1911.03.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 56.

τῆς 22ας Μαρτίου 1911.

(Παρασκευή)

Προεδρία κ. Νικολάου Α. Στράτου.

(Ἀναγνωσθέντος τοῦ καταλόγου ὥρᾳ 5 καὶ 15′ μ.μ. ἡ Βουλὴ εὑρέθη ἐν ἀπαρτίᾳ παρόντων 195 Βουλευτῶν).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ πρὸς τὴν Βουλήν· 1) Οἱ κάτοικοι Ἀστακοῦ διαμαρτύρονται ὅτι ὁ ἔφορος Βονίτσης ἐκοινοποίησε προσκλήσεις πρὸς δήλωσιν δηλωθεισῶν καὶ πληρωθεισῶν ἤδη βοσκῶν· 2) Τὸ σωματεῖον τῶν ὑπηρετοπαντοπωλῶν Ἀθηνῶν ζητεῖ καθολικὴν ἐφαρμογὴν τῆς κυριακῆς ἀργίας· 3) Οἱ ἐν τοῖς χωρίοις τῆς ἐπαρχίας Χαλκίδος ἐφημέριοι ἐξαιτοῦνται, ὅπως ἡ ἰσχὺς τοῦ περὶ ἐνοριῶν νόμου ἐπεκταθῇ καὶ εἰς τὰ χωρία· 4) Ἕξ οἰκογένειαι προσφύγων Καβακλιωτῶν ἐκ Νέας Φιλιππουπόλεως ἐξαιτοῦνται, ὅπως τοῖς αὐξηθῇ ὁ κλῆρος, διότι ὄντες γεωργοὶ ἔλαβον κλῆρον ἐπαγγελματίου· 5) Ὁ πολιτικὸς σύλλογος Ξυλοκάστρου «Ἀνόρθωσις» παρακαλεῖ, ὅπως ἱδρυθῇ γεωργικὸς σταθμὸς εἰς Ξυλόκαστρον· 6) Οἱ κάτοικοι Κωνσταντίνων τοῦ δήμου Ἀνδανίας παρακαλοῦσιν, ὅπως ἐκτελεσθῶσιν ὑδραυλικὰ ἔργα εἰς τὴν κοιλάδα τοῦ Παμίσου· 7) Οἱ γεωργοὶ Μπουχουνίστης τῶν Τρικκάλων ἐκφράζουσι τὴν εὐγνωμοσύνην των διὰ τὴν λύσιν τοῦ ἀγροτικοῦ ζητήματος· 8) Οἱ κάτοικοι τοῦ χωρίου Δερβὲν Φούρκα τῆς Λαμίας ζητοῦσιν, ὅπως ἐπιβληθῇ τῷ ἰδιοκτήτῃ τοῦ χωρίου των καὶ προσλάβῃ αὐτοὺς καλλιεργητάς, ἀποπεμφθέντας ἤδη· 9) Διάφοροι κάτοικοι Ἑρμουπόλεως Σύρου ζητοῦσι τὴν ἐκεῖ καθιέρωσιν τῆς κυριακῆς ἀργίας· 10) Ὁ γεωργικὸς πληθυσμὸς Τρικκάλων ἐκφράζει εὐγνωμοσύνην διὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ἄρθρου 17 τοῦ Συντάγματος· 11) Οἱ ἐπιθεωρηταὶ τῆς ἑταιρείας τῶν τροχιοδρόμων ζητοῦσιν ἀπαλλαγὴν τῆς πρὸς αὐτοὺς φορολογίας. 12) Ὁ σύνδεσμος τῶν Ἑλλήνων καλλιτεχνῶν ζητεῖ ἐπίδομα τοὐλάχιστον 2000 δραχ. ἐτησίως· Πρακτικὰ δὲν ὑπάρχουσι, διότι δὲν ἐτυπώθησαν εἰσέτι. Θὰ ἀναγνωσθῶσιν εἰς τὸ τέλος. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν Πρῶτον ἀντικείμενον εἶναι ψηφοφορία ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ βουλευτοῦ Λακωνίας κ. Π. Πετροπουλάκη ἔχουσα οὕτως: «Ἡ Βουλὴ ἐγκρίνουσα τὰς δηλώσεις καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης καὶ ἐκφράζουσα εἰς αὐτὸν τὴν ἐμπιστοσύνην της μεταβαίνει εἰς τὴν Ἡμερησίαν Διάταξιν». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Δὲν ὑπάρχει πρότασις περὶ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§2Α. ΚΑΦΕΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δύναται νὰ γίνῃ δι’ ἀναστάσεως.

§3Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Τί τὴν θέλετε τὴν ψηφοφορίαν;

§4Δ. ΛΑΖΑΡΗΣ. Δὲν ὑπάρχει πρότασις, κ. Πρόεδρε.

§5ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει πρότασις; Ἐφ’ ὅσον δὲν ὑπάρχει ἀντίρρησις, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§6Γ. ΠΩΠ. Ἐφ’ ὅσον ἀρκεῖται καὶ ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργὸς καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ἡ πλειονοψηφία εἰς τὴν δι’ ἀναστάσεως ἐκδήλωσιν τῆς ἐμπιστοσύνης, δὲν δύναται κανεὶς ἐξ ἡμῶν νὰ ἔχῃ ἀντίρρησιν.

§7ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ κύριος Ὑπουργός, τοῦ ὁποίου ἰδιαιτέρως ἡ ἐνέργεια ἠλέγχθη χθές, ζητεῖ τὴν δι’ ὀνομαστικῆς ψηφοφορίας ἐκδήλωσιν τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Εἶναι δικαίωμά του. Ἡ Κυβέρνησις ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει εἶναι σύμφωνος.

§8ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ γίνῃ ὀνομαστικὴ ψηφοφορία.

§9Γ. ΠΩΠ. Κύριε Πρόεδρε, μετὰ τὴν ψηφοφορίαν τὴν γενομένην δι’ ἀποφάσεως τῆς Βουλῆς καὶ διὰ τῆς ὁποίας δι’ ἀναστάσεως ἐξεδηλώθη ἡ ἐμπιστοσύνη πρὸς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργόν, ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐνεκαλέσαμεν τὸν Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὥστε νὰ ζητηθῇ παρὰ τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς χθές, ὅπως γίνῃ ψηφοφορία, ἀπὸ τῆς χθὲς παρεκαλέσαμεν, ὅπως ἀποσυρθῇ ἡ πρότασις περὶ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, φρονοῦντες ὅτι δὲν ἠδύνατο αὕτη νὰ ἀναβληθῇ διὰ σήμερον· ἐφ’ ὅσον ὅμως ἐγένετο δι’ ἀναστάσεως ἡ ἐκδήλωσις τῆς ἐμπιστοσύνης, πρέπει νὰ ἀρκεσθῶσιν ἐκεῖ· ἀφοῦ ὅμως καὶ μετὰ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς φρονοῦσιν ὅτι πρέπει ἡ ψηφοφορία νὰ γίνῃ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν δύναμαι νὰ μετάσχω τοιαύτης πράξεως, ἡ ὁποία θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἴπω ὅτι εἶναι ὀλίγον εὔθυμος.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἄρχεται ἡ ψηφοφορία.

§11Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲν προέβητε εἰς ἄλλα ἔργα;

§12ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν προέβην ἐντελῶς. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν λέγουσι ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν ὄχι. (Καλοῦνται ψηφολέκται οἱ κ. Δ. Γκλαβᾶς καὶ Π. Πετροπουλάκης καὶ ἄρχεται ἡ ψηφοφορία κατὰ τὸ ἑξῆς πρωτόκολλον:)

§13ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 208. 190 ὑπὲρ τῆς προτάσεως, 3 κατ’ αὐτῆς καὶ 15 ἠρνήθησαν. Ἑπομένως ἡ πρότασις ἐγένετο δεκτή. (Χειροκροτήματα). Οἱ βουλευταὶ κύριοι Ἰ. Κουρτάκης, Ἀ. Πετρομανιάτης, Χ. Δικαῖος, Ἀ. Παπαχελᾶς, Γ. Οἰκονόμου, Θεμ. Κουτσομητόπουλος, Ἀθ. Αἰλιανός, Μ. Πιπιλῆς, Π. Κασίμης, Ἀνδρ. Κοκκέβης, Δ. Κάβουρας, Γ. Κορομηλᾶς, Γ. Ν. Μποῦτος, Ἀθ. Περρωτής, Σπήλ. Ντολιόπουλος, Δ. Κανελλόπουλος, καὶ Ν. Σταματιάδης ὑποβάλλουσι τὴν ἑξῆς πρότασιν: «Προτείνομεν ν’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή, ὅπως ἀναβληθῇ ὁ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος μέχρι πέρατος τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος ἢ τοὐλάχιστον μέχρι τῶν διακοπῶν διὰ τὸ Πάσχα».

§14ΙΩ. ΚΟΥΡΤΑΚΗΣ. Ἐπειδή, κύριε Πρόεδρε, ὀλίγαι ὑπολείπονται συνεδριάσεις διὰ τὸ ἔργον τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ἕκαστος δ’ ἐξ ἡμῶν κατανοεῖ τὴν σπουδαιότητα τοῦ πράγματος, ἂν κατωρθοῦτο μέχρι τοῦ Πάσχα ἡ περάτωσις τῆς ἀναθεωρήσεως, παρακαλῶ τὴν Βουλήν, ὅπως δεχθῇ νὰ ἀναβληθῇ ὁ κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος μέχρι τῶν διακοπῶν τοῦ Πάσχα, μετὰ δὲ τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Βουλῆς ἐπὶ δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας συνεχῶς νὰ ἀσχοληθῶμεν εἰς τὸν ἔλεγχον.

§15Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Ἐγώ, κύριε Πρόεδρε, ἀπορῶ πῶς ὑποβάλλονται προτάσεις τόσον περίεργοι, νὰ μὴ ἐνεργῆται ποσῶς κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος.

§16ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βʹ συζήτησις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου «περὶ προσκλήσεως ἀλλοδαπῶν ἀξιωματικῶν διὰ τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς». Ὁ κ. Δραγοῦμης ἔχει τὸν λόγον.

§17ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐντελῶς, ὅπως πάντες, σύμφωνος ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ἔχω νὰ ὑποβάλω παρατηρήσεις τινὰς ἢ ἀπορίας διὰ τὴν ἐπιθυμίαν, ἣν ἔχω, ὅπως καὶ πάντες, νὰ ἴδω τὸ νομοσχέδιον τοῦτο καταρτιζόμενον εἰς τρόπον ὥστε νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὸν σκοπόν· αἱ παρατηρήσεις δὲ εἶναι μὲν μικραί, ἀλλ’ εἶναι ἴσως ἄξιαι προσοχῆς, καὶ διὰ τοῦτο θὰ διέλθω τὸ νομοσχέδιον οὐχὶ συζητῶν ἐπὶ τῶν ἄρθρων, ἀλλ’ ὑποβάλλων ἁπλῶς παρατηρήσεις. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 2 βλέπω ὅτι εἰς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοὺς κληθέντας, διατηροῦντας τὴν ἰδιότητα τοῦ ἀλλοδαποῦ, ἀνατίθεται ἡ διοίκησις στρατευμάτων καὶ ὑπηρεσιῶν. Ἂν ἀνατίθεται ἡ διοίκησις, ἐρωτᾷ τις μήπως δὲν ἀνατίθεται εἰς αὐτοὺς ἄλλο τι, ἡ ὀργάνωσις, καὶ ἂν τυχὸν σκοπὸς εἶναι νὰ μὴ ἀνατεθῇ εἰς αὐτοὺς καὶ τὸ ἄλλο τοῦτο, τότε πρέπει νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει ὅτι ὑπάρχει νόμος ἐν ἰσχύϊ, ὅστις δὲν μνημονεύεται ἐνταῦθα, ὅπως καταργηθῇ, καὶ ὅστις θὰ εἶναι ἴσως χρήσιμος, ὅπως πορισθῶμεν ἐκεῖθεν τὴν βεβαιότητα ὅτι δὲν ὑπάρχει εἰς ἀντίθεσιν, οὐδὲ καταργεῖται, διότι ἐν αὐτῷ περιλαμβάνεται καὶ ἡ ἄδεια τῆς ἀναθέσεως τῆς ὀργανώσεως. Ὁ νόμος οὗτος εἶναι ὁ ͵ΒΧΜʹ τῆς 15 Ἰουλίου 1899 ὁ προκληθεὶς τότε διὰ πρόσκλησιν ἀλλοδαπῶν διά τε τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης· ἐν ᾗ δὲ περιπτώσει τυχὸν πρόκειται νὰ μὴ ἐπιτραπῇ ἡ ἐφαρμογὴ αὐτοῦ εἰς τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς λόγῳ τοῦ ὅτι ὁ νόμος οὗτος εἰσάγεται, τότε πρέπει νὰ ληφθῇ πρόνοια, ὅπως αἱ διατάξεις αἱ σχετιζόμεναι ἐν τῷ νόμῳ ἐκείνῳ πρὸς τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς καταργηθῶσιν ἐνταῦθα— ὄχι ὅλος ὁ νόμος—, διότι θὰ πρέπῃ νὰ μένῃ ἀνοικτὸς μέχρι νεωτέρας ἀποφάσεως διὰ τὸ ναυτικόν. Ἂν ὅμως ἡ πρόθεσις τῆς Κυβερνήσεως εἶναι νὰ ἔχῃ ἐλευθερίαν νὰ ἀναθέσῃ καὶ τὰ ἄλλα καθήκοντα εἰς τοὺς μετακληθέντας ἢ μετακληθησομένους, ἴσως μία λέξις, εἷς σύνδεσμος θὰ ἤρκει, ὅπως διορθωθῇ τὸ πρᾶγμα, διότι θὰ ἔλεγε «ἀνατίθεται καὶ ἡ διοίκησις» κατὰ παραπομπὴν πρὸς τὸν ἰσχύοντα νόμον, ἂν θεωρηθῇ οὗτος διατηρητέος. Ἐκ τῶν κατωτέρω ἄρθρων, ἰδίᾳ δὲ ἐκ τοῦ ἄρθρου 4, γεννᾶται ἐρώτημα, ὅπερ εἰς ἐμὲ φαίνεται σπουδαῖον: ὁ μέλλων ἢ οἱ μέλλοντες νὰ διοικήσωσι τὸν στρατὸν ξένοι, οἵτινες θὰ ἔχωσιν ἐξουσίαν τὴν παρεχομένην ἐκ τοῦ δικαιώματος τῆς διοικήσεως, πρέπει νὰ ἔχωσι καὶ ἐμφάνισιν τοιαύτην, ὥστε νὰ ἀναγνωρίζωνται ὑφ’ ἁπάντων καὶ ἐκ τῶν ἐξωτερικῶν σημείων ὡς ἔχοντες δικαιώματα τὰ ἐκ τοῦ βαθμοῦ, ὃν φέρουσι· δὲν βλέπω δὲ ὅτι λαμβάνεται πρόνοιά τις περὶ τούτου ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Ὁ λοχαγὸς ἀναγνωρίζεται ὡς ταγματάρχης, ὁ ταγματάρχης ὡς ἀντισυνταγματάρχης, ὁ ἀντισυνταγματάρχης ὡς συνταγματάρχης, ὁ συνταγματάρχης ἀναγνωρίζεται ὡς ὑποστράτηγος καὶ ὁ ὑποστράτηγος ὡς ἀντιστράτηγος. Πάντα ταῦτα εἶναι δυνατά, ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη, τοιαύτης ἀναγνωρίσεως γενομένης, καὶ νὰ ἐμφανίζωνται οἱ ἀξιωματικοὶ μετὰ τῶν σημείων ἐκείνων τῶν ἐξωτερικῶν, εἰς ἃ δὲν ἀνταποκρίνεται ἡ στολὴ τῆς ἰδίας αὐτῶν πατρίδος, ἣν θέλουσι φέρει. Εἶναι περιττὸν νὰ παραστήσω εἰς τὴν Βουλὴν ὁποία ἡ σημασία τῆς ἐμφανίσεως καὶ ὁποία πρὸ πάντων ἡ ἐπίδρασις τῆς τοιαύτης ἐμφανίσεως τῆς κανονικῆς ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες θέλουσιν εὑρεθῆ ἀπέναντι τῶν ξένων τῶν μελλόντων νὰ διοικήσωσιν αὐτοὺς ἔχοντας πράγματι ἰσότητα βαθμοῦ καὶ ἔχοντας ἴσως πράγματι ἀρχαιότητα μεγαλειτέραν. Πρέπει λοιπὸν νὰ πιστοποιηθῇ ἀμέσως ἡ βαθμολογία αὕτη τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, νὰ λάβῃ χαρακτῆρα θετικὸν καὶ νὰ προσδοθῇ κῦρος εἰς αὐτὴν παρακολουθουμένην ὑπὸ τῶν σημείων ἐκείνων, ἅτινα εἰς πάντας δεικνύουσι τὴν ὕπαρξιν τοῦ βαθμοῦ. Καὶ τοῦτο μὲ φέρει εἰς τὴν ἄλλην σκέψιν, ὅτι, ὅπως τοῦτο πραχθῇ εἶναι ἀνάγκη καίπερ μὴ ἀναλαβόντες τὴν Ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν νὰ πεισθῶσιν οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ μετακληθέντες καὶ νὰ συναινέσῃ ἡ Κυβέρνησις ἡ ἀποστείλασα αὐτούς, ὅπως ἡ ὑπηρεσία αὐτῶν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατῷ γίνηται ὑπὸ στολὴν Ἑλληνικήν. Τὸ πρᾶγμα εἶναι λεπτόν, ἀλλὰ καὶ ἡ στολὴ ἡ Ἑλληνικὴ εἶναι ἐντιμοτάτη, καὶ δὲν νομίζω ὅτι, προκειμένου νὰ ἐκτελεσθῶσι τοιαῦτα καθήκοντα τοσούτῳ λεπτὰ καὶ ὑπὸ τοσούτων δυσχερειῶν παρακολουθούμενα, θὰ ὑπάρξῃ δυσχέρεια νὰ ἐπιτευχθῇ τοῦτο καὶ κανονισθῇ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 6 ἔχω μικράν τινα παρατήρησιν νὰ ὑποβάλω, δι’ ἣν περίπτωσιν τυχὸν ἐν τῇ ἐννοίᾳ τοῦ ἄρθρου περιλαμβάνεται ἀπαλλαγὴ καὶ ἀπὸ τῶν τελῶν τοῦ χαρτοσήμου, διότι γίνεται λόγος ἐκεῖ, ὅτι εἰς οὐδεμίαν ὑποβάλλονται κράτησιν, ὅπερ παρέχει τὴν ἀφορμὴν νὰ σκεφθῇ τις ὅτι καθαρὰ ἡ μισθοδοσία θὰ παραδίδηται εἰς αὐτούς. Ἄν τοιαύτη εἶναι ἡ πρόνοια τῆς Κυβερνήσεως, ἀνάγκη νὰ ἀπαλλαγῶσι καὶ τῶν τελῶν τοῦ χαρτοσήμου.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μέρμηγκας.

§19Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Κύριοι Βουλευταί· σχῆμα ὀξύμωρον μέλλει νὰ παραστήσῃ ἡ στάσις μου ἀπέναντι τοῦ νομοσχεδίου τούτου, καθόσον, ἐνῷ κηρύσσομαι κατὰ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ δὲν θέλω καὶ νὰ μεμφθῶ τοῦ εἰσηγητοῦ αὐτοῦ. Ὑπάρχουσι περιπτώσεις σκληρᾶς ἀνάγκης, εἰς τὴν ὁποίαν ὑπείκει ὁ ὑποβάλλων τι νομοσχέδιον, ἀλλ’ ἡ ἀνάγκη αὕτη δυνατὸν νὰ μὴ ἐπεκτείνηται καὶ μέχρις ἡμῶν, τῶν καλουμένων ὅπως ψηφίσωμεν τὸ νομοσχέδιον. Καὶ πρῶτον ὡς πρὸς τὴν ἔννοιαν τοῦ νομοσχεδίου (ἀναγινώσκει): «Ἐπιτρέπεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ ἀλλοδαπὸν Ἀντιστράτηγον ἢ Ὑποστράτηγον μετ’ Ἐπιτελείου ἐξ ἀλλοδαπῶν ἐπίσης ἀξιωματικῶν, ὅπως, ὑπὸ τὴν διεύθυνσιν τοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ, ἀσχοληθῇ εἰς τὰ τῆς ὀργανώσεως καὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ Στρατοῦ». Διὰ μέσου, Κύριοι, τῶν γραμμῶν αὐτῶν διαφαίνεται ἡ ἄλλη ἔννοια ἡ πραγματική, καὶ ἥτις δύναται νὰ παρασταθῇ διὰ λέξεων ἁπλουστέρων, μελλουσῶν νὰ ἐμποιήσωσι τὴν δέουσαν ἐντύπωσιν, διὰ τῶν λέξεων: «ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός, ἀνομολογῶν ἀδυναμίαν, ἵνα διευθύνῃ τὰς ἑαυτοῦ ὑπηρεσίας, ἐξαιτεῖται παρὰ τῶν ξένων, ὅπως πέμψωσι πρὸς αὐτὸν ὀργανωτὰς καὶ διοικητάς, ὧν στερεῖται». Τοιαύτη μου ἡ ἐντύπωσις, ἡ σαφὴς καὶ ἀπροκάλυπτος. Δὲν πρόκειται δέ, ὡς ἤθελέ τις νομίσει, περὶ ἐφαρμογῆς δῆθεν στρατιωτικοῦ συστήματος νέου, πρὸς τὸ ὁποῖον ἡ μικρὰ Ἑλλὰς δὲν ἠδύνατο ἴσως νὰ ἀποδείξῃ τὴν ἑαυτῆς ἐπάρκειαν· δὲν πρόκειται περὶ νέων τινῶν ἀγνώστων μεθόδων, ἀλλὰ περὶ ὀργανώσεως στοιχειώδους, ἀναφερομένης εἰς τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ἤδη ἐγνωσμένων, τὴν ἁπλῆν, τὴν τυπικήν, περὶ στοιχειώδους διοικητικῆς ὑπηρεσίας. Τὴν διοικητικὴν ἡμῶν ταύτην ὑποταγὴν καλούμεθα, κατὰ σύμπτωσιν μοιραίαν, νὰ ἐπισημοποιήσωμεν, νὰ ψηφίσωμεν, ἐν ἡμέραις τοιαύταις, ἐν ταῖς ὁποίαις καὶ ἄλλαι προπαρασκευαὶ γίνονται—πρὸς ἑορτασμὸν καὶ πανηγυρισμὸν ἐθνικῶν ἑορτῶν καὶ ἐλευθεριῶν.—Ἐπεθύμουν ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους νὰ ἀποτυπώσω τὴν ἐμὴν σκέψιν σαφῆ ἐπὶ τοῦ πράγματος. Ἀναπαρέστησα ἤδη ἐν τῇ συζητήσει τοῦ 3ου ἄρθρου τοῦ Συντάγματος τὴν εἰκόνα ταύτην, καθ’ ἣν μετὰ τὴν παρέλευσιν ἐνενηκονταετίας πλήρους, κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ὁποίας ἐβιοῦμεν βίον ἐλεύθερον, κοινοβουλευτικόν, καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν τῆς ὁποίας παρεσχέθη εἰς τὸ ἔθνος ἡ πᾶσα εὐκαιρία, ὅπως ἀναπτύξῃ καὶ ἐκδηλώσῃ τὰς ἑαυτοῦ πνευματικὰς δυνάμεις, ἐφθάσαμεν εἰς τοιαύτην κατάστασιν, ὥστε, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἑτοιμαζόμεθα νὰ ἑορτάσωμεν διὰ σημαιῶν καὶ λαβάρων τὴν ἐπέτειον τῆς ἐθνικῆς ἑορτῆς, ἀφ’ ἑτέρου καλούμεθα νὰ ψηφίσωμεν νόμον τοῦ Κράτους, διὰ τοῦ ὁποίου κηρύσσομεν ἡμᾶς αὐτοὺς ἐντελῶς ἀνικάνους ὅπως διοικήσωμεν τὸν Στρατὸν ἡμῶν, προσπίπτομεν δ’ εἰς τὴν βοήθειαν τῶν ξένων, ἵνα πέμψωσι πρὸς ἡμᾶς ὀργανωτὰς καὶ διοικητὰς τῶν ὑπηρεσιῶν. Θὰ προετίμων νὰ ἔβλεπον—ὁμιλῶ ἀπὸ ἀπόψεως αἰσθηματικῆς, ὡς Ἕλλην, ὡς ἀνήκων ἔτι εἰς τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν, ὡς διανύσας 16 ἔτη ἐν αὐτῇ καὶ ὡς γιγνώσκων τὴν ἱκανότητα καὶ τὰς ἐκδουλεύσεις τῶν καθ’ ἕκαστον ἀτόμων —θὰ προυτίμων νὰ ἔβλεπον μᾶλλον τὰ ἐρυθρὰ φέσια τῶν κατακτητῶν ἢ τὰς ἐρυθρὰς περισκελίδας τῶν ὀργανωτῶν. (Διαμαρτυρίαι). Δύναμαι νὰ θεωρήσω δεδικαιολογημένον ἓν ἔθνος, ὅταν ὑποκύπτῃ εἰς τὴν κτηνώδη βίαν τοῦ κατακτητοῦ ἢ εἰς τὴν στρατηγικὴν ὑπεροχὴν τοῦ ἀντιπάλου, ἀλλ’ ὄχι καὶ ὅταν ὑποβάλληται ἑκουσίως εἰς πνευματικὴν δουλείαν.

§20Δ. ΑΝΔΡΕΟΥ. Ποῦ ἐσπουδάσατε ὑμεῖς, κύριε Μέρμηγκα;

§21Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Θὰ σᾶς ἀπήντων, ἐὰν ἐγνώριζον τί ἐνδιαφέρει ὑμᾶς τοῦτο.

§22Δ. ΑΝΔΡΕΟΥ. Ἐνδιαφέρει ἡμᾶς ὅτι τὰ πεπολιτισμένα Κράτη, ἡ Γαλλία, ἡ Γερμανία, εἶναι μᾶλλον ἡμῶν προηγμένα.

§23Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Εὕρετε, ἐὰν δυνηθῆτε, ἓν παράδειγμα Κράτους ἄλλου, διαγαγόντος ἐνενήκοντα ἐτῶν ἐλεύθερον βίον, μετὰ παρέλευσιν τοῦ ὁποίου νὰ ὁμολογήσῃ τοῦτο, ὅτι δὲν δύναται οὐδὲ στοιχειωδῶς νὰ ὀργανώσῃ τὰς ἑαυτοῦ ὑπηρεσίας!

§24ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἡ Τουρκία.

§25Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Μόνον εἰς Κράτη, τὰ ὁποῖα διετέλεσαν ὑπὸ ἀπολυταρχικὰς Κυβερνήσεις καὶ μυστικισμόν, μόνον εἰς Τούρκους, Κινέζους καὶ Πέρσας καὶ Κορεάτας, βλέπομεν ὅμοια παραδείγματα. (Διαμαρτυρίαι). Χαίρω, διότι οἱ λόγοι μου παράγουσι δυσφορίαν καὶ θυμὸν ἐν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν· τοῦτο εἶναι εὐάρεστον σύμπτωμα. Τονίζω ἰδιαιτέρως, ὅτι μετ’ εὐχαριστήσεως παρατηρῶ αὐτό, ἀλλὰ μή τις ὑπολάβῃ, ὅτι ἡ λύπη μου εἶναι μικροτέρα τῆς λύπης παντὸς ἄλλου. Ἐγὼ αὐτὸς ἀνήκω εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν καὶ ἐμὲ αὐτὸν ἐνδιαφέρει τοῦτο παντὸς ἑτέρου πλειότερον.

§26Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἡ παραβολὴ ἀτυχῶς...

§27Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Ἡ μομφὴ εἶναι βαρεῖα· ἀλλὰ δὲν ἀνήκει οὔτε εἰς ἡμᾶς οὔτε εἰς τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν. Εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν εἰργάσθησαν, ἵνα παραγάγωσι τοὺς τοιούτους καρπούς, ἀνήκει τὸ βάρος ὁλόκληρον τῆς παρούσης καταστάσεως. Ἀνεξαρτήτως ὅμως τῆς ἀπόψεως ταύτης, τῆς αἰσθηματικῆς, τῆς ἀναγομένης εἰς τὴν ἀξιοπρέπειαν τοῦ Κράτους, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα καὶ ἀπὸ ἀπόψεως πρακτικῆς. Ἄν, συλλαβόντες τὴν κεφαλὴν «ἀμφοῖν ταῖν χεροῖν» καταπνίξωμεν καὶ πᾶν αἴσθημα ψυχικοῦ ἄλγους, ἀποβλέψωμεν δὲ μόνον εἰς τὴν ἐλπιζομένην ὠφέλειαν καὶ βελτίωσιν, ποίαν δικαιούμεθα νὰ προσδοκῶμεν αὐτήν; Κατάδηλον τὸ γεγονός, ὅτι ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν κακοδαιμονία διοικητική, ὡς τοῦτο καὶ ἐπισημοποιεῖται διὰ τῶν ἐκφράσεων, τῶν περιλαμβανομένων ἐν τῷ κυβερνητικῷ προσχεδίῳ τοῦ Συντάγματος.

§28Σ. ΙΓΓΛΕΣΗΣ. Πρό τινος χρόνου, κύριε συνάδελφε, περιεγράψατε μὲ ζωηρότατα χρώματα τὴν οἰκτρὰν κατάστασιν τῆς ὑγειονομικῆς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ· εἴπετε ὅτι οἱ μηνιγγιῶντες μεταφέρονται πεζῇ ἀπὸ τὰ Συντάγματα εἰς τὸ νοσοκομεῖον. Ἀφοῦ ἡ ὑγειονομικὴ ὑπηρεσία τοῦ στρατοῦ διατελεῖ εἰς τοιαύτην κατάστασιν, νομίζω ὅτι ἀνάλογοι ἐλλείψεις θὰ ὑπάρχωσι καὶ εἰς τὰ ἄλλα σώματα.

§29Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Μὲ διεκόψατε, ἵνα ἐπικυρώσητε ὅ,τι εἶπον, ὅτι δηλ. ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν κακοδαιμονία διοικητική. Πρόκειται ὅμως περὶ τούτου, ὅτι κατὰ τῆς νοσηρᾶς ταύτης καταστάσεως ζητεῖται νὰ ἐφαρμοσθῇ θεραπεία ἐμπειρική, ἐμπειρικὸν δὲ τὸ μέτρον τοῦτο, τὸ τῆς προσκλήσεως ξένων ὀργανωτῶν, ἓν ἐκ τῶν μέτρων, ἅτινα ἐν σπουδῇ ἐπέβαλεν ἡ ἐπανάστασις. Ἡ λελογισμένη θεραπεία ἐπέβαλλεν, ὅπως πρῶτον ἐξετασθῇ, ποία ἡ αἰτία, ἥτις ἤγαγεν ἡμᾶς εἰς αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα, καὶ μήπως, αἰρομένης τῆς αἰτίας, εἶναι δυνατὸν νὰ ἀρθῇ καὶ τὸ ἀποτέλεσμα· ἔπρεπεν ἄρα νὰ μὴ σπεύσωμεν, ὅπως προβῶμεν εἰς τὸ μέσον τοῦτο, τὸ τοσοῦτον ὀδυνηρόν. Ἡ αἰτία ἡ παραγαγοῦσα τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο δὲν ἔγκειται εἰς τὴν ἔλλειψιν παραγωγικοῦ πνεύματος ἐν Ἑλλάδι, καὶ πρὸς ἀπόδειξιν ἀρκεῖ τὸ γεγονὸς τῆς τοσαύτης εὐδοκιμήσεως ἡμῶν εἰς πάντα τὰ λοιπὰ ἔργα καὶ τὰς ἄλλας ἐπιστήμας καὶ τὰς τέχνας, εὐδοκιμήσεως, ἥτις καθιστᾷ ἡμᾶς ἱκανοὺς νὰ ἁμιλλώμεθα πρὸς τὰ ἄλλα ἔθνη, καὶ δὴ καὶ πρὸς διατεθέντα μέσα ἀσυγκρίτως ἀφθονώτερα. Καὶ δύνασθε νὰ ἀμφισβητήσητε ὅτι μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ ἡμῶν ὑπάρχουσι πολλοὶ πρώτης τάξεως καὶ ὅτι καὶ συγγραφεῖς ἀρίστους ἔχομεν καὶ ἐφευρέτας καὶ πληθώραν ἐν γένει ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ἐτίμησαν τὸ Ἑλληνικὸν ὄνομα; Εἶναι ἄδικον νὰ μὴ ἀναγνωρίζωμεν τὴν ἀδικίαν, ἥτις προσγίνεται ἐκ μέρους τῆς Πολιτείας ἡμῶν ἐναντίον τῶν ἀτόμων, τὰ ὁποῖα ὑπηρέτησαν καὶ ὑπηρετοῦσιν αὐτήν. Ἕκαστος ἐξ ἡμῶν ὑποχρεοῦται νὰ φέρῃ τὰς συνεπείας τῆς διοικητικῆς ἀθλιότητος τοῦ Κράτους, ἔστω καὶ ὅτε οὐδαμῶς συνετέλεσεν εἰς αὐτήν. Δὲν δύναμαι νὰ λησμονήσω τι συμβάν. Ὅτε ὑπηρέτουν ἐν τῷ γερμανικῷ στρατῷ, ἔτυχε νὰ συμπαρευρίσκωμαι ἐν ὁμηγύρει μετὰ συναδέλφου Ἰάπωνος, ὅστις μάλιστα κατὰ σύμπτωσιν δὲν ἦτο ἐκ τῶν μᾶλλον εὐπαρουσιάστων. Ὁποία ἡ ἅμιλλα τῶν συνομιλητῶν, ὅπως ἐπιδαψιλεύωσι περιποιήσεις πρὸς ἐκεῖνον, ὅστις ἀνῆκεν εἰς Κράτος εὐτυχοῦν, ἐνῷ ἐγὼ ἔπρεπε συνεσταλμένος νὰ προσπαθῶ νὰ κρύπτω τὴν Ἑλληνικὴν στολὴν καὶ νὰ συνέχω ἐν ἐμαυτῷ τὴν θλῖψιν. Τοιοῦτό τι βεβαίως θὰ συνέβη εἰς πάντα, ὅστις ὑπηρέτησεν εἰς ξένον στρατόν, καὶ τοῦτο θὰ συμβαίνῃ πολλῷ μᾶλλον μετὰ τὴν ὀργανωτικὴν ἡμῶν ὑποδούλωσιν. Ἔγκειται δ’ ἡ αἰτία τῆς τοιαύτης ἡμῶν καταστάσεως εἰς τοῦτο, ὅτι ἐν τῇ Πολιτείᾳ ἡμῶν ἀφέθη νὰ ἀναπτυχθῇ ἐκεῖνο τὸ ἐλάττωμα, τὸ ὁποῖον καὶ τὴν ἀρχαίαν Ἑλλάδα ἐλυμαίνετο, ὁ φθόνος. Γινώσκετε πάντες, ὅτι οἱ ἀξιωματικοί, οἵτινες, ἐπιτυχόντες ἐν διαγωνισμῷ, ἐστάλησαν καὶ ἐσπούδασαν καὶ ἀπέδειξαν ὅτι ἠδύναντο νὰ ὀργανώσωσι τὴν ἑαυτῶν ὑπηρεσίαν, δὲν κατώρθωσαν ἐν τούτοις νὰ ἐπιτραπῇ εἰς αὐτούς, ὅπως ἐκπληρώσωσι τὸ ἑαυτῶν ἔργον, ἀλλ’ ἔτι οὐδ’ ὅπως δοκιμασθῶσι κἂν καὶ παράσχωσιν ἀπόδειξιν περὶ τοῦ τί δύνανται νὰ παραγάγωσι, πάντοτε δὲ συνήντησαν τὴν ἄστοργον συμπεριφορὰν τῆς Πολιτείας. Ἐνταῦθα παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, ὅπως ἀναφέρω παράδειγμα ἐκ τῆς ὑπηρεσίας μου. Ὅτε πρὸ ἕνδεκα ἐτῶν ἐνόμισεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι εἶχεν ἀνάγκην ἀξιωματικῶν τινων, οἱ ὁποῖοι ἔπρεπε νὰ ἀσχοληθῶσι καὶ εἰς τὴν ὀργάνωσιν τῆς ὑγειονομικῆς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, προεκήρυξε διαγωνισμόν, εἰς ὃν καὶ ἐπέτυχον ἐγὼ τότε καὶ ἀπεσπάσθην εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Γερμανικοῦ στρατοῦ. Κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἐκπαιδεύσεώς μου ἐκείνης, ἥτις διήρκεσε τότε ἐπὶ 2½ ἔτη, οὐδέποτε ἠρώτησεν ἡ Κυβέρνησις, ὄχι περὶ τοῦ τί ἔπραττον, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν ποῦ εὑρισκόμην. Μόνον ἓν ἔγγραφον ἔλαβον ἐν τῇ διαρκείᾳ σύμπαντος τοῦ χρόνου τούτου διὰ μέσου τῆς ἐν Βερολίνῳ Πρεσβείας, ὅπερ καὶ διετασσόμην νὰ ἐπιστρέψω, σημειῶν ἐπὶ τούτοις ὅτι «ἔλαβον γνῶσιν» αὐτοῦ. Τί δ’ ἔλεγε τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, τὸ μοναδικὸν καὶ τοσοῦτον σοβαρόν, τὸ ὁποῖον, ἀφοῦ διέπλευσε τοσαύτην ἔκτασιν, ὤφειλε νὰ ἐπιστρέψῃ μετὰ τῆς βεβαιώσεως ὅτι ἐξεπλήρωσε τὸν προορισμόν του; Ἀκούσατε: Μετὰ τὸν διαγωνισμόν, εἰς ὃν ἐπέτυχον πρῶτος, τὸ Ὑπουργεῖον ἔκρινε πρέπον νὰ μὲ μεταθέσῃ εἰς Κυπαρισσίαν, ἐνῷ τὸν δεύτερον μετ’ ἐμὲ ἐπιτυχόντα ἀπέστειλε κατ’ εὐθεῖαν εἰς Βερολῖνον. Ἐν Κυπαρισσίᾳ μοὶ εἶχεν ἀνατεθῆ καὶ ἡ ἰατρικὴ ὑπηρεσία τῶν φυλακῶν, ὅτε δέ, μετὰ πολλοὺς μῆνας, εὑρισκόμην πλέον ἐν Βερολίνῳ, κατέφθασε τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, δι’ οὗ μοὶ ἐγνωστοποιεῖτο ὅτι ἀπελύθην τῆς ὑπηρεσίας τοῦ ἰατροῦ τῶν φυλακῶν Κυπαρισσίας! Ἦτο τὸ μόνον ἔγγραφον, δι’ οὗ ἐπεκοινώνησα μετὰ τῆς πατρίδος μου. Ὅτε ἐπέστρεψα καὶ ἐπανῆλθον εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ὑπηρεσίαν, τὸ πρῶτον καθῆκον τῆς Πολιτείας ἦτο βεβαίως νὰ ζητήσῃ λόγον παρ’ ἐμοῦ πῶς ἐχρησιμοποίησα τὸν χρόνον τῆς ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἐκπαιδεύσεώς μου, ἀλλ’ ἀντὶ τούτου ἡ πρώτη ἀπάντησις, ἥτις ἐδόθη εἰς τὴν παρουσίασίν μου, ἦτο ἡ τοποθέτησίς μου εἰς τὸ 3ον τάγμα τοῦ ἐν Λαρίσῃ 5ου Συντάγματος, τὸ «ἄνανδρον» καλούμενον τάγμα, δηλαδὴ τὸ ἄνευ ἀνδρῶν». Ἔκτοτε οὐδ’ ἠρωτήθην τί εἶδον καὶ τί ἔπραξα ἐν Γερμανίᾳ, καὶ πολλῷ δ’ ἔτι οὐδὲ μοὶ ἐπετράπη — παρὰ τὰς ἐπιμόνους μου περὶ τούτου αἰτήσεις — νὰ ἀποδείξω τί ἠδυνάμην νὰ πράξω διὰ τὴν ὀργάνωσιν τῆς ὑπηρεσίας μου. Οὕτω συνεπληρώθη ὀκταετία ἀπὸ τῆς ἐπανόδου μου. Καθ’ ὅμοιον τρόπον προσηνέχθησαν καὶ πρὸς ἄλλους, οἱ ὁποῖοι ἀπεστάλησαν εἰς ξένους στρατοὺς πρὸς ὡρισμένον σκοπόν. Ἔχω καθῆκον νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τῆς συμπεριφορᾶς ταύτης, ἥτις καταισχύνει τὴν Πολιτείαν. Εἴχομεν ἡμεῖς πάντες τὴν ἐλπίδα, ὅτι ἡμέραν τινὰ θὰ ἠδυνάμεθα νὰ παράσχωμεν τὴν συνδρομὴν ἡμῶν πρὸς ὀργάνωσιν τῆς εἰς ἣν ἀνήκομεν ὑπηρεσίας, ἀλλ’ ἤδη βλέπομεν καὶ τὴν ἐλπίδα ταύτην σβεννυμένην. Δὲν ἀρκεῖ ὅτι ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον προσγίνεται τοιαύτη ἀδικία πρὸς τοὺς ἀξιωματικούς, τοὺς ὁποίους ἡ ὑπηρεσία ἀφήνει ἀχρήστους, ἀλλ’ εἰς τὸ τέλος ἔρχεται καὶ νὰ μᾶς ἐγκολάψῃ τὸ στίγμα, ὅτι εἴμεθα ἀνίκανοι νὰ ὀργανώσωμεν τὰς ἡμετέρας ὑπηρεσίας.

§30Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, πόσοι ἐκ τῶν ὑγειονομικῶν ἀξιωματικῶν δύνανται νὰ ὀργανώσωσι τὴν ὑγειονομικὴν ὑπηρεσίαν;

§31Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Πάντες οἱ ἀποσταλέντες πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον. Δὲν εἶμαι μόνος ἐγώ, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι, εἰς τοὺς ὁποίους οὐδέποτε ἐπετράπη νὰ ἀναμιχθῶσι κἄν. Ἡ ὑπηρεσία ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀποσταλῶσιν ἀξιωματικοὶ πρὸς ἐκπαίδευσιν διὰ διαγωνισμοῦ· προσῆλθον εἰς τὸν διαγωνισμόν, ἐπέτυχον, ἀπεστάλησαν, ἐπανῆλθον, ἀλλ’ οὐδέποτε ἐχρησιμοποιήθησαν. Πρώτιστον καθῆκον τῆς ἀνορθωτικῆς Κυβερνήσεως ἦτα ν’ ἀνακαλέσῃ ἐκ τῆς ἀχρηστίας τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους, μόνον δ’ ἐὰν οὗτοι ἀπεδεικνύοντο ἀνίκανοι νὰ παρουσιάσωσιν ὅ,τι ἐπηγγέλθησαν, μόνον τότε ἐδικαιοῦτο νὰ κηρύξῃ αὐτοὺς ἐν χρεοκοπίᾳ. Ἡ γνώμη μου συνοψίζεται εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ κυρία αἰτία τῆς κακοδαιμονίας ἡμῶν ἔγκειται εἰς τὴν τέως κυριαρχοῦσαν ἔλλειψιν πολιτικῆς χρηστότητος. Διότι δ’ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἐμπνέει εἰς ἡμᾶς τὴν πεποίθησιν τῆς ἀπαλλαγῆς ἀπὸ τῶν μεθόδων τοῦ παρελθόντος, γεννᾶται δικαία ἡ ἀπαίτησις, ὅπως, πρὸ πάσης προσφυγῆς εἰς τὴν τοσοῦτον δι’ ἡμᾶς ταπεινωτικὴν ἐπέμβασιν τῶν ξένων, διαταχθῇ ἡ ὑπεύθυνος χρησιμοποίησις τῶν διὰ τὸν σκοπὸν τοῦτον προορισθέντων. Νῦν καὶ ἐπί τι ἄλλο. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ γίνεται λόγος περὶ συμβάσεως, ἥτις θὰ συναφθῇ μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τοῦ Κράτους, ἐξ οὗ ἡ ἀποστολή. Ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν: Θὰ προσαχθῇ ἐνώπιον ἡμῶν ἡ σύμβασις αὕτη;

§32ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ὄχι.

§33Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. Ὥστε δὲν δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν, ἂν καὶ ποῖα ἀντίποινα θὰ δυνηθῇ νὰ λάβῃ τὸ Κράτος παρὰ τοῦ ξένου ἐκείνου ὑπηκόου, ὅστις ἔμελλεν ἴσως ποτὲ ν’ ἀθετήσῃ τὰς πρὸς αὐτὸ ὑποχρεώσεις του. Καὶ ἤδη ἐξαιτοῦμαι, κύριοι Βουλευταί, τὴν ὑμετέραν συγγνώμην, ὅτι ἐξήνεγκον φράσεις πικράς, τὰς ὁποίας ὅμως ὑπηγόρευσε τὸ ἄλγος μου, ὡς ἀξιωματικοῦ. Τελευτῶν δ’ ἀπευθύνω τὴν παράκλησιν, πρὸς ὑμᾶς, ὅσοι θὰ ὑπερψηφίσητε τοῦ νομοσχεδίου: Μὴ ὑψώσετε μόνον τὴν μίαν χεῖρα, ἀλλ’ ἀνατείνατε ἀμφοτέρας πρὸς τὸν οὐρανὸν εἰς συντριβὴν καρδίας καὶ οἶκτον.

§34Γ. ΠΩΠ. Ἡ προσοχή, κύριοι συνάδελφοι, μετὰ τῆς ὁποίας ἡ Βουλὴ παρηκολούθησε καὶ τὰς ἀπὸ πρακτικοῦ πνεύματος ἐμπνευσθείσας παρατηρήσεις τοῦ σεβαστοῦ ἐξ Ἀττικῆς συναδέλφου καὶ τὰς παλλομένας ἐκ συγκινήσεως ἀποστροφὰς τοῦ ἐντίμου ἐκ Λακωνίας Βουλευτοῦ, ἀλλὰ καὶ ἡ προσοχή, τὴν ὁποίαν εἰς τὰς παρατηρήσεις ταύτας παρέχει ἡ Κυβέρνησις, ἀποδεικνύει τὴν ὄντως ἐξαιρετικὴν σημασίαν τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον εἰσηγεῖται ἐνώπιον ἡμῶν. Δὲν πρόκειται νὰ ἐξετάσω ἀπὸ τῆς ἐπόψεως τῆς σκοπιμότητος ἢ ἐξ αἰσθηματικῶν λόγων, καθ’ ὃν τρόπον ἔκρινε τοῦτο ὁ πρὸ ἐμοῦ κατέχων τὸ βῆμα. Δὲν πρόκειται ἀκόμη νὰ ἐξετάσω ἀπὸ διεθνοῦς μορφῆς τὴν σημασίαν τῆς μετακλήσεως ἐξ ἑνὸς ἢ ἄλλου Κράτους ἀξιωματικῶν ἐχόντων τὴν ἀποστολὴν νὰ ὀργανώσωσι τὸν στρατὸν ἡμῶν. Εἶναι ταῦτα ζητήματα, τὰ ὁποῖα οὔτε κατὰ τὴν παροῦσαν ὥραν πρόκειται νὰ ἐρευνηθῶσιν, οὔτε ἔχουσιν ἐξάρτησίν τινα ἀπὸ τὸν εἰδικώτερον σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, τὸν σκοπὸν δηλονότι τὸν καθαρῶς πρακτικὸν ἀποδόσεως ὠφελημάτων ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως τῆς χώρας. Τοῦτο δ’ εἶναι τὸ κατ’ ἐξοχὴν σημαντικὸν σημεῖον τοῦ ὑποβληθέντος πρὸς ἡμᾶς νομοσχεδίου. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι παρ’ ὅλα τὰ λεγόμενα, ὡς αἰσθηματικὴ διαμαρτυρία, ὑπῆρχεν ἀνάγκη ὀργανώσεως καὶ ἐκπαιδεύσεως τοῦ στρατοῦ. Ἦτο τοῦτο κοινὴ βούλησις, κοινὸς πόθος, καί, ὅτε τὸ Κράτος ἡμῶν μετὰ μίαν αἰσχύνην δὲν κατώρθωσε νὰ ὀργανωθῇ μέχρι τοῦδε, εἶχεν ἀνάγκην ἐπιβολῆς τινος ἰσχυροτέρας, ἐπιβολῆς, ἥτις θὰ διέσπα δεσμοὺς ἀορίστους, ἀλλ’ ἰσχυρούς, οἵτινες παρημπόδιζον τὴν πρόοδον αὐτοῦ τούτου τοῦ στρατεύματος. Ὥστε ἡ σκοπιμότης τῆς ὑποβολῆς τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἀναλογεῖ πρὸς τὴν σκοπιμότητα τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, τὸ ὁποῖον ἀναθεωρήσαντες ἐψηφίσαμεν. Εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία πρόκειται νὰ φέρῃ ἡμᾶς εἰς συμπεράσματα, ἂν ὄντως θὰ ἔχωμεν ἀγαθὰ ἀποτελέσματα ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Τὸ πρᾶγμα, ὡς βλέπετε, ἀφορᾷ αὐτὴν ταύτην τὴν τύχην τοῦ στρατεύματος· εἶναι ἡ τελευταία ἀπόπειρα, τὴν ὁποίαν ποιεῖται ἡ ἐθνικὴ ἀντιπροσωπεία, ἥτις πάντοτε προκειμένου περὶ στρατοῦ εἰλικρινῶς ἐξεπροσώπευσε τὸ δημόσιον φρόνημα, παρέχουσα οἱονδήποτε αἰτηθὲν μέσον, ἵνα ἐνισχύσῃ τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν ἄμυναν. Ἐνώπιον τῆς τελευταίας ἀποπείρας ἓν ἔχομεν ἡμεῖς καθῆκον, ἀφήνοντες τὰ λοιπὰ κατὰ μέρος νὰ προσπαθήσωμεν, ὅπως ἐνισχύοντες τὸ ἔργον τῆς ξένης ἀποστολῆς μὴ ἀφήσωμεν νὰ ἀποτύχῃ τοῦτο (εὖγε, καὶ χειροκροτήματα). Καὶ ἀκριβῶς ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τούτου θὰ συνεχίσω τὴν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου συζήτησιν, διότι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ἀντὶ νὰ ὑποβοηθῇ τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ὑπαγορεύει εἰς ἡμᾶς στοιχειῶδες αἴσθημα ἐθνικῆς ἀμύνης, διὰ τῆς διαπλάσεως στρατοῦ καταλλήλου, ἐμφανίζει νέα προσκόμματα ἀνυπέρβλητα, πρὸς ἐπίτευξιν τοιούτου σκοποῦ. Εἶναι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὁδηγεῖ εἰς ἀποτυχίαν τὴν ξένην ἀποστολήν. Δὲν γνωρίζω τίνες ἦσαν οἱ τὸ νομοσχέδιον εἰσηγηθέντες εἰς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅστις ἀναμφισβητήτως δὲν ἠδύνατο νὰ γνωρίζῃ σαφῶς τὰ πράγματα καὶ λόγῳ τῆς ὀλιγοχρονίου παραμονῆς αὐτοῦ εἰς εἰδικὴν ὑπηρεσίαν καὶ λόγῳ τῆς φυσικῆς ἐλλείψεως ἐπαρκῶν πρακτικῶν γνώσεων, καὶ λόγῳ τῆς ἐλλείψεως ἐπαρκοῦς γνώσεως τῶν προσώπων ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θὰ ἠδύναντο νὰ παράσχωσι τὰ μέσα τῆς σταθερᾶς προόδου τῆς στρατιωτικῆς ἡμῶν ἀναπτύξεως, δὲν γνωρίζω, λέγω, ποῖοι ἦσαν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι παρέσχον τὸ σύστημα τοῦτο τῆς συντάξεως τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀλλ’ ἐξ ὅλου τοῦ νομοσχεδίου καθίσταται ἐμφανὲς ἓν καὶ μόνον, ὅτι εἶναι ἀπροκάλυπτος σχεδὸν ἡ προσπάθεια ἡ δι’ ὅλων τῶν ἄρθρων καὶ δι’ ὅλων τῶν σημείων τοῦ νομοσχεδίου διήκουσα, ὅπως παρεμβληθῇ πρόσκομμα εἰς τὴν πραγματικὴν ἐφαρμογὴν τοῦ συστήματος τῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ. (Αἴσθησις). Ἐγνώρισα καὶ ἐγὼ τὸν ἔντιμον στρατηγόν, ὅστις μετακληθεὶς ἀφίκετο εἰς τὴν ἡμετέραν πατρίδα, ἀναμφισβητήτως δὲ ἡ συνομιλία μετὰ τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου ἐμφανίζει αὐτὸν διαπνεόμενον, ὄχι ἁπλῶς — καὶ εἶναι σημαντικὸν τοῦτο — ἐξ αἰσθήματος πραγματικῆς ἀγάπης πρὸς τὸ ἡμέτερον Κράτος, ἀλλὰ καὶ ἐξ αἰσθήματος ἐθνικῆς ὑπερηφανείας πρὸς τὴν γενέτειραν αὐτοῦ, ὅπως τοῦ ἔργου, τὸ ὁποῖον θὰ ἐπιτελέσῃ ἐν τῇ πατρίδι αὐτοῦ τῇ ὀλιγοχρονίως θετῇ, ἀποδοθῇ ἡ ἐπιτυχία αὐτοῦ, ὡς τιμὴ πρὸς τὸ ἔθνος, τὸ ὁποῖον τὸν ἀποστέλλει ἐνταῦθα μετὰ τῶν συναδέλφων του, ἵνα ὀργανώσῃ τὸν στρατόν. Εἶναι δὲ γεγονὸς τοῦτο ἀληθῶς ἐνθαρρυντικὸν καὶ εἶναι ἄξιος πάσης τιμῆς, ἀρχηγὸς ἡγούμενος ἀποστολῆς τοιαύτης, ὅτε ἀπὸ τῶν δύο τούτων ἐπόψεων ἐννοεῖ νὰ ἐντείνῃ τὰς προσπαθείας αὐτοῦ καὶ μορφώσῃ τὰς ἀποφάσεις του, ἵνα πραγματοποιήσῃ τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει αὐτὴ ἡ μετάκλησίς του. Δὲν πρόκειται συνεπῶς περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, καὶ θὰ μοὶ ἐπιτραπῇ, ὑποθέτω, νὰ ἀκολουθήσω, καίτοι περὶ τῆς ἀρχῆς γίνεται συζήτησις, τὸν τρόπον τῆς ἐρεύνης, καθ’ ὃν ἤρξατο τούτου ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτής, διότι δὲν εἶναι ἄλλως δυνατὸν εἰμή, ἐὰν ἐρευνῶντες ἄρθρον πρὸς ἄρθρον ἀπολήξωμεν εἰς τὰς σκέψεις ἐκείνας καὶ τὰ συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα ἀκουόμενα μετὰ προσοχῆς καὶ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὑπὸ τῆς Βουλῆς θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμφανίσωσι νομοσχέδιον σύμφωνον πρὸς τὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον φαίνεται τοὐλάχιστον ὅτι ἐπιδιώκει ἡ Κυβέρνησις, τὸν σκοπὸν τῆς πραγματικῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ. Ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ γίνεται λόγος περὶ τῆς μετακλήσεως τῆς ξένης ἀποστολῆς πρὸς ὀργάνωσιν καὶ ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι αἱ ὀργανώσεις δὲν εἶναι δημιουργήματα ἐπιστήμης ἐκ τῆς ἔξωθεν ἐρχομένης εἴς τινα χώραν· εἶναι αἱ ὀργανώσεις ἐκδηλώσεις τοῦ συνόλου τῆς ἀναπτύξεως καὶ ἐξελίξεως ἑνὸς λαοῦ, ἀναμφισβητήτως δέ, ἐὰν ἐπρόκειτο ἀπὸ τοιαύτης μορφῆς νὰ ἐκρίνομεν, θὰ ἔλεγον ἐγώ, ὅτι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος θὰ ὀργανώσῃ ἓν ἔθνος, ἔπρεπε νὰ ἐξέλθῃ πραγματικῶς ἀπὸ τὰ σπλάγχνα αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον καλοῦμεν ὀργανωτὴν ἔχοντα μετὰ τῶν συμπατριωτῶν συναδέλφων αὐτοῦ ἀποστολὴν ἵνα ἐκπαιδεύσῃ τὸν στρατόν, ἤθελον παρακαλέσει, ὅπως δοθῇ ἐξήγησις εἰς ἀπορίαν τινά, ἥτις γεννᾶται ἐν ἐμοί, ὥστε νὰ ἐρωτήσω: Διὰ τοῦ πρώτου ἄρθρου τούτου κατὰ ποῖον τρόπον θὰ τελῆται ταυτοχρόνως ὀργάνωσις καὶ ἐκπαίδευσις; Καὶ ποῖον εἶναι τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ ὀργάνωσις ἡ πάντοτε τελουμένη ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν θὰ διαστέλληται πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν, ἀπέναντι τῆς ὁποίας οὐδεμίαν δύναται νὰ ἔχῃ παρεμβολὴν ὁ πολιτικὸς ἐν τῇ Κυβερνήσει ἀντιπρόσωπος; Ἀπὸ τῆς ἐπόψεως ταύτης τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐμφανίζει ἀκριβῶς τὰς προσπαθείας καὶ τοὺς σκοπούς, οἱ ὁποῖοι ὁδηγοῦσι πρὸς τὴν πιθανήν, τὴν ἀναμφισβήτητον, κατ’ ἐμὴν γνώμην, ἀποτυχίαν τῆς ἀποστολῆς τῆς Γαλλικῆς, διότι τὸ ἄρθρον τοῦτο πρέπει νὰ συνδέσωμεν πρὸς τὸ ἄρθρον 3, τὸ ὁποῖον λέγει (ἀναγινώσκει): «Ὁ στρατιωτικὸς ἀρχηγὸς τῆς ἀποστολῆς δύναται νὰ ἐνασκῇ τὴν διοίκησιν τῶν ἀποτελουσῶν τὸν στρατὸν μεραρχιῶν καὶ τὴν ἐποπτείαν τῶν στρατιωτικῶν σχολῶν καὶ καταστημάτων». Συνεπῶς πρόκειται περὶ ἐκπαιδεύσεως, διότι παύει ἀπὸ τοῦ σημείου ἐκείνου ἡ ὀργάνωσις. Γίνεται ἡ ἐκπαίδευσις τοῦ στρατοῦ καὶ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ ὀργανῶν, θὰ εἶναι ἀνάγκη, ἀφήνων τῆς ὀργανώσεως τὸ ἔργον, νὰ ματαιοπονῇ εἰς τὴν διοίκησιν μιᾶς, δύο, τριῶν μεραρχιῶν, ἀναλαμβάνων ἐν ἀρχῇ τὴν διοίκησιν μιᾶς ἑκάστης καὶ ἐν συνόλῳ τῶν τριῶν μεραρχιῶν τὴν διοίκησιν. Καὶ ἐρωτᾶται: Ὑπῆρχεν ἐν τῇ συνειδήσει ἁπάντων ἡμῶν ἡ πραγματικὴ πεποίθησις ὅτι, ἵνα προοδεύσῃ ὁ στρατὸς ἡμῶν, ἔχομεν ἀνάγκην, οὐχὶ ἐκκαθαρίσεως, καθ’ ὃ σύστημα ἐγένετο, ἐκκαθαρίσεως ἀποβαλλούσης ἐνίοτε καὶ τοὺς ὄχι ἀνικανωτέρους ἀπό τινος σώματος στρατοῦ; Δὲν ἔχομεν ἀνάγκην καὶ ἐκκαθαρίσεως θετικωτέρας, μᾶλλον οὐσιαστικωτέρας, ἐκκαθαρίσεως ἀπολύτως ἐπιβεβλημένης ἐξ ἀντιθέτου, τῆς ἀμοιβῆς δηλονότι τῶν ὄντως ἱκανῶν; Δύναταί τι ὁ στρατιωτικὸς ὁ μετακληθείς, τὸν ὁποῖον κυρίως διὰ τοῦτο ἐκαλέσαμεν, διότι ἐν τῇ συνειδήσει καὶ τῶν εἰσηγουμένων τὸ νομοσχέδιον τοῦτο καὶ τῶν εἰσηγηθέντων τὴν μετάκλησιν ξένων ὀργανωτῶν ἦτο, ὅπως συντριβῶσι τὰ προχώματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀνήρουν πᾶσαν πρὸς πρόοδον προσπάθειαν, τὰ ὁποῖα ἐχώριζον τὸν στρατὸν εἰς ὁμάδας καὶ παρεῖχον τὰ μέσα, ὅπως οὔτε προβιβασμοὶ ἐν δικαιοσύνῃ πραγματικῇ οὔτε μεταθέσεις κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας τελῶνται; Ὁ εἰσηγηθεὶς τοῦ νομοσχεδίου, ὁ συντάξας δηλαδὴ τοῦτο, ἐλησμόνησεν ἢ μᾶλλον ἠθέλησεν, ἵνα λησμονήσῃ, ὅτι ἐν τῇ ἀνωμαλίᾳ τῇ ἐν τῷ στρατῷ προκληθείσῃ καὶ ἥτις ἦτο εὔλογος μετὰ τὴν ἐκεῖθεν ἀπομάκρυνσιν τοῦ Γεν. αὐτοῦ Ἀρχηγοῦ, ὑφίσταται νομοθεσία τις στρατιωτικὴ ἐντελῶς μετέωρος, ἀλλ’ ἰσχύουσα καθ’ ὅλην αὐτῆς τὴν ἔκτασιν. Ἔρχεται λοιπόν, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀποσπᾶται ἀπὸ τῆς ὀργανώσεως, δηλαδὴ ἀπὸ τῆς καθαρᾶς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας, τὴν ὁποίαν ὡς ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου ὁ ξένος ὀργανωτὴς ἐν συμπράξει μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν θὰ προσπαθῇ νὰ ἐπιτελέσῃ, καὶ προσκολλᾶται εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν. Τίνα θέσιν ἔχει ὁ ξένος ὀργανωτής; Θὰ εἶναι μέραρχος, θὰ εἶναι ἀρχηγὸς δύο μεραρχιῶν, θὰ εἶναι ἀρχηγὸς τριῶν μεραρχιῶν. Καὶ λαμβάνομεν τὴν πρώτην ὄψιν καὶ ἐρωτῶμεν: Ἐὰν τὸ συμβούλιον τῶν μεράρχων κατὰ τὸν ὑφιστάμενον νόμον θελήσῃ νὰ προβῇ εἰς μετάθεσιν ἀξιωματικοῦ τινος, ποίαν γνώμην θὰ δύναται νὰ ἔχῃ ὁ ξένος ὀργανωτής; Ἐὰν μὲν εἶναι μέραρχος διοικῶν μίαν μεραρχίαν, θὰ ἔχῃ μίαν ψῆφον, ἐὰν ἀρχηγὸς τῶν τριῶν μεραρχιῶν, θὰ ἔχῃ τὸ αὐτό, καί, ἐὰν εἶναι ἀρχηγὸς τοῦ ἐπιτελείου, οὐδεμίαν θὰ ἔχῃ. Τοῦτο θὰ συμβαίνῃ διὰ τοὺς προβιβασμούς, τοῦτο θὰ συμβαίνῃ διὰ τὰς μεταθέσεις, τοῦτο θὰ συμβαίνῃ διὰ τὰς τιμωρίας τὰς οὐχὶ πειθαρχικάς, αἵτινες τῷ παρέχονται ὑπὸ τοῦ νόμου, ἀλλὰ τὰς τιμωρίας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι ἀφορῶσι τὴν πραγματικὴν κατάρτισιν στελεχῶν στρατοῦ. Ἀφοῦ δ’ ἐπὶ τοῦ σημείου τοῦ κυριωτάτου τῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ δὲν παρέχομεν τὰ μέσα εἰς τὸν ὀργανωτὴν νὰ ἔχῃ γνώμην κύρους καὶ ἐπιβολῆς, νὰ καταστρέψῃ δηλαδὴ ἀκριβῶς τὰς μεθόδους ἐκείνας, αἵτινες ἐγένοντο ἀφορμὴ τῆς μετακλήσεώς του, κατὰ ποῖον τρόπον δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι δὲν πρόκειται νὰ καθοδηγήσῃ εἰς πραγματικὴν ἀποτυχίαν τὸ ἔργον τῆς ἀποστολῆς ταύτης; Εἶναι ἆρά γε— ἐρωτῶ τὴν ψυχὴν παντὸς ἀνθρώπου πονοῦντος τὸν τόπον τοῦτον—, εἶναι ἆρά γε τόσον ἰσχυρὰ ἡ δύναμις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐννοοῦσι νὰ συγκρατῶσιν ὑπὲρ ἑαυτῶν, ὡς ἀτόμων, ὡρισμένην ὑπηρεσίαν, ὥστε εἰς τὴν ὑστάτην αὐτὴν προσπάθειαν τῆς ἐθνικῆς ἐν τῷ στρατῷ ὀργανώσεως νὰ παρεμβάλλωνται τοιαῦτα προσκόμματα; Ἐγώ, κύριοι συνάδελφοι, οὐδεμίαν ἔχω ἀμφιβολίαν ὅτι, ἂν δὲν πλανῶμαι, καὶ ἔχω πεποίθησιν ὅτι δὲν πλανῶμαι, καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου θὰ θελήσωσι τὰς παρατηρήσεις ταύτας νὰ τὰς ἀκούσωσι, καὶ ὅτι θὰ καλέσῃ ὁ εἰσηγηθεὶς τὸ νομοσχέδιον Ὑπουργὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι συνέταξαν τὸ νομοθέτημα τοῦτο καὶ θὰ ζητήσῃ ἐξηγήσεις καὶ θὰ θελήσῃ, ὅπως εἰς ἡμᾶς ψηφίζοντας τοῦτο αὔριον εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν μὴ ἀφήσῃ ἔστω ἑνὸς πατριώτου τὴν ψυχὴν ἐν ἀμφιβολίᾳ περὶ τῆς σκοπιμότητος τῆς Γαλλικῆς ταύτης ἀποστολῆς. Τοῦτο εἶναι ἡ οὐσία καὶ ἡ βάσις τῶν παρατηρήσεων. Ὑπάρχουσι, κύριοι συνάδελφοι, λεπτομέρειαι πλεῖσται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, λεπτομέρειαι ἀληθῶς σημαντικαί. Καὶ ἐκείνας, τὰς ὁποίας παρετήρησεν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας, ὡς περὶ τοῦ τρόπου τῆς διαβαθμίσεως τοῦ ἥκιστα πρακτικοῦ τρόπου τῆς βαθμολογίας ἀξιωματικῶν, οἵτινες τίθενται εἰς τὸ ἀριστερόν, ἀνωτέρου βαθμοῦ. Αἱ βαθμολογίαι ἀπομένουσιν αἱ οὐδεμίαν ἔχουσαι πρακτικὴν σημασίαν, ἀλλ’ ἁπλῶς ἐνθυμίζουσαι τὰς χώρας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι μετακαλοῦσαι ξένους ἀξιωματικοὺς τοῖς δίδουσι καὶ τὸν τίτλον τοῦ Πασσᾶ. Πρόκειται ἐν τῷ αὐτῷ ἄρθρῳ καὶ περὶ ἐλλείψεως προσοχῆς εἰς τὸ στοιχειῶδες καθῆκον τῆς προσοχῆς, διὰ τὴν φιλοτιμίαν ἑνὸς σώματος. Διότι δημιουργεῖτε κατὰ τρόπον ἀτυχῆ προσβολὴν κατὰ σειρᾶς ἀξιωματικῶν Ἑλλήνων κατεχόντων διαπρεπῆ θέσιν ἐν τῇ ἐπιστήμῃ. Εἰς αὐτοὺς φέρετε ἕνα λοχαγὸν μὲ τὴν στολὴν τὴν Γαλλικήν, καὶ καταργεῖτε οὕτω τὴν διεθνῆ παράστασιν τῆς ἱεραρχίας τῶν στρατιωτικῶν βαθμῶν καὶ λέγετε ὅτι εἶναι κατὰ πλάσμα ταγματάρχης. Καί, ἂν εἶναι κατὰ πλάσμα ταγματάρχης, θὰ ἠρώτων τί θὰ συμβῇ εἰς περίπτωσιν, καθ’ ἣν ὁ ἴδιος ἀξιωματικὸς προαχθῇ εἰς ταγματάρχην ἐν Γαλλίᾳ καὶ εὑρίσκεται ταγματάρχης ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατῷ; Θὰ προαχθῇ εἰς ἀντισυνταγματάρχην; Καὶ δὲν θὰ ἦτο σκοπιμώτερον, ὅπως ὡς ξένος ἀξιωματικὸς κληθεὶς πρὸς ἐκπαίδευσιν τάσσηται ἐν τῷ αὐτῷ βαθμῷ, τὸν ὁποῖον εἶχεν ἐν τῇ πατρίδι αὐτοῦ, χωρὶς νὰ γίνηται τοιαύτη ἀσέβεια καὶ νὰ δεικνύηται τοιαύτη ἔλλειψις στοργῆς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν στρατιωτικὴν ἐπιστήμην, δὲν θὰ ἦτο σκοπιμώτερον, λέγω, νὰ τοποθετῆται μὲ τὸν αὐτὸν βαθμόν του εἰς τὸ δεξιὸν μὲ σειρὰν ἀρχαιότητος; Ἀλλ’ εἶναι λεπτομέρειαι ἀκόμη, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐμποδίσωσι τοὺς Γάλλους νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὰ λογιστικὰ καὶ τὴν ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ. Καὶ εἶναι βεβαίως ἐμφανὲς ὅτι θὰ ἦτο πόθος, λόγῳ ἀκριβῶς τῆς ἐννοίας τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν αἰσθάνονται οἱ ἐν τῇ ξένῃ ὑπηρετοῦντες, θὰ ἦτο ἐμφανὲς ὅτι βεβαίως θὰ ἐδέχετο τοῦτο μέχρι τῆς ἐκμαθήσεως τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης ἡ ἀποστολή, διὰ νὰ μὴ ὑπέχῃ εὐθύνην πράξεων λογιστικῶν, τῶν ὁποίων δὲν θὰ εἶχε σαφῆ τὴν γνῶσιν. Ἀλλὰ δεχομένη τοῦτο θὰ ἐσκέπτετο ταυτοχρόνως ὅτι νομοθεσία εἰδικὴ θὰ ἐγίνετο. Ποῦ εἶναι αὕτη; Ἀλλὰ τοιαύτη διατύπωσις ὑπάρχει ἐν τῷ εἰδικῷ ἄρθρῳ τοῦ νομοσχεδίου, ἡ ὁποία δὲν θὰ μᾶς παράσχῃ τὰ μέσα νὰ ἔχωμεν λογιστικὴν τάξιν, δὲν θὰ μᾶς παράσχῃ τὰ μέσα νὰ ἔχωμεν ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν, διότι αὐτὰ θὰ τὰ ἔχωμεν μορφουμένου νέου τινὸς συστήματος μὴ ὑπάρχοντος κἂν ἐν τῷ στρατῷ. Καὶ τότε τί θὰ συμβῇ; Εἶναι προφανὲς τοῦτο θὰ συμβῇ, ὥστε ὁ ὑποδιοικητὴς ἑνὸς σώματος, ὁ λογιστικῶς ὑπόλογος καὶ ὑπεύθυνος σώματος μεγάλου, οὐχὶ λόχων, διότι δύναται ἄριστα νὰ ὑπάρχῃ ἄλλος λοχαγὸς τοῦ οἰκονομικοῦ μέρους, καὶ ἄλλος λοχαγὸς τῆς διοικήσεως τῆς πραγματικῆς, θὰ συμβῇ ὥστε κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ὅπερ παρουσιάζεται ἐνταῦθα, ὁ ξένος διοικητὴς μεγάλων μονάδων νὰ θελήσῃ νὰ προβῇ εἰς πρᾶξιν διὰ τῆς παροχῆς μέσων πρὸς τὸν στρατόν, ὃν θὰ διοικῇ, καθ’ ὃ ἔχει δικαίωμα νὰ πράξῃ, ἀλλὰ συγχρόνως ὁ ὑπόλογος ὑποδιοικητὴς ν’ ἀρνηθῇ, εὐλόγως δέ, εἴτε ἀπὸ χρηστοῦ συνειδότος εἴτε διαστρέφων τὰ πράγματα, νὰ ἀρνηθῇ, λέγω, νὰ θέση τὴν ὑπογραφὴν αὑτοῦ καὶ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην λογιστικῆς διαχειρίσεως, τὴν ὁποίαν δὲν ἠθέλησε νὰ λάβῃ ὁ διατάσσων ὡς διοικητὴς τὴν κινητοποίησιν ὡρισμένου σώματος τοῦ στρατοῦ. Περιορίζομαι εἰς τὰ γενικὰ ταῦτα σημεῖα, διότι τὸ νομοσχέδιον γέμει ἀτελειῶν. Ἡ ἐπιθυμία ἡμῶν, Κύριοι, εἶναι σύμφωνος πρὸς τοὺς πόθους τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις ἐκλήθη νὰ ὀργανώσῃ καὶ τὰ τοῦ Κράτους καὶ τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν. Φρονῶ ὅμως ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένον εἰς ἡμᾶς καλουμένους νὰ ψηφίσωμεν νόμον ἀναιροῦντα πόθους, ὁμοίως νὰ διαμαρτυρηθῶμεν, διότι ὁ νόμος οὗτος ἐνέχει τὰ ἐχέγγυα τῆς πλήρους ἀποτυχίας τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, δι’ ἣν ὅμως εὐχόμεθα πάντες νὰ ὁδηγήσῃ τὸν στρατὸν τὸν Ἑλληνικὸν νικηφόρον ἐκεῖ ὅπου αἱ ἑλληνικαὶ παραδόσεις ὁρίζουσι τὸ μέλλον αὐτοῦ (χειροκροτήματα).

§35Π. ΓΚΙΝΗΣ. Δὲν νομίζω ὅτι ἡ ψυχολογικὴ κατάστασις, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκεται τὸ ἔθνος, ὡς πρὸς τὰ ἐσωτερικὰ αὐτοῦ ζητήματα, μοὶ ἐπιτρέπει νὰ ἐκφράσω γνώμην περὶ τῆς σκοπιμότητος τῆς προσκλήσεως τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς. Τὴν προσωπικήν μου γνώμην τὴν ὑποτάσσω ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἰς ἐκείνην, τὴν ὁποίαν καὶ ἡ Κυβέρνησις καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νομίζει ὅτι ὡς ὁ ναυαγός, ὁ ὁποῖος εἰς τὴν τελευταίαν στιγμὴν τοῦ κινδύνου ἁρπάζει σωσίβιον, διὰ νὰ σωθῇ, οὕτω καὶ οἱ ξένοι ὀργανωταὶ θὰ εἶναι ὠφέλιμοι εἰς τὸν τόπον. Ἀσπάζομαι τὴν γνώμην αὐτὴν καὶ τάσσομαι κατ’ ἀρχὴν ὑπὲρ τῆς προσκλήσεως ξένων ὀργανωτῶν καὶ εἰς τὸ ναυτικὸν καὶ εἰς τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς. Εὔχομαι καὶ ὡς ἀξιωματικὸς καὶ ὡς Ἕλλην ἡ ἐπιτυχία νὰ στέψῃ τοὺς ἀγῶνας τῶν ξένων ὀργανωτῶν. Εἶναι καιρὸς πλέον, κύριε Πρόεδρε, ὁ στρατὸς τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης νὰ ἀνακτήσωσι τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, τὴν τόσον ἀναγκαίαν πρὸς ἐπιτέλεσιν τοῦ μεγάλου ἔργου αὐτῶν. Εἶναι καιρὸς πλέον, τοὐλάχιστον ὁμιλῶ ὡς ἀξιωματικὸς τοῦ ναυτικοῦ, νὰ μὴ νομίζῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὅτι εἴμεθα ὁμὰς μισθοφόρων καὶ τρεφόμεθα ἐκ τοῦ ἱδρῶτος αὐτοῦ. Εἶναι ἀνάγκη δι’ οἱουδήποτε μέσου νὰ καταπνίξωμεν πᾶσαν προσωπικὴν φιλοτιμίαν ἐπὶ τοῦ προκειμένου, πρὸ τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει τὸ ἔθνος διὰ τῆς συντηρήσεως τοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, καὶ διὰ τοῦτο ἐξορκίζω τὸν στρατὸν νὰ καταπνίξῃ πᾶν αἴσθημα φιλοτιμίας, πᾶν αἴσθημα ἐγωισμοῦ, ὃν ἤθελεν ἴσως νομίσει διὰ τοῦ προκειμένου μέτρου θιγόμενον, πάντες δὲ ἀπὸ τοῦ ἀνωτέρου βαθμοφόρου μέχρι τοῦ τελευταίου νὰ βοηθήσωσι τοὺς ξένους ὀργανωτὰς πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ, ὃν ἐπιδιώκουσι (χειροκροτήματα). Αὐτά, Κύριοι, εἶχον δι’ ὀλίγων γενικῶς νὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ σοβαροῦ τούτου ζητήματος. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ἤδη ἡ Βουλὴ νὰ εἰσέλθω εἰς μικράς τινας λεπτομερείας ἐπὶ τοῦ τρίτου ἄρθρου τοῦ νομοσχεδίου. Εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο τοῦ νομοσχεδίου ἐπὶ λέξει ἀναγράφεται «ὁ στρατηγὸς ἀρχηγὸς τῆς ἀποστολῆς δύναται νὰ ἐνασκῇ τὴν διοίκησιν τῶν ἀποτελουσῶν τὸν στρατὸν μεραρχιῶν καὶ τὴν ἐποπτείαν τῶν στρατιωτικῶν σχολῶν». Καὶ τὸ γράμμα ἀλλὰ καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ νόμου ἀφήνουσι νὰ ἐννοηθῇ ὅτι δύναται ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία τοῦ Κράτους νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἀποστολῆς τοῦ στρατοῦ καθήκοντα γενικοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ εἰρήνης. Διότι, ὅταν ταυτοχρόνως ἀναθέσῃ εἰς αὐτὸν τὴν διοίκησιν τῶν μεραρχιῶν καὶ τὴν διοίκησιν τῶν στρατιωτικῶν καταστημάτων καὶ τῶν σχολῶν, ἔχομεν τὸ σύνολον τοῦ στρατοῦ διοικούμενον ὑπὸ τοῦ ξένου ὀργανωτοῦ. Ἑπομένως ἀναθέτουσα ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, δηλαδὴ τὸ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργεῖον, ὅλας αὐτὰς τὰς ὑπηρεσίας εἰς τὸν ἀρχηγὸν τῆς στρατιωτικῆς ἀποστολῆς καθιστᾷ τοῦτον γενικὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ. Ὁ στρατηγὸς θὰ εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ὑποβάλῃ ἔκθεσιν γενικὴν περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ, εἰς τὴν ἔκθεσιν δὲ ταύτην μοιραίως θὰ θίξῃ ζητήματα προσωπικά· καὶ ἐρωτῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν· ἐπιτρέπει ἡ ὑπάρχουσα νομοθεσία, ἡ προνοοῦσα περὶ τῆς προαγωγῆς τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, νὰ σεβασθῇ τὴν γνώμην τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἀποστολῆς, ναὶ ἢ ὄχι; Ἐγὼ νομίζω ὄχι, ἀπ’ ἐναντίας ἡ ὑπάρχουσα νομοθεσία ὑποχρεοῖ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἀσπασθῇ τὴν γνώμην τῶν τριῶν μεράρχων, ἑπομένως γεννᾶται ζήτημα συγκρούσεως μεταξὺ τῆς γνώμης τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς ἀποστολῆς καὶ τῆς γνώμης τῶν ὑπὸ τοῦ νόμου καλουμένων νὰ γνωμοδοτήσωσι περὶ τοῦ ποιοῦ τῶν ἀξιωματικῶν. Τὸ γεγονὸς τοῦτο λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ θέσω ὑπὸ τὴν ἐκτίμησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ ἐλπίζω ὅτι διὰ καταλλήλου νομοθετήματος θὰ θελήσῃ νὰ ἄρῃ τὴν σύγκρουσιν ταύτην. Καὶ ἕτερον γεγονὸς νομίζω ὅτι εἶναι ἄξιον μελέτης ἐκ μέρους τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ γεγονός, τὸ ὁποῖον ἔθιξεν ὁ σεβαστὸς ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτής, τὸ ζήτημα τῆς στολῆς. Τὸ ζήτημα τῆς στολῆς, Κύριοι, εἶναι ψυχολογικόν· θὰ ἔχῃ μεγάλην ἠθικὴν ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ στρατοῦ καὶ ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς ψυχῆς ἀκόμη. Νομίζω δὲ ὅτι, ἂν ἡ Κυβέρνησις δὲν κωλύηται ἢ ἂν κωλύηται διὰ πράξεως, διὰ συμβάσεως πρὸς τὴν Γαλλικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία μᾶς ἔστειλε τὴν ἀποστολήν, δύναται διὰ καταλλήλου ἐνεργείας νὰ ἐπιτύχῃ, ὅπως οἱ Γάλλοι ἀξιωματικοὶ φέρωσι τὴν Ἑλληνικὴν στολήν. Ἐλπίζω ὅτι ἡ διπλωματικὴ ἱκανότης τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως θὰ ἐπιτύχῃ τὴν συναίνεσιν τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως, ὅπως οἱ ἐνταῦθα Γάλλοι ἀξιωματικοὶ φέρωσι τὴν στολὴν τοῦ τόπου. Καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ οἱ ὑπηρετοῦντες ἐκεῖ φέρουσι τὴν Γαλλικὴν στολήν, ἐγὼ δέ, ὁ ὁποῖος εἶχον τὴν εὐτυχίαν νὰ ὑπηρετήσω ἐπὶ δύο ἔτη ἐν τῷ Γαλλικῷ στόλῳ πρὸ εἰκοσαετίας, εἶχον τὴν τιμὴν κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ νὰ φέρω τὴν Γαλλικὴν στολήν. Νομίζω λοιπὸν ὅτι θὰ εἶναι δυνατὸν νὰ κατορθωθῇ τοῦτο. Ἐπιφυλάσσομαι νὰ λάβω τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ σοβαροῦ τούτου ζητήματος, ὅταν θὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν τὸ ζήτημα τῆς ναυτικῆς ἀποστολῆς, καθόσον εἰς τὸ ναυτικὸν τοὐλάχιστον ἔχει ὁ ἀξιωματικὸς ἐκ τῶν κειμένων νόμων διεθνεῖς ὑποχρεώσεις, καὶ νομίζω ὅτι ξένος ναύαρχος ἐνεργῶν ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς Ἑλληνικῆς σημαίας θὰ εἶναι ἄτοπον νὰ φέρῃ ξένην στολήν (χειροκροτήματα).

§36Β. ΜΙΧΑΛΕΑΣ. Θὰ ηὔχετό τις, κύριοι Βουλευταί, ἓν τόσον σοβαρὸν καὶ σπουδαῖον ζήτημα νὰ μὴ ἀρχίσῃ ἀπὸ τὴν ἀφαίρεσιν ἢ τὴν προσθήκην ἑνὸς συνδέσμου, ἵνα καταλήξῃ ἐκεῖ, ἔνθα κατέληξεν. Ἡ ἀπόφασις τῆς μετακλήσεως ξένων ἀξιωματικῶν ὑπὸ τὰς τοιαύτας τοῦ ἔθνους περιστάσεις εἶναι κατ’ ἐμὴν γνώμην ἔργον ὑψίστης πολιτικῆς περινοίας, ἂν δὲ οἱ ἀξιότιμοι προαγορεύσαντες ἐλάμβανον τὸν κόπον νὰ ἐξετάσωσιν οὐχὶ τὰς λέξεις καὶ τὰς φράσεις, ἀλλὰ νὰ ψυχολογήσωσιν ἐπὶ τῶν γραμμῶν καὶ νὰ ἐμβαθύνωσιν ἐπὶ τῆς οὐσίας, θὰ ἔβλεπον ὅτι αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶπον προηγουμένως, εἶναι ἀληθές, θὰ ἔβλεπον ὅτι εἰς τὴν ἀπόφασιν αὐτὴν ὑπάρχει λόγος βαθύτατος, σκοπὸς ἱερός, ὁ ὁποῖος δὲν πρέπει νὰ λεχθῇ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Τὰ πρῶτα ἔτη τῆς ζωῆς μου, Κύριοι, διήνυσα ἐν τῷ στρατῷ, ἡ μόνη μου δὲ φιλοδοξία ἦτο νὰ γίνω στρατιώτης. Κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη τῆς ζωῆς μου νέος καὶ σφριγῶν καὶ εἰς τὰς πρακτικὰς στρατιωτικὰς ἀσκήσεις καὶ εἰς τὰς θεωρητικὰς ἐπὶ πολλὰ ἔτη ἐπεδιδόμην μετὰ ζήλου, τολμῶ εἰπεῖν, μετὰ πάθους. Ἐπείσθην λοιπὸν ἤδη κατὰ τὴν ὥριμον ἡλικίαν, ὅτι ἡ ἀναδιοργάνωσις ἑνὸς στρατοῦ, ἑνὸς στόλου δὲν ἐπιτυγχάνεται διὰ τῶν ξηρῶν νόμων, δὲν ἐπιτυγχάνεται διὰ τῶν κενῶν λόγων. Διὰ νὰ ὑπάρξῃ στρατὸς ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του, ἐπιβάλλεται νὰ ὑπάρχῃ κέντρον ἀνεξάρτητον, ἐμπνεόμενον ὑπὸ φιλοπατρίας, κέντρον μεμορφωμένον καὶ ἀντάξιον τοῦ ὑψηλοῦ αὐτοῦ προορισμοῦ. Ἂν δὲ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἡ Ἑλλὰς δὲν ηὐτύχησε νὰ ἔχῃ στρατόν, πάντες τὸ γνωρίζουσιν, οὐδεὶς ὅμως τὸ ὁμολογεῖ. Ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐδημιούργησαν τὴν ἐπανάστασιν, ἐκεῖνοι εἶναι, οἱ ὁποῖοι παρέλυσαν τὸν στρατὸν καὶ τὸν στόλον, καί, ἂν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως προέβη εἰς τὴν πρόσκλησιν τῶν ξένων ὀργανωτῶν, προέβη στηριζόμενος εἰς τὴν φιλοπατρίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν φιλοπατρίαν του καὶ κατ’ ἐξοχὴν εἰς τὸ σθένος τὸ ἀτομικόν του. Αἱ περιστάσεις μοὶ ἐπιβάλλουσι νὰ εἶμαι ἀσαφής, ὑποθέτω ὅμως ὅτι ἐν τῇ ἀσαφείᾳ ταύτῃ τῇ ἐπιβεβλημένῃ πάντες ἐννοοῦσιν ὅ,τι πρέπει. Καὶ ἐρωτῶ τὴν Βουλήν, τίνα ἔθνη, εἴτε τοῦ παρελθόντος εἴτε σημερινά, διεκρίθησαν εἰς τὰ ἔργα τῆς εἰρήνης καὶ ἀνεδείχθησαν εἰς τὰ τοῦ πολέμου; Ἐκεῖνα, ἅτινα κατηνάλισκον τὸν χρόνον αὐτῶν συζητοῦντα περὶ λέξεων καὶ φράσεων, ἢ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐργάζονται μετὰ περινοίας, περισκέψεως καὶ πατριωτισμοῦ; Ποῖα εἶναι τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, ἅτινα ἐδοξάσθησαν ἐν πολέμῳ; Εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ηὐτύχησαν νὰ τύχωσιν εἴτε Μονάρχου εἴτε Αὐτοκράτορος εἴτε Προέδρου εἴτε Πρωθυπουργοῦ ἀξίου τῆς ἀποστολῆς του. Καὶ μία Κυβέρνησις καὶ εἷς ἀνώτατος Ἄρχων ὁμοιάζει πρὸς τὸν ἄνεμον, ὁ ὁποῖος ὠθεῖ καὶ ἐξεγείρει τὰ κύματα, καί, ὅπως ὁ ἄνεμος προκαλεῖ τρικυμίαν, οὕτω καὶ μία ὤθησις ἑνὸς κυβερνήτου ἐγείρει τὴν ἐθνικὴν ζωήν, ἐγείρει τὰ πάντα! Καὶ ἤλπιζον, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ ἱερὸν τοῦτο ζήτημα δὲν θὰ ἐχρησίμευεν ὡς κομματικὴ ἐκμετάλλευσις. Εἶχον ἐγὼ ὁ νεοσσὸς τῆς πολιτικῆς καὶ ἄπειρος, ἴσως καὶ στενοκέφαλος, εἶχον, λέγω, τὴν ἀξίωσιν, ἵνα ἄνδρες γεγηρακότες, ἄνδρες παρακαθήμενοι πρὸ πολλοῦ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, εἶχον τὴν ἀξίωσιν νὰ ἔλθωσι καὶ εἴπωσι τὸ τί ἡ σκέψις καὶ ἡ καρδία αὐτῶν ὑπαγορεύει, εἶχον τὴν ἀξίωσιν νὰ ἀφήσωσι κάθε συμφέρον, κάθε ἐγωισμὸν καὶ ἐμπάθειαν, διότι ἡ ἐμπάθεια καὶ ἡ ὀργὴ εἶναι δύο πράγματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἀφήνουσί τινα νὰ ἀνέλθῃ ἐκεῖ, ὅπου πρέπει νὰ ἵσταται. Ἐπεθύμουν, κύριοι Βουλευταί, νὰ ἀκούσω ἓν πρᾶγμα, τὸ ὁποῖον δὲν θὰ τὸ ἀκούσω, καὶ δὲν θὰ τὸ ἀκούσω, διότι ἡ κατάστασις τοῦ ἔθνους εἶναι τοιαύτη, οἱ κίνδυνοι οἱ πανταχόθεν ἀπειλοῦντες περιέζωσαν αὐτὸ τόσον στενῶς, ὥστε καὶ ἐγώ, ὁ ὁποῖος εἶχον τὸ θάρρος νὰ τὸ εἴπω, δὲν τὸ λέγω, ἀφήνω ὅμως νὰ τὸ μαντεύσητε. Ἡ Γαλλικὴ ἀποστολή, Κύριοι, εἶναι ἐκείνη ἀσφαλῶς, ἡ ὁποία θὰ δώσῃ νέαν ζωὴν εἰς τὸν στρατόν, ἡ Ἀγγλική, ἥτις θὰ δημιουργήσῃ στόλον, ἀλλ’ ὄχι αὐταὶ καθ’ ἑαυτάς, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα καὶ ὁ ἄρχων, ὁ ὁποῖος θὰ διευθύνῃ αὐτάς. Δὲν εἶναι, Κύριοι, αἱ λέξεις καὶ αἱ φράσεις, αἵτινες ἀναδιοργανοῦσι στρατοὺς καὶ ἀναδεικνύουσι τὰ ἔθνη· εἶναι τὸ πολιτικὸν καὶ προνομιοῦχον πνεῦμα, τὸ ὁποῖον ὠθεῖ πρὸς τὰ ἐμπρός. Ἄν, Κύριοι, εἰς τὴν πολιτικὴν ἐχρεοκοπήσαμεν, ἂν εἰς τὰ τοῦ στρατοῦ τῆς τε ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης μειονεκτοῦμεν, δυστυχῶς κατὰ πολύ, μία εἶναι ἡ αἰτία, τὴν ὁποίαν ἐν καιρῷ θὰ εἴπω εἰς τὴν Βουλήν. Καὶ κατερχόμενος τοῦ βήματος τούτου μίαν ἀπευθύνω μέσα ἀπὸ τὴν ψυχήν μου θερμὴν ἐπίκλησιν καὶ ἱκεσίαν: ἂς διαφυλάττῃ ὁ Θεὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος, ἂν ὑποτεθῇ, ὡς πιστεύω, ὅτι ἐστάλη ὑπὸ τῆς θείας προνοίας νὰ σώσῃ τὸ ἔθνος, νὰ ἐπιζήσῃ, διὰ νὰ ἐπισφραγίσῃ τὸ ἔργον, διὰ τὸ ὁποῖον ἐστάλη ὑπὸ τῆς μυστηριώδους προνοίας. Διότι ἄλλως τὸ πᾶν ἀπώλετο. (Χειροκροτήματα).

§37Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν εἶχον, ἀξιότιμοι κ. συνάδελφοι, ὅτι θὰ ἐθίγοντο πολλοὶ ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι πρόκειται νὰ ἀναλάβωσιν ὑπηρεσίαν ἐν τῷ στρατῷ ἡμῶν ξένοι ἀξιωματικοί, καὶ ἔδειξε διὰ τῆς ὁμιλίας του ὁ ἀξιότιμος ἐκ Λακωνίας συνάδελφος πόσον ὁ ἐθνισμὸς αὐτοῦ ἐθίγη εἰς στιγμήν, κατὰ τὴν ὁποίαν πάντες γνωρίζομεν καὶ πάντες γνωρίζουσιν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος ἐπαναστατήσας ἠξίωσε τὴν ἔλευσιν τῶν ξένων ὀργανωτῶν. Ὁμολογῶ παρ’ ὅλην τὴν ἐκτίμησιν, τὴν ὁποίαν τρέφω πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Λακωνίας συνάδελφον, ὅτι οὐδέποτε ἤλπιζον ὅτι θὰ εὑρίσκετο Ἕλλην ἀξιωματικὸς νὰ διατυπώσῃ τὴν γνώμην, ὅτι θὰ προετίμα νὰ ἴδῃ φέσια κατακτητῶν ἐν Ἀθήναις παρὰ ξένους ὀργανωτάς. Ἀναμφιβόλως πάντες ἐνόησαν τὸ πνεῦμα, ὑπὸ τὸ ὁποῖον ὡμίλησεν, ἀλλ’ ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον διετύπωσε τὰς σκέψεις αὐτάς, μοὶ ἐπιτρέπει, νομίζω, νὰ εἴπω, ὅτι ὁ φανατισμὸς τῆς ἰδέας τῶν ξένων ὀργανωτῶν, φανατισμὸς ἐκδηλωθεὶς ἐν ἀσημάντῳ μειονότητι καὶ εἰς ὡρισμένους κύκλους στρατιωτικῶν, ὅτι ὁ φανατισμὸς αὐτὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις ἔφθασε μέχρι τοῦ σημείου, εἰς τὸ ὁποῖον εἴδομεν ἀφικόμενον καὶ τὸν ἀξιότιμον κ. Μέρμηγκαν. Δὲν εἶναι ἡ στιγμὴ κατάλληλος, καὶ ὁμολογῶ ὅτι εἶμαι ἀπροετοίμαστος, ἵνα ἐξηγηθῇ πλήρως πρὸς τὴν Συνέλευσιν ἡ σημερινὴ στρατιωτικὴ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος. Ἦτο ἀνάγκη τοῦτο νὰ γίνῃ, διότι, ὅτε κατόπιν τῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ὅλοι γνωρίζουσιν, ἀπεδείχθη ἡλίου φαεινότερον ἡ πλήρης ἀνικανότης ἡμῶν, ὅπως ὀργανώσωμεν τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν, ἀνικανότης φθάσασα μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ ἐξαναγκάσῃ εἰς τὸ δεινότερον κατὰ τῆς πειθαρχίας πλῆγμα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ εὐλαβεστέρου πρὸς τὴν πατρίδα καθήκοντος τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διὰ καταπατήσεως τοῦ ὅρκου αὐτῶν ἠσθάνθησαν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐπανιδρύσωσιν ἐπὶ τῶν ἐρειπίων τὴν στρατιωτικὴν ἰσχὺν τοῦ τόπου, ὅτε, λέγω, πάντες γνωρίζουσι τὰ γεγονότα, ἕνεκα τῶν ὁποίων προεκλήθη ἡ ἐπαναστατικὴ κατάστασις ἐκείνη, θὰ ἦτο ἀνάγκη, διὰ πολλοὺς λόγους, νὰ ἐξηγηθῇ ἐνώπιον τῆς Συνελεύσεως πλήρως ἡ στρατιωτικὴ κατάστασις ἡ ἀναγκάσασα καὶ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸ προπαρελθὸν ἔτος ἔδωκαν τὴν γνώμην αὐτήν, ἀλλὰ καὶ τὴν Κυβέρνησιν τὴν συμμορφωθεῖσαν μὲ τὴν ἐπιθυμίαν ἐκείνων νὰ εἰσαγάγῃ τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Τὸ νομοσχέδιον ὡς ἔχει, εἶναι ἄρτιον, ὁμιλοῦν περὶ προσκλήσεως ἀλλοδαπῶν ἀξιωματικῶν διὰ τὴν ὀργάνωσιν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς. Συμφωνῶ μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Σπετσῶν συναδέλφου εἰς τὴν περὶ τοῦ ἄρθρου 3 γνώμην του, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ στρατηγὸς τῆς ἀποστολῆς πρέπει νὰ εἶναι καὶ ὁ ἐνασκῶν τὴν διοίκησιν τῶν τριῶν μεραρχιῶν, νὰ μὴ ὑπάρχῃ δηλαδὴ τὸ δυνητικὸν ἐκεῖνο. Συμφωνῶ ἐπίσης ἐν σχέσει πρὸς τὸ τέταρτον ἄρθρον, ὅπως οἱ ξένοι ἀξιωματικοὶ φέρωσιν, εἰ δυνατόν, τὴν στολὴν τοῦ Ἕλληνος ἀξιωματικοῦ, νὰ ἔχωσι τὸν βαθμόν, ὃν καὶ ἐν Γαλλίᾳ ἔχουσι, σὺν τῇ διαφορᾷ, ὅτι πρέπει νὰ ταχθῶσιν οὗτοι εἰς τὸ δεξιὸν τῶν ὁμοιοβάθμων ἡμετέρων ἀξιωματικῶν. Διὰ τῆς μικρᾶς αὐτῆς κατὰ τὸ φαινόμενον τροπολογίας, εἶμαι βέβαιος, ὅτι μέγιστα ἀγαθὰ θὰ ἐπήρχοντο. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Ψαρῶν συνάδελφος εἶπεν, ὅτι διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου ἀπειλεῖται ἡ παρακώλυσις ἐκείνου, τὸ ὁποῖον δῆθεν, κατ’ αὐτόν, διὰ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ἐπιδιώκεται. Εἰπὼν ὅμως τοῦτο βεβαίως δὲν εὑρίσκετο ἐν τῇ ἀκριβείᾳ. Εἶναι γνωστόν, Κύριοι, ἵνα ἐν περιλήψει εἴπω ὀλίγα τινά, εἶναι γνωστὸν ὁπόσον ἡ προσωπικὴ φιλία, ὁπόσον οἱ προσωπικοὶ δεσμοί, ὁπόσον ὁ ἐγωισμὸς ὡρισμένων ἀτόμων παρεκώλυσε τὴν ὁμαλὴν ἐξέλιξιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων τῆς Ἑλλάδος, καὶ πόσον παρεκώλυσε τὴν ἡμετέραν πατρίδα ἀπὸ τοῦ νὰ ἀποκτήσῃ ἀπὸ τοῦ 1897 μέχρι σήμερον τὸν στρατὸν ἐκεῖνον, τοῦ ὁποίου εἶχεν ἀνάγκην. Καίτοι ἐπιφυλάσσομαι ἐν προσεχεῖ, ἐν προσεχεστάτῳ μέλλοντι, ἐν σχετικῇ εὐκαιρίᾳ νὰ ἐξηγήσω πλήρως τὸ ζήτημα, λέγω ἐν τούτοις ἀπὸ σήμερον καὶ βεβαιῶ ὑμᾶς, ὅτι, ἂν σήμερον δὲν ὑπάρχει στρατός, τοῦτο ὀφείλεται κατὰ μέγιστον μέρος εἰς τὸν προσωπικὸν ἀνταγωνισμὸν ἐκείνων, τῶν ὁποίων σήμερον ἡ φιλοτιμία δῆθεν θίγεται διὰ τῆς προσκλήσεως τῶν ξένων ὀργανωτῶν. Ὅταν ἐνώπιον ὑμῶν ἐπιδειχθῇ ἔργον, τὸ ὁποῖον συνετάχθη δῆθεν, ἵνα ἐξηγήσῃ καὶ δικαιολογήσῃ τὸ στρατιωτικὸν ἔργον παρελθουσῶν Κυβερνήσεων, ὅταν τοῦτο ἐπιδειχθῇ, θέλετε ἴδει μετὰ πόσης ὀλιγωρίας διὰ τὰ συμφέροντα τοῦ τόπου, μετὰ πόσης ἀπροσεξίας διὰ τοὺς κινδύνους, τοὺς ὁποίους ἐδημιούργουν, καὶ μετὰ πόσης, ἐπιτραπήτω μοι νὰ εἴπω, ἀφροσύνης διεξήγετο προσωπικὸς ἀγὼν βαθμοῦ ἀπεριγράπτου, προσωπικὸς ἀγὼν καταλήξας εἰς τὸ νὰ μὴ ἔχῃ σήμερον ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς οὐδὲ τὸν ἁπλούστερον ὀργανισμόν, οὐδὲ τὸν ἁπλούστερον ὀργανισμὸν διοικήσεως, οὐδὲ τὸν ἁπλούστερον τρόπον ἐκπαιδεύσεως καὶ ἐν γένει πολεμικῆς προπαρασκευῆς. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι χρήσιμον ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ καταγγέλλωνται πρόσωπα ἔστω καὶ ἐπὶ ὡρισμέναις πράξεσι, παρ’ ὅλην ὅμως τὴν γνώμην μου αὐτὴν θὰ εὑρεθῶ ἴσως, λίαν προσεχῶς, εἰς τὴν δυσάρεστον ἀνάγκην, χωρὶς ποτε νὰ θελήσω νὰ ἀποδώσω ἄλλην τινὰ οἱανδήποτε μορφὴν εἰς τὰ πρόσωπα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐπηρέασαν τὴν μέχρι σήμερον ἐξέλιξιν τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων, νὰ ἀναφέρω τοὺς προσωπικοὺς αὐτοὺς ἀνταγωνισμούς, ἀνταγωνισμοὺς τοὺς ὁποίους εἶμαι βέβαιος ὅτι θέλει τερματίσει ἡ ἐν μέσῳ ἡμῶν ἐμφάνισις τῶν ἀλλοδαπῶν ἀξιωματικῶν. Δὲν γνωρίζω ποίαν βαρύτητα διὰ τὴν Βουλὴν εἶχον τὰ ἐπιχειρήματα τὰ ἐναντίον τῆς προσκλήσεως τῶν ὀργανωτῶν ἀναπτυχθέντα ἐκ μέρους τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λακωνίας Βουλευτοῦ καὶ ἀξιωματικοῦ, ὡς, φέρ’ εἰπεῖν, ἐκεῖνο κατὰ τὸ ὁποῖον ἀφηγεῖτο τὸν τρόπον, καθ’ ὃν ἡ γνωστὴ ἄλλως στρατιωτικὴ διοίκησις τοῦ παρελθόντος δὲν εἶχε γνῶσιν τότε περὶ τῶν ἐν Γερμανίᾳ σπουδῶν του καὶ καθ’ ὃν μᾶς ἐξήγησε πῶς καὶ διατί ἐτοποθετήθη, ἐρχόμενος ἐκ Γερμανίας, εἰς Κυπαρισσίαν, ἢ δὲν γνωρίζω τί ἄλλο παρόμοιον...

§38Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. .. διισχυρίζομαι ὅτι τοὺς ἀπέστειλεν ἐπὶ τῷ σκοπῷ...

§39Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Γνωρίζω καλῶς καὶ πῶς τοὺς ἀπέστειλε καὶ διατί τοὺς ἀπέστειλε καὶ τί τοὺς ἔκαμεν ἐπανελθόντας. Εἶμαι, σᾶς βεβαιῶ, ἐν πλήρει γνώσει πάντων· Ἀλλ’ ἐπιθυμῶ νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν καὶ ἰδιαιτέρως τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, ὅτι ὁ καίτοι μὴ εἰδικὸς εἰς τὰ καθαυτὸ στρατιωτικά, ἀλλὰ πάντως στρατιωτικὸς συνάδελφος, ἠδίκησεν ἑαυτὸν θελήσας διὰ τοιούτου εἴδους ἐπιχειρημάτων νὰ καταπολεμήσῃ τὴν ἀνάγκην τῆς προσκλήσεως τῶν ξένων ὀργανωτῶν. Ἀλλ’ ἂν συνέβαινον ταῦτα, ἀξιότιμε κύριε συνάδελφε, συνέβαινον καὶ μερικὰ ἄλλα...

§40Κ. ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ. .. ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δὲν ἐχρησιμοποιήθησαν, καίτοι ἀπεστάλησαν.

§41Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει ἀπολύτως τὸ γεγονὸς ἐκεῖνο πρὸς τὴν ἀνάγκην τῆς προσκλήσεως τῶν Γάλλων καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς ὀργανώσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατεύματος...

§42Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀκριβῶς δι’ αὐτὸ πρέπει νὰ ἔλθωσιν οἱ ξένοι, διὰ νὰ τοὺς χρησιμοποιήσωμεν...

§43Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Οὐδεὶς εἶναι διατεθειμένος νὰ ἀρνηθῇ τὴν ἐν εὐρείᾳ κλίμακι ὕπαρξιν ἐν τῷ Ἑλληνικῷ στρατεύματι ἀξιωματικῶν διαπρεπῶν, ἀξιωματικῶν ἐχόντων ὄντως εὐρωπαϊκὴν στρατιωτικὴν μόρφωσιν, δυναμένων νὰ ἀποβῶσιν ἐκτάκτως ὠφέλιμοι εἰς τὰ στρατιωτικὰ πράγματα τοῦ τόπου ἡμῶν, καὶ οὐδεὶς περισσότερον εἶναι δυνατὸν νὰ διαμφισβητήσῃ τὴν δίψαν πρὸς ἐργασίαν τῶν κατωτέρων Ἑλλήνων ἀξιωματικῶν. Ἀλλ’ ἀπέχει πολύ, ἀξιότιμοι κύριοι συνάδελφοι, ἡ στρατιωτικὴ ἐπιστημονικὴ μόρφωσις ἀπὸ τοῦ σημείου ἐκείνου, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ οὕτως ἐπιστημονικῶς κατηρτισμένος ἀξιωματικὸς θὰ δύναται νὰ φαίνηται χρήσιμος κατὰ τὴν ἐξάσκησιν τῶν καθηκόντων αὐτοῦ. Ἡ ἐπάρκεια τῶν ἀξιωματικῶν, κατὰ τὰ 99%, ἐξαρτᾶται—τοῦτο εἶναι κοινῶς γνωστὸν—ἐκ τῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐξαρτᾶται ἐκ τῆς συχνοτάτης μετὰ τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς διοικήσεως αὐτοῦ ἐπαφῆς, ἐκ τῆς ἀδιακόπου χρησιμοποιήσεως τῶν γνώσεων, τὰς ὁποίας ἐν τῇ μετὰ τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς διοικήσεως αὐτοῦ συναφείᾳ ἀπέκτησεν, ἐκ τῆς ἀδιακόπου καὶ ἀδιαλείπτου κινήσεως καὶ ἐνεργείας. Μόνον διὰ τῆς πείρας, μόνον διὰ τῆς ἐφαρμογῆς ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἡ στρατιωτικὴ τέχνη διδάσκει, δύναταί τις νὰ προσεγγίσῃ μόνον εἰς τὴν ἐπάρκειαν ἐκείνην, ἡ ὁποία θὰ δύναται νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἐγγύησις, ὅτι ὁ ἐπιστημονικῶς κατηρτισμένος ἀξιωματικὸς θὰ δυνηθῇ κατὰ τὴν δεδομένην στιγμὴν νὰ φανῇ ὄντως ἄξιος τῆς ἀποστολῆς του. Ὅτε δὲ τοῦτο συμβαίνει, ἀπορῶ πῶς καὶ μία γνώμη κἂν ὑπῆρξεν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ ἐναντίον τῆς προσκλήσεως τῶν ὀργανωτῶν. Καὶ ἀπορῶ, διότι ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν ἐν πλήρει ἐξαρθρώσει ὁλόκληρον τὸν στρατιωτικόν μας ὀργανισμόν, ὀργανισμὸν ὁ ὁποῖος, ἐπιτραπήτω νὰ εἴπω, ὄζει ἀτελειῶν, προερχομένων ὄχι ἐκ τῆς ἐλλείψεως γνώσεων, τῶν ὁποίων ἀφθονοῦμεν, ἀλλὰ ὄζει ἐξ ἀτελειῶν προερχομένων ἐκ τῆς προσωπικῆς, ἐπαναλαμβάνω, ἀντιπαθείας, καὶ τῆς προσωπικῆς διαπάλης, ἡ ὁποία δυστυχῶς καὶ μετὰ τὸ τρομερὸν διὰ τὴν Ἑλλάδα γεγονὸς τοῦ 1897 δὲν ἔπαυσεν ὑφισταμένη. Μετὰ τὴν συμφορὰν ἐκείνην, εἶναι γνωστὸν πῶς καὶ διατί ἐδημιουργήθη ἡ Γενικὴ Διοίκησις τοῦ Στρατοῦ· εἶναι γνωστὸν ποίας ὄντως ἐλπίδας καὶ ποίας εὐλόγους προσδοκίας ἐστήριζε περὶ τῆς συμπληρώσεως καὶ τοῦ καταρτισμοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ὁλόκληρος ὁ κόσμος ἐπὶ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, διότι ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ὑπηρεσίας ἐκείνης ἐτάχθη ἡ Α.Β.Υ. ὁ Διάδοχος Κωνσταντῖνος. Τὸ μέγα καλόν, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἡ διοίκησις ἐκείνη κατὰ τὴν κοινῶς ἀναγνωρισθεῖσαν ὠφελιμότητα, ἦτο ἡ ἀπομάκρυνσις τῶν ἀξιωματικῶν ἀπὸ τῆς ἐπιρροῆς τῆς πολιτικῆς, ἦτο ἡ ἀποξένωσις τῆς κινήσεως τῶν ἀξιωματικῶν ἀπὸ τῆς ἐπιρροῆς τῶν προσωπικῶν συμπαθειῶν καὶ ἀντιπαθειῶν. Τοῦτο ἦτο τὸ ἐπιδιωχθὲν μέγα καλόν. Ἀλλ’ ἀντὶ τούτου τοῦ καλοῦ ὑπῆρξαν πλεῖστα τὰ ἐλαττώματα, ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα βεβαίως κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν θεωρῶ χρήσιμον νὰ ἀναφέρω. Ὁμιλῶ ἐν τούτοις περὶ τῆς Γενικῆς Διοικήσεως κατὰ τὴν στιγμὴν ταύτην μόνον ἵνα ὑπενθυμίσω εἰς ὅλους ὑμᾶς, πόσον ἄκαρπος ὑπῆρξε μέχρι τοῦ 1909 ἡ δεκαετὴς λειτουργία αὐτῆς. Ὅτε λοιπὸν ἀπὸ τοῦ 1897 μέχρι σήμερον παρῆλθον ἀσκόπως δεκατρία ὁλόκληρα ἔτη, ὅτε κατὰ τὰ δεκατρία αὐτὰ ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα ἔπρεπε, φιλοτιμούμενον τὸ Κράτος τοῦτο νὰ ἀναδιοργανωθῇ στρατιωτικῶς, οὐδὲν ἕτερον ἔπραξεν ἀπὸ στρατιωτικῆς ἀπόψεως παρὰ μόνον νὰ δημιουργήσῃ κατάστασιν ἀφόρητον, ἡ ὁποία δὲν ἦτο δυνατὸν παρὰ νὰ ἐκσπάσῃ εἰς μίαν ἐπανάστασιν, ὅτε κατὰ τὰ 13 αὐτὰ ἔτη οὐδὲν ἄλλο ἀπολύτως ἐγένετο πλὴν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ὅλοι γνωρίζομεν, ἐκεῖνο τουτέστι, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁλόκληρον τὸ ἔθνος, ἀπὸ τοῦ ἀνωτάτου ἀνευθύνου ἄρχοντος μέχρι τοῦ τελευταίου Ἕλληνος ἀγρότου, ἦτο ἐμπεποτισμένον μὲ τὴν πεποίθησιν ὅτι ἡ Ἑλλὰς εἶναι ἀδύνατον νὰ ὑπερασπίσῃ τὰ δίκαια καὶ τὴν τιμὴν αὑτῆς, ὅτε κατὰ τὰ 13 αὐτὰ ἔτη, ἀπὸ τοῦ 1897 μέχρι σήμερον, ἡ ἀσύνετος καὶ ἄφρων πολιτικὴ καὶ κομματικὴ διαπάλη, ἐνθαρρυνομένη ἐν τοῖς παρασκηνίοις καὶ ὑφ’ ὡρισμένων ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν, ἐξήρθρωσε καὶ παρέλυσε τὴν στρατιωτικὴν ἄμυναν τῆς χώρας μέχρι τοῦ σημείου, ὥστε νὰ θεωρῆται κοινῶς φυσικὸν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀποβλέψῃ οὐδὲ εἰς τὴν μᾶλλον βεβιασμένην οὐδὲ εἰς τὴν μᾶλλον ἐξηναγκασμένην ἐξυπηρέτησιν τῶν στρατιωτικῶν αὐτῆς ἀναγκῶν, ὅτε ταῦτα πάντα συμβαίνουσιν, ἐρωτῶ: Εἶναι δεδικαιολογημένος ὁ Ἑλληνικὸς στρατός, ὁ ὁποῖος, κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, διψῶν ἐργασίαν, διψῶν ὀργάνωσιν, διψῶν προκοπήν, ἐζήτησεν ὅ,τι ἐζήτησεν; Ἀπολέσας ὁ στρατὸς πᾶσαν ἐμπιστοσύνην πρὸς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἦσαν εἰς θέσιν νὰ ἐμπνέωσι καὶ ἐμπιστοσύνην καὶ ἀγάπην καὶ ἀφοσίωσιν καὶ ἐνθουσιασμόν, τί ἔπρεπε νὰ κάμῃ; Καὶ ὅτε ὁ στρατός, ἐπικροτοῦντος τοῦ λαοῦ, ἔπαυσεν ἔχων ἐμπιστοσύνην πρὸς ὅλους ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τὸν παρέλυσαν, καὶ ἐσκέφθη ὅτι τὸ μηχανικὸν μέρος τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως, ἡ ὁποία δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἐργασία ἀδιάκοπος καὶ εἰλικρινής, ὅτι ἔπρεπε νὰ τὸ ἀναζητήσῃ ἀπὸ ἀξιωματικοὺς διαπρεπεῖς ἀνήκοντας εἰς ἔθνος μέγα, κατέχοντας δέ, πλὴν τῶν γνώσεων, τὸ μέγα τοῦ ἀξιωματικοῦ προσόν, τὴν πεῖραν, μήπως εἶχεν ἄδικον; Βεβαίως ὄχι. Βεβαίως δὲν εἶχεν ἄδικον. Καὶ διὰ τοῦτο οἱ ὀργανωταὶ ἔπρεπε νὰ ἔλθωσιν. Ἀλλ’ ὅτε ὁλόκληρος ὁ στρατός, ὁ ὁποῖος θὰ ἦτο ὁ μᾶλλον δεδικαιολογημένος, ἐὰν ἐδείκνυε ποιάν τινα στενοχωρίαν διὰ τὴν πρόσκλησιν τῶν ὀργανωτῶν, ὅτε αὐτὸς ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἀποβλέπει ὄχι εἰς ματαίας προσωπικὰς φιλοδοξίας, ἀλλ’ εἰς τὸ πραγματικὸν ἔργον, τὸ ὁποῖον προώρισται νὰ ἐκτελέσῃ, ὅτε αὐτὸς ὁ στρατὸς ζητεῖ ὁμοφώνως, πλὴν ἐξαιρέσεων ἀναξίων λόγου, τὴν πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ἀποστολῆς του ἐκπαίδευσιν παρ’ ἐκείνων, τοὺς ὁποίους πρόκειται διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου νὰ μονιμοποιήσωμεν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ τοῦ ἡμετέρου στρατεύματος, νομίζω, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν νὰ διστάσῃ τις, ὅπως ἐπικροτήσῃ τὴν ψήφισιν τοῦ παρόντος νομοσχεδίου. Μὴ θεωρῶν ἀναγκαῖον νὰ μακρηγορήσω πλειότερον ἐπὶ τοῦ παρόντος, εἶμαι ὑποχρεωμένος καὶ ἐγὼ νὰ συνταυτίσω τὴν παράκλησίν μου μετὰ τῶν ἀξιοτίμων ἄλλων συναδέλφων πρὸς τὸν κ. Ὑπουργόν, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἀνάγκην τῆς τροπολογίας τοῦ τρίτου ἄρθρου, τροπολογίας ἡ ὁποία, ὡς εἶπον, φαίνεται μὲν ἐπ’ ἐλάχιστον μεταβάλλουσα τὸ ἄρθρον, ἀλλ’ ἡ ὁποία ἔχει μεγίστην ἀληθῶς σημασίαν. Διὰ νὰ ἴδητε πόσον εἶναι ἀναγκαία ἡ διοίκησις τῶν μεραρχιῶν καί, εἰ δυνατόν, ἡ ἀπολυταρχικὴ αὐτῶν διοίκησις ὑπὸ ξένου ὀργανωτοῦ καὶ ὀργανωτοῦ ἐξόχου, ὡς εὐτυχῶς εἶναι ὁ ἐλθὼν ἐνταῦθα Γάλλος στρατηγός, καὶ πόσον εἶναι ἐπικίνδυνον διὰ τὸ στάδιον αὐτὸ τῆς ὀργανώσεως ἡ ἐξακολούθησις τῆς ἀφέσεως οὐσιωδεστάτου μέρους τῆς στρατιωτικῆς ἐργασίας εἰς τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον μέχρι σήμερον ἐλειτούργει, διὰ νὰ καταδειχθῇ τοῦτο, δὲν ἔχω παρὰ νὰ ἀναφέρω εἰς ὑμᾶς ἓν ἀξιοσημείωτον γεγονός. Εἶναι εἰς ὅλους, ἀξιότιμοι κύριοι Βουλευταί, γνωστὸν ὑπὸ ποίας συνθήκας κατὰ τὸν παρελθόντα Ἀπρίλιον ἔληξεν ἡ ὀξεῖα ἐκείνη φάσις τῆς ἀνωμαλίας τοῦ Κράτους καὶ ὑπὸ τίνας ὅρους ἐπανῆλθον τὰ πράγματα ἐν τῷ σταδίῳ τῆς ὁμαλότητος. Καταργηθείσης τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ἐκρίθη ἀπολύτως ἀναγκαῖον νὰ διατηρηθῇ τὸ καλόν, τὸ ὁποῖον αὕτη κατὰ τὰ φαινόμενα ἐξησφάλιζε, τὸ καλὸν τοῦ ἀμεταθέτου τῶν ἀξιωματικῶν, τὸ καλὸν τῆς μὴ ὑπαγωγῆς τῆς μεταθέσεως καὶ κινήσεως τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῶν ὑπηρεσιῶν ἀκόμη εἰς τὰς πολιτικὰς ἐπιδράσεις, εἰς τὰς βουλευτικὰς ἐπιδράσεις. Καὶ διετηρήθη τὸ καλὸν ἐκεῖνο τῆς Γενικῆς Διοικήσεως διὰ τῆς ἀφέσεως τοῦ ζητήματος αὐτοῦ εἰς τὰς χεῖρας τῶν τριῶν μεράρχων. Καταργηθείσης ἑπομένως τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, οἱ τρεῖς μέραρχοι ἀνέλαβον διὰ τῆς κοινῆς αὐτῶν δυνάμεως νὰ ἐξασφαλίσωσιν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἔπρεπε, καταργουμένων ἄλλων, νὰ ἀπολεσθῇ καὶ αὐτό. Ποῖον ἦτο, νομίζετε, τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης ἐμπιστοσύνης; ὄχι μόνον τῆς Βουλῆς, ὄχι μόνον τοῦ στρατοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦ κόσμου ὅλου, ποῖον, νομίζετε, ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης ἐμπιστοσύνης πρὸς τοὺς τρεῖς ἐκείνους μεράρχους; Ἀποτέλεσμα ὑπῆρξε κάτι ἀπεριγράπτως κακόν, κάτι ἀπεριγράπτως ὀλέθριον, κάτι ὁμολογουμένως ἀντεθνικόν. Τὸ κακὸν τοῦτο καὶ τὸ ἀντεθνικὸν ἐγένετο εἰς τὸ ζήτημα τῆς προτάσεως προαγωγῆς ἀξιωματικῶν διὰ τοὺς ἀνωτέρους βαθμούς. Εἰς οὐδένα εἶναι ἄγνωστοι αἱ ἐθνικαὶ συνθῆκαι, ὑπὸ τὰς ὁποίας διατελοῦμεν. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ τρεῖς μέραρχοι ἐνήργησαν τοὺς προβιβασμούς, ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἀναμένομεν νὰ εὑρεθῶμεν πρὸ γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἕκαστος ηὔχετο νὰ ἀπεφεύγομεν. Καὶ ἐνῷ ἡ Ἑλλὰς ἀνησυχοῦσα, διότι μόνον ἀνησυχίας εἰς αὐτὴν ἐκληροδότησαν οἱ κυβερνῆται τοῦ παρελθόντος, ἀνησυχοῦσα διὰ τὸ ἄμεσον μέλλον, ἐφοβεῖτο ὅτι ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν θὰ ἐρρίπτετο εἰς ἀγῶνα, ἐκ τοῦ ὁποίου ἄγνωστα θὰ ἦσαν τὰ ἀποτελέσματα, ἐνῷ ταῦτα ἐπέκειντο, οἱ τρεῖς μέραρχοι ἐκλήθησαν, διαλυθέντος τοῦ Στρατιωτικοῦ Συνδέσμου, ὡς νομίσαντος, ὅτι δὲν ὤφειλεν ἐπὶ πλέον νὰ ἀναμιχθῇ εἰς τὴν περαιτέρω διοίκησιν τοῦ τόπου, οἱ τρεῖς μέραρχοι ἐκλήθησαν κατὰ νόμον νὰ προτείνωσιν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ κατελάμβανον τὰς ἀνωτέρας στρατιωτικὰς θέσεις, ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ὄχι μόνον προωρίζοντο διὰ τὴν ἐν εἰρήνῃ ἐκπαίδευσιν, ἔργον ἀπαιτοῦν μεγάλας δυνάμεις, ἀλλ’ οἱ ὁποῖοι ἐντὸς ἴσως ὀλίγων ἡμερῶν ἐπρόκειτο νὰ ἀναλάβωσι τὴν διοίκησιν τῶν ἐμπολέμων Ἑλληνικῶν στρατευμάτων. Ἐπρόκειτο τουτέστιν οἱ τρεῖς μέραρχοι νὰ διορίσωσι τοὺς μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἀρχηγοὺς τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τοῦ τόπου, ἀρχηγοὺς, ἀπὸ τῆς πεφωτισμένης τῶν ὁποίων ἐνεργείας, ἀπὸ τῆς γενναιότητος τῶν ὁποίων, ἀπὸ τῆς διοικητικῆς ἱκανότητος τῶν ὁποίων, ἀπὸ τῆς ἰσχύος, τῆς ἠθικῆς περιωπῆς καὶ τῆς ἐπιβολῆς τῶν ὁποίων θὰ ἐξηρτᾶτο ἡ τύχη τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ἐνῷ περὶ τοιούτων προσωπικοτήτων ἐπρόκειτο προέβησαν οἱ τρεῖς μέραρχοι εἰς προαγωγάς, προαγωγὰς τὰς ὁποίας μετὰ πόνου, μετ’ ἀγανακτήσεως, μετὰ θλίψεως καὶ ἀπελπισίας ἤκουσεν ὄχι μόνον τὸ Ἑλληνικὸν στράτευμα ὁλόκληρον, ἀλλ’ ἤκουσαν καὶ πάντες ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκοντο κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον εἰς μεγαλειτέραν ἐπαφὴν πρὸς τὰ στρατιωτικὰ πρόσωπα καὶ ζητήματα. Προέβησαν οἱ τρεῖς μέραρχοι εἰς προαγωγάς, αἱ ὁποῖαι ὑπέσχοντο, διὰ τοῦ μᾶλλον σαφοῦς, διὰ τοῦ μᾶλλον βεβαίου τρόπου, ὅτι ἐξησφάλιζον ἐκ τῶν προτέρων συμφορὰς τῆς Ἑλλάδος πολὺ μεγαλειτέρας τῶν τοῦ 1897. Προέβησαν εἰς προαγωγὰς ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν βεβαιούσας ἐκ τῶν προτέρων ὅτι ἐν περιπτώσει ἐθνικῶν κινδύνων θὰ ὑφιστάμεθα ταπεινώσεις πολὺ μεγαλειτέρας ἐκείνων, τὰς ὁποίας μὴ θέλοντες νὰ ἐπανίδωμεν, ἐπανεστατήσαμεν.....

§44Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἐπανεστάτησεν ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§45Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Καὶ ἐγὼ λαὸς δὲν εἶμαι;

§46Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Σὺ ἦσο εἰς τὸ Γουδί.

§47Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Καὶ σὺ ποῦ ἦσο; Διὰ νὰ καταδειχθῇ ὅμως μέχρι ποίου σημείου κατέπεσον οἱ τρεῖς μέραρχοι, θὰ ζητήσω λίαν προσεχῶς, διότι τοῦτο θὰ μοὶ χρησιμεύσῃ, παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ καταθέσῃ τὸν πίνακα τῶν προτάσεων προβιβασμῶν, τὸν τελευταῖον πίνακα τῶν προτάσεων τῆς Α.Β.Υ. τοῦ Διαδόχου καὶ τὸν πίνακα τῶν προτάσεων τῶν τριῶν μεράρχων. Ἐκ τῆς συγκρίσεως ἐκείνων τῶν δύο πινάκων θέλει φωτισθῆ πᾶς ὁ θέλων νὰ φωτίζηται, θέλει φωτισθῆ, ὅτι οἱ τρεῖς μέραρχοι, οἱ ἀναλαβόντες κατόπιν μιᾶς ἐπαναστάσεως τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνην τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ὅτι ὄχι μόνον δὲν ἐφάνησαν, κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ πίνακος, αὐστηρότεροι τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, ἡ ὁποία ὑπὲρ τὸ δέον εἶχε καμφθῆ εἰς τὰς προσωπικὰς ἐπιρροάς, ὅτι ὄχι μόνον δὲν ἐφάνησαν αὐστηρότεροι, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἐκείνους τοὺς ὁποίους ἡ Γενικὴ Διοίκησις, ἡ ὁποία δυστυχῶς δὲν διεκρίνετο διὰ τὴν αὐστηρότητα αὐτῆς, εἶχε χαρακτηρίσει ὡς στασίμους, ὅτι καὶ ἐκείνους οἱ τρεῖς μέραρχοι τοὺς προήγαγον. Ὅτε λοιπὸν ἡ Διοίκησις τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατεύματος ἀφίεται εἰς τοιούτους ἀρχηγούς, ὅτε ἡ Δικαιοσύνη τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατεύματος τάσσεται ὑπὸ τὴν θέλησιν, ὑπὸ τὴν συμπάθειαν, ὑπὸ τὴν ἀδιαφορίαν καὶ ὑπὸ τὴν χλιαρότητα ἀρχηγῶν, οἱ ὁποῖοι ἀπέδειξαν, ὅτι ὄχι Μεραρχίαν, ἀλλὰ οὐδὲ ἑαυτοὺς δύνανται νὰ διοικήσωσιν, ὅτε ἡ Διοίκησις τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἀνατίθεται ὑπὸ τοιαύτας χεῖρας, ἐρωτῶ: εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀμφιβάλλωμεν κἂν περὶ τῆς ὑψίστης ἐθνικῆς ἀνάγκης, ὅπως ἴδωμεν τὸν στρατὸν ἡμῶν κινούμενον, φιλοτιμούμενον, ὀργανούμενον καὶ τιθέμενον ἐπὶ τέλους ἐν τῷ ζυγῷ τῆς ἐργασίας καὶ τῆς ἐκ ταύτης προόδου, ὑπὸ τὴν ἄκαμπτον διοίκησιν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν ἀλλοδαπῶν; Οὐδένα ὑποτιμῶ, ἐπαναλαμβάνω, ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ὄντως τὴν ἀπαιτουμένην στρατιωτικὴν ἀνωτάτην μόρφωσιν καὶ τὴν θέλησιν, ὅπως φανῶσι χρήσιμοι. Οὐδένα ὑποτιμῶ. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἐλλείπει καὶ τὸ ὁποῖον εἶναι ἀδύνατόν ποτε οἱ ἡμεδαποὶ νὰ κατορθώσωσιν, εἶναι ἡ ἑνότης τῆς ἐνεργείας, εἶναι ἡ ἔμπνευσις τοῦ καθήκοντος, τῆς διαρκοῦς ἐργασίας, εἶναι ἡ ἔμπνευσις τῆς κοινῆς ὅλων προσπαθείας, ἡ ἔμπνευσις τοῦ στοιχείου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὸ θεμέλιον καὶ τὴν στέγην ἑνὸς στρατεύματος, θέλοντος καὶ ἐννοοῦντος νὰ πραγματοποιήσῃ τὸν προορισμόν του. Ὑπάρχουσι πολλοὶ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ ἐκτάκτως μεμορφωμένοι εἰς τὸ Ἑλληνικὸν στράτευμα, ἀλλ’ ἕκαστος τούτων ἔχει τὰς ἰδέας του, ἕκαστος νομίζει, ὅτι πρέπει ν’ ἀποδείξῃ τοὺς ἄλλους ἀμαθεῖς καὶ ἀνικάνους, καὶ ἕκαστος, ὅταν ἀνατίθηται εἰς αὐτὸν στρατιωτική τις ἐργασία, ὡς πρῶτον μέλημα ἔχει νὰ πράξῃ τ’ ἀντίθετα τῶν ἄλλων. Οὐδεὶς ποτε ἐξ αὐτῶν ἐσκέφθη τὸν πραγματικὸν ἀντικειμενικὸν σκοπόν, τὸν ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἔχῃ ἡ στρατιωτικὴ ὀργάνωσις τῆς Ἑλλάδος. Καὶ λέγω τοῦτο, ὄχι στηριζόμενος εἰς πράγματα, τὰ ὁποῖα δύναταί τις νὰ ὑποθέσῃ, ὅτι ὡς ἀξιωματικὸς μόνον ἐγὼ γνωρίζω ἐκ τῶν ἐν τῇ Βουλῇ ταύτῃ εὑρισκομένων συναδέλφων, ἀλλὰ λέγω ταῦτα στηριζόμενος εἰς πράγματα παγκοίνως γνωστά. Γνωρίζετε ὅτι ἐντὸς δύο ἑβδομάδων ὑπεβλήθησαν ἄλλοτε εἰς τὴν Βουλὴν δύο ἢ τρεῖς ὀργανισμοί, ἐκ τῶν ὁποίων ὁ εἷς ἐκανόνιζε πέντε Μεραρχίας ἐκ δύο Ταξιαρχιῶν, ὁ ἄλλος τρεῖς Μεραρχίας ἐκ τριῶν Ταξιαρχιῶν. Γνωρίζετε ὅτι εἰς τὴν Βουλὴν αὐτήν, ἐπὶ σειρὰν μακρὰν ἐτῶν, ἕκαστος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, μὴ αἰσθανόμενος, μὴ ἐννοῶν μᾶλλον τὴν ἀνάγκην τῆς συνεχείας ἐν τῇ στρατιωτικῇ ὑπηρεσίᾳ καὶ ὀργανώσει, καὶ ἐκλαμβάνων τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν ὡς ἀντικείμενον πολιτικῆς ἀσχολίας, πολιτικῆς ἐκμεταλλεύσεως καὶ πολιτικῆς διαπάλης, διαρκῶς ἐνόμιζεν ὅτι ἔπρεπε νὰ πράξῃ τὰ ἀντίθετα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὁ πρὸ μιᾶς ἡμέρας ἀφήσας τὸ Ὑπουργεῖον ἀντίπαλός του ἔπραξε. Καὶ σωρηδὸν ἐνεφανίζοντο καὶ ἐψηφίζοντο τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια ἐν τῇ Βουλῇ, σωρηδὸν ἤρχοντο ἐνώπιον τῆς Βουλῆς στρατιωτικοὶ ὀργανισμοί, καταργήσεις ἄρθρων, ἐπαναφοραὶ ἄρθρων, προσθῆκαι ἢ ἀφαιρέσεις εἰς τρόπον ὥστε, κατὰ τὸ διάστημα αὐτὸ τῆς δεκαετίας ἐδημιουργήθη κυκεών, ἐν μέσῳ τοῦ ὁποίου καλῶς γνωρίζετε ποῖα ὑπῆρξαν τ’ ἀποτελέσματα.

§48Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ εἰς τοὺς ἄλλους κλάδους αὐτὰ ἐγίνοντο.

§49Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ τονίσῃ τις καὶ ἄλλην ὄψιν οὐσιώδη τοῦ ζητήματος, τὴν ὄψιν τὴν ἠθικήν, τὴν ὄψιν ἐκείνην, ἡ ὁποία, χωρὶς νὰ φαίνηται εἰς τὰ χαρτιά, χωρὶς νὰ φαίνηται εἰς τὰ βιβλία, εἰς τὰ νομοσχέδια καὶ τοὺς νόμους, ἀπετέλει ἐν τούτοις καὶ ἀποτελεῖ μίαν ἐκ τῶν ὑψίστων μεριμνῶν, τὰς ὁποίας ὀφείλει νὰ ἔχῃ μία Κυβέρνησις σοβαρῶς σκεπτομένη καὶ μελετῶσα περὶ τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων. Καὶ ὄχι μόνον ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ καὶ πᾶσα διοίκησις ἀνωτέρας ἢ κατωτέρας στρατιωτικῆς μονάδος, ὀφείλει ἐξαιρετικῶς νὰ μεριμνᾷ διὰ τὴν ὄψιν ἐκείνην, τὴν ἠθικήν, τὴν ὁποίαν δυστυχῶς ἐντελῶς παρημέλησαν καὶ ἐντελῶς εἶχον θέσει κατὰ μέρος αἱ Κυβερνήσεις τοῦ παρελθόντος. Εἶναι πρόσφατα τὰ γεγονότα, καὶ ὅλοι παρακολουθοῦμεν μετ’ ἀηδίας αὐξανούσης ὅλα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἀποκαλύπτονται διὰ τὰς γενομένας καταχρήσεις καὶ τὰ ὁποῖα φοβοῦμαι ὅτι δὲν θὰ κατορθωθῇ νὰ ἀποκαλυφθῶσιν ὅλα....

§50Ν. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Πρέπει νὰ ἀποκαλυφθῶσι.

§51Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω ὅτι πάντα ταῦτα εἶναι χρήσιμα μόνον καὶ μόνον ὅπως σχηματίσητε μίαν ἐντύπωσιν ἐντελῶς κινηματογραφικὴν περὶ τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκετο τὸ στράτευμα, καταστάσεως, περὶ τῆς ὁποίας ὑπόσχομαι διὰ μακρῶν ἐν δέοντι χρόνῳ νὰ ὁμιλήσω, ἀλλ’ ἡ ὁποία, προκειμένου νὰ ψηφισθῇ νομοσχέδιον ὡς τὸ προκείμενον εἶναι, νομίζω, ἀνάγκη νὰ μὴ λησμονηθῇ καὶ τοῦτο, ἵνα δοθῇ πλήρης ἐλευθερία εἰς τοὺς ὀργανωτάς. Μέχρι τοιούτου σημείου, κύριοι Βουλευταί, παρημελήθη κατὰ τὸ παρελθὸν ἡ ἠθικὴ τοῦ στρατεύματος, καὶ ἡ ἀντίληψις ὅτι ἡ ἐκτίμησις ἡ ἀμοιβαία μεταξὺ τῶν διαφόρων βαθμοφόρων τοῦ στρατοῦ συντελεῖ κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς τὴν σύμπηξιν ἀληθοῦς στρατοῦ, ὥστε ἦλθε στιγμή, κατὰ τὴν ὁποίαν Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, πρὸ ἀνομημάτων, τὰ ὁποῖα οὐδόλως διαφέρουσιν ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὁδηγοῦσι τοὺς συνήθεις ἐγκληματίας εἰς τὰς φυλακάς, πρὸ τοιούτων ἀνομημάτων ἐξέδωκε διαταγάς, αἱ ὁποῖαι θὰ ἤρκουν, ἵνα ὁδηγήσωσι καὶ αὐτὸν τοῦτον εἰς τὸ Κακουργιοδικεῖον. Ὑπῆρξεν Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις ὄχι μόνον καταχραστάς, πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν του ἐγκληματοῦντας, δὲν ἐτιμώρει, ἀλλ’ ὁ ὁποῖος καὶ ἤμειβεν αὐτούς. Ὑπῆρξεν ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. Θεοτόκης, ὡς Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἔλαβε γνῶσιν κατόπιν καταγγελίας, ὅτι ἀξιωματικοὶ λαμβάνοντες ψευδῆ φύλλα πορείας ἐλάμβανον ἐπὶ μῆνας παρανόμως χρήματα ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου, λαμβάνοντες δῆθεν αὐτὰ ὡς ἀποζημίωσιν διὰ πορείας, τὰς ὁποίας ὅμως δὲν ἐξετέλουν.

§52Ν. ΔΕΛΑΚΟΒΙΑΣ. Δὲν τὰ ἀναγράφουσιν αὐτὰ εἰς τὸ τελευταῖον φυλλάδιόν των!

§53Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἀξιωματικοὶ ἦσαν αὐτοί;

§54Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Βεβαίως. Καὶ ὁ Ὑπουργὸς ἐσιώπησε, καίπερ λαβὼν γνῶσιν, ὅτι ἀξιωματικοὶ ἔλαβον φύλλα πορείας ὄχι μόνον ἵνα μεταβῶσί που ἄνευ λόγου ὑπηρεσίας, ἀλλ’ ὅτι ἔλαβον μεθ’ ἑαυτῶν καὶ φύλλα ἄλλων, οἱ ὁποῖοι ἔμενον εἰς Ἀθήνας. Ἔλαβον τὰ φύλλα αὐτὰ καὶ μετέβησαν ἐκεῖ ὅπου μετέβησαν καὶ κατόπιν ἐπιστρέψαντες ἐξηργύρωσαν τὰς καταστάσεις, τὰς ὁποίας οἱ ἴδιοι συνέταξαν. Λαβὼν γνῶσιν ὅλων αὐτῶν ὁ Ὑπουργὸς διέταξε καὶ ἐκρατήθη ἐκ τοῦ μισθοῦ των τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον εἶχον παρανόμως λάβει. Βλέπετε ὅτι οὔτε συμβούλια οὔτε Στρατοδικεῖα ὑπῆρχον. Περὶ ἄλλου ἀξιωματικοῦ μεταβαίνοντος εἰς τὴν Κηφισίαν καθ’ ἑκάστην καὶ λαμβάνοντος δῆθεν ὡς ὁδοιπορικά, διότι κατὰ τὸ θέρος ἔμενεν ἐν Κηφισίᾳ, ἐννέα δραχμὰς τὴν ἡμέραν, τὰ αὐτὰ ὁ Ὑπουργὸς διέταξε. Καὶ ὅτε ἔλαβε γνῶσιν, ὅτι τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἐδίδετο εἰς τὸν ἀξιωματικὸν αὐτόν, ἀνήρχετο ἐν ὅλῳ εἰς δὲν γνωρίζω πόσας δραχμάς, 1600, ὡς λέγουσιν οἱ διακόψαντές με συνάδελφοι, διέταξε νὰ κρατηθῇ ἐκ τοῦ μισθοῦ του μηνιαίως ἓν μικρὸν ποσὸν μέχρις οὗ συμπληρωθῇ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶχε διαρρεύσει ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου. Καὶ τὸν ἀξιωματικόν αὐτὸν ὁ Ὑπουργὸς κ. Θεοτόκης ὄχι μόνον δὲν ἐτιμώρησεν, ὄχι μόνον δὲν παρέπεμψεν εἰς συμβούλιον, ἂν μὴ εἰς Στρατοδικεῖον, ἀλλὰ τὸν ἤμειψε, καὶ τὸν ἤμειψεν ἔχων αὐτὸν ἀδιακόπως εἰς μίαν τῶν μᾶλλον ἐμπιστευτικῶν θέσεων τοῦ Ὑπουργείου.

§55Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Μένει εἰς τὰς τάξεις τοῦ στρατοῦ ἀκόμη ὁ ἀξιωματικὸς αὐτός;

§56Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ὄχι. Ἀναφέρω τὰ μικρά, δύναμαι νὰ εἴπω, γεγονότα αὐτὰ μόνον καὶ μόνον διὰ νὰ καταδειχθῇ καὶ ἐξ ὄνυχος τὸ ἐνδιαφέρον, μετὰ τοῦ ὁποίου ἐπελαμβάνοντο τόσον τῶν γενικωτέρων, ὅσον καὶ τῶν λεπτομερεστέρων στρατιωτικῶν ζητημάτων οἱ μέχρι σήμερον κυβερνήσαντες. Ὅτε λοιπόν, τόσον ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν κυβερνησάντων τὴν χώραν, ὅσον καὶ ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῶν στρατιωτικῶν, τῶν διοικησάντων τὸν στρατόν, ἐξετάζοντες τὸ στρατιωτικὸν ζήτημα τῆς Ἑλλάδος, ἐν μεγίστῃ καὶ ἀτάκτῳ περιλήψει, φθάνομεν εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτε ὄχι μόνον δὲν ἔχομεν ἐκ τῶν παραδόσεων τοῦ ἀμέσου παρελθόντος τὸ στρατιωτικὸν ἐκεῖνο πνεῦμα, τὸ ὁποῖον εἴχομεν στοιχειῶδες καθῆκον νὰ ἔχωμεν οἱ Ἕλληνες, ἀλλὰ ὅτι δὲν ἔχομεν οὐδὲ τὸ πνεῦμα ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον Κράτη, ὑπὸ πολὺ δυσμενεστέρας συνθήκας ἡμῶν οἰκονομικὰς καὶ συνθήκας πληθυσμοῦ, ἔχουσι, νομίζω ὅτι πᾶσα ἀμφιβολία καὶ πᾶς δισταγμός, προκειμένου περὶ τοῦ ὑπ’ ὄψει ζητήματος, πρέπει νὰ ἐκλείψῃ. Κατερχόμενος τοῦ βήματος, παρακαλῶ θερμῶς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως κατὰ τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν τροπολογίαν αὐτήν, τὴν ὁποίαν ἐλπίζω ὅτι θέλει σταθμίσει δεόντως.

§57Γ. ΠΩΠ. Τί λέγει ἡ τροπολογία;

§58Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Τροπολογίαν προφορικὴν ὑποβάλλω, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ στρατηγὸς ὀργανωτὴς καὶ οἱ ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ τοῦ ἐπιτελείου του ἐνασκοῦσι τὴν διοίκησιν τῶν Μεραρχιῶν. Παρακαλῶ τουτέστι νὰ τροποποιηθῇ τὸ «δύναται νὰ ἐνασκῇ τὴν διοίκησιν τῶν Μεραρχιῶν».

§59Γ. ΠΩΠ. Δὲν τὰ θεραπεύει ὅλα.

§60Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ναί, ἀλλ’ ὁ τρόπος κατὰ τὸν ὁποῖον θὰ διενεργῆται κατόπιν ἡ ὑπηρεσία τῆς μεταθέσεως τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῶν προαγωγῶν, αὐτὸς ὁ τρόπος ἀναμφιβόλως δὲν πρόκειται νὰ κανονισθῇ διὰ τοῦ παρόντος μόνον νομοσχεδίου.

§61ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὄχι.

§62Ν. ΚΟΝΤΟΓΟΥΡΗΣ. Ἐπίσης, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, συνιστῶ θερμῶς καὶ τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Σπετσῶν γνώμην διὰ τὸ ζήτημα τοῦ βαθμοῦ. Ὁ βαθμὸς διὰ τὸν στρατιωτικὸν εἶναι κάτι τι ψυχολογικῶς ἰσχυρότατον. Νομίζω δὲ ὅτι, ἐὰν οἱ Γάλλοι ἀξιωματικοί, οἱ ἐλθόντες ἐδῶ, περιεβάλλοντο, εἰ δυνατόν, τὴν στολὴν τοῦ Ἕλληνος ἀξιωματικοῦ καὶ ἐνεφανίζοντο οἱ λοχαγοὶ ὡς λοχαγοὶ καὶ οἱ ταγματάρχαι ὡς ταγματάρχαι, σὺν τῇ διαφορᾷ ὅτι θὰ κατετάσσοντο ἀρχαιότεροι τῶν Ἑλλήνων ὁμοιοβάθμων των, εἰς τρόπον ὥστε, ἐὰν ἀπαιτηθῇ νὰ διοικήσωσι τάγματα, νὰ διοικήσωσιν αὐτὰ λοχαγοὶ ἀρχαιότεροι τῶν ἄλλων καὶ ἑπομένως ἔχοντες τὸ κῦρος καὶ τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ ἀνωτέρου, μὴ προσκρούοντες εἰς ἐκεῖνο, κατὰ τοῦ ὁποίου θὰ προσέκρουον κατὰ τὴν περίπτωσιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ὡς λοχαγοί, ἀσχέτως πρὸς τὴν ἀρχαιότητα αὐτῶν, θὰ διώκουν τάγματα, νομίζω, λέγω, ὅτι, ἐὰν οὕτως ἐκανονίζοντο τὰ πράγματα, ἡ προσαρμογὴ τῶν βαθμῶν τῶν Γάλλων πρὸς τὰς ὑπηρεσιακὰς λεπτότητας τοῦ στρατιωτικοῦ πνεύματος θὰ ἦτο ἀπολύτως ἐπιτυχής.

§63ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ λάβω τὸν λόγον. Κινδυνεύει ἡ συζήτησις νὰ λάβῃ τροπὴν ἀπροσδόκητον. Ἐλπίζω ὅτι μεθ’ ὅσα θὰ εἴπω θὰ παραιτηθῶσιν οἱ κύριοι Βουλευταὶ τοῦ λόγου, καὶ τοὺς παρακαλῶ πρὸς τοῦτο. Εἶχον παρακαλέσει νὰ γίνῃ ἐπιτροπή, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ παραπεμφθῶσι πρὸς ἐξέτασιν τὰ νομοσχέδια αὐτά, ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι θὰ καθίστατο δυνατὸν νὰ μὴ κατασπαταληθῇ χρόνος ἐνώπιον τῆς Βουλῆς διὰ τὴν συζήτησιν αὐτῶν. Ὅσον ἀφορᾷ πᾶσαν παρατήρησιν ἠδύνατο νὰ ὑποβληθῇ αὕτη ὑπὸ τῆς καταρτισθείσης ἐπιτροπῆς ἰδιαιτέρως καὶ ἠδύναντο νὰ ἀκουσθῶσιν οἱ λόγοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔφερον ἐμὲ εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου. Ἐν τούτοις δικαίωμα ἔχει ἕκαστος νὰ λάβῃ τὸν λόγον. Ἤθελον ὅμως παρακαλέσει ἐκείνους, οἵτινες θὰ ἀπέδιδον ἰδιαιτέραν σημασίαν εἰς τὴν παράκλησίν μου, νὰ μὴ θελήσωσι νὰ λάβωσι τὸν λόγον, ἐκτὸς ἐὰν ἔχωσι τίποτε νέον νὰ προσθέσωσιν. Ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας ὅτι διὰ τοῦ ἄρθρου 2ου φαίνεται ἡ ἀποστολὴ μὴ ἔχουσα δικαίωμα ὀργανώσεως καὶ ἐκπαιδεύσεως τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅτι θὰ ἦτο ἀνάγκη νὰ ἀναφερθῶμεν εἰς ἕτερον νόμον, ὁ ὁποῖος θὰ ἔδιδε τοιοῦτο δικαίωμα, ἐστηρίχθη εἰς λησμοσύνην τοῦ προηγουμένου ἄρθρου, τὸ ὁποῖον λέγει ὅτι αὐτοὶ θὰ ἀσχοληθῶσιν εἰς τὰ τῆς ὀργανώσεως καὶ ἐκπαιδεύσεως τοῦ στρατοῦ. Ὥστε εἶναι προφανὲς ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου ὅτι ἡ ἀποστολὴ σκοπὸν ἔχει νὰ ἀσχοληθῇ εἰς τὴν ὀργάνωσιν καὶ ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ, ὅτι δὲ οἱ ἀποτελοῦντες αὐτὴν δύνανται νὰ ἀναλάβωσι καὶ διοίκησιν στρατοῦ καὶ ὑπηρεσιῶν. Δέχομαι νὰ προστεθῇ ὁ σύνδεσμος «καὶ» εἰς τὸ ἄρθρον 2, ὡς προέτεινεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, ἵνα μὴ γεννᾶται οὐδεμία ἀμφιβολία, μολονότι, ἐπαναλαμβάνω, δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν σοβαρῶς νὰ ἀμφισβητηθῇ, ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὴν ἀποστολὴν δὲν θὰ ἔχωσιν ὅλας αὐτὰς τὰς ἐξουσίας. Εἰς τὸ ἄρθρον 2 ἐγένετο ἡ παρατήρησις ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Ψαρῶν, ὅτι τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον δίδεται εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν «ἐφ’ ὅσον θεωρήσῃ τοῦτο ἀναγκαῖον, ν’ ἀπαλλάξῃ τοὺς ἀλλοδαποὺς διοικητὰς σωμάτων καὶ λόχων τῶν εἰς τὴν οἰκονομίαν καὶ λογιστικότητα ἀναγομένων καθηκόντων των, ἀναθέτων ταῦτα εἰς τοὺς ὑποδιοικητὰς τῶν σωμάτων καὶ τοὺς ἀρχαιοτέρους ἀξιωματικοὺς τῶν λόχων» ἀποδεικνύει τάχα διάθεσιν τῆς Κυβερνήσεως ὅπως περιορίσωμεν τὴν ἐξουσίαν τῶν ἀποτελούντων τὴν Γαλλικὴν ἀποστολήν.

§64Γ. ΠΩΠ. Δὲν εἶπον ἐγὼ αὐτό.

§65ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχω τὸ καθῆκον νὰ διακηρύξω, ὅτι κάθε ἄλλο παρὰ τοιαύτη εἶναι ἡ σκέψις τῆς Κυβερνήσεως.

§66Γ. ΠΩΠ. Δὲν διετύπωσα τοιαύτην σκέψιν, κύριε Πρόεδρε· ἐγὼ παρετήρησα τὸ ἑξῆς, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ συμβῇ τὸ ἑξῆς μέγα ἄτοπον διὰ τῆς παραδόσεως τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας εἰς ἄλλον....

§67ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Εἴπετε ὅτι δὲν ὑπάρχει διάθεσις νὰ δώσωμεν τὴν ἐξουσίαν αὐτήν.

§68Γ. ΠΩΠ. Αὐτὴν τὴν παρατήρησιν τὴν ἔκαμον διὰ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, ὄχι διὰ τὰς λεπτομερείας αὐτοῦ.

§69ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἀφήσατε, σᾶς παρακαλῶ· ἐννοῶ. Ἔχω καθῆκον νὰ δηλώσω πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι ἡ ἀναγραφὴ τῆς διατάξεως ταύτης ἐγένετο κατ’ αἴτησιν τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς ἐγκριθεῖσαν ἐντελῶς ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως καὶ στηριζομένην εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ ἔλλειψις γνώσεως τῆς γλώσσης θὰ παρημπόδιζε τὸν διοικοῦντα λόχον ἢ σύνταγμα ἀξιωματικὸν ἀπὸ τῆς ἐκπληρώσεως τῶν κυρίων αὐτοῦ καθηκόντων καὶ θὰ ὑπεχρέου αὐτὸν νὰ μεριμνᾷ διαρκῶς, διὰ νὰ ζητῇ νὰ ἐννοήσῃ τὰ ἔγγραφα τῆς γραφειοκρατίας καὶ νὰ ὑπογράφῃ πολλάκις στηριζόμενος εἰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας θὰ ἔδιδον εἰς αὐτὸν ἄλλοι. Προυτάθη διὰ τοῦτο, ὅπως προσωρινῶς καὶ μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν οἱ ἀποτελοῦντες τὴν ἀποστολὴν ἀξιωματικοὶ ἤθελον ἐπαρκῶς ἐκμάθει τὴν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν, ἔχῃ τὸ δικαίωμα ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ πρότασιν, ἐννοεῖται, τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς ἀποστολῆς νὰ ἀπαλλάττῃ τοὺς διοικητὰς τοῦ ἑτέρου ἔργου τοῦ παρεμπίπτοντος καὶ δευτερεύοντος. Εἶναι φανερὸν ὅμως ὅτι ὁ διοικῶν τὸ σῶμα ἀξιωματικὸς δὲν θὰ στερῆται τοῦ δικαιώματος εἰς τὸν ἔχοντα τὴν λογιστικὴν ὑπηρεσίαν νὰ δίδῃ τὰς ἀναγκαίας διαταγάς, διότι τὸ πνεῦμα εἶναι οὐχὶ νὰ περιορίσωμεν τὰς ἐξουσίας τοῦ διοικοῦντος κυρίως τὸν λόχον ἢ τὸ σύνταγμα ἀξιωματικοῦ, ἀλλὰ νὰ ἀπαλλάξωμεν αὐτὸν ἐκείνης τῆς ὑλικωτέρας ἐργασίας, ἡ ὁποία ἐπὶ τοῦ παρόντος θὰ ἐθεωρεῖτο δυσφόρητος.

§70Γ. ΠΩΠ. Κύριε Πρόεδρε, διὰ νὰ μὴ δευτερολογήσω οὔτε ἐγώ, δὲν θὰ ἦτο σκοπιμώτερον νὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ σᾶς ἀπευθύνω ἐρώτημά τι;

§71ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁρίστε.

§72Γ. ΠΩΠ. Προκειμένου περὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ ἡ παρατήρησις, τὴν ὁποίαν ἔκαμον, ἀφεώρα εἰς τὸ ἑξῆς ζήτημα· τί θὰ συμβῇ καὶ δὲν θὰ περιπέσωμεν εἰς μεγαλειτέραν γραφειοκρατίαν, καθ’ ἣν περίπτωσιν ὑποδιοικητὴς σώματος ἀρνηθῇ νὰ ὑπακούσῃ τὸν διοικητὴν σώματος εἰς διαχείρισιν, τῆς ὁποίας τὴν εὐθύνην ἔχει αὐτός· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἂν πρόκειται μάλιστα περὶ ἐπειγούσης ἀνάγκης, ἤθελον νὰ γνωρίζω τί ἤθελε συμβῇ. Θὰ εὑρίσκηται ὁ Ὑπουργὸς παρ’ αὐτῷ, θὰ εὑρίσκηται τὸ Ἐπιτελεῖον, τὸ ὁποῖον θὰ διατάξῃ;

§73ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸ τελευταῖον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου ὁρίζει ὅτι «αἱ τυχὸν ἀναγκαῖαι πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ παρόντος νόμου λεπτομέρειαι ὁρίζονται διοικητικῶς». Ἄς πιστεύσῃ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅτι ἡ διοίκησις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν θὰ ἔχῃ ἀρκετὴν δύναμιν νὰ προλάβῃ ὅλας αὐτὰς τὰς συγκρούσεις, τὰς ὁποίας φοβεῖται.

§74Π. ΜΑΝΩΛΙΤΣΗΣ. Ἄλλο διοίκησις οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας καὶ ἄλλο διοίκησις σώματος στρατοῦ.

§75ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κατὰ τοῦτο δύναται νὰ ᾖ εὔλογος ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ὅτι δυνατὸν ἡ οἰκονομικὴ ὑπηρεσία νὰ συνδέηται μὲ τὴν ἄλλην διοίκησιν, διότι δύναται ἐπὶ παραδείγματι ὁ διοικῶν τὸ σῶμα εἰς τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν οἱ ἄνδρες εἰργάσθησαν πολύ, ἐκοπίασαν, νὰ διατάξῃ νὰ τοῖς δοθῇ κάτι περισσότερον. Περὶ ὅλων αὐτῶν ἐπιτρέψατέ μοι νὰ παρατηρήσω ὅτι τὸ νομοσχέδιον προβλέπει ἐπαρκῶς διὰ τῆς τελευταίας διατάξεως, καθ’ ἣν «αἱ τυχὸν ἀναγκαῖαι πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ παρόντος νόμου λεπτομέρειαι ὁρίζονται διοικητικῶς», εἴτε διὰ Β. Διατάγματος, καθ’ ἣν περίπτωσιν χρειάζεται Β. Διάταγμα, εἴτε δι’ ὑπουργικῶν διαταγῶν.

§76Γ. ΠΩΠ. Ὑπάρχει ὁ λογιστικὸς νόμος, κύριε Πρόεδρε.

§77ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Προχωρῶ (ἀναγινώσκει): «Ὁ στρατηγὸς ἀρχηγὸς τῆς ἀποστολῆς δύναται νὰ ἐνασκῇ τὴν διοίκησιν τῶν ἀποτελουσῶν τὸν στρατὸν Μεραρχιῶν καὶ τὴν ἐποπτείαν τῶν στρατιωτικῶν σχολῶν καὶ καταστημάτων». Ἐζητήθη νὰ ἀφαιρεθῇ τὸ «δύναται». Θὰ παρεκάλουν, ὅπως μείνῃ τὸ «δύναται», διότι εἶναι ἐνδεχόμενον οὐχὶ ἀμέσως νὰ ἀνατεθῇ ἡ διοίκησις τῶν τριῶν Μεραρχιῶν καὶ ἄλλων ὑπηρεσιῶν, ἀλλὰ βαθμηδὸν καὶ διαδοχικῶς κατὰ τὰς ἀνάγκας τῆς ὑπηρεσίας καὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως.

§78Ε. ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ. Δὲν δύναται νὰ ἀφαιρεθῇ ἡ λέξις «στρατηγός», διότι δὲν ἔχομεν τὸν βαθμὸν αὐτόν.

§79ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ὁ Ἐντοῦ εἶναι στρατηγός· οὕτως ὀνομάζονται συνήθως παρὰ τοῖς Γάλλοις οἱ γενικοὶ ἀξιωματικοὶ ἄνευ εἰδικωτέρου προσδιορισμοῦ ἂν εἶναι στρατηγοὶ Μεραρχίας ἢ Ταξιαρχίας.

§80Ε. ΣΟΥΛΤΑΝΗΣ. Δὲν ἔχομεν αὐτὸν τὸν βαθμόν.

§81ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν σημαίνει· ἀρκεῖ ὅτι εἶναι στρατηγὸς καὶ ἀναφέρεται εἰς ὅλην τὴν διαμειφθεῖσαν ἀλληλογραφίαν καὶ ἐν τῇ συμβάσει ὡς στρατηγός. Λοιπὸν «ὁ στρατηγὸς ἀρχηγὸς τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς δύναται νὰ ἐνασκῇ τὴν διοίκησιν...» Ἀφοῦ δύναται, ἀπομένει εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ κρίνῃ ἂν δύναται νὰ ἀναλάβῃ ὅλας.

§82ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν εὑρίσκετε καλλίτερον νὰ τεθῇ ὅτι εἰς τὸν στρατηγὸν τῆς ἀποστολῆς «δύναται νὰ ἀνατεθῇ»;

§83ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν νομίζω ὅτι γεννᾶται αὐτὴ ἡ δυσχέρεια· δὲν ἔχω ὅμως καμμίαν δυσκολίαν νὰ τὸ δεχθῶ· «Δύναται νὰ ἐνασκῇ»· φυσικὰ πρέπει νὰ ὑπάρχῃ κἄποιος, ὁ ὁποῖος θὰ τῷ ἀναθέσῃ, καὶ τοῦτο θὰ κανονισθῇ. Ἀλλ’ ἐθεωρήθη ἀτελὲς τὸ νομοσχέδιον καὶ κατὰ τοῦτο, ὅτι δὲν κανονίζει τὴν ἐξουσίαν τοῦ στρατηγοῦ εἰς τὰ ζητήματα τοῦ προβιβασμοῦ. Τοῦτο ὅμως δὲν εἶναι ἀντικείμενον τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, ἀλλ’ ἄλλου νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον θὰ προσαχθῇ εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο τὸ μᾶλλον ἐπεῖγον· τὸ ἐπεῖγον ἦτο τὸ ὑπὸ συζήτησιν, διότι συνεδέετο μὲ τὴν ἄφιξιν τοῦ δευτέρου μέρους τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς, τὸ ὁποῖον ἔρχεται μετὰ πέντε ἡμέρας, διότι ὑπεβλήθη εἰς τὴν Γαλλικὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον, καὶ ἐλπίζεται, ὅτι θὰ ἔχῃ ψηφισθῆ, ὥστε ἀπὸ 1 Ἀπριλίου καθ’ ἡμᾶς νὰ κατορθωθῇ νὰ ἀναλάβῃ ἡ Γαλλικὴ ἀποστολὴ τὴν διοίκησιν τῶν σωμάτων.

§84Γ. ΠΩΠ. Εἰς τὸ ἄρθρον ἀκριβῶς αὐτό, εἰς τὸ ὁποῖον ἀνατίθεται ἡ διοίκησις τῶν Μεραρχιῶν, ὑπάρχει καὶ ἄλλη σύγκρουσις, ἡ ὁποία δυνατὸν νὰ αἴρηται διὰ τῶν νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα μέλλουσι νὰ ὑποβληθῶσιν, ἀλλά, ἐπειδὴ ἡμεῖς δὲν τὰ γνωρίζομεν, δι’ αὐτὸ διατυποῦμεν τὰς ἀπορίας μας ἀπὸ τοῦδε. Τὸ ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ τί γίνεται καθ’ ὅλον αὐτὸ τὸ χρονικὸν διάστημα, τὸ ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ νευρικὸν σύστημα τῆς διοικήσεως;

§85ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μένει ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ.

§86Γ. ΠΩΠ. Τί γίνεται τὸ ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ ἐν καιρῷ πολέμου;

§87ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν πρόκειται περὶ ἐμπολέμου καταστάσεως ἐν τῷ νομοσχεδίῳ.

§88Γ. ΠΩΠ. Ἐν καιρῷ πολέμου ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς διαιρεῖται εἰς τρεῖς Μεραρχίας.

§89ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἠξεύρω ἀκριβῶς οὔτε δύναμαι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἀναφέρω τί θὰ γίνῃ ἐν καιρῷ πολέμου.

§90Γ. ΠΩΠ. Ἤθελον νὰ σᾶς ὑπομνήσω τὴν ὕπαρξιν ἑνὸς νόμου. Τὸ ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ δὲν εἶναι ἀλληλένδετον πρὸς τὴν διοίκησιν τοῦ ὅλου στρατεύματος, παραμένει μία ἐντελῶς αὐτοτελὴς ἐξουσία, ἀπέναντι τῆς ὁποίας ὁ μέραρχος δὲν ἔχει καμμίαν δικαιοδοσίαν, καὶ συνεπῶς θὰ εὑρεθῆτε εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ σχηματίσητε εἰδικὸν ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπιτελείου θὰ ἐπικοινωνῇ ὁ στρατηγὸς μετὰ τῶν ἄλλων στρατιωτικῶν σωμάτων. Τὸ ἕτερον ἐπιτελεῖον θὰ παραμένῃ παρ’ ἡμῖν, καὶ δὲν θὰ ὑπακούῃ εἰς καμμίαν διαταγὴν τοῦ στρατηγοῦ.

§91ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Λυποῦμαι, διότι δὲν δύναμαι νὰ διαφωτίσω περισσότερον ὑμᾶς ἐπὶ ζητήματος, τὸ ὁποῖον, χωρὶς βεβαίως νὰ ὑπάρχῃ τοιοῦτος σκοπός, συντελεῖ εἰς τὴν κατανάλωσιν τῆς ὥρας.

§92Γ. ΠΩΠ. Τὸν λόγον, κύριε Πρόεδρε.

§93ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὸ ἐπιτελεῖον θὰ μείνῃ ἐπιτελεῖον. Τὴν ὀργάνωσιν τοῦ ἐπιτελείου θὰ ἀναλάβῃ εἷς τῶν ἀξιωματικῶν, ὁ ὁποῖος εἶναι καὶ ἐκ τῶν ἐλθόντων ἤδη. Ἡ παροῦσα Κυβέρνησις εἶναι ὑπεύθυνος, ἂν τὰ πράγματα δὲν χωρήσωσιν ὁμαλῶς. Δὲν προτείνεταί τι, τὸ ὁποῖον νὰ φέρῃ διόρθωσιν, ἀλλὰ καθ’ ὃν τρόπον ὑποβάλλονται τὰ πράγματα σημαίνει ὅτι δὲν πρόκειται νὰ λειτουργήσωσι καλῶς τὰ τῆς ἀποστολῆς· βεβαιωθῆτε ὅτι θὰ λειτουργήσωσι καλῶς. Ἐγένετο ἡ σύστασις, ὅπως ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀποστολῆς καὶ οἱ ἀξιωματικοὶ περιβληθῶσι τὴν Ἑλληνικὴν στολήν. Λυποῦμαι μὴ δυνάμενος νὰ δεχθῶ τὴν σύστασιν ταύτην. Οἱ ἀποτελοῦντες τὴν ἀποστολὴν ἀξιωματικοὶ θὰ φέρωσι τὴν στολὴν τῆς πατρίδος των, εἶναι δὲ ἡ στολὴ αὕτη στολή, τὴν ὁποίαν εἶμαι βέβαιος, ὅτι ὄχι μόνον ὁ Ἑλληνικὸς λαός, ἀλλὰ καὶ οἱ Ἕλληνες ἀξιωματικοὶ εἰς πᾶσαν στιγμὴν μετὰ χαρᾶς θὰ βλέπωσι, διότι ἀναμιμνήσκει σελίδας ἱστορικάς, καθ’ ἃς ἡ στολὴ αὕτη συνετέλεσεν εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. (Χειροκροτήματα). Δὲν ἔχει λοιπὸν οὐδὲ τὸ παράπαν νὰ θιχθῇ ἡ φιλοτιμία τῶν Ἑλλήνων ἀξιωματικῶν, διότι θὰ ἔχωσι παρ’ αὐτοῖς ἢ μᾶλλον ὑπὲρ αὐτοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἔρχονται διὰ νὰ ἐκπαιδεύσωσι καὶ ὀργανώσωσι τὸν στρατόν, διότι ἀναγνωρίζεται πρώτιστα πάντων ὑπ’ αὐτῶν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἡ ἀνάγκη τῆς ἐλεύσεως αὐτῶν, ἡ ὑπεροχὴ ἡ στρατιωτικὴ αὐτῶν καὶ ἡ ἀνάγκη ἑπομένως τῆς προσφυγῆς εἰς τὴν μόρφωσιν καὶ τὰ φῶτα αὐτῶν διὰ νὰ κατορθώσωμεν καὶ ἡμεῖς νὰ κάμωμεν τὸν στρατόν μας ἄξιον ἀκριβῶς τοῦ ὀνόματός του. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἄρθρον 6 παρατηρῶ, ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου εἶναι ἔννοια ἀπαλλαγῆς πλήρους τῆς μισθοδοσίας τῶν ἀξιωματικῶν ἀπὸ πάσης κρατήσεως ἢ παντὸς τέλους. Ἂν τοῦτο ἤθελε προσκρούει εἰς ἄλλον νόμον, τὸν περὶ ἐλέγχου, φυσικὰ θὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν ἡ ἀνάλογος πίστωσις, διὰ νὰ καταβάλληται τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἀντιπροσωπεύει τὸ χαρτόσημον.

§94Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Δὲν φρονεῖτε, κύριε Πρόεδρε, ὅτι τὸ ἄρθρον 5 συγκρούεται μὲ τὸ ἄρθρον 61 τοῦ Συντάγματος, ὅτι ἡ ἀμοιβὴ χρήζει νομοθετικῆς κυρώσεως, διότι τὸ ἄρθρον τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 λέγει ὅτι «οὐδεμία σύνταξις ἢ ἀμοιβὴ δίδεται ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου ἄνευ νόμου».

§95ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ θὰ γίνῃ νόμος.

§96Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Τὸ ἄρθρον 5 λέγει τὸ ἑξῆς· «Αἱ ἀποδοχαὶ ἐν γένει τῶν ἀποτελούντων τὴν στρατιωτικὴν ἀποστολήν, ἡ διάρκεια τῆς ἐν Ἑλλάδι ὑπηρεσίας των καὶ ἡ τάξις αὐτῶν ὁρίζονται διὰ συμβάσεως μεταξὺ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τοῦ Κράτους, ἐξ οὗ ἡ ἀποστολή»· τὸ ἄρθρον 61 τοῦ Συντάγματος τοῦ 1864 λέγει τὸ ἑξῆς· «οὐδεμία σύνταξις ἢ ἀμοιβὴ δίδεται ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου ἄνευ νόμου» καὶ τὸ ἄρθρον 61 τοῦ προσχεδίου λέγει· «οὐδεὶς μισθός, οὐδεμία σύνταξις, χορηγία ἢ ἀμοιβὴ οὔτε ἐγγράφεται ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους, οὔτε παρέχεται ἄνευ ὀργανικοῦ ἢ ἄλλου εἰδικοῦ νόμου».

§97ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Αὐτὸς εἶναι εἰδικὸς νόμος.

§98Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Προκειμένου περὶ τῆς συμβάσεως θὰ γίνῃ σύμβασις μεταξὺ τοῦ Κράτους...

§99Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Κατ’ ἐξουσιοδότησιν αὐτοῦ τοῦ νόμου.

§100ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Πρέπει νὰ ὁρισθῇ τὸ ποσόν.

§101ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ τὸ ποσόν. Δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἡ δυσπιστία πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι κακῶς θὰ διαχειρισθῇ τὴν ἐξουσίαν καὶ θὰ ὁρίσῃ ποσὰ ὑπέρογκα, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον τοῦτο δὲν προβάλλεται....

§102ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ὑπάρχει δυσπιστία πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀλλὰ πρὸς τὰς Κυβερνήσεις. Τὸ συνταγματικὸν πολίτευμα εἶναι πολίτευμα δυσπιστίας.

§103ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀλλὰ δὲν δύναται ἡ Κυβέρνησις νὰ δέχηται ὅτι μετὰ δυσπιστίας ψηφίζονται οἱ νόμοι ἐν τῇ Βουλῇ.

§104ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἄλλοτε ἐκλήθησαν ἀλλοδαποὶ μηχανικοὶ καὶ στρατιωτικοί, ἀλλὰ πάντοτε ἡ περὶ τῶν ἀποδοχῶν αὐτῶν σύμβασις ὑπεβλήθη εἰς ψήφισιν οὐχὶ ἀορίστως, ἀλλ’ ἐψηφίσθη σύμβασις ὁρίζουσα τὸ ποσόν.

§105ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ παρὰ τῆς Βουλῆς, ὅπως ἐξουσιοδοτηθῇ νὰ κανονίσῃ τὸ ζήτημα κατὰ τρόπον δεσμεύοντα ἐκ τῶν προτέρων τὸ Κράτος. Ἡ Βουλή, ἐννοεῖται, εἶναι ἐλευθέρα νὰ παραχωρήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο ἢ ὄχι, ἀλλά, ἂν ἤθελε τὸ παραχωρήσει τὰ πράγματα, θὰ γίνωσι συνταγματικῶς καὶ κανονικῶς.

§106ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν θὰ ὁρισθῇ τὸ ποσόν;

§107ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ δημοσιευθῇ εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως ἡ σύμβασις.

§108ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὑπάρχει ἀνάγκη νομοθετικῆς κυρώσεως, δὲν εὑρίσκω δ’ ἐγώ, ὁ ὁποῖος εἶμαι διατεθειμένος νὰ μὴ εἴπω οὔτε μίαν λέξιν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι κώλυμά τι ὑπάρχει, ὅπως μὴ ὁρισθῇ...

§109ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριε συνάδελφε, νὰ εἴπω, ὅτι διὰ λόγους διπλωματικῆς εὐπρεπείας ἡ Κυβέρνησις δὲν θέλει νὰ φέρῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὡς ζήτημα συζητήσεως τὸ ζήτημα τῶν ἀποδοχῶν, διότι τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις ἤθελεν ἀναλάβει ὡρισμένην εὐθύνην διὰ τὸ Κράτος ὅσον ἀφορᾷ τὰς μισθοδοσίας, ἐκεῖνο μόνον, τὸ ὁποῖον θέλει μείνει εἰς τὴν παροῦσαν Βουλήν, θὰ εἶναι νὰ ἐλεγχθῇ ἡ Κυβέρνησις ὅτι ἐδείχθη τυχὸν ὑπεράγαν γενναία ἐν τῷ καθορισμῷ τῶν μισθοδοσιῶν καὶ νὰ δώσῃ τὰς εὐθύνας, αἱ ὁποῖαι δίδονται ἐπὶ τοιούτων ζητημάτων.

§110ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ παρασχεθῇ ἡ τιμὴ εἰς αὐτοὺς νὰ σεβασθῶσι μίαν συνταγματικὴν διάταξιν τοῦ τόπου.

§111ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδεμίαν συνταγματικὴν διάταξιν τοῦ τόπου μας πρόκειται νὰ παραβιάσωμεν, οὐδεὶς δ’ ἐζήτησε ν’ ἀποκλεισθῇ ἡ Βουλὴ ἀπὸ τῆς ἐρεύνης τῆς ἀντιμισθίας ἐκ τῶν ξένων· ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ ν’ ἀποφύγῃ, ὥστε κανονιζομένου τοῦ πράγματος διὰ διεθνοῦς συμφωνίας νὰ ἔλθῃ κατόπιν τὸ πρᾶγμα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ γίνῃ ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία λαμβάνει πολλάκις διαστάσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι εὐχάριστοι.

§112ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Αἱ συμβάσεις ψηφίζονται ἐν συνόλῳ, ὥστε πᾶσα σύμβασις εἰσαγομένη ἐνταῦθα δὲν συζητεῖται ἐν ταῖς λεπτομερείαις· ἢ γίνεται δεκτὴ ἡ σύμβασις ἢ δὲν γίνεται.

§113ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχω νὰ δώσω τὴν ἑξῆς ἐξήγησιν. Ἡ Βουλὴ καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας ἐφάνη διατεθειμένος, ὅπως ἐξουσιοδοτηθῇ ἡ Κυβέρνησις διὰ τὸ ζήτημα τῆς συμβάσεως αὐτῆς, ὁ δὲ Βουλευτὴς Πατρῶν συνεζήτησε διὰ τὸ ζήτημα τῶν ἀποδοχῶν. Ἐὰν δὲν θέλητε νὰ εἶναι ἐξουσιοδοτημένη ἡ Κυβέρνησις νὰ συνάψῃ τὴν σύμβασιν ταύτην, τότε δὲν θέλετε αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον.

§114ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ζητοῦμεν νὰ καταρτισθῇ ἡ σύμβασις καὶ προσαχθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς πρὸς κύρωσιν.

§115ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἡ Κυβέρνησις ζητεῖ παρὰ τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐξουσιοδοτηθῇ, ὅπως συνάψῃ καὶ ὑπογράψῃ τὴν σύμβασιν ταύτην ὑποχρεοῦσα ὁριστικῶς τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος. Μετὰ τοῦτο θ’ ἀνακοινωθῇ διὰ τῆς Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως ἡ σύμβασις, καὶ ἡ Κυβέρνησις θὰ δώσῃ εὐθύνας, ἂν ἤθελον ζητηθῇ τοιαῦται. Ταῦτα ὅσον ἀφορᾷ τὰς λεπτομερείας τοῦ σχεδίου νόμου, τὸ ὁποῖον ὑποβάλλεται ἐνώπιον ὑμῶν. Δὲν θὰ διατρίψω πολὺ ἐπὶ τοῦ ἄλλου ζητήματος, τὸ ὁποῖον ἔθιξεν ὁ ἕτερος ἐκ Λακωνίας κ. Βουλευτής, ὁ ἀνήκων εἰς τὸν στρατόν, δὲν θὰ διατρίψω πολύ, διότι εἶμαι βέβαιος ὅτι καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ πλὴν τοῦ κυρίου Βουλευτοῦ ἐκ Λακωνίας ὑπάρχει πλήρης ὁμογνωμοσύνη περὶ τοῦ ὅτι αἱ προσκλήσεις τῶν στρατιωτικῶν ἀποστολῶν διὰ τὴν ὀργάνωσιν, τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης ἀνταποκρίνονται πρὸς ὑπερτάτην ἐθνικὴν ἀνάγκην καὶ πόθον διακαέστατον τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τοῦ ὁποίου φαίνονται ἡγούμενοι οἱ ἀποτελοῦντες καὶ τὸν ἕνα στρατὸν καὶ τὸν ἄλλον, διότι αὐτοὶ εἶναι οἱ ζητήσαντες πρῶτοι τὴν ἔλευσιν ξένων ὀργανωτῶν. Ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Λακωνίας ἀπὸ τοῦ βήματος ὁμιλῶν περιῆλθεν εἰς κάποιαν ἀντίφασιν· φαίνεται ὅτι ἐκφράζει τὸν πόνον του, διότι μετὰ 90 ἐτῶν ἐλεύθερον βίον εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ καλέσωμεν τοὺς ξένους, ἵνα διδάξωσι καὶ ὀργανώσωσιν ἡμᾶς, καὶ ἐξέφερε τὸ παράπονόν του, διότι εὑρισκόμεθα ἐν τοιαύτῃ ἀνάγκῃ· ἀλλά, ἀφοῦ ἔλεγε τοῦτο καὶ ἔρριπτε τὸν λίθον τοῦ ἀναθέματος κατὰ τοῦ παρελθόντος, τὸ ὁποῖον δὲν ἐφρόντισε νὰ παρασκευάσῃ εἰς τὸν τόπον τὰς προσηκούσας ὑπηρεσίας, ἔλεγε συνάμα ὅτι δὲν μᾶς εἶναι ἀναγκαῖαι αἱ ξέναι ἀποστολαί, διότι ὑπάρχουσι παρ’ ἡμῖν οἱ σπουδάσαντες εἰδικῶς ἐν τῇ ξένῃ καὶ δύνανται ν’ ἀναπληρώσωσι τοὺς ἔξωθεν κληθέντας. Ἡ γνώμη αὕτη εἶναι μεμονωμένη, γνώμη τοῦ κ. Βουλευτοῦ. Ἐὰν ὑπάρχωσι παρ’ ἡμῖν, καὶ ὑπάρχουσι, λίαν διακεκριμένοι ἀξιωματικοί, αὐτοὶ οἱ ἐκπαιδευθέντες ἐν ξένοις στρατοῖς, τῶν ὁποίων τὴν ὑπεροχὴν ἀναγνωρίζομεν, δι’ ὃ καὶ πορευόμεθα μακρὰς ὁδοὺς πρὸς τοὺς δυναμένους νὰ διδάξωσιν ἡμᾶς χρήσιμόν τι, αὐτοὶ θὰ εἶναι δεξιώτατοι σήμερον συνεργάται καὶ βοηθοὶ τῶν ἀποτελούντων τὴν ἀποστολήν. Δὲν δύνανται δυστυχῶς αὐτοὶ μόνοι ἄνευ τῆς ἀποστολῆς νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ ἔργον τῆς ἀποστολῆς αὐτῆς (ἐπιδοκιμασίαι).

§116ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Πολὺ ὀρθῶς.

§117ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δύναμαι νὰ εἴπω γενικώτερον, κύριοι Βουλευταί, ἐξεταζομένου τοῦ ζητήματος ὅτι ὄχι μόνον εἰς τ’ ἀφορῶντα τὸν στρατὸν τῆς θαλάσσης καὶ τῆς ξηρᾶς, ἀλλ’ ἐν γένει εἰς ὅλας τὰς ὀργανώσεις ἡμῶν καθυστεροῦμεν, καὶ καθυστεροῦμεν μεγάλως, ἀπὸ τὰ ἄλλα ἔθνη, τὰ ὁποῖα ἡγοῦνται σήμερον εἰς τὴν πρόοδον τοῦ πολιτισμοῦ. Διατί νὰ μὴ λέγωμεν τὴν ἀλήθειαν;

§118ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βεβαίως, βεβαίως.

§119ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Καὶ ἀκριβῶς ἐκεῖ ὅπου ἡ ἰδιοφυΐα τοῦ Ἕλληνος τὸν θέτει εἰς θέσιν ἀκόμη ν’ ἀνταγωνισθῇ μετ’ ἐλπίδων ἐπιτυχίας πρὸς τοὺς ἄλλους λαούς, καὶ ἐκεῖ ἀκόμη, καὶ εἰς τὸ ἐμπόριον ἡ ἔλλειψις τῆς ἐπιστημονικῆς μορφώσεως ἀποτελεῖ διὰ τὸν Ἕλληνα μίαν αἰτίαν καθυστερήσεως, καὶ ὅπου κατορθοῦμεν νὰ ὑπερβάλωμεν τοὺς ἀνήκοντας εἰς τοὺς ἄλλους λαούς, κατορθοῦμεν τοῦτο ἀκριβῶς διότι ἐνωτιζόμεθα τῶν φώτων ἐκείνων ἐκεῖ (ἐπιδοκιμασίαι). Ἐθεώρησα ὅτι μοὶ ἐπεβάλλετο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἐξαγγείλω αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν. Ἀναστρέφοντες τὸ βλέμμα πρὸς τὸ παρελθὸν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ εἴμεθα ὑπερήφανοι δι’ αὐτὸ καὶ ἀξιοῦμεν ὅτι συνετελέσαμεν ἐν τοῖς μάλιστα εἰς τὸ νὰ φωτισθῇ ὁ κόσμος ταχύτερον καὶ εἰς τὸ ν’ ἀνατείλῃ ὁ νεώτερος πολιτισμός, ἔχομεν καθῆκον ν’ ἀναγνωρίζωμεν ὅτι, ἂν συνετελέσαμεν νὰ μεταδοθῶσι τὰ φῶτα εἰς τοὺς ἄλλους, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ παραλάβωμεν σήμερον τὰ φῶτα ἐκ τρίτης χειρός (ἐπιδοκιμασίαι). Δὲν πιστεύω, κύριοι Βουλευταί, ὅτι τὸ γεγονὸς ὅτι ἔρχονται διακεκριμένοι ἀξιωματικοὶ ἐθνῶν, τὰ ὁποῖα πρωτοστατοῦσιν εἰς τὴν στρατιωτικὴν μόρφωσιν τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, διὰ νὰ ὀργανώσωσι τὸν στρατὸν ἡμῶν, νὰ τὸν ἐκπαιδεύσωσι, νὰ τὸν παρασκευάσωσιν ἄξιον τῶν ἀπαιτήσεων τοῦ Κράτους, ὅτι, λέγω, ἡ ἔλευσις αὐτῶν θίγει τὴν φιλοτιμίαν εἴτε τοῦ λαοῦ τοῦ Ἑλληνικοῦ εἴτε τῶν ἀξιωματικῶν τῶν Ἑλλήνων. Αὐτοὶ οὗτοι οἱ ἡμέτεροι ἀξιωματικοὶ αἰσθάνονται τὴν ἀνάγκην νὰ μεταβαίνωσιν ἐκεῖ, ὅπου τὰ φῶτα εἶναι τόσον ἀναμφισβητήτως ὑπέρτερα τῶν ἡμετέρων, ἵνα συμπληρώσωσι τὴν μόρφωσίν των, ἀλλὰ δὲν εἶναι εὔκολον νὰ μεταβῶσι πάντες οἱ ἀξιωματικοί μας εἴτε εἰς τὴν Γαλλίαν εἴτε εἰς τὴν Γερμανίαν, ἵνα μορφωθῶσι στρατιωτικῶς. Ὀλίγοι βεβαίως δὲν συνομολογοῦσιν εἰς τοῦτο· φρονεῖ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λακωνίας, ὅτι εἶναι ἐπίμεμπτον τὸ ὅτι μὴ δυνάμενοι ν’ ἀποστείλωμεν ἐκεῖ ὅλους τοὺς ἀξιωματικούς, ἵνα μορφωθῶσι, μεταφέρομεν ἐκεῖθεν ἀποστολάς, ἵνα κατορθώσωσιν οὗτοι νὰ εἶναι ἀξιωματικοὶ στρατοῦ, ἐμφορούμενοι μὲ τὰς νεωτέρας ἀπαιτήσεις τῆς τέχνης καὶ τῆς ἐπιστήμης, ἀξιωματικοὶ στρατοῦ ἀξίου τῶν προσδοκιῶν τοῦ ἔθνους (ἐπιδοκιμασίαι). Ἡ ἀπάντησις δὲν δύναται νὰ εἶναι ἀμφίβολος.

§120ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Βέβαια, βέβαια.

§121ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔχω λόγους νὰ πιστεύω ὅτι οἱ ἀποτελοῦντες τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης, ἐν τῷ συνόλῳ αὐτῶν, τὴν ἔλευσιν τῆς ἀποστολῆς ἐχαιρέτισαν μετ’ ἀνυποκρίτου χαρᾶς, εἶναι εὐτυχεῖς, διότι παρέχονται εἰς αὐτοὺς τὰ μέσα, ὅπως ἀναπληρώσωσιν ἐλλείψεις αὐτῶν, τῶν ὁποίων ἡ ἀτέλεια τῆς ὀργανώσεως ἦτο ἡ αἰτία, ὅπως ἀναπληρώσωσι τὰς ἐλλείψεις, ἵνα σὺν τῇ ὑπαρχούσῃ παρ’ αὐτοῖς πλήρει θεωρητικῇ μορφώσει κατορθώσωσι ταχέως ν’ ἀναχθῶσιν εἰς τὸ ἐπίπεδον ἐκεῖνο, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκονται οἱ ἀξιωματικοὶ τῶν προηγμένων στρατῶν τῆς Εὐρώπης. Ἐὰν ὑπάρχωσιν οἱ δυσφοροῦντες διὰ τὴν ἔλευσιν, βεβαιωθῆτε ὅτι εἶναι ἐλάχιστοι, βεβαιωθῆτε ὅτι οἱ τυχὸν ὑπάρχοντες θὰ εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι αἰσθάνονται καλῶς ὅτι μὲ τὴν ἔλευσιν τῶν ξένων ἀποστολῶν παρῆλθεν ὁριστικῶς ἡ ἐποχὴ τῆς ἀργίας, ὅτι μὲ τὴν ἔλευσιν τῶν ξένων ἀποστολῶν ἀρχίζει περίοδος νέα διὰ τὸν στρατὸν καὶ τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς θαλάσσης (χειροκροτήματα). Νέα περίοδος διηνεκοῦς ἐργασίας, ἡ ὁποία εἶναι πολὺ ἐνδεχόμενον νὰ καταστήσῃ εἴς τινας δυσχερῆ τὴν παραμονὴν ἐν τῷ στρατῷ (χειροκροτήματα παρατεταμένα). Ἀλλὰ διὰ τοῦτο οὐδεὶς ἔχει λόγον ν’ ἀνησυχῇ. Ἡ ἐντεῦθεν χωροῦσα νὰ προέλθῃ ἐκκαθάρισις τοῦ στρατεύματος θὰ εἶναι ἡ ἐκκαθάρισις ἐκείνη, ἡ ὁποία θὰ χειροκροτηθῇ ἀπὸ ὅλον τὸν κόσμον, δὲν θ’ ἀφήσῃ σπέρμα δυσαρεσκείας· δὲν θὰ δώσῃ δικαίωμα εἰς προφάσεις. Θὰ εἶναι φυσιολογικὴ ἐκκαθάρισις, διότι τὴν ἐκκαθάρισιν δὲν θὰ τὴν κάμῃ ἄλλος, ἀλλὰ θὰ τὴν ἀναγνωρίσωσιν αὐτοὶ οἱ ἐκκαθαρισθησόμενοι, θ’ ἀναγνωρίσωσιν ὅτι δὲν δύνανται νὰ ἀποτελῶσι μέρος τοῦ στρατοῦ, τοῦ ὁποίου ἡ ὑπηρεσία εἶναι ἔργον ὑπὲρ πᾶν ἄλλο δυσχερές. (Χειροκροτήματα). Τὸ ἐπ’ ἐμοί, φρονῶ μετὰ πεποιθήσεως, ὅτι ἡ ἔλευσις τῶν δύο ἀποστολῶν, τῆς ἀποστολῆς τῆς ξηρᾶς καὶ τῆς ἀποστολῆς τῆς θαλάσσης, ἡ ἔλευσις τῆς ὁποίας τὴν τιμὴν δὲν διεκδικεῖ ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἡμεῖς ἐξετελέσαμεν ὅ,τι εὕρομεν ἤδη ἀποφασισμένον ἢ μᾶλλον ἐπιβεβλημένον ὑπὸ τῆς ἐπαναστάσεως, ἡ ἔλευσις τῶν δύο τούτων ἀποστολῶν πρέπει νὰ χαιρετισθῇ μετ’ ἰδιαιτάτης χαρᾶς ἀπὸ ὅλον τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, ὁ ὁποῖος ἐλπίζω ὅτι συναισθάνεται ὅτι γίνεται ἐργασία, ἐργασία ἐνδελεχής, ἐργασία ἐπίμονος, τείνουσα ν’ ἀναπληρώσῃ πᾶσαν μέχρι τοῦδε ἔλλειψιν, τείνουσα νὰ καταστήσῃ τὸν ἑλληνικὸν στρατὸν οἷος εἶναι ἀναλόγως τοῦ ὕψους, τῶν παντὸς εἴδους πόρων καὶ εἰς ἄνδρας καὶ εἰς χρῆμα, στρατὸν ἀληθῆ, στρατὸν ἐν πάσῃ στιγμῇ ἑτοιμοπόλεμον, δυνάμενον ὄχι ν’ ἀπειλήσῃ, διότι καὶ ἡ μικρότης ἡμῶν ἀποκλείει πᾶσαν τοιαύτην ὑπόνοιαν, ἀλλὰ δυνάμενον ἐν πάσῃ στιγμῇ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὄργανον καὶ τῆς τιμῆς καὶ τῆς ἀξιοπρεπείας τοῦ Κράτους καὶ τῶν συμφερόντων αὐτοῦ, δυνάμενον νὰ παρέχῃ εἰς τὸν λαὸν τὸ αἴσθημα τῆς ἀσφαλείας, ἄνευ τοῦ ὁποίου τὸ ἔργον τῆς ἀνορθώσεως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀχθῇ εἰς πέρας. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).

§122ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Θεοδωρίδης ἔχει τὸν λόγον.

§123ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§124ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Γκλαβᾶς.

§125Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Μετὰ τὴν διακοπήν, κ. Πρόεδρε.

§126ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μπρισιμιτζάκης.

§127ΙΩ. ΜΠΡΙΣΙΜΙΤΖΑΚΗΣ. Παραιτοῦμαι.

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πὼπ.

§129Γ. ΠΩΠ. Κύριοι συνάδελφοι· δὲν θὰ ἀπασχολήσω ὑμᾶς ἐπὶ μακρὸν ἀπὸ τὰ ἐλατήρια ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα σᾶς ὁδηγοῦσι πρὸς τὴν τράπεζαν τοῦ δείπνου. Οἱ φεύγοντες Βουλευταὶ δύνανται, ἐὰν θέλωσι, νὰ σπεύσωσι πρὸς τὴν εὐωχίαν αὑτῶν· δι’ ἡμᾶς ὑπάρχει ἄλλη τροφή, τροφὴ ἐπείγουσα, διότι ἀφορᾷ αὐτὴν ταύτην τὴν θέσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ.

§130ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Μὴ προσβάλλετε.

§131Γ. ΠΩΠ. Δὲν προσέβαλον κανένα. Τοὐναντίον ᾐσθάνθην ἀληθῆ χαρὰν καὶ ἀληθῆ ἀνακούφισιν εἰς τὴν ψυχήν μου διὰ τὴν προσοχήν, μεθ’ ἧς καὶ ἡ Βουλὴ καὶ ἡ Κυβέρνησις ἠκροάσατο τῶν παρατηρήσεων, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Ἐνῷ δ’ εὑρισκόμεθα ὅλοι ἐν μιᾷ ψυχῇ καὶ μιᾷ θελήσει, ὅπως ἴδωμεν τὸν στρατὸν ἡμῶν ἀναπλαττόμενον ὁριστικῶς διὰ τῆς μετακλήσεως τῶν ξένων ὀργανωτῶν, διαφωνοῦμεν ἐν τούτοις κατὰ τὸν τρόπον τῶν διατυπώσεων μόνον. Εἶπε κατερχόμενος τοῦ βήματος τούτου ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι ἔχει ἀνάγκην ἡ χώρα νὰ περιβληθῇ τὸ συναίσθημα τῆς ἀσφαλείας, ἵνα ἐπιτελέσῃ τὸ ἔργον αὑτῆς. Εἶπεν ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ τεθῇ νέα περίοδος διὰ τὸ Κράτος ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς στρατιωτικῆς αὑτοῦ ἀμύνης καὶ ὅτι τὴν περίοδον ταύτην θὰ τὴν θέσῃ ἡ καλουμένη Γαλλικὴ ἀποστολή, διότι ἡ νέα περίοδος θὰ εἶναι περίοδος διοικήσεως καὶ ἐργασίας. Καὶ ἐρχόμεθα ἡμεῖς καὶ λέγομεν: Ἀκριβῶς μᾶς φοβίζει ὅτι ἡ διατύπωσις τοῦ νομοσχεδίου τούτου δὲν ἱκανοποιεῖ τὸν κοινὸν πόθον, δὲν ἱκανοποιεῖ τὰς ἐπαγγελίας τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐνώπιον τοιαύτης ἀμφιβολίας, καὶ εἰς τοῦ ὑστάτου πολίτου ἐὰν ὑπῆρχε τὴν ψυχήν, ἔπρεπεν ἀπὸ τοῦ Κοινοβουλίου τούτου νὰ ἐξέλθῃ ἡ πραγματικὴ ἀλήθεια, πρὸς τὴν ὁποίαν πάντες θὰ πεισθῶμεν, διότι ἐν τῇ συζητήσει τοῦ νομοσχεδίου τούτου δὲν ὑπάρχουσιν οὔτε προσωπικὰ ζητήματα οὔτε προσωπικαὶ βλέψεις οὔτε ἀντιπολιτευτικαὶ διαθέσεις οὔτε συμπολιτευτικαὶ ὁρμαὶ καὶ χειροκροτήματα. Ὑπάρχει κοινὴ ἐπιθυμία, ὅπως ἐξακριβώσωμεν σαφῶς τὰ πράγματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἴπομεν ἡμεῖς ὡς ἀμφιβολίας. Τὰς ἀπεδέχθη τὰς ἀμφιβολίας ἡμῶν, ὡς δικαίας, ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ μᾶς εἶπεν ὅτι πρέπει νὰ γνωρίζωμεν τὴν εἰσήγησιν νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον θὰ φέρῃ, ἵνα τὰς ἀτελείας ταύτας δαμάσῃ καὶ οὕτως ἱκανοποιήσῃ τοὺς ἀνησυχοῦντας διὰ τὰς ἀμφιβολίας αὐτῶν. Ἠθέλετε ἡμεῖς νὰ εἴμεθα καρδιογνῶσται καὶ παντογνῶσται, ἵνα ἀποκαλύψωμεν ὅτι τοιοῦτον νομοσχέδιον εὕρηται ἐν τῇ διανοίᾳ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ νὰ μὴ γεννηθῇ ἐν τῇ ψυχῇ ἡμῶν ἡ σκέψις, ὅτι, ὅτε ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν νομοσχέδιον κανονίζον ἀποστολήν, διὰ τὴν ὁποίαν ἡμεῖς οὐ μόνον οὐδένα μεμφόμεθα, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐπιζητοῦμεν ὑπὲρ αὐτῆς νὰ δοθῇ ἀπόλυτος ἐξουσία διοικήσεως, ἵνα ὄντως πραγματοποιήσῃ τὸν σκοπόν, δι’ ὃν ἐκλήθη, δὲν ἠθέλετε, κύριοι Βουλευταί, νὰ εἴπωμεν πρὸς τὸν κύριον Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅτι ἐν τῇ καλῇ αὑτοῦ πίστει, οὐχὶ σκοπίμως, ἔθεσε τὰ ὅρια τὰ χρονικὰ τῆς μεταβάσεως πρὸς τὸ δεῖπνον καὶ τῆς ἀπασχολήσεως τῆς Βουλῆς, ἵνα περιορίσῃ παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι ἐνεῖχον τὴν ἀφορμὴν ἀπὸ μίαν μεγίστην ὑπόνοιαν, ἡ ὁποία εὑρίσκεται ἐν τῇ ψυχῇ ἡμῶν καὶ ἡ ὁποία βεβαίως εὑρίσκεται ἐν τῇ ψυχῇ παντὸς Ἕλληνος; Ὅτε δὲ πρὸ μικροῦ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἠκούσαμεν συνάδελφον ἀξιωματικὸν τοῦ στρατοῦ μετασχόντα τοῦ στρατιωτικοῦ συνδέσμου, ἔντιμον καὶ γενναῖον τὸ φρόνημα νὰ ἀπασχολῆται διὰ τόσων παραδειγμάτων περὶ γεγονότα τοιαῦτα, τὰ ὁποῖα ἀποδεικνύουσιν ὅτι μετὰ μίαν ἐπανάστασιν δὲν ἀπηλλάγημεν τῶν δεινῶν τοῦ παρελθόντος ἀπὸ τῆς ἀπόψεως, ἡ ὁποία κατώρθωσε νὰ ἀφήσῃ τὸ Κράτος ἄοπλον καὶ ἀδύνατον ἀπέναντι τῆς τιμῆς αὑτοῦ, πῶς θέλετε νὰ μὴ εἶναι πανελλήνιος ἡ ἀνησυχία; Ὅτε ἔρχεται νομοσχέδιον λοιπὸν ἀπέναντι ἡμῶν ἔχον ἀτελείας τοιαύτης φύσεως καὶ μὲ τὰ δεδομένα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πάντες ἡμεῖς γνωρίζομεν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἐρωτήσῃ ἡ ψυχὴ ἡμῶν μὴ τυχὸν οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἵτινες ἔχουσιν ἀνάγκην ἱλασμοῦ ἀπέναντι τῆς χώρας διὰ τὴν ἱστορίαν τοῦ παρελθόντος, ἱστορίαν ἐγγὺς παρελθόντος, γέμουσαν αἰσχύνης, οἵτινες ἔχουσι, λέγω, ἀνάγκην ἱλασμοῦ, δὲν εἶναι πιθανὸν νὰ ἐπέδρασαν, ὅπως διαρρυθμισθῇ οὕτω τὸ νομοσχέδιον, ὅπως ἀποτύχῃ ἡ προσπάθεια ὀργανώσεως καὶ ἐκπαιδεύσεως τοῦ στρατοῦ; Δι’ ὅσους οὕτω σκέπτονται, δὲν εἶναι πιθανὸν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτῶν νὰ γεννηθῇ ἡ ὑπόνοια, ὅτι ἀφῃρέθησαν ἀπὸ τὴν Γαλλικὴν ἀποστολὴν δικαιώματα τοιαῦτα, ὥστε νὰ ἀποδειχθῇ ὅτι οὐδὲν δύναται νὰ κατορθωθῇ ἐν τῇ χώρᾳ ταύτῃ ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου τόσα καὶ τόσα εἰσφέρει τὸ Κράτος; (Αἴσθησις). Εἰς τὴν ἐρώτησίν μου δὲ ἀπέναντι τῆς ὑπονοίας ταύτης, τὴν ὁποίαν ἐγὼ τὴν ἔχω ἐν πεποιθήσει ψυχῆς, διότι ἐγγὺς παρακολουθῶν τὰ πράγματα, ἀναστρεφόμενος μέσῳ ἀκριβῶς τῆς διαπάλης φιλοτιμιῶν, οὐχὶ ἀπὸ σκοποῦ εὐρυτέρου προαγομένων φιλοδοξιῶν, οὐχὶ ἀπὸ θελήσεως πρὸς κοινὴν συνεργασίαν, ἔχω ὅλην τὴν ὑποχρέωσιν, ἵνα ἀπὸ τῆς ὑπονοίας ταύτης ἀντλῶν ὑποβάλω ὑμῖν τὰς σκέψεις μου. Εἰς τὴν ἐρώτησίν μου, λέγω, οὐδὲν εἶχε θετικὸν ν’ ἀπαντήσῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός. Εἶπον καὶ κατὰ τὴν προηγουμένην ἀγόρευσίν μου ὅτι εὔχομαι νὰ πλανῶμαι. Ἀλλ’ εἰς ἐρώτησιν, τὴν ὁποίαν ἀπηύθυνα τὴν τελευταίαν στιγμήν, ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου παρετήρησεν ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἀπαντήσῃ, ἵνα μὴ χάνωμεν τὴν ὥραν. Δὲν γνωρίζω ποία εἶναι ἡ ὥρα, ἡ ὁποία πρέπει νὰ κανονίζῃ τὰ ἔργα τῆς Βουλῆς· γνωρίζω ὅμως ὅτι εἰς τὰ Κράτη δὲν ὑπάρχουσιν ὧραι μεμετρημέναι εἰς δευτερόλεπτα· ὑπάρχει μία μόνον ὥρα, ἡ ὥρα τῆς στιγμῆς τῆς κρίσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ Κράτος τοῦτο ὀφείλει νὰ ἐμφανισθῇ πάνοπλον, ἵνα, ἀντλοῦν τὴν δύναμιν ἐκ τῆς συναισθήσεως τῆς ἀσφαλείας, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δυνηθῇ νὰ ἀντιμετωπίσῃ τοὺς κινδύνους. (Εὖγε, εὖγε). Αὐτὴν τὴν ὥραν γνωρίζω καὶ ἐξ ὀνόματος τῆς ὥρας ἐκείνης ἐπεζήτησα νὰ δοθῶσιν αἱ ἐξηγήσεις. Ἀλλὰ πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἀτυχῶς εἰσηγηθέντα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο κατ’ εἰσήγησιν γενομένην ὑπὸ τῆς ὑπηρεσίας, δὲν ἐδόθησαν οὔτε κἂν πληροφορίαι περὶ νόμων, οὔτε ἄλλη τις σχετικὴ γνῶσις πραγμάτων, διότι, ἂν ἐδίδοντο αὗται, δὲν θὰ ἔλεγεν ἐκεῖνος πρὸς ἐμὲ παρατηροῦντα περὶ τοῦ συστήματος, κατὰ τὸ ὁποῖον θὰ διοικῆται καὶ οἰκονομικῶς ἓν σῶμα, ὅτι δυνάμει τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νομοσχεδίου αἱ λεπτομέρειαι θὰ ὁρισθῶσι διοικητικῶς, καὶ διοικητικῶς θὰ καταστραφῇ ὁλόκληρος νόμος, ὁ ὁποῖος ἀφορᾷ τὸ δημόσιον λογιστικὸν τοῦ Κράτους. Δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ πιστεύσω ὅτι, προκειμένου περὶ ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ, δὲν θὰ μᾶς ἔλεγεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι σὺν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ μεράρχων, οὗ τὴν ἀνάγκην ἀνεγνώρισε καὶ τὴν ὁποίαν ὑπέδειξα εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, θὰ εἰσηγεῖτο καὶ νέον νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ κανονίζωνται αἱ θέσεις τοῦ ἐπιτελείου, τὸ ὁποῖον διέπει ἤδη ἄλλος νόμος. Καὶ δὲν θέλετε ἐγὼ νὰ ἀνησυχῶ, κύριοι συνάδελφοι, διὰ τοιαύτας τινὰς ἀμφιβολίας; Τὰς ἀνησυχίας τὰς διετύπωσα ἀπέναντι τῆς Βουλῆς, διότι πιστεύω, ὅτι πλανᾶται ἡ Κυβέρνησις, ἀποπλανωμένη ὑπ’ ἐκείνων, οἵτινες ζητοῦσιν ἱλασμὸν διὰ τὰς ἀποτυχίας τοῦ παρελθόντος· εὔχομαι ἐν τούτοις νὰ πλανῶμαι ἐν ταῖς ἀμφιβολίαις μου, διότι ἡ πλάνη ἡ ἐμὴ θὰ εἶναι ἀληθὴς θρίαμβος ὑπὲρ ὀργανώσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ (εὖγε, εὖγε, ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ συζήτησις κηρύσσεται περατωμένη. (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχὴν τὸ νομοσχέδιον, ὡς καὶ τὸ ἄρθρον 1). Ἄρθρον 2 (ἀναγινώσκεται).

§133ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Παρακαλῶ νὰ τεθῇ ἡ λέξις «καὶ» μετὰ τὴν λέξιν «ἀνατίθεται».

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 2, ὡς ἐτροποποιήθη, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Γίνονται εἶτα δεκτὰ καὶ τὰ ἄρθρα 3, 4, 5, 6, 7 καὶ 8, ὡς καὶ τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου). Βʹ συζήτησις τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκτελέσεως ὀχυρωτικῶν ἔργων διὰ τῶν πόρων τοῦ ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης». (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον τὸ νομοσχέδιον). Βʹ συζήτησις τοῦ σχεδίου νόμου «περὶ ἐκτελέσεως ἐπισκευῶν εἰς τοὺς ὑπάρχοντας παλαιοὺς στρατῶνας καὶ στάβλους καὶ περὶ κατασκευῆς συμπληρωτικῶν ἐργασιῶν διὰ τὴν ἐπάρκειαν τῶν στρατωνισμῶν». (Γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον τὸ νομοσχέδιον). Κύριοι, κατήρτισα τὴν ἐπιτροπὴν διὰ τὴν ἀντιπροσωπείαν τῆς Βουλῆς διὰ τὰς ἑορτὰς τῶν Καλαβρύτων τῆς 25 Μαρτίου ἐκ τῶν κυρίων Σπ. Φορέστη, Δ. Κανελλοπούλου, Β. Κυρέλλου, Ν. Βάρθη καὶ Ν. Δελακοβία, οἵτινες καὶ ἀπεδέχθησαν, ἵνα μεταβῶσιν εἰς τὴν Ἁγίαν Λαύραν. Ὑπὸ τῶν βουλευτῶν Ἀ. Χριστοπούλου, Ν. Σακελλαρίου, Γ. Βλάση, Κ. Οἰκονομοπούλου, Ἀ. Σακελλαρίου, Γ. Παπασπυροπούλου, Γ. Νικολαΐδου, Ἰ. Τσιριμώκου, Π. Φλέσσα, Λ. Φλαμῆ, Ε. Κουλουμβάκη, καὶ Κ. Ῥακτιβὰν ὑποβάλλεται πρότασις νόμου «περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἐδαφ. 3 τοῦ νόμου ͵ΒΡΞΒʹ περὶ φορολογίας τῆς ῥητίνης». (Ἰδὲ Παράρτημα Βʹ Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς). Συναινέσει τῆς Βουλῆς διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 10½ μ. μ. Μετὰ τὴν διακοπήν.

§135ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις· ὁ κ. Φουρίδης ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 18.

§136Χ. ΜΕΪΤΑΝΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ δέον νὰ ἀναβληθῇ, διότι ὑπέβαλον μίαν προσθήκην, ἡ ὁποία καὶ ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη, ἀλλὰ δὲν ἐστάλη εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ὅπως ἀποφασίσῃ, καὶ συνεπῶς δὲν πρέπει νὰ προβῶμεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου τούτου.

§137ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἂν ἡ Βουλὴ ἀποφανθῇ ὅτι ἡ πρότασις αὕτη εἶναι οὐσιώδης, βεβαίως θὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις· ἂν δὲ τὴν θεωρήσῃ μὴ οὐσιώδη, θὰ προβῇ εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ἄρθρου.

§138Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Μᾶς ἐστάλη μόνον σήμερον· δὲν μᾶς ἐδόθη καιρὸς νὰ σκεφθῶμεν ἐπ’ αὐτῆς.

§139ΙΩ. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, ὑπέβαλον τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 18 τοῦ Συντάγματος ἔχουσαν οὕτω: «καὶ ἐπὶ τῶν κοινῶν ἐγκλημάτων τότε μόνον ἐπιβάλλεται ἡ ποινὴ τοῦ θανάτου, ὅταν οἵ τε ἔνορκοι καὶ οἱ δικασταὶ διὰ παμψηφίας ἀποφασίσωσι τοῦτο». Διὰ νὰ ὑποστηρίξω τὴν πρότασίν μου ταύτην, δὲν θὰ κάμω βεβαίως ἔκκλησιν πρὸς τὰ φιλανθρωπικὰ ὑμῶν αἰσθήματα, διότι πιστεύω ὅτι πάντες ἐνταῦθα εἴμεθα φιλάνθρωποι καὶ ἔχομεν οἶκτον, ἀλλὰ θὰ προσπαθήσω δι’ ἐπιχειρημάτων καὶ παραδειγμάτων νὰ πείσω ὑμᾶς ἂν πράγματι εἶναι ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν δύναται νὰ ἀποδεχθῇ ἡ Πολιτεία ἡμῶν τὴν τροπολογίαν ταύτην, καὶ ἂν συμφέρει ὑπὸ κοινωνικὴν ἔποψιν ἡ παραδοχὴ αὐτῆς, διότι τὸ νομοθετεῖν δὲν πρέπει νὰ προέρχηται βέβαια μόνον ἀπὸ αἰσθήματα φιλανθρωπίας καὶ οἴκτου, ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἀπὸ τὸ αἴσθημα τοῦ κοινωνικοῦ συμφέροντος. Εἶμαι τῆς γνώμης, κύριοι Βουλευταί, ὅτι ἡ αὐστηρότης τοῦ νόμου καὶ ἡ ἀνεπιείκεια ἄγει εἰς τὸ ἀντίθετον ἀποτέλεσμα ἐκείνου τὸ ὁποῖον σκοπεῖται, ἰδίως δὲ προκειμένου περὶ τῆς ἐσχάτης τῶν ποινῶν. Εἰς πλεῖστα ὅσα Κράτη μέχρι τοῦδε τὴν ἐσχάτην τῶν ποινῶν τὴν ἐφαρμόζουσι πολὺ σπανίως, εἰς πλεῖστα τῶν Κρατῶν κατηργήθη, εἰς ἄλλα δὲ τὴν ἔχουσιν ὑποβάλει εἰς τοιαύτας διατυπώσεις, ὥστε εἶναι σχεδὸν ἀνεφάρμοστος. Ὁμοίαν ἐφαρμογὴν πρὸς τὴν τροπολογίαν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλον ἐγὼ σήμερον, εἶχεν ἡ νομοθεσία τῆς Τοσκάνης, τῆς ὁποίας νομοθεσίας ὅσον ἀφορᾷ τὸ ζήτημα αὐτὸ ἐποιήσατο χρῆσιν ἐν γένει ὅλη ἡ Ἰταλία, ἐν ᾗ τρόπον τινὰ ὑπῆρξεν ὁ πρόδρομος τῆς καταργήσεως τῆς θανατικῆς ποινῆς ἐν Ἰταλίᾳ. Εἰς τὸ Βασίλειον τῆς Τοσκάνης ἀπὸ τοῦ 1831 ἕως τοῦ 1838, ὁπότε ἴσχυσεν ἡ νομοθεσία αὕτη, ἐξεδόθησαν δύο μόνον θανατικαὶ ἀποφάσεις, καὶ αὐταὶ μάλιστα δὲν ἐξετελέσθησαν, συγχρόνως δὲ παρετηρήθη ὅτι τὰ ἐγκλήματα τὰ τιμωρούμενα διὰ τῆς ποινῆς τοῦ θανάτου δὲν ηὔξησαν, ἀλλ’ ἀντιθέτως ἠλαττώθησαν. Τὸ σύστημα τῆς ὁμοψηφίας ἐπίσης ἐφαρμόζεται καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ καὶ ἐν Ἀμερικῇ, εἰς τὴν Ἀμερικὴν ὅμως ὡς εἰς τόπον πρακτικώτερον ἐφήρμοσαν καὶ ἑτέραν διατύπωσιν, ἵνα οἱ ἔνορκοι, οἱ ὁποῖοι κληροῦνται καὶ πρόκειται νὰ λάβωσι μέρος εἰς ὑπόθεσιν ἡ ὁποία πιθανὸν νὰ ἐπιφέρῃ τὴν ποινὴν τοῦ θανάτου, ἐρωτῶνται οἱ ἔνορκοι πρὸ τῆς ἐνάρξεως τῆς συνεδριάσεως, ἂν κατ’ ἀρχὴν εἶναι ὑπὲρ τῆς ποινῆς τοῦ θανάτου ἢ ὄχι, καὶ ὅσοι ἐξ αὐτῶν δηλώσωσιν ὅτι δὲν δύνανται νὰ ψηφίσωσιν ὑπὲρ τῆς ποινῆς τοῦ θανάτου δὲν κληροῦνται. Ἀλλ’ αἱ νομοθεσίαι αὗται τῶν ξένων ἐθνῶν δύναταί τις νὰ εἴπῃ ὅτι δυνατὸν νὰ μὴ ἔχωσιν ἐφαρμογὴν εἰς τὸ ἡμέτερον Κράτος, διότι πιθανὸν ἡ πρόοδος τοῦ πολιτισμοῦ νὰ μὴ εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς ἡμᾶς τὴν ἐφαρμογήν. Θὰ προσπαθήσω ὅμως διά τινων παραδειγμάτων, τὰ ὁποῖα καὶ ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως καὶ ἐκ πληροφοριῶν ἔχω, ἐπίσης καὶ ἐκ συμπερασμάτων, τὰ ὁποῖα συνάγω ἐξ αὐτῶν, ἵνα πείσω ὑμᾶς ὅτι πρέπει νὰ εἰσαχθῇ ἡ προϋπόθεσις τῆς παμψηφίας καὶ εἰς τὴν νομοθεσίαν ἡμῶν. Ὁ Ποινικὸς Νόμος ὁ ἐν ἰσχύϊ εἶναι λίαν δαψιλὴς εἰς τὸν καταλογισμὸν τῆς ἐσχάτης τῶν ποινῶν. Πλεῖστα ὅσα ἄρθρα τοῦ Ποινικοῦ Νόμου πραγματεύονται τὰς πράξεις ἐκείνας, εἰς τὰς ὁποίας ἐπιβάλλεται ἡ ποινὴ τοῦ θανάτου, καὶ διὰ τοῦτο ἡ αὐστηρότης αὐτὴ τοῦ Ποινικοῦ Νόμου ἐπέφερεν ἀντίθετον ἀποτέλεσμα ἐκείνου, τὸ ὁποῖον προσεδοκᾶτο, διότι ὁ ἅπαξ ἐγκληματήσας εἰς βαθμὸν ἐπιφέροντα τὴν ἐσχάτην τῶν ποινῶν, ἐφ’ ὅσον θὰ ἔχῃ πρὸ αὐτοῦ τὴν προϋπόθεσιν ὅτι, ἂν παρουσιασθῇ εἰς τὸ Δικαστήριον, πάντοτε θὰ τῷ ἐπιβληθῇ ἡ ποινὴ τοῦ θανάτου, λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν του ὅτι, ὁσασδήποτε πράξεις καὶ ἂν κάμῃ μεταγενεστέρως, πάντοτε ἡ ποινὴ θὰ εἶναι ἡ αὐτή. Ἔλεγε δὲ κάποτε εἷς ἐπικεκηρυγμένος λῃστὴς τῆς Λακεδαίμονος, ὁ Βλαχοδημητράκης, ὅτε τὸν συνεβούλευε κάποιος συγγενής του νὰ παρουσιασθῇ ἐνώπιον τῆς Ἀρχῆς, νὰ δώσῃ λόγον τῶν πράξεών του καὶ παύσῃ πλέον νὰ λῃστεύῃ τὸν κόσμον, τί ἀπήντησεν; «Ἐγὼ ἔτσι κ’ ἔτσι τὸ κεφάλι μου τὸ ἔχω στὸν ντορβᾶ· ὅ,τι καὶ ἂν κάμω, τὴν ποινήν μου δὲν θὰ μοῦ τὴν αὐξήσουν». Αὐτὴ ἡ λογικὴ ἡ προερχομένη ἀπὸ κεφαλὴν λῃστοῦ ἴσως νὰ εἶναι συνήθης εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι προβαίνουσιν εἰς τὰς πράξεις αὐτὰς καὶ πιθανὸν νὰ ἐξακολουθῶσι τὸ ἔργον των, διότι ἔχουσι τὴν προϋπόθεσιν αὐτήν, ὅτι δηλαδὴ ἡ ἐξακολούθησις οὐδεμίαν μεγαλειτέραν βλάβην θὰ φέρῃ εἰς αὐτοὺς καὶ ἐξακολουθεῖ διὰ παντὸς ἐκτὸς ἐὰν φύγῃ διὰ τὴν Ἀμερικὴν καὶ ἀποφύγῃ τὰς συνεπείας τοῦ νόμου. Φρονῶ λοιπὸν ὅτι οἱ κακοῦργοι αὐτοὶ εἰς βαθμὸν τοιοῦτον ἐγκληματήσαντες, ἐὰν ἐλάμβανον ὑπ’ ὄψιν των ὅτι, ἐὰν δὲν ἐξοργίσωσι τὴν κοινωνίαν διὰ τῶν πράξεών των, ὥστε σύσσωμος νὰ ἐξεγερθῇ ἐναντίον των καὶ διὰ παμψηφίας τῶν ἐνόρκων τῶν ἐκπροσωπούντων αὐτὴν νὰ ἐπιβάλῃ εἰς αὐτοὺς τὴν ποινὴν τοῦ θανάτου, θὰ συναισθανθῶσιν ὅτι δὲν πρέπει νὰ πράξωσι τόσα, ὥστε νὰ ἐξεγείρωσι τὴν ὀργὴν τοῦ λαοῦ καὶ νὰ τοὺς καταδικάσωσιν εἰς θάνατον οἱ ἔνορκοι. Ἡ πρότασίς μου αὕτη παρεπέμφθη εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἀλλ’ ἀτυχῶς δὲν εἶδον τίποτε εἰς τὴν ἔκθεσιν αὐτῆς.

§140Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ἡ ἔκθεσις κατετέθη τῇ 17 Μαρτίου, ἡ δὲ τροπολογία ὑπεβλήθη τῇ 19 Μαρτίου.

§141Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Ὑπάρχει ἤδη ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν αἱ τροπολογίαι, αἱ ὁποῖαι περιέρχονται εἰς τὸ προεδρεῖον καὶ ὑποβάλλονται μετὰ τὴν ὑποβολὴν τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς, θεωροῦνται ὡς τροπολογίαι ὑποβαλλόμεναι κατὰ τὴν συζήτησιν, διεπόμεναι ἑπομένως ὑπὸ τοῦ Κανονισμοῦ, κατὰ τὸν ὁποῖον τότε μόνον παραπέμπονται εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ἂν ἀποφανθῇ περὶ αὐτοῦ ἡ Βουλή.

§142Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ὑπεβλήθη εἰς τὴν ἐπιτροπήν, ὄχι εἰς τὴν Βουλήν.

§143ΙΩ. ΦΟΥΡΙΔΗΣ. Ἐπιφυλάσσομαι λοιπὸν νὰ ἀναπτύξω τὴν πρότασίν μου κατὰ τὴν νέαν συζήτησιν μετὰ τὴν ὑποβολὴν τῆς ἐκθέσεως τῆς συνταγματικῆς ἐπιτροπῆς.

§144Ν. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καλλίτερον νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ τώρα· πρακτικώτερον εἶναι τοῦτο.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ, μέχρις ὅτου ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ περὶ τούτου.

§146Χ. ΜΕΪΤΑΝΗΣ. Καὶ ἐγὼ ὑπέβαλον τροπολογίαν, ἡ ὁποία ἐτυπώθη καὶ διενεμήθη.

§147ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλὰ σήμερον μόνον ἐλήφθη ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς. Ἡ τροπολογία αὕτη προεκάλεσε τὴν προσοχὴν ὅλων. Ἐξ ἡμῶν εἶδεν αὐτὴν ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας Βουλευτὴς ὡς ἀναπληρῶν τὸν γραμματέα τὸν τακτικὸν τῆς ἐπιτροπῆς, νομίζω δέ, καὶ ὁ εἰσηγητὴς καὶ ἐγώ. Ἡ τροπολογία αὕτη εἶναι ἀξία προσοχῆς, καὶ θὰ ἦτο ἐπιθυμητὸν νὰ ἐδίδετο ὁ καιρὸς εἰς τὴν ἐπιτροπὴν μέχρι τῆς αὔριον, ὅπως συνελθοῦσα κρίνῃ ἐπ’ αὐτῆς.

§148ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πολὺ καλά.

§149ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀναβάλλεται ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 18. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 19 τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Θεοδωρίδης. Τὸ ἄρθρον 19 ἔχει ὡς ἑξῆς. (Ἀναγινώσκεται τὸ ἄρθρον 19).

§150ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἔχω ἀκόμη μίαν πρότασιν ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ ἄρθρου.

§151Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Καλὸν θὰ ἦτο νὰ ἀκούσωμεν τί λέγει ἡ ἐπιτροπὴ ἐπὶ τῆς προτάσεώς σας. Ἐὰν εἴχετε τὴν καλωσύνην νὰ μᾶς τὸ εἴπητε σεῖς;

§152ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἡ πρότασίς μου εἶναι ἡ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Τὸ Κράτος ἀναγνωρίζει τὴν ἀρχὴν τῆς κυριακῆς ἀργίας καὶ καθιεροῖ κανόνας παρακωλύοντας ἵνα ἀναγκάζηταί τις εἰς ὑπερβολὴν ἐργασίας βλαπτικὴν τῆς ὑγείας του». Ἡ ἐπιτροπὴ δὲν εἰσέρχεται εἰς ἐξέτασιν τῆς προτάσεώς μου. Ἡ ἐπιτροπὴ λέγει ἁπλῶς ὅτι ἡ τροπολογία μου αὕτη ἀνάγεται εἰς ζήτημα νομοθετικόν.

§153Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Δὲν ἠμπορεῖ νὰ τεθῇ ἡ πρότασις αὕτη εἰς τὸ 19ον ἄρθρον, διότι δὲν ἔχει καμμίαν σχέσιν μὲ αὐτό.

§154Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἂς τεθῇ εἰς οἱονδήποτε ἄλλο ἄρθρον. Δὲν εἶναι τοῦτο, λόγος ὅτι δὲν πρέπει νὰ συζητηθῇ ἤδη ἡ πρότασίς μου. Μοὶ γίνεται ἡ παρατήρησις ὅτι κακῶς ὀνομάζεται 19· ἂς ὀνομασθῇ 29, ἂς λάβῃ οἱονδήποτε ἀριθμόν, ἀλλ’ ἡ σειρὰ τῆς συζητήσεώς της εἶναι τώρα κατὰ τὴν τάξιν, ἣν ἔχει ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς ἐπιτροπῆς. Ὁ λόγος, Κύριοι, διὰ τὸν ὁποῖον ὑπέβαλον τὴν πρότασίν μου αὐτὴν περὶ καθιερώσεως τῆς κυριακῆς ἀργίας εἶναι εὐνόητος. Ὁ θεσμὸς αὐτὸς τῆς κυριακῆς ἀργίας ὁ εἰς ὅλα τὰ πεπολιτισμένα Κράτη ἰσχύων...

§155ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι εἰς ὅλα.

§156Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Εἰς τὰ πλεῖστα.

§157Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὴν Ἀγγλίαν, κύριε συνάδελφε, εἶναι ἑβδομαδιαία ἀργία.

§158Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ὀνομάσατέ την ὑμεῖς ἑβδομαδιαίαν, ἀφοῦ τὸ προτιμᾶτε, τὸ πρᾶγμα δὲν ἀλλάσσει.

§159ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὴν Τρίτην νὰ καθιερώσωμεν, ἡ ὁποία εἶναι καὶ ἀποφράς.

§160Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Νομίζω ὅτι πρόκειται νὰ συζητήσωμεν καὶ ὄχι νὰ παίξωμεν. Ἡ κυριακὴ ἀργία ὑπὸ ἔποψιν θρησκευτικὴν καὶ ὑπὸ ἔποψιν κοινωνικὴν εἶναι ἀνάγκη, εἶναι ἓν δικαίωμα τοῦ πολίτου· οὕτως ἐθεωρήθη πάντοτε, καὶ ἕνεκα τούτου νομίζω ὅτι ὑπάρχει περίστασις, διδομένης τῆς εὐκαιρίας τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, νὰ καθιερωθῇ διὰ συνταγματικῆς διατάξεως ἡ κυριακὴ ἀργία, ὅπως ἀναπαύηται ὁ πολίτης ἢ τὴν Κυριακὴν ἢ μίαν ἡμέραν ἀπὸ τὰς ἑπτά, ἂν δὲν εἶναι δυνατὸν δι’ ὅλους τὴν Κυριακήν.

§161ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ ἂν δὲν θέλῃ νὰ ἀναπαυθῇ;

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§163Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Εἰς τὸ Σύνταγμα δὲν δύνανται νὰ τεθῶσιν αὐτά.

§164Α. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἐὰν ἐννοῆτε νὰ μὴ συζητήσωμεν, νὰ μὴ συζητήσωμεν· ἀλλὰ δὲν ἠξεύρω ἂν τὸ ἐπιτρέπει ὁ κ. Πρόεδρος. Ἡ παροχὴ λοιπὸν μιᾶς ἡμέρας ἀναπαύσεως πρέπει νὰ καθιερωθῇ ἐν συνδυασμῷ μὲ ἄλλο δικαίωμα σχετικὸν τοῦ πολίτου, τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ μὴ ἀναγκάζηται εἰς ὑπερβολικὴν ἐργασίαν, παραβλαπτικὴν τῆς ὑγείας του, τὸ ὁποῖον εἶναι συναφές, τῆς αὐτῆς φύσεως, μὲ τὸ δικαίωμα τῆς κυριακῆς ἀργίας. Δὲν εἶναι ἡ τοιαύτη συνταγματικὴ ἐγγύησις ἰδέα ἰδική μου. Τὸ δικαίωμα αὐτό, Κύριοι, τὸ εὑρίσκω καθιερωμένον καὶ ἐν τῷ Συντάγματι καὶ ἄλλου πεπολιτισμένου Κράτους, εἰς τὸ Σύνταγμα τῆς Ἐλβετίας. Τὸ ἄρθρον, ὅπως τὸ διετύπωσα, εἶναι πιστὴ μετάφρασις τῆς διατάξεως αὐτῆς. Ἀλλὰ πρὸς ποῖον σκοπόν, θὰ μὲ ἐρωτήσῃ τις, νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι; Ἡμεῖς ἔχομεν, λέγουσι, νόμον περὶ κυριακῆς ἀργίας· τίς ἡ ἀνάγκη νὰ θέσωμεν διάταξιν εἰς τὸ Σύνταγμα; Ἔχομεν, Κύριοι, ἀληθῶς νόμον περὶ κυριακῆς ἀργίας, ἀλλ’ ὁ νόμος αὐτὸς καθ’ ἡμέραν κινδυνεύει ὑπὸ τὰς κραυγὰς τῶν ἐνδιαφερομένων, καθὼς καὶ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι εἰς πᾶν ἀναμορφωτικὸν διάβημα τῆς παρούσης Βουλῆς ἐξεγείρονται διαμαρτυρόμενοι, ὅτι πρόκειται περὶ ἀνατροπῆς τοῦ σύμπαντος. Καὶ ἐξηγέρθησαν καὶ κατὰ τοῦ νομοθετήματος αὐτοῦ ὑπὸ διαφόρους προφάσεις καὶ διὰ σκοπούς, τοὺς ὁποίους δὲν εἶναι τοῦ παρόντος νὰ ἐλέγξω, ἐξηγέρθησαν καὶ ζητοῦσι νὰ καταρρίψωσι τὸν θεσμόν. Εἶναι ἆρά γε ἡ ὑπόθεσις αὕτη ἀσήμαντόν τι, τὸ ὁποῖον ἐπιτρέπεται νὰ ἀφήσωμεν ἔκθετον εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ τυχόντος; Νομίζω ὄχι. Νομίζω ὅτι εἶναι περίστασις νὰ περιφρουρήσωμεν τὸ δικαίωμα τοῦτο, νὰ εἴπωμεν ὅτι εἰς οὐδένα θὰ ἐπιτρέψωμεν νὰ θέσῃ χεῖρα ἐπὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς κυριακῆς ἀργίας. Ἰσχυρίζονται, Κύριοι, οἱ πολέμιοι τῆς κυριακῆς ἀργίας, ὅτι διὰ τῆς καθιερώσεως τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ παραβιάζεται ἡ προσωπικὴ ἐλευθερία καὶ ἡ ἐλευθερία τῶν συναλλαγῶν. Ἀλλὰ τοῦτο, Κύριοι, ἐὰν ἠλήθευε, θὰ ἦτο εἷς λόγος περισσότερον νὰ ἀναγραφῇ ἐν τῷ Συντάγματι. Οὐδόλως εἶναι παράδοξον, τοὐναντίον εἶναι δυνατὸν νὰ νομισθῇ, ὅτι παραβιάζεται διὰ τῆς κυριακῆς ἀργίας ἡ ἐλευθερία τοῦ πολίτου, ἡ ἐλευθερία τοῦ νὰ ἐργάζηται ὅσον θέλει καὶ νὰ συναλλάσσηται ὅπως θέλει περὶ τῆς ἰδίας αὐτοῦ ἐργασίας, διότι καὶ εἰς ἄλλα μέρη ἐγεννήθη τὸ αὐτὸ ζήτημα, καὶ ἰσχυρίσθησαν ὅτι τοιοῦτος νόμος εἶναι ἄκυρος, διότι ἀντίκειται εἰς τὸ Σύνταγμα, προσβάλλει δηλ. τὸ δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας τοῦ πολίτου. Εἰς τὴν Ἀμερικὴν τὰ Δικαστήρια ἐπί τινα χρόνον ἐκήρυσσον τοὺς τοιούτους νόμους ἀντισυνταγματικούς, ἅτε ἐναντίους τῇ προσωπικῇ ἐλευθερίᾳ, καὶ οὕτω προσβάλλοντας τὸ Σύνταγμα.

§165ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐδῶ ὅμως εἶπον τὰ Δικαστήρια ὅτι εἶναι ἀντισυνταγματικός;

§166ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Δὲν εἶπον ἀκόμη. Ἐνδέχεται ὅμως νὰ τὸ εἴπωσιν.

§167ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἔγραψε κανεὶς τῶν ἐπιστημόνων τῶν δυναμένων;

§168ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Τὸ ἀνέγνωσα, καὶ ἔγινε λόγος πολὺς καὶ παρ’ ἡμῖν περὶ τούτου, ὅτι προσβάλλεται ἡ ἐλευθερία καὶ τὸ Σύνταγμα. Ὡς πρὸς τὰ ἐν Ἀμερικῇ διατρέξαντα τόσον ἐπὶ τῆς κυριακῆς ἀργίας, ὅσον καὶ τοῦ περιορισμοῦ τῶν ἐργασίμων ὡρῶν, ἀρκοῦμαι ἐπικαλούμενος τὴν αὐθεντίαν τοῦ Esmein, ὅστις ἰδοὺ τί γράφει σχετικῶς πρὸς ταῦτα· «Ἐν Ἀμερικῇ τὰ Δικαστήρια ἐκήρυσσον ὡς ἀντισυνταγματικοὺς τοὺς νόμους, τόσον τὸν περὶ κυριακῆς ἀργίας, ὅσον καὶ τοὺς περὶ περιορισμοῦ τῶν ἐργασίμων ὡρῶν ἐνηλίκων, εἴτε ὡς ἐναντίους τῇ ἐλευθερίᾳ εἴτε ὡς νόμους κλάσσεως, ἄρα μὴ γενικούς. Σήμερον τοὺς ἀναγνωρίζουσιν ἐν ᾧ μέτρῳ οὗτοι ἀνταποκρίνονται εἰς ἀληθῆ κοινωνικὸν σκοπόν». Βλέπετε λοιπόν, Κύριοι, ὅτι δὲν εἶναι σκιαμαχία ἡ πρότασίς μου, ἀφοῦ εἰς ἓν πεπολιτισμένον καὶ λίαν προηγμένον Κράτος, εἰς δημοκρατικὸν πολίτευμα, ἐγένετο ζήτημα ἐνώπιον τῶν Δικαστηρίων, καὶ τὰ Δικαστήρια ἐνδοιάζουσιν, ἂν τῳόντι ὁ περὶ Κυριακῆς ἀργίας νόμος δὲν παραβιάζει τὸ Σύνταγμα. Ἀλλά, Κύριοι, καὶ οἱ ἄλλοι νόμοι οἱ σχετικοὶ μὲ τὴν ἐργασίαν, οἱ σχετικοὶ μὲ τὴν ὑγιεινὴν τῆς ἐργασίας, περὶ ὧν ἐπίσης ἡ πρότασίς μου προβλέπει, δὲν εἶναι ὀλιγώτερον σπουδαῖοι καὶ ἄξιοι προσοχῆς. Εἰς ὅλα τὰ μέρη τοῦ κόσμου ὑπάρχει τοιαύτη ἐργατικὴ νομοθεσία. Εἰς τὴν Γαλλίαν εὑρίσκομεν εἰδικὴν νομοθεσίαν ἀναφορικῶς πρὸς τὴν ἐργασίαν ἐν γένει, καὶ ἰδίως πρὸς κανονισμὸν αὐτῆς ὑπὸ ὑγιεινὴν ἔποψιν, ἐπίσης ἐπαγγελματικὰς ἑνώσεις, ἐργατικὰς ἀσφαλείας. Ἐν γένει τὸ ζήτημα τῆς ἐργασίας σοβαρῶς ἀπησχόλησε τὸν νομοθέτην, καὶ ὁ ἐργάτης ἐπροστατεύθη πανταχόθεν, ἀλλὰ καὶ πάντοτε ὁσάκις περὶ τοιούτων νόμων ἐπρόκειτο, πάντοτε ἐξηγέρθησαν οἱ ἐνδιαφερόμενοι, πάντοτε τοὺς ἐκήρυξαν ἀντισυνταγματικοὺς καὶ ἐναντίους τῆς ἐλευθερίας. Ὅπως σᾶς λέγουσι περὶ τῆς κυριακῆς ἀργίας, ὅτι ἐπεμβαίνει μεταξὺ ἐργάτου καὶ τοῦ ἐργοστασιάρχου, καὶ περιορίζει τὴν ἐλευθερίαν τοῦ πρώτου ἀπαγορεύουσα τὸ νὰ ἐργασθῇ ὁ ἐργάτης μίαν ἡμέραν καθ’ ἑβδομάδα, τοιουτοτρόπως καὶ ἐπὶ τῶν νομοθετημάτων αὐτῶν τῶν ἄλλων, τῶν ἀφορώντων τὴν ὑγιεινὴν τῶν ἐργοστασίων καὶ ἐπ’ αὐτῶν τῶν νομοθετημάτων ἡ ἰδία ἔνστασις ἐγείρεται, ὅτι διὰ τοῦ περιορισμοῦ τῶν ἐργασίμων ὡρῶν παραβιάζεται ἡ προσωπικὴ ἐλευθερία, ὅτι παραβιάζεται ἡ ἐλευθερία τῶν συναλλαγῶν, ἤτοι αἱ συνταγματικαὶ διατάξεις. Ἰδοὺ λοιπὸν διατί καὶ εἰς τὴν περίπτωσιν τῆς κυριακῆς ἀργίας καὶ εἰς τὴν περίπτωσιν τὴν ἄλλην ὑπάρχει λόγος, ἵνα ἐν τῷ Συντάγματι περιληφθῇ τοιαύτη προστατευτικὴ διάταξις, καὶ μόνον δύναται νὰ μὲ ἐρωτήσῃ τις ἂν θεωρῶ τόσον σπουδαῖον τὸ πρᾶγμα, αὐτὸ καθ’ ἑαυτό, ἤτοι τὴν κυριακὴν ἀργίαν, ὥστε νὰ φρονῶ ὅτι ἄνευ αὐτῆς τρέχει κίνδυνον κοινωνικὸν ὁ τόπος καὶ νὰ ζητῶ νὰ προστατευθῇ διὰ συνταγματικῆς διατάξεως. Ναί, Κύριοι, ἀπαντῶ· οὕτω φρονῶ, ὅτι εὐκοσμία κοινωνικὴ δὲν ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρξῃ ἐφ’ ὅσον ὁ ἐργατικὸς πληθυσμὸς εἶναι καταδεδικασμένος εἰς δουλικὴν ἐργασίαν ἀδιάκοπον ἐντὸς τῶν ἐργοστασίων. Εἶναι ἀδύνατον νὰ συμβιβάσῃ τις τὸν ἀνθρωπισμὸν μὲ τὴν ἐργασίαν ἄνευ μέτρου, ἄνευ κανονισμοῦ τινος αὐτῆς, στερεῖται δὲ βεβαίως τοῦ ἀνθρωπισμοῦ ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος δὲν θὰ κάμνῃ ἄλλο παρὰ νὰ εὑρίσκηται ἄνευ οὐδεμιᾶς διακοπῆς, ὡς ἄψυχος μηχανή, ὡς ὑπὸ δουλικὸν ζυγὸν ἐργαζόμενος. Εἶναι δέ, κ. Βουλευταί, πλάνη, καὶ πλάνη δεινὴ τὸ νὰ φρονῇ τις, ὅτι ὅσον περισσότερον οἱ ἐργάται ἐργάζονται ἐν τοῖς ἐργοστασίοις, τόσον περισσότερον καὶ παράγουσιν· ἡ παραγωγὴ δὲν εἶναι πάντοτε ἀνάλογος τοῦ χρόνου αὐτῆς. Θὰ σᾶς ἀναγνώσω τί εἶπε περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου μία δόξα τῆς Ἀγγλίας, ὁ μέγας ἱστορικὸς Μακώλεϋ, ὅτε τὸ ζήτημα τοῦτο συνεζητεῖτο ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Λόρδων ἐν ἔτει 1846 (ἀναγινώσκει): «Ὁ νόμος ἠλάττωσεν ἤδη κατὰ πολὺ τὰς ὥρας τῆς ἐργασίας ἐν τοῖς ἐργοστασίοις. Πρὸ 30 ἐτῶν συνήθιζον νὰ δίδωσιν εἰς ὀκταετῆ παιδία 15 ὥρας ἐργασίαν καθ’ ἡμέραν».

§169Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Εἰς τὴν Ἱστορίαν τῆς Ἀγγλίας τὸ λέγει αὐτὸ ὁ Μακώλεϋ;

§170ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Εἶπον ὅτι ἐλέχθη εἰς τὸ Ἀγγλικὸν Κοινοβούλιον. Ἐὰν προτιμᾶτε νὰ ἀναγνώσητε Ἱστορίαν τῆς Ἀγγλίας, ἠμπορεῖτε νὰ ἀναγνώσητε.

§171Ν. ΒΑΡΘΗΣ. Τὴν ἔχω ἀναγνώσει καὶ δὲν ἐνθυμοῦμαι ἀκριβῶς τὴν παράγραφον αὐτήν. Δι’ αὐτὸ σᾶς ὑπέβαλον τὴν ἐρώτησιν.

§172ΑΡ. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ. Ἀκούσατε, παρακαλῶ (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων): «Ἀλλὰ νόμος ἐγένετο ἔκτοτε περιορίσας τὰς ὥρας τῆς ἐργασίας, ὁ νόμος δ’ ἐκεῖνος κατεπολεμήθη τότε διὰ τοὺς αὐτοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους φέρουσι καὶ σήμερον, ὅτι δηλ. τὸ προϊὸν τῶν ἐργοστασίων μας θὰ ὠλιγόστευε, καὶ δὲν θὰ ἠδύναντο ταῦτα νὰ ἀνταγωνισθῶσι μὲ τὸ ἐξωτερικόν, καὶ θὰ ἐξέπιπτον καὶ αὐτὰ τὰ ἡμερομίσθια ἐπὶ βλάβῃ τοῦ ἐργάτου. Ἀλλ’ ἐρωτῶ· ἐπραγματοποιήθη καμμία τῶν προρρήσεων τούτων; Ἔπαθεν ἡ Ἀγγλικὴ βιομηχανία;». Καὶ κατωτέρω προσθέτει ὁ ἴδιος συγγραφεὺς σχετικῶς μὲ τὸ ζήτημα αὐτὸ τῆς βιομηχανίας καὶ τῆς κυριακῆς ἀργίας: «Ὁ ἄνθρωπος, ὁ ἄνθρωπος, ἰδοὺ ὁ μέγας δημιουργὸς τοῦ πλούτου. Ἡ διαφορὰ μεταξὺ τοῦ ἐδάφους τῆς Καμπανίας καὶ τῆς Σπιτσβέργης εἶναι ἀσήμαντος ἀπέναντι τῆς διαφορᾶς, ἣν παρουσιάζουσι δύο χῶραι, κατοικούμεναι ἡ μία ὑπ’ ἀνθρώπων ἐμπλέων ἠθικῆς καὶ φυσικῆς δυνάμεως, καὶ ἡ ἄλλη ὑπὸ ὄντων βυθισμένων εἰς κατάπτωσιν τοῦ νοῦ καὶ τῶν αἰσθήσεων. Ἰδοὺ διατί δὲν ἐπτωχεύσαμεν, ἀλλ’ ἐπλουτήσαμεν τοὐναντίον ἀπὸ τὴν ἑβδόμην αὐτὴν ἡμέραν, ἣν ἀπὸ τόσων ἐτῶν ἔχομεν ἀφιερώσει εἰς τὴν ἀνάπαυσιν». Βλέπετε λοιπόν, Κύριοι, ὅτι τὸ ζήτημα συνεζητήθη εἰς τὰ Κράτη τὰ μᾶλλον ἡμῶν προηγμένα, εἰς τὰ Κράτη, τὰ ὁποῖα προώδευσαν βιομηχανικῶς μὲ τοὺς περιορισμοὺς αὐτούς, τοὺς ὁποίους σήμερον φοβοῦνται παρ’ ἡμῖν καὶ ζητοῦσι τὴν μὲν κυριακὴν ἀργίαν νὰ ἀνατρέψωσι καὶ καταργήσωσιν, οὐδεμίαν δὲ ἄλλην διάταξιν προστατευτικὴν τῆς ἐργασίας νὰ φέρωσιν. Τὸ κατ’ ἐμέ, Κύριοι, ἐνόμισα ὅτι ἔπρεπε νὰ μὴ σιγήσω προκειμένου περὶ τόσον σοβαροῦ ζητήματος. Διὰ τῆς ἀναγραφῆς ἐν τῷ Συντάγματι τῆς διατάξεως αὐτῆς, βεβαιωθῆτε, ὅτι θὰ προσφέρητε ἀληθῆ ὑπηρεσίαν εἰς τοὺς συμπολίτας ἡμῶν, εἰς τοὺς ἐργάτας, οἱ ὁποῖοι ἀπὸ νεαρᾶς ἡλικίας ἐγκλείονται εἰς τὰ ἐργοστάσια καὶ διάγουσιν ἐκεῖ βίον στενοχωρημένον, βίον πλήρη πικριῶν, θὰ τοὺς σώσητε ἀπὸ τῆς ἠθικῆς καταπτώσεως. Καὶ ὄχι μόνον τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς θὰ ὑπηρετήσητε, ἀλλὰ καὶ τοὺς κυρίους τῶν ἐργοστασίων, οἱ ὁποῖοι νομίζουσι μὲν ὅτι συμφέρον ἔχουσιν, ἵνα διὰ παντὸς τρόπου ἀποφύγωσι πάντα περιορισμόν, οἱ ὁποῖοι θεωροῦσιν ὅτι εἶναι πικρὸν τὸ ποτήριον τὸ νὰ ἴδωσιν ἐπὶ μίαν καθ’ ἑβδομάδα ἡμέραν κεκλεισμένον τὸ κατάστημα αὐτῶν, ἢ νὰ ἴδωσι περιορισμούς τινας, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ὑγείαν τῶν ἐν αὐτῷ ἐργαζομένων, καὶ ζητοῦσι παντὶ σθένει νὰ τὰ ἀποφύγωσι, ἀλλὰ δὲν ἐννοοῦσι ποῦ κεῖται τὸ συμφέρον αὐτῶν, δὲν βλέπουσιν ὅτι τὸ συμφέρον των εἶναι ἡ ἁρμονία μεταξὺ ἐργοστασιάρχου καὶ ἐργάτου, ὅτι μόνον δι’ αὐτῆς τῆς ἁρμονίας, μόνον δι’ αὐτοῦ τοῦ τρόπου δύνανται καλῶς νὰ ἔχωσι τὰ κατ’ αὐτούς, καὶ ἐν γένει νὰ προάγηται ἡ βιομηχανία τοῦ τόπου. Κύριοι Βουλευταί, παντοῦ καὶ πάντοτε οἱονδήποτε διάβημα νεωτεριστικὸν παρακολουθοῦσιν ἀντιδράσεις καὶ μάταιοι φόβοι, κίνδυνοι ἀνύπαρκτοι, διὰ τῶν ὁποίων θέλουσι νὰ πτοήσωσι τὸ κοινὸν καὶ ἀποθαρρύνωσι τοὺς ἐργαζομένους ὑπὲρ τῶν νέων ἰδεῶν. Ἀλλ’ οἱ ἐργαζόμενοι ὑπὲρ τῶν ἰδεῶν δὲν πρέπει νὰ ὀρρωδῶσι, δὲν πρέπει νὰ φοβῶνται. Βουλαὶ μάλιστα αἱ ὁποῖαι, ὡς ἡ παροῦσα, εἶναι ἐπιτετραμμέναι τὴν διόρθωσιν τῶν κακῶς ἐχόντων, αἱ Βουλαὶ αὐταὶ πρέπει νὰ ἔχωσι τὸ θάρρος νὰ ἀντιμετωπίσωσι τὰ ζητήματα ἐκεῖνα καὶ λάβωσι πᾶσαν ἐγγύησιν, ἀφοῦ μόνον μετὰ πάροδον πολλῶν δεκαετηρίδων ἐπανέρχεται ἡ εὐκαιρία τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος. Τὴν εὐκαιρίαν αὐτὴν δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ χάνωσιν, ἀλλὰ τοὐναντίον πρέπει νὰ σπεύδωσιν εἰς τὸ ἔργον, ὅπως θέσωσι τὰς ἐγγυήσεις αὐτὰς χάριν τοῦ λαοῦ καὶ τῶν πολιτῶν, τοὺς ὁποίους ἀντιπροσωπεύομεν. Ἀπὸ τοιαύτης, Κύριοι, ὁρμώμενος ἀρχῆς κάμνω τὴν πρότασιν ταύτην τὴν περὶ συνταγματικῆς περιφρουρήσεως τῆς κυριακῆς ἀργίας καὶ τῆς ὑγείας τῶν ἐργατῶν, πρότασιν τὴν ὁποίαν παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν καὶ νὰ ἐκτιμήσητε.

§173Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον 19 δὲν δύναται νὰ χωρέσῃ αὐτό;

§174ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Κύριοι Βουλευταί· ἐὰν πρόκειται νὰ περιλάβωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα ἡμῶν κάθε τι, τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται εἰς οἱονδήποτε Σύνταγμα τοῦ κόσμου, ἢ κάθε τι, περὶ τοῦ ὁποίου ὑπάρχει κἄποια ὑπόνοια ὅτι δύναται νὰ γεννηθῇ ἀμφισβήτησις, τότε τὸ ἔργον ἡμῶν θὰ εἶναι ἀτελεύτητον. Ζητοῦμεν νὰ παρεμβάλωμεν μίαν διάταξιν εἰς τὸ Σύνταγμα, ἡ ὁποία δὲν ἔχει καθαρῶς συνταγματικὸν χαρακτῆρα, καὶ ζητοῦμεν νὰ τὴν παρεμβάλωμεν, οὐχὶ διότι ἀμφισβητεῖται τὸ δικαίωμα τοῦ Κράτους εἰς τὸ νὰ θέσῃ περιορισμόν, οὐχὶ διότι διαμφισβητεῖται τὸ δικαίωμα τοῦ Κράτους εἰς τὸ νὰ ἐγκαταστήσῃ τὴν κυριακὴν ἀργίαν, ἡ ὁποία εἶναι ἐγκατεστημένη, ἀλλὰ διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον μήπως ποτὲ ἀμφισβητηθῇ ἀπὸ μέλλουσαν Βουλήν, ἢ διότι ἐγράφη εἴς τινα ἐφημερίδα, ὅτι ὁ νόμος περὶ κυριακῆς ἀργίας εἶναι ἀντισυνταγματικός. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους δὲν θὰ τελειώσῃ τὸ ἔργον ἡμῶν ὄχι μόνον μέχρι τοῦ Πάσχα, ἀλλὰ καὶ πέρα αὐτοῦ. Νομίζω δέ, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ περατωθῇ τὸ ἔργον ἡμῶν ταχέως, ἐπιβάλλεται δὲ εἰς ὅλους ἡμᾶς νὰ ἀποφύγωμεν κάθε πάρεργον ἔργον, διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ πέρας τοῦ ἔργου μας. Τὸν προλαλήσαντα ἀξιότιμον συνάδελφον ἔχω νὰ τὸν διαβεβαιώσω, ὅτι ἡ κυριακὴ ἀργία ἀποτελεῖ μέρος τοῦ προγράμματος τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων. Δὲν πρόκειται νὰ καταργήσωμεν τὸν θεσμὸν αὐτὸν οὐδόλως· τοὐναντίον, ἐὰν εἶναι δυνατόν, τὸν θεσμὸν αὐτὸν θὰ τὸν διαρρυθμίσωμεν καλλίτερον.

§175Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἡ κυριακὴ ἀργία εἶναι ἡγιασμένη ἀπὸ τὴν θρησκείαν καὶ δι’ αὐτὸ δὲν πρέπει νὰ τεθῇ εἰς τὸ Σύνταγμα. Τοιαῦτα πράγματα προσβάλλουσι τὴν θρησκείαν.

§176Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Εἶχον ζητήσει τὸν λόγον πρὸ τῶν δηλώσεων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διὰ τοῦτο δὲ καὶ μόνον θὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Πράγματι, Κύριοι, αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀνταποκρίνονται τελείως οὐ μόνον πρὸς τὴν γνώμην τῆς ἐπὶ τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπῆς, εἰς ἣν εἶχε παραπεμφθῆ ἡ πρότασις τοῦ ἐξ Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας συναδέλφου κ. Ἀ. Θεοδωρίδου, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν γνώμην καὶ τὰ αἰσθήματα ὅλων ἡμῶν, καὶ δὴ καὶ ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι, ὡς ὁ ἔντιμος προαγορεύσας συνάδελφος, ἠγωνίσθησαν διὰ τὴν παρ’ ἡμῖν εἰσαγωγὴν τοῦ θεσμοῦ τῆς κυριακῆς ἀργίας. Τοιοῦτοι ἄλλως ἀνθρωπιστικοὶ θεσμοί, ὡς ὁ τῆς κυριακῆς ἀργίας, ἔχουσιν ἀκλόνητον ἔρεισμα, ἀνώτερον ἴσως πάσης συνταγματικῆς προστασίας, τὸ γεγονὸς ὅτι καθιεροῦνται ὡς λαϊκαὶ κατακτήσεις καὶ ἔχουσι βαθείας τὰς ῥίζας αὐτῶν εἰς τὴν λαϊκὴν συνείδησιν. Οὐδεμία δὲ συνταγματικὴ διάταξις δύναται νὰ ἀποτελέσῃ ἀσφαλέστερον τῆς λαϊκῆς ταύτης συνειδήσεως ἐχέγγυον περὶ τῆς διατηρήσεως τῶν θεσμῶν τούτων. Διὰ τοὺς λόγους τούτους καὶ ἐγὼ νομίζω, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι πρέπει νὰ λήξῃ ἡ ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Θεοδωρίδου συζήτησις.

§177Δ. ΓΚΛΑΒΑΣ. Ἐλάβομεν καὶ ἡμεῖς ἔγγραφον ἀπὸ τοὺς ἐμποροϋπαλλήλους Πατρῶν, θὰ ἦτο δὲ στέρησις, ἂν δὲν ἐλέγομεν καὶ ἡμεῖς δύο λέξεις. Βεβαίως μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρξαν τόσον διαφωτιστικαὶ καὶ τόσον σαφεῖς, ὅτι καὶ τὸ ζήτημα τῆς κυριακῆς ἀργίας ἀποτελεῖ μέρος τοῦ προγράμματος τοῦ κόμματος τῶν Φιλελευθέρων καὶ συνεπῶς δὲν διατρέχει οὐδένα κίνδυνον, εἴμεθα ὑποχρεωμένοι νὰ παραιτηθῶμεν τοῦ λόγου.

§178Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Κύριε Πρόεδρε· ἰδιαζόντως μὲ τιμᾷ δι’ ἀγάπης καὶ φιλίας ὁ σύλλογος τῶν ἐμποροϋπαλλήλων Πατρῶν, καὶ ἤθελον νὰ ὁμιλήσω διὰ μακρῶν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Μετὰ τὰς δηλώσεις ὅμως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ παραιτοῦμαι τοῦ λόγου, ἔχων πλήρη πεποίθησιν, ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τῶν Φιλελευθέρων θέλει φροντίσει περὶ τῆς Κυριακῆς ἀργίας. (Χειροκροτήματα).

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσεται περατωμένη ἡ συζήτησις. Ἡ πρότασις τοῦ κ. Θεοδωρίδου ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἄρθρον 19. Τὸ Κράτος ἀναγνωρίζει τὴν ἀρχὴν τῆς κυριακῆς ἀργίας καὶ καθιεροῖ κανόνας παρακωλύοντας ἵνα ἀναγκάζηταί τις εἰς ὑπερβολὴν ἐργασίας βλαπτικὴν τῆς ὑγείας του». Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν ταύτην παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι). Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη. Συζήτησις τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ 25 ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ἔχοντος οὕτως: «Ἄρθρον 25.—Πρότασις νόμου ἀποκρουσθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἑτέρου τῶν παραγόντων τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας δὲν εἰσάγεται ἐκ νέου εἰς τὴν Βουλήν». Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Δραγούμης.

§180ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὀφείλω νὰ εἴπω ἐνταῦθα, ὅτε μεταβαίνομεν εἰς τὸ ἄρθρον 25, ὅτι πρόκειται νὰ συζητηθῇ τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας. Ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἡ πρότασις περὶ Γερουσίας ἀπέτυχε, διότι εὑρέθη ἡ ἐπιτροπὴ ἐν ἰσοψηφίᾳ. Ἐὰν πρόκειται νὰ συζητηθῇ τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας ἐνταῦθα, πρέπει νὰ συζητηθῇ τοῦτο ταύτην τὴν ἑσπέραν· ὑπομιμνήσκω δὲ κατὰ καθῆκον εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι εὐθὺς ὡς ἐγερθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν καὶ πρόκειται νὰ γίνῃ συζήτησις ἐπ’ αὐτοῦ, ἐγὼ θέλω προτείνει τὸ ἀπαράδεκτον.

§181ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐλπίζω ὅτι δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἐπανέλθῃ τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ Βουλῇ, ὄχι διότι δὲν εἶναι ἄξιον συζητήσεως, ἀλλὰ διότι ἐδείχθη ἀμφιβολία ἐν τῇ ἐπιτροπῇ περὶ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ τούτου. Θὰ προσέθετον, ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ δευτέρου νομοθετικοῦ Σώματος. Ἀλλὰ πλὴν τῶν ἄλλων λόγων, διὰ τοὺς ὁποίους ἐνδοιάζω, ἔχω εἰδικῶς νὰ ἀντιτάξω τοῦτον τὸν λόγον, τὸ γεγονὸς ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὰς παραμονὰς τῆς ἀνακαινίσεως ὅλης τῆς νομοθεσίας τῆς τόσον ἀπηρχαιωμένης, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς τὰς παραμονὰς νέας νομοθεσίας κολοσσιαίας, εἰς τοιαύτην δὲ στιγμὴν ἀνακαινίσεως νέας νομοθεσίας δὲν θὰ ἦτο ἐπίκαιρον νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν τὸ δεύτερον νομοθετικὸν Σῶμα, τὸ ὁποῖον εἶναι χαλινὸς κατὰ τῆς πολυνομίας καὶ τὸ ὁποῖον συντελεῖ δυσκολώτερον εἰς τὴν νομοθετικὴν μεταβολήν. Τοῦτο θὰ ἦτο ἐκ μέρους ἡμῶν, οἵτινες ἔχομεν πρόγραμμα ἀνορθωτικόν, ἐναντίον τοῦ σκοποῦ, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκομεν, ἐὰν θελήσωμεν νὰ ἐγκαθιδρύσωμεν αὐτὸν τὸν θεσμὸν ἀπὸ τοῦδε. Θὰ εἶμαι πρόθυμος νὰ συζητήσωμεν τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 107. Θὰ εἶμαι πρόθυμος νὰ θέσωμεν μεταβατικὴν διάταξιν ἐν τῷ Συντάγματι, διὰ τὸ ζήτημα τῆς Γερουσίας, παρακαλῶ δὲ τοὺς ὄντας ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τούτου νὰ συζητήσωσι τότε, τώρα δὲ νὰ προχωρήσωμεν κατωτέρω.

§182Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ἤθελον παρακαλέσει τὴν Κυβέρνησιν νὰ συγκατανεύσῃ εἰς τὸ νὰ ὁρισθῇ μία ἡμέρα διὰ τὴν συζήτησιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας, διότι τὸ ζήτημα εἶναι ἀρκετὰ σπουδαῖον, ὥστε νὰ ἀπασχολήσῃ ἐπὶ δύο καὶ τρεῖς συνεδριάσεις τὴν Βουλήν. Δὲν δυνάμεθα νὰ γνωρίζωμεν ἐκ τῶν προτέρων ποία θὰ εἶναι ἡ γνώμη, τὴν ὁποίαν θὰ σχηματίσῃ ἡ Βουλή, ἂν κατὰ πρῶτον θὰ γίνῃ δεκτὸς ἀπὸ τοῦδε ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας ἢ θὰ γίνῃ δεκτὸν νὰ δυνηθῇ νὰ εἰσαχθῇ οὗτος εἰς μέλλοντα χρόνον ὑπὸ τακτικῆς Βουλῆς συμφώνως μὲ τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Τὸ κατ’ ἐμὲ θὰ ἐπεθύμουν τὴν ἐγκαθίδρυσιν ἀπὸ τοῦ νῦν τοῦ θεσμοῦ τούτου. Ἔχω πολλὴν τὴν ἐπιθυμίαν νὰ ἴδω τὸν θεσμὸν τῆς Γερουσίας ἐγκαθιδρυόμενον ἐν Ἑλλάδι. Θὰ συνεφώνουν ἐν ἀνάγκῃ μὲ τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὅπως δοθῇ ἡ ἄδεια διευκολύνσεως τοῦ ἔργου ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου τῆς μελλούσης Βουλῆς, ἥτις ἤθελε δυνηθῆ νὰ ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ θεσμοῦ τούτου. Πάντες θέλομεν νὰ φθάσωμεν ὅσον τὸ δυνατὸν ἐνωρίτερον εἰς τὸ τέλος τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν, ἀλλ’ ὄχι καὶ νὰ ἀντιπαρέλθωμεν διὰ τὸν λόγον τοῦτον τόσῳ σπουδαῖα ζητήματα ἄνευ συζητήσεως. Θὰ παρεκάλουν ὅθεν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ὁρίσῃ εἰδικὴν ἡμέραν, διὰ νὰ γίνῃ ἡ συζήτησις σοβαρὰ καὶ ἤρεμος.

§183ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ συζήτησις θὰ γίνῃ εἰς τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος. Ἐκεῖ θὰ γίνῃ συζήτησις, προκειμένου κατὰ τοιοῦτον τρόπον νὰ ἐξαχθῇ ἡ συζήτησις περὶ τῆς διευκολύνσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας· ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δυνάμεθα νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὸ ἔργον μας.

§184Θ. ΠΕΤΜΕΖΑΣ. Κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 107 νὰ ὁρισθῇ ἂν ὁ θεσμὸς τῆς Γερουσίας εἶναι ἐκ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων, ὥστε νὰ μὴ ἐγερθῇ ἀμφιβολία τις.

§185ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δηλῶ ἀπὸ τοῦδε, ὅτι εἶμαι τῆς γνώμης, ὅτι δὲν κωλυόμεθα, ὅτι δὲν εἶναι ἐκ τῶν θεμελιωδῶν διατάξεων. Κατὰ τὴν συζήτησιν θὰ λυθῇ τὸ ζήτημα, ἂν θὰ λάβωμεν καὶ εἰδικὴν πρόνοιαν, προκειμένου περὶ τοῦ θεσμοῦ τῆς Γερουσίας.

§186Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγώ, ὁ ὁποῖος διαφωνῶ πρὸς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὡς πρὸς τὸ ἀπαράδεκτον, φρονῶ, ὅτι ἡ κατάλληλος θέσις εἶναι τὸ ἄρθρον 107.

§187ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Μιχαλακόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§188Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἷς ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ὑπερεμάχησαν τῆς ἱδρύσεως τοῦ θεσμοῦ δευτέρου νομοθετικοῦ Σώματος, ἀπὸ πεποιθήσεως ἐκ μακρᾶς μελέτης τῶν πραγμάτων κτηθείσης, ἐν τῇ ἐπιτροπῇ πρὸς ἀναθεώρησιν τοῦ Συντάγματος, εἶμαι καὶ ἐγώ. Ἐκεῖ, ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, τῳόντι τὸ πρᾶγμα κατέληξεν εἰς ἀποτυχίαν, ἀλλ’ εἰς ἀποτυχίαν ὀλίγον ἀπέχουσαν τῆς ἐπιτυχίας, διότι συνέπεσε δι’ ἰσοψηφίας νὰ ἀπορριφθῇ ἡ πρότασις περὶ εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ τῆς δευτέρας Βουλῆς. Νομίζω, ὅτι δὲν δύναμαι παρὰ νὰ συνταχθῶ μὲ τὴν πρότασιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, διότι θὰ εἶναι λυσιτελέστερον, ἀκριβῶς πρὸς τὴν ἐπιτυχῆ διαρρύθμισιν τοῦ θεσμοῦ τούτου, νὰ μελετηθῇ βραδύτερον ἰδιαζόντως καὶ τὸ χρήσιμον ἢ μὴ τοῦ θεσμοῦ τούτου καὶ προσέτι ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον θέλει ἀποβῆ λυσιτελέστερον τὸ Σῶμα τοῦτο εἰς τὰ ἔργα τὰ νομοθετικά. Εἶμαι καὶ ἐγὼ τῆς γνώμης, ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος πρέπει νὰ κανονισθῇ εἷς εἰδικὸς τρόπος, εὐχερέστερος μὲν πάντως τοῦ παλαιοῦ τρόπου τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ καὶ εὐκολώτερος τοῦ ἐν γένει δι’ ἀναθεώρησιν ἀπαιτηθησομένου, τρόπος πρὸς τὴν καθίδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τῆς δευτέρας Βουλῆς. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἑπομένως ἡ συζήτησις περὶ ταύτης θὰ γίνῃ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος.

§189Δ. ΚΛΑΔΗΣ. Ἀφοῦ πρόκειται νὰ γίνῃ συζήτησις περὶ Γερουσίας, φρονῶ, ὅτι τὸ τελευταῖον ἀντικείμενον πρέπει νὰ εἶναι ἡ συζήτησις τοῦ θεσμοῦ περὶ Γερουσίας, διότι τὸ ἐπ’ ἐμοὶ θὰ θεωρήσω ἐπαναστατικὴν τὴν Συνέλευσιν, καὶ εἶναι ζήτημα ἂν θὰ εἶμαι ἐδῶ μέσα.

§190Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἡ ἀπόφασις, ὅπως τὸ θέμα περὶ Γερουσίας συζητηθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 107 τοῦ Συντάγματος, προδήλως προϋποθέτει ὅτι δὲν πρόκειται ἀπὸ τοῦδε νὰ συζητηθῇ ὁ θεσμὸς τῆς δευτέρας Βουλῆς. Διότι, ἂν ἐπρόκειτο ἀπὸ τοῦδε νὰ συζητηθῇ ὁ θεσμὸς οὗτος, τότε προσήκει ἀπὸ τῆς ἑσπέρας ταύτης νὰ ἄρξηται ἡ συζήτησις, διότι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσωμεν εἰς ἀναθεώρησιν τῶν ἑπομένων ἄρθρων τοῦ πολιτεύματος καὶ νὰ ἀποφασίσωμεν περὶ τῆς τοιαύτης ἢ τοιαύτης διαρρυθμίσεως τῆς Βουλῆς τῆς μόνης, χωρὶς παραλλήλως νὰ ἀποφασίσωμεν καὶ περὶ τοῦ καταρτισμοῦ καὶ τοῦ ἔργου τῆς δευτέρας Βουλῆς ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὸ ἔργον τῆς πρώτης. Νομίζω λοιπὸν ὅτι, ἂν ἀποφασίσωμεν νὰ συζητήσωμεν περὶ τῆς δευτέρας Βουλῆς, ὅταν θὰ συζητηθῇ τὸ ἄρθρον 107, σημαίνει ὅτι ἀποφασίζομεν ὅτι δὲν πρόκειται νὰ συζητηθῇ ἡ δευτέρα Βουλὴ ἀπὸ τοῦδε.

§191Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Μάλιστα. Ἐν τοιαύτῃ ἐννοίᾳ. Ἀποσύρεται εἶτα ἡ ἐπὶ τοῦ 24ου καὶ 25ου ἄρθρου τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ κ. Χ. Πετρέα ἔχουσα οὕτως: «Οὐδεμία πρότασις νόμου ψηφίζεται ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἐὰν δὲν ἐπεξεργασθῇ ταύτην τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, ὅπερ μετὰ τὴν ἐπεξεργασίαν ἐπιστρέφῃ αὐτὴν εἰς τὴν Βουλήν. Ἐὰν ἡ Βουλὴ διαφωνῇ ἐπὶ οὐσιωδῶν διατάξεων τοῦ ἐπιστραφέντος νομοσχεδίου πρὸς τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας, ἡ ψήφισις τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἀναβάλλεται εἰς τὴν προσεχῆ Βουλευτικὴν Σύνοδον, εἰς ἣν καλοῦνται ἵνα μετάσχωσι τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου καὶ τὰ μέλη τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας. Τὸ Συμβούλιον τῆς Ἐπικρατείας θεωρεῖται ὡς ἐπαρκῶς ἀντιπροσωπευόμενον, ἂν δέκα ἐκ τῶν μελῶν αὐτοῦ μετάσχωσι τῆς συζητήσεως καὶ τῆς ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ψηφοφορίας, εἰς ἣν ψηφοφοροῦσι καὶ τὰ παρόντα τοῦ Συμβουλίου μέλη. Ἂν δὲν εὑρίσκωνται παρόντα δέκα μέλη τοῦ Συμβουλίου τῆς Ἐπικρατείας, ἡ συζήτησις καὶ ἡ ψηφοφορία ἀναβάλλεται δι’ ἄλλην ἡμέραν, ὅτε συζητεῖται, καὶ ἂν παρίστανται καὶ ὀλιγώτερα τῶν δέκα μελῶν».

§192ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 25 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. (Ψηφίζεται τὸ ἄρθρον 25 ἄνευ ἀντιρρήσεώς τινος, καθὼς καὶ τὰ ἄρθρα 34 καὶ 36 ἔχοντα οὕτως: «Ἄρθρον 25. Πρότασις νόμου ἀποκρουσθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἑτέρου τῶν παραγόντων τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας δὲν εἰσάγεται ἐκ νέου εἰς τὴν αὐτὴν Βουλευτικὴν Σύνοδον». «Ἄρθρον 34. Ὁ Βασιλεὺς ἀπονέμει κατὰ νόμον τοὺς στρατιωτικοὺς καὶ ναυτικοὺς βαθμούς, διορίζει καὶ παύει ὡσαύτως κατὰ νόμον τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους, ἐκτὸς τῶν ὑπὸ τοῦ νόμου ὡρισμένων ἐξαιρέσεων, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ διορίσῃ ὑπάλληλον εἰς μὴ νομοθετημένην θέσιν». «Ἄρθρον 36. Ὁ Βασιλεὺς κυροῖ καὶ δημοσιεύει τοὺς ὑπὸ τῆς Βουλῆς ψηφισθέντας νόμους. Νόμος μὴ δημοσιευθεὶς ἐντὸς δύο μηνῶν ἀπὸ τῆς λήξεως τῆς Συνόδου εἶναι ἄκυρος».

§193Κ. ΡΑΚΤΙΒΑΝ. Ὑπῆρχον τροπολογίαι ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 21 καὶ 23.

§194ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἀφοῦ κανεὶς δὲν τὰς ὑποστηρίζει;

§195Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ ὅτι εἴμεθα ζαλισμένοι, καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ φύγωμεν.

§196ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Φρονεῖτε τοῦτο, διότι κατορθώνομεν νὰ ἐργαζώμεθα ταχέως, καὶ διότι ἐψηφίσαμεν δύο ἢ τρία ἄρθρα;

§197Θ. ΠΕΤΡΑΛΙΑΣ. Ἐγὼ διαμαρτύρομαι.

§198Ι. ΜΑΜΑΗΣ. Ὑπάρχουσι τροπολογίαι, διὰ τὰς ὁποίας φωνάζουσιν ἄλλοι συνάδελφοι.

§199ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν ὅτι ἡ ἐργασία, ἡ ὁποία παρουσιάζεται πρὸ τῆς Βουλῆς, εἶναι ἄριστα μελετημένη. Μετὰ τὴν προεργασίαν τῆς Κυβερνήσεως ἡ ἐπιτροπὴ τοῦ Συντάγματος, ἐπὶ τοῦ σχεδίου τῆς ὁποίας γίνεται ἡ συζήτησις, ἔχει ἐξονυχίσει τὰ θέματα. Ἐφ’ ὅσον ὑπάρχουσι τροπολογίαι μὴ ὑποστηριζόμεναι ὑπό τινος Βουλευτοῦ, δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ ἀσχοληθῶμεν ἐπ’ αὐτῶν.

§200ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Νομίζω ὅτι οὐδεμία ζημία ἐπέρχεται, ἐὰν τὰς τροπολογίας, τὰς ὁποίας δὲν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν ἡ ἐπιτροπή, ἀφήσωμεν καὶ ἐξετάσωμεν μίαν πρὸς μίαν κατόπιν.

§201Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τί τὰς θέλομεν; Βάσις τῆς συζητήσεως εἶναι τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς.

§202ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Πρέπει νὰ λεχθῇ τοῦτο, ὅτι, ψηφιζομένου ἄρθρου τινός, πᾶσα τροπολογία, σχετιζομένη πρὸς αὐτὸ καὶ μὴ ὑποστηριχθεῖσα ὑπό τινος Βουλευτοῦ θεωρεῖται ἀπερριμμένη. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ τροπολογία τις ἐπὶ ἄρθρου προηγουμένου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ψηφίζομεν, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου ὅτι θεωρεῖται καὶ αὐτὴ ἀπερριμμένη, καὶ ἂν ψηφίζηται τὸ ἄρθρον ὡς ἐν τῷ παλαιῷ Συντάγματι, ἀλλ’ ἐπιτρέπεται νὰ γίνῃ ἐπάνοδος εἰς αὐτό.

§203Λ. Ρ. ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Τί ἀπεφασίσθη ἐπὶ τῆς τροπολογίας τῶν Ὑφυπουργῶν καὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἄνευ χαρτοφυλακίου;

§204Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐὰν θέλῃ ἡ Βουλὴ νὰ τὴν ψηφίσῃ, δὲν ἔχομεν ἀντίρρησιν. Δὲν ἠθελήσαμεν νὰ φέρωμεν ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας τὸ ἄρθρον πρὸς συζήτησιν. Ἐὰν θέλητε σεῖς νὰ τὸ φέρητε, δὲν κωλύεσθε, διότι ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 31 δὲν ἀπεφάνθη ἡ Βουλή.

§205Κ. ΖΑΒΙΤΣΑΝΟΣ. Νὰ ἀναγινώσκωνται κατὰ σειρὰν τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος καὶ πᾶσα ἐπ’ αὐτῶν τροπολογία.

§206ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Δὲν ἀποκρούω καὶ τὴν πρότασιν αὐτήν, ἵνα μὴ ἐπανερχώμεθα.

§207Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἔχει ἤδη ληφθῆ ἀπόφασις διάφορος, ἵνα βάσις τῆς συζητήσεως χρησιμεύῃ τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς. Ἐὰν γίνῃ δεκτὴ ἡ πρότασίς σας, ἀνατρέπεται ἡ προηγουμένη ἀπόφασις.

§208Κ. ΖΑΒΙΤΣΑΝΟΣ. Ὑπέβαλον τὴν πρότασιν, διὰ νὰ μὴ παρατείνωνται αἱ συζητήσεις.

§209Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἔχουσιν ὑποβάλει οἱ ἓξ Βουλευταὶ οἱ ἀποτελοῦντες τὴν Κυβέρνησιν, εἰσήγετο ὁ θεσμὸς τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἄνευ χαρτοφυλακίου. Τοῦτο συνεζητήθη εὐρέως ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, καὶ ἡ ἐπιτροπὴ ἀπεφάνθη ὑπὲρ τῆς μὴ ἐφαρμογῆς τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ. Ἐπίσης συνεζητήθη ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, πρότασις περὶ εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ περὶ Ὑφυπουργῶν. Καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἐζήτησα νὰ λάβω τὸν λόγον. Ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἡ πρότασις αὕτη ἀπερρίφθη καὶ ἐθεωρήθη ὅτι θὰ εἶναι μία πολυτέλεια ἐπὶ πλέον εἰς τὸ προσωπικὸν τῆς διοικήσεως τοῦ Κράτους ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ θεσμοῦ τῶν Ὑφυπουργῶν, καίτοι δὲν ἐπρόκειτο νῦν περὶ νομοθετικῆς κυρώσεως τῆς διὰ τοῦ Συντάγματος παρεχομένης ἀδείας πρὸς τοῦτο. Ὅσον ἀφορᾷ διὰ τὰ ἑπτὰ Ὑπουργεῖα δὲν ἐπέμενον καὶ συνεφώνησα μὲ τὴν γνώμην τῆς ἐπιτροπῆς, ἐνόμισα ὅμως ὅτι ἔπρεπε νὰ ὑποστηρίξω μετὰ σθένους τὴν γνώμην ὅτι τοὐλάχιστον εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν ἦτο ἀπαραίτητον νὰ δοθῇ διὰ τοῦ Συντάγματος ἡ ἄδεια νὰ εἰσαχθῇ ὁ θεσμὸς τοῦ Ὑφυπουργοῦ. Καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου θὰ ἐπεθύμουν νὰ προσέξῃ ἡ Βουλὴ καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, διότι νομίζω ὅτι ἡ ἀνάγκη αὕτη ἐνεδείχθη παρ’ ἡμῖν ἐκ τῶν πραγμάτων ἀπὸ μακρῶν ἐτῶν. Τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν εἶναι ἓν Ὑπουργεῖον πολυδαίδαλον, τὸ ὁποῖον ἐκτὸς τῆς ἄλλης σπουδαιότητος τῆς μεγίστης τὴν ὁποίαν ἔχει ἰδίως κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη διὰ τὴν διαρρύθμισιν τῶν οἰκονομικῶν ζητημάτων τοῦ Κράτους ἡμῶν ἔχει καὶ ἄλλην τρέχουσαν ὑπηρεσίαν ὀγκωδεστάτην, ἥτις ἀπασχολεῖ τὸν Ὑπουργόν, ὑπηρεσίαν τῆς ὁποίας θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον ἂν ἀπηλλάσσετο ὁ Ὑπουργός, διὰ νὰ δύναται νὰ καταγίνῃ οὗτος εἰδικώτερον μελετῶν τὰ πράγματα τοῦ τόπου, ἵνα μὴ παριστάμεθα πρὸ τοῦ συχνοῦ θεάματος τῆς εἰσαγωγῆς ἐν σπουδῇ οἰκονομικῶν μέτρων ταρασσόντων διηνεκῶς καὶ ἄνευ ἐπισταμένης μελέτης τὴν παραγωγὴν καὶ βιομηχανίαν ἡμῶν. Ἡ πρώτη ἄποψις τοῦ ζητήματος εἶναι ἡ ἐλάφρυνσις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν ἀπὸ τὰς ὑπογραφάς, τὰς ὁποίας κατὰ χιλιάδας εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ θέτῃ. Ἡ ἄλλη ὄψις τοῦ ζητήματος, ἣν ἔτι μᾶλλον τονίζω, εἶναι ὅτι ἐν Ἑλλάδι ἰδίως κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη κατεδείχθη πασιδήλως ὅτι ἐλλείπουσιν οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἰς πᾶσαν περίστασιν εἶναι ἐνδεδειγμένοι νὰ καλῶνται νὰ διευθύνωσι τὰ κοινὰ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ ἐλλείπουσιν, ὄχι διότι δὲν ἔχομεν ἀνθρώπους καταγινομένους εἰς τὰ οἰκονομικὰ ἢ ἀνθρώπους ἱκανοὺς καὶ θεωρητικῶς μεμορφωμένους, ἀλλὰ διότι, καὶ ἂν ὑπάρχωσι, δὲν δίδεται αὐτοῖς εὐκαιρία πρακτικῆς μορφώσεως καὶ ἀναδείξεως αὐτῶν ἐν τοῖς πράγμασι, καὶ διὰ τοῦτο ἀναφύονται οἰκονομολόγοι μὲ ἄρθρα ἐφημερίδων, μὲ μονογραφίας περὶ τοῦ τί γίνεται ἀλλαχοῦ, χωρὶς νὰ γνωρίζωσιν ἀπολύτως τί γίνεται ἢ τί δύναται νὰ γίνῃ ἐν Ἑλλάδι. Τοιοῦτοι ἄνθρωποι, ἐὰν καὶ ἐφ’ ὅσον ὑπάρχωσι παρ’ ἡμῖν, προσκολλώμενοι πλησίον τῶν Ὑπουργῶν τῶν Οἰκονομικῶν ὡς Ὑφυπουργοὶ δύνανται νὰ μορφωθῶσι πρακτικῶς, καὶ θὰ χρησιμεύσῃ ὁ θεσμὸς οὗτος, ἵνα ὑπάρξῃ ἐν Ἑλλάδι φυτώριον Ὑπουργῶν τῶν Οἰκονομικῶν χρησίμων εἰς τὸ Κράτος. Ἡ ἀνάγκη αὕτη κατεδείχθη ἐν Ἑλλάδι ἀναμφισβητήτως, καὶ νομίζω ὅτι εἶναι ζήτημα, ἐφ’ οὗ πρέπει νὰ προσέξῃ πολὺ ἡ Βουλή. Οὔτε εἶναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῶσιν οἱ ὅροι τῆς λειτουργίας τοῦ Ὑπουργείου αὐτοῦ, ἐὰν δὲν δοθῇ ἡ ἄδεια διὰ τοῦ Συντάγματος τῆς παραδοχῆς τοῦ θεσμοῦ αὐτοῦ. Βλέπομεν ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ὅτι δύο ὑπῆρξαν ἐν Ἑλλάδι Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν, οἵτινες εἶχον γνῶσιν τῶν πραγμάτων τῆς Ἑλλάδος, καὶ τοῦτο διότι ἀμφότεροι ἀνῆλθον τὰς βαθμίδας τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας ἀπὸ τοῦ βαθμοῦ τοῦ γραφέως.

§210ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποῖοι ἦσαν αὐτοί;

§211Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Εἶναι ὁ μακαρίτης Σωτηρόπουλος καὶ ὁ μακαρίτης Σιμόπουλος.

§212Σ. ΙΓΓΛΕΣΗΣ. Θεωρεῖτε Ὑπουργὸν καλὸν τὸν Σιμόπουλον;

§213Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ἐγὼ θεωρῶ ὡς καλὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν τὸν Σιμόπουλον. Καὶ οἱ δύο αὐτοί, ἐπαναλαμβάνω, εἶχον γνῶσιν τῶν καθηκόντων των, δὲν ἐγίνοντο ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν ὄργανα τῶν τμηματαρχῶν ἢ τῶν διαφόρων ὑπαλλήλων, καὶ εἴτε εἰς σφάλματα ὑπέπιπτον, εἴτε καλῶς εἰργάζοντο, προήρχοντο ταῦτα πάντοτε ἀπὸ τῆς ἰδίας αὐτῶν πρωτοβουλίας, διότι, ἐπαναλαμβάνω, εἶχον καὶ τὴν πεῖραν καὶ τὴν γνῶσιν τῶν πραγμάτων.

§214Σ. ΙΓΓΛΕΣΗΣ. Αὐτοὶ ἦσαν κομπογιανῖται, ὄχι οἰκονομολόγοι.

§215Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Περίεργον πρᾶγμα! Δὲν ἀφήνετε κανένα νὰ ὁμιλήσῃ. ...Ἐξ ἀντιθέτου εἴδομεν πολλοὺς Ὑπουργοὺς τῶν Οἰκονομικῶν, ἀνθρώπους μὲ μόρφωσιν μεγάλην, ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι, πρὶν ἢ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, εἶχον φήμην ἀρίστην ὡς οἰκονομολόγοι καὶ οἱ ὁποῖοι γενόμενοι Ὑπουργοὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἀπέτυχον.

§216Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ποῖοι, παρακαλῶ;

§217Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Δὲν θέλω νὰ τοὺς ὀνομάσω. Καὶ ἀπέτυχον, διότι οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ὄντες ἐκτὸς τοῦ Ὑπουργείου καὶ προσηλωμένοι στερρῶς εἰς τὰ συγγράμματα καὶ εἰς τὰ βιβλία περὶ τῶν ἀλλαχοῦ γινομένων νομίζουσι καὶ πλάττουσιν ἐν τῷ νῷ των, ὅτι κατὰ τοιοῦτον ἢ κατ’ ἄλλον τρόπον τὰ οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος θὰ τεθῶσιν εἰς ὁμαλὴν ὁδὸν καὶ ὅτι τὸ Κράτος θὰ εὐημερήσῃ· ὅταν ὅμως εὑρεθῶσιν ἐντὸς τῶν πραγμάτων κυριολεκτικῶς πελαγώνουσι μὲ τὴν προσήλωσιν εἰς τὰ ἀλλαχοῦ κρατοῦντα. Αὐτὸ τὸ θέαμα παρουσιάσθη ἐν Ἑλλάδι πλειστάκις κατὰ τὰ τελευταῖα ἰδίως ἔτη, καὶ θὰ ἐπεθύμουν ἐπὶ τοῦ σημείου τούτου ἡ Βουλὴ νὰ σκεφθῇ πολύ, διότι δὲν πρόκειται περὶ διοικητικῆς πολυτελείας, ἀλλὰ περὶ ἀνάγκης μεγίστης, ἥτις θέλει πληρώσει μέγα κενόν. Ἂς σκεφθῇ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τὴν σκοπιμότητα τοῦ θεσμοῦ τούτου, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι θὰ ἀποφασίσῃ ὑπὲρ ἀποδοχῆς τῆς γνώμης τῆς διευκολύνσεως τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ θεσμοῦ τούτου.

§218Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἔχετε τὴν ἰδέαν ὅτι ὑπάρχει συνταγματικὸν κώλυμα, ἵνα εἰσαχθῇ ὁ θεσμὸς τῶν Ὑφυπουργῶν;

§219Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Οὕτω τοὐλάχιστον ἐκρίθη πάντοτε μέχρι τοῦδε, καὶ τοῦτο ἀποδεικνύεται ἐξ ὅλης τῆς σειρᾶς τῶν ἄρθρων τῶν ἀφορώντων τὰς σχέσεις τῶν Ὑπουργῶν ἀπέναντι τῆς Βουλῆς, διότι ἐννοεῖται ὅτι μόνον περὶ θεσμοῦ κοινοβουλευτικοῦ Ὑφυπουργοῦ κάμνω λόγον καὶ οὐχὶ ὑπηρεσιακοῦ.

§220Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δὲν ἔχω νὰ εἴπω, Κύριοι, παρὰ δύο μόνον λέξεις. Πρόκειται συζήτησις βεβαίως περὶ τοῦ ἄρθρου 30, πρὸ τούτου ὅμως ὑποτίθεται ὅτι ἐψηφίσθησαν τὰ προηγούμενα ἄρθρα, διὰ νὰ φθάσωμεν εἰς τὸ 30 ἢ τὸ 31.

§221Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφθάσαμεν εἰς τὸ 36.

§222Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐγὼ δὲν ἔφθασα ἀκόμη εἰς τὸ 31 εὑρίσκομαι αὐτὴν τὴν στιγμήν. Πρὸ τούτου ὅμως νομίζω ὅτι τὰ προηγούμενα ἄρθρα δὲν ἐψηφίσθησαν...

§223ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ποῖα;

§224Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Βεβαίως θὰ μοὶ ἀντιτάξητε ὅτι ὡς βάσις τῆς συζητήσεως χρησιμεύει τὸ κείμενον τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς καὶ ὅτι περὶ τῶν προηγουμένων ἄρθρων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνῃ συζήτησις, ἢ διότι ὑποτίθενται ἐψηφισμένα ἢ διότι δὲν δύναται ν’ ἀσχοληθῇ ἡ Βουλή, διότι ὡς βάσις ἐτέθη τὸ προσχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς.

§225Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Δύναται ν’ ἀσχοληθῇ ἐφ’ ὅσον δὲν ἐψηφίσθησαν.

§226ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπειδὴ βάσις τῆς συζητήσεως ἀρχῆθεν ἐτέθη τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς ἕπεται ὅτι ἐπ’ αὐτοῦ γίνεται καὶ ἡ συζήτησις, χωρὶς ὅμως νὰ ἀποκλείηται ἡ ἐπάνοδος εἰς τὴν συζήτησιν ἄρθρου τινός, ἐπὶ τοῦ ὁποίου τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς δὲν κάμνει κανένα λόγον. Ἡ ἐπιτροπὴ ἀναγράφει πρὸς τροποποίησιν τὸ ἄρθρον 25 καὶ μετ’ αὐτὸ προτείνει τὴν τροποποίησιν τοῦ ἄρθρου 34· ἐψηφίσθη τὸ 25ον ἄρθρον καὶ τὸ 34ον τῆς ἐπιτροπῆς, ἀλλὰ τίποτε δὲν ἐμποδίζει, ὅπως συζητηθῇ ἡ τροποποίησις τοῦ ἄρθρου 31, καὶ ἐπ’ αὐτοῦ εἶναι ἤδη ἡ συζήτησις.

§227Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Μοὶ φαίνεται, ὅτι, ἐφ’ ὅσον ἔχομεν ὡς βάσιν τὸ κείμενον τῆς ἐπιτροπῆς, καλὸν εἶναι νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν ἔκθεσιν.

§228ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τὴν ἔχομεν.

§229Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐκ τῆς ἐκθέσεως τῆς ἐπιτροπῆς ἐξάγεται ὅτι προτοῦ φθάσῃ εἰς τὸ ἄρθρον 30 ἢ 31 ἡ ἐπιτροπὴ ἠσχολήθη ἐπὶ τροπολογιῶν ὑποβληθεισῶν ἐπὶ τῶν ἄρθρων 21, 22, 23, 24 κλπ.

§230ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς εἴπω, ὅτι δὲν δυνάμεθα ἐπ’ οὐδενὶ λόγῳ νὰ θέσωμεν ὡς βάσιν τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς. Βάσις εἶναι τὸ κείμενον τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς. Τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς τὴν μελετῶσιν οἱ κ. συνάδελφοι, ἀλλὰ δὲν δύναται νὰ τεθῇ ὡς βάσις συζητήσεως.

§231Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Κατὰ τοῦτο νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀσχοληθῶμεν ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως, διότι εἰς τὴν ἐπιτροπὴν ὑπεβλήθησαν κανονικῶς τροπολογίαι ἐκ μέρους τῶν κυρίων Βουλευτῶν, περὶ τῶν ὁποίων ἡ ἐπιτροπὴ ἀπεφάνθη, νομίζω ὅμως ὅτι καὶ ἡ Βουλὴ εἶναι ὑποχρεωμένη νὰ ἀποφανθῇ, ἔστω καὶ ἂν δὲν ὑποστηρίζωνται ὑπὸ τῶν κυρίων Βουλευτῶν.

§232ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τοῦτο εἶναι ἀντικανονικόν· πῶς θὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλὴ ἐπὶ τροπολογίας μὴ ὑποστηριζομένης ὑπ’ οὐδενός;

§233Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Μένουσιν ὅμως ἐκκρεμεῖς τροπολογίαι.

§234ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Ἀφοῦ ἀπερρίφθησαν, δὲν εἶναι ἐκκρεμεῖς.

§235Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Δύνανται αὔριον οἱ κ. Βουλευταὶ νὰ τὴν ὑποστηρίξωσιν.

§236ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἐπὶ ἄρθρων ψηφισθέντων;

§237Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἐφ’ ὅσον δὲν ἀπερρίφθησαν ὑπὸ τῆς Βουλῆς παραμένουσιν ἐκκρεμεῖς.

§238ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Ἂν ἀφορῶσι ψηφισθέντα ἄρθρα, ὄχι.

§239Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἂν ἀφορῶσι ψηφισθέντα ἄρθρα, εἶμαι σύμφωνος, ἀλλά, ἂν ἀφορῶσιν ἄρθρα, περὶ τῶν ὁποίων οὐδόλως ἀπεφάνθη ἡ Βουλή, ἂν θὰ ψηφίσῃ αὐτὰ ἢ ὄχι, αἱ τροπολογίαι μένουσιν.

§240Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Κύριοι συνάδελφοι· κατὰ τὸ ἄρθρον 107 τοῦ Συντάγματος δύο Βουλαὶ κατὰ δύο Περιόδους ὁρίζουσι τὰ ἀναθεωρητέα ἄρθρα· ἀκολούθως ἔρχεται τὸ θέμα τοῦτο εἰς τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλήν· ἡ συνταγματικὴ ἐπιτροπὴ τῆς Ἀναθεωρητικῆς Βουλῆς ἀποφαίνεται ποῖα θὰ ὦσι τὰ ἀναθεωρητέα ἄρθρα κατὰ τὴν ἐντολήν, τὴν ὁποίαν ἔχει λάβει παρὰ τῆς Βουλῆς. Ἡ ἐπιτροπὴ λοιπὸν διὰ τῆς ἐκθέσεώς της ἀπεφήνατο ἀναθεωρητέα ἄρθρα ταῦτα, τὸ 25, τὸ 34, τὸ 36 κλπ., οὕτως ὥστε κατὰ τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς ἀναθεωρητέα ἄρθρα, ἐφ’ ὧν θέλομεν συζητήσει καὶ τὰ ὁποῖα εἶχεν ὑπ’ ὄψει, εἶναι ταῦτα· τὰ ἄλλα δὲν εἶναι ἀναθεωρητέα.

§241Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἡ ἰδική μου γνώμη δὲν εἶναι αὐτή.

§242Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν κωλύεται ὁ Βουλευτὴς νὰ φέρῃ τὸν λόγον ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν ἐκείνων, αἵτινες ὑπεβλήθησαν ἐπὶ ἄλλων ἄρθρων, ὧν δὲν προτείνεται ἡ τροποποίησις ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ἀλλ’ ἂν οὐδεὶς φέρῃ τὸν λόγον;

§243Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Ἀκριβῶς τὸ θεωρῶ ἄσκοπον αὐτό, τὸ ὁποῖον γίνεται, διότι αὔριον θὰ ἔλθωμεν νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τροπολογιῶν ὑποβληθεισῶν ἐπὶ τῶν ἄρθρων 21, 23, 24, ἐφ’ ὅσον δὲν ἀποφαινόμεθα καὶ ἐπὶ τῶν ἄρθρων, τῶν ὁποίων δὲν προτείνεται μὲν ἡ τροποποίησις ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ὁποίων ὑπεβλήθησαν τροπολογίαι, εἴτε ψηφίζοντες τὰ ἄρθρα εἴτε ἀπορρίπτοντες τὰς τροπολογίας, τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον ὑπάρχουσι καὶ ἄρθρα, τῶν ὁποίων ὑπεδείχθη ἡ ἀναθεώρησις ὑπὸ τῆς τελευταίας Βουλῆς καὶ περὶ τῶν ὁποίων ἡ ἐπιτροπὴ ἀπεφάνθη ὅτι δὲν εἶναι ἀναθεωρητέα. Αὐτὰ εἶχον νὰ εἴπω, διότι νομίζω ὅτι, ἐνόσῳ θὰ προχωρῶμεν εἰς τὴν ψήφισιν τῶν ἄρθρων τοῦ Συντάγματος τοῦ προσχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, θὰ ἀναγκασθῶμεν ὑποχρεωτικῶς, καὶ θὰ τὸ ἴδητε, νὰ ἐπανερχώμεθα ἐπὶ προηγουμένων ἄρθρων, διότι οἱ κ. Βουλευταί, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ὑποβάλει τροπολογίας ἐπὶ τῶν ἄρθρων αὐτῶν, θὰ θελήσωσι νὰ τὰς ὑποστηρίξωσιν, ἐνῷ, ἂν ἀπεφήνατο ἡ Βουλὴ ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν αὐτῶν, θὰ διεφεύγομεν τὸν κίνδυνον τοῦτον. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἄρθρον, περὶ τοῦ ὁποίου γίνεται σήμερον συζήτησις, τὸ ζήτημα εἶναι μόνον διὰ τὴν θέσιν τοῦ Ὑφυπουργοῦ, περὶ τοῦ ὁποίου ἠσχολήθη ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος...

§244ΙΩ. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Καὶ περὶ Πρωθυπουργοῦ ἄνευ χαρτοφυλακίου.

§245Κ. ΓΟΝΤΙΚΑΣ. Περὶ αὐτοῦ ἔχω τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἔχει ἡ ἐπιτροπή. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν θέσιν τοῦ Ὑφυπουργοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, αὕτη εἶναι σκόπιμος δι’ οὓς λόγους ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος. Μία δυσκολία ὑπάρχει, ἐκείνη, ἥτις ἀναφέρεται ἐν τῇ ἐκθέσει τῆς ἐπιτροπῆς· θεωρῶ καὶ ἐγὼ δυσχερὲς νὰ εὑρεθῇ τρόπος καταμερισμοῦ εὐθύνης μεταξὺ Ὑπουργῶν καὶ Ὑφυπουργῶν, προκειμένου περὶ κοινοβουλευτικοῦ Ὑφυπουργοῦ, διότι περὶ τούτου γίνεται ἡ συζήτησις, ἂν ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ εἶναι ὑπάλληλος ὁ κοινοβουλευτικὸς Ὑφυπουργὸς τοῦ Ὑπουργοῦ, νὰ ἔχῃ θέσιν ἀνεξάρτητον καὶ κεχωρισμένην ἐντελῶς, θὰ ἐθεώρουν σκόπιμον τὸν θεσμὸν αὐτόν, ἐφ’ ὅσον ὅμως δὲν πείθομαι περὶ τούτου ἢ δὲν δύναμαι νὰ πεισθῶ, δὲν θεωρῶ ὀρθὴν τὴν δημιουργίαν τῆς θέσεως αὐτῆς τοῦ Ὑφυπουργοῦ.

§246ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἠλιόπουλος.

§247Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἔχω καμμίαν ἀντίρρησιν νὰ ψηφισθῶσιν ὅλα τὰ ἄρθρα, ἂν εἶναι δυνατόν, ἀπόψε.

§248ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 31 εἶναι ἡ συζήτησις.

§249Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ τοῦ Κανονισμοῦ. Φρονῶ ὅτι δὲν εἶχεν ἄδικον ὁ κ. Μαμάης νὰ εἴπῃ ὅσα εἶπεν. Ἠκούσθη φωνὴ τοῦ κ. εἰσηγητοῦ τῆς ἐπιτροπῆς, ὅστις ἐβεβαίωσε τὴν Βουλήν, ὅτι ἐπὶ τῶν ἄρθρων αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἐψηφίσθησαν σήμερον, ἔχουσιν ὑποβληθῆ τροπολογίαι κατὰ τὸν Κανονισμόν, τὸν ὁποῖον ἐφήρμοσε μέχρι σήμερον πιστῶς ὁ κ. Πρόεδρος. Ἂν ὑπῆρχον τροπολογίαι, τὰς ὁποίας ὑπέβαλον Βουλευταὶ καὶ δὲν εὑρίσκονται κατὰ τὴν συνεδρίασιν αὐτήν, ἵνα τὰς ὑποστηρίξωσι, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀναγνωσθῶσιν αἱ τροπολογίαι καὶ νὰ ἀποφανθῇ ἐπ’ αὐτῶν ἡ Βουλή· φρονῶ ὅτι τὸ μέτρον αὐτὸ ἔπρεπε νὰ καθιερωθῇ, διότι ἄλλως, ὅπως εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Γόντικας, θὰ παραμένωσιν ἐκκρεμεῖς αὐταὶ αἱ τροπολογίαι, καὶ θὰ εὑρεθῇ ἡ Βουλὴ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἀποφανθῇ ἐπ’ αὐτῶν, καθ’ ἣν ἐποχὴν θὰ συζητῶμεν ἐπὶ ἄλλων ἄρθρων. Διὰ νὰ μὴ συμβῇ λοιπὸν τὸ ἄτοπον τοῦτο, θὰ παρακαλέσω, κύριε Πρόεδρε, ὅπως, καὶ ἂν δὲν εὑρίσκωνται οἱ ὑποβαλόντες τὰς τροπολογίας Βουλευταὶ ἐνταῦθα, ἀναγνωσθῶσιν αὗται....

§250Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι πολὺ φρόνιμος ἡ πρότασις.

§251Π. ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. ... καὶ νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, διὰ νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν κανονικὴν τροχιάν, διὰ νὰ μὴ ὑπάρξωσι καὶ ἄλλοι νὰ εἴπωσιν αὐτό, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Μαμάης.

§252ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δεμερτζῆς.

§253Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§254Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§255Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμόν, ὁ ὁποῖος μᾶς διέπει, κύριοι συνάδελφοι, προκειμένου περὶ τροπολογιῶν τρία ἄρθρα ὑπάρχουσι. Τὸ ἄρθρον 38, κατὰ τὸ ὁποῖον πᾶσα τροπολογία πρέπει νὰ εἶναι γραπτή, τὸ ἄρθρον 39, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐν μὲν τῷ διαρκεῖ, οὕτως εἰπεῖν, τμήματι τοῦ Κανονισμοῦ, τῷ διαρκῆ ἰσχὺν ἔχοντι, ὁρίζεται ὅτι δύναται νὰ γίνῃ συγχώνευσις τῶν τροπολογιῶν, ἐν δὲ τῷ προσωρινὴν ἰσχὺν ἔχοντι τμήματι, τῷ μόνον διὰ τὴν Ἀναθεωρητικὴν Βουλὴν ἰσχύοντι, ὁρίζεται ὅτι παραπέμπονται πάντοτε εἰς τὴν ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος ἐπιτροπὴν πρὸς ἐξέτασιν αἱ τροπολογίαι αἱ ἀναγόμεναι εἰς συνταγματικὰ σχέδια ἢ προτάσεις, καὶ τέλος τὸ ἄρθρον 40, καθ’ ὅ, ἂν τροπολογία τις προταθῇ οὐχὶ πρὸ τῆς συζητήσεως, ἀλλὰ κατὰ τὴν συζήτησιν, ὁ Πρόεδρος λαμβάνει τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, ἂν ἡ τροπολογία πρέπει νὰ συζητηθῇ εὐθὺς ἢ τυπουμένη νὰ διανεμηθῇ πρὸ τῆς συζητήσεως εἰς τοὺς Βουλευτάς. Πρόκειται λοιπὸν περὶ δύο κατηγοριῶν τροπολογιῶν, περὶ τῶν ὑποβαλλομένων κατὰ τὴν συζήτησιν καὶ περὶ τῶν ὑποβαλλομένων πρὸ τῆς συζητήσεως. Ἡ ὑποβαλλομένη τροπολογία πρὸ τῆς συζητήσεως καὶ παραδιδομένη γραπτῶς εἰς τὸ Προεδρεῖον δὲν δύναται ἀναμφισβητήτως νὰ ἀπορριφθῇ σιωπηλῶς. Πρέπει νὰ συζητηθῇ, καὶ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ συζητηθῇ, καὶ ἂν ἀκόμη Βουλευτής τις δὲν τὴν ὑποστηρίξῃ· πρέπει δηλαδὴ ὁ Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, ὁ διευθύνων τὰς ἐργασίας καὶ δίδων τὸ πρὸς συζήτησιν ὑλικόν, μεταξὺ τῶν ἄλλων νὰ ἀναφέρῃ καὶ τὴν τροπολογίαν αὐτὴν καὶ νὰ ζητήσῃ ἐπ’ αὐτῆς τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς. Τὸ ἴδιον ἤθελε πράξει διὰ τὰς γνώμας τὰς διατυπωθείσας ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς, ἐὰν οὐδεὶς ἐκ τῶν τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τῆς ἀναθεωρήσεως τοῦ Συντάγματος Βουλευτῶν παρίσταται, ἵνα ὑποστηρίξῃ τὸ σχέδιον τῆς ἐπιτροπῆς. Νομίζω δ’ ἐπίσης, ὅτι τὸ σχέδιον τὸ ἀρχικόν, τὸ προσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπεβλήθη ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν, δὲν δύναται, ἐφ’ ὅσον διαφέρει τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, ἢ νὰ θεωρηθῇ καὶ τοῦτο ὡς μία τροπολογία, καθ’ ἃ μέρη διαφέρει τοῦ σχεδίου τῆς ἐπιτροπῆς, διότι τοῦτο εἶναι μία γνώμη τροποποιοῦσα τὴν πρὸς συζήτησιν ὑπάρχουσαν γνώμην, τὴν γνώμην δηλονότι τῆς ἐπιτροπῆς, εἴτε κατὰ τὸ ὅλον εἴτε κατὰ μέρος· καὶ ἐκεῖνο λοιπὸν πρέπει νὰ ἀναγινώσκηται συγχρόνως. Ἐπὶ τῇ βάσει τούτων φρονῶ, κύριοι, ὅτι κανονικῶς καὶ συμφώνως ἄλλως πρὸς τὰ δηλωθέντα ἐνταῦθα ὑπὸ ἄλλων προκορευσάντων προεχώρησεν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ θεσμοῦ περὶ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἄνευ χαρτοφυλακίου καὶ ἐπὶ τοῦ θεσμοῦ τῶν Ὑφυπουργῶν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν θεσμὸν τοῦ Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἄνευ χαρτοφυλακίου φρονῶ, Κύριοι, ὅτι ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ἐξ Ἀρκαδίας συνάδελφος διετύπωσε τοσοῦτον τελείως τὰ ὑπὲρ αὐτοῦ ἐπιχειρήματα, ὥστε εἰς ἐμὲ δὲν ἀπομένει ἢ νὰ εἴπω ὅτι συνεφώνησα καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ, συμφωνῶ καὶ ἐνταῦθα πρὸς τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τούτου. Βεβαίως δὲ δὲν πρέπει νὰ διαλάθῃ τὴν Βουλὴν ὅτι δὲν πρόκειται νῦν νὰ δημιουργήσωμεν τὸν θεσμὸν καὶ νὰ τὸν θέσωμεν ἤδη εἰς ἐνέργειαν· θὰ γίνῃ τοῦτο, ἂν παρουσιασθῇ ἀνάγκη. Φόβος καταχρήσεώς τινος δὲν ὑπάρχει κατ’ ἐμέ. Γνωρίζομεν ὅλοι ὅτι ἐπὶ μακρὰν σειρὰν ἐτῶν ὑπῆρχεν εὐχέρεια εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν νὰ δημιουργήσῃ καὶ ἓν καὶ δύο καὶ τρία εἰσέτι Ὑπουργεῖα· ἐγένετο πολλάκις ἐπίκλησις εἴτε ἐκ μέρους Βουλευτῶν εἴτε ἐκ τοῦ λαοῦ πρὸς ἵδρυσιν τοῦ Ὑπουργείου τοῦ Ἐμπορίου, τῆς Γεωργίας καὶ τῆς Βιομηχανίας, καὶ ὅμως ἐδέησε μόνον εἰς περίοδον κληθεῖσαν ἐπαναστατικὴν νὰ ψηφισθῇ ὁ σχετικὸς νόμος. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν φόβος ὅτι, ἐὰν ὑπάρχῃ εὐχέρεια ἐκ τοῦ Συντάγματος, θὰ τεθῇ καὶ εἰς ἐνέργειαν τὸ πρᾶγμα. Τοὐναντίον γνωρίζομεν ὅτι συνήθως οἱ Πρόεδροι τῶν Κυβερνήσεων κρατοῦσι καί, δύο χαρτοφυλάκια εἰσέτι. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν φόβος τοιοῦτος, καί, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει φόβος καταχρήσεως ἐκ τοῦ παρελθόντος, νομίζω ὅτι τὸ προσχέδιον τὸ συνταχθὲν ὑπὸ τῶν ἓξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν πρέπει νὰ τύχῃ κυρώσεως ὑπὸ τῆς διπλῆς Βουλῆς κατὰ τοῦτο. Πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἡ εὐχέρεια ἐν τῷ Συντάγματι, διότι εἶναι ζήτημα, ἂν δὲν γίνῃ μνεία τις εἰδικὴ ἐν τῷ Συντάγματι, ἂν ἐπιτρέπεται ἡ ἵδρυσις τοῦ θεσμοῦ τούτου διὰ νόμου. Ὁ φόβος, ὁ ὁποῖος καὶ ἐν τῇ ἐπιτροπῇ καὶ ἐνταῦθα ἐξεφράσθη, ὅτι διὰ τοῦ τοιούτου τρόπου ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θέλει ἀμέσως ἐπιδρᾶ ἐπὶ τὴν δρᾶσιν τῶν ἄλλων αὑτοῦ Ὑπουργῶν, νομίζω ὅτι εἶναι φόβος, ὁ ὁποῖος ἢ εἶναι μάταιος ἢ πάντως ὑπάρχει καὶ σήμερον πραγματοποιούμενος. Ἐγὼ νομίζω, Κύριοι, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς οὐ μόνον δύναται νὰ ἐπιδρᾷ, ἀλλὰ καὶ ὅτι ὀφείλει νὰ ἐπιδρᾷ, διότι ὁ θεσμὸς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ συστήματος κατέληξε φυσικῶς εἰς τὸ σημεῖον, ὥστε ἁπανταχοῦ τοῦ πεπολιτισμένου κόσμου, καὶ ἐκεῖ, ὅπου ὑπάρχουσιν ἀκόμη κόμματα ἰδεῶν, νὰ συγκεντρῶται ἡ πραγματοποίησις τῶν ἰδεῶν, ἡ ἐξεύρεσις τῶν διαφόρων μέσων, τὰ ὁποῖα θὰ τείνωσιν εἰς τὸ νὰ καταστήσωσι τὰς ἰδέας πράγματα, νὰ συγκεντρῶται, λέγω, καὶ νὰ ἀνατίθεται εἰς ἕν πρόσωπον, τὸ ὑπεροχώτερον πάντων ἐκ τῶν ἐπιζητούντων τὴν λαϊκὴν ἀντιπροσώπευσιν. Ἀλλὰ καὶ παρ’ ἡμῖν πάντοτε τὸ αὐτὸ ἐπεκράτησε σύστημα, πάντοτε ἀνεδείχθησαν προϊστάμενοι τῶν κομμάτων καὶ ἐπεβλήθησαν ὡς Πρωθυπουργοὶ οἱ ὑπεροχώτεροι ἀληθῶς καὶ οἱ διαπρεπέστεροι ἐξ ἑκάστης πολιτικῆς ὁμάδος. Ἑκάστη πολιτικὴ ὁμὰς ἄγεται ἢ τοὐλάχιστον θεωρεῖται ὅτι ἄγεται ἀπὸ ὡρισμένας ἀρχάς, ἀπὸ ὡρισμένον πολιτικὸν πρόγραμμα, τὸ ὁποῖον ἵνα ἐφαρμόσῃ, ὑποστηρίζει τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐξ αὐτῆς ἀπορρέουσαν. Ἕκαστος δὲ Ὑπουργὸς ἐν μέρει μὲν ἐνεργεῖ κατ’ ἰδίαν βούλησιν, τὸ σύνολον ὅμως τῆς ἐνεργείας αὐτῶν πρέπει νὰ τείνῃ εἰς τὴν πραγμάτωσιν τῶν γενικῶν γραμμῶν τοῦ πολιτικοῦ προγράμματος τῆς ὁμάδος, εἰς τὴν πραγμάτωσιν τῶν ἰδεῶν αὐτῆς· δὲν ἀρκεῖ βεβαίως νὰ ἔχωμεν γενικὰς ἰδέας. Ὅλοι ποθοῦμεν νὰ ἔχωμεν ἀρίστην καὶ ταχεῖαν δικαιοσύνην, νὰ ἔχωμεν ἀρτίαν διοίκησιν, νὰ ἔχωμεν πλήρη ἀσφάλειαν· ἀλλ’ ὅλα ταῦτα ἀποτελοῦσι πᾶν πολιτικὸν πρόγραμμα, τὰ διάφορα ὅμως μέσα, τὰ ὁποῖα θὰ μεταχειρισθῇ ἕκαστος τῶν Ὑπουργῶν, ἵνα ἐπιτύχῃ τὴν πραγμάτωσιν τῶν πόθων τούτων, ἀποτελοῦσι τὸ συγκεκριμένον πολιτικὸν πρόγραμμα, καὶ ταῦτα τὰ μέσα οὐ μόνον δὲν εἶναι ἀνεξάρτητα ἀπ’ ἀλλήλων, ἀλλὰ τοὐναντίον συνδέονται πρὸς ἄλληλα στενώτατα, καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἑνωτικὴ γραμμὴ ἡ συνδέουσα ταῦτα πάντα εὑρίσκεται ἐν τῇ κεφαλῇ τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν Ὑπουργῶν, τοῦ κρατίστου, τοῦ Προέδρου. Νομίζω λοιπὸν ὅτι ὁ περὶ ἐπιδράσεως φόβος, ὁ ἐκδηλωθεὶς ἐνταῦθα, δὲν εἶναι ἀντίθετος πρὸς τὴν ἔννοιαν καὶ τὴν ὑπόστασιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, καὶ τιθεμένου ἐκποδὼν τοῦ φόβου τούτου νομίζω ὅτι πρέπει νὰ κυρώσωμεν διὰ διατάξεως συνταγματικῆς τὸ προσχέδιον τὸ ὑποβληθὲν ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων ἐξ Βουλευτῶν τῶν ἀποτελούντων τὴν Κυβέρνησιν. Ὅσον ἀφορᾷ τὸν θεσμὸν τῶν Ὑφυπουργῶν δύο τινά, Κύριοι, ἔχει τις νὰ παρατηρήσῃ, πρῶτον ἂν ἐμποδίζεται σήμερον ἀπὸ τὸ Σύνταγμα ἡ ἵδρυσις τοῦ θεσμοῦ τούτου διὰ νόμου καὶ δεύτερον ἂν εἶναι χρήσιμος καὶ σκόπιμος ἡ ἵδρυσις αὐτοῦ. Ἐὰν λύσωμεν τὸ πρῶτον, εἶναι περιττὸν νὰ συζητήσωμεν διὰ τὸ δεύτερον· ἐὰν εἴπωμεν ὅτι ἐκ τοῦ Συντάγματος οὐδὲν ὑφίσταται κώλυμα πρὸς τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τῶν Ὑφυπουργῶν, τότε εἶναι ζήτημα νομοθετικῆς ἐξουσίας, καὶ κατὰ συνέπειαν τὸ χρήσιμον ἢ μὴ αὐτοῦ θὰ τὸ συζητήσωμεν, ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα καὶ ὑποβληθῇ τυχὸν τὸ σχετικὸν νομοσχέδιον. Νομίζω ἐγὼ τοὐλάχιστον, Κύριοι, ὅτι ἐκ τοῦ Συντάγματος δὲν ὑπάρχει τοιοῦτόν τι κώλυμα.

§256Π. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ἔχετε ὑπ’ ὄψει τὸ ἄρθρον 71;

§257Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ γνωρίζω, κύριε συνάδελφε· θὰ τὸ μνημονεύσω· σᾶς εὐχαριστῶ διὰ τὴν καλωσύνην σας. Νομίζω ὅτι δὲν ὑφίσταται συνταγματικὸν κώλυμα, ἐὰν δὲ καὶ ἡ Βουλὴ ἐκ τῆς συζητήσεως, ἡ ὁποία θὰ γίνῃ, ἔχῃ τυχὸν τὴν αὐτὴν γνώμην πρὸς τὴν ἰδέαν μου, τότε νομίζω ὅτι ἀρκεῖ μία δήλωσις τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ δώσῃ τὴν σαφῆ ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου τούτου, τοῦ ἀναφέροντος περὶ τοῦ διορισμοῦ καὶ παύσεως τῶν Ὑπουργῶν ἐκ μέρους τοῦ Βασιλέως καὶ νὰ καταστήσῃ εὐχερῆ, ἐὰν ἤθελεν εἶσθαι χρήσιμος, ἐν καιρῷ τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τῶν Ὑφυπουργῶν. Ἀλλά, ἐὰν ὑπάρχῃ ἐναντία γνώμη, πρέπει ἀπὸ τοῦδε νὰ συζητηθῇ τὸ χρήσιμον ἢ μὴ τοῦ πολιτικοῦ τούτου θεσμοῦ. Γνωρίζομεν, Κύριοι, ὅτι ὁ θεσμὸς τῶν Ὑφυπουργῶν ἀπαντᾷ εἰς πολλὰ μέρη. Οἱ συνηγοροῦντες ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τούτου λόγοι δὲν εἶναι μόνον ἡ ἐλάφρυνσις τῶν Ὑπουργῶν, μεταβιβαζόντων εἰς τοὺς Ὑφυπουργοὺς τὴν ὑπογραφὴν τῶν διαφόρων ἐγγράφων τῆς ὑπηρεσίας, δὲν εἶναι μόνον ἡ ἐλάφρυνσις, ἡ ὁποία γίνεται, ἀνατιθεμένης εἰς τοὺς Ὑφυπουργοὺς τῆς δόσεως πληροφοριῶν ἐντὸς τῆς Βουλῆς εἰς τοὺς ἐρωτῶντας Βουλευτάς, καὶ τῆς ἀπαντήσεως εἰς ἐπερωτήσεις. Ἀρκεῖ νὰ παρακολουθήσῃ τις τὰς συζητήσεις τῆς Γαλλικῆς καὶ Ἰταλικῆς Βουλῆς, παλαιότερον μὲν τῆς Γαλλικῆς, νῦν δὲ ἰδίᾳ τῆς Ἰταλικῆς, ἵνα ἴδῃ ὅτι τὰς τοιαύτας πληροφορίας καὶ τὰς ἀπαντήσεις, τὰς ὅλως ὑπηρεσιακάς, δίδουσιν οἱ Ὑφυπουργοί· οὗτοι διεξάγουσι τὴν διαδικασίαν μεταξὺ ἐπερωτῶντος καὶ ἀπαντῶντος, καὶ δίδουσι τὰς ἀναγκαίας ἐξηγήσεις, χωρὶς ὁ Ὑπουργὸς νὰ κατατρίβηται εἰς τοιαύτας μικρὰς λεπτομερείας, ἀπασχολούμενος μόνον διὰ τὰ γενικὰ κυβερνητικὰ μέτρα. Ἐπὶ σπουδαίων θεμάτων ἐπεμβαίνει βεβαίως καὶ ὁ Ὑπουργὸς ὁ ἴδιος, διότι εἶναι ἀναμφισβήτητον ὅτι ἡ εὐθύνη εἶναι ἀκεραία, καὶ ὁ Ὑπουργὸς εὐθύνεται κοινοβουλευτικῶς διὰ τὸν Ὑφυπουργόν. Ἐὰν θέλητε νὰ σᾶς φέρω πρόχειρον παράδειγμα ἀποδείξεως τῆς ἀναγνωρίσεως τοῦ σκοπίμου τοῦ θεσμοῦ τούτου, σᾶς φέρω αὐτῶν τούτων τῶν ἡμερῶν μας. Γνωρίζετε πάντες ὅτι πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἔγινε μεταβολὴ κυβερνητικὴ ἐν Γαλλίᾳ, ἀνέλαβε δὲ τὴν προεδρίαν τῆς κυβερνήσεως ὁ Μονίς, ὅστις πρό τινων ἐτῶν ὑπῆρξεν Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης. Ὡς Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης ἐκεῖ ἐγνώρισε τὸ Ὑπουργεῖόν του καὶ διεῖδε ποῖα τρωτὰ ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ του ταύτῃ ὑπῆρχον. Ὀλίγας ἡμέρας ἀφ’ ἧς ἀνέλαβε τὴν Κυβέρνησιν ἡ πρώτη σχεδὸν πρᾶξίς του ἦτο νὰ προκαλέσῃ τὸν διορισμὸν Ὑφυπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης, εἰς τὸν ὁποῖον ἀνέθηκεν εἰδικὰς ὑπηρεσίας. Ἔχομεν ἓν παράδειγμα λοιπὸν πεῖθον ὅτι δὲν δυνάμεθα νὰ ἀπορρίψωμεν εὐθὺς ἐκ πρώτης ὄψεως τὸν θεσμὸν τοῦτον ὡς τελείως ἄχρηστον. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, ὅτι θὰ συζητήσωμεν εὐρέως σήμερον περὶ τῆς σκοπιμότητος τοῦ θεσμοῦ τούτου, ἐὰν κρίνωμεν ὅτι ἐκ τοῦ Συντάγματος ὑπάρχει κώλυμα.

§258Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Πάντοτε ἐκρίθη ὅτι δὲν δύναται.

§259Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πότε;

§260Λ. ΡΟΥΦΟΣ ΚΑΝΑΚΑΡΗΣ. Ὁσάκις ἐγένετο λόγος.

§261Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν γνωρίζω ἂν ἐγένετο λόγος καὶ πότε· δώσατέ μοι ἀκριβεῖς πληροφορίας, ὄχι ἀορίστους. Ἡ γνώμη ἐμοῦ τοὐλάχιστον δὲν εἶναι αὕτη. Τὸ ἄρθρον 31 τοῦ Συντάγματος, Κύριοι, λέγει: «Ὁ Βασιλεὺς διορίζει καὶ παύει τοὺς Ὑπουργοὺς αὑτοῦ», γνωρίζομεν δὲ ὅτι ὑπάρχει νόμος περὶ Ὑπουργῶν. Ἔχομεν δὲ καὶ τὸ ἄρθρον 71, τὸ ὁποῖον λέγει: «Τὰ καθήκοντα τοῦ Βουλευτοῦ εἶναι ἀσυμβίβαστα πρὸς τὰ τοῦ ἐμμίσθου δημοσίου ὑπαλλήλου». Λοιπόν, ἐὰν ὑποτεθῇ ὅτι ὁμιλοῦντες περὶ Ὑφυπουργοῦ ἐννοοῦμεν ὅτι πρόκειται περὶ ἐμμίσθου δημοσίου ὑπαλλήλου, ὅτι τὸν Ὑφυπουργὸν θὰ ἀντιλαμβανώμεθα ὡς ἔμμισθον δημόσιον ὑπάλληλον, τότε τὰ καθήκοντα τοῦ Βουλευτοῦ, δύναται νὰ ὑποστηριχθῇ—καὶ ἴσως ἡ γνώμη ἡ ἐκφρασθεῖσα νὰ ἐστηρίζετο ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου—δύναται, λέγω, νὰ ὑποστηριχθῇ βεβαίως ἡ γνώμη, ὅτι τὰ καθήκοντα τοῦ Βουλευτοῦ ὡς ἀσυμβίβαστα πρὸς τὰ καθήκοντα τοῦ ἐμμίσθου δημοσίου ὑπαλλήλου εἶναι ἀσυμβίβαστα καὶ πρὸς τὰ καθήκοντα τοῦ Ὑφυπουργοῦ, ἐὰν καὶ ἐφ’ ὅσον οὗτος δὲν λαμβάνῃ μισθόν. Νομίζω ὅμως ὅτι θὰ ἦτο λελανθασμένη ἡ τοιαύτη ἑρμηνεία, θὰ ἀντέκειτο πρὸς τὴν ἑρμηνείαν καὶ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου 31 τοῦ Συντάγματος, διότι, ὡς ὁ Ὑπουργὸς διορίζεται καὶ παύεται, καὶ ὡς ὁ Ὑπουργὸς εἶναι ἀνώτατος δημόσιος ὑπάλληλος ἔμμισθος, καθ’ ὃν τρόπον δὲν ἀντίκειται ἡ ἐκλογὴ τῶν Ὑπουργῶν ἐκ τοῦ Σώματος τῶν Βουλευτῶν, καθ’ ὅμοιον τρόπον δὲν δύναται νὰ ἀντίκειται καὶ ἡ ἐκλογὴ τῶν Ὑφυπουργῶν ἐκ τῶν Βουλευτῶν, διότι καὶ οἱ Ὑφυπουργοὶ θὰ ἔχωσιν ἓν μέρος τῆς Ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἐκεῖνο τὸ μέρος, τὸ ὁποῖον θὰ ἀνατεθῇ εἰς αὐτοὺς διὰ τοῦ εἰδικοῦ νόμου καὶ τοῦ διορίσοντος τούτους Β. Διατάγματος. Ἐὰν ὅμως, Κύριοι, ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς ἤθελεν εἶσθαι ὅτι ἀντίκειται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ Συντάγματος ἡ ἵδρυσις τοῦ θεσμοῦ τῶν Ὑφυπουργῶν διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους προηγουμένως ἀνέφερα, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἐπιτρέψωμεν τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τούτου, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ εἶναι ἀρκετὰ σωστικός. Νομίζω ἐπίσης ὅτι δὲν πρέπει νὰ φοβηθῶμεν ὅτι θὰ γένηται πολλὴ κατάχρησις, διότι ἀκριβῶς τὸ παράδειγμα, τοῦ ὁποίου πρὸ ὀλίγου ἐμνημόνευσα, τὸ παράδειγμα δηλαδὴ τῆς βραδυτέρας ἱδρύσεως τοῦ ὀγδόου Ὑπουργείου, τοῦτο δύναται νὰ πείσῃ ἡμᾶς ὅτι τότε μόνον θὰ προβῶμεν εἰς τὴν νομοθέτησιν νόμου, ὁ ὁποῖος νὰ ἐπιτρέπῃ τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ τῶν Ὑφυπουργῶν, ὅταν αἱ ἀνάγκαι τῶν πραγμάτων προϊόντος τοῦ χρόνου καταδείξωσιν ὅτι εἶναι ἀπαραίτητος ἀνάγκη νὰ ἱδρυθῇ οὗτος. Τὰς τοιαύτας σκέψεις ὑποβάλλω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ παρακαλῶ ἐπὶ τούτων νὰ ἀποφανθῇ.

§262ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἡ Βουλή, Κύριοι, ἐξέλεξε μίαν ἐπιτροπήν, ἀποτελουμένην ἐκ τριάκοντα τακτικῶν μελῶν καὶ ἓξ ἀναπληρωματικῶν, ὅπως, κατὰ τὴν ἐντολὴν αὐτῆς, πράξῃ τί; Νομίζω, ὅπως καθορίσῃ, ποῖαι θὰ εἶναι αἱ ἀναθεωρητέαι διατάξεις τοῦ πολιτεύματος, καὶ πῶς κατὰ τὴν γνώμην της δέον νὰ ἀναθεωρηθῶσιν. Οὕτως ἀντελήφθην, τοὐλάχιστον ἐγώ, τῆς ἐντολῆς τῆς Βουλῆς πρὸς τὴν ἐπιτροπὴν ἐκείνην. Τὸ προσχέδιον δηλαδὴ τῆς ἐπιτροπῆς ἀποτελεῖ τὰς κατὰ τὴν ἐντολὴν τῆς Βουλῆς καθορισθείσας ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς ἀναθεωρητέας διατάξεις καὶ πῶς δέον αὗται νὰ ἀναθεωρηθῶσιν, ἐὰν ὀρθῶς, λέγω, ἀντελήφθην. Ἡ δευτέρα ἀπόφασις τῆς Βουλῆς, ὅπως τὸ προσχέδιον τοῦτο τῆς ἐπιτροπῆς χρησιμεύῃ ὡς βάσις τῶν συζητήσεων ἡμῶν, δὲν ἀπαγορεύει βεβαίως εἰς πάντα Βουλευτὴν νὰ ζητήσῃ, ὅπως ἀναθεωρηθῶσι τὰ ἄρθρα τοῦ Συντάγματος, διότι πᾶς Βουλευτὴς ἀσκεῖ ἓν μέρος τῆς ἐξουσίας τῆς Βουλῆς, ἥτις ἔχει δικαίωμα νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν δοθεῖσαν ἐντολὴν καὶ νὰ ἀναθεωρήσῃ αὐτήν. Ἐφ’ ὅσον ὅμως τοῦτο δὲν γίνεται, ἐφ’ ὅσον τουτέστι δὲν ἀνακαλεῖται καὶ δὲν ἀναθεωρεῖται ἡ δοθεῖσα ἐντολή, ἀλλὰ προχωρεῖ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν καθωρισμένων ὡς ἀναθεωρητέων ἄρθρων ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς καὶ οὐδ’ ἐλάχιστος γίνεται λόγος ἐπὶ τῶν ἄλλων ἄρθρων τοῦ Συντάγματος, τὸ ἔργον ἡμῶν βαίνει κανονικῶς, χωρὶς νὰ πάσχῃ οἱανδήποτε ἔλλειψιν. Νομίζω λοιπὸν ὅτι τὸ τακτικώτερον καὶ σκοπιμώτερον καὶ ἐντελῶς νόμιμον εἶναι νὰ προχωρήσωμεν εἰς τὴν συζήτησιν τῶν ἄρθρων τοῦ προσχεδίου καί, καθ’ ὅσον θὰ θέλῃ ἕκαστος τῶν Βουλευτῶν, κατὰ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἔχει, θὰ φέρῃ τὸν λόγον ἐπὶ τῶν τροπολογιῶν, ἀλλ’ οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει νὰ ἀπασχολώμεθα καὶ καταναλίσκωμεν χρόνον περὶ τῶν τροπολογιῶν, περὶ τῶν ὁποίων δὲν ἀπεφάνθη ἡ ἐπιτροπή, ὡς περιληπτέων εἰς τὸ Σύνταγμα.

§263ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε; Ἡ τηρηθεῖσα τάξις μέχρι τοῦδε ὑπὸ τῆς Βουλῆς ὑπῆρξεν ἡ ἀντίθετος, διότι, ἐφ’ ὅσον εἰς ἄρθρα, περὶ τῶν ὁποίων τὸ προσχέδιον δὲν προνοεῖ, προυτάθησαν ὑπὸ Βουλευτῶν τροποποιήσεις, παρεπέμφθησαν αὗται εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Συντάγματος, καὶ ἐὰν ἡ ἐπιτροπὴ ἀπέρριψε ταύτας, οὐχ ἧττον ἡ Βουλὴ συνεζήτησεν ἐπ’ αὐτῶν, καὶ ἔχομεν πρόσφατον παράδειγμα τὴν προσθήκην τῆς διατάξεως περὶ γλώσσης.

§264ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν διαφωνοῦμεν παντάπασι. Πᾶς Βουλευτής, εἶπον, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ φέρῃ τὸν λόγον ἐπὶ οἱασδήποτε διατάξεως, ἀλλ’ ἰδοὺ ποῦ ὑπάρχει ἡ διαφωνία, ἂν καθ’ ὑποχρέωσιν ἡ Βουλὴ πρέπει νὰ συζητήσῃ ἐπὶ πάσης προταθείσης τροπολογίας. Ἐγὼ ὑποστηρίζω, ὅτι, ἐὰν δὲν φέρῃ τὸν λόγον Βουλευτής τις ἐπὶ τῶν ὑποβληθεισῶν τροπολογιῶν, τὰς ὁποίας ἀπέρριψεν ἡ ἐπιτροπή, δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ ἔργῳ ἡμῶν ἀκυρότης τις.

§265ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὄχι βέβαια, ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον νομίζω ὅτι εἶναι ὑποχρέωσις τοῦ Προεδρείου, εἶναι νὰ ἀναγγέλλῃ τὰς τροπολογίας, καί, ἂν θέλῃ νὰ τὴν ὑποστηρίξῃ ὁ Βουλευτής, ἄλλος λόγος.

§266ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Ὅσον ἀφορᾷ τὰς τροπολογίας, τὰς ἀφορώσας ἄρθρα, τῶν ὁποίων τὴν τροποποίησιν προτείνει καὶ ἡ ἐπιτροπή, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ γίνῃ καὶ ἡ ἑξῆς διάκρισις· μεταξὺ τροπολογιῶν ὑποβληθεισῶν εἰς τὴν Βουλὴν καὶ παραπεμφθεισῶν εἰς τὴν ἐπιτροπήν, καὶ μεταξὺ τροπολογιῶν προταθεισῶν ἐν τῇ ἐπιτροπῇ αὐτῇ. Αἱ δεύτεραι τροπολογίαι, αἱ προταθεῖσαι κατὰ τὴν συζήτησιν ἐντὸς τῆς ἐπιτροπῆς, ὅπου προυτάθησαν διάφοροι γνῶμαι, αὗται δὲν εἶναι τροπολογίαι τῆς Βουλῆς, καὶ ἑπομένως περὶ αὐτῶν οὐδεὶς λόγος ὑπάρχει νὰ ἀσχολῆται ἡ Βουλή, ἐφ’ ὅσον οἱ προτείναντες αὐτὰς ἐν τῇ ἐπιτροπῇ δὲν τὰς φέρουσι πρὸς συζήτησιν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Αἱ ἄλλαι αἱ προταθεῖσαι ἐνώπιον τῆς Βουλῆς καὶ παραπεμφθεῖσαι ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς, καὶ ἐὰν ἀπερρίφθησαν, ἀποτελοῦσι μέρος τῶν προτάσεων, ἐπὶ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ ἀποφανθῇ ἡ Βουλή, καὶ ἑπομένως καὶ ἐπ’ αὐτῶν τὸ Προεδρεῖον πρέπει νὰ προκαλῇ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς. Αὕτη δὲ εἶναι καὶ ἡ πραγματική, τὴν ὁποίαν ἐπεκαλέσθη καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς, καὶ ἑπομένως τροπολογία προταθεῖσα εἰς ἄρθρον, περὶ τῆς ὁποίας δὲν ἠσχολήθη ἡ ἐπιτροπή, δύναται εἰς πᾶσαν στιγμὴν νὰ ἔλθῃ εἰς συζήτησιν κατ’ αἴτησιν τοῦ Βουλευτοῦ, ὅστις τὴν προτείνει.

§267ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Πιστεύω ἐξ ὅσων εἶπον, ὅτι αὐτὴ ἦτο ἡ σκοπιμότης, εἰς τὴν ὁποίαν ἀπέβλεψα.

§268ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ ἐτήρησα τὴν ἑξῆς τάξιν: Νὰ καλῶ εἰς ἀνάπτυξιν τῶν τροπολογιῶν τοὺς κυρίους Βουλευτάς, ὅπως μὴ παραπέσῃ τις τροπολογία, ἡ ὁποία συνδέεται μὲ ἄρθρα μεταγενέστερα, καὶ οὕτω φθάσωμεν εἰς ψήφισιν ἄρθρου, εὑρισκομένου ἐν ἀντινομίᾳ.

§269ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐν πρώτοις, κύριοι συνάδελφοι, ὀφείλω νὰ δηλώσω πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐν τῇ ἐπιτροπῇ ἐγένετο πρῶτον σύντομός τις λόγος περὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἄνευ χαρτοφυλακίου, καὶ οὐδ’ ἐλαχίστην ἔχω δυσκολίαν νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, ὅτι ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς προσήγαγον διατετυπωμένον τὴν ἑπομένην κατὰ τὰς ἀναπτυχθείσας γνώμας τὸ ἄρθρον 31. Ἀλλὰ μόλις ἀνεγνώσθη ἡ πρότασίς μου ἐκείνη, καὶ ἐφαίνετο σχεδὸν ὁλοκλήρως γινομένη ἀποδεκτὴ ὑπὸ τῆς πλειονοψηφίας, ἠκούσθη μία φωνὴ ἐκ μέρους ἑνὸς τῶν μελῶν, τοῦ κ. Καλέργη: «Μεγάλην Βεζιρείαν θὰ καταστήσωμεν;». Μετὰ τοῦτο ἐπηκολούθησε συζήτησις μακροτάτη, συζήτησις λεπτομερεστάτη, συζήτησις, ἥτις εἰς ἐμὲ ἀφῆκε τὴν βαθυτέραν ἐντύπωσιν διὰ τὴν σοβαρότητα τῶν ἐπιχειρημάτων, κατόπιν τῶν ὁποίων, μετὰ 4½ ὥρας, κατελήξαμεν εἰς τὴν ἀπόφασιν νὰ ἀπορρίψωμεν τὴν πρότασιν περὶ ἐγκαταστάσεως παρ’ ἡμῖν Πρωθυπουργοῦ ἄνευ χαρτοφυλακίου. Ἡ συζήτησις, ἐπαναλαμβάνω, ἦτο ἡ ἀρίστη, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἐκ τῶν διεξαχθεισῶν μεταξὺ τῶν μελῶν τῆς ἐπιτροπῆς. Μετέβαλον γνώμην καὶ εἶμαι ἤδη τοσοῦτον πεπεισμένος ὅτι ἔπρεπε νὰ μεταβάλω αὐτήν, ὥστε καὶ ἐκ τούτου ἀκόμη νομίζω ὅτι ἔχω καὶ ὑποχρέωσιν νὰ εἴπω τινὰ ἐκ τῶν ἐπιχειρημάτων τῶν ἀναπτυχθέντων ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς, πρὸς ὑμᾶς. Καὶ ἐν πρώτοις, Κύριοι, διατί ἡμεῖς, Κράτος μικρόν, Κράτος, ἐκ τῶν ὑποχρεώσεών μας τουλάχιστον, ἂν μὴ καὶ διὰ πολλὰ ἄλλα, πτωχόν, νὰ ὑποβληθῶμεν εἰς μίαν δαπάνην, ἔχοντες Πρωθυπουργὸν ἄνευ χαρτοφυλακίου, ἀφοῦ δὲν ὑπάρχει σήμερον Κράτος ἐν τῷ κόσμῳ ἔχον τοιοῦτον δημόσιον λειτουργόν; οὐδέν, λέγω, Κράτος εἴτε μέγα εἴτε μικρόν. Διατί ἡ πρωτοτυπία αὕτη παρ’ ἡμῖν; Διότι ὁ Πρωθυπουργὸς εἶναι ἀπησχολημένος εἰς τὸ νὰ ὑπογράφῃ σωρείας ἐγγράφων! Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀπησχολημένος καὶ ὁ Πρωθυπουργὸς τῆς Γαλλίας; Διότι ὁ Πρωθυπουργὸς πρέπει νὰ ἔχῃ ὅλην τὴν εὐκαιρίαν, νὰ ἐπιβλέπῃ τὸ σύνολον τῶν δημοσίων ὑποθέσεων· καὶ τοῦτο δὲν πράττει ὁ Πρωθυπουργὸς τῶν ἄλλων Κρατῶν;

§270ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἴσως εἰς τὰ ἄλλα Κράτη δὲν κρατεῖ ἡ ἔλλειψις πεποιθήσεως, ἡ ὁποία κρατεῖ εἰς τὰ καθ’ ἡμᾶς ἐν γένει. Ἐκεῖ ὑπάρχει ἡ σειρὰ τῶν ἀνωτέρων ὑπαλλήλων, ἕκαστος τῶν ὁποίων ἔχει τοιαύτην αὐτενέργειαν, ὥστε δὲν συγκεντροῦται ὅλη ἡ ἐργασία καὶ ἡ μικροτέρα ἀκόμη εἰς τὸν Πρωθυπουργόν.

§271ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Αὐτὰ νὰ διορθωθῶσιν.

§272ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Εἶναι ἐπιχείρημα αὐτό, διότι δὲν ἔχομεν καθὼς ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν τὰς διαφόρους ὑπηρεσίας τῶν Ὑπουργείων, διότι ἔχομεν πανάθλιον γραφειοκρατικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον καθίδρυσαν οἱ Ὑπουργοὶ οἱ ἐμπειρικοί, οὓς ἀπεθαύμασεν ὁ κ. Ῥοῦφος καὶ οἵτινες ἤρξαντο ἀπὸ τῆς τελευταίας ὑπαλληλικῆς κλίμακος, μόλις καταλιπόντες τὰ θρανία τάξεώς τινος τοῦ Δημοτικοῦ σχολείου, διότι ἔχομεν τοιαύτας δημοσίας ὑπηρεσίας πρέπει νὰ διαιωνίσωμεν αὐτάς; Διὰ ταῦτα πρέπει νὰ καταστήσωμεν τὸν θεσμὸν τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἄνευ χαρτοφυλακίου, ὅστις σήμερον εἰς οὐδὲν Κράτος τοῦ κόσμου ἀπαντᾷ; Διότι καὶ ἐκεῖ, ὅπου ὑπάρχει, ἐν Ἀγγλίᾳ, δὲν θέλω νὰ εἴπω τὴν παροιμίαν περὶ τῆς συζύγου τοῦ κατασκευαστοῦ κοσκίνων, καὶ τὸ συμβαῖνον, λέγω, ἐν Ἀγγλίᾳ οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον δύναται νὰ ἀποτελῇ ἐπιχείρημα. Διότι τὸ σύνολον τοῦ Ἀγγλικοῦ πολιτεύματος εἶναι ἓν πολυπλοκώτατον καὶ πολυδαιδαλώτατον καὶ ἰδιοτροπώτατον κατασκεύασμα, τὸ ὁποῖον ὄχι μόνον δὲν δύναται νὰ ἀπομιμηθῇ ἄλλο τι Κράτος, ἀλλὰ καὶ περὶ οὗ—καὶ δὲν πιστεύω νὰ ἀρνῆταί τις τοῦτο—ὑπάρχουσι συνταγματολόγοι διασημότατοι, γράφοντες περὶ τοῦ Ἀγγλικοῦ πολιτεύματος καὶ λέγοντες: «ἀμφιβάλλομεν ἂν ἔχομεν κατανοήσει αὐτό!» Καὶ Ἄγγλοι ἔτι συνταγματολόγοι. Ὁ θεσμὸς τῶν Ὑπουργῶν ἄνευ χαρτοφυλακίου ἱδρύθη ἐν Γαλλίᾳ εἰς τὰ 1860. Ἀλλὰ διατί ἐκεῖ; Διότι οἱ Ὑπουργοὶ τοῦ Ναπολέοντος Γʹ δὲν συνειργάζοντο μετὰ τῶν Βουλῶν, δὲν μετέβαινον εἰς τὰς Βουλάς, ἕνεκα δὲ τούτου κατέστησαν τὸν θεσμὸν τῶν Ὑπουργῶν ἄνευ χαρτοφυλακίου, οἵτινες ἀντικαθίστων τοὺς Ὑπουργοὺς ἐνώπιον τῶν Βουλῶν. Καὶ ἐν τούτοις ὑπάρχοντος ἀκόμη τοῦ πολιτεύματος ἐκείνου τοῦ μοναρχικοῦ, ἐπὶ Ναπολέοντος Ιʹ ἀκόμη, ἔπαυσαν οἱ Ὑπουργοὶ ἄνευ χαρτοφυλακίου, καὶ ἀπὸ τοῦ 1868 οὐδέποτε πλέον ἐφηρμόσθη ὁ θεσμὸς οὗτος.

§273Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ὑπάρχει ὅμως ἡ διάταξις αὐτή.

§274ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Παντελῶς κατηργημένη, κατὰ τὴν γνώμην μου δὲ καὶ ῥητῶς κατηργημένη, διότι ἀμφιβάλλω ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρήσῃ τις ἰσχῦον τὸ Διάταγμα ἐκεῖνο, διότι περὶ Διατάγματος πρόκειται, τῆς 24ης Νοεμβρίου τοῦ 1860, ἂν τὸ Διάταγμα ἐκεῖνο ἰσχύει καὶ μετὰ τὴν κατάλυσιν τοῦ πολιτεύματος τοῦ μοναρχικοῦ καὶ τὴν κατάστασιν τοῦ πολιτεύματος τοῦ δημοκρατικοῦ.

§275Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν σήμερον ἐν Ἀγγλίᾳ θέλωσι νὰ κάμωσι θεσμὸν Ὑπουργῶν ἄνευ χαρτοφυλακίου, ἢ ἐν Γαλλίᾳ ἢ ἐν Ἰταλίᾳ ὑπάρχει κώλυμα ἐκ τῶν θεσμῶν;

§276ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐν Ἀγγλίᾳ δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ.

§277Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν Γαλλίᾳ;

§278ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἐν Γαλλίᾳ νομίζω ὅτι ὑπάρχει.

§279Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδὲν ὑπάρχει, διότι τὸ Σύνταγμα δὲν ἀπαγορεύει ποσῶς. Λοιπὸν τὸ ζήτημα εἶναι τοῦτο: δὲν πρόκειται νὰ ὁρίσωμεν σήμερον τὸν θεσμόν, ἀλλὰ πρόκειται νὰ ἴδωμεν ἂν πρέπει νὰ ἀπαγορεύσωμεν εἰς τὸ Σύνταγμα τὴν ἵδρυσιν τοῦ θεσμοῦ.

§280ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Περὶ τούτου θὰ ὁμιλήσω. Λοιπὸν τὸ πρῶτον ἐπιχείρημα εἶναι τοῦτο, ὅτι σήμερον δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ κόσμῳ Κράτος, ὅπερ νὰ ἔχῃ Πρωθυπουργὸν ἄνευ χαρτοφυλακίου, οὐδὲν ὑπάρχει ἐν τῷ κόσμῳ Κράτος, ὅπερ νὰ ἔχῃ καὶ Ὑπουργοὺς ἄλλους ἄνευ χαρτοφυλακίου. Δὲν εὑρίσκω λοιπὸν δεδικαιολογημένην τὴν τόλμην ἡμῶν, τὴν πρωτοτυπίαν ἡμῶν, νὰ καταστήσωμεν τοιοῦτον θεσμόν.

§281Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ τριῶν ἐτῶν ἡ Ἰταλία ἔστειλεν Ὑπουργὸν ἄνευ χαρτοφυλακίου, ἀντιπροσωπεύοντα ὅλα τὰ Ὑπουργεῖα, ὅτε ἐγένοντο οἱ σεισμοί, καὶ εὑρέθη τοῦτο χρησιμώτατον.

§282ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν συνειργάσθη μετὰ τῆς Βουλῆς Ὑπουργὸς ἄνευ χαρτοφυλακίου· ἀνετέθη εἰς αὐτὸν μία εἰδικὴ ὑπηρεσία, εἰς Ὑπουργὸν δέ, οὕτω δηλαδὴ ὀνομασθέντα διὰ τὴν πολιτικὴν ἐνώπιον τῶν Βουλῶν εὐθύνην, ἐκ τοῦ δόγματος τῆς ἀλληλεγγύης τῶν Ὑπουργῶν. Τοῦτο εἶναι τὸ πρῶτον ἐπιχείρημα. Ἐπιτρέψατέ μοι, νὰ νομίζω, ὅτι ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα ἐπιχειρήματα ἀκόμη. Εἶμαι ἐντελῶς σύμφωνος μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις ἔχει ἐπιβολήν, καὶ πρέπει νὰ ἔχῃ ἐπιβολήν, καὶ ὅτι εἶναι ὁ ἀρχηγὸς τῆς Πολιτείας, καὶ πρέπει νὰ εἶναι ἀρχηγὸς τῆς Πολιτείας. Ἐκεῖνο, ὅπερ εἶπεν ὁ Ὅμηρος, «εἷς κοίρανος ἔστω, εἷς βασιλεύς», εἶναι ἀκριβῶς τὸ ἐφαρμοζόμενον ἄριστα ὑπὸ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Διότι τὸ πολίτευμα τοῦτο καθιεροῖ ἀληθῶς ἕνα κοίρανον, ἕνα βασιλέα, ἀλλὰ θέτει εἰς τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ περιορισμοὺς ἐκ τοῦ πολιτεύματος καὶ ἐκ τῶν νόμων, τοὺς ὁποίους ἐκεῖνος διαγινώσκει εἰς τὸ βάθος αὐτῶν, εἰς τὸ πνεῦμα αὐτῶν, καὶ οὕτω μόνον ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ἐπεκτείνει τὴν ἐξουσίαν του, κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ εἶναι ἀνεκτὸς ὁ βασιλεὺς καὶ κοίρανος τοῦ λαοῦ, τοῦ ὁποίου καθίσταται ἀρχηγός. Ἀλλ’ ὁ Πρωθυπουργὸς ἔχει καὶ ἕνα ἄλλον, μᾶλλον ζῶντα περιορισμόν, τὴν γνώμην τῶν συνυπουργῶν του, διότι αἱ σπουδαιόταται τῶν κυβερνητικῶν ὑποθέσεων ἀποφασίζονται ἐν Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ. Καὶ νομίζω ὅτι πρέπει νὰ προσέχῃ τις, ὅταν πρόκειται νὰ ἀπομακρύνῃ τὸν Πρωθυπουργὸν ἀπὸ τοὺς Ὑπουργούς, νὰ μὴ καταστήσῃ πολὺ ὑψηλοτέραν τὴν θέσιν τοῦ Πρωθυπουργοῦ, οὕτως ὥστε οἱ Ὑπουργοὶ νὰ μὴ ἔχωσι τὸ συναίσθημα ὅτι εἶναι συναρχηγοὶ τοῦ Κράτους, ἀλλ’ ὑπαρχηγοί, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δὲν θὰ ἔχητε πλέον τὸν βασιλέα ἐκεῖνον, τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Κράτους ἐκεῖνον, ὅστις θὰ συνέχηται ὑπὸ τῶν θεσμῶν καὶ τῶν Ὑπουργῶν ὥστε νὰ εὑρίσκηται εἰς ἰσορροπίαν πρὸς τὰ συναισθήματα καὶ τὰς ἰδέας τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ θὰ ἔχητε ἀληθῆ μονάρχην, ὅστις θὰ ἔχῃ τὴν συνείδησιν ὅτι ἵσταται ὑπεράνω τοῦ συνόλου τοῦ ἔθνους, θὰ ἔχητε ἀπόλυτον Κύριον, οἱ δὲ Ὑπουργοὶ συναισθανόμενοι μείζονα τὴν ἀπόστασιν αὑτῶν ἀπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ ἐκείνου δὲν νομίζω ὅτι θὰ ἔχωσιν ὅλην τὴν τόλμην, ὅλην τὴν πρωτοβουλίαν, ὅλον τὸ θάρρος τῆς ἐνεργείας ἐν τῇ διευθύνσει τῶν κλάδων, τοὺς ὁποίους ἀναλαμβάνουσι. Ταῦτα ὑπὸ κανονικὴν τῶν πραγμάτων κατάστασιν. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν καὶ κατάχρησιν καὶ παρέκβασιν, ἵνα μεταχειρισθῶ τὴν Ἀριστοτελικὴν φράσιν, διότι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ περίπτωσις, καὶ πολὺ φοβοῦμαι ὅτι ταχέως θὰ ὑπάρξῃ τοιαύτη παρ’ ἡμῖν, ὥστε νὰ μὴ ὑπάρχωσιν ἐκεῖνοι οἱ ἐλάχιστοι—οἱ δύο, ὡς εὔχονται πολλοὶ—οἵτινες θὰ εἶναι αἱ κορυφαὶ τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ τότε τὸ Ὑπουργεῖον, ἀποτελούμενον ἐκ μιᾶς ὁμάδος ὁπωσδήποτε ὑπερεχόντων Βουλευτῶν, οἱ ὁποῖοι θὰ προσλάβωσιν, οὐχὶ θὰ προσληφθῶσιν, ἀλλὰ θὰ προσλάβωσι, τὸν πρῶτον τυχόντα, ὅστις ὑπὸ ἄλλην κατάστασιν πραγμάτων οὐδὲ θὰ ὠνειρεύετο νὰ γίνῃ Πρωθυπουργός, καὶ θὰ τὸν θέσωσιν ἐπὶ μιᾶς ἕδρας ὡς εἴδωλον· καὶ ἡ ὀκταμελὴς ἐκείνη ὀλιγαρχία θὰ ἀναλάβῃ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ Κράτους! Ἀλλὰ θέλετε νὰ ἐπανέλθω εἰς τὴν πρώτην περίπτωσιν, τὴν ὁποίαν ὠνόμασα κατάστασιν κανονικήν; νομίζετε ὅτι, ἐὰν ὁ ἀληθῶς ὑπερέχων ἀνήρ, ὅστις θέλει ἴδει εὐρυνόμενον τὸ χάσμα μεταξὺ αὐτοῦ καὶ τῶν συνυπουργῶν του, ἐὰν εἶναι ὑπεράγαν τολμηρὸς καὶ ἔχῃ ἐν ταῖς ἀρτηρίαις αὑτοῦ βακτιρίδιόν τι αὐθαιρεσίας, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποτελέσῃ ἕνα ἀληθῆ καὶ μέγαν κίνδυνον διὰ τὴν χώραν; Νομίζετε, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ θὰ μείνωσι πλέον Ὑπουργοί, θὰ μείνωσιν ἀρχηγοὶ τοῦ Κράτους, ἄνδρες ἔχοντες ἐντελῶς ἐλευθέραν γνώμην ἐν τῷ Ὑπουργικῷ Συμβουλίῳ, ὅτι δὲν θὰ εἶναι σχεδὸν οἱ γραμματεῖς τοῦ μεγάλου Βεζίρου; Δὲν νομίζω, κατὰ ταῦτα, ὅτι πρόκειται περὶ ζητήματος ἐπουσιώδους. Ἀλλὰ λέγει: «δύναται νὰ διορισθῇ». Δὲν μὲ παρηγορεῖ, κύριοι συνάδελφοι, τὸ «δύναται», διότι τὸ «δύναται» εὐχερῶς μεταπίπτει εἰς κανόνα. Καίτοι πρέπει νὰ λάβωμεν κυριώτατα ὑπ’ ὄψιν, ὅτι εἰς τὸν βίον καὶ τῶν ἐθνῶν καὶ τῶν ἀτόμων συμβαίνει βραχέα τινὰ διαστήματα νὰ ἔχωσι πολὺ μείζονα ἀξίαν καὶ σημασίαν παρὰ μακραὶ ὅλαι περίοδοι. Ταῦτα προκειμένου περὶ τοῦ Πρωθυπουργοῦ ἄνευ χαρτοφυλακίου. Προκειμένου δὲ περὶ τῶν Ὑφυπουργῶν θέλω εἴπει πρῶτον τοῦτο: Κατὰ τὸ ἄρθρον 27 τοῦ Συντάγματος (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀνήκει εἰς τὸν Βασιλέα, ἐνεργεῖται δὲ διὰ τῶν παρ’ αὐτοῦ διοριζομένων ὑπευθύνων Ὑπουργῶν». Ὥστε, ἐὰν δὲν μεταρρυθμισθῇ τὸ ἄρθρον 27, οἱ Ὑφυπουργοί, καὶ ἐὰν ὦσιν ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου, θὰ ὦσιν ἀναμφηρίστως δημόσιοι ὑπάλληλοι, διότι ἐκ τοῦ ἄρθρου 27 δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀσκῶσιν ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν.

§283Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν θὰ ἀσκῶσιν.

§284ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ὥστε θὰ εἶναι δημόσιοι ὑπάλληλοι.

§285Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑφυπουργοί.

§286Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Προηγουμένως εἴπετε, ὅτι δὲν κωλύει τὸ Σύνταγμα νὰ κατασταθῶσιν Ὑφυπουργοὶ διὰ νόμου, ἀλλ’ ὅτι εἰς τὸ νὰ διορίζωνται Βουλευταὶ εἶναι ἐμπόδιον τὸ ἄρθρον 71, διότι οἱ Ὑφυπουργοὶ θὰ εἶναι ἔμμισθοι δημόσιοι ὑπάλληλοι.

§287Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ διότι δὲν εἶναι δημόσιοι ὑπάλληλοι, ἀλλὰ καὶ διότι εἶναι καὶ αὐτοὶ Ὑπουργοί.

§288Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἄλλο εἶναι οἱ Ὑπουργοί· οἱ Ὑπουργοὶ δὲν εἶναι δημόσιοι ὑπάλληλοι, διότι δὲν ἀσκοῦσιν ἀρχήν τινα, ἀλλ’ ἐξουσίαν.

§289Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ὥστε ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας;

§290Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Βεβαιότατα.

§291Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν τὸ ἤξευρον.

§292Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Βεβαίως, ἀναμφιβόλως, διότι τὰς ἐξουσίας καθιστᾷ τὸ Σύνταγμα, τὰς δὲ ἀρχὰς καθιστῶσιν οἱ νόμοι. Αἱ ἀρχαὶ εἶναι ὑπάλληλοι τῶν ἐξουσιῶν. Βεβαιότατα, οὐδεμία ὑπάρχει ἀμφιβολία περὶ τούτου καὶ ἀπορῶ πῶς τὸ λέγετε σεῖς αὐτό.

§293Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ ἀπορεῖτε, διότι ἠμπορῶ καὶ ἐγὼ νὰ ἐπαναλάβω τὸ αὐτὸ δι’ ὑμᾶς.

§294Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Βεβαίως πρέπει νὰ ἀπορῆτε, ἀφοῦ ἔχετε ἀντίθετον γνώμην.

§295Α. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι μετάφρασις τῆς λέξεως pouvoir καὶ τὰ δύο.

§296Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Δὲν τὸ πιστεύω. Ἐξουσίας γνωρίζω τρεῖς καὶ οἱ ἀσκοῦντες ἐξουσίας δὲν εἶναι ὑπάλληλοι, εἶναι ἄρχοντες.

§297Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Συνταγματικῶς τὴν ἐξουσίαν τὴν ἀσκεῖ ὁ Βασιλεύς.

§298Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὸ Ὑπουργεῖον δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο παρὰ ἡ ὑπεύθυνος ἔκφανσις τῆς Βασιλείας.

§299Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ. Συνταγματικὴ ἐξουσία ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῇ ἰδικῇ σας εἶναι μόνον ἡ βασιλική.

§300ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Σᾶς παρακαλῶ, μᾶλλον νὰ προσέχητε. (Ἀναγινώσκει:) «Ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἀνήκει εἰς τὸν Βασιλέα, ἐνεργεῖται δὲ διὰ τῶν παρ’ αὐτοῦ διοριζομένων ὑπευθύνων Ὑπουργῶν». Εἶναι τὰ ἄμεσα ὄργανα τοῦ Βασιλέως, εἶναι ἡ ὑπεύθυνος, λέγει, ἔκφανσις τῆς Βασιλείας. Λοιπὸν οἱ Ὑπουργοὶ ἀσκοῦσιν ἐξουσίαν, τὴν ἐκτελεστικὴν καθὼς καὶ τὴν νομοθετικὴν ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως, ἀσκοῦντες δὲ ἐξουσίας δὲν εἶναι ὑπάλληλοι. Νομίζω λοιπὸν ὅτι διὰ νόμου δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διορισθῶσιν Ὑφυπουργοί· καὶ φθάνω εἰς τὴν διατύπωσιν τῆς γνώμης μου, διατί δὲν πρέπει νὰ γίνῃ δεκτόν, ὅπως ὑπάρξωσι παρ’ ἡμῖν Ὑφυπουργοί. Πρῶτον διότι εἴμεθα Κράτος μικρόν. Ὅταν τὰ τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας διορθωθῶσι παρ’ ἡμῖν προσηκόντως, νομίζω, ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ δὲν θὰ ἔχωσι τόσον μεγάλην ἐργασίαν, ὥστε νὰ μὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς τὰ ἔργα των. Ἀλλ’ ἀπασχολοῦσιν αὐτούς, λέγουσιν οἱ τἀναντία φρονοῦντες, αἱ κομματικαὶ ὑποθέσεις καὶ μάλιστα τὸν Πρωθυπουργόν. Ἀλλὰ καὶ ταῦτα, νομίζω, μὲ τὴν ἀνόρθωσιν μάλιστα, θὰ ἐκλείψωσιν.

§301Ι. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΣ. Τὰ πολιτικὰ κόμματα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκλείψωσιν.

§302Ε. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Τὰ πολιτικὰ κόμματα βεβαίως θὰ ὑπάρχωσι καὶ βεβαίως θὰ ἔχῃ ὁ Ὑπουργὸς κομματικὰς ὑποθέσεις, ἀλλὰ δὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ὑπάρχῃ λόγος τις, ἵνα βλέπῃ πάσας τὰς ἡμέρας ὁ Πρωθυπουργὸς ἐκ τῶν 100 φίλων του τοὺς 90 καὶ σὺν αὐτοῖς νὰ βλέπῃ καὶ ν’ ἀκροᾶται καὶ 500 ἄλλων πολιτῶν καθ’ ἑκάστην. Ὅταν μάλιστα ἐφαρμοσθῇ τὸ ἄρθρον 9 τοῦ Συντάγματος μετὰ τοῦ σχετικοῦ νόμου, τοῦ ὁποίου τὸ σχέδιον ἀναμένομεν, αἱ ὑπηρεσίαι των βεβαίως θὰ ἐλαττωθῶσιν. Ἐν πάσῃ δὲ περιπτώσει εἴμεθα Κράτος μικρόν, καὶ δύναται ὁ Ὑπουργὸς ἔχων ὅπως πρέπει τὴν ὑπηρεσίαν του νὰ ἐπαρκέσῃ εἰς τὰ ἔργα του· καὶ βεβαιότατα ὁ γινόμενος Ὑπουργὸς πρέπει νὰ εἶναι ἐργατικός· καὶ ἀναμφιβόλως πρέπει νὰ ἐργάζηται πολλὰς ὥρας· καί, ἐὰν νομίζῃ τις ὅτι οἱ Ὑπουργοὶ πρέπει νὰ ἀναπαύωνται, ἐγὼ τοὐλάχιστον δὲν θὰ συμφωνήσω. Ἀλλὰ δὲν δέχομαι τοὺς Ὑφυπουργούς, οἵτινες θὰ προέρχωνται ἐκ τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ δι’ ἄλλον λόγον. Νομίζετε, Κύριοι, ὅτι οἱ κάλλιστοι τῶν νέων ἢ πρεσβυτέρων Βουλευτῶν θὰ ἀνταλλάξωσι τὴν θέσιν τοῦ Ὑφυπουργοῦ πρὸς τὰς ἐπιστημονικάς των μελέτας, πρὸς τὴν ἀνάγκην, τὴν ὁποίαν ἔχουσι, νὰ παρακολουθῶσιν ἐν πάσῃ ἐλευθερίᾳ γνώμης καὶ ἐν πάσῃ ἀνέσει καὶ ἐν πάσῃ προσοχῇ τὰς ἐργασίας τοῦ Κοινοβουλίου, ἀλλὰ καὶ ἐν πάσῃ ἀκόμη ἀνεξαρτησίᾳ, τῆς ὁποίας θὰ στερηθῶσι γινόμενοι Ὑφυπουργοί; Νομίζετε, ὅτι οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες, οἱ χρήσιμοι εἰς τὸν τόπον, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι θὰ χαράξωσι δύο γραμμὰς γενικάς, οἱ ὁποῖοι θὰ χύσωσι πνεῦμα πρωτοβουλίας εἰς τὰ Ὑπουργεῖα, εἶναι δυνατὸν νὰ προέλθωσιν ἀπὸ τῆς θέσεως τοῦ Ὑφυπουργοῦ, ὅπου δὲν θὰ συνηθίσωσιν εἰς τίποτε ἄλλο παρὰ νὰ ὑποκύπτωσιν εἰς τὰς γνώμας τοῦ Ὑπουργοῦ, εἰς τὸ νὰ προσδέχωνται ὅλας ἐκείνας τὰς σχολαστικὰς λεπτομερείας τῆς ὑπηρεσιακῆς ῥουτίνας; Καὶ θέλετε Ὑφυπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, διὰ νὰ ἀποκτήσητε τὸ φυτώριον, ὅτε λέγετε μάλιστα ὅτι παρ’ ἡμῖν τὸ μέγιστον τῶν ζητημάτων εἶναι τὸ οἰκονομικόν; Ὅτε ἔχετε ὑπ’ ὄψει, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν πρέπει νὰ εἶναι βαθὺς γνώστης ὅλης τῆς νομοθεσίας τοῦ τόπου, βαθὺς γνώστης ὅλων τῶν ἀναγκῶν τοῦ τόπου, ὅτι πρέπει νὰ εἶναι ἓν πνεῦμα εὐρύτατον; Καὶ τοιοῦτο πνεῦμα εὐρύτατον θὰ τὸ εὕρητε εἰς ἐκεῖνον, ὅστις θὰ καταδέχηται νὰ μεταβῇ ἐκεῖ νὰ γίνῃ ὑφιστάμενος ἑνὸς Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν; Καὶ δὲν νομίζετε, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις μᾶς χρειάζεται, εἶναι ἐκεῖνος, ὅστις θὰ ἔχῃ ἐξ ἀρχῆς ἓν πνεῦμα θαρραλέον, ἓν πνεῦμα πρωτοβουλίας, ἐκεῖνος, ὅστις ἐγένετο προηγουμένως Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν, Ὑπουργὸς τῆς Δικαιοσύνης, Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας καὶ ἀκολούθως ἔφθασεν εἰς τὴν θέσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, συνηθέστατα ὢν Πρωθυπουργός; Δὲν νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἐν γένει ὁ Ὑπουργὸς πρέπει νὰ εἶναι ἓν πνεῦμα εἰδικότητος ὑπηρεσιακῆς· τοὐλάχιστον ἐγὼ θὰ ἐπεθύμουν νὰ εἶναι ἀπηλλαγμένος μερικῶν εἰδικῶν γνώσεων, καὶ ὅλας τὰς λεπτομερείας τῆς ὑπηρεσίας νὰ τὰς ἐμπιστεύηται εἰς μίαν ὑπαλληλίαν, τὴν ὁποίαν καλούμεθα ἡμεῖς καὶ αἱ μέλλουσαι Βουλαὶ νὰ καταστήσωμεν ἀναλόγως πρὸς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους. Λέγων ταῦτα βεβαίως δὲν καυχῶμαι ἐπὶ πρωτοτυπίᾳ, ἀλλ’ ἔκρινα ἐπίκαιρον νὰ ὑπομνήσω, ὅτι μᾶς χρειάζονται τὰ πνεύματα τῆς πρωτοβουλίας καὶ τοῦ θάρρους, τὰ πνεύματα τῆς ἀπὸ περιωπῆς γνώσεως τῶν δημοσίων ὑποθέσεων, οἱ ἄνδρες οἱ ὁπλιζόμενοι μὲ ἐπιβολὴν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, συζητοῦντες καὶ ἀναδεικνύμενοι ὡς ἀρχηγοὶ τοῦ ἔθνους καὶ οὐχὶ ὑπηρετοῦντες ὡς δευτερεύοντα ὄργανα τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κράτους.

§303ΣΤ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τείνει νὰ λάβῃ διαστάσεις ἡ συζήτησις.

§304ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως ἐγὼ δὲν ἔχω ἀντίρρησιν νὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις δι’ αὔριον. Ἀλλὰ θὰ παρακαλέσω συγχρόνως νὰ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή, ὅπως συνέλθωμεν αὔριον ἀπὸ πρωίας κατὰ τὴν ἑνδεκάτην τὸ βραδύτερον.

§305ΕΥΣΤΡ. ΚΟΥΛΟΥΜΒΑΚΗΣ. Ἔχομεν καὶ ἐργασίαν ἄλλην.

§306ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ. Τότε μετὰ μεσημβρίαν εἰς τὰς τρεῖς, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἀντίρρησις. Νὰ προσπαθήσωμεν νὰ ἔλθωμεν εἰς τὰς τρεῖς.

§307ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§308ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μίαν πληροφορίαν, παρακαλῶ, πρὶν λυθῇ ἡ συνεδρίασις, παρὰ τῆς Βουλῆς, διὰ νὰ ἔχω ἀκριβῆ ἀντίληψιν καὶ νὰ μὴ ἔχω ἀνακρίβειαν ἐν τοῖς Πρακτικοῖς. Ἐλθὼν εἰς τὴν ἕδραν εὗρον ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 36 τοῦ Συντάγματος μὴ σημειωμένον ἂν ἐψηφίσθη ἢ ὄχι, ἐδόθη δὲ πληροφορία ὅτι ἐψηφίσθη.

§309ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐψηφίσθη, ἐψηφίσθη.

§310Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ. Ὄχι· δὲν ἐψηφίσθη.

§311ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐδῶ λέγουσιν ὅτι ἐψηφίσθη.

§312Α. ΤΡΙΓΩΝΗΣ. Ἤρξατο ἡ συζήτησις, ἀλλὰ δὲν ἐψηφίσθη.

§313ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ λέγει ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι ἐψηφίσθη.

§314Α. ΤΡΙΓΩΝΗΣ. Δὲν ἠρωτήθη ἡ Βουλή.

§315ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τί λέγει ὁ κ. Δραγούμης.

§316Σ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ναί. Ἐψηφίσθη.

§317ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Δραγούμης λέγει ναί. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Λύεται ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 1 καὶ 5′ τῆς νυκτός).