορθώσωσι τὸ γλωσσικὸν σφάλμα τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ μικρὸν ἔτι καὶ ὄψεσθέ με. Θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ συναντηθῶμεν. Θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ καταλογισθῶσιν ὑμῖν ὅλαι αἱ εὐθῦναι, αἱ ὁποῖαι βαρύνουσι τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ὑμεῖς εἶσθε συνυπεύθυνοι. Χειροκροτεῖτε, ἀλλὰ χειροκροτεῖτε τὰ ἴδια ὑμῶν σφάλματα καὶ τὰς ἰδίας ὑμῶν πλάνας. Ἐγὼ οὐδέποτε ἐπλανήθην καὶ δὲν δύναταί τις νὰ μὲ κατηγορήσῃ, ὅτι ἐκ πάθους ἐξήνεγκον ὅσα ἐξήνεγκον ἐντεῦθεν, διότι ἔχω καὶ τὴν ἀπόδειξιν ὅτι οὐδὲ κατὰ γραμμὴν παρεξέκλινα τῆς πολιτείας μου. Ἐπανερχόμενος ἐκ τοῦ Ἐξωτερικοῦ κατὰ τὰ τέλη Αὐγούστου κατὰ τὴν συνήθειαν περιεκυκλώθην ἀπὸ τοὺς ἀνταποκριτὰς τῶν ἐφημερίδων τῶν Πατρῶν, τοὺς ὁποίους προσεπάθησα ν’ ἀποφύγω· ἀλλ’ ἐννοεῖται ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ ὁμιλήσω καὶ πρὸς φίλους μου. Τῇ 17ῃ Σεπτεμβρίου εἴχομεν τὴν κινητοποίησιν καὶ τῇ 3ῃ Ὀκτωβρίου τὴν κήρυξιν τοῦ πολέμου. Ἰδοὺ δὲ τί γράφει τῇ 2ᾳ Σεπτεμβρίου 1912 ἡ «Πελοπόννησος» τῶν Πατρῶν: «Ὁ κ. Δ. Ῥάλλης ὁμιλῶν πρὸς πολίτας εἶπε τὰ ἑξῆς· «Ἀκόμη πολὺ φοβοῦμαι ὅτι ὁ κ. Βενιζέλος δεικνύει ἐμπιστοσύνην ὑπερβολικὴν πρὸς τοὺς Βουλγάρους. Ἀπέναντι οἱωνδήποτε συμμάχων — ἂν εἶναι τοιοῦτοι — πρέπει νὰ δεικνύηταί τις προσεκτικός. Ἡ προφυλακτικότης αὕτη καὶ ἡ περίσκεψις αὕτη ἀπαιτοῦνται πολλαπλασίως, ὅταν πρόκειται περὶ τῶν Βουλγάρων. Θὰ ἦτο ὀδυνηρὸν νὰ ὑποβοηθήσωμεν ζημιούμενοι μίαν νέαν Βουλγαρικὴν ἐπιτυχίαν. Εὔχομαι νὰ μὴ ἀποβῶ μάντις κακῶν, ἀλλ’ ἡ ἀντίληψίς μου εἶναι ὅτι ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως ἐμπνέεται ἀπὸ εὐπιστίαν ὑπερβολικήν». Καὶ θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐξετάσωμεν πόσον προνοητικὸς ἐδείχθη ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὡς ὡμολόγησεν ὁ ἴδιος... (θόρυβος). Μὴ θορυβεῖτε, Κύριοι, διότι δὲν θὰ μὲ ἐμποδίσητε νὰ εἴπω ὅσα θέλω νὰ εἴπω ἐντεῦθεν, μήτε νὰ ἀκουσθῶ. Ἡ φωνή μου εἶναι ἀρκετὰ ἠχηρά, ὥστε νὰ κατισχύσῃ οἱουδήποτε θορύβου. Τὸ φύλλον τῆς «Πελοποννήσου» τῆς ἐπιούσης, τῆς 3ης Σεπτεμβρίου 1912, ἔλεγεν· «Ὁ κ. Δ. Ῥάλλης ὄχι μόνον δυσπίστως φέρεται πρὸς τὴν μετὰ τῆς Βουλγαρίας συμμαχίαν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀποκρούει ὁλοσχερῶς, διότι τί ἐπιδιώκει ἡ Βουλγαρία, λέγει. Τὴν αὐτονομίαν τῆς Μακεδονίας. Ἐπιδιώκει τὴν δημιουργίαν μιᾶς νέας Ἀνατολικῆς Ῥωμηλίας, τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ πάντοτε πρὸ ὀφθαλμῶν, ὅπως δυνηθῇ νὰ τὴν προσαρτήσῃ εἰς κατάλληλον περίστασιν. Ἡ Βουλγαρία ἔχουσα ἐπὶ τῆς Μακεδονίας βλέψεις μᾶς σύρει πρὸς ὑποστήριξιν τῶν σχεδίων της, καὶ ἡμεῖς θὰ πέσωμεν θύματα χάρις εἰς τὴν εὐπιστίαν τῶν κυβερνώντων».

§55Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον ἀγορεύοντα, παρὰ τὸν σεβασμὸν τὸν ὁποῖον τρέφω πρὸς αὐτόν, νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ χωρὶς παρεξήγησιν νὰ παρακαλέσω μίαν στιγμὴν νὰ διακόψῃ τὴν ἀγόρευσίν του, διὰ νὰ μᾶς ἀνακοινωθῶσιν εἰδήσεις περὶ τοῦ ἀγῶνος. Τὴν στιγμὴν τῆς λογοδοσίας ἀναμένομεν ἄλλοτε· σήμερον ἀναμένομεν τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ὑπὲρ τῶν ὅλων πολέμου.

§56Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν πρόκειται περὶ ἀνακοινώσεως, ἡ Κυβέρνησις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μὲ διακόψῃ. Δὲν ἐγνώριζον δ’ ὅτι εἰσηγητὴς τῶν ἀνακοινώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἦτο ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας. Θέλω νὰ παρατηρήσω εἰς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας, ὅπερ ἔπρεπε νὰ γνωρίζῃ, ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις, ἥτις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ λαμβάνῃ τὸν λόγον καθ’ οἱανδήποτε στιγμήν, δὲν δύναται νὰ διακόψῃ τὸν ἀγορεύοντα. Κάμετέ μοι τὴν χάριν νὰ ὑπομείνητε νὰ τελειώσω τὴν ἀγόρευσίν μου καὶ τὰ νέα, ὅσον καὶ ἂν εἶναι εὐχάριστα — καὶ ἐλπίζω νὰ εἶναι τοιαῦτα —, δὲν θὰ μεταβληθῶσι.

§57Κ. ΧΡΥΣΟΧΟΪΔΗΣ. Ἀγωνιῶμεν, κύριε Πρόεδρε (διαμαρτυρίαι).

§58Γ. ΒΛΑΧΟΣ. Ἀγωνιῶμεν.

§59ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ: πρέπει νὰ ὑπάρχῃ εὐλάβεια πρὸς τοὺς ἀγορεύοντας.

§60Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Παράκλησις μόνον διετυπώθη, κύριε Πρόεδρε, εἰς τὸν κ. Βουλευτήν.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ τοὺς κ. Βουλευτὰς νὰ μὴ διακόπτωσι.

§62Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἀπὸ τεχνάσματα κοινοβουλευτικά, Κύριοι, γνωρίζω πολλά. Πρέπει δὲ νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψει σας ὅτι ἀκριβῶς ὅσον μεγαλειτέρα εἶναι ἡ πλειονοψηφία τόσον πρέπει νὰ εἶναι εὐλαβὴς καὶ ἀνεκτικὴ πρὸς τὴν μειονοψηφίαν.

§63ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Βεβαίως.

§64Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Πρέπει νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψει, ὅτι ὑπὸ τοιούτους ὅρους δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ λειτουργήσῃ κοινοβουλευτικόν πολίτευμα. Ἐὰν ἡ συνείδησις τοῦ λαοῦ ἀνέδειξε καὶ ἐσχημάτισε μίαν πλειονοψηφίαν μεγίστην, ἐντεῦθεν δὲν σημαίνει ὅτι πρέπει νὰ καθαιρεθῇ ἡ μειονοψηφία καὶ νὰ τῆς ἀφαιρῆται ὁ λόγος. Ἀφήσατε τὰ τεχνάσματα. Ἐὰν εἶχε σπουδαῖόν τι νὰ μᾶς ἀναγγείλῃ ἡ Κυβέρνησις, θὰ ἔσπευδε νὰ μὲ πληροφορήσῃ καὶ θὰ ἔσπευδον ἐγὼ ν’ ἀφήσω τὴν θέσιν μου εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θέλω νὰ βεβαιωθῇ, εἶναι ὅτι ἡ καταγγελία τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἐκ πάθους ὡμίλησα ὡς ὡμίλησα, δὲν εἶναι ἀληθής. Ἡ καταγγελία αὕτη εἶχε μόνον σκοπὸν νὰ καλύψῃ τὰ σφάλματα τῆς Κυβερνήσεως, τὰ σφάλματα τῆς Κυβερνήσεως τὰ ὁποῖα καλεῖται νῦν ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, τοῦ ὁποίου δικαίως ἐξῆρε τὴν δρᾶσιν, νὰ ἐξαγνίσῃ διὰ τοῦ τιμίου αἵματός του. (Ἀναγινώσκει): «Κατόπιν τῶν ὅσα χθὲς ἀνεγράψαμεν — δημοσιεύει ἡ «Πελοπόννησος» ἐν τῷ φύλλῳ τῆς 3ης Σεπτεμβρίου 1912 — «περὶ τῶν γνωμῶν τοῦ κ. Δ. Ράλλη ἐπὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἰδίως ὅσον ἀφορᾷ τὴν μετὰ τῆς Βουλγαρίας συμμαχίαν τῆς Ἑλλάδος, παρ’ ἀξιοπίστου συμπολίτου καὶ πολιτευομένου συνομιλήσαντος ἐπὶ μακρὸν ἐμάθομεν τὰ δημοσιευθέντα καὶ ἀνωτέρω ἀναγνωσθέντα. Οἱ λόγοι οὗτοι τοῦ κ. Ῥάλλη, πολὺ σημαντικοί, ἔχομεν πεποίθησιν ὅτι θὰ προκαλέσωσι τὴν προσοχὴν ὄχι μόνον τῶν κυβερνητῶν μας, ἀλλὰ καὶ σύμπαντος τοῦ Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ, παραφερομένου εἰς ἀκάρπους καὶ ἐπιζημίους ἐνθουσιασμούς». Δὲν πρόκειται λοιπὸν περὶ νέας πολιτείας· ἄλλως ὑπάρχει εἷς ψευδὴς μάρτυς, ὁ ὁποῖος παρακάθηται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ εἰς τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια, πρὸς τὸν ὁποῖον εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὁμιλήσω καὶ ὁ ὁποῖος ἤκουσε τὴν γνώμην μου. Πρὸς αὐτὸν εἶπον ὅτι διΐσταμαι ῥιζικῶς ὡς πρὸς τὴν κατεύθυνσιν τῆς διεθνοῦς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ἡ Κυβέρνησις, καὶ αὐτὸ τοῦτο ἐπανέλαβον ἐντεῦθεν. Διότι προέβλεπον ἐγὼ τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς τῆς συμμαχίας· διότι εἶμαι ἤδη πρεσβύτης, καὶ κέκτημαι ὅ,τι δὲν ἔχουσιν οἱ νέοι, οἱ σφριγῶντες· οἱ πρεσβῦται ἔχουσιν ἀντὶ τοῦ σφρίγους αὐτοῦ τῆς νεότητος, τὸ ὁποῖον ἀπέβαλον καὶ δι’ ὃ μὲ κατηγγείλατε πρὸ ὀλίγου ἐπίσης, ἔχουσι τὴν πεῖραν, ἔχουσι τὴν σκέψιν, καὶ δὲν ἔχουσι τὰς ὁρμὰς τῆς νεότητος, αἱ ὁποῖαι παραφέρουσιν ὡς σᾶς παρέφερον. Διότι ἡ πολιτεία ὑμῶν ἕνα ἔχει χαρακτηρισμόν, πολιτεία ἡ ὁποία δὲν ἠδύνατο ἢ νὰ ζημιώσῃ καιρίως τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ τὴν ὁποίαν δὲν δύναμαι νὰ χαρακτηρίσω ὡς τῇ ἁρμόζει εὑρισκόμενος ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἠθέλησε νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης· τὸν εὐχαριστῶ, διότι ἀπέδειξεν ὅτι ἡ ὅλη πλειονοψηφία του εἶναι μηδὲν ἀπέναντι τῶν λόγων, τοὺς ὁποίους ἤκουσε πρὸ ὀλίγου. Καὶ θέλει τὴν πλειονοψηφίαν ταύτην ν’ ἀντιτάξῃ εἰς τοὺς λόγους μου. Ἐγὼ βεβαίως θὰ καταψηφίσω, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ καταψηφίσω πολιτείαν ἡ ὁποία ἔφερεν εἰς τοιαῦτα ὀδυνηρὰ ἀποτελέσματα διὰ τὸν Ἑλληνισμόν. Ὅταν θὰ ἔλθῃ ἡ ὥρα, θὰ ζητήσω ἀπολογίαν. Δυνατὸν νὰ ζητήσω καὶ τὴν παραπομπήν σας ἐνώπιον εἰδικοῦ δικαστηρίου, διότι ὡς ἀνταξίαν χαρακτηρίζω τὴν πολιτείαν σας, ἀλλὰ δὲν φρονῶ ὅτι ἡ ψῆφος ἐμπιστοσύνης, τὴν ὁποίαν θὰ δώσητε, θὰ δυνηθῇ ν’ ἀντισταθμίσῃ τοὺς λόγους μου. Οἱ λόγοι μου παρὰ τῇ κοινῇ γνώμῃ θὰ βαρύνωσιν ὑπὲρ τὴν ψῆφον ὅλων ὑμῶν.

§65ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως θὰ λάβω τὸν λόγον ὅπως ἀπαντήσω, ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐνδιαφέρει νὰ σᾶς ἀνακοινώσω τὸ περιεχόμενον τηλεγραφήματος, τὸν ὁποῖον ἔλαβον ἀπὸ τὸν τόπον τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων. Ὑπάρχει τηλεγράφημα τοῦ τμήματος τῶν στρατιωτικῶν πληροφοριῶν, τὸ ὁποῖον δὲν περιέχει τίποτε νέον ἀπὸ τὰς εἰδήσεις τοῦ τηλεγραφήματος τοῦ ἐπισήμου τοῦ Στρατηγείου, τὸ ὁποῖον ἐδημοσιεύθη εἰς τὰς ἐφημερίδας, περὶ καταλήψεως τοῦ Κιλκίς’ ἔχει μόνον λεπτομερείας τινάς, τὰς ὁποίας ἡ Βουλὴ θὰ ἴδῃ εἰς τὰς ἐφημερίδας· δὲν ἔχει πολὺ τὸ ἐνδιαφέρον.

§66ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ τὸ ἀναγνώσητε.

§67ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριε Πρόεδρε, ἴσως θὰ εἶναι χρήσιμον νὰ γνωσθῇ εἰς τὴν Βουλὴν καὶ εἰς τὸ κοινὸν ὁ μηχανισμὸς τῶν πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας λαμβάνει τὸ Ὑπουργεῖον καὶ τὰς ὁποίας ἀνακοινώνει διὰ τῶν ἐφημερίδων, διὰ νὰ γνωρίζῃ ἕκαστος τὸν βαθμὸν τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ τῆς σπουδαιότητος, τὴν ὁποίαν ἔχει ἑκάστη ἀνακοίνωσις. Ἀπὸ τὸ Γενικὸν Στρατηγεῖον λαμβάνω τηλεγραφήματα ἐπίσημα καθαρῶς στρατιωτικοῦ χαρακτῆρος, γυμνὰ ἀπὸ πάσης περιγραφικῆς λεπτομερείας, ἀπὸ πάσης ἐξάρσεως, ἐκθέτοντα αὐστηρῶς διὰ στρατιωτικῆς γλώσσης τὰς ἐπιχειρήσεις τὰς στρατιωτικάς, καὶ τὰ τηλεγραφήματα εἶναι ὑπογεγραμμένα ὑπὸ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῶν Ἐπιτελῶν. Ἐννοεῖται, λαμβάνω τηλεγραφήματα ὅμοια, φέροντα τὴν ὑπογραφὴν αὐτοῦ τοῦ Βασιλέως. Τὰ τηλεγραφήματα ταῦτα ἔχουσιν ἐντελῶς ἐπίσημον χαρακτῆρα καὶ ἑπομένως τὸ δημόσιον δύναται ἐπ’ αὐτῶν νὰ στηρίζηται ὡς ἐπὶ ἐντελῶς ἐπισήμων πληροφοριῶν. Ἐκτὸς τῶν πληροφοριῶν τούτων, τῶν αὐστηρῶς ἐπισήμων, ἔρχονται πληροφορίαι προερχόμεναι πάλιν ἐξ αὐτοῦ τοῦ Στρατηγείου, προερχόμεναι ἀπὸ τμῆμα ἐπίσημον, ὑπηρετοῦν ἐν αὐτῷ τῷ Στρατηγείῳ, τμῆμα ὠργανωμένον τῶν στρατιωτικῶν πληροφοριῶν, καὶ αἱ πληροφορίαι αὗται, καθ’ ἃς ἔδωκα ἐξηγήσεις, δέον νὰ θεωρῶνται ἐπίσημοι, ἀλλὰ παρατηρῶ ὅτι αὗται εἶναι γεγραμμέναι ὑπὸ στρατιωτικοῦ μὲν ἀλλὰ καὶ δημοσιογράφου συγχρόνως, ὅστις ἑπομένως δίδει χρωματισμόν τινα εἰς τὰ πράγματα. Τοιοῦτον τηλεγράφημα ἀναγινώσκω ἐκ μέρους τοῦ τμήματος τῶν στρατιωτικῶν πληροφοριῶν τοῦ Στρατηγείου περὶ τῆς μάχης τοῦ Κιλκίς (ἀναγινώσκει): Τριήμερος ἡρωικὸς ἀγὼν ἡμετέρας στρατιᾶς κέντρου πρὸς Κιλκὶς ἐστέφθη σήμερον δι’ ἀπαραμίλλου θριάμβου. Ὁ ἐχθρὸς συντριβεὶς ὑπὸ διημέρου ὁρμητικῆς ἐπιθέσεως καὶ κλονισθεὶς ἔτι μᾶλλον διὰ νυκτερινῆς ἐνεργείας ἡμετέρων ἐκάμφθη ὁλοσχερῶς σήμερον τὴν πρωίαν διὰ γενικῆς ἐπιθέσεως τοῦ πυροβολικοῦ καὶ πεζικοῦ καὶ δι’ ὁρμητικῶν ἐφόδων διὰ τῆς λόγχης εἰς πλεῖστα σημεῖα τῶν χαρακώσεων αὐτοῦ. Ἁλωθέντων τῶν ὀχυρωμάτων αὐτοῦ ὁ ἐχθρὸς κατελήφθη ὑπὸ πανικοῦ καὶ τρέπεται εἰς φυγὴν πρὸς βορρᾶν. Ἡμέτερος στρατὸς κατέλαβε πόλιν Κιλκὶς καὶ ὁρμᾷ ἀκάθεκτος πρὸς καταδίωξιν τοῦ προτροπάδην φεύγοντος ἐχθροῦ. Τὸ ἠθικὸν τοῦ στρατοῦ μας πανίσχυρον εἰς ῥώμην, ἀπαράμιλλον εἰς ἐνθουσιασμόν. Βασιλεὺς μετὰ βαθείας συγκινήσεως ἤκουσε τὸ ἄγγελμα μεγίστης νίκης, κυρίως ἀπὸ στρατηγικῆς ἀπόψεως, τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ, ὑπερόχου εἰς ἔξαρσιν ὁρμητικωτάτην, κατασυντρίψαντος κραιταιοτάτην φυσικὴν καὶ τεχνικὴν ἄμυναν». Πλὴν αὐτοῦ τοῦ τηλεγραφήματος ἔχω καὶ τηλεγράφημα τοῦ Γραφείου τοῦ Τύπου, ἔχον ἀκόμη μεγαλειτέραν ἐπισημότητα (ἀναγινώσκει): «Ταύτην τὴν στιγμὴν ἐλάβομεν τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα ἐκ Σαλαμανλῆ: Ἡ μάχη τοῦ Κιλκὶς ἐπερατώθη τῇ 10ῃ πρωινῇ, τῶν Βουλγάρων ἐκτοπισθέντων καὶ τραπέντων εἰς ἄτακτον φυγήν. Πάντα τὰ πυροβόλα καὶ τὰ πολυβόλα ἀνερχόμενα εἰς 60 καὶ πλέον περιῆλθον εἰς χεῖράς μας. Τὸ Κιλκὶς καίεται ἐκ τοῦ βομβαρδισμοῦ τοῦ πυροβολικοῦ. Ὁ στρατὸς προελαύνων καταδιώκει τὸν ἐχθρὸν πρὸς τελείαν αὐτοῦ καταστροφήν». Δὲν παραλείπω ἐπίσης ν’ ἀναφέρω καὶ τελευταῖον τηλεγράφημα τοῦ Βασιλέως ἀπαντῶντος εἰς συγχαρητήριον τηλεγράφημα τῆς Κυβερνήσεως εὐχαριστοῦντος διὰ τὴν νίκην τοῦ Κιλκίς. (Ἡ ἀνάγνωσις ἑκάστου τῶν τηλεγραφημάτων τούτων ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ προκαλεῖ ἐνθουσιώδεις ζητωκραυγὰς καὶ χειροκροτήματα. Ὅλοι οἱ Βουλευταὶ ἀσκεπεῖς καὶ ὄρθιοι, καθὼς καὶ ἐκ τῶν θεωρείων πάντες ζητωκραυγάζουσιν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους, τοῦ Βασιλέως καὶ τοῦ στρατοῦ. Ἀποκατασταθείσης μετ’ ὀλίγον ἡσυχίας ὁ κ. Πρόεδρος δίδει τὸν λόγον εἰς τὸν κ. Ν. Τριανταφυλλάκον).

§68Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Σπανίως, κύριοι Βουλευταί, Ἔθνος διῆλθε κρισιμωτέρας στιγμάς· μετ’ ἔνδοξον ἀγῶνα τὸν ὁποῖον ἐν συμμαχίᾳ μετ’ ἄλλων διεξηγάγομεν, ἀδιαλείπτως ἐπὶ ὀκτάμηνον νικηφόρον δαφνοστεφῆ, ἠλπίζομεν νὰ καρπωθῶμεν τοὺς καρποὺς τοὺς δικαίους, τοὺς καρποὺς ἀπελευθερωτικοῦ τῳόντι ἀγῶνος, καὶ αἰφνιδίως ἐξ ἀπιστίας τῶν συμμάχων τὸ Ἔθνος εὑρίσκεται ἠναγκασμένον νὰ ἀποδεχθῇ ἀγῶνα βαρύτατον, ἀλλὰ καὶ ἀναπόδραστον καὶ ἀναγκαιότατον. Ἐνθυμεῖσθε ὅτε κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς κηρύξεως τοῦ πρώτου πολέμου εὐγλώττως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀνεκοίνουν πρὸς ἡμᾶς τὸν σκοπὸν τοῦ ἀγῶνος, τὸν ἀπελευθερωτικόν, ὁποῖον παρήγαγον οἱ λόγοι αὐτῶν ἐνθουσιασμὸν ἐνταῦθα, ὁποῖον δὲ κατόπιν ἐνθουσιασμὸν προυκάλεσαν αἱ ῥαγδαῖαι νῖκαι τῶν συμμάχων ἐν τῷ ἀγῶνι ἐκείνῳ τῷ ἱερῷ, τῷ ἀπελευθερωτικῷ. Ἡ χαρὰ ὑπῆρξε πλήρης ὄχι μόνον παρὰ τοῖς λαοῖς τῶν συμμάχων, ἀλλὰ καὶ παρ’ ἅπασι τοῖς λαοῖς, ὅσοι τιμῶσι τὴν ἐλευθερίαν. Ἐνῷ δὲ τὰ πράγματα οὕτως ὁμαλῶς ἐβάδιζον, καλήν τινα πρωίαν ἐμανθάνομεν ὅτι εἰς τὴν Θεσσαλονίκην εἰσήρχοντο δολίως οἱ καλοὶ ἡμῶν σύμμαχοι ἐπὶ κεφαλῆς ἔχοντες τῆς πολυπληθοῦς στρατιᾶς αὐτῶν αὐτὸν τὸν Διάδοχον τοῦ Βουλγαρικοῦ Θρόνου. Ὑπῆρξαν κατὰ τοῦτο οἱ Βούλγαροι σύμμαχοι εἰλικρινῶς ἄπιστοι, διότι ἔδιδον εἰς ἡμᾶς εὐθὺς ἅμα τοῦ ἀγῶνος ἀρξαμένου τὸν βαθμὸν τῆς κακοπιστίας αὐτῶν καὶ τὴν πολιτικὴν αὐτῶν κατεύθυνσιν πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην. Τότε, Κύριοι, ὅλοι ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἤμεθα ὑπὲρ τοῦ ἀγῶνος, διότι ἐνομίζομεν τὸν ἀγῶνα ὄντως ἐστηριγμένον ἐπὶ ἀληθοῦς συμμαχίας, ἐδιστάζομεν ἂν τοιαύτη συμμαχία ἦτο δυνατή, ἀποσκοποῦντες εἰς τὴν μακρὰν αἱματηρὰν ἱστορίαν, ἥτις χωρίζει Βουλγάρους καὶ Ἕλληνας κατὰ χιλιετηρίδα ὅλην, καὶ τὰ ἐκ τῶν διαρκῶν ὁτὲ μὲν φανερῶς, ὁτὲ δὲ λανθανόντως διεξαγομένων ἀγώνων δημιουργηθέντα φυλετικὰ μίση, ἅτινα ἀληθῶς σοβαρῶς παρεκώλυον τὴν πρόοδον τῶν βαλκανικῶν λαῶν. Τοιούτῳ τρόπῳ σκεπτόμενοι ηὐχόμεθα μὲν νὰ φανῇ δυνατὴ ἡ διὰ τῆς συμμαχίας ἐξομάλυνσις πάσης φυλετικῆς διαφορᾶς, ἀλλὰ καὶ εἴχομεν μεγάλας ἀμφιβολίας ὅτι ἦτο δυνατὸν τοιαύτη συμμαχία νὰ καταλήξῃ εἰς ἀποτελέσματα εὐάρεστα καὶ πρὸ πάντων διαρκῆ. Διὰ τοῦτο μεθ’ ὅλον τὸν ἐνθουσιασμόν, τὸν ὁποῖον παρῆγον οἱ ὡραῖοι λόγοι, μεθ’ ὅλας τὰς νίκας, αἵτινες ἐγέννων θαυμασμὸν ἐν τῇ ψυχῇ ἡμῶν, εἴχομεν τὸν φόβον ὅτι τοιοῦτος ἀγὼν δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καταλήξῃ ἄλλως ἢ ὡς ἐπερατώθη, διότι πρὸς τοιούτους συμμάχους ἐγένετο ἡ συμμαχία. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας —δὲν θέλω διὰ τούτων νὰ κατηγορήσω αὐτὴν τὴν στιγμὴν ταύτην—ἦτο ἑδραίως πεπεισμένη περὶ τῆς εἰλικρινείας τῶν συμμάχων· δὲν ἤρκεσε δ’ ὁ κώδων τοῦ κινδύνου, ἡ εἰσβολὴ καὶ παραμονὴ ὁλοκλήρων Βουλγαρικῶν στρατιῶν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην, ὅτε αὐτὴ ἡ Βουλγαρία ἐπεκαλεῖτο τὴν συνδρομὴν τῶν Σέρβων ὅπως ἀντιμετωπίσωσι τὰς πυκνὰς φάλαγγας τῶν Τούρκων πρὸ τῆς Ἀδριανουπόλεως καὶ τῆς Τσατάλτσης, δὲν ἤρκεσε, λέγω, τοιοῦτος βαρὺς κώδων κινδύνου νὰ ἀφυπνίσῃ ἡμᾶς, ἀλλ’ ἐξηκολουθοῦμεν πεποιθότες εἰς τὴν εἰλικρίνειαν τῶν συμμάχων, ὀφείλομεν δὲ νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις δικαίως ποθοῦσα τὴν διατήρησιν τῆς συμμαχίας ἔκαμε πᾶσαν παραχώρησιν ἀλλὰ καὶ πᾶσαν μὴ πρέπουσαν ὑποχώρησιν ἀπέναντι ἀπίστων καὶ κακοβούλων συμμάχων. Καὶ ἐνῷ τοιαύτας ἐκάμομεν παραχωρήσεις ἐφθάσαμεν εἰς τὸ σημεῖον νὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὸ δίλημμα, ἢ ἐντὸς ἡμέρας ὡρισμένως ν’ ἀποκαθάρωμεν τὴν Θεσσαλονίκην ἀπὸ τοῦ στρατοῦ τῶν καλῶν συμμάχων μας, ἢ νὰ κινδυνεύσωμεν αὐτὴν τὴν ἀσφάλειαν τοῦ στρατοῦ μας, αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ δαφνοστεφοῦς Βασιλέως μας. Καὶ τότε ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἀνέλαβε καὶ ἐξετέλεσεν ἔργον θαυμάσιον ἀποκαθάρας ἐντὸς ὀλίγων ὡρῶν τὴν πόλιν διὰ τῶν ὅπλων ἀπὸ τοὺς ἐπιβούλους φίλους. Καὶ ἤδη εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς ἐνάρξεως δευτέρου ἀγῶνος σημαντικωτέρου ὡς πρὸς τὰ ἀποτελέσματα τοῦ πρώτου καὶ κινδυνωδεστέρου. Ἀλλ’ εὐτυχῶς, ὄχι ἐκ τῆς ἰδίας ἡμῶν ἱκανότητος, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἀπληστίας καὶ ἀβουλίας καὶ ἀνικανότητος τῶν Βουλγάρων πολιτευτῶν, εὑρίσκεται τὸ Ἔθνος εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ἔχῃ παρὰ τὸ πλευρὸν αὑτοῦ συμμάχους εἰλικρινεῖς καὶ γενναίους. (Χειροκροτήματα) Διότι, ἐρωτῶ τὴν Κυβέρνησιν, ποία θὰ ἦτο ἡ τύχη τῆς Ἑλλάδος, ἐὰν οἱ Βούλγαροι πολιτευταὶ δὲν ἦσαν τόσον ἄπληστοι καὶ ἀνόητοι καὶ ὑπεχώρουν πρὸς τοὺς Σέρβους, εἰς τὰς εὐλόγους αὐτῶν ἀξιώσεις, διὰ νὰ στραφῶσιν ἐπὶ τοῦ παρόντος μόνον καθ’ ἡμῶν; Μόνοι ἡμεῖς ἀπέναντι τῶν λοιπῶν συμμάχων ὁμονοούντων θὰ εὑρισκόμεθα εἰς θέσιν δυσχερεστάτην καὶ θὰ ἠναγκαζόμεθα ἢ νὰ ὑποχωρήσωμεν ἐν τῇ διανομῇ εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῶν Βουλγάρων ἢ νὰ διεξαγάγωμεν μόνοι ἄπελπιν ἀγῶνα. Τοιούτους εἴχομεν δισταγμοὺς ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι κατ’ ἀρχὴν εἴπομεν ὅτι τῳόντι ἤθελεν ἀποτελέσει κοσμοϊστορικὸν γεγονὸς ἡ συμμαχία ἡ Βαλκανική, ἂν ἦτο εἰλικρινής· εἴχομεν ἀμφιβολίας ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἶναι εἰλικρινής, μολονότι τὸ ηὐχόμεθα μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς νὰ εἶναι εἰλικρινής. Σήμερον δὲν εἶναι καιρὸς ἐλέγχου, ἂν δ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀρκαδίας, ὄχι ἐκ σκοποῦ νὰ φέρῃ δυσχερείας εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ αἰσθανόμενος ἐν τῇ ψυχῇ αὑτοῦ ὅλην τὴν ἀγανάκτησιν τὴν ὁποίαν ὅλος ὁ Ἑλληνισμὸς αἰσθάνεται καὶ ἡ ὁποία ἐκδηλοῦται εἰς τὰς ἡρωικὰς θυσίας εἰς τὰ πεδία τῶν μαχῶν, ὡμίλησε μετὰ πόνου καὶ πικρίας, δὲν ἦτο πρέπον ὅμως ἡ Κυβέρνησις τῆς χώρας νὰ θελήσῃ τὴν στιγμὴν ταύτην, ὁπότε τὸ Ἔθνος ἐν τῇ δικαίᾳ αὐτοῦ ἀγανακτήσει τὸν ἔσχατον ἀγωνιζόμενον ἀγῶνα παρίσταται ὁμονοοῦν, ὅπως καὶ ὁμονοεῖ, περὶ τοῦ ἀναποδράστου ἀγῶνος, δὲν ἦτο πρέπον ἡ Κυβέρνησις ἡ διευθύνουσα τὰς ἐργασίας τοῦ Κοινοβουλίου νὰ ζητῇ, πεποιθυῖα περὶ τῆς ἐμπιστοσύνης τὴν ὁποίαν ἀπολαύει, νὰ ζητῇ νὰ θέσῃ ζήτημα ἐμπιστοσύνης κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην. Τὰ ζητήματα ἐμπιστοσύνης τίθενται, κύριε Πρωθυπουργέ, καὶ ἔπρεπε νὰ τεθῇ τοιοῦτον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ὅταν νομίζῃ ὅτι ὑπάρχει διαφορὰ γνωμῶν ἐπὶ τοῦ ἀναποδράστου τοῦ ἀγῶνος, ὅταν νομίζῃ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ κλονισθῇ ἡ ἐμπιστοσύνη ἐντὸς τοῦ Κοινοβουλίου εἰς τὴν Κυβέρνησιν τῆς χώρας· ἀλλά, ὅτε ταῦτα εἶναι τόσον ὀφθαλμοφανῆ καὶ τόσον φανερά, ὅτι οὐδεμία δυσπιστία ὑπάρχει ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ τούτῳ, πλὴν ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, ποῖος ὁ σκοπὸς τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης; Νὰ παραστήσητε διῃρημένον τὸ Ἔθνος; Δὲν ἔχει βεβαίως κανένα λόγον τὸ ζήτημα τῆς ἐμπιστοσύνης· καὶ ἐγὼ τοὐλάχιστον ὡς Βουλευτὴς παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ παραιτηθῇ τοῦ ζητήματος τῆς ἐμπιστοσύνης. Ἀλλά, οὕτω τῶν πραγμάτων γενομένων, εἶναι φανερὸν ὅτι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον οὐ μόνον ὁ Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄλλοι οἱ προλαλήσαντες εἶπον, εἶναι πλέον φανερόν. Ἡ ὡραία τουτέστι πολιτικὴ ὑμῶν, τῆς συμμαχίας τῶν Βαλκανικῶν, ἐναυάγησε—καὶ τοῦτο δὲν εὐθύνει ὑμᾶς, διότι εἰς τοῦτο ὑπήρξατε, ὡς εἴπετε καυχώμενος καὶ ὡς ἀληθῶς εἴπετε, ὑποχωρητικώτατος πλέον τῶν ἐπιτρεπομένων ὁρίων —· ἡ πολιτικὴ ὑμῶν διὰ τὴν ἀπιστίαν τῶν συμμάχων ἀπέτυχε. Διατί λοιπὸν παραπονεῖσθε, ὅτε τὴν πολιτικὴν ὑμῶν ὡς ἀποτυχοῦσαν ἐλέγχομεν, ἔστω καὶ ἐν παρόδῳ; Θὰ ἔλθῃ στιγμὴ κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐλεγχθῇ ἡ πολιτεία ὑμῶν διὰ μακρῶν, εὔχομαι δὲ τὰ ἀποτελέσματα τὰ ἐκ τοῦ νέου πολέμου νὰ εἶναι τοιαῦτα, ὥστε ὁ ἔλεγχος νὰ εἶναι ἐντελῶς ἀσθενὴς καὶ τυπικός, διότι οὐδεὶς ἀγνοεῖ, πολὺ δ’ ὀλιγώτερον ἐγώ, ὅτι τὰ πολιτικὰ κρίνονται κατὰ τὴν ἔκβασιν, ὅταν δὲ ἡ ἔκβασις στεφανώσῃ τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀγώνων τούτων, ὁ ἔλεγχος θὰ ἔχῃ σημασίαν τινὰ πάντοτε, διότι, καὶ ἐὰν τὰ πολιτικὰ καλυφθῶσι διὰ τῆς ἐπιτυχίας, δι’ ἡμᾶς οἱ ὁποῖοι θὰ κρίνωμεν τὴν πολιτείαν ὑμῶν ὄχι κατὰ τὰ ἀποτελέσματα, ἡ ἐπιτυχία θὰ ὀφείληται εἰς συγκυρίαν εὐτυχῆ, θὰ ὀφείληται εἰς τὴν ἀβουλίαν τῶν ἀντιπάλων σας, ἀλλὰ βέβαιον θὰ μείνῃ ὅτι ἡ πολιτεία τὴν ὁποίαν ἠκολουθήσατε ἠδύνατο νὰ ἀγάγῃ τὸ Ἔθνος, ὑπὸ ἀντιξόους περιστάσεις, εἰς τελείαν καταστροφήν. Λοιπὸν παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν ν’ ἄρῃ τὴν πρότασιν τῆς ἐμπιστοσύνης καὶ αἰρομένη εἰς τὸ ὕψος τῶν περιστάσεων νὰ μὴ ἀποβλέψῃ εἰς κανὲν ἄλλο παρὰ εἰς τὴν διεξαγωγὴν τοῦ μεγάλου ἀγῶνος. Ἐπειδὴ πρὸς τούτοις ἡ ἔκβασις τοῦ ἀγῶνος ἐξαρτᾶται ὄχι μόνον παρ’ ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ παρὰ τῶν συμμάχων, νομίζω ὅτι εἶναι πρέπον ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων, ἡ ὁποία θὰ πέμψῃ συγχαρητήρια πρὸς τὸν δαφνοστεφῆ Βασιλέα ἡμῶν καὶ τὸν ἡρωικὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν διὰ τὰς ἡρωικωτάτας του πράξεις, νὰ πέμψῃ συγχρόνως συγχαρητήρια θερμότατα καὶ πρὸς τοὺς συμμάχους, οἱ ὁποῖοι ἐδείχθησαν εἰλικρινεῖς καὶ οἱ ὁποῖοι ἐξακολουθοῦσι νὰ συμπράττωσι μεθ’ ἡμῶν μετὰ τόσης ἁρμονίας. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα).

§69ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Μὲ φέρει εἰς τὸ βῆμα, Κύριοι, ἡ ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀρκαδίας τοῦ ἄρτι κατελθόντος τοῦ βήματος. Λυποῦμαι μὴ δυνάμενος ν’ ἀποδεχθῶ τὴν σύστασίν του, ὅπως παραιτηθῶ τῆς ψήφου ἐμπιστοσύνης. Ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν ὅτι κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην τῆς ἐνάρξεως τοῦ νέου μεγάλου καὶ ἱεροῦ ἀληθῶς ἀγῶνος τὸ Ἔθνος ὁλόκληρον ἔπρεπε νὰ παρίσταται ἡνωμένον ἐν μιᾷ ψυχῇ καὶ περιβάλλον δι’ ἀπολύτου ἐμπιστοσύνης τὴν Κυβέρνησιν, ἠδύναντο καταστέλλοντες τὰ πάθη αὐτῶν ἢ συγκαλύπτοντες ἀκόμη καὶ τὰς ἰδιαιτέρας ἀντιθέτους γνώμας, τὰς ὁποίας ἔχουσιν, εἴτε νὰ σιωπήσωσιν εἴτε καὶ νὰ ἐπικροτήσωσι δηλοῦντες ὅτι τάσσονται περὶ τὴν Κυβέρνησιν ὅπως ὑποστηρίξωσι τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἀλλ’ ὅταν τὰ πάθη ταῦτα ἢ αἱ ἰδιαίτεραι γνῶμαι δὲν δύνανται νὰ κατασταλῶσι καὶ λαμβάνωσιν ἐκδήλωσιν ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος, προερχόμεναι μάλιστα παρὰ προσώπου, τοῦ ὁποίου τὸ πολιτικὸν κῦρος εἶναι ἐκ τῶν πρώτων τῆς χώρας, νομίζω, Κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διατυποῦται ἡ ἀξίωσις πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως παραβλέπῃ τὴν ἐκδηλουμένην ἀντίθεσιν, τῆς ὁποίας ἡ ἔκτασις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κριθῇ ἄλλως παρὰ διὰ μιᾶς ψηφοφορίας. Καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτής, ὁ ἄρτι κατελθὼν τοῦ βήματος, παρεῖδεν εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ ζητήματος ἐσωτερικοῦ, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο περὶ ἀγῶνος ἀκριβῶς κομματικοῦ, ἐν τῷ ὁποίῳ ἡ Κυβέρνησις θὰ ἦτο δυνατόν, στηριζομένη εἰς τὴν πλειονοψηφίαν αὐτῆς καὶ πεποιθυῖα ἐπ’ αὐτήν, ν’ ἀδιαφορήσῃ πρὸς τὰ λεγόμενα ἀπὸ τοῦ βήματος ὑφ’ ὡρισμένων ῥητόρων, ἔστω καὶ ἂν οὗτοι ἦσαν ἡγέται κομμάτων· δὲν πρόκειται περὶ ζητήματος ἐσωτερικοῦ, ἀλλὰ περὶ ζητήματος οὔτε κἂν ἐξωτερικοῦ ἁπλῶς, ἀλλὰ πανεθνικοῦ.

§70Δ. ΚΑΛΕΡΓΗΣ. Τότε θέσατε τὸ ζήτημα νὰ ἐγκρίνωμεν τὴν σημερινὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἄλλως δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ τεθῇ τοῦτο. Ἐπὶ τοῦ παρελθόντος ὡμίλησαν οἱ ῥήτορες. Νὰ ἐγκρίνωμεν τὴν σημερινὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως λοιπόν.

§71ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριοι, ἡ Κυβέρνησις οὐδεμίαν ἀνάγκην ἔχει νὰ προκαλέσῃ τὴν ψῆφον τῶν διϊσταμένων πρὸς αὐτὴν διὰ τὴν μέχρι τοῦδε πολιτείαν αὐτῆς. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἦλθε νὰ ζητήσῃ ψῆφον ἀφέσεως, ἀλλ’ οὔτε ἀνοχῆς παρά τινων ἢ παρὰ πολλῶν. Ἡ Κυβέρνησις ἦλθε ν’ ἀναγγείλῃ εἰς τὸν λαὸν διὰ τῶν ἀντιπροσώπων αὐτοῦ ὅτι εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ συνεχίσῃ ἀγῶνα ὑπὸ νέαν μορφήν. Νομίζω ὅτι, ἐὰν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν δὲν διετυποῦτο δυσπιστία τις διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ νέου ἀγῶνος, τὸ πρᾶγμα θὰ ἦτο ἀρκετόν. Ἀλλά, Κύριοι, ἀφοῦ ἀνῆλθον εἰς τὸ βῆμα, διατεθειμένος, ἀποφασισμένος, νὰ μὴ ἀπαντήσω εἰς τὸν κύριον Βουλευτὴν ἐξ Ἀρκαδίας, τὸν πρῶτον ὁμιλήσαντα, ἐπιτρέψατέ μοι, νὰ κρατήσω ἀκόμη τὸ βῆμα ὀλίγας στιγμὰς διὰ νὰ ἀπαντήσω εἰς τὸν ἐξ Ἀρκαδίας Βουλευτὴν τὸν δεύτερον ὁμιλήσαντα, ὡς καὶ εἰς τὸν ἐκ Πατρῶν Βουλευτήν. Τοῖς ὀφείλω τὴν ἀπάντησιν ταύτην, διότι τὰ λεχθέντα ὑπ’ αὐτῶν, ἐνῷ ἀποτελοῦσιν ἐπίκρισιν δριμεῖαν τῆς πολιτικῆς ἡμῶν ἐν τῷ παρελθόντι, οὐχ ἧττον οὐδένα ἀληθῶς ἔχουσι προσωπικὸν χαρακτῆρα. Ἀναγκάζομαι νὰ μείνω στιγμάς τινας ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ νὰ σᾶς ἀπασχολήσω, διότι, ἐὰν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἤκουον τὸν τόσον δριμὺν ἔλεγχον κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος οὐδενὸς ἐφείδετο, ὁ ὁποῖος οὐδὲν παρέλειπε νὰ μὴ διαστρέψῃ, ἔλεγχον διὰ τοῦ ὁποίου ἐπεδιώκετο βαθμιαία δηλητηρίασις τῆς κοινῆς γνώμης πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ κυβερνητικοῦ καθεστῶτος ἐν μέσῳ ἐξωτερικῷ πολέμῳ, ἐάν, λέγω, ταῦτα ἠνέχθην ἐπὶ μακρὸν χρόνον καὶ οὐδέποτε ἐνεφανίσθην, δημοσίᾳ ὁμιλῶν, ὅπως ἀμυνθῶ, διότι ἐνόμιζον ὅτι πᾶσα ἄμυνά μου δὲν θὰ ἦτο πρὸς ὄφελος τῆς ἐθνικῆς ὑποθέσεως, νομίζω ἤδη, ὅτε αἱ κατηγορίαι αὗται κατὰ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐπαναλαμβανόμεναι ἀπὸ τοῦ ἐπισήμου τούτου βήματος λαμβάνουσι χαρακτῆρα ἐπισημότερον, νομίζω, λέγω, ὅτι ἔχω καθῆκον νὰ ὁμιλήσω, διότι τὴν στιγμὴν ταύτην ὅ,τι θέλω εἴπει δὲν ἔχει παντάπασι νὰ ζημιώσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Ἔρχομαι λοιπὸν νὰ εἴπω πρὸς τοὺς ἐπικριτάς μου τοὺς λέγοντας διατί νὰ κάμω τὸν ἀγῶνα αὐτόν, ἐνῷ δὲν μοὶ ἐπετρέπετο ἀπὸ τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος νὰ ἔχω ἀπόλυτον πεποίθησιν.

§72Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ποῖος εἶπεν αὐτό;

§73ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτὴς κ. Τριανταφυλλάκος.

§74Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Μάλιστα· ἐγὼ τὸ εἶπον.

§75ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχω λοιπὸν νὰ τονίσω, Κύριοι, ὅτι δὲν ἐξηρτᾶτο ἀπὸ ἐμὲ νὰ ἐκλέξω τοὺς συμμάχους μου διὰ τὸν ἀγῶνα κατὰ τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας. Τοὺς συμμάχους τοὺς παρέσχον τὰ πράγματα· τοὺς παρέσχεν ἡ γεωγραφικὴ καὶ πολιτικὴ ἱστορία καὶ ἡ σύστασις ἡ ἐθνολογική, ἡ ὁποία διεπλάσθη ἐν τῇ Χερσονήσῳ τοῦ Αἵμου ἀπὸ δέκα καὶ τριῶν αἰώνων. Δὲν ἠδυνάμην, λοιπὸν νὰ ζητήσω ἀλλαχοῦ τοὺς συμμάχους μου. Ἀλλ’ ἔχω νὰ κάμω καὶ ἄλλην ὁμολογίαν. Δὲν ἐπεδίωξα τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας, τοὐλάχιστον κατὰ τὴν ἐποχὴν καθ’ ἣν ἐξερράγη, δὲν θὰ τὸν ἐπεδίωκον δὲ οὔτε καὶ βραδύτερον, ἐὰν καὶ μόνον κατώρθουν νὰ ῥυθμίσω κατά τινα τρόπον τὸ Κρητικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπετέλει σκόλοπα ἐν τῇ σαρκὶ τῆς Ἑλλάδος, τοῦ ὁποίου ἡ περαιτέρω ἐκκρεμότης καθίστα ἀδύνατον εἰς τὴν Ἑλλάδα νὰ ζήσῃ τὸν κανονικὸν πολιτικὸν βίον της. Ἐπεδίωξα δὲ νὰ ῥυθμίσω τὸ ζήτημα αὐτό, νὰ συνεχίσω πολιτικὴν πλήρους καὶ στενῆς συνεννοήσεως πρὸς τὴν ὅμορον αὐτοκρατορίαν ἐπ’ ἐλπίδι ὅτι θὰ κατωρθοῦτο νὰ εἰσαχθῶσιν ἐν αὐτῇ μεταρρυθμίσεις, δυνάμεναι νὰ καταστήσωσιν ἀνεκτὸν τὸν βίον τῶν ἐν αὐτῇ ἑκατομμυρίων Ἑλλήνων. Ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ μου δ’ ὅπως καταλήξω μετὰ τῆς γείτονος Ἐπικρατείας εἰς τὴν στενὴν αὐτὴν συνεννόησιν, ἣν ἐπεδίωκον, εἶχον φθάσει νὰ προτείνω, ἐν σχέσει πρὸς τὸ Κρητικὸν ζήτημα, ὄχι τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, τὸ ὁποῖον ἐγνώριζον ὅτι θὰ ἦτο πολὺ διὰ τὴν γείτονα αὐτοκρατορίαν, εἶχον φθάσει, λέγω, νὰ προτείνω, ὅπως ἀναγνωρίσῃ ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις τὸ δικαίωμα, τὸ ζητούμενον τόσον ἐπιμόνως ἀπὸ τοὺς Κρῆτας, νὰ στέλλωσι τοὺς Βουλευτάς των εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον, μολονότι ἡ Κρήτη θὰ ἐξηκολούθει ν’ ἀποτελῇ ἰδίαν αὐτόνομον Πολιτείαν ὑπὸ τὴν ἐπικυριαρχίαν τοῦ Σουλτάνου, ὅπως θὰ εἶχε καὶ τὸ δικαίωμα νὰ διατηρῇ τὴν σημαίαν του εἰς τὴν νησίδα τῆς Σούδας. Καὶ ἐν τῇ ὁδῷ τῶν ὑποχωρήσεων προέβην ἀκόμη περαιτέρω· προέβην μέχρι τοῦ σημείου ὥστε, ἂν ἐγίνοντο δεκταὶ αἱ προτάσεις μου καὶ προελαμβάνετο ὁ πόλεμος, ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀρκαδίας, ὁ πρῶτος ὁμιλήσας, εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἤρχετο ἐνώπιον τῆς Βουλῆς διὰ νὰ ζητήσῃ νὰ παραπεμφθῶ εἰς τὸ εἰδικὸν δικαστήριον, ὡς καταπροδώσας τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα. Διότι ἠξεύρετε εἰς τὸ στάδιον τῶν ὑποχωρήσεων ἀπέναντι τῆς Τουρκίας μέχρι ποίου σημείου εἶχον φθάσει; Ἐπρότεινα, ὡς ἀντάλλαγμα τῆς ἀναγνωρίσεως εἰς τοὺς Κρῆτας τοῦ δικαιώματος νὰ στέλλωσι τοὺς Βουλευτάς των εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Βουλευτήριον, ν’ ἀναλάβῃ νὰ πληρώνῃ ἡ Ἑλλὰς εἰς τὴν Τουρκίαν φόρον ὑποτελείας διὰ τὴν Κρήτην. Ἐπρότεινα δηλαδὴ ν’ ἀναλάβω, ὥστε εἰς ἀντάλλαγμα τῆς παραχωρήσεως τῆς Τουρκίας διὰ τὴν ἐν μέσῳ ἡμῶν παρουσίαν τῶν Κρητῶν Βουλευτῶν, τὰ δικαιώματα τὰ σκιώδη, τὰ ἀερώδη, τὰ ἄλλοτε ὀνομαζόμενα ἐπικυριαρχικὰ καὶ ἄλλοτε κυριαρχικὰ καὶ ἄλλοτε ὕψιστα καὶ ἄλλοτε δὲν γνωρίζω πως, νὰ τὰ καταστήσω ὀλίγον πρακτικώτερα, ἀναλαμβάνων νὰ δίδω καὶ φόρον ὑποτελείας διὰ τὴν Κρήτην. Καὶ ἐν τῇ ὁδῷ τῆς ὑποχωρήσεως εἶχον φθάσει μέχρι τοῦ σημείου τούτου, κύριοι Βουλευταί, ἐλπίζων ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ συνετίσω τοὺς ἀνθρώπους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐκυβέρνων κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη τὴν Τουρκίαν. Ἀλλ’ ὅλαι αὐταὶ αἱ προτάσεις ἀπερρίφθησαν. Καὶ ἀκόμη, ὅτε τὴν νεοτουρκικὴν Κυβέρνησιν καὶ τοὺς ἀδιαλλάκτους ἐθνικόφρονας τῆς νέας Τουρκίας διεδέχθη εἰς τὴν ἀρχὴν ἡ Κυβέρνησις τοῦ συνετοῦ ἀληθῶς Κιαμὴλ πασᾶ, ὁ ὁποῖος πολλάκις μοὶ συνέστησε νὰ μὴ προέλθω εἰς συνενόησιν μετὰ τῶν Βουλγάρων, ὅτε, λέγω, τοὺς Νεοτούρκους διεδέχθη ὁ Κιαμὴλ καὶ ἐπῆλθεν ἡ ὀξύτης τῶν διπλωματικῶν σχέσεων, ὁ δὲ Κιαμὴλ πασᾶς ἐζήτησε κατ’ ἐπανάληψιν νὰ ἴδῃ τὸν πρεσβευτὴν τῆς Ἑλλάδος ἐν Κωνσταντινουπόλει διὰ νὰ τῷ ὁμιλήσῃ, ὁ πρέσβυς τῆς Ἑλλάδος ἐτηλεγράφησε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀναγγέλλων τὴν ἐπίμονον αἴτησιν τοῦ Κιαμὴλ πασᾶ νὰ τὸν ἴδῃ καὶ προσέθετεν ὅτι ἀπέφυγε μέχρι τῆς στιγμῆς αὐτῆς νὰ τὸν ἴδῃ, διότι ἡ συνάντησίς του θὰ ἠδύνατο νὰ ἐκθέσῃ εἰς κίνδυνον παρεξηγήσεων τὴν Ἑλλάδα ἐκ μέρους τῶν συμμάχων αὐτῆς. Ἡ Κυβέρνησις ἐνέκρινε τὸν τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι τοῦ πρεσβευτοῦ της ἐν Κωνσταντινουπόλει. Ἀλλ’ ἡ πονηρία τοῦ Κιαμὴλ κατώρθωσε νὰ ἐμπλέξῃ τὸν πρεσβευτὴν τῆς Ἑλλάδος εἰς ἀπρόοπτον συνάντησιν εἰς φιλικὸν οἶκον. Προσεκλήθη ὁ κ. Γρυπάρης διὰ νὰ πάρῃ τὸ τσάϊ του· ἐκεῖ εὑρέθη ἐνώπιον τοῦ μεγάλου Βεζίρου. Ὁ μέγας Βεζίρης ἔσπευσε νὰ τὸν περιποιηθῇ καὶ τῷ εἴπῃ τόσα καλὰ λόγια: «ἡμεῖς, τῷ εἶπεν, οἱ ὁποῖοι θέλομεν νὰ ζῶμεν ἐν ἁρμονίᾳ μὲ τοὺς Ἕλληνας, ἡμεῖς οἱ ὁποῖοι ἔχομεν κοινὰ συμφέροντα μὲ τὸν Ἑλληνισμόν, ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἔχομεν κοινοὺς τοὺς ἐχθρούς, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ μείνωμεν σύμφωνοι; Καὶ εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῆτε σεῖς νὰ ἐργασθῆτε μὲ αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι θέλουσι καὶ τὸ ἰδικόν μας τὸ κακὸν καὶ τὸ ἰδικόν σας τὸ κακόν; Δὲν θέλετε νὰ συνεννοηθῶμεν ἡμεῖς καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει νὰ ἔχητε τὴν ὑποστήριξιν τῶν ὑπηκόων σας καὶ ὅλα τὰ ἀγαθά, τὰ ὁποῖα σᾶς ἐγγυᾶται ἡ ἀγαθὴ διάθεσις τῆς μεγάλης Αὐτοκρατορίας;». Καὶ προχωρῶν εἰς παραχωρήσεις ὁ Κιαμὴλ πασᾶς εἶπε πρὸς τὸν πρέσβυν: «ἐγὼ ὄχι μόνον αὐτὸ θὰ σᾶς κάμω, ἀλλ’ ἔχω ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν καὶ ἓν σχέδιον λύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, τὸ ὁποῖον εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ εὐχαριστήσῃ καὶ τὰ δύο Κράτη καὶ θὰ εὕρω τρόπον νὰ τὸ ἐπιτύχω». Αὐτὴ ἦτο ἡ συνδιάλεξις μεταξὺ τῆς Α. Υ. τοῦ Βεζίρου καὶ τοῦ πρέσβεως τῆς Ἑλλάδος ἐν Κωνσταντινουπόλει δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας πρὸ τῆς ἀναχωρήσεως τῶν πρεσβευτῶν. Ἐξέθηκα ταῦτα διδομένης ἀφορμῆς, καίτοι προυτιθέμην βραδύτερον μόνον νὰ τὰ ἐκθέσω, ἵνα ἀπὸ τοῦδε τὰ γνωρίζητε. Ὅταν δὲ ταῦτα γνωρίζητε, ὅταν γνωρίζητε ὅτι οἱαδήποτε διαρρύθμισις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος μὲ ὅλας τὰς δυνατὰς παραχωρήσεις ἐκ μέρους ἡμῶν ἦτο ἀδύνατος, διότι δὲν πιστεύω νὰ δίδητε πίστιν εἰς τὴν διαβεβαίωσιν τοῦ Κιαμὴλ πασᾶ, ἣν ἤκουον ἀπὸ τοῦ 1908 — τότε τὸ πρῶτον εἶχεν εἴπει ὅτι ἔχει ἓν σχέδιον νὰ λύσῃ τὸ Κρητικὸν ζήτημα, νὰ εὐχαριστήσῃ καὶ τὰ δύο Κράτη—δὲν νομίζω ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ λάβητε ὑπὸ σοβαρὰν ἔποψιν τὴν συνδιάλεξιν ταύτην τὴν γενομένην κατὰ τὰς παραμονὰς τοῦ πολέμου· ὅτε, λέγω, ἔχητε ταῦτα ὑπ’ ὄψει, θὰ σᾶς ἐρωτήσω: νομίζετε ὅτι δύνασθε νὰ διατυπώσητε σοβαρὰν καταγγελίαν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι, ὅτε προυτάθη πρὸς ἡμᾶς νὰ μετάσχωμεν τοῦ κατὰ τῆς Τουρκίας πολέμου, ἐδέχθημεν νὰ μετάσχωμεν αὐτοῦ; Ἀλλὰ πρὶν εἰς τὴν ἐρώτησίν μου ἀπαντήσητε εἶναι ἀνάγκη νὰ σᾶς δώσω καὶ ἄλλην πληροφορίαν περαιτέρω. Μετὰ τῆς Βουλγαρίας ἐπεδιώχθη ἀπὸ τοῦ θέρους τοῦ 1910 προσέγγισις, νομίζω, ἐπὶ Κυβερνήσεως τῆς ὁποίας Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἦτο ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀργολίδος καὶ Κορινθίας. Ἀρχαί τινες συνεννοήσεως ἐγένοντο τὸ πρῶτον τότε, ἀρχομένου δὲ τοῦ ἔτους 1911, ὀλίγους δηλαδὴ μῆνας μετὰ τὴν συγκρότησιν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἐπεδιώχθη συντονωτέρα προσέγγισις μὲ ὡρισμένην κατεύθυνσιν. Ἡ προσέγγισις αὕτη σκοπὸν εἶχε νὰ ἐνισχύσῃ τὴν σύμπραξιν τῶν δύο ἐθνικῶν στοιχείων ἐν Τουρκίᾳ πρὸς ἄμυναν ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν των δικαίων καὶ συγχρόνως σκοπὸν εἶχε τὴν συνομολόγησιν ἀμυντικῆς συμμαχίας, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ὁποίας τὸ ἕτερον τῶν δύο Κρατῶν θὰ ἦτο ὑπόχρεον νὰ σπεύσῃ μὲ ὅλας τὰς δυνάμεις του εἰς βοήθειαν τοῦ ἑτέρου, ἐὰν τοῦτο ἤθελε προσβληθῆ ὑπὸ τῆς τότε γείτονος Αὐτοκρατορίας εἴτε ἐν τῇ ἀκεραιότητι τοῦ ἐδάφους, εἴτε ἐν τῇ ἀπολαβῇ καὶ ἄλλων ὑπὸ τῶν διεθνῶν δικαίων ἢ τῶν ἰδιαιτέρων συνθηκῶν ἠσφαλισμένων δικαίων· δηλαδὴ καὶ εἰς περίστασιν ἀκόμη κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ ἐκήρυττεν ἡ Τουρκία μποϋκατὰζ ἐμπορικόν, τὸ Κράτος δέ, κατὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἐκήρυττε μποϋκατὰζ θ’ ἀνεγνώριζεν ὅτι ἔπρεπε νὰ φθάσῃ μέχρι πολέμου, ὅπως ἀποκρούσῃ τὴν παραβίασιν τῶν διεθνῶν κανόνων, τὸ ἕτερον Κράτος θὰ ἦτο ὑποχρεωμένον νὰ σπεύσῃ εἰς βοήθειαν αὐτοῦ μὲ ὅλας τὰς δυνάμεις του. Νομίζομεν ὅτι ἡ μόνωσις, ἡ θαυμασία εἰς τὴν ὁποίαν διετέλει ἡ Ἑλλὰς ἐπὶ τόσον μακρὸν χρόνον, μόνωσις εἰς τὴν ὁποίαν ἐκαυχᾶτο ὅτι εὑρίσκετο ἐπὶ σειρὰν μακρῶν ἐτῶν ἡ μεγάλη Ἀγγλικὴ Αὐτοκρατορία, ἀλλ’ ἀπὸ τὴν ὁποίαν καὶ αὕτη ἠναγκάσθη ἀκόμη νὰ ἐξέλθῃ, ἵνα εἰσέλθῃ εἰς τὸ σύστημα τῶν Εὐρωπαϊκῶν συνδυασμῶν, ὅτι ἡ λαμπρὰ καὶ μεγαλοπρεπὴς αὕτη μόνωσις, διὰ νὰ μὴ τὴν ὀνομάσω μωρίαν, προκειμένου περὶ τῆς Ἑλλάδος, ἔπρεπε νὰ παύσῃ. Ἡ Ἑλλὰς δὲν ἦτο εἰς θέσιν αὐτὴ καὶ μόνη, ἐναντίον τῶν διδαγμάτων τῆς Ἱστορίας, ἐναντίον τῆς πείρας ὅλων τῶν ἄλλων Κρατῶν νὰ ἀξιοῖ ὅτι θὰ ἦτο εἰς θέσιν νὰ ὑπερασπίσῃ μόνη της εἰς πᾶσαν περίστασιν τὰ δίκαια τῆς χώρας, ὥστε νὰ μὴ προστρέξῃ εἰς τὸ σύστημα τοῦ συνεταιρισμοῦ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου πλείονα Κράτη συμπράττουσι πρὸς ὑπεράσπισιν ὡρισμένων σκοπῶν τῆς ἐσωτερικῆς πολιτικῆς αὐτῶν εἴτε καὶ γενικώτερον ὅλων τῶν σκοπῶν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς. Εἶναι ἀληθές, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο νὰ σταματήσωμεν εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο μόνον, καὶ ὅτι ἐπεθυμοῦμεν, ὅπως ἡ συμμαχία ἡ ἀμυντική, ἧς ἡ πρότασις ἐγένετο κατὰ Μάρτιον τοῦ 1911, ἤγαγε δὲ εἰς συνομολόγησιν τῆς συμμαχίας κατὰ Μάϊον τοῦ 1912, μὴ περιορισθῇ ἕως ἐκεῖ, ἀλλ’ ἐπιδιωχθῇ νὰ συνομολογηθῇ καὶ ἐπιθετικὴ συμμαχία κατὰ τῆς γείτονος τότε Ἐπικρατείας εἰς περίπτωσιν, καθ’ ἣν ἡ κατάστασις ἡ ἐσωτερικὴ αὐτῆς παρέμενε τοιαύτη, ὥστε νὰ καθιστᾷ τὸν βίον τῶν ἐν Τουρκίᾳ ἐθνοτήτων ἀβίωτον καὶ ἐξηνάγκαζε τὰ γείτονα Κράτη νὰ ἐπιδιώξωσι τὴν ἔξωσιν τῆς αὐτοκρατορίας τῆς Τουρκικῆς ἐκ τῶν ἐν Εὐρώπῃ ἐπαρχιῶν της. Ἀλλὰ τὰ γεγονότα προκατέλαβον ἡμᾶς, πρὶν ἢ προφθάσῃ ἐξελισσομένη νὰ ὡριμάσῃ ἡ ἰδέα αὐτή, καὶ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὴν συνομολόγησιν ἀμυντικῆς καὶ ἐπιθετικῆς συμμαχίας. Ἡ ἐξέλιξις δὲν κατώρθωσε νὰ γίνῃ φυσιολογική, διότι πράγματα ἄσχετα πρὸς τὴν ἰδίαν ἡμῶν πολιτικήν, σχετιζόμενα δὲ πρὸς τὸν ἐθνικὸν βίον τῶν ἄλλων Κρατῶν τῆς Χερσοννήσου τοῦ Αἵμου, τῆς Βουλγαρίας καὶ τῆς Σερβίας, αἱ σφαγαὶ τῶν Κοτσάνων καὶ τῆς Βεροίας, ἐπέσπευσαν τὰ γεγονότα. Παραλλήλως δὲ πρὸς τὴν ἰδικήν μας ἐνέργειαν, ἐγένετο, ἐν ἀγνοίᾳ ἡμῶν, συνεννόησις μεταξὺ Σερβίας καὶ Βουλγαρίας πρὸς συνομολόγησιν συνθήκης ἐπιθετικῆς κατὰ τῆς γείτονος αὐτοκρατορίας, καὶ περὶ διανομῆς τῶν Εὐρωπαϊκῶν χωρῶν αὐτῆς. Ὅτε δὲ ἐπῆλθον αἱ μνημονευθεῖσαι σφαγαί, ἡ ἀγανάκτησις τῆς κοινῆς γνώμης τῶν δύο τούτων Κρατῶν ὑπῆρξε τοιαύτη, ὥστε, ἰδίᾳ ἐν Βουλγαρίᾳ, ἐξηγέρθη ἡ χώρα καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ Βασιλεύς. Τὰ γεγονότα εἶναι τόσον πρόσφατα, ὥστε βεβαίως δὲν ἐξέφυγον ἐκ τῆς μνήμης σας. Ἡ Βουλγαρία τότε καὶ ἡ Σερβία ἡνωμέναι διὰ συνθήκης θετικῆς ἐπιθέσεως κατὰ τῆς Τουρκίας ἀπεφάσισαν νὰ δράσωσι πολεμικῶς κατ’ αὐτῆς. Καὶ ἐκλήθημεν τότε, δὲν ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν, ἀλλὰ γνωρίζω εἰς ὑμᾶς, ὅτι ἐκλήθημεν εἰδοποιούμενοι ὅτι ἀπεφασίσθη ἡ κοινὴ ἐπιστράτευσις εἰς ὡρισμένην ἡμέραν ἀπέχουσαν ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἀναγγελίας τρεῖς ἢ τέσσαρας μόλις ἡμέρας. Ἐγνώσθη δηλαδὴ εἰς ἡμᾶς ὅτι μετὰ τρεῖς ἢ τέσσαρας ἡμέρας τὰ δύο ταῦτα Κράτη ἦσαν ἀποφασισμένα νὰ ἐπιστρατευθῶσι διὰ τὴν ἐπιβολὴν μεταρρυθμίσεων, τὰς ὁποίας ἠξίουν, καὶ ἐὰν ἐντὸς ὡρισμένου χρόνου δὲν ἤθελε δοθῇ καταφατικὴ ἀπάντησις τῆς Τουρκίας εἰς αὐτά, ἤθελον εἰσβάλει εἰς τὴν Τουρκίαν κηρύττοντα κατ’ αὐτῆς τὸν πόλεμον· ἐδηλοῦτο δὲ πρὸς ἡμᾶς ὅτι θὰ ἦσαν εὐτυχῆ τὰ δύο Κράτη, ἐὰν ἐδεχόμεθα ταὐτοχρόνως νὰ συμπράξωμεν κινητοποιούμενοι μετ’ αὐτῶν. Ἤδη, ὅτε ἔδωκα εἰς ὑμᾶς τὰς πληροφορίας ταύτας θὰ εἶσθε, Κύριοι, εἰς καλλιτέραν θέσιν ν’ ἀπαντήσητε εἰς τὸ ἐρώτημα, τὸ ὁποῖον ἔθηκα εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ὁμιλίας μου. Εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον, ὅτι ἄλλος εἰς τὴν περίστασιν αὐτὴν θὰ ἔλεγε: δὲν δύναμαι νὰ μετάσχω τοιούτου ἐγχειρήματος, τὸ ὁποῖον φέρει σχεδὸν ἀσφαλῶς εἰς τὸν πόλεμον· δὲν δέχομαι νὰ μετάσχω, διότι δέκα καὶ τριῶν αἰώνων ἱστορία μὲ διδάσκει ὅτι, πρὸς τὸν ἕνα τοὐλάχιστον ἐξ ὑμῶν, δὲν δύναμαι οὐδεμίαν νὰ ἔχω πίστιν καὶ ἑπομένως εἰς οὐδεμίαν συνεργασίαν δύναμαι νὰ προέλθω. Ἄλλος θὰ ἔλεγε: συμφωνῶ πρὸς τὰς σκέψεις τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀρκαδίας, ναὶ θὰ συμπράξω, ἀλλὰ προτοῦ νὰ συμπράξω θέλω νὰ κανονίσωμεν τὸ ζήτημα τῆς διανομῆς. Ἐγώ, Κύριοι, δὲν ἤμην ἐκ τῶν πρώτων. Δὲν ἐνόμισα, ὅτι μοὶ ἐπετρέπετο νὰ εἴπω ὅτι ἐφ’ ὅσον ἐπὶ μακροὺς αἰῶνας κατὰ τοῦ Βουλγαρικοῦ Κράτους ὁ Ἑλληνισμὸς διεξήγαγε τὴν τεραστίαν ἐκείνην πάλην, τῆς ὁποίας νέα μορφὴ παρουσιάζεται σήμερον διὰ τοῦ εὐκλεῶς ἀρχομένου ἀγῶνος, δὲν ἐνόμισα, λέγω, ὅτι μοὶ ἐπετρέπετο νὰ εἴπω, δὲν συμπράττω μετὰ τῆς Βουλγαρίας ὅπως ἐπιβάλωμεν τὰς μεταρρυθμίσεις ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἐν ἀνάγκῃ ἀποδυθῶμεν εἰς πόλεμον, ὁ ὁποῖος ἦτο δυνατὸν ν’ ἀγάγῃ εἰς διανομὴν τῆς Εὐρωπαϊκῆς Τουρκίας. Δὲν ἐνόμισα ὅτι μοὶ ἐπετρέπετο νὰ τὸ εἴπω, διότι ἐγνώριζον ὅτι ὅρος τῆς ἐπιτυχίας τοῦ ἀγῶνος κατὰ τῆς γείτονος αὐτοκρατορίας ἦτο ἡ σύμπραξις τῶν Χριστιανικῶν Κρατῶν τῆς Ἀνατολῆς. Ἡ Ἑλλὰς μόνη, καὶ ἂν ἀκόμη ἀπὸ ἀπόψεως στρατιωτικῆς παρασκευῆς δὲν εὑρίσκετο εἰς τὸ σημεῖον εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται ἐξ ὑπαιτιότητος ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι μὲ κατηγοροῦσιν, ἀλλ’ εἶχεν ἀναπτύξει εἰς τὸ ἀκρότατον τὴν στρατιωτικὴν αὐτῆς παρασκευήν, ἡ Ἑλλάς, λέγω, ἦτο ἀδύνατον αὐτὴ μόνη νὰ διεξαγάγῃ πόλεμον νικηφόρον κατὰ τῆς Τουρκίας. Ὅσοι λοιπὸν δὲν ἤθελον νὰ ἐμπαίξωσι τὸν λαόν, ζητοῦντες παρ’ αὐτοῦ θυσίας διὰ στρατιωτικὴν πολιτικὴν ἑκάστοτε, εἶχον καθῆκον ν’ ἀναγνωρίσωσιν ὅτι, ἐὰν ἡ στρατιωτικὴ πολιτικὴ αὐτῆς ἔμελλέ ποτε νὰ ἔχῃ ἐκδήλωσιν ἐθνικῆς διεκδικήσεως τῶν δικαίων ἡμῶν, ἐὰν δὲν ἐπρόκειτο ἁπλῶς νὰ ἠκολουθεῖτο ὡς πολιτικὴ ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται εἰς πᾶν Κράτος σεβόμενον ἑαυτό, ὅπως εἶπον καὶ ἄλλοτε, ἐπεβάλλετο, λέγω, εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν θέλουσι νὰ ἐμπαίξωσι τὸν λαὸν εἴτε νὰ δεχθῶσιν ὅτι παραλλήλως πρὸς τὴν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν ἔπρεπε νὰ εἶναι ἡ συνεννόησις, ἡ ἐξεύρεσις συμμάχων διὰ τὴν χρησιμοποίησιν τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων, εἴτε ἔπρεπε ῥητῶς νὰ λεχθῇ εἰς τὸν λαὸν ὅτι δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν διὰ τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων ἡ Ἑλλὰς καὶ μόνη νὰ ἐπιτύχῃ τίποτε καὶ νὰ εἴπωσιν εἰς τὸν λαόν: ἐγκατάλειψον πᾶν ἰδεῶδες καὶ ἀνέχθητι τὴν πολιτικήν, τὴν ὁποίαν ἀσκεῖ ἡ Τουρκία πρὸς τοὺς ὁμαίμονάς σου καὶ ἀρκέσθητι εἰς ταῦτα. Ἐγὼ δὲν ἦτο δυνατὸν βεβαίως νὰ ἀκολουθήσω τοιαύτην πολιτικήν. Ἐγώ, ὁ ὁποῖος ἤμην ὑπὲρ συντόνου πολεμικῆς δράσεως τῆς Ἑλλάδος ἐγνώριζον ὅτι παραλλήλως πρὸς τὴν ὀργάνωσιν τὴν στρατιωτικὴν ἔπρεπε νὰ προβῶμεν εἰς συνεννοήσεις καὶ ἐξεύρεσιν συνεργατῶν διὰ τὴν ἐπιτυχῆ χρησιμοποίησιν τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν δυνάμεων, ἀλλ’ ὅπως εἶπον ἀρχόμενος τοῦ λόγου μου, δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀνεύρω τοὺς συνεργάτας μου εἰς ἄλλα μέρη τῆς γῆς, θὰ τοὺς εὕρισκον μεταξὺ τῶν γειτόνων μου. Ἀλλ’ ἔχω ἀνάγκην, Κύριοι, ἐξομολογούμενος τὴν στιγμὴν ταύτην τὰς ἁμαρτίας μου (ἱλαρότης) νὰ κάμω τὴν ὁμολογίαν ἑνὸς πολιτικοῦ ἐλαττώματός μου. Ῥέπω ἐξ ἰδιοσυγκρασίας πρὸς τὴν αἰσιοδοξίαν, καὶ αὕτη, Κύριοι, ἦτο φυσικὸν νὰ μὲ κάμῃ νὰ σκέπτωμαι ὡς ἑξῆς. Ὅλον τὸ παρελθὸν μᾶς ἐδίδαξεν, ὅτι δὲν πρέπει πολὺ νὰ πιστεύωμεν τοὺς γείτονάς μας τοὺς Βουλγάρους, ἀλλὰ καὶ δὲν ἠδυνάμεθα ν’ ἀντιταχθῶμεν κατὰ τῆς Τουρκίας, ἄνευ τῆς συμπράξεως αὐτῶν, ἔχομεν δὲ κεκλεισμένην τὴν Βουλήν μας ἀπὸ ἱκανῶν ἤδη μηνῶν καὶ δὲν δυνάμεθα νὰ τὴν ἀνοίξωμεν, ἵνα ἐπαναλάβωμεν τὸν κανονικόν μας πολιτικὸν βίον, διότι ἔχομεν τὸ ἀναθεματισμένον Κρητικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον δὲν μᾶς ἀφήνει νὰ ἡσυχάσωμεν καὶ τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς ὁδηγήσῃ κατ’ ἀνάγκην εἰς μίαν σύγκρουσιν πρὸς τὴν Τουρκίαν, καθ’ ἣν στιγμὴν θελήσωμεν νὰ δεχθῶμεν τοὺς Κρῆτας Βουλευτάς. Ἔλεγον λοιπόν, προκειμένου νὰ εὑρεθῶ εἰς τὴν ἀνάγκην αὔριον χωρὶς νὰ τὸ θέλω, οὐχὶ βεβαίως ἐγώ, διότι ἐγὼ δὲν θὰ ἤθελον νὰ ἔλθω εἰς σύγκρουσιν πρὸς τὴν Τουρκίαν ἄνευ συμμάχων, ἀλλ’ ἄλλη ἀσθενεστέρα Κυβέρνησις, μετὰ αἱματοκύλισμα ἐν τῇ ὁδῷ Σταδίου, ὅτι καλλίτερον θὰ εἶναι νὰ κάμω τὸν σταυρόν μου καὶ νὰ εἴπω: εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ! κακοὶ ἦσαν οἱ Βούλγαροι εἰς τὸ παρελθόν· χειροτέρα εἶναι ἡ Τουρκία σήμερον· δὲν ἀφήνει εἰς αὐτὸ τὸ Κράτος νὰ ζήσῃ· ἂς ἔλθωμεν εἰς συνεννόησιν πρὸς αὐτούς· ὑπάρχει χῶρος ἀρκετὸς δι’ ὅλους τοὺς λαοὺς τῆς Ἀνατολῆς· ὑπάρχει μέσον νὰ ἐπιτευχθῇ ἀληθὴς διανομὴ κατὰ τὰς δικαίας βλέψεις ἑκάστου τῶν λαῶν μετὰ τὴν ἕνεκα γεωγραφικῶν λόγων ἀνταλλαγὴν πληθυσμῶν πρὸς βίον ἄνετον ἐν τῇ Ἀνατολῇ καὶ πρὸς εὐδαιμονίαν τῆς Ἀνατολῆς. Ἀλλ’ ἐσκέφθην καὶ ἕν ἄλλο πρᾶγμα· ἐσκέφθην ὅτι ὁ ἀγών, εἰς τὸν ὁποῖον ἐκαλούμην νὰ μετάσχω καὶ δι’ ἣν συμμετοχὴν κατηγοροῦμαι τόσον βιαίως τώρα, ὁ ἀγών, εἰς τὸν ὁποῖον ἐκαλούμην νὰ μετάσχω ἦτο ἀγών, ὁ ὁποῖος θὰ ἐγίνετο καὶ ἄνευ τῆς συμπράξεώς μου. Τὰ πράγματα εἶχον φθάσει εἰς σημεῖον τοιοῦτον· ἦτο ἀποφασισμένη καὶ ἡ ἡμέρα τῆς κλήσεως τῆς ἐπιστρατεύσεως καὶ ἀνεβλήθη ἡ ἡμέρα αὐτὴ διὰ τρεῖς ἡμέρας μόνον καὶ μόνον ἵνα δοθῇ εἰς ἡμᾶς περισσότερος καιρὸς νὰ σκεφθῶμεν. Ὁ πόλεμος λοιπὸν θὰ ἐγίνετο ἐκ μέρους τῶν ἄλλων Κρατῶν τῶν τριῶν καὶ ἐσκέφθην: εἶναι πρέπον, εἶναι πολιτικῶς ἐνδεδειγμένον, εἶναι ἐθνικῶς συμφέρον εἰς τὸν ἀγῶνα αὐτόν, εἰς τὸν ὁποῖον οἱ ἄλλοι χριστιανικοὶ λαοὶ ὅλης τῆς χερσονήσου τοῦ Αἵμου πρόκειται νὰ κατέλθωσιν, ἵνα ἐπιβάλωσι μεταρρυθμίσεις εἰς τὴν Τουρκίαν, ἢ νὰ ἐξώσωσι τὴν Τουρκίαν ἐξ Εὐρώπης, ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ πάλιν νὰ εὑρεθῇ συμπράττων ἀπομεμονωμένος; Εἰς τὸ ἀνήσυχον αὐτὸ ἐρώτημα ἡ ἀπάντησις δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ εἶναι δύσκολος. Ἄλλοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἐνεπνέοντο ἁπλῶς ἐπικαλούμενοι τὰ διδάγματα τῆς Ἱστορίας θὰ ἔλεγον: μπᾶ! τίς ἡ ἀνάγκη νὰ μετάσχωμεν εἰς ἕνα πόλεμον, ὁ ὁποῖος γενόμενος μὲ τοιούτους συμμάχους εἶναι πλήρης ἀνησυχιῶν διὰ τὸ μέλλον; Διατί νὰ χαλάσωμεν τὴν ἀνησυχίαν μας; Τὰ ἐσωτερικὰ πράγματά μας εὐροοῦσιν, ἡ Κυβέρνησις ἔχει πλειονοψηφίαν, ὅσην οὐδέποτε Κυβέρνησις ἐν Ἑλλάδι· εἶναι ἀρεστὴ εἰς τὴν κοινὴν γνώμην· ἀπολαύει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος· τίς ὁ λόγος νὰ ἐμπλεχθῇ εἰς τοιαύτας περιπετείας; Ταῦτα θὰ ἐσκέπτοντο ἄλλοι. Ἐγὼ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῶ κατὰ τοιοῦτον τρόπον. Ἐγὼ ἐσκέφθην, ὅτι ἂν δὲν μετεῖχον τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Τουρκίας, τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ κηρύξωσι τὰ ἄλλα Κράτη, δὲν θὰ μετεῖχον ὄχι διότι θὰ ἔμενον ἀδρανὴς θεατής, ἀλλὰ διότι θὰ ἤμην ἀποφασισμένος νὰ συμπράξω μετὰ τῆς Τουρκίας. Θὰ ἦτο τελεία ἐκμηδένισις τῆς θέσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν τῇ Ἀνατολῇ, ἐὰν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀφήσῃ νὰ διεξαχθῇ τοιοῦτος ἀγών, εἰς τὸν ὁποῖον νὰ μὴ μετάσχῃ ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου μέρους. Τὸ ζήτημα δ’ ἐγεννᾶτο, οὐχὶ διότι ἐσκέφθην νὰ μετάσχω μετὰ τῆς Τουρκίας εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα —, πᾶς ἄλλος θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ σκεφθῇ τοιοῦτόν τι, ἐγὼ οὐδέποτε θὰ τὸ ἔκαμον, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε δύο ὁδοὺς εἴχομεν ἢ σύμπραξιν μετὰ τῆς Τουρκίας ἢ σύμπραξιν μετὰ τῶν χριστιανικῶν λαῶν, οὐδέποτε οὐδετερότητα. Ἡ οὐδετερότης θὰ σᾶς ἔφερεν εἰς τελείαν, ἐπαναλαμβάνω, ἐθνικὴν ἔκπτωσιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Ἀλλ’ ἡ οὐδετερότης θὰ σᾶς ὡδήγει καὶ εἰς ἄλλους κινδύνους μεγάλους καὶ τρομερούς, τοὺς ὁποίους ἔπρεπε νὰ ἦσθε τυφλοί, ὥστε νὰ μὴ τοὺς ἐβλέπετε. Ἡ οὐδετερότης θὰ σᾶς ἔφερεν εἰς ἓν τῶν δύο ἀποτελεσμάτων, εἴτε νίκην τῶν συμμάχων κατὰ τῆς Τουρκίας εἴτε νίκην τῆς Τουρκίας κατὰ τῶν συμμάχων, ἀφοῦ, ὡς τὰ πράγματα ἀπέδειξαν, τρίτον τι δὲν θὰ ἐμεσολάβει, ἤτοι ἐπέμβασις ἐνεργὸς τῶν Δυνάμεων, πρὸς πρόληψιν τῆς συγκρούσεως. Καὶ ἐρωτῶ, Κύριοι, τοὺς ἐπικρίνοντάς με διότι μετέσχον εἰς τὸν ἀγῶνα — καὶ θὰ εἴπω μετ’ ὀλίγον τὰ ἀποτελέσματα τοῦ ἀγῶνος, διὰ τὰ ὁποῖα θρηνοῦσι —· ποία θὰ ἦτο ἡ θέσις τῆς Ἑλλάδος καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἄλλην περίστασιν; Ἐὰν ἐνίκων οἱ σύμμαχοι — καὶ τοῦτο ἦτο τὸ φυσικόν, διότι τὰ πράγματα ἀπέδειξαν ὅτι ἡ στρατιωτικὴ ἔκλυσις τῆς Τουρκίας ἦτο τοιαύτη, ὥστε πιθανώτατα οἱ σύμμαχοι θὰ ἐνίκων — ἐάν, λέγω, οἱ σύμμαχοι ἐνίκων, θὰ ἔφθανον πρὸ τῶν ὁρίων τῆς παλαιᾶς Ἑλλάδος, τῆς μικρᾶς, ἀκάθεκτοι, ὅπως ἔφθασαν μέχρι τοῦ Ἀδρία, καὶ τότε πάλιν θὰ ἐξηγείροντο ζητοῦντες λόγον ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ δικαίως, ἐκείνην ἡ ὁποία θὰ ἦτο ὑπαιτία τοιαύτης ἀντεθνικῆς πολιτικῆς. Ἀλλ’ ἐπειδὴ εἶναι ἐνδεχόμενον νὰ μὴ συμφωνήσωσι μετ’ ἐμοῦ, προβλέποντος νίκην τῶν συμμάχων κατὰ τῆς Τουρκίας, θὰ δεχθῶ πρὸς στιγμὴν ὅτι ἡ Τουρκία θὰ ἦτο νικήτρια. Ἐρωτῶ, Κύριοι, τοὺς μὴ ἔχοντας διεστραμμένην τὴν διάνοιαν ἐντελῶς, ἐρωτῶ: ποία θὰ ἦτο ἡ θέσις ὄχι πλέον τοῦ Ἑλληνισμοῦ τοῦ ἐν τῷ Τουρκικῷ Κράτει, ἀλλὰ τῆς Ἑλλάδος αὐτῆς, τοῦ κρατιδίου αὐτοῦ, ποία θὰ ἦτο ἡ θέσις ἀπέναντι τῆς Τουρκικῆς θρασύτητος καὶ ἀγερωχίας καὶ ἐπιθετικότητος τὴν στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Τουρκία αὐτὴ θὰ ἐστερεώνετο πολὺ περισσότερον στρατιωτικῶς κατακτῶσα τὴν Βουλγαρίαν, Σερβίαν καὶ Μαυροβούνιον; Καὶ ποία θὰ ἦτο ἡ τρομερὰ θέσις τῶν κυβερνητῶν τῆς Ἑλλάδος ἐχόντων ἀπέναντι αὐτῶν τὴν Τουρκίαν πλέον ὑπερφίαλον καὶ πλέον ἰσχυράν; Καὶ δὲν θὰ ἦτο τρομερωτέρα ἡ θέσις τῶν κυβερνώντων αὐτὴν τότε ἀπὸ τὴν θέσιν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ἀρκαδίας, ὅτε διηύθυνεν αὐτὸς τὰ τῆς Πολιτείας, περὶ ἧς πρότερον ἔκαμα λόγον—, καὶ δὲν τὸν κατηγόρησα, διότι ἔκαμεν ὅ,τι ἔκαμε, διότι εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποστῇ ὅλας αὐτὰς τὰς πικρίας, ὅλους αὐτοὺς τοὺς ἐξευτελισμούς, ὅλας αὐτὰς τὰς ταπεινώσεις, ὅτε ἠξιοῦτο παρ’ αὐτοῦ νὰ δηλώσῃ ὅτι δὲν ἔχει τίποτε τὸ κοινὸν πρὸς τὰ ἐν Κρήτῃ γενόμενα;

§76Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ. Διατί θέτετε τὸ ζήτημα οὕτω, δηλαδὴ ἢ νὰ πολεμήσητε μὲ τοὺς συμμάχους, ἢ νὰ πολεμήσητε μὲ τὴν Τουρκίαν ἢ νὰ τηρήσητε οὐδετερότητα; Ὑπάρχει καὶ ἄλλη ὁδός, τὴν ὁποίαν ἡ εὐγένειά σας δὲν τὴν εἶδεν.

§77ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ποία;

§78Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ καιροσκοπικὴ πολιτική.

§79ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δηλαδή;

§80Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Χωρὶς νὰ ἔχητε ὑποχρέωσιν ἀπέναντι τῶν Βουλγάρων, χωρὶς νὰ ἐκινδυνεύετε ν’ ἀπατηθῆτε ἀπὸ τὸν ὑψηλότατον Κιαμὴλ–πασᾶν, ἠδύνασθε νὰ τηρήσητε τὴν θέσιν σας, καὶ τὴν σπάθην τῆς Ἑλλάδος, δηλαδὴ τὰς 150,000 ἀνδρῶν μὲ τὸν στόλον αὐτῆς, νὰ τὰ ῥίψητε εἰς τὴν πλάστιγγα, διὰ νὰ ἐπιτύχητε ὄχι μόνον ἐκεῖνα τὰ ἀκαταλόγιστα, τὰ ὁποῖ’ ἐζητήσατε διὰ τὸ Κρητικὸν ζήτημα, νὰ καταστήσητε δηλαδὴ φόρου ὑποτελῆ τὴν Ἑλλάδα πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἀλλὰ νὰ ἐπιτύχητε πολὺ πλείονα ἀπὸ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠθέλετε κατορθώσει νὰ ἐπιτύχητε ἐν περιπτώσει, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπήρχετο ἡ διαιτησία.

§81ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εὐτυχῶς ἐγένετο ἡ διακοπὴ καὶ ἐφωτίσθη ἡ Βουλή.

§82Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι ἐφωτίσθητε καὶ ὑμεῖς.

§83ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀρκαδίας ἠξίου ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ Κυβέρνησις καιροσκοπικὴν πολιτικήν. Θέλω νὰ ἐξετάσω τί σημαίνει καιροσκοπικὴ πολιτική. Ὑποθέτω ὅτι θὰ ἐσήμαινεν ἡ καιροσκοπικὴ πολιτικὴ τὴν μὴ ἀνάμιξιν ἡμῶν εἰς τὸν ἀγῶνα, τὴν ἐν ἡσυχίᾳ ἀναμονὴν τῆς Ἑλλάδος λαμβανούσης....

§84Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Τίποτε ἀπὸ αὐτά. Ν’ ἀναμείνητε τὴν σύρραξιν, τὴν ὁποίαν ἀνεμένομεν μετ’ ἄλγους ψυχῆς ἀπὸ δεκαετηρίδων.

§85ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Διὰ νὰ κάμω τὴν σύρραξιν τί;

§86Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Διὰ νὰ ῥίψητε εἰς τὴν πλάστιγγα τὴν δύναμιν τῆς Ἑλλάδος.

§87ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πρὸς τὸ μέρος τῆς Τουρκίας ἢ τῶν συμμάχων; Σᾶς εἶπον ὅτι ἡ Τουρκία κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς ῥήξεως εἶχεν ἐκ μέρους μου προτάσεις, ὅπως ῥυθμίσῃ τὸ Κρητικὸν ζήτημα καθ’ ὃν ὑπέδειξα τρόπον, διὰ τῆς πληρωμῆς καὶ φόρου ὑποτελείας τῆς Ἑλλάδος, καὶ δὲν ἐδέχθη τοῦτο. Σᾶς εἶπον διατί· διότι ἐκ τῆς πολιτείας ....

§88Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Τὴν παραμονήν, ἀλλ’ ὄχι τὴν ἐπιοῦσαν.

§89ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. .. διότι—νὰ σᾶς εἴπω τὸ διότι—, διότι ἐκ τῆς πολιτείας τοῦ παρελθόντος ἐν Ἑλλάδι, καὶ λυποῦμαι διότι ἀναγκάζομαι νὰ ἐπαναλάβω τοῦτο, ἡ Τουρκία ἐθεώρει τὴν Ἑλλάδα ὡς παράγοντα οὐδενὸς ἀξίου. Οὐδεὶς ἀπέδιδε εἰς αὐτὴν σοβαρότητα στρατιωτικήν, οὐδεμίαν ἀπολύτως.

§90Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Καὶ ἡ Βουλγαρία;

§91ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὔτε ἐκείνη μᾶς ἀπέδιδε σοβαρότητα. Εἶναι ἀληθές, ὅτι τὰ στρατιωτικὰ γυμνάσια τοῦ 1912 ἤρχισαν ἤδη νὰ παριστάνωσι τὴν Ἑλλάδα ὡς ἀρχομένην νὰ ὀργανῶται στρατιωτικῶς καὶ μόνον μετὰ τὴν διεξαγωγὴν τῶν γυμνασίων ἐκείνων κατέστη δυνατὴ ἡ ὑπογραφὴ καὶ τῆς ἀμυντικῆς ἀκόμη συμμαχίας μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἀπὸ τοῦ μέρος τῆς Τουρκίας δὲν εἶχον νὰ ἐλπίσω τίποτε, ἀφοῦ ζητήσας τόσον ὀλίγα δὲν κατώρθωσα νὰ λάβω τίποτε, πρὸς τὸ ἄλλο μέρος ἔπρεπε νὰ μεταβῶ, καὶ ἐκεῖ ἀκριβῶς μετέβην. Ἂν δὲν κατώρθωσα νὰ ἐπιτύχω πλειότερα τῶν ὅσα ἐπέτυχον ἔχω τὴν ἀπάντησιν ὅτι εἰδοποιήθην περὶ τῆς ἐπιστρατεύσεως 3 ἢ 4 ἡμέρας πρότερον καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν ἐντὸς τῶν 3 ἢ 4 ἡμερῶν αὐτῶν νὰ διαρρυθμίσω τὰ κολοσσιαῖα ζητήματα, τὰ ὁποῖα ἐχώριζον ἡμᾶς ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους. Ἐγένετο ἔναρξίς τις διαρρυθμίσεως, ἀλλὰ δὲν κατώρθωσεν αὕτη νὰ προχωρήσῃ, διότι ἐν τῷ μεταξὺ τὰ πράγματα προεχώρουν. Ταῦτα ἐν σχέσει πρὸς τὴν ἱστορίαν τῆς μετοχῆς εἰς τὸν πόλεμον. Ἀλλά, Κύριοι, ἔλθωμεν νὰ ἴδωμεν μήπως ἀληθῶς αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις, ἡ σημερινή, δὲν εἶχεν ἄλλην ὁδὸν ν’ ἀκολουθήσῃ καὶ κατ’ ἀνάγκην ἤχθη πρὸς τὴν σύμπραξιν αὐτὴν καὶ τὴν συνεργασίαν· ἀλλ’ ἂν δὲν ὑπάρχῃ δεδικαιολογημένη τις ἐπίκρισις τῆς ἐνεργείας της, ἐν τούτοις, ἐπειδὴ τὰ πράγματα ἔφθασαν εἰς ἀποτυχίαν, ὀρθὸν εἶναι νὰ ὑποστῇ τὰς συνεπείας τῆς ἀποτυχίας, διότι, ὅταν οἱ λαοὶ ἀποτυγχάνουσι δὲν ἐρωτῶσι, καὶ καλῶς κάμνουσιν, ἂν ἔπταισαν αἱ Κυβερνήσεις, ἀλλὰ τὸ πρῶτον των ἔργον εἶναι νὰ τὰς ῥίψωσι.

§92Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ εὑρίσκετε ὀρθόν;

§93ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ ἄλλως.

§94Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ ἐπιδοκιμάζετε λοιπόν.

§95ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ ἦτο ἀγγέλων Πολιτεία, ἀλλὰ τὴν ὁποίαν ἐν τῷ διεθνεῖ ἀνταγωνισμῷ θὰ τὴν ἔπαιρνεν ὁ διάβολος. Λοιπὸν ἂς ἐξετάσωμεν μήπως ἀληθῶς συνεσωρεύσαμεν εἰς τὴν Ἑλλάδα συμφορὰν καὶ δυστυχίας, μετασχόντες εἰς αὐτὸν τὸν πόλεμον. Θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ καὶ πάλιν νὰ εἴπω ὅτι—καὶ ζητῶ συγγνώμην ἂν μετεχειρίσθην ἐνίοτε φράσεις ζωηρὰς—πρέπει —ἂς ἀποφύγω τὴν ζωηρότητα τῆς φράσεως—νὰ ἔχῃ τις ἰδιόρρυθμον τὴν διανοητικότητα, διὰ νὰ τολμᾷ καὶ νὰ διακηρύττῃ ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι δυστυχὴς διότι μετέσχε τοῦ πολέμου, εἶναι δυστυχὴς διὰ τὰ ἀποτελέσματα τοῦ πολέμου. Πρέπει νὰ ἔχῃ τις μορφώσει τὴν διανοητικότητα αὑτοῦ εἰς ἕνα κόσμον ἐντελῶς διάφορον ἀπὸ τὸν σημερινόν, ἐντελῶς ἀπομεμακρυσμένον ἀπὸ τὸν νέον κόσμον τῆς Ἑλλάδος, νὰ τὴν ἔχῃ μορφώσει τόσον ὁριστικῶς, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δεκτικὴ νέων ἐντυπώσεων καὶ νέων προσαρμογῶν πρὸς μεταβληθείσας περιστάσεις, διὰ νὰ κατορθώνῃ νὰ θρηνῇ ἐπὶ τῶν ἐρειπίων, τὰ ὁποῖα ἐπεσώρευσεν εἰς τὴν Ἑλλάδα ἡ πολιτεία τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἐρειπίων τὰ ὁποῖα συνίστανται εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ σημαία κυματίζει ὑπερήφανος ἀπὸ τῶν Ἀκροκεραυνίων ὀρέων μέχρι τοῦ Στρυμόνος ποταμοῦ, μέχρι τῆς Κρήτης, μέχρι τῆς Μυτιλήνης, μέχρι τῆς Σάμου, μέχρι τῆς Λήμνου καὶ τῆς Ἴμβρου, πολιτικῆς ἡ ὁποία ἀνεξαρτήτως τῶν εὐρυτέρων αὐτῶν ὁρίων τῆς Ἑλλάδος ηὔρυνεν, ὅπως εἶπον πολλάκις, τοὺς ψυχικοὺς ὁρίζοντας τοῦ ἔθνους, πολιτικῆς ἡ ὁποία ἀποκατέστησε τὴν καταπεπτωκυῖαν στρατιωτικῶς καὶ πολιτικῶς Ἑλλάδα, μετὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1897, πολιτικῆς ἡ ὁποία ἀπέδωκεν εἰς αὐτὴν τὴν αὐτοπεποίθησιν ἐπὶ τῶν ἰδίων δυνάμεων, πολιτικῆς ἡ ὁποία ἀπέδειξεν ὅτι δὲν ἤξευρον τί ἔλεγον ὅσοι ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν εἶχον ὡς πολιτικὸν πρόγραμμα καὶ ἐζήτουν νὰ πείσωσι τὸ ἔθνος περὶ τῆς ὀρθότητος τοῦ προγράμματός των τούτου, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ παρατάξῃ πλέον τῶν 60,000 ἀνδρῶν, πολιτικῆς ἡ ὁποία ἔδειξεν ὅτι, ἂν ἀπὸ μακροῦ χρόνου ὑπῆρχεν ἡ δέουσα παρασκευὴ διὰ τὴν σύνταξιν ἐπαρκῶν στελεχῶν, ἡ Ἑλλὰς θὰ ἠδύνατο νὰ παρατάξῃ στρατὸν ἐκστρατείας 200,000 ἀνδρῶν. Ἀλλ’ ἐὰν ταῦτα εἶναι λαμπρὰ καὶ θαυμαστά, καὶ τοιαῦτα ἀναγνωρίζει τὸ ἔθνος ὁλόκληρον, ἐκτὸς μονάδων τινῶν, ἔρχονται σήμερον μὲ ὅλας τὰς αἰσίας προβλέψεις τῆς ἐκβάσεως τοῦ νέου ἀγῶνος νὰ ζητήσωσιν εὐθύνας ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, ὄχι διὰ ψηφοφορίας, ἀλλ’ ἀκριβῶς ἀποκλείοντες τὴν ψηφοφορίαν, ἐπ’ ἐλπίδι μάλιστα μὴ ἀπαντήσεως, ἔρχονται νὰ ζητήσωσιν εὐθύνας ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν, διατί; διότι εἷς τῶν συμμάχων ἐφάνη ἄπληστος σύμμαχος. Ἀλλὰ καὶ ἄλλην εὐθύνην ἔρχονται νὰ ζητήσωσιν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν. Ἡ Κυβέρνησις, Κύριοι, ὑπῆρξεν ὑποχωρητικὴ ἐν πολλοῖς. Ἀληθῶς ὑπῆρξεν ὑποχωρητικὴ ἐν πολλοῖς, ἐν πλείστοις. Ἀλλ’ αὐτὸ εἶναι ἓν ἐκ τῶν ἐλαττωμάτων μου, ἡ ὑποχωρητικότης, ἐπειδὴ δὲ ὑποθέτω ὅτι ἔχω καὶ ἀρετάς τινας, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἀπολαύω ἀκόμη τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, κατ’ ἀνάγκην θὰ γίνω δεκτὸς μὲ τὰ ἐλαττώματά μου, δηλαδὴ μὲ τὴν ὑποχωρητικότητα ταύτην. Ἀλλ’ ἐπειδὴ αὐτὴ ἡ ὑποχωρητικότης οὐδεμίαν ἔφερεν ὡρισμένην θετικὴν ζημίαν, διότι δὲν παρέδωκα εἰς τοὺς συμμάχους κανὲν μέρος τῆς Ἑλλάδος, ἀπέτυχε δὲ καὶ ἡ ὑποχωρητικότης μου καὶ τὰ πράγματα ἔφθασαν μέχρι πολέμου, δὲν εἶναι δίκαιον νὰ μοὶ γίνωνται κατηγορίαι δι’ αὐτὴν τοὐλάχιστον, ἡ ὁποία, ἂν ὁ σύμμαχος ἦτο καλλίτερος καὶ δὲν ἦτο δόλιος, θὰ ἠδύνατο νὰ λύσῃ τὰ πράγματα τῆς Ἀνατολῆς κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος θὰ παρέδιδεν ἡμέραν τινὰ μεγάλην τὴν Ἑλλάδα; Ἀλλὰ κατηγορήθην ὄχι μόνον διὰ τὸ ἐλάττωμα αὐτὸ τῆς ὑποχωρητικότητος, τὸ ὁποῖον, ἂν δὲν ἔχῃ ἄλλην τινὰ ὠφέλειαν διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἔχει τὴν μεγάλην ταύτην τοὐλάχιστον ὠφέλειαν, ὅτι εἰς τὸν νέον αὐτὸν ἀγῶνα, εἰς τὸν ὁποῖον ἀποδυόμεθα, δυνάμεθα νὰ ἐμφανιζώμεθα ἐνώπιον τοῦ ξένου πολιτικοῦ κόσμου, ἐνώπιον ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὁσάκις εὑρεθῶσι σύμφωνοι ῥυθμίζουσι κατ’ οἰκείαν βούλησιν τὰ δίκαια τῶν μικρῶν, εὑρισκόμεθα μὲ τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ ἔχωμεν ὑψηλὰ τὸ μέτωπόν μας, διότι ὁ νέος πόλεμος, ὁ ὁποῖος ποτίζει μὲ νέον αἷμα τὸ ἔδαφος τῆς Χερσονήσου, δὲν εἶναι πόλεμος, ὁ ὁποῖος προυκλήθη ἐξ ὑπαιτιότητος τῆς Ἑλλάδος· δὲν εἶναι πόλεμος, ὁ ὁποῖος προυκλήθη ἐκ τῆς ἀξιώσεως τῆς Ἑλλάδος, ὅπως μέχρι κεραίας ἐπιτύχῃ τὰ ἐθνικά της δίκαια. Καὶ νομίζετε ὅτι δὲν εἶναι κεφάλαιον καὶ τοῦτο ἠθικὸν μέγα; Δὲν τὸ νομίζει τοὐλάχιστον ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀρκαδίας, ὁ ὁποῖος ἀνέγνωσε τὸ ἄρθρον τοῦ μεγάλου Εὐρωπαϊκοῦ ὀργάνου, τῶν «Τάϊμς», τὸ ὁποῖον φρονεῖ ὅτι οἱ λαοὶ τῆς Ἑλληνικῆς χερσονήσου εἶναι διὰ φρενοκομεῖον, μὴ κατορθώσαντες νὰ λύσωσι τὰς διαφοράς των εἰρηνικῶς, ἀλλὰ κατέληξαν εἰς πόλεμον; Δὲν εἶναι δίκαιον νὰ εὕρῃ ὅτι δὲν ἔβλαψε παντάπασιν ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως δειχθείσης μέχρις ἄκρων ὑποχωρητικῆς, ἀφοῦ τοὐλάχιστον δύναται νὰ εἴπῃ ὅτι, ἂν πρέπῃ νὰ ἐγκλεισθῶσιν εἰς φρενοκομεῖον ἄλλοι λαοὶ τῆς Χερσονήσου, πρέπει νὰ ἐξαιρεθῇ τοῦ φρενοκομείου τούτου ἡ Ἑλλάς; Ἀλλὰ παρὰ τὴν κατηγορίαν αὐτὴν τῆς ὑποχωρητικότητός μου, μοὶ προσῆψαν καὶ ἄλλην κατηγορίαν, ἀληθῶς δεινοτέραν· τὴν κατηγορίαν τῆς ἀπρονοησίας, κατηγορίαν δεινὴν δι’ ἕνα πολιτικὸν ἄνδρα, διότι ἂν δύναταί τις ν’ ἀνεχθῇ διὰ πολιτικὸν ἄνδρα πρὸς τοῖς πλεονεκτήμασί του τὸ ἐλάττωμα τῆς ὑποχωρητικότητος, εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀνεχθῇ ὅτι εἶναι ἄξιος νὰ διοικῇ τὰς τύχας ἑνὸς ἔθνους ὢν ἀπρονόητος. Κατηγορήθην δὲ ὡς ἀπρονόητος, διότι, ἐνῷ ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς καὶ ἀληθῶς 15 ἡμέρας μετὰ τὴν ἔναρξιν τοῦ πολέμου εἶχον ἀφορμὴν διὰ νὰ κρίνω ὅτι ἡ Βουλγαρία δὲν ἦτο εἰλικρινὴς ἐν τῇ συμμαχικῇ σχέσει, κατηγοροῦμαι, λέγω, ὡς ἀπρονόητος, διότι, ἐνῷ ἔκτοτε εἶδον τοῦτο, οὐδὲν ὠφελήθην ἀπ’ αὐτοῦ, ἀλλὰ ἀφῆκα ἐμαυτὸν εἰς τὴν ἐλπίδα ὅτι ὅλα θὰ πᾶν καλά, ὅτι ὅλα θὰ λυθῶσιν εἰρηνικῶς· καὶ μάλιστα ἐπιστρέφων καὶ ἐκ Λονδίνου καὶ ἐρωτώμενος δεξιᾷ καὶ ἀριστερᾷ ἔλεγον ὅτι ἔχω αἰσιοδοξίαν καὶ ὅτι ὅλα θὰ λήξωσι καλῶς! Ἰδοὺ λοιπὸν ὁ ἀπρονόητος ἄνθρωπος! Ἀλλ’ ἐρωτῶ, Κύριοι, ἔπραξα ἆρά γε τίποτε καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ διάστημα τοῦ χρόνου, τὸ ὁποῖον ν’ ἀποδεικνύῃ ὅτι ὑπῆρξα ἀπρονόητος καὶ ὅτι, καίπερ διατεθειμένος νὰ κάμω ὅλας τὰς δυνατὰς ὑποχωρήσεις διὰ νὰ ἐπιτύχω τὴν πρόληψιν τοῦ νέου πολέμου, μήπως, λέγω, ταῦτα σπουδάζων νὰ ἐπιτύχω, οὐδεμίαν πρόνοιαν ἐλάμβανον διὰ τὴν περίστασιν κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εὑρισκόμην εἰς τὴν ἀνάγκην διὰ τοῦ ξίφους νὰ διεκδικήσω τὰ δίκαια τῆς Ἑλλάδος; Μήπως ὅτε εἰς τὸν ἀξιότιμον νῦν Πρόεδρον τῆς Βουλγαρικῆς Κυβερνήσεως — ὑποθέτω θὰ εἶναι ἀκόμη Πρωθυπουργὸς — κ. Δάνεφ ἐν Λονδίνῳ, χαράσσων τὰ ὅρια πέρα τῶν ὁποίων ὑποχώρησις τῆς Ἑλλάδος θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπέλθῃ μόνον μετ’ ἀτυχῆ καὶ καταστρεπτικὸν πόλεμον,...

§96Δ. ΡΑΛΛΗΣ. Ποῖα εἶναι τὰ ὅρια;

§97ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. .. μήπως, λέγω, ὅτε εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Δάνεφ ἔλεγον ταῦτα ἐν Λονδίνῳ, ἤμην ἁπλῶς εἷς κομπορρήμων πολιτικός, ὁ ὁποῖος ἐζήτουν νὰ πτοήσω τὸν ἀντίπαλον — ἐνῷ ἀληθῶς οὐδέποτε ἐσκεπτόμην ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ φθάσωμεν μέχρι πολέμου καὶ οὐδεμίαν πρόνοιαν ἐλάμβανον, διὰ ν’ ἀντιμετωπίσω τὸν κίνδυνον τοῦτον; Νομίζω, Κύριοι, ὅτι δικαιοῦμαι νὰ εἴπω, ἀπαντῶν εἰς τὰ ἐρωτήματα ταῦτα, ἓν μέγα ὄχι. Ἐὰν κηρυχθείσης τῆς ἐπιστρατεύσεως ἡ Ἑλλὰς ἔδωκε μέχρι μιᾶς μονάδος ἀκόμη πλήρη τὸν ἀριθμὸν τοῦ στρατοῦ, τὸν ὁποῖον εἶχον ὑποσχεθῆ εἰς τὴν Βουλὴν ἓν ἔτος πρότερον κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἀπανθίσματος τοῦ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ, ἐὰν ἐντὸς τῶν 17 ἡμερῶν, καθ’ ἃς συνετελέσθη ἡ ἐπιστράτευσις καὶ ἡ συγκέντρωσις, ἠδυνήθη νὰ εὑρίσκηται συγκεντρωμένη ἡ δύναμις, τὴν ὁποίαν εἶχον ἐξαγγείλει πρὸς τὴν Βουλὴν ὡς δυναμένην νὰ ἐπιστρατευθῇ, μήπως οὐδεμίαν ἔλαβον ἔκτοτε πρόνοιαν διὰ τὰ ἐνδεχόμενα αὐτά, πρὸ τῶν ὁποίων εὑρισκόμην; Καὶ μήπως ἀληθῶς εὑρίσκεται τὸ Κράτος σήμερον πρὸ τῶν ἐνδεχομένων αὐτῶν ἀνέτοιμον καὶ ἀπροετοίμαστον ἐξ αἰτίας τῆς Κυβερνήσεώς του; Κύριοι, ὁ στρατός, τὸν ὁποῖον ἐδήλωσα ὅτι θὰ παρατάξῃ ἡ Ἑλλάς, πέρυσιν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ, ὁ στρατὸς ὁ ὁποῖος ἐκίνησεν ἀληθῶς τῇ 17ῃ καὶ 18ῃ ἡμέρᾳ ἀπὸ τοῦ Διατάγματος τῆς ἐπιστρατεύσεως εἰσβάλλων εἰς τὴν Τουρκικὴν αὐτοκρατορίαν, ὁ στρατὸς αὐτὸς ὑπῆρξε τὸ ἥμισυ ἀκριβῶς τῆς δυνάμεως, τὴν ὁποίαν κατώρθωσεν ἡ Ἑλλὰς νὰ παρασκευάσῃ, νὰ ἐξοπλίσῃ, νὰ συγκροτήσῃ, νὰ ἔχῃ ἕτοιμον διὰ τὴν διεκδίκησιν τῶν δικαίων της. Διπλάσιον ἀκριβῶς ἀριθμὸν ἀνδρῶν, ἡ Ἑλλὰς κατώρθωσεν, ὅπως εἶπον, νὰ παρασκευάσῃ, ἕτοιμον πρὸς διεκδίκησιν τῶν δικαίων της, καὶ σήμερον μεθ’ ὅλας τὰς ἀπωλείας τοῦ πολέμου, καὶ σήμερον εἰς τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος, τὰ νέα, εὑρίσκεται στρατὸς πολὺ ἀγώτερος ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ἦτο ὁ στρατὸς τῆς ἐκστρατείας κατὰ τὴν 18ην ἡμέραν ἀπὸ τῆς κηρύξεως τῆς ἐπιστρατεύσεως. Ἐὰν δὲν εἶναι ἀκόμη περισσότερος, δὲν εἶναι δι’ ἀδυναμίαν, ἡ ὁποία δὲν ἦτο δυνατὸν ν’ ἀναπληρωθῇ ἐκ τῶν ἐνόντων ἐντὸς τῶν 8 ἢ 10 μηνῶν ἀπὸ τοῦ πολέμου, ἀλλὰ διὰ τὴν ἔλλειψιν πλειόνων στελεχῶν. Καὶ ὁ στρατὸς αὐτός, Κύριοι, εὑρίσκεται μετὰ ἐννεάμηνον ἐκστρατείαν ἔχων τὰ ἐφόδιά του τόσον πλήρη, ὥστε νὰ δύναταί τις μεθ’ ὑπερηφανίας νὰ εἴπῃ ὅτι πολλοὶ στρατοὶ ἐκ τῶν προτύπων δὲν θὰ ἠδύναντο νὰ εἴπωσιν ὅτι ὑπὸ ὁμοίας περιστάσεις θὰ εἶχον ἀφθονώτερα ἐφόδια. Μετὰ ἐννεάμηνον ἐκστρατείαν, κατὰ τὴν ὁποίαν κατηναλώθη ἄφθονον πολεμικὸν ὑλικόν, ὡς εἰς τὴν τελευταίαν καὶ προτελευταίαν ἡμέραν τῆς ἐπιθέσεως τῶν Ἰωαννίνων, ὁπότε ἐρρίφθησαν 25000 ὀβίδες, μετὰ τοιαύτην ἐκστρατείαν ὁ στρατὸς εὑρίσκεται ἔχων τὰ ἐφόδιά του εἰς πυρομαχικὰ κατὰ 50% ἀνώτερα τῶν προβλεπομένων ὑπὸ τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιστρατεύσεως τοῦ ἔτους τοῦ προηγουμένου τοῦ πολέμου, τοῦ 1911 (χειροκροτήματα). Τὸν στρατὸν αὐτὸν τῆς Ἑλλάδος τὸν εἴδετε, Κύριοι, ὅλοι ἀπερχόμενον ἐξ Ἀθηνῶν. Ἐγὼ δὲν εὑρέθην ἐδῶ εἰς ἄλλην ἐπιστράτευσιν· ὑμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἔτυχε νὰ ἴδητε καὶ ἐκείνας, συγκρίνατε τὰ τότε γενόμενα πρὸς τὰ νῦν γενόμενα. Ἐπροβλέπετο στρατὸς ἐκστρατείας 120,000 ἀνδρῶν, προσῆλθον εἰς τὰ ὅπλα 250,000 καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν εὑρέθη ἐν ἀμηχανίᾳ, ἀλλ’ ἐνέδυσεν ὅλους τοὺς ἄνδρας μὲ τὴν ἐξάρτυσίν τους καὶ τοὺς εἴδετε μετὰ ἐννέα μῆνας ἐκστρατείας ἐνδεδυμένους ὡς κούκλας (χειροκροτήματα). Ὑπῆρξα λοιπὸν ἀπρονόητος, μὴ προκισθανόμενος τὴν ἐπερχομένην λαίλαπα καὶ εὑρέθην ἀπαράσκευος διὰ νὰ ἀντιμετωπίσω αὐτήν; Μήπως δὲν ἔσπευσα νὰ ἐξασφαλίσω τὴν συμμαχίαν ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ὑπῆρξαν πιστοὶ εἰς τὸν ὅρκον των καὶ εἰς τὸ ἔργον τῆς ἀναπλάσεως τῆς Ἀνατολῆς, οἱ ὁποῖοι δὲν διενοήθησαν νὰ ἱδρύσωσιν ἡγεμονίαν ἐν τῇ Βαλκανικῇ Χερσονήσῳ παρὰ ἐπεδίωξαν τὴν ἰσορροπίαν μεταξὺ τῶν Βαλκανικῶν λαῶν; Δὲν ἔχετε πρὸ ὑμῶν τὸ Βασιλικὸν Διάγγελμα, τὸ ὁποῖον ἀνεκοίνωσα πρὸ ὀλίγου, διὰ τοῦ ὁποίου μανθάνετε ὅτι παρὰ τὸ πλευρὸν τῶν Ἑλλήνων ἐν τῷ νέῳ ἀγῶνι εὑρίσκονται οἱ Σέρβοι καὶ οἱ Μαυροβούνιοι; Πῶς, Κύριοι, ὑπὸ τοιούτους ὅρους καὶ μετὰ τοιαύτας ἐξηγήσεις εἶναι δυνατὸν νὰ μοῦ ζητεῖτε λόγον διότι σήμερον ἡ Ἑλληνικὴ σημαία κυματίζει ὅπου κυματίζει, καὶ διότι σήμερον ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, τὸν ὁποῖον παρεσκεύασεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς δρέπει τὰς ἀμαράντους δάφνας, τὰς ὁποίας δρέπει κατὰ τὰς τελευταίας πρώτας τρεῖς ἡμέρας (χειροκροτήματα), καὶ καθαρίζει τὸ Μακεδονικὸν ἔδαφος ἀπὸ τὸ ἄγος ὅπως ὠνομάσθη, — διότι, ὅσον καὶ ἂν θέλω, ὅσον καὶ ἂν κατορθώνω νὰ συγκρατήσω ἐμαυτὸν ἔρχεται στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν δύναται νὰ συγκρατηθῇ ἡ ἀγανάκτησίς μου ἀκόμη καὶ πρὸς τοὺς διεθνεῖς ἀντιπάλους, — ἔρχεσθε καὶ μοῦ ζητῆτε τὸν λόγον, διότι σήμερον πανηγυρίζομεν διὰ τὰς νίκας μας; Ἐὰν θέλητε νὰ ζητήσητε λόγον, ζητήσατε αὐτὸν ἀπὸ ἄλλους. (Χειροκροτήματα).

§98Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Εὑρίσκομαι ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ, διότι λαμβάνω τὸν λόγον τρίτην φοράν, δύναται δὲ ἡ Βουλὴ ἀξιόλογα νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν μοὶ παραχωρεῖ τὸ δικαίωμα καὶ τελειώνει τὸ ζήτημα.

§99ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ προχωρήσωμεν.

§100Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Πολλὰ εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ πολλὰ ἐκαυχήθη, ἀλλὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ μετ’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἠκούσθησαν ἐντεῦθεν ὑπ’ αὐτοῦ λεγόμενα, δύναταί τις νὰ εἴπῃ μετ’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐντεῦθεν ἐλέχθησαν ὑπ’ αὐτοῦ ὅτι, ἐὰν ἔφθασεν εἰς τὰ ἀποτελέσματα, εἰς τὰ ὁποῖα ἔφθασε, βεβαίως δὲν εἶναι ἰδικόν του κατόρθωμα, διότι ὅσα ἀσφαλῶς ἠδύνατο νὰ πραγματοποιήσῃ τὰ ἐπραγματοποίησεν. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα ὅπως τὸ ἔθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ζήτημα ἐκτιμήσεως κατὰ πόσον ἡ συμμετοχὴ εἰς τὴν Βαλκανικὴν συμμαχίαν ἐπεβάλλετο ἐκ τῶν τότε περιστάσεων. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔθηκε τὸ ζήτημα ὡς ἑξῆς. Τρεῖς ἡμέρας πρὸ τῆς ἐπιστρατεύσεως μοὶ ἀνεκοινώθη ὁ σκοπὸς τῆς συμμαχίας μεταξὺ Βουλγαρίας καὶ Σερβίας... Ἐὰν ἔχητε, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ν’ ἀνακοινώσητέ τι νὰ τὸ ἀνακοινώσητε.

§101ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μάλιστα.

§102Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Τότε νὰ τὸ ἀνακοινώσητε.

§103ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Λαμβάνω τὴν τιμὴν ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν τηλεγράφημα τοῦ Στρατηγείου ληφθὲν ταύτην τὴν στιγμὴν ἔχον οὕτω: «Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ σᾶς ἀναφέρω ὅτι μετὰ τὴν γενικὴν ἐπίθεσιν τῶν ἐκεῖ μεραρχιῶν μας ὁ ἐχθρὸς τῇ 3.45′ σήμερον ἐγκατέλειψε τὰς ἐν Λιγκοβάνῃ καὶ Λαχανᾷ θέσεις του, καταδιωκόμενος κατὰ πόδας παρὰ τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ. Δούσμανης»

§104Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Φρονῶ ὅτι ἡ ψυχολογικὴ στιγμή, ὑπὸ τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται ἡ Βουλή, δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἐξέτασιν τοῦ παρελθόντος, ἀλλὰ τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἀναγγέλλονται τὸ ἓν κατόπιν τοῦ ἄλλου, καὶ διὰ τὰ ὁποῖα συγχαίρω Ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος τὰ ἐπέτυχε, δηλαδὴ τὸν Βασιλέα Κωνσταντῖνον, ἀποδεικνύουσιν ὅτι ἡ σπουδὴ εἰς τὴν συμμετοχὴν τῆς συμμαχίας πρὸς τοὺς Βουλγάρους οὐδένα εἶχε λόγον. Ἀποδεικνύουσιν ὅτι ὁ στρατὸς ὁ περίφημος τῶν 600,000 ἦτο συρφετὸς καὶ οὐδὲν πλέον,...

§105Μ. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἀπέναντι τοῦ Ἑλληνικοῦ.

§106Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. .. ἀποδεικνύουσιν ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς τῶν 100,000 ἢ 150,000 ἢ 200,000 ῥίπτων τὴν σπάθην του εἰς τὴν πλάστιγγα τὴν διεθνῆ θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ τὰ ἐξαισιώτερα ἀποτελέσματα, χωρὶς ν’ ἀνοίξῃ μύτη Ἕλληνος, χωρὶς νὰ θυσιάσωμεν τὰ τιμαλφέστερα συμφέροντα τὰ ὁποῖα ἔχομεν ἐν Θράκῃ καὶ Μακεδονίᾳ. Ἐάν, ὅπερ εὔχομαι ἀπὸ μέσης καρδίας, τὰ ἀποτελέσματα ὦσι τοιαῦτα, ὥστε ν’ ἀπαλείψωσι τὴν ἐντύπωσιν τῶν ἐντεῦθεν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, πρῶτος ἐγὼ θὰ χαρῶ διὰ τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα. Ἀλλ’ οἱαδήποτε καὶ ἂν ὦσι τὰ ἀποτελέσματα τοῦ νέου ἀγῶνος, πρὸς τὸν ὁποῖον σπεύδομεν καὶ ὁ ὁποῖος διεξάγεται τόσον ἐνδόξως, ἀναμφισβητήτως δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀνακτήσωμεν τὸν Ἑλληνισμὸν τῆς Θράκης, διότι θὰ τὸν ἀνακτήσωμεν κατηρειπωμένον καὶ συντετριμμένον. Ἐὰν ἀνακτήσωμεν τὸν Ἑλληνισμὸν τῆς Μακεδονίας, θὰ τὸν ἀνακτήσωμεν ἠρειπωμένον καὶ αὐτόν.

§107ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὑπάρχει πόλεμος χωρὶς ἐρείπια;

§108Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι ὡς ὅλοι οἱ πόλεμοι· αὐτὸς δὲν εἶναι πόλεμος πρὸς πεπολιτισμένον Κράτος· εἶναι πόλεμος κατὰ θηρίων καὶ λύκων, καὶ εἰς οὓς ἡμεῖς παρεδώκαμεν τὸν Μακεδονικὸν καὶ Θρακικὸν Ἑλληνισμόν, διότι ἐγὼ ὡς λύκους τοὺς ἐχαρακτήρισα κατὰ τὸ 1903, ὡς λύκους λυσσῶντας, θὰ ἔλθῃ δὲ ἡ ὥρα, καθ’ ἣν θὰ ἴδητε καὶ ὑμεῖς τὰ ἐξαίσια ἀποτελέσματα τοῦ νέου ἀγῶνος, θὰ ἴδητε κατερχομένας ἐνταῦθα κατὰ χιλιάδας τὰς οἰκογενείας τῶν δυστυχῶν Ἑλλήνων, ἃς παρεδώκατε εἰς τὴν βαρβαρότητα καὶ κακουργίαν τῶν Βουλγάρων. Θὰ τὰς ἴδητε ἐπαιτούσας τὸν ἄρτον, καὶ θὰ ἴδωμεν κατὰ πόσον θὰ δυνηθῶμεν νὰ τὰς ἀνακουφίσωμεν. Εὔχομαι ὁ στρατὸς ὁ Ἑλληνικὸς καὶ ὁ Βασιλεὺς ἡμῶν ν’ ἀνακτήσῃ, ὅ, τι ἐδωρήσατε σεῖς πρὸς τὴν Βουλγαρίαν. Εὔχομαι ν’ ἀνακτήσωμεν τὴν Θρᾴκην ὁλόκληρον καὶ τὴν Ἀδριανούπολιν διὰ τὴν ὁποίαν ἐμάχεσθε ἐπὶ 15 ἡμέρας εἰς τὸ Λονδῖνον διὰ νὰ παραδοθῇ εἰς τοὺς Βουλγάρους. Ἐὰν τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα θέλωσι ἐπέλθει, βεβαίως δὲν θὰ εἶναι ἐκ σφάλματος ὑμῶν· θὰ ὀφείλωνται εἰς τὴν ἀνδρείαν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ τὰς θυσίας αὐτοῦ καὶ εἰς τὴν πεπειραμένην καὶ γενναίαν στρατηγίαν τοῦ Βασιλέως μας.

§109Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε, Πρόεδρε, νομίζω, ὅτι εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ προβῶ εἰς μίαν δήλωσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας θὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν ἀντίληψιν καὶ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως. Φρονῶ ἐκ πεποιθήσεως, ὅτι ἡ συζήτησις ὡς διεξήχθη καὶ ἡ τροπή, ἡ ὁποία ἐδόθη εἰς ταύτην, εἴτε ὅπως ὑποβληθῇ ἡ Κυβέρνησις εἰς ἔλεγχον, εἴτε ὅπως αὕτη ἀπολογηθῇ, φρονῶ, ὅτι εἶναι καὶ ἄκαιρος καὶ ἄτοπος. Ἄκαιρος, διότι ὁ ἀγὼν ἀκόμη δὲν ἐτελείωσε.

§110ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀπελογήθην....

§111Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ. Ἡ συζήτησις εἶναι προσέτι καὶ ἄτοπος, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διεξαχθῇ συζήτησις καὶ ἀπολογία τῆς Κυβερνήσεως, χωρὶς νὰ προσκομισθῶσι ὑπ’ αὐτῆς, χωρὶς νὰ κατατεθῶσιν εἰς τὴν Βουλὴν ἐκεῖνα τὰ στοιχεῖα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ μετάσχωσι τῆς συζητήσεως καὶ ἄλλοι, οἱ τυχὸν ἔχοντες ἀντίθετον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν γνώμην. Ἐπικαλοῦμαι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου αὐτοῦ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὴν προσοχὴν καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ παρατηρήσω ὅτι τὴν Κυβέρνησιν κυρίως εὐθύνει ἡ παρεκτροπὴ τῆς συζητήσεως, διότι ἡ Κυβέρνησις εἰς ἀντιπροσώπους τῆς πλειονοψηφίας αὐτῆς, αὐτὴ διευθύνουσα τὰς ἐργασίας τῆς Βουλῆς αὐτὴ δίδουσα καὶ τὸν τύπον τῶν συζητήσεων, αὐτὴ εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀμυνθῇ ὑπὲρ τῆς τηρήσεως τῆς κοινοβουλευτικῆς τάξεως τῶν συζητήσεων, αὕτη εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν, καὶ προκαλουμένη, νὰ μὴ ἀπαντήσῃ, ἐφ’ ὅσον εἶχε τὴν πεποίθησιν καὶ δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι ἔχει τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ συζήτησις εἶναι ἄκαιρος καὶ ἄτοπος. Ταύτην μόνον τὴν δήλωσιν εἶχον νὰ κάμω κυρίως καὶ πρωτίστως πρὸς αὐτὴν τὴν Κυβέρνησιν. Θεωρῶ δὲ περιττὸν μεθ’ ὅσα προλαβόντως εἶπον, καὶ μετὰ τὴν τακτικήν, ἣν ἠκολούθησα κατὰ τὰς ἐργασίας τῆς παρούσης Βουλῆς, νὰ δηλώσω ὅτι εἰς τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπεφάσισε νὰ θέσῃ ἡ Κυβέρνησις, καὶ εὐλόγως ἀπεφάσισε νὰ θέσῃ, καὶ διὰ τῆς ψήφου μου θὰ ἐκφράσω πλήρη ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν (παρατεταμένα χειροκροτήματα).

§112ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ στερηθῇ τοῦ δικαιώματος ν’ ἀπολογῆται πάντοτε.

§113Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ὅταν τὸ κρίνῃ ἄκαιρον καὶ ἄτοπον;

§114ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἦτο δυνατὸν ἡ Κυβέρνησις νὰ μὴ ἀπαντήσῃ μετὰ τὰς τόσας ἐπικρίσεις καὶ αἰτιάσεις τόσων μηνῶν σήμερον ὅτε εὑρίσκεται εἰς τὴν εὐχάριστον θέσιν νὰ ὁμιλήσῃ. Δὲν ὑποθέτω δὲ ὅτι ἐζημίωσε καθ’ ὅλου.

§115Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶπον αὐτό.

§116ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὑπάρχει πάντοτε καιρὸς νὰ ἐλεγχθῇ ἡ Κυβέρνησις.

§117Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Φρονῶ ὅτι ἡ συζήτησις, ὡς ἐγένετο, ἔδωκε τὴν μορφὴν καὶ τὴν εἰκόνα, τὴν ὁποίαν ἡ ἀντιπροσωπεία ἡ ἐθνικὴ ἔπρεπε νὰ ἐμφανίσῃ σήμερον.

§118ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ ἀπολογία, τὴν ὁποίαν ἔκαμα, ἐχρησίμευσε εἰς τὸ ὅτι ἐδόθη ἀπάντησις ἐπὶ τῶν σημείων ἐκείνων, ὅσον ἔπρεπε νὰ δοθῇ ἀπάντησις, ἄνευ βλάβης τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων.

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδενὸς ἑτέρου ζητήσαντος τὸν λόγον ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. Ἤδη συμφώνως τῇ ἐκδηλωθείσῃ ἐπιθυμίᾳ τῆς Βουλῆς ὑποβάλλω ὑπὸ τὴν κρίσιν αὐτῆς εὐχαριστήριον τηλεγράφημα, ὅπερ θέλομεν ἀποστείλει εἰς τὸν μαχόμενον στρατόν. (Ἀναγινώσκει). Α. Μ. Βασιλέα Κωνσταντῖνον «Ἡ καρδία τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἔθνους πλήρης χαρᾶς, ὑπερηφανίας καὶ θαυμασμοῦ παρακολουθεῖ μετὰ συγκινήσεως καὶ στοργῆς τὸν ἀρξάμενον μεγάλον ἀγῶνα, τοῦ ὁποίου τὴν ἡγεσίαν μετὰ κρατερᾶς θελήσεως καὶ ἀκλονήτου πίστεως ἀνέλαβεν εἰς τὰς χεῖρας Αὑτῆς ἡ Ὑμετέρα Μεγαλειότης. Ἡ ἐμπιστοσύνη ἐπὶ τὰς δυνάμεις τῆς ἀναγεννηθείσης φυλῆς μας ὑπῆρξε δι’ ὑμᾶς, Μεγαλειότατε, εἷς ἐκ τῶν μεγίστων παραγόντων τῆς νίκης, ἥτις ἔστεψε μέχρι τοῦδε τὰ ἐθνικὰ ὅπλα. Τὸ Ἔθνος ὑπερήφανον διότι ὁ στρατός του ἀνεδείχθη ἀντάξιος τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ ἀρχηγοῦ του περιβάλλει πάντοτε τοὺς μαχομένους στρατιώτας τῆς πατρίδος δι’ αἰσθημάτων βαθείας καὶ ἀτελειώτου εὐγνωμοσύνης καὶ ἀποδέχεται ὅτι τὸ τίμιον αἷμα, τὸ ὁποῖον ἀπαύστως προσφέρεται εἰς τὸν βωμὸν τῆς ἐθνικῆς ἐλευθερίας, θὰ καταστήσῃ σεβαστὰ εἰς τὴν συνείδησιν πάντων τὰ ἱστορικὰ δίκαια τοῦ γένους ἡμῶν, αἱ δὲ θυσίαι τὰς ὁποίας ἐπέβαλεν ἐκ νέου εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἀπροσδόκητος ἐπιβουλὴ καὶ μυσαρὰ προδοσία ἱερῶν συμμαχικῶν ὑποχρεώσεων, θ’ ἀποδώσωσιν εἰς τὴν μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν αὐτῆς δεινότερον τυραννηθεῖσαν χώραν τὰ ἀγαθὰ τῆς εὐημερίας, τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ» (Παρατεταμένα χειροκροτήματα καὶ ἐπιδοκιμασίαι). Θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ μὲ ἐξουσιοδοτήσῃ ἀφοῦ τόσον προθύμως ἀπεδέχθη τὴν πρότασιν τοῦ κ. Τριανταφυλλάκου, ὅπως ἀπευθύνω χαιρετισμὸν πρὸς τὰς Βουλὰς τῶν συμμάχων Κρατῶν Σερβίας καὶ Μαυροβουνίου.

§120ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Χειροκροτήματα).

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πρὸ τῆς ψηφοφορίας θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον κ. Ἀλεξ. Καραπᾶνον νὰ προσέλθῃ νὰ ὁρκισθῇ, ἵνα λάβῃ μέρος εἰς τὴν ψηφοφορίαν. Ὑπάρχει πρότασις ἐκ μέρους πλέον τῶν 15 Βουλευτῶν, ἥτις ἔχει οὕτω: «Ἡ Βουλὴ μετὰ τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν διεξαγωγὴν τοῦ νέου ἀγῶνος μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι «Ναί», οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν «Ὄχι».

§122Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, παρακαλῶ...

§123Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἡ πρότασις ὁμιλεῖ περὶ νέου ἀγῶνος· ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος ἢ δὲν ἐκηρύχθη;

§124ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐνόμισα, ὅτι τὸ Διάγγελμα εἶναι σαφές. Νὰ σᾶς δώσω ἓν Διάγγελμα νὰ τὸ ἀναγνώσητε.

§125Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗΣ. Νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἡ πρότασις αὕτη, μετὰ τὴν γενομένην συζήτησιν καὶ τὰς δοθείσας ἐξηγήσεις ἐξ ὅλων τῶν ὁμιλησάντων σχετικῶς πρὸς τὸ ζήτημα τὸ ὁποῖον ἔθεσε, περιττεύει ἐντελῶς.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Βουλευτά, εἶσθε ἐκτὸς τοῦ Κανονισμοῦ. Ἡ συζήτησις ἐπερατώθη. Ἡ πρότασις ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ὁριζομένου ὑπὸ τοῦ Κανονισμοῦ θὰ τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν νὰ δώσητε τὴν ψῆφόν σας ὅπου θέλετε νομίσει ὅτι πρέπει νὰ τὴν δώσητε.

§127ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις ἐμμένει.

§128Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸ Β. Διάγγελμα ἴσως τὸ λέγει, ἀλλ’ ἐρωτῶ τὴν Κυβέρνησιν· ἐκηρύχθη ἢ ὄχι ὁ πόλεμος; Διακοπὴ τῶν σχέσεων ἐγένετο; Τελεσίγραφον...

§129ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς μὲ ἐρωτᾷ ἂν ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος. Ἡ ἀπάντησίς μου εἶναι ὅτι ἀνεκάλεσα τὸν Πρεσβευτήν, ἀλλὰ δὲν ἐκοινοποίησα τελεσίγραφον πρὸς τὴν Βουλγαρίαν.

§130ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη.

§131Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ἐρωτῶ, κύριε Πρόεδρε, ἂν ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος.

§132ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μᾶς ἔκαμαν τὸν πόλεμον ἀκήρυκτον καὶ τὸν ἐδέχθημεν.

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐκηρύχθη περατωμένη.

§134Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Πρόκειται περὶ τῆς θέσεως τοῦ ζητήματος καὶ ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσω μίαν πληροφορίαν ἐπὶ τῶν γεγονότων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον θέλω νὰ κανονισθῇ εἶναι τὸ ἑξῆς: Ὁ πόλεμος εἶναι ἀκήρυκτος, ἐξακολουθεῖ δὲ ἡ Βουλγαρία νὰ τὸν ἔχῃ ἀκήρυκτον;

§135ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ναί.

§136Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς τί κάμνομεν.

§137ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀποδεχόμεθα τὸν ἀκήρυκτον πόλεμον. Μήπως εὑρίσκεσθε ἐν τῇ πλάνῃ, ὅτι δὲν ἔχομεν πόλεμον, διότι δὲν ἐκηρύχθη;

§138Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἀναμφισβητήτως ὁ πόλεμος εἶναι τυπικός. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτοῦ· πρόκειται νὰ κανονίσωμεν καὶ τὴν θέσιν καὶ τῶν ἄλλων Δυνάμεων.

§139ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ ὑποβληθεῖσα πρότασις λέγει τοῦτο, ὅτι ἡ Βουλὴ ἔχει πλήρη ἐμπιστοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἠξεύρει νὰ διεξαγάγῃ τὸν νέον ἀγῶνα.

§140Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ βλέπω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ ψῆφον ἐμπιστοσύνης περὶ τοῦ ἀκηρύκτου πολέμου. Ἐγὼ κατὰ τὴν ψηφοφορίαν θ’ ἀρνηθῶ ψῆφον. (Ἐνεργεῖται εἶτα ἡ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορία ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν ὡς ψηφολεκτῶν τῶν κυρίων Ἀθ. Τ. Μπασιᾶ καὶ Εὐθ. Βελλιανίτου κατὰ τὸ ἑξῆς πρωτόκολλον):

§141ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, ἔληξεν ἡ ψηφοφορία. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 130· ἡ πρότασις ἐμπιστοσύνης ἐγένετο δεκτὴ διὰ ψήφων 129, ἑνὸς ἀρνηθέντος. Ἤδη ἐρωτῶ τὴν Βουλὴν ἂν στέργει νὰ διακόψωμεν τὰς ἐργασίας αὐτῆς μέχρι τῆς ἡμέρας τὴν ὁποίαν τὸ Προεδρεῖον θέλει ὁρίσει.

§142ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§143ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Τὰ Πρακτικὰ ἐπικυροῦνται ὑπὸ εὐθύνην ἰδικήν μου. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 8.50′ μ.μ.).