1911.05.20

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 94.

Τῆς 20ῆς Μαΐου 1911.

(Παρασκευή)

Προεδρία κ. Ν. Ἀ. Στράτου.

(Γενομένης ἀπαρτίας παρόντων 186 Βουλευτῶν ἄρχεται ἡ συνεδρίασις).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ Πρακτικὰ τῶν δύο συνεδριάσεων θέλουσιν ἀναγνωσθῆ κατὰ τὴν ὥραν τῆς διακοπῆς. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν 1) ὅτι κατόπιν τῆς ἐξουσιοδοτήσεως, τῆς δοθείσης μοι ὑπὸ τῆς Βουλῆς, διὰ τηλεγραφήματος πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Δανίας ἐξεδήλωσα αὐτῷ τὰ συλλυπητήρια τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς ἐπὶ τῷ θανάτῳ τοῦ πρίγκιπος Ἰωάννου, ἔλαβον δὲ καὶ τηλεγράφημα εὐχαριστήριον τῆς Δανικῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τούτῳ· 2) Ὁ δικηγορικὸς σύλλογος Λαμίας παρακαλεῖ, ὅπως πληρωθῶσιν αἱ κεναὶ θέσεις δικαστῶν· 3) Ὁ σύλλογος τῶν δικαστικῶν κλητήρων ζητεῖ ἐκκαθάρισιν τοῦ κλάδου· 4) Οἱ κατάδικοι τῶν φυλακῶν Ῥίου καταγγέλλουσιν ὑπερβασίας τῶν ἐκεῖ ὀψοπωλῶν· 5) Οἱ ὑπογραμματεῖς καὶ γραφεῖς τοῦ Πρωτοδικείου καὶ τῆς Εἰσαγγελίας Μεσολογγίου παρακαλοῦσιν, ὅπως ὑπαχθῶσιν εἰς τὸ ἄρθρον 88 τοῦ Συντάγματος· 6) Ὁ ἐν Καΐρῳ Ἰσαὰκ Λεπέσου διαμαρτύρεται κατὰ τοῦ ἐκεῖ προξένου· 7) Οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι οἱ ἐν Tihoretskaya διαμαρτύρονται, διότι δὲν τοῖς ἐπετράπη ἡ ὕψωσις τῆς Ἑλληνικῆς σημαίας κατὰ τὴν ἑορτὴν τοῦ Βασιλέως· 8) Οἱ καρραγωγεῖς Βόλου διαμαρτύρονται, διότι ὁ ἐμπορικὸς σύλλογος Βόλου συνῆψε συμβόλαιον περὶ ἐργολαβικῆς μεταφορᾶς τῶν ἐμπορευμάτων ἐκ τοῦ Τελωνείου· 9) Οἱ κάτοικοι Βουρβούρων ζητοῦσιν ἵδρυσιν σχολείου· 10) Οἱ γονεῖς τῶν Ἀρσακειάδων Πατρῶν ζητοῦσι νὰ γίνωνται αἱ ἐξετάσεις αὐτῶν κατὰ τόπους· 11) Ὁ κατάδικος Δημ. Ἰ. Παπαμικρούλης τῶν φυλακῶν Καλαμῶν ζητεῖ ἀναθεώρησιν τῆς δίκης του. Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Κεφαλληνίας κ. Ν. Χαριτάτου ὑποβάλλεται 1) τροπολογία τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τῆς ὑπὸ τῶν γυναικῶν ἀναδοχῆς ἀλλοτρίων ὑποχρεώσεων», 2) τροπολογία ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ καταργήσεως τοῦ Ἀναστασιανοῦ νόμου». Ὑπὸ τοῦ βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος κ. Κ. Γόντικα ὑποβάλλεται πρότασις πρὸς ἑρμηνείαν ἢ συμπλήρωσιν τοῦ ͵ΓΨΞΑʹ νόμου, τυπωθησόμεναι ἀμφότεραι πρὸς διανομήν. (Ὅρα Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρ. Βουλῆς). Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν τὴν νομοθετικήν. Αʹ συζήτησις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ καταργήσεως τοῦ Ἀναστασιανοῦ νόμου καὶ τῆς σχετικῆς αὐτῷ διατάξεως τοῦ Ἰουστινιανοῦ». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον μόνον (ἀναγινώσκεται).

§2Ν. ΧΑΡΙΤΑΤΟΣ. Ὁ νόμος αὐτὸς θὰ ἔχῃ ἰσχὺν καὶ ἐν Ἑπτανήσῳ;

§3Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πανταχοῦ.

§4Ν. ΧΑΡΙΤΑΤΟΣ. Διὰ τὰς ἐπιδίκους ἀξιώσεις;

§5Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν, παρακαλῶ.

§6Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εἶναι μόνον αὐτό· εἶναι καὶ ἄλλαι διατάξεις, αἱ ὁποῖαι συσχετίζονται πρὸς αὐτήν, καὶ θὰ εἶναι καλὸν τὰ ἄρθρα τὰ σχετικὰ νὰ ἐξετάσωμεν, διότι ὁ κῶδιξ ἰσχύει.

§7Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ν. Χαριτᾶτος ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου.

§9Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει τις τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου; Ἡ συζήτησις ἐπερατώθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον μόνον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ἀκολούθως ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν). Αʹ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τῆς ὑπὸ τῶν γυναικῶν ἀναδοχῆς ἀλλοτρίων ὑποχρεώσεων». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον μόνον (ἀναγινώσκεται).

§11Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἡ κατάργησις τῆς Νεαρᾶς 134 διὰ τὰ εὐεργετήματα τῆς ἐγγάμου γυναικός, ὡς πρὸς τὴν ἀναδοχήν, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ περιληφθῇ εἰς τὸ νομοσχέδιον, διότι δὲν εἶναι ὥριμος ὁ χρόνος πρὸς παραδοχὴν τοιούτου θεσμοῦ.

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον μόνον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ σύνολον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§13ΕΠΑΜ. ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ. Ὑπάρχει καὶ μία τροπολογία ἰδική μου.

§14ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Κεφαλληνίας κ. Χαριτᾶτος ὑπέβαλε τροπολογίαν, ἥτις θὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ. Βʹ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἐγκρίσεως προσθέτου συμβάσεως μετὰ τῶν Τραπεζῶν καὶ τραπεζιτῶν, οἵτινες ὑπέγραψαν τὴν ἀπὸ 3)16 Ἰουλίου 1910 συμβάσεως περὶ καταβολῆς 40 ἑκατομμυρίων δραχ. χρυσῶν καὶ δανείου 150 ἑκατομμυρίων».

§15Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Παρακαλῶ δι’ ὑμῶν, κύριε Πρόεδρε, τὸν ἀπουσιάζοντα Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰδοποίησα τὸν κ. Ὑπουργὸν καὶ περιμένετε· θὰ ἔλθῃ ἀμέσως.

§17Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Παρακαλῶ δι’ ὑμῶν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅπως ἀναβάλῃ τὴν συζήτησιν, καθόσον ἐψηφίσθη τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰς πρώτην ἀνάγνωσιν, χωρὶς νὰ λάβῃ τις ἐξ ἡμῶν γνῶσιν. Κατὰ συνέπειαν οὔτε ἔκθεσις εἶχε διανεμηθῆ οὔτε γνῶσιν εἴχομεν· δύναμαι μάλιστα νὰ εἴπω ὅτι μόνον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἶχε γνῶσιν. Ἡ δὲ σπουδή, ἥτις παρατηρεῖται, ὅταν ψηφίζωνται νομοσχέδια ἀφορῶντα τὰς Τραπέζας καὶ πιστωτικὰ ἱδρύματα ἀναμιγνυόμενα εἰς δάνεια, δὲν εἶναι, νομίζω, δεδικαιολογημένα.

§18Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν θὰ εἶχον καμμίαν δυσκολίαν ν’ ἀναβληθῇ ἡ δευτέρα συζήτησις, ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὴν προσεχῆ Δευτέραν νὰ ἔλθῃ πρῶτον. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ δηλώσῃ ὅτι πρέπει νὰ ἔχωμεν ἀπόφασιν ἔγκαιρον.

§19Γ. ΠΩΠ. Ἔχομεν ἔλεγχον τὴν Δευτέραν, ἀφοῦ ἔχομεν προθεσμίαν 14 ἡμερῶν, ἂς ὁρισθῇ διὰ τὴν Τρίτην. Εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. ἐκ Λακωνίας συναδέλφου, καθόσον διενεμήθησαν ὄντως σήμερον τὰ ἔντυπα τοῦ νομοσχεδίου, τὸ δὲ νομοσχέδιον ἐψηφίσθη εἰς αʹ ἀνάγνωσιν. Τὸ κέρδος εἶναι ἀρκετόν, διότι πρόκειται περὶ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον θὰ προκαλέσῃ ἀναμφισβητήτως πολλὴν συζήτησιν.

§20ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἂς μὴ προχωρήσῃ σήμερον, ἀλλ’ ἐπιφυλάσσεται ἡ Κυβέρνησις, ἐὰν εἶναι ἀνάγκη, νὰ συζητήσῃ τὸ νομοσχέδιον τὴν Δευτέραν.

§21Γ. ΠΩΠ. Νὰ τὸ γνωρίζωμεν.

§22ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ζητῶ ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Νὰ εἶσθε ὅμως βέβαιος ὅτι τὴν Τρίτην θὰ ἔλθῃ, ἐκτὸς ἂν παραστῇ ἀνάγκη, ὅπως ἔλθῃ ταχύτερον.

§23Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Καθ’ ὅσον ἀντελήφθην, ἡ Κυβέρνησις θέλει αὐτὴ νὰ δύναται ν’ ἀποφασίζῃ καὶ νὰ ζητήσῃ τὴν συμπλήρωσιν, ἀλλὰ μοὶ φαίνεται ὅτι τοῦτο δὲν ἐπιτυγχάνεται δι’ αὐτοῦ.

§24ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ τὸ διατυπώσωμεν σαφέστερον, ἀλλὰ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν θὰ γίνῃ ἡ συζήτησις.

§25Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἐὰν εἶναι δυνατόν, νὰ πληροφορήσῃ τὴν Βουλὴν ποῖαι εἶναι αἱ ὑποχρεώσεις τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τὴν κάλυψιν τῶν ὁποίων πρέπει νὰ διατεθῇ μέρος τοῦ δανείου, καθόσον διὰ τῆς προηγουμένης συμβάσεως ἐδίδετο ἡ ἄδεια πρὸς κάλυψιν τῶν ἀναληφθεισῶν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ὑποχρεώσεων ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ἤδη δὲ ἡ ἀόριστος φράσις καθιστᾷ περιττοὺς τοὺς ἄλλους ὅρους, διότι, ὅταν λέγῃ εἰς κάλυψιν ὑποχρεώσεων τῆς Κυβερνήσεως ἀορίστως, τότε εἶναι περιττοὶ καὶ οἱ ἄλλοι ὅροι, διότι πᾶσα πληρωμὴ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως σκοπεῖ τὴν κάλυψιν μιᾶς ὑποχρεώσεως.

§26Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Παρατηρῶ ὅτι γίνεται συζήτησις· ἐγὼ εἶπον ν’ ἀναβληθῇ, διὰ νὰ μὴ χάνωμεν τὴν ὥραν, ἐὰν ὅμως πρόκειται νὰ προχωρήσῃ ἡ συζήτησις, τότε ἔχει καλῶς.

§27Θ. ΚΟΥΤΟΥΠΗΣ. Ἤθελον νὰ δοθῇ μία πληροφορία.

§28ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δύο λέξεις ἐζητήσατε διὰ μίαν πληροφορίαν· εἶμαι πρόθυμος νὰ σᾶς τὴν δώσω καὶ ἐγὼ καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐρχόμενος ἰδιαιτέρως κατόπιν. Ἀρκεῖ νὰ μὴ καταδαπανῶμεν τὴν ὥραν τώρα.

§29ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ κατὰ συνέπειαν ἀποφασίζει καὶ ἀναβάλλεται διὰ τὴν Τρίτην. 24 Μαΐου, ἡ συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου. Συζήτησις περὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Θέλομεν προχωρήσει εἰς τὴν συζήτησιν καὶ περὶ τὸ τέλος τῆς συζητήσεως θέλομεν προβῆ εἰς τὰς ψηφοφορίας. Ἄρθρον 106 (ἀναγινώσκεται). «Πᾶς Ἕλλην, δυνάμενος φέρειν ὅπλα, ὑποχρεοῦται νὰ συντελῇ εἰς τὴν ὑπὲρ πατρίδος ἄμυναν κατὰ τοὺς ὁρισμοὺς τῶν νόμων».

§30ΕΠΑΜ. ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ. Τὸ ἄρθρον 106 δὲν ὑπῆρχεν εἰς τὸ παλαιὸν Σύνταγμα, ἐτέθη δὲ ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς προτάσει τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου αὐτῆς. Ἀλλά, ὅπως ἐτέθη, ἀναγνωρίζεται ὡς ὑποχρέωσις τοῦ Ἕλληνος νὰ συντελῇ εἰς τὴν ἄμυναν ὑπὲρ τῆς πατρίδος του. Τὸ τοιοῦτον φρονῶ ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρέωσις, εἶναι τιμὴ καὶ δικαίωμα δι’ ἕκαστον Ἕλληνα νὰ συντελῇ εἰς τὴν ἄμυναν ὑπὲρ τῆς πατρίδος του. Ὅπως εἶναι δικαίωμα εἰς τὸ ἄτομον ν’ ἀποκρούῃ δι’ ἀμύνης πᾶσαν προσβολήν, οὕτω καὶ εἰς τὸ σύνολον τῶν ἀτόμων τῶν ἀποτελούντων τὴν πατρίδα εἶναι δικαίωμα καὶ τιμὴ ν’ ἀποκρούῃ πάντα κίνδυνον. Οἱ Ἕλληνες πάντοτε διεκρίθησαν διὰ τὴν φιλοπατρίαν των, χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἡ διάταξις ἡ συνταγματική. Αὐτὸ τὸ δικαίωμα ἴσως νὰ ὑπέχῃ τινὰς περιορισμούς, νὰ μὴ ἐνασκῆται ἀσκόπως, καὶ ταῦτα ὁρίζουσιν οἱ νόμοι. Ὑποβάλλω τὴν πρότασιν ὅτι τὸ ἄρθρον πρέπει νὰ ἐξαλειφθῇ ἐξ ὁλοκλήρου. Ἀλλοίμονον εἰς τοὺς πολίτας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ θεωρήσωσιν ὑποχρέωσιν τὴν ἄμυναν ὑπὲρ τῆς πατρίδος.

§31Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ δώσω βραχεῖαν ἀπάντησιν. Τὸ ἄρθρον τοῦτο εὑρίσκεται ἀναγεγραμμένον αὐτολεξεὶ ἐκ τούτου μεταφρασθὲν εἰς τὸ Δανικόν, ἐν ἄλλῃ δὲ φράσει εἰς τὸ Νορβηγικὸν Σύνταγμα, ὅπερ ἐψηφίσθη κατὰ τὸ 1907. Καὶ ὑποθέτω ὅτι οἱ Δανοὶ καὶ οἱ Νορβηγοὶ δικαίωμα ἔχουσι ν’ ἀμυνθῶσιν ὑπὲρ τῆς ἰδίας πατρίδος· ἀλλ’ ἐνόμισαν ὅτι, καὶ ἂν ὑπῆρχε τὸ δικαίωμα, ὀρθὸν ἦτο ν’ ἀναγραφῇ καὶ ἡ ἀντίστοιχος πρὸς τὸ δικαίωμα ὑποχρέωσις. Ἐν τῷ ἡμετέρῳ Συντάγματι ὑπάρχει διάταξις, ἥτις προσέλαβε χαρακτῆρα ἀστείου, ἡ διάταξις περὶ διατηρήσεως τῆς ἐθνοφυλακῆς, καίτοι δὲν εἶναι διάταξις ἀστεία, ἀλλὰ κατέπεσεν εἰς ἀστείαν, διότι αἱ νέαι ἀνάγκαι ἔπλασαν τὴν καθολικὴν στρατολογίαν, ἐπέβαλον στρατιωτικὸν βάρος εἰς πάντας, καὶ ἡ ἐθνοφυλακὴ ὡς ἐκ τούτου κατέστη ἄσκοπος. Ἂν ὁ νόμος καθιέρωσεν ὡς δικαίωμα τὸ νὰ εἶναι πάντες οἱ Ἕλληνες κεκλημένοι εἰς στράτευσιν, βεβαίως ὅπως παρασκευασθῶσιν εἰς ἄμυναν ὑπὲρ τῆς πατρίδος, δὲν νομίζω ὅτι εἶναι τοσοῦτον ἀναξία προσοχῆς ἡ σκέψις ὅπως τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην ἔλθῃ καὶ ἀναγράψῃ αὐτὸ τὸ Σύνταγμα εἰς διάταξιν ἀντίστοιχον πρὸς τὴν γενικὴν περὶ πάντων τῶν βαρῶν, ἅτινα οἱ Ἕλληνες ὀφείλουσι νὰ φέρωσι. Καὶ ἐκεῖνο εἶναι δικαίωμα νὰ συνεισφέρωσιν εἰς τὰ ὑπὲρ πατρίδος βάρη καθὼς καὶ τὸ νὰ δικάζωσιν ὡς ἔνορκοι, ἀλλ’ ἀντίστοιχος νόμος καθώρισε πάντα ταῦτα ὡς ὑποχρέωσιν. Νομίζω δ’ ὅτι ἔχει καλῶς ἡ διάταξις αὕτη ἡ οὕτως ἐν τῷ Συντάγματι τειθεμένη, διότι πάντας ὑπομιμνήσκει, ὅπερ ἔχουσι καθῆκον εἰς τὴν ὑπὲρ πατρίδος ἄμυναν καὶ ὅτι ὀφείλουσι νὰ εἶναι ἕτοιμοι, ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα, ὅπως ἔχωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ὀλιγίστους φυγομάχους, διότι εἶναι μὲν δικαίωμα τὸ ν’ ἀμύνηταί τις ὑπὲρ τῆς πατρίδος, ἀλλ’ εἶναι καὶ δικαίωμα, ὅπερ δυστυχῶς οὐχὶ σπανίως ἐμφανίζει ἀριθμὸν φυγομάχων κατὰ ἑκατοντάδας καὶ κατὰ χιλιάδας.

§32Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ὅταν λαμβάνωσι τὰ παραδείγματα ἀπὸ τοὺς κυβερνήτας.

§33Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ διάταξις νομίζω ὅτι εἶναι ἠθοποιὸς καὶ ἀξία προσοχῆς καὶ εἰμὴ βέβαιος ὅτι δὲν θὰ ζητηθῇ ἡ διαγραφὴ αὐτῆς τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον ἐν τῷ Συντάγματι περιλαμβάνεται τὸ περὶ ἐθνοφυλακῆς, ὅπερ κατήντησεν ἀστεῖον καὶ διὰ τοῦτο ἄλλως διαγραπτέον. Ἀλλά, ἂν ἡ Βουλὴ νομίζῃ τὸ πρᾶγμα ἀνάξιον λόγου, βεβαίως θέλει διαγραφῇ τὸ προτεινόμενον ἄρθρον.

§34Π. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ. Ἐγὼ νομίζω ὅτι ἡ διάταξις αὕτη πρέπει νὰ διαγραφῇ ὡς προϊὸν πεπαλαιωμένης ἐποχῆς, καθ’ ἣν δὲν ὑπῆρχε γενικὴ στρατολογία. Τὸ δικαίωμα τοῦτο ἐπιβάλλει ἡ Πολιτεία, ἵνα ἐν πάσῃ περιπτώσει οἱ πολῖται ἔχωσι τὸ καθῆκον ν’ ἀμύνωνται ὑπὲρ τῆς χώρας. Ἀλλ’ ἀφ’ ὅτου εἰσήχθη ἡ γενικὴ στρατολογία μήπως οἱ πολῖται ἄνευ ἐξαιρέσεως δὲν ὑπηρετοῦσιν εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ; Ἂν ἐξαιροῦνταί τινες, ἐξαιροῦνται λόγῳ παθήσεων, αἵτινες καθιστῶσιν αὐτοὺς ἀνικάνους, ὅπως προσφέρωσιν εἰς τὴν πατρίδα τὰς ὑπηρεσίας των. Δὲν βλέπω λοιπὸν τί θὰ προσθέσῃ ἡ διάταξις αὕτη, ὅταν κατὰ τὸν νόμον εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ν’ ἀμυνθῶμεν ὑπὲρ τῆς πατρίδος. Φοβοῦμαι μήπως ἡ διάταξις αὕτη, ὡς κανονίζεται ἐν τῷ Συντάγματι, δώσῃ ἀφορμὴν ὅσον τὸ δυνατὸν εἰς τὸ μέλλον νὰ φέρωσι νόμον μὴ ἀπαγορεύοντα τὴν ὁπλοφορίαν, ἤτοι τὸ κακόν, εἰς τὸ ὁποῖον ὀφείλονται διάφορα ἐγκλήματα. Θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον λοιπὸν ν’ ἀπαλειφθῇ ἡ διάταξις.

§35Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Προτείνω τὴν διαγραφὴν τοῦ ἄρθρου, διότι θεωρῶ ὡς προσβολὴν εἰς τὸν Ἕλληνα ὑποχρέωσιν συνταγματικὴν διὰ νὰ ὑπηρετῇ τὴν πατρίδα του.

§36Γ. ΠΩΠ. Μίαν παρατήρησιν ἤθελον νὰ προκαλέσω ἐξήγησιν τοῦ σεβαστοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτοῦ. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῆς διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου ἡ λέξις «Ἕλλην» περιλαμβάνει στενώτατα ὅρια, καὶ κατὰ τοῦτο ἴσως δὲν θὰ ἦτο ἄσκοπος ἡ διαγραφὴ τοῦ ἄρθρου. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὑποχρέωσιν διὰ τὰ τοιαῦτα ζητήματα δὲν φαντάζομαι ὅτι δέον νὰ θίγηται ἡ ἐθνικὴ φιλοτιμία. Ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ διὰ τὰ στενὰ ὅρια τῆς λέξεως «Ἕλλην» πρέπει νὰ διαγραφῇ τὸ ἄρθρον.

§37Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ λέξις «Ἕλλην εἶναι μὲ τὴν ἔννοιαν πρὸ τῆς συντάξεως τοῦ Συντάγματος».

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπερατώθη. Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως τὸ παλαιὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος 106 «Ἡ ἐθνοφυλακὴ διατηρεῖται» ἐξαλειφθῇ, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 106 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη καὶ τὸ ἄρθρον ψηφίζεται ἔχον ὡς ἑξῆς: Ἄρθρον 106.—«Πᾶς Ἕλλην, δυνάμενος φέρειν ὅπλα, ὑποχρεοῦται νὰ συντελῇ εἰς τὴν ὑπὲρ πατρίδος ἄμυναν κατὰ τοὺς ὁρισμοὺς τῶν νόμων». Ἄρθρον 107.

§39Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Δὲν δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν, ἐὰν δὲν λυθῇ τὸ ζήτημα τῶν ἄλλων ἄρθρων.

§40ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ν’ ἀναγνωσθῇ πρῶτον τὸ ἄρθρον, καὶ κατόπιν λαμβάνετε τὸν λόγον.

§41Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ νόμος περὶ φορολογίας τῶν αἰτίᾳ θανάτου δωρεῶν δὲν ἐγένετο ἐγκαίρως γνωστὸς εἰς τοὺς διαφόρους συμβολαιογράφους, οἵτινες ὑπέπεσον ἐκ τούτου εἰς παραβάσεις ἐχούσας βαρυτάτας συνεπείας δι’ αὐτοὺς καὶ τοὺς συμβαλλομένους. Ἐνομίσαμεν ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ φέρωμεν ἐξοικονόμησιν ἄνευ βλάβης τοῦ δημοσίου ταμείου. Μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ὑποβάλλομεν νομοσχέδιον, δι’ οὗ κυροῦνται αἱ πράξεις καὶ αἴρονται αἱ συνέπειαι, ἐὰν ἐντὸς 40 ἡμερῶν καταβληθῇ ὁ φόρος πρὸς τὸ Δημόσιον ὑφ’ οὓς ὅρους ἀναγράφει τὸ νομοσχέδιον. Ὑποβάλλομεν κατὰ συνέπειαν νομοσχέδιον «περὶ κυρώσεως πράξεων συνταχθεισῶν κατὰ παράβασιν τοῦ ἄρθρου 10 τοῦ ͵ΓΤϞΑʹ νόμου τοῦ 1909 «περὶ φορολογίας κληρονομιῶν, κληροδοσιῶν, αἰτίᾳ θανάτου δωρεῶν».

§42ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς).

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 107 (ἀναγινώσκεται).

§44Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Κατὰ τὰ Πρακτικά, τὰ ὁποῖα διενεμήθησαν, συνάδελφοί τινες ἐζήτησαν τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ ἄρθρων προηγουμένων τοῦ ἄρθρ. 107. Νομίζω ὅτι δὲν δύναται νὰ προχωρήσῃ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν συζήτησιν ἄρθρου, τὸ ὁποῖον σχετίζεται μὲ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, ἐφ’ ὅσον δὲν ἔχει ὑπ’ ὄψει της τὴν ἀπόφασιν ἐπὶ ἄρθρων σοβαρῶν, τὰ ὁποῖα ἤθελον κανονίσει τὰς σκέψεις αὐτῆς, ἂν ἐκεῖνα τὰ ἄρθρα ψηφισθῶσι κατὰ τοιοῦτον ἢ τοιοῦτον τρόπον, ἂν ἤθελον ἀναθεωρηθῆ καὶ κατὰ ποῖον χρόνον ἤθελον ἀναθεωρηθῆ. Ἐπιδρᾷ πολὺ εἰς τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἡ τοιαύτη γνώμη καὶ ἀπόφασις τῆς Βουλῆς. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προηγηθῶσιν αἱ ψηφοφορίαι ἐπὶ τῶν ἄρθρων ἐκείνων, διὰ νὰ γνωρίζῃ ἡ Βουλὴ ποῖα ἄρθρα ἐψήφισεν, οὕτως ὥστε νὰ κανονίσῃ τὰς σκέψεις αὐτῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος.

§45ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἡ πρώτη φορά, καθ’ ἣν θὰ προχωρήσῃ ἡ Βουλὴ εἰς συζήτησιν ἄρθρων ἑπομένων πρὶν ἢ γίνῃ ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ προηγουμένου ἄρθρου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐκηρύχθη περατωμένη ἡ συζήτησις. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ προτείνῃ ὁ Βουλευτὴς Ζακύνθου, διὰ νὰ μὴ προχωρήσῃ ἡ Βουλή, ἐὰν δὲν ἐψηφίζετο τὸ προηγούμενον ἄρθρον, ἦτο ἂν ἐσχετίζετο μὲ τὰ ἄλλα. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν σχετίζεται. Δηλῶ δὲ ὅτι ἡ ἀναβολὴ τῆς ψηφοφορίας γίνεται διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, διότι, προκειμένου νὰ γίνῃ ὀνοματικὴ ψηφοφορία, πρέπει νὰ ἔχωσι πάντες τὴν ἀνατύπωσιν τῶν ἄρθρων ὡς ἐτροποποιήθησαν, καί, ὡς γνωρίζει ἡ Βουλή, ἐγένοντο τροποποιήσεις πολλαὶ ἐπὶ τῶν ἄρθρων 101, 102,103, κυρίως μάλιστα ἐπὶ τοῦ 102. Πρέπει λοιπὸν ν’ ἀνατυπωθῶσι τὰ ἄρθρα αὐτὰ μετὰ τῶν τροπολογιῶν, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο δεκταί, καὶ ἀναμένω ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν διὰ νὰ μοὶ προσκομισθῶσιν ἀνατετυπωμένα, μόλις δὲ μοὶ προσκομισθῶσι θὰ προβῶμεν ἀμέσως εἰς ψηφοφορίαν, ἡ ὁποία συνεπῶς ἀναβάλλεται δι’ ὀλιγίστην ὥραν.

§46Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὁ Βουλευτὴς Ζακύνθου ἔθεσε τοῦτο τὸ ζήτημα, διὰ νὰ μορφώσῃ γνώμην ἡ Βουλὴ περὶ τοῦ κατὰ τίνα τρόπον καὶ κατὰ ποῖον χρόνον πρέπει νὰ γίνεται ἡ ἀναθεώρησις, πρέπει νὰ γνωρίζῃ πῶς θὰ ψηφισθῶσι τὰ προηγούμενα ἄρθρα. Τοῦτο εἶναι ἀληθῶς συντελεστικὸν διὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 107. Νομίζω ὅτι θὰ ἐξωκονομεῖτο τὸ πρᾶγμα, ἐὰν μὴ κηρυχθῇ περατωμένη ἡ συζήτησις τῶν προηγουμένων ἄρθρων...

§47ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μάλιστα, καὶ θὰ μείνῃ τελευταῖος νὰ ὁμιλήσῃ ὁ κ. Κλάδης ἕως ὅτου ψηφισθῶσι τὰ ἄλλα ἄρθρα.

§48Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Μάλιστα.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λάσκαρις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 107.

§50Σ. ΛΑΣΚΑΡΙΣ. Ἄν εἶναι βέβαιον ὅτι οἱ νόμοι ἕν τινι Πολιτείᾳ πρέπει νὰ εἶναι προϊὸν πείρας καὶ μελέτης, καὶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ μεταρρυθμίζωνται καὶ καταργῶνται συνεχῶς, κατὰ μείζονα λόγον δὲν πρέπει νὰ ἐπιτρέπηται ἡ συχνὴ μεταρρύθμισις τῶν διατάξεων τοῦ καταστατικοῦ νόμου τῆς Πολιτείας, διότι ἄλλως θὰ ἔφερον χαρακτῆρα προσωρινότητος, ὡσανεὶ ἐτίθεντο δοκιμαστικῶς, τοῦθ’ ὅπερ ἐξ ἄλλου δὲν ἤθελεν ἐμπνέει μεγάλην πεποίθησιν ἐπὶ τὸ εὔστοχον αὐτῶν, διασαλευομένου συνάμα καὶ τοῦ κύρους τοῦ θεμελιώδους νόμου τῆς Πολιτείας. Βεβαίως ἡ ἀναθεώρησις μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος δὲν πρέπει νὰ προσκόπτῃ εἰς πολλὰς δυσχερείας, διότι ἐν δεδομένοις καιροῖς ἐπιβάλλεται ὑπ’ αὐτῶν τῶν πραγμάτων οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν διδαγμάτων τῆς πείρας. Διὰ τοῦτο, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἡ συχνὴ μεταρρύθμισις συνταγματικῶν διατάξεων δὲν πρέπει νὰ εἶναι ἐπιτετραμμένη, ἀφ’ ἑτέρου δὲν πρέπει αὕτη νὰ προσκόπτῃ εἰς πολλὰς δυσχερείας, ὥστε νὰ καθίσταται ἀδύνατος καὶ ἐν ὁμαλαῖς περιστάσεσιν, ἵνα οὕτω μὴ ἀναφαίνωνται κίνδυνοι καὶ ἵνα οὕτως αἴρωνται τὰ αἴτια βιαίων μεταβολῶν. Ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ ἐν ἰσχύϊ Συντάγματος εἶχε προτείνει εἰς τὴν τότε Συνέλευσιν, ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων μετὰ παρέλευσιν τριακονταετίας, ἡ Συνέλευσις ὅμως δὲν παρεδέχθη τὴν πρότασιν ταύτην περιορίσασα τὸν χρόνον εἰς δεκαετίαν, ὑπέβαλεν ὅμως τὴν ἀναθεώρησιν εἰς τοσοῦτον δυσχερεῖς διατυπώσεις, ὥστε αὕτη καθίστατο ἀδύνατος ἄνευ ἐπαναστάσεως, ἔστω καὶ εἰρηνικῆς. Ὡς ἐκ τῶν δυσχερειῶν δὲ τούτων ἐψηφίσθησαν καὶ νόμοι, ὡς μὴ ὤφελεν, ἀντισυνταγματικοί, οἵτινες ὅμως ἐθεωρήθησαν ἀναγκαῖοι, ὥστε καὶ ἐν τῇ σημερινῇ ἀναθεωρήσει τοῦ Συντάγματος διὰ σχήματος οὕτως εἰπεῖν πρωθυστέρου νὰ προσαρμοσθῇ τὸ Σύνταγμα εἰς τοὺς πρὸ πολλοῦ ἰσχύοντας ἀντισυνταγματικοὺς νόμους. Νῦν δέ, ὡς προτείνεται ἡ τροποποίησις τοῦ ἄρθρου 107, αἱ ἀναθεωρήσεις εἰς τὸ μέλλον ἔσονται εὐχερεῖς, φρονῶ δ’ ὅτι ὀρθῶς ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ μετερρύθμισε τὴν σχετικὴν διατύπωσιν. Ὀρθῶς ἐπίσης προτείνει, ὅπως ἡ ἀπόφασις περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως μὴ θεμελιώδους διατάξεως ψηφισθῇ εἰς δύο διαφόρους ψηφοφορίας ὑπὸ τῆς ἰδίας Βουλῆς, αἵτινες ν’ ἀπέχωσιν ἀπ’ ἀλλήλων τοὐλάχιστον κατὰ ἕνα μῆνα, διότι ὁμολογουμένως οὕτως ἐκ τῶν συζητήσεων, αἱ ὁποῖαι θέλουσι προκληθῆ καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο τῶν δύο μηνῶν, εἶναι ἀναντίρρητον ὅτι μετὰ μείζονος περισκέψεως καὶ μελέτης θέλει ληφθῆ ἡ δέουσα περὶ ἀναθεωρήσεως ἀπόφασις. Ὀρθῶς ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ καὶ εὐλόγως καὶ συμφώνως πρὸς τὸ σχέδιον τῶν Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν δὲν ἐθεώρησαν ἀναγκαῖον, ὅπως ἡ Βουλή, ἡ ὁποία θὰ συγκληθῇ καὶ ἀποφασίσῃ ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων, ἀποτελεσθῇ ἐκ διπλοῦ ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Τὸ τοιοῦτον εἶναι πολυτέλεια ἀδικαιολόγητος καὶ αὐξάνει ἄνευ τινὸς λόγου τὴν σχετικὴν δαπάνην. Εἰς ἄλλα Κράτη, ἔνθα ὄχι μόνον μὴ θεμελιώδεις, ἀλλὰ καὶ θεμελιώδεις διατάξεις δύνανται ν’ ἀναθεωρηθῶσι, πλὴν τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, αἱ ἀναθεωρήσεις αὗται δὲν γίνονται διὰ διπλῆς Βουλῆς, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν διαλύονται αἱ Βουλαί, αἵτινες ἐψήφισαν τὴν ἀναθεώρησιν ταύτην. Ἐν Γαλλίᾳ λ. χ., διὰ νὰ γίνηται ἀναθεώρησις συνταγματικῶν διατάξεων, ἀρκεῖ ὅπως ψηφίσωσι ταύτην ἰδιαιτέρως ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία, εἴτε αὐθορμήτως εἴτε κατὰ πρόσκλησιν τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας· κατόπιν τούτου τὰ δύο Σώματα συνερχόμενα ὁμοῦ εἰς Συνέλευσιν ἢ εἰς Κογγρέσον προβαίνουσιν εἰς τὴν ἀναθεώρησιν δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας. Κατὰ μείζονα ἑπομένως λόγον δὲν πρέπει ν’ ἀπαιτῆται παρ’ ἡμῖν διπλάσιος ἀριθμὸς Βουλευτῶν προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων, εἶναι δ’ ἐπαρκὲς τὸ ὅτι εἰς τὴν ἀναθεώρησιν θὰ προβῇ ἄλλη Βουλὴ πρὸς τοῦτο συγκαλουμένη, ἐκτὸς τοῦ ὅτι κατά τε τὸ προσχέδιον τῶν Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως ἀποφαίνεται ἡ Βουλὴ διὰ πλειονοψηφίας τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς, ἡ δ’ ἐπὶ τούτῳ συγκαλουμένη νέα Βουλὴ ἀποφαίνεται ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων κατὰ μὲν τὸ προσχέδιον τῶν ἓξ Βουλευτῶν δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς, κατὰ δὲ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς διὰ πλειονοψηφίας τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, τοῦθ’ ὅπερ θεωρῶ καὶ καταλληλότερον. Δὲν εὑρίσκω ὅμως ὀρθόν, ὅπως ἡ τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως ψηφίσασα Βουλὴ μὴ διαλυθῇ αὐτοδικαίως, ἀλλ’ ἐξακολουθήσῃ τὰς ἐργασίας της μέχρι διαλύσεως διὰ τῆς προνομίας τοῦ Στέμματος ἢ μέχρις οὗ ἐκπνεύσῃ συνταγματικῶς, κατόπιν δὲ ἡ νέα Βουλὴ νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἀναθεωρήσεως, ὡς προτείνει ἡ ἐπιτροπή. Κρίνω καταλληλοτέραν τὴν ἐν τῷ προσχεδίῳ τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν ἀναφερομένην διάταξιν, σύμφωνον ἄλλως καὶ πρὸς τὴν μέχρι σήμερον ἰσχύουσαν, ὅπως διαλύηται αὐτοδικαίως ἡ τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως ἀποφασίσασα Βουλὴ, ἵνα συγκληθῇ ἡ νέα, ὅπως ἐπιληφθῇ τῆς ἀναθεωρήσεως, διότι δὲν εἶναι πρέπον νὰ μένωσιν ἐπὶ πολὺ μετέωροι αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὰς ἀπαιτουμένας διὰ τὴν ἀναθεώρησιν διατυπώσεις, ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸν χρόνον, καθ’ ὃν αὕτη δέον νὰ ἐπιτραπῇ, εὑρίσκω ὅτι ἡ προτεινομένη πενταετία εἶναι διάστημα λίαν βραχύ, ἴσης σχεδὸν διαρκείας μιᾶς βουλευτικῆς Περιόδου, δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως μετὰ περισκέψεως γενομένης νὰ παραστῇ ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη νέας τοιαύτης μετὰ μίαν πενταετίαν· εὐκολία μόνον θὰ παρασχεθῇ εἰς τὰς ἑκάστοτε Κυβερνήσεις νὰ προκαλῶσιν ἀναθεωρήσεις συνταγματικῶν διατάξεων κατὰ τὸ ἑαυτῶν συμφέρον, νὰ γίνηται τουτέστι καὶ ὅσον ἀφορᾷ τὰς συνταγματικὰς διατάξεις ὅ,τι ἐγίνετο σχετικῶς πρὸς τοὺς νόμους, οἵτινες μετερρυθμίζοντο ἢ καὶ κατηργοῦντο ὑπὸ τῶν Κυβερνήσεων, αἵτινες διεδέχοντο τὰς εἰσηγουμένας τοὺς νόμους ἐκείνους. Ἄλλοτε εἶχε νομοθετηθῇ τὸ ἀμετάθετον τῶν δικαστῶν ἐπὶ διετίαν ἢ τριετίαν, νομίζω, ἡ δὲ Κυβέρνησις, ἡ διαδεξαμένη τὴν προκαλέσασαν τὸν νόμον ἐκεῖνον, τὸν κατήργησεν. Ἐπίσης εἶχε νομοθετηθῇ ἡ ἐκκαθάρισις τῶν εἰσαγγελέων τῶν Πρωτοδικῶν, ὁρίσαντος τοῦ νόμου τὰ προσόντα αὐτῶν καὶ κανονίσαντος τὸν τρόπον τοῦ διορισμοῦ καὶ τῆς ἀπαλλαγῆς, συνάμα δὲ περιελήφθη καὶ διάταξις, καθ’ ἣν ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ νόμου αὐτοδικαίως ἐπαύοντο ἅπαντες οἱ παρὰ Πρωτοδίκαις εἰσαγγελεῖς. Ἡ διάδοχος Κυβέρνησις, δι’ ἑτέρου νόμου ἄλλως, διεκανόνισε τὰ πράγματα, περιληφθείσης καὶ ἐν τῷ νόμῳ τούτῳ τῆς διατάξεως ὅτι ἀπὸ τῆς δημοσιεύσεώς του αὐτοδικαίως ἐπαύοντο πάντες οἱ εἰσαγγελεῖς τῶν Πρωτοδικῶν. Τοιαῦται ὅμως εὐκολίαι νὰ μεταρρυθμίζωσι τοὺς νόμους κατὰ τὸ δοκοῦν καὶ τὸ συμφέρον δὲν πρέπει βεβαίως νὰ παρέχωνται εἰς τὰς ἑκάστοτε Κυβερνήσεις, προκειμένου μάλιστα περὶ διατάξεων τοῦ θεμελιώδους νόμου, ὅστις πολὺ διαφέρει τῶν κοινῶν νόμων καὶ δὲν πρέπει νὰ ὑπόκειται εἰς τὰς αὐτὰς περιπετείας. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος δὲν πρέπει νὰ προσκόπτῃ εἰς πολλὰς δυσχερείας, ἀλλ’ ἐξ ἄλλου δὲν πρέπει νὰ εἶναι εὐχερὲς εἰς τὰς ἑκάστοτε Κυβερνήσεις νὰ προκαλῶσιν ἀναθεωρήσεις κατὰ τὸ πολιτικὸν αὐτῶν συμφέρον. Αἱ ἀναθεωρήσεις δέον νὰ εἶναι προϊὸν τῆς πείρας, ἵνα δ’ ἐκ τῆς πείρας προκύψωσιν αἱ ἐλλείψεις, ἀπαιτεῖται ἐπαρκὲς χρονικὸν διάστημα, τοιοῦτον δὲ δὲν εἶναι ἡ προτεινομένη πενταετία, ἀπαιτεῖται χρόνος μακρότερος, κατ’ ἐλάχιστον μία δεκαετία, ἡ πενταετία δ’ ἐξ ἄλλου παρέχει ἀφορμὴν νὰ νομισθῇ ὅτι ἡ ἀναθεώρησις, ἥτις ἐγένετο κατόπιν ἐπιμελοῦς ἐπεξεργασίας καὶ τοιούτων συζητήσεων, δὲν θεωρεῖται λίαν ἐπιτυχής, ὥστε ἐκ τῶν προτέρων κρίνεται ὅτι μετὰ πάροδον πενταετίας δύναται νὰ παραστῇ ἀνάγκη νέας ἀναθεωρήσεως ἤ, ὅπερ ταὐτό, ὅτι ἡ ἀναθεώρησις ἐγένετο δοκιμαστικῶς ἐπὶ πέντε ἔτη, ἀλλὰ τοῦτο κλονίζει αὐτὸ τὸ κῦρος τοῦ θεμελιώδους νόμου τῆς Πολιτείας, οὗτινος αἱ διατάξεις δὲν πρέπει νὰ φέρωσι τὸν τύπον τῆς προσωρινότητος. Διὰ τοῦτο εἰς ἄλλα Κράτη, ὡς ἐν Ἀγγλίᾳ, Γαλλίᾳ, Ἑλβετίᾳ, Ἡνωμέναις Πολιτείαις τῆς Ἀμερικῆς, ἔνθα ἡ ἀναθεώρησις εἶναι λίαν εὐχερής, ὑπὸ οὐδενὸς χρονικοῦ ὁρίου περιοριζομένη, σπανιώτατα συμβαίνει. Ἐν Γαλλίᾳ ἀπὸ τοῦ 1875, ὅτε ἐψηφίσθησαν οἱ συνταγματικοὶ νόμοι, μέχρι σήμερον ἅπαξ μόνον ἐγένετο ἀναθεώρησις, καίτοι ἐκεῖ, ὡς προεῖπον, εἶναι λίαν εὐχερής αὐτή· ἀρκεῖ νὰ ψηφίσῃ αὐτὴν ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία ἐν οἱᾳδήποτε στιγμῇ. Ἀλλ’ εἰς τὰ εἰρημένα Κράτη καὶ αὐτοὶ οἱ κοινοὶ νόμοι σπανίως μεταρρυθμίζονται ἢ καταργοῦνται, διότι εἶναι προϊόν πείρας καὶ μελέτης, ἐνῷ παρ’ ἡμῖν τὸ ἐναντίον συμβαίνει. Ἡ τελευταία εἰκοσιπενταετία διεκρίθη παρ’ ἡμῖν ἰδίᾳ διὰ τὴν πολυνομίαν, ἡ ὁποία ἐμφαίνει τὴν παραλυσίαν τῆς Πολιτείας, corruptissima republica plurimae leges, ἐψηφίζοντο ἑκάστοτε νόμοι ἐπὶ νόμων ἀλληλαναιρουμένων. Ὁ θέλων π. χ. ν’ ἀναδιφήσῃ τὴν τελωπακὴν ἡμῶν νομοθεσίαν εὑρίσκεται πρὸ λαβυρίνθου διὰ τὴν ἀπειρίαν τῶν νόμων, ὧν οἱ πλεῖστοι κατήργουν τοὺς ὑφισταμένους, ἵνα ἐπαναφέρωσιν ἐν ἰσχύϊ ἑτέρους προηγουμένως ἰσχύοντας, τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων προθυμοποιουμένων νὰ καταργῶσι τοὺς νόμους τῶν προκατόχων, ἵνα ἐπαναφέρωσι τοὺς ἰδικούς των, οὓς οἱ προκάτοχοι εἶχον καταργήσει. Ἀπὸ τοιαύτας διακυμάνσεις καὶ περιπετείας δέον νὰ ἐξασφαλισθῶσιν αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις, μὴ ἐπιτρεπομένης ἀναθεωρήσεως εἰμὴ μετὰ πάροδον χρονικοῦ διαστήματος, κατὰ τὸ ὁποῖον ἤθελεν ὑποδειχθῆ ὑπὸ τῆς πείρας καὶ καταστῆ ἐπάναγκες ὑπὸ τῶν πραγμάτων νὰ γίνεται ἀναθεώρησις. Διὰ τοὺς λόγους τούτους πέποιθα ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις θέλει ἀναγνωρίσει τὸ βάσιμον τῶν σκέψεων τούτων καὶ θ’ ἀποδεχθῇ νὰ συστήσῃ εἰς τὴν Βουλήν, ὅπως ἡ προτεινομένη πενταετία, μετὰ πάροδον τῆς ὁποίας ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, αὐξηθῇ τοὐλάχιστον εἰς δεκαετίαν, διότι μόνον κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο δυνατὸν ἐκ τῆς πείρας νὰ προκύψῃ ἡ ἀνάγκη ἀναθεωρήσεως.

§51Γ. ΤΣΑΞΙΡΗΣ. Ἡ συστηματικὴ ὀργάνωσις μορφῆς τινος πολιτεύματος, κύριοι Βουλευταί, στηρίζεται ἐπὶ τῆς ἀναγνωρίσεως ὡρισμένων ἀρχῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων κτίζεται τὸ πολιτικὸν οἰκοδόμημα. Ἐάν, μεταβαλλομένων τῶν ἑκάστοτε ἀντιλήψεων τῆς ἐποχῆς, αἱ ἀρχαὶ αὗται παρακολουθῶσι τὴν ἐξέλιξιν τροποποιούμεναι ἁρμονικῶς πρὸς ταύτας, ἡ ἀνάγκη τῆς περιφρουρήσεως τῶν θεσμῶν τούτων δὲν καθίσταται τόσον αἰσθητὴ κυρίως ὅταν οὐδεὶς ἐκ τῶν παραγόντων τοῦ πολιτεύματος ἀμφισβητῇ τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ κῦρος αὐτῶν. Εἰς τὰ πλεῖστα ὅμως τῶν νεωτέρων Κρατῶν οἱ σύγχρονοι πολιτικοὶ θεσμοὶ δὲν εἶναί τι, τὸ ὁποῖον ἐγεννήθη καὶ ἀνεπτύχθη φυσιολογικῶς εἰς τὸν τόπον· ἐσωτερικοὶ κλονισμοὶ εἰς τὰ μέν, ἐπιδράσεις περιβάλλοντος εἰς τὰ δέ, ἀπέσπασαν κατὰ καιροὺς ἀπὸ τοῦ μοναρχικοῦ παράγοντος δικαιώματα καὶ ἐλευθερίας ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, τὰ ὁποῖα ὁ λαὸς ἔσπευσε νὰ ἐμπιστευθῇ οὐχὶ εἰς τὰς ἀορίστους προφορικὰς ὑποσχέσεις, ἀλλ’ εἰς τὸν ἀμετάβλητον γραπτὸν λόγον. Κατόπιν δέ, ὅτε ὁ κίνδυνος ἐξέλιπε, τὰ πλεονεκτήματα τῶν Συνταγματικῶν Χαρτῶν ἦσαν τοιαῦτα, ὥστε ἡ χρῆσις αὐτῶν ἐπεξετάθη καὶ εἰς τὰ Κράτη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔκτοτε ἀποκατεστάθησαν εἰς ἀνεξαρτήτους καὶ πολιτικὰς ὀντότητας. Διότι κατενοήθη ὅτι ἡ ἐλευθερία καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ πολίτου πρέπει πάντως νὰ στεγασθῶσι κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε νὰ μὴ εἶναι ἐκτεθειμένα εἰς τὴν ἰδιοτροπίαν τοῦ νομοθέτου, διότι ἡ τάξις ἀπαιτεῖ τὴν σταθερότητα ὡρισμένων τινῶν σημείων, ἐπὶ τῶν ὁποίων νὰ ἑδραιωθῇ βραδύτερον τὸ λοιπὸν νομοθετικὸν ἔργον, διότι αἱ ἐξουσίαι, εἰς τὰς ὁποίας διαιρεῖται ἡ λαϊκὴ κυριαρχία, ἔπρεπε νὰ εἶναι, ὡς ἔχουσαι τὴν αὐτὴν πηγήν, ἰσοδύναμοι καὶ ἰσόκυροι, καὶ ν’ ἀπομακρυνθῇ οὕτως ὁ ἐνδεχόμενος κίνδυνος τῆς συγκεντρώσεως. Οἱ λόγοι δὲ οὗτοι, οἵτινες συνηγόρουν ὑπὲρ τῆς ὑπάρξεως τῶν συνταγματικῶν Κρατῶν, εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι κάμνουσι τοὺς λαούς, ἵνα τόσον ζηλοτύπως φυλάττωσι τοὺς Χάρτας τούτους καὶ τόσον δύσπιστοι νὰ φαίνωνται ὁσάκις οὗτοι πρόκειται νὰ θιγθῶσιν. Ἀποτέλεσμα τῆς δυσπιστίας ταύτης εἶναι ἡ ὀργάνωσις εἰς πάντας σχεδὸν τοὺς Συνταγματικοὺς Χάρτας ἑτέρας ἐξουσίας ἐκτὸς τῶν τριῶν ἐξουσιῶν τῶν κλασσικῶς παραδεδεγμένων, εἰς τὰς ὁποίας ἀπὸ τοῦ Montesquieu καὶ τοῦ Locke, ἀπὸ τοῦ Ἀριστοτέλους ἴσως, διαιρεῖται ἡ λαϊκὴ κυριαρχία. Ἡ τετάρτη δ’ αὕτη ἐξουσία, ἡ συντάσσουσα ἐξουσία, πρέπει καὶ νὰ ὑπάρχῃ καὶ σαφῶς νὰ ὀργανοῦται. Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ, διότι αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις πρέπει νὰ εἶναι ἐν ἁρμονίᾳ πρὸς τὰς ἑκάστοτε ἀντιλήψεις, τὰς ὁποίας νέαι ἀνάγκαι δημιουργοῦσι καθ’ ἑκάστην, πρέπει δηλονότι τὰς κοινωνικὰς μεταβολὰς νὰ παρακολουθῶσιν αἱ πολιτικαὶ μεταβολαί. Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ, διὰ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἀσφαλιστικὴ δικλείς, ἥτις θὰ παρεμποδίσῃ τοὺς σοβαροὺς κλονισμούς, οἵτινες θὰ εἶναι ἡ ἀναγκαία συνέπεια τῆς συγκρούσεως τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν πρὸς αὐτὸν τὸν λαόν, τοῦ ὁποίου ζητοῦσι ν’ ἀποκρυσταλλώσωσι τὴν ἐθνικὴν πολιτικὴν ζωήν. Τὴν χρησιμότητα δυστυχῶς τῆς ὑπάρξεως τῆς ἐξουσίας ταύτης καὶ τῆς διαρρυθμίσεως αὐτῆς κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε νὰ μὴ ἰσοδυναμῇ πρὸς παντελῆ ἔλλειψιν, εἴμεθα εἰς θέσιν νὰ γνωρίζωμεν ἡμεῖς περισσότερον παντὸς ἄλλου. Διὰ τοῦτον δ’ ἀκριβῶς τὸν λόγον νομίζω ὅτι πολὺ προσεκτικοὶ πρέπει νὰ εἴμεθα προκειμένου νὰ τὴν μεταβάλωμεν. Διότι εἶναι ψυχολογικῶς παρατηρημένον ὅτι ἡ ἀντίδρασις ἐναντίον ἑνὸς μέτρου εἶναι τὸ ἕτερον ἄκρον τοῦ προϋπάρξαντος. Ἀλλὰ λησμονεῖται ὅτι πλὴν τῆς ἀνάγκης τῆς περιβολῆς τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν δι’ ἰδιαιτέρου κύρους, ἰδιαιτέρως διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὅστις δὲν εὑρίσκεται εἰς ἐπίπεδον πολιτικῆς μορφώσεως πολὺ προηγμένον, τὸ θέλγητρον τοῦ ἀγνώστου εἶναι δυνατὸν ν’ ἀσκήσῃ ἐπιρροὴν ἐπικίνδυνον καὶ νὰ προκαλέσῃ ἐπικυνδύνους μεταβολάς, ἐὰν ἡ ἀναθεώρησις καταστῇ ὑπεράγαν εὔκολος; Κινδυνεύομεν δηλαδὴ νὰ ἴδωμεν θεσμούς, τοὺς ὁποίους ζωηρῶς ἐζήτησεν ὁ λαὸς ν’ ἀποδοκιμάζωνται καὶ νὰ καταργῶνται, διότι εὑρέθη μία στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ θεσμοὶ οὗτοι διά τινας λόγους κατέστησαν ἀντιδημοτικοί. Ἡ ὀργάνωσις τῆς ἐξουσίας ταύτης εἶναι λοιπὸν στενῶς συνδεδεμένη πρὸς τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου· διότι εἶναι εὔκολον νὰ κατανοήσῃ τις ὅτι, ἂν ἡ ἐξουσία αὕτη ὀργανωθῇ κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις νὰ δύνανται εὐκολώτατα νὰ θιγθῶσι, τὸ Σύνταγμα παύει πλέον νὰ ἔχῃ ἐξαιρετικὸν κῦρος καὶ ἰσχὺν καὶ ἀφομοιοῦται ἁπλούστατα πρὸς ἕνα κοινὸν νόμον. Διὰ τὸν λόγον τοῦτον πλεῖστοι σπουδαῖοι συγγραφεῖς νομίζουσιν ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο εἶναι ἐκ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος καὶ ὅτι κατὰ συνέπειαν ἡ διάταξις, ἥτις ὀργανώνει τὴν συντακτικὴν ἐξουσίαν, δὲν δύναται νὰ θιγθῇ ὑπὸ Σώματος ἀσκοῦντος ἐννόμως τὴν συντακτικὴν ἐξουσίαν. Λέγων ἔννομον συντακτικὴν ἐξουσίαν ἐννοῶ τὴν συντακτικὴν ἐξουσίαν ἐκείνην, ἡ ὁποία μολονότι ἐξαιρετικῶς λειτουργεῖ καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζεται ἐν τῷ Συντάγματι, διότι, ἂν τὸ Σύνταγμα καταπατηθῇ, ὅταν ἡ θύελλα ἐκσπάσῃ εἰς τόπον τινά, τὴν δύναμιν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἔρχεται, τοῦ λαοῦ ἐπικροτοῦντος, νὰ καταλάβῃ τὴν κενωθεῖσαν θέσιν, ἐπειδὴ ἀκριβῶς εἶναι ἔκτακτος καὶ ἀπρόβλεπτος, ταύτην οὐδεὶς δύναται προκαταβολικῶς νὰ ὀργανώσῃ. Καὶ διὰ τοῦτο ἤκουσα καὶ ἀνέγνωσα μετ’ ἐκπλήξεως γνώμας ἀνδρῶν σοφῶν περὶ τοῦ χαρακτηρισμοῦ καὶ τῆς διακρίσεως τῶν ἀσκούντων συντακτικὴν ἐξουσίαν Σωμάτων. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ βάσις τις διαιρέσεως, σημεῖόν τι διακρίσεως, τοῦτο εἶναι ὅτι, ὅταν τὸ Σῶμα δὲν ἔρχεται ὡς κατακλεὶς μιᾶς πολιτικῆς ζυμώσεως, οὐχὶ δηλονότι ὡς βῆμα προόδου, ἀλλ’ ὡς ἅλμα ἐξελίξεως, τὸ Σῶμα ἐκεῖνο δὲν ὑπόκειται εἰς ὁρισμούς· θὰ ἔχῃ τὴν ὀργάνωσιν καὶ τὴν δικαιοδοσίαν, τὴν ὁποίαν ἀπαιτοῦσιν αἱ περιστάσεις. Ἀσχέτως ὅμως πρὸς τοῦτο, ἓν μᾶς ἐπιβάλλεται νὰ πράξωμεν σήμερον. Θεμελιῶδες ἢ ὄχι τὸ ἄρθρον τοῦτο, ἔχει ἐξαιρετικὴν σπουδαιότητα, καὶ λίαν προσεκτικοὶ πρέπει νὰ εἴμεθα προκειμένου νὰ τὸ μεταβάλωμεν. Θὰ λάβω τὴν τιμὴν νὰ ἐκθέσω πρὸ ὑμῶν τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔπεισαν, ὅπως ὑποβάλω τὴν γνωστὴν τροπολογίαν. Καὶ πρῶτον προκειμένου περὶ τοῦ ὁρίου, κατόπιν τοῦ ὁποίου θὰ ἐπιτρέπηται ἡ ἀναθεώρησις. Νομίζω ὅτι τὸ ὅριον τοῦτο πρέπει νὰ ὁρισθῇ εἰς ἑξαετές. Φαίνεται βέβαιον ὅτι θὰ μεσολαβήσῃ διάστημα ἑνὸς ἔτους μέχρι τῆς συγκλήσεως τῆς νέας Βουλῆς. Ἡ φυσικὴ διάρκεια τῆς προσεχοῦς Βουλῆς θὰ εἶναι 4 ἐτῶν, ὥστε ὑπάρχει μία σύμπτωσις τοῦ τέρματος τῆς προσεχοῦς Βουλῆς καὶ τῆς πενταετίας, ἥτις ὁρίζεται εἰς τὸ προσχέδιον τῆς τε ἐπιτροπῆς καὶ τῶν ἓξ Βουλευτῶν. Τὴν σύμπτωσιν αὐτὴν δὲν δύναμαι νὰ θεωρήσω ὡς τελείως ἀκίνδυνον. Ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι τὰ κόμματα τὰ πολιτικά, ὁσονδήποτε ἁγνὰ καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι εἶναι, δὲν ἔχουσι πάντοτε ὡς γνώμας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι συμφερώτεραι εἶναι κατὰ τὴν ἀντίληψίν των εἰς τὴν Πολιτείαν. Νομίζω ἀπ’ ἐναντίας ὅτι αἱ ἐγωιστικαὶ ἀντιλήψεις προυχώρησαν ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ν’ ἀκουσθῇ πολὺ δικαία ἡ κραυγὴ ὅτι ὁ κοινοβουλευτισμὸς ἐχρεοκόπησε. Δὲν ἦτο δὲ δυνατὸν νὰ συμβῇ ἄλλως, διότι, ἂν παρακολουθήσῃ τις προσεκτικῶς τὰς κοινωνικὰς συνθήκας, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἐξελίσσεται ἡ ἀνθρωπότης, θὰ ἴδῃ ὅτι ὁ ἀτομικισμός, μολονότι περιβάλλεται τὸ ἔνδυμα τοῦ ἀλτρουϊσμοῦ, εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἀκράτητος βασιλεύει εἰς πάντα τὰ στάδια. Ὁ πόλεμος δὲ πρὸς ἐπικράτησιν εἰς τὴν πολιτικήν, ὅπως καὶ εἰς τὰ λοιπὰ στάδια, καθίσταται ὁσημέραι ἀγριώτερος καὶ γυμνότερος προλήψεων. Δὲν νομίζω λοιπὸν ὅτι πρέπει ν’ ἀφήσωμεν ἐκτεθειμένας συνταγματικὰς διατάξεις εἰς τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ μεταβληθῶσι μόνον καὶ μόνον διότι εἶναι δυνατὸν μία Κυβέρνησις, ἡ ὁποία θὰ εἶναι εἰς τὴν Ἀρχὴν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶναι ἀδύνατον νὰ εἶναι ἄλλη ἢ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, νὰ θελήσῃ νὰ μεταβάλῃ διὰ κομματικοὺς λόγους τὰς διατάξεις ἐκείνας, αἵτινες θὰ εἶναι ἀντίθετοι πρὸς τὸ κομματικὸν αὐτῆς συμφέρον. Ἄν ὁρισθῇ τὸ διάστημα εἰς 6 ἔτη, θὰ ἔχωμεν νέαν Βουλὴν διὰ τὸ τελευταῖον ἔτος, ἐὰν δὲ ἡ νέα Βουλὴ δὲν ἔχῃ λόγους ἐξαιρετικούς, ἐπείγοντας, ὥστε νὰ διαλύσῃ τὴν Βουλὴν πρὸς σύγκλησιν τῆς Ἀναθεωρητικῆς τοιαύτης, εἶναι πιθανὸν ὅτι θὰ ἐξακολουθήσῃ μέχρι τέρματος αὐτῆς, ὁπότε τὸ διάστημα ἐκτὸς τῆς ἐξαιρετικῆς περιπτώσεως τοῦ ἐπείγοντος θὰ εἶναι ἐννεαετές. Ἔρχομαι εἰς τὸ δεύτερον μέρος τῆς τροπολογίας, τὸ ὁποῖον εἶναι καὶ τὸ σπουδαιότερον. Ἠθέλησα εἰς μίαν ἀναθεώρησιν νὰ συμμετάσχωσι καὶ ἄλλα στοιχεῖα ἐκτὸς τῶν συστηματικῶς πολιτευομένων. Νομίζω, ὡς εἶπον, ὅτι οἱ ἐκ συστήματος πολιτευόμενοι δὲν εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ βλέπωσι τὰ πράγματα διὰ τοῦ φακοῦ τοῦ κομματικοῦ συμφέροντος. Ἐνῷ τὰ νέα ταῦτα στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα ἔχουσι θέσιν ἐν τῇ Πολιτείᾳ, ἀλλ’ εἰς κλάδους ἄλλους, ἐκτὸς τῆς πολιτικῆς τῆς ἐκ συστήματος, θὰ εἶναι ὄχι μόνον αὔρα νέας ζωῆς, εἰσπηδῶσα εἰς τὸν μεμολυσμένον ἐξ ὑπολογισμῶν ἀέρα τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλὰ καὶ πολύτιμοι συνεργάται, ἐὰν ἔγκυρον ἔχωσι γνώμην. Εἶναι τὸ μέγα πλεονέκτημα τῆς διπλῆς Βουλῆς, ἥτις οὕτω συντελεῖ μὲν ἀφ’ ἑνὸς ἵνα πομπωδῶς καὶ μὲ περισσοτέραν αἴγλην γίνηται ἡ σύγκλησις τοῦ Σώματος, τὸ ὁποῖον θὰ θίξῃ θεμελιώδεις θεσμούς, ἀφ’ ἑτέρου δὲ συντελεῖ, ὥστε δυσκολώτερον, τοὐλάχιστον, ἐὰν αὕτη καταρτίζηται ὡς προτείνω, νὰ καθίστανται τὰ συνταγματικὰ ζητήματα ζητήματα πολιτικά. Ἡ διπλῆ ὅμως Βουλὴ ἔχει μειονεκτήματα, ἐὰν καταρτίζηται ὡς μέχρι τοῦδε ἐγίνετο. Διότι ὑπάρχει μεγάλη πιθανότης, ὁ διπλοῦς ἀριθμὸς ν’ ἀποτελεσθῇ κατὰ μέγα μέρος ἐκ τῶν ἀντιθέτων τῶν ἐπιτυχόντων τοπικῶν ἀντιπάλων. Καὶ ἂν ὅμως ἀκόμη νέα στοιχεῖα προσηλυτισθῶσιν εἰς τὴν ἐκ συστήματος πολιτικήν, τοῦτο θὰ γίνῃ ἐπὶ μεγάλῃ ζημίᾳ τῆς κοινωνικῆς προόδου τοῦ τόπου, διότι ἔχει ἤδη συγκεντρώσει τὸ Κοινοβούλιον σχεδὸν πᾶσαν ἰκμάδα ζωῆς ἐν τῷ τόπῳ. Καθ’ ὃν τρόπον προτείνω, ἕνεκα τῆς διαιρέσεώς των ἀπὸ τῆς ὑποψηφιότητος ἀκόμη εἰς τακτικοὺς καὶ ἐκτάκτους Βουλευτάς, οἱ ἔκτακτοι θ’ ἀπέρχωνται μόλις λήξῃ ἡ ἀναθεώρησις, διὰ νὰ συνεχίσωσι τὸ ἔργον των, εἰς ὃ ἐτάχθησαν στάδιον δράσεως. Οὗτος δ’ εἶναι ὁ λόγος, τὸ καθαρῶς προσωρινόν, τὸ ὁποῖον θ’ ἀποτρέψῃ τοὺς ἐκ συστήματος πολιτευομένους νὰ κατέλθωσιν, ἐκτὸς ἐξαιρέσεων, ὡς προσωρινοὶ εἰς τὸν ἀγῶνα. Ὁ τρόπος τῆς ἐκλογῆς εἶναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια, διότι καὶ διὰ σφαιριδίων καὶ διὰ ψοφοδελτίου εἶναι εὔκολος ἡ κεχωρισμένη ψηφοφορία. Εἷς τρόπος ἐκ τοῦ προχείρου θὰ ἦτο, λόγου χάριν, τὸ ἐρυθρὸν χρῶμα τῆς κάλπης εἰς τὸ ναί, ἢ προκειμένου περὶ ψηφοδελτίου ὁ τρόπος, ὁ ὁποῖος ἐφαρμόζεται ἐν Βελγίῳ διὰ τοὺς ἀναπληρωματικοὺς Βουλευτάς. Δὲν νομίζω ἐπίσης ὅτι θὰ κλονισθῇ ἡ πειθαρχία μιᾶς Συνελεύσεως ἀποτελουμένης ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, οὕτως ἐκλεγομένων, διότι οἱ ἐκ συστήματος πολιτευόμενοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἶναι συνήθως δυνατὸν νὰ παράσχωσι πράγματα εἰς μίαν Κυβέρνησιν. Οἱ μακρὰν τῆς πολιτικῆς ἀνατραφέντες καὶ μόνον ὡς μετέωρα διερχόμενοι δι’ αὐτῆς δὲν εἶναι στοιχεῖα ἀσύντακτα. Ἔχω μάλιστα τὴν γνώμην ὅτι, ἐὰν μόνον συστηματικῶς πολιτευόμενοι εὑρίσκοντο ἐνταῦθα, δὲν θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπιτελεσθῇ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον ἐπετελέσθη. Ὑπάρχει ὅμως καὶ εἷς ἐπὶ πλέον λόγος, τὸν ὁποῖον θεωρῶ σπουδαιότατον. Κατὰ τὴν τελευταίαν ἐκλογὴν εἰς τὴν Ἀγγλίαν δύο ζητήματα εἶχον τεθῆ, δύο ζητήματα δηλαδὴ ἦσαν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα κατ’ ἐξοχὴν ἀπησχόλουν τὴν κοινὴν γνώμην. Τὸ πρῶτον ζήτημα ἦτο τοῦ περιορισμοῦ τῶν δικαιωμάτων τῆς Βουλῆς τῶν Λόρδων, ὁ ἐκλογικὸς ὅμως ἀγὼν δὲν διεξήχθη ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἐρωτήματος τούτου καὶ μόνου· εἶναι γνωστὸν ὅτι τὸ συντηρητικὸν κόμμα ἐν Ἀγγλίᾳ ἔχει, κατὰ τὰ τελευταῖα τοὐλάχιστον ἔτη, ὡς ἀρχὴν καὶ τὸ προστατευτικὸν τελωνιακὸν δασμολόγιον· τὸ μέτρον τοῦτο εἶναι λίαν ἀντιδημοτικὸν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς· οἱ ἐκλογεῖς, ὅτε ἐψήφιζον ὑπὲρ τῶν συντηρητικῶν, ἐψήφιζον ἐμμέσως καὶ ὑπὲρ τοῦ προστατευτικοῦ δασμολογίου, ὅτε δὲ ἐψήφιζον ὑπὲρ τῶν φιλελευθέρων, ἐψήφιζον ὑπὲρ τοῦ ἐλευθέρου ἐμπορίου, ἀλλὰ διὰ τῆς διατηρήσεως τούτων εἰς τὴν ἀρχὴν ἡ Βουλὴ τῶν Λόρδων θὰ ἐτροποποιεῖτο κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος τὸ Σῶμα ἐκεῖνο τὸ μετέβαλε ῥιζικῶς. Ὑπῆρχον δύο ζητήματα δηλαδή, συνταγματικὸν καὶ νομοθετικόν. Δὲν γνωρίζω ποῖον εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔδωκε τὴν νίκην εἰς τὸ κόμμα τῶν φιλελευθέρων, ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀπίθανον, εἶναι ὅτι δὲν εἶναι ἀδύνατον νὰ συντελεσθῇ θεμελιώδης συνταγματικὴ μεταβολή, συρομένη ὄπισθεν τῆς ἀντιδημοτικότητος ἑνὸς νομοθετικοῦ μέτρου. Παρ’ ἡμῖν τοιαῦτα ζητήματα δὲν παρουσιάζονται, θὰ εἴπητε. Ὑποθέσατε ὅμως ὅτι ὁ θεσμὸς τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας καθίσταται ἀντιδημοτικὸς καὶ μία Κυβέρνησις ἀντιλαμβανομένη ὅτι μετὰ τὴν διάλυσιν δὲν θὰ εὑρεθῇ εἰς πολὺ καλὴν θέσιν ἀπέναντι τοῦ λαοῦ, ἐὰν θελήσῃ νὰ ἐκμεταλλευθῇ τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ θέσῃ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ τὸ συνταγματικὸν ζήτημα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου νὰ κάμῃ τὰς ἐκλογὰς, θὰ ἔχωμεν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς νομοθετικῆς δὲν ἀπολαύει ἴσως πλήρους ἐμπιστοσύνης ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ, ἐξερχομένην τῶν ἐκλογῶν μὲ νέαν πάλιν πλειονοψηφίαν. Οἱ λόγοι οὗτοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔπεισαν, ὅπως θεωρήσω σκόπιμον, ἵνα ἡ ἀναθεώρησις γίνηται διὰ διπλῆς Βουλῆς, τῶν ἐκτάκτων Βουλευτῶν ἀπερχομένων μετὰ τὴν λῆξιν τῆς ἀναθεωρήσεως, ἀφοῦ μετριάσωσι τὰ κομματικὰ πάθη εἰς τόσον σπουδαίας στιγμὰς καὶ λύσωσι τὰ συνταγματικὰ ζητήματα. Κατόπιν, τούτων ἀπερχομένων, τὰ κόμματα μένοντα μόνα θὰ δώσωσι Κυβέρνησιν εἰς τὸν τόπον διὰ τὸ νομοθετικὸν ἔργον. Ἐάν, Κύριοι, ἔλειπον τὰ παραδείγματα, ὅτι ἡ ἀντίδρασις ἐναντίον ἑνὸς μέτρου, ὡς προηγουμένως εἶπον, φθάνει ἀμέσως εἰς τὸ ἄλλο ἄκρον, θὰ εἴχομεν ἓν παράδειγμα ἐκ τῶν δύο προσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν ὑπ’ ὄψει μας, τοῦ προσχεδίου τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς καὶ τοῦ προσχεδίου τῶν ἕξ Βουλευτῶν, τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν. Διὰ τοῦ τρόπου, τὸν ὁποῖον ἀμφότερα ταῦτα καθιεροῦσιν, ἡ ἀναθεώρησις καθίσταται πλέον εὐχερεστάτη, ἐγὼ ὅμως νομίζω ὅτι ποτὲ δὲν πρέπει τις νὰ καταφεύγῃ εἰς τὰ ἄκρα, πάντως ὅμως, ὅταν τοῦτο γίνεται ἀποτόμως, δὲν δύναται παρὰ νὰ εἶναι ἐπιζήμιον καὶ βλαβερόν. (Χειροκροτήματα).

§52ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ ἀνάγκη τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, ὅπως διευκολυνθῇ ἐν μέτρῳ εἰς τὸ μέλλον ἡ ἀναθεώρησις, εἶχε κοινῶς ἀναγνωρισθῆ, μετὰ τὴν πεῖραν, τὴν ὁποίαν ἔσχομεν ἐκ τῆς διατυπώσεως ὑπὸ τῆς Ἐθνικῆς Συνελεύσεως τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, ἡ ὁποία κατέληξε σαφῶς ὅτι ἄνευ ἐπαναστάσεως ἦτο ἀδύνατον νὰ λειτουργήσῃ ἡ ἀναθεωρητικὴ ἐξουσία. Ἡ ἀντίρρησις, ἡ ὁποία δὲν ὑπεβλήθη πολὺ καθαρῶς ἢ μᾶλλον ὑπεδείχθη, ἡ ἀντίρρησις ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 107 εἶναι ἴσως θεμελιώδης καὶ ἐξέρχεται τοῦ κύκλου τῆς δικαιοδοσίας μας νομίζω ὅτι δὲν ἔχει βάσιν. Βάσιν θὰ εἶχε μόνον, ἐάν, τροποποιοῦντες τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 107, ἐτροποποιοῦμεν καὶ τὴν βάσιν αὐτοῦ, τὴν ἀπαγορεύουσαν τὴν τροποποίησιν τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων. Ἐφ’ ὅσον ὅμως πρόκειται νὰ ῥυθμίσωμεν μόνον τὰ κατὰ τὴν ἀναθεώρησιν τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, τοῦθ’ ὅπερ καὶ προτείνομεν βεβαίως, δὲν δύναται νὰ γεννηθῇ ζήτημα ὅτι οὐχὶ νομίμως ἐπιλαμβανόμεθα καὶ τοῦ θέματος τούτου. Ἡ ἀνάθεσις τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων εἰς σύνοδον ἁπλῆς Βουλῆς νομίζω ὅτι ἀνταποκρίνεται ἐπίσης πρὸς αὐτὴν τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων, βλέπω δὲ ὅτι ὀλίγοι εἶναι σήμερον οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν γνώμην ὅτι διὰ διπλοῦ Σώματος Βουλῆς πρέπει νὰ γένηται ἡ ἀναθεώρησις, διότι ἡ σύγκλησις ἰδιαιτέρου Σώματος ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν ἀποτελουμένου, κινεῖ καὶ σαλεύει πολὺ περισσότερον τὸ καθεστὼς παρ’ ὅσον εἶναι ἀνάγκη νὰ κινηθῇ τοῦτο, ὅπως τροποποιηθῶσι μὴ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Θὰ τρέχωμεν πάντοτε τὸν κίνδυνον, αὐτὴ ἡ ἐξουσία, ἡ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐρχομένη ὅπως ἐπιληφθῇ τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων, θελήσῃ νὰ σφετερισθῇ ἐξουσίαν, ὅπως ἐπιληφθῇ καὶ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων. Διὰ τοῦτο νομίζω σκόπιμον, ἵνα δι’ αὐτῆς ταύτης τῆς ἁπλῆς Βουλῆς γίνηται ἡ κανονικὴ λειτουργία τῆς ἀναθεωρήσεως. Ἡ διάταξις ἡ παρεμβαλλομένη ἐν τῷ σχεδίῳ τῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπῆς, ὅπως ἐπὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως ἀποφαίνηται ἡ Βουλὴ δίς, ἐν διαστήματι ὁλοκλήρου μηνός, εἶναι ἐπίσης σκόπιμος, νομίζω, διότι καθιστᾷ τὴν ἀπόφασιν περὶ ἀναθεωρήσεως προϊόν ὡριμωτέρας σκέψεως. Καὶ ἄν, δὶς εἰς διάστημα ἑνὸς μηνὸς ἡ Βουλὴ διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς, ἀποφανθῇ ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως διατάξεων τοῦ Συντάγματος, ὑπάρχουσι πλείονες ἐγγυήσεις ὅτι τοῦτο εἶναι προϊόν ὡρίμου σκέψεως καὶ ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν κρατοῦσαν ἀντίληψιν τῆς κοινῆς γνώμης. Ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπή, ἀντιθέτως πρὸς τὸ σχέδιον τῶν ἕξ Βουλευτῶν, προτείνει καὶ ἄλλην τινὰ δυσκολίαν τῆς ἀναθεωρήσεως ὡς ἐγγύησιν· ὁρίζει τουτέστιν, ὅπως ἡ συγκαλουμένη μετὰ τὴν ἀπόφασιν περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως Βουλὴ πρέπῃ νὰ ἀποφαίνηται διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς. Ἀντὶ τούτου, κύριοι Βουλευταί, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προτιμηθῇ τὸ σχέδιον τῶν ἕξ Βουλευτῶν, κατὰ τὸ ὁποῖον, μετὰ τὴν ἀπόφασιν περὶ ἀναθεωρήσεως, τὴν ἤδη διπλῆν ἀπόφασιν κατὰ τὸ σχέδιον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ἡ Βουλὴ ἡ ἀποφανθεῖσα τὴν ἀναθεώρησιν διαλύεται αὐτοδικαίως, ἡ δὲ συγκαλουμένη νέα ἁπλῆ Βουλὴ ἀποφασίζει κατὰ κανονικὴν πλειονοψηφίαν τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς. Τοῦτο νομίζω κανονικώτερον, διότι παρέχει τοῦτο καὶ μίαν πρόσθετον ἐγγύησιν ὅτι ἡ ἀναθεώρησις δὲν θ’ ἀποφασισθῇ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε· διότι, ἐὰν ἤθελέ τις ὑποθέσει ὅτι μία πολιτικὴ ὁμὰς ἰσχυρὰ θὰ θελήσῃ νὰ ἐπωφεληθῇ τῆς δυνάμεως αὐτῆς, ἵνα ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν διατάξεως μὴ θεμελιώδους κατὰ τὰς ἰδίας αὐτῆς ἀντιλήψεις, εἶναι δυνατὸν ν’ ἀποφανθῇ τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως ἐν ἀρχῇ τῆς περιόδου, νὰ παραμείνῃ εἶτα ὁλόκληρον τὴν περίοδον τὴν κοινοβουλευτικὴν καὶ μετὰ τὸ πέρας αὐτῆς, ὅταν θὰ ἔχῃ λησμονηθῇ ἐντελῶς τὸ ζήτημα τῆς ἀναθεωρήσεως, νὰ κατέλθῃ εἰς τὰς νέας ἐκλογάς, ὅτε ἴσως θὰ ἔβλεπε τὴν αὐτὴν πλειονοψηφίαν νὰ τὴν παρακολουθήσῃ. Ἐὰν ὅμως ἡ πολιτικὴ αὕτη μερίς, ἡ ὁποία ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἐπιδιώκει τὴν ἀναθεώρησιν, ἐὰν ἐγνώριζεν ὅτι μετὰ τοιαύτην ἀπόφασιν ἔπρεπε νὰ ζητήσῃ τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, θὰ ἦτο ὀλιγώτερον διατεθειμένη νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν ἀναμέτρησιν τῆς δυνάμεως αὐτῆς, τὴν ὁποίαν ἔδειξαν αἱ πρῶται ἐκλογαί. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἐν τῇ νέᾳ διατυπώσει, τὴν ὁποίαν θέλομεν εἰσαγάγει δεχόμενοι τὸ σχέδιον τῶν ἕξ Βουλευτῶν, σκοπιμώτερον ῥυθμίζομεν τὰ κατὰ τὸ ἄρθρον. Συγχρόνως δὲ πρέπει ἡ Βουλή, ἡ καλουμένη ὑπὸ τοιούτους ὅρους, ἡ ὁποία ἔρχεται μετὰ ἄμεσον διάλυσιν τῆς Βουλῆς τῆς ἀποφανθείσης τὴν ἀναθεώρησιν, ν’ ἀποφασίζῃ περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως, διότι ἀνώμαλον εἶναι νὰ κινῆται ἡ ἐκλογικὴ μηχανή, νὰ ἔρχωνται δύο Βουλαὶ καὶ ν’ ἀποφαίνωνται ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως, νὰ καλῆται ὁ λαὸς καὶ διὰ πλειονοψηφίας ἰσχυρᾶς ν’ ἀποφαίνηται ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως, νὰ ἔχῃ ἀντιπροσωπείαν τοῦ λαοῦ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, καὶ ἐπὶ τέλους νὰ βλέπητε ἀπὸ τὸ ἓν μέρος τὰ τρία πέμπτα τῆς Βουλῆς θέλοντα τὴν ἀναθεώρησιν, περὶ τῆς ὁποίας ἀπεφάνθη καὶ ἡ προηγουμένη Βουλή, καὶ ἑτοίμους νὰ ψηφίσωσιν αὐτήν, νὰ παρατηρῆτε δ’ ἐξ ἑτέρου τὰ ⅖ τῆς Βουλῆς εὑρισκόμενα ἐν ἀντιθέσει καὶ μυκτηρίζοντα τὴν ἀντίθετον πτέρυγα καὶ λέγοντα: ὄχι· δὲν δύνασαι νὰ κάμῃς ὅ,τι ζητεῖς, διότι δὲν μᾶς ἔχεις συμφώνους. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἐν τῇ Βουλῇ, ἐν τῇ ὁποίᾳ οἱ ὀλιγώτεροι θὰ δύνανται νὰ παραλύωσι τὸ ἔργον τῶν περισσοτέρων, ἀναμφισβητήτως θὰ ἔχωμεν κινδύνους στασιασμῶν, καὶ εἶναι κάτι τι, τὸ ὁποῖον οὐδὲ εἰς τὴν ἀντίληψιν τοῦ πολλοῦ κόσμου θὰ εἶναι ἀνεκτόν. Συγχρόνως, κύριοι Βουλευταί, ἀναγνωρίζω ὅτι τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κερκύρας, περὶ τῆς ἀνάγκης τοῦ νὰ μὴ εἶναι δυνατὴ ἡ ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων ἢ μετὰ παρέλευσιν χρονικοῦ διαστήματος ἐπαρκοῦς, ὅπως δοκιμασθῶσιν οἱ νέοι θεσμοί, εἶναι ἀληθῶς πραγματικά, καὶ ὅτι τὸ χρονικὸν διάστημα πρέπει νὰ αὐξηθῇ εἰς μίαν δεκαετίαν. Εἶναι καλὸν αἱ νέαι διατάξεις, αἱ ὁποῖαι προέκυψαν σήμερον ἐκ τῆς ἀναθεωρήσεως, νὰ δοκιμασθῶσι καὶ ἐπὶ χρόνον μακρότερον. Τολμῶ δὲ νὰ συστήσω τοῦτο ἄνευ φόβου τινὸς παρεξηγήσεως, διότι ἀξιῶ ὅτι ἡ πλειονοψηφία τῆς παρούσης Βουλῆς τὴν ἀναθεώρησιν ἐνήργησεν ἐν πνεύματι ἀπολύτως ἀσχέτῳ πρὸς πᾶσαν ἀντίληψιν κομματικὴν καθαρῶς. Ἐλπίζω ὅτι ἡ κοινὴ γνώμη καὶ ἡ ἔξω τῆς Βουλῆς ταύτης θέλει ἀποδώσει τὴν δικαιοσύνην αὐτὴν εἰς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς παρούσης Βουλῆς. Εἰσήγαγε θεσμούς, οἱ ὁποῖοι πλήττουσι καθαρῶς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, καὶ ὁ ὅλος τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον διεξήχθησαν αἱ ἐργασίαι μας, μᾶς δίδουσι, νομίζω, τὸ δικαίωμα μὲ τὸ μέτωπον ὑψηλὰ νὰ εἴπωμεν ὅτι τὴν ἐξουσίαν, ἡ ὁποία μᾶς ἐδόθη ἀπὸ τὸν λαόν, ἐχειρίσθημεν, ὅπως ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ πορίσματος τῶν συζητήσεων ῥυθμίσωμεν τὰ τοῦ νέου πολιτεύματος κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος ἐπιδιώκει τὸ κοινὸν συμφέρον, καὶ κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος οὔτε ἐνδεικνύει οὔτε δύναται νὰ ἐνδείξῃ ὅτι ἡ πλειονοψηφία αὕτη ἀπέβλεψεν εἰς ἄλλα συμφέροντα. Δικαιούμεθα διὰ τοῦτο, καὶ δικαιοῦμαι εἰδικώτερον ἐγώ, ὅπως ἄνευ φόβου παρεξηγήσεως συστήσω τὴν διάταξιν ταύτην, ὅπως ψηφίσωμεν ἐπὶ μίαν δεκαετίαν, μετὰ παρέλευσιν τῆς ὁποίας νὰ εἶναι δυνατὴ καὶ πάλιν ἡ ἀναθεώρησις.

§53ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§54Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλὰ συγχρόνως νομίζω ὅτι εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου τούτου πρέπει νὰ παρεμβάλωμεν μίαν εἰδικωτέραν διάταξιν, ἀφορῶσαν τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας. Πρό τινος χρόνου, ὅτε ἐγένετο λόγος ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ περὶ τοῦ ζητήματος τῆς Γερουσίας, εἶπον ὅτι πρόνοια περὶ τούτου θὰ ἐλαμβάνετο κατὰ τὴν ψήφισιν τοῦ ἄρθρου 107, ἵνα διευκολυνθῇ ἐν τῷ μέλλοντι, ἐὰν ἤθελεν ἐξακριβωθῆ ὅτι εἶναι ὡριμασμένη ἡ κοινὴ συνείδησις περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ τούτου, ὅπως, λέγω, διευκολυνθῇ τὸ πρᾶγμα. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι δύναται ὡς τελευταῖον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 107 νὰ ὁρισθῇ ἡ ἀναθεώρησις πρὸς ἀναγραφὴν τοῦ θεσμοῦ δευτέρας Βουλῆς ἢ Γερουσίας καὶ πρὸς τροποποίησιν τῶν σχετικῶν διατάξεων τῶν συνταγματικῶν δύναται νὰ γίνῃ καὶ ὑπὸ τοὺς ἀνωτέρω ὅρους τοῦ ἄρθρου 107, ἀλλὰ καὶ πρὸ παρελεύσεως δεκαετίας, δηλαδὴ ἐννοῶ διὰ τὸν θεσμὸν τῆς δευτέρας Βουλῆς νὰ μὴ θέσωμεν χρονικὸν διάστημα τῆς δεκαετίας, ἀλλὰ νὰ ἐπιτρέψωμεν ὑπὸ τοὺς ὅρους πάντοτε τοῦ ἄρθρου 107 καὶ ἐνωρίτερον νὰ δύναται νὰ γίνῃ τοῦτο. Νομίζω ὅτι ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ταύτην ἐὰν ἤθελε διατυπωθῇ τὸ ἄρθρον 107 θὰ διετυποῦτο κατὰ τὸν μᾶλλον πρόσφορον πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ τόπου τρόπον. (Χειροκροτήματα).

§55Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἡ σπουδαιότης τοῦ ἄρθρου 107 εἶναι καταφανὴς εἰς πάντας ὑμᾶς. Ἐκ τῆς ὀρθῆς διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου τούτου θέλει ἐξασφαλισθῆ, ὥστε νὰ γίνηται εἰς τὸ μέλλον ἄνευ κρίσεων ἡ μεταρρυθμιστικὴ τοῦ Συντάγματος ἐργασία, ἣν θέλει καταστήσει ἀπαραίτητον εἴτε ἡ ἀτέλεια τῆς ὑφ’ ἡμῶν συντελουμένης μεταρρυθμίσεως εἴτε ἡ ἐξέλιξις τοῦ κοινωνικοῦ καὶ πολιτικοῦ ἡμῶν βίου. Μετὰ τὴν πρώτην κατάκτησιν τῶν ἐλευθεριῶν τοῦ λαοῦ εἶναι ψυχολογικῶς εὐνόητον διατί τὰ συντακτικὰ Σώματα, τρέφοντα δυσπιστίαν πρὸς τὰς καθεστηκυίας Ἀρχὰς ἠθέλησαν νὰ περιφρουρήσωσι τὸ ἔργον αὑτῶν δι’ ἐξαιρετικῶν διατάξεων, ἀπαγορεύοντα σχεδὸν πᾶσαν μεταρρύθμισιν. Εἶναι ψυχολογικῶς εὐνόητον, λέγω, διατί ἡ πρώτη π. χ. Γαλλικὴ Συντακτικὴ Συνέλευσις τοῦ 1791 ἔθεσε τοιούτους ὅρους μεταρρυθμίσεως, οἱ ὁποῖοι καθίστων σχεδὸν ἀδύνατον οἱανδήποτε κανονικὴν μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος. Εἶναι ἐπίσης ψυχολογικῶς εὐνόητον διατί οἱ συντάκται τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844 δὲν ἔκαμον κανένα λόγον περὶ συνταγματικῶν μεταρρυθμίσεων. Ἔπραξαν τοῦτο, ὄχι διότι ἐνόμιζον ὅτι τὸ ἔργον αὐτῶν ἦτο τέλειον, ἀλλὰ διότι ἔτρεφον δυσπιστίαν πρὸς τὸν Ἡγεμόνα, διότι ἐφαντάζοντο ὅτι, ἐὰν ἤνοιγον οἱανδήποτε θύραν, ἔστω καὶ μικράν, πρὸς μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος, ἤθελον καταργηθῆ οἱ θεσμοὶ οἱ φιλελεύθεροι. Διὰ τοῦτο καὶ τῷ 1864, ὅτε προυτάθη ὁ καθορισμὸς τρόπου μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος, πλεῖστοι πληρεξούσιοι ἐξανέστησαν· ἐφαντάσθησαν ὅτι διὰ τοῦ καθορισμοῦ τοιούτου τρόπου ἤθελον ἀπολεσθῆ αἱ ἐλευθερίαι τοῦ λαοῦ. Θὰ πενθήσῃ, εἶπον, ὁ λαός, ὅταν δημοσιευθῇ τὸ Σύνταγμα, διότι θὰ ἴδῃ ὅτι αἱ ἐλευθερίαι, τὰς ὁποίας διὰ τῆς ἐπαναστάσεως ἠθέλησε ν’ ἀσφαλίσῃ, δὲν εἶναι πλέον ἀσφαλεῖς, ἀλλ’ ἔχουσιν ἀφεθῆ εἰς τὴν διάκρισιν τοῦ Ἡγεμόνος, ὁ ὁποῖος θὰ δύναται εὐχερῶς νὰ καθυποτάξῃ οὐ μόνον τὸ νομοθετικὸν Σῶμα, ἀλλὰ καὶ τὴν διπλῆν Βουλήν. Διὰ τοὺς λόγους τούτους κατέληξε τότε ἡ Συνέλευσις μετὰ μακρὰν συζήτησιν εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου 107, ἥτις διατύπωσις κατέστησε σχεδὸν ἀδύνατον τὴν κανονικὴν μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος. Δὲν πιστεύω νὰ ὑπάρχῃ κανείς, ὁ ὁποῖος νὰ φαντάζηται ὅτι ἡ τοιαύτη παρεμπόδισις τῆς ὁμαλῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος ὑπῆρξε πρόξενος ἀγαθοῦ εἰς τὸν τόπον μας. Ἂν δὲν ὑπῆρξε βεβαίως ἡ κυρία αἰτία τῶν μεγάλων δεινῶν τῆς πατρίδος μας, βεβαίως πλεῖστα ὅσα κακὰ κατέστησεν αὕτη δυνατά. Ὡς ἐκ τούτου δὲν ὑποθέτω ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ πλέον σήμερον σοβαρὰ ἀντίρρησις ὅπως καθορισθῇ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἡ μεταρρυθμιστικὴ ἐργασία τοῦ Συντάγματος, ὥστε οὔτε εἰς σπουδαῖα ἐμπόδια νὰ προσκόπτῃ, οὔτε νὰ εἶναι μέχρι τοσούτου εὐχερής, ὥστε νὰ δύναται στιγμιαία πλειονοψηφία, δημιουργουμένη εἴτε ὑπὸ τῆς προσωπικότητος ἑνὸς ἡγέτου εἴτε διὰ τῆς δημαγωγίας, νὰ καταργῇ οὐσιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Προκειμένου δὲ νὰ καθορίσωμεν τὸν τρόπον τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν πρῶτον ὅτι στερούμεθα δευτέρου νομοθετικοῦ Σώματος καὶ δεύτερον ὅτι ὁ τόπος ἡμῶν καὶ ἕνεκα τῆς μικρότητος αὐτοῦ καὶ ἕνεκα τῶν πολιτικῶν ἠθῶν δὲν δύναται νὰ ὑφίσταται συχνὰς γενικὰς ἐκλογάς. Πρῶτος τρόπος μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος, μεταρρυθμίσεως, ἐννοεῖται, οὐχὶ ἐντελῶς εὐχεροῦς, συντελουμένης διὰ τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος, καθ’ ὃν τρόπον γίνονται αἱ νομοθετικαὶ μεταρρυθμίσεις, περὶ τῆς ὁποίας δὲν πρόκειται, διότι πάντες γνωρίζομεν ὅτι αἱ πολιτικαὶ συνθῆκαι παρ’ ἡμῖν δὲν ἐπιτρέπουσι τὴν τυπικὴν ἀφομοίωσιν τῶν συνταγματικῶν διατάξεων πρὸς τὰς νομοθετικάς, ὡς συμβαίνει ἐν Ἰταλίᾳ, ἐν Πρωσσίᾳ καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ, πρῶτος λοιπόν, λέγω, τρόπος μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος εἶναι ὁ διὰ τῆς ἀναθέσεως τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας εἰς Σῶμα ἰδιαίτερον, εἰς Ἐθνοσυνέλευσιν. Ἕτερος τρόπος εἶναι ὁ δι’ ἀναθέσεως μὲν τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας εἰς τὸ νομοθετικὸν Σῶμα, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἀνανεώσεως αὐτοῦ πρὶν ἢ καταλήξῃ εἰς ὡρισμένην μεταρρύθμισιν τοῦ Συντάγματος. Τέλος τρίτος τρόπος εἶναι ὁ διὰ τῆς ἐξαρτήσεως τῆς μεταρρυθμίσεως ἀπὸ τῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ, ἀποφαινομένου ἀμέσως ἐπὶ πάσης προτεινομένης μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος. Ἡ ἀνάθεσις τοῦ μεταρρυθμιστικοῦ ἔργου εἰς ἰδιαίτερον Σῶμα, εἰς Συνέλευσιν, ἐνέχει κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πρὸ ὀλίγου, ἐνέχει κινδύνους καὶ δημιουργεῖ ἀνωμαλίας, τὰς ὁποίας πάντοτε οἱ κυβερνῶντες ἀποφεύγουσι. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ ἀνάθεσις εἰς ἰδιαίτερον Σῶμα τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος σημαίνει δημιουργίαν μεγίστου προσκόμματος μεταρρυθμίσεως συνταγματικῆς, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον πάντες ἀποκρούομεν. Ὁ κ. βουλευτὴς ἐκ Λαρίσης ἐσκέφθη εὐφυᾶ τινα συνδυασμόν, ὅπως μετριάσῃ τοὺς κινδύνους τῆς συγκροτήσεως ἰδιαιτέρου Σώματος, τὴν ἐκλογὴν δηλ. ἰσαρίθμων πρὸς τοὺς Βουλευτὰς ἀντιπροσώπων, προωρισμένων ν’ ἀποχωρῶσι μετὰ τὸ πέρας τῆς ἀναθεωρητικῆς τοῦ Συντάγματος ἐργασίας, ὡς γίνεται κατὰ τὸ ἄρθρον 52 τοῦ Συντάγματος ἡ ἐκλογὴ βασιλέως ἐν περιπτώσει χηρείας τοῦ θρόνου. Τοιοῦτόν τι εἶχε θεσπισθῆ ἀναφορικῶς εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος καὶ εἰς τὸ πρῶτον Γαλλικὸν Σύνταγμα τοῦ 1791. Τοιοῦτόν τι εἶχε προτείνει καὶ ὁ πληρεξούσιος Βαλτινὸς εἰς τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1863. Ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τὴν μορφὴν ταύτην δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ σκόπιμος ἡ ἀνάθεσις εἰς ἰδιαίτερον Σῶμα, οὕτω πως συνιστώμενον, τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος, δὲν δύναται δὲ νὰ θεωρηθῇ σκόπιμος διὰ τοὺς λόγους ἀκριβῶς, τοὺς ὁποίους ἀνέπτυξεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λαρίσης, καὶ οἱ ὁποῖοι ἰσχύουσιν οὐ μόνον προκειμένου περὶ ἀναθέσεως τῆς ἐν λόγῳ ἐξουσίας εἰς τὸ νομοθετικὸν Σῶμα ὑπὸ τὸν ὅρον τῆς ἀνανεώσεως αὐτοῦ, ὡς ὑπεστήριξεν ὁ κ. Τσαξίρης, ἀλλὰ καὶ προκειμένου περὶ ἀναθέσεως τῆς συντακτικῆς ἐξουσίας εἰς ἰδιαίτερον Σῶμα εἴτε συνιστώμενον ὡς ὁρίζει τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 εἴτε ὡς προτείνει ὁ κ. Τσαξίρης. Οἱ λόγοι δ’ οὗτοι εἶναι οἱ ἑξῆς· ὅτι ἀναγκαίως πλέον ζητήματα προσωπικὰ καὶ κομματικὰ συγχέονται μετὰ τοῦ ἀναθεωρητικοῦ ἔργου, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δύναται ν’ ἀποβῇ πρὸς βλάβην τῆς ἀναθεωρητικῆς ἐργασίας. Ὁ διακεκριμένος Βέλγος συνταγματολόγος Orban ὡς ἑξῆς ἀποφαίνεται περὶ τοῦ τρόπου τούτου τῆς συνταγματικῆς μεταρρυθμίσεως (ἀναγινώσκει): «Ἡ ὑποχρεωτικὴ διάλυσις μοὶ φαίνεται ὅτι παρέχει μεγίστην δυσχέρειαν· αὕτη κυρίως ἐμποδίζει, ὅπως καθίσταται ἡ μεταρρύθμισις ἔργον ἐθνικὸν καὶ πατριωτικόν, πραγματοποιούμενον τῇ βοηθείᾳ εἴδους τινὸς ἀνακωχῆς μεταξὺ τῶν κομμάτων. Ἡ μεταρρύθμισις πράγματι προκαλεῖ γενικὰς ἐκτάκτους ἐκλογάς, παροξύνει τὴν μάχην ἀντὶ νὰ τὴν καταπραΰνῃ». Εὐστοχώτερον βεβαίως δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καταδικασθῇ τὸ σύστημα τοῦτο. Ἀνέμενον, ὅπως ὁ Βουλευτὴς ἐκ Λαρίσης, ὁ ὁποῖος τόσον εὐστόχως παρέστησε τὰ κακὰ τῆς ἀναμίξεως συνταγματικῶν ζητημάτων μὲ ζητήματα νομοθετικὰ καὶ πολιτικά, καταλήξῃ εἰς ἄλλην τινὰ πρότασιν, διότι, ἂν δεχθῶμεν ὅτι πρέπει αἱ συνταγματικαὶ μεταρρυθμίσεις νὰ τίθηνται καθαρῶς πρὸ τοῦ λαοῦ, μὴ ἀναμεμιγμέναι μὲ νομοθετικὰ ζητήματα καὶ μὲ ζητήματα κυβερνητικά, τότε μία μόνον εἶναι δυνατὸν νὰ εὑρεθῇ λύσις, εἰς ἓν μόνοι ἠμποροῦμεν νὰ καταλήξωμεν συμπέρασμα, εἰς τὸ ὅτι μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς συνταγματικῆς τινος μεταρρυθμίσεως πρέπει νὰ ἐρωτᾶται ὁ λαός, ὅπως ἀποφανθῇ ἀμέσως ἐπὶ ταύτης. Ἐκ πρώτης ὄψεως θὰ ἠδύνατό τις νὰ ὑποθέσῃ ὅτι ἡ τοιαύτη ἐπέκτασις οὕτως εἰπεῖν τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ ἤθελε θέσει εἰς κίνδυνον τὰ συμφέροντα αὐτὰ τοῦ Κράτους, διότι θὰ ἦτο δυνατὸν τυχὸν ὁ λαὸς νὰ παρασυρθῇ δημαγωγικῶς εἰς ὡρισμένην τινὰ μεταρρύθμισιν. Ἀλλ’ ἀκριβῶς ἡ πεῖρα διδάσκει ὅτι ἡ ἐπέκτασις τῶν δικαιωμάτων τοῦ λαοῦ δὲν συντελεῖ εἰς τὴν ἐσπευσμένην καὶ ἀμελέτητον μεταρρύθμισιν συνταγματικῶν διατάξεων, ἀλλὰ τοὐναντίον εἰς τὴν κατόπιν μακρᾶς πείρας καὶ μελέτης μεταρρύθμισιν αὐτῶν, διότι ἀπεδείχθη ἐκ τῶν πραγμάτων ὅτι ὁ λαὸς δυσκόλως δέχεται συνταγματικὰς μεταρρυθμίσεις, δὲν εἶναι διατεθειμένος νὰ προβῇ εἰς τοιαύτας μεταρρυθμίσεις, παρὰ ἀφοῦ πεισθῇ κατόπιν μακρᾶς πείρας ὅτι αὐταὶ συμβιβάζονται πρὸς τὰ γενικώτερα συμφέροντα αὐτοῦ. Δι’ αὐτὸ δὲ κατεκρίθη ὁ θεσμὸς οὗτος ἀλλαχοῦ ὡς ἄγαν συντηρητικός. Ἀλλὰ θὰ ἦτο ἐπιπολαία ἡ κρίσις, ἐὰν ἐστρέφετο γενικῶς καθ’ ὅλου τοῦ θεσμοῦ, διότι, ὁσάκις εἶχεν ἀποτελέσματα ἐξαιρετικῶς συντηρητικά, συνέβη τοῦτο, διότι ἐτέθησαν πρὸ τοῦ λαοῦ ζητήματα οἰκονομικὰ καὶ πολλαπλᾶ, τὰ ὁποῖα ἐν μέρει ἀπεδοκίμαζεν ὁ λαός, ὁσάκις ὅμως ἐτέθησαν πρὸ αὐτοῦ ζητήματα συνταγματικά, πάντοτε ὁ λαὸς ἐδείχθη πρόθυμος νὰ ἐγκρίνῃ πάσας τὰς ὡρίμους συνταγματικὰς μεταρρυθμίσεις. Οὐδέποτε ἡ ψῆφος τοῦ λαοῦ ἡ ἄμεσος ὑπῆρξεν ἐμπόδιον ἐπωφελῶν συνταγματικῶν μεταρρυθμίσεων. Ἰδοὺ δὲ τί περὶ τοῦ θεσμοῦ τούτου λέγει ἐπιστήμων, δυνάμενος νὰ ἔχῃ αὐθεντικὴν γνώμην, ὁ Ἑλβετὸς Curti (ἀναγινώσκει): «Ἐπὶ εἴκοσιν ἔτη παρήδρευσα εἰς τὸ ἐθνικὸν συνέδριον. Εἶμαι πεπεισμένος ὅτι ὁ θεσμὸς τοῦ δημοψηφίσματος, τὸ Referendum, ὀλίγα μόνον ἀγαθὰ πράγματα ἠμπόδισε, τὰ ὁποῖα ἠθέλομεν νὰ κάμωμεν, καὶ ὅτι μᾶς προεφύλαξεν ἀπὸ πολλὰ κακὰ διὰ μόνου τοῦ γεγονότος ὅτι παρουσιάζετο εἰς ἡμᾶς ὡς εἶδος ἀποτρεπτικῆς παραινέσεως. Δύναμαι δὲ νὰ εἴπω ὅτι, παρὰ τὴν πιθανότητα ὀπισθοδρομικῶν τινων κινήσεων, ὁ θεσμὸς τοῦ δημοψηφίσματος, μακρὰν ἀπὸ τοῦ νὰ καταδικάζῃ τὴν δημοκρατίαν εἰς στασιμότητα, καθιστᾷ αὐτὴν καθ’ ἑαυτὴν τὴν πρόοδον σταθερὰν καὶ διαρκῆ». Γνωρίζω ὅτι κατὰ τῆς ἰδέας τῆς εἰσαγωγῆς παρ’ ἡμῖν τοῦ Referendum θ’ ἀντιταχθῇ τὸ πολιτικῶς ἄωρον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Κατὰ τῆς ἀντιρρήσεως αὐτῆς ἔχω νὰ εἴπω ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι αἱ συνταγματικαὶ μεταρρυθμίσεις δὲν γίνονται καθ’ ἑκάστην, ὅτι τὰ συνταγματικὰ ζητήματα δὲν τίθενται πολλαπλᾶ πρὸ τοῦ λαοῦ, ἑπομένως δὲν εἶναι δύσκολον νὰ σχηματίζῃ περὶ αὐτῶν γνώμην ὁ λαός, καίτοι δὲν εἶναι πολιτικῶς προηγμένος, ὡς οἱ λαοί, παρ’ οἷς εὐδοκιμεῖ ὁ ἐν λόγῳ θεσμός. Θὰ ἐπεθύμουν δὲ ὁ θεσμὸς οὗτος νὰ εἰσαχθῇ παρ’ ἡμῖν κατ’ ἀρχὰς μόνον ἀναφορικῶς εἰς τὰς συνταγματικὰς μεταρρυθμίσεις, ἵνα οὕτω συνηθίσῃ ὁ λαὸς νὰ σκέπτηται περὶ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων, ἵνα οὕτω δοθῇ εὐκαιρία καλλιτέρας διαπαιδαγωγήσεως τοῦ λαοῦ. Ἀκριβῶς δὲ αὐτοὶ οἱ λόγοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι πείθουσιν ἀλλαχοῦ σήμερον ὄχι μόνον τὰ ῥιζοσπαστικὰ κόμματα, ἀλλὰ καὶ τὰ συντηρητικά, ὥστε νὰ ζητῶσι τὴν εἰσαγωγὴν αὐτοῦ τοῦ θεσμοῦ. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς λεπτομερείας τῆς διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου 107 ἔχω νὰ παρατηρήσω τὰ ἑξῆς· καὶ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς καὶ τὸ σχέδιον τῆς Κυβερνήσεως κάμνει λόγον περὶ θεμελιωδῶν καὶ μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων. Ἀντιγράφει κατὰ τοῦτο τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864. Τοιαύτη διάκρισις δὲν γνωρίζω νὰ ὑπάρχῃ εἰς ἄλλο Σύνταγμα, εἶναι δ’ ἐντελῶς ἀόριστος καὶ δύναται νὰ δώσῃ μόνον ἀφορμὴν εἰς ἐνστάσεις ἀπαραδέκτου, εἰς σοφιστικὰς συζητήσεις καὶ εἰς τὸ νὰ λαμβάνωνται ἀντιφατικαὶ ἀποφάσεις, ὡς ἐλήφθησαν ὑφ’ ἡμῶν, οἵτινες ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἐθεωρήσαμεν τὴν ἰσοβιότητα τῶν δικαστῶν ὡς θεμελιώδη διάταξιν, ἐξ ἄλλου δ’ ἐχαρακτηρίσαμεν ὡς μὴ θεμελιώδεις διατάξεις τὰς ἀφορώσας τὰ δημόσια δίκαια τῶν Ἑλλήνων. Ἑπομένως καλὸν εἶναι νὰ τροποποιηθῇ τὸ ἄρθρον ἐπὶ τὸ πρακτικώτερον εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ δίδῃ ἀφορμὴν εἰς στρεψοδίκους συζητήσεις καὶ παραλόγους ἀποφάσεις, αἵτινες μειοῦσι τὸ κῦρος τοῦ ἐνασκοῦντος τὴν συντακτικὴν ἐξουσίαν Σώματος.

§56Π. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Συγγραφεὺς ἀσχοληθεὶς εἰδικῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀναθεωρήσεως θεωρεῖ τὴν περίοδον ταύτην τοῦ ἄρθρου 107 ὡς τὴν σοφωτέραν ἐξ ἁπάντων τῶν Συνταγμάτων.

§57Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ποῖος εἶναι ὁ συγγραφεὺς αὐτός; Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἐντελῶς ἀόριστος καὶ ἄστοχος. Κατὰ τὴν Συνέλευσιν τοῦ 1863 ὁ Μίλησις ἔχων ὑπ’ ὄψει τὴν βάσιν τοῦ πολιτεύματος ὑπεστήριξε πολὺ ὀρθῶς ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀφεθῇ ἐλευθερία ἀναθεωρήσεως, ἄνευ ἀπομακρύνσεως ἀπὸ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, ἄνευ μεταβολῆς τῆς συνταγματικῆς μοναρχίας εἰς δημοκρατίαν.

§58ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος δὲν εἶναί τι ἀόριστον;

§59Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἔχει τι τὸ ἀόριστον καὶ τοῦτο, ἀλλ’ εἰς πολὺ ὀλιγώτερον βαθμόν. Ἄν πρόκειται νὰ χαρακτηρισθῇ τι ἐντελῶς ἀμετάβλητον διὰ τοῦ Συντάγματος, δὲν δύναται τοῦτο νὰ εἶναι ἄλλο τι ἀπὸ τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος. Τοῦτο δέ, ὄχι διότι δὲν ὑπόκειται αὕτη εἰς μεταβολήν, ἀλλὰ διότι, ὡς ἔχουσι καθορισθῆ οἱ παράγοντες οἱ πολιτικοί, μόνον βιαίως, τ. ἔ. δι’ ἐπαναστάσεως, δύναται νὰ γίνῃ μεταβολὴ αὐτῆς, ἐνῷ πᾶσαι αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος δύνανται νὰ μεταρρυθμισθῶσιν ἐφ’ ὅσον διὰ τῆς μεταρρυθμίσεως δὲν θίγεται ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος ὁμαλῶς, εἰρηνικῶς, καὶ ὡς ἐκ τούτου δικαιολογεῖται ὁ καθορισμὸς τρόπου μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος. Διὰ τοῦτο θὰ ἐπεθύμουν καὶ προτείνω ὅπως καὶ ἡμεῖς μὴ χαρακτηρίσωμεν ἀμεταβλήτους εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα πάσας τὰς λεγομένας θεμελιώδεις διατάξεις, θεμελιώδεις κατὰ τὸ δοκοῦν ἑκάστης Συνελεύσεως, ἀλλὰ νὰ περιορισθῶμεν νὰ χαρακτηρίσωμεν ἀναλλοίωτον, συμφώνως πρὸς τὰ ἐν Γαλλίᾳ ἰσχύοντα, μόνον τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος, διότι μόνον ἡ ἀλλαγὴ τοῦ πολιτεύματος δύναται νὰ δώσῃ ἀφορμὴν εἰς βιαίας συγκρούσεις καὶ ὡς ἐκ τούτου δὲν θὰ εἶχε πρακτικὴν σημασίαν ὁ καθορισμὸς ἐν τῷ Συντάγματι καὶ τρόπου μεταβολῆς τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Ὡς πρὸς τὴν προθεσμίαν, καθ’ ἣν δὲν θὰ ἐπιτραπῇ νὰ γίνῃ συνταγματική τις μεταρρύθμισις, νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει μεγάλη πρακτικὴ διαφορὰ μεταξὺ τῆς προκειμένης προθεσμίας τῶν δέκα ἢ τῆς τῶν πέντε ἐτῶν. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι πέντε ἔτη εἶναι ἀρκετὸς χρόνος ὅπως ἀποδειχθῇ διὰ τῆς πείρας ἡ σκοπιμότης τῶν γενομένων ὑφ’ ἡμῶν μεταβολῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν πρότασιν περὶ Γερουσίας, δὲν ἔχω ἀντίρρησιν, ὅπως γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι ἀποκρούω τὴν ἰδέαν τῆς συστάσεως Γερουσίας παρ’ ἡμῖν. Εἶμαι κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ τῆς σχετικῶς εὐχεροῦς μεταρρυθμίσεως τοῦ Συντάγματος. Ὡς ἐκ τούτου δὲν ἔχω λόγον νὰ μὴ δεχθῶ τὸ ἐπιτρεπτὸν τῆς εὐχερεστέρας μεταρρυθμίσεως ἀναφορικῶς εἰς τὴν σύστασιν τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος, διότι περὶ αὐτοῦ πρόκειται, ἐν τῇ πεποιθήσει ἄλλως τε ὅτι ἡ γενησομένη συζήτησις θὰ πείσῃ τοὺς ὑπὲρ τῆς συστάσεως Γερουσίας κεκηρυγμένους ὅτι ἔχουσιν ἄδικον, ὅτι πρακτικώτερον εἶναι νὰ ἐπιδιώξωμεν τὴν τελειοτέραν κατάρτισιν τῶν νόμων διὰ τῆς τελειοποιήσεως τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας καὶ διὰ τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος, εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐξυψωθῇ ὑπὸ ἔποψιν ποιοῦ Βουλευτῶν τὸ νομοθετικὸν Σῶμα, παρὰ διὰ τῆς συστάσεως δευτέρου νομοθετικοῦ Σώματος, τὸ ὁποῖον ἤθελε προκαλεῖ ἀστάθειαν κυβερνητικὴν καὶ ἤθελε παρεμποδίζει τὰς νομοθετικὰς ἐργασίας.

§60ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας κ. Ἀ. Τριγώνης ὑποβάλλει προσθήκην ἐπὶ τοῦ συζητουμένου ἄρθρου 107. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τοῦ Ἐμπορίου καὶ τῆς Γεωργίας κ. Μπενάκης ἔχει τὸν λόγον.

§61ΕΜ. ΜΠΕΝΑΚΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τοῦ Ἐμπορίου καὶ τῆς Γεωργίας). Ὑποβάλλω νομοσχέδια: 1) «περὶ τροποποιήσεως τοῦ νόμου ͵ΒΡΞΘʹ τοῦ 1893 περὶ καταδιώξεως ἀρουραίων καὶ ἀκρίδων»· 2) «περὶ τροποποιήσεως καὶ συμπληρώσεως τοῦ νόμου ͵ΓΨΚΔʹ (ὑπ’ ἀριθ. 3724) περὶ συστάσεως Ὑπουργείου Γεωργίας, Ἐμπορίου καὶ Βιομηχανίας, ὑπογεγραμμένον καὶ παρὰ τῶν Ὑπουργῶν τῆς Παιδείας καὶ τῶν Ἐσωτερικῶν κυρίων Ἀ. Ἀλεξανδρῆ καὶ Ἐμ. Ῥέπουλη.

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἅπαντα θέλουσιν ἐκτυπωθῇ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα Β. Ἀναθ. Βουλῆς Τεῦχος Αʹ). Ὁ κ. Σῖμος ἔχει τὸν λόγον.

§63ΣΠ. ΣΙΜΟΣ. Εἶμαι, κύριοι Βουλευταί, κατὰ πάσης δυσχερείας προκειμένου περὶ μελλούσης ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος. Καὶ ἂν τὰ γεγονότα τὰ πρὸ τῆς 15 Αὐγούστου δὲν προυκάλεσαν τὴν ἐπανάστασιν, βεβαίως αἱ δυσχέρειαι τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 ἤθελον ἀγάγει τὸν τόπον εἰς ἐπανάστασιν, προκειμένου περὶ καταλύσεως τῶν φραγμῶν, οἵτινες εἶχον τεθῆ ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως ἐκείνης. Δὲν ὑπάρχει καμμία ἀμφιβολία ὅτι τὸ δημοψήφισμα τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ τῆς 28 Νοεμβρίου εἶναι ἀπαύγασμα ἐλευθέρας συνειδήσεως καὶ οἱ ἀντιπρόσωποι αὐτοῦ διερμηνεῖς τοῦ γενικοῦ φρονήματος τοῦ λαοῦ προέβησαν εἰς τὴν ἀναθεώρησιν πασῶν ἐκείνων τῶν διατάξεων, τῶν ὁποίων ἡ μεταβολὴ εἶχεν ὡριμάσει ἐν τῇ ἐθνικῇ συνειδήσει. Ἀλλ’ ὑπὲρ ἡμῶν δὲν πρέπει ν’ ἀξιώσωμεν τὸ ἀλάθητον. Ἀκριβῶς ἡ εὐσυνείδητος ἐργασία, τὴν ὁποίαν ἐπετέλεσεν ἡ Βουλὴ αὕτη, ἀπαιτεῖ, ὅπως ἀφεθῇ πᾶσα εὐκολία διὰ μέλλουσαν ἀναθεώρησιν τῶν διατάξεων τοῦ νέου Συντάγματος. Διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν ἰδίως αἱ δυσχέρειαι, αἱ ὁποῖαι τίθενται ἐπὶ τῶν ὅρων τοῦ πολιτεύματος, εἶναι ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ προκαλέσωσι τὰς μελλούσας ἀνωμαλίας ἐν δεδομένῃ περιστάσει. Ἐφ’ ὅσον πρόκειται περὶ ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν ὅρων τοῦ Συντάγματος δὲν βλέπω τίς λόγος ὑπαγορεύει τὰς δυσχερείας τῆς ἀναθεωρήσεως ἐν τῷ μέλλοντι. Μὴ λησμονῶμεν, Κύριοι, ὅτι πρὸ ὀλίγου ἀκόμη ἡ Βουλγαρία εὑρεθεῖσα εἰς ἀπόλυτον ἀνάγκην μιᾶς προσθήκης ἐν τῷ Συντάγματι αὐτῆς προέβη εἰς ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος αὐτῆς ἄνευ ὅρων καὶ ἄνευ τῶν διατυπώσεων ἐκείνων, τὰς ὁποίας ἡμεῖς καὶ ἐφεξῆς ζητοῦμεν διὰ τοῦ ἄρθρου 107. Καὶ ἂν ἐν Βουλγαρίᾳ ἤθελον ὑπάρξει αἱ δυσχέρειαι, τὰς ὁποίας θὰ ἔχωμεν ἡμεῖς ἐν τῷ μέλλοντι, ἐρωτῶ· εἰς ποίαν θέσιν θὰ εὑρεθῇ τὸ Κράτος ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἔχει ἀπόλυτον ἀνάγκην μεταβολῆς ὡρισμένης τινὸς συνταγματικῆς διατάξεως; Μήτοι δὲν εἶναι σπουδαία καὶ σοβαρὰ ἡ δυσχέρεια, ὅταν ἀναφέρωμεν ὅτι προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως ἀπαιτοῦνται τὰ ¾ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν τῆς μονῆς Βουλῆς διὰ μέλλουσαν ἀναθεώρησιν; Καὶ νομίζετε, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἡ ἐξασφάλισις τῶν ¾ μονῆς Βουλῆς εἶναι πρᾶγμα τόσον εὔκολον; Φαντάζεσθε ὅτι αἱ μέλλουσαι Βουλαὶ θὰ συντεθῶσι κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε νὰ ὑπάρχῃ παμψηφία ἑνὸς κόμματος καὶ νὰ ἐπιτελῆται εὐκόλως ἡ πλειονοψηφία τῶν ¾; Εἶναι μεγίστη δυσχέρεια αὕτη, καὶ ἐφ’ ὅσον ζητοῦμεν τὴν διπλῆν ψήφισιν ὑπὸ τῆς μονῆς Βουλῆς, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι θέτομεν ἀρκετὰ σοβαροὺς φραγμοὺς διὰ μέλλουσαν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος. Καὶ διατί, Κύριοι, θὰ θελήσωμεν ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἔχομεν τὴν συνείδησιν ὅτι ἐπετελέσαμεν τὴν ἀναθεωρητικὴν ἐργασίαν μετὰ πάσης σοβαρότητος καὶ εἰλικρινείας, νὰ περιφρουρήσωμεν διὰ δυσυπερβλήτων προσκομμάτων τὸ ἔργον ἡμῶν κατὰ πάσης ἀποπείρας πρὸς μεταβολὴν διατάξεων, τῶν ὁποίων ἡ λειτουργία τυχὸν ἤθελον ἀποδειχθῆ πλημμελὴς ἐν τῷ μέλλοντι; Δὲν νομίζετε ὅτι τοιουτοτρόπως οἱ φραγμοί, οἱ ὁποῖοι τίθενται διὰ τὴν μέλλουσαν αὐτὴν ἀναθεώρησιν, εἶναι πολλοί; Ἂν ἐκ λόγων σκοπιμότητος δεχόμεθα τὴν πενταετῆ εἴτε τὴν δεκαετῆ, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, λειτουργίαν τοῦ παρόντος Συντάγματος, τὸ πράττομεν, ἵνα ἀφεθῇ ἀνεπηρέαστος ἡ λειτουργία πασῶν ἐκείνων τῶν διατάξεων, τὰς ὁποίας μεταβάλλομεν, ἵνα ἐξ αὐτῶν πορισθῶμεν τὰ διδάγματα οἱασδήποτε ἄλλης ἐν τῷ μέλλοντι μεταβολῆς ἀναγκαίας. Ἀλλ’ ἀπὸ τοῦ σημείου τούτου μέχρι τοῦ σημείου τοῦ νὰ δύναται ἡ Πολιτεία ν’ ἀναθεωρῇ τὸ πολίτευμα ἐφεξῆς φρονῶ ὅτι πᾶσα δυσχέρεια, τὴν ὁποίαν ἠθέλομεν παρεμβάλει ἐν τῷ Συντάγματι, θέλει ἀναμφιβόλως προκαλέσει τὰς ἀνωμαλίας τοῦ μέλλοντος, περὶ τῆς προλήψεως τῶν ὁποίων θὰ ἦτο σφάλμα ἡμῶν, ἂν δὲν ἠθέλομεν ἀπὸ τοῦδε λάβει τὴν κατάλληλον πρόνοιαν. Κατ’ ἐμὴν γνώμην θὰ ἦτο συμφορώτερον, ἂν ἡ ἀπόφασις τῆς μονῆς Βουλῆς, ἥτις κατὰ δύο ψηφοφορίας ἤθελεν ἀποφασίσει περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως, εἶναι ὁριστική, προκειμένου περὶ τῆς μελλούσης ἀναθεωρήσεως. Διότι, ἐὰν θελήσωμεν νὰ ζητήσωμεν καὶ τὴν γνώμην τῆς δευτέρας, προϋποτίθεται ἡ ἀπώλεια πολλοῦ χρόνου καὶ τὸ ἀμφίβολον βεβαίως περὶ τῆς ἀποφάσεως τῆς δευτέρας Βουλῆς. Ἐκεῖνο, περὶ τοῦ ὁποίου θὰ ἦτο συμφέρον νὰ προνοήσωμεν, εἶναι τοῦτο, ὥστε ἡ Βουλὴ ἡ δευτέρα, ἥτις ἤθελε κληθῆ πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος, νὰ μείνῃ ἀποκλειστικῶς Ἀναθεωρητική, νὰ διαλυθῇ δ’ εὐθὺς ἀμέσως ἅμα τῷ πέρατι τῆς ἀναθεωρητικῆς αὐτῆς ἐργασίας. Ἡ συμμιγὴς ἐντολὴ τῆς δευτέρας Βουλῆς θὰ ἦτο μία πλημμέλεια καὶ μία δυσχέρεια. Ἐὰν δι’ ἀποφάσεως τῆς πρώτης Βουλῆς ἤθελε κληθῆ ἀμέσως ἡ Ἀναθεωρητικὴ καὶ ἤθελε προβῆ εἰς τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις καὶ ἤθελε διαλυθῆ, φρονῶ ὅτι ἤθελεν ἐπαρκέσει καὶ ἀνταποκριθῆ εἰς τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν ἤθελε λάβει. Ἐὰν προβληθῇ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι τοῦτο δὲν ἀποτελεῖ ἐκδήλωσιν σαφῆ τῆς λαϊκῆς θελήσεως, προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως, τί ἄλλο ἤθελε πράξει ἡ Βουλὴ ἐκείνη, ἡ ὁποία ἤθελεν ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐκλεγῆ ἐπὶ τῇ βάσει ἀντιθέτου ἰδέας, παρὰ ν’ ἀποφανθῇ περὶ μὴ ἀναθεωρήσεως καὶ νὰ ζητήσῃ νὰ διαλυθῇ; Θέτοντες ὅμως δυσχερείας διὰ μέλλουσαν ἀναθεώρησιν δένομεν τὰς χεῖρας τῆς Πολιτείας προκειμένου περὶ ἐπειγουσῶν ἀναγκῶν, αἱ ὁποῖαι κατ’ ἐμὴν ἰδέαν ἀναμφιβόλως θὰ προκύψωσιν εἰς τὸ μέλλον, ἐφ’ ὅσον, ὡς εἶπον, δὲν πρόκειται περὶ ἀναθεωρήσεως θεμελιωδῶν διατάξεων, ἀλλὰ περὶ διατάξεων, τῶν ὁποίων αἱ μεταβολαί, αἱ διαρρυθμίσεις καὶ αἱ προσθῆκαι ἤθελον ἀποδειχθῆ ἐπιτακτικαὶ ὑπὸ τῆς ἀνάγκης καὶ τῶν περιστάσεων.

§64ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος ἡ ἀφορῶσα τὴν ἀναθεώρησιν τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, καὶ σκόπιμος κρίνεται, καὶ ὡς ἐγγύησις σοβαρὰ παρίσταται ἐφαρμογῆς καὶ σεβασμοῦ τοῦ πολιτεύματος ὑπὸ τῶν νομοθετικῶν Σωμάτων. Προσβολὴ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ πολιτεύματος, ἰδίως δὲ τῶν διατάξεων ἐκείνων, αἵτινες ἅπτονται αὐτῆς ταύτης τῆς οὐσίας τοῦ πολιτεύματος, δὲν δύναται νὰ γίνῃ δεκτὸν ὅτι δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ ὑπὸ τῶν συνήθων νομοθετικῶν Σωμάτων. Κατάργησις τοῦ πολιτεύματος μόνον διὰ τῆς βίας δύναται νὰ ἐπέλθῃ, κατάργησις τοῦ πολιτεύματος μόνον διὰ τῆς πανδήμου λαϊκῆς θελήσεως δύναται νὰ ἐπιτευχθῇ. Διὰ τοῦτο θεωρῶ λίαν σκόπιμον τὴν ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1864 διάταξιν τοῦ ἄρθρου 107, καὶ λίαν σκόπιμον τὴν διατήρησιν αὐτῆς καὶ ἐν τῷ ἀναθεωρουμένῳ Συντάγματι. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῆς ἀναθεωρήσεως ἅπαντες γνωρίζομεν ὅτι αἱ ἀνάγκαι τῶν λαῶν, αἱ ἀνάγκαι αἱ κοινωνικαί, αἱ ἀνάγκαι αἱ πολιτικαί, ἐνδεικνύουσι τὴν μεταρρύθμισιν, τὴν τροποποίησιν καὶ τὴν προσθήκην ἔστιν ὅτε μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων, αἵτινες προστιθέμεναι εἰς τὸ Σύνταγμα τὸ ἐν ἰσχύϊ συντελοῦσιν εἰς τὴν εὐρυθμοτέραν αὐτοῦ λειτουργίαν. Διὰ τοῦτο ἅπαντα τὰ πολιτεύματα ἀνεγνώρισαν τὸν θεσμὸν τῆς ἀναθεωρήσεως καὶ καθιέρωσαν τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἡ ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ πολιτεύματος διεξάγεται. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἠκολούθησε τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα, καὶ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον καὶ ἡμεῖς σήμερον πρόκειται νὰ ἀκολουθήσωμεν, θεωρεῖται τὸ πρακτικῶς σκοπιμώτερον καὶ τὸ πρακτικῶς ὁπωσδήποτε ἐξυπηρετοῦν τὰ συμφέροντα τῆς Πολιτείας. Βεβαίως ἀπὸ θεωρητικῆς ἀπόψεως, ἀπὸ ἀπόψεως ἀπολύτου ἀντιλήψεως τῶν κανόνων καὶ ἀρχῶν τοῦ δημοσίου δικαίου, ἡ ἰδέα τῆς διὰ δημοψηφίσματος διατυπώσεως τῆς γνώμης τοῦ λαοῦ περὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων δὲν εἶναι ἀπορριπτέα· ἀλλ’ ἡ ἰδέα αὕτη ἐπὶ τοῦ παρόντος μόνον ἐν τοῖς βιβλίοις ὑποστηρίζεται, καὶ μόνον εἰς ὡρισμένα Κράτη ἐφαρμόζεται, περὶ τῆς ὡριμότητος τοῦ λαοῦ, τῶν ὁποίων οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία καὶ οὐδεμία γίνεται συζήτησις. Οἱ περιορισμοὶ τοῦ ἄρθρου 107 ἐκ τῶν πραγμάτων ἀπεδείχθησαν καὶ ἐπιβλαβεῖς καὶ ἀλυσιτελεῖς. Διὰ μοναδικὴν ἴσως περίστασιν ἐν τῇ ἱστορίᾳ οἱ περιορισμοὶ οὗτοι συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ ὑποβοηθήσωσι μίαν ἐπανάστασιν, ἡ ὁποία δὲν ἀπέβλεπε καὶ δὲν ἀφεώρα κυρίως τὴν διαρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἀφεώρα, ἀπέβλεπε καὶ εἶχε κατεύθυνσιν διακανονισμοῦ ἐν γένει τοῦ πολιτικοῦ καὶ κοινωνικοῦ βίου τοῦ Κράτους· ἐν γένει ὅμως περιορισμοὶ αὐστηροὶ ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος κατεκρίθησαν καὶ ἐπιβλαβεῖς ἐθεωρήθησαν· ἐκεῖ δὲ ἔνθα ὑφίσταντο καὶ ἐλειτούργουν, μόνον ἐπαναστάσεις προεκάλουν, καὶ μόνον δι’ ἐπαναστάσεων ἐπήρχετο κατόπιν ἡ ἀναθεώρησις τῶν πολιτευμάτων. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ἡ διατύπωσις τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ἰδίως ὡς αὕτη ἐτροποποιήθη διὰ τῆς τροπολογίας τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ἡ μόνη, ἥτις δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἡ μᾶλλον σκόπιμος καὶ ἡ μᾶλλον συντελεστικὴ διατύπωσις τῶν ζητημάτων τῶν ἀφορώντων τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος ἐν τῷ μέλλοντι. Καὶ ἐγώ, νομίζω, Κύριοι, ὅτι αἱ ἀποφάσεις δύο Βουλῶν καὶ διάφοροι ἄλλοι περιορισμοὶ βλάβην δύνανται νὰ φέρωσι παρὰ ὠφέλειαν. Ἀπόφασιν ἐν δυσὶ Συνόδοις δέχομαι ὡς σκόπιμον, διότι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι τόσον ἁπλοῦν, ὥστε ἐν μιᾷ ψηφοφορίᾳ ν’ ἀποφασισθῇ ζήτημα κανονίζον τὴν κίνησιν καὶ τὴν λειτουργίαν τῆς πολιτειακῆς μηχανῆς. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἐθεώρουν σκόπιμον καὶ ὠφέλιμον πολιτειακῶς, ἦτο νὰ περιορίσωμεν τὴν ἀναθεώρησιν ἐν τῇ Βουλῇ ἐκείνῃ, ἡ ὁποία τὴν ἀπεφάσισε, καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ ὅτι ἡ διέξοδος, τὴν ὁποίαν ἔδωκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἦτο ἐνδεδειγμένη, καὶ ἐπιβάλλεται νὰ γίνῃ δεκτὴ ὑπὸ τῆς Βουλῆς, διότι πρέπει νὰ ζητήσωμεν καὶ τὴν γνώμην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἂν ἐγκρίνει τὴν ὑπὸ τοῦ τακτικοῦ νομοθετικοῦ Σώματος ληφθεῖσαν ἀπόφασιν. Διὰ τοῦτο θὰ ψηφίσω ὁλοψύχως ὑπὲρ τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς, ὡς ἐτροποποιήθη αὕτη ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§65Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἔχετε, κ. Πρόεδρε, τὴν πρότασιν;

§66ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν τὴν ἔχω ἐνώπιόν μου. Ὁ κ. Κάβουρας ἔχει τὸν λόγον.

§67Δ. ΚΑΒΟΥΡΑΣ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἕκαστος λαὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μεταβάλῃ καὶ τὰς θεμελιώδεις αὐτοῦ διατάξεις, ἔχει τὸ δικαίωμα, λέγω, νὰ μεταβάλῃ καὶ τὰς θεμελιώδεις αὐτοῦ διατάξεις καὶ τὸ πολίτευμα. Καὶ τοῦτο δ’ ἔγκειται ἐν τῇ κυριαρχικῇ αὐτοῦ ἐξουσίᾳ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ εἶναι ἑκάστοτε ἐνδεχόμενον νὰ ἔχωσιν ἀνάγκην μεταβολῆς αἱ μὴ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος, ἵνα δὲ μὴ ἡ μεταβολὴ αὕτη ἐπέρχηται διὰ συνταράξεων καὶ δι’ ἐσωτερικῶν συγκλονισμῶν, ἐπετράπη ὑπὸ πάντων τῶν Συνταγμάτων καὶ ἔπρεπε νὰ ἐπιτραπῇ, ἵνα αἱ μὴ θεμελιώδεις αὗται διατάξεις ἀναθεωρῶνται διὰ τρόπου ἠρέμου καὶ ἡσύχου, καὶ ἐντεῦθεν ἐπέρχηται οὕτω τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπέλθῃ. Διότι εἶναι γεγονός, Κύριοι, ὅτι ὡς ἐκ τοῦ ὁσημέραι αὐξάνοντος πολιτισμοῦ, ὡς ἐκ τῆς μεταβολῆς τῶν ἠθῶν καὶ τῶν ἀναγκῶν τοῦ κοινωνικοῦ βίου, ὅτι ἑκάστοτε, λέγω, ἐπιβάλλεται ἡ μεταβολὴ διατάξεών τινων τοῦ Συντάγματος μὴ θεμελιωδῶν, καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν ὁ νομοθέτης τοῦ παρόντος νὰ δεσμεύσῃ ἐπ’ ἄπειρον εἰς τὸ μέλλον τὴν βούλησιν τοῦ νομοθέτου τοῦ ἔθνους, ὥστε νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ εἰς αὐτὸ ὁμαλὴν μεταρρύθμισιν ὡρισμένων διατάξεων καὶ ν’ ἀναγκάσῃ τοῦτο, ἵνα δι’ ἐσωτερικῶν συγκλονισμῶν, δι’ ἐπαναστάσεως κατορθώσῃ νὰ μεταρρυθμίσῃ τὰς διατάξεις αὐτάς, αἵτινες χρήζουσι μεταρρυθμίσεως. Ἀλλ’ ἐνῷ τοῦτο, κύριοι Βουλευταί, εἶναι ἀληθές, εἶναι ἐπίσης ἀναμφισβήτητον ὅτι ἀπαιτεῖται ποιά τις μονιμότης εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν συνταγματικῶν θεσμῶν, ἵνα διὰ τῆς μονιμότητος ταύτης κατὰ κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν ἀποδειχθῇ, ἂν οἱ συνταγματικοὶ αὐτοὶ θεσμοὶ ηὐδοκίμησαν ἢ ὄχι, ἵνα ἐκ τῆς πράξεως ἀποδειχθῇ τοῦτο. Διὰ τοῦτο σκόπιμον ἐν τῷ ἀναθεωρητέῳ ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος νὰ θέσωμεν τοὐλάχιστον δεκαετίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν νὰ μὴ ἐπιτρέπηται ἡ ἀναθεώρησις, καὶ τοῦτο, ἵνα κατὰ τὸ διάστημα τῆς δεκαετίας, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι εἶναι ἐπαρκές, ἐξετασθῇ καὶ ὑπὸ τοῦ λαοῦ καὶ ὑπὸ πάντων, ἂν οἱ θεσμοὶ οἱ ἤδη μεταρρυθμισθέντες θὰ φέρωσι τὰ προσδοκώμενα εὐάρεστα ἀποτελέσματα ἢ ὄχι. Καὶ ἐνῷ ὡς πρὸς τὴν παράγραφον ταύτην τοῦ ἄρθρου 107 ἔχω τὴν ἰδέαν αὐτήν, ἔχω ἐπίσης τὴν ἰδέαν ὅτι δι’ ἑκάστην μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος πρέπει ν’ ἀπαιτῶνται ὡρισμέναι τινὲς διατυπώσεις καὶ προθεσμίαι, ἵνα εἶναι μὲν δυνατὴ ἡ μεταρρύθμισις τοῦ πολιτεύματος, οὐχὶ ὅμως καὶ τόσον εὔκολος, ὥστε νὰ ἐπέρχηται εἰς περιστάσεις συχνάς, ὅπερ δὲν θέλει ἀποβῆ ὠφέλιμον δι’ αὐτὸ τοῦτο τὸ πολίτευμα. Διὰ τοῦτο εἶμαι τῆς ἰδέας ὅτι σκοπιμώτερον ἤθελεν εἶσθαι, ἂν ἡ ἀναθεώρησις ἀποφασίζηται ὑπὸ τῆς Βουλῆς δίς, ὄχι ὅμως εἰς διάστημα μηνός, καὶ ἐντὸς τῆς αὐτῆς Συνόδου, ἀλλ’ εἰς διάστημα δύο Συνόδων τῆς αὐτῆς Περιόδου ν’ ἀποφασίζηται δὲ εἰς διάστημα δύο Συνόδων τῆς αὐτῆς Περιόδου καὶ οὐχὶ διὰ πλειονοψηφίας τῶν ⅔ τῶν Βουλευτῶν, ἀλλὰ δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῆς Βουλῆς. Τοῦτον δὲ τὸν τρόπον θεωρῶ καὶ σκοπιμώτερον καὶ εὐκολώτερον εἰς τὸ νὰ γίνῃ ἀναθεώρησις, παρέχηται δὲ ἡ ὠφέλεια ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν μία Βουλὴ νὰ παρασυρθῇ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἐχούσης πνεῦμα ἀντιδραστικὸν ἢ ἐξαναγκασθείσης εἰς ὡρισμένας περιστάσεις ν’ ἀποφασίσῃ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος καὶ νὰ πείσῃ περὶ τούτου τὴν Βουλήν. Ἐὰν εἰς δύο Συνόδους ἀποφασίζηται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος, θὰ ἔχωσι καιρὸν οἱ Βουλευταί, ἀφοῦ μεσολαβήσῃ ἀρκετὸν χρονικὸν διάστημα ἀπὸ τῆς πρώτης ψηφοφορίας, θὰ ἔχωσι, λέγω, καιρὸν οἱ Βουλευταὶ νὰ κατέρχωνται εἰς τὰς ἰδιαιτέρας αὐτῶν πατρίδας καὶ ν’ ἀντιλαμβάνωνται τὴν βούλησιν τοῦ λαοῦ, ἐὰν δὲ παρεσύρθησαν κατὰ τὴν πρώτην ψηφοφορίαν θὰ εἶναι καιρὸς νὰ μεταβάλωσι γνώμην καὶ νὰ ἀνακαλέσωσι τὴν γνώμην αὑτῶν. Τὸν τοιοῦτον τρόπον ἀναθεωρήσεως θεωρῶ σκοπιμώτερον, διότι ἐπαναλαμβάνω ὅτι καὶ δυνατὴ εἶναι ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος καὶ ὑπὸ περισσοτέρας ἐγγυήσεις εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ αὕτη. Ἐπίσης νομίζω ὅτι πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων εἶναι ἀρκετὴ καὶ ἡ ἁπλῆ Βουλή. Τοῦτο ἀποδεικνύει καὶ ἡ σημερινὴ πεῖρα τῶν πραγμάτων. Δὲν βλέπω τί περισσότερον θὰ ἐπράττομεν ἡμεῖς ἐκείνου, τὸ ὁποῖον θὰ ἔπραττον οἱ ἡμίσεις ἐξ ἡμῶν, ἐὰν εὑρίσκοντο εἰς τὴν παροῦσαν Βουλήν. Ἐκτὸς τῶν ἄλλων κινδύνων, τοὺς ὁποίους ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέπτυξεν ὡς ἐκ τῆς παρουσίας τῆς διπλῆς Βουλῆς, ἥτις δύναται νὰ ὑποτεθῇ ὅτι ἀντιπροσωπεύει ὁλόκληρον τὴν λαϊκὴν κυριαρχίαν, δὲν βλέπω τὸν σκοπόν, ὅστις ἐπιβάλλει νὰ καλῆται διπλῆ Βουλή, προκειμένου νὰ μεταρρυθμισθῶσι διατάξεις συνταγματικαὶ μὴ θεμελιώδεις. Καὶ ἔχει ὑποβληθῆ, Κύριοι, τροπολογία ὑπὸ τοῦ σεβαστοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτοῦ, ἥ ἔχει δὲ διατυπωθῆ καὶ ἡ γνώμη αὕτη ἐν τῷ σχεδίῳ τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι πρέπει ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ νὰ περιορίζηται ἐντὸς ὡρισμένου χρονικοῦ διαστήματος, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ ἐνεργῇ τὴν ἀναθεώρησιν. Τὸ τοιοῦτον δὲν νομίζω σκόπιμον, κύριοι Βουλευταί, διότι οὔτε εἶναι γνωστὸν ποῖα θὰ εἶναι τὰ ἄρθρα τὰ ἀναθεωρητέα, οὔτε εἶναι δυνατὸν ἐκ τῶν προτέρων ἡ Βουλὴ νὰ περιορίσῃ τὰς συζητήσεις Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς εἰς ὡρισμένον χρόνον, οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ προεικάσῃ ἐκ τῶν προτέρων τίνας διαστάσεις θὰ λάβωσιν αἱ συζητήσεις. Διὰ τοῦτο νομίζω ὡς ἀποκρουστέαν τὴν τοιαύτην προτεινομένην τροποποίησιν. Ὅσον ἀφορᾷ, Κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας, τὸ ὁποῖον ἔθιξεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, κατ’ οὐσίαν βεβαίως δὲν πρόκειται τώρα νὰ συζητήσωμεν περὶ αὐτοῦ, ἐν τούτοις ὅμως ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι δὲν πρέπει νὰ συγκληθῇ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ πρὸς σύστασιν Γερουσίας, ὑπὸ τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους θὰ κληθῇ ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ πρὸς ἀναθεώρησιν τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος.

§68ΑΛ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Πρόκειται, κ. Πρόεδρε, νὰ μεταρρυθμίσωμεν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος σπουδαιότατον θίγον καὶ ἀφορῶν αὐτὴν τὴν διαδικασίαν τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Ἡ δυσχέρεια πρὸς ἀναθεώρησιν μὴ θεμελιωδῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος δυσχέρεια δημιουργουμένη ὡς ἐκ τῶν πολλῶν διατυπώσεων ἐμποδίζει τὸ Κράτος, ὅπως παρακολουθῇ τὴν πρόοδον, χαλαρώνει δὲ τὴν ζωὴν αὐτοῦ. Εἶναι δὲ καὶ ἐπικίνδυνος, διότι ἀφ’ ἑνὸς μὲν ὑπάρχει ἐνίοτε ἡ ἀνάγκη μεταρρυθμίσεων, ἀφ’ ἑτέρου αἱ μεταρρυθμίσεις αὗται δέονται δυσεφίκτων διατυπώσεων καὶ ὡς ἐκ τούτου δίδεται ἀφορμὴ εἰς βίαιον τρόπον ἀναθεωρήσεως προκαλοῦντα κινδύνους πολλοὺς καὶ κατάστασιν ἐπαναστατικήν. Ἐξ ἐναντίου ἡ εὐχερεστέρα ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος ἐπιτρέπει εἰς τὸ Κράτος νὰ προοδεύῃ, εἶναι δὲ καὶ συνεπὴς πρὸς τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει ὁ λαός, ὅπως ἑκάστοτε μεταρρυθμίζῃ τὰς μὴ θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Διὰ τοῦτο κηρύσσομαι κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς. Φειδόμενος δὲ λίαν τοῦ χρόνου ὑπὲρ πᾶσαν ἄλλην ἡμέραν σήμερον, ὁπότε εὑρισκόμεθα εἰς τὸ τέρμα τῆς ἀναθεωρήσεως, θ’ ἀρκεσθῶ ν’ ἀναφέρω μίαν μικρὰν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἔχω νὰ προτείνω. Ἐν τῷ ὑπὸ ἀναθεώρησιν Συντάγματι ὑπῆρχε διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπρεπε νὰ ἐκφρασθῇ ἡ εὐχὴ τῆς Βουλῆς εἰς δύο συνεχεῖς Περιόδους. Ἡ διάταξις αὐτὴ δὲν ἦτο ἄνευ σημασίας, ἡ διάταξις αὕτη εἶχε σκοπόν, ὅπως καταδηλώσῃ τὴν συνείδησιν τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως, τὸ μόνον δὲ κακόν, τὸ ὁποῖον παρουσίαζεν, ἦτο ὅτι ἀπῄτει πάροδον χρόνου μακροῦ. Τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος ἀπήλειψε τὴν διάταξιν ταύτην καὶ ὥρισεν, ὅπως ἡ Βουλὴ εἰς δύο ψηφοφορίας ἀπεχούσας ἕνα μῆνα ἀπ’ ἀλλήλων ἀποφαίνηται περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Τοῦτο, νομίζω, δὲν παρέχει ἐπαρκεῖς ἐγγυήσεις, θὰ ἤθελον δ’ ὅπως ἡ διαφορὰ τοῦ χρόνου εἶναι μεγαλειτέρα, τοὐλάχιστον κατὰ τρεῖς μῆνας. Αὕτη εἶναι ἡ μία τροπολογία. Θὰ κατέστρεφον, Κύριοι, τὸν λόγον, ἂν δὲν εἶχον νὰ ἐκφράσω ἕνα φόβον, ὅσον ἀφορᾷ τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προέτεινεν, ἵνα ἡ Βουλὴ ἐκφράζουσα τὴν εὐχὴν τῆς ἀναθεωρήσεως διαλύηται ἀμέσως. Ἀλλὰ Βουλή, ἡ ὁποία θὰ αἰσθάνηται τὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως, θ’ ἀπόσχῃ νὰ ἐκδηλώσῃ ταύτην, ἵνα μὴ διαλυθῇ. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, νομίζω ὅτι ὁ φόβος μου δὲν εἶναι ἀβάσιμος. Ἡ τροπολογία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ εἶναι ἐπικίνδυνος. Θὰ ἐπεθύμουν νὰ προχωρῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὸ ἔργον καὶ μετὰ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς ἀνάγκης καὶ μετὰ τὰ ψηφίσματα δηλαδή, ὅταν δὲ ἔλθῃ ἡ τεταγμένη περίοδος ἢ παρουσιασθῇ ἡ ἐπιβάλλουσα τὴν διάλυσιν ἀνάγκη, τότε νὰ διαλύηται. Ἄλλως ἐνδεχόμενον νὰ ὑπάρχῃ ἀνάγκη ἀναθεωρήσεως, νὰ ὑπάρχῃ ἀκόμη συνείδησις τῆς ἀνάγκης καὶ ὅμως νὰ μὴ διατυπῶται ἡ ἀνάγκη ἐκ τοῦ δεδικαιολογημένου αὐτοῦ φόβου. Ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠδύνατό τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι δηλ. ἡ Βουλὴ θ’ ἀναβάλῃ τὰ ψηφίσματα διὰ τὴν τελευταίαν αὐτῆς Σύνοδον, δὲν εἶναι σοβαρόν, διότι ἀπρόοπτος ἀνάγκη ἐπιφέρει διάλυσιν καὶ συνεπῶς ἀνεκδήλωτον ὑπάρχουσαν ἀνάγκην. Ὑποβάλλω ὅθεν σχετικὰς τροπολογίας, εἰς ἃς θέλω ἐπιμείνει, ἂν ὑποτεθῇ ὅτι θέλουσιν υἱοθετηθῆ. Ταῦτα, κύριε Πρόεδρε, ἀρκοῦμαι νὰ εἴπω σήμερον, τελευταίαν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος ἡμέραν.

§69Α. ΠΕΤΡΟΜΑΝΙΑΤΗΣ. Ἐάν, Κύριοι, ῥίψωμεν ἓν βλέμμα εἰς τὸ νεώτερον συνταγματικὸν πνεῦμα, τὸ ὁποῖον διέπει τὰς ἠπειρωτικὰς χώρας, θὰ παρατηρήσωμεν ὅτι διήκει ἡ ἀρχή, ὅπως αἱ ἀναθεωρήσεις τῶν πολιτευμάτων γίνωνται ὅσον τὸ δυνατὸν εὐκολώτερον, ὅσον τὸ δυνατὸν ἄνευ μεγάλου πολιτειακοῦ κλονισμοῦ. Ἐάν, λέγω, παρατηρήσητε εἰς τὴν νέαν μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος, ἡ ὁποία ἐγένετο τῷ 1905 ἐν Νορβηγίᾳ, θέλετε παρατηρήσει τὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖον διέπει τὴν ἐποχήν, ὅπως αἱ μεταρρυθμίσεις αὐταὶ γίνωνται ἄνευ βιαίων κλονισμῶν καὶ πολυτελῶν καὶ πολυπροσώπων Βουλῶν. Ἀλλ’ ἂν τοῦτο, Κύριοι, συμβαίνει εἰς τὰ Κράτη, εἰς τὰ ὁποῖα ἔχουσι παγιωθῆ τὰ πολιτικὰ ἤθη, δὲν νομίζω ὅτι τοιαύτη εὐκολία πρέπει νὰ καθιερωθῇ εἰς τὰ Κράτη τὰ συνταγματικά, εἰς τὰ ὁποῖα αἱ πολιτικαὶ συνήθειαι δὲν ἔχουσι μονιμοποιηθῆ. Ἐὰν δὲ συγκρίνωμεν δύο ἐποχάς, τὴν ἐποχὴν τοῦ 1864 καὶ τὴν ἐποχὴν τὴν σημερινήν, θὰ παρατηρήσωμεν ὅτι εἰς τὰς δύο ταύτας ἐποχὰς συνέβησαν ὑπερβολαί τινες προκειμένου περὶ τῶν συνταγματικῶν ἀναθεωρήσεων. Κατὰ τὸ 1864 οἱ νομοθέται τῆς ἐποχῆς ἐκείνης διέγραψαν τοιούτους περιορισμούς, ὥστε εἶχον καταστήσει δυσχερῆ, ἵνα μὴ εἴπω ἀδύνατον, τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, χωρὶς νὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ περιορισθῇ τὸ πολιτικὸν πνεῦμα τῆς μελλούσης ἐποχῆς, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς φραγμὸς δύναται νὰ συγκρατήσῃ, ὡς οὐδεὶς συνταγματικὸς περιορισμὸς τοῦ νὰ ἰσχύῃ Σύνταγμά τι ἀμετάβλητον καὶ διηνεκὲς ἠδυνήθη νὰ σώσῃ ἀπὸ τῆς φορᾶς τῶν χρόνων καὶ τοῦ ἀκατασχέτου ῥεύματος τῶν μεταβολῶν καὶ ἐπαναστάσεων. Ἀντιπρόσωποί τινες μάλιστα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης προέτειναν τὸ διηνεκὲς τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ θέσαντες τοιοῦτον φραγμὸν ἐμποδίζοντα τὴν μεταρρύθμισαν ἐδημιούργησαν μίαν ἐπανάστασιν, διὰ νὰ κατορθωθῇ, ὅπως ἡ μεταρρύθμισις τοῦ πολιτεύματος γίνῃ δυνατή. Ἀλλ’ ἂν τότε συνέβησαν ὑπερβολαί, τὰς ὁποίας σκληρῶς ἐδοκίμασεν ἡ ἐποχὴ ἡμῶν, δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ συμβῶσι καὶ τώρα· δὲν νομίζω ὅτι ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος πρέπει νὰ κατασταθῇ τόσον εὐχερής, ὥστε νὰ δύναται νὰ γίνῃ εἰς μίαν ἔξαψιν πολιτικῶν παθῶν, εἰς ἕνα ἀνταγωνισμὸν πολιτικῶν κομμάτων, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι ἀσυνήθης εἰς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, εἰς τὰ πολιτεύματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα διέπονται ὑπὸ μιᾶς καὶ μόνης Βουλῆς, εἰς τὰ πολιτεύματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα λόγῳ τοῦ κλίματος, λόγῳ τῆς ζωηρότητος τῶν ἀνθρώπων, λόγῳ τῆς ζωηρότητος τῶν πολιτευομένων φέρονται εἰς τὰς μεταρρυθμίσεις καὶ τὰς μεταβολὰς τῶν διαφόρων περιστάσεων. Ὅτε, Κύριοι, ἀνέγνωσα τὸ προσχέδιον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς καθὼς καὶ τὸ προσχέδιον τῶν ἀξιοτίμων Βουλευτῶν καὶ παρετήρησα τὴν πενταετῆ διάρκειαν τῆς μεταρρυθμίσεως, ἀληθῶς εὑρέθην κατάπληκτος, κατάπληκτος διότι ἐσκέφθην πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παρουσιασθῇ ἡ ὡρίμασις τῶν διατάξεων ἐκείνων εἰς τόσον βραχὺ χρονικὸν διάστημα, ὥστε νὰ ἔλθῃ ἡ ἐθνικὴ συνείδησις καὶ νὰ κρίνῃ περὶ τῶν μεταβολῶν αὐτῶν; Ὅταν δὲ δὲν θέτητε ἕνα φραγμὸν εἰς τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα, δίδετε τὸ δικαίωμα εἰς μίαν Βουλὴν μόνην, μάλιστα ἐπηρεαζομένην ἀπὸ πλείστους πολιτικοὺς ὑπολογισμούς, νὰ καλέσῃ Ἐθνοσυνέλευσιν. Διότι μὴ λησμονεῖτε ὅτι, ὅπως διατυποῦται εἰς τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς, οὐδεὶς φραγμὸς τίθεται προκειμένου περὶ ἀναθεωρήσεως καὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ πολιτεύματος. Ἐὰν τότε καθίστατο δυνατὴ ἡ μεταρρύθμισις τοῦ πολιτεύματος διὰ τῶν δύο Συνόδων καὶ διὰ προσκλήσεως διπλῆς Βουλῆς, ἤδη διὰ μιᾶς καὶ μόνης Βουλῆς δύναται νὰ γίνῃ ἡ μεταρρύθμισις τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν εὐκόλως καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπω ὅτι προκειμένου τώρα περὶ μεταρρυθμίσεως τοῦ συνταγματικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς ψηφίζομεν, περὶ τῆς σωρείας τῶν ὀργανικῶν νόμων, τοὺς ὁποίους θέτομεν, περὶ τῶν καινοτομιῶν, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ψηφίζομεν, εἶναι δυνατόν ποτε ἓν τόσον μικρὸν χρονικὸν διάστημα νὰ δώσῃ ἀποτελέσματα τῆς ἐπιτυχίας ἢ τῆς ἀποτυχίας τοῦ συνταγματικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος; Καὶ λησμονεῖτε, λέγω ὅτι οἱ πρόγονοι ἡμῶν εἶχον γνωμοδότησιν ὅτι δὲν πρέπει τόσον συχνὰ νὰ μεταβάλλωνται οἱ νόμοι; Καὶ λησμονεῖτε ὅτι ὁ Θουκυδίδης λέγει ὅτι «χείροσι νόμοις ἀκινήτοις χρωμένη... πόλις κρείσσων ἐστὶ ἢ καλῶς ἔχουσιν ἀκύροις», διότι τότε θὰ ἐξοικειωθῇ ἡ ἐθνικὴ συνείδησις εἰς τὴν τήρησιν τῶν νόμων, ὅταν μονιμοποιηθῇ ἓν καθεστώς, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ διαταράσσηται ὑπὸ τῆς ἀντιξόου θυέλλης τῶν πολιτικῶν παθῶν καὶ τῶν πολιτικῶν συμφερόντων; Οὐχί, Κύριοι, πενταετία, ἀλλὰ δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι καὶ τὸ δεκαετὲς διάστημα δὲν εἶναι ἐπαρκὲς πρὸς μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Δὲν εἶναι ἐπαρκές, διότι λάβετε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς διέπεται ὑπὸ μιᾶς καὶ μόνης Βουλῆς, ἤδη μάλιστα μετὰ τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τὴν πρότασιν τῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ πολιτεύματος, εἰς περίπτωσιν κατὰ τὴν ὁποίαν παρασταθῇ ἀνάγκη τῆς ἱδρύσεως τῆς Γερουσίας. Καὶ τίς δύναται νὰ ἐγγυηθῇ ὅτι αὔριον μία Βουλὴ ἢ μέρος αὐτῆς, ὅταν ἐπιθυμῇ νὰ ἱδρύσῃ Γερουσίαν, δὲν θὰ δύναται νὰ κάμῃ ταχύτερον τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος, ἐὰν ἔχῃ ὑπ’ ὄψει της ὅτι διὰ τὴν ἵδρυσιν τῆς Γερουσίας δύναται νὰ ἐπιτύχῃ τὴν τοιαύτην μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος; Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι πρέπει ὅσον τὸ δυνατὸν ὄχι μόνον νὰ καταστήσωμεν ἀδύνατον τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ καὶ νὰ τὸ περιβάλωμεν μὲ μεγαλειτέρας ἐγγυήσεις, ἵνα μὴ τὸ ἔχωμεν ἔκθετον εἰς πᾶσαν πνοὴν ἀντιξόων πολιτικῶν παθῶν, ἀντιξόου πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ καὶ ῥευμάτων. Καὶ δύναταί τις νὰ προτείνῃ ὄχι πλέον τοῦ μηνός, ἀλλὰ πλέον τῶν τριῶν μηνῶν, ν’ ἀπέχωσιν αἱ δύο ψηφοφορίαι, αἱ ὁποῖαι θὰ γίνωσιν εἰς μίαν καὶ μόνην Βουλήν, καὶ τὰ δύο τρίτα τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ αὐτῆς πρέπει νὰ κρίνωσι καὶ ψηφίζωσι τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις, ἵνα μὴ καταστήσωμεν εὐχερῆ τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος εἰς πᾶσαν στιγμήν, ὅτε δὲν θὰ ἔχωσιν ὡριμάσει εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν αἱ ἀναθεωρητέαι διατάξεις. Διὰ τοῦτο νομίζω καὶ συντάσσομαι μὲ τὴν γνώμην ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θέλουσιν, ἵνα τεθῶσι φραγμοὶ ὅσον τὸ δυνατὸν περισσότεροι, καὶ εἰς τὴν ἀπόστασιν τῶν δύο ψηφοφοριῶν καὶ εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν ψήφων ἐκείνων, δι’ ὧν θὰ κρίνωνται αἱ μεταρρυθμιστέαι διατάξεις, τοὐλάχιστον εἰς τὴν Βουλὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία θὰ κηρύξῃ ἀναγκαίαν τὴν μεταρρύθμισιν τοῦ πολιτεύματος, διότι, ἐάν, Κύριοι, ψηφίζοντες σήμερον ὀλίγον χρονικὸν διάστημα, πρὸς ἀναθεώρησιν, τὴν πενταετῆ διάρκειαν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, νομίζω ὅτι ψηφίζομεν αὐτὸν τὸν θάνατον, αὐτὴν τὴν καταδίκην τῆς παρούσης Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία δὲν δύναται νὰ δώσῃ ἀποτελέσματα, ἐὰν δὲν παρέλθῃ ἀρκετὸν χρονικὸν διάστημα, διὰ νὰ φανῶσιν αἱ καινοτομίαι, τὰς ὁποίας εἰσάγει σήμερον εἰς τὸ Κράτος τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα ἡμῶν.

§70Σ. ΑΓΑΠΗΤΟΣ. Καὶ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ Συντάγματος καὶ τὸ προσχέδιον τῶν Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν διακρίνουσι δύο εἴδη συνταγματικῶν διατάξεων, τὰς θεμελιώδεις καὶ τὰς μὴ θεμελιώδεις. Ἡ ἀντίληψις περὶ τοῦ ποῖαι διατάξεις εἶναι θεμελιώδεις καὶ ποῖαι δὲν εἶναι βεβαίως ποικίλλει ἀναλόγως τῆς ἐποχῆς. Κατὰ τὴν ἰδικήν μας ἀντίληψιν τὴν σημερινὴν βεβαίως θεμελιώδεις διατάξεις εἶναι μόνον αἱ ἀφορῶσαι τὸν χαρακτῆρα τοῦ συνταγματικοῦ ἡμῶν πολιτεύματος, π. χ. τὸ ὅτι ὁ Βασιλεὺς εἶναι ἀνεύθυνος καὶ οἱ Ὑπουργοὶ εἶναι οἱ ἔχοντες τὴν εὐθύνην κ.τ.λ. Αὐταὶ εἶναι αἱ θεμελιώδεις. Κατὰ τὴν γνώμην μου ἐκτὸς τριῶν ἢ τεσσάρων θεμελιωδῶν διατάξεων, αἱ ἄλλαι δύνανται νὰ διαιρεθῶσιν εἰς ἐπουσιώδεις καὶ εἰς οὐσιώδεις διατάξεις. Βεβαίως ἐν τῷ Συντάγματι πρέπει ὡρισμένως ν’ ἀναφέρηται ὅτι αἱ θεμελιώδεις διατάξεις δὲν πρέπει νὰ δύνανται ν’ ἀναθεωρηθῶσι, καὶ τοῦτο εἶναι ἀναμφισβήτητον. Εἶναι ἐπίσης ἀναμφισβήτητον ὅτι λεπτομέρειαί τινες εἶναι ἀνάγκη νὰ δύνανται ν’ ἀναθεωρηθῶσιν εὐχερῶς καὶ ἄνευ περιορισμῶν, ὅπως ἀνεπτύχθη ἐπανειλημμένως ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Νομίζω ὅμως ὅτι εἶναι ἐπίσης ἀναμφισβήτητον ὅτι αἱ οὐσιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος δὲν πρέπει νὰ δύνανται νὰ ἀναθεωρῶνται εὐχερῶς καὶ μάλιστα ἀπὸ μίαν μόνον Βουλήν, διότι μία μόνον Βουλὴ κατὰ τὴν ὑποβαλλομένην σήμερον διάταξιν δύναται νὰ ἐκτελέσῃ τὴν ἀναθεώρησιν. Καὶ δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι τάσεις πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος δύνανται νὰ εἶναι διτταί, δύνανται νὰ εἶναι πρὸς τὴν ἀριστεράν, δηλαδὴ δύνανται νὰ εἶναι φιλελεύθεροι, ἀλλὰ δύνανται νὰ εἶναι καὶ ἀντιδραστικαί. Ἐξετελέσαμεν μέχρι σήμερον, διότι σήμερον λήγει ἡ περίοδος τῆς Ἀναθεωρητικῆς, ἐξετελέσαμεν, λέγω, ἀναθεώρησιν φιλελευθέραν. Πιθανὸν ὅμως, ὡς εἶπεν ὁ πρὸ ὀλίγου λαλήσας συνάδελφος ἐκ Μεσσηνίας, πιθανὸν ταχύτατα νὰ ἐπέλθῃ ἀντίδρασίς τις καὶ νὰ θελήσῃ Βουλή τις τυχαία νὰ ἐξουδετερώσῃ τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπέλθωσιν ἐκ τῆς γενομένης ἀναθεωρήσεως. Δὲν πρέπει ὅθεν μία τοιαύτη Βουλὴ νὰ θίξῃ τὰς οὐσιώδεις διατάξεις. Νομίζω λοιπὸν ὅτι δέον νὰ γίνῃ διάκρισις μεταξὺ τῶν οὐσιωδῶν διατάξεων καὶ τῶν ἐπουσιωδῶν τοιούτων, καὶ αἱ μὲν ἐπουσιώδεις διατάξεις νὰ δύνανται ν’ ἀναθεωρῶνται, ὅπως ἀναφέρεται εἰς τὸ προσχέδιον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, δηλαδὴ διὰ μιᾶς Βουλῆς, ἥτις διὰ τῶν ⅔ τῶν ψήφων ν’ ἀποφασίζῃ τὴν ἀναθεώρησιν καὶ τὰ ἀναθεωρητέα ἄρθρα, καὶ δι’ ἑτέρας Βουλῆς, ἡ ὁποία δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας νὰ ἐκτελῇ τὴν ἀναθεώρησιν τῶν ἄρθρων τούτων τοῦ Συντάγματος. Ὅταν ὅμως θὰ πρόκειται περὶ θεμελιωδῶν διατάξεων, τότε νομίζω ὅτι πρέπει πρῶτον ἡ Βουλὴ διὰ τῆς αὐτῆς διαδικασίας ν’ ἀποφασίζῃ τὴν γενικὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, ἐπαναλαμβάνω δέ, πάντων τῶν ἄρθρων πλὴν τῶν τεσσάρων, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸ θεμέλιον τοῦ πολιτεύματος. Ἀφοῦ, λέγω, ἡ Βουλὴ ἀποφασίσῃ τὴν ἀναθεώρησιν, νὰ ὑποβάλῃ τὸ ἐρώτημα εἰς τὴν κρίσιν τῆς καθολικῆς ψηφοφορίας, ἤτοι εἰς τὸν λαόν, καὶ ἐὰν τὸ δημοψήφισμα διὰ τῶν ⅔ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν ψηφοφορησάντων ἀποφασίσῃ τὴν γενικὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, τότε νὰ συγκαλῆται ἡ Ἐθνοσυνέλευσις, ἡ ὁποία ν’ ἀναθεωρῇ ὅσα ἄρθρα κρίνει αὐτὴ ἀναγκαῖα, ἢ καὶ πάντα ἂν θέλῃ, ἐπαναλαμβάνω, πλὴν τῶν τεσσάρων ἄρθρων, τὰ ὁποῖα εἶναι ἐντελῶς θεμελιώδη καὶ ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν τοῦ πολιτεύματος. Ὑπὸ τὸν τύπον τοῦτον ὑποβάλλω τροπολογίαν τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, τὴν ὁποίαν παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ν’ ἀναγνώσω. «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τῶν ἄρθρων 21, 29, 31, 45 τοῦ Συντάγματος κλπ.». Αὐτὰ εἶναι τὰ ἄρθρα, τὰ ὁποῖα θεωρῶ ὡς μὴ δυνάμενα ν’ ἀναθεωρηθῶσιν ὁμαλῶς, ἔστω καὶ ἂν τὸ θέλῃ ὁ λαός. Προτείνω δὲ δημοψήφισμα διὰ πάσας τὰς ἄλλας διατάξεις, δηλαδὴ τὰς μὴ ἐπουσιώδεις, τὰς μὴ ἀφορώσας τροποποίησιν λεπτομερειῶν. Αἱ λεπτομέρειαι θὰ δύνανται νὰ ἀναθεωρηθῶσι κατὰ τὴν διαδικασίαν τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, διὰ πάσας δὲ τὰς ἄλλας θὰ ὑπάρχῃ τὸ δημοψήφισμα. Ἑπομένως ἡ συνέχεια τοῦ ἄρθρου θὰ ἔχῃ ὡς ἑξῆς· «Ἀναθεώρησις τῶν λοιπῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος δύναται νὰ γίνῃ μετὰ δεκαετίαν...».

§71Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Κύριοι Βουλευταί, μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ πᾶσα ἐπὶ τοῦ ἄρθρου συζήτησις οὐ μόνον περιττεύει, ἀλλὰ καὶ ἄσκοπος εἶναι. Ἐπειδὴ αἱ ἐργασίαι τοῦ παρόντος Σώματος βαδίζουσιν ἤδη πρὸς τὸ τέρμα, ἀδιάφορον ἂν αἱ ἐργασίαι αὐτοῦ θὰ ἐπιτελέσωσιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πάντες ἐπιδιώκομεν, καὶ ἐπειδὴ ἐπένευσε καὶ τὸ θεῖον νὰ ζῶ καὶ νὰ παρακάθημαι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ὀφείλω νὰ ἐκστομήσω καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ὅ,τι πολλάκις κατ’ ἰδίαν εἶπον, ὅτι εἴθε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ εὑρεθῇ εἰς θέσιν, ὥστε εἰς χρονικὸν διάστημα βραχύτατον νὰ δυνηθῇ ν’ ἀναθεωρήσῃ οὐ μόνον τὰς μὴ θεμελιώδεις, ἀλλὰ καὶ τὰς θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος, διότι μόνον οὕτω καὶ μόνον τὸ ἔθνος τὸ Ἑλληνικὸν θὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ὁδὸν τῆς ἀκμῆς καὶ τοῦ μεγαλείου. (Χειροκροτήματα).

§72ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ποίαν γενικὴν γνώμην ἔχω ἐπὶ τοῦ θέματος τοῦ ἄρθρου 107 ἐφρόντισα νὰ διατυπώσω ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐν προτάσει, ἥτις κυρίως δὲν εἶχε σκοπὸν νὰ γένηται ἀποδεκτή, ἀλλὰ νὰ δείξῃ μᾶλλον μέχρι τίνος ὁρίου αὐστηρότητος ἔφθανον αἱ ἰδέαι περὶ ἀναθεωρήσεως. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ παρεκάλεσα τὴν ἐπιτροπὴν νὰ δεχθῇ, καίτοι δὲν ἔφερον ἀντίρρησιν εἰς τὴν γενομένην ἀπόφασιν, νὰ δεχθῇ ὅπως ἡ πρότασις αὕτη μείνῃ ἀναγεγραμμένη ἐν τῇ ἐκθέσει κατ’ ἐξαίρεσιν τοῦ συνήθως γινομένου, ἀλλ’ ὑπὸ περιστάσεις, καθ’ ἃς τοιαῦται κατ’ ἀφετηρίαν προτάσεις ἑκουσίως παρελείποντο εὐθὺς ὡς ἐγίνετο καταφανὲς ὅτι δὲν ἦσαν εὐπρόσδεκτοι. Εἶναι δὲ πιθανὸν ὅτι δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, ὅπως ὁμιλήσω ἐπὶ τοῦ θέματος, ἐκτὸς μόνον ἂν προέκειτο περὶ προτάσεως παρεμβολῆς τινος φράσεως ἢ διορθώσεως λεπτομερειῶν, ἂν δὲν ἐλάμβανε σήμερον ἡ συζήτησις τροπὴν εἰς ἐμὲ ὅλως ἀπροσδόκητον. Ἡ τροπή, ἣν ἔλαβεν ἡ συζήτησις, μὲ ἀναγκάζει ὄχι μόνον ν’ ἀνέλθω τὸ βῆμα, ὅπως ὁμιλήσω, ὁμιλήσω δὲ καὶ γενικώτερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἀλλὰ καὶ ὅπως θίγων ὡρισμένον θέμα ἐκ τῶν τεθέντων ταύτην τὴν ἑσπέραν ἐνταῦθα προαναγγείλω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι θέλω προτείνει τὸ ἀπαράδεκτον τοῦ θέματος τούτου. Εὑρισκόμεθα ἀπέναντι δύο σχεδίων, ὧν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐζήτησε τὴν ἀνάμιξιν, τοῦ σχεδίου τοῦ πρώτου τῶν ἕξ Βουλευτῶν, οὗτινος ἐγκατελείφθη τὸ πρῶτον μέρος, καὶ τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, οὗτινος ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀποδέχεται ἀκριβῶς τὸ πρῶτον μέρος —τὸ ἐν τῇ παραγράφῳ αʹ περιλαμβανόμενον—, καθόσον ἡ αʹ παράγραφος συγχωνεύεται καὶ ὑπ’ αὐτοῦ ἐν τῇ ἰδίᾳ προτάσει. Εἶναι δὲ ἡ μὴ ἐπιδεκτικὴ διαγραφῆς παράγραφος, διότι περιέχει τὴν οἱανδήποτε ἀπαγόρευσιν τῆς Συντακτικῆς Συνελεύσεως, ὅπως γένηται ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος. Εἶναι ῥητή, ἐπιτακτικὴ ἀπαγόρευσις, ἥτις ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ ἔντιμος συνάδελφος ὁ πρὸ μικροῦ καταβὰς τοῦ βήματος νὰ εἴπω ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ καταλεχθῇ εἰς τὸν κατάλογον τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων, ὅστις ἐτέθη τοσοῦτον περιωρισμένος ὑπ’ αὐτοῦ. Καὶ ταῦτα προτείνας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, προτείνας δηλ. ὅπως διατηρήσωμεν τὴν διάταξιν τῆς αʹ παραγράφου, μεταβαλὼν δὲ τὴν πενταετίαν εἰς δεκαετίαν ὑποκατέστησεν εἰς τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς τὰ ἑπόμενα· «Μετὰ δεκαετίαν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς διατάξεως ταύτης ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων αὐτοῦ, ὁσάκις ἡ Βουλὴ διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς ζητήσῃ ταύτην δι’ ἰδίας πράξεως ὁριζούσης εἰδικῶς τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις, καὶ ψηφιζομένης εἰς δύο ψηφοφορίας ἀφισταμένας ἀλλήλων κατὰ ἕνα τοὐλάχιστον μῆνα». Καὶ τοιαῦτα δεχθεὶς ὑπεισήγαγεν ὡς τρίτην παράγραφον τοῦ ἄρθρου τὴν ἐν τῷ ἰδίῳ σχεδίῳ τῶν ἓξ περιλαμβανομένην, ἀλλὰ καὶ ταύτην τροποποιηθεῖσαν, ὡς θέλομεν ἰδεῖ. Ἐν τῇ ἐγγράφως ὑποβληθείσῃ προτάσει τῶν ἓξ εἶχεν ὡς ἑξῆς ἡ διάταξις: «Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως διαλύεται αὐτοδικαίως ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα, ἥτις δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων». Ἐνταῦθα ἡ εἰς ταύτην τῶν ἓξ τὴν πρότασιν ἀντικαθισταμένη πρότασις ἔχει ὡς ἑξῆς: «Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως διαλύεται αὐτοδικαίως ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα, ἥτις κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον αὐτῆς ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς». Παρενέβαλε δηλ. ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ταύτην μόνον τὴν τροποποίησιν, παρενέβαλε τὸ κατὰ τὴν «πρώτην Σύνοδον αὐτῆς», τὰ λοιπὰ ἀφεὶς ὡς ἔχουσιν ἐν τῇ ἀρχικῇ προτάσει. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μὴ ἀρκεσθεὶς εἰς τοῦτο προσέθηκε καὶ ἑτέραν τελευταίαν παράγραφον ἔχουσαν οὕτως: «ἡ ἀναθεώρησις.... καὶ πρὸ τῆς παρελεύσεως τῆς δεκαετίας». Ἔχομεν οὕτω πάντα τὰ στοιχεῖα, ἅτινα ἐπιτρέπουσιν εἰς ἡμᾶς νὰ κρίνωμεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος, νὰ συζητήσωμεν καὶ φθάσωμεν εἰς τὰ πορίσματα· τὴν ἀρχικὴν πρότασιν τῶν ἕξ, τὴν πρότασιν τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς καὶ τὴν τελευταίαν πρότασιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις συνδυάζει τὰ τῶν ἓξ καὶ τὰ τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως προσθέσῃ καὶ εἰδικήν τινα διάταξιν, ἥτις καὶ εἶναι ἐκείνη, ἣν ὠνόμασα ἀπρόοπτον. Ὅτι τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος τοῦτο μόνον ἔχει τὸ μετέχον τοῦ θεμελιώδους, ὅτι ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ ἀπαγορεύει τὴν ἀναθεώρησιν ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος, τοῦτο εἶναι βέβαιον· διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ στηριχθῇ ἐπὶ βάσεως στερεᾶς ὁ ἰσχυρισμὸς ὁ ἐνταῦθα προταθεὶς ὅτι καὶ τὸ ὅλον τοῦ ἄρθρου εἶναι θεμελιῶδες. Τὸ Σύνταγμα ἀπηγόρευσε τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος ὁλοκλήρου, ἔθηκε καὶ δευτέραν ἀπαγόρευσιν ἐντὸς τῆς πρώτης δεκαετίας νὰ μὴ ἐπιτρέπηται ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος· ἀλλὰ μετὰ ταῦτα, θέσαν τοῦτον τὸν περιορισμὸν ἀνυπέρβλητον, ἐπέτρεψεν ἐλευθέρως νὰ γίνηται ἡ ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ὑπὸ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν καὶ διὰ τοῦ τρόπου ὃν ἐνθυμεῖσθε ὅτι περιλαμβάνει. Εὐθὺς ὡς κατελύθησαν οἱ περιορισμοὶ τῶν ἀπαγορεύσεων πᾶν τὸ περαιτέρω εἶναι ἐφικτὸν εἰς τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν, διότι ἄλλως δὲν θὰ εἶχεν ἔννοιαν ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος περὶ ἀναθεωρήσεως. Εὐθὺς δ’ ὡς ἀφήνει ἐλεύθερα τὰ περαιτέρω, οὐδὲν ὡρισμένον θέσασα, ὁρίσασα ὅπως ὑποχρεώσῃ εἰς τὸ μέλλον τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν νὰ μὴ μεταβάλῃ καὶ τὰς λεπτομερείας τὰς περὶ τὴν ἀναθεώρησιν, ἐννοεῖται ὅτι ἀφῆκεν εἰς τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν τὴν ἐλευθερίαν νὰ μεταβάλῃ αὐτὰς κατὰ τὴν οἰκείαν κρίσιν, πάντοτε μενούσης καὶ εἰς τὸ ἑξῆς καὶ εἰς πάντα τὸν αἰῶνα τὸν συνταγματικὸν τῆς ἀπαγορεύσεως τῶν θίξεως τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων. Θεμελιώδης διάταξις ἤκουσα πρὸ ὀλίγου νὰ λέγηται ὅτι εἶναι, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, μία μόνον. Θεμελιώδεις διατάξεις κεῖνται πολὺ περισσότεραι καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῶν δύο. Καὶ βεβαίως δύναται νὰ γίνηται, καὶ πρέπει νὰ γένηται, διάκρισις μεταξὺ οὐσιωδῶν καὶ θεμελιωδῶν, ἀλλὰ δὲν γνωρίζω ἂν ἡ διάκρισις τῶν οὐσιωδῶν ἀπὸ τῶν θεμελιωδῶν χωρεῖ καὶ ἐκεῖ, ὅπου τὸ Σύνταγμα ἐπιστημονικῶς κακῶς κατέταξέ τινας διατάξεις καὶ κακῶς περιέλαβε τὰς διατάξεις. Διότι, ἐὰν ἔλθῃ τις ἐνταῦθα νὰ προτείνῃ νὰ ἐπιτραπῇ ἡ δουλεία, θέλει ἀντιταχθῆ εἰς αὐτὸν ἡ ἀπάντησις ὅτι ἡ διάταξις εἶναι θεμελιώδης. Δὲν εἶναι θεμελιώδης διάταξις τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ τοσοῦτον θεμελιώδης ἀνθρωπίνως, ὥστε καίτοι δὲν ἔχομεν ἀπαγόρευσιν ἀναθεωρήσεως τῶν οὐσιωδῶν διατάξεων, δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ περιβάλωμεν τὴν διάταξιν ταύτην διὰ τῆς αἰγίδος τοῦ θεμελιώδους, ὅπως σώσωμεν τὴν κοινωνίαν ἀπὸ παρανοίας τυχόν τινος παράφρονος ἐρχομένου νὰ ζητήσῃ κατάλυσιν τῆς ἀπαγορεύσεως τῆς δουλείας. Καὶ τοῦτο τὸ παράδειγμα φέρω ὡς τὴν εἰς ἄτοπον ἀπαγωγήν, ἀρκοῦν ὅπως ἀπαλλαγῶ τῆς ἀνάγκης ν’ ἀναφέρω καὶ ἄλλα παραπλήσια. Ἡ πρότασις περὶ Γερουσίας — προέχοντος τοῦ ζητήματος τούτου, διότι τὰ ἄλλα θ’ ἀφήσω εἰς τὸ τέλος — εἶναι ἢ δὲν εἶναι θεμελιώδης; Καὶ ἐγὼ θέλω ἐρωτήσει: καὶ τί εἶναι τὸ πολίτευμα ἡμῶν, κύριοι Βουλευταί; Ποῖον χαρακτῆρα δίδετε εἰς τὸ πολίτευμα ἡμῶν; Ποίαν μορφὴν ἔχει τὸ πολίτευμα ἡμῶν; Διότι, ἂν μοὶ εἴπητε ὅτι ἔχει τὴν δεῖνα ὡρισμένην μορφήν, θέλω ἀντείπει πρὸς ὑμᾶς ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται νὰ θίξωμεν τὴν μορφὴν ταύτην, εἰς τοῦτο δὲ θέλω ἔχει συνεπίκουρον τὸν κ. Βουλευτὴν ἐξ Ἀρκαδίας, ὅστις μετὰ τὴν ἐπίκλησιν τοῦ Γαλλικοῦ Συντάγματος τοῦ λέγοντος περὶ τοῦ ἀμεταβλήτου τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, ὅτε ἐπιτηδείως, ὢν ἤδη πεφωτισμένος ὑπὸ τῆς προτάσεως τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἠρώτησα αὐτόν: ἆρά γε ἡ λέξις μορφὴ δὲν περιέχει καὶ αὐτὴ ἀοριστίαν; Συνωμολόγησεν ὅτι καὶ αὐτὴ περιέχει ἀοριστίαν τινά, ἀλλὰ μικροτέραν. Μικροτέραν ἀοριστίαν ἢ μεγαλειτέραν, τοῦτο εἶναι ἀδιάφορον· τὸ ὅτι ὅμως ὁ ὁρισμὸς ἔχει ποιάν τινα ἀοριστίαν, τοῦτο δὲν σημαίνει ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ χαρακτηρισθῇ μετὰ τῆς μεγίστης εὐκολίας ὡς ὁρισμὸς μὴ θεμελιώδης, διότι καὶ μόνον δὲν ἐφρόντισε τὸ Σύνταγμα νὰ κατονομάσῃ αὐτὸν ῥητῶς, οὕτως ὥστε ν’ ἀπαγορεύσῃ εἰδικῶς τὴν θίξιν αὐτοῦ. Θὰ ἑρμηνευθῇ εἰλικρινῶς ὁ τοιοῦτος ὁρισμός; Θὰ ἑρμηνευθῇ λογικῶς· Θὰ ἑρμηνευθῇ πρὸ παντός, ἐπαναλαμβάνω, εἰλικρινῶς καὶ ἀκραιφνῶς καὶ γνησίως, διότι εἰς πάντα καὶ τὰ ὕψιστα τῶν πολιτικῶν Σωμάτων ἀπαγορεύεται τὸ μὴ εἰλικρινές, τὸ μὴ ἀκραιφνές, ὅταν πρόκειται νὰ ἑρμηνεύσωσι τὰς θεμελιώδεις διατάξεις τῶν νόμων. Ἐνταῦθα δ’ ἡμεῖς εὑρισκόμεθα εἰς θέσιν παράδοξον — καὶ τοῦτο ἐκ πταίσματος αὐτοῦ τοῦ θεσμοθέτου, αὐτῆς τῆς κυριάρχου Συνελεύσεως τῆς Συντακτικῆς —· διότι ἀφέθημεν ἡμεῖς, οἱ μὴ ἀσκοῦντες ὁλόκληρον τὴν κυριαρχίαν, ἀλλὰ περιωρισμένοι ἐκεῖ ὅπου περιέγραψε τὸν κύκλον τῆς δυνάμεως ἡμῶν τὸ Σύνταγμα, τὸ ὑπὸ τῆς Συντακτικῆς συνταχθέν, ἀφέθημεν ἐν τούτοις καταδεδικασμένοι ὑποχρεωτικῶς, ὅπως προχωρήσωμεν εἰς τὸ ἔργον ἡμῶν, νὰ προβῶμεν καὶ εἰς ἑρμηνείαν ἐκείνου, ὅπερ δὲν κατεσκευάσαμεν, παρὰ τὸν κανόνα ὅτι μόνος ὁ κατασκευαστὴς εἶναι καὶ ἑρμηνευτὴς τοῦ ἔργου, ὅπερ κατεσκεύασε. Καὶ εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ προβῶμεν ἀμέσως εἰς ἑρμηνείαν, ὡς ὑπόχρεοι νὰ προσέχωμεν μήπως προσκρούσωμεν εἰς τὸ θεμελιῶδες. Ὅπως μὴ προσκρούσωμεν εἰς τὸ θεμελιῶδες, ἐξετάζομεν τί καὶ ποῖον τὸ θεμελιῶδες, ἐξετάζοντες δὲ τοῦτο ὄχι μόνον τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ ὑπερβῶμεν τὰ ἐσκαμμένα, ἀλλὰ πάσχομεν καὶ τὸν πειρασμὸν νὰ ὑπερβῶμεν αὐτά. Καὶ πολὺ φοβοῦμαι ὅτι ἐνώπιον πειρασμοῦ εὑρισκόμεθα ἀπόψε, καὶ ὄχι ἐνώπιον ἀσυναισθήτου πρὸς τὰς ἐν τῷ Συντάγματι διατάξεις περὶ Γερουσίας δυσμενείας. Διότι — καὶ λέγων «πειρασμοῦ» ὀφείλω νὰ ἐξηγήσω τὴν ἔννοιαν τοῦ λόγου μου— εἶναι φυσικὸν τὸ νὰ ἔχῃ τις τὴν γνώμην— καὶ ἴσως πολλοὶ ἔχουσι τὴν γνώμην ταύτην—, ὅτι εἶναι ὀρθιώτερον τὸ πολίτευμα, τὸ ἔχον δύο Βουλὰς, ἄνω καὶ κάτω, Γερουσίαν καὶ ἁπλῆν Βουλήν, ἔχων δὲ τὴν γνώμην ταύτην καὶ ἐπιθυμῶν νὰ ἴδῃ αὐτὴν κρατοῦσαν ὑπὲρ βελτιώσεως τῶν κοινῶν, ἂν εὑρεθῇ εἰς θέσιν αὐτὸς νὰ κρίνῃ καὶ ἀναγνωρίσῃ ὅτι οὐδὲν τελείως ὑπάρχει κώλυμα πρὸς τοῦτο, μάλιστα δὲ καὶ ὑπάρχει εἰδική τις εὐκολία, ὅπως ὑπερπηδήσῃ τὸ φαινόμενον κώλυμα, εἶναι πολὺ φυσικὸν ὁ τοιοῦτος πειρασμός, ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ σκοποῦ νὰ ἔχωμεν δύο Βουλὰς, νὰ ὠθήσῃ αὐτὸν ἀσυναισθήτως, ἵνα προχωρήσῃ καὶ περαιτέρω. Ἀλλά, Κύριοι, ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, καὶ δὲν πιστεύω ὅτι ὑπάρχει τις ἐνταῦθα, οὐδ’ αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις θέλει ἀρνηθῆ τοῦτο εἶναί τι θεμελιῶδες, καὶ μὴ λέγωμεν ὅτι δὲν ἐγγίζει εἰς τὸ θεμελιῶδες ἡ μεταβολὴ τῆς μορφῆς, ἣν θέλομεν χαράξει, οἵαν θέλομεν προσπαθήσει νὰ διατυπώσωμεν. Οὕτως ἐνταῦθα πράττοντες δὲν θὰ δυνάμεθα ν’ ἀρνηθῶμεν ἔπειτα ὅτι καὶ τὸ ἄλλο, ὡς ἑπόμενον, εἶναι ἀναθεωρητέον· δύναται δέ τις νὰ φθάσῃ οὕτω καὶ μέχρις ἀναθεωρήσεως ἁπάσης τῆς οὐσίας τοῦ πολιτεύματος, σεβόμενος μόνον ἴσως ἐκεῖνα, ἅπερ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος εὗρεν ὡς τὰ μόνα θεμελιώδη, λέγοντες δηλαδή: «φυλάττομεν τὸν Βασιλέα ὡς ἱερὸν καὶ ἀπαραβίαστον, ὡς καὶ τὸ τῆς εἰς τὴν βασιλείαν ἀνόδου δικαίωμα τοῦ Διαδόχου, ἀλλὰ πάντα τὰ ἄλλα δυνάμεθα νὰ μεταλλάξωμεν». Τοῦτο δὲν εἴχετε βεβαίως ὑμεῖς ὑπ’ ὄψει, ἀλλά...

§73Σ. ΑΓΑΠΗΤΟΣ. Τὸ εἶχον, ἀλλὰ διὰ δημοψηφίσματος.

§74Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ναί, ἀλλὰ τὰ δημοψηφίσματα προϋποθέτουσιν ἐπανάστασιν, καὶ εὐτυχῶς, ἐπειδὴ ἐξερχόμεθα τῆς ἐπαναστάσεως—καὶ εἴμεθα εἰς τὸν τελευταῖον σταθμόν, διότι, ἅμα ὡς ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον τοῦτο, ἐπανερχόμεθα εἰς τὴν προτέραν κανονικὴν κατάστασιν—, δὲν πρέπει νὰ φροντίζωμεν περὶ ἀποφάσεων, αἵτινες προϋποθέτουσι τοιαύτην ταραχὴν λαϊκήν, τοιοῦτον σάλον καὶ ἔξαψιν, ὥστε νὰ πρέπῃ ὑπὸ τοιούτους ὅρους ν’ ἀποβλέπωμεν εἰς δημοψήφισμα. Δὲν πρέπει νὰ σκεπτώμεθα περὶ τούτου, διότι τὰ δημοψηφίσματα δὲν προκαλοῦνται ἀπὸ τῶν Βουλῶν, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν Αὐτοκρατόρων, καὶ δὲν πιστεύω ἡμεῖς ν’ ἀποβλέπητε εἰς δημοψηφίσματα ὅμοια πρὸς τὰ Ναπολέοντος τοῦ Γʹ.

§75Γ. ΙΑΤΡΙΔΗΣ. Ἐὰν δεχθῆτε ὅτι ἡ Βουλὴ διχάζεται καὶ γίνεται δύο τμήματα, μεταφέρεται τὸ μικρότερον, καὶ ἀποτελεῖ τὴν δευτέραν Βουλήν....

§76Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κατασκευάζετε πολίτευμα, περὶ οὗ δὲν δύναμαι ν’ ἀσχοληθῶ, διότι δὲν ὑπάρχει εἰδικὴ πρότασις, ἀλλ’ ὑποθέσεις· ἐὰν θελήσητε νὰ διαιρέσητε τὴν Βουλὴν εἰς δύο τμήματα, θὰ πράξητε ἔργον ἐσωτερικοῦ κανονισμοῦ· θὰ ἔχωμεν τρόπον ἐνεργείας τῆς Βουλῆς ἰδιόρρυθμον καί, ὅταν διατυπωθῇ ἡ πρότασις, θὰ ἐξετάσωμεν κατὰ πόσον αὕτη συμβιβάζεται πρὸς τὸ Σύνταγμα. Ὅπως ἐθέσατε ὑμεῖς τὸ ζήτημα, δὲν εἶναι ἐξεταστέον ἐνταῦθα. Καὶ παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ λάβω ἀνὰ χεῖρας τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, ἅτινα διέγραψαν τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος, διότι τὸ Σύνταγμα τοῦτο, ὅπερ ἐν τούτῳ εἶναι ἀντίγραφον πλῆρες ἄλλων πλήρων Συνταγμάτων, τὸ Σύνταγμα ἐνταῦθα ἰδίως κατὰ τὴν τελευταίαν αὐτοῦ διαμόρφωσιν ἐφρόντισε σαφέστατα νὰ διατυπώσῃ τὸ διάγραμμα τῆς Πολιτείας, ἣν εὐτυχῶς ἔχομεν. Καὶ διέγραψε τὸ διάγραμμα τῆς Πολιτείας ταύτης ἐν κεφαλαίῳ, οὗτινος τὴν ἐπιγραφὴν καὶ ταύτην παρελάβομεν ἀπὸ ἄλλων Συνταγμάτων, καὶ ἥτις καὶ μόνη εἶναι ἀρκετή, ὅπως εἰλικρινεῖς ἑρμηνευταὶ τοῦ πολιτεύματος, ὁδηγούμενοι ὑπ’ αὐτῆς τῆς προσταγῆς, ἥτις ἐτέθη ἐπὶ τοῦ τίτλου, μὴ θέσωσι χεῖρα ἐπὶ διατάξεων, ὅπως μὴ θίξωσιν ἐκεῖνο, ὅπερ ἀποτελεῖ ἀκριβῶς στοιχεῖον οὐσιῶδες τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Διότι δὲν μετεπείσθη ἡ Συνέλευσις ἐκείνη —, ὁποιανδήποτε καὶ ἂν ἔχωμεν ἡμεῖς γνώμην περὶ τοῦ ὀρθοῦ ἢ μὴ τῆς ἀποφάσεως αὐτῆς —, ὅτε μετ’ ἀλλεπαλλήλους φροντίδας, μετ’ ἀλλεπάλληλον κατάδειξιν τοῦ φρονήματος αὐτῆς, ὅπως ἡ καταργηθεῖσα Γερουσία θεωρηθῇ ἐσαεὶ κατηργημένη — διότι ὑπάρχει ψήφισμα περὶ τούτου — ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ψηφισμάτων ἐκείνων ἀπεφάσισεν ἐν αὐτῷ τῷ Συντάγματι ὅ,τι τῶν ψηφισμάτων αὐτῶν ἡ προσταγὴ ὑπηγόρευεν. Ἐσεβάσθησαν τὴν ἰδίαν αὐτῶν οἱ τότε θέλησιν καὶ ψηφίζοντες τὸ νέον πολίτευμα ἐξωβέλισαν τὴν Γερουσίαν. Καὶ παρακαλῶ νὰ παρακολουθήσωμεν τὰ ὀλίγα ἄρθρα τοῦ Συντάγματος τὰ ὑπὸ τὸν τίτλον «περὶ συντάξεως τῆς Πολιτείας», περὶ συγκροτήσεως τῆς Πολιτείας, περὶ θεμελίων τῆς Πολιτείας. Ἀκούσατε ταῦτα, ἅτινα θέλω ἀναγνώσει: «Ἅπασαι αἱ ἐξουσίαι πηγάζουσιν ἐκ τοῦ ἔθνους, ἐνεργοῦνται δὲ καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζει τὸ Σύνταγμα». Δὲν πιστεύω ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος νὰ μοὶ εἴπῃ ὅτι ἡ διάταξις αὕτη δὲν εἶναι θεμελιώδης· θὰ μοὶ εἴπῃ ὅτι τὴν ἐλησμόνησεν.

§77Σ. ΑΓΑΠΗΤΟΣ. Εἶναι τόσον θεμελιώδης, ὥστε εἶναι ἀναμφισβήτητον, καὶ περιττὸν ν’ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα.

§78Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐνόησα τὴν ἐξήγησιν. Κατὰ τὴν κρίσιν μου σφάλλεσθε ὅτι ἠθελήσατε νὰ τὴν ἀναγράψητε εἰς κρίσιν δημοψηφίσματος.

§79Σ. ΑΓΑΠΗΤΟΣ. Διότι ἐνόμισα ὅτι ἓν ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δὲν δύναμαι ν’ ἀναθέσω εἰς τὴν κρίσιν τῆς κυριαρχίας τοῦ λαοῦ, εἶναι τὸ συμβόλαιον, τὸ ὁποῖον συνετάξαμεν πρὸς τὴν Βασιλικὴν Οἰκογένειαν. Πάντα τὰ ἄλλα ὁ λαὸς ἔχει δικαίωμα νὰ τροποποιήσῃ, εἶναι κυρίαρχος.

§80Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἐγὼ λέγω ὅτι ἡ κυριαρχία τοῦ λαοῦ εἶναι τοιαύτη, ὥστε τὸ πᾶν δύναται ν’ ἀνατρέψῃ καὶ αὐτὰ τὰ συμβόλαια. Μὴ φέρετε τοιαῦτα ζητήματα. Ὅταν κυρίαρχος εἶναι ὁ λαός, ὁ κυρίαρχος πράττει ὅ,τι θέλει —. Ἡμεῖς ἐδῶ ὀφείλομεν νὰ σεβασθῶμεν ἐκεῖνα, ἅτινα ὁ κυρίαρχος ἠθέλησεν ἀπὸ κορυφῆς μέχρι ποδῶν. Ὁ κυρίαρχος λαὸς δὲ εἶναι ἐδῶ· ὅταν θελήσῃ ὁ κυρίαρχος νὰ πράξῃ ὅ,τι εἰς αὐτὸν δόξῃ, καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς σαρώνει.

§81Σ. ΑΓΑΠΗΤΟΣ. Ἐπειδὴ ἐθέσαμεν τὸν ὅρον ὅτι θὰ μείνωμεν ἐντὸς τῶν διατάξεων τῆς Συντακτικῆς ἐκείνης Συνελεύσεως καὶ ἐπειδὴ ἐκείνη ὥρισεν αὐτὸ τὸ συμβόλαιον, δι’ αὐτὸ εἶπον ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ τὸ θίξωμεν. Ὅταν θέλῃ ὁ λαὸς εἴτε διὰ τρόπου ὁμαλοῦ εἴτε ἀνωμάλου, βεβαίως ὁ λαὸς δύναται νὰ τὸ κάμῃ.

§82Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ναί, ἀλλὰ τότε καὶ τὸ ἄρθρον, εἰς ὃ ἀναφέρεσθε, δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν. Ἡ διάταξις ἔχει οὕτως: «Ἅπασαι αἱ ἐξουσίαι πηγάζουσιν ἐκ τοῦ ἔθνους, ἐνεργοῦνται δὲ καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζει τὸ Σύνταγμα». Τὸ Σύνταγμα ἔρχεται καὶ φυτεύει τὰς ἐξουσίας τὴν μίαν κατόπιν τῆς ἄλλης, ὅ,τι δ’ ἐφύτευσε τὸ Σύνταγμα δὲν ἔχετε δικαίωμα νὰ ἐκριζώσητε. «Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία» — ἐπαναλαμβάνω — «ἐνεργεῖται ὑπὸ τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Βουλῆς». Βλέπετε τρίτον τινὰ ἐνταῦθα; «ὑπὸ τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς Βουλῆς». «Ἄρθρον 23. Τὸ δικαίωμα τῆς προτάσεως τῶν νόμων — δὲν περιωρίσθη μόνον εἰς τὸ 22 ὁ θεσμοθέτης — ἀνήκει εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὸν Βασιλέα, ὅστις ἐνασκεῖ τοῦτο διὰ τῶν Ὑπουργῶν». Ἐν τούτῳ ὑπάρχει τὸ ἀξίωμα «ὁ Βασιλεὺς ἐν Κοινοβουλίῳ». Τοῦτο εἶναι τὸ χαρακτηρίζον τὸν Βασιλέα κατὰ τὴν Ἀγγλικὴν συνταγματικὴν ἔκφρασιν «Βασιλεύς». «Ἄρθρον 24. Οὐδεμία πρότασις ἀφορῶσα αὔξησιν τῶν ἐξόδων τοῦ Προϋπολογισμοῦ διὰ μισθοδοσίαν ἢ σύνταξιν ἢ ἐν γένει δι’ ὄφελος προσώπου πηγάζει ἐκ τῆς Βουλῆς». Θεμελιώδης, ἀμετακίνητος περιορισμός. Δὲν ἐπέτρεψε τὸ Σύνταγμα νὰ ἔρχηται ἡ Βουλή, εἰς ἣν ἔδωκε τοσαύτην ἐμπιστοσύνην τοιαύτην πρότασιν νὰ ὑποβάλῃ αὐτῇ διὰ λόγους συνδεομένους μετὰ τῆς ἱστορίας τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος καὶ οἵτινες ἐξηνάγκασαν πάντας τοὺς ἔχοντας κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα νὰ περιλάβωσι τὴν διάταξιν ταύτην ἐν τῷ Συντάγματι αὐτῶν. «Ἄρθρον 25. Ἐὰν πρότασις νόμου» —, ἀναγινώσκω ὅπως ἔχει τὸ κείμενον, ὅπερ ἐτροποποιήσαμεν τὴν ἔκφρασιν ἐπὶ τὸ ὀρθόν, διότι ἐνταῦθα ὁ θεσμοθέτης λέγει· «ἐὰν πρότασις νόμου ἀπορριφθῇ ὑπὸ μιᾶς τῶν δύο νομοθετικῶν ἐξουσιῶν, δὲν εἰσάγεται ἐκ νέου εἰς τὴν αὐτὴν Βουλευτικὴν Σύνοδον». Τοῦτο ἐτροποποιήσαμεν κατὰ φράσιν — διότι ἄλλως δὲν εἴχομεν δικαίωμα νὰ θίξωμεν τὸ ἄρθρον — μετεφράσαμεν οὕτω· «πρότασις νόμου ἀποκρουσθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἑτέρου τῶν παραγόντων τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας» — διότι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία εἶναι μία — «δὲν εἰσάγεται ἐκ νέου εἰς τὴν αὐτὴν Βουλευτικὴν Περίοδον». Λέγομεν τὸ αὐτὸ πρᾶγμα καταλλήλως. «Ἄρθρον 26. Ἡ αὐθεντικὴ ἑρμηνεία τῶν νόμων ἀνήκει εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν» «Ἄρθρον 27. Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀνήκει εἰς τὸν Βασιλέα, ἐνεργεῖται δὲ διὰ τῶν παρ’ αὐτοῦ διοριζομένων ὑπευθύνων Ὑπουργῶν». «Ἄρθρον 28. Ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἐνεργεῖται διὰ τῶν Δικαστηρίων, αἱ δὲ δικαστικαὶ ἀποφάσεις ἐκτελοῦνται ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως». Τοῦτο ἔχει ἄρθρον ἀντίστοιχον, τὸ λέγον ὅτι ὁ Βασιλεὺς διορίζει τοὺς δικαστὰς τοὺς ἀπονέμοντας τὴν δικαιοσύνην. Παρακαλῶ νὰ ἀνατρέψωμεν καὶ μοὶ εἴπητε: Δυνάμεθα νὰ τροποποιήσωμεν τὸ ἄρθρον 28 τοῦ Συντάγματος καὶ εἴπωμεν ὅτι ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ἐνεργεῖται οὐχὶ ὑπὸ Δικαστηρίων, ἀλλὰ διὰ τῶν οἱωνδήποτε πρὸς τοῦτο διοριζομένων ὑπὸ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας; Οὐχί. Πρέπει νὰ ἐνεργῆται διὰ Δικαστηρίων, δὲν λέγει ποίων, ἀλλὰ διὰ Δικαστηρίων ὠργανωμένων. Δυνάμεθα νὰ θίξωμεν τοῦτο; Τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἠθέλομεν θίξει, μεταβάλλομεν τελείως, ῥιζικῶς, θεμελιωδῶς τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος, διότι βεβαίως εἶναι δυνατὸν ὁ Βασιλεύς, ὅστις ἀρχικῶς πρὶν ἢ ἐμφανισθῇ ἡ δικαστικὴ κυριαρχία ἦτο καὶ ὁ δικαστής, ἐδίκαζε πολλάκις καὶ ὑπὸ δρῦν, νὰ ἔλθῃ πάλιν καὶ εἴπῃ ὅτι αὐτὸς θὰ δικάζῃ, καὶ νὰ μεταρρυθμίσωμεν τὸ ἄρθρον. Ἀλλὰ δυνάμεθα νὰ τὸ θίξωμεν; (Ἀναγινώσκει:) «Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀνήκει εἰς τὸν Βασιλέα, ἐνεργεῖται δὲ διὰ τῶν ὑπ’ αὐτοῦ διοριζομένων ὑπευθύνων Ὑπουργῶν». Ἂν ἐπεχειροῦμεν νὰ μεταβάλωμεν καὶ ταύτην τὴν διάταξιν καὶ ἐλέγομεν ὅτι ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἐνεργεῖται ὑπὸ τῶν συμβούλων τοῦ Βασιλέως ἢ τῶν συμβούλων τῆς Ἐπικρατείας, θὰ συνεχωρεῖτο νὰ πράξωμεν τοῦτο; Οὐχί. Κατὰ τίνα τρόπον; Ἀλλ’ ἂν τὰς δύο ταύτας ἐξουσίας, καὶ τὴν ἐκτελεστικὴν καὶ τὴν δικαστικήν, κατ’ οὐδὲν δυνάμεθα νὰ θίξωμεν κατὰ τὴν μορφὴν καὶ τὸ διάγραμμα, ὅπερ ἐτέθη ὡς βάσις, κατὰ τίνα τρόπον θὰ θίξωμεν τὸ διάγραμμα τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ἥτις νομοθετικὴ ἐξουσία καὶ ἔν τινι μέρει ὁριζομένῳ ἐν ἄρθρῳ 60 μετέχει καὶ ἔργου τῆς ἐκτελεστικῆς; Κατὰ τίνα τρόπον; Ἐὰν δὲν δυνάμεθα νὰ θίξωμεν τὰς ἄλλας δύο ἐξουσίας, οὐδὲ ταύτην δυνάμεθα νὰ θίξωμεν, διότι ἐγίνωσκε καλῶς τί ἤθελεν ὁ θεσμοθέτης, ὅτε ἔλεγεν· «ἐγώ, ὁ κυρίαρχος, ἀποθέτω τὴν ἐξουσίαν τὴν νομοθετικὴν εἰς χεῖρας Βασιλέως καὶ Βουλῆς». Εἰς οὐδένα δ’ ἄλλον θὰ ἐπετρέπετο ἄνευ αὐθαιρεσίας, ἄνευ ἀνευλαβείας πρὸς τὸ Σύνταγμα νὰ εἴπῃ: «καὶ ἐγὼ τὴν ἀποθέτω καὶ εἰς τὴν Γερουσίαν». Δυνατὸν νὰ λογισθῇ ὡς λάθος τοῦ θεσμοθέτου· δυνατὸν νὰ δεχθῇ τις τὴν γνώμην ὅτι συμφορώτερα ἤθελε πράξει, ἂν ἔταττε καὶ Γερουσίαν συμμετέχουσαν ἐν τρίτῳ μέρει τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας· ἀλλά, ὅτε ἔφθασε καὶ ὡμίλησε περὶ νομοθετικῆς ἐξουσίας καὶ κατένειμεν αὐτὴν εἰς δύο, οὐδείς, οὐδείς, ἄνευ ὀλισθήματος, ὅπερ εἶναι προωρισμένον νὰ φέρῃ εἰς χείρονα, οὐδεὶς δύναται νὰ προτείνῃ ἐνταῦθα τὴν ἵδρυσιν Γερουσίας. Τὸ δυστύχημα εἶναι ὅτι, ἐνῷ ταῦτα οὕτως ἔχουσι, καὶ —ἀνοίγω παρένθεσιν— εἶχον τὸ θάρρος ἐνώπιον τῆς πρώτης Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἥτις ἰσχυρίζετο ὅτι εἶχε συντακτικὸν χαρακτῆρα καὶ ἥτις ἀπεδείχθη ὅτι δὲν εἶχε χαρακτῆρα συντακτικὸν καθ’ ἣν ὥραν διελύθη...

§83ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πῶς ἀπεδείχθη;

§84ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καθ’ ἣν ὥραν διελύθη. Ἡ διάλυσις ὑπῆρξε πολιτικὴ πρᾶξις, ἥτις ἀπέδειξεν ὅτι ἀπηυθύνετο κατὰ Σώματος μὴ κυριάρχου, διότι, ἂν ἦτο κυρίαρχον Σῶμα, ἔστε βέβαιος ὅτι δὲν θὰ διελύετο.

§85ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν εἶναι ἀπόδειξις αὐτή.

§86ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι ἡ τρανοτάτη τῶν ἀποδείξεων. Πᾶν πρᾶγμα, ὅπερ περιβάλλει δι’ ἀναγνωρίσεως ὁ λαός, ὅπερ ἔπειτα ὁ λαὸς ἐπεψήφισε διὰ κολοσσιαίας πλειονοψηφίας, διὰ παμψηφίας, ἡ ὁποία ἔφερεν ἐνταῦθα πανίσχυρον τὸν διαλύσαντα τὸ δῆθεν κυρίαρχον ἐκεῖνο Σῶμα, πᾶσα τοιαύτη πρᾶξις εἶναι ἀρκετή, ἵνα κλείσῃ πάντων τὰ στόματα· ἐκτὸς μόνον ἂν πρόκειται νὰ ὁμιλῶμεν περὶ θεωριῶν. Αἱ θεωρίαι ἡμῶν αἱ εἰδικαί, ἐφ’ ὅσον διατηροῦμεν αὐτάς, καταντῶσιν ἄξιον θέμα βιβλίων· ἀλλὰ διὰ τὸν λαὸν εἶναι ἀθύρματα, ἅτινα ἤδη ἔρριψεν εἰς τὸν κάλαθον τῶν ἀχρήστων. Ἐπὶ οὕτω λελυμένου ζητήματος μὴ ἐπιχειρῶμεν ν’ ἀποβλέψωμεν εἰς τὴν λάμψιν τῆς λαϊκῆς θελήσεως. Λοιπὸν ἔλεγον ὅτι εἶχον τὸ θάρρος ἐνώπιον τῆς πρώτης Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ν’ ἀπαντήσω εἰς δύο διακοπάς. Μίαν, ἥτις ἀπηυθύνθη ἀσόφως ὑπὸ μακαρίτου, εἰς ὃν ἀπήντησα, παρακαλέσας αὐτόν, ὅταν ἔλθῃ ἐνώπιον τῆς διπλῆς Βουλῆς, νὰ τολμήσῃ νὰ εἴπῃ ἐκεῖ ὅσα οὗτος εἶπεν ὑπὲρ τῆς ἱδρύσεως τῆς Γερουσίας· ἄλλην ὑπὸ οὐχὶ ἀσόφου, ὑπὸ λίαν ἐντριβοῦς περὶ τὰ ζητήματα ταῦτα καὶ λίαν φρονίμου ἀνδρός, τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅστις εἶναι ἐκ τῶν δεχομένων ὅτι ἡ Γερουσία εἶναι χρήσιμος εἰς τὸ πολίτευμα, ὅτι ἴσως εἶναι καὶ ἀναγκαία. Καὶ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἁπλοῦν τότε Πληρεξούσιον, ἀπήντησα, ὅπως ὤφειλον ν’ ἀπαντήσω ἕνεκα τῆς θέσεως ἣν κατεῖχον. Εἶπον διὰ τίνας λόγους, — συντόμως, διότι πρόκειτο περὶ διακοπῆς, — φρονῶ ὅτι ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ὡς ὑπάρχει συγκεκροτημένη, εἶναι εἷς τῶν τριῶν ποδῶν ἐφ’ ὧν ἐρείδεται τὸ Σύνταγμα. Δὲν ἐπίστευον δ’ ὅτι ἤθελον ἀναγκασθῆ ταύτην τὴν ἑσπέραν μακρότερον νὰ διαλάβω περὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ἀλλὰ κατ’ ἐμὲ τὸ ὀλίσθημα τὸ γενόμενον εἶναι κατὰ τοῦτο μεγαλείτερον, ὅτι θέμα, οὗτινος δὲν ἐτολμήσαμεν ἡμεῖς ἐνταῦθα νὰ ἐπιληφθῶμεν, θέμα τοιοῦτον, εἰς ὅπερ καὶ αὐτοὶ οἱ θελήσαντες νὰ εἰσαγάγωσιν εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς ἀναθεώρησιν δὲν ἐνέμειναν, δὲν εἶχον τὸ θάρρος νὰ ἐμμείνωσιν, ὅπως ἐπιλαμβανόμενοι ἡμεῖς τῆς συζητήσεως λύσωμεν θέμα, περὶ οὗ αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ὅτι καλὸν εἶναι ν’ ἀφεθῇ διὰ τὸ μέλλον, καὶ βλέπομεν εἰς τὸ τέλος τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ Συντάγματος κατὰ τίνα τρόπον θὰ φροντίσωμεν περὶ τούτου, τὸ θέμα τοῦτο ἔρχεται τὴν τελευταίαν ὥραν, — καθ’ ἣν ὥραν πάντες, ὡς πιστεύω, περιεμένομεν νὰ ψηφίσωμεν ἐκτελοῦντες πάσας τὰς καθυστερούσας ψηφοφορίας καὶ νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν λῆξιν τοῦ ἡμετέρου ἔργου ἐν ὀλιγοώρῳ συζητήσει — ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔρχεται καὶ θέτει ἐνώπιον ἡμῶν. Πρὸς τίνα σκοπόν; Ἂν ἔθετε τοῦτο πρὸς λύσιν, θὰ ἔλεγε· «κάλλιστα· ὑπάρχει καιρός· δὲν ἐκλείσαμεν τὴν συζήτησιν· ἂς συζητήσωμεν ἐπὶ τοῦ θέματος». Ἀλλὰ πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ ὑποδείξωμεν εἰς τὴν ἐν τῷ μέλλοντι κληθησομένην, εἰς τὴν προσεχῆ Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν, ὅτι καλὸν εἶναι νὰ σκεφθῇ περὶ Γερουσίας....

§87Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Εἰς τὴν ἁπλῆν Βουλήν.

§88ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ, μὴ μὲ προλαμβάνητε· μοῦ ἀφαιρεῖτε τὴν εὐχαρίστησιν νὰ εἴπω ἐκεῖνα, ὅσα ἤδη προείπετε ὑμεῖς. Πάντοτε ὑπάρχει τις χάρις νὰ λέγῃ τις τὸ πρᾶγμα πρῶτος, καὶ ἂς γνωρίζωσιν αὐτὸ ἑκατόν.

§89Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ζητῶ συγγνώμην.

§90ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Λοιπὸν θέλει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως προνοοῦντες περὶ τῆς ὑστέρας ἀναθεωρήσεως φυλάξωμεν εἰς τοῦτο τὸ θέμα θέσιν εἰδικήν. Τόσα ἄλλα θέματα ἔμειναν ἔκθετα καὶ εἰς τοῦτο χρειάζεται εἰδικὴ θέσις! Καὶ κατὰ τίνα τρόπον; Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὗρεν ὅτι ἡ προθεσμία τῆς ἐπιτροπῆς, ἡ πενταετής, εἶναι ἀνεπαρκής, ὅτι δὲν πρέπει τόσον ταχέως νὰ ἔλθωμεν νὰ ἐπαναπέσωμεν εἰς ἀναθεώρησιν καὶ νὰ ἐπαγγελλώμεθα εἰς πάντας ὅτι δύνανται εὐχαρίστως ν’ ἀναμένωσι μετὰ μίαν πενταετίαν νέαν ἀναθεώρησιν καὶ τὰ περὶ αὐτήν. Καὶ καθ’ ἣν ὥραν ταῦτα διδάσκει σοφώτατα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔρχεται καὶ εἰσάγει τὸ θέμα τοῦτο ἀμέσως καὶ καταλύει τὴν προθεσμίαν.

§91Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι εἶναι βέβαιος ὅτι δὲν θὰ ἔλθῃ ποτέ.

§92ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ πῶς καταλύει τὴν προθεσμίαν; Τελείως! Οὐδ’ ἐκεῖνα τὰ πέντε ἔτη τῆς ἐπιτροπῆς, οὐδὲ τὰ ἓξ ἔτη τοῦ κ. Τσαξίρη οὐδὲ κἂν τὰ δύο οὐδὲ κἂν τὸ ἓν ἔτος· διότι, ὅπως ἔχει ἡ πρότασις, δὲν γνωρίζω ἂν δὲν δυνάμεθα ἡμεῖς αὐτοί, ὄντες ἤδη νομοθετικὴ Βουλή, νὰ ψηφίσωμεν ὅτι γινόμεθα πάλιν ἀναθεωρηταί, ὅπως ψηφίσωμεν τὴν Γερουσίαν. Διὰ τοῦτο δὲ τὸ οὕτω πραττόμενον τὸ κατ’ ἐμὲ ἐφοβούμην μήπως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυνουρίας προλάβῃ καὶ εἴπῃ ὅ,τι ὤφειλε νὰ εἴπῃ παιγνιωδῶς. Διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῶ πῶς τοιαύτη διάταξις ἔχει προορισμὸν ν’ ἀσφαλίσῃ τὸ ἀγαθὸν τῆς ἐν ἀναθεωρήσει ἀνιδρύσεως τῆς Γερουσίας, καὶ ἐρχόμεθα ἡμεῖς, ὄντες ἡμεῖς αὐτοὶ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή, νὰ ψηφίσωμεν ἐνταῦθα πρόσκλησιν ἄλλης Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς — εἴτε διπλῆν θέλετε αὐτήν, εἴτε μονήν, εἴτε τὸ ἥμισυ τῆς ἁπλῆς Βουλῆς, θὰ εἶναι ἐν τούτῳ Ἀναθεωρητικὴ Βουλή. — Κατὰ τί δεσμεύει ἡ ἀπόφανσις ἡμῶν τὴν Ἀναθεωρητικὴν ἐκείνην Βουλήν; Ἐὰν ὑποθέσητε ὅτι ἐγὼ ζῶ μέχρις ἐκείνου τοῦ χρόνου καὶ κατορθώνω διὰ τοῦ θέματος τῆς Γερουσίας νὰ κατασταθῶ δημοτικώτατος καὶ ἔλθω οὕτως εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ παμψηφίας ὁμοίας τῆς τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἀντιταχθῶ εἰς αὐτήν, ἀδύνατον θὰ εἶναι νὰ ψηφισθῇ Γερουσία. Θὰ εἴπω: «ἀπαράδεκτος·» θὰ εἴπω δὲ τοῦτο ὡς Πρωθυπουργός, ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἀντιπρόσωπος τοῦ Βασιλέως: «Ἀπαράδεκτος μεταβολὴ θεμελιώδης». Καὶ δὲν θὰ ψηφισθῇ· καὶ ἐὰν δὲν ψηφισθῇ, εἰς οὐδὲν προσκρούει ἡ τοιαύτη ἀπόφασις. Λοιπὸν ἔχει ποιάν τινα σημασίαν ἡ ἐπιφύλαξις αὕτη, ἣν ταύτην τὴν ἑσπέραν προτείνετε εἰς ἡμᾶς νὰ καθιερώσωμεν ἐκφέροντες γνώμην καὶ ψῆφον; Τίνα σημασίαν; Ἢ μήπως εἶναι αὕτη ἐντολή, ἣν δίδομεν; Ἀπολύτως οὐδεμία. Ῥάκος! Δὲν εἶναι ὀρθὴ ἡ τοιαύτη πρότασις, δὲν ἔχει κἂν ἠθικὸν λόγον ὑπὲρ ἑαυτῆς, διότι οὐδαμοῦ ἠκούσθη ὅτι Σῶμα ἔχον ὡρισμένα δίκαια καὶ δύναμιν νὰ ἐκπληρώσῃ αὐτά, ἐκεῖνο ὅπερ ἐξαιρεῖ ἐκ τῆς ἰδίας αὑτοῦ κατὰ τὴν ἰδίαν κρίσιν ἐξουσίας, παραδίδει εἰς ἄλλο καὶ μάλιστα τρόπον τινὰ εἰς κατώτερον· διότι, ὅσον καὶ ἂν ἔχῃ τὸν χαρακτῆρα κατὰ τοῦτο τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς τὸ Σῶμα τοῦτο, θὰ εἶναι Σῶμα ἁπλοῦν βουλευτικὸν καὶ Σῶμα τῇ ἀληθείᾳ, δι’ ὃ πρέπει νὰ φοβηθῶμεν τὴν ὥραν, καθ’ ἣν ἐρχόμεθα νὰ προτείνωμεν περὶ αὐτοῦ νὰ εἰσαχθῇ, μήπως εἶναι παραγωγὴ πλειονοψηφίας κυβερνητικῆς Κυβερνήσεως, ἥτις κατὰ τὴν πρώτην συνεδρίαν τῆς Βουλῆς, ἀμέσως μετὰ τὰς ἐκλογάς, ὅτε θέλει ἔχει τὰς ψήφους ἀφθόνους, θέλει φροντίσει νὰ ψηφίσῃ τὴν διάταξιν, ὅπως ἔπειτα διαλύσῃ τὴν Βουλήν, ἵνα ἐπιτύχῃ τοὺς σκοποὺς αὐτῆς καὶ ἐν δευτέρᾳ ἐκλογῇ προησφαλισμένῃ ἤδη εἰσαγάγῃ τὰ ζητήματα καὶ ἐπιτύχῃ τὴν ψήφισιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς.

§93Γ. ΠΩΠ. Ἐν τούτοις ἐνῷ λέγετε αὐτὸ τὸ ὀρθότατον κατ’ ἀρχήν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὴ παράδοσις εἰς ἄλλην ἐξουσίαν, εἰς ἄλλην ἀρχὴν ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς δὲν ἔχομεν, παραδέχεσθε δεσμοὺς χρονικούς. Ἐθέσατε εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὅριον πενταετές.

§94ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Συνηθίζετε ἐκ μεγάλης τάσεως πρὸς τὸ ἀντιπολιτεύεσθαι καὶ δημοσιογραφικῶς καὶ βουλευτικῶς νὰ κατηγορῆτε ἐπὶ παντὸς σημείου ἐκεῖνον, μεθ’ οὗ δὲν ὁμοφρονεῖτε. Ἂν εἴχετε τὴν καλωσύνην ν’ ἀνατρέξητε εἰς τὸ πρακτικὸν τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπερ ἔλαβον τὴν πρόνοιαν νὰ ὑπομνήσω ὅτι περιέχει πρότασιν διαγράφουσαν τὰς ἰδέας μου, ἠθέλετε ἴδει ὅτι ἐν τῇ προτάσει ἐκείνῃ δὲν ὑπῆρχε προθεσμία.

§95Γ. ΠΩΠ. Εἰς ποίαν πρότασιν; Τὴν ἰδικήν σας;

§96ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα.

§97Γ. ΠΩΠ. Τότε εἶμαι σύμφωνος· (γελῶν) συμπολιτευόμεθα ἀλλήλους.

§98ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλ’ ἡ πρότασίς μου δὲν συγκεντρώνει τὴν πλειονοψηφίαν ἐν τῇ Βουλῇ, οὐδὲ κἂν ἐσκόπουν ἐγὼ ὑποβάλλων αὐτὴν νὰ ἐπιμείνω περισσότερον, διότι, ὅτε διετύπουν αὐτήν, ἐγίνωσκον ὅτι τὰ αὐστηρότερα εἶναι ὀλιγώτερον εὐπρόσδεκτα τῶν ὀλιγώτερον αὐστηρῶν, ὑπῆρχε δὲ καὶ ὑπάρχει ῥοπὴ ἀντίθετος ἐκείνης, ἥτις ὑπῆρχε κατὰ τὸ 1864. Τότε κατεστήσαμεν σχεδὸν ἀδύνατον τὴν ἀναθεώρησιν· νῦν ἔχομεν τάσιν νὰ καταστήσωμεν αὐτὴν ὑπερμέτρως εὔκολον. Καὶ ἦλθε μὲν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ν’ ἀνακόψῃ τὴν φορὰν ταύτην διὰ τῆς δεκαετίας, ἀλλὰ ὡς μεταμεληθεὶς ἀμέσως κατῆλθε μέχρι καὶ τοῦ ἔτους διὰ τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας. Διὰ τούτους τοὺς λόγους, Κύριοι, φρονῶ ὅτι θ’ ἀποβῇ βλαβερὸν τὸ προτεινόμενον, ἐὰν ψηφισθῇ· ὅτι θὰ τεθῇ σημεῖον, ἀφ’ οὗ θέλουσιν ὁρμηθῆ ταχύτερον ἢ βραδύτερον οἱ ἔχοντες τοιαύτας ἢ τοιαύτας ἰδέας, ὅπως ὑπὲρ ἐπικρατήσεως αὐτῶν λέγοντες θεωρίας καὶ λόγους παρεξηγήσωσι σκοποὺς καὶ διατάξεις ὁμοίας τῆς προτεινομένης· ὅτι τίθεται ἀρχὴ βλαβερά, περὶ ἧς ἐλπίζω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐκ νέου ἐπὶ τοῦ θέματος σκεπτόμενος θ’ ἀπαλλάξῃ ἡμᾶς ν’ ἀνησυχῶμεν, μήπως τεθῇ· διότι, ἐὰν εἶναι πεπεισμένος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη τῆς διατάξεως ταύτης, ὅπως ἡ μεθ’ ἡμᾶς Ἀναθεωρητικὴ ἐπιληφθῇ τοῦ ζητήματος καὶ σκεφθῇ ἐν πλήρει ἐλευθερίᾳ περὶ τοῦ θεμελιώδους ἢ μὴ θεμελιώδους τῆς διατάξεως, περὶ τοῦ ἂν συμφέρει ἢ δὲν συμφέρει ἡ Γερουσία, πρὸς τί νὰ παρεμβάλωμεν ἐνταῦθα τὴν τοιαύτην διάταξιν; Μήπως τοῦτο πράττοντες ἐκφέρομεν γνώμην; Ἐὰν ἐκφέρωμεν γνώμην, δίκαιον καὶ συμφέρον εἶναι, ἂν τοῦτο θέλῃ ἡ πλειονοψηφία, νὰ εἰσαγάγωμεν τὴν Γερουσίαν ἡμεῖς ἐνταῦθα, καὶ ἂν τυχὸν δὲν εἴμεθα κατὰ πάντα ἕτοιμοι, νὰ παραπέμψωμεν εἰς τακτὸν χρόνον τὴν ἔναρξιν τῆς λειτουργίας αὐτῆς. Ἀλλὰ τοῦτο τὸ προταθὲν εἰς ἡμᾶς, ἂν εἶναι ἄσκοπον, εἶναι καὶ βλαβερόν, καὶ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἔχω τὴν ἀξίωσιν τὴν εὔλογον, παρὰ τοιαύτης μάλιστα Κυβερνήσεως, νὰ φροντίσῃ νὰ ἐξαλείψῃ τὴν προταθεῖσαν διάταξιν, ἥτις μόνον ζημίαν καὶ συζητήσεις περὶ πολιτεύματος δύναται νὰ γεννήσῃ, καθ’ ἣν ὥραν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ παύσῃ πᾶσα περὶ τοῦ πολιτεύματος συζήτησις καὶ ἐνταῦθα καὶ ἔξω, ἵνα μὴ πλασθῶσι κύκλοι ἀσχολούμενοι ἀπὸ τῆς σήμερον καὶ ἐφεξῆς εἰς τὰ τῆς Πολιτείας κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὅπως τὸ ταχύτερον κινοῦντες πάντα λίθον καὶ καταφεύγοντες εἰς πᾶσαν σκευωρίαν δυνηθῶσι νὰ πλάσωσιν ἔδαφος χρήσιμον μὲν κατὰ τὴν γνώμην αὐτῶν, ὅμως οὐχὶ διὰ τοὺς λόγους, οἵτινες κινοῦσι τὴν γνώμην τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ δι’ ἀρρήτους ἄλλους λόγους, οἵτινες περιττὸν νὰ ἀνακινηθῶσιν ἐνταῦθα. Τοῦτο μὲ ἀναγκάζει νὰ ἐπιμείνω, ἵνα θέσω καὶ ἐνταῦθα τὸ ζήτημα, ὅπερ ἔθηκα καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ὅτε προέκειτο νὰ συζητηθῇ τὸ σχέδιον προβαλὼν τὸ ἀπαράδεκτον, ὅπερ ἡ ἐπιτροπὴ δὲν ἐδέχθη, ἐσκόπουν δὲ νὰ ὑποβάλω ἐνταῦθα, καὶ προανήγγειλα τοῦτο, ὅτε ἐγκατελείφθη ἡ περὶ Γερουσίας συζήτησις. Ἔρχομαι νῦν εἰς ἄλλα δευτερεύοντα. Ἐάν, ὅπως ἐδέχθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὰ δύο τρίτα, τὰ καὶ κατὰ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς ἐπαρκῆ, τὰ δύο τρίτα τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μελῶν τῆς Βουλῆς δὶς κληθέντα ἀποφανθῶσιν εἴτε μετὰ διάλειμμα ἑνὸς μηνὸς εἴτε μετὰ διάλειμμα δύο ἢ τριῶν μηνῶν, ἡ δυσκολία ἡ παρεμβαλλομένη εἰς τὴν ἀναθεώρησιν, θὰ εἶναι μικρά. Ἐγένετο εἶδός τι ἐπαναστάσεως, ἐξέγερσις γενικὴ μετὰ πολλῶν κινδύνων, καὶ ἦλθεν οὕτως ἡ ὥρα νὰ σκεφθῶμεν περὶ ἀναθεωρήσεως· καὶ πόσα ἐμπόδια δὲν ἐνεφανίσθησαν ἐνώπιον ἡμῶν, λόγῳ αὐτῆς τῆς φύσεως τῆς διαδικασίας, ἥτις ὑπῆρχεν ὡρισμένη! Καὶ τότε ἔκριναν πάντες σύμφορον νὰ φροντίσωσι ν’ ἀσφαλίσωσι τὴν ἀναθεώρησιν, καὶ ἐνῷ οἱ ἀρχηγοὶ τῶν κομμάτων εἶχον ἀκολουθοῦσαν τὴν Βουλὴν σχεδὸν μετὰ παμψηφίας, οὐδεὶς ἐπίστευσεν ὅτι θὰ κατωρθοῦμεν μετὰ τοσαύτης πλειονοψηφίας νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἀναθεώρησιν. Ἂν ἄρα διὰ δύο διαφόρων ψηφοφοριῶν ἀπεχουσῶν ἀλλήλων ἕνα, δύο, τρεῖς μῆνας ἐπιτύχητε τὰς δύο ἀποφάσεις, τοῦτο δεικνύει ὅτι τὰ πράγματα εἶναι τοιαῦτα, ὥστε ἐγένετο ἀπαραίτητος ἡ ἀναθεώρησις, ἥτις δὲν πρόκειται ἐνταῦθα ὁμοία ταύτης τῆς σημερινῆς, τῆς ἀπὸ μηνῶν διεξαγομένης. Διότι ἡ σημερινὴ ἀναθεώρησις γίνεται κατόπιν ψήφου τῶν τριῶν τετάρτων τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ καὶ κατόπιν ἐξεγέρσεως, διαρκούσης ἐπαναστατικῆς καταστάσεως, ἐν ὥρᾳ καθ’ ἣν ἡ ἐπανάστασις ἔδωκε χεῖρα πρὸς ἄλλους πολιτικούς, ὅπως κατασταθῇ δυνατὸν νὰ ἔλθῃ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ εὕρῃ λύσιν τὸ ζήτημα τὸ ὑπ’ αὐτῆς ἐγερθέν. Ἐτέθη δὲ τὸ ζήτημα οὕτως, ὥστε νὰ φθάσωμεν ἐνταῦθα εἰς γενικὴν ἀναθεώρησιν, λαμβάνοντες τὸ ἐνδόσιμον ἐκ τοῦ ὅτι δὲν εἴμεθα ἀκριβῶς, καθὼς ἐνταῦθα ἐλέχθη ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ Ἀναθεωρητική, ἡ τοῦ Συντάγματος, ἡ μετὰ διπλῆν ψῆφον κληθεῖσα, ἀλλ’ Ἀναθεωρητικὴ ὑπὸ τοῦ Συντάγματος μόνον κατὰ τὸ ἥμισυ προβλεπομένη, τὸ δὲ λοιπὸν Ἀναθεωρητικὴ ἔξωθεν ἐνταλθεῖσα· διότι ὄπισθεν τῆς γενομένης ψηφοφορίας ὑπῆρχον οἱ ἐξεγερθέντες, οἵτινες καὶ ἔθηκαν τὰ ζητήματα, οἵτινες καὶ εἶχον τὸ δικαίωμα ν’ ἀκουσθῇ ἡ τοιαύτη γνώμη αὐτῶν. Σήμερον ἀνεθεωρήσαμεν πᾶν τὸ ἀναμφισβητήτως μὴ θεμελιῶδες, πᾶν δὲ τὸ διφορούμενον, ὅπερ ἦτο δυνατὸν νὰ κριθῇ θεμελιῶδες, ἀφήκαμεν κατὰ μέρος θίξαντες ἐκεῖνα μόνον, ἅτινα οὐδεὶς ἠδύνατο μετὰ λόγου νὰ ἰσχυρισθῇ ὅτι ἔχουσι τὸν χαρακτῆρα θεμελιώδη· ἐφθάσαμεν μάλιστα μέχρι καὶ τοῦ νὰ μὴ θίξωμεν τὴν δικαστικὴν ἰσοβιότητα ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι καὶ αὕτη εἶναι θεμελιώδης, τόση κατεβλήθη προσοχή, ὅπως μὴ κινηθῇ τι καὶ ὅπερ ἠδύνατο νὰ θεωρηθῇ θεμελιῶδες.

§99Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Ἡ κατάστασις πολιορκίας, δὲν εἶναι διάταξις θεμελιώδης;

§100ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ κατάστασις πολιορκίας, ὑφ’ οὕς ὅρους ἐψηφίσθη, ἐθεωρήθη ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας ὅτι εἰς οὐδὲν προσκρούει τὸ θεμελιῶδες. Λοιπὸν ἡ μέλλουσα Ἀναθεωρητικὴ μοιραίως θὰ ἔχῃ περιωρισμένον τὸ ἔργον εἰς ὡρισμένας διατάξεις. Διότι δὲν εἶναι δυνατὸν ἔργον οὕτω γενόμενον κατὰ πλήρη ἀναθεώρησιν, κατὰ διαδοχὴν δύο Συνελεύσεων Ἀναθεωρητικῶν, μετὰ τὴν ἐπεξεργασίαν τὴν κοπιώδη καὶ σπουδαίαν, ἥτις ἐγένετο, δὲν εἶναι δυνατόν, μὴ ὑπαρχόντων νέων πραγμάτων, νὰ ἔλθῃ νέα Συνέλευσις ν’ ἀναθεωρήσῃ 40 ἢ 50 διατάξεις, ἀλλὰ κατ’ ἀνάγκην, ἐὰν γένηται ἀναθεώρησις, θὰ στραφῇ περὶ ἓν ἢ δύο θέματα. Καὶ διὰ τοῦτο ἀπορῶ πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπήλειψεν ἐκ τῆς προτάσεως τῆς ἐπιτροπῆς τὴν λέξιν «μόνον», διότι ἔπρεπεν ἐνταῦθα ἐπὶ προβλεπομένῃ ἀναθεωρήσει νὰ θέσωμεν ἐκεῖνα τὰ ἐμπόδια, ἅτινα ἡ πεῖρα ὑπέδειξεν εἰς ἡμᾶς. Ἐὰν κληθῇ κανονικῶς Ἀναθεωρητικὴ Βουλή, πρέπει νὰ εἶναι περιωρισμένη εἰς μόνον ἐκεῖνα, ἅτινα θὰ ἐγκρίνῃ ἡ ψῆφος τῶν ⅔ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῆς Βουλῆς.

§101ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ὑπάρχει τοιοῦτος φόβος εἰς τὸ μέλλον, διότι πρόκειται περὶ ἁπλῆς Βουλῆς.

§102ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλὰ καλὸν εἶναι τὰ πράγματα νὰ λέγωνται φανερῶς· ἐγὼ δὲ καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τὸ μόνον, ὅπερ δὲν παρέλιπον ἐκ τῆς προτάσεώς μου, ἀλλ’ ἐπέμεινα καὶ ἔπεισα τοὺς συναδέλφους νὰ δεχθῶσιν, εἶναι ἡ λέξις «μόνον». Ἐγώ, Κύριοι, ἤρχισα ν’ ἀμφιβάλλω ἂν δὲν πρέπει νὰ προσέξωμεν πολὺ εἰς τὴν ὑπὸ ἁπλῆς Βουλῆς ἀναθεώρησιν. Βεβαίως δὲν δέχομαι τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Λαρίσης, τὴν τοσοῦτον ἀρτίως καὶ εὐγλώττως διατυπωθεῖσαν περὶ προσθήκης ἡμίσεος τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ, ἡμίσεος λαμβανομένου ἐκ στοιχείων, ἅτινα θέλουσι προϋποδειχθῇ εἰς τὸν λαόν, ὅπως ἐκλεχθῶσιν. Ἀλλ’ ἴσως θὰ ἔπρεπε νὰ εὑρίσκομεν τρόπον, ἀφοῦ μάλιστα τοσοῦτον εὐκόλως φερόμεθα νῦν πρὸς ἀναθεώρησιν, ν’ ἀπεδίδομεν τὴν πρὸς αὐτὴν ἐξουσίαν εἰς Σῶμα κάπως διάφορον τῆς ἁπλῆς Βουλῆς, ἥτις θὰ ἔλθῃ —καὶ δὲν θέλει κατόπιν διαλυθῆ, ἀφοῦ ψηφίσῃ—, θὰ ἔλθῃ κατ’ ἐπιταγὴν Βουλῆς ἄλλης, ἧς οἱ ὅροι τῆς συνθέσεως θὰ εἶναι κάπως ὕποπτοι· θὰ ἦτο δὲ καλὸν ἂν ἐσκεπτόμεθα μήπως δὲν θὰ εἶναι τόσον βλαπτικόν, ἂν ἐδιπλασιαζόμεθα πάλιν, ἀλλὰ μετὰ τοῦ περιορισμοῦ ἐκείνου τῶν θεμάτων τῆς ἀναθεωρήσεως, περὶ οὗ ἐλέχθη, ὅπως μὴ ὑπάρχῃ φόβος περὶ ἐξακολουθήσεως ἐπὶ μακρὸν καὶ παρατάσεως τοῦ ἔργου. Διὰ τοῦτο ἐπαναφέρω τὴν πρότασίν μου, πρότασιν διπλῆς Βουλῆς μετὰ προθεσμίας τριῶν ἢ τεσσάρων μηνῶν, ἧς ὁ χρόνος εἶναι πλέον ἢ ἐπαρκής.

§103ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἡ σύγκλησις διπλῆς Βουλῆς μετὰ παρεμπιπτούσης προθεσμίας δὲν θὰ ἐπιβραδύνῃ τὸ ἔργον;

§104ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οὔτε τοῦτο θὰ ἐπιφέρῃ ἐπιβράνδυσιν. Ἡ ἀναθεώρησις, ἥτις ἐγένετο ἐνταῦθα, δὲν ἐβράδυνεν· ὑπῆρξεν ἴσως ἐργασία δυσκολωτέρα τῆς τοῦ 1864, ἐγένετο δὲ βεβαίως μετὰ πολὺ περισσοτέρας προσοχῆς καὶ εἶναι ἡ πρώτη συνταγματικὴ ἐργασία, ἥτις εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐγένετο ὑπὸ ὁλοκλήρου ἐπιτροπῆς συζητησάσης, ἀνταλλαξάσης γνώμας, διατυπωσάσης τὰ πάντα ἐν ἐκθέσει ἀκριβολόγῳ καὶ ἐμφανισθείσης συσσώμου ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Διότι οὔτε κατὰ τὸ 1844 ἐγένετο τοιοῦτόν τι οὔτε κατὰ τὸ 1864, καίτοι ὑπῆρξε τότε εἰσηγητὴς καὶ σοφὸς εἰσηγητής, κατωρθώθη νὰ συμφωνήσωσιν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, ὅπως εἰσαγάγωσι κοινὴν ἔκθεσιν, ὅτε ἐνεφανίσθη ὁ Σαρίπολος, διεμαρτυρήθησαν οἱ συνάδελφοι αὐτοῦ ὅτι ἡ ἔκθεσις δὲν ἀντεπροσώπευε τῆς ἐπιτροπῆς τὰς γνώμας. Τοιαύτη κοινὴ μελέτη καὶ ἐργασία μόνον σήμερον ἐνταῦθα ἐγένετο, ἐγένετο δὲ διὰ δύο λόγους, πρῶτον διότι ἡ ὤθησις ἡ ἔξωθεν ἦτο τοιαύτη, ὥστε θὰ ἦτο βεβαίως ἐκτεθειμένη εἰς τὴν καταδίκην τὴν παλλαϊκὴν ἡ Βουλὴ αὕτη, ἂν δὲν παρῆγε τί ὅμοιον ἐκείνου, ὅπερ παρήχθη, καὶ ἔπειτα, διότι συνέπεσεν ἐνταῦθα τοιαύτη πρόοδος εἰς τὰς ἰδέας, τοιαύτη πρόοδος εἰς τὰς μελέτας, τοιαύτη ἀνάπτυξις, ὥστε νὰ ἔχωμεν ἀληθῶς Σῶμα ἱκανὸν νὰ κατασκευάσῃ Σύνταγμα, καὶ νὰ ἔχωμεν τοῦτο ἐκ συμπτώσεως τῶν γνωμῶν τῶν γερόντων πρὸς τοὺς νέους. (Χειροκροτήματα).

§105Γ. ΠΩΠ. Οἱ γέροντες ἠκολούθησαν τοὺς νέους ἢ οἱ νέοι μετέβησαν πρὸς τὰς ἰδέας τῶν γερόντων;

§106ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οἱ γέροντες γνωρίζετε ὅτι κατὰ κανόνα εἶναι στάσιμοι, καὶ ὅτι ἀκριβῶς αἱ Ἀκαδημίαι, ἃς ἐπιθυμοῦμεν νὰ ἔχωμεν, ἀντιπροσωπεύουσι πάντοτε τὸ παρελθόν. Ἀλλ’ ὅτε ἦλθον ἐνταῦθα καὶ συνεκεντρώθησαν πάντες καὶ ἄνευ διαφωνίας τοιαῦτα διεπράχθησαν, ἐν συμπνοίᾳ καὶ συνεργασίᾳ νέων καὶ γερόντων, τοῦτο ἀποδεικνύει ὅτι ἡ γνώμη τοῦ ἔθνους ἡ μέση γνώμη τοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδίας τοῦ ἔθνους, ἡ γνώμη εἶναι ἐκεῖ, ὅπου ἐθέσαμεν ἡμεῖς τὰς ψήφους ἡμῶν. (Χειροκροτήματα). Θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν διὰ τοῦτο, Κύριοι, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἂν κατελύετο ἡ προθεσμία, ἢ τοὐλάχιστον ἂν περιωρίζετο εἰς τὰ 5 ἔτη, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἂν ἐδιπλασιάζετο ἡ Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ κατὰ τὸ πρότυπον τῆς σημερινῆς, ἀλλ’ ὑπὸ τοὺς περιορισμοὺς ἐκείνους, οἵτινες κατελύθησαν ὑφ’ ἡμῶν ἐνταῦθα λόγῳ τοῦ ὅτι εἴμεθα καὶ ἐντολοδόχοι ἐπαναστάσεως.

§107Γ. ΠΩΠ. Ὥστε κατ’ ἀρχὴν δέχεσθε ὅτι δυνάμεθα νὰ θέσωμεν ὅρια χρονικά.

§108ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶπον ὅτι ἐπιθυμῶ νὰ μὴ τεθῶσιν ὅρια χρονικά, ἀλλ’ ἐν πάσῃ περιπτώσει νὰ μὴ εἶναι ἡ προθεσμία δεκαετής· διότι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν γίνεται ἡ σύγκλησις τοιαύτης Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, περιέχει τοσαῦτα σπέρματα δυσκολίας, ὥστε δὲν πρέπει νὰ φθάσωμεν νὰ κατακριθῶμεν καὶ ἡμεῖς, ὅπως οἱ συντάκται τοῦ Συντάγματος ἐν ἔτει 1864, οἵτινες ἔπλασαν τρόπον ἀναθεωρήσεως δυσπραγματοποίητον, ἡ δὲ κατηγορία τότε ἦλθεν ὀρθῶς ἄνωθεν μετὰ σοφῶν λόγων, ἐξελθόντων τότε ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ Βασιλέως, οὓς ἐγὼ αὐτὸς ἠναγκάσθην νὰ ὑπομνήσω εἰς τὸν Βασιλέα, ὅτε εὑρισκόμεθα περὶ αὐτὸν ἐν συνεντεύξει συνηγμένοι πολλοὶ πολιτευόμενοι, ἵνα δυνηθῇ νὰ πεισθῇ ὅτι ἐκεῖνο ὅπερ ἐγίνετο αὐτὸς οὗτος προεῖπεν.

§109Γ. ΠΩΠ. Τὰς ἐγγράφους δηλαδὴ δηλώσεις;

§110ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἔγγραφοι λόγοι ἐκεῖ δὲν ἦσαν, ἀλλὰ μόνον προφορικοί. Ταῦτα εἶχον νὰ εἴπω, Κύριοι. Ἂν παρέλιπον καί τι, δὲν πιστεύω ὅτι τοῦτο ἦτο σημαντικόν, καὶ δύνασθε νὰ μοὶ συγχωρήσητε διὰ τὴν παράλειψιν. (Χειροκροτήματα).

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις, διὰ νὰ ἐπαναληφθῇ τὴν 10 μ. μ. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Ὁ κ. Δικαῖος ἔχει τὸν λόγον.

§113Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Ἐνώπιον κενῶν ἑδωλίων δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὁμιλήσῃ ὁ κ. Δικαῖος. Ἐνώπιον 15 Βουλευτῶν θὰ ὁμιλήσῃ;

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν θὰ ὑποβάλητε ἔνστασιν ἀπαρτίας πρέπει νὰ συμμορφωθῆτε πρὸς τὸν Κανονισμόν. Ἄλλως μὴ κάμνετε θόρυβον. Ὁ κ. Δικαῖος δὲν εἶναι ἐδῶ. Ὁ κ. Ἰγγλέσης.

§115Σ. Κ. ΙΓΓΛΕΣΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, ὅτε πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν εἰσήγετο εἰς τὴν Βουλὴν πρὸς ψήφισιν ὁ θεσμὸς τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ὑπῆρχον διὰ τὴν ἐπιψήφισίν του ὄχι ὀλίγοι δισταγμοί, δισταγμοὶ τοὺς ὁποίους κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου διεσκέδασεν ἡ εὔγλωττος καὶ πειστικὴ ἀγόρευσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ οἱ δισταγμοὶ οὗτοι προήρχοντο βεβαίως, ὄχι διότι δὲν ἀνεγνωρίζετο ἡ σκοπιμότης τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος θεσμοῦ, ἀλλὰ διότι ὑπῆρχεν ἀβεβαιότης ὡς πρὸς τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἔμελλε νὰ λειτουργήσῃ. Ὁ θεσμὸς οὗτος καθ’ ἑαυτὸν εἶναι ὠφελιμώτατος, διότι ἀποτελεῖ ἐγγύησιν κατὰ τῶν ἐνδεχομένων παρεκτροπῶν τῆς Διοικήσεως. Ἀλλ’ ἡ χρησιμότης παντὸς θεσμοῦ ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ καὶ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ ἐκ τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα θὰ θέσωσιν αὐτὸν εἰς ἐνέργειαν. Ἔχω καὶ ἐγὼ πεποίθησιν, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας κατ’ ἀρχὰς θὰ λειτουργήσῃ καλῶς, διότι τὰ μέλη αὐτοῦ, κατὰ τὰ ἐσχάτως θεσπισθέντα, θὰ διορίσῃ αὐτὴ ἡ ἀνορθωτικὴ Κυβέρνησις. Εἶναι φυσικόν, ὅταν ἡγεμὼν ἢ μᾶλλον μία Κυβέρνησις χρηστὴ καὶ χαρακτηριζομένη ὑπὸ πολιτικῆς ἀρετῆς διευθύνῃ τὰς τύχας λαοῦ τινος, εἶναι φυσικόν, λέγω, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ν’ ἀκτινοβολῇ περὶ ἑαυτὴν τὴν χρηστότητα καὶ λεληθότως ἀκόμη νὰ ἐπιβάλλῃ εἰς πάντα τὰ ὄργανα τῆς διοικήσεως τὴν ἀνελλιπῆ ἐφαρμογὴν τῶν νόμων. Ἀπ’ ἐναντίας, ὅταν ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀδιάφορος, ὅταν εἶναι ἀνήθικος, ἀκτινοβολεῖ περὶ ἑαυτὴν τὴν ἀδιαφορίαν, τὴν ἀνηθικότητα καὶ τὴν καταστροφήν. Ὁ ὀρθὸς λόγος ἐπιβάλλει νὰ ἐργαζώμεθα κατὰ τὸ παρὸν δραστηρίως.

§116Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Δὲν εἶναι κατάστασις αὐτή· ἡ αἴθουσα εἶναι κενή.

§117ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐφ’ ὅσον εἶσθε πέντε, νὰ ὑποβάλητε ἔνστασιν, ἀλλὰ νὰ ἡσυχάσητε, παρακαλῶ, ἐφ’ ὅσον εἶσθε μόνος. Νὰ ἐνασκήσητε τὸ δικαίωμά σας ἐντὸς τοῦ νομίμου ὁρίου. Πρέπει νὰ εἶσθε πέντε.

§118Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ ψηφίσωμεν.

§119ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ τί τέλος πάντων, ἀνὰ πᾶσαν στιγμήν, θὰ γίνηται αὐτό;

§120Σ. Κ. ΙΓΓΛΕΣΗΣ. Ὁ ὀρθὸς λόγος ἐπιβάλλει, ὡς εἶπον, νὰ ἐργαζώμεθα δραστηρίως κατὰ τὸ παρόν, ἀλλὰ πρέπει ἀποβλέποντες εἰς τὸ μέλλον νὰ μὴ λησμονῶμεν τὸ παρελθόν. Τὸ παρελθὸν δὲ δὲν μᾶς παρέχει λόγους, ὥστε νὰ ἐνθουσιῶμεν διὰ τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἐλειτούργησαν παρ’ ἡμῖν μέχρι τοῦδε τὰ διάφορα συμβούλια καὶ σωματεῖα. Τὸ ἰσόβιον καὶ τὸ ἀμετάθετον δὲν ἴσχυσεν, ὥστε καὶ τῶν Ἐπισκόπων ἀκόμη τινὲς νὰ μὴ παράσχωσιν εἰς τὴν Πολιτείαν ἀφορμὰς δεδικαιολογημένων κατακρίσεων. Δι’ αὐτὸν λοιπὸν τὸν λόγον τίς ἐγγυᾶται περὶ τοῦ μέλλοντος; Μήπως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παρεισφρήσωσιν εἰς τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἐν τῷ μέλλοντι πρόσωπα τοιαῦτα, ὥστε νὰ παράσχωσι δυσχερείας ἀδικαιολογήτους εἰς τὴν Κυβέρνησιν; Δὲν εἶναι κίνδυνος ἐν τῷ Συμβουλίῳ τῆς Ἐπικρατείας νὰ σχηματίσωμεν ἓν εἶδος ἐφόρων τῆς Σπάρτης, ἓν εἶδος συμβουλίου τῶν Δέκα, συμβούλιον ἐναντίον τοῦ ὁποίου ἡ μὲν Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν θὰ δύναται, ἀλλὰ τὸ ὁποῖον πιθανῶς θὰ ἄγωσι καὶ θὰ φέρωσι τὰ διάφορα καὶ πολυώνυμα συμφέροντα τῶν παρασκηνίων; Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ φέρω ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τὴν ἑξῆς τροπολογίαν (ἀναγινώσκει): «Ἡ Βουλὴ δύναται νὰ καταργήσῃ κλπ.». Ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ δὲν ἐδέχθη τὴν τροπολογίαν ταύτην ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι θὰ ἐκλονίζετο εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, προκαταβολικῶς, τὸ κῦρος τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο δὲν εἶναι πολὺ ἰσχυρόν· ἐγὼ τοὐναντίον νομίζω ὅτι μᾶλλον θὰ ἐνίσχυε τὸν θεσμόν, διότι τὸ ἐνδεχόμενον τῆς καταργήσεως αὐτοῦ ἴσως θὰ καθίστα μᾶλλον προσεκτικὰ τὰ μέλη τοῦ Συμβουλίου περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων αὐτῶν. Ἴσως εἶναι σοβαρὸς ὁ λόγος, τὸν ὁποῖον προέτεινεν ἡ ἐπιτροπὴ ἡ ἐπὶ τοῦ Συντάγματος, ὅτι δηλαδή, ἐπειδὴ πρόκειται νὰ τελῆται ἡ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος εἰς τὸ μέλλον ὑπὸ ὁμαλωτέρας περιστάσεις, μετὰ πέντε ἔτη μόνον θὰ εἶναι μᾶλλον ἐφικτὴ καὶ εὐχερὴς καὶ ἡ τροποποίησις καὶ ἑπομένως καὶ ἡ κατάργησις τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, ἐὰν προέκειτο νὰ γίνῃ ἡ ἀναθεώρησις μετὰ πέντε ἔτη, θὰ ἤμην πρόθυμος ν’ ἀποσύρω τὴν τροπολογίαν μου. Ἐπειδὴ ὅμως, καθ’ ἃ εἰκάζω, θὰ γίνῃ μετὰ δέκα ἔτη, λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω τὴν τροπολογίαν μου εἰς τὴν Βουλήν.

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δικαῖος. Ἀπών. Ὁ κ. Δελακοβίας. Ἀπών. Ὁ κ. Θεοδωρίδης.

§122Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, τὸ ἄρθρον, περὶ τοῦ ὁποίου συζητοῦμεν τὴν ἑσπέραν ταύτην, εἶναι ἐκ τῶν σοβαρωτέρων, τὰ ὁποῖα συζητήσαμεν, εἶναι μεγάλου ἐνδιαφέροντος, διότι ἀφορᾷ τὸ μέλλον τῆς πατρίδος. Ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων ἔργων, διότι τὸ πολίτευμα οὐ μόνον ὡς ἀνθρώπινον κατασκεύασμα εἶναι ἀτελές, ἀλλὰ καὶ ἕνεκα τῶν σὺν τῷ χρόνῳ μεταβαλλομένων περιστάσεων δέον νὰ μὴ μένῃ ἀμετάβλητον, μὲ κίνδυνον τῆς χώρας. Ἔχομεν τὸ παράδειγμα, Κύριοι, τοῦ πολιτεύματος τοῦ ἰσχύοντος σήμερον, ἔχομεν τὸ παράδειγμα τῶν λαθῶν, εἰς τὰ ὁποῖα ὑπέπεσεν ἡ Συνέλευσις τοῦ 1864, ἡ ὁποία ἀπὸ ὑπερβολικὸν ζῆλον ὑπὲρ τοῦ ἔργου της μικροῦ δεῖν νὰ κηρύξῃ ἑαυτὴν ἀλάθητον καὶ ἔφερε τὰ πράγματα, ἐκεῖ ὅπου ἦλθον. Ἐνῷ κατάδηλοι ἦσαν αἱ ἐλλείψεις τοῦ Συντάγματος αὐτοῦ, δὲν ἠδύνατο νὰ γίνῃ καμμία θεραπεία, διότι δυσχέρεια μεγάλη ἦτο πρὸς ἀναθεώρησιν, καὶ ἐδέησε νὰ γίνῃ μία λαϊκὴ ἐξέργεσις βιαία, διὰ νὰ δυνηθῶμεν νὰ προβῶμεν εἰς μεταρρύθμισιν συνταγματικήν. Μάλιστα ἐκινδύνευε νὰ μείνωμεν καὶ τώρα ἄνευ μεταρρυθμίσεως, ἂν χεὶρ δεξιωτέρα δὲν ἀνελάμβανε νὰ ὁδηγήσῃ ἡμᾶς εἰς τὸν λιμένα, εἰς τὸν ὁποῖον φαίνεται ὅτι προσορμιζόμεθα. Καὶ ἤδη, Κύριοι, περὶ τοῦ μέλλοντος συζητοῦντες ἐξετάσωμεν ποῖον εἶναι τὸ ὅριον τῆς ἀναθεωρήσεως. Τὸ ὅριον πάσης ἀναθεωρήσεως εἶναι ἐνδεδειγμένον, εἶναι διόρθωσις, δὲν εἶναι μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος. Ἑπομένως ἐπὶ τῆς βάσεως αὐτῆς στηριζόμενός τις δύναται νὰ ὁρίσῃ ποῖον εἶναι τὸ ἀναθεωρητικὸν ἔργον, οὕτω δὲ ὡρίσθη καὶ τὸ ἡμέτερον ὑπὸ τῶν πράξεων, αἱ ὁποῖαι ἔγιναν προηγουμένως, ὥστε ἐπὶ τῶν σημείων αὐτῶν τῶν τεθέντων ἤδη προεχωρήσαμεν εἰς τὸ τέλος τοῦ ἔργου ἡμῶν. Συζητουμένου τοῦ περὶ ἀναθεωρήσεως ἄρθρου σήμερον ἐρρίφθησαν διάφοροι ἰδέαι περὶ τοῦ ἀκολουθητέου τρόπου, ἂν δηλαδὴ πρέπει νὰ γίνηται μόνον διὰ τοῦ συστήματος τοῦ ἀντιπροσωπευτικοῦ, ὅπως εἶναι τὸ γενικῶς παραδεδεγμένον, ἂν δηλαδὴ Σώματα ἀντιπροσωπευτικὰ εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ κάμωσι τὴν ἀναθεώρησιν, ἢ μήπως πρέπει νὰ προχωρήσωμεν καὶ ἔτι περαιτέρω, δεχόμενοι λαϊκὴν παρέμβασιν. Ἀλλ’ ἡ ἰδέα τῆς ἀναθεωρήσεως μόνον διὰ τῆς λαϊκῆς ψήφου βεβαίως δὲν ἔχει θέσιν ἐν τῷ προκειμένῳ, εἶναι ἀπαύγασμα ἄλλων ἰδεῶν παλαιοτέρων περὶ τοῦ κοινωνικοῦ συναλλάγματος, ὅτι τὸ Σύνταγμα εἶναι ἓν κοινωνικὸν συνάλλαγμα, ἰδέα πεπλανημένη, διότι τὸ Κράτος προϋφίσταται, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ δημιουργηθῇ διὰ τοῦ Συντάγματος, πεπλανημένη ἰδέα, λέγω, ὅτι ὁ λαὸς ἀπ’ εὐθείας πρέπει νὰ κάμῃ τὴν ἀναθεώρησιν. Ἐπίσης εἶναι ὡρισμένα ἐκ τῶν προτέρων καὶ τὰ ὅρια τῆς ἀναθεωρήσεως, καθόσον ἀναθεώρησις εἶναι, ὡς εἶπον, τροποποίησις, δὲν εἶναι κατάλυσις, ἄρα ὅ,τι εἶναι θεμελιῶδες δὲν δύναται ἀπὸ μίαν Βουλὴν Ἀναθεωρητικὴν νὰ μεταρρυθμισθῇ, τοὐναντίον ὅ,τι δὲν εἶναι θεμελιῶδες καθ’ ὁλοκληρίαν δύναται νὰ μεταρρυθμισθῇ. Ὅπως, Κύριοι, ἔθεσε τὸ ζήτημα ἐν τῇ τελευταίᾳ διατυπώσει ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, νομίζω ὅτι εἶναι τὸ ὀρθότερον διατυπωθέν, παρέλευσις δεκαετίας, πλὴν προκειμένου περὶ Γερουσίας, ἀφ’ ἧς δημοσιευθῇ τὸ νέον Σύνταγμα, δύο Σύνοδοι κατὰ τὴν πρώτην Βουλήν, ἡ ὁποία θ’ ἀποφασίσῃ τὴν ἀναθεώρησιν, ὡς ἐγγύησις δὲ ἀμέσως ἡ διάλυσις, διὰ ν’ ἀποφανθῇ ὁ λαός. Δὲν πρόκειται ἡ Βουλὴ ἐκείνη ὑπὸ οἱονδήποτε λόγον νὰ φέρῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον, ἀλλὰ θὰ ζητηθῇ ἡ λαϊκὴ ψῆφος, θὰ ἔλθῃ νέα Βουλή, καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἄμεσος διάλυσις ἐνδείκνυται, ψήφισις ἀναθεωρήσεως κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον καὶ ἀπόλυτος πλειονοψηφία. Ἔρχομαι, Κύριοι, καὶ εἰς τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἰδιαιτέρως ἐσκόπουν νὰ ὁμιλήσω, ἀλλὰ πρὸ τοῦ ὁποίου εἶλον ἐγειρόμενον ἐνώπιόν μου ἕνα βράχον ἀνέλπιστον, εἶδον προτεινόμενον τὸ ἀπαράδεκτον. Ἐσκόπουν ν’ ἀπαντήσω, διότι εἶχον καὶ ἔχω πεποίθησιν ὅτι μία θεμελιώδης ἀρχὴ τοῦ πολιτεύματος, μία ἀρχὴ ἀναγκαία νὰ τεθῇ εἰς τὸ πολίτευμα ἦτο καὶ ἡ Γερουσία, ἐνδείκνυται δὲ καὶ ἀπὸ τὴν κοινὴν θέλησιν.

§123Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Μόνον ὁ κ. Πέτρος Κανελλίδης εἶχεν αὐτὴν τὴν ἰδέαν.

§124Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Οἱ Γερουσιασταὶ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἶναι γέροντες.

§125ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἦλθεν εἰς τὸ μέσον τὸ ζήτημα τοῦ ἀπαραδέκτου λόγῳ τοῦ θεμελιώδους τῆς διατάξεως, καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας πολιτευτὴς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις ἡρμήνευσε τοὺς λόγους, ἕνεκα τῶν ὁποίων θεωρεῖ ὅτι τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας ἀνήκει εἰς θεμελιώδη διάταξιν, διετύπωσε μάλιστα τὴν μομφὴν ὅτι μνημονεύουσα εἰδικῶς εἰς τὸ περὶ ἀναθεωρήσεως ἄρθρον τῆς Γερουσίας ἡ Βουλὴ αὕτη οἱονεὶ διδάσκει τὴν διάδοχόν της, καὶ ἐπεμβαίνει εἰς τὸ ἔργον ἐκείνης κηρύττουσα ὅτι τὸ περὶ Γερουσίας δὲν εἶναι θεμελιώδης διάταξις, καὶ ὅτι τούτου ἕνεκα δύναται νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν ἀκωλύτως. Δὲν γνωρίζω ἂν οἱ οὕτω σκεπτόμενοι εἶχον δίκαιον ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἰδέαν ὅτι τοῦτο ἀποτελεῖ πρωθύστερον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι εἶναι θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σκεφθῶ ὅτι ἀρκεῖ ὅτι τοῦτο εἶναι ἀναγκαῖον, ἀφοῦ ἄλλως δὲν δύναται νὰ γίνῃ τὸ πρᾶγμα. Διότι, ἀφοῦ ὑπάρχουσιν οἱ φρονοῦντες ὅτι ἔπρεπε νὰ γίνῃ εὐκολώτερον ἡ ἀναθεώρησις ὅσον ἀφορᾷ τὴν Γερουσίαν, δὲν βλέπω πῶς ἄλλως δύναται νὰ διατυπωθῇ. Ἐδῶ λέγομεν ἁπλῶς ὅτι ἡ ἀναθεώρησις δέον νὰ γίνηται εὐχερέστερον προκειμένου περὶ Γερουσίας. Τοῦτο ὅμως δὲν προδικάζει τὸ ζήτημα ἂν εἶναι ἢ δὲν εἶναι θεμελιώδης ἡ διάταξις. Ἀλλ’ ὅσον ἀφορᾷ καὶ αὐτὸ τὸ ἀντισυνταγματικὸν θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Δραγούμης νὰ φρονῶ ὅτι δὲν ἔχει οὕτω τὸ πρᾶγμα, ὅτι δηλ. τὸ περὶ Γερουσίας δὲν εἶναι ἐκ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων. Πῶς θὰ λύσωμεν τὸ ζήτημα τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων; Θὰ τὸ λύσωμεν ἐκ τῆς ἀφορμῆς, ἡ ὁποία ἔπεισε τοὺς συντάσσοντας τὰ πολιτεύματα νὰ λέγωσιν ὅτι αἱ μὴ θεμελιώδεις διατάξεις δὲν ἀναθεωροῦνται. Προφανῶς ἡ ἀφορμὴ εἶναι τὸ ὅτι πᾶν ὅ,τι ἀποτελεῖ ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἓν καθεστὼς δὲν δύναται παρὰ διὰ μιᾶς ἐπαναστάσεως νὰ πέσῃ. Ἐκεῖνα λοιπὸν τὰ μέρη τοῦ πολιτεύματος, τὰ ὁποῖα ἐφάπτονται αὐτῶν τῶν πολιτειακῶν ἀρχῶν καὶ δύνανται νὰ κλονισθῶσιν ἢ δι’ ἐπαναστάσεως, περὶ αὐτῶν πολὺ λογικῶς ἐλέχθη ὅτι εἶναι θεμελιώδη. Ἐὰν ὑποθέσωμεν ὅτι εἰς μίαν συνταγματικὴν Βασιλείαν αὐτὸς ὁ Βασιλεὺς ἀπεφάσισε νὰ εἴπῃ ὅτι δὲν θέλει τὸ Σύνταγμα, ὅτι θέλει νὰ εἶναι ἀπόλυτος Μονάρχης, αὐτὸς πρέπει νὰ ἔχῃ τὴν δύναμιν νὰ καταλάβῃ βίᾳ τὴν ὅλην ἀρχὴν καὶ νὰ καταλύσῃ τὸ Σύνταγμα, πᾶσα δὲ ἰδέα περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος προφανῶς δὲν ἔχει θέσιν. Ἐὰν ἡ Βουλὴ ἐπίσης ἀποφασίσῃ νὰ εἴπῃ δὲν θέλω Βασιλείαν», πρέπει νὰ ἔχῃ αὐτὴ τὴν δύναμιν νὰ τὴν καταλύσῃ, δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως, τότε ἔρχεται ἡ ἐπανάστασις. Ὁ Ἐσμὲν λέγει τοῦτο ῥητῶς, ὅτι, «ὅταν ἡ μεταβολὴ γίνῃ ἐπὶ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος, εἶναι ἐπανάστασις ὑφ’ οἱονδήποτε καὶ ἂν γίνηται τύπον, ἀλλά, καὶ ἂν οὐδεμία δημοσιολογικὴ αὐθεντία τὸ ἔλεγε, τὸ λέγει ἡ λογική.

§126Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Τὸ λέγει ἑρμηνεύων τὸ ἄρθρον 8 τοῦ Γαλλικοῦ Συντάγματος κατὰ τὴν μεταρρύθμισιν, ἡ ὁποία ἐγένετο τῷ 1884.

§127ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ὅταν λοιπὸν εἷς εἶναι ὁ τρόπος, καθ’ ὃν εἶναι δυνατὴ ἡ μεταβολὴ διατάξεώς τινος, καὶ ὁ τρόπος οὗτος εἶναι ἡ ἐπανάστασις, ἐδῶ δέον ν’ ἀναζητηθῇ καὶ τὸ μέτρον, μὲ τὸ ὁποῖον θὰ κρίνωμεν ποία συνταγματικὴ διάταξις εἶναι θεμελιώδης. Θὰ παρεκάλουν δὲ ἤδη τὸν κ. ἐξ Ἀττικῆς πολιτευτὴν νὰ μοὶ εἴπῃ ἂν ἡ καθιέρωσις τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας εἶναι τοιοῦτόν τι, ὥστε νὰ θεωρηθῇ ἐπανάστασις εἴτε ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ εἴτε ἐκ μέρους ἄλλου οἱουδήποτε.

§128Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ Ἐσμὲν τὸ λέγει διὰ τὴν μεταβολὴν τῆς Δημοκρατίας.

§129ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Μάλιστα.

§130Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀκριβῶς συνηγορῶ ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεώς σας. Ὁ Ἐσμὲν τὸ λέγει περὶ μεταβολῆς τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος σχολιάζων τὴν ὀγδόην διάταξιν τοῦ Γαλλικοῦ Συντάγματος.

§131Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Νομίζετε ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δύναται νὰ δεχθῇ Γερουσίαν οἱανδήποτε;

§132ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Εὐτυχῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε Γερουσίαν διὰ τῆς λαϊκῆς ψήφου, Γερουσίαν αἱρετήν, καὶ αὕτη οὐδὲν ἔχει τὸ ἀπεχθές.

§133Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Νὰ γίνῃ καθολικὴ ψηφοφορία, χωρὶς νὰ προσδιορισθῶσιν ὑποψήφιοι μὲ ὡρισμένα πρισόντα; Θὰ λεχθῇ εἰς τὸν λαὸν ὅτι οἱ δεῖνα καὶ οἱ δεῖνα ἔχουσι τὰ προσόντα: ἐκλέξατε ἐξ αὐτῶν.

§134Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Πολὺ ὡραῖα. Αὐτὴ εἶναι ἡ βάσις.

§135ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, ἐπειδὴ μόνον παρεμπιπτόντως ἦλθε τὸ περὶ Γερουσίας, νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ ἀπασχολοῦν ἡμᾶς ζήτημα τοῦ ἀπαραδέκτου πάσης μνείας περὶ αὐτῆς ἐν τῷ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρῳ, ζήτημα τὸ ὁποῖον ὑμεῖς ἐθέσατε. Καὶ ὑποστηρίζω ὅτι οὐ μόνον ἐξ ἀνάγκης πρέπει νὰ γίνῃ λόγος, ἀλλὰ καὶ δικαίως, ἀφοῦ διὰ τῆς Γερουσίας δὲν εὑρισκόμεθα πρὸ γεγονότος, τὸ ὁποῖον προκαλεῖ ἐπανάστασιν. Κατὰ τὴν ἀντίληψίν μου μόνον θεμελιώδεις διατάξεις εἶναι αἱ ἀφορῶσαι τὸν τύπον καὶ τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος. Τὸ δὲ ἐπιχείρημα περὶ τοῦ ὅτι τὸ περὶ Γερουσίας ἐφάπτεται τοῦ κεφαλαίου περὶ συντάξεως τῆς Πολιτείας νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀκαταγώνιστον, διότι, ἐὰν εἰς τὸ κεφάλαιον τοῦτο ὑπάρχωσιν ἄρθρα, τὰ ὁποῖα ἀφορῶσι τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος, εἰς τὸ ἴδιον κεφάλαιον ὑπάρχουσιν ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ μεταβληθῶσι.

§136Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καθιστᾷ συννομοθέτην τὴν Βουλήν. Ἀπαγορεύει εἰς αὐτὴν τὴν πρωτοβουλίαν. Ἐν τούτοις πᾶσα πρωτοβουλία δίδει ἐκτὸς ταύτης ἀπαγόρευσιν ῥητήν.

§137ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι ποία εἶναι ἡ θεμελιώδης διάταξις. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν παρατήρησιν ὅτι ἡ ἀναθεώρησις ἔδει νὰ ὁρίσῃ τὰ ὁρισθησόμενα εἰδικῶς ἄρθρα, καὶ τοῦτο μοὶ φαίνεται ὅτι δὲν συμβάλλει εἰς τὴν καλλιτέραν διαρρύθμισιν, ἐάν ποτε ἔλθῃ ἡ ἡμέρα αὐτή.

§138Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸς εἶναι ὁ χαρακτὴρ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς. Εἶναι ὀρθόν.

§139ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Δύνανται ὅμως τὰ μὴ θεμελιώδη ν’ ἀναθεωρηθῶσι.

§140Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα. Πάντοτε γίνεται αὐτό, καὶ ὁ Ἐσμὲν τὸ λέγει.

§141ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἐγὼ ὅμως δέχομαι πρὸς στιγμὴν ὅτι πρέπει νὰ μείνωμεν εἰς τὰ ἀναθεωρητέα, οὐχ ἧττον τὸ περὶ Γερουσίας, ἐπαναλαμβάνω, δὲν εἶναι ἀπὸ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πρέπει ν’ ἀποφύγωμεν. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε δὲ ν’ ἀπαντήσω καὶ εἰς τὴν παρατήρησιν, διατί τὸ περὶ Γερουσίας νὰ δύναται ν’ ἀναθεωρηθῇ ἀμέσως καὶ τὰ ἄλλα ἄρθρα μετὰ μίαν δεκαετίαν; Τὸν λόγον εὑρίσκω, εἰς τὸ ἑξῆς, ὅτι πᾶσα ἀναθεώρησις εἶναι ἀναγνώρισις διαφόρων ἐλαττωμάτων ἐν τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ πολιτεύματος. Παρ’ ἡμῖν ἐπὶ μακρὸν καὶ σύλλογοι καὶ ἄνδρες σοβαροὶ ἠγωνίσθησαν ὑπὲρ τῆς ἰδέας ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἓν δεύτερον Σῶμα, ὑπεστηρίχθη δ’ ὅτι καὶ ἄλλα ἄρθρα ὤθησαν εἰς ἄτοπα, τὰ ὁποῖα παρουσίασεν ἡ πρακτική, καὶ εἶχον ἀνάγκην μεταρρυθμίσεως. Τὰ ἄλλα ἄτοπα, τὰ πλεῖστα τοὐλάχιστον, δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι τὰ διερρυθμίσαμεν καὶ ἀριθμῶ τὸ ζήτημα τῆς ἀπαρτίας, τὸ ἀσυμβίβαστον πρὸς τὸ βουλευτικὸν ἀξίωμα τῶν ἀξιωματικῶν, ἡ ἐξέλεγξις τῶν ἐκλογῶν ἀπὸ τὰ Δικαστήρια καὶ ὄχι ἀπὸ τὸ Σῶμα τὸ βουλευτικὸν καὶ ἡ μονιμότης τῶν ὑπαλλήλων. Πᾶσαι αὐταὶ αἱ ἐλλείψεις, αἱ ὁποῖαι ἀναγνωρίζονται, διωρθώθησαν ἐπιτυχῶς, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ποῖον ὅμως εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἐθίξαμεν, ἐνῷ ἐπρώτευεν; Αὐτὸ εἶναι τὸ περὶ Γερουσίας.

§142Θ. ΠΕΡΡΟΣ. Τότε διατί νὰ μὴ ἐπιλαμβάνηται ἡ παροῦσα Βουλή;

§143ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Δὲν ἐθίχθη δυστυχῶς ἀπὸ τοῦδε, διότι ἐκρίθη ὅτι δὲν ἐσχηματίσθη ἀκόμη πολὺ σαφὴς γνώμη περὶ τοῦ τρόπου τοῦ καταρτισμοῦ τῆς δευτέρας Βουλῆς, οὐχ ἧττον ὅμως πάντες συνομολογοῦσιν ὅτι πολιτεύματα στηριζόμενα ἐπὶ μιᾶς Βουλῆς ἐνδέχεται νὰ σφάλλωσι, καὶ τοῦτο εἶναι ὁ κύριος λόγος τῶν φρονούντων ὅτι πρέπει νὰ εἶναι εὐκολωτέρα ἡ περὶ Γερουσίας ἀναθεώρησις. Καὶ ἐρωτῶ· διατί νὰ μὴ εἶναι εὐκολωτέρα; Διατί νὰ μὴ ὑπαγάγωμεν καὶ αὐτὴν εἰς τὴν δεκαετίαν; Ἄλλως τε ὁ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον ἐθέσαμεν τὴν δεκαετίαν, εἶναι διὰ νὰ γίνεται δοκιμὴ τοῦ ἔργου μας, ὥστε νὰ μὴ δύναται αὔριον νὰ ἔλθῃ ἄλλος νὰ εἴπῃ «τὸ καταργῶ». Ἀλλὰ περὶ Γερουσίας ἐγένετο σκέψις μόνον, καὶ ἴσως πρὸ τῆς δεκαετίας παρουσιασθῇ χρεία ἀποφάσεως. Πάντα λοιπόν, Κύριοι, ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὴν μέλλουσαν Βουλήν, ἀπὸ τὰς ἀνάγκας τὰς μελλούσας τοῦ τόπου, ἀπὸ τὴν δοκιμὴν τοῦ πολιτεύματος, καὶ εἴθε αἱ μεταβολαί, τὰς ὁποίας θὰ κάμωμεν, αὐτὸ τὸ ὁποῖον ἤδη παραδίδομεν εἰς τοὺς μεταγενεστέρους, νὰ εἶναι τὸ ἄριστον, ὥστε νὰ μὴ εἶναι ἀνάγκη ποτὲ νὰ κάμωμεν Γερουσίαν· διότι ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀγωνίζονται ὑπὲρ τῆς Γερουσίας; Ἡ δι’ αὐτῆς βελτίωσις τῶν πραγμάτων. Θεωροῦσιν αὐτὴν ὡς παράγοντα ἀναγκαῖον. Ἐὰν ἀποδειχθῇ ὅτι μὲ πολίτευμα τοιοῦτον, ὁποῖον τὸ ἐδημιουργήσαμεν ἡμεῖς σήμερον, τὰ πράγματα βαίνουσι καλῶς, τότε καὶ ἡ Γερουσία εἶναι περιττὴ καὶ πᾶσα περὶ μελλούσης ἱδρύσεώς της σκέψις, ἀλλὰ μὴ παραβλέπωμεν καὶ τὰ ἐνδεχόμενα. Εἶμαι ὑπὲρ τῆς Γερουσίας, ἀλλὰ τελειώνω μὲ τὴν εὐχὴν τοῦ νὰ μὴ γίνῃ ἀνάγκη Γερουσίας, νὰ μὴ τὴν ἐπιθυμήσωμεν ποτέ, ἢ τοὐλάχιστον πρὸ τῆς δεκαετίας. (Χειροκροτήματα).

§144ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ βουλευτὴς Λακωνίας κ. Οἰκονόμου ὑποβάλλει προσθήκην ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τοῦ ἀφορῶντος τὴν Ἰατρικὴν σχολήν. (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ. Ἀναθ. Βουλῆς, Τεῦχος Αʹ).

§145Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μολονότι, Κύριοι, ἀπὸ 14 περίπου μηνῶν συζητεῖται καὶ ἐν τοῖς πολιτικοῖς κύκλοις καὶ ἐκτὸς αὐτῶν τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον τὴν ἑσπέραν ταύτην ἀπασχολεῖ τὴν Βουλήν, φαίνεται ὅτι δὲν ὡρίμασεν ἀκόμη σαφὴς ἰδέα ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου. Τοῦτο δ’ ἀποδεικνύει ἡ σειρὰ τῶν ῥητόρων, οἵτινες διεδέχθησαν ἀλλήλους ἐπὶ τοῦ βήματος τούτου. Εἶπον ὅτι ἐπὶ 14 μῆνας συζητεῖται τὸ ζήτημα τοῦτο, ἀφ’ ἧς δηλαδὴ ἐποχῆς ἐθεωρήθη ἀναγκαῖον, κατὰ κοινὴν συνεννόησιν τοῦ Βασιλέως καὶ τῶν διαφόρων πολιτικῶν κομμάτων, ἵνα ἐπιδιωχθῇ ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Ἔκτοτε τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν διάταξιν τὴν σχετικὴν τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 107, ἀπετέλεσαν τὸ θέμα τῆς συζητήσεως οὐ μόνον ἐν τοῖς πολιτικοῖς κύκλοις, ἀλλὰ καὶ ἐκτὸς αὐτῶν. Καὶ μολαταῦτα εὑρισκόμεθα καὶ σήμερον ἀκόμη ἀπέναντι τῆς αὐτῆς ἀσαφείας τῶν ἰδεῶν, ἀπέναντι τῆς αὐτῆς ἀβεβαιότητος, ἥτις καὶ τότε ἐκράτει καὶ μάλιστα ὡς πρὸς τὸ δυνατὸν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ ἄρθρου 107· διότι δὲν ἠκούσθη μὲν γνώμη ὅτι ἡ ἀναθεώρησις τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος εἶναι ἀπαράδεκτος ὡς διατάξεως θεμελιώδους τοῦ Συντάγματος, ἐγένοντο ὅμως ὑπαινιγμοὶ περὶ τούτου. Ἐπίσης διάστασις γνωμῶν προέκυψε περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, ἂν τουτέστι πρέπει εὐχερὴς νὰ κατασταθῇ εἰς τὸ μέλλον, διὰ τῆς νέας νομοθετήσεως τοῦ ἄρθρου 107, ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἢ δυσχέρειαι τοὐναντίον νέαι νὰ παρεμβληθῶσιν ἢ ἂν πρέπει ν’ ἀρκεσθῶμεν εἰς τὰς διατυπώσεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἦσαν εἰς τὸ παλαιὸν Σύνταγμα. Εὑρισκόμεθα, Κύριοι, ἐνώπιον δύο σχεδίων ὡς πρὸς τὸ ἄρθρον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου συζητοῦμεν, τοῦ σχεδίου τοῦ ὑποβληθέντος εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τῶν 6 Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν καὶ τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς τῆς συνταγματικῆς. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τὰ σχέδια ταῦτα μόνον, τὰ ὁποῖα ἔχει ἐνώπιόν της ἡ Βουλή· εἶναι καὶ αἱ τροπολογίαι αἱ ὑποβληθεῖσαι ὑπὸ τῶν διαφόρων Βουλευτῶν, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἡ τροπολογία ἡ ἀπόψε ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, τροπολογία, ἥτις ἀπεδέχθη ἐν μέρει τὸ κείμενον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, εἰσήγαγε δ’ ἐν αὐτῷ μεταβολὰς ἀρκετὰ οὐσιώδεις. Αἱ μεταβολαὶ αἱ εἰσαχθεῖσαι ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς τὴν ἑσπέραν ταύτην ὑποβληθείσης τροπολογίας εἶναι ἡ ἀπάλειψις τῆς πενταετίας, μετὰ τὴν ὁποίαν θὰ εἶναι δυνατὴ ἡ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν κατὰ τὰς μὴ θεμελιώδεις διατάξεις αὐτοῦ, εἶναι ἡ διάλυσις τῆς Βουλῆς τῆς ἀποφασιζούσης περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως, εἶναι ἐπὶ πλέον ἡ παρεμβολὴ νέας διατάξεως ἐν τῷ ἄρθρῳ 107, κατὰ τὴν ὁποίαν θὰ εἶναι δυνατὸν καὶ πρὸ τῆς παρελεύσεως δεκαετίας νὰ γίνῃ ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἐπὶ τῷ σκοπῷ προσθήκης θεσμοῦ ἱδρύοντος καὶ δευτέραν Βουλήν. Λέγων προκαταβολικῶς τὴν γνώμην μου ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν τούτων ὀφείλω νὰ δηλώσω ὅτι εἶμαι ἀπολύτως σύμφωνος πρὸς τὰς ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως εἰσαχθείσας τροπολογίας, διότι καὶ ἡ δεκαετία, ἴσως μάλιστα καὶ διάστημα χρονικὸν πέρα τῆς δεκαετίας, θὰ ἔλεγον ὅτι ἦτο ἀναγκαῖον νὰ τεθῇ εἰς τὸ πολίτευμα ἡμῶν, ἀποχρώντως δικαιολογεῖται, ἵνα μὴ δεχόμενοι πενταετίαν ἢ ἑξαετίαν, ὡς ἄλλος τις τῶν κ. συναδέλφων προέτεινε, καταστήσωμεν τὸ Σύνταγμα ἡμῶν εὔκολον εἰς μεταβολὰς καὶ ἀσταθὲς καὶ ἀβέβαιον ἐν τῇ συνειδήσει τῆς κοινωνίας, καίτοι εἶναι νόμος καταστατικὸς τῆς Πολιτείας. Ἐπίσης ἀναγνωρίζω τὴν ἀνάγκην, ὅπως ἡ Βουλὴ ἀποφασίζουσα περὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος κατὰ τὰς μὴ θεμελιώδεις διατάξεις αὐτοῦ διαλύηται εὐθὺς ἀμέσως ἅμα τῇ δευτέρᾳ ἀποφάσει. Δὲν νομίζω δ’ ὅτι εἶναι ἀποχρῶσα δικαιολογία ὁ λόγος ὁ προβαλλόμενος ὑπὸ τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως μὴ διαλύηται ἡ Βουλὴ αὕτη, ὁ λόγος τουτέστιν ὅτι δὲν θὰ εὑρεθῇ ποτε Βουλή, ἡ ὁποία δὲν θὰ συναινέσῃ ν’ αὐτοθυσιασθῇ ψηφίζουσα τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος καὶ ὅτι οὕτω θὰ ἐδημιουργεῖτο μία δυσχέρεια πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἀναθεωρήσεως. Δὲν νομίζω, λέγω, ὅτι ὁ λόγος αὐτὸς εἶναι σοβαρός, διότι, καὶ ἐὰν ἠθέλομεν δεχθῆ καὶ τὸ σχέδιον αὐτὸ τῆς ἐπιτροπῆς, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ Βουλὴ ἀποφασίζουσα τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος δὲν εἶναι ἠναγκασμένη ἐξ ἐπιταγῆς συνταγματικῆς ν’ ἀπέλθῃ εἰς τὰ ἴδια εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὴν ἀπόφασίν της ταύτην, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παραμείνῃ νομοθετοῦσα, Βουλή, ἥτις ἀπεφάνθη ἤδη δὶς ἐντὸς ἑνὸς μηνὸς περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω πῶς Βασιλεὺς ἐξασκῶν τὴν νομοθετικὴν αὑτοῦ ἐξουσίαν καὶ ποιούμενος χρῆσιν τῶν προνομίων τῶν ἐκ τοῦ Συντάγματος δὲν θέλει διαλύσει Βουλήν, ἡ ὁποία, αὐτὴ αὕτη, ἀνεγνώρισε δι’ ἐπανειλημμένων ἀποφάσεων τὴν ἐπιτακτικὴν ἀνάγκην τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοήσω πῶς δύναται νὰ παραμείνῃ ἡ Βουλὴ αὕτη καὶ πῶς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θ’ ἀνεχθῇ Βουλὴν ἀσκοῦσαν ἔργα νομοθετικά, Βουλήν, ἥτις νέον χρῖσμα καὶ νέον κῦρος πρὸς οὕτω σοβαρὸν ἔργον πρέπει νὰ λάβῃ ἐκ τῆς συνειδήσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ. Διὰ τοῦτον, λέγω, τὸν λόγον, εἴτε νομοθετηθῇ τὸ ἄρθρον 107 ὡς προτείνει ἡ ἐπιτροπή, εἴτε νομοθετηθῇ ὡς προτείνει ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἡ διάλυσις πάντοτε θὰ ἐπέλθῃ· καὶ δὲν θέλει μὲν ἐπέλθει εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς ἀποδοχῆς τῆς προτάσεως τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς ἐξ ἐπιταγῆς συνταγματικῆς, θέλει ὅμως ἐπέλθει τότε ἐκ τῆς βίας καὶ τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης καὶ τῆς λογικῆς ἀκολουθίας τῶν πραγμάτων.

§146Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Αὐτό, τὸ ὁποῖον λέγετε, εἶναι πολὺ ὀρθὸν ἀπὸ πολιτικῆς ἀπόψεως, ἀλλὰ τὸ παρελθὸν μᾶς παρουσίασε περιστάσεις, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ ἄμεσος διάλυσις ἦτο κἄτι τι δυσχερές, ἐδημιούργει νέας δυσχερείας.

§147Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μοὶ ὑπομνήσητε τί παρελθὸν ἐννοεῖτε. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀποτελεῖ, ἀξιότιμε κ. συνάδελφε, ὅρον συγκρίσεως πρὸς τὸ μέλλον, περὶ τοῦ ὁποίου νομοθετοῦμεν, διότι τὸ πρόσφατον παρελθὸν εἶχε δημιουργήσει κατάστασιν ἐν Ἑλλάδι πᾶν ἄλλο παρὰ ὁμαλήν, εἶχε δημιουργήσει κατάστασιν ἐπαναστατικήν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν δύνασθε νὰ εἴπητε ὅτι ὁ Βασιλεὺς οἰκείᾳ θελήσει ἤσκει τὰς προνομίας καὶ τὰ δικαιώματά του, νομοθετοῦντες δὲ περὶ τοῦ μέλλοντος ἔχομεν πρὸ ὀφθαλμῶν περιστάσεις ἐντελῶς ἀλλοίας, ἔχομεν ὑπ’ ὄψει περιστάσεις ἐντελῶς διαφόρους πρὸς ἐκείνην, περὶ τῆς ὁποίας ἐκάμετε ὑπαινιγμόν, περιστάσεις ἐντελῶς ὁμαλάς, κατὰ τὰς ὁποίας ἡ Βουλή, ὁμαλῶς καὶ κανονικῶς βαίνουσα εἰς τὸ ἔργον αὑτῆς, θέλει ἀποφανθῆ ὅτι ἐνδείκνυται ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος καὶ θέλει προβῆ εἰς ψήφισμα περὶ αὐτῆς.

§148Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ἐννοοῦμεν τὸ γεγονὸς τῆς διαλύσεως. Παρουσιάζονται δυσχέρειαι ἄλλαι πολιτικαί.

§149Γ. ΠΩΠ. Δὲν εἶναι δυσχέρειαι· αὐτὰ εἶναι προσκόμματα ἐπὶ προσχημάτων.

§150Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Λοιπὸν τὸ πρόσκομμα αὐτὸ δύναται, ἐὰν παρουσιασθῇ, νὰ ἐμποδίσῃ μίαν τάσιν πρὸς ἀναθεώρησιν.

§151Γ. ΠΩΠ. Ἡ Βουλή, περὶ τῆς ὁποίας ὁμιλεῖτε, θὰ διαλυθῇ λόγῳ προσχημάτων.

§152Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἁρμοδιώτερος κριτὴς περὶ τῶν ἐνδεχομένων αὐτῶν προσκομμάτων τῶν ἐκ πολιτικῶν γεγονότων δημιουργουμένων πρὸς τὴν διάλυσιν τῆς Βουλῆς, θὰ εἶναι αὐτὴ αὕτη ἡ Βουλὴ καὶ ὁ εἰσηγητὴς τῆς πλειονοψηφίας ἐν τῇ Βουλῇ, ἡ Κυβέρνησις· ἡ δὲ Κυβέρνησις πάντως δὲν θὰ προκαλέσῃ ψήφισμα τῆς Βουλῆς περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος εἰς ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν δὲν ἐνδείκνυται ἐκ τῶν συντρεχουσῶν κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον περιστάσεων καὶ ἐξ ἄλλων πολιτικῶν ἀναγκῶν ἡ ἄμεσος διάλυσις, ἀλλὰ τοὐναντίον ἀποκρούεται ἡ ἀναθεώρησις. Διὰ τοῦτο λέγω ὅτι, οἱανδήποτε ἐκδοχὴν καὶ ἂν δεχθῶμεν, εἴτε τὴν ἐκδοχὴν τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς εἴτε τὴν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ἀνάγκη τῆς διαλύσεως τῆς Βουλῆς εὐθὺς μετὰ τὴν δευτέραν ψῆφον περὶ ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἀνάγκη ἐπιβαλλομένη μὲν ἀπολύτως καὶ ἕνεκα λόγων οὐσίας ἐκ τῶν πραγμάτων, ἐπιβαλλομένη δὲ καὶ τύποις ἐκ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 107 ὡς προτείνεται ἡ διασκευὴ αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἀπομένει, Κύριοι, ἡ κεφαλαιωδεστέρα πρότασις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἡ διὰ προσθήκης παραγράφου εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον εἰσαγομένη, ἡ πρότασις περὶ τοῦ δυνατοῦ τῆς μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν δι’ ἐγκαταστάσεως Σώματος δευτέρας Βουλῆς, ἠκούσατε δὲ πρὸ ὀλίγου τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτήν, τὸν καὶ πρόεδρον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, προβάλλοντα κατηγορηματικῶς τὸ ἀπαράδεκτον τῆς συζητήσεως ταύτης. Ἐάν, Κύριοι, ἤθελον τεθῆ εἰς τὴν θέσιν, ἀφ’ ἧς ἔκρινον τὰ τοῦ ζητήματος τούτου ὁ σεβαστὸς πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς καθὼς καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, θὰ συνεφώνουν μετὰ τοῦ πρώτου ἐξ αὐτῶν καὶ θὰ ἔλεγον ὅτι ἀληθῶς ἡ προτεινομένη μεταβολὴ τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἀπαράδεκτος· διότι — καὶ δὲν νομίζω δεκτικὸν μακρᾶς συζητήσεως τὸ ἀντικείμενον τοῦτο — διότι φρονῶ ὅτι δὲν δύναται νὰ προκύψῃ εὔλογος δισταγμὸς ὅτι θεμελιώδη, θεμελιωδεστάτην, δύναμαι νὰ εἴπω, διάταξιν τοῦ πολιτεύματος θίγομεν εἰσάγοντες δεύτερον Σῶμα βουλευτικόν, καὶ ἂν φαίνεται κολάζουσά πως τὸ πρᾶγμα ἡ διατύπωσις τῆς νέας παραγράφου τοῦ ἄρθρου, ἡ διατύπωσις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἐκλογὴ τῶν μελῶν τῆς Γερουσίας θέλει γίνεσθαι διὰ καθολικῆς ψηφοφορίας, ἐν τούτοις δὲν δύναμαι νὰ μεταβάλω γνώμην, δὲν δύναμαι νὰ πεισθῶ ὅτι ἡ εἰσαγωγὴ τοιούτου τινὸς θεσμοῦ δὲν ἀποτελεῖ μεταβολὴν θεμελιώδους, θεμελιωδεστάτης διατάξεως τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Ἀνεπτύχθησαν πλέον ἢ ἐπαρκῶς, Κύριοι, οἱ λόγοι, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἡ διάταξις εἶναι θεμελιώδης, θὰ ἔμενε δὲ νὰ προσθέσω τοῦτο καὶ μόνον, ὅτι, ἐνῷ τὸ πολίτευμα τὸ καθεστὼς ὁρίζει δύο παράγοντας τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, τὸν παράγοντα τὸν μοναρχικὸν καὶ τὸν παράγοντα τὸν λαϊκόν, ἡ παρεμβολὴ τρίτου παράγοντος, οἷος εἶναι ἡ Γερουσία, ἔστω καὶ ἂν ἐκ τῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ ἀπορρέῃ αὕτη, ἡ παρεμβολὴ τρίτου παράγοντος εἰς τὴν ἐνέργειαν τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, δὲν εἶναι ἢ μεταβολὴ αὐτῶν τούτων τῶν βάσεων τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν. Καὶ διὰ νὰ ἐννοηθῇ πληρέστερον τοῦτο καὶ διὰ νὰ ἀρθῇ ἀπὸ τοῦ μέσου ἡ ἀντίρρησις ἡ ἀναμενομένη βεβαίως, ὅτι ἀπὸ τοῦ λαοῦ ἀπορρέει καὶ ἡ ἐξουσία αὕτη, καὶ ὁ παράγων οὗτος ὁ τρίτος νομοθετικός, ὅτι ἀπὸ τῆς ἀμέσου καθολικῆς ψηφοφορίας θὰ προέρχηται τὸ δεύτερον βουλευτικὸν Σῶμα, τὸ ἀσκοῦν μέρος τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, διὰ ν’ ἀποκλεισθῇ ἡ ἀντίρρησις αὕτη, θὰ ἤρκει νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν θεωρίαν αὐτὴν τοῦ μερισμοῦ ἄνευ ἐλαττώσεως δῆθεν τῆς λαϊκῆς θελήσεως, τῆς λαϊκῆς συμμετοχῆς ἐν τῇ ἀσκήσει τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας διαιροῦντες αὐτὴν ὄχι εἰς δύο νομοθετικὰ Σώματα, ἀλλὰ νὰ ἐπεκτείνωμεν τὸν μερισμὸν τοῦτον τῆς λαϊκῆς θελήσεως εἰς πλείονα τῶν δύο, καὶ νὰ κατανείμωμεν τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τὴν ἀναλογοῦσαν εἰς τὸ λαϊκὸν στοιχεῖον εἰς τρεῖς, τέσσαρας παράγοντας. Θὰ ἴδωμεν τότε ἂν ἡ μείωσις τοῦ μέρους τοῦ ἀναλογοῦντος εἰς ἕκαστον τῶν παραγόντων ἐν τῇ ἐνασκήσει τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας δὲν ἀποτελεῖ μείωσιν τῆς λαϊκῆς συμμετοχῆς. Διὰ τοῦτο λέγω, Κύριοι, ὅτι ἡ παρεμβολὴ δευτέρου Σώματος ἐν τῇ ἀσκήσει τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας δὲν εἶναι ἄλλο τι ἢ μείωσις τῆς λαϊκῆς δυνάμεως ἐν τῇ ἀσκήσει τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας καὶ ἄρα μεταβολὴ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Δὲν λέγω ταῦτα, Κύριοι, διότι ἀντιτάσσομαι εἰς τὴν γνώμην ὅπως ἀναγραφῇ ἐν τῷ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρῳ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὑπερακοντίζων μάλιστα καὶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν θὰ ἔλεγον ὅτι ἐπιθυμῶ Γερουσίαν κατ’ ἄλλον τρόπον ἐκλεγομένην καὶ ἐμφαίνουσαν καὶ ἐκ τοῦ τρόπου τῆς ἐκλογῆς καὶ ἐκ τοῦ τρόπου τῆς συγκροτήσεως αὐτῆς τὰ συντηρητικώτερα στοιχεῖα τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας καὶ δημιουργοῦσαν οὕτω μίαν δύναμιν ἀντίρροπον πρὸς τὴν παντοκρατορίαν τὴν βουλευτικήν, καὶ ἀντιστάθμισμα τῆς δυνάμεως, τῆς ὁποίας τὰ ἀποτελέσματα εἴδομεν μέχρι τοῦδε ὁποῖα εἶναι. Ἀλλὰ ταῦτα πολὺ ὀλιγώτερον εἶναι δυνατὸν νὰ γίνωσι δεκτά, ἀφοῦ ἀμφισβητεῖται, καὶ εὐλόγως ἀμφισβητεῖται, τὸ δικαίωμα ἡμῶν πρὸς τοιαύτας μεταρρυθμίσεις καὶ ἀφοῦ τῇ ἐπιδοκιμασίᾳ τῆς παμψηφίας σχεδὸν τῆς Βουλῆς δεχόμεθα ὅτι τὸ ἔργον ἡμῶν εἶναι ἁπλῶς ἀναθεωρητικὸν καὶ εἰς ὡρισμένα ὅρια περιστέλλεται, καὶ τῶν ὁρίων τούτων δὲν δυνάμεθα νὰ παρεκκλίνωμεν οὔτε κατὰ μίαν κεραίαν. Ἐν τέλει, Κύριοι, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἑτέρας τινὸς διατάξεως καλῶς καὶ σοφῶς κειμένης, ἐν τῷ ἄρθρῳ 107 τοῦ Συντάγματος τῷ ἐν ἰσχύϊ, δὲν πρέπει ν’ ἀπομακρυνθῶμεν τῆς διατάξεως, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, διαλύεται ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ καλεῖται νέα μὲ διπλάσιον ἀριθμὸν Βουλευτῶν. Κατὰ τὸ μέρος τοῦτο ἀμφότερα τὰ σχέδια τῆς τε συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς καθὼς καὶ τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν ὁμοφώνως προτείνουσιν, ὅπως ἡ Βουλὴ ἡ μέλλουσα ν’ ἀναθεωρήσῃ τὸ πολίτευμα συνέρχηται ἀποτελουμένη ἐκ τοῦ αὐτοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν, ὅπως καὶ αἱ συνήθεις Βουλαί. Ἀναγνωρίζω, Κύριοι, ὅτι ὁ περιορισμὸς τοῦ ἀριθμοῦ, μέχρι τοῦ ὁρίου εἰς τὸ ὁποῖον ἐξικνεῖται ὁ ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν τῶν συνήθων Βουλῶν, διευκολύνει ἐν μέρει τὴν ἀπρόσκοπτον διεξαγωγὴν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος, ἀλλὰ λαμβάνων ὑπ’ ὄψιν μου ὅτι ἐν περιπτώσει διπλασιασμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους, εἶναι ἐνδεχόμενον, ἢ μᾶλλον εἶναι βέβαιον, ὅτι τῆς Βουλῆς θέλουσι μετάσχει ἐντελῶς νέα στοιχεῖα, στοιχεῖα ἐξασφαλίζοντα τὴν ἱκανότητα πρὸς τὸ νομοθετικὸν ἔργον καὶ ἀπὸ ἀπόψεως δὲ χαρακτῆρος καὶ ἀπὸ ἀπόψεως μαθήσεως χρησιμώτατα καὶ ἐκ διαθέσεων ὁρμώμενα ἀγαθῶν, καὶ τιθέμενος εἰς τὴν θέσιν νὰ ἐκλέξω μεταξὺ τῶν δύο τούτων περιπτώσεων, ἀδιστάκτως, λέγω, ὅτι τὸ δεύτερον τοῦτο ἀγαθόν, τὸ ἀγαθὸν τὸ ὁποῖον θέλει προκύψει ἐκ τῆς συμμετοχῆς νέων προσώπων ἐν τῇ Ἀναθεωρητικῇ Βουλῇ εἶναι πολὺ ὑπέρτερον τοῦ ἑτέρου ἀγαθοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπεκδεχόμεθα ἐκ τῆς ἁπλῆς Βουλῆς. Οὔτε ὁ λόγος τῆς δαπάνης μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἀρκετὰ σοβαρός, ἵνα ἐπηρεάσῃ εἰς τοιαύτην τινὰ ἀπόφασιν. Ἂν δὲ ὑπῆρχον καὶ δισταγμοί τινες περὶ τούτου, περὶ τοῦ ὅτι κοσμίως καὶ καλῶς καὶ συντόμως θὰ ἔλθῃ εἰς πέρας τὸ ἔργον τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, οἱ δισταγμοὶ οὗτοι αἴρονται ἐκ τοῦ παραδείγματος τῆς ἐνεστώσης Βουλῆς, τῆς Βουλῆς ἡ ὁποία περιέλαβε νέους ἄνδρας ἐξαιρετικῆς μορφώσεως καὶ χαρακτῆρος καὶ διαθέσεων ἐξόχως πατριωτικῶν. Καὶ ἡ πορεία τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς αὐτῆς κατέδειξεν ὅτι οὕτως ἀγόμεθα εὐκολώτερον καὶ συντομώτερον εἰς τὸ πέρας τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν, παρὰ ἐὰν εἴχομεν Βουλὴν ἀποτελουμένην ἐκ τοῦ συνήθως ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν· διότι εἰς τὴν περίπτωσιν ἐκείνην δὲν ἠθέλομεν ἔχει παρὰ αὐτὰ ἐκεῖνα τὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα κατ’ ἐπάγγελμα καὶ καθ’ ἕξιν βίου πολιτεύονται. Καὶ μὴ λαμβάνετε ὑπ’ ὄψιν σας τὰς προσφάτους περιστάσεις τὰς ἐκλογικάς, αἱ ὁποῖαι ἦσαν τοιαῦται, ὥστε νὰ συντελέσωσιν εἰς τὸ ν’ ἀναδείξωσι τοιούτους ἄνδρας, ἀλλὰ λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας περιστάσεις ἄλλας, περιστάσεις καθ’ ἃς ὁ ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ τῶν ἀνδρῶν αὐτῶν θὰ ἦτο ἀδύνατος πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατ’ ἐπάγγελμα πολιτεύονται. Διὰ τοὺς λόγους τούτους νομίζω ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τὴν διάταξιν τοῦ πολιτεύματος τοῦ 1864 τοῦ καθιερώσαντος τὴν διπλῆν Βουλήν, φρονίμως καὶ σοφῶς κατ’ ἐμέ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ νέῳ Συντάγματι νὰ ἐπαναλάβωμεν τὴν διάταξιν ταύτην. Ἂν δὲ παρὰ τῇ πλειονοψηφίᾳ τῆς Βουλῆς ὁ ἀριθμὸς ὁ διπλάσιος ἤθελε φανῆ ὑπεράγαν ὑπερβολικός, θὰ ἦτο ἀναγκαῖον τότε νὰ εὑρεθῇ τρόπος οἰκονομῶν τὸ πρᾶγμα, αὐξανομένου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν κατὰ τὸ ἡμιόλιον ἢ κατ’ ἄλλην ἀναλογίαν, ὥστε νὰ εἶναι δυνατὴ ἡ εἴσοδος ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἀνδρῶν νέων μάλιστα ὡς ἐκείνους τοὺς ὁποίους δικαιότατα ἐξετίμησεν ἡ Βουλή. (Χειροκροτήματα).

§153ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πατσουράκος.

§154Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Δὲν θὰ ἐλάμβανον, κύριοι Βουλευταί, τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου, ἂν δὲν εἶχον ὑπ’ ὄψει ὅτι ἕκαστος τῶν Βουλευτῶν πρέπει νὰ ἐκφέρῃ τὴν γνώμην του δημοσίᾳ, διὰ νὰ λαμβάνῃ τὴν εὐθύνην καὶ ἀπέναντι τῆς συνειδήσεώς του καὶ ἀπέναντι τῆς κρίσεως τῶν μεταγενεστέρων. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον παρέλκει τελείως καὶ πρέπει νὰ ἀπαλειφθῇ. Λέγω δὲ τοῦτο, διότι ὄχι μόνον ἡ κατάργησις παντὸς πολιτεύματος ἀλλὰ καὶ ἡ ἀναθεώρησις κατ’ ἴσον λόγον δὲν ἐπιτρέπεται, ὅπως γράφει ἀκριβῶς ἡ ῥήτρα ὑπ’ ἀριθ. 108, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται πάντοτε ἀπὸ στάσιν ἐντεῦθεν ἢ ἐκεῖθεν τοῦ Κράτους ἐπιβαλλομένην, ὅταν ἡγούμενος ἢ Κυβερνῆται ἐπίβουλοι ἐπιβάλωσι τὴν ἀνάγκην ταύτην. Αὐτὸ δὲ λέγω, διότι ἔχω ὑπ’ ὄψει μου τὴν ἱστορίαν τοῦ πολιτεύματος. Τὸ Σύνταγμα τοῦ 1844 τὸ ἐπέβαλεν ἡ βία εἰς τὴν Βαυαρικὴν δυναστείαν, τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 τὸ ἐπέβαλεν ἡ βία εἰς τὴν Χριστιανικὴν δυναστείαν, τὸ Σύνταγμα τοῦ 1910 ἐπέβαλεν ἡ αὐστηρὰ βία εἰς τὴν αὐτὴν δυναστείαν. Συνεπῶς ἡ λέξις «ἐπιτρέπεται» εἶναι σκιώδης ἄνευ οὐδεμιᾶς σημασίας, διότι δὲν ἐπιτρέπεται, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται, καὶ ἐπιβάλλεται πάντοτε, εἴτε κατάργησις εἴτε ἀναθεώρησις τῶν ἐν ἰσχύϊ πολιτευμάτων, πάντοτε, λέγω, διὰ τῆς βίας. Ἂν ὅμως τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν, ὅπως δὲν θὰ εἶναι δυνατόν, τοὐλάχιστον, ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ὁ χρόνος δὲν πρέπει νὰ περιορισθῇ δι’ ἕνα καὶ μόνον λόγον, διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι οἱ μεταγενέστεροι ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὸν περιορισμὸν τοῦ χρόνου ἀσφαλῶς, εἴτε εἰς πέντε ἔτη εἴτε εἰς δέκα, θὰ ὁμιλήσωσι περὶ ἡμῶν, κύριοι συνάδελφοι, οὐχὶ εὐφήμως, θὰ κατηγορήσωσιν ἡμῶν ἀσφαλῶς ὡς στενοκεφάλων, θὰ κατηγορήσωσιν ἡμῶν ὡς ἁπλοϊκῶν, διότι, ἐνῷ ἔχομεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ἐν τῷ κοινοβουλευτικῷ ἡμῶν ἐθνικῷ βίῳ τόσον τὸ πολίτευμα, ὅσον καὶ ἡ ἀναθεώρησις αὐτοῦ ἐπεβλήθη πάντοτε διὰ τῆς βίας, ὅπως καὶ θὰ ἐπιβληθῇ πάλιν διὰ τῆς βίας κατὰ τὴν ἀναθεώρησιν τὴν μέλλουσαν, ὅπως ἐγένετο δηλ. ἡ ἀναθεώρησις ὑπὸ τὸ κράτος, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ἐγένετο ἡ ἀναθεώρησις, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι πολὺ ταχέως θὰ ἐπιβληθῇ καὶ πάλιν διὰ τῆς βίας ἡ ἀναθεώρησις αὐτοῦ. Θέλω ν’ ἀποφύγω δι’ αὐτοῦ τοὐλάχιστον τὴν μομφήν, ἡ ὁποία θ’ ἀποδοθῇ εἰς ἡμᾶς ὑπὸ τῶν μεταγενεστέρων. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς ἐν σχέσει πρὸς τὸ τῶν ἓξ Βουλευτῶν, συμφωνῶ ὡς πρὸς τὴν φράσιν τὴν ἐν τῷ γʹ ἐδαφίῳ, ἥτις λέγει «κατὰ τὴν πρώτην αὐτῆς Σύνοδον», διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι θὰ εἶναι πάντως γνησιωτέρα ἡ θέλησις τοῦ λαοῦ, διότι θὰ εἶναι ἐγγυτέρα ἡ ἐρώτησις, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη εἰς αὐτόν. Ἐπίσης συμφωνῶ, ὅπως ἐτροποποιήθη πρὸ ὀλίγου ὑπὸ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τὸ αὐτὸ ἐδάφιον, προστεθέντος ὅτι πρέπει νὰ γίνηται δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας. Λέγω τοῦτο, διότι ἐκτὸς τῶν ἄλλων λόγων εἶμαι βέβαιος ὅτι δὲν δύναται νὰ προκαλῆται ψηφοφορία καὶ ἐν ταῖς λεπτομερείαις, καὶ βεβαίως θὰ συγκρούωνται αἱ γνῶμαι ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ λάβωσι μέρος, καὶ συνεπῶς παρέλκει ἡ μεγάλη πλειονοψηφία. Ἀρκετὸν εἶναι νὰ διατυπωθῇ, ὥστε νὰ ψηφίζηται πᾶσα διάταξις διὰ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ ἡμίσεος πλέον ἑνός. Ἐκεῖνο, πρὸς τὸ ὁποῖον διαφωνῶ πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι τοῦτο, ὁ διπλάσιος ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν. Παρεδέχθη τουτέστι τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς, καθὼς καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἶπεν ὅτι ὁ διπλάσιος ἀριθμὸς τῶν Βουλευτῶν, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, «κινεῖ καὶ σαλεύει τὴν ἡσυχίαν τοῦ Κράτους καὶ τὴν ἐν ἠρεμίᾳ ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος». Ἐν τούτοις ὅλως τὸ ἐναντίον συμβαίνει· πρῶτον τὸ «κινεῖ καὶ σαλεύει» εἶναι φυσικὸν διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον ὅτι ἡ μεταβολὴ θὰ εἶναι πάντοτε βιαία. Συνεπῶς ἡ κίνησις καὶ ὁ σάλος, ἐὰν δὲν εἶναι ἔξω, θὰ εἶναι ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης. Ἀλλὰ κατὰ τὴν γνώμην μου ὁ διπλάσιος ἀριθμὸς εἰσάγει νέον αἷμα, εἰσάγει νέους ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν φώτων αὐτῶν θὰ συντείνωσιν εἰς τὴν πληρεστέραν ἀναθεώρησιν, ἀλλὰ καὶ θ’ ἀντιπροσωπεύωνται πᾶσαι αἱ λαϊκαὶ τάξεις καὶ συνεπῶς θ’ ἀντιπροσωπεύηται ὁλόκληρος ἡ λαϊκὴ θέλησις. Ἔχω καὶ μίαν ἄλλην γνώμην, ὅτι ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ λαοῦ δὲν λαμβάνεται πολὺ ὑπ’ ὄψιν, τοῦτο δ’ ἀποδεικνύει καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ 1864 Διάγγελμα, τὸ ὁποῖον ἦτο προσβλητικώτατον κατ’ αὐτῆς ταύτης τῆς Βουλῆς, καὶ ἐπεφυλάχθην ν’ ἀναπτύξω τὰ περὶ τούτου κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 74 τοῦ Συντάγματος. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος μετέθεσε τὴν συζήτησιν εἰς τὸ ἑπόμενον ἄρθρον καὶ δὲν ἐδόθη ἀφορμὴ ν’ ἀναγνωσθῇ τὸ Διάγγελμα ἐκεῖνο. Ἔχω καὶ μίαν ἄλλην ἀκόμη γνώμην, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι ἐκτὸς τῶν ἄλλων λόγων, περὶ ὧν ὡμίλησα, προκειμένου περὶ τοῦ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ὅτι εἶναι ἀναγκαιότατος, εἶναι ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ ἁπλῆ Βουλή, αὕτη θ’ ἀντιπροσωπεύηται ἀπὸ τὰ αὐτὰ πρόσωπα, τὰ ὁποῖα θ’ ἀκολουθῶσιν ὡρισμένας πολιτικὰς ἀρχάς· συνεπῶς δὲν θ’ ἀπομακρύνωνται τούτων ὡς θ’ ἀπομακρυνθῶσιν ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ ἔλθωσιν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ μὲ νέας ἰδέας. Ἡ Βουλὴ κατ’ ἀκολουθίαν ἐκείνη, ἐὰν εἶναι διπλῆ, δὲν θὰ εἶναι ἐξ ἅπαντος κομματική. Ὡς διατυποῦται τὸ ἄρθρον, ἔχω τὴν ἰδέαν ὅτι ἀντιστρατεύεται πρὸς τὸ ἄρθρον 110 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, τὸ ὁποῖον ἀπηλείφθη, ἀλλὰ τοῦ ὁποίου ἡ ἀπάλειψις εἶναι μία ὕβρις κατὰ τοῦ προσώπου τῶν Βουλευτῶν, διότι λέγον τοῦτο ὅτι ἡ τήρησις τοῦ πολιτεύματος ἐπαφίεται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Ἑλλήνων ἐξεπροσώπει τὴν κοινὴν ἀντίληψιν καὶ θέλησιν τοῦ λαοῦ.

§155ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑφίσταται ἄθικτον.

§156Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ὥστε μένει ὡς ἔχει. Ναί. Δὲν θ’ ἀρνηθῆτε ὅμως ὅτι ἀντιστρατεύεται πρὸς τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον, τὸ ὁποῖον εἶναι συμφωνότατον καὶ πρὸς τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1844, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, εἰς τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ λεγόμενον παρὰ τοῖς Ἄγγλοις ἀντίστασις κατὰ τῆς ἐλευθερίας, ἀντιστρατεύεται, λέγω, πρὸς τὸ ἄρθρον 110, διότι ὁρίζεται ὁ χρόνος, περιορίζεται τουτέστιν ὁ πατριωτισμὸς τῶν Ἑλλήνων, ἐκ τοῦ ὁποίου θὰ ἐξαρτᾶται ἡ μὴ τήρησις τοῦ παρόντος Συντάγματος· πρῶτον διότι ὁρίζει ἀναθεωρητέας διατάξεις τοῦ Συντάγματος, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν παραδέχομαι ἐγώ, διότι ἡ μεταβολὴ ἐν μέρει τοῦ πολιτεύματος δὲν ἐπέρχεται ποτὲ κανονικῶς, ἀλλὰ πάντοτε ἐπέρχεται βιαίως. Λοιπὸν ὁ λαὸς ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ζητήσῃ ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος, οὐδεμίαν δυσκολίαν ἔχει νὰ ζητήσῃ τὴν κατάργησιν τοῦ πολιτεύματος· προέχει οὕτω τὸ ζήτημα τοῦ καθορισμοῦ τοῦ χρόνου καὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων. Ἐπειδὴ δὲ νομίζω ὅτι πρέπει ἕκαστος νὰ ἔχῃ τὴν εὐθύνην τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν θὰ δώσῃ, θὰ προτείνω καὶ διὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο τὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίαν.

§157Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Ὀλίγα ἔχω νὰ εἴπω, κύριοι Βουλευταί, τὸ μὲν ὡς πρὸς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου τούτου, τὸ δὲ ὡς πρὸς τὴν οὐσίαν. Ὡς πρὸς τὴν διατύπωσιν παρατηρῶ ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρον ὀφείλει νὰ ὁρίσῃ ἀφ’ ἑνὸς τὴν ἐποχὴν τῆς πρώτης ἀναθεωρήσεως, καὶ δεύτερον τὰς διατυπώσεις, ὑφ’ ἃς θὰ γίνεται ἑκάστοτε ἡ ἀναθεώρησις. Ὁ μὲν τρόπος τῆς ἀναθεωρήσεως πρέπει νὰ μείνῃ διατετυπωμένος ἀνεξαρτήτως πάσης προθεσμίας, ἐὰν δὲ διὰ τὴν πρώτην ἀναθεώρησιν θέσωμεν προθεσμίαν, εἶναι εὔκολον νὰ ἔχωμεν διάταξιν ἐντελῶς κεχωρισμένην. Τοῦτο γίνεται πολὺ εὐκόλως, ἐὰν τὸ ἄρθρον ἀρχίζῃ ἀπὸ τὰς λέξεις «ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων....»

§158ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου. Ῥυθμίζεται ἡ ἀναθεώρησις πάντοτε διὰ τὸ μέλλον.

§159Φ. ΝΕΓΡΗΣ. Νομίζω ὅτι ἀφήνοντες ἐντελῶς ἀόριστον, ὡς πολλοὶ συνάδελφοι προέτειναν, τὴν ἐποχὴν τῆς πρώτης ἀναθεωρήσεως ὄχι μόνον δὲν τρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ γίνῃ αὕτη πολὺ ταχέως, ἀλλὰ τοὐναντίον οἱ μέλλοντες Βουλευταὶ θὰ εἶναι πάντοτε μᾶλλον κατὰ τῆς ἀναθεωρήσεως. Ὡς πρὸς τὴν οὐσίαν ἔχω νὰ εἴπω ὅτι πρὸ παντὸς οὐδέποτε πρέπει νὰ δύναται οἱονδήποτε κόμμα ν’ ἀναθεωρήσῃ αὐτὸ καὶ μόνον τὸ Σύνταγμα καὶ εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι, ὅταν πρόκειται ν’ ἀποφασίσῃ ἡ ἀπόλυτος πλειονοψηφία μιᾶς καὶ μόνης Περιόδου, θὰ ἐπιβληθῇ τότε ἡ γνώμη τῆς πλειονοψηφίας κατὰ τὴν Περίοδον ταύτην, τοῦτο δὲ δὲν θὰ συμβῇ, ἐὰν περιλάβωμεν τὴν λέξιν «μόνον», τὴν ὁποίαν εἶχεν ἡ ἐπιτροπή, διότι ὑπάρχει ἐλπὶς ὅτι μεταξὺ τῆς πρώτης Περιόδου τῆς Βουλῆς καὶ τῆς ἑπομένης δὲν θὰ ὑπάρχῃ ἡ αὐτὴ πλειονοψηφία, διότι τὰ ἄρθρα τὰ κριθέντα ἀναθεωρητέα κατὰ τὴν πρώτην Περίοδον δύνανται νὰ μὴ κριθῶσιν ἀναθεωρητέα κατὰ τὴν δευτέραν· ἐνῷ τοὐναντίον, ἐὰν ἀφαιρέσωμεν καὶ τὸ «μόνον», τότε ἡ πλειονοψηφία, ἡ εὑρισκομένη κατὰ τὴν δευτέραν ταύτην Περίοδον, θὰ εἶναι κυρία νὰ πράξῃ ὅ,τι θέλει. Νομίζω ὅτι τοῦτο εἶναι βεβαίως ἐναντίον τῆς ἐπιθυμίας πάντων ἡμῶν καὶ πρῶτον, ὑποθέτω, αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Διὰ τὸν αὐτὸν λόγον θὰ ἐπεθύμουν, ὅπως ἀφήσωμεν τὴν διατύπωσιν τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ὡς πρὸς τὴν ἀπαρτίαν, δηλ. ἡ ἀναθεώρησις νὰ γίνηται εἰς τὴν δευτέραν περίπτωσιν διὰ τῶν δύο τρίτων τῶν παρόντων Βουλευτῶν, διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι, ὅπως ἀναθεωρηθῶσιν ἄρθρα τινὰ τοῦ Συντάγματος, ἐπιβάλλεται νὰ εἶναι σύμφωνα τοὐλάχιστον τὰ δύο μᾶλλον ἰσχυρὰ κόμματα τοῦ ἔθνους, καὶ ἡ ἀπαρτία τῶν δύο τρίτων ἀσφαλίζει τοῦτο. Αὐτὰς τὰς ὀλίγας παρατηρήσεις εἶχον νὰ ὑποβάλω. Καθόσον ἀφορᾷ τὴν Γερουσίαν ὁμολογῶ ὅτι τὰ λεχθέντα σήμερον τὴν ἑσπέραν ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον κ. συνάδελφον Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας ἦσαν πολὺ πειστικά, καὶ συντάσσομαι μὲ τὴν γνώμην αὐτοῦ.

§160Ν. ΒΑΡΘΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§161Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Διαμαρτύρομαι ἐκ μέρους τῆς ἀξιωματικῆς Ἀντιπολιτεύσεως τοῦ κόμματος τοῦ κ. Ζαΐμη, ἡ ὁποία εἶναι ἔντιμος Ἀντιπολίτευσις, ἡ ὁποία ὑποστηρίζει μίαν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία εὑρίσκεται εἰς τὸ ὕψος τῆς περιωπῆς της (χειροκροτήματα ἔκ τινων ἑδρῶν).

§162Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Βεβαίως, κύριοι Βουλευταί, διὰ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου δὲν καλούμεθα ἡμεῖς νὰ ῥυθμίσωμεν τὴν βιαίαν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος, διότι ἡ βία δὲν ἔχει οὔτε ῥυθμὸν οὔτε ὅρια. Εὐθὺς ὡς ἀποφασισθῇ ἢ ὡς κριθῇ ἀναγκαῖον ἢ εὐθὺς ὡς ἐπιτρέψωσιν ἢ ὡς νομίσωσιν οἱ ἁρμόδιοι, καθ’ ἃ εἶπεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας Βουλευτής, οἱ τοῦ ἄρθρου 110, δηλ. ὁ πατριωτισμὸς τῶν Ἑλλήνων, ὅτι πρέπει νὰ ῥυθμισθῶσι τὰ τοῦ πολιτεύματος τῆς χώρας κατὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν τρόπον, παρὰ πρὸς τὰ θεσπιζόμενα ἢ καθοριζόμενα ἐν τῷ Συντάγματι, τότε οὔτε ὅρια ὑπάρχουσιν οὔτε ἄλλο τι οὔτε συνταγματικαὶ διατάξεις. Ἡ βία κανονίζει τὰ πράγματα κατὰ τὴν ἰδίαν αὐτῆς θέλησιν, ὁ λαὸς δηλαδὴ ὁ κυρίαρχος κανονίζει καὶ συντάγματα καὶ πολιτεύματα, ὅπως δόξῃ αὐτῷ κατὰ τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν θ’ ἀποφασίσῃ, καὶ ἂν ἔχῃ τὴν ἰσχὺν καὶ τὴν δύναμιν ν’ ἀποφασίσῃ. Πρόκειται ὅμως ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ μεριμνήσωμεν περὶ εἰρηνικῆς λεγομένης ἀναθεωρήσεως, διότι ἡ βία, ὡς εἶπον, δὲν ἔχει κανόνας, πολλῷ δὲ μᾶλλον δὲν εἶναι δυνατὸν ἐκ τῶν προτέρων ἄνθρωποι ἠρέμως κρίνοντες, ἠρέμως συζητοῦντες νὰ ῥυθμίσωσι μὲ ῥυθμοὺς καὶ κανόνας τὰς πράξεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θ’ ἀποφασίσωσι νὰ σκεφθῶσιν οὕτω, καταλύοντες ἢ διορθοῦντες τοῦτο ἢ ἐκεῖνο. Μεριμνῶντες λοιπὸν περὶ τῆς εἰρηνικῆς ῥυθμίσεως, ἐὰν γίνῃ τοιαύτη, καὶ ἐφ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ σκεφθῶμεν περὶ τοῦ εἴδους αὐτοῦ, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ σκεφθῶμεν περὶ τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος. Καὶ ἐν πρώτοις ζήτημα ἀπασχολῆσαν τὴν ἑσπέραν ταύτην τοὺς ῥήτορας ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου εἶναι ἡ χρονικὴ διάρκεια ἡ τεθεῖσα, μετὰ τὴν ὁποίαν ἐπιτρέπεται, κατὰ τοὺς κανόνας, ἐπαναλαμβάνω, τοὺς ὁποίους ἔχει ἤδη ἡ Βουλή, ἀναθεώρησις τοῦ πολιτεύματος. Τὴν διάρκειαν ταύτην ἐθεώρησαν ἄλλοι πρὸ ἡμῶν συντακτικῶς θεσπίσαντες ὡς σκόπιμον· ὡς τοιαύτην εἴμεθα ὑποχρεωμένοι, φρονῶ, νὰ τὴν θεωρήσωμεν καὶ ἡμεῖς, ἀκολουθοῦντες πάντοτε ἀπὸ ἀπόψεως σκοπιμότητος, ἂν ὄχι ἀπὸ ἄλλο τι. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑποθέσῃ τις ὅτι ἡ διάταξις αὕτη, ὅπως ἐλέχθη ὑπὸ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἢ ὅπως ἀπεπειράθη νὰ λεχθῇ, εἶναι θεμελιώδης, διότι τὸ χρονικὸν διάστημα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι θεμελιῶδες. Δύναταί τις εἴτε συντακτικῶς ἀποφασίζων εἴτε ἀναθεωρῶν ἄρθρον, τοῦ ὁποίου ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις, ν’ ἀποφασίσῃ κατὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν τρόπον, νὰ ὁρίσῃ δὲ καὶ τὸ χρονικὸν διάστημα, μετὰ τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιτρέπηται εἰς τὸ μέλλον νὰ ῥυθμισθῇ ἄλλως τὸ ἤδη ἀποφασισθέν. Λέγω δ’ ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον καὶ ἐπιβεβλημένον τοῦτο ἐκ τῆς ἀνάγκης τῶν πραγμάτων, διότι θὰ ἦτό τι ἄνευ σκοποῦ, θὰ ἦτό τι μάταιον νὰ εἴπῃ τις ὅτι δύναται εὐθὺς ἀμέσως νὰ μεταρρυθμισθῶσι διατάξεις συνταγματικαὶ μετὰ ἓν ἔτος ἢ μετὰ ἕνα μῆνα ἢ εὐθὺς ἀμέσως μετὰ ἡμέρας τινάς, τῶν ὁποίων ἡ χρησιμότης, ἡ σκοπιμότης δὲν κατεδείχθη. Διὰ τοῦτο λέγω ὅτι τὸ χρονικὸν διάστημα τίθεται ἀκριβῶς ἀπὸ ἀπόψεως σκοπιμότητος, τοῦ νὰ δοθῇ τουτέστι χρόνος, ὥστε αἱ διατάξεις αὗται ἐφαρμοζόμεναι ν’ ἀποδειχθῶσιν ἐκ τῆς πείρας καὶ ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτῶν, ἂν ἦσαν χρήσιμοι, ἂν σκόπιμοι, ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἐτέθησαν, ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἐφηρμόσθησαν. Τοῦτο ἔπραξε καὶ ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις τοῦ 1864.

§163Γ. ΠΩΠ. Ἐκείνη ἦτο Συντακτική. Νὰ κάμωμεν καὶ ἡμεῖς Συντακτικὴν καὶ νὰ πράξωμεν τὸ αὐτό.

§164ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐκείνη ἡ δεκαετία εἶχεν ἀφετηρίαν τὴν δημοσίευσιν τοῦ Συντάγματος καὶ μετὰ δέκα ἔτη κατηναλώθη. Δὲν ὑπάρχει πλέον καὶ εἶναι ἡ ὁδὸς ἀνοικτὴ εἰς ἡμᾶς νὰ ὁρίσωμεν ἂν θέλομεν ἢ δὲν θέλομεν.

§165Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Κατηναλώθη ἡ δεκαετία αὕτη, λέγω καὶ ἐγώ· ὥρισεν ὅμως ἀπὸ ἀπόψεως σκοπιμότητος χρονικὸν διάστημα, μετὰ τὸ ὁποῖον ἐπετρέπετο σκέψις πρὸς ἀναθεώρησιν.

§166Γ. ΠΩΠ. Καὶ ἡ ἰσοβιότης τῶν δικαστῶν ἦτο ὑπὸ προθεσμίαν εἰς ἐκεῖνο τὸ Σύνταγμα. Ἦτο ἐντελῶς διαφορετικὴ ἡ ἐργασία τῆς μιᾶς Συνελεύσεως ἀπὸ τὴν ἄλλην.

§167Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἡ Συντακτικὴ Συνέλευσις τοῦ 1863 λοιπὸν ὥρισε χρονικὸν διάστημα, μετὰ τὸ ὁποῖον ἐπετρέπετο σκέψις πρὸς ἀναθεώρησιν, καθ’ ὃν τρόπον ὥρισε. Τοῦτ’ αὐτὸ δύναται καὶ ἡ σημερινὴ Συνέλευσις, διαρρυθμίζουσα τὸ ἄρθρον τοῦτο νὰ ἐπαναλάβῃ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα, εἴτε καὶ μικρότερον ἀκόμη, ὅσον κρίνει σκόπιμον, ὥστε αἱ διατάξεις, αἱ ὁποῖαι ἐθεσπίσθησαν καὶ αἱ ὁποῖαι ἐτέθησαν σήμερον διὰ τῆς Συνελεύσεως ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ν’ ἀποδειχθῶσιν ἐν τῇ ἀποτυχίᾳ ἢ ἐν τῇ ἐπιτυχίᾳ, ν’ ἀποδειχθῇ τουτέστιν ἂν ἐπέτυχον ἢ ἀπέτυχον, διότι θὰ εἶναί τι, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ φαίνηται πολὺ ὀρθόν, τὸ νὰ μεταρρυθμίσωμεν διάταξιν μὴ ἐφαρμοσθεῖσαν, διάταξιν τουτέστι μετὰ ἓν ἔτος, τῆς ὁποίας τὴν χρησιμότητα ἢ τὴν σκοπιμότητα δὲν κατείδομεν ἡμεῖς ἐν τῇ ἐφαρμογῇ, ἧς δὲν κατείδομεν τὴν ἐπιτυχίαν ἢ τὴν ἀποτυχίαν. Πῶς θέλετε νὰ σκεφθῶσιν οἱ μεθ’ ἡμᾶς ἢ ἡμεῖς αὐτοί, ἂν αὐτὴ ἡ διάταξις ἢ αὐτὴ ἡ ἀναθεώρησις κατ’ ἐκεῖνον ἢ τοῦτον τὸν τρόπον ἐπέτυχεν ἢ ἀπέτυχεν ἐν τῇ ἐφαρμογῇ της; Ἐφ’ ὅσον λοιπὸν ἔχομεν καθωρισμένον ἐκ τῶν προτέρων τοῦτο, ἐφ’ ὅσον μᾶς ἐπιβάλλεται τοῦτο ἀπὸ ἀπόψεως σκοπιμότητος ἢ ἀπὸ ἀπόψεως κρίσεως καὶ ἡμῶν καὶ τῶν μεταγενεστέρων, νομίζω ὅτι χρονικὸν διάστημα εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ὑποχρεωτικὸν νὰ τεθῇ καὶ εἰς τὸ ἄρθρον 107, τὸ ἤδη διαρρυθμιζόμενον· ἐπαναλαμβάνομεν ἐκεῖνο δηλαδή, τὸ ὁποῖον ἐγένετο κατὰ τὸ 1864, ἀδιάφορον ποῖον θὰ εἶναι τὸ χρονικὸν διάστημα, τὸ ὁποῖον τάσσεται. Ἐγὼ εἶχον τὴν γνώμην ὅτι πενταετὲς χρονικὸν διάστημα ἦτο ἀρκετόν. Σήμερον ὑπεστηρίχθη ἐντεῦθεν ὅτι δεκαετὲς θὰ εἶναι τὸ διάστημα τὸ ἀρκετόν. Περὶ τούτου ὁμολογῶ ὅτι δὲν ἔχω αὐτὴν ἢ ἐκείνην τὴν γνώμην τελείως σαφῆ, διότι καὶ πέντε ἔτη ἀποδέχομαι καὶ ὀκτὼ καὶ δέκα ἀκόμη, διότι αὐτὰ εἶναι ζητήματα, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν δυνάμεθα νὰ ὑποστηρίξωμεν ἀκριβῶς ἀντίθετον γνώμην, ἀρκεῖ ἡ διαφορὰ τῆς γνώμης ἡμῶν μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου διαμαρτυρομένου συναδέλφου ὅτι εἶναι δυνατὸν κατὰ τὴν ἐμὴν γνώμην νὰ τεθῇ χρονικὸν διάστημα, κατὰ δὲ τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου δὲν εἶναι δυνατόν.

§168Γ. ΠΩΠ. Μεταβάλλομεν διατάξεις θεμελιώδεις οὕτως.

§169Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Διαφωνοῦμεν θεμελιωδῶς, βλέπετε, ὅσον ἀφορᾷ τὴν θεμελιώδη διάταξιν. Ἐπὶ τὸ βῆμα κυρίως μὲ ἤγαγε, Κύριοι, ἡ παρεμβολὴ προτάσεως ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῆς Γερουσίας. Καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἀκόμη ὁμολογῶ ἀπὸ τοῦδε ὅτι εἶχον τὴν γνώμην, διαφωνῶν πρὸς τὸν σεβαστὸν καὶ ἀξιότιμον πρόεδρον τῆς ἐπιτροπῆς κ. Δραγούμην, ὅτι εἶναι παραδεκτὴ ἡ συζήτησις περὶ τῆς Γερουσίας, δηλαδὴ ἐγὼ ὑπεστήριζον ὅτι δυνάμεθα σήμερον ν’ ἀσχοληθῶμεν, σκεφθῶμεν καὶ ἀποφασίσωμεν περὶ Γερουσίας.

§170Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Νὰ κάμωμεν δεύτερον Πρυτανεῖον!

§171Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Διεφώνησα τότε, ἐξακολουθῶ καὶ σήμερον παρὰ πάντα τὰ λεχθέντα ἐντεῦθεν νὰ ἐμμένω ἐν τῇ γνώμῃ μου, ὅτι εἶναι παραδεκτὴ ἡ πρότασις αὕτη πρὸς συζήτησιν. Ἀπὸ τούτου ὅμως μέχρι τῆς σήμερον παρεμβληθείσης προτάσεως εἶναι μεγάλη ἀπόστασις. Ἐὰν ἐξ ἀρχῆς εἶχον τὴν γνώμην ὅτι εἶναι δυνατὸν ν’ ἀσχοληθῶμεν συζητοῦντες περὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας ἢ ὄχι, τοῦτο εἶναι ζήτημα ἄλλο, διότι ἐφρόνουν ὅτι εὐθὺς ἀμέσως ἔπρεπε νὰ τεθῇ καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ καὶ ἐν τῇ Βουλῇ ἡ πρότασις αὕτη πρὸς συζήτησιν, διότι ἐν ᾗ περιπτώσει ἀποκλίνει τις ὑπὲρ τῆς γνώμης ὅτι εἶναι δυνατὸν ἀπὸ σήμερον ν’ ἀποφασισθῇ καὶ νὰ θεσμοποιηθῇ διάταξις περὶ Γερουσίας, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ ὅλον Σύνταγμα κατὰ τὴν γνώμην μου θὰ διερρυθμίζετο κατ’ ἄλλον τρόπον, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει βεβαίως τοὐλάχιστον ἐγὼ δὲν θὰ ἔδιδον τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, δὲν θὰ ἔδιδον τὴν ψῆφόν μου ὑπὲρ τῆς θεσμοθετήσεως, οὕτως εἰπεῖν, τοσούτων Γερουσιῶν· διότι ἐψηφίσαμεν ἀρκετὰς Γερουσίας, μοὶ φαίνεται, μέχρι σήμερον· ἐψηφίσαμεν Συμβούλιον Ἐπικρατείας, ἐψηφίσαμεν ἄλλο συμβούλιον πειθαρχικόν, ἐψηφίσαμεν εἰδικὸν Δικαστήριον ἐκδικάσεως ἀγωγῶν κακοδικίας καὶ τόσα ἄλλα, ὑπὸ τὴν προϋπόθεσιν, κατὰ τὴν ἐμὴν πάντοτε γνώμην, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας δὲν θὰ τεθῇ ὑπὸ συζήτησιν· τὴν γνώμην δὲ ταύτην συνηγάγομεν, διότι, εὐθὺς ὡς ἦλθεν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἡ πρότασις περὶ Γερουσίας, ἐλέχθη ὅτι τοῦτο θὰ συζητήσωμεν μόνον εἰς τὰς μεταβατικὰς διατάξεις, ἀφέθη δὲ νὰ ἐννοηθῇ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ τὰ ἀφήσωμεν καὶ εἰς τὸ μέλλον νὰ ῥυθμισθῶσιν, ὅπως καὶ ἤδη ἀφήνονται τὰ περὶ τῆς Γερουσίας. Τὸ τοιοῦτον ἐν ἐμοὶ τοὐλάχιστον παρήγαγε τὴν ἐντύπωσιν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σκεφθῶμεν ἡμεῖς περὶ Γερουσίας οὔτε νὰ παράσχωμεν τοιαύτην εὐκολίαν εἰς μέλλουσαν Βουλήν, ὥστε ν’ ἀποφανθῇ μετ’ εὐκολίας περὶ συστάσεως τῆς Γερουσίας, καὶ διὰ τοῦτον τὸν λόγον ἔδωκα καὶ ἐγὼ τὴν ψῆφόν μου ὡς εἷς ἐκ τῶν πολλῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Βουλὴν ν’ ἀποτελεσθῇ Σύνταγμα κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ εἶναι ἐντελῶς περιττὸς ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας. Ἐπίσης τὸ ὅλον Σύνταγμα διεμορφώθη κατὰ τρόπον μὴ ἐπιτρέποντα πλέον τὴν ὕπαρξιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας. Ὅσον ἀφορᾷ ὅμως τὸ παραδεκτὸν τῆς συζητήσεως ἢ ὄχι εἶχον καὶ ἔχω ἐναντίαν γνώμην. Ἀκριβῶς δὲ ἡ λέξις Γερουσία, ὅπως ἐλειτούργει καὶ ὅπως ἐνοεῖτο ἴσως κατὰ τὸ 1844 ἢ κατὰ τὸ 1864, δὲν ἐννοεῖται καὶ ὑπ’ ἐμοῦ τὴν στιγμὴν ταύτην. Δὲν ἐννοῶ Γερουσίαν βεβαίως ὅπως ἐνόουν τῷ 1844, διότι, ἐὰν ἐλέγετε περὶ τοιαύτης Γερουσίας, ἢ ἂν ἡ λέξις ἀποδίδῃ τοιαύτην ἔννοιαν, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἀμφιβολίας, ἄνευ οὐδεμιᾶς ἐξετάσεως, ἄνευ οὐδεμιᾶς συζητήσεως, ἐὰν θέλητε, ἀπολύτως θὰ εἶμαι κατά, καὶ οὔτε θὰ ἐδεχόμην τοιαύτην συζήτησιν. Καθ’ ὅσον ὅμως ὡμίλουν περὶ παραδεκτοῦ Γερουσίας, ἐνόουν, ἐγὼ τοὐλάχιστον, δευτέραν Βουλήν, Βουλὴν προερχομένην ἐκ τῆς θελήσεως τοῦ λαοῦ, Βουλὴν αἱρετήν, διότι κατ’ ἄλλον τρόπον δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω Γερουσίαν. Διὰ τοῦτο, καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῇ ὅτι θὰ ἦτο δεκτὴ ἡ γνώμη, ὥστε νὰ τεθῇ ἐν τῷ Συντάγματι ἡ παρεμβαλλομένη σήμερον διάταξις, βεβαίως ἡ λέξις Γερουσία δὲν εἶναι ὀρθή, διότι, Γερουσίαν ὅταν λέγῃ τις, πῶς ἐννοεῖ αὐτήν; Ποίαν Γερουσίαν ψηφίζομεν; Γερουσίαν προνομίων; Τότε ὁ τοιοῦτος θεσμὸς εἶναι θεμελιώδης; Γερουσίαν ὅταν λέγωμεν, ἐννοοῦμεν Γερουσίαν προερχομένην ἐκ τῶν τάξεων τοῦ λαοῦ, Γερουσίαν ἀκριβῶς ἴσην πρὸς δευτέραν Βουλήν. Τὸ δὲ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἔθιξεν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ σεβαστὸς πρόεδρος τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, καὶ ἂν δηλαδὴ ἐκ τοῦ λαοῦ προήρχετο ἡ τοιαύτη Βουλή, ἡ τοιαύτη Γερουσία, εἰς ταύτην πάλιν θὰ εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ καθορίσωμεν ἀπὸ τοῦδε διὰ τὰ μέλη αὐτῆς ὡρισμένα προσόντα, τὸ τοιοῦτον δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἱκανὸν ἐπιχείρημα, ὥστε νὰ πείσῃ περὶ τοῦ ἀπαραδέκτου τῆς συζητήσεως, διότι δὲν εἶναι βέβαιον κἂν ἐκ τῶν προτέρων, οὐδὲ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι δέον νὰ καθορίσωμεν προσόντα ἢ ὄχι. Ἐκτὸς δὲ τούτου θὰ ἐτόλμων νὰ εἴπω καὶ τὸ ἑξῆς, ὅτι προκειμένου καὶ περὶ Βουλευτῶν ἀκόμη ἡμεῖς οἱ ἴδιοι καθωρίσαμεν προσόντα, ἢ τοὐλάχιστον ἐστερήσαμεν ὡρισμένας τάξεις ἐχούσας ὡρισμένα ἐπαγγέλματα τῆς ἱκανότητος τοῦ νὰ εὑρίσκωνται ἐν τῇ Βουλῇ. Λοιπὸν τὰ προσόντα κανονίζονται διὰ νόμου.

§172ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὡς προσὸν διὰ τοὺς Γερουσιαστὰς μόνον ἡ διαφορὰ τῆς ἡλικίας εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ.

§173Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Τὸ τοιοῦτον εἶναι δικαίωμα ἑκάστης νὰ τὸ ἐξετάζῃ, ἀφοῦ ἄλλως τε ἔχει δικαίωμα νὰ κρίνῃ περὶ προσόντων Βουλευτῶν, ὥστε νὰ λέγῃ ὅτι ὁ ἔχων τὸ ἐπάγγελμα τοῦτο ἢ ἐκεῖνο, ἢ ὁ ἔχων τὸ α ἐλάττωμα, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ εὑρίσκηται ἐν τῇ Βουλῇ διὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν λόγον. Ἐκτὸς ὅμως τούτου νομίζω ὅτι δὲν ἔχει πλέον θέσιν σήμερον ἡ παρεμβολὴ τῆς προτάσεως αὐτῆς. Ἔχω τὴν γνώμην ὅτι, ἀφοῦ περὶ τοῦ παραδεκτοῦ, ὡς φαίνεται τουλάχιστον ἢ ὡς ἐγὼ νομίζω, οἱ περισσότεροι εἶναι σύμφωνοι, δὲν θὰ εἶναι ἀνάγκη ἐκ τῶν προτέρων ἡμεῖς νὰ κρίνωμεν περὶ τοῦ παραδεκτοῦ ἢ μὴ τῆς συζητήσεως τῆς Γερουσίας, δὲν θὰ εἶναι ἀνάγκη ἡμεῖς νὰ κρίνωμεν, ἂν ἡ διάταξις αὕτη εἶναι θεμελιώδης ἢ μή, ἀφοῦ δὲν πρόκειται σήμερον οὐσιαστικῶς ν’ ἀποφασίσωμεν.

§174Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ἀποφασίζομεν, ἀφοῦ πρόκειται νὰ θέσωμεν αὐτὴν τὴν διάταξιν.

§175Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐγὼ πολεμῶ τὴν διάταξιν αὐτήν. Ἐφ’ ὅσον τεθῇ τὸ τοιοῦτον, βεβαίως ἀποφασίζομεν· ἐὰν ὅμως, ὡς ἐγὼ θεωρῶ, θεωρηθῇ περιττὸν καὶ δὲν προστεθῇ ἡ παρεμβληθεῖσα πρότασις, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ κρίνωμεν ἡμεῖς ἀπὸ τοῦδε, ἂν ἡ πρότασις αὕτη περὶ Γερουσίας εἶναι θεμελιώδης ἢ μή. Τὸ ἄρθρον 107 τοῦ ἰσχύοντος Συντάγματος, περὶ διαρρυθμίσεως συνταγματικῆς, ῥητῶς λέγει ὅτι ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων. Ποῖαι εἶναι αἱ θεμελιώδεις διατάξεις καὶ ποῖαι αἱ μὴ θεμελιώδεις, αὐτὸ δὲν τὸ ἔκρινεν. Αὐτὸ ἔκρινε σήμερον ἡ μία Βουλὴ ἡ πρὸ ἡμῶν, καὶ ἡμεῖς σήμερον. Αἱ θεμελιώδεις διατάξεις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καθορισθῶσιν ἐκ τῶν προτέρων· δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὰς καθορίσῃ τις, ὁσηνδήποτε προσπάθειαν καὶ ἂν καταβάλῃ. Δυνάμεθα νὰ λέγωμεν ὁσονδήποτε θέλομεν ὅτι θεμελιώδης διάταξις εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος. Ἀλλὰ ποία εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, καὶ πῶς δύναται νὰ καθορισθῇ αὕτη; Λοιπὸν αἱ θεμελιώδεις διατάξεις δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ καθορισθῶσιν ἐκ τῶν προτέρων. Ἂν ἐγὼ σήμερον θεωρῶ τι θεμελιῶδες, δύναται ἄλλος αὔριον νὰ θεωρήσῃ τοῦτο μὴ θεμελιῶδες. Ὅπως δὲ κρίνει μία Βουλὴ περὶ τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων, ὅπως ἡμεῖς ἔχομεν τὴν ἀξίωσιν νὰ κρίνωμεν, ποῖαι εἶναι αἱ θεμελιώδεις διατάξεις καὶ ποῖαι αἱ μὴ θεμελιώδεις, δὲν πρέπει ν’ ἀποτρέψωμεν τοὺς μεθ’ ἡμᾶς νὰ κρίνωσι καὶ οὗτοι, ἐρχόμενοι ὡς ὁρίζει τὸ ἄρθρον 107, ποῖαι εἶναι αἱ θεμελιώδεις διατάξεις καὶ ποῖαι αἱ μὴ θεμελιώδεις. Ἀφοῦ θεσπίζομεν ἤδη τρόπον ἀναθεωρήσεως ὡρισμένον, κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ κρίνῃ καὶ θ’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή, ἂν διατάξεις τοῦ Συντάγματος πρέπει νὰ μεταρρυθμισθῶσι καὶ πόσαι ἐκ τῶν διατάξεων τῶν μὴ θεμελιωδῶν, μετ’ αὐτὴν ἐρχομένη νέα Βουλὴ θέλει κρίνει καὶ ἀσχοληθῆ ἐπὶ τῶν ἄρθρων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐκρίθησαν ὡς ἀναθεωρητέα. Ἔχουσι τὸ δικαίωμα πάντες οὗτοι νὰ ἐκφράσωσιν ἐλευθέρως τὴν γνώμην των, ποίας διατάξεις θεωροῦσιν ἀναθεωρητέας ὡς μὴ θεμελιώδεις καὶ ποίας ὡς θεμελιώδεις, καὶ δύναται ἡ Βουλὴ ἐκείνη νὰ εἴπῃ ὅτι αὐτὴν τὴν διάταξιν, καίτοι ἐκρίθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς ταύτης ὡς ἀναθεωρητέα, δὲν θεωρῶ ὡς τοιαύτην, διότι κατ’ ἐμὲ εἶναι θεμελιώδης. Ἐφ’ ὅσον λοιπόν, ἐπαναλαμβάνω, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὁρίσωμεν σαφῶς, ὡρισμένως καὶ ἀκριβῶς ποῖαι διατάξεις εἶναι θεμελιώδεις καὶ ποῖαι δὲν εἶναι, μοὶ φαίνεται λίαν περιττὸν ἐκ τῶν προτέρων ν’ ἀσχοληθῶμεν νὰ κρίνωμεν ποῖαι ἐκ τῶν διατάξεων εἶναι θεμελιώδεις καὶ ποῖαι ὄχι, ἀφοῦ ἄλλως τε δὲν πρόκειται νὰ εἰσέλθωμεν οὐσιαστικῶς νὰ ῥυθμίσωμεν, κρίνωμεν καὶ ἀποφασίσωμεν τὰ κατὰ τὴν Γερουσίαν. Διὰ τοῦτο θὰ εἶχον τὴν γνώμην ὅτι παρέλκει ἐντελῶς ἡ πρότασις αὕτη εἰς τὸ ἄρθρον 107, καὶ οὐδεμίαν σκοπιμότητα ἔχει. Καὶ ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἤθελε νὰ φέρῃ ὡς πρότασίν του τοῦτο εἰς τὰς μεταβατικὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος, δυνάμεθα νὰ κρίνωμεν συζητοῦντες εὐρέως ἂν συμφέρει ἢ ὄχι νὰ ψηφίσωμεν περὶ τῆς Γερουσίας, ἀλλὰ ν’ ἀποφασίσωμεν ἀπὸ τοῦδε ἢ ψηφίζοντες ἡμεῖς νὰ εἴπωμεν ὅτι θεωροῦμεν ἀναγκαῖον τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ἀλλά, καθ’ ὃ ἔχομεν δικαίωμα, ἀναβάλλομεν τὴν λειτουργίαν τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ, θεσμοῦ ὅμως προαποφασισθέντος, οὐχὶ δὲ νὰ μεταβιβάσωμεν τὸ δικαίωμα εἰς ἄλλην Βουλὴν ν’ ἀποφασίσῃ ἂν πρέπει ἢ ὄχι νὰ ψηφίσῃ καὶ ἀποφασίσῃ κατὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν τρόπον περὶ Γερουσίας.

§176Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δὲν μεταβιβάζομεν.

§177Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν ἀφήνομεν ἐλευθερίαν.

§178Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νομίζω ὅτι δικαιολογεῖται ὡς ἑξῆς ἡ πρότασις τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπειδὴ ἐρρίφθησαν εἰς τὴν αἴθουσαν ταύτην αἱ ἰδέαι μας περὶ εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, διὰ τῆς παρεμβολῆς τῆς προτάσεως ταύτης δίδεται ἀφορμή, ὅπως ἐπιτραπῇ ἡ συζήτησις καὶ κριθῇ κατὰ πόσον εἷς τοιοῦτος θεσμὸς θὰ εἶναι ἢ οὐ ὠφέλιμος.

§179Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐπὶ τούτου ἔρχομαι καὶ λέγω ὅτι ἡ πρότασις ἡ ὑποβαλλομένη σήμερον εἰς τὸ ἄρθρον 107 κατὰ τὴν γνώμην μου, ὡς ὑποβάλλεται, εἶναι περιττή. Εἶναι δυνατὸν εἴτε ἐκ μέρους ἀξιοτίμων Βουλευτῶν εἴτε ἐκ μέρους τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἔλθῃ ὡς πρότασις αὐτοτελής, νὰ συζητήσωμεν ἐπ’ αὐτῆς καὶ νὰ κρίνωμεν ἂν εἶναι ὥριμος ἢ ὄχι, καί, ἂν δὲν εἶναι ὥριμος, νὰ μὴ ἐπιχειρήσωμεν ν’ ἀποφασίσωμεν.

§180Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Εἶναι ἀπαράδεκτος ἡ συζήτησις.

§181Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Κατὰ τὴν γνώμην μου δὲν εἶναι ἀπαράδεκτος. Ἀλλὰ τότε θὰ συζητήσωμεν ἡμεῖς καὶ θ’ ἀποφασίσωμεν, καὶ δὲν θὰ μεταβιβάσωμεν τοιοῦτον δικαίωμα εἰς ἄλλους.

§182Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχουσι τὸ δικαίωμα· δὲν πρόκειται νὰ τοῖς τὸ μεταβιβάσωμεν.

§183Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ὄμφακες.

§184Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Εἶναι περιττὸν νὰ προαναγγείλωμεν ἡμεῖς τοῦτο. Τότε θὰ ἐδικαιολογεῖτο τὸ τοιοῦτον, ἂν μοὶ ἐλέγετε ὅτι εἴμεθα σήμερον Συντακτικὴ Συνέλευσις. Ἀλλ’ ἡμεῖς σήμερον δὲν εἴμεθα τίποτε ἄλλο παρ’ ὅ,τι θὰ εἶναι καὶ ἐκεῖνοι· Ἀναθεωρητικὴ Βουλὴ εἴμεθα καὶ ἡμεῖς, τοιαύτη θὰ εἶναι καὶ ἐκεῖνοι. Διατί λοιπὸν θὰ προαναγγείλωμεν εἰς τοὺς μεθ’ ἡμᾶς ἀναθεωρητικούς, εἰς τοὺς τὰ αὐτὰ δικαιώματα ἔχοντας μὲ ἡμᾶς καὶ θὰ τοῖς εἴπωμεν ὅτι δύνασθε ν’ ἀσχοληθῆτε καθιεροῦντες καὶ κρίνοντες καὶ ἀποφασίζοντες διὰ τὴν Γερουσίαν, διὰ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς σήμερον δὲν ἀποφασίζομεν; Ἀφοῦ σήμερον δὲν εἴμεθα ὥριμοι, εἴμεθα ὄμφακες κατὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης ὡς πρὸς τὴν θεσμοθέτησιν τῆς Γερουσίας, ἑπόμενον εἶναι ὅτι παρέλκει πᾶσα τοιαύτη συζήτησις καὶ δέον νὰ ἀφήσωμεν εἰς τοὺς μέλλοντας νὰ κρίνωσι τοῦτο. Καὶ δὲν θὰ εἶχον ἀντίθετον γνώμην ὅτι ἔπρεπε νὰ συζητηθῇ μία τοιαύτη πρότασις, ἀλλ’ οὐχὶ εἰς τὰς μεταβατικὰς διατάξεις, οὐχὶ μετὰ τὸ πέρας τοῦ Συντάγματος, ἀλλ’ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, διότι κατ’ ἄλλον τρόπον τότε θὰ διερρυθμίζετο τὸ Σύνταγμα, κατ’ ἄλλον τρόπον θὰ ἐσκεπτόμεθα περὶ τῆς ἐν γένει καταστάσεως, ἂν εἴχομεν ὑπ’ ὄψει μας ὅτι θὰ εἴχομεν καὶ δευτέραν Βουλήν. Ἤδη μέχρι σήμερον ἀπεφασίσαμεν ἔχοντες ὑπ’ ὄψει μας μίαν καὶ μόνην Βουλὴν καὶ οὕτως ἐρρυθμίσαμεν τὰ τοῦ Συντάγματος. Ῥυθμισθέντος οὕτω τοῦ Συντάγματος, δὲν ἔχω βεβαίως τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν οἱ ἀξιότιμοι ἐκ Λακωνίας καὶ Κερκύρας συνάδελφοι, ὅτι πολὺ ταχέως ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θ’ ἀποφασίσῃ ἔστω καὶ διὰ τῆς βίας νὰ τὸ μεταβάλῃ. Δικαίωμά του βεβαίως εἶναι τοῦτο, ἀλλὰ νομίζω ὅτι τὸ Σύνταγμα ψηφισθὲν ὡς ἐψηφίσθη δὲν θὰ δώσῃ ἀφορμὴν πρὸς ἐκπλήρωσιν τῶν φόβων, τοὺς ὁποίους ἐξέφρασαν οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι, καὶ δὲν θὰ δώσῃ βεβαιότερον τὴν τοιαύτην ἀφορμήν, ἐὰν ταχέως καὶ ἀσφαλῶς ψηφισθῶσι καὶ οἱ συναφεῖς πρὸς τὰς διατάξεις ταύτας τοῦ Συντάγματος νόμοι. Ἐὰν ὅμως δὲν ψηφισθῶσιν οἱ σχετικοὶ νόμοι καὶ ἐὰν ἀναβληθῶσιν, ὅπως ἀνεβλήθησαν καὶ κατὰ τὸ 1864 καὶ ἐξακολουθοῦσιν ἀκόμη ἀναβεβλημένοι ἀπὸ τοῦ 1864, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὰ γράμματα τοῦ Συντάγματος καὶ τὰ ἄρθρα καὶ αἱ λέξεις, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ψηφίζομεν, δὲν εἶναι ἡ οὐσία τοῦ Συντάγματος, οὐδ’ εἶναι τὸ Σύνταγμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶναι αἰσθητὸν παρὰ τῷ λαῷ, διότι, ἵνα προσαρμοσθῇ παρὰ τῷ λαῷ καὶ καρποφορήσῃ, πρέπει νὰ ἔλθωσιν οἱ συναφεῖς πρὸς αὐτὸ νόμοι, ἵνα ἐνσαρκωθῇ τὸ Σύνταγμα ὁ λαὸς καὶ δυνηθῇ νὰ δείξῃ ποῖα εἶναι τὰ καλὰ αὐτοῦ καὶ ποῖα τὰ κακά, διότι μὲ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1864 δὲν ἦλθεν εἰς συνάφειαν τελείως ὁ Ἑλληνικὸς λαός, καὶ τοῦτο, διότι δὲν ἐψηφίσθησαν οἱ συναφεῖς πρὸς τὰς ἰσχυούσας διατάξεις αὐτοῦ νόμοι, καὶ ἐξακολουθοῦμεν καὶ σήμερον ἔτι, ἐνῷ ἔχομεν διατάξεις συνταγματικὰς τοῦ 1864, ἀφ’ ἑτέρου ἔχομεν τοὺς σχετικοὺς νόμους ἀπὸ τοῦ 1833, ὡς τὸν νόμον περὶ τύπου καὶ ἄλλους ἀκόμη. Λοιπὸν ἔχομεν συνταγματικὰς διατάξεις τοῦ 1864 καὶ νόμους τοῦ 1833, ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει βεβαίως τοιοῦτον Σύνταγμα ἦτο προωρισμένον ν’ ἀποτύχῃ, καὶ βεβαίως ἦτο προωρισμένον νὰ προκαλέσῃ ἐξέγερσιν καὶ ἐξέργεσιν τοιαύτην πρὸς μεταρρύθμισιν, διότι, ἐὰν ἴσως δὲν ἔπταιεν αὐτὸ τοῦτο Σύνταγμα, ἔπταισεν ὅμως, διότι δὲν ἐψηφίσθησαν οἱ σχετικοὶ πρὸς τὰς διατάξεις αὐτοῦ νόμοι, καὶ ἑπομένως τὸ Σύνταγμα τοῦτο δὲν προσηρμόσθη παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ λαῷ. Ἐὰν ὅμως ἀποφασισθῇ ἡ παρεμβολὴ τῆς προτάσεως ταύτης, παρὰ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν βεβαίως ἐγὼ ἔχω, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ ν’ ἀφήσωμεν τὸ χρονικὸν διάστημα ἀπολύτως ἐλεύθερον, ἐφ’ ὅσον καθορίζομεν δεκαετίαν διὰ τὰς λοιπὰς διατάξεις, εἶναι κάτι τι ἐπικίνδυνον, Κύριοι, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοηθῇ ὅτι δυνάμεθα νὰ θεσμοθετήσωμεν, νὰ ψηφίσωμεν δηλαδὴ θεσμὸν περὶ ὑπάρξεως Γερουσίας, χωρὶς νὰ μεταβάλωμεν τὸ ὅλον Σύνταγμα. Καὶ ἀφοῦ, ὡς ὑπεστηρίχθη καὶ ὑπ’ ἄλλων συναδέλφων, ὅτι ὡρισμέναι διατάξεις τοῦ Συντάγματος εὑρίσκομεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῶσιν ἐπὶ χρονικὸν διάστημα πενταετὲς ἢ δεκαετές, ἐρχόμεθα διὰ τῆς παραδοχῆς τῆς τοιαύτης προτάσεως νὰ σχηματίσωμεν τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν ἀμέσως ἀσχοληθησομένην περὶ ψηφίσεως θεσμοῦ Γερουσίας, ὑπόχρεον οὖσαν ν’ ἀσχοληθῇ καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, ἐπὶ παντὸς ἄρθρου, τὸ ὁποῖον ὁμιλεῖ περὶ Βουλῆς ἁπλῶς, διὰ νὰ προσαρμόσῃ αὐτὸ καὶ πρὸς τὸν νέον θεσμὸν τῆς Γερουσίας. Τί θὰ ἐμποδίσῃ τὴν Βουλὴν ταύτην νὰ κρίνῃ ἐντελῶς περὶ τῶν ἄρθρων ἐν γένει τοῦ Συντάγματος; Καὶ ἐντεῦθεν τί κερδίζομεν ἀπὸ τὸ χρονικὸν διάστημα τὸ πενταετὲς ἢ δεκαετές, τὸ ὁποῖον ὁρίζομεν; Φαίνεται ὅτι εἶναι ἀνακόλουθον τὸ πρᾶγμα, καὶ πρέπει νὰ σκεφθῶμεν ἐπ’ αὐτοῦ. Ἐάν, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, φρονῆτε ὅτι πρέπει νὰ ἐπιμείνητε εἰς τὴν γνώμην σας, ἵνα τεθῇ ἡ διάταξις αὕτη, βεβαίως θὰ ἀφήσητε καὶ τὴν διάταξιν ταύτην ὡς ὑπαγομένην πρὸς ἀναθεώρησιν μετὰ τὸ αὐτὸ χρονικὸν διάστημα, τὸ ὁποῖον καθορίζομεν καὶ διὰ τὰς ἄλλας διατάξεις τὰς μὴ θεμελιώδεις. Καταλήγων, Κύριοι, ὑποστηρίζω τὴν γνώμην μου ταύτην, νομίζω δ’ ἀπαραίτητον ὅτι πρέπει νὰ τεθῇ ἡ λέξις «μόνον», ἡ ὁποία ἀπηλείφθη, διότι τὴν θεωρῶ ἀναγκαίαν. Τουλάχιστον νὰ ἐπιτύχω τοῦτο, ἀφοῦ ἄλλο τι ἐξ ὅσων ὑπεστήριξα ἀγνοῶ ἂν θὰ ἐπιτύχω.

§185Π. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Αἱ δυσχέρειαι, κύριοι Βουλευταί, αἱ ὁποῖαι ἐπεβλήθησαν διὰ τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864, κατώρθωσαν νὰ ματαιώσωσι τὴν ἀναθεώρησιν ἐπὶ μίαν πεντηκονταετίαν, καθ’ ἥν, καίτοι ἡ ἀνάγκη τῆς ἀναθεωρήσεως ἀνεγνωρίζετο ὑπὸ πάντων σχεδόν, οὐχ ἧττον λόγῳ τοῦ ὅτι προσέκοπτεν αὕτη εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, τοῦ ὁποίου οἱ συντάκται ἠθέλησαν ἀκολουθοῦντες τὰς ἀρχὰς τῆς ἐπαναστάσεως καὶ τοῦ 19ου αἰῶνος νὰ προσδώσωσιν εἰς τοῦτο τὸ διαρκὲς καὶ ἀναλλοίωτον τοῦ λίθου καὶ τοῦ ὀρειχάλκου. Ἀλλ’ ἡ πεῖρα ἀπέδειξεν ὅτι τὸ Σύνταγμα, παραμένον ἀείποτε ὁ ὕπατος νόμος τοῦ Κράτους, ἐν τούτοις, ὅπως μὴ ἀποτελῇ πρόσκομμα εἰς τὴν συνεχῆ πρόοδον τῆς πολιτικῆς κινήσεως, ἔχει ἀνάγκην ν’ ἀποβάλῃ μέρος τῆς αὐστηρότητος αὑτοῦ καὶ νὰ ᾖ δεκτικὸν μεταρρυθμίσεων ἀναλόγων τῆς προόδου τῆς πολιτικῆς κινήσεως. Ἡμεῖς ὅμως δεδεσμευμένοι ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 δὲν ἠδυνάμεθα νὰ παρακολουθῶμεν τὴν πρόοδον ταύτην, καὶ διὰ τοῦτο ἠκολουθοῦμεν τὰς παλαιὰς θεωρίας, ἀπαιτούσας τὴν εἰς δύο συνεχεῖς Περιόδους καὶ διὰ τῶν ¾ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ ψήφισιν τῆς ἀποφάσεως περὶ ἀναθεωρήσεως. Ἀλλὰ τὰ μέτρα ταῦτα, τὰ ὁποῖα ἀναγράφει τὸ 107 ἄρθρον τοῦ 1864, εἶναι μέτρα πρωτογενῆ, εἶναι μέτρα ἀναφερόμενα εἰς τὰ πρῶτα Συντάγματα τὰ ἀναγράφοντα τὰς περὶ ἀναθεωρήσεως διατάξεις. Λέγω δ’ ἀπὸ τῆς πρώτης ἀρχῆς τῆς ἀναγραφῆς τῶν περὶ ἀναθεωρήσεως διατάξεων εἰς τὰ Συντάγματα, διότι δὲν ἀνευρίσκομεν βεβαίως εἰς τοὺς πρώτους Χάρτας τοὺς παραχωρηθέντας ὑπὸ τῶν μοναρχῶν ῥήτρας περὶ ἀναθεωρήσεως, καὶ τοιούτους Χάρτας ἐννοῶ τοῦ Λουδοβίκου ΙΗʹ καὶ τοῦ Λουδοβίκου Φιλίππου, διότι εἰς τούτους ὑπῆρχεν ἡ ἔννοια ὅτι ὁ μονάρχης θὰ ἐλάμβανε τὴν πρόνοιαν, ἐν ᾗ περιπτώσει ἦτο ἀνάγκη ἀναθεωρήσεως, ν’ ἀναθεωρήσῃ τοῦτο. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἐν τῇ ἀναπτύξει τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐθίμων παρετηρήθη ὅτι παρίστατο φόβος ἐκ μέρους τοῦ μονάρχου μήπως οὗτος θελήσῃ νὰ καταλύσῃ τὰς ἐλευθερίας ἐκείνας, τὰς ὁποίας εἶχεν ἀποδώσει εἰς τὸν λαόν, καὶ διὰ τοῦτο ὅπως προστατεύσωσι τὸν λαὸν κατὰ τοῦ τοιούτου κινδύνου ἠθέλησαν νὰ ὁρίσωσιν ἀφ’ ἑνὸς μὲν χρονικὸν ὅριον δεσμεῦον τὴν ἀναθεώρησιν, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὴν συμμετοχὴν τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ εἶτα, ἐκ φόβου μὴ καὶ αὕτη δελεάζηται, ὡρισμένον ἀριθμὸν ψήφων διὰ τὴν ψήφισιν τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων. Ἀλλὰ δὲν παρατηρεῖται τοῦτο μόνον εἰς τὰς μοναρχικὰς πολιτείας, παρατηρεῖται καὶ εἰς τὰς δημοκρατικὰς Πολιτείας, ὁ δὲ λόγος, διὰ τὸν ὁποῖον παρατηρεῖται εἰς τὰς δημοκρατικὰς Πολιτείας, εἶναι ὅλως διάφορος τοῦ προηγουμένου. Παρατηρεῖται δηλ. ἡ ἀναγραφὴ εἰς τὰς δημοκρατίας Γαλλίας καὶ Ἀμερικῆς ἐκ λόγου ὅλως διαφόρου τοῦ εἰς τὰς μοναρχικὰς ὑπαγορεύοντος ταύτην, διότι εἰς μὲν τὰ μοναρχικὰ πολιτεύματα, ὡς εἴδομεν, ἀνεγράφη πρὸς ἀντίδρασιν κατὰ τῶν μοναρχῶν, ἐνῷ ἀφ’ ἑτέρου εἰς τὰ δημοκρατικὰ ἀνεγράφη ὡς προληπτικὸν κατὰ τῶν κινδύνων τῶν κοινοβουλευτικῶν ἐξολισθήσεων. Σήμερον ὅμως τὰ τῆς ἀναθεωρήσεως διέπονται ὑπὸ ὅλως διαφόρων ἀρχῶν. Αἱ φιλελεύθεροι μοναρχίαι τῆς Εὐρώπης ἀκολουθοῦσαι τὸ δόγμα τῆς ἐπαναστάσεως, ὅτι τὸ Σύνταγμα εἶναι ἡ ὑπάτη ἔκφρασις τῆς ἐθνικῆς θελήσεως, τείνουσι πρὸς ἐφαρμογὴν ἀκριβῶς τούτου, ν’ ἀφαιρέσωσι τὰ πρὸς ἀναθεώρησιν προσκόμματα. Οὕτως αἱ ἔκτακτοι πλειονοψηφίαι αἱ ἀπαιτούμεναι διὰ τὴν ἀναθεώρησιν τείνουσι νὰ μειῶνται, θεωρουμένης ὑπὸ τῶν νεωτέρων πολιτευμάτων, πλὴν τοῦ Σερβικοῦ, ἐπαρκοῦς τῆς ἐκλογῆς νέας Βουλῆς. Ἀπὸ τῆς ἀπόψεως δὲ τῆς εὐκολύνσεως τῆς ἀναθεωρήσεως τὰ Κράτη δύνανται νὰ καταταχθῶσιν εἰς τρεῖς διαφόρους κατηγορίας. Πρώτη κατηγορία εἶναι ἡ τῶν Γερμανικῶν Κρατῶν, εἰς τὰ ὁποῖα, οὐδὲν ἧττον, οὐδὲν πλέον, τὸ Σύνταγμα ἐξωμοιώθη πρὸς νόμον. Τὴν ἀρχὴν ταύτην καθιέρωσε πρῶτος ὁ Χάρτης τοῦ 1848 τοῦ Φρειδερίκου Γουλιέλμου τοῦ Δʹ τῆς Πρωσσίας, κατόπιν δὲ ἐξετάθη ἡ θεωρία αὕτη καθ’ ὅλην τὴν Γερμανίαν καὶ κατέλαβε πάντα τὰ Γερμανικὰ Κράτη. Μετὰ ταῦτα πρὸς τὴν θεωρίαν ταύτην συνετάχθησαν Ἰταλοὶ δημοσιολόγοι διάσημοι, ὡς ὁ Palma καὶ ὁ Lampertico, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται πρὸ τῆς σιωπῆς τοῦ Ἰταλικοῦ Συντάγματος, μηδὲν ἀναφέροντος περὶ ἀναθεωρήσεως. Τὸ Ἰταλικὸν Σύνταγμα συνεπῶς ἐξειλίχθη ἀφ’ ἑνὸς διὰ τῶν συνταγματικῶν ἐθίμων, τὰ ὁποῖα ἐτροποποίουν ἑκάστοτε τὸ ἀρχαῖον Σύνταγμα, καὶ ἀφ’ ἑτέρου διὰ τῶν νόμων, ἀλλ’ οἱ νόμοι οὗτοι εἶχον βάσιν τὴν προαποδοχὴν τούτων ἐκ μέρους τῆς κοινῆς γνώμης. Διὰ τοῦτο δέ, ὡς ἀναφέρει καὶ ὁ καθηγητὴς τοῦ Τουρίνου Brusa, κατ’ ἔθιμον ἐπικρατῆσαν, οἱ τοιοῦτοι νόμοι οὐδέποτε ἐψηφίσθησαν εἰς τελευταίαν ἀνάγνωσιν ὑπὸ τῆς αὐτῆς Βουλῆς, ἀλλ’ ὑπὸ τῆς διαδόχου ταύτης, ὅπως ἀκριβῶς ἐκφρασθῇ ἐπὶ τούτων ἡ κοινὴ γνώμη. Δευτέρα κατηγορία εἶναι ἡ κατηγορία τῶν Σκανδιναυικῶν Κρατῶν καὶ τῶν μοναρχιῶν τῆς Λατινικῆς Εὐρώπης, εἰς τὰ ὁποῖα κυριαρχοῦσα γνώμη εἶναι ὅτι ἀπαιτεῖται ἡ γνώμη τοῦ λαοῦ, ἐκφραζομένη διὰ διαλύσεως καὶ ἐκλογῆς ἢ ἁπλοῦ βουλευτικοῦ Σώματος ἢ διπλοῦ, εἴτε τέλος εἰδικῆς Συνελεύσεως εἰδικῶς πρὸς τοῦτο συνερχομένης, ὡς ἐν Σερβίᾳ, Βουλγαρίᾳ καὶ Ἑλλάδι. Τρίτη κατηγορία εἶναι ἡ θέτουσα τὴν ἀρχὴν τῆς διατηρήσεως τῆς κυριαρχίας παρὰ τῷ λαῷ, δηλ. τὴν ἀρχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπαιτεῖται πρὸς κύρωσιν τῶν ὑπὸ τῶν Συνελεύσεων ἀποφασισθέντων ἡ ψῆφος τοῦ λαοῦ. Τὴν ἀρχὴν ταύτην διὰ τῶν δημοψηφισμάτων καὶ referendum ἔχουσιν ἤδη αἱ Πολιτεῖαι τῆς Ἀμερικῆς καὶ τὸ Βέλγιον. Εἰς ταῦτα ἡ ἐπέμβασις τῶν ἡγεμόνων, ἡ ὁποία σχεδὸν εἰς πάντα τὰ ἄλλα πολιτεύματα ὑπάρχει, πλὴν τοῦ ἡμετέρου καὶ τοῦ Νορβηγικοῦ, ἀναπληροῦται διὰ τῆς ἐπεμβάσεως τοῦ λαοῦ. Παρ’ ἡμῖν νομίζω ὅτι ὀρθῶς ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ διετήρησε τὴν ἀρχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν οὐδεμία κύρωσις τῶν ὑπὸ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἀποφασισθέντων ἀπαιτεῖται, οὐδ’ ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως οὐδ’ ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ. Θὰ ἦτο εὐκταῖον βεβαίως νὰ εἰσήγετο τὸ referendum, ὥστε νὰ εἶναι δυνατὸν νὰ δώσῃ ὁ λαὸς τὴν κύρωσιν ἐκ τῶν κάτω, ἀλλὰ δὲν νομίζω ὅτι ἐφθάσαμεν εἰς τὸ εὐτυχὲς ἐκεῖνο σημεῖον τῆς προαγωγῆς, τῆς μορφώσεως τοῦ λαοῦ καὶ ἀναπτύξεως τούτου εἰς σημεῖον ὥστε νὰ ἔχῃ γνώμην καὶ δύναται νὰ κρίνῃ καὶ κυρώνῃ τὰ ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀποφασισθέντα. Ἡμεῖς κατὰ τὴν ἀναθεώρησιν τὴν προκειμένην τῶν ἄρθρων τούτων κατ’ ἐμὴν γνώμην ἔδει ν’ ἀκολουθήσωμεν τὰς ἀρχὰς τὰς συγχρόνους, ἵνα μὴ εὑρισκώμεθα πάλιν εἰς τὸ δυσχερὲς ἐκεῖνο σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρισκόμεθα ἀπὸ τοῦ 1864 μέχρι σήμερον. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι ὀρθῶς ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ ἔταξε τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα ἔταξε, πρῶτον διευκολύνουσα τὸν ὅρον τῆς ἀναθεωρήσεως κατ’ ἀρχὴν ἀντὶ τῶν ¾ ἀπαιτοῦσα διὰ τὴν ἀπόφασιν τὰ ⅔ καὶ δεύτερον ὁρίσασα τὴν ψήφισιν εἰς δύο ψηφοφορίας ἀπεχούσας ἀπ’ ἀλλήλων ἕνα μῆνα, ἐντὸς μιᾶς ὅμως Περιόδου καὶ οὐχὶ δύο, διότι τοῦτο ἐπέφερε μέγιστα προσκόμματα εἰς τὴν ὀργάνωσιν τῆς ἀναθεωρήσεως. Διὰ τῆς τοιαύτης διευκολύνσεως τῆς ἀναθεωρήσεως τηρεῖται καὶ ἐμπεδοῦται τὸ κῦρος τοῦ Συντάγματος κατὰ πάσης προσβολῆς τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Ἀλλὰ πλὴν τούτου νομίζω ὅτι ἀρκετὸν θὰ ἦτο τὸ διάστημα τὸ χρονικὸν τῆς πενταετίας, καὶ νομίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ τὸ αὐξήσωμεν εἰς δεκαετίαν.

§186Γ. ΠΩΠ. Διατί πενταετία;

§187ΠΟΛ. ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ. Οὐδεμίαν καὶ ἐγὼ θὰ εἶχον ἀντίρρησιν νὰ μὴ ἀναγραφῇ κανὲν ὅριον ἀπολύτως. Ὅσον ἀφορᾷ ὅμως τὴν προσθήκην τῆς Γερουσίας νομίζω ὅτι δὲν ὑπῆρχεν ἀνάγκη ν’ ἀναγραφῇ εἰς τὸ Σύνταγμα ὅτι δύναται νὰ γίνῃ ἀναθεώρησις ὅσον ἀφορᾷ εἰδικῶς τὴν Γερουσίαν καὶ πρὸ τῆς παρελεύσεως οἱουδήποτε χρονικοῦ διαστήματος, εἴτε πενταετίας εἴτε δεκαετίας, διότι νομίζω ὅτι θὰ φθάσωμεν εἰς τὸ ἑξῆς ἄτοπον, ὅτι, διὰ νὰ προσθέσωμεν τὴν Γερουσίαν, θ’ ἀναγκασθῶμεν νὰ συναναθεωρήσωμεν καὶ πλείστας ὅσας ἄλλας διατάξεις συναφεῖς, καὶ συνεπῶς δὲν θὰ πρόκειται περὶ ἀναθεωρήσεως μιᾶς διατάξεως, ἀλλὰ περὶ νέας τροποποιήσεως ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος ἡμῶν διὰ τῆς προσθήκης τοῦ νέου τούτου θεσμοῦ τῆς Γερουσίας. Διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι εὐκταῖον θὰ ἦτο νὰ μὴ προσετίθετο ἡ διάταξις αὕτη, ἡ ὁποία θὰ ἐπέφερε τελείαν ἀνατροπὴν τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν.

§188ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, διὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ ἄρθρου τούτου περατοῦται τὸ συντακτικὸν ἡμῶν ἔργον, καὶ κρίνω ἀναγκαῖον νὰ ἐκφράσω πρὸς τὴν Βουλὴν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀπεφάσισε καὶ ἐψήφισε τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, τὰ συγχαρητήρια, ὡς ἐπίσης καὶ τὴν εὐγνωμοσύνην πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία τοσοῦτον ἐπιμελῶς ἐπεξειργάσθη τὰ ἀναθεωρητέα ἄρθρα, καὶ πρὸς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ σύμπασαν τὴν Συνέλευσιν, ἡ ὁποία μετὰ τοσούτου πόνου ἐπεμελήθη τῶν τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος.

§189Γ. ΠΩΠ. Πρὸς τὴν Ἀντιπολίτευσιν τίποτε;

§190ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐνῷ ἐπιστεγάζεται ἤδη τὸ πολίτευμα καὶ πρόκειται νὰ καλέσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν εἰς τὰ ἐγκαίνια τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, ἐτέθη ὁ πειρασμὸς οὗτος εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο, τουτέστι τοῦ νὰ δύναται ἡ μέλλουσα Βουλὴ λίαν ἐγκαίρως καὶ ταχέως νὰ ἀποφαίνηται περὶ τῆς ἱδρύσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας. Ἀναντιρρήτως οἱ λαοὶ ἔχουσι τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ μεταβάλλωσι τοὺς θεσμούς των, φρονῶ ὅμως ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει ἀνάγκην μακρᾶς καὶ ἡσύχου διαβιώσεως ὑπὸ πολίτευμα ὅπως τοῦτο ἐψηφίσθη καὶ δὲν ἔχει ἀνάγκην ὅπως κλονίζηται ἑκάστοτε πρὸς θεμελίωσιν τοῦ πολιτεύματός του. Ἐφρόνουν λοιπὸν ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀφοῦ ἡ Συνέλευσις ἐψήφισε τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα μέτρα, χάριν τῶν ὁποίων ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θὰ προσφέρῃ τοσαύτας καὶ τοιαύτας θυσίας, θὰ ἤθελε βεβαίως ἀφήσει κατὰ μέρος τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ὁ ὁποῖος οὐδὲν καλὸν δύναται νὰ προσπορίσῃ εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν.

§191ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Δὲν τὸν ἱδρύει.

§192ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸν ἱδρύει, ἀλλὰ τὸν ὑποδεικνύει.

§193ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὔτε.

§194ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Οὕτω θέλει ἐκληφθῆ ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἐν περιπτώσει καὶ ψηφίσεως ὑφ’ ἡμῶν τοιούτου ἄρθρου. Ἔστε βέβαιοι ὅτι θὰ σχηματισθῶσι πολιτικοὶ σύλλογοι ἀνὰ πᾶσαν τὴν Ἑλλάδα, οἱ ὁποῖοι οὐδὲν ἄλλο θέλουσιν ἐπιδιώξει...

§195ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τότε κατέστη ὥριμος ἡ κοινὴ γνώμη.

§196ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν φρονῆτε ὅτι κατέστη ὥριμος ἡ κοινὴ γνώμη...

§197ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ φρονῶ ὄχι.

§198ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν φρονῆτε ὄχι, κύριε Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, καὶ πάλιν ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, μὴ ἐπιμένετε νὰ τεθῇ.

§199ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καθόλου δὲν ἐπιμένω.

§200ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Τουλάχιστον ὅσοι ὡμίλησαν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου καὶ ὅπως ἀνετέθη τὸ ζήτημα, οὕτω πως ὑποδεικνύεται.

§201ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὥστε ἐξ ὅσων ὡμίλησαν οἱ ἄλλοι κρίνετε ὑμεῖς πῶς τὸ ἔθεσα ἐγὼ τὸ ζήτημα; Καλλίτερον νὰ προσείχετε εἰς ὅσα εἶπον ἐγώ.

§202ΠΕΛ. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπρόσεξα καὶ εἶδον ὅτι ἀφήσατε ἐλευθέραν τὴν συζήτησιν ἐπὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι χάριν τῆς ἡσυχίας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καλὸν εἶναι ν’ ἀφήσωμεν χρόνον ἀρκετόν, μίαν περίοδον χρονικὴν ἱκανήν, ὥστε ἐκ τῆς πείρας νὰ ἴδωμεν τὰ προτερήματα καὶ τὰ ἐλαττώματα τοῦ νέου πολιτεύματος, καὶ οἱ μέλλοντες ν’ ἀποφασίσωσι περὶ τούτου νὰ εἶναι εἰς θέσιν νὰ σκεφθῶσι καλλίτερον. Ἀλλά, ἂν τεθῇ ἡ διάταξις ὅπως τίθεται, φρονῶ ὅτι δὲν θὰ ἔχῃ εὐάρεστα ἀποτελέσματα. Διὰ τὸν λόγον αὐτὸν καὶ μόνον κηρύσσομαι ἐναντίον τῆς ἀναγραφῆς ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ τῆς συγκλήσεως τῆς Γερουσίας πρὸ τῆς παρελεύσεως πενταετίας ἢ δεκαετίας, ὅπως θέλετε. Ἓν ἄλλο μόνον θὰ ἐπεθύμουν, μολονότι οἱ Ἕλληνες ἐκλογεῖς ἀπέδειξαν ὅτι ἔχουσι συναίσθησιν καὶ εἰς τὰς ἐκλογὰς αὐτὰς παρουσίασαν ἀντιπροσώπους ἀπὸ πάσας τὰς κοινότητας, θὰ ἐπεθύμουν, ἐπαναλαμβάνω, νὰ τεθῇ ὅπως εἰς μέλλουσαν ἀναθεώρησιν ἀντιπροσωπευθῶσι καὶ αἱ κοινότητες αἱ ἐν τῷ Ἐξωτερικῷ εὑρισκόμεναι. Εἶναι εὔκολον νὰ τεθῇ, ὥστε ν’ ἀντιπροσωπευθῇ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος εἰς μέλλουσαν ἀναθεώρησιν. Τὸ νέον σύστημα, τὸ ὁποῖον ὑπέδειξα ὅτι πιθανὸν νὰ ἀντιπροσωπεύωνται καὶ αἱ κοινότητες, καλὸν θεωρῶ νὰ γίνῃ δεκτόν, οὕτως ὥστε ν’ ἀντιπροσωπευθῶσι καὶ αὗται.

§203Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Ὑπέβαλον τροπολογίαν, Κύριοι, ἐπὶ τοῦ συζητουμένου ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, διὰ τὴν ὁποίαν θεωρῶ ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον νὰ εἴπω δύο λέξεις. Δὲν συμφωνῶ μετὰ τῶν φρονούντων ὅτι πρέπει τὰ ἐμπόδια τὰ παρεμβαλλόμενα πρὸς μίαν νέαν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος νὰ εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν ἐλάσσονα· τοὐναντίον φρονῶ ὅτι τὰ τοιαῦτα ἐμπόδια, οἱ τοιοῦτοι φραγμοὶ πρέπει νὰ εἶναι ὅσον τὸ δυνατὸν μεγαλύτεροι. Ἡ εὔκολος ἀναθεώρησις εἶναι διαρκὴς ἀπειλὴ τοῦ πολιτεύματος· καὶ δὲν ἠξεύρω ὁποία θὰ ἦτο σήμερον ἡ κατάστασις τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν, διελθόντος ἀνὰ μέσον τῆς ἀκατονομάστου πολιτικῆς ἀκολασίας τοῦ παρελθόντος, ἂν μὴ ὑπῆρχον οἱ φραγμοὶ καὶ τὰ ἐμπόδια τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος. Ταῦτα ἄρα τίθενται οὐχὶ ἵνα παρακωλύσωσι μίαν ἐνδεδειγμένην καὶ ἀναγκαίαν καὶ ἐπιβαλλομένην ὑπὸ τῶν περιστάσεων βελτίωσιν τοῦ πολιτεύματος, ἣν οὐδὲν ἐμπόδιον δύναται ν’ ἀποτρέψῃ ἅμα ἤθελε ῥιζωθῆ εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ τίθενται, ὅπως διασφαλίζωσι τὰς κειμένας διατάξεις. Ἡ τοιαύτη ἀρχὴ τῶν δυσκολιῶν περὶ τὴν ἀναθεώρησιν ἑνὸς πολιτεύματος παρατηρεῖται εἰς πάντα τὰ πολιτεύματα τοῦ κόσμου, λαμβανομένη βεβαίως οὐχὶ ἀπὸ τοῦ σκοποῦ ὅπως παρεμποδίσῃ μίαν νέαν ἀναθεώρησιν, διὰ τῆς ὁποίας θὰ ἠδύνατο νὰ ἐπέλθῃ μία βελτίωσις τοῦ πολιτεύματος, ἀλλ’ ἵνα καταστήσῃ δύσκολον καὶ δυσμεταχείριστον ἐνδεχομένην περίπτωσιν παρεκκλίσεως ἐκ τοῦ πολιτεύματος. Τοιαύτην γνώμην ἔχων περὶ τοῦ σκοποῦ, ὃν προτίθεται ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 107, εἶμαι κεκηρυγμένος ὑπὲρ παντὸς ὅρου, ὅστις ἤθελε καταστήσει δυσχερεστέραν τὴν ἀναθεώρησιν. Ἡ θέλησις τοῦ κυριάρχου λαοῦ δὲν ὑποβάλλεται εἰς τύπους, Κύριοι· οὐδεὶς φραγμὸς δύναται νὰ παρακωλύσῃ τὴν ἐκδήλωσιν τῆς θελήσεως αὐτῆς τῆς λαϊκῆς, ἐὰν ἔχῃ ὡριμάσει καὶ ἔχῃ κατανοηθῆ μία ἀναγκαία βελτίωσις τοῦ πολιτεύματος εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ λαοῦ. Οἱαδήποτε καὶ ἂν θέσητε ἐμπόδια, δὲν δύνανται ταῦτα νὰ παρακωλύσωσι τὴν ἐν τῷ μέλλοντι βελτίωσιν τοῦ πολιτεύματος, ἐὰν πανδήμως ἤθελεν ἀναγνωρισθῆ αὕτη· χρησιμεύουσι δὲ μόνον, ἵνα παρακωλύωσι τὴν εὔκολον παραβίασιν τοῦ πολιτεύματος. Ἀπόδειξιν τούτου παρέχει ἡ σύγχρονος ἱστορία· τὸ ἄρθρον 107 ἔθετε φραγμοὺς ἀνυπερβλήτους, οἵτινες ὅμως, ὅτε ὡρίμασεν εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ ἔθνους ἡ γνώμη μεταρρυθμίσεως ὡρισμένων ὅρων τοῦ πολιτεύματος, ἰδοὺ ὅτι οὐδὲν ἐμπόδιον ἔφερον εἰς τὴν πραγμάτωσιν αὐτῆς. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, μὴ εἶσθε φειδωλοὶ εἰς ἐμπόδια, τὰ ὁποῖα πρέπει νὰ παρεντεθῶσιν ἐν τῇ διατάξει ταύτῃ τοῦ πολιτεύματος. Ἔχω τὴν γνώμην ἑπομένως ὅτι ἡ ἐσχάτως ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως τελευταία προσθήκη ἐν τῷ ἄρθρῳ 107, ὅπως κατ’ ἐξαίρεσιν διὰ τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας ἐπιτραπῇ νέα Ἐθνοσυνέλευσις ὁποτεδήποτε καὶ εὐθὺς ἀμέσως ἔστω, καθ’ ἣν ἄλλως τε ἐξεδήλωσε κατόπιν αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρόεδρος γνώμην, πρέπει νὰ ἐκλείψῃ, διότι μάλιστα καὶ ἕτερον θὰ συνεπῆγε κακόν, Κύριοι. Τί κυρίως προσπαθοῦμεν νὰ διασφαλίσωμεν διὰ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 107; Σκοποῦμεν βεβαίως νὰ διασφαλίσωμεν τὴν βιωσιμότητα καὶ τὴν ἐπί τινα χρόνον ἠρεμίαν τοῦ πολιτεύματός μας τούτου· ἀλλ’ ἐὰν δι’ οἱουδήποτε τρόπου παρασχεθῇ εὐκαιρία δι’ οἱονδήποτε λόγον, ἔστω καὶ διὰ τὴν Γερουσίαν, νὰ κληθῇ Ἀναθεωρητικὴ Ἐθνοσυνέλευσις ἐντὸς βραχέος χρόνου, καθ’ ὃν μάλιστα δυνατὸν νὰ μὴ ἔχωσι κοπάσει ἀκόμη αἱ ἀπειλαὶ τῶν ἀντιδραστικῶν, τῶν ἐπαγγελλομένων ὅτι θὰ κρημνίσωσιν ὅσα ἡμεῖς οἰκοδομοῦμεν, τί θὰ ἠμπόδιζε τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν ἐκείνην ν’ ἀναταράξῃ ὁλόκληρον τὸ πολίτευμα καὶ ἐπεκταθῇ καὶ ἐπὶ πλειοτέρων ἄλλων ζητημάτων; Διὰ τῆς προσθήκης αὐτῆς ἠθέλομεν ἀναιρέσει τὸν ὅρον, τὸν ὁποῖον διὰ τῆς προηγουμένης παραγράφου τοῦ αὐτοῦ ἄρθρου θέτομεν, ὅτι δὲν πρέπει ἐντὸς μιᾶς δεκαετίας ν’ ἀναθεωρηθῇ τὸ πολίτευμα. Ἐὰν ἠθέλομεν καθιερώσει τὴν ἐξαίρεσιν διὰ τὴν Γερουσίαν, κατὰ τὴν ὁποίαν εἶναι δυνατὴ ἡ Συνέλευσις, ἡ Συνέλευσις ἐκείνη ἠδύνατο νὰ ἐπεκταθῇ ἐπὶ πάντων τῶν ζητημάτων, καὶ ἀμέσως κατόπιν ἡμῶν συνερχομένη πρὶν ἢ ἐξατμισθῇ ὁ σημερινὸς ἀνταγωνισμὸς καὶ πρὶν ἢ λειτουργήσωσιν αἱ τεθεῖσαι ἤδη διατάξεις θὰ ἠδύνατο καὶ τὸ πᾶν ν’ ἀνατρέψῃ. Ἐγὼ ὑπέβαλον, Κύριοι, τροπολογίαν τινὰ ἀφορῶσαν τὴν διάρκειαν τῆς ἀναθεωρητικῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ μία ἐν τῷ μέλλοντι καλουμένη Ἐθνοσυνέλευσις. Ἐθεώρησα δ’ ἀναγκαῖον, ἵνα δι’ εἰδικῆς διατάξεως καθορισθῇ τοῦτο, διότι, ὅπως ἔχει τὸ ἄρθρον 107, θὰ ἔλεγέ τις ὅτι θὰ ἤρκει, ἂν ἀντὶ τῆς φράσεως «ἀποφασίζει ἡ Βουλὴ κατὰ τὴν πρώτην αὐτῆς Σύνοδον», ἐτίθετο ἡ φράσις «ἀποφασίζει ἡ Βουλὴ ἐντὸς τῆς πρώτης αὐτῆς Συνόδου»· ἀλλὰ νομίζω ὅτι, ὡς ἐβελτιώσαμεν ἀφαιροῦντες ἄλλην διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ἡ Σύνοδος δύναται νὰ ἐξακολουθῇ καὶ καθ’ ὅλην τὴν διάρκειαν τοῦ ἔτους· εἶναι ἄρα πρέπον, εἶναι ὀρθόν, εἶναι λογικόν, καθ’ ὁλόκληρον τὴν διάρκειαν ἑνὸς ἔτους νὰ ἐξακολουθῇ ὑφισταμένη ἡ κρίσις τοῦ πολιτεύματος καὶ διατελῇ ἐν ἀγωνίᾳ τὸ ἔθνος; Ἀλλὰ φαντάζεσθε, κύριοι Βουλευταί, καὶ τὸν ἕτερον παράγοντα, τὸν μοναρχικόν, εἰς ποίαν θὰ ἐμβάλητε ἀγωνίαν ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει; Καὶ φαντάζεσθε ὁποία θὰ εἶναι ἡ ἀγωνία αὐτοῦ καὶ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἀκόμη, ἐκεῖ ἔνθα διαμένει, ἀδημονοῦντος νὰ ἴδῃ μίαν ὥραν ἐνωρίτερον τὴν λῆξιν τῆς Συνελεύσεως ταύτης;

§204ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὐδεμίαν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχῃ ἀδημονίαν, διότι τότε δὲν ἔχει παρὰ ν’ ἀσκήσῃ τὸ δικαίωμα τῆς διαλύσεως. Παραγνωρίζετε ὅτι ἠλλάξαμεν τὸ σύστημα ἐντελῶς. Δὲν πρόκειται νὰ κάμωμεν μόνον Συνέλευσιν ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ, ὅπερ θὰ εἶναί τι ἀνώμαλον. Λέγομεν εἰς τὴν Συνέλευσιν, θέλουσαν νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀναθεώρησιν τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος, ὅτι θὰ προβῇ ὑφ’ ὡρισμένας προϋποθέσεις.

§205Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Ἀλλὰ τί ἤθελεν ἐμποδίσει τὸ Σῶμα ἐκεῖνο, τὴν ἁπλῆν ἔστω ἀλλ’ Ἀναθεωρητικὴν ἐκείνην Βουλὴν νὰ ἐπεκταθῇ;

§206Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ Σύνταγμα.

§207Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Τὸ Σύνταγμα; Ἀλλὰ δὲν ἠμπόδισε τὸ Σύνταγμα οὔτε ἡμᾶς. Ἐτηρήσαμεν ἡμεῖς κἂν τὰς ἀναγεγραμμένας προϋποθέσεις ἐν τῷ Συντάγματι; Ἔχω τὴν γνώμην, κύριοι Βουλευταί, ὅτι θὰ ἦτο ὀρθότερον καὶ σκοπιμώτερον, ἵνα καθωρίζετο ἡ διάρκεια, ἵνα οὕτω κατὰ χρόνον τοὐλάχιστον περιωρίζετο ὁ ἐκ τοῦ ἐκτροχιασμοῦ κίνδυνος.

§208ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχετε ὑποβεβλημένην τροπολογίαν;

§209Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Ἔχω. Θὰ ἦτο ὀρθότερον νὰ καθωρίζετο ἡ διάρκεια τῆς ἐξουσίας πρὸς ἀναθεώρησιν, ἐντὸς ὡρισμένου χρονικοῦ διαστήματος, λαμβανομένου ὑπ’ ὄψιν ὅτι καὶ τὸ ἑξάμηνον ἀκόμη χρονικὸν διάστημα τῆς μιᾶς Συνόδου, ὡς τοὐλάχιστον δεικνύει ἡ πεῖρα ἡ σημερινή, τὴν ὁποίαν ἔχομεν ἐκ τῶν ἐργασιῶν τοῦ συνεδρίου τούτου, εἶναι πολὺ μεγαλείτερον ἀπὸ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπήρκει διὰ μίαν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, μερικὴν ἐν μέλλοντι, ἀφοῦ εἰς ὀλιγώτερον καὶ ἡμεῖς χρόνον ἀπειργάσθημεν μίαν σχεδὸν γενικὴν ἀναθεώρησιν τοῦ πολιτεύματος ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς πατρίδος.

§210ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Προέτεινα εἰς τὴν Βουλὴν ν’ αὐξήσῃ τὴν πενταετίαν εἰς δεκαετίαν. Πρέπει νὰ κάμω τὴν δήλωσιν ὅτι οὐδαμῶς ἐπιμένω εἰς τοῦτο. Θὰ προσθέσω ἀκόμη ὅτι δὲν τὴν θεωρῶ οὔτε ἀπαραίτητον. Ἐλέχθη πρῶτον ὅτι ἦτο καλὸν ν’ αὐξήσῃ τὸ χρονικὸν τοῦτο σημεῖον. Ἐνόμισα ὅτι θὰ ἦτο καλὸν ν’ ἀνταποκριθῶ εἰς τὴν γνώμην ταύτην. Δὲν ἐπιμένω. Ἐκ τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς θὰ δειχθῇ ποία εἶναι ἡ ἐπικρατοῦσα γνώμη. Κάμνω δὲ τὴν δήλωσιν ταύτην ὅτι καὶ τὰ δύο διαστήματα ἀποστέργω.

§211Γ. ΠΩΠ. Τὸ ἄνευ διαστήματος.

§212ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι· τὸ ἄνευ διαστήματος δὲν ἀποδέχομαι. Πάντως ἓν διάστημα θὰ τεθῇ. Ὁ ἐλάχιστος ὅρος τοῦ διαστήματος αὐτοῦ θὰ εἶναι τὰ πέντε ἔτη. Πέρα τούτου εἴτε ἓξ εἴτε ὀκτὼ εἴτε καὶ δέκα, ἕκαστος θὰ ψηφίσῃ ὅπως ἤθελε νομίσει καλλίτερον. Ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτὴς ἔφερεν ἔνστασιν ἀπαραδέκτου λόγῳ τοῦ ὅτι ἡ διάταξις εἶναι θεμελιώδης. Ἀλλὰ βεβαίως ἡ διάταξις δὲν εἶναι θεμελιώδης. Δὲν δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ βασίμως ὅτι ὁ διχασμὸς τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος εἰς δύο μέρη ἀποτελεῖ μεταβολὴν τῆς μορφῆς τῆς Πολιτείας. Ὅθεν δὲν ὁμιλοῦμεν περὶ συνταγματικῶν Πολιτειῶν εἴτε κοινοβουλευτικοῦ τύπου εἴτε καὶ μὴ κοινοβουλευτικοῦ. Οὐδέποτε κάμνομεν τὴν διάκρισιν διὰ ν’ ἀναγνωρίσωμεν τὸν ἰδιαίτερον χαρακτῆρα τῆς μορφῆς Πολιτείας, οὐδέποτε κάμνομεν τὴν διάκρισιν, ἂν ἔχει αὕτη δύο Σώματα ἢ ἕν. Ἐφ’ ὅσον ἡ Βουλὴ ἔχει τὴν αὐτὴν μορφήν, τὴν ὁποίαν ἔχει καὶ ἡ πρώτη, βεβαίως δὲν πρόκειται περὶ μεταβολῆς τοῦ πολιτεύματος καὶ βεβαίως ὁ διχασμὸς αὐτὸς δὲν ἀλλοιοῖ τὸν τύπον τοῦ πολιτεύματος, καὶ ἑπομένως δὲν ἀποτελεῖ μεταβολὴν θεμελιώδους διατάξεως τοῦ Συντάγματος ὁ ἐνδεχόμενος διχασμὸς τοῦ νομοθετικοῦ Σώματος εἰς δύο. Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, ἐννοῶν ὅτι δὲν ἠδύνατο νὰ στηρίξῃ τὴν γνώμην του εἰς τὸ ὅτι μεταβάλλεται ἡ μορφὴ τῆς Πολιτείας, ἠθέλησε νὰ τὴν στηρίξῃ εἰς τοῦτο, ὅτι πᾶσαι αἱ διατάξεις αἱ περιεχόμεναι εἰς τὸ κεφάλαιον περὶ συντάξεως τῆς Πολιτείας εἶναι θεμελιώδεις, καὶ εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι ἡ διάταξις, ἡ ὁποία περιέχεται εἰς τὸ κεφάλαιον αὐτό, καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει δικαίωμα πρωτοβουλίας ἐπὶ ὡρισμένων οἰκονομικῶν νόμων, ὅτι καὶ αὐτὴ εἶναι θεμελιώδης, καὶ διὰ νὰ εἶναι συνεπὴς εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ὑποστηρίξῃ καὶ τοῦτο τὸ δυσκολώτερον ἀκόμη, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου, καθ’ ἥν, ἐὰν ὁ ἕτερος τῶν παραγόντων τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας ἤθελεν ἀπορρίψει μίαν πρότασιν νόμου εἰς ὡρισμένην Σύνοδον, αὕτη δὲν δύναται νὰ ἐπανέλθῃ αὖθις κατὰ τὴν αὐτὴν Σύνοδον, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη εἶναι θεμελιώδης, ὅτι δὲν δυνάμεθα οὔτε ἡμεῖς οὔτε ἄλλη τις Βουλὴ ἐν τῷ μέλλοντι νὰ τροποποιήσῃ, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο πολὺ τολμηρὸν νὰ ὑποστηρίξῃ τις. Ἀλλὰ ταῦτα λέγων ὀφείλω νὰ σᾶς ὑπενθυμίσω ὅτι τὸ περὶ Γερουσίας ζήτημα ἦλθεν εἰς τὴν Συνέλευσιν ταύτην οὐχὶ ἐξ ἐμῆς πρωτοβουλίας· ἦλθεν ἄλλοθεν. Ἐγὼ δέ, ὅπως ἐκκρούσω τὸ ζήτημα τοῦτο, εἶπον τότε ὅτι: —Κύριοι, δὲν εἶναι ὡριμασμένον εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν τὸ ζήτημα τῆς ἱδρύσεως καὶ δευτέρου νομοθετικοῦ Σώματος, καὶ καλὸν θὰ εἶναι νὰ μὴ δαπανῶμεν τὸν χρόνον μας συζητοῦντες ἐπὶ μακρὸν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου· ἄφηνον δὲ νὰ ὑπονοηθῇ ὅτι δὲν ἀντετασσόμην κατὰ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ τοῦ μέλλοντος νὰ εἰσαχθῇ, παρεκάλεσα δὲ νὰ ἐπιφυλαχθῶμεν, ὅπως ἐν τῷ μέλλοντι διευκολύνωμεν τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τούτου, ἐφ’ ὅσον οἱ ὑποστηρίζοντες αὐτὸν νομίζουσιν ὅτι τὸ σύστημα τοῦτο δύναται νὰ ὡριμάσῃ ἐν τῇ κοινῇ συνειδήσει. Συνεπὴς πρὸς τὴν ὑπόσχεσιν, τὴν ὁποίαν εἶχον δώσει τότε πρὸς τοὺς ὑποστηρίζοντας τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας, ἐνόμισα ὅτι μοὶ ἐπεβάλλετο νὰ προτείνω τὴν προσθήκην αὐτήν, ἡ ὁποία ἱκανοποιεῖ, νομίζω, ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἰδίως ὑπεστήριζον τὸν θεσμόν, διότι ἐνταῦθα παρετήρησα ἐναντίαν γνώμην, διότι δὲν ἠθέλησαν νὰ ἐπαναφέρωσι τὸ ζήτημα καὶ ἀπασχολήσωσι πολὺ τὴν Βουλήν, ἐνόμισα, λέγω, ὅτι ἱκανοποίουν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἠξίουν νὰ τεθῇ ἅπαξ ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας. Ἀλλ’ ἐνόμισα συγχρόνως ὅτι οὐδὲν τὸ ἐπικίνδυνον διὰ τῆς διατάξεως αὐτῆς εἰσάγεται ἐν τῷ πολιτεύματι ἡμῶν, διότι καὶ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας ἐξηρτῶμεν, διὰ τῆς προτάσεως τῆς ὑποβληθείσης, ἐπὶ τῶν αὐτῶν προϋποθέσεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας εἶναι δυνατὴ καὶ μεταρρύθμισις καὶ ἀναθεώρησις οἱασδήποτε ἄλλης μὴ θεμελιώδους διατάξεως τοῦ Συντάγματος· πρέπει ἡ Βουλὴ δὶς εἰς διάστημα ἑνὸς μηνὸς τοὐλάχιστον ν’ ἀποφανθῇ περὶ τούτου διὰ τῶν δύο τρίτων αὐτῆς, πρέπει νὰ διαλυθῇ ἡ Βουλὴ αὕτη, ἡ ὁποία θ’ ἀπεφάσιζε ταῦτα, πρέπει νὰ συγκληθῇ νέα Βουλὴ, ἡ ὁποία ν’ ἀποφασίσῃ· ἐνόμισα ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀρκετόν, ὅτι πᾶσαι αὐταὶ αἱ προϋποθέσεις ἦταν ἀρκεταὶ ἀσφάλειαι. Ὅ,τι μόνον ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νὰ φοβηθῶ ἦτο τὸ διάστημα τῶν πέντε ἢ δέκα ἐτῶν, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ἐνόμιζον ὅτι ἦτο ἐπιθυμία μεγάλου μέρους τῆς Βουλῆς. Ὀφείλω δὲ νὰ δηλώσω ὅτι οὐδαμῶς ἐμμένω, ὅπως ψηφισθῇ ἡ διάταξις αὕτη· μόνον, ἐπαναλαμβάνω, τονίζων ὅτι διὰ τοῦτο ἐδέχθην τὴν διάταξιν· ὑπομιμνήσκω μάλιστα ὅτι αὐτὸ ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἐπιθυμίαν μεγάλου μέρους τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία ἐνόμιζε τὸν θεσμὸν αὐτὸν δεκτόν, θεωρῶ δὲ καθῆκον νὰ ἐπαναλάβω τὴν διάταξιν, διότι ὑπὸ τοιαύτας προϋποθέσεις ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις. Ἀλλὰ τώρα κάμνω τὴν δήλωσιν ὅτι ἐξ ἐμοῦ ἰδιαιτέρως συνιστῶ αὐτὴν τὴν πρότασιν εἰς τὴν Βουλήν· εἶναι ἐντελῶς ἡ Βουλὴ ἐλευθέρα νὰ ψηφίσῃ αὐτὴν ἢ μή. (Ζωηρὰ χειροκροτήματα). Μόνον ἐλπίζω ὅτι ἡ Βουλή, ἐγερθέντος τοῦ ζητήματος ἅπαξ διὰ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ, θ’ ἀποφανθῇ ὅτι ἡ ἐνδεχομένη ἐν τῷ μέλλοντι ὑπὸ τὰς αὐτὰς προϋποθέσεις καὶ τὸ αὐτὸ διάστημα, ἐὰν δὲν ἤθελε ν’ ἀφεθῶσιν αὐτὰ εἰς τὴν Γερουσίαν, ἡ ἐνδεχομένη, λέγω, εἰσαγωγὴ τοῦ θεσμοῦ τούτου δὲν ἀντίκειται εἰς θεμελιώδη διάταξιν τοῦ Συντάγματος, ἐπὶ τῆς ἐνστάσεως δηλαδὴ τοῦ ἀπαραδέκτου θ’ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ ἀντιθέτως πρὸς τὴν γνώμην τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτοῦ.

§213ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐὰν δὲν ἐπιμένητε εἰς τὸ ἄλλο.

§214ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἐπιμένω καθόλου· παρατηρῶ μόνον ὅτι τὸ ζήτημα ἤχθη εἰς τὸ μέσον, δὲν ἤθελον δὲ νὰ ὑπάρξῃ ἐκ τῆς Βουλῆς ταύτης ἀπόφασις, ἡ ὁποία νὰ προδικάσῃ τὸ ζήτημα—καίτοι δὲν θὰ εἶχε σημασίαν ἄλλην παρὰ μόνον ἠθικήν—, νὰ προδικάζῃ τὸ ζήτημα ὡς μὴ δυνάμενον ν’ ἀποτελέσῃ ἀντικείμενον συζητήσεως ἐν μελλούσῃ Βουλῇ.

§215Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ τότε εὑρίσκομαι εἰς δύσκολον θέσιν, προκειμένου δὲ περὶ ἀπαραδέκτου ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω.

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θ. Πετμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον.

§217Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Πολὺ ὀρθῶς, κύριοι Βουλευταί, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔδωκε τὴν ἑρμηνείαν τοῦ ὅρου «θεμελιώδης διάταξις» τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος.

§218Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἔδωκα ὅρον.

§219Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Δὲν θέλω νὰ εἴπω ὅτι διὰ τῆς ἐκφράσεως αὐτοῦ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξήντλησε τὰς περιπτώσεις κατὰ τὰς ὁποίας δύναταί τι ἐν τῷ Συντάγματι νὰ χαρακτηρισθῇ ὡς θεμελιῶδες, ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τὴν ἀποκλείουσαν τὴν ἀναθεωρητικὴν ἐργασίαν τοῦ μέλλοντος ἀναθεωρητικοῦ Σώματος, ἀλλὰ θέλω νὰ εἴπω ὅτι διὰ τῆς ἐκφράσεως αὐτῆς ἐτόνισε τὸ ἕτερον σημεῖον ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶναι πράγματι θεμελιώδη ἀπὸ τῆς ἀπόψεως ὅτι ἀποκλείουσι τὴν ἀναθεωρητικὴν ἐργασίαν τοῦ μέλλοντος νὰ λειτουργήσῃ ἀναθεωρητικοῦ Σώματος. Διότι ἔχω τὴν γνώμην ὅτι ἡ ἔκφρασις «θεμελιώδης διάταξις» ἡ τεθειμένη ἐν τῷ Συντάγματι εἶναι λίαν ἀόριστος, ἐὰν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἐν τῇ γραμματικῇ αὐτῆς σημασίᾳ, εἶναι ἔκφρασις τοιαύτη, ἡ ὁποία πράγματι ἐδικαιολόγει καὶ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας βουλευτὴν κ. Στ. Δραγούμην νὰ ἰσχυρίζηται ὅτι ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας εἶναι ἀπαράδεκτος, ὅπως εἰσαχθῇ δι’ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι εἶναι θεμελιώδεις αἱ διατάξεις ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι κατὰ τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος ἔδιδον εἰς αὐτὸν ἐπιχείρημα γραμματικῆς ἑρμηνείας, διὰ νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν γνώμην του. Καὶ τοῦτο, διότι ἡ ἀοριστία μιᾶς ἐκφράσεως γεννᾷ ἀμφιβολίας. Ἀλλά, ἐνῷ ἡ ἀοριστία μιᾶς ἐκφράσεως γεννᾷ τοιαύτας ἀμφιβολίας, ἡ ἔννοια πάντων ἡμῶν εἶναι σαφὴς καὶ ὡρισμένη καὶ δι’ ἡμᾶς καὶ δι’ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ ἑρμηνεύσωσι τὸ ἄρθρον 107, ὅτι δηλαδὴ θεμελιώδη διάταξιν τοῦ Συντάγματος ἐννοοῦμεν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀφορᾷ εἴτε τὸ πρόσωπον τοῦ μοναρχικοῦ παράγοντος εἴτε τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος. Θὰ ἐπεθύμουν, κύριοι Βουλευταί, ὅπως ἐκ τῆς γενομένης συζητήσεως ἐπέλθῃ τοῦτο τὸ κέρδος, νὰ πεισθῇ, εἰ δυνατόν, ἡ Βουλή, ὅπως προτιμήσῃ ἀντὶ τῆς ἀορίστου αὐτῆς ἐκφράσεως «θεμελιώδης διάταξις» μίαν ἔκφρασιν μᾶλλον ὡρισμένην, μᾶλλον ἀποκλείουσαν τὰς συζητήσεις, ἔκφρασιν τοιαύτην, ἡ ὁποία νὰ μὴ ἐμποδίσῃ πᾶσαν ἀναθεωρητικὴν ἐργασίαν ἐν τῷ μέλλοντι, διότι βεβαίως αἱ συζητήσεις, αἱ ἐνστάσεις καὶ αἱ ψηφοφορίαι περὶ θεμελιώδους ἢ μὴ διατάξεώς τινος εἶναι ἐμπόδια πρὸς θετικὴν ἐργασίαν ἀναθεωρητικήν, ἡ ὁποία εἶναι δυνατὸν νὰ εἶναι ἐνδεδειγμένη ἐν τῷ μέλλοντι ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ Συντάγματος, ὅπως τὸ νομοθετοῦμεν. Ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τὴν ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος κατὰ τὸ 1884 ῥητῶς ἐκανονίσθη ὅτι εἶναι ἄθικτος ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, ἡμεῖς ὅμως δυνάμεθα ἀκινδύνως νὰ προσδιορίσωμεν ὅτι μόνον αἱ διατάξεις αἱ ἀφορῶσαι τὸ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως καὶ τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος εἶναι ἀνεπίδεκτοι ἀναθεωρήσεως διὰ νέας Βουλῆς, πᾶσα δ’ ἄλλη διάταξις εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ, ἐὰν ὡριμάσῃ περὶ τούτων ἡ κοινὴ συνείδησις καὶ ἂν ἤθελεν ἀκολουθήσει ἡ μέλλουσα λαϊκὴ κυριαρχία τὴν διαδικασίαν, τὴν ὁποίαν ἤθελε διαγράψει τὸ ψηφισθησόμενον ἄρθρον. Διὰ τοῦτο τολμῶ νὰ ζητήσω παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως δεχθῇ τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἀρκαδίας βουλευτοῦ κ. Ἀλ. Παπαναστασίου, διὰ νὰ μὴ ἐπιμένωμεν εἰς τὴν ἔκφρασιν «θεμελιώδης διάταξις», ἡ ὁποία εἶναι καὶ ἀόριστος ἔκφρασις καὶ γεννᾷ ἀμφισβητήσεις. Ἡ ἐπιστημονικὴ αὐτὴ διατύπωσις, ἣν προτείνει ὁ ἐξ Ἀρκαδίας κ. συνάδελφος, εἶναι τοσοῦτον μᾶλλον καθωρισμένη, ὥστε ἐμποδίζει τοιαύτας συζητήσεις καὶ ἑπομένως ἐμποδίζει τὴν παρακώλυσιν τῆς εἰσαγωγῆς νέων βελτιώσεων τοῦ πολιτεύματος ἐν τῷ μέλλοντι. Ἐγὼ εἶμαι ἐναντίον τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, ἀπέκρουσα δ’ αὐτὸν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Συντάγματος. Δὲν θέλω νὰ ἐκφράσω ἐνώπιον ὑμῶν τοὺς λόγους, διὰ τοὺς ὁποίους νομίζω ὅτι δὲν εἶναι σκόπιμον νὰ εἰσαχθῇ παρ’ ἡμῖν τοιοῦτος θεσμός, θεσμὸς ὁ ὁποῖος δὲν ἔχει τὰ στοιχεῖα τῆς εἰσαγωγῆς του καὶ δὲν εἶναι ἀπαραίτητος δι’ ἔθνος τόσον μικρόν, ὅσον εἶναι τὸ ἡμέτερον. Ἀλλ’ ἂν ἡ γνώμη μου εἶναι πεπλανημένη, ἂν ἐν τῇ Γερουσίᾳ τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος δύναται νὰ εὕρῃ θεσμὸν δυνάμενον νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὴν πολιτικὴν αὐτοῦ πρόοδον, ἔπρεπε νὰ δεχθῇ τις ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔπρεπε νὰ καταφύγῃ εἰς ἐπανάστασιν, διὰ νὰ εἰσαγάγῃ τὴν Γερουσίαν; Ὁ Γάλλος πολιτειολόγος Λορὰν λέγει ὅτι οἱ λαοὶ ἐπιθυμοῦσι τὰς λαϊκὰς ἐλευθερίας, ἐπιθυμοῦσιν ὅμως καὶ τὴν ἡσυχίαν των, πᾶσα δὲ παρεμπόδισις τῆς ὁμαλῆς πολιτικῆς ἐξελίξεως διὰ τῆς δυσχεράνσεως τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ πολιτεύματος λόγῳ τῆς διατυπώσεως, ἣν πρόκειται νὰ καθιερώσῃ τὸ ὑπὸ ψήφισιν ἄρθρον, εἶναι αὐτόχρημα παρακώλυσις τῆς πολιτικῆς προόδου. Ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔποψιν καλὸν θὰ ἦτο νὰ ἐθέτομεν ἐκποδὼν τὴν ἔκφρασιν «θεμελιώδης διάταξις». Ἡ ἔννοια τῆς θεμελιώδους διατάξεως εἶναι ἀναμφισβήτητος. Ἡμεῖς οὔτε τὴν βάσιν οὔτε τὸ πολίτευμα κατὰ τὴν μορφὴν αὐτοῦ ἔχομεν νὰ θίξωμεν.

§220Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν.

§221Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Εἶναι μορφὴ τοῦ παρ’ ἡμῖν πολιτεύματος.

§222Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι. Ἡ Ἰταλία ἀποτελεῖ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα συνταγματικόν, δὲν ἔχει ὅμως τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν. Ὥστε δὲν ἀποτελεῖ μεταβολὴν τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος. Καὶ ὅμως ἔχει καθολικὴν ψηφοφορίαν.

§223ΠΕΡ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἔχομεν καὶ ψηφοφορίαν αὐτῆς τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία ἀπεφάνθη ὅτι ἡ ἰσοβιότης εἶναι θεμελιώδης διάταξις.

§224Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχομεν ἀκόμη καὶ τὸ παράδειγμα τῆς Ἀγγλίας.

§225Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Ἡ Ἰταλία εἰσῆλθεν εἰς τὸν κοινοβουλευτισμὸν μᾶλλον διὰ τῆς παραδόσεως. Τέλος πάντων θὰ ἐπεθύμουν, ἂν ἦτο δυνατόν, νὰ γίνῃ δεκτὴ μία ἐπιστημονικωτέρα ἔκφρασις, διότι φρονῶ ὅτι ἡ ἔκφρασις «θεμελιώδης διάταξις» δὲν εἶναι ἐπιστημονική, διότι κατὰ γραμματικὴν ἑρμηνείαν «θεμελιώδης διάταξις» σημαίνει διάταξιν ἀνεπίδεκτον ἀναθεωρήσεως. Αὐτὰ ἔχω νὰ παρατηρήσω προκειμένου περὶ τοῦ ἄρθρου τούτου. Μίαν ἀκόμη παρατήρησιν ἤθελον νὰ ὑποβάλω, ὅτι δὲν θεωρῶ ἀπαραιτήτως ἀναγκαίαν τὴν ἐν τῷ κειμένῳ τοῦ ἄρθρου παρεμβολὴν τῶν λέξεων «καὶ μόνων» πρὸς δήλωσιν ὅτι τὸ Σῶμα αὐτὸ δὲν δύναται νὰ ἐξέλθῃ τῶν ἀναθεωρητικῶν αὐτοῦ ὁρίων. Ἐκφράζω δ’ ἀκόμη ἕνα ἐνδοιασμόν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἄμεσον διάλυσιν, τὸν ὁποῖον ἐνδοιασμὸν ἐδήλωσα ἤδη διὰ προγενεστέρας διακοπῆς μου καὶ δὲν θέλω νὰ ἐπανέλθω, διότι βλέπω ὅτι ἡ Βουλὴ βαίνει ταχέως πρὸς τὴν ψήφισιν. (Χειροκροτήματα).

§226Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ ἐπεθύμουν, Κύριοι, ν’ ἀπέφευγον ἐκ νέου τὴν εἰς τὸ βῆμα τοῦτο ἐπάνοδον, καὶ ἤλπισα ὅτι ἤθελον δυνηθῆ ν’ ἀποφύγω αὐτὴν κατόπιν τῶν δηλώσεων τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὅτι ἐμμένει, ὅπως ἀνταποκριθῇ εἰς τὴν ἐπιθυμίαν πολλῶν, οἵτινες ἐπιθυμοῦσι νὰ ἴδωσι τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας εἰσαγόμενον, ἐπιθυμίαν δι’ ἣν καὶ μόνην, ὡς φαίνεται, παρενέβαλε τὴν ὑπὸ συζήτησιν πρότασιν ταύτην τὴν ἑσπέραν εἰς ἐκτέλεσιν ἠθικῆς ὑποχρεώσεως πρὸς τὴν μεγάλην ὁμάδα, ἥτις τοῦτο ἐφρόνει. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν βλέπω τὸν ὄγκον τῆς ὁμάδος ταύτης· βλέπω μόνον ὅτι ἡ ὁμὰς αὕτη ἔχει τελείως λησμονημένον τὸ θέμα. Ἂν ἐνεφανίζετό τις, ὅπως ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος βουλευτὴς κ. Μιχαλακόπουλος, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὴν γνώμην ταύτην, ἣν μετὰ πολλῆς θέρμης καὶ δεινότητος ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ὑπεστήριξεν, ἤθελον ἐννοήσει τὴν στενοχωρίαν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως· διότι ἀπ’ ἀρχῆς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος Βουλευτὴς καὶ ἄλλοι τινὲς ἐφρόνουν ὅτι τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι συζητητέον. Ἀλλ’ ὁμολογῶ ὅτι τοὺς πλείστους βλέπω ὄχι μετὰ πολλῆς ζέσεως, ἀφοῦ τὸ μὲν πρᾶγμα ἦλθεν οὕτως, ὁ δὲ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλωσεν ὅτι δὲν θέτει ζήτημα κυβερνητικόν...

§227Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Οὔτε ἰδιαιτέρως συνιστῶ.

§228Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ ἦτο ἴσως ἐπιθυμητόν, ἂν συνειργαζόμεθα πάντες καὶ ἀφίετο ἡ συζήτησις ταύτην τὴν ἑσπέραν, συζήτησις ἥτις πρακτικῶς οὐδεμίαν ἔχει σημασίαν, ἐνῷ ἀπολήγουσα ἡ συζήτησις εἰς τὴν ψήφισιν τῆς προτάσεως ἔχει σημασίαν.

§229Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν πρέπει νὰ ὀνομασθῇ ἀπαράδεκτος.

§230Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐὰν τοιοῦτόν τι δηλωθῇ, ἐγὼ κατέρχομαι τοῦ βήματος· ἐὰν ὅμως δὲν δηλωθῇ, εἶναι φυσικὸν ὅτι ἐγὼ ἔχων μυχίαν τὴν πεποίθησιν εἰς τοὺς λόγους, δι’ οὓς ἐνόμισα ὅτι αἱ περὶ Γερουσίας φροντίδες ἔπρεπε νὰ περισταλῶσι, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ εἴπω ἐκεῖνο, ὅπερ ἀποτελεῖ ἐν ἐμοὶ βαθεῖαν πεποίθησιν, καὶ δι’ ὅ, ἐὰν τὸ ἐναντίον συμβῇ, πιστεύω ὅτι κακὸν θέλει προκύψει εἰς τὴν χώραν, ὄχι διότι εἶμαι διατεθειμένος ἐναντίον τοῦ θεσμοῦ, διότι περὶ τούτου δὲν δύναμαι νὰ εἴπω ὅτι ἐσχημάτισα ἀκράδαντον γνώμην ὅτι εἶναι κατ’ ἀρχὴν περιττὴ εἰς τὸ σκάφος ἡμῶν ἡ Γερουσία, ἀλλὰ διότι βλέπω ὅτι ὄπισθεν αὐτῆς ἐμφανίζεται μορμολύκειον· διότι μορμολύκειον εἶναι.....

§231Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δηλῶ ὅτι τὴν πρότασιν αὐτὴν ἔκαμον πρὸς ἐκπλήρωσιν ὑποσχέσεως δοθείσης. Ἐὰν εἶναι ἀληθὴς ἡ ὑπόνοιά σας, ὅτι οὐδεὶς θὰ εὑρίσκετο ἐνταῦθα νὰ τὴν υἱοθετήσῃ, οὐδένα λόγον ἔχω νὰ μὴ τὴν ἀποσύρω.

§232Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἐγὼ κατέρχομαι τοῦ βήματος.

§233Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν παρουσιάζεται οὔτε εἰς τὸ μέσον τὸ ζήτημα καὶ μένει διὰ τὸ μέλλον. Ἐὰν ὅμως ἤθελεν υἱοθετήσει τις ταύτην, τότε θὰ ἐπιμείνω φυσικὰ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τοῦ παραδεκτοῦ.

§234Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι, διότι καὶ εἰς τὴν περίστασιν αὐτήν, ὡς καὶ εἰς ἄλλας, ἡ γνώμη μου δὲν συμπίπτει πρὸς τὴν γνώμην τῶν πλειόνων. Τοῦτο ἀντελήφθην ἔκτοτε· ἀλλὰ δὲν θὰ μὲ ἐμποδίσῃ τοῦτο, Κύριοι, ἵνα εἴπω πρὸς ὑμᾶς, ὄχι ἐν οὐσίᾳ, ὁποῖοι εἶναι οἱ λόγοι, ἐξ ὧν ἐπείσθην ἐγώ, μελετῶν τὰ καθ’ ἡμᾶς πολιτικὰ πράγματα, ὅτι μία ἐκ τῶν αἰτιῶν τῆς κακοδαιμονίας τοῦ ἔθνους ἡμῶν ὑπῆρξε καὶ ἡ ἔλλειψις δευτέρας Βουλῆς, ἀλλὰ νὰ εἴπω ἁπλῶς ὅτι θεωρῶ χρήσιμον τὴν διάταξιν, τὴν ὁποίαν εἰσηγήσατο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ εὐχερεστέρας τινὸς διατυπώσεως τῆς ἀναθεωρήσεως τοὐλάχιστον ὡς πρὸς τὸν χρονικὸν περιορισμόν, ἐφ’ ὅσον δυνάμεθα, ἵνα ἐπιληφθῶμεν εὐχερέστερον τῆς ἱδρύσεως δευτέρας Βουλῆς. Τοὺς λόγους, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔπεισαν περὶ τούτου, ἐν βραχυλογίᾳ, ὅσῃ ἦτο δυνατή, διετύπωσα ἐγὼ αὐτός, καὶ ἀνεγράφησαν ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Ἐκεῖ θὰ ἴδητε τοὺς λόγους τούτους ἐν βραχεῖ, ἐν περιληπτικότητι διατετυπωμένους, ἴσως ὄχι περισσότερον τῆς μιᾶς ἢ δύο σελίδων· εἰς τοὺς βραχεῖς ἐκείνους στίχους περιέχεται πᾶν ὅ,τι ἠδύνατο νὰ δώσῃ ἀφορμὴν διὰ περαιτέρω μελέτην τοῦ θέματος. Εἶχον τὴν γνώμην αὐτὴν πρὶν ἢ ἀκόμη λάβω τὴν τιμὴν νὰ καταταχθῶ εἰς τὰς τάξεις τῶν ὑποστηρικτῶν τοῦ ἡγέτου τῶν Φιλελευθέρων, πρὸ τῆς 8 Αὐγούστου, καὶ τὴν ὑπεστήριξα καὶ ὤφειλον νὰ τὴν ὑποστηρίξω· διότι δὲν συνηθίζω νὰ ἐγκαταλιμπάνω εὐκόλως τὰς γνώμας μου, οὐδὲ ὅταν ἴδω ὅτι δὲν εἶναι ἀσπασταὶ ὑπὸ τῶν πολλῶν. Ἀναγνωρίζω ὅμως ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι διατεθειμένη οὐδὲ ν’ ἀκροασθῇ συζητήσεως ἐπὶ τῆς προτάσεως ταύτης καὶ ἀναγνωρίζω ἐπίσης ὅτι προκειμένου νὰ ματαιοπονήσω εἶναι προκριτώτερον νὰ σεβασθῶ τὸν χρόνον, ὁ ὁποῖος εἶναι πολύτιμος, ἀφοῦ ἄλλως τε εἶμαι πεπεισμένος ἐκ τῶν προτέρων ὅτι ὁ χρόνος οὗτος εἰς μάτην θὰ κατηναλίσκετο ὑπ’ ἐμοῦ. Νομίζω ὅμως, Κύριοι, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιμείνωμεν εἰς τὴν παραδοχὴν τῆς διατάξεως, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἰσηγήσατο.

§235ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τὴν ἀπέσυρε.

§236Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος δύναται νὰ τὴν υἱοθετήσῃ.

§237Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ θὰ παρεκάλουν τὴν Βουλήν, ἂν τοῦτο ὄχι, τοὐλάχιστον ν’ ἀποφανθῇ διὰ ψηφίσματος ὅτι δὲν θεωρεῖ ποσῶς θεμελιώδη τὴν προσθήκην τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας διὰ δηλώσεώς της ἂν θέλητε, τόσον μᾶλλον, ὅσον ἐγένετο ἤδη συζήτησις ἐν τῇ ἐπιτροπῇ τοῦ Συντάγματος καὶ ἀνεπτύχθησαν τὰ ὑπὲρ καὶ κατὰ τοῦ θεσμοῦ τούτου ἐπιχειρήματα, ἐγένετο συζήτησις καὶ περὶ τοῦ θεμελιώδους ἢ μή, καὶ οἱ συνάδελφοι δ’ ἀκόμη, οἱ ὁποῖοι ἦσαν τεταγμένοι ὑπὲρ τῆς ἰδέας ὅτι οὐσιαστικῶς δὲν εἶναι εἰσέτι χρήσιμος δι’ ἡμᾶς ὁ θεσμός, ἦσαν κατὰ τὴν μεγάλην αὐτῶν πλειονότητα ὑπὲρ τῆς γνώμης ὅτι δὲν εἶναι θεμελιώδης ἡ διάταξις. Καὶ δὲν εἶναι θεμελιώδης, Κύριοι, ἡ διάταξις, ὅπως καὶ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ εἴπω, καθόσον ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν εἶναι καθαρῶς μορφὴ πολιτεύματος μοναρχουμένης δημοκρατίας. Πᾶν ὅ,τι δὲν θίγει τὴν ἀντιπροσωπείαν τοῦ λαοῦ, ἤτοι ἀκριβῶς τὰ δικαιώματα τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τῷ ἄρθρῳ τοῦ Συντάγματος, οὗ ἐμνημόνευσεν ὁ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, καὶ καθ’ ὃ πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι πηγάζουσιν ἐκ τοῦ ἔθνους, πᾶν ὅ,τι, λέγω, δὲν θίγει τοῦτο, πᾶν ὅ,τι δὲν θίγει ἐπίσης τὴν βασιλείαν, δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς θεμελιώδης προσθήκη ἢ θεμελιώδης ἀφαίρεσις. Εἶναι τόσον βέβαιον τοῦτο, Κύριοι, ὥστε δυνάμεθα νὰ ἴδωμεν ὅτι καὶ νῦν ἔτι ἐν Ἰταλίᾳ συζητοῦσι περὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, περὶ μεταβολῆς τελείως τοῦ συστήματος ὁλοκλήρου τῆς Γερουσίας, χωρὶς νὰ σκεφθῶσι κἂν ὅτι ἡ διάταξις εἶναι τοσοῦτον θεμελιώδης, ὥστε ἡ τροποποίησις καὶ ἡ ἄρδην μεταβολὴ αὐτῆς νὰ θεωρηθῇ θίγουσα θεμελιώδεις διατάξεις τοῦ Συντάγματος. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἢ τὸ ἓν ἢ τὸ ἕτερον πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ πράξῃ, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι δὲν θὰ εἰσέλθω εἰς τὴν κατ’ οὐσίαν ἐξέτασιν τῶν λόγων περὶ τοῦ χρησίμου τῆς δευτέρας Βουλῆς. Μοὶ ἀρκεῖ ὅτι δηλῶ διὰ τοῦ τρόπου τούτου ὅτι ἐμμένω εἰς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν πάντοτε ἔσχον, ὅτι, καθ’ ὃν τρόπον τὰ ἐνενήκοντα ἐννέα ἐπὶ τοῖς ἑκατὸν ἐκ τῶν Κρατῶν τῶν κοινοβουλευτικῶς πολιτευομένων ἔχουσι δευτέραν Βουλήν, οὕτω πρέπει καὶ ἡμεῖς νὰ ἔχωμεν τὴν δευτέραν Βουλήν. Ἀλλά, Κύριοι, ἠκούσθη ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος βουλευτὴν κ. Γόντικαν ὅτι ἐψηφίσαμεν ἤδη ἀρκετὰς Γερουσίας, ὥστε παρέλκει καὶ ἡ διάταξις, τὴν ὁποίαν εἰσηγήθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἄν τοῦτο ἠδύνατο ὁπωσδήποτε νὰ ἐπηρεάσῃ ἡμᾶς, θὰ σᾶς παρεκάλουν νὰ τὸ σταθμήσητε ἰδιαιτέρως καὶ νὰ τὸ ἀποκρούσητε. Οὔτε τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ἀποτελεῖ δευτέραν Βουλήν, οὔτε τὰ ἄλλα πειθαρχικὰ Δικαστήρια, οὔτε τὰ Δικαστήρια περὶ κακοδικίας, τὰ ὁποῖα ἔχομεν καὶ ὑπὸ τὸ νῦν νομοθετικὸν καθεστώς.

§238Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν ἐλέχθη ὑπ’ αὐτὴν τὴν ἔννοιαν.

§239Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας ὑπὸ μὲν τὴν νομοπαρασκευαστικὴν αὐτοῦ ὄψιν, ἀφ’ ἧς ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν προσδοκῶ πολλά, δὲν ἐγένετο ἵνα ἀντικαταστήσῃ τὴν δευτέραν Βουλήν, τὴν ἐπὶ τῶν νομοσχεδίων κρίνουσαν ἐν δευτέρῳ βαθμῷ, ὑπὸ δὲ τὴν μορφὴν αὐτοῦ τὴν τοῦ διοικητικοῦ Δικαστηρίου, ἀφ’ ἧς τῳόντι πολλὰ προσδοκῶ, ἠδύνατο κάλλιστα νὰ ἱδρυθῇ καὶ διὰ νόμου, καθ’ ὃν τρόπον ἱδρύθη καὶ ἐν Γαλλίᾳ καὶ ἐν Ἰταλίᾳ καὶ ἐν Βελγίῳ καὶ ἀλλαχοῦ. Εἶναι ἓν διοικητικὸν Δικαστήριον, τὸ ὁποῖον περιεφρουρήσαμεν διὰ συνταγματικῆς διατάξεως, ἀκριβῶς διότι θέλομεν νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ θιγῇ ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Τὰ ἄλλα δὲ πειθαρχικὰ σώματα καὶ τὰ σώματα τῆς ἀγωγῆς κακοδικίας, διὰ τὰ ὁποῖα δύναται ἡ Βουλὴ αὕτη βεβαίως νὰ καυχᾶται ὅτι εἰσήγαγε πρωτότυπόν τι ἐν τῇ καθόλου δικανικῇ ἐπιστήμῃ, πρωτότυπόν τι, ὀφειλόμενον εἰς τὴν ἐμὴν πρωτοβουλίαν, διὰ τὸ ὁποῖον εἶμαι πεπεισμένος ἀκραδάντως ὅτι οὐ μόνον θὰ τύχῃ τῆς ἐπιδοκιμασίας τῶν Ἑλλήνων ἐπιστημόνων, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐπιδοκιμασίας τῶν ἁπανταχοῦ τοῦ κόσμου ἀσχολουμένων, τὰ πειθαρχικά, λέγω, ταῦτα σώματα δὲν δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς πολιτικὰ σώματα, οἷον ἡ δευτέρα Βουλή, ἀλλ’ ὡς σώματα δικαστικὰ δυνάμενα νὰ καθιερωθῶσι καὶ δι’ ἁπλῶν νομοθετημάτων, περιληφθέντα ὅμως ἐν τῷ Συντάγματι, ἵνα ἔχωσι μεῖζον κῦρος καὶ ἵνα μὴ βλαβῶσιν ὑπὸ τῶν κατόπιν Βουλῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὰς λοιπὰς διατυπώσεις τοῦ περὶ ἀναθεωρήσεως ἄρθρου, Κύριοι, νομίζω σκόπιμον νὰ μείνῃ ἡ διάκρισις μεταξὺ θεμελιωδῶν καὶ μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων, ἀνεξαρτήτως τῆς ἑρμηνείας, ἡ ὁποία ἠδύνατο ἑκάστοτε νὰ δοθῇ περὶ τούτων. Ὁμολογῶ ὅτι ἡ ἑρμηνεία δὲν εἶναι δυνατὸν πάντοτε νὰ δοθῇ ἀσφαλής, καὶ ἴσως θὰ ὑπεμίμνησκον καὶ ἐγὼ μετ’ ἄλλων προαγορευσάντων ἀξιοτίμων συναδέλφων ἀντιφατικήν τινα ἀντίληψιν τῆς Βουλῆς ταύτης ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ, τῆς ἑρμηνείας τοῦ θεμελιώδους ἢ μὴ θεμελιώδους τῶν διατάξεων, τὴν ἀντίληψιν δηλαδὴ περὶ τῆς ἰσοβιότητος τῶν δικαστῶν ἀφ’ ἑνὸς ὡς θεμελιώδους διατάξεως καὶ περὶ τῆς προσωρινῆς ἔστω ἀναστολῆς τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων ἀφ’ ἑτέρου ἐν ὥρᾳ πολέμου. Ἐθεώρησεν ἡ Βουλὴ θεμελιῶδες τὸ πρῶτον καὶ ὅμως δὲν ἐθεώρησε θεμελιῶδες τὸ δεύτερον. Ἑρμηνεία ἀντιφατικὴ καὶ ἐσφαλμένη βεβαίως. Ἀλλά, Κύριοι, ἀντὶ νὰ θεωρῶ τοῦτο ὡς ἐλάττωμα, τὸ θεωρῶ τοὐναντίον ἐκ τῶν μεγίστων πλεονεκτημάτων τῆς διατυπώσεως ἑνὸς Συντάγματος· τὰ Συντάγματα λαμβάνουσι καὶ πρέπει νὰ λαμβάνωσιν, ἑρμηνείας πολιτικάς, ἑρμηνείας ἐλαστικάς. Τοῦτο δὲν εἶναι κακόν. Ὑπάρχει Κράτος, τὸ ὁποῖον ἔχει Σύνταγμα χρονολογούμενον ἀπὸ ἑξήκοντα καὶ πλέον ἐτῶν, Κράτος ζῶν ὅμως κοινοβουλευτικώτατα, ἐνῷ, ἂν ἀναγνώσῃ τις τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος αὐτοῦ, θέλει ἴσως εὕρει αὐτὸ ἀπολυταρχικώτατον. Τὸ Κράτος τοῦτο εἶναι ἡ Ἰταλία. Καὶ ἐν τούτοις, Κύριοι, τὸ Κράτος τοῦτο διὰ τῆς ἑρμηνείας τοῦ Συντάγματος, τῆς ἑκάστοτε συνταγματικῶς καὶ πολιτικῶς λογικῆς καὶ σκοπίμου, κατορθώνει νὰ πολιτεύηται βίον, τὸν ὁποῖον πάντες δυνάμεθα νὰ ζηλώσωμεν. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ἡ τοιάδε ἢ τοιάδε ἑρμηνεία τοῦ θεμελιώδους ἢ μή, ἡ τείνουσα πρὸς ὡρισμένον τινὰ πολιτικὸν σκοπόν, δὲν εἶναι ἐπιβλαβής, καὶ κατὰ συνέπειαν εἶμαι μᾶλλον ὑπὲρ τῆς διατυπώσεως τοῦ ἄρθρου 107, οἵα εἶναι ἡ ἐν τῷ προσχεδίῳ, τὸ ὁποῖον ἔχομεν ὑπ’ ὄψει. Οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι οἱ προλαλήσαντες ἔλαβον μίαν πρότασιν, τὴν ὁποίαν ἀνέστρεψαν, καὶ διὰ τῆς ἀναστροφῆς ἐνόμισαν ὅτι λύουσι τὸ ζήτημα. Ἡ πρότασις αὐτῶν εἶναι θεμελιώδης, εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος, καὶ ἔρχονται καὶ σᾶς λέγουσι: θέσατε ἀντὶ τοῦ θεμελιώδους τὰς λέξεις: πᾶν τὸ ἀναγόμενον εἰς τὴν μορφὴν τοῦ πολιτεύματος, καὶ λύεται τὸ ζήτημα. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα δὲν λύεται διὰ τῆς ἀλλαγῆς τῶν λέξεων καὶ τῆς μεταθέσεως τοῦ ὑποκειμένου ὡς ἀντικειμένου, ἵνα ὁμιλήσω κατὰ τὴν γραμματικὴν μέθοδον.

§240Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Εἴδετε πόσαι γνῶμαι ἐξηνέχθησαν περὶ τοῦ θεμελιώδους. Ἀλλὰ περὶ τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος δύνανται νὰ ὑπάρξωσι διχογνωμίαι;

§241Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ μορφὴ δὲν εἶναι μία εὐθεῖα καὶ ἁπλῆ γραμμή. Ἡ μορφὴ παντὸς ὀργανισμοῦ διακρίνεται ἀπὸ τὸ σύνολον διαφόρων στοιχείων· ἡ μορφὴ τοῦ πολιτεύματος διακρίνεται ἐκ διαφόρων καθέκαστα στοιχείων. Φαντάζεσθε ὅτι, ὅπως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ χωρήσῃ ἀμφισβήτησις περὶ τὴν ταυτότητα τῆς μορφῆς προσώπου τινὸς πρὸς ἄλλην μορφήν, καθ’ ὅμοιον τρόπον δὲν δύναται νὰ χωρήσῃ ἀμφισβήτησις περὶ τὴν ταυτότητα τῆς μορφῆς τοῦ πολιτεύματος πρὸς ἄλλην τινὰ μορφήν. Ἀλλά, ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὰ καθέκαστα στοιχεῖα, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι, ἀντὶ νὰ γεννηθῇ τὸ ζήτημα ἂν τὸ α ἢ β στοιχεῖον διατάξεώς τινος εἶναι θεμελιῶδες ἢ μή, θὰ γεννηθῇ τὸ ζήτημα ἂν τὸ στοιχεῖον εἶναι ἐν τῇ μορφῇ τοῦ πολιτεύματος ἢ ἐκτὸς τῆς μορφῆς αὐτοῦ, καὶ φοβοῦμαι ὅτι θὰ ἀλλάξωμεν μόνον τοὺς λόγους, περὶ οὓς θὰ συζητῶμεν, δὲν θ’ ἀποφύγωμεν ὅμως τὴν παραμόρφωσιν. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν λόγος νὰ θίξωμεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι κακῶς τεθειμένον. Ὅσον ἀφορᾷ, Κύριοι, τὴν πενταετίαν, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ δοθῇ μεῖζον χρονικὸν διάστημα, ἐπαρκές, ὅπως οὐ μόνον τὸ Σύνταγμα ἡμῶν ἐφαρμοσθῇ καὶ δοκιμασθῇ, ἀλλὰ καὶ οἱ ὀργανικοὶ νόμοι, οἱ ὁποῖοι θὰ συνοδεύσωσι τοῦτο. Καὶ ἡ πενταετία δὲν ἀρκεῖ, Κύριοι. Ἡ ἰσοβιότης τῶν δικαστῶν κατὰ τὸ 1864 ἐθεωρήθη ὡς ἐγχείρημα, ὑπό τινων ἐπικίνδυνον, δικαίως ἴσως· τὸ ὑλικὸν τῶν δικαστῶν, τὸ πρὸ τοῦ 1862, δὲν ἦτο τόσον ἀξιόζηλον, ὅσον ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ πρὸ ἡμερῶν ἐλέχθη. Ἀρκεῖ ν’ ἀναγνώσῃ τις τὰ ἀπομνημονεύματα τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης Πήλικα, ἵνα ἴδῃ ὅτι εὐτυχῶς δὲν ἔχομεν ἤδη τοὺς τότε δικαστάς. Ἀλλ’ ἂς ἀνομολογήσωμεν ἐπίσης ὅτι κατὰ τὴν πρώτην ἐφαρμογὴν τῆς διατάξεως περὶ ἰσοβιότητος, ἀκριβῶς ἕνεκα ἐλλείψεως προσώπων ἀρτίως μεμορφωμένων, ἐστρατολογοῦντο διὰ τὰς τοιαύτας θέσεις τοιαῦτα πρόσωπα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ οὐχὶ ἐνθαρρυντικὰ νὰ δώσωσιν ἀποτελέσματα. Δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι ἀπέτυχεν ὁ θεσμὸς τῆς ἰσοβιότητος, ἂν τὰ πρῶτα ἀποτελέσματα δὲν ἦσαν καλά. Σήμερον καθισταμένου διὰ τοῦ Συντάγματος μονίμου τοῦ κλάδου τῶν εἰσαγγελέων, τοῦ κλάδου τῶν εἰρηνοδικῶν, τοῦ κλάδου τῶν πταισματοδικῶν νομίζετε ὅτι ἀμέσως θὰ κατασταθῇ δυνατὸν ν’ ἀναφανῶσι τὰ ἀποτελέσματα ἐκ τῆς μονιμότητος ταύτης; Οὐχί, διότι, καὶ ἂν ᾖ καλὸν αὐτὸ τὸ ἤδη στρατολογηθὲν προσωπικόν, πρέπει νὰ προσαρμοσθῇ πρὸς τὴν νέαν τῶν πραγμάτων κατάστασιν καὶ ν’ ἀποβάλῃ τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον ἐπί τινα ἔτη, τότε δὲ δύνασθε νὰ εἴπητε ἂν ἀπέτυχεν ὁ θεσμὸς ἢ δὲν ἀπέτυχεν. Ἂς μὴ σπεύδωμεν, Κύριοι. Ἡ σπουδὴ αὕτη παρατηρεῖται συνήθως μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν Συνταγμάτων. Δὲν παρετηρήθη ἡ σπουδὴ αὕτη μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ἡμετέρου Συντάγματος τοῦ 1864, ἀλλὰ καὶ ἀλλαχοῦ. Καὶ ἐν Γαλλίᾳ, μετὰ τὸ Σύνταγμα τοῦ 1875, κατὰ τὸ 1876 ἤθελον νὰ ἐπιληφθῶσι τῆς ἀναθεωρήσεως αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἦσαν ἀρκετὰ συνετοί, ὥστε ν’ ἀναβάλωσι τὴν ἀναθεώρησιν ταύτην ἐπὶ ἀρκοῦντα χρόνον. Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι καλὸν νὰ δώσωμεν πολλὴν εὐχέρειαν περὶ τὴν ἀναθεώρησιν αὐτοῦ· δὲν θὰ δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν τὴν πεῖραν τὴν ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς· σήμερον δὲ τὰ πάντα ἐρευνῶνται καὶ ἐξετάζονται διὰ τοῦ πειραματισμοῦ· πᾶσαι αἱ ἐπιστῆμαι καθιέρωσαν τὸν πειραματισμόν. Καὶ αὐτὴ ἡ ψυχολογία σήμερον μόνον διδάσκεται καὶ ἐρευνᾶται διὰ τοῦ πειραματισμοῦ, ἀλλά, ὡς θὰ γνωρίζητε, ὑπάρχει καὶ σχολὴ ὁλόκληρος διδάσκουσα ὅτι καὶ ἡ διοικητικὴ ἐπιστήμη πρέπει νὰ προβαίνῃ πειραματικῶς. Κατὰ μείζονα ἄρα λόγον προκειμένου περὶ νομικῶν διατάξεων καὶ δὴ συνταγματικῶν τοιούτων πρέπει καὶ ἡμεῖς νὰ ἐφαρμόσωμεν ἐπὶ τούτων τὸν πειραματισμόν· δὲν δυνάμεθα δὲ νὰ ἔχωμεν ἀποτελέσματα ἀσφαλῆ ἐντὸς μιᾶς πενταετίας, καὶ διὰ τοῦτο νομίζω ὅτι τὸ διάστημα τῆς δεκαετίας εἶναι ἀπαραίτητον. Ἡ κατάχρησις, ἡ ὁποία δύναται τυχὸν νὰ συμβῇ ἐπὶ ἑνός, κατὰ μέρος ἑνός, ἐπουσιώδους ζητήματος, δὲν θ’ ἀφορᾷ τὸ ὅλον συνταγματικὸν οἰκοδόμημα. Γινώσκετε κάλλιστα ὅτι ἡμεῖς, παρὰ πάντα τὰ ἄλλα προτερήματα τῆς φυλῆς ἡμῶν, ἔχομεν τὸ ἐλάττωμα, ὥστε τὰς κατὰ μέρος ἐλλείψεις ν’ ἀποδίδωμεν εἰς τὸ ὅλον καὶ ζητοῦμεν τὴν καταστροφὴν τοῦ ὅλου. Ἡ οἰκία ἔχει μῦς, καί, ἀντὶ νὰ φροντίζωμεν πῶς νὰ καταστρέψωμεν αὐτούς, ἀγανακτοῦμεν καὶ θέλομεν νὰ καύσωμεν τὴν οἰκίαν ὁλόκληρον. Παραπονούμεθα ὅτι τὸ δένδρον ἔχει σκώληκας, καὶ εἴμεθα πρόθυμοι, ἵνα ἀπαλλαγῶμεν τῆς ἐνοχλήσεως, νὰ κατακρημνίσωμεν τὸ δένδρον. Ἕνεκεν ἀκριβῶς τοῦ λόγου τούτου φοβοῦμαι ν’ ἀρκεσθῶ εἰς τὸ διάστημα τῆς πενταετίας, καὶ νομίζω ὅτι πρέπει ν’ ἀφήσωμεν τὴν δεκαετίαν, ἵνα ἄλλως τε ἡσυχάσῃ καὶ ὁ τόπος καὶ ἴδωμεν καὶ διὰ μακροῦ πως χρόνου τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐφαρμογῆς τῶν διατάξεων τῶν νέων, καὶ πεισθῶμεν σοβαρῶς περὶ τῶν διορθωτέων. Ἔρχομαι τώρα εἰς τὸν τρόπον τῆς ἀναθεωρήσεως. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω τὰ συνήθη ἐπιχειρήματα. Δύναταί τις νὰ τὰ ἴδῃ εἰς πᾶν βιβλίον. Τὰ Σώματα, τὰ ἀσκοῦντα ὁπωσδήποτε τὴν συντάσσουσαν ἐξουσίαν, ὅπως αὕτη ἔχει ἀποκληθῆ, καὶ ἂν ἀκόμη εἶναι ἀναθεωρητικά, ἐγκλείουσιν ἐν ἑαυτοῖς φυσικῶς τὴν τάσιν πρὸς τὰς ὑπερβασίας καὶ τοὺς ἐκ ταύτης κινδύνους. Καλὸν εἶναι λοιπὸν καὶ ἡ διάρκεια αὐτῶν νὰ εἶναι ὅσον ἔνεστι μικρὰ καὶ τὰ ὅρια ἀφωρισμένα καὶ ἡ σύγκλησις δυσχερής· ἀλλὰ δὲν θὰ ἐπανέλθωμεν βεβαίως εἰς τὸ σύστημα τοῦ 1864, καθ’ ὃ ἡ δυσχέρεια αὕτη ἔφθανε μέχρι τοῦ φραγμοῦ τοῦ ἀνυπερβλήτου, τὸν ὁποῖον εἶχον θέσει οἱ προπάτορες ἡμῶν. Τὸ σχετικῶς καλλίτερον σύστημα, Κύριοι, εἶναι βεβαίως τὸ σύστημα τῆς ἀναθεωρήσεως κατόπιν πράξεως, δηλώσεως, ἀποφάσεως, τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ ἡ ἤδη ὑπάρχουσα θέλει ποιεῖσθαι, ἡ δὲ ἐπὶ τῷ σκοπῷ ἀναθεωρήσεως συνερχομένη θέλει κυροῖ. Διότι τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ εἶναι δυνατὸν μία Βουλὴ νὰ ῥυθμίζῃ ἄνευ προαποφάσεώς τινος, ἑκάστοτε τὰς συνταγματικὰς διατάξεις, δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ δεκτὸν παρ’ ἡμῖν· διότι τοῦτο ἐγένετο καὶ γίνεται ἐν Ἀγγλίᾳ· ἀλλ’ ἐκεῖ ἡ συντακτικὴ ἐξουσία συνταυτίζεται μὲ τὴν νομοθετικήν· ἡ νομοθετικὴ ψηφίζει καὶ συνταγματικὰς καὶ μὴ συνταγματικὰς διατάξεις. Ἀσφάλεια ὅμως ὑπάρχει ἕνεκα τοῦ χαρακτῆρος τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ, ἐχομένου ἀπρὶξ τοῦ καθεστῶτος καὶ μὴ στέργοντος εἰς κατάλυσιν ῥιζικὴν θεμελιωδῶν διατάξεων. Τοῦτο ἐκλείπει δι’ ἡμᾶς καὶ τοὐναντίον ἀνακύπτει ὁ φόβος τῆς αἰφνιδίας τῶν πάντων μεταβολῆς, ἐν ὥραις παροξυσμῶν, πρὸς οὓς δὲν εἴμεθα δυσπύρετοι. Ὅθεν εἶναι πρόδηλον ὅτι κάλλιον δι’ ἡμᾶς εἶναι τὸ ἕτερον σύστημα τῆς διὰ προαποφάσεως ἐπιλήψεως τῆς συζητήσεως περὶ ἀναθεωρήσεως. Ἀλλ’ ἆρά γε πρέπει ἡ ἰδία Βουλὴ, ἥτις θὰ ἐπιληφθῇ καὶ τοῦ θέματος περὶ ἀναθεωρήσεως, νὰ ὑποστῇ τὴν ἄμεσον διάλυσιν ἢ ὄχι; Καὶ τὸ ἓν σύστημα καὶ τὸ ἕτερον παρουσιάζουσι μειονεκτήματα. Τὸ σύστημα τῆς ἀμέσου διαλύσεως παρουσιάζει τὸ μειονέκτημα ὅτι οὐδεὶς θέλει ν’ αὐτοκτονήσῃ, καὶ θ’ ἀπέφευγον ἴσως πάντες οἱ Βουλευταὶ νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς διατάξεως περὶ ἀναθεωρήσεως διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον ὅτι θὰ ἔβλεπον ὄπισθεν τῆς διατάξεως ἐκείνης τὸν θάνατον τῆς Βουλῆς, τὰς ἐκλογάς, καὶ κατὰ συνέπειαν τὴν ἀμφιβολίαν περὶ τοῦ ἂν θ’ ἀπολαύσωσι καὶ πάλιν τῆς δόξης τῆς βουλευτικῆς. Δυνάμεθα λοιπὸν νὰ εἴπωμεν ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ εἰς τὴν πρώτην Σύνοδον ἡ ἀπόφασις περὶ ἀναθεωρήσεως· δύναται εἰς τὴν τελευταίαν ἢ εἰς τὴν δευτέραν ἢ εἰς οἱανδήποτε Σύνοδον τῆς Βουλῆς νὰ γίνῃ ἡ ἀπόφασις περὶ ἀναθεωρήσεως. Μετὰ τὴν διάταξιν, τὴν ἀπόφασιν ἐκείνην περὶ ἀναθεωρήσεως, θὰ ἐπακολουθήσωσιν ἐκλογαί, καὶ εἰς τὰς ἐκλογὰς θὰ δοθῇ ἡ ἐντολὴ ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ πρὸς ἀναθεώρησιν ὁριστικὴν πρὸς ὡρισμένον ἀριθμὸν Βουλευτῶν. Ἀλλὰ τὸ σύστημα τῆς ἁπλῆς Βουλῆς εἶναι ἆρά γε καλὸν ἢ τὸ σύστημα τῆς διπλῆς Βουλῆς; Τὸ μὲν σύστημα τῆς ἁπλῆς Βουλῆς, Κύριοι, παρουσιάζει πράγματι τοῦτο τὸ κακόν· ὅτι εἶναι πρόσωπα πολλά, τὰ ὁποῖα—τὸ ζήτημα τῆς δαπάνης εἶναι ἀνάξιον λόγου— λόγῳ τῆς κατὰ πρῶτον ἐπιλήψεως καθηκόντων δὲν θὰ ἦσαν τὰ κατάλληλα πρὸς ῥυθμικὴν κίνησιν τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς, καὶ τῆς ἀταξίας ταύτης δείγματα εἴχομεν καὶ ἐν τῇ παρούσῃ Βουλῇ, ἀλλὰ τὸ σύστημα τὸ ἁπλοῦν ἔχει τὸ ἄλλο ἐπικίνδυνον, ὅτι ἓν Σῶμα τόσον ἁπλοῦν, ἀσκοῦν μίαν ὑπερτάτην ἐξουσίαν, τὴν ἀναθεωρητικὴν ἐξουσίαν, ἡ ὁποία, καὶ ἂν δὲν εἶναι συντακτικὴ ἐντελῶς, εἶναι πάντως συντάσσουσα καὶ διὰ τοῦτο ἐπικίνδυνος ἐξουσία, ἓν Σῶμα τοιοῦτον ἀποβαίνει λίαν ἐπικίνδυνον. Εἰς πάντα τὰ Σώματα, τὰ ὁποῖα ἐξασκοῦσι τὴν τοιαύτην ἐξουσίαν, τὴν ἀναθεωρητικήν, παρετηρήθη πάντοτε μία τις τάσις πρὸς ὑπερβασίας, πρὸς σφετερισμὸν δικαιωμάτων ἀνωτέρων ἐκείνων, ἅτινα κανονικῶς προσῆκον εἰς αὐτά. Καὶ ἂν εἶναι αὐστηρῶς διαγεγραμμένα διὰ τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου ὅτι δὲν ἔχουσι τὸ δικαίωμα τῆς νομοθετήσεως, θέλουσι νὰ νομοθετήσωσιν· ἂν εἶναι διαγεγραμμένον διὰ τοῦ Συνταγματικοῦ Χάρτου ὅτι πρέπει νὰ περιορισθῶσιν εἰς μόνας τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις, δὲν περιορίζονται εἰς αὐτάς. Καὶ ἐν Γαλλίᾳ συνέβη τι παρόμοιον· διότι, ἐνῷ εἶπον ὅτι εἶναι συμβόλαιον τιμῆς διὰ τὴν Ἀναθεωρητικὴν Ἐθνικὴν Συνέλευσιν, ἵνα μὴ τὰ μέλη αὐτῆς προβῶσι πέρα τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων, ἐν τούτοις ὑπερέβησαν τὰ τεθειμένα ὅρια, διότι προσεκόλλησαν εἰς μίαν τῶν διατάξεων ἐκείνων ἄλλην διάταξιν, ὅτι ἀπαγορεύεται εἰς τὰ μέλη τῶν βασιλευσασῶν ἐν Γαλλίᾳ οἰκογενειῶν νὰ εἶναι πρόεδροι τῆς Δημοκρατίας, καίτοι τοῦτο ἐθεωρήθη ὑπὸ πλείστων δικαίως ὡς προσθήκη νέας διατάξεως. Πόθεν τοῦτο; Ἐκ τῆς βουλιμίας, ἡ ὁποία φυσικῶς ἀναπτύσσεται εἰς τὰ βουλευτικὰ Σώματα νὰ ἐπιληφθῶσι καθηκόντων πέρα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα εἶναι διαγεγραμμένα διοικητικῶς. Ἐὰν τοῦτο τὸ φαινόμενον, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀδιαφιλονείκητον, τὸ ὁποῖον ὀφείλεται εἰς τὴν ἐν γένει τάσιν τοῦ ἀνθρώπου πρὸς δρᾶσιν εὐρυτέραν, θελήσωμεν νὰ τὸ φαντασθῶμεν παρουσιαζόμενον ἐνώπιον ἁπλῆς Βουλῆς, νομίζω ὅτι θ’ ἀντιληφθῶμεν τὸν κίνδυνον, τὸν ὁποῖον διατρέχομεν, διότι εὐκολώτερον κινεῖται πρὸς ὑπερβασίαν Σῶμα ὀλιγάριθμον.

§242ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εἰς τὴν διπλῆν Βουλὴν εἶναι περισσότερος κίνδυνος, διότι νομίζουσιν ὅτι ἔχουσι διπλῆν ἐξουσίαν.

§243Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν νομίζω, διότι τοιοῦτο παράδειγμα ἡ σημερινὴ Βουλὴ δὲν μᾶς ἔδειξε. Φοβοῦμαι δὲ καὶ τοῦτο ἄλλως, ὅτι ἐν τῇ ἁπλῇ Βουλῇ δύναται νὰ ἐπισυμβῇ ἐκεῖνο ἀκριβῶς, τὸ ὁποῖον δὲν ἐπετεύχθη κατὰ τὴν σύστασιν τῆς διπλῆς Βουλῆς. Ἐν τῇ ἁπλῇ Βουλῇ εἶναι δυνατὴ πᾶσα συμφωνία καὶ πᾶσα ἐπικράτησις τοῦ κόμματος, τοῦ ποιοῦντος τὴν διάλυσιν καὶ προσκαλοῦντος τοὺς ἐκλογεῖς εἰς τὰς κάλπας. Ἐν τῇ διπλῇ Βουλῇ δὲν εἶναι τοῦτο δυνατόν, διότι ὑπάρχουσιν ἄλλοι τόσοι Βουλευταί. Ἂς ἐνθυμηθῶμεν τί ἠθέλησαν νὰ γίνῃ κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς 8ης Αὐγούστου. Ἠθελήθη καὶ ἐπεδιώχθη σύμπραξις τῶν δύο κομμάτων κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε ν’ ἀποκλεισθῇ ἡ εἴσοδος παντὸς νέου στοιχείου. Εὐτυχῶς ὁ λαὸς ἀντελήφθη ἐγκαίρως τὸ πρᾶγμα καὶ δὲν ἠθέλησε νὰ ἐμπιστευθῇ πλέον, διὰ τὸν δεῖνα ἢ δεῖνα λόγον, τὴν τύχην τῆς ἀναθεωρήσεως εἰς τὰ κόμματα καὶ εἰσῆλθον πρὸ παντὸς νέα στοιχεῖα. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου, Κύριοι, τὰ νέα στοιχεῖα φέρουσι πάντοτε νέας ἰδέας καὶ ἐπωφελεῖς νεωτερισμούς· καὶ ἡμεῖς, ἐὰν δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν σήμερον ὅτι τὸ Σύνταγμα ἡμῶν δὲν εἶναι Σύνταγμα βαῖνον ἀποκλειστικῶς ἐπὶ τῶν τροχιῶν τοῦ παρελθόντος, τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν εἰσαγωγὴν νέων στοιχείων, λίαν συντελεσάντων εἰς τοῦτο. Ἀλλ’ ἔρχεται ἡ ἄλλη δυσχέρεια· ἡ διπλῆ Βουλή, δικαίως εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, σαλεύει ὁπωσδήποτε τὸ ἔδαφος, ἡ διπλῆ Βουλὴ εἶναί τι ἀνώμαλον. Ἐν Γαλλίᾳ γνωρίζετε τίς λύσις ἐδόθη. Συνέρχεται ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Γερουσία, ἀφοῦ πρότερον ψηφίσωσι κεχωρισμένως τίνες αἱ ἀναθεωρητέαι διατάξεις, καὶ ἀποτελοῦσι τὴν Ἐθνοσυνέλευσιν, ἡ ὁποία μόνη ψηφίζει συνταγματικὰς διατάξεις. Ὅτε δὲ τῷ 1884 παρουσιάσθη ἀνάγκη νομοθετήσεως καὶ ἐγεννήθη τὸ ζήτημα, ἂν δύναται αὐτὸ τὸ Σῶμα, τὸ ἐξασκοῦν τὴν ἀναθεωρητικὴν ἐξουσίαν, νὰ νομοθετήσῃ, ἔλυσαν τὸ ζήτημα ἀποφατικῶς· εἶπον ὅτι ἔπρεπε νὰ χωρισθῶσι τὰ δύο Σώματα, ἕκαστον ἐπὶ τὰ ἴδια, καὶ οὕτω νὰ νομοθετήσωσι· καὶ ἀπῆλθον οἱ μὲν εἰς τὸ Palais Bourbon οἱ δὲ εἰς τὸ Palais Luxembourg καὶ ἕκαστον Σῶμα ἀπεφάσισε κατ’ ἰδίαν καὶ ἐνομοθέτησαν οὕτω κεχωρισμένως. Ἐὰν τοιοῦτό τι σύστημα εὑρίσκετο, ἐὰν ὑπῆρχε καὶ παρ’ ἡμῖν δευτέρα Βουλή, νομίζω ὅτι θὰ ἐξησφαλιζόμεθα καὶ ἀπὸ τοῦ κινδύνου ἐκείνου, τὸν ὁποῖον παρέχει ἡ διάρκεια τῆς διπλῆς Βουλῆς, ἕνεκα τῶν πολλῶν ἐπιθυμιῶν πρὸς διάρκειαν καὶ ἡ ἀνάμιξις διπλοῦ ἀριθμοῦ Βουλευτῶν πρὸς ἔργα καθαρῶς νομοθετικά. Ἂς μὴ λησμονήσωμεν δ’ ὅτι εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον νὰ μὴ ἀναμιχθῇ ἡ Βουλὴ καὶ εἰς νομοθετικὰ ἔργα. Ἐντεῦθεν ἡ διάρκεια τῶν ἐργασιῶν. Πρέπει δὲ νὰ καυχηθῶμεν διὰ τὴν παροῦσαν Βουλὴν ὅτι εἶναι ἡ πρώτη Βουλή, ἡ ὁποία ἐν βραχυτάτῳ χρόνῳ ἐπετέλεσε τοιαύτην ἐργασίαν. Ἕνδεκα μόνον ἄρθρα ἠθέλησαν ν’ ἀναθεωρήσωσιν εἰς τὸ Βέλγιον καί, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, διέθεσαν χρόνον ἀναλογοῦντα ἕνα μῆνα πρὸς ἕκαστον ἄρθρον, καὶ διετηρήθη ἡ ἀναθεωρητικὴ ἐργασία περὶ τὸ ἔτος· Πάντοτε λοιπὸν ἡ διάρκεια δὲν θὰ εἶναι βραχυτέρα ἐκείνης, τὴν ὁποίαν κατηναλώσαμεν, καὶ δὲν θὰ εἶναι δυνατὸν παρὰ νὰ γίνῃ ἐπίληψις καὶ νομοθετικῆς ἐργασίας. Ὁμολογῶ δὲ καὶ ἐγὼ ὅτι ἡ παράστασις διπλοῦ ἀριθμοῦ ἐπιφέρει δυσχέρειαν εἰς τὴν κίνησιν τῆς νομοθετικῆς μηχανῆς καὶ καθιστᾷ τὸ ἔδαφος ἀνώμαλον διὰ νομοθετικὴν ἐργασίαν ἀπαραίτητον, ἐφ’ ὅσον μάλιστα συσχετίζεται πρὸς τὰ ἀναθεωρούμενα ἄρθρα. Διὰ τοῦτο δὲν διστάζω νὰ εἴπω ὅτι ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὁ ἐκ Θεσσαλίας συνάδελφος κ. Τσαξίρης ὑπέβαλεν εἰς ἡμᾶς, χρήζει ἰδιαιτέρας προσοχῆς. Παρέχει διέξοδον εἰς τὰς δυσχερείας, ἃς ἐξέθηκα. Γίνονται ἐκλογαὶ διὰ τὴν Βουλήν, καὶ ἡ Βουλὴ ἐκείνη δὲν ἔχει μόνον ἐντολὴν νομοθετικήν, ἀλλ’ ἔχει καὶ τὴν τῆς ἀναθεωρήσεως συνταγματικῶν ἄρθρων, τὰ ὁποῖα ἤδη ἡ διαλυθεῖσα θὰ ἔκρινεν ὡς ἀναθεωρητέα. Θὰ ἔλθῃ ὅμως συγχρόνως καὶ εἷς ἄλλος ἀριθμὸς προσωρινῶν Βουλευτῶν, δυναμένων νὰ συνεισφέρωσι τὰ φῶτά των, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχωσι προορισμὸν μόνον νὰ μετέχωσι τῶν ἐργασιῶν τῆς ἀναθεωρήσεως τῶν συνταγματικῶν διατάξεων. Δύνανται δὲ τότε νὰ εἰσέλθωσι καὶ πάλιν νέα στοιχεῖα συνεισφέροντα εἰς τὴν χρησιμωτέραν διαρρύθμισιν τῶν συνταγματικῶν διατάξεων, στοιχεῖα, ἅτινα ἴσως, ἀπησχολημένα εἰς ἐπιστημονικὰς καὶ ἄλλας ἐργασίας, δὲν θέλουσι ν’ ἀναμιχθῶσι διηνεκῶς καὶ ἐνεργῶς εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας. Ἐγὼ ὁμολογῶ ὅτι εὑρίσκω τὴν πρότασιν ταύτην ἀξίαν μελέτης καί, ἂν τεθῇ εἰς ψηφοφορίαν, εὐχαρίστως ἤθελον ψηφίσει ὑπὲρ αὐτῆς. Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν δεκαετίαν, ἐὰν ἡ Βουλὴ ἀπεφαίνετο διὰ διαλύσεως ἁπλῶς ὅτι δὲν εἶναι θεμελιώδης ἡ διάταξις τῆς Γερουσίας, ἠδύνατο ἴσως νὰ συντμηθῇ ἡ προθεσμία αὕτη διὰ τὴν ἰδιαιτέραν διάταξιν περὶ τῆς Γερουσίας. Τότε θὰ ἠδυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι εἶναι ἀρκετὸν διάστημα, ὥστε ἐν τῷ μεταξὺ νὰ μελετηθῶσι καὶ τὰ τῆς Γερουσίας καὶ γίνῃ ἰδιαιτέρα συζήτησις περὶ αὐτῆς.

§244Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἕνεκα τοῦ προκεχωρηκότος τῆς ὥρας δὲν θέλω ἀπασχολήσει ἐπὶ πολὺ τὴν Βουλήν. Εἶμαι ὑπὲρ τῆς πενταετίας, διότι ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι αἱ γενόμεναι προσθῆκαι καὶ μεταρρυθμίσεις δὲν εἶναι πᾶσαι ἐπιτυχεῖς, καὶ δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ δώσωμεν διέξοδον, ὅπως ἡ ἀναθεώρησις γίνῃ οὐχὶ εἰς πολὺ ἀπομεμακρυσμένην ἐποχήν. Ἐὰν δέ, ὅπερ εὔχομαι, ἀποδειχθῇ ὅτι πᾶσαι αἱ προσθῆκαι αἱ γενόμεναι θ’ ἀποβῶσιν ἐπωφελεῖς, τότε βεβαίως οὐδεὶς θὰ ἐπιθυμήσῃ ν’ ἀναθεωρηθῇ τὸ Σύνταγμα. Τοσοῦτον μᾶλλον, καθόσον λαμβάνεται πρόνοια, ἵνα εἰς πᾶσαν ἀναθεώρησιν ὁ λαὸς λαμβάνῃ γνῶσιν ἐκ τῶν προτέρων τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο ὁρίζει ἡ ἐπιτροπή, ἀλλ’ ἔθεσε καὶ τὴν λέξιν εἰδικῶς καὶ κατωτέρω λέγει καὶ μόνων. Αἱ δύο αὗται λέξεις καθώρισαν καλλίτερον τὰς σχετικὰς διατάξεις. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας θεωρῶ τοῦτον ἐντελῶς ἀπαράδεκτον καὶ χαίρω πολύ, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπέσυρε τὴν σχετικὴν οὐχὶ σοβαρὰν πρότασιν, διότι τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν πρέπει νὰ σεβώμεθα καὶ ἔπρεπεν οὗτος ἐκ τῶν προτέρων νὰ ἐρωτηθῇ (χειροκροτήματα πνίγοντα τὰς τελευταίας λέξεις τοῦ ῥήτορος).

§245ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασις περὶ Γερουσίας ἀποσύρεται.

§246ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ τὴν ἀποσύρω. Μὴ θέλῃ νὰ τὴν υἱοθετήσῃ ἄλλος τις;

§247ΧΡ. ΔΙΚΑΙΟΣ. Τάσσομαι, Κύριοι, ὑπὲρ τῆς δεκαετοῦς προθεσμίας ὄχι μόνον διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους οἱ προλαλήσαντες συνάδελφοι ἐξέθηκαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ διότι φρονῶ ἐπὶ πλέον ὅτι, ὅσον περισσότερον ἀπομακρύνομεν τὴν ἀναθεώρησιν ἀπὸ τὴν σύγχρονον πολιτικὴν ζύμωσιν, ἔχω τὴν πεποίθησιν ὅτι ἐπὶ τοσοῦτον ἀσφαλέστερον ἀπομακρύνεται ὁ κίνδυνος νὰ ἐπανέλθωμεν πολὺ ταχέως εἰς τὸ πρώην καθεστώς. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἀριθμὸν τῶν Βουλευτῶν, οἵτινες θὰ ἀποτελέσωσι τὴν Βουλὴν τῆς ἀναθεωρήσεως, νομίζω ὅτι προτιμότερον σύστημα εἶναι νὰ δεχθῶμεν τὴν ἐγγύησιν τοῦ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Καὶ μολονότι ἀνεγνωρίσθη ὅτι ὁ διπλάσιος ἀριθμὸς Βουλευτῶν παρέχει πολλὰς δυσχερείας ὡς πρὸς τὸ νομοθετικὸν ἔργον, ἐν τούτοις προτιμῶ νὰ παρακάμψωμεν τὰς δυσχερείας ταύτας παρὰ νὰ μὴ δεχθῶμεν τὴν ἐγγύησιν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀπορρέει ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι ἡ Βουλὴ ἡ Ἀναθεωρητικὴ θ’ ἀποτελῆται ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν. Θὰ ἐπεθύμουν μάλιστα, ἵνα πρὸς ἄρσιν παντὸς ἐνδοιασμοῦ συνταγματικῶς καθορισθῇ ὅτι ἡ διπλῆ Βουλὴ ἀμέσως ὡς λάβῃ πέρας τὸ συνταγματικὸν ἔργον αὐτῆς δὲν δύναται νὰ ἐπιληφθῇ νομοθετικῆς ἐργασίας, πλὴν τοῦ Προϋπολογισμοῦ, τῶν ὀργανικῶν καὶ ἐτησίων φορολογικῶν νόμων.

§248ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις ἐπερατώθη. Ἀποσύρονται αἱ κάτωθι τροπολογίαι. 1) Ἡ τροπολογία τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, ἔχουσα οὕτως· «Ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἐπιτρέπεται μετὰ πενταετίαν, ὁσάκις ἡ Βουλὴ διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν δι’ ἰδίας πράξεως ὁριζούσης τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις. Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως, διαλύεται αὐτοδικαίως ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα, ἥτις, δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς, ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων». 2) Τοῦ κ. Μ. Δαζέα, ἔχουσα οὕτως· Ἐν τῷ τρίτῳ ἐδαφίῳ καὶ μετὰ τὰς λέξεις «ἀποφασίζει Βουλή, ἐκ νέας ἐκλογῆς προερχομένη, κατὰ τὴν πρώτην τῆς Περιόδου αὐτῆς Σύνοδον» νὰ προστεθῶσιν αἱ λέξεις «καὶ ἐν χρονικῷ διαστήματι τριῶν μηνῶν, ἐν τούτῳ περιοριζομένης τῆς πρὸς ἀναθεώρησιν ἐντολῆς», καὶ 3) τοῦ κ. Ἀ. Φωτήλα, ἔχουσα οὕτω· «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος. Μετὰ πενταετίαν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς διατάξεως ταύτης ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων αὐτοῦ ὁσάκις ἡ Βουλὴ διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς ζητήσῃ ταύτην δι’ ἰδίας πράξεως, ὁριζούσης εἰδικῶς τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις καὶ ψηφιζομένης εἰς δύο ψηφοφορίας ἀφισταμένας ἀλλήλων κατὰ τρεῖς τοὐλάχιστον μῆνας. Ἐπὶ τῶν οὕτως ὡς ἀναθεωρητέων προταθεισῶν διατάξεων καὶ μόνον ἀποφασίζει Βουλὴ ἐκ νέας ἐκλογῆς προερχομένη κατὰ τὴν πρώτην τῆς Περιόδου αὐτῆς Σύνοδον καὶ διὰ πλειονοψηφίας ἁπλῆς». Παρακαλεῖται ἤδη ὁ κ. Γραμματεὺς ν’ ἀναγνώσῃ τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ἀγαπητοῦ, βουλευτοῦ Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος.

§249ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις τῶν ἄρθρων 21, 29, 31 καὶ 45 τοῦ Συντάγματος. Ἀναθεώρησις τῶν λοιπῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος δύναται νὰ γίνῃ μετὰ ὀκταετίαν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς διατάξεως ταύτης, κατὰ δύο τρόπους. Μερικὴ ἀναθεώρησις τῶν ἐπουσιωδῶν μόνον διατάξεων δύναται νὰ γίνῃ ὁσάκις μία Βουλὴ διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς ζητήσῃ ταύτην δι’ ἰδίας πράξεως ὁριζούσης εἰδικῶς τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις καὶ ψηφιζομένης εἰς δύο ψηφοφορίας ἀφισταμένας ἀλλήλων κατὰ ἕνα τοὐλάχιστον μῆνα. — Ἐπὶ τῶν οὕτως ὡς ἀναθεωρητέων προταθεισῶν ἐπουσιωδῶν διατάξεων καὶ μόνον ἀποφασίζει ἡ ἐκ νέων ἐκλογῶν προερχομένη νέα Βουλή, κατὰ τὴν πρώτην τῆς Περιόδου αὐτῆς Σύνοδον καὶ δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας. Γενικὴ ἀναθεώρησις τοῦ Συντάγματος δύναται νὰ γίνῃ ὁσάκις μία Βουλὴ διὰ τῶν ⅔ τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς ζητήσῃ ταύτην δι’ ἰδίας πράξεως μὴ ὁριζούσης εἰδικῶς τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις καὶ ψηφιζομένης εἰς δύο ψηφοφορίας ἀφισταμένας ἀλλήλων κατὰ ἕνα τοὐλάχιστον μῆνα.—Κατόπιν τούτου ὑποβάλλεται ἐρώτημα, ἐντὸς δύο μηνῶν, εἰς τὴν καθολικὴν ψηφοφορίαν, ἥτις ἀποφαίνεται διὰ δημοψηφίσματος.—Ἐὰν τὸ δημοψήφισμα κηρυχθῇ διὰ πλειονοψηφίας τῶν ⅔ τῶν ψηφισάντων ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως συγκαλεῖται ἐντὸς 1½ μηνὸς Ἐθνοσυνέλευσις ἀπαρτιζομένη ἐκ μελῶν διπλασίου ἀριθμοῦ τοῦ συνήθους τῶν Βουλευτῶν.—Ἡ Ἐθνοσυνέλευσις ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἄρθρων, ἅτινα θὰ κρίνῃ ὡς ἀναθεωρητέα. Διὰ τὰ μέλη τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως δὲν ὑπάρχει ἀσυμβίβαστον». Οἱ παραδεχόμενοι ὅτι ἡ τροπολογία αὕτη δέον ν’ ἀπορριφθῇ ἄνευ περαιτέρω συζητήσεως παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ τροπολογία ἀπερρίφθη.

§250ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν καὶ τὴν πρότασιν τοῦ κ. Τριγώνη ἔχουσαν οὕτω: «Ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ θέλουσι λαμβάνει μέρος κατὰ τὰς συζητήσεις ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων, ἄνευ ὅμως δικαιώματος ψήφου, καὶ ἅπαντα τὰ μέλη τακτικὰ καὶ ἔκτακτα τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας». Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἡ τροπολογία αὕτη ἀπορριφθῇ ἄνευ περαιτέρω συζητήσεως παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ τροπολογία ἀπερρίφθη. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἤδη ἐπὶ τῆς τροπολογίας τοῦ βουλευτοῦ κ. Βούτση, τὴν ὁποίαν παρακαλεῖται ὁ κ. Γραμματεὺς ν’ ἀναγνώσῃ.

§251ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει:) «Ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἐπιτρέπεται μετὰ δεκαετίαν ὁσάκις ἡ Βουλὴ εἰς δύο συνεχεῖς Βουλευτικὰς Περιόδους δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν δι’ ἰδίας πράξεως ὁριζούσης τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις. Ἀποφασισθείσης ὡς ἄνω τῆς ἀναθεωρήσεως ἡ Βουλὴ τῆς δευτέρας Περιόδου διαλύεται αὐτοδικαίως καὶ συγκαλεῖται νέα τοιαύτη ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν, ἥτις ἀποφασίζει δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων».

§252ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἀπορριφθῇ ἡ τροπολογία αὕτη ἄνευ παραπομπῆς εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ ἀπέρριψε τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Βούτση. Ἔρχεται κατόπιν ἡ τροπολογία τοῦ κ. Τσαξίρη.

§253ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει:) «Ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων ἐπιτρέπεται μετὰ ἑξαετίαν, ὁσάκις ἡ Βουλὴ διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὑτῆς ζητήσῃ τὴν ἀναθεώρησιν δι’ ἰδίας πράξεως ὁριζούσης τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις καὶ ψηφιζομένης δίς. Ἑνὸς μηνὸς διάστημα τοὐλάχιστον πρέπει νὰ μεσολαβήσῃ μεταξὺ τῶν δύο ψηφοφοριῶν. Ἀποφασισθείσης οὕτω τῆς ἀναθεωρήσεως, διαλύεται ἡ Βουλὴ αὐτοδικαίως καὶ συγκαλεῖται νέα, ἥτις κατὰ τὴν πρώτην αὐτῆς Σύνοδον καὶ δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὑτῆς ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ὡς ἀναθεωρητέων θεωρηθεισῶν διατάξεων. Διὰ τὴν διάρκειαν τῆς πρώτης ταύτης Συνόδου ἐκλέγονται πλὴν τῶν τακτικῶν Βουλευτῶν καὶ Βουλευταὶ ἔκτακτοι ἰσάριθμοι πρὸς τοὺς τακτικούς. Οἱ ἔκτακτοι Βουλευταὶ δύνανται νὰ εἶναι καὶ δημόσιοι ὑπάλληλοι, ἐκτὸς τῶν ἐξαιρέσεων, τὰς ὁποίας θὰ ὁρίσῃ ὁ νόμος. Κατὰ πάντα τὰ λοιπὰ ἰσχύουσι καὶ περὶ αὐτῶν ἅπασαι αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος καὶ τοῦ ἐκλογικοῦ νόμου, αἱ ἀφορῶσαι τοὺς τακτικοὺς Βουλευτάς».

§254ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἀπορριφθῇ ἡ τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ κ. Τσαξίρη ἄνευ παραπομπῆς εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ τροπολογία ἀπερρίφθη. Τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ κ. Ἰγγλέση, ἡ ὁποία εἶχε παραπεμφθῇ εἰς τὴν ἐπιτροπὴν καὶ ἡ ὁποία ἔχει οὕτω: «Ἡ Βουλὴ δύναται νὰ καταργήσῃ τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας διὰ τῆς ψήφου τῶν δύο τρίτων τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν αὐτὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ὑπάρχει ἡ τροπολογία τῶν βουλευτῶν κυρίων Χ. Δικαίου καὶ Π. Μερλοπούλου, κατὰ τὴν ὁποίαν «Εἰς τὸ γʹ ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπῆς νὰ προστεθῶσι μετὰ τὰς λέξεις «ἐκ νέας ἐκλογῆς προερχομένη» αἱ φράσεις «καὶ ἐκ διπλασίου ἀριθμοῦ Βουλευτῶν ἀποτελουμένη. Ἡ τοιαύτη Βουλή, ἐκτὸς τοῦ ἀναθεωρητικοῦ ἔργου της δὲν δύναται νὰ ἐπιληφθῇ καὶ τῶν νομοθετικῶν ἔργων πλὴν τῆς συζητήσεως καὶ ἐπιψηφίσεως τοῦ Προϋπολογισμοῦ καὶ τῶν ἐτησίων οἰκονομικῶν». Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἀπορριφθῇ ἄνευ παραπομπῆς εἰς τὴν ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπὴν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ τροπολογία ἀπερρίφθη. Μετὰ τοῦτο ἔρχονται αἱ τροπολογίαι αἱ ὑποβληθεῖσαι ὑπὸ τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως.

§255Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Νομίζω ὅτι παρέλκει ἡ πρώτη διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπαγορεύεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος.

§256ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, ὄχι.

§257ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ πρώτη διάταξις εἶναι ἀπαραίτητος.

§258ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὰς τροπολογίας ταύτας εἰς τὸ βʹ ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπῆς ἀντὶ τῆς λέξεως «πενταετίαν» νὰ τεθῇ ἡ λέξις «δεκαετίαν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἐπίσης τὸ γʹ ἐδάφιον ἀντικαθίσταται διὰ τοῦ ἑξῆς· «Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως διαλύεται αὐτοδικαίως ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα, ἥτις κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον αὐτῆς ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς».

§259ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπεχείρησα ν’ ἀναγράψω τὴν λέξιν «μόνον», ἀλλ’ ἐπέρχεται ἡ ἑξῆς ἀμφιβολία ὅτι ἠδύνατο νὰ ὑποτεθῇ ὅτι αὐτὴ ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει ἄλλην ἐξουσίαν, ἐνῷ νομίζω ὅτι ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου οὐδεμία γεννᾶται ἀμφισβήτησις. Ἐννοεῖται ὅτι ἡ ἐξουσία τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ὡς πρὸς τὸ ἀναθεωρητικόν της ἔργον δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὰ ὅρια τὰ τεθειμένα ὑπὸ τῆς Βουλῆς τῆς ἀποφασισθείσης ὑπὲρ τῆς ἀναθεωρήσεως.

§260ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ γʹ ἐδαφίου ὡς ἀνεγνώσθη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναγραφὴν ἑρμηνευτικῆς διατάξεως ἐχούσης ὡς ἑξῆς: «σαφὴς εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου, καθ’ ἣν ἡ πρὸς ἀναθεώρησιν συγκαλουμένη Βουλή, ἀνεξαρτήτως τῶν ἄλλων αὐτῆς καθηκόντων, δὲν δύναται, ἐν τῇ ἐνασκήσει τοῦ ἀναθεωρητικοῦ αὐτῆς ἔργου, νὰ ἐξέλθῃ τῶν ὁρίων, τὰ ὁποῖα ἔταξεν ἡ τὴν ἀναθεώρησιν ἀποφασίσασα Βουλὴ» παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Οὕτω τὸ ὅλον ἄρθρον 107 ἔχει ὡς ἑξῆς: Ἄρθρον 107.— «Δὲν ἐπιτρέπεται ἡ ἀναθεώρησις ὁλοκλήρου τοῦ Συντάγματος. Μετὰ δεκαετίαν ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς διατάξεως ταύτης ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις τῶν μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων αὐτοῦ, ὁσάκις ἡ Βουλὴ διὰ τῶν δύο τρίτων τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς ζητήσῃ ταύτην δι’ ἰδίας πράξεως, ὁριζούσης εἰδικῶς τὰς ἀναθεωρητέας διατάξεις καὶ ψηφιζομένης εἰς δύο ψηφοφορίας, ἀφισταμένας ἀλλήλων κατὰ ἕνα τοὐλάχιστον μῆνα. Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως διαλύεται αὐτοδικαίως ἡ ὑφεστῶσα Βουλὴ καὶ συγκαλεῖται νέα, ἥτις κατὰ τὴν πρώτην Σύνοδον αὐτῆς ἀποφασίζει ἐπὶ τῶν ἀναθεωρητέων διατάξεων δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας τοῦ ὅλου ἀριθμοῦ τῶν μελῶν αὐτῆς». Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 107, ὡς ἀνεγνώσθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ ἔχει ζητηθῆ ὑπὸ τοῦ Βουλευτοῦ κ. Βάρθη ψηφοφορία. Ἡ πρότασις ὁρίζει: «Παρακαλῶ νὰ γίνῃ ψηφοφορία ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος». Ἀλλ’ ἡ ψηφοφορία ἐγένετο ἤδη, καὶ κατὰ συνέπειαν δὲν δύναται νὰ γίνῃ νέα ψηφοφορία.

§261Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Παραιτοῦμαι καὶ ἐγὼ τῆς δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ψηφοφορίας.

§262ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ προβῶμεν λοιπὸν εἰς τὴν ψήφισιν τῶν ἄρθρων 108 καὶ 109, καὶ τὰς ψηφοφορίας τῶν ἄλλων ἄρθρων, ἃς ἔχομεν ἀφήσει, νὰ κάμωμεν πάσας εἰς τὸ τέλος.

§263ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§264ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 108.—«Ὅλοι οἱ νόμοι καὶ τὰ Διατάγματα, καθ’ ὅσον ἀντιβαίνουσιν εἰς τὸ παρὸν Σύνταγμα, καταργοῦνται». Τὸ ἄρθρον τοῦτο εἶναι τὸ παλαιὸν 103 τοῦ μέχρι τοῦδε ἰσχύοντος Συντάγματος. Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως τὸ ἄρθρον 103 τοῦ παλαιοῦ Συντάγματος ἀριθμηθῇ ὡς ἄρθρον 108 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει τροπολογία τοῦ Βουλευτοῦ κ. Ἀ. Βούτση ἔχουσα οὕτως: «Ἐπιτρέπεται ἀναθεώρησις τῶν ἄρθρων 83, 91 καὶ 98 τοῦ Συντάγματος μετὰ πενταετίαν, ὁσάκις ζητηθῇ ὑπὸ τῶν τριῶν τετάρτων τῆς Βουλῆς. Ἀποφασισθείσης τῆς ἀναθεωρήσεως ταύτης ἡ ἰδία Βουλὴ προβαίνει δι’ ἀπολύτου πλειονοψηφίας εἰς τὴν κατάργησιν ἢ μεταρρύθμισιν αὐτῶν». Οἱ παραδεχόμενοι ὅπως ἀπορριφθῇ ἡ τροπολογία αὕτη παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀπόρριψιν. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν διαγραφὴν τοῦ ἄρθρου 108 τοῦ παλαιοῦ Συντάγματος παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 109 τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς. — «Τὸ παρὸν Σύνταγμα ἐμβαίνει εἰς ἐνέργειαν ἅμα ὑπογραφῇ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως· τὸ δὲ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον ὀφείλει νὰ δημοσιεύσῃ αὐτὸ διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ἐντὸς εἴκοσι τεσσάρων ὡρῶν μετὰ τὴν ὑπογραφήν. Κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον δημοσιεύεται καὶ πᾶσα ψηφιζομένη ἀναθεώρησις μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἐντὸς εἴκοσι τεσσάρων ὡρῶν ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ περὶ θέσεως αὐτῶν εἰς ἐνέργειαν ψηφίσματος τῆς Βουλῆς». Τὸ πρῶτον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου τούτου μένει ἀμετάβλητον, καὶ ὡς ἐκ τούτου δὲν δύναται νὰ τεθῇ ψηφοφορία. Τώρα θὰ θέσω ὑπὸ ψηφοφορίαν τὸ δεύτερον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 109.

§265Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Προτείνω, ὅπως τὸ ἐδάφιον βʹ τοῦ ἄρθρου τούτου ἀντικατασταθῇ διὰ τοῦ ἑξῆς: «Πᾶσα ψηφιζομένη ἀναθεώρησις μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἐκδίδεται καὶ δημοσιεύεται διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ἐντὸς δέκα ἡμερῶν ἀπὸ τῆς ἐπιψηφίσεως αὐτῆς ὑπὸ τῆς Βουλῆς, τίθεται δ’ εἰς ἐνέργειαν δι’ εἰδικοῦ ταύτης ψηφίσματος».

§266Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀπὸ τοῦ ψηφίσματος πρέπει νὰ εἶναι 24 ὧραι.

§267Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸ ψήφισμα δύναται νὰ εἶναι μετὰ δύο ἢ τρεῖς μῆνας.

§268Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τότε ἴσως θὰ ἔπρεπε ν’ ἀναστραφῶσιν οἱ ὅροι, ἵνα γίνῃ ὅπως καὶ τὸ παλαιὸν Σύνταγμα.

§269Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Ἀκριβῶς αὐτὸ εἶναι τὸ σφάλμα τοῦ παλαιοῦ Συντάγματος, ὅτι ἴσχυσε πρὶν ἢ δημοσιευθῇ.

§270Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐπράξαμεν τοῦτο καὶ εἰς τὸ ἄρθρον 3 τοῦ Συντάγματος.

§271Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκεῖνο ἐδημοσιεύθη ἤδη.

§272Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἐδημοσιεύθη, ἀλλ’ ἴσχυσε.

§273Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα.

§274Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πρόκειται περὶ τῆς θέσεως αὐτοῦ, ὄχι περὶ τῆς ἰσχύος ὡς ψηφίσματος, διότι τοῦτο δὲν ἔχει ἔννοιαν ψηφίσματος.

§275Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ περιλάβωμεν εἰς τὸ ψήφισμα, ὅπερ θέλει προνοήσει περὶ τῆς ἰσχύος καὶ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ συνόλου. Πρέπει νὰ προσέξωμεν, διότι δὲν θὰ περιλάβῃ τοῦτο κατ’ ἀνάγκην τὸ ἄρθρον 3· ἑπομένως ἐκεῖνο θὰ τὸ περιλάβῃ μοναδικὴ διάταξις, διότι εἶναι ἤδη ἐν ἰσχύϊ.

§276Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχομεν ἕτοιμον σχέδιον ψηφίσματος καὶ λέγομεν ὅτι τὸ Σύνταγμα θὰ ἰσχύῃ ἀπὸ τῆς δεῖνα ἡμέρας, πλὴν τῶν δι’ εἰδικῶν ψηφισμάτων θεσπιζομένων.

§277Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Ἀντὶ τοῦ «ἐμβαίνει εἰς ἐνέργειαν» νὰ τεθῇ «τίθεται εἰς ἐνέργειαν».

§278Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἶναι τὸ κείμενον τοῦ παλαιοῦ Συντάγματος· δὲν μετεβλήθη.

§279ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως προτείνοντος ὅπως τὸ βʹ ἐδάφιον ἀντικατασταθῇ διὰ τοῦ ἑξῆς: «Πᾶσα ψηφιζομένη ἀναθεώρησις μὴ θεμελιωδῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἐκδίδεται καὶ δημοσιεύεται διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ἐντὸς δέκα ἡμερῶν ἀπὸ τῆς ἐπιψηφίσεως αὐτῆς ὑπὸ τῆς Βουλῆς, τίθεται δ’ εἰς ἐνέργειαν δι’ εἰδικοῦ ταύτης ψηφίσματος». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν ταύτην παρακαλοῦται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ὑπάρχει ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου καὶ ἑτέρα τροπολογία τοῦ κ. Ἰ. Πατσουράκου ἔχουσα οὕτως: «Ἡ διδασκαλία τῶν ῥητρῶν τοῦ Συντάγματος ἐπιβάλλεται ὑποχρεωτικὴ ἐν τοῖς σχολείοις τοῦ Κράτους». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 2 ἤδη τοῦ Συντάγματος ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Ἀ. Τριγώνη καὶ Μ. Γαλανοῦ ἔχουσα οὕτω: «Θέλει μνημονεύεσθαι ἐπ’ ἐκκλησίαις τὸ ὄνομα τοῦ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως ἀντὶ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου».

§280Α. ΤΡΙΓΩΝΗΣ. Ἀποσύρεται.

§281ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπίσης ὑπάρχει ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 2 τροπολογία τοῦ κ. Δαζέα ἔχουσα οὕτως: «Ἡ ἐν τῷ τελευταίῳ ἐδαφίῳ τοῦ ἄρθρου 2 καὶ μετὰ τὰς λέξεις «ἢ εἰς ἄλλο γλωσσικὸν τύπον ἀπόδοσις τούτου ἄνευ τῆς προηγουμένης ἐγκρίσεως» νὰ προστεθῇ ἡ ἑξῆς περικοπὴ «τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἑλλάδος καὶ».

§282Μ. ΔΑΖΕΑΣ. Ἀποσύρεται.

§283ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Ἀ. Καφετζοπούλου περὶ προσθήκης εἰδικοῦ ἄρθρου ἔχοντος οὕτως: «Ὁ ἐργάτης ἐν Ἑλλάδι, ὡς μέγας παράγων τῆς κοινῆς εὐημερίας, διατελεῖ ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Κράτους ἀναλαμβάνοντος νὰ ἐξασφαλίσῃ εἰς αὐτὸν καλὸν βίον, διὰ καταλλήλων νόμων καθοριζόντων τὰς ὥρας τῆς ἐργασίας, κατ’ εἶδος, φῦλον, ἡμέραν καὶ ἡλικίαν, ἐξασφαλιζομένης ἅμα τῆς ὑγιεινῆς καὶ ἠθικῆς διεξαγωγῆς ἑκάστης παραγωγικῆς ἐργασίας, τὰ τῆς ἀμοιβῆς τοῦ ἐργάτου, τὰς ἐξ ἀτυχημάτων ἀποζημιώσεις ὡς καὶ τὰς συντάξεις αὐτῶν. Τὸ Κράτος ἐπεμβαῖνον πρὸς πρόληψιν ἀγροτικῶν κρίσεων καὶ συγκρούσεων ὑπὲρ τοῦ γαιοκτήμονος δύναται νὰ ἐπιβάλῃ τὴν ἀπαγόρευσιν ὡρισμένου εἴδους καλλιεργείας ἢ τὸν περιορισμὸν αὐτοῦ δι’ ἀναγκαστικῆς ἐκριζώσεως καὶ ὑποχρεοῦται νὰ προνοήσῃ πρωτίστως περὶ βαθμικίας ἄρσεως πάσης ἐμμέσου φορολογίας εἰς εἴδη τῆς ἀπολύτου ἀνάγκης τῶν ἐργατῶν».

§284Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐννοῶ, κύριοι Βουλευταί, τὸν κάματον τῆς Βουλῆς συζητούσης εἰς τοιαύτας μεταμεσονυκτίους ὥρας, ἐν τούτοις αἰσθάνομαι τὴν ἀνάγκην νὰ εἴπω δύο λέξεις. Εἶχον ὑποβάλει πρὸ μηνῶν πρότασιν, ὅπως προστεθῇ εἰδικὸν ἄρθρον ἐν τῷ Συντάγματι προνοοῦν γενικῶς περὶ ἐργάτου καὶ ἐργασίας καὶ τῆς ἀνάγκης τῆς λήψεως ἐργατικῆς νομοθεσίας. Ἡ ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως δοθεῖσα ἐπίσημος ὑπόσχεσις καὶ διαβεβαίωσις περὶ τῆς λήψεως συντόνων μέτρων πρὸς ἀνύψωσιν καὶ προστασίαν τῶν ἐργατικῶν τάξεων μοὶ ἔδωκε τὸ θάρρος, ὅπως προβῶ εἰς τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου ἐκείνου, ἣν ἔχετε πρὸ ὑμῶν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι παρ’ ἡμῖν τὸ ἐργατικὸν καθόλου ζήτημα νηπιάζει ἕνεκα ἀκριβῶς τῶν κοινωνικῶν καὶ τῶν οἰκονομικῶν συνθηκῶν. (Θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§285ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Παρακαλῶ νὰ τὸ ἀποσύρητε.

§286Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡσυχάσατε. Ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι καὶ ἄνευ τοῦ ἄρθρου τούτου ἡ Κυβέρνησις τῶν Φιλελευθέρων ἔχει στερρὰν ἀπόφασιν καὶ θέλει εἰσαγάγει λίαν προσεχῶς νομοσχέδια, τὰ ὁποῖα νὰ βελτιῶσι τὴν θέσιν τοῦ ἐργάτου, ἀποσύρω τὴν πρότασίν μου ταύτην.

§287ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπίσης ὑπάρχει ἡ τροπολογία τῶν κ. Ἀ. Μιχαλακοπούλου καὶ Σ. Σίμου, ἔχουσα ὡς ἑξῆς: «Προτείνομεν ν’ ἀπαλειφθῇ ἡ περίοδος «εἶναι δὲ αὐτοκέφαλος, ἐνεργοῦσα ἀνεξαρτήτως πάσης ἄλλης Ἐκκλησίας τὰ κυριαρχικὰ αὑτῆς δικαιώματα καὶ διοικεῖται ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων» καὶ νὰ τεθῇ «διοικεῖται δὲ ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων ἐνεργοῦσα κατὰ τὰ λοιπὰ καθ’ ὃν τρόπον θέλει ὁρισθῆ». (Ἀποσύρεται). Τῶν κ. κ. Δ. Οἰκονόμου καὶ Π. Ἀγγελίδου ἔχουσα οὕτως: «Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος, κεφαλὴν ἔχουσα τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, εἶναι ἀναποσπάστως ἡνωμένη δογματικῶς μετὰ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Μεγάλης καὶ πάσης ἄλλης ὁμοδόξου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας καὶ τηρεῖ ἀπαρασαλεύτως; ὡς ἐκεῖναι, τοὺς ἱεροὺς ἀποστολικοὺς καὶ συνοδικοὺς κανόνας καὶ τὰς ἱερὰς παραδόσεις, καὶ πρὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴν τάξιν καὶ τοὺς τύπους τῆς ἐξωτερικῆς λατρείας. Εἶναι δὲ αὐτοκέφαλος, ἐνεργοῦσα ἀνεξαρτήτως πάσης ἄλλης Ἐκκλησίας τὰ κυριαρχικὰ αὑτῆς δικαιώματα καὶ διοικεῖται ὑπὸ Ἱερᾶς Συνόδου Ἀρχιερέων. Οἱ λειτουργοὶ ὅλων τῶν ἀνεγνωρισμένων θρησκειῶν ὑπόκεινται εἰς τὴν αὐτὴν τῆς Πολιτείας ἐπιτήρησιν, εἰς ἣν καὶ οἱ λειτουργοὶ τῆς ἐπικρατούσης θρησκείας». Ἀποσύρεται καὶ αὕτη καὶ ἐρχόμεθα οὕτως εἰς τὴν ψηφοφορίαν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ἐπὶ τῶν ἄρθρων 102, 103, καὶ 105. Ἀναγινώσκω τὸ ἄρθρον 102. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 102 λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. Οἱ κύριοι Ἰ. Κουρτάκης καὶ Θ. Πετραλιᾶς καλοῦνται ὡς ψηφολέκται. (Ἄρχεται ἐνταῦθα ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως κατὰ τὸ ἀκόλουθον πρωτόκολλον):

§288ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑπάρχει τις μὴ ψηφίσας, κ. Βουλευταί;

§289ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι. Ἡ ψηφοφορία ἐπερατώθη. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 196. Εἶπον ναὶ 188, ὄχι 7 καὶ εἷς ἠρνήθη ψῆφον. Κατὰ συνέπειαν τὸ ἄρθρον 102 γενόμενον δεκτὸν ἔχει ὡς ἑξῆς: Ἄρθρον 102. — «Τὰ προσόντα τῶν διοικητικῶν ἐν γένει ὑπαλλήλων ὁρίζονται διὰ νόμου. Μετὰ τὴν ἔναρξιν τῆς λειτουργίας τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας οἱ ὑπάλληλοι οὗτοι ἀπὸ τοῦ ὁριστικοῦ αὐτῶν διορισμοῦ εἰσι μόνιμοι, ἐφ’ ὅσον ὑφίστανται αἱ σχετικαὶ ὑπηρεσίαι· πλὴν δὲ τῶν περιπτώσεων τῆς παύσεως δυνάμει δικαστικῆς ἀποφάσεως, οὔτε μετατίθενται ἄνευ συμφώνου γνωμοδοτήσεως οὔτε ἀπολύονται ἢ ὑποβιβάζονται ἄνευ εἰδικῆς ἀποφάσεως κατὰ νόμον ὠργανωμένου καὶ ἐκ μονίμων ὑπαλλήλων κατὰ τὰ δύο τρίτα τοὐλάχιστον ἀποτελουμένου συμβουλίου. Κατὰ τῆς ἀποφάσεως ταύτης ἐπιτρέπεται προσφυγὴ ἐνώπιον τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, κατὰ τὰ ἐν τῷ νόμῳ εἰδικώτερον ὁριζόμενα. Τῶν προσόντων καὶ τῆς μονιμότητος ἐπιτρέπεται νὰ ἐξαιρεθῶσι διὰ νόμου οἱ πρέσβεις καὶ διπλωματικοὶ πράκτορες, οἱ γενικοὶ πρόξενοι, οἱ γενικοὶ γραμματεῖς τῶν Ὑπουργείων, οἱ ἰδιαίτεροι γραμματεῖς τῶν Ὑπουργῶν, οἱ νομάρχαι, ὁ βασιλικὸς ἐπίτροπος παρὰ τῇ Ἱερᾷ Συνόδῳ, καὶ ὁ γενικὸς διευθυντὴς τῶν Ταχυδρομείων καὶ Τηλεγράφων». Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 103 ὁ κ. Πὼπ ἐλπίζω ὅτι ἀποσύρει τὴν περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως αἴτησίν του.

§290Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Χάριν τῶν ἐν τῇ Βουλῇ πραγματικῶς μετὰ ζήλου ἐργασθέντων συναδέλφων, οἱ ὁποῖοι ἀντιλαμβάνομαι ὅτι θέλουσι νὰ μεταβῶσιν εἰς τὰς ἑστίας των κατὰ τὴν διήμερον διακοπήν, ἀποσύρομεν τὴν περὶ ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως αἴτησίν μας ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 103 (χειροκροτήματα καὶ ἐπιδοκιμασίαι).

§291ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὰ συγχαρητήρια τῆς Βουλῆς. Ἐλπίζω ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 105 ἀποσύρονται αἱ αἰτήσεις ψηφοφορίας δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως δι’ ὅμοιον λόγον. Ἑπομένως ταῦτα ἀπομένουσιν ὡς ἤδη ἔχουσι γίνει δεκτὰ δι’ ἀναστάσεως ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἔχοντα οὕτως: Ἄρθρον 103. — «Ἀγωγαὶ κακοδικίας κατ’ ἀεροπαγιτῶν, ἰσοβίων μελῶν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου καὶ τακτικῶν συμβούλων τῆς Ἐπικρατείας δικάζονται ὑπὸ πενταμελοῦς εἰδικοῦ Δικαστηρίου, συγκροτουμένου καθ’ ὃν ὁ νόμος ὁρίσει τρόπον διὰ κληρώσεως; ἐκ τῶν τριῶν τούτων σωμάτων, τῶν ἐκ δικηγόρων μελῶν τοῦ Ἀνωτάτου Πειθαρχικοῦ Συμβουλίου καὶ τῶν καθηγητῶν τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου, λαμβανομένου ἑνὸς μέλους ἐξ ἑκάστου σώματος. Εἰς τὸ Δικαστήριον τοῦτο ὑπάγεται καὶ πᾶσα προπαρασκευαστικὴ διαδικασία· οὐδεμία δ’ ἄλλη ἄδεια ἀπαιτεῖται. Εἰς τὸ αὐτὸ Δικαστήριον δύνανται νὰ ὑπαχθῶσι διὰ νόμου καὶ αἱ ἀγωγαὶ κακοδικίας κατὰ πρωτοδικῶν, ἐφετῶν καὶ εἰσαγγελέων». Ἄρθρον 105. — «Ἡ ἐκλογὴ τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν γίνεται διὰ καθολικῆς ψηφοφορίας». Ἔχομεν ν’ ἀναγνώσωμεν τὰ Πρακτικὰ τῆς χθεσινῆς καὶ προχθεσινῆς συνεδριάσεως.

§292ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Πρὸ τῆς ἀναγνώσεως τῶν Πρακτικῶν ἔχω, Κύριοι, νὰ παρακαλέσω τὸν πρόεδρον τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς, ὅπως μέχρι τῆς Δευτέρας ἢ τῆς Τρίτης τὸ βραδύτερον μεριμνήσῃ νὰ προσαχθῇ ἡ συναρμολόγησις τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος.

§293ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ σχέδιον τοῦ ψηφίσματος εἶναι ἕτοιμον· ἡ συναρμολόγησις κατὰ τὸ πλεῖστον συνετελέσθη ἤδη καὶ θέλομεν βεβαίως προσαγάγει αὐτὴν μετὰ τοῦ σχεδίου τοῦ ψηφίσματος, δι’ οὗ θὰ τίθηται εἰς ἐφαρμογὴν τὸ Σύνταγμα, ὅπως τὰ ἐκτιμήσῃ ἡ Βουλή, τὴν Τρίτην.

§294ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τότε νὰ ὑποβληθῶσι τὴν Τρίτην μετὰ τῶν ψηφισμάτων τῶν περιεχόντων μεταβατικὰς διατάξεις, τῶν ὁποίων ἡ ψήφισις καθίσταται ἀναγκαία.

§295ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι τὴν Τρίτην. Εἶναι ἀποφρὰς ἡ Τρίτη. Τὴν Δευτέραν καλλίτερον.

§296ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε θὰ προέτεινον, ἂν ἤθελεν ἡ Βουλή, ὁ ἔλεγχος νὰ γίνῃ τὴν Τρίτην καὶ νὰ γίνῃ ἡ συναρμολόγησις τὴν Δευτέραν. Δέχονται οἱ κύριοι Βουλευταί;

§297ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§298Γ. ΠΩΠ. Τὴν Δευτέραν εἶναι ἀνάγκη ἐλέγχου.

§299ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἔλεγχος νὰ γίνῃ τὴν Τρίτην καὶ τὴν Δευτέραν νὰ γίνῃ ἡ συναρμολόγησις. Νὰ συνεννοηθῶμεν, παρακαλῶ, κύριοι Βουλευταί.

§300Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐὰν ἔχητε τὴν καλωσύνην, κύριε Πρόεδρε, νὰ προσκαλέσητε τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς ἀπ’ εὐθείας διὰ τὴν Δευτέραν. Θὰ εἴμεθα ἕτοιμοι, ἑπομένως κατὰ τὴν ὥραν τῆς συνεδριάσεως θὰ προσαγάγωμεν αὐτήν.

§301ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχει καλῶς.

§302ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ λαμβάνω τὴν τιμὴν ν’ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν ὅτι ἡ συναρμολόγησις τοῦ Συντάγματος μέχρι τοῦ ἄρθρου 90, διὰ συνεργασίας τοῦ κ. προέδρου τῆς ἐπιτροπῆς, τοῦ κ. γραμματέως καὶ ἐμοῦ, εἶναι ἑτοίμη. Παραμένει λοιπὸν ἡ συναρμολόγησις τῶν ψηφισθέντων τὴν ἑσπέραν ταύτην ἄρθρων. Κατ’ ἀκολουθίαν τὴν Δευτέραν τὸ ἀπόγευμα θὰ εἴμεθα ἐντελῶς ἕτοιμοι. Ὥστε ἡ Βουλὴ ἀποδέχεται, ἵνα τὴν μὲν Δευτέραν ἀσχοληθῶμεν εἰς τὴν συναρμολόγησιν τοῦ Συντάγματος καὶ εἰς ἐργασίαν νομοθετικήν, τὴν δὲ Τρίτην διὰ τὸν ἔλεγχον.

§303Γ. ΠΩΠ. Σύμφωνοι.

§304ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τοῦτο προτείνω ἀκριβῶς. Λοιπὸν τὴν Δευτέραν ἡ συνεδρίασις θὰ γίνῃ τὴν πέμπτην ὥραν ὡς συνήθως, τὴν δὲ Τρίτην θὰ γίνῃ τὴν πρωίαν, οὐχὶ τὴν ἑσπέραν.

§305ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§306ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἀναγινώσκονται τὰ Πρακτικὰ τῆς 18 Μαΐου 1911. (Μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν). Ὑπάρχει ἀντίρρησις;

§307Ι. ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΟΣ. Εἰς τὴν σελίδα 14 βλέπω ὅτι ἀνεκλήθην εἰς τὴν τάξιν δίς. Ὑποθέτω ὅτι δὲν εἶναι ὀρθὸν νὰ γραφῇ εἰς τὰ ἐπίσημα Πρακτικὰ τοῦτο, διότι δὲν βλέπω τὸν λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον ἀνεκλήθην.

§308Γ. ΠΩΠ. Νὰ διαγραφῇ, κύριε Πρόεδρε.

§309ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Νὰ διαγραφῇ, νὰ διαγραφῇ (χειροκροτήματα πανταχόθεν).

§310ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κύριε Πατσουράκε, ἀπόψε προσηνέχθητε πρὸς τοὺς συναδέλφους σας κατὰ τρόπον προσελκύσαντα τὰ συγχαρητήρια τῆς Βουλῆς. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Βουλὴν νὰ συναινέσῃ, ὅπως ἀπὸ τὰ ἐπίσημα Πρακτικὰ διαγραφῇ ἡ ἀνάκλησις εἰς τὴν τάξιν, διαγραφῶσι δ’ ἐν τούτοις καὶ πάντα τὰ γεγονότα τὰ σχετικά. Ὑπ’ αὐτὸν τὸν ὅρον δέχομαι τὴν διαγραφήν· θὰ διαγραφῶσι πάντα τὰ λεχθέντα.

§311ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα. (Νέα χειροκροτήματα ζωηρὰ καὶ ἐπιδοκιμασίαι).

§312ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν τὰ Πρακτικὰ ἐπικυροῦνται. (Ἀναγινώσκονται τὰ Πρακτικὰ τῆς 19ης Μαΐου 1911). Ὑπάρχει ἀντίρρησις; Τὰ Πρακτικὰ ἐπικυροῦνται. Συναινέσει τῆς Βουλῆς λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 2 καὶ 35′ μετὰ τὸ μεσονύκτιον).