1904.04.21

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 47

τῆς 21 Ἀπριλίου 1904.

(Τετάρτη).

(Προεδρεύοντος τοῦ Προέδρου κ. Ν. Χατζίσκου).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρα 10 καὶ 40′ π. μ. παρόντων 132 Βουλευτῶν, ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Τριφυλιακὸς Σύλλογος «Πρόοδος» ὑποβάλλει ὑπόμνημα ἐπὶ τοῦ ὑποβληθέντος εἰς τὴν Βουλὴν σταφιδικοῦ νομοσχεδίου. Οἱ ἐκ Πατρῶν κ. Παναγόπουλος, Φιλόπουλος καὶ Γεωργακόπουλος δι’ ἀναφορᾶς των πρὸς τὴν Βουλὴν ὑποβάλλουσιν ἰδίας αὐτῶν κρίσεις καὶ γνώμας ἐπὶ τοῦ σταφιδικοῦ νομοσχεδίου.

§2Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Νὰ τυπωθῇ, κύριε Πρόεδρε, ἡ ἀναφορὰ αὕτη.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ δήμαρχος Χαλκιδέων δι’ ἀναφορᾶς του πρὸς τὴν Βουλὴν ὑποβάλλει ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, παρακαλοῦντος τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐμμείνωσιν εἰς τὰς διατάξεις τοῦ σταφιδικοῦ νομοσχεδίου, τὰς ἀπαγορευούσας τὴν οἰνοποίησιν τῆς χλωρᾶς σταφίδος. Ὁ δήμαρχος Μεσολογγίου δι’ ἀναφορᾶς του πρὸς τὴν Βουλὴν ὑποβάλλει ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Μεσολογγίου, παρακαλοῦντος τὴν Βουλὴν, ὅπως λόγῳ ἐθνικῆς εὐγνωμοσύνης ἀναγράψῃ εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τοῦ Κράτους καὶ ψηφίσῃ πίστωσιν 25,000 δραχμῶν πρὸς ἐξωραϊσμὸν καὶ ἐξυγίασιν τοῦ χώρου, ἔνθα περικλείονται τὰ ὀστᾶ τῶν ἡρώων τοῦ 1821.

§4Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀναγνωσθῇ ὁλόκληρον τὸ ψήφισμα τοῦτο εἰς τὴν Βουλήν, καὶ λόγῳ τῆς σπουδαιότητος τοῦ πράγματος καὶ διότι πρόκειται περὶ ὑποθέσεως, ἡ ὁποία κινεῖ τὸ ἐθνικὸν ἐνδιαφέρον. Νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν πρέπει νὰ ἀρκεσθῇ μόνον εἰς τὴν ἀνακοινωθεῖσαν περίληψιν τοῦ ψηφίσματος.

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Ὁ κύριος Γιαννακίτσας ὑποβάλλει πρότασιν νόμου «περὶ καταργήσεως τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν καὶ ἀντικαταστάσεως αὐτοῦ διὰ φόρου 5 λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν ἐπὶ τοῦ εἰσαγομένου σίτου.» Ἡ πρότασις νόμου αὕτη θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 193). Νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Μεσολογγίου.

§6Α. ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Παρακαλῶ, ὅλαι αἱ ἀναφοραὶ καὶ τὰ ὑπομνήματα περὶ τοῦ σταφιδικοῦ νομοσχεδίου νὰ τυπωθῶσιν, ὅπως λάβωμεν γνῶσιν αὐτῶν.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ὑπόμνημα τοῦ Τρυφυλιακοῦ Συνδέσμου εἶναι τυπωμένον.

§8Π. ΜΕΡΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μάλιστα. Καὶ τὰ ἄλλα ὅμως νὰ τυπωθῶσι, κύριε Πρόεδρε.

§9Α. ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Καὶ τὸ ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Χαλκιδέων.

§10Κ. ΑΡΓΑΣΑΡΗΣ ΛΟΜΒΑΡΔΟΣ. Ἐὰν καθιερωθῇ αὐτὴ ἡ ἀρχή, πρέπει νὰ τυπῶνται ὅλα.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μόνον τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Χαλκιδέων τὸ ψήφισμα θὰ τυπωθῇ. Νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Μεσολογγίου.

§12ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἀριθ. 24. Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Μεσολογγίου, συγκείμενον ἐκ τῶν κάτωθι ὑπογεγραμμένων μελῶν, συνελθὸν εἰς συνεδρίασιν σήμερον, 31 Μαρτίου τοῦ 1904 ἔτους, ἐν τῷ δημαρχικῷ καταστήματι καὶ ἐν τῇ αἰθούσῃ τῶν συνεδριάσεων, παρόντος καὶ τοῦ δημάρχου κ. Σωκράτους Σταΐκου. Ἀκοῦσαν τὴν ὑπ’ αὐτοῦ γενομένην πρότασιν περὶ χορηγήσεως συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου ὑπὲρ τοῦ Κήπου τῶν Ἡρώων, λόγῳ τῆς ὀφειλομένης ὑπὸ τοῦ Κράτους εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς πεσόντας κατὰ τὴν ἱερὰν ἐκείνην ἔξοδον τοῦ 1826 ἐθνοσωτῆρας μάρτυρας, ὧν τὰ ὀστᾶ περικλείει ὁ Κῆπος οὗτος, καὶ χάριν τῆς ἐξυγιάνσεως τῆς πόλεως μὴ ἐπαρκούντων τῶν πόρων τοῦ δήμου, ἵνα ἐκπληρώσῃ τὴν ἱερὰν ταύτην ὑποχρέωσιν, καὶ θεωροῦν, ὅτι πρὸς τοῦτο δίκαιον εἶναι νὰ προσέλθῃ τὸ Κράτος ἀρωγὸν διὰ τῆς παροχῆς ἀναλόγου συνδρομῆς πρὸς ἀπότισιν ἐλαχίστου φόρου εὐγνωμοσύνης, καὶ συσκεψάμενον, συμφώνως τοῖς ἐν τῷ πρακτικῷ τῆς παρούσης ἐκτιθεμένοις. Ἀποφαίνεται παμψηφεί. Ἐκφράζει τὴν εὐχὴν καὶ τὴν παράκλησίν του πρὸς τὴν σεβαστὴν Βουλὴν καὶ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐν τῇ πατριωτικῇ αὐτῶν μερίμνῃ ἀναγράψωσι καὶ ψηφίσωσιν ἐν τῷ ἐφετεινῷ Προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους ἀνάλογον συνδρομήν, μέχρι δραχμῶν 25 χιλιάδων, ἀφ’ ἑνὸς μὲν πρὸς καλλωπισμὸν καὶ περιποίησιν τοῦ Κήπου τῶν Ἡρώων, ἀφ’ ἑτέρου δὲ πρὸς ἐξυγίασιν τῆς ἐνδόξου, ἀλλὰ πτωχῆς πόλεως τοῦ Μεσολογγίου. Εἰς τὸν κύριον δήμαρχον ἀνατίθεται, ἵνα ἀντίγραφον τῆς παρούσης μετὰ τοῦ πρακτικοῦ αὐτῆς ὑποβάλῃ πρὸς τε τὴν Αὐτοῦ Ἐξοχότητα τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς, πρὸς τὴν Αὐτοῦ Ἐξοχότητα τὸν Πρωθυπουργὸν καὶ Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρὸς τὸν κύριον νομάρχην Αἰτωλοακαρνανίας. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Νικόλαος Κουτσούμπας. Τὰ μέλη. Ἰωάννης Δεσποτόπουλος, Πέτρος Κοντοδημόπουλος, Παναγιώτης Λιώρης, Ἀντώνιος Ψημένος, Ἀναστάσιος Βορύλλος, Συμ. Πεταλούδης, Κωνστ. Σακκᾶς, Βασίλειος Παπαθεοδώρου, Κωνστ. Γιωτόπουλος, Γεώργιος Οἰκονομόπουλος, Γεώρ. Σκοταρᾶς.»

§13Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, δύο λέξεις μόνον. Νομίζω ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην οὔτε ἡ Βουλὴ οὔτε ἡ Κυβέρνησις νὰ συνηγορήσω ὑπὲρ τῆς ἀναφορᾶς τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Μεσολογγίου. Τὸ Ἡρῷον τοῦ Μεσολογγίου δὲν εἶναι μνημεῖον τοπικῆς σημασίας, τῆς πόλεως ἢ τῆς ἐπαρχίας Μεσολογγίου· ἐν τῷ Ἡρῴῳ τοῦ Μεσολογγίου ὑπάρχουσι τεθαμμένα τὰ ὀστᾶ ὅλων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἔσχον τὴν εὐτυχίαν καὶ τὴν δόξαν νὰ πέσωσιν ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος κατὰ τὴν πολιορκίαν τοῦ Μεσολογγίου· περιλαμβάνει ἑπομένως τὰ ὀστᾶ ἀγωνιστῶν ἐκ πάσης τῆς Ἑλλάδος, οὐ μόνον τῆς νῦν ἐλευθέρας, ἀλλὰ καὶ τῆς μὴ ἐλευθέρας. Ἡ πόλις τοῦ Μεσολογγίου βεβαίως θὰ ᾐσθάνετο τὴν φιλοτιμίαν νὰ μὴ προσφύγῃ διὰ τὴν συντήρησιν καὶ τὸν ἐξωραϊσμὸν τοιούτου μνημείου εἰς τὴν συνδρομὴν ἄλλων, οὔτε τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι ἐπιβάλλεται καθῆκον εἰς αὐτήν, ὡς ἐκπροσωποῦσαν τὸ ἔθνος, νὰ δαπανᾷ ὑπὲρ τοιούτου πανελληνίου Ἡρῴου· ἀλλ’ οἱ πόροι τοῦ δήμου Μεσολογγίου εἶναι ἐλάχιστοι καὶ εἶναι λίαν δυσαναλόγως μικροὶ, διὰ λόγους, οἱ ὁποῖοι — ἂς τὸ εἴπω, δοθείσης νῦν εὐκαιρίας — βαρύνουσι κυριώτατα τὴν Κυβέρνησιν· διότι οἱ δύο σπουδαιότεροι πόροι τῆς πόλεως Μεσολογγίου, ἡ ἐλευθέρα ἁλιεία καὶ τὸ ἅλας, ἀφῃρέθησαν ἀπ’ αὐτῆς ἐντελῶς καὶ ἄνευ ἀντισηκώματος, γενόμενοι μονοπώλιον τοῦ Κράτους. Ἐκ τῶν δύο αὐτῶν πόρων θὰ ἠδύνατο τὸ δημοτικὸν ταμεῖον νὰ εἰσπράττῃ τοσαῦτα, ὥστε καὶ διὰ τὰς ἄλλας ἀνάγκας τῆς πόλεως, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἀνάγκην αὐτὴν τῆς ἱδρύσεως καὶ τοῦ ἐξωραϊσμοῦ τοῦ Ἡρώου νὰ δαπανᾷ. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον, ὅτι τὸ Κράτος ἀποκομίζει ἀποκλειστικῶς δημοτικὰ κυρίως εἰσοδήματα τῆς πόλεως Μεσολογγίου ἄνευ οὐδεμιᾶς συμμετοχῆς τοῦ δήμου εἰς τοὺς δύο σπουδαιοτάτους αὐτοὺς πόρους τοῦ ἅλατος καὶ τῶν ἰχθυοτροφείων, νομίζω ὅτι ἔχει ὑποχρέωσιν νὰ ἔλθῃ σήμερον ἀρωγὸν καὶ συνδράμῃ τὸν δῆμον εἰς τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ τοῦ καθήκοντος. Ἰδίως ἀφ’ ἧς ὁ κῆπος τοῦ Ἡρώου ἐτέθη ὑπὸ τὴν προστασίαν τῆς Α. Β. Ὑψηλότητος τῆς πριγκηπίσσης Σοφίας, εἶναι ἀνάγκη νὰ δειχθῇ, ὅτι γίνεται ὑπὲρ αὐτοῦ τι, ἀρχὴν ποιοῦντος τοῦ Κράτους, ὁ δὲ δῆμος εἶναι εἰς ἀπόλυτον ἀδυναμίαν νὰ πράξῃ ὅ,τι ὤφειλε νὰ πράξῃ. Νὰ ἐπιχειρήσωμεν τοιοῦτον ἔργον μὲ εἰσπράξεις μετεχούσας ἐλεημοσύνης, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἀξιοπρεπές. Νομίζω, ὅτι πρέπει ἐφάπαξ ἡ Κυβέρνησις νὰ χορηγήσῃ ἕν ποσὸν πρὸς καλλιτέραν ἐγκατάστασιν τοῦ Ἡρώου, τῇ συνδρομῇ καὶ τῶν ἰδιωτῶν, νὰ χορηγῇ δὲ καὶ κατ’ ἔτος ἀνάλογον ποσὸν πρὸς συντήρησιν, ὁρίζουσα κατὰ ποῖον τρόπον καὶ πόσον ποσὸν πρέπει νὰ χορηγήσῃ δι’ αὐτό.

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ ἀνάληψις τῆς δαπάνης τῆς κατασκευῆς ἢ τῆς συντηρήσεως τοῦ Ἡρῴου τοῦ Μεσολογγίου ὑπὸ τοῦ δήμου Μεσολογγίου εἶναι εἶδος διαμαρτυρίας κατὰ τῆς ἀμελείας τῶν Κυβερνήσεων, αἱ ὁποῖαι ὤφειλον νὰ ἀναλάβωσιν αὐταὶ τὸ ἔργον καὶ νὰ μεριμνῶσι περὶ αὐτοῦ, ὡς ἀνήκοντος εἰς τὸ Δημόσιον. Δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀφίνηται πλέον ἡ περὶ τούτου φροντὶς εἰς τὸν δῆμον, διότι τοῦ Κράτους καθῆκον εἶναι νὰ προνοήσῃ, ἵνα ὄχι μόνον συντηρήσῃ, ἀλλὰ καὶ βελτιώσῃ τὸ Ἡρῷον τοῦτο. Συνιστῶ ἑπομένως εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν πείθηται ὅτι εἶναι ὑποχρέωσις τοῦ Κράτους, νὰ μεριμνήσῃ περὶ συντηρήσεως καὶ βελτιώσεως τοῦ Ἡρῴου τοῦ Μεσολογγίου, ἀναλαμβάνουσα οὐ μόνον τὴν δαπάνην τῆς βελτιώσεως, ἀλλὰ καὶ τὴν φροντίδα τῆς συντηρήσεως αὐτοῦ, καὶ τὴν διοίκησιν αὐτοῦ ἑπομένως.

§15Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ παράκλησις, κύριε Πρόεδρε, τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Μεσολογγίου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν ὑπὲρ τῆς ἀναγραφῆς ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ καὶ ψηφίσεως χρηματικοῦ ποσοῦ πρὸς διακόσμησιν τοῦ Κήπου τῶν Ἡρώων εἶναι εὔλογος. Ἀναμφιβόλως ὁ ἔντιμος καὶ διαπρεπὴς ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτὴς εἶχε πρῶτος τὸν λόγον, καὶ πρῶτος ἔπρεπε νὰ λάβῃ μέρος εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην· ἀλλὰ νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι καθῆκον παντὸς Βουλευτοῦ, καθῆκον παντὸς Ἕλληνος εἶναι νὰ ἐκφράσῃ εὐχὴν, καὶ συστήσῃ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἀναγράψῃ τὸ ποσὸν αὐτὸ — τὸ γλίσχρον καὶ μηδαμινόν, δύναμαι νὰ εἴπω — ὑπὲρ τῆς διαρρυθμίσεως τοῦ Κήπου, ὁ ὁποῖος περικλείει τὰ ὀστᾶ τῶν πεσόντων κατὰ τὴν πολιορκίαν τοῦ Μεσολογγίου. Τὸ Ἡρῷον τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων ἔπρεπε, κατ’ ἐμὴν γνώμην, νὰ ἀνυψωθῇ εἰς Μαυσωλεῖον ἐθνικόν, καὶ τοιοῦτον ἔπρεπε νὰ χαρακτηρισθῇ, διότι περικλείει τὰ ὀστᾶ ἀνδρῶν μεγαλουργῶν καὶ ἀληθῶς ἡρώων, οἱ ὁποῖοι ἠγωνίσθησαν κατὰ τὴν πολιορκίαν τοῦ Μεσολογγίου καὶ ἔπεσαν κατὰ τὴν ἔξοδον. Περικλείει ὁ χῶρος αὐτός, Κύριοι, τὰ ὀστᾶ καὶ ἄλλων ἀλλαχοῦ τῆς Ἑλλάδος πεσόντων ἡρώων, καὶ δὴ τοῦ Μπότσαρη, τοῦ Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, τοῦ Βύρωνος καὶ πολλῶν ἄλλων φιλελλήνων. Εἶναι ἀνάγκη λοιπὸν, κύριε Πρόεδρε, νὰ διακοσμηθῇ καὶ διαρρυθμισθῇ ὁ Κῆπος αὐτὸς, διότι πρέπει νὰ γείνῃ τὸ κοινὸν προσκύνημα παντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ, ἐπειδὴ περικλείει τὰ ὀστᾶ τῶν ἐλευθερωτῶν ἡμῶν. Πρέπει τέλος πάντων ἡμεῖς, οἱ ἀπόγονοι τῶν ἐνδόξων ἐκείνων ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι ἐγένοντο ὁλοκαύτωμα ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς μικρᾶς ταύτης γωνίας, ἥτις ἀπετέλεσε τὸ ἐλεύθερον Κράτος, νὰ δείξωμεν, ὅτι τελοῦμεν μικρὸν φόρον εὐγνωμοσύνης πρὸς αὐτούς. Ἀφοῦ δὲν ἐκληρονομήσαμεν πάσας τὰς ἀρετὰς ἐκείνων, τοὐλάχιστον ἃς δείξωμεν, ὅτι, ἐὰν δὲν ἐξεπληρώσαμεν τὰ λοιπὰ πρὸς τὴν πατρίδα καθήκοντα ἡμῶν μετ’ ἀφοσιώσεως καὶ αὐταπαρνήσεως; ὅπως ἐκεῖνοι, τελοῦμεν φόρον μικρὸν εὐγνωμοσύνης πρὸς αὐτοὺς, διακοσμοῦντες τοὺς τάφους αὐτῶν. Εἶναι γνωστὴ ἡ ἱστορία τῆς πολιορκίας τοῦ Μεσολογγίου καὶ ἡ ἱστορία τῆς ἐξόδου, καὶ εἶναι γνωστὴ ἡ καταθαμβώσασα σύμπαντα τὸν κόσμον δόξα τῆς ἐξόδου τοῦ Μεσολογγίου καὶ ἡ ἐντύπωσις ἡ ζωηρὰ, τὴν ὁποίαν ἤσκησεν ἐπὶ τὸν πεπολιτισμένον κόσμον καὶ τὰς ξένας Κυβερνήσεις. Οἱ ἄθλοι τῶν ἡρώων τῆς ἐξόδου τοῦ Μεσολογγίου, κύριε Πρόεδρε, ὑπῆρξαν οὐχὶ ὑποδεέστεροι ἄλλων ἄθλων ἀρχαιοτέρων τε καὶ μεταγενεστέρων πολιορκιῶν, ἄθλοι λαμπρότεροι παντὸς ἑτέρου κατὰ τὸν ἱερὸν ἡμῶν ἀγῶνα. Ἐὰν δὲ ξένους συνεκίνησαν καὶ ξένους κατέπληξαν καὶ ξένων τὰ φρονήματα μετέστρεψαν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις καὶ ἡ Βουλὴ δὲν πρέπει, ζητουμένου μικροῦ βοηθήματος ὑπὸ τοῦ Μεσολογγίου, νὰ μὴ συγκινηθῶσιν. Εἶναι γνωστὸν εἰς πάντας, ὅτι τὸ Μεσολόγιον ἀνυψώθη εἰς τὸ ὕπατον σημεῖον τῆς προγονικῆς ἡμῶν εὐκλείας καὶ δόξης ὑπὸ μεγάλου πολιτικοῦ, ὅτε συνεζητεῖτο τὸ ζήτημα τῶν ὁρίων τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Βουλὴν, ὅταν ζητῆται μικρὰ συνδρομὴ ὑπὲρ τοῦ Μεσολογγίου, νὰ χορηγήσωσι ταύτην, πρὸς διακόσμησιν καὶ συντήρησιν τοῦ Ἡρώου ἐκείνου. Παρακαλῶ δὲ θερμότατα τὴν Κυβέρνησιν νὰ συγκατατεθῇ νὰ ἀναγραφῇ εἰς τὸν Προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους τὸ ποσὸν αὐτὸ, διότι εἶναι μηδαμινὸν, Κύριοι, καὶ διότι ὁ δῆμος Μεσολογγίου, ὁ ὁποῖος ἐπὶ τόσα ἔτη δαπανᾷ, εἶναι πτωχότατος, ἔχων ἐλαχίστους πόρους.

§16Α. ΖΥΓΟΜΑΛΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὅ,τι καὶ ἂν εἴπωμεν ἐν τῇ Βουλῇ περὶ τοῦ Μεσολογγίου καὶ τοῦ τελεσθέντος ἔργου, νομίζω ὅτι δὲν θὰ ἦναι ἴσον πρὸς τὸ ὕψος τοῦ ἔργου ἐκείνου. Ἡ ἱστορία ἤδη ἐδόξασε καὶ δοξάζει τὸ ἔργον αὐτὸ, καὶ ἡ Ἑλλὰς πᾶσα εὐγνομονεῖ. Ἑπομένως νομίζω, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ἔχομεν νὰ πράξωμεν ἢ νὰ παρακαλέσωμεν νὰ διαβιβασθῇ τὸ ψήφισμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου Μεσολογγίου πρὸς τὴν Κυβέρνησιν μετὰ συστάσεως ὁμοφώνου τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς.

§17Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ Κυβέρνησις θὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν της.

§18Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω ὅτι δὲν ἀνήκει εἰς τὸν δῆμον ἡ μέριμνα περὶ τοιούτων μνημείων.

§19Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Λέγω ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν της καὶ θὰ προβῇ εἰς τὰ μέτρα τὰ ἐπιβαλλόμενα.

§20ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Κοτυλαίων διὰ ψηφίσματός του ὑποβάλλει τὴν αὐτὴν εὐχὴν, ἣν καὶ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Χαλκιδέων, περὶ προστασίας τῶν ἀμπελοφυτειῶν διὰ τῆς ἀπαγορεύσεως τῆς οἰνοποιήσεως τῆς χλωρᾶς σταφίδος. Ὁ κύριος Γιαννακίτσας ἔχει τὸν λόγον πρὸς ἀνάπτυξιν τῆς προτάσεώς του.

§21Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΙΤΣΑΣ. Τὴν σπουδαιότητα τῆς προτάσεως νόμου, ἣν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω, ἀναγνωρίζει πᾶσα ἡ Βουλὴ, καὶ θὰ ἦτο αὐτόχρημα ματαιοπονία νὰ κάμω σύστασιν ἰδιαιτέραν ὑπὲρ τῆς προτάσεως ταύτης. Ὀφείλω ὅμως, κύριε Πρόεδρε, νὰ καταστήσω γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἡ σιτοπαραγωγὴ ἐν Θεσσαλίᾳ, ἴσως καὶ ἀλλαχοῦ τῆς Ἑλλάδος, διατρέχει κρίσιν, μεθ’ ὅλην τὴν καλὴν ἐσοδείαν, ἥτις παρετηρήθη κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ὅτι ὑπάρχουσι παρακαταθῆκαι μεγάλαι σίτου ἐν Θεσσαλίᾳ, λόγῳ τῆς εὐτελοῦς τιμῆς, εἰς πολλὰς χιλιάδας κοιλῶν ἀνερχόμεναι, ὅτι, μεθ’ ὅλην τὴν εὐθηνίαν τοῦ συναλλάγματος, ἡ τιμὴ τοῦ ἄρτου μένει σταθερὰ, καὶ ὅτι σοβαρὰ ἤρχισε νὰ γίνηται σκέψις, ἐν Θεσσαλίᾳ τοὐλάχιστον, ἂν πρέπει νὰ ἐξακολουθήσωσιν οἱ κάτοικοι αὐτῆς τὴν σιτοπαραγωγὴν, ἢ νὰ ἐπιδοθῶσιν εἰς ἄλλας ἐργασίας. Ἐπιφυλάσσομαι, κύριε Πρόεδρε, νὰ ἀναπτύξω εὐρέως τὸ ζήτημα, ὅταν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν ἡ πρότασις νόμου, ἣν ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ καταθέσω εἰς τὴν Βουλήν. Σήμερον ἀρκοῦμαι νὰ σᾶς παρακαλέσω, ὅπως διατάξητε τὴν ταχεῖαν τύπωσιν καὶ διανομὴν αὐτῆς, δηλῶ δὲ, ὅτι εὐθὺς ὡς ψηφισθῶσι τὰ στρατιωτικὰ νομοσχέδια τῆς Κυβερνήσεως, θέλω ζητήσει τὴν πρόταξιν τῆς προτάσεως ταύτης νόμου καὶ θέλω προκαλέσει τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπ’ αὐτῆς.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Φίλιος ἔχει τὸν λόγον.

§23Ι. ΦΙΛΙΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁλόκληρος ὁ Θεσσαλικὸς λαὸς ἔχει συγκινηθῆ ἤδη...

§24Δ. ΔΕΔΟΥΣΗΣ. Καὶ τῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος.

§25Ι. ΦΙΛΙΟΣ. Δὲν γνωρίζω περὶ τῆς λοιπῆς Ἑλλάδος... Ὁλόκληρος, λέγω, ὁ Θεσσαλικὸς λαὸς ἔχει συγκινηθῆ ἤδη, καὶ συνδέσμους γεωργικοὺς κατήρτισεν, οἱ ὁποῖοι οὐδὲν ἄλλο σκοποῦσιν ἢ τὴν διακανόνισιν τῆς τιμῆς τοῦ σίτου. Ἡ Θεσσαλία κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος παρήγαγεν ἀληθῶς ἀρκετὸν σῖτον, ἀλλ’ ἡ τιμὴ τοῦ σίτου εἶναι ἐξευτελιστικὴ, μὴ δυναμένη νὰ ἱκανοποιήσῃ τοὺς παραγωγούς. Ὄταν ὁ σῖτος καταντᾷ νὰ ἔχῃ 25 λεπτὰ τὴν ὀκᾶν, τὰ ἔξοδα δὲ ἀνέρχονται εἰς 26 λεπτὰ, βεβαίως δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ σιτοπαραγωγὴ, καὶ ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν νὰ λάβωσι μέτρα, ὅσον οἷόν τε σύντονα. Ζητοῦμεν λοιπὸν χάριν τῆς Θεσσαλικῆς παραγωγῆς νὰ λάβῃ πρόνοιαν ἡ Κυβέρνησις καὶ εἰσαγάγῃ εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τοῦ εἰσαγωγικοῦ τέλους κατὰ πέντε λεπτὰ τὴν ὀκᾶν. Ἂς μὴ νομισθῇ ὅτι τὸ ποσὸν εἶναι ὑπερβολικὸν, ὅταν ὁ σῖτος τιμᾶται 25 λεπτὰ, ὁ δὲ ἄρτος 55. Βεβαίως δὲν εἶναι ἡ αὔξησις τοῦ φόρου ἐκείνη, ἡ ὁποία πιέζει. Ἀλλοῦ ἔγκειται τὸ κακόν. Λοιπὸν ἡ ἐπιβολὴ φόρου ἐπὶ τοῦ σίτου εἶναι ἐπιτακτική. Ἀλλὰ καὶ ἕτερος τρόπος αὐξήσεως τῆς παραγωγῆς εἶναι λίαν συντελεστικὸς, ἡ κατάργησις τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Τοῦτο ζητεῖ ἡ Θεσσαλία ἀπὸ τὸ Κράτος. Ἐκ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν εἰσπράττει τὸ Κράτος 2,350,000 δραχμὰς, διὰ τῆς πενταλέπτου δὲ φορολογίας θὰ εἰσπράττῃ 5,000,000, καὶ δύνασθε δι’ αὐτῶν καὶ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Κράτους νὰ ἐπαρκέσητε καὶ εἰς τὰς ἄλλας ἀνάγκας. Ταῦτα ὅλοι οἱ συνάδελφοι ἐκ Θεσσαλίας ὑποστηρίζουσι, δὲν ἐσκέφθην ἐγὼ μόνος περὶ τούτων. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ σύντονα μέτρα πρὸς σωτηρίαν τῆς σιτοπαραγωγῆς.

§26Β. ΓΙΑΝΝΟΥΣΙΟΥ. Ἄν, κύριε Πρόεδρε, ἡ πρότασις νόμου, ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ κ. Γιαννακίτσα, πρόκειται νὰ λάβῃ τὴν τύχην τῶν προτάσεων νόμων, εἰς τὰς ὁποίας δὲν λαμβάνει τὴν πρωτοβουλίαν ἡ Κυβέρνησις, τότε ἐπιτραπήτω μοι νὰ εἴπω, ὅτι οἱ καιροὶ δὲν εἶναι μενετοί. Ἡ κρίσις, ἣν διέρχεται σήμερον ὁ Θεσσαλικὸς πληθυσμὸς, εὑρίσκεται εἰς τοιοῦτον σημεῖον, ὥστε πρέπει νὰ ἐμβάλῃ εἰς ἀνησυχίαν τὴν Κυβέρνησιν, νὰ ἐμβάλῃ αὐτὴν εἰς τοιαύτην ἀνησυχίαν, εἰς οἵαν ἐμβάλλει πάντοτε ἡ ὀξύτης τῆς κρίσεως τοῦ σταφιδικοῦ ζητήματος. Ἐπίκειται ἡ νέα ἐσοδεία ἐν Θεσσαλίᾳ, καὶ ἂν μὴ ἀντίξοοι καιρικαὶ περιστάσεις μεταβάλωσι τὰ ἐλπιζόμενα ἀποτελέσματα, ἡ ἐσοδεία αὕτη προμηνύεται πλουσία, ὡς καὶ ἡ περυσινὴ, ἐκ τῆς ὁποίας εἶναι βεβαιότατον, ὅτι εἰς τὰς Θεσσαλικὰς ἀποθήκας εὑρίσκονται σήμερον περὶ τὸ ἓν καὶ ἥμισυ ἑκατομμύριον κοιλὰ σίτου...

§27Ι. ΦΙΛΙΟΣ. Τέσσαρα ἑκατομμύρια.

§28Β. ΓΙΑΝΝΟΥΣΙΟΥ. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς κριθῆς καὶ τοῦ ἀραβοσίτου, διότι τὰ εἴδη ταῦτα κατὰ μεγάλας ποσότητας εἶναι ἐντελῶς ἀζήτητα. Ὁ σῖτος ἐν Τρικκάλοις ἔφθασεν εἰς τὴν τιμὴν τῶν 19 λεπτῶν, τιμὴν, ἡ ὁποία κατ’ ἀνάγκην θὰ ὁδηγήσῃ εἰς τὴν ἐγκατάλειψιν τοῦ ἀρότρου, τιμὴν, ἡ ὁποία οὔτε τὰ ἔξοδα τῆς παραγωγῆς καλύπτει. Ὁ κατήφορος τῆς ἀξίας τοῦ χρυσοῦ φράγκου ἐξακολουθεῖ καθ’ ἑκάστην εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, ὥστε βεβαίως γεννᾶται τὸ ἐρώτημα, ποία θὰ ἦναι ἡ κατάστασις εἰς λίαν προσεχὲς μέλλον. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ αὐτὴ τὴν πρωτοβουλίαν, καὶ μὴ ἀρκεσθῇ εἰς τὰς προτάσεις, τὰς ὁποίας ὑποβάλλουσι Βουλευταὶ, καὶ αἱ ὁποῖαι κατέρχονται πάντοτε εἰς τὸν πυθμένα τῆς ἡμερησίας διατάξεως. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ δὲ ταύτῃ ὀφείλω νὰ ἐκφράσω τὴν ἔκπληξίν μου διὰ τὴν εὐκολίαν, μεθ’ ἧς ἀπεσύρθη σχετικὸν νομοσχέδιον πρό τινος χρόνου, εὐκολίαν, εἰς ἣν ὑπέκυψεν ἡ Κυβέρνησις, ἐξαναγκασθεῖσα καὶ πιεσθεῖσα ἐκ τῆς γενικῆς ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐξεγέρσεως ἐπὶ τῇ ὑποβολῇ τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου, τὸ ὁποῖον εἶχε καὶ ἄλλον σκοπὸν, σκοπὸν ἱερὸν, τὸν τῆς ἐνισχύσεως τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, ἀλλὰ ἐπίσης καὶ τὸν τῆς προστασίας τῆς Θεσσαλικῆς παραγωγῆς καὶ ἐν γένει τῆς γεωργίας. Παρακαλῶ λοιπὸν τὴν Κυβέρνησιν νὰ σκεφθῇ σοβαρῶς καὶ νὰ υἱοθετήσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο.

§29ΣΠ. ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δύναμαι νὰ ἠξεύρω ἀκόμη, ἂν ἡ πρότασις, ἡ ὑποβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λαρίσης Βουλευτοῦ, εἶναι ἐπαρκὴς πρὸς προστασίαν τῆς γεωργίας, διότι τοῦτο θὰ προκύψῃ ἐκ τῆς συζητήσεως. Ταῦτα δὲ λέγω, διότι, κατ’ ἐμὴν γνώμην, δέον νὰ τεθῇ φορολογία τοὐλάχιστον πέντε λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν ἐπὶ τοῦ ἔξωθεν εἰσαγομένου σίτου, τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον πρόκειται νὰ καταργηθῇ ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν (θόρυβος). Ἄς μὴ ταράσσωνταί τινες, ἀκούοντες ὅτι πρόκειται νὰ τεθῇ φόρος πέντε λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν ἐπὶ τοῦ εἰσαγομένου σίτου. Ἠδίκησαν καὶ ἀδικοῦσι τὸν Ἑλληνικὸν λαόν, θέλοντες νὰ παραστήσουν αὐτὸν διαμαρτυρόμενον, διότι θὰ φάγῃ δῆθεν ἀκριβότερον τὸν ἄρτον αὐτοῦ. Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπανειλημμένως ἀπέδειξεν, ὅτι, ὅταν πρόκηται περὶ ζητημάτων ἐθνικῶν, ἢ περὶ προστασίας γενικωτέρων συμφερόντων, εἶναι προθυμότατος νὰ ὑποστῇ καὶ μείζονας ἔτι θυσίας. Κατὰ τὴν στατιστικὴν, τὴν ὁποίαν τηρεῖ ὁ Ἐμπορικὸς Σύλλογος Βόλου, ἡ περυσινὴ ἐσοδεία δημητριακῶν καρπῶν τῆς Θεσσαλίας ἀνῆλθεν εἰς 3,800,000 κοιλά. Ἐξ αὐτῆς τῆς ἐσοδείας περὶ τὰ 2,000,000 κοιλὰ μένουσιν ἔτι ἀδιάθετα, ἐὰν δὲ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν ἐφετεινὴν παραγωγὴν, ἥτις προμηνύεται ἐπίσης πλουσιωτάτη, τότε δὲν γνωρίζω, ποῦ θὰ καταντήσῃ αὐτὴ ἡ ἀτυχὴς γεωργία, καὶ ἂν ὁ χωρικὸς θὰ θελήσῃ νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν καλλιέργειαν τῆς γῆς, ἀφοῦ ἐξ αὐτῆς οὐδὲν πλέον δύναται νὰ προσδοκᾷ. Ἔχομεν καθῆκον, καὶ λόγῳ ἐθνικοῦ συμφέροντος καὶ λόγῳ τῆς ῥητῆς ἐντολῆς, ἣν ἐλάβομεν παρὰ τῶν ἐκλογέων ἡμῶν, ἡμεῖς τοὐλάχιστον οἱ ἐκ Θεσσαλίας ἀντιπρόσωποι, νὰ συστήσωμεν εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ συντονωτάτην πρόνοιαν περὶ τῆς σιτοπαραγωγῆς τῆς χώρας, ἡ ὁποία διατρέχει σήμερον σοβαρωτάτην κρίσιν, νὰ παρακαλέσωμεν δὲ τὴν Βουλὴν νὰ θελήσῃ, πρὸ παντὸς ἑτέρου ζητήματος, ν’ ἀσχοληθῇ περὶ τῆς γεωργίας, ἥτις εἶναι ἡ ἀσφαλεστέρα πηγὴ τοῦ ἐθνικοῦ πλούτου, καὶ ἥτις, ὡς μὴ ὤφελεν, ἔχει ἐγκαταλειφθῆ εἰς τὴν τύχην αὐτῆς. Ἡμεῖς οἱ Βουλευταὶ τῆς Θεσσαλίας προθύμως θὰ ὑποστηρίξωμεν τὸ σταφιδικὸν νομοσχέδιον· ἀξιοῦμεν ὅμως, ἐκ παραλλήλου πρὸς αὐτό, ν’ ἀσχοληθῇ ἡ Βουλὴ καὶ περὶ τοῦ ζητήματος τοῦ γεωργικοῦ, ὑπὲρ οὗ ἀμέσως ἐνδιαφέρονται τὰ 8/10 τῆς Ἑλλάδος, ἢ μᾶλλον ὁλόκληρον τὸ Κράτος.

§30Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Συμμεριζόμενος πληρέστατα τὴν γνώμην τῶν προλαλησάντων συναδέλφων, κύριε Πρόεδρε, ἐπιφυλάσσομαι νὰ λάβω τὸν λόγον, ὅταν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν ἡ πρότασις νόμου τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Λαρίσης συναδέλφου κ. Γιαννακίτσα. Ἐν τούτοις δι’ ὀλίγων σήμερον θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα, ἀλλ’ ὑπὸ ἔποψιν ἐντελῶς διάφορον ἐκείνης, ὑπὸ τὴν ὁποίαν ἐξήτασαν αὐτὸ οἱ προλαλήσαντες συνάδελφοι. Πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἢ πρὸ μηνὸς ἐψηφίσθη νόμος, διὰ τοῦ ὁποίου ηὐξήθη ἡ μεταλλικὴ δραχμή, ἀπεσύρθη δὲ τὸ νομοσχέδιον περὶ αὐξήσεως τοῦ εἰσαγωγικοῦ τέλους τοῦ σίτου. Τὸ νομοσχέδιον τὸ ψηφισθὲν περὶ μεταλλικῆς δραχμῆς εἶναι ἐντελῶς ἄχρηστον, διότι ἡ μεταλλικὴ δραχμή, αὐξηθεῖσα ἀπὸ 1 καὶ 40 εἰς 1 καὶ 50, κατῆλθεν ἤδη εἰς 1 καὶ 38. Κατὰ συνέπειαν ἡ Κυβέρνησις, ἀντὶ νὰ εἰσπράξῃ τὰ ὑπολογιζόμενα δύο ἑκατομμύρια ἐκ τῆς αὐξήσεως τῆς μεταλλικῆς δραχμῆς, θὰ εἰσπράξῃ ὀλιγώτερα ἀφ’ ὅσα θὰ εἰσέπραττε μὲ τὴν 1 καὶ 40, ἡ ὁποία εἶχε κανονισθῆ ὡς ἀνώτατος ὅρος. Τὰ δύο ἑκατομμύρια ἡ Κυβέρνησις βεβαίως δὲν θὰ τὰ εἰσπράξῃ, διότι ὅλοι, ὅσοι ἔχουν δοσοληψίαν μὲ τὸ τελωνεῖον, πληρώνουν εἰς χρυσὸν, ἀφοῦ δύνανται νὰ τὸν ἀγοράζουν πρὸς 1 καὶ 38. Κατὰ πᾶσαν δὲ πιθανότητα ἡ ἔκπτωσις τοῦ χρυσοῦ θὰ ἐξακολουθήσῃ. Λοιπὸν παρακαλῶ τὴν Κυβέρνησιν νὰ υἱοθετήσῃ τὴν πρότασιν νόμου τοῦ κυρίου Γιαννακίτσα, καθόσον δι’ αὐτῆς, ἐκτὸς τῆς προστασίας τῆς γεωργίας, ἡ ὁποία ἐπιβάλλεται σήμερον ἕνεκα τῆς ὑπαρχούσης γεωργικῆς κρίσεως, πρόκειται νὰ προστατευθῇ καὶ τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, καὶ νὰ ἔχωμεν καὶ ἰσοζύγιον τοῦ Προϋπολογισμοῦ, διότι βεβαίως ἐκ τοῦ νόμου τοῦ ψηφισθέντος περὶ μεταλλικῆς δραχμῆς μὲ τὴν τρέχουσαν διατίμησιν τοῦ φράγκου δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ εἰσπράξῃ τὰ προϋπολογιζόμενα.

§31Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ζήτημα, κύριε Πρόεδρε φρονῶ ὅτι δὲν ἀφορᾷ μόνον τοὺς Θεσσαλικοὺς πληθυσμούς· ἡ προστασία τῆς γεωργίας εἶναι ζήτημα ἀφορῶν πάντας τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ Κράτους. Αἱ ἐκκλήσεις, αἱ ἀπευθυνόμεναι πρὸς τὴν Κυβέρνησιν περὶ προστασίας τῆς γεωργίας, βεβαίως θέλουσιν εὕρει ἠχὼ παρ’ αὐτῇ, διότι ἡ προστασία τῆς γεωργικῆς τάξεως ἦτο πρόγραμμα τῆς πολιτικῆς, ἐξ ἧς ἀπέρρευσεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης ἦτο πρόγραμμα τῆς πολιτικῆς τοῦ ἀνδρός, τοῦ ὁποίου συνεχίζει τὸ ἔργον ἐν τῇ πολιτικῇ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις τῆς χώρας. Εἶχεν ἐλευθερωθῆ ἡ Θεσσαλία ἀπὸ τοῦ τουρκικοῦ ζυγοῦ, ἀλλ’ ὑπῆρχε γραμμή, συνδέουσα τὸ παρελθὸν ἐκεῖνο πρὸς τὸ ἐνεστώς, τὸ λῆξαν πρὸ εἴκοσιν ἤδη περίπου ἐτῶν, καὶ ἡ πολιτικὴ τοῦ Τρικούπη ὕψωσε τὴν σημαίαν τῆς καταργήσεως τῆς δεκάτης. Καὶ δύναταί τις εἰπεῖν, ὅτι ἐνθουσιωδῶς ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀπεδέχθη τὸ πρόγραμμα ἐκεῖνο, καὶ ἔφερεν εἰς τὴν διοίκησιν τῆς χώρας τὴν Κυβέρνησιν, ἥτις κατήργησε τὴν δεκάτην. Ἀλλ’ οἵ τε ἐκ τῶν καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην παρόντες ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ οἱ ἀναγινώσκοντες τὴν σύγχρονον πολιτικὴν ἱστορίαν γνωρίζουσιν ἀκριβῶς, ὅτι, ὅτε προεβάλλετο ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης καὶ ἡ ἀντικατάστασις αὐτῆς διὰ τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐπίσημος ἐπαγγελία ἀπὸ τοῦ βήματος τῆς Βουλῆς ἐδίδετο, ὅτι ὁ φόρος οὗτος ἦτο προσωρινὸς σταθμός, ὅτι ἡ κατάργησις τῆς δεκάτης ἀφεώρα εἰς τὴν ἀπελευθέρωσιν, οὕτως εἰπεῖν, τοῦ γεωργικοῦ πληθυσμοῦ ἀπὸ τοῦ στοιχείου τῶν σπαχήδων, ἀλλ’ ἐχώρει συνάμα καὶ εἰς τὴν ἄμεσον προστασίαν τῆς γεωργικῆς τάξεως, ἀφοῦ ἀντεκαθίστατο ὁ φόρος ἐκεῖνος κατὰ τὸ ἥμισυ μόνον διὰ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ὑπεσχέθη ἡ τότε Κυβέρνησις, ὅτι ἅμα τῇ ἀναλαμπῇ ἡμερῶν οἰκονομικῆς εὐημερίας ἐν τῷ τόπῳ ἐκ τῶν πρώτων αὐτῆς ἔργων θὰ ἦτο ἡ κατάργησις τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων. Ἐφάνησαν σημεῖά τινα οἰκονομικῆς εὐεξίας τοῦ Κράτους, ἀφοῦ αἱ δαπάναι αἱ πραγματοποιηθεῖσαι ἐγένοντο εἰς ἄλλα ἀντικείμενα τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ἐν τούτοις τὸ ζήτημα τοῦτο δὲν ἔπαυσεν ἀπασχολοῦν τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους. Γνωρίζω, ὅτι εἰς δύο συνεχεῖς Περιόδους αἱ ἐπιτροπαὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἀπησχολήθησαν διὰ μακρῶν συζητοῦσαι τὸ θέμα, καὶ μία ὑπῆρξε γνώμη περὶ τούτου μεταξὺ πάντων τῶν μελῶν αὐτῆς, ὅτι ἐπιτακτικὴ παρίσταται ἡ ἀνάγκη τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ἤδη προβάλλεται ὑπὸ τῶν κ. συναδέλφων ἐκ Θεσσαλίας Βουλευτῶν ὁ συνδυασμὸς τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου τούτου καὶ ἡ ἐπιβολὴ φόρου ἐπὶ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ σίτου, ἀμφότερα δὲ τὰ μέτρα ταῦτα τείνουσιν εἰς ἕνα σκοπὸν, εἰς τὴν προστασίαν τῆς γεωργικῆς τάξεως. Τὸ ζήτημα εἶναι γενικώτερον ἢ ὥστε νὰ ἀπασχολῇ μόνον τοὺς ἐκ Θεσσαλίας συναδέλφους. Εἶμαι ἐκ τῶν Βουλευτῶν, οἵτινες θέλουσιν ὑποστηρίξει ἐκθύμως τοιοῦτο μέτρον, ὑποβαλλόμενον ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ βεβαίως ἡ εἰσαγωγὴ ἑνὸς νομοσχεδίου δὲν δύναται ἀμέσως νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλὴν εἰς σοβαρὰ ζητήματα, πρὶν γένηται μελέτη τοῦ θέματος, πρὶν ἐκθέσεις συνταχθῶσι, πρὶν προπαρασκευασθῇ ἡ Βουλὴ εἰς τοιαύτην συζήτησιν σοβαρωτάτην, διότι πρόκειται ὄντως περὶ σοβαρωτάτου ζητήματος. Σήμερον πάντως ἐνδείκνυται εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δέον νὰ λάβῃ αὐτὴ τὴν πρωτοβουλίαν, διότι πρόκειται περὶ γενικωτάτου συμφέροντος τοῦ τόπου, συνδυάζοντος πολλὰ τὰ ὀφέλη καὶ τοπικῶς διὰ τὴν Θεσσαλίαν, ἀλλὰ καὶ γενικῶς διὰ τῆς μεγάλης ἀνακουφίσεως, ἥτις θέλει ἐπέλθει εἰς τὴν γεωργικὴν τάξιν διὰ τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Διότι, ὡς κατενεμήθη ὁ φόρος οὗτος, βαρύνει τοὺς μικροὺς μόνον παραγωγούς, ἐνῷ οἱ μεγάλοι ποσῶς δὲν φορολογοῦνται. Εἶναι ζητήματα, τὰ ὁποῖα, καίτοι ἀπὸ τοῦδε ἀπασχολοῦσι τὴν Βουλήν, θὰ συζητηθῶσιν ὅταν ἡ Κυβέρνησις εἰσαγάγῃ νομοσχέδιον συμφώνως πρὸς τὰς ἐνδείξεις, αἱ ὁποῖαι πανταχόθεν δίδονται εἰς αὐτήν.

§32ΑΘ. ΖΕΡΒΑΣ. Εἶχον τὴν γνώμην καὶ καὶ ἐξακολουθῶ ἔχων ταύτην, ὡς ἐξεδήλωσα διὰ προγενεστέρας μακρᾶς ἀγορεύσεώς μου, ὅτι ἡ κατάργησις τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν συνδέεται ἀρρήκτως καὶ στενῶς μετὰ τῆς αὐξήσεως τῆς παραγωγικότητος τῆς χώρας καὶ τῆς ἐμψυχώσεως τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς, καθόσον ἡ ἐνυπάρχουσα σχέσις μεταξὺ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν καὶ τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς εἶναι ὅλως ἀντίστροφος. Ἐφ’ ὅσον ἐλαττώσωμεν τὸν ἐπιβαλλόμενον φόρον εἰς τοὺς γεωργικοὺς πληθυσμούς, ἐφ’ ὅσον ἐξουδετερώσωμεν ἢ καταργήσωμεν τοῦτον, ἐπὶ τοσοῦτον ἀφ’ ἑτέρου θ’ αὐξήσωμεν τὴν ἐθνικὴν παραγωγήν. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἔχῃ διάφορον γνώμην περὶ τῆς ἐμψυχώσεως τῆς ἐθνικῆς παραγωγῆς, οὐδεὶς εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ ἐνδιαφέρηται μεγάλως ὑπὲρ αὐτῆς. Διότι, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς διὰ τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ φόρου τούτου δι’ ἐλαχίστου εἰσαγωγικοῦ τέλους ἐπὶ τοῦ ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ εἰσαγομένου σίτου ποσῶς δὲν θέλομεν ἐπιβαρύνει τὰς λαϊκὰς τάξεις, ἀφ’ ἑτέρου ἡ κατάργησις τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν θέλει ἀπαλλάξει τοὺς γεωργικοὺς πληθυσμούς, οἱ ὁποῖοι, ἐνῷ ἔχουσιν ὑποχρεώσεις τὰς αὐτάς, τὰς ὁποίας ἔχουσιν ὅλαι αἱ ἄλλαι τάξεις, δὲν ἔχουσι καὶ ἴσα δικαιώματα. Διὰ τοῦτο εἶμαι θιασώτης καὶ συνηγορῶ ὑπὲρ τῆς καργήσεως τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν· ἐπιφυλάσσομαι δὲ, ὅταν ἔλθῃ εἰς συζήτησιν τὸ σχετικὸν νομοσχέδιον, νὰ λάβω τὸν λόγον καὶ νὰ ἐκθέσω διὰ μακρῶν τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἔχω ἐκ μακρᾶς μελέτης ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου.

§33Κ. ΧΑΛΚΙΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅτε, Κύριοι, συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὑποβληθὲν ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, περὶ αὐξήσεως τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ εἰσαγομένου ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς σίτου κατὰ 2½ λεπτὰ τὴν ὀκᾶν, ἔλαβον τὸν λόγον, καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος ὑπεστήριξα τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, καὶ κατέδειξα, ἐφ’ ὅσον ἦτο δυνατόν, τὴν ὠφέλειαν, ἡ ὁποία προσεδοκᾶτο ἐκ τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου. Εἶπον δὲ τότε, ὅτι τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο εἶχε διπλοῦν σκοπὸν, τὴν προστασίαν τῆς γεωργίας καὶ τὴν ὑποστήριξιν τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης. Ἀλλὰ δυστυχῶς τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ἐγκατελείφθη, δι’ οὓς λόγους οἱ ἐκ Θεσσαλίας συνάδελφοι ἐξέθηκαν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Λαμβάνω καὶ σήμερον τὸν λόγον, ἵνα βεβαιώσω, ὅτι ὄχι μόνον ἡ Θεσσαλία ἐνδιαφέρεται καὶ πάσχει ἐκ τῆς κρίσεως τῆς ἀφορώσης τὸν σῖτον, ἀλλ’ ὁλόκληρος ἡ γεωργικὴ Ἑλλάς. Μίαν ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν τῶν γεωργικῶν ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω καὶ ἐγὼ, καὶ ἐξ ὀνόματος τῶν ἐντολέων μου λέγω, ὅτι εἶναι ἐπιβεβλημένη ἀνάγκη νὰ προστεθῇ φόρος ἐπὶ τοῦ εἰσαγομένου ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς σίτου, διότι ὁ φόρος οὗτος θὰ ἦναι φόρος προστατευτικὸς καὶ ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου. Ἡ γεωργία πάσχει δεινῶς, καὶ ὀφείλει ἡ Βουλὴ νὰ λάβῃ μέτρα, νομίζω δὲ, ὅτι πρέπει νὰ εἰσαχθῶσι δύο νομοσχέδια, ἀνεξάρτητα καὶ ἄσχετα πρὸς ἄλληλα, ἐξ ὧν τὸ μὲν ἕν νὰ ἀφορᾷ τὴν ἐπιβολὴν φόρου ἐπὶ τοῦ εἰσαγομένου σίτου, τὸ δ’ ἕτερον τὴν κατάργησιν τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Δὲν φρονῶ δὲ συμφέρον καὶ ὀρθὸν νὰ ἑνωθῶσι τὰ δύο ταῦτα νομοσχέδια εἰς ἕν, διότι ἐνδεχόμενον εἶναι οἱ κύριοι Βουλευταὶ νὰ κρίνωσιν, ὅτι εἶναι συμφέρον νὰ ἐπιβληθῇ μὲν φόρος ἐπὶ τοῦ σίτου, ἀλλὰ νὰ μὴ καταργηθῇ ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐπὶ τοῦ παρόντος τοὐλάχιστον, καὶ πρέπει ν’ ἀφεθῇ ἡ Βουλὴ ἐλευθέρα εἰς τὴν κρίσιν αὐτῆς, ὅταν εἰσαχθῶσι τὰ νομοσχέδια ταῦτα ἀνεξάρτητα καὶ αὐτοτελῆ. Ἑπομένως καὶ ἐγὼ συνιστῶ εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ λάβῃ ὑπὸ σοβαρὰν ἔποψιν τὴν πρότασιν, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, καὶ νὰ υἱοθετήσῃ τὰ μέτρα ταῦτα καὶ ὑποστηρίξῃ αὐτὰ, ὅπως ψηφισθῶσι, διότι ἡ ἀνακούφισις θὰ ἦναι γενικὴ δι’ ὅλον τὸ Κράτος. Ἡ Ἑλλὰς εἶναι γεωργικὴ χώρα, καὶ ὀφείλομεν νὰ προστατεύσωμεν τὴν γεωργίαν.

§34Λ. ΜΠΕΛΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἀληθεύῃ, ὅτι οἱ σταφιδικοὶ πληθυσμοὶ εὑρίσκονται ἐν δυσφορίᾳ, βέβαιον ὅμως ἐξ ἄλλου εἶναι, ὅτι καὶ οἱ γεωργικοὶ πληθυσμοὶ δὲν εὐημεροῦσι. Δύναμαι μάλιστα νὰ προσθέσω, ὅτι οἱ γεωργικοὶ πληθυσμοὶ, οἱ ἀποτελοῦντες τὰ ἓξ ὄγδοα τῆς Ἑλλάδος, εὑρίσκονται εἰς πολὺ ὀδυνηροτέραν θέσιν. Καὶ τοῦτο διὰ πολλοὺς λόγους· πρῶτον διὰ τὴν πενιχρότητα τοῦ ἐδάφους, διότι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἔχει τὸ ἔδαφος οὔτε τῆς Τουρκίας, οὔτε τῆς Βουλγαρίας, οὔτε τῆς Ρωσσίας ἢ τῆς Αἰγύπτου ἢ τῆς Ἀμερικῆς, δεύτερον διὰ τὴν ἔλλειψιν ἐπιστημονικῆς μορφώσεως τῶν γεωργῶν, οἱ ὁποῖοι μὲ τὸ ἄροτρον καὶ τὰς μεθόδους τοῦ Ἡσιόδου ἐξακολουθοῦσι καλλιεργοῦντες τὴν γῆν, καὶ ἑπομένως ἐλάχιστα ἀπολαμβάνουσι, καὶ τρίτον διὰ τὴν ἔλλειψιν κεφαλαίων καὶ διὰ τὴν φοβερὰν μάστιγα τῆς γεωργίας, τὴν γεωργικὴν τοκογλυφίαν, ἡ ὁποία ἀπομυζᾷ καὶ τὴν τελευταίαν ἰκμάδα τοῦ γεωργικοῦ λαοῦ. Διὰ τοῦτο ὅσα ἐλέχθησαν περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀνακουφίσεως τοῦ γεωργικοῦ πληθυσμοῦ παραδέχομαι καὶ ἐγὼ, συμφωνῶν καθ’ ὁλοκληρίαν μετὰ τῶν προλαλησάντων. Πρὸ πολλοῦ ὑπάρχει ἐρριζωμένη παρὰ τῇ συνειδήσει ὅλου τοῦ λαοῦ ἡ ἰδέα τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, διότι πλὴν τῶν ἄλλων καὶ ἄνισος καὶ ἄδικος καὶ ἄλογος εἶναι...

§35Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Μὲ τί θὰ τὸν ἀντικαταστήσωμεν;

§36Λ. ΜΠΕΛΛΟΣ. Τὸ προχειρότερον μέσον, ἵνα συνδυάσωμεν καὶ τὴν ἐνθάρρυνσιν τῆς παραγωγῆς, εἶναι ἡ ἐπιβολὴ εἰσαγωγικοῦ φόρου εἰς τὸν σῖτον.

§37Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Καὶ ποῖος θὰ πληρώνῃ αὐτόν;

§38Λ. ΜΠΕΛΛΟΣ. Τοῦτο εὑρίσκω χρήσιμον καὶ διὰ τὸ ὅλον ἔθνος, τὸ ὁποῖον ἐπικαλοῦνται κυρίως, διότι σήμερον ἡ Ἑλλὰς πληρώνει εἰς τὸ ἐξωτερικὸν δι’ εἰσαγωγὴν ἔξωθεν σίτου ὑπὲρ τὰ 30,000,000 εἰς χρυσόν. Ναὶ ἢ οὔ;

§39Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. 45,000,000.

§40Λ. ΜΠΕΛΛΟΣ. Δόσατε λοιπὸν ἐνθάρρυνσιν εἰς τὴν γεωργίαν, ἐνθαρρύνατε τὴν παραγωγὴν, καὶ διπλασιάζετε οὕτω τὰ κέρδη καὶ ὡς πρὸς τὸ συνάλλαγμα καὶ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ χρυσοῦ, διότι ὅ,τι δώσητε διὰ τῆς μιᾶς χειρὸς, θὰ τὸ λάβητε διπλάσιον διὰ τῆς ἑτέρας. Νομίζω ὅτι τὸ ζήτημα εἶναι ὥριμον πλέον καὶ εἰς τῆς Κυβερνήσεως καὶ εἰς τοῦ ὅλου Ἑλληνικοῦ λαοῦ τὴν συνείδησιν, καὶ διὰ τοῦτο θεωρῶ περιττὸν νὰ προσθέσω καὶ ἄλλα, καὶ παύω, ἵνα οὕτως εὐχαριστήσω καὶ τοὺς ἐκ δεξιῶν μου κραυγάζοντας. Συνιστῶ δὲ θερμῶς, ὅπως ἡ Κυβέρνησις λάβῃ πρόνοιαν περὶ τοῦ ζητήματος τούτου.

§41Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Νομίζω ὅτι οἱ θέλοντες ν’ ἀνακουφίσωσι — τουλάχιστον ὅσον ἀφορᾷ τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Φθιώτιδα, ἤτοι τὰ μέρη ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχουσι πραγματικὴν σιτοπαραγωγὴν — τοὺς γεωργικοὺς πληθυσμοὺς, μίαν καὶ μόνην μέθοδον πρέπει νὰ προβάλωσι, τὴν τῆς ἱδρύσεως Γενικῶν Ἀποθηκῶν. Δι’ αὐτῶν ἀπαλλάσσονται καὶ τῶν τοκογλύφων καὶ πάσης ἄλλης ἐπιβαρύνσεως οἱ πληθυσμοὶ ἐκεῖνοι. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸν φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι οὗτος ἀναλογεῖ πρὸς 2 ἢ 3 μέχρι 5% ἐπὶ τῆς παραγωγῆς. Εἶναι ἔμμεσος φόρος, καὶ δὲν πληρώνεται ἀμέσως ἐπὶ τοῦ προϊόντος, ἀλλὰ μετὰ προθεσμίαν, δύναται δὲ ἡ ἐλάττωσις αὐτοῦ νὰ ζητηθῇ. Ἀλλὰ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δύναται ν’ ἀναζωογονήσῃ τοὺς γεωργικοὺς πληθυσμοὺς, εἶναι αἱ Γενικαὶ Ἀποθῆκαι.

§42Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς ἀνακινήσεως τοῦ ζητήματος τῆς φορολογίας τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν καὶ ἐν γένει τοῦ ζητήματος τῆς γεωργίας, θεωρῶ καθῆκον νὰ ὑποβάλω ὑπὸ τὴν σκέψιν καὶ τὴν κρίσιν τῆς Κυβερνήσεως ἰδέας τινὰς ἐν συντόμῳ. Ἔχω τὴν γνώμην, ὅτι δὲν πρέπει νὰ σεμνυνώμεθα διὰ τὴν κατάργησιν τῆς δεκάτης, ὡς εἶπεν ὁ κ. ἐκ Μεγαρίδος συνάδελφος. Ἡ δεκάτη ἦτο φορολογία δικαία καὶ ἴση...

§43Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἡ κατάργησις αὐτῆς ἦτο ἡ ἀπαρχὴ τῆς οἰκονομικῆς κρίσεως τῆς Ἑλλάδος.

§44Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄν τολμᾶτε, προτείνατε πάλιν τὴν δεκάτην.

§45ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἄλλο αὐτό.

§46Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Ὅσα λέγω ἐντεῦθεν, βεβαίως θὰ περιέλθωσιν εἰς γνῶσιν τῆς ἐπαρχίας μου, καὶ ἂν αὕτη δὲν τὰ θεωρῇ ὀρθὰ, δύναται νὰ μὲ καταψηφίσῃ. Ἡ δεκάτη ἦτο φορολογία δικαία καὶ ἴση· μόνον ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς ὑπῆρξε καταθλιπτικὴ, καὶ τοῦτο ἐπέβαλε τὴν κατάργησιν. Ἐκ τούτου δὲ ῥυμουλκηθεῖσα ἡ Κυβέρνησις ἡ τότε κατήργησεν αὐτὴν, ὡς ῥυμουλκηθεῖσα καὶ ἄλλη Κυβέρνησις κατήργησε τὸν φόρον ἐπὶ τοῦ οἴνου, ὃν ἐλπίζω, ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις σκέπτεται νὰ ἐπαναφέρῃ, διότι καὶ ἡ φορολογία αὕτη εἶναι φορολογία δικαία καὶ ἴση. Ἴσως πρέπει νὰ ἐλαττωθῇ τὸ ποσὸν τοῦ φόρου καὶ ὁ τρόπος τῆς εἰσπράξεως καὶ βεβαιώσεως αὐτοῦ, ἀλλ’ ἡ φορολογία εἶναι ἴση, ἐνῷ ἡ στρεμματικὴ φορολογία εἶναι ἄδικος καὶ ἄνισος. Τοιαύτη εἶναι καὶ ἡ φορολογία τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἡ ὁποία, ἐκτὸς τοῦ ὅτι παρουσιάζει τὸ ἄνισον καὶ ἄδικον, δὲν ἔχει καὶ τ’ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα νομίζει τις, ὅτι ἔχει. Ἔχω τὴν πληροφορίαν, ὅτι ἐκ τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν ἀναγράφεται ποσὸν ἐν τῷ Προϋπολογισμῷ περίπου 2,300,000 δραχμῶν. Βεβαιῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι δὲν ἔχει νὰ εἰσπράξῃ ἐξ αὐτοῦ οὔτε 800,000. Καὶ τοῦτο διὰ τὸν ἑξῆς λόγον, διότι ὑποθέτω, ὅτι τὸ οἰκεῖον τμῆμα τοῦ Ὑπουργείου δὲν κατέβαλε ποτὲ τὴν δέουσαν φροντίδα, ἵνα ἴδῃ, τί εἰσπράττει...

§47Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν φαίνεται, ὅτι εἰσπράττει ἄνω τῶν δύο ἑκατομμυρίων.

§48Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Δὲν δύναται τοῦτο νὰ ἐξαχθῇ ἐκ τῶν ἀπολογισμῶν. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ζητήσῃ καὶ λάβῃ πληροφορίας, πόσα πληρώνει τὸ Δημόσιον εἰς ἔξοδα δικαστικά, ὅταν καταδικάζηται δι’ ἀποφάσεων κατὰ τῶν πρωτοκόλλων, θὰ ἴδῃ, ὅτι τὸ ποσὸν εἶναι μέγα. Πληρώνει τὸ Δημόσιον πρὸς ἀμοιβὴν δικηγόρων διὰ τὰς παραστάσεις ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων τῶν ἀνακοπῶν κατὰ τῶν πρωτοκόλλων μέγα πάλιν ποσόν. Εἶμαι δικηγόρος, καὶ γνωρίζω, ὅτι οὐδεμία ὑπόθεσις μεταξὺ φορολογουμένων καὶ Δημοσίου ἀπέβη ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου, καὶ εὐλόγως, λόγῳ τῆς ἀτελείας τῶν οἰκονομικῶν ὑπαλλήλων, διότι ἀποστέλλονται πρὸς βεβαίωσιν τοῦ φόρου—καὶ πρέπει, Κύριοι, νὰ λεχθῶσι ταῦτα—οἰκονομικοὶ ὑπάλληλοι ὄχι κατάλληλοι. Καὶ τί συμβαίνει; Ὅσοι δὲν ἔχουσι δηλώσει τὰ ἀροτριῶντα αὑτῶν κτήνη, συναλλάσσονται μετὰ τῶν οἰκονομικῶν ὑπαλλήλων, ἵνα μὴ οὗτοι συντάξωσι κατ’ αὐτῶν πρωτόκολλον. Ἐπειδὴ ὅμως πάντοτε ἔχει τὸ Ὑπουργεῖον ἀξίωσιν νὰ τῷ παρουσιάζωσι πρωτόκολλα, ἀναγκάζονται οὗτοι νὰ συντάττωσι ψευδῆ πρωτόκολλα, καὶ νὰ παρουσιάζωσιν ἀριθμὸν τοιούτων πρωτοκόλλων κατὰ τῶν φορολογουμένων...

§49Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄλλος λόγος, δι’ ὃν πρέπει νὰ καταργηθῇ.

§50Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Καὶ ἐγὼ συνηγορῶ ὑπὲρ τῆς καταργήσεως. Κατὰ τῶν ψευδῶν αὐτῶν πρωτοκόλλων ἀπευθύνουσιν οἱ φορολογούμενοι ἀνακοπὰς, διεξάγεται δίκη, καὶ ἐν τέλει πληρώνει τὸ Δημόσιον δικαστικὰ ἔξοδα καὶ τοὺς δικηγόρους τοὺς ὑπερασπίσαντας τὰ ψευδῆ πρωτόκολλα. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν διατάξῃ τὸ οἰκεῖον τμῆμα νὰ κάμῃ πιστὴν καὶ λεπτομερῆ ἔρευναν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, θὰ ἴδῃ, ὅτι ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῶν δι’ αὐτὸν δαπανῶν δὲν ἀποδίδει πλέον τῶν 800,000 δραχμῶν κατ’ ἔτος. Λοιπὸν ἐπιβάλλεται ἡ κατάργησις τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, καὶ πρέπει νὰ ἐπανέλθωμεν πάλιν εἰς τὸ σύστημα τῆς φορολογίας ἐπὶ τῆς παραγωγῆς, εἰς τὸ σύστημα τῆς ἕκτης, τῆς ὀγδόης, τῆς δεκάτης ἢ τῆς δεκάτης ὀγδόης, ἀρκεῖ νὰ καταβληθῇ ἡ δέουσα προσοχὴ περὶ τὸν τρόπον τῆς βεβαιώσεως καὶ τῆς εἰσπράξεως τοῦ φόρου. Ἐὰν δὲ κατὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νέου αὐτοῦ νόμου ἤθελον παρατηρηθῆ ἀτέλειαι, δύναται ἡ Βουλὴ νὰ διορθώσῃ αὐτάς. Τὴν γνώμην ταύτην ὑποβάλλω ὑπὸ τὴν σκέψιν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ κυρίως ἔλαβον τὸν λόγον ἕνεκα τῆς ὁμιλίας τοῦ κ. ἐκ Τρικάλων Βουλευτοῦ, διότι πρέπει ἅπαξ διὰ παντὸς νὰ κατανοηθῇ, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς μεταλλικῆς δραχμῆς δὲν ἐπηρέασεν ἡ ὑποτίμησις τοῦ συναλλάγματος, οὐδ’ ἐστέρησε ποσόν τι ἐκ τοῦ φόρου τούτου τὸ Ταμεῖον τῆς Ἀμύνης. Ὑπάρχει κακὴ περὶ τούτου ἀντίληψις. Προχθὲς εἰς τὴν Τρίπολιν μοὶ ἔλεγον: «τώρα ποῦ κατέβη τὸ συνάλλαγμα, θὰ βάλητε ἄλλους φόρους διὰ τὸ Ταμεῖον τῆς Ἀμύνης!». Παρετήρησα δὲ, ὅτι καὶ μέρος τῆς δημοσιογραφίας εὑρίσκεται ἐν τοιαύτῃ πλάνῃ.

§51Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Καί τινες τῶν κυρίων Βουλευτῶν.

§52Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Εἰς δύο ἢ τρία ἄρθρα ἐφημερίδων ἀνέγνωσα, ὅτι ἡ ὑποτίμησις τοῦ συναλλάγματος θὰ ἔχῃ συνεπείας ἐπὶ τοῦ Ταμείου τῆς Ἀμύνης. Τοῦτο δὲν εἶναι ἀληθές, διότι ὁ φόρος αὐτὸς εἶναι ἐπὶ τοῦ ποσοστοῦ τῶν τελωνιακῶν δασμῶν, ἡ ἐπίδρασις δὲ τῆς ὑποτιμήσεως θὰ ἦναι ἐλαχίστη.

§53Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Παρὰ τοῦ κ. ἐκ Μεγαρίδος συναδέλφου ἠκούσαμεν ἄκουσμα εὐχάριστον τῷ ὄντι, ἀλλ’ ἐκπληκτικόν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως ἔχει ἀναγράψει εἰς τὴν σημαίαν αὑτῆς τὴν προστασίαν τῆς γεωργίας. Ἐγὼ ἐνόμιζον μέχρι τοῦδε, ὅτι ἡ σημαία, ἣν ἑκάστοτε καὶ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῶν ἐργασιῶν τοῦ Σώματος ἐπιδεικνύει ἐνταῦθα, ἡ Κυβέρνησις εἶναι σημαία ἐρυθρᾶ, σημαία πολέμου, σημαία παρασκευῶν ὑπὲρ τῆς μεγάλης ἰδέας. Πρώτην φορὰν ἤκουσα παρὰ τοῦ κ. ἐκ Μεγαρίδος συναδέλφου, ὅτι ἡ σημαία αὕτη περιλαμβάνει καὶ τὴν προστασίαν τῆς γεωργίας καὶ τῆς βιομηχανίας...

§54Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶπον, ὅτι ἀπορρέει ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, ἐκ τῆς πολιτικῆς ἐκείνης, ἥτις σημαίαν εἶχε τὴν προστασίαν τῶν γεωργικῶν τάξεων.

§55Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ἀκριβές. Καὶ ἂν ὑποθέσωμεν, ὅτι ἡ πολιτικὴ, περὶ τῆς ὁποίας ὡμιλήσατε...

§56Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ τῆς ὁποίας ἦσθε ὀπαδός.

§57Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. .. εἶναι τοιαύτη, δὲν καλούμεθα νὰ κρίνωμεν περὶ αὐτῆς σήμερον. Καὶ ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. συνάδελφος, ὅτι ἡ πολιτικὴ ἐκείνη, ἐξ ἧς ἀπορρέει δῆθεν ἡ παροῦσα Κυβέρνησις, εἶχεν ἀναγράψει εἰς τὴν σημαίαν αὑτῆς τὴν προστασίαν τῆς γεωργίας, πάλιν δὲν θὰ κρίνωμεν σήμερον, ἀλλὰ θὰ κρίνωμεν τὴν πολιτικὴν τῆς παρούσης Κυβερνήσεως. Ἀληθεύει ὅμως, ὅτι ἡ παροῦσα Κυβέρνησις ἔχει ἀναγράψει εἰς τὴν σημαίαν αὑτῆς τοιαύτην τινὰ πολιτικήν; Ἡ Κυβέρνησις αὕτη ἐπὶ 4 συναπτὰ ἔτη ἐκυβέρνησε τὴν χώραν, ἀλλ’ εἶδέ τις ἐξ ἡμῶν ἢ ἀνέγνωσε μέτρον τι αὐτῆς ὑπὲρ τῆς γεωργίας καὶ τῆς βιομηχανίας καὶ τῆς ἀναπτύξεως τῆς παραγωγῆς; Οὐδέποτε. Ἀκούομεν καθ’ ἑκάστην, ὅτι οἱ καιροὶ δὲν εἶναι μενετοί, ὅτι εἰς ἓν πρέπει ν’ ἀποβλέψωμεν, εἰς τὴν ἐθνικὴν παρασκευὴν τοῦ στόλου καὶ τοῦ στρατοῦ, καὶ καθ’ ἑκάστην συζητοῦμεν νομοσχέδια, δι’ ὧν αὐτὸς καὶ μόνος ἐπιδιώκεται ὁ σκοπός, καὶ χάριν τοῦ σκοποῦ τούτου ψηφίζομεν ἀδιακόπως νέους καὶ δυσβαστάκτους φόρους. Χθὲς δὲν ἠκούσαμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, εἰσάγοντα νομοσχέδια φορολογικὰ πρὸς ἀναδιοργάνωσιν τοῦ στόλου; Ἡ ἡμερησία διάταξις εἶναι πλήρης τοιούτων νομοσχεδίων, περὶ μονοπωλίου ἐκρηκτικῶν ὑλῶν καὶ φορολογίας διαφόρων προϊόντων καὶ βιομηχανιῶν, ἀλλ’ οὐδὲν νομοσχέδιον παρουσιάσθη ἐνώπιον τῆς Βουλῆς περὶ γεωργικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Διὰ τοῦτο λέγω, ὅτι μετ’ εὐχαριστήσεως ἤκουσα παρὰ τοῦ κ. ἐκ Μεγαρίδος συναδέλφου, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει ἐπιδιώξει καὶ ἐν τῷ παρόντι χρόνῳ τοιαύτην πολιτικήν, διὰ τὴν ὁποίαν ἐγὼ τοὐλάχιστον καὶ ἰδιαίτερα συγχαρητήρια εἶμαι ἕτοιμος νὰ ἐπιδαψιλεύσω πρὸς αὐτήν.

§58Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ. Ἐὰν οἱ κύριοι συνάδελφοι, οἱ σχόντες τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλωσι τὴν πρότασιν τὴν διακανονίζουσαν τὸ ζήτημα, περὶ οὗ πρόκειται, εἶχον ὑπ’ ὄψει τὴν ἱστορίαν τῶν συζητήσεων ἐν τῇ Βουλῇ, δὲν θὰ ἐλάμβανον τὸν λόγον, ἵνα ὑποβάλωσι ταύτην. Διότι εἶναι γνωστὸν, ὅτι τοιαῦται προτάσεις, ἀναγραφόμεναι ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, ἐγκαταλιμπάνονται ἔπειτα, ὅπως τὰ ἔκθετα. Οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ τὴν ἀνάγκην τῆς λήψεως μέτρων ὑπὲρ τῆς γεωργίας, διότι πάντες γνωρίζομεν, εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκονται οἱ γεωργικοὶ πληθυσμοὶ τῆς Ἑλλάδος· ἀκριβῶς δὲ διὰ τὸν λόγον τοῦτον, διότι πάντες εἴμεθα σύμφωνοι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, τὴν πρωτοβουλίαν ἐπὶ παντὸς μέτρου, τείνοντος εἰς τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις. Οἱ εἰσαγαγόντες τὴν πρότασιν ἐνόμισαν, ὅτι θὰ ἔλυον τὸ ζήτημα, ἐὰν ἐπετύγχανον τὴν κατάργησιν τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ἐὰν εἶχον ὑπ’ ὄψει ὅσα εἶπεν ὁ κ. ἐκ Μεγαρίδος συνάδελφος, θὰ ἐπείθοντο ἀμέσως, ὅτι πᾶσα τοιαύτη προσπάθεια εἶναι ματαία, διότι νομίζω, ὅτι δὲν ἐπέστη ἔτι ὁ χρόνος, καθ’ ὃν δυνάμεθα νὰ ἑορτάσωμεν τὴν οἰκονομικὴν ἀποκατάστασιν τοῦ Κράτους, καὶ κατὰ συνέπειαν ἡ προσπάθεια αὐτῶν θέλει προσκρούσει ἀμέσως εἰς τὸ veto τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅστις δὲν δύναται ν’ ἀντικαταστήσῃ τὸ ἐκλεῖψαν ἔσοδον ἐκ τῆς περιστάσεως ταύτης. Ἐὰν ἠθέλομεν νὰ ἀντικαταστήσωμεν τὸν φόρον, ἠθέλομεν ἀμέσως προσφύγει εἰς τὴν αὔξησιν τῶν δασμῶν, ἀλλ’ αὕτη δὲν εἶναι δυνατή, ὡς ἐπιδιώκεται. Ὅταν λέγωμεν, ὅτι θ’ αὐξήσωμεν τοὺς δασμούς, ἐννοοῦμεν πάντες, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιβαρύνωμεν πάσας τὰς τάξεις. Εἶναι ἀνάγκη λοιπὸν νὰ σκεφθῶμεν πρὸ παντός, τίνι τρόπῳ δυνάμεθα νὰ συμβιβάσωμεν τὸν δασμὸν αὐτὸν μὲ μίαν ἐλάφρυσιν ἀπὸ φόρου τῶν τάξεων, ἐφ’ ὧν θέλει ἐπιπέσει ὁ δασμὸς οὗτος. Ἀλλ’ ὅταν αὐξήσωμεν τὸν δασμὸν ἐπὶ τοῦ σίτου διὰ ν’ ἀπαλλάξωμεν τοὺς γεωργοὺς τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ζητοῦμεν τὰ πάντα ὑπὲρ τῶν γεωργῶν, ἐπὶ βλάβῃ καὶ καταπιέσει τῶν ἀστικῶν καὶ τῶν ἄλλων τάξεων, τῶν γεωργικῶν, αἱ ὁποῖαι δὲν παράγουσι σιτηρά. Πρέπει ἑπομένως ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀσχοληθῇ ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἵνα ἐξεύρῃ τρόπον συνδυάζοντα τὰ πράγματα οὕτως, ὥστε καὶ ὁ δασμὸς νὰ ἐπιβληθῇ, καὶ νὰ γείνῃ δεκτὸς ὑπὸ τῶν ἄλλων τάξεων. Διότι μὴ νομίζετε, ὅτι εἶναι εὔκολον νὰ ἐπιβάλωμεν τὸν φόρον αὐτὸν ἐπὶ τῶν ἄλλων τάξεων, χωρὶς αὗται νὰ τὸν αἰσθανθῶσι καὶ διαμαρτυρηθῶσιν. Ἔχετε τὸ παράδειγμα πρόχειρον. Διατὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔσπευσεν ἀμέσως νὰ παραιτηθῇ τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ εἰσήγαγε, δι’ οὗ ἐπεβάλλετο αὔξησις τοῦ ἐπὶ σίτου δασμοῦ; Διότι κατεψηφίσθη ἐν τῇ συνειδήσει τοῦ κόσμου εὐθὺς ὡς εἰσήχθη. Ἀλλ’ εἶναι δυνατὸν νὰ συνδυάσωμεν ὅλα ταῦτα, ἀρκεῖ νὰ ἔχωμεν μικρὰν θέλησιν, ἵνα ἀνεύρωμεν, ποῦ θέλει ἐπιπέσει ὁ δασμὸς ὁ ἐπὶ τοῦ σίτου ἐπιβληθησόμενος. Θέλει ἐπιπέσει κυρίως, ἐπὶ τῶν ἀστικῶν τάξεων.

§59Ι. ΦΙΛΙΟΣ. Οὐδαμῶς. Εἰς τοὺς ἀλευροβιομηχάνους.

§60Κ. ΓΚΟΤΣΗΣ. Ἔχετε ὑπομονήν. Δὲν δυνάμεθα ἆρά γε τὰς ἀστικὰς ταύτας τάξεις, ἃς θὰ ἐπιβαρύνωμεν, ν’ ἀνακουφίσωμεν κατ’ ἄλλον τρόπον; Ἔχετε τὸν φόρον τῶν οἰκοδομῶν, ὁ ὁποῖος εἶναι καταθλιπτικώτατος. Δυνάμεθα λοιπὸν νὰ μεταρρυθμίσωμεν αὐτὸν κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νὰ χάσωμεν μικρὸν ἔσοδον πρὸς ἀπόκτησιν τοῦ μεγαλειτέρου. Ἔχομεν τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀμπέλων, ὁ ὁποῖος βαρύνει πάντας, καὶ τοῦ ὁποίου τὸ ἔσοδον εἶναι μικρόν· νὰ καταργήσωμεν τὸν φόρον ἐπὶ τῶν ἀμπέλων, διότι ὑπάρχουσι πάμπολλοι ἀμπελοκτήμονες, οἱ ὁποῖοι οὐδεμίαν θὰ ἔχωσιν ἀνακούφισιν ἐκ τῆς προστασίας, ἡ ὁποία θὰ ἐπέλθῃ εἰς τοὺς γεωργούς. Ἔχομεν τέλος τὸν φόρον τῶν ἐπιτηδευμάτων. Ἐὰν κατὰ τοιοῦτον τρόπον διαρρυθμίσωμεν τὰ πράγματα, δυνάμεθα καὶ τὴν κατάργησιν τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν νὰ ἐπιτύχωμεν, καὶ τὸν δασμὸν νὰ ἐπιβάλωμεν, καὶ τοὺς ἀστοὺς νὰ πείσωμεν, ὅτι δὲν θὰ αἰσθανθῶσι τὴν αὔξησιν, ἀφοῦ κατ’ ἄλλον τρόπον ἀνακουφίζονται. Λοιπὸν αὐτὰ ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψει αὐτῆς ἡ Κυβέρνησις, ὁ δὲ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν μετὰ τῆς Κυβερνήσεως νὰ λάβωσι τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ μέτρου, διὰ νὰ μὴ κατατρίβηται ἡ Βουλὴ εἰς πολλὰς καὶ ματαίας συζητήσεις.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φωτήλας ἔχει τὸν λόγον.

§62ΑΛΕΞ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι ἐκ Θεσσαλίας, οἱ εἰσαγαγόντες τὸ νομοσχέδιον καὶ ὑποστηρίζοντες αὐτό, συνέδεσαν τοῦτο μετὰ τῶν σταφιδικῶν νομοσχεδίων. Ἤθελον παρατηρήσει εἰς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, ὅτι οὐδεμία σχέσις ὑπάρχει μεταξὺ τῶν σταφιδικῶν νομοσχεδίων καὶ τῶν νομοσχεδίων πρὸς προστασίαν τῆς γεωργίας. Διὰ τῶν ὑποβαλλομένων σταφιδικῶν νομοσχεδίων οἱ σταφιδικοὶ πληθυσμοὶ οὐδέν, ἀπολύτως οὐδὲν ζητοῦσι παρὰ τοῦ Δημοσίου. Οἱ σταφιδικοὶ πληθυσμοί, ἐνῷ τόσον ἐπιβαρύνονται, — οἱ σταφιδοκτήμονες καταβάλλουσι πρὸς τὸ Δημόσιον φόρους 4,800,000 δραχμῶν — διὰ τῶν ὑποβαλλομένων νομοσχεδίων οὐδεμίαν ζητοῦσιν ἀνακούφισιν· ζητοῦσι μόνον νὰ κανονίσωσι τὰς σχέσεις πρὸς ἀλλήλους νομοθετικῶς· οὐδὲν ζητοῦσι παρὰ τοῦ Δημοσίου. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν λόγος ἀναμίξεως τῶν σταφιδικῶν νομοσχεδίων μετὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν ὁ ἐκ Θεσσαλίας ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Γιαννακίτσας, οὔτε ὑπάρχει λόγος συσχετίσεως τοῦ νομοσχεδίου τούτου μετὰ τῶν νομοσχεδίων περὶ σταφίδος, τῶν ὑποβαλλομένων πρὸς ἐπιψήφισιν εἰς τὴν Βουλήν. Ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου πολὺ σπεύδομεν, θέλοντες νὰ καταργήσωμεν τὸν φόρον τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν. Ὡς πρὸς τὴν κατάργησιν τοῦ φόρου τούτου, εἶμαι σύμφωνος, διότι τὸν θεωρῶ φόρον ἄδικον, φόρον ἄνισον, φόρον ἐπιβάλλοντα μυρίας διατυπώσεις εἰς τοὺς ἀγροτικοὺς πληθυσμούς, καὶ οἱ ἄνθρωποι συντρίβονται, διότι ἐπιβαρύνει μόνον τοὺς μικροὺς καλλιεργητὰς καὶ οὐχὶ τοὺς μεγάλους. Τί ζητοῦσιν οἱ ἐκ Θεσσαλίας ἀξιότιμοι συνάδελφοι; νὰ καταργηθῇ ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἐκ τοῦ ὁποίου τὸ Δημόσιον εἰσπράττει περὶ τὰ 2,000,000 ἢ 2,500,000 δραχμὰς κατ’ ἔτος. Καὶ δὲν ἀρκοῦνται εἰς τοῦτο μόνον, ἀλλὰ ζητοῦσιν ἀκόμη νὰ ἐπιβληθῇ καὶ φόρος εἰς τὸν ἔξωθι εἰσαγόμενον σῖτον, νὰ ἐπιβαρυνθῶσι τουτέστιν ὅλαι αἱ τάξεις τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας.

§63Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Κατὰ τὴν κρίσιν σας.

§64ΑΛΕΞ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ἐγὼ εἶμαι σύμφωνος νὰ ληφθῶσι μέτρα πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς παραγωγῆς, διότι ὅλοι συμπονοῦμεν καὶ ἐνδιαφερόμεθα ἐξ ἴσου διὰ τοὺς ἀγροτικοὺς πληθυσμοὺς καὶ τοὺς Θεσσαλούς, ἀλλὰ ποῖον φόρον θὰ καταβάλλωσιν οἱ ἔχοντες τὰς μεγάλας ἰδιοκτησίας ἐν Θεσσαλίᾳ, ἵνα ζητήσωμεν νὰ καταργηθῇ μὲν ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, νὰ ἐπιβαρυνθῶσι δὲ ὅλαι αἱ τάξεις τῆς κοινωνίας;...

§65Δ. ΔΕΔΟΥΣΗΣ. Ποῖοι; πῶς θὰ ἐπιβαρυνθῶσιν;

§66ΑΛΕΞ. ΦΩΤΗΛΑΣ. Ὄχι μόνον διὰ τῆς καταργήσεως τοῦ φόρου ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, ἀλλὰ καὶ δι’ ἐπιβολῆς φόρου ἐπὶ τοῦ σίτου, τὸν ὁποῖον θὰ πληρώνῃ ὅλος ὁ κόσμος. Δὲν ἐννοῶ διὰ τῶν λεγομένων ὑπ’ ἐμοῦ νὰ ἀποκρούσω πᾶν μέτρον, πᾶν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θὰ ὑποβληθῇ πρὸς ἀνακούφισιν τῆς γεωργικῆς παραγωγῆς, πρὸς ἀνακούφισιν τῶν πασχόντων ἀληθῶς Θεσσαλῶν. Ὄχι. Ἀλλὰ δι’ ὅλα ταῦτα πρέπει νὰ γείνωσιν ὥριμοι σκέψεις, πῶς καὶ ἡ γεωργικὴ παραγωγὴ νὰ ἐνισχυθῇ, καὶ ὁ φόρος νὰ καταργηθῇ, ἀλλὰ καὶ ὅλοι νὰ φορολογῶνται ἐξ ἴσου.

§67Γ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Ὅταν τὸ νομοσχέδιον ἀναγραφῇ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν καὶ ἔλθῃ πρὸς συζήτησιν, τότε εἶναι καιρὸς ν’ ἀναπτυχθῶσιν αἱ γνῶμαι καὶ νὰ γένωνται εὐρεῖαι συζητήσεις. Τώρα ὅλαι αἱ συζητήσεις εἶναι πρόωροι.

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Μοσχούλας ἔχει τὸν λόγον.

§69Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Παραιτοῦμαι.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Τσιτσάρας.

§71Δ. ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἴσως ἡ Κυβέρνησις, κατόπιν τῶν λεχθέντων ὑπὸ τῶν ἀξιοτίμων προαγορευσάντων, θελήσῃ νὰ σκεφθῇ περὶ τοῦ ζητήματος τῆς καταργήσεως καὶ ἀντικαταστάσεως τοῦ φόρου τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν· ἵνα δὲ ἐκλείψῃ τὸ φυλετικόν, οὕτως εἰπεῖν, αὐτὸ ζήτημα, νομίζω, ὅτι, προκειμένου νὰ καταργηθῇ ὁ φόρος τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, πρέπει νὰ ἔλθωσιν εἰς σύμβασιν, τρόπον τινά, οἱ Βουλευταὶ τῶν σιτοπαραγωγῶν ἐπαρχιῶν πρὸς τοὺς ἐκ Πελοποννήσου Βουλευτὰς τῶν σταφιδοφόρων ἐπαρχιῶν, προτείνω δὲ εἰς τὴν Κυβέρνησιν, εἰς τὴν σκέψιν, τὴν ὁποίαν θὰ κάμῃ, ἂν πρέπει νὰ καταργηθῇ καὶ ἀντικατασταθῇ ὁ φόρος ἐπὶ τῶν ἀροτριώντων κτηνῶν, καὶ πῶς τοῦτο θὰ γείνῃ, νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν σύμβασιν ἐκείνην, νὰ λάβῃ δὲ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν ἑξῆς γνώμην. Φρονῶ, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἐπέστη ἡ ὥρα καὶ ὁ χρόνος, ἵνα τὸ Κράτος φορολογῇ ἐξ ἴσου πάντας τοὺς πολίτας καὶ πάσας τὰς ἐπαρχίας, τὰς ἀποτελούσας αὐτό. Πρέπει ἐπὶ τέλους νὰ παύσῃ αὐτὴ ἡ φορολογικὴ ἀνισότης· πρέπει καὶ ἡ Ἑπτάνησος καὶ τινες δῆμοι τῆς Πελοποννήσου ν’ ἀφομοιωθῶσιν ὡς πρὸς τὴν φορολογίαν μὲ τὸ λοιπὸν Κράτος· διότι ὑπάρχουσι πληροφορίαι, ὅτι πολὺ περισσότερα ἤθελεν εἰσπράξει τὸ Δημόσιον, ἐὰν ἀφωμοιοῦτο καὶ ἡ Ἑπτάνησος μὲ τὸ λοιπὸν Κράτος ὡς πρὸς τὴν φορολογίαν.

§72Κ. ΓΕΡΑΚΗΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ λάθος σας.

§73Δ. ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου.

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Κωνσταντόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§75Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ πολλοῦ χρόνου, κύριε Πρόεδρε, εἶχον ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν αἴτησιν πλείστων δημοτῶν τοῦ ἄλλοτε δήμου Βερέντας ἐν Γορτυνίᾳ περὶ ἀνασυστάσεως τοῦ δήμου τούτου· συγχρόνως μάλιστα ὑπέβαλον καὶ ἑτέραν ἀναφορὰν πλεῖστοι τῶν δημοτῶν τοῦ δήμου αὐτοῦ, ἐν Βοστώνῃ τῆς Ἀμερικῆς νῦν διαμένοντες καὶ ἔχοντες κατηρτισμένον ἐκεῖ Σύλλογον, ὑπὸ τὸ ὄνομα τοῦ ἄλλοτε δήμου των. Παρακαλῶ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ δηλώσῃ, ἂν ἔλαβεν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀναφορὰν ἐκείνην, καὶ ἂν προέβη εἰς ἐνέργειάν τινα ἐπ’ αὐτῆς.

§76ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν αἴτησιν, τὴν ὁποίαν ὑπέβαλεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας Βουλευτὴς περὶ ἀνασυστάσεως τοῦ δήμου Βερέντας, νομίζω ὅτι αὕτη δὲν δύναται νὰ πραγματοποιηθῇ, διότι κατὰ τὸν νόμον ἀπαιτοῦνται ψηφίσματα τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων τῶν δήμων ἐκείνων, ἀπὸ τῶν ὁποίων θ’ ἀποσπασθῶσι τὰ χωρία, τὰ ὁποῖα θ’ ἀποτελέσωσι τὸν δῆμον· ἀλλὰ σὺν τούτοις ἀπαιτεῖται, κύριε Πρόεδρε, καὶ ἀπόφασις τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου. Δυστυχῶς τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια ἔχουσι καταργηθῆ· δὲν ὑπάρχουσιν Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια, καὶ συνεπῶς δὲν δύναται ἡ αἴτησις νὰ πραγματοποιηθῇ, διὰ νομίμους λόγους. Ὥστε μία ὁδὸς ὑπολείπεται πλέον, ἡ διὰ νομοθετικοῦ μέτρου. Ἐὰν εἶχε τὴν καλωσύνην ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας Βουλευτὴς νὰ ὑποβάλῃ πρότασιν νόμου περὶ τούτου, καὶ ἐγὼ ἤθελον ὑποστηρίξει τὴν πρότασιν ταύτην.

§77Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ὑπέβαλον ἀτομικῶς αἴτησιν περὶ ἀνασυστάσεως τοῦ δήμου Βερέντας, ὑπέβαλον αἴτησιν περὶ τούτου πλείστων δημοτῶν τοῦ ἄλλοτε δήμου τούτου. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν πραγματοποίησιν τῆς αἰτήσεως, διαφωνῶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον προλαλήσαντα, διότι ὅλαι αἱ διατυπώσεις, τὰς ὁποίας ὁ νόμος ὁρίζει, δὲν εἶναι ὑποχρεωτικαί, ἀλλὰ γνωμοδοτικαί, διὰ τὴν Κυβέρνησιν. Ὅταν λοιπὸν ἓν τοιοῦτον Σῶμα, ὡς τὸ Ἐπαρχιακὸν Συμβούλιον, δὲν ὑπάρχῃ, φρονῶ ὅτι συνέπεια τῆς μὴ ὑπάρξεως αὐτοῦ εἶναι, ὅτι δὲν ἀπαιτεῖται πλέον ἡ ἀπόφασις αὐτοῦ.

§78ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Βιτάλης ἔχει τὸν λόγον.

§79Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Τὴν προσοχὴν τοῦ ἀξιοτίμου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως θ’ ἀπασχολήσω ἐπί τινας στιγμάς, χωρὶς οὔτε πόρρωθεν νὰ ὑποτεθῇ, ὅτι τοῦτο πράττω, ὅπως μεμφθῶ αὐτοῦ. Πρόκειται περὶ τοῦ δημοτικοῦ σχολείου Μυκόνου. Τὸ δημοτικὸν σχολεῖον Μυκόνου εἶναι παλαιότατον. Ἴσως καὶ πλεῖστοι ἄλλοι τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων ἔχουσιν ἐν ταῖς ἐπαρχίαις αὐτῶν ὅμοια σχολεῖα παλαιότατα, ἐν Μυκόνῳ ὅμως εἶναι ὅλως ἐξαιρετικὴ ἡ περίπτωσις, διότι ἐσχάτως ὁ σεβαστὸς ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, χάριν τοῦ νῦν νομάρχου Ἄρτης καὶ τότε συναδέλφου κυρίου Παγανέλη, ἵδρυσε Μουσεῖον τῶν ἐκεῖ εὑρισκομένων ἀρχαιοτήτων. Χάριν τοῦ Μουσείου τούτου συγκεντροῦνται κατ’ ἔτος ἐκεῖ ἑκατοντάδες ξένων. Οἱ ξένοι οὗτοι ἐπισκέπτονται τὸ Μουσεῖον, κατόπιν δ’ ἐπισκέπτονται καὶ τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, τὸ μόνον κατάστημα, τὸ ὁποῖον ἔχουσι νὰ ἐπισκεφθῶσιν ἐν Μυκόνῳ. Τὸ σχολεῖον τοῦτο εὕρηται εἰς ἀθλίαν κατάστασιν. Εἶναι εἷς μόνον θάλαμος, εἰς τὸν ὁποῖον διδάσκονται 300 μαθηταί, ἐπειδὴ δὲ εἶναι τριτάξιον, εἶναι διῃρημένον διὰ σανίδων εἰς τρία τμήματα. Δύνασθε λοιπὸν νὰ φαντασθῆτε, ἂν εἶναι δυνατὸν νὰ συνδιδάσκωνται οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ ἕνεκα τοῦ θορύβου. Ἑπομένως διὰ τοὺς λόγους τούτους θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργόν, ὅπως, ἐὰν ὑπάρχῃ ποσόν τι χρημάτων ἐκ τῶν προωρισμένων διὰ τὸν σκοπὸν τοῦτον, διατάξῃ τὴν ἀνοικοδόμησιν νέου σχολείου, ἢ τὴν ἐπισκευὴν τοῦ ὑπάρχοντος σχολείου καὶ τὴν διαίρεσιν αὐτοῦ εἰς τρία τμήματα, διότι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑπὸ τὴν ὑπάρχουσαν κατάστασιν ἡ ἐκπαίδευσις τῶν μαθητῶν. Τὸ σχολεῖον τῆς Μυκόνου, χάρις εἰς τοὺς ἑκάστοτε Ὑπουργούς, καὶ δὴ τὸν νῦν τοιοῦτον, ἔχει τοὺς καλλιτέρους διδασκάλους, ἐν τούτοις οἱ μαθηταὶ δὲν δύνανται ν’ ἀντιληφθῶσι τῶν διδασκομένων μαθημάτων ἕνεκα τοῦ θορύβου. Ἐλπίζω, ὅτι θέλει πεισθῆ ἡ Βουλὴ καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ λάβωσι μέριμναν περὶ τοῦ σχολείου τούτου, ἵνα μὴ ἐκτιθέμεθα καὶ εἰς τοὺς ξένους. Δύνασθε νὰ φαντασθῆτε, ὁποίαν ἐντύπωσιν κάμνει τὸ σχολεῖον εἰς τοὺς ξένους, οἱ ὁποῖοι πανταχόθεν, ἐκ Γερμανίας, Ἀγγλίας, Ἀμερικῆς κλπ., προσέρχονται ἐκεῖσε χάριν τοῦ Μουσείου, ὁποίαν ἐντύπωσιν, λέγω, κάμνει νὰ βλέπωσιν αὐτὴν τὴν κατάστασιν τοῦ σχολείου. Ἐπειδὴ δὲ ὁμιλῶ περὶ τοῦ σχολείου τούτου, ἵνα μὴ ὑποτεθῇ, ὅτι προτείνω ταῦτα, ὅπως κατηγορήσω τὸν ἐπιθεωρητὴν τῶν δημοτικῶν σχολείων Κυκλάδων, ὀφείλω νὰ προσθέσω, ὅτι ὁ ἐπιθεωρητὴς οὗτος εἶναι ἐκ τῶν καλλιτέρων, καὶ ἐπανειλημμένας ἀναφορὰς ὑπέβαλεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον περὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης.

§80ΠΕΡ. ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὁ Βαλάσης δὲν εἶναι;

§81Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Μάλιστα. Εἶναι εἷς τῶν ἀρίστων. Οὗτος εἶναι ὁ λόγος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου οἱ κάτοικοι τῆς Μυκόνου εἶναι ἀμαθεῖς οἱ πλεῖστοι, τὰ 9/10 αὐτῶν, διότι, καίτοι ἡ Μύκονος κατοικεῖται ἀπὸ 6,000 κατοίκους, ὑπάρχουσι δύο μόνον σχολεῖα, ἓν αὐτό, περὶ τοῦ ὁποίου ἔκαμα λόγον, καὶ ἕτερον εἴς τι χωρίον· ἐὰν δὲ ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ζητήσῃ πληροφορίας ἀπὸ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, θὰ μάθῃ, ὅτι ἀπὸ τοὺς ἑκάστοτε προσερχομένους κληρωτοὺς τῆς Μυκώνου εἷς ἢ δύο τοῖς ἑκατὸν μόνον εἶναι ἐγγράμματοι. Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἐπιθεωρητὴς ἔχει ὑποβάλει καὶ πρότασιν, ὅπως συσταθῇ γραμματοδιδασκαλεῖον εἴς τι χωρίον, θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον κ. Ὑπουργόν, ἵνα καὶ τὴν πρότασιν ταύτην τοῦ ἐπιθεωρητοῦ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν· ἔστω δὲ βέβαιος, ὅτι θὰ τὸν εὐγνωμονῇ ὁλόκληρος ἡ νῆσος.

§82ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Βουδούρης ἔχει τὸν λόγον.

§83Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§84Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸν σιδηρόδρομον Πειραιῶς–Δεμερλῆ, δίδω τὰς ἑξῆς πληροφορίας. Μέχρι τοῦδε λειτουργεῖ εἷς συρμός, ὁ ὁποῖος διανύει τὴν ἀπόστασιν τὴν μεταξὺ Ἀθηνῶν καὶ Χαλκίδος εἰς ὡρισμένον χρονικὸν διάστημα. Πρὸ ἡμερῶν ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς Ἑταιρείας δρομολόγιον διὰ δεύτερον συρμόν· ἀλλὰ διὰ τοῦ δρομολογίου τούτου, ἀντὶ νὰ ἐπέλθῃ ἐλάττωσις τοῦ διὰ τοῦ πρώτου δρομολογίου ὁρισθέντος χρονικοῦ διαστήματος, ἐπήρχετο ἀπ’ ἐναντίας αὔξησις, ἦτο δὲ γνωστὸν εἰς τὴν Ἑταιρείαν, ὅτι, ἂν τὸ πρῶτον δρομολόγιον ἐνεκρίθη, ἐνεκρίθη μόνον ὡς προσωρινόν, διότι βεβαίως ἡ ὑπὸ τούτου ὁριζομένη ταχύτης δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὁρισθῇ καὶ διὰ τὸ μέλλον. Τὸ δεύτερον δρομολόγιον, τὸ ὑποβληθὲν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπίσης ἐνεκρίθη, ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι καὶ αὐτὸ θὰ ἦναι προσωρινόν, προσεκλήθη δὲ ἡ Ἑταιρεία νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως ἐν προσεχεῖ μέλλοντι ἐπιτύχῃ, ἵνα ταχύτερον διανύηται τὸ διάστημα τὸ ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Χαλκίδα. Διότι πρέπει νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψει, ὅτι δὲν εἶναι μόνον ὁ λόγος, ὃν ἀνέφερεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Χαλκίδος συνάδελφος, ὁ ἐπιφέρων τὴν μικρὰν ταχύτητα, δὲν εἶναι μόνον, ὅτι ἡ γραμμὴ εἶναι νέα, καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ παρέλθῃ χρονικὸν διάστημα, πρὶν ἢ αὐξηθῇ ἡ ταχύτης τῶν συρμῶν, ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ ἕτερος λόγος, καὶ οὗτος εἶναι αἱ ἐλλείψεις αἱ πολλαί, αἱ παρατηρούμεναι, ἃς ἔχει ἡ Ἑταιρεία τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διορθώσῃ, καὶ διὰ τὴν διόρθωσιν τῶν ὁποίων πρέπει νὰ καταβάλῃ μεγαλειτέραν ἐπιμέλειαν. Ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν συνεστήθη εἰς τὴν Ἑταιρείαν, ὅπως αἱ παρατηρούμεναι ἐλλείψεις διορθωθῶσι, διὰ νὰ δυνηθῶσιν οἱ συρμοὶ ν’ ἀποκτήσωσι ταχύτητα μεγαλειτέραν, διότι δὲν εἶναι ὀρθόν, σιδηρόδρομος, ὁ ὁποῖος ἔχει πλάτος, οἷον ἔχει ὁ σιδηρόδρομος Πειραιῶς–Δεμερλῆ, νὰ ἔχῃ ταχύτητα ὁμοίαν καὶ ἴσως κατωτέραν τῆς ταχύτητος τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Ἀθηνῶν–Πελοποννήσου.

§85Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡ σύμβασις δὲν ὁρίζει τὴν ταχύτητα;

§86Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως ὁρίζει, ἀλλὰ κατὰ τὴν πρώτην ἐποχήν, κατὰ τὴν ὁποίαν γραμμή τις σιδηροδρομικὴ δίδεται πρὸς ἐκμετάλλευσιν, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ τὴν ταχύτητα, τὴν ὁποίαν μετὰ παρέλευσιν χρονικοῦ τινος διαστήματος θέλει ἔχει· ἐπειδὴ ὅμως ἡ μικρὰ ταχύτης δὲν συνδέεται μόνον μὲ τὴν κατάστασιν τῆς γραμμῆς, ἡ ὁποία ἐπιβάλλει προσοχὴν ἐπί τινα χρόνον, ἀλλὰ σχετίζεται καὶ μὲ ἐλλείψεις σχετιζομένας πρὸς τὴν ὕδρευσιν τῶν μηχανῶν καὶ μὲ ἐλλείψεις σχετιζομένας πρὸς τὰς μηχανάς, τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ἐθεώρησε καθῆκόν του νὰ δηλώσῃ εἰς τὴν Ἑταιρείαν, ὅτι τὸ δρομολόγιον τοῦτο θεωρεῖ προσωρινόν, καὶ νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν τῆς Ἑταιρείας, ἵνα αἱ ἐλλείψεις, αἱ ὁποῖαι ἐμποδίζουσι τὴν μεγαλειτέραν ταχύτητα τῶν συρμῶν, διορθωθῶσιν ὡς οἷόν τε τάχιον. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν ἑτέραν παρατήρησιν τοῦ ἀξιοτίμου κ. ἐκ Χαλκίδος Βουλευτοῦ, θέλω ὑποβάλει εἰς τὴν Βουλὴν σημείωμα τῶν ὑπαρχουσῶν συμβάσεων. Καὶ ἐγὼ συμφωνῶ, ὅτι πολλαὶ ὑπεγράφησαν συμβάσεις, καὶ καλὸν εἶναι νὰ σκεφθῶμεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, διότι δὲν εἶναι ὀρθὸν ν’ ἀπαλλάσσωνται τῶν φαρικῶν τελῶν Ἑταιρεῖαι, αἵτινες δὲν παρέχουσι τὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ παρέχωσιν, ἵνα ἐπιτύχωσιν ἀπαλλαγὴν τῶν φαρικῶν τελῶν.

§87ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Πρωθυπουργὸν νὰ ὑποβάλῃ ἓν ἄλλο σημείωμα. Τὸ ἀντάλλαγμα, τὸ ὁποῖον ὑποτίθεται, ὅτι δίδεται ἀπὸ τὰς Ἑταιρείας, αἵτινες συνάπτουσι σύμβασιν μὲ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ αἱ ὁποῖαι ἀπαλλάσσονται τῶν ⅔ τῶν φαρικῶν τελῶν, πρὸς ζημίαν τοῦ ταμείου τῶν φάρων, νῦν δὲ τοῦ Ταμείου τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου, νομίζω ὅτι εἶναι μέγα. Τὸ ἀντάλλαγμα, ἐπαναλαμβάνω, ὑποτίθεται, ὅτι δίδεται πρὸς ἐξυπηρέτησιν ἐπὶ εὐωνοτέροις ὅροις τῶν δημοσίων συμφερόντων, τοιαῦτα δὲ συμφέροντα εἶναι ἡ μεταφορὰ τῶν ταχυδρομικῶν σάκκων, ἡ μεταφορὰ τῆς δημοσίας δυνάμεως, ὑλικῶν τοῦ Δημοσίου, ὑπαλλήλων τοῦ Κράτους καὶ ἡ διευκόλυνσις τῆς συγκοινωνίας...

§88Ι. ΚΟΥΝΤΟΥΡΙΩΤΗΣ. Τὸ ἀντάλλαγμα δίδεται πρὸς ἀνάπτυξιν τῆς ναυτιλίας.

§89ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Βεβαιωθῆτε, κύριε συνάδελφε, ὅτι ἐκ τῶν 100 σχεδὸν τοιούτων συμβάσεων, αἱ ὁποῖαι ἔχουσι συναφθῆ, νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ὑπερβολή, ἐὰν εἴπω, ὅτι μόνον 10 ἢ 15 Ἑταιρεῖαι εἶναι εἰς θέσιν, ὡς ἐκ τῶν δρομολογίων των, νὰ παρέξωσιν ὡς ἀντάλλαγμα τὴν ἀπαιτουμένην ὑπηρεσίαν εἰς τὸ Δημόσιον· διότι μὴ λησμονεῖτε, ὅτι ὑπάρχουσιν Ἑταιρεῖαι, αἱ ὁποῖαι ἔχουσι φορτηγὰ ἀτμόπλοια, διερχόμενα ἀκανονίστως ἀπὸ λιμένας διαφόρους, καὶ οὐδεμίαν παρέχουσιν ὑπηρεσίαν εἰς τὸ Δημόσιον. Τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον φαίνεται ἐκ τῶν συμβάσεων ὡς τὸ πλέον ἁπτὸν ἀντάλλαγμα, εἶναι, ὅτι ὑποχρεοῦνται αἱ Ἑταιρεῖαι αὗται νὰ δίδωσιν ἀριθμόν τινα εἰσιτηρίων αʹ, βʹ ἢ γʹ θέσεως εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ὑποτίθεται, ὅτι ὠφελεῖται δι’ αὐτῶν τῶν εἰσιτηρίων· διότι τὰ εἰσιτήρια ταῦτα δύνανται νὰ τῇ χρησιμεύσωσι πρὸς ἀποστολὴν διπλωματικῶν ἢ στρατιωτικῶν ἢ πολιτικῶν ὑπαλλήλων εἰς διάφορα μέρη, λόγῳ ὑπηρεσίας. Εἰς τοῦτο δ’ ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν ὑμῶν, κ. Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν, διότι γνωρίζω, ὅτι γίνεται κατάχρησις τῶν εἰσιτηρίων τούτων. Διὰ νὰ σᾶς ἀποδείξω δὲ, πῶς διατίθενται τὰ εἰσιτήρια ταῦτα, θὰ σᾶς ἀναφέρω τὸ ἑξῆς γεγονός. Μίαν τῶν ἡμερῶν ἦλθε καὶ μὲ ἐπεσκέφθη εἷς κύριος εἰς τὸ γραφεῖόν μου· δὲν τὸν ἐγνώριζα, καὶ συνεπῶς ἠγνόουν, ἂν ἦτο συμπολίτης μου ἢ ὄχι· μὲ παρεκάλεσε νὰ τὸν συστήσω νὰ λάβῃ εἰσιτήριον, διὰ νὰ μεταβῇ εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν δωρεάν. Ἐγὼ τῷ εἶπον, ὅτι οὐδέποτε ἔπραξα τοιοῦτόν τι, διότι δὲν ἔχω δικαίωμα νὰ λαμβάνω εἰσιτήρια, ἐπειδὴ ὑποτίθεται, ὅτι τὰ εἰσιτήρια δίδονται διὰ τὴν εὐκολίαν τῶν ὑπαλλήλων τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ κύριος οὗτος τότε ἀπῆλθεν· ἀλλὰ μὲ ἐπεσκέφθη πάλιν μετὰ δύο ἡμέρας, ἐπιδεικνύων μοι δύο εἰσιτήρια διὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν, καὶ μειδιῶν διὰ τὴν ἁπλότητά μου, διότι ἐγὼ δὲν ἠδυνάμην νὰ τὸν συστήσω νὰ λάβῃ ἕν, ἐνῷ αὐτὸς κατώρθωσε νὰ λάβῃ δύο. Ἔλαβον τὴν περιέργειαν νὰ ἐρωτήσω, ποῖον ἦτο αὐτὸ τὸ πρόσωπον, καὶ ἐπληροφορήθην, ὅτι ἦτο ἓν εἶδος λωποδύτου.

§90Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Πότε ἐγένετο τοῦτο;

§91ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Πρὸ καιροῦ· πρὶν ἢ ἀνέλθητε εἰς τὴν ἐξουσίαν. Ἔλαβον, λέγω, τὴν περιέργειαν νὰ ἐρωτήσω περὶ αὐτοῦ τοῦ προσώπου, καὶ μοὶ εἶπον, ὅτι ἦτο ἓν εἶδος λωποδύτου, ὁ ὁποῖος συχνότατα ἔκαμνεν αὐτὸ τὸ ἔργον καὶ ἐπώλει τὰ διὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν εἰσιτήρια ἀντὶ 5 δραχμῶν. Μετὰ τὸ γεγονὸς τοῦτο, ὅτε ἐγὼ πέρυσιν ἀνέλαβον τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν,—κατὰ Ἰανουάριον ἢ Φεβρουάριον, ἂν δὲν ἀπατῶμαι,—ἠναγκάσθην ν’ ἀποστείλω δύο διπλωματικοὺς ὑπαλλήλους εἰς τὸ ἐξωτερικὸν, τὸν ἕνα εἰς τὴν θέσιν του, ἐπειδὴ εἶχε μετατεθῆ, καὶ τὸν ἕτερον δι’ ἐπιθεώρησιν, καὶ ἐζήτησα ἀπὸ τὴν Γενικὴν Διεύθυνσιν τῶν Ταχυδρομείων νὰ δοθῶσιν εἰσιτήρια εἰς τοὺς διπλωματικοὺς ἐκείνους ὑπαλλήλους, μεταβαίνοντας εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν λόγῳ ὑπηρεσίας, διὰ νὰ ἐπιτύχω οἰκονομίαν διὰ τῶν τοιούτων εἰσιτηρίων. Ἀλλὰ τί νομίζετε, ὅτι μοὶ ἀπήντησεν ἡ Διεύθυνσις τῶν Ταχυδρομείων; Μοὶ ἀπήντησεν, ὅτι τὰ εἰσιτήρια ἦσαν ἐξηντλημένα ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἔτους, ἤτοι ἀπὸ τοῦ 1902! Ἐδέησε δὲ νὰ διαμείψω ἀρκετὰ δυσάρεστον ἀλληλογραφίαν πρὸς τὴν Διεύθυνσιν τῶν Ταχυδρομείων, καὶ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, νομίζω, διὰ νὰ ἐπιτύχω ἓν εἰσιτήριον δι’ ἕνα διπλωματικὸν ὑπάλληλον, διὰ τὸν ὁποῖον, ἐὰν δὲν ἐλάμβανον αὐτό, θὰ ἐπλήρωνε τὸ Δημόσιον 200 φράγκα χρυσᾶ. Βλέπετε, ὅτι ὁ λόγος αὐτός, ὁ ὁποῖος φαίνεται τὸ ἁπτὸν ἀντάλλαγμα τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας παρέχει τὸ Δημόσιον πρὸς τὰς Ἑταιρείας, δὲν χρησιμεύει εἰς τίποτε. Ἤθελον λοιπὸν συστήσει εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ εἰς τοὺς ἑκάστοτε Ὑπουργοὺς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ μεριμνήσωσιν, ὅπως ἡ ἔκδοσις τῶν εἰσιτηρίων τούτων μὴ γίνηται ἀπὸ τὴν Διεύθυνσιν τῶν Ταχυδρομείων, ἀλλὰ νὰ διατηρήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο αὐτὸς ὁ Ὑπουργός· διότι, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἦναι ὁ Ὑπουργός, καταχρήσεις τοιαῦται δὲν θὰ γείνωσιν, ἀλλὰ θὰ μένωσι πάντοτε διαθέσιμα εἰσιτήρια, ὅπως χρησιμοποιοῦνται διὰ διπλωματικοὺς ἢ στρατιωτικοὺς ἢ ἄλλους ὑπαλλήλους, οἱ ὁποῖοι θ’ ἀποστέλλωνται ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως λόγῳ ὑπηρεσίας εἰς τὸ ἐξωτερικόν. Διὰ τοὺς λόγους τούτους ἤθελον παρακαλέσει τὸν κύριον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ ὑποβάλῃ πίνακα τῶν εἰσιτηρίων, ὅσα διὰ τῶν συμβάσεων πρὸς Ἑταιρείας ἔχει εἰς τὴν διάθεσίν του τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, μετὰ τῆς πληροφορίας, πόσα ἐκ τούτων διετέθησαν ἐν διαστήματι ἑνὸς ἔτους πρὸς χρῆσιν ὑπαλλήλων τοῦ Κράτους, ἀφ’ ἑτέρου δὲ πίνακα τῶν παρ’ ἑκάστου τῶν Ὑπουργείων δαπανηθέντων ἐν τῷ αὐτῷ διαστήματι δι’ ἀποστολὰς ὑπαλλήλων ἕνεκα λόγων ὑπηρεσίας.

§92Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Νομίζω, ὅτι ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος προκαλεῖ τὴν συνομολόγησιν συμβάσεων καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν Ἑταιρειῶν τινων ἐκ τῶν δύο τρίτων τῶν φαρικῶν τελῶν, δὲν εἶναι ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον ὑπέδειξεν ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος. Ἀπαλλάσσονται αἱ ἑταιρεῖαι τῶν φαρικῶν τελῶν, ὅταν προσφέρωσιν ἀνταλλάγματα· τοιαῦτα δ’ ἀνταλλάγματα εἶναι συνήθως ἡ μεταφορὰ τῶν ταχυδρομικῶν σάκκων· προβαίνει δὲ προσέτι ἡ Κυβέρνησις εἰς συνομολόγησιν συμβάσεων ἐπὶ τῷ σκοπῷ, ἵνα προσελκύσῃ ξένα πλοῖα εἰς τοὺς διαφόρους ἑλληνικοὺς λιμένας, ὅπως δι’ αὐτῶν ἀναπτυχθῶσιν αἱ ἐμπορικαὶ σχέσεις καὶ ὠφεληθῶσιν οἱ διάφοροι λιμένες. Αὐτὸς εἶναι ὁ διὰ τῶν συμβάσεων ἐπιδιωκόμενος σκοπός. Ὁμολογῶ καὶ ἐγώ, ὅτι ὑπῆρξε κατὰ τὸ παρελθὸν μεγάλη εὐκολία εἰς τὴν συνομολόγησιν συμβάσεων, καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν ἑπομένως ἀπὸ φαρικῶν τελῶν, καὶ ὅτι ἐπιβάλλεται νὰ μελετηθῇ τὸ ζήτημα ἐπισταμένως· εὐθὺς δ’ ὡς λήξωσιν αἱ ὑφιστάμεναι συμβάσεις, τῶν ὁποίων ἡ διάρκεια εἶναι βραχεῖα, θὰ ληφθῇ φροντίς, ἵνα μὴ εὐκόλως ἀνανεωθῶσιν. Ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν εἰσιτηρίων, ἀπαντῶ, ὅτι αὐτὸ σχετίζεται μὲ τὰς Ἑταιρείας τὰς ἀτμοπλοϊκάς, αἱ ὁποῖαι ἐπιτυγχάνουσι τὴν συνομολόγησιν τῶν συμβάσεων ἕνεκα τῶν ὑποχρεώσεων, ἃς ἀναλαμβάνουσι διὰ τὴν μεταφορὰν τῶν ταχυδρομικῶν σάκκων. Ὁμολογῶ, ὅτι ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τῶν εἰσιτηρίων, βεβαίως κατάχρησις λαμβάνει χώραν, διότι ταῦτα διατίθενται κατὰ τρόπον, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι ὁ πρέπων. Ἐννοεῖται, ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου πρέπει νὰ καταβληθῇ ἡ δέουσα προσοχή, δὲν ἠξεύρω δὲ, ἂν εἶναι κατάλληλον τὸ μέσον τὸ ὑποδειχθὲν ὑπὸ τοῦ ἐξ Ἀττικῆς ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ, ὅστις προέτεινεν, ἵνα τὴν διεύθυνσιν τῶν εἰσιτηρίων ἔχῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἐπαναλαμβάνω, ὅτι τὸ ζήτημα τῆς συνομολογήσεως συμβάσεων δέον νὰ ἐξετασθῇ, καὶ νὰ καταβληθῇ ἡ δέουσα φροντίς, ὅπως εἰς τὸ μέλλον δυσκόλως συνομολογῶνται νέαι συμβάσεις καὶ ὅπως περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν ὑφισταμένων συμβάσεων, ἵνα αἱ ἐκ φαρικῶν τελῶν εἰσπράξεις τοῦ Δημοσίου, καὶ ἑπομένως τοῦ Ταμείου τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου, αὐξήσωσι καὶ μὴ ὑποστῶσι τοὺς περιορισμοὺς, εἰς οὓς ὑποβάλλονται ἕνεκα τῶν ὑφισταμένων συμβάσεων.

§93Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Χαίρω πολύ, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἀνεγνώρισεν, ὅτι πρέπει νὰ ληφθῇ ἓν μέτρον, ὥστε νὰ μὴ ἐξακολουθήσῃ πλέον αὐτὴ ἡ κατάστασις ἡ ἀτμοπλοϊκὴ, ὅσον ἀφορᾷ τὰς συμβάσεις πρὸς τὰς διαφόρους ἀτμοπλοϊκὰς Ἑταιρείας. Ἐλπίζω δὲ, μεθ’ ὅσα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶπεν, ὅτι δὲν θέλει ἀνανεώσει τὰς ὑπαρχούσας συμβάσεις, οὔτε θὰ προβῇ εἰς νέας τοιαύτας, μέχρις οὗ προσηκόντως ἐξετασθῇ τὸ ζήτημα. Ἤδη θέλω παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἀφοῦ προηγουμένως τοῦ ζητήσω συγγνώμην διὰ τὴν ἐνόχλησίν μου ταύτην, διότι δὶς ἔλαβον μέχρι τοῦδε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, θὰ παρακαλέσω, λέγω, αὐτὸν νὰ λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ μοὶ δώσῃ μίαν ἀπάντησιν. Τί ἀπεφασίσατε, κύριε Ὑπουργὲ, νὰ κάμητε διὰ τὴν ἀνέγερσιν τοῦ μεγάρου τῶν Δικαστηρίων ἐν Χαλκίδι; Διότι, ὡς καλῶς γνωρίζω, ὑπάρχει ἀρκετὸν χρηματικὸν ποσὸν ἐκ τῆς διαθήκης τοῦ ἀοιδίμου Συγγροῦ, καὶ νομίζω, ὅτι δίκαιον εἶναι νὰ λάβητε τὴν ἀπόφασιν νὰ προβῆτε εἰς τὴν ἀνέγερσιν τοῦ δικαστικοῦ μεγάρου ἐν Χαλκίδι, διότι ἡ πόλις τῆς Χαλκίδος εἶναι ἀξία νὰ λάβῃ τὴν τιμὴν, ἣν ἔλαβον καὶ ἄλλαι πόλεις. Παρακαλῶ, κύριε Ὑπουργὲ, νὰ μοὶ δώσητε ἀπάντησιν.

§94Ν. Δ. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Ἐπειδὴ εἶναι μεσημβρία, καὶ ἂν ὁμιλήσω περὶ τοῦ ζητήματος τῆς ἀνεγέρσεως τοῦ δικαστικοῦ μεγάρου, θ’ ἀνοίξῃ ἡ ὄρεξις πολλῶν τῶν κυρίων Βουλευτῶν, νομίζω, ὅτι καλὸν εἶναι ν’ ἀναβάλωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ ζητήματος τούτου δι’ αὔριον.

§95ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις μέχρι τῆς τετάρτης ὥρας μετὰ μεσημβρίαν. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 12 καὶ 15′. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 4 καὶ 30′ μ. μ.) Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κύριος Ροῦφος ἔχει τὸν λόγον.

§96Ι. Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Ἤθελον ν’ ἀπευθύνω ἐπερώτησιν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλ’ ἐπειδὴ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπουσιάζει, θὰ περιμένω ἕως ὅτου ἔλθῃ.

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν δύναται νὰ περιμένῃ ἡ Βουλὴ, διότι μεθ’ ὑμᾶς θὰ εἰσέλθῃ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Μεθ’ ὑμᾶς εἶναι ἐγγεγραμμένος καὶ ὁ κύριος Τσιτσάρας, ὁ ὁποῖος δὲν εἶναι παρών. Ἀναβάλετε τὴν ἐπερώτησίν σας δι’ αὔριον.

§98Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως ἔχω ζητήσει τὸν λόγον καὶ ἐγὼ καὶ ὁ κύριος Πετρίδης.

§99ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε σεῖς.

§100ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Δὲν ἀναβάλλετε διὰ τὴν αὔριον;

§101Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Πολὺ καλά.

§102ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ χορηγίας πιστώσεως διὰ τοὺς μῆνας Ἀπρίλιον καὶ Μάϊον τοῦ ἔτους 1904, ἴσης πρὸς δύο δωδεκατημόρια τῶν διὰ τοῦ Προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1904 καὶ τῶν διὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ταμείου τῶν Φάρων καὶ Φανῶν τῆς αὐτῆς χρήσεως ζητουμένων πιστώσεων, καὶ περὶ βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως κατὰ τοὺς αὐτοὺς μῆνας τῶν ἐσόδων τοῦ Κράτους, τῶν ἐσόδων τοῦ Ταμείου τῶν Φάρων καὶ Φανῶν καὶ τῶν ἐσόδων τοῦ Ταμείου τοῦ Ἐθνικοῦ Στόλου τῆς ἰδίας χρήσεως.» (Ἀναγινώσκεται τὸ νομοσχέδιον τοῦτο καὶ γίνεται δεκτὸν κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον ἄνευ ἀντιρρήσεως). Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ αὐξήσεως τῆς διὰ τοῦ νόμου ΒΨΟΖʹ τοῦ ἔτους 1900 ὁρισθείσης δαπάνης διὰ τὴν συμπλήρωσιν καὶ ἀποπεράτωσιν τοῦ ὑδραγωγείου τῆς πόλεως Πύργου τοῦ δήμου Λετρίνων ἀπὸ δραχμῶν 150,000 εἰς δραχμὰς 158,800, καὶ περὶ χορηγίας πρὸς ἀποπληρωμὴν τῆς δαπάνης ταύτης ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1903 ἐκ δραχμῶν 12,111.» (Γίνεται δεκτὸν καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, κατ’ ἀρχήν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιρρήσεως). Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ χορηγίας ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1903 ἐκ δραχμῶν 44,064.11.»

§103Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, κατετέθησαν οἱ πίνακες;

§104Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε. Ἐζητήθη νὰ καταθέσω πίνακα τῶν γενομένων δαπανῶν διά τε τὴν κατασκευὴν τῶν ἐν Θεσσαλίᾳ ναῶν καὶ διὰ τὴν ἐπισκευὴν αὐτῶν. Καταθέτω δύο πίνακας. Ὁ πρῶτος πίναξ ἀφορᾷ τὴν κατασκευὴν διαφόρων ναῶν ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Φθιώτιδι. Ἐκ τοῦ πίνακος τούτου ἐξάγεται, ὅτι ἐνεκρίθησαν ἀρχικοὶ προϋπολογισμοὶ δαπάνης ἐκ δραχ. 346,497, συμπληρωματικοὶ δὲ τοιοῦτοι ἐκ δρ. 24,995. Ἀπέναντι αὐτῶν ἐπληρώθησαν δραχ. 281,555, ἐνετάλησαν δραχ. 30,177, ὀφείλονται 43,464. Δεύτερος πίναξ, σχετικὸς πρὸς τὴν ἐπισκευήν. Διὰ τὴν ἐπισκευὴν ἐνεκρίθησαν ἀρχικοὶ προϋπολογισμοὶ δρ. 116,796, συμπληρωματικοὶ τοιοῦτοι δραχ. 10,905, ἐπληρώθησαν δρ. 121,225, ἐνετάλησαν δρ. 1747, ὀφείλονται 3559. Καταθέτω τοὺς πίνακας τούτους, ὅπως λάβωσι γνῶσιν αὐτῶν οἱ κύριοι Βουλευταί.

§105Κ. ΒΕΛΛΙΝΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε, νὰ τυπωθῶσιν οἱ πίνακες.

§106Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μάλιστα, κύριε Πρόεδρε. Καὶ ἐγὼ παρακαλῶ νὰ τυπωθῶσι.

§107Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νὰ σταλῶσιν ἀμέσως πρὸς τύπωσιν, διὰ νὰ τοὺς ἔχωμεν αὔριον, κατὰ τὴν τρίτην συζήτησιν.

§108Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μάλιστα.

§109ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ πίνακες θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 194). (Γίνεται δεκτὸν καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, κατ’ ἀρχὴν καὶ ἄρθρον μόνον, εἰς δευτέραν συζήτησιν). Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ χορηγίας ἐκτάκτου πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1903 ἐκ δραχ. 36,862.» Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον μόνον (ἀναγινώσκεται).

§110Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶχον ζητήσει εἰς τὴν πρώτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου, καὶ χάριν τῆς τάξεως τῆς ἀναγραφῆς τῆς πιστώσεως ταύτης, καὶ διὰ νὰ καθαρισθῇ τὸ ζήτημα ἀπεφασίσθη, ὅπως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν πίνακα ἐμφαίνοντα, ποῖαι εἶναι αἱ δαπάναι αὗται, αἱ ὁποῖαι πρόκειται νὰ ἐπιβαρύνωσι τὸ 1903. Ἔχω πεποίθησιν, ὅτι βαρύνουσι τὴν χρῆσιν τοῦ 1902, τοσοῦτο μᾶλλον, καθόσον πρόκειται περὶ πιστώσεως εἰς χρυσὸν, πίστωσις δὲ εἰς χρυσὸν βεβαίως δὲν ἀναγκαιοῖ διὰ τὰς δαπάνας τῆς ἐγκαταστάσεως τῶν μηχανημάτων τούτων. Πρόκειται περὶ πληρωμῆς τοῦ τιμήματος τῶν μηχανημάτων τούτων, πληρωμῆς, τὴν ὁποίαν ἀνεδέχθη τὸ Δημόσιον κατὰ τὸ 1902, καὶ ἥτις βαρύνει τὴν χρῆσιν τοῦ 1902, διότι τότε ἀνεγνωρίσθη ὡς χρέος τοῦ Δημοσίου πρὸς πληρωμήν. Διὰ νὰ καθαρισθῇ τὸ τυπικὸν—ἵνα οὕτως εἴπω—τοῦτο ζήτημα, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, νὰ ζητήσῃ παρὰ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν νὰ καταθέσῃ τὸν πίνακα τοῦτον πρὸ τῆς τρίτης συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου.

§111Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Μάλιστα.

§112ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ μόνον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ χορηγίας ἀναπληρωματικῆς πιστώσεως ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1903 ἐκ δραχμῶν 19,356.» (Γίνεται δεκτὴ ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου ἄνευ ἀντιρρήσεως). Ἄρθρον μόνον (ἀναγινώσκεται).

§113Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, κατετέθη ἡ πληροφορία, τὴν ὁποίαν εἶχον ζητήσει, ἀλλὰ δὲν τὴν εἶδον.

§114Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἐγὼ τὴν κατέθεσα, καὶ εἶπον, ὅτι θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ. Παρακαλῶ δὲ, κύριε Πρόεδρε, νὰ διατάξητε περὶ τοῦτο, διότι εἶναι ὀρθὸν νὰ ἐπιτραπῇ καὶ ἡ ψήφισις εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν, νὰ ἀπαιτήσῃ δὲ ἡ Βουλή, ὅπως μὴ ψηφισθῇ εἰς τρίτην, ἐὰν δὲν τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ τὸ κατατεθὲν σημείωμα.

§115ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐγὼ διέταξα.

§116Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Καθὼς καὶ ὁ πίναξ τῶν ὀφειλομένων ὑπὸ τοῦ Δημοσίου διὰ τὴν δημοτικὴν ὁδοποιΐαν, ὁ ὁποῖος κατετέθη ἐπίσης ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ὅλαι αὐταὶ αἱ πληροφορίαι αἱ κατατεθεῖσαι εἶναι ὀρθὸν νὰ τυπωθῶσι καὶ διανεμηθῶσι πρὸ τῆς τρίτης συζητήσεως.

§117Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Βεβαίως.

§118ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ μόνον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Τρίτη συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς εἰσαγωγῆς καὶ χρήσεως τῆς σακχαρίνης καὶ ἄλλων τεχνητῶν γλυκαντικῶν οὐσιῶν.» (Ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιρρήσεως). Ἐξακολούθησις τῆς τρίτης συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου «περὶ ἀποκλειστικοῦ δικαιώματος τοῦ Κράτους πρὸς κατασκευὴν, εἰσαγωγὴν καὶ πώλησιν πυρίτιδος καὶ ἐκρηκτικῶν ὑλῶν.» Συζητουμένου τοῦ ἄρθρου 2 κατὰ τὴν προχθεσινὴν συνεδρίασιν, ὁ κύριος Ἀντωνόπουλος προέτεινε νὰ παραπεμφθῇ τὸ νομοσχέδιον εἰς εἰδικὴν ἐπιτροπὴν, καὶ νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως. Γενομένης τότε ψηφοφορίας, καὶ μὴ εὑρεθείσης τῆς Βουλῆς ἐν ἀπαρτίᾳ, ἐλύθη ἡ συνεδρίασις. Ἡ ψηφοφορία θὰ ἐπαναληφθῇ τώρα. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν περὶ παραπομπῆς τοῦ νομοσχεδίου εἰς εἰδικὴν ἐπιτροπὴν λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Ι. Καλούτση καὶ Ε. Καναβαριώτου, καὶ εἶτα ἡ διαλογὴ, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§119ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 133. Ἐκ τούτων 112 ἐψήφισαν κατὰ τῆς προτάσεως, καὶ 21 ὑπὲρ τῆς προτάσεως. Ἑπομένως ἡ πρότασις περὶ παραπομπῆς τοῦ νομοσχεδίου εἰς εἰδικὴν ἐπιτροπὴν ἀπερρίφθη.

§120Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀφοῦ ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη τὴν παραπομπὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς ἐπιτροπήν, ὅπως μελετήσῃ, ἄν ὄχι τὰς ἄλλας διατάξεις, τοὐλάχιστον τὰς διατάξεις τῶν ἄρθρων 2 καὶ 3, νομίζω ὅτι ἔχομεν καθῆκον νὰ ἐκτελέσωμεν ἡμεῖς ἔργον ἐπιτροπῆς, καὶ νὰ ὑποδείξωμεν τὰ μέρη τῶν διατάξεων τοῦ ἄρθρου 2, ἀκολούθως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἄρθρων, τὰ ὁποῖα χρήζουσι τροποποιήσεως. Εἰς ἐρώτησίν μου κατὰ τὴν παρελθοῦσαν συνεδρίασιν, ἄν τὰς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 2 ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν θεωρεῖ περιοριστικὰς ἢ ἐνδεικτικάς, ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπήντησεν, ὅτι θεωρεῖ ταύτας ἐνδεικτικάς. Νομίζω, ὅτι, ἐὰν συνδυάσωμεν τὰς διατάξεις ταύτας μὲ τὸ ἐδάφιον βʹ τοῦ ἄρθρου 3, αἱ διατάξεις αὗται, καὶ πρὸ παντὸς αἱ διατάξεις τοῦ ἐδαφίου βʹ, δὲν εἶναι πλέον ἐνδεικτικαί, ἀλλὰ περιοριστικαί, αἱ διατάξεις αἱ ἀφορῶσαι τὸν προσδιορισμὸν τοῦ εἰσοδήματος ἑκάστου πυριτιδοποιείου, ὅστις προσδιορισμός, κατὰ τὸ ἄρθρον 3, ἀποτελεῖ τὸν ἀνώτατον ὅρον τῆς ἀποζημιώσεως, ἣν δύναται νὰ παραδεχθῇ ἡ ἐπιτροπὴ καὶ ἑπομένως καὶ τὸ Δικαστήριον, ἐν περιπτώσει προσφυγῆς εἰς αὐτό. Ἐπὶ τοῦ ἐδαφίου βʹ εὑρίσκω, ὅτι ὑπάρχει τι καὶ τὸ ἄδικον καὶ τὸ αὐθαίρετον. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὰς χρηματιστικὰς θεωρίας, ἃς ἀνέπτυξεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐν σχέσει πρὸς τὴν τιμὴν καὶ ἀξίαν τῶν μετοχῶν ἑνὸς ἐκ τῶν πυριτιδοποιείων, τὰ ὁποῖα, ἐὰν ἐφαρμοσθῇ τὸ νομοσχέδιον, γινόμενον νόμος, θέλουσιν ἀπαλλοτριωθῆ, διότι ἡ ἀξία τῶν μετοχῶν ἐν τῷ Χρηματιστηρίῳ δὲν ἐμφαίνει πάντοτε τὴν θετικὴν καὶ πραγματικὴν ἀξίαν οἱασδήποτε ἐπιχειρήσεως· ἡ κερδοσκοπία συντελεῖ πλειότερον ἀπὸ τὴν πραγματικὴν ἀξίαν ἐπιχειρήσεώς τινος. Ἡ ἀξία ἡ πραγματικὴ εἶναι ἐκείνη, ἣν πράγματι δύναται νὰ ἔχῃ μία ἐπιχείρησις. Οὕτω σκεπτόμενος, — καὶ νομίζω ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπάρξῃ ἄλλη σκέψις εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἐκτιμήσεως οἱουδήποτε ἐργοστασίου, εἰμὴ ἡ τῆς πραγματικῆς αὐτοῦ ἀξίας. — εὑρίσκω, ὅτι ὁ προσδιορισμὸς τῶν τεσσάρων ἐτῶν ἔχει τι τὸ ὅλως καινὸν καὶ αὐθαίρετον. Παρήχθη δὲ ὁ προσδιορισμὸς οὗτος, διότι ἐλήφθη ὑπ’ ὄψιν ἓν μόνον πυριτιδοποιεῖον, τὸ Ἑλληνικὸν, ὡς ὀνομάζεται, τὸ ὁποῖον διανέμει μερίσματα· ἀλλ’ ἐν τῇ νομοθεσίᾳ ἡμῶν ὡς βάσις ἐκτιμήσεως τῶν ἀπαλλοτριουμένων κτημάτων ἐπιχειρήσεώς τινος, ἣν τὸ Κράτος θέλει νὰ ἐκμεταλλευθῇ μονοπωλιακῶς, ἢ δι’ οἱονδήποτε ἄλλον λόγον, εἴτε διὰ δημοσίαν ἀνάγκην, ὡς βάσις, λέγω, ἐπεκράτησε πάντοτε νὰ λαμβάνηται ἡ πενταετία. Ἐκεῖνο δὲ, τὸ ὁποῖον νομίζω ἐντελῶς αὐθαίρετον καὶ ἄδικον, εἶναι τὸ νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν πρὸς ἐκτίμησιν τῶν κερδῶν οἱασδήποτε ἐπιχειρήσεως τὰ διανεμηθέντα κέρδη. Βεβαίως δὲν εἶναι τὰ διανεμηθέντα κέρδη, τὰ ὁποῖα προσδιορίζουσι μίαν ἐπιχείρησιν οἱανδήποτε, εἴτε ἀνώνυμος εἶναι αὕτη, εἴτε μετοχικὴ, εἴτε ὁμόρρυθμος εἴτε ἑτερόρρυθμος. Κέρδη πραγματικὰ, τὰ ὁποῖα ἔρχονται εἰς ὄφελος τῶν κεφαλαίων, τῶν ἐπασχοληθέντων εἰς τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην, εἶναι τὰ ἀποκτηθέντα, εἴτε Συμβούλιον εἶναι ὁ διαχειριζόμενος τὴν ἐπιχείρησιν εἴτε ἄτομον, καὶ ἂν ἀκόμη δὲν διενεμήθη εἰς τοὺς μετόχους τὸ ὅλον τῶν κερδῶν τῶν ἀποκτηθέντων, ἀλλ’ ἐκρατήθη ποσὸν ἐξ αὐτῶν, εἴτε πρὸς ἐνίσχυσιν τῆς ἐπιχειρήσεως εἴτε πρὸς ἄλλον σκοπόν· διότι καὶ τὸ ποσὸν αὐτὸ δὲν παύει νὰ ἦναι κέρδος κεκτημένον. Ἑπομένως, εἴτε ὡς ἀποθεματικὸν κεφάλαιον κατατεθῶσι τὰ κέρδη ταῦτα, εἴτε πρὸς αὔξησιν τῆς ἐπιχειρήσεως, εἶναι κέρδη ἀποκτηθέντα. Ἐν τῇ περιπτώσει τῆς ἀπαλλοτριώσεως, ὄχι μόνον παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ πανταχοῦ τοῦ κόσμου, ἓν λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν, τὸ νὰ μὴ ὑποστῇ ζημίαν ἄδικον ἐκεῖνος, οὗ ἀπαλλοτριοῦται ἡ ἰδιοκτησία ἢ ἡ ἐπιχείρησις. Δὲν πρόκειται οὔτε νὰ ὠφεληθῇ οὔτε νὰ ζημιωθῇ τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον ἀπαλλοτριοῖ κτῆμά τι. Σκοπὸς πάσης νομοθεσίας εἶναι νὰ μὴ ὑποστῇ ἄδικον ζημίαν ἐκεῖνος, οὗ τὴν ἐπιχείρησιν ἢ τὸ κτῆμα ἀπαλλοτριοῖ τὸ Κράτος πρὸς ἴδιον αὐτοῦ ὄφελος, ἢ πρὸς κοινὴν ἀνάγκην. Ἐὰν ἑπομένως θελήσωμεν νὰ λάβωμεν ὡς βάσιν τῆς ἐκτιμήσεως τοῦ ἀπαλλοτριουμένου κτήματος ἢ τῆς ἐπιχειρήσεως τὰ κέρδη, βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ λάβωμεν δεδικαιολογημένως ἄλλην βάσιν ἢ τὰ κεκτημένα κέρδη διότι ταῦτα ἀπεκτήθησαν καὶ τούτων πρόκειται νὰ στερηθῇ τις διὰ τῆς ἀπαλλοτριώσεως. Καὶ τοῦτο, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰ κέρδη, τὰ ὁποῖα ἀνήκουσιν εἰς ἀνώνυμον ἑταιρίαν. Ἀλλ’ ἐπηρεάσθησαν ὑπὸ μιᾶς καὶ μόνης ἐπιχειρήσεως οἱ μὲν εὐνοϊκῶς, οἱ δὲ δυσμενῶς. Δὲν πρόκειται ἐνταῦθα μόνον περὶ αὐτῆς τῆς ἐπιχειρήσεως. Ἡ ἐπιχείρησις αὕτη πρόκειται νὰ τύχῃ ἀποζημιώσεως, ἐξ ὅσων ἐλέχθησαν, ἄνω τοῦ ἑνὸς ἢ ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ ἄλλαι ἐπιχειρήσεις, ἄλλα πυριτιδοποιεῖα, ὧν ὅλων ὁμοῦ ἡ ἀποζημίωσις θὰ ὑπερβῇ τὴν ἀποζημίωσιν, ἥτις θὰ δοθῇ εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Πυριτιδοποιεῖον τῆς ἀνωνύμου ἑταιρείας, εἰς ἄλλην δὲ συνεδρίασιν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν εἶπεν, ὅτι ὑπολογίζει, ὅτι αἱ ἀποζημιώσεις, αἱ δοθησόμεναι εἰς τὰ πυριτιδοποιεῖα, θέλουσιν ὑπερβῆ τὰ 4 ἑκατομμύρια...

§121Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Εἶπον, ὅτι, ἂν φθάσωσι τὰ 4,000,000, θὰ γείνῃ σκέψις, ἂν πρέπει νὰ λειτουργήσῃ ὁ νόμος.

§122Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἄλλο τὸ ζήτημα, ποίαν ἐπιρροὴν θὰ ἐξασκήσωσιν ἐπὶ τῆς ἀποφάσεώς σας.

§123Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ φθάσωσι μέχρι 2½ ἑκατομμυρίων.

§124Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὑπάρχουσι λοιπὸν καὶ ἄλλα πυριτιδοποιεῖα, ὧν ἡ ἀξία ἐν συνόλῳ, ἐξ ὅσων γνωρίζομεν, θέλει ὑπερβῇ τὴν ἀξίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου, ἀλλὰ ταῦτα πάντα δὲν εἶναι πυριτιδοποιεῖα διευθυνόμενα ὑπ’ ἀνωνύμου ἑταιρείας, ἀλλ’ εἶναι πυριτιδοποιεῖα διευθυνόμενα ὑπὸ ἰδιωτῶν μεταξὺ δὲ αὐτῶν ὑπάρχουσί τινα, τὰ ὁποῖα ἴσως δὲν διένειμαν ἀκόμη κέρδη, καὶ τὰ ὁποῖα ἱδρύθησαν μὲ τὴν πρόθεσιν νὰ λειτουργήσωσι, νὰ ἐργασθῶσι καὶ ν’ ἀπολαύσωσι κέρδη. Ἐὰν παραδεχθῶμεν τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 3, — καὶ συνδέω ταύτην, διότι συνδέεται ἀμέσως μὲ τὸ ἄρθρον 2, — ὁ κύριος πυριτιδοποιείου τινός, ὁ ὁποῖος ἵδρυσεν αὐτὸ μὲ τὴν πρόθεσιν καὶ τὴν ἐλπίδα νὰ ὠφεληθῇ εἰς τὸ μέλλον, αὐτός, κατὰ τὸ ἄρθρον 3, δὲν ἔχει νὰ λάβῃ τίποτε, ἢ θὰ ἔχῃ νὰ λάβῃ ἐλάχιστον ποσόν, πολὺ ὀλιγώτερον τῆς ἀξίας τοῦ πυριτιδοποιείου του. Ἡ διάταξις λοιπὸν αὕτη ἐνέχει τι τὸ ὅλως ἄδικον καὶ αὐθαίρετον. Εἰς τὸ ἴδιον ἐδάφιον βʹ εὑρίσκω, ὅτι πρέπει νὰ διακριθῇ εἰς τὰ ἐργοστάσια τὰ παράγοντα ἐκτὸς τῆς πυρίτιδος καὶ τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν καὶ ἄλλα εἴδη, τὸ κέρδος, τὸ ὁποῖον ἡ παραγωγὴ αὐτῶν τῶν ἄλλων εἰδῶν παρέχει εἰς τὸ ἐργοστάσιον. Ἐὰν ὑπάρχῃ ἐργοστάσιον, ὅπερ διὰ τῆς ἀτμήρους δυνάμεως παράγει ἐκτὸς τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν καὶ τῶν ἄλλων ὑλῶν, τὰς ὁποίας προορίζομεν διὰ τὸ μονοπώλιον, καὶ ἄλλα εἴδη, οἷα παράγει τὸ Ἑλληνικὸν Πυριτιδοποιεῖον, ἤτοι σωλῆνας ἢ νιτρικὸν ὀξὺ κλπ., τὸ κέρδος τὸ ἐκ τῶν εἰδῶν τούτων παραγόμενον δὲν θὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἔχῃ πολὺ μαντικὸν νοῦν ἐκεῖνος, ὅστις θὰ διακρίνῃ ποῖον εἶναι τὸ ἀληθὲς καὶ πραγματικὸν κέρδος, τὸ προερχόμενον ἐκ τῶν ἄλλων αὐτῶν εἰδῶν, τὸ ὁποῖον ὅμως πηγάζει διὰ τῆς ἀτμήρους δυνάμεως, ἡ ὁποία χρησιμοποιεῖται διὰ τὴν παραγωγὴν τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν. Δὲν ἠξεύρω δὲ, ἂν εἰδός τι παραγόμενον καὶ ἀφίνον ὠφέλειάν τινα διὰ τῆς χρησιμοποιήσεως τῆς ἀτμήρους δυνάμεως, τῆς χρησιμευούσης εἰς παραγωγὴν ὑλῶν, ἂν τοῦτο τὸ εἶδος θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ παραχθῇ μετὰ τὴν ἀπαλλοτρίωσιν τῆς δυνάμεως ταύτης, ἥτις ἐχρησίμευε κυρίως διὰ τὴν παραγωγὴν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν καὶ κατὰ δεύτερον λόγον διὰ τὴν παραγωγὴν ἄλλων ἀντικειμένων. Ἡ αὐτὴ παρατήρησις εἶναι καὶ διὰ τὴν διάταξιν τοῦ ἐδαφίου γʹ, καθ’ ἣν θέλουσι λαμβάνεσθαι ὑπ’ ὄψιν τὰ μηχανήματα καὶ ὄργανα τὰ ἀποκλειστικῶς χρήσιμα πρὸς κατασκευὴν πυρίτιδος, ἐκρηκτικῶν ὑλῶν καὶ σφαιριδίων. Εἶναι δύσκολον, διὰ μίαν ἐπιχείρησιν, ἥτις παράγει διάφορα ἀντικείμενα, νὰ γείνῃ ἡ διάκρισις τῶν ἀποκλειστικῶς χρησίμων ἀπὸ τῶν δυναμένων νὰ χρησιμοποιηθῶσιν εἰς ἄλλην παραγωγήν. Τὰς ὀλίγας ταύτας παρατηρήσεις ἠθέλησα νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα δείξω τὴν ἀνάγκην τῆς τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 2 ἐν ταῖς πλείσταις τῶν διατάξεων αὐτοῦ, ἐὰν δὲν θέλωμεν νὰ νομοθετήσωμέν τι ἐναντίον τοῦ δικαίου καὶ τῆς λογικῆς ἀκόμη. Μόνον ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν ἡ διάταξις ἡ περιοριστικὴ τοῦ ἄρθρου 3, ἡ περιορίζουσα τὴν ἀποζημίωσιν εἰς τὸ ποσὸν τὸ προκύπτον ἐκ τῆς κεφαλαιώσεως τοῦ μέσου ὅρου τῆς καθαρᾶς προσόδου, μόνον ἐὰν ἡ διάταξις αὕτη διαγραφῇ, τὸ ἄρθρον 2 δύναται νὰ μείνῃ ὡς ἔχει, ἀλλ’ ἄνευ χρησιμότητος σπουδαίας. Διότι, ἀφοῦ θὰ ἀφεθῇ εἰς ἐπιτροπὴν ἢ εἰς πραγματογνώμονας νὰ ἐκτιμήσωσι τὴν θετικὴν καὶ πραγματικὴν ἀξίαν ἑνὸς ἱδρύματος, βεβαίως οἱ πραγματογνώμονες θὰ λάβωσιν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἀξίαν τῶν μηχανημάτων καὶ τῶν οἰκοδομῶν, ὡς καὶ τὸ παραγόμενον κέρδος, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ θέλουσι προβῆ εἰς τὴν ἐκτίμησιν. Ἐὰν μετὰ τὴν ἀπάντησιν, τὴν ὁποίαν θὰ δώσῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν εἰς τὰς ὀλίγας παρατηρήσεις, ἃς ἔφερα, καὶ ἐγὼ πεισθῶ, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ εἰσέλθω εἰς περισσοτέρας λεπτομερείας τοῦ ἄρθρου τούτου, ἵνα ἀποδείξω, ὅτι πράττομέν τι τὸ μὴ ὀρθὸν καὶ δίκαιον, θέλω λάβει πάλιν τὸν λόγον. Ἀλλὰ ἐλπίζω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν θὰ ἐννοήσῃ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμβιβασθῶσιν αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου τούτου πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ ἐδαφίου βʹ τοῦ ἄρθρου 3.

§125ΧΑΡ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐζήτησα προχθὲς τὸν λόγον, πρὸ τῆς διακοπῆς τῆς συζητήσεως ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 2, διότι ἐνόμισα ἀναγκαῖον νὰ ἐκθέσω τὴν γνώμην τὴν ἀντίθετον, ἣν εἶχον πρὸς πάντας τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, οἵτινες ὡμίλησαν, προτείναντες διαφόρους τροποποιήσεις ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου. Αἱ τροποποιήσεις, ἃς προέβαλον, ἢ αἱ γνῶμαι αἱ διάφοροι, τὰς ὁποίας ὑπεστήριξαν, συνοψίζονται εἰς τοῦτο· τὸ μὲν, ὅτι πρέπει ν’ ἀφεθῇ τὸ Δικαστήριον ἐλεύθερον εἰς τὴν ἐκτίμησιν, νὰ ἐφαρμοσθῇ δὲ ἄλλως ὁ νόμος ὁ ἐφαρμοζόμενος εἰς τὰς ἀπαλλοτριώσεις χάριν τῆς ὁδοποιΐας, τὸ δὲ, ὅτι τὸ 8%, ὅπερ ὁρίζεται ὡς βάσις ἀνακεφαλαιώσεως τῶν κερδῶν πρὸς ἐξεύρεσιν τοῦ κεφαλαίου, εἶναί τι οὐχὶ δίκαιον, καὶ ὅτι μᾶλλον πρὸς 5% πρέπει νὰ γείνῃ ἡ ἀνακεφαλαίωσις, καὶ τέλος, ὅτι αἱ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 2 δέον νὰ χαρακτηρισθῶσιν ὡς ἐνδεικτικαί. Πρὸς τὰς γνώμας ταύτας ἐγὼ ἔχω γνώμην ἀντίθετον, καὶ ταύτην ἐζήτησα νὰ διατυπώσω. Βεβαίως δὲν ἐμμένουσιν οἱ ἀντιλέγοντες εἰς τὴν ἰδέαν, ὅτι πρόκειται περὶ διατάξεως ἀντισυνταγματικῆς, ἐφ’ ὅσον δι’ αὐτῆς ἀνατίθεται εἰς τὸν δικαστὴν νὰ κρίνῃ περὶ τοῦ ποσοῦ τῆς ἀποζημιώσεως, ὑποβαλλόμενος μόνον εἰς τινας περιορισμούς, ἀναγραφομένους ἐν τῷ νόμῳ. Ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μοὶ φαίνεται, ὅτι δὲν δύναται νὰ ἔχῃ θέσιν ἐπὶ τοῦ προκειμένου, καὶ δὲν δύναται νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν διατύπωσιν τοῦ ἄρθρου, εἶναι τὸ νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν διὰ τὰς ἀποζημιώσεις τὸν νόμον τοῦ 1888, τὸν τροποποιοῦντα τὸν νόμον τοῦ 1867 περὶ ὁδοποιΐας, διότι ἐκεῖ πρόκειται περὶ ἀπαλλοτριώσεως ἀκινήτων, ἐνταῦθα δὲ περὶ ἀπαλλοτριώσεως βιομηχανίας. Δηλαδὴ κυρίως ἀπαλλοτριούμενον ἀντικείμενον ἐπὶ τοῦ προκειμένου δὲν εἶναι τὸ ἀκίνητον, ἐφ’ οὗ ἐκτελεῖται ἡ ἐπιχείρησις, ἀλλ’ αὐτὴ αὕτη ἡ ἐπιχείρησις. Μεταξὺ δὲ γῆς, ὡς κεφαλαίου, καὶ κεφαλαίων βιομηχανικῆς ἐπιχειρήσεως οὐδεμία ὁμοιότης, μᾶλλον δὲ διαφοραὶ ὑπάρχουσι, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν, ἡ βάσις, ἡ χρησιμεύουσα διὰ τὴν ἀποτίμησιν τῆς ἀξίας τοῦ ἑνὸς κεφαλαίου, νὰ χρησιμεύσῃ καὶ διὰ τὴν ἐξεύρεσιν τῆς ἀξίας τοῦ ἄλλου. Ἰδίως δὲ δὲν μοὶ φαίνεται, ὅτι ὀρθῶς ζητεῖται τὸ 8% νὰ γείνῃ 5%. Τὸ 5% ἐχαρακτηρίσθη ὡς ἡ ἔγγειος καθαρὰ πρόσοδος καὶ ἡ ἀνακεφαλαίωσις πρὸς ἐξεύρεσιν τῆς ἀξίας τοῦ ἀκινήτου. Ἀλλὰ τὰ κέρδη μιᾶς βιομηχανικῆς ἐπιχειρήσεως εἶναι ὅλως διάφορα, καὶ κατὰ διαφόρους ὅλως κανόνας πρέπει νὰ ἐξευρίσκωνται, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ διαφόρων κανόνων πρέπει νὰ γίνηται ἡ ἀνακεφαλαίωσις πρὸς ἐξεύρεσιν τοῦ κεφαλαίου. Δὲν ἔχει δὲ σχέσιν τὸ κέρδος τῆς βιομηχανικῆς ἐπιχειρήσεως οὐδὲ πρὸς τὸν τόκον τὸν τρέχοντα, καὶ οὐχὶ ὀρθῶς, κατὰ τὴν γνώμην μου, τὸ Ἑλληνικὸν Πυριτιδοποιεῖον, ἐν τῷ ὑπομνήματι, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν, ἐπικαλεῖται καὶ τὸ ποσοστὸν τοῦ τόκου, καὶ ζητεῖ, ἵνα ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ γείνῃ ἡ κεφαλαίωσις· τοὐναντίον, κατὰ τὴν γνώμην τὴν ἰδικήν μου, τὰ κέρδη τῶν βιομηχανικῶν ἐπιχειρήσεων εἶναι ἀντιστρόφως ἀνάλογα πρὸς τὸ ποσοστὸν τοῦ τόκου τοῦ τρέχοντος, δηλαδὴ, ὅσον μικρότερος εἶναι ὁ τόκος τῶν κεφαλαίων, τόσον μεγαλείτερα κρίνονται τὰ κέρδη τῶν βιομηχανικῶν ἐπιχειρήσεων, διότι ἔχουν ἀπόλυτον ἀνάγκην κεφαλαίων πρὸς εὐόδωσιν τοῦ ἔργου αὐτῶν καὶ ἀπόκτησιν κερδῶν, τὸ δὲ κεφάλαιον τὸ χρηματικὸν, τὸ ὁποῖον δὲν εὑρίσκει ἀνάλογον ἀποζημίωσιν διὰ τοῦ τόκου ἐν τῇ ἀγορᾷ, τρέπεται εἰς τὰς βιομηχανικὰς ἐπιχειρήσεις. Ἀλλὰ καὶ ὅταν πρόκηται περὶ καθαρῶν κερδῶν βιομηχανικῶν, ἂν θελήσῃ τις ν’ ἀκριβολογήσῃ, πρέπει ν’ ἀφαιρέσῃ τόσα ποσὰ, ὥστε νὰ μὴ ἀπομείνῃ, ὅσον φαίνεται, τὸ κέρδος τῆς βιομηχανικῆς ἐπιχειρήσεως· καὶ διὰ νὰ φθάσωμεν ἀκριβῶς εἰς αὐτὸ, διὰ νὰ ἐξεύρωμεν τὸ καθαρὸν κέρδος τοῦ κεφαλαίου τοῦ διατεθέντος διὰ τὴν ἐπιχείρησιν, πρέπει ν’ ἀφαιρέσωμεν ἐκ τῶν κερδῶν μέγα ποσὸν, τὸ ὁποῖον χρησιμεύει ὡς ἀσφάλιστρον τοῦ κεφαλαίου, πρὸς κάλυψιν τῶν κινδύνων· ὅσον δ’ ἐπικίνδυνος εἶναι μία ἐπιχείρησις, τόσον μεγαλείτερον ποσὸν ἐκ τῶν κερδῶν πρέπει ν’ ἀφαιρεθῇ, διὰ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ἀσφάλιστρον τοῦ κεφαλαίου. Ἀκόμη δὲ αἱ βιομηχανικαὶ ἐπιχειρήσεις δίδουσι μεγαλείτερα κέρδη, καὶ ἄσχετα πρὸς τὰ κέρδη, τὰ ὁποῖα δίδουσι τὰ ἀκίνητα, διότι μεγάλως εἰς τὴν ἀπόκτησιν τῶν κερδῶν καὶ εἰς τὴν προαγωγὴν τῆς ἐπιχειρήσεως συντελεῖ καὶ ἡ δεξιότης τῶν διευθυνόντων καὶ τὸ εὔωνον ἢ μὴ τῆς πρώτης ὕλης καὶ ἡ ἐπιτηδειότης εἰς τὴν ἀγορὰν τῆς πρώτης ὕλης καὶ εἰς τὴν εὕρεσιν ἀγορῶν καταναλώσεως. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ἐὰν ἀπὸ τῶν κεφαλαίων ἑνὸς πυριτιδοποιείου οἱουδήποτε, ἔστω καὶ μὴ ἑταιρικοῦ, ἀφαιρέσωμεν τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον πρέπει ν’ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τὰ κέρδη, ὡς χρησιμεῦον ὡς ἀσφάλιστρον τοῦ κεφαλαίου, θὰ μείνωσι τόσον ὀλίγα κέρδη, ὥστε ἡ ἀνακεφαλαίωσις πρὸς 5% δὲν θὰ ἦναι διάφορος ἐκείνης, ἡ ὁποία θὰ γείνῃ σήμερον πρὸς 8% ἄνευ τῆς ἀφαιρέσεως τοῦ ποσοῦ τούτου. Ἐγὼ μάλιστα εἶχον τὴν ἰδέαν, ὅτι καὶ τὸ 8% δὲν εἶναι ἐπαρκὲς, ὅτι ἄλλος μεγαλείτερος ὅρος ἔπρεπε νὰ ἐγγραφῇ, διότι εἶναι πολὺ μεγάλα τὰ κέρδη τῶν τοιούτων βιομηχανικῶν ἐπιχειρήσεων τῶν πυριτιδοποιείων, λόγῳ τῶν ἐκτάκτων κινδύνων, εἰς τοὺς ὁποίους ὑπόκεινται τὰ κεφάλαια εἰς τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην· θὰ ἦτο ἴσως δίκαιον 12%...

§126Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Ἐγὼ ἀπέδειξα, ὅτι εἶναι δίκαιον τὸ 12%.

§127Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Εἶμαι σύμφωνος.

§128Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀπέναντι τῶν κινδύνων ὑπάρχει εἰς τὰς τοιαύτας ἐπιχειρήσεις ὑπὲρ αὐτῶν, ὑπὲρ τῆς ἀξίας αὐτῶν, καὶ ἡ πελατεία, τὴν ὁποίαν διὰ κόπων καὶ κινδύνων ἀπέκτησαν.

§129Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἀλλ’ αὐτὴ δὲν εἶναι τ’ ἀπαλλοτριούμενα, οὔτε ἡ δεξιότης τοῦ διευθυντοῦ, οὔτε τὰ κεφάλαια τὰ κινητά, τὰ ὁποῖα ἐξυπηρετοῦσι τὴν ἐπιχείρησιν.

§130Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀπαλλοτριοῦται καὶ ἡ πελατεία, καὶ δὲν ἀγνοεῖτε, ὅτι ἡ πελατεία αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν ἔχει ἀξίαν.

§131Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Χάνει τὸ κατάστημα τὸ μέλλον, τὸ ἐλπιζόμενον κέρδος, καὶ ἂν πρόκηται ν’ ἀποζημιωθῇ διὰ τοῦτο, δέον ν’ ἀναγράψωμεν ἄλλους κανόνας, καὶ οὐχὶ νὰ λάβωμεν ὡς βάσιν τὸν νόμον τῆς ὁδοποιίας περὶ ἐκτιμήσεως τῶν ἀκινήτων, ὧν τὸ εἰσόδημα οὔτε μὲ τοὺς κινδύνους τῆς βιομηχανικῆς ἐπιχειρήσεως, οὔτε μὲ τὴν δεξιότητα τοῦ διευθυντοῦ αὐτῆς, οὔτε μὲ τὴν πελατείαν ἔχει σχέσιν. Ἀλλά, προκειμένου περὶ βιομηχανικῶν κεφαλαίων, εἶναι ἀνάγκη, ὡς ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ν’ ἀφαιρεθῶσιν ἐκ τῶν κερδῶν καὶ ποσὰ τόσα, ὅσα ἀναλογοῦσιν εἰς τὰ κινητὰ κεφάλαια. Τὸ ποσὸν τῶν καθαρῶν κερδῶν, τῶν διανεμομένων κατὰ τοὺς ἰσολογισμούς, ἀναφέρεται εἰς ὅλα τὰ κεφάλαια, τὰ ὁποῖα ἐτέθησαν εἰς κίνησιν διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς ἐπιχειρήσεως· ἀνταποκρίνεται δηλ. οὐ μόνον εἰς τὴν ἀξίαν τῶν ἀκινήτων ἢ τῶν μηχανῶν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ κεφάλαια, τὰ ὁποῖα ἐχρησίμευσαν πρὸς ἀγορὰν τῆς πρώτης ὕλης· ἀλλ’ ἐκείνη ἡ πρώτη ὕλη καὶ τὰ προϊόντα τοῦ ἐργοστασίου δὲν ἀπαλλοτριοῦνται· ταῦτα μένουσιν εἰς τοὺς ἰδιοκτήτας.

§132Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὅλη ἡ ἀνάπτυξις, τὴν ὁποίαν κάμνετε, τί ἀποδεικνύει; Ἀποδεικνύει, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν ἐν τῇ Βουλῇ νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅλας τὰς περιστάσεις καὶ τὰ δεδομένα, τὰ ὁποῖα καθιστῶσι τὴν ἀξίαν ἑνὸς καταστήματος οἱουδήποτε. Ἑπομένως διὰ τοῦτο διορίζονται ἐπιτροπαὶ καὶ πραγματογνώμονες, διὰ τοῦτο ἀφίνεται εἰς τὸ Δικαστήριον νὰ ἐκτιμήσῃ ὅλας τὰς περιστάσεις. Ἐὰν ἐσχηματίζετο ἐπιτροπή τις, διὰ νὰ μελετήσῃ τὸ ζήτημα τοῦτο, ἴσως θὰ ἠδύνατο νὰ ἔλθῃ, — μετὰ δυσκολίας, κατ’ ἐμὲ, — ἴσως, λέγω, θὰ ἠδύνατο νὰ ἔλθῃ εἰς ἀποτέλεσμα· ἀλλ’ ἐν τῇ Βουλῇ εἶναι ἀδύνατον νὰ μελετήσωμεν ἓν ἕκαστον τῶν δεδομένων, τὰ ὁποῖα δίδουν ἀξίαν ἢ ἐλάττωσιν εἰς ἓν κατάστημα. Διὰ τοῦτο ὅλην αὐτὴν τὴν μελέτην τῶν λεπτομερειῶν οὐδαμοῦ θὰ τὴν εὕρητε. Τίθενται βάσεις μόνον γενικαί, καὶ ἀφίνεται εἰς τὰ Δικαστήρια νὰ κανονίσουν τὰς λεπτομερείας.

§133Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Οὔτε εἰς τὴν Βουλὴν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεύρῃ ἀκριβῶς τὸ ποσὸν τῆς ἀποζημιώσεως μιᾶς ἀπαλλοτριουμένης βιομηχανίας, ἀλλ’ οὔτε καὶ εἰς τὰ Δικαστήρια εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξεύρωσιν ἀκριβῶς τὸ ποσὸν τοῦτο. Λέγων ἀκριβῶς, μεταχειρίζομαι τὴν λέξιν εἰς τὴν κυρίαν αὐτῆς σημασίαν. Ἡμεῖς ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν νὰ μὴ ἀφήσωμεν τὸν δικαστὴν ν’ ἀποφασίσῃ ἀπὸ διαθέσεως αὐτοῦ, ἔχομεν τὴν ὑποχρέωσιν ν’ ἀναγράψωμεν γενικούς τινας κανόνας, τοὺς ὁποίους ν’ ἀκολουθήσῃ ὁ δικαστὴς εἰς τὴν ἀπόφασίν του. Οὐδέποτε ἀφέθησαν οἱ δικασταὶ ν’ ἀποφασίζουν ἀπὸ ἰδίας διαθέσεως, διότι τοῦτο καὶ κατὰ τοῦ Δημοσίου δύναται νὰ ἀποβῇ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦ ἰδιώτου, ἂν συμβῇ ὁ ἰδιώτης νὰ μὴ ἦναι ὁ δυνάμενος νὰ ἐπισύρῃ ἐφ’ ἑαυτὸν τὴν προσοχὴν τῶν δικαστῶν. Τοῦτο δὲν εἶναι ἰδέα τῶν νεωτέρων νόμων· καὶ εἰς τὸ Ρωμαϊκὸν Δίκαιον ἀπαντῶσι διατάξεις περιορίζουσαι τὸν δικαστήν. Λόγου χάριν, προκειμένου περὶ διαφέροντος, δι’ οἱονδήποτε λόγον, ὑπάρχει διάταξις, κατὰ τὴν ὁποίαν τὸ διαφέρον δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὸ διπλάσιον τῆς ἀξίας. Οὐδεὶς ἐνόμισεν, ὅτι τοιαύτη διάταξις δὲν ἔπρεπε ν’ ἀναγραφῇ· ἴσως ὑπῆρχε λόγος τις, δι’ ὃν ἀνεγράφη· καὶ σήμερον ὑπάρχει τοιοῦτος. Διὰ τοῦτο ἐγὼ εἶπον ὅσα εἶπον, ἐπιζητῶν νὰ ἀναγραφῶσιν ἐν τῇ διατάξει τοῦ ἄρθρου 2 κανόνες, τοὺς ὁποίους ὁ δικαστὴς νὰ ἦναι ὑποχρεωμένος ν’ ἀκολουθήσῃ, καὶ οἱ ὁποῖοι νὰ δύνανται ἀσφαλέστερον νὰ ὁδηγήσωσιν αὐτὸν πρὸς ἐξεύρεσιν τοῦ ἀκριβοῦς ποσοῦ, τοῦ ὀφειλομένου εἰς τὸν ἰδιοκτήτην. Ἀλλὰ λέγων ταῦτα δὲν συμφωνῶ πρὸς τὸν κύριον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, οὐδὲ πρὸς ὑμᾶς, οἱ ὁποῖοι ἠθελήσατε, τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 2 νὰ τὴν χαρακτηρίσητε ὡς ἐνδεικτικὴν, διότι νομίζω, ὅτι ὁ χαρακτηρισμὸς οὗτος, ἂν ἔχῃ τὴν ἔννοιαν τὴν ὁποίαν ἐγὼ ἀποδίδω εἰς αὐτόν, τὴν ἔννοιαν τὴν δυνητικὴν, καθιστᾷ ματαίαν τὴν ἀναγραφὴν τῆς διατάξεως ταύτης ἐν τῷ ἄρθρῳ. Τί σημαίνει «εἶναι ἐνδεικτική»; Δύναται δηλαδὴ ὁ δικαστὴς νὰ μεταχειρισθῇ καὶ ἄλλους κανόνας ἐξευρέσεως τῆς καθαρᾶς προσόδου; καὶ τίνας; δύναται δηλαδὴ τὸ Δικαστήριον νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὰ κέρδη ἐν γένει; Ἀλλὰ τοῦτο θὰ ἀντίκηται εἰς τὴν διάταξιν ταύτην. Ἀλλ’ ἂν τὸν ἀφήσωμεν ἐλεύθερον νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τ’ ἀποκτηθέντα, εἶναι περιττὸν ν’ ἀναγράψωμεν τὰ διανεμηθέντα, εἶναι περιττὸν ν’ ἀναγράψωμεν κἂν περιορισμόν τινα, καὶ εἶναι δυνατόν, ὁ δικαστής, ἀφιέμενος ἐλεύθερος κανόνων καὶ ἀπὸ χρηστοῦ συνειδότος θέλων ν’ ἀποφασίσῃ, νὰ καταλήξῃ εἴτε εἰς ζημίαν τοῦ Δημοσίου, εἴτε εἰς ζημίαν τοῦ ἰδιοκτήτου, ἐνῷ τοῦτο δὲν σκοπεῖ τοὐλάχιστον ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νομοσχεδίου, ν’ ἀφήσῃ δηλαδὴ τὸν δικαστὴν ἐλεύθερον κανόνων καὶ ἀπὸ ἰδίας διαθέσεως ν’ ἀποφασίζῃ. Εἶπον προκληθείς, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 2 εἶναι δυνητική. Διατὶ εἶπον τοῦτο; διότι ἐνταῦθα πρόκειται περὶ δηλώσεων, ὁ δικαστὴς δὲ, ὁ ὁποῖος πρόκειται ν’ ἀποφασίσῃ περὶ τοῦ ποσοῦ, διὰ τοῦ ὁποίου θ’ ἀποζημιωθῇ ἡ ἑταιρεία ἢ ὁ ἰδιοκτήτης τοῦ ἐργοστασίου, δικαιοῦται νὰ ἐκτιμήσῃ, ἂν τὰ διανεμηθέντα κέρδη δὲν προῆλθον ἐκ τυχαίου τινὸς γεγονότος, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει σχέσιν πρὸς τὴν ἀξίαν τοῦ ἐργοστασίου, καὶ δύναται ὡς ἄριστα τότε νὰ προσδιορίσῃ τὴν ἀξίαν αὐτοῦ, ἢ μᾶλλον τὸ δοτέον πρὸς ἀποζημίωσιν ποσὸν μεγαλείτερον τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ δοθῇ, δυνατὸν δὲ, προκειμένου περὶ ἐργοστασίων, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν ἀκόμη διανεμηθέντα κέρδη, ἀλλ’ εὑρίσκονται εἰς ἄλλας περιστάσεις, δυνατόν, λέγω, μετὰ τὴν δήλωσιν ταύτην νὰ ἐκτιμήσῃ τὰ γεγονότα, τὰ σχετιζόμενα πρὸς τὴν ἀξίαν τοῦ ἐργοστασίου, ἄλλως...

§134Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Ἐτέθη περιορισμὸς εἰς τὸ ἄρθρον 3, ὁ περιορισμός, ὅτι δὲν δύναται νὰ δοθῇ ἀποζημίωσις ὑπερβαίνουσα τὸν μέσον ὅρον τῶν καθαρῶν κερδῶν τῶν παρελθόντων τριῶν ἕως τεσσάρων ἐτῶν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τοῦτο δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ, ὅπου δὲν ὑπάρχουσι κέρδη γνωστά, ὅπου δὲν ὑπῆρξε παραγωγὴ κατὰ τὰ τρία ἢ τέσσαρα παρελθόντα ἔτη, προτίθεμαι, ὅταν εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο ἔλθωμεν, νὰ προβάλω τροπολογίαν, καθ’ ἣν, προκειμένου περὶ τοιούτων ἐργοστασίων, ταῦτα ἀποζημιοῦνται μὲ τὴν πραγματικὴν αὐτῶν ἀξίαν, δηλαδὴ μὲ τὴν ἀξίαν τοῦ ἀκινήτου τῶν μηχανῶν καὶ μηχανημάτων, ἐκπτώσει 25%, ὅπως γίνεται εἰς ἄλλα Κράτη, προκειμένου περὶ ἀποζημιώσεως μηχανημάτων. Ἀλλά, ἐπαναλαμβάνω, δὲν πρόκειται περὶ τοῦ ἄρθρου 3. Τό γε νῦν συζητοῦμεν περὶ τοῦ ἄρθρου 2. Διὰ τούτου κανονίζονται αἱ δηλώσεις τῶν ἰδιοκτητῶν τῶν ἐργοστασίων, ἑταιρειῶν ἢ ἰδιωτῶν· ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὸ ἄρθρον 3, θὰ ἐξετάσωμεν, ἂν πρέπει ὁ περιορισμὸς νὰ μείνῃ, ἢ νὰ τροποποιηθῇ τὸ ἄρθρον 3, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸ ἀνώτατον ὅριον, πρὸς τὸ ὁποῖον δύναται ὁ δικαστὴς νὰ ἐξιχθῇ, προκειμένου ν’ ἀποφασίσῃ περὶ τῆς ἀποζημιώσεως.

§135Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἡ ἔννοια τῆς ἐνδεικτικότητος ἐδόθη εἰς τὸ ἄρθρον 2, καὶ διὰ τοῦτο συζητῶ περὶ αὐτοῦ. Μεθ’ ὅσα ἐδήλωσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὑπολαμβάνω ὅτι πρόκειται περὶ ἐλευθερίας τοῦ δικαστοῦ νὰ κρίνῃ, κατὰ πόσον τὰ μέσα, ἅτινα ἀναγράφει ὁ νόμος πρὸς μόρφωσιν τῆς πεποιθήσεώς του, αὐτὰ καὶ μόνα εἶναι ἀκριβῆ καὶ συντελοῦσιν εἰς τὴν ἀπόδειξιν τοῦ ζητουμένου· ἀλλὰ τότε, ὡς εἶπον, εἶναι περιττὴ ἡ ἀναγραφὴ τῶν περιορισμῶν, ἀφοῦ ὁ δικαστὴς δὲν δεσμεύεται ὑπ’ αὐτῶν. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ ἀνωνύμου ἑταιρείας, νομίζω ὅτι δυνάμεθα ἀσφαλῶς νὰ φθάσωμεν καὶ ἡμεῖς ἐντεῦθεν, ἀκολουθοῦντες τοὺς κοινῶς γνωστοὺς κανόνας, πρὸς ἐξεύρεσιν τῆς ἀξίας τῆς ἀπαλλοτριουμένης βιομηχανίας, ἀκολουθοῦντες τοὺς κανόνας, οὓς ἀκολουθοῦσι τὰ Χρηματιστήρια, καὶ νὰ δώσωμεν εἰς τὴν βιομηχανίαν ταύτην τὴν ἀληθῆ αὐτῆς ἀξίαν. Λέγων δὲ τὴν ἀληθῆ ἀξίαν, ἐννοῶ τὴν ἀγοραίαν ἀξίαν. Ἀγοραία ἀξία μιᾶς βιομηχανικῆς ἐπιχειρήσεως εἶναι ἡ ἀξία ἡ διδομένη ἀπὸ τὸ Χρηματιστήριον εἰς τὰς μετοχάς της. Πόσην ἀξίαν ἔχουν αἱ μετοχαὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου; τόσην. Πόσαι μετοχαὶ εἶναι; τόσαι. Ἡ ἀνακεφαλαίωσις, ἰδοὺ ἡ ἀξία τοῦ ἐργοστασίου. Οὐδὲν ζημιοῦνται οἱ μέτοχοι, καὶ δυνάμεθα, προκειμένου περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου, ν’ ἀποζημιώσωμεν τοὺς μετόχους μὲ τὴν ἀξίαν τῶν μετοχῶν, τὰς ὁποίας κατέχουν. Καὶ ποίαν ἀξίαν; Εἰς τὸ Πυριτιδοποιεῖον τοῦτο παρετηρήθη τὸ περίεργον φαινόμενον, ὅτι ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου ηὔξησαν αἱ τιμαὶ τῶν μετοχῶν· ἀλλ’ ἐὰν δώσωμεν τὴν μεγαλειτέραν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν εἶχον αἱ μετοχαὶ κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, ἀλλ’ ἐὰν δώσωμεν καὶ τὴν ἀξίαν τὴν ηὐξημένην, τὴν ὁποίαν ἔχουν σήμερον αἱ μετοχαί των, καὶ τοῦτο ἂν πράξωμεν, ἡ ἀποζημίωσις, ἐνῷ θὰ ἦναι δικαία δι’ αὐτούς, θὰ ἦναι καὶ συμφέρουσα εἰς τὸ Κράτος, τὸ ὁποῖον, καὶ ἂν ἀκολουθήσῃ αὐτοὺς τοὺς κανόνας, τοὺς ὁποίους ἀναγράφει ἐν ἄρθρῳ 2 τὸ νομοσχέδιον, θὰ πληρώσῃ ποσὰ μεγαλείτερα ἀφ’ ὅσα θὰ ἐπλήρωνεν, ἐξαργυρῶνον μίαν ἑκάστην τῶν μετοχῶν, ἢ ἀντιστρόφως θὰ τεθῶσιν εἰς κίνδυνον τὰ ἰδιωτικὰ συμφέροντα...

§136Ν. ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Δι’ ὅσων λέγετε, ἐννοεῖτε, ὅτι εἰς τὰς μετοχὰς ἐκπροσωποῦνται καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἶναι ἄσχετα πρὸς τὴν καθαυτὸ ἀποζημίωσιν τοῦ Πυριτιδοποιείου.

§137Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι ἡ ἀποζημίωσις πρέπει νὰ ἐπέλθῃ εἰς ὅλα τὰ εἴδη τῆς βιομηχανίας, τὰ ὁποῖα παράγονται εἰς τὸ Πυριτιδοποιεῖον. Ἡ ὀρθοτέρα γνώμη εἶναι νὰ δοθῇ εἰς αὐτὰ πᾶσα ἀποζημίωσις, ν’ ἀποζημιωθῶσι διὰ πᾶσαν ζημίαν, εἴτε ἄμεσον εἴτε ἔμμεσον, τὴν ὁποίαν ἤθελον ὑποστῆ ἐκ τῆς ἀπαλλοτριώσεως. Αὐτὸς εἶναι ὁ κανών, τὸν ὁποῖον ἡ ἐπιστήμη ἀκολουθεῖ, ἀφ’ ἧς ἐνεφανίσθη. Οἱ Ρωμαῖοι προέβαινον καὶ περαιτέρω, λέγοντες, ὅτι ὁ ἀνελὼν τὴν μίαν τῶν δύο μουλῶν εἶναι ὑπόχρεος ν’ ἀποζημιώσῃ καὶ τὴν ζῶσαν, διότι διὰ τοῦ φόνου τῆς μιᾶς ἠλαττοῦτο ἡ ἀξία τῆς ἐπιζώσης· ἕως ἐκεῖ ἔφθασαν τὰ πορίσματα τοῦ Ρωμαϊκοῦ Δικαίου. Νομίζω ὅτι καὶ διὰ τοὺς ἄλλους κλάδους, τοὺς λειτουργοῦντας ἐν τοῖς καταστήμασιν αὐτοῖς, τοὺς μὴ χρησιμεύοντας πρὸς παραγωγὴν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, πρέπει νὰ δοθῇ ἀποζημίωσις ἀνάλογος· καὶ ἂν μὲν οἱ ἰδιοκτῆται τῶν βιομηχανιῶν, διὰ τῶν ὁποίων παράγονται τὰ ἄλλα εἴδη, θέλουσι νὰ πληρωθοῦν ταῦτα, θὰ λάβουν τὴν ἀγοραίαν ἀξίαν των, εἰ δὲ μή, ἂς κρατήσουν αὐτὰ, καὶ ἂς τὰ πωλήσουν, ἂν εὕρωσι τιμὴν εἰς τὴν ἀγοράν. Αὐτὰς τὰς παρατηρήσεις εἶχον νὰ κάμω, καὶ ἐμμένω εἰς τὴν ἰδέαν, ὅτι ὀρθοτέρα ἀποζημίωσις εἶναι ἡ ἀναλογοῦσα εἰς τὴν μετοχήν. Ἐλπίζω δ’ ὅτι, ἂν δὲν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἡ γνώμη μου αὕτη, δημοσιευομένη ὅμως, ἴσως χρησιμεύσῃ ὡς βάσις εἰς τὰς σκέψεις τοῦ ἐκτιμητοῦ δικαστοῦ.

§138Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Καίτοι, Κύριοι, ἐψηφίσθη κατ’ ἀρχὴν τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον εἰς τρεῖς ἀναγνώσεις, καὶ εὑρισκόμεθα ἤδη εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν, δὲν θεωρῶ ἄσκοπον νὰ ἐκφέρω οἵαν ἔχω γνώμην γενικῶς περὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου, διότι δὲν διστάζω νὰ δηλώσω, ὅτι τὸ θεωρῶ ἄσκοπον καὶ ἐπιζήμιον εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Καὶ ἄσκοπον μὲν θεωρῶ τοῦτο, διότι διὰ πολὺ ἀκοπωτέρου τρόπου δυνάμεθα νὰ φθάσωμεν εἰς τὰ ἐπιδιωκόμενα διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἀποτελέσματα, ἐπιζήμιον δὲ, διότι τὸ Κράτος θὰ ἐμπέσῃ εἰς κυκεῶνα ἀποζημιώσεων, αἵτινες θ’ ἀνέλθωσιν εἰς μέγα ποσόν, καὶ θὰ καταστήσωσι προβληματικὴν τὴν ἐπιδιωκομένην ὑπὲρ τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης πρόσοδον. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου οὐδὲν ἕτερον ἐπιδιώκεται ἢ ἡ προσπόρισις προσόδου ὑπὲρ τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης 300,000 δραχμῶν· ὅπως δ’ ἐπιτευχθῇ τοῦτο, καθιεροῦμεν σύστημα μονοπωλήσεως τῆς τε πυρίτιδος καὶ τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν. Πάντοτε ὑπῆρξα καὶ θὰ ἐξακολουθῶ νὰ ἦμαι ἐναντίον παντὸς μονοπωλίου, διότι θεωρῶ τὰ μονοπώλια οὐ μόνον ἐπαχθῆ, ἀλλὰ καὶ ἀπεχθῆ, τείνοντα εἰς τὴν μεταβολὴν τῶν πολιτῶν εἰς λαθρεμπόρους, προκειμένου δὲ περὶ βιομηχανιῶν, ὡς ἐπὶ τοῦ προκειμένου, συντελοῦντα εἰς τὸν μαρασμὸν αὐτῶν, καὶ παρακωλύοντα τὴν βελτίωσιν καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τούτων, ἣν παρέχει ἡ ἐλευθέρα ἐνάσκησις πάσης βιομηχανίας. Προκειμένου μάλιστα περὶ σκοποῦ καθαρῶς ταμιευτικοῦ, δι’ οὗ προικοδοτεῖται τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, ὑπάρχει τρόπος ἀκοπώτερος καὶ λυσιτελέστερος τοῦ κανονιζομένου ὑπὸ τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου. Ἐὰν, ἐν παραδείγματι, ἀντὶ νὰ μεταβληθῇ εἰς βιομήχανον τὸ Κράτος, ἀναλαμβάνον αὐτὸ τὴν κατασκευὴν καὶ τὴν ἐκποίησιν τῆς κατασκευαζομένης ἐνταῦθα πυρίτιδος καὶ τῶν ἄλλων ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, ἐπέβαλλε φορολογίαν τινὰ ἀνάλογον, καὶ οὐχὶ ἐπαχθῆ, ἐπὶ τῆς καταναλισκομένης πυρίτιδος, θὰ ἠδύνατο νὰ φθάσῃ εἰς τὸ ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὅπερ, μεταβαλλόμενον εἰς νόμον, πολλὰς θὰ γεννήσῃ δυσχερείας καὶ πολλὰς θὰ ἐπιπάσῃ ἀμφιβολίας περὶ τῆς ἐπιτυχίας αὐτοῦ. Διὰ νὰ ἐννοήσῃ τις τὰς παρουσιασθησομένας δυσχερείας, δὲν ἔχει ἢ νὰ προβῇ εἰς μαθηματικήν τινα ἀνάλυσιν τῶν ὑφισταμένων βιομηχανιῶν τῆς πυρίτιδος καὶ τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν. Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε δὲ νὰ παραθέσω ὑμῖν ἀριθμούς τινας, ἵνα καταστήσω εὐληπτοτέρους τοὺς συλλογισμούς μου. Ἡ κατασκευαζομένη ἢ μᾶλλον ἡ καταναλισκομένη πυρίτις ὑπονόμων, δηλαδὴ τὸ εὐτελέστερον εἶδος τῆς πυρίτιδος, ἀνέρχεται εἰς 300,000 ὀκάδας. Ἡ καταναλισκομένη πυρῖτις τῆς θήρας δὲν ὑπερβαίνει τὰς 110,000 ὀκάδας, ἡ δὲ κατανάλωσις τῆς δυναμίτιδος ἀνέρχεται εἰς 150,000 χιλιόγραμμα. Ὡς παρατηρεῖτε, Κύριοι, τὰ καταναλισκόμενα ποσὰ δὲν εἶναι μεγάλα, οὐδὲ ἡ ἀξία αὐτῶν εἶναι τοιαύτη, ὥστε νὰ πιστεύσῃ τις, ὅτι θὰ ἐπιτευχθῶσι τὰ κέρδη, τὰ ὁποῖα ἀρχῆθεν προϋπελόγιζον οἱ ὑποστηρικταὶ τοῦ συστήματος τοῦ μονοπωλίου...

§139Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Πόθεν ἠρύσθητε τὰς πληροφορίας ταύτας;

§140Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Αἱ πληροφορίαι αὗται ἐδημοσιεύθησαν εἰς τὰς ἐφημερίδας ἅμα τῇ ὑποβολῇ τοῦ νομοσχεδίου.

§141Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἀνέφερεν, ὅτι ἡ κατανάλωσις ἀνέρχεται εἰς μεγάλα ποσά.

§142Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Εἰς πόσα;

§143Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Ἡ πυρῖτις τῶν ὑπονόμων π. χ. ἀνέρχεται εἰς 350,000 ὀκάδας.

§144Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τοῦτο εἶναι ἐπιχείρημα ὑπὲρ ἐμοῦ, διότι ἐγὼ ὑπολογίζω, ὅτι καταναλίσκεται πυρῖτις ὑπονόμων 300,000 ὀκάδες, κατ’ ἀκολουθίαν περιορίζω τὰς εἰσπράξεις ἐκ τῆς φορολογίας αὐτῆς. Ἐὰν καταναλίσκωνται 350,000 ὀκάδες πυρίτιδος, καὶ ἐτίθετο φόρος καταναλώσεως 25 λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν, τὸ Δημόσιον θὰ εἰσέπραττεν οὐχὶ 75,000, ὡς ὑπολογίζω ἐγώ, ἀλλὰ 87,500.

§145ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Ὑπολογίζετε καὶ τὴν ἐσωτερικὴν καὶ τὴν ἐξωτερικὴν κατανάλωσιν;

§146Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τί ἐννοεῖτε διὰ τῆς διακρίσεως ταύτης; — διότι δὲν ἐννοῶ.

§147ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Εἰς τὸ ἐσωτερικὸν καταναλίσκονται 350,000 ὀκάδες, εἰς τὸ ἐξωτερικὸν ἐξάγεται ἄλλο τόσον ποσὸν, ἴσως δὲ καὶ πλειότερον.

§148Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὑποθέτω, ὅτι αἱ πληροφορίαι, αἱ δημοσιευθεῖσαι ὑπὸ τῶν ἐνδιαφερομένων, δὲν ἀναφέρονται εἰς τὴν παραγωγὴν, ἀλλ’ εἰς τὴν κατανάλωσιν τὴν ἐσωτερικήν· ἀλλ’ ἐγὼ λαμβάνω πάντοτε ὡς φορολογήσιμον πυρίτιδα τὴν ἐν τῷ ἐσωτερικῷ μόνον καταναλισκομένην, καὶ ὑπολογίζω ταύτην εἰς 350,000 ὀκάδας. Ἐπιβάλλοντες φόρον 25 λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν εἰς τὴν πυρίτιδα ταύτην, ἔχομεν 87,500 δραχμὰς ἐξ αὐτῆς. Ἡ καταναλισκομένη πυρῖτις κυνηγίου, ὡς προανέφερα, ἀνέρχεται εἰς 110,000 ὀκάδας.

§149ΑΛΕΞ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν εἶπεν, ὅτι ἡ καταναλισκομένη πυρῖτις κυνηγίου ἀνέρχεται εἰς 150,000 ὀκάδας.

§150Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Παραδέχομαι ὡς βασιμωτέρας τὰς πληροφορίας τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, καὶ σημειῶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὀκάδων τῆς πυρίτιδος ταύτης εἰς 150,000· πρὸς μίαν δραχμὴν κατ’ ὀκᾶν φορολογοῦντες ἔχομεν ἑτέρας 150,000 δραχμάς. Ἀπομένει οὕτως ἡ καταναλισκομένη δυναμῖτις, ἥτις, κατὰ τοὺς μετριωτέρους ὑπολογισμοὺς, ὑπερβαίνει τὰς 150,000 χιλιόγραμμα, καὶ ἡ ὁποία, φορολογουμένη καὶ αὕτη πρὸς μίαν δραχμὴν κατὰ χιλιόγραμμον, θὰ δώσῃ ἑτέρας 150,000 δραχμάς...

§151Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Εἶναι πολὺ περισσοτέρα ἡ καταναλισκομένη δυναμῖτις, κατὰ τὰς πληροφορίας τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν.

§152Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Λαμβάνω τὸ κατώτερον ὅριον τῆς καταναλώσεως, διὰ νὰ μὴ ἀναφέρω ἀριθμοὺς δυναμένους νὰ θεωρηθῶσιν ὡς φανταστικοί... Ἐὰν τὰ ποσὰ ταῦτα ἦναι ἀκριβῆ,—καὶ θὰ ἦναι τοιαῦτα, ἀφοῦ εἶναι κατώτερα τῶν ἀναφερομένων ὑπὸ τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ,—ἰδοὺ ὅτι θὰ ἔχωμεν ἐκ τῆς φορολογίας τῆς πυρίτιδος καὶ τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν πρόσοδον ἀνερχομένην εἰς 387,500 δραχμάς· ἐὰν δὲ προστεθῇ ἐλάχιστος φόρος καὶ ἐπὶ τῶν καταναλισκομένων σφαιριδίων, ἔστω καὶ δέκα λεπτῶν κατ’ ὀκᾶν, τὸ ποσὸν τῆς ἐν λόγῳ προσόδου δύναται νὰ φθάσῃ τὰς 500,000 δραχμὰς ἐτησίως, ὅπερ δύναται νὰ διατεθῇ ὁλόκληρον ὑπὲρ τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, μεῖον τῆς διαφορᾶς 5%, ἢ 10%, ἂν θέλητε, ἤτοι μεῖον 50,000 δραχμῶν, δαπανηθησομένων διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῆς ἐπιβλέψεως καὶ τῆς ἐξακριβώσεως τῆς φορολογίας ταύτης. Οἱ ἀριθμοί, οὓς ἀνέφερα, εἶναι τόσον βάσιμοι, ὥστε δὲν ὑποθέτω, ὅτι δύναται ν’ ἀμφισβητηθῇ ἡ ὀρθότης αὐτῶν ὑπ’ οὐδενός. Δυνάμεθα λοιπὸν νὰ ἔχωμεν ἐκ τῆς τοιαύτης φορολογίας 500,000 δραχμὰς ἐτησίως, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης θὰ προσπορισθῇ ποσὸν πολὺ ἀνώτερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον προσδοκῶμεν διὰ τοῦ συστήματος τῆς μονοπωλήσεως τῆς πυρίτιδος καὶ τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, ὅπερ νῦν πρόκειται νὰ καθιερώσωμεν. Ἀλλὰ δὲν εἶναι μόνη αὕτη ἡ θετικὴ ὠφέλεια, τὴν ὁποίαν θὰ ἔχωμεν. Σᾶς παρακαλῶ νὰ μὲ παρακολουθήσητε εἰς τὴν κατάστρωσιν ἑτέρων ἀριθμῶν, ἐφ’ ὧν ἐπικαλοῦμαι τὴν ὑμετέραν προσοχήν. Ἔχω ἐνταῦθα σημείωσιν τῶν ὑπαρχόντων ἐν Ἑλλάδι πυριτιδοποιείων καὶ τῆς ἀξίας αὐτῶν. Ἐκτὸς τοῦ πυριτιδοποιείου τῆς ἀνωνύμου Ἑλληνικῆς Ἑταιρείας, οὗτινος ἡ ἀξία ὑπερβαίνει τὰ 2,000,000 δραχμὰς, ὑπάρχουσι καὶ τρία ἄλλα, ὧν ἡ ἀξία ὑπερβαίνει τὰς 400,000 δραχμάς. Ἔχομεν τὸ δυναμιτιδοποιεῖον τῆς Γαλλικῆς Ἑταιρείας, τοῦ ὁποίου ἡ ἀξία ἀνέρχεται εἰς 200,000 δραχμάς· ὑπάρχει καὶ ἕτερόν τι, οὗ ἡ ἀξία ὑπερβαίνει τὰς 100,000 δραχμάς· εἰσὶν ἐπίσης οἱ πυριτιδόμυλοι τῆς Δημητσάνης, ὧν ἡ ἀξία ἀνέρχεται εἰς 50,000 δραχμάς· ἓν μικρὸν πυριτιδοποιεῖον τοῦ Ἄργους, δραχμὰς 3,000· τὰ μικρὰ πυριτιδοποιεῖα τῆς Φθιώτιδος, 10,000 δραχμάς, καὶ τὸ πυριτιδοποιεῖον τῆς Σύρου, 50,000 δραχμάς. Τῶν πυριτιδοποιείων καὶ τῶν δυναμιτιδοποιείων τούτων ἡ ἀξία ἀνέρχεται περίπου εἰς 3,500,000 δραχμὰς, ἤτοι τὸ Κράτος, ἅμα τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ νόμου τούτου ὀφείλει νὰ καταβάλῃ εἰς ἀποζημιώσεις τὸ ποσὸν τῶν 3,500,000 δραχμῶν, ἴσως δὲ οὔτε θὰ ἐπαρκέσῃ κἄν τὸ ἀναφερθὲν ποσὸν, διότι, ὅταν θὰ ἐμπέσῃ εἰς τὸν κυκεῶνα τῶν ἀποζημιώσεων τὸ Κράτος, δὲν εἶναι ἀπίθανον αἱ ἐκτιμήσεις νὰ παρουσιάσωσι ποσὰ πολὺ ὑπέρτερα. Ἀλλὰ ἀναγκαίως τὸ Κράτος, ὅπως ἐγκαταστήσῃ πυριτιδοποιεῖον, εἰς ὃ θὰ κατασκευάζηται ἡ πολεμικὴ ἢ ἄκαπνος λεγομένη πυρῖτις, ὡς καὶ αἱ πυρίτιδες τοῦ ἐμπορίου, θὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην τῆς δαπάνης 1,500,000 δραχμῶν. Ὥστε δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὑπερβολικὸν τὸ ποσὸν 5,000,000 δραχμῶν, ἀπαιτηθησομένων διὰ τὰς ἀποζημιώσεις τῶν ὑπαρχόντων ἐργοστασίων καὶ διὰ τὴν ἐγκατάστασιν νέου τοιούτου. Οὕτω δὲ τὸ Κράτος θὰ καταβάλλῃ πρὸς ἐξυπηρέτησιν τοῦ δανείου τούτου, μὲ τόκον οὐχὶ 8%, ὃν ἀναγράφει τὸ νομοσχέδιον, ἀλλ’ 7%, δραχμὰς 350,000 κατ’ ἔτος, ἤτοι ποσὸν ὑπέρτερον τοῦ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου προσδοκωμένου πόρου ὑπὲρ τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης. Ἰδοὺ ἐκ τίνος λόγου ἐθεώρησα τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἄσκοπον, καὶ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ ἐπιζήμιον εἰς τὸ Κράτος· διότι, ἐνῷ θ’ ἀναλάβῃ τοῦτο ἐπιχείρησιν ἐπισφαλῆ, γεννῶσαν βασίμους δισταγμοὺς, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιτυχίαν αὐτῆς, ἀφ’ ἑτέρου ἀφαιρεῖ ἀπὸ τῶν χειρῶν τῶν ἰδιωτῶν βιομηχανίαν, πολλὰς ἀπασχολοῦσαν χεῖρας, καὶ ἡ ὁποία σὺν τῷ χρόνῳ καὶ διὰ καταλλήλου ἐπιβλέψεως δύναται νὰ προαχθῇ καὶ νὰ τελειοποιηθῇ. Ἐθεώρουν λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι ἀσυγκρίτως ἐπωφελέστερον ἤθελεν εἶσθαι διά τε τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης καὶ διὰ τὸ Κράτος, ἂν ἐπεβάλλετο φόρος καταναλώσεως ἐπὶ τῆς πυρίτιδος, τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν καὶ τῶν σφαιριδίων· θὰ ἠδύνατο ἐκ τούτου τὸ Κράτος νὰ εἰσπράττῃ, οὐχὶ κατ’ αὐθαιρέτους ὑπολογισμοὺς, ἀλλὰ κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς αὐτοῦ τοῦ κ. ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν Ὑπουργοῦ, 500,000 δραχμὰς ὑπὲρ τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης. Δὲν ἐννοῶ λοιπὸν, ἕνεκεν τίνος λόγου τὸ Κράτος θ’ ἀναλάβῃ τὴν πολύπλοκον ταύτην βιομηχανίαν, ἀφαιροῦν αὐτὴν ἀπὸ τὰς ἰδιωτικὰς χεῖρας. Ὁ κύριος σκοπὸς, ὡς προεῖπον, εἶναι, πῶς νὰ πορισθῇ τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης 300,000 δραχμάς· ἰδοὺ ὅμως, ὅτι διὰ τρόπου πολὺ ἁπλουστέρου, τὸν ὁποῖον ὑποδεικνύω, δύναται νὰ πορισθῇ τὸ ταμεῖον τοῦτο πολλῷ πλείονα, χωρὶς τὸ Κράτος οὐδεμίαν νὰ ὑποστῇ δαπάνην ἐγκαταστάσεως καὶ ἀποζημιώσεων. Τὰς βραχείας ταύτας παρατηρήσεις εἶχον νὰ φέρω γενικῶς ἐπὶ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, ὅπως καταδείξω τὸ ἄσκοπον καὶ ἐπιζήμιον αὐτοῦ. Ἐν τῇ ἀριθμητικῇ, οὕτως εἰπεῖν, ταύτῃ ἐξετάσει ἀπέφυγα νὰ θίξω ἕτερα θέματα, σχετιζόμενα πρὸς τὴν ἀνάληψιν ὑπὸ τοῦ Κράτους βιομηχανίας τοιαύτης μάλιστα φύσεως. Ἡ γνώμη μου εἶναι, ὅτι εἰς Κράτη, τῶν ὁποίων ἡ ὀργάνωσις δὲν εἶναι ἀρτία, τῶν ὁποίων ἡ διοίκησις χωλαίνει, — ὅπως τὰ Ἀνατολικὰ Κράτη, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ τὸ ἡμέτερον, — ἡ ἀνάληψις βιομηχανίας τινὸς ἐνέχει πολλοὺς τοὺς κινδύνους τῆς ἀποτυχίας· ἐκ τῆς μελέτης δὲ τῆς ἡμετέρας διοικήσεως ἔχω σχηματίσει ἀδιασάλευτον τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ ναυάγιον εἶναι ἄφευκτον, καὶ τότε θὰ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην τὸ Κράτος νὰ ἀναθέσῃ τὴν ἐπιχείρησιν εἰς ἑταιρείαν τινά· δὲν εἶναι δὲ ἀπίθανον νὰ καταφύγῃ εἰς τὴν Ἑταιρείαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου, ἥτις τοσαῦτα ἔδωκε σημεῖα προόδου.

§153Κ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸς εἶναι ὁ κύριος σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου.

§154Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Βεβαίως δὲν εἶναι ὁ σκοπὸς οὗτος. Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι καλῇ τῇ πίστει καὶ ἐκ κακῶν ὑπολογισμῶν ἐφαντάσθησαν οἱ εἰσηγηταὶ καὶ οἱ ὑποστηρικταὶ τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀναλάβῃ τὸ Κράτος τὴν μονοπώλησιν τῶν βιομηχανικῶν αὐτῶν προϊόντων. Ἐκ τῆς ἀναλύσεως, τὴν ὁποίαν ἔκαμα, κατεδείχθη, πιστεύω, τὸ σαθρὸν τῶν τοιούτων ὑπολογισμῶν· δὲν εἶναι ἑπομένως δύσκολον νὰ ἀναγκασθῇ τὸ Δημόσιον νὰ καταφύγῃ εἰς ἐκχώρησιν πρὸς ἑταιρείαν τινὰ, ὡς συνέβη εἰς παρομοίας περιστάσεις εἰς Κράτη κατὰ πολὺ περισσότερον ἡμῶν προηγμένα εἰς τὸν πολιτισμόν. Ἠναγκάσθην νὰ ἐπεκταθῶ ὀλίγον γενικώτερον ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου καὶ νὰ ὁμιλήσω μᾶλλον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου ἢ ἐπὶ τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἄρθρου, διότι θεωρῶ, ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο εἶναι τὸ σπουδαιότερον, εἶναι αὐτὴ ἡ βάσις, ἐφ’ ἧς στηρίζεται πᾶσα τοῦ νομοσχεδίου ἡ οἰκονομία.

§155Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ τὸ ἄρθρον εἶναι ἡ ἀρχή.

§156Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Φοβοῦμαι, ὅτι ἡ γνώμη μου δὲν θὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, διότι ἤδη ἐψηφίσθη τὸ νομοσχέδιον κατ’ ἀρχὴν καὶ εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν. Ἀλλ’ ἐνόμισα, ὅτι ὤφειλον νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν γνώμην μου, ἀδιάφορον, ἂν ἀλλοίαν ἐμόρφωσεν ἡ Βουλὴ ἐκ τῆς συζητήσεως γνώμην.

§157Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐγὼ ἔχω τὴν ἐλπίδα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ δώσῃ πολλὴν προσοχὴν εἰς ὅ,τι λέγετε, καὶ εἰς ὅσα μέλλουσι νὰ λεχθῶσι.

§158Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Εὐχαριστῶ, κύριε συνάδελφε, διὰ τὴν εὐμένειαν, μεθ’ ἧς ἀποδέχεσθε τὰ ὑπ’ ἐμοῦ λεγόμενα· ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἔχω καὶ ἐγὼ αὐτὴν τὴν ἐλπίδα, εὔχομαι ν’ ἀποδεχθῇ ἡ Κυβέρνησις τὴν γνώμην μου. Ἤδη ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, ν’ ἀπαντήσω, δι’ ὀλίγων εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κυνουρίας συνάδελφον, ὅστις ἔλεγε πρὸ μικροῦ, ὅτι, ὅπως ὁρισθῇ ἡ ἀποζημίωσις τῆς Ἑταιρείας τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου, ὀφείλει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ ἀγοραία ἀξία τῶν μετοχῶν αὐτῆς, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἀξίας ταύτης νὰ πληρωθῶσιν οἱ μέτοχοι. Ἀλλ’ ἐὰν ἀκολουθήσωμεν τὴν ἀρχὴν ταύτην, ἂν δηλ. ἀποζημιώσωμεν διὰ τῆς ἀξίας τῶν μετοχῶν τοὺς μετόχους τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου, δύναται νὰ γεννηθῇ εὔλογος φόβος, ὅτι καθ’ ἣν ἡμέραν πρόκειται τοιοῦτός τις κανὼν νὰ ὁρισθῇ πρὸς ἀποζημίωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου, αἱ μετοχαὶ αὐτοῦ θέλουσιν ὑπερβῆ τὴν ἀξίαν τῶν 200 δραχμῶν ἑκάστη.

§159Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Νὰ ληφθῇ ὡς βάσις ἡ σημερινὴ ἀξία...

§160Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν. Μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἡ Βουλὴ θέλει ἐπιληφθῆ τῆς συζητήσεως τοῦ κανονισμοῦ τούτου, μὴ ἔχετε ἀμφιβολίαν, ὅτι τὸ χρηματιστικὸν παίγνιον θὰ ἐκτελεσθῇ, καὶ τὸ Δημόσιον θὰ πληρώσῃ ὑπερόγκους ἀποζημιώσεις, χωρὶς νὰ ἦναι εἰς τοῦτο ἀναμεμιγμένη ἡ Ἑταιρεία, ὡς συμβαίνει συνήθως. Δέον λοιπὸν ν’ ἀκολουθήσωμεν τὸν τρόπον τῆς ἀποζημιώσεως, τὸν ἀναγεγραμμένον ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ἔχοντες ὑπ’ ὄψει, ὅτι ὁ μέσος ὅρος τῶν τελευταίων τεσσάρων ἐτῶν τῶν μερισμάτων ἀνῆλθεν εἰς 140,000 δραχμάς· ἀλλὰ τὸ ποσὸν τοῦτο θὰ αὐξηθῇ κατὰ πολύ, διότι ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἀπεδέχθη τὴν γνώμην, ὅτι ἡ ἀποζημίωσις δέον νὰ ὁρισθῇ ἐπὶ τῶν καθαρῶν κερδῶν, καὶ οὐχὶ ἐπὶ τῶν μερισμάτων.

§161Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τῶν ἀποκτηθέντων, ὄχι τῶν διανεμηθέντων.

§162Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁ κύριος Πρωτοπαπαδάκης ὑπέβαλε τὴν γνώμην ταύτην, καὶ τὴν γνώμην ταύτην ἀπεδέχθη ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν.

§163Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τὴν ἀπεδέχθη; Νὰ καθαρισθῇ αὐτὸ τὸ ζήτημα.

§164Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς λέγει ὄχι. Ἐγὼ νομίζω, Κύριοι, ὅτι, προκειμένου περὶ ἀποζημιώσεως μιᾶς μεγάλης βιομηχανικῆς Ἑταιρείας, βεβαίως πρέπει ν’ ἀποδεχθῶμεν τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὑπεστήριξεν ὁ κύριος Πρωτοπαπαδάκης. Διότι δὲν πρόκειται τὸ Κράτος νὰ ὠφεληθῇ ἐκ τῆς περιστάσεως ταύτης, πρὸς ζημίαν τῶν μετόχων. Δέον νὰ κρατήσῃ ἄκρα δικαιοσύνη, καὶ ἐὰν πράγματι τὰ κέρδη τῆς βιομηχανικῆς ταύτης ἐπιχειρήσεως ὑπερβαίνωσι τὰ ποσὰ τῶν διανεμηθέντων μερισμάτων, ἀναντιρρήτως δέον νὰ ληφθῇ τοῦτο ὑπ’ ὄψιν, καὶ ν’ ἀποζημιωθῶσιν οἱ μέτοχοι, χωρὶς νὰ συμβῇ ἀδικία τις. Ὀφείλει, εἶπον, νὰ πρυτανεύσῃ τὸ δίκαιον, καὶ οὐχὶ ἡ ἰδέα, ὅπως, χάριν τοῦ Δημοσίου μεροληπτοῦντες, ζημιώσωμεν τοὺς μετόχους τῶν ἑταιρειῶν.

§165Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Ἐγὼ διὰ τῆς ὁμιλίας μου δὲν ἐζήτησα νὰ ὠφεληθῇ τὸ Δημόσιον, καὶ νὰ ζημιωθῶσιν οἱ μέτοχοι, εὑρίσκω ὅμως ἕνα ὑπολογισμόν, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ κ. Πρωτοπαπαδάκη, ὅτι πρέπει νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν τὰ κέρδη, νὰ γείνῃ δὲ ἀνακεφαλαίωσις πρὸς 5%. Ἐκράτησα σημείωσιν τῶν κερδῶν τῆς τελευταίας πενταετίας, καὶ εὗρον, ὅτι τὸ σύνολον εἶναι 1,500,000 δραχμαί· ὁ μέσος ὅρος 300,000· μὲ τόκον 5%, πρέπει νὰ δοθῇ ἀποζημίωσις εἰς τὸ Πυριτιδοποιεῖον 4,000,000. Ἀναγκάζεταί τις νὰ ὁμιλήσῃ ἐπὶ ὡρισμένων περιπτώσεων, διότι τὰ ἐπιχειρήματα, τὰ ὁποῖα προβάλλονται πρὸς κανονισμὸν τῆς ἀποζημιώσεως, δίδουν ἕν ἄτοπον συμπέρασμα.

§166Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Λέγετε, ὅτι ἐν γένει ἡ ἀποζημίωσις πρὸς 5% ἐπὶ τῶν διανεμηθέντων κερδῶν θὰ ἀνέλθῃ εἰς 4,000,000· τοῦτο δὲν εἶναι βεβαίως δυνατὸν νὰ τὸ παραδεχθῇ ἡ Βουλή· ὁ ὑπολογισμός σας ὅμως εἶναι λανθασμένος. Ἀλλ’ οὔτε ἡ Ἑταιρεία ἔχει, πιστεύω, τοιαύτην ἀξίωσιν· διότι, ἂν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν τὸν ἰσολογισμὸν τῆς Ἑταιρείας ταύτης, εὑρίσκει, ὅτι τὸ μετοχικὸν κεφάλαιον αὐτῆς δὲν ὑπερβαίνει ἀρχικῶς τὰ 3,000,000. Καὶ ἐγὼ εἶμαι τῆς γνώμης, ὅτι τόκος 8%, ὅστις εἶναι ὁ τόκος τῆς κρατούσης νομοθεσίας, ἴσως εἶναι δίκαιος, ἀλλὰ βεβαίως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δεχθῇ τις τὸ 10 καὶ 12%, ὅπερ ὑπεστήριξαν πολλοὶ τῶν κυρίων συναδέλφων, ἀλλὰ πάντως πρέπει νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν τὰ 4 τελευταῖα ἔτη, ἂν ὄχι καὶ τὰ 22, καὶ ν’ ἀφαιρεθῶσιν ἐκ τούτων, ὡς γίνεται ἀλλαχοῦ, τὰ 3 κατ’ ἐξοχὴν κερδοφόρα ἔτη, ὡς καὶ τὰ 3 ἔτη τὰ ἔχοντα τὰς ὀλιγωτέρας προσόδους.

§167Κ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἐξαιρεθῇ τὸ 1897.

§168Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Δὲν λέγω μόνον τὸ 1897· διότι καὶ τὸ 1898 ἔδωκεν 22 δραχμὰς μέρισμα, καὶ τὸ 1886 ἐπίσης, ἀλλὰ ν’ ἀφαιρεθῶσι 3 ἔτη, τὰ μᾶλλον κερδοφόρα, καὶ ἄλλα 3, τὰ παρουσιάζοντα τὸ ἐλάχιστον κέρδος.

§169Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Τὰ εἰσοδήματα ἑνὸς ἔτους εἶναι τυχαῖον γεγονός. Δὲν εἶναι ὀρθὸν, ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ γεγονότος νὰ στηρίζηται μία σοβαρὰ ἀποζημίωσις.

§170Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τὸ 1897 ὡς καὶ τὸ 1898 ἦτο τυχαῖον γεγονὸς, διότι ἐμεσολάβησεν ὁ πόλεμος, ὅπως καὶ τὸ 1886, κατὰ τὸ ὁποῖον συνέβη νὰ λάβῃ χώραν ἡ ἐπιστρατεία, καὶ νὰ παραγγελθῶσι φυσίγγια πολλὰ ὑπὸ τοῦ Κράτους· διὰ τοῦτο δὲ βλέπομεν τὰ διανεμηθέντα κέρδη νὰ ἀνέρχωνται εἰς 22 δραχμὰς κατὰ μετοχήν.

§171Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Δὲν εἶναι ὀρθὸν, ἓν τυχαῖον γεγονὸς νὰ λαμβάνηται ὡς βάσις σοβαρᾶς ἀποζημιώσεως.

§172Ι. ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ. Ὑπάρχουσιν αἱ γενικαὶ ἀρχαὶ περὶ ἀποζημιώσεως.

§173Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Προκειμένου περὶ ἀποζημιώσεως βιομηχανικῶν καταστημάτων τοιαύτης φύσεως, λαμβάνονται ὑπ’ ὄψιν τὰ κέρδη ὁλοκλήρου τῆς ἐπιχειρήσεως, ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως αὐτῆς μέχρι τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν πρόκειται ν’ ἀπαλλοτριωθῶσι τὰ καταστήματα ταῦτα, καὶ ἐκ τῶν κερδῶν τούτων ἀφαιροῦνται, ὡς προεῖπον, τὰ τρία ἔτη, τὰ ὁποῖα παρουσιάζουσι τὰ μέγιστα τῶν κερδῶν, καὶ ἄλλα τρία ἔτη, τὰ ὁποῖα παρουσιάζουσι τὰ ἐλάχιστα, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ ταύτῃ γίνεται ἡ ἀναλογία τῆς ἀνακεφαλαιώσεως πρὸς 5%, ἢ 8%, ἀναλόγως τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἤθελον ὁρίσει ὁ νόμος. Λοιπὸν, ἐὰν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν ὁλόκληρα τὰ ἔτη, θὰ ἔχῃ κατὰ μέσον ὅρον 130,000 δραχμὰς ὡς μέρισμα κατ’ ἔτος, ἐὰν δὲ λάβῃ τὰ τελευταῖα τέσσαρα ἔτη, θὰ ἔχῃ 140,000 δραχμάς. Ἀπεφασίσθη ὅμως νὰ ληφθῶσι τὰ τελευταῖα τέσσαρα ἔτη, καὶ ἑπομένως θὰ ἔχωμεν ὡς παραδεδεγμένον κέρδος ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου δρ. 140,000. Ἐὰν ἐλαμβάνετο ὁλόκληρον τὸ διάστημα, τὸ ἀπὸ τῆς ἐγκαταστάσεως τοῦ καταστήματος μέχρι τῆς ἡμέρας, καθ’ ἣν πρόκειται ν’ ἀπαλλοτριωθῇ, πρὸς 5%, θὰ εὑρισκόμεθα ἐγγύτερον εἰς τὸ δίκαιον, καὶ θὰ προσεγγίζομεν εἰς τὴν πραγματικὴν ἀξίαν τῆς βιομηχανίας ταύτης. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι ἡ Βουλὴ ἀπεφάνθη ἤδη ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς ἀπεδέχθη νὰ κανονισθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ μερίσματος τῶν 140,000 δραχμῶν, ἀνακεφαλαιουμένων πρὸς 8%. Κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς δὲ τούτους, ἐὰν μὲν περιορισθῇ εἰς μόνα τὰ διανεμηθέντα μερίσματα, τότε τὸ Δημόσιον θὰ πληρώσῃ εἰς τὴν Ἑταιρείαν ταύτην 1,700,000 δραχμάς· ἐὰν ὅμως ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ ἐν γένει κέρδη τῆς βιομηχανίας ταύτης, ὅπως εἶναι τὸ ὀρθὸν καὶ τὸ δίκαιον, δηλ. καὶ τὰ κέρδη, τὰ ὁποῖα ἤθελον περάσει εἰς τὸ ἐνεργητικὸν ὡς ἔκτακτον ἀποθεματικὸν κεφάλαιον, τότε τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον θὰ πληρώσῃ τὸ Δημόσιον, θὰ ὑπερβῇ τὰ 2,240,000 δραχμάς· θὰ πληρώσῃ δηλ. 500,000 δραχμὰς πλειότερον. Ἐγώ, Κύριοι, νομίζω, ὅτι οὐδεὶς πρέπει ν’ ἀδικηθῇ ἐν τῇ προκειμένῃ περιστάσει· πρωτίστως δὲν πρέπει ν’ ἀδικηθῇ τὸ Δημόσιον, ἀλλὰ βεβαίως δὲν πρέπει νὰ ἀδικηθῶσι καὶ οἱ μέτοχοι. Κατ’ ἀκολουθίαν δέον σπουδαίως νὰ μελετηθῇ τὸ ζήτημα, καὶ νὰ μὴ πιστευθῇ ὑπ’ οὐδενός, ὅτι τὸ Δημόσιον ἐζήτησε νὰ κερδοσκοπήσῃ ἐν τῇ περιστάσει ταύτῃ, ἀδικοῦν ἐκείνους, ὧν τὰς περιουσίας ἀπαλλοτριοῖ ἀναγκαστικῶς· βεβαίως ὅμως δὲν πρέπει νὰ πιστευθῇ, ὅτι τὸ Δημόσιον πρόκειται νὰ χαρισθῇ εἴτε εἰς ἑταιρείας εἴτε εἰς ἄτομα. Ἐπαναλαμβάνω δὲ καὶ πάλιν, ὅτι δέον νὰ πρυτανεύσῃ ὅσον ἔνεστιν ἡ ἄκρα δικαιοσύνη. Ἀλλὰ τὸ λογικώτερον εἶναι ν’ ἀποσυρθῇ τὸ νομοσχέδιον, καὶ ἀντ’ αὐτοῦ νὰ ἐπιδιωχθῶσι διὰ τῆς φορολογίας οἱ πόροι τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης.

§174Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ τελευταία παράγραφος τοῦ συζητουμένου ἄρθρου 2 τοῦ νομοσχεδίου προνοεῖ, καὶ πολὺ δικαίως, διὰ μικρά τινα ἐργοστάσια πυριτιδοποιείων τῶν ἐπαρχιῶν, εἰς τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ κρατῶνται κανονικὰ βιβλία, καὶ συνεπῶς δὲν θὰ ὑπάρχωσιν ἐν καιρῷ τὰ ὑπὸ τοῦ ἐδαφίου βʹ προβλεπόμενα στοιχεῖα διὰ τὸν προσδιορισμὸν καὶ τὴν ἐκτίμησιν τῆς ἀποζημιώσεως. Ἐπειδὴ καὶ ἐν Ἄργει ἐνασκεῖται ἡ βιομηχανία αὕτη ὑπὸ πολὺ μικρὰν κλίμακα καὶ ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας, δίκαιον εἶναι, νομίζω, εἰς τὴν διάταξιν ταύτην νὰ συμπεριληφθῶσι καὶ τὰ ἐκεῖ ἐργοστάσια, εἴτε ὑδροκίνητα εἶναι ταῦτα, εἴτε ἱπποκίνητα. Καὶ διὰ τοῦτο παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ἐπενέγκῃ τὴν δέουσαν τροποποίησιν.

§175Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Μάλιστα.

§176Γ. ΚΑΡΠΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ κ. Ὑπουργὸς παρεδέχθη.

§177Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ προστεθῶσι αἱ λέξεις «καὶ ἀλλαχοῦ.»

§178ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ προστεθῶσι.

§179Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὅτι τὸ Κράτος ἀναλαμβάνει διὰ τοῦ νομοσχεδίου παρακεκινδυνευμένην ἐπιχείρησιν, καὶ ὅτι οἱ φόβοι, οὓς ἐξέφρασεν ὁ πρὸ μικροῦ κατελθὼν τοῦ βήματος συνάδελφος, εἰσὶ βάσιμοι, εἶναι ἀνεπίδεκτον ἀμφιβολίας. Ἀλλ’ ἡμεῖς, συζητοῦντες ἄνευ πολλῶν ἀντιρρήσεων μεταξὺ μονοπωλίου καὶ ἰδιωτικῆς ἐπιχειρήσεως, ἐπιστεύσαμεν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ὑπελόγισε πάντα τὰ ὑπὲρ καὶ κατὰ τοῦ μονοπωλίου, ἐν συγκρίσει πρὸς τὴν ἰδιωτικὴν ἐπιχείρησιν, καὶ ἐπείσθη, ὅτι καὶ ἀσφάλεια ὑπάρχει ἡ δέουσα καὶ πεποίθησις περὶ τοῦ μονοπωλίου, ὅτι τὰ ὑλικὰ ἔσονται τοιαῦτα, οἷα πρέπει νὰ παρέχωνται διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἂν οὐδεμίαν ἔχῃ πεποίθησιν οὔτε περὶ τῶν δαπανῶν, αἱ ὁποῖαι ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν ἐξαγορὰν τῶν λειτουργούντων νῦν μηχανημάτων, οὔτε περὶ τῆς παραγωγῆς τῆς ἐπὶ κέρδει ἢ ἄνευ ζημίας τῶν εἰδῶν εἴτε τῆς ἰδιωτικῆς καταναλώσεως, εἴτε καὶ τῶν ἀναγκαιούντων εἰς τὸ Δημόσιον, ἄν, λέγω, αὐτὴν τὴν πεποίθησιν δὲν ἔχῃ ἡ Κυβέρνησις, βεβαίως συζητοῦμεν περὶ ἐγκαταστάσεως μονοπωλίου, ὅπερ ἀφεύκτως θὰ ἔχῃ ὀλεθρίας συνεπείας. Εἶναι ἀληθές, ὅτι πάντα σχεδὸν τὰ Κράτη, ὅσα μεριμνῶσι περὶ τοῦ στρατοῦ αὐτῶν, ἵδρυσαν δημόσια καταστήματα, ποῦ μὲν μονοπωλιακῶς, ποῦ δὲ ἄνευ μονοπωλίου, πρὸς παραγωγὴν τῶν πυρομαχικῶν τοῦ στρατοῦ· ἀλλὰ τὰ Κράτη ταῦτα οὐ μόνον εἶχον τὰ μέσα νὰ δαπανῶσιν, ἀλλὰ καὶ ἐχρησιμοποίησαν ἐν τῇ ἐπιχειρήσει αὐτῇ ἐπιστήμονας πρώτης τάξεως, οἵτινες ἐπέτυχον πᾶν ὅ,τι εὐλόγως τὸ Κράτος καὶ ὁ στρατὸς προσεδόκα παρ’ αὐτῶν. Ἡ Ἰταλία π.χ., ἥτις ἔχει σήμερον ἐκ τῶν καλλιτέρων ὑλικῶν πολέμου, ὀφείλει αὐτά εἰς τίνα; εἰς ἕνα τῶν μεγαλειτέρων ἐπιστημόνων, τὸν εὑρέτην τῆς δυναμίτιδος, τὸν Νοβέλην, εἰς αὐτὸν δὲ παρεχώρησε πάντα τὰ μέσα καὶ ἵδρυσεν ἐν Ἰταλίᾳ τὰ πεφημισμένα ἐργαστάσια πυρομαχικῶν, ἅτινα ἀποτελοῦνται ἐκ 1800, νομίζω, οἰκοδομημάτων, καὶ τὰ ὁποῖα παράγουσι κυρίως πυρίτιδα καὶ δυναμίτιδα, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα χρήσιμα πρὸς τὸν πόλεμον εἴδη οὐ μόνον διὰ τὴν Ἰταλίαν, ἀλλὰ καὶ δι’ ἄλλα Κράτη. Ἡ Γαλλία ὀφείλει τὴν ὑπεροχὴν, ἣν κέκτηται σήμερον, ὡς πρὸς τὴν ποιότητα τῶν ὑλικῶν τοῦ πολέμου, εἰς τὸν σοφὸν Βερτελὼ, τὸν ἔξοχον χημικὸν, ὅστις ἰδιαιτέρως ἠσχολήθη καὶ ἀσχολεῖται εἰς τὰ τῆς βελτιώσεως τῆς πυρίτιδος. Ἡ ἄκαπνος πυρῖτις ἡ Γαλλικὴ, ἣν ἀκόμη οὐδεὶς κατώρθωσε νὰ μιμηθῇ ἢ νὰ ὑπερβῇ, ὀφείλεται εἰς τὰς ἐρεύνας, εἰς τὰς μελέτας, εἰς τὴν εὐφυΐαν τοῦ Βερτελὼ. Ἐὰν ἡμεῖς θελήσωμεν νὰ ἱδρύσωμεν ἐν Ἑλλάδι τοιαύτην βιομηχανίαν, εἰς χεῖρας τοῦ Δημοσίου ἀναθέτοντες αὐτὴν, καὶ φαντασθῶμεν, ὅτι ὑπάρχει ἐν τῷ ἑλληνικῷ στρατῷ ἡ ἐπιστήμη, ἡ διάνοια, ἡ πεῖρα, ἥτις θὰ παραγάγῃ τὰ νέα αὐτὰ εἴδη τοῦ πολέμου, προϊόντα τῆς νεωτέρας ἐπιστήμης, ὧν ἔχομεν ἀνάγκην, νομίζω, ὅτι τελείως πλανώμεθα. Βεβαίως θ’ ἀποτύχωμεν. Θ’ ἀναγκασθῶμεν ἑπομένως, ἢ ν’ ἀποταθῶμεν πρὸς ἐκείνους, οἵτινες σήμερον παράγουσι τοιαῦτα εἴδη,—καὶ τοιαύτη εἶναι ἡ Ἑταιρεία τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου,—ἢ θὰ φέρωμεν ἐξ Εὐρώπης ἄνδρας εἰδικούς. Ἐπὶ τούτου οὐδεμίαν ἔχω νὰ φέρω ἀντίρρησιν. Νομίζω ὅμως, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὤφειλον νὰ φωτίσωσι τὴν Βουλὴν ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ μέρους τῆς ἐπιχειρήσεως ταύτης, καὶ πρὶν ἢ ἀκόμη ἡ Βουλὴ ψηφίσῃ τὸν νόμον ἔπρεπε νὰ γνωρίζωμεν, ποῖαι αἱ πιθαναὶ ἀποζημιώσεις, ποῖαι αἱ πιθαναὶ δαπάναι διὰ τὴν ἐπαύξησιν καὶ τελειοποίησιν τῶν εἰδῶν αὐτῶν, ποία ἔσται ἡ κατανάλωσις καὶ ποῖον τὸ πιθανὸν κέρδος ἐκ τῆς παραγωγῆς καὶ πωλήσεως δυναμίτιδος καὶ ἄλλων τοιούτων εἰδῶν, ὥστε ἡ Βουλὴ νὰ δύναται νὰ μορφώσῃ ἀπὸ τοῦδε γνώμην κἄπως ἀσφαλῆ. Τοιοῦτόν τι δὲν ἐγένετο. Διὰ τοῦτο ἀρκοῦμαι συζητῶν τὸ νομοσχέδιον, μὲ τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὑπολογίσασα ὅλα τὰ ὑπὲρ καὶ τὰ κατὰ τῆς ἐπιχειρήσεως, δὲν ἀνεκοίνωσε μὲν ταῦτα, ἀλλ’ ἐσχημάτισε τὴν πεποίθησιν, ὅτι δύναται καὶ συμφέρει τὸ Κράτος νὰ ἀναλάβῃ τὸ μονοπώλιον, περὶ οὗ καλούμεθα ν’ ἀποφανθῶμεν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὁμιλῶν προχθὲς ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 2, καὶ ἀπαντῶν πρὸς τοὺς πρὸ αὐτοῦ ὁμιλήσαντας, ἐμέμφθη ἡμᾶς, ὅτι ἀπὸ τῆς πρώτης ἀναγνώσεως μέχρι τῆς τρίτης ἐπῆλθε μεταβολὴ εἰς τὸ πνεῦμα τῶν ἀγορευσάντων· ὑποθέτω δὲ, ὅτι τὴν μεταβολὴν ταύτην ἀπέδωκεν εἰς τὴν προσφυγὴν, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑταιρεία τοῦ Πυριτιδοποιείου ἐποιήσατο πρὸς τὴν Βουλὴν δι’ ἑνὸς ἐντύπου, περιέχοντος διαφόρους γνώμας αὐτῆς καὶ ἀντιρρήσεις κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ κατ’ ἐμὲ, καίτοι νομίζω, ὅτι καὶ οἱ ἄλλοι οὐδόλως ἐπηρεάσθησαν, δὲν ἐπηρεάσθην, διότι ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας, καθ’ ἣν εἰσηγήσατο τοῦ νομοσχεδίου ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, παρετήρησα αὐτῷ, ὅτε ἀνεκοίνου τὰ τοῦ ἄρθρου 2, ὅτι ὤφειλε νὰ περιλάβῃ διάταξιν, ὑποχρεοῦσαν αὐτοὺς, ὧν ἀπαλλοτριοῦνται τὰ κτήματα, νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς τὴν διαδικασίαν, τὴν ὁποίαν διαγράφει ἐν τῷ ἄρθρῳ, παραιτούμενοι πάσης προσφυγῆς εἰς τὰ Δικαστήρια, διότι τὸ νὰ ἀναγράφηται ἔν τινι νομοσχεδίῳ διάταξις, ἥτις δὲν εἶναι ὑποχρεωτική, εἶναί τι ὅλως ἀτελὲς καὶ ἄστοχον. Ἀλλὰ καὶ σήμερον καὶ προχθὲς ἐνεμείνατε εἰς τὴν γνώμην, ὅτι ἡ διάταξις εἶναι ἐνδεικτική. Τὸ ἐνδεικτικὸν δὲν εἶναι ὅ,τι ἀπαιτεῖται. Ἐγὼ τὸ ἄρθρον αὐτὸ ἐμέμφθην καὶ δι’ ἄλλους μὲν λόγους, ἀλλ’ ἰδίως διότι ἐπεμβαίνει εἰς τὴν ἐξουσίαν τῶν Δικαστηρίων, ἐπεμβαίνει δὲ εἰς τὴν ἐξουσίαν τῶν Δικαστηρίων παρὰ τοὺς καθεστῶτας νόμους. Ὁ θεμελιώδης ἡμῶν νόμος λέγει, ὅτι, ὁσάκις πολῖται ἀπαλλοτριοῦνται τῆς ἰδιοκτησίας αὐτῶν, πάντοτε δικαιοῦνται εἰς ἀποζημίωσιν, προηγουμένην πάντοτε τῆς ἀφαιρέσεως αὐτῆς. Ἀλλαχοῦ, ἐν ἄλλαις νομοθεσίαις, ἐτέθη, ὅτι πρέπει νὰ ᾖναι δικαία ἡ ἀποζημίωσις, ἀλλὰ πολὺ ὀρθῶς τὸ ἡμέτερον Σύνταγμα ἐξωβέλισε τὸν ὅρον τοῦτον, διότι, ὅταν λέγωμεν ἀποζημίωσιν, ἐννοοῦμεν ἀποζημίωσιν πραγματικὴν καὶ δικαίαν, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρῆται ἀποζημίωσις, ἐκείνη, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δικαία. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐδέχθη, ὅτι τὰ Δικαστήρια εἶναι ἁρμόδια νὰ ὁρίσωσι τὴν ἀποζημίωσιν. Ὅταν λέγωμεν ἀποζημίωσιν, ἐννοοῦμεν ἓν πραγματικὸν γεγονὸς βασιζόμενον εἰς τὰς ἰδικιτέρας περιστάσεις, αἵτινες ἑκάστοτε ὑποβάλλονται εἰς τὴν κρίσιν τῶν Δικαστηρίων. Ὁ δικαστὴς βεβαίως δὲν εἶναι πάντοτε ἱκανὸς ἐπὶ τῶν εἰδικῆς ἐμπειρίας ἀντικειμένων νὰ ἔχῃ ἐξ ἰδίας γνώσεως τὴν πρέπουσαν ἀντίληψιν, καὶ ν’ ἀποφαίνηται περὶ αὐτῶν, ἀλλ’ οἱ νόμοι ἔδωσαν ἐπὶ τοιούτων περιστάσεων εἰς τὸν δικαστὴν τὴν ἄδειαν τῆς προσφυγῆς εἰς τὰ φῶτα ἄλλων εἰδικῶν ἀνδρῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἐκτιμᾶται ἡ ἀξία καὶ ἐξευρίσκεται ἡ δικαία ἀποζημίωσις. Πρόκειται νῦν περὶ ἐκτιμήσεως πυριτιδοποιείων. Βεβαίως οὐδεὶς δικαστὴς εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζῃ ἐξ ἰδίας πείρας, ποία εἶναι ἡ τιμὴ καὶ ἡ πρόσοδος, καὶ ἑπομένως ἡ δικαία ἀποζημίωσις ἑνὸς πυριτιδοποιείου ἀπαλλοτριουμένου. Ἀλλὰ θὰ προσφύγῃ εἰς τὰ φῶτα καὶ τὴν πεῖραν εἰδικῶν ἀνδρῶν, θὰ διατάξῃ πραγματογνωμοσύνην, οἱ δὲ πραγματογνώμονες βεβαίως πάντα, ὅσα πρέπει νὰ γνωρίζωσι, τὰ γνωρίζουσι καλλίτερον ἡμῶν, καὶ δύνανται νὰ προσδιορίσωσι καὶ ἐκτιμήσωσι συμφώνως πρὸς τὸ δίκαιον καὶ τὰ πράγματα τὴν ὀφειλομένην ὑπὸ τοῦ Κράτους ἀποζημίωσιν. Ἀλλ’ ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ἔχων ἀφορμὰς ἀπὸ προηγούμενα παραδείγματα Δικαστηρίων, τὰ ὁποῖα ἐν παραπλησίαις περιπτώσεσιν ἀπαλλοτριώσεως ἰδιωτικῶν περιουσιῶν ἀπένειμαν ὑπερβολικὰς ἀποζημιώσεις, εἶπεν, ὅτι καλλίτερον νὰ μὴ ἔχωμεν αὐτὸ τὸ σύστημα. Ἀλλὰ δὲν εἶσθε ἐλεύθεροι νὰ εἴπητε, ὅτι, ἐπειδὴ τὰ Δικαστήρια δὲν ἀνταπεκρίθησαν ἐνίοτε εἰς τὰς ὑμετέρας προσδοκίας ἐπὶ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ὑποθέσεως περὶ ἀποζημιώσεως, τὸ Δημόσιον ἐπιθυμεῖ νὰ ἐκφύγῃ τῆς δικαιοδοσίας τῶν Δικαστηρίων. Τοῦτο δὲν εἶναι δυνατόν. Δὲν ἐπιτρέπεται νὰ θέσητε περιορισμούς, προκειμένου περὶ ἰδιωτικῶν δικαιωμάτων, περὶ ὧν ἰδιαιτέρως διέταξε τὸ Σύνταγμα. Βεβαίως κανόνας δύνασθε νὰ θέσητε, ἐὰν δὲν περιορίζουν τὴν ἐνάσκησιν καὶ προστασίαν τῶν ἰδιωτικῶν αὐτῶν δικαιωμάτων, κανόνας, οἱ ὁποῖοι νὰ ὁδηγήσωσι τὸν δικαστήν. Ἀλλὰ δὲν δύνασθε νὰ τῷ εἴπητε, ὅτι διὰ τὴν ἐκτίμησιν τῆς ἀποζημιώσεως π. χ. τοῦ πυριτιδοποιείου πρέπει νὰ ὑπολογίσῃ ἐπὶ τοιούτου τόκου, πρέπει νὰ λάβῃ ὡς βάσιν τοιοῦτον κέρδος, πρέπει τοῦτο, πρέπει ἐκεῖνο. Αὐτὰ εἶναι πραγματικὰ γεγονότα, ἀντικείμενα ἀνατεθειμένα ὑπὸ τοῦ πολιτεύματος ἀποκλειστικῶς εἰς τὰ Δικαστήρια, εἶναι πραγματικὰ γεγονότα, δὲν εἶναι κανόνες νομικοί, μόνον δὲ κανόνας νομικοὺς γενικοὺς δύναται νὰ θέτῃ ἡ Βουλή, οὐχὶ δὲ νὰ λύῃ ἐκ προκαταβολῆς πραγματικὰ ζητήματα καὶ νὰ κανονίζῃ ἐκ προκαταβολῆς τὴν γνώμην τοῦ δικαστοῦ ἐπὶ πραγματικῶν γεγονότων. Λέγει ὅμως ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτι αὐτὸς δὲν εἶπε ταῦτα, οὐδὲ εἰς τὴν νομοθεσίαν ἡμῶν προσκρούουσιν, ἀπαντῶσι δὲ καὶ εἰς ἄλλας νομοθεσίας. Ἐγὼ δὲν ἀρνοῦμαι, ὅτι ἐν ἄλλαις νομοθεσίαις παρεβιάσθη ἡ ἀρχὴ αὕτη, ἡ ἀρχὴ δηλαδή, ὅτι τὰ Δικαστήρια ἀπολύτως εἶναι ἐλεύθερα νὰ κανονίζωσι κατὰ τὴν ἰδίαν αὑτῶν ἐκτίμησιν τὴν ἀποζημίωσιν. Θὰ φανῇ παράδοξον, ὅτι ἡ Γαλλικὴ Δημοκρατία ἡ πρώτη, ἡ τῆς μεγάλης ἐπαναστάσεως, εἶχεν ὁρίσει τρόπον ἀποζημιώσεως ἐπὶ ἀφαιρέσεως ἰδιοκτησίας διὰ τῶν διοικητικῶν ἀρχῶν. Ποῖος δὲ ἦλθε καὶ ἀφῄρεσεν ἀπὸ τὴν Διοίκησιν καὶ ἀπένειμε τὸ δικαίωμα τῆς ἀποζημιώσεως εἰς τὰ Δικαστήρια; Ὁ Μέγας Ναπολέων μετὰ τὴν μάχην τοῦ Βαγράμ. Ἀναφέρουσιν, ὅτι ἐκεῖθεν ἔγραψεν ἐπιστολὴν, διὰ τῆς ὁποίας καθίστα γνωστόν, ὅτι ἐπιθυμεῖ, ἵνα τὸ Συμβούλιον τοῦ Κράτους ὁρίσῃ, ὅτι τὰ Δικαστήρια εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θ’ ἀποφαίνωνται περὶ τῶν ἀποζημιώσεων. Καὶ ἔκτοτε, ἀπὸ τοῦ 1810, ἐπεκράτησεν ἡ ἀρχὴ αὕτη ἐν τῇ Γαλλικῇ νομοθεσίᾳ. Ἀλλὰ καὶ ἐν Γαλλίᾳ τὰ Δικαστήρια παρεξετράπησαν πολλάκις, ὅπως παρεξετράπησαν καὶ ἐνταῦθα, ὅπως παρεξετράπησαν καὶ ἀλλαχοῦ, καὶ ἕνεκα τούτου ἐπενοήθη ἄλλο σύστημα. Εἶπον κατὰ τὸ 1833, ὅτι πρέπει νὰ ἀποφαίνηται περὶ τῶν ἀποζημιώσεων ἓν ἰδιαίτερον ὁρκωτὸν Δικαστήριον, Jury. Ἀντὶ δηλ. τῆς προσφυγῆς εἰς τὰ Δικαστήρια προσφυγὴ εἰς πραγματογνώμονας ἀνευθύνους. Ἐνόμισαν, ὅτι οὕτως ἔλυον τὸ ζήτημα, ἀναθέτοντες δηλ. τοῦτο εἰς ἐνόρκους, λαμβανομένους ἐκ καταλόγου, τὸν ὁποῖον καταρτίζει ἡ διοικητικὴ ἀρχή. Ἐκ τούτου λαμβάνονται 16, δύο ἐξαιρεῖ τὸ ἓν μέρος, δύο τὸ ἕτερον, καὶ οἱ 12 ἀπομένοντες ὁρκίζονται, ὅπως ποιήσωνται τὴν ἐκτίμησιν τοῦ ἀπαλλοτριουμένου πράγματος. Τὸ σύστημα δὲ τοῦτο ἐξακολουθεῖ ἐν Γαλλίᾳ καὶ σήμερον. Ἦλθεν εἶτα ὁ νόμος τοῦ 1841, ὁ ὁποῖος τὸ ἐδέχθη. Πολλοὶ ἐν Γαλλίᾳ τὸ ἐπικρίνουσι, θεωροῦντες ὅτι παρεκβαίνει τῶν αὐστηρῶν κανόνων τοῦ νόμου καὶ φέρει εἰς καταχρήσεις, καὶ ὅτι καλλίτερον θὰ ἦτο, ἂν ἐπανήρχοντο ἀποκλειστικῶς εἰς τοὺς δικαστὰς, προσφεύγοντας εἰς πραγματογνώμονας καὶ ἐπὶ τῇ βάσει πραγματογνωμοσύνης ἀποφαινομένους. Ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ σύστημα αὐτὸ δὲν συνεφώνησε κανὲν ἄλλο Κράτος τῆς Ἠπειρωτικῆς Εὐρώπης. Οὐδὲν Κράτος σήμερον ἐν τῇ Ἠπειρωτικῇ Εὐρώπῃ ἔχει τὸ σύστημα τὸ Γαλλικὸν, ὅπερ θεωρεῖται αὐθαίρετον. Τὸ Βέλγιον π. χ., ὅπερ ἔχει τὴν αὐτὴν διάταξιν, τὴν ὁποίαν ἔχομεν καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ Συντάγματι, λέγει, ὅτι ἀποκλειστικῶς τὰ Δικαστήρια ἀποφαίνονται περὶ τῶν ἀποζημιώσεων, — καθ’ ὃν τρόπον ἀποφαίνονται καὶ παρ’ ἡμῖν— διοριζομένων τριῶν πραγματογνωμόνων, οἱ ὁποῖοι ὑποβάλλουσιν ἔκθεσιν, τοῦ Δικαστηρίου δεχομένου ἢ μὴ δεχομένου αὐτήν. Καὶ παρ’ ἡμῖν ὁ νόμος ὁ ὑπάρχων ὁρίζει, τρεῖς νὰ ἦναι οἱ πραγματογνώμονες, καὶ τούτων ἡ ἔκθεσις νὰ μὴ ἦναι ὑποχρεωτικὴ διὰ τοὺς δικαστὰς, ὅπερ προδήλως εἶναι μία ἐγγύησις, διότι ὁ δικαστὴς, λόγῳ τῆς ἰσοβιότητος καὶ λόγῳ μορφώσεως καὶ πείρας, ἃς ἔχει, δύναται νὰ διαγνώσῃ τὸ ἄδικον, καὶ νὰ μὴ ἐπιτρέψῃ νὰ ἐκτελεσθῇ ἔκθεσις πραγματογνωμόνων μεροληπτικὴ καὶ ἐπιζήμιος. Ὁ νόμος ὁ κείμενος ἔχει τὴν διάταξιν ταύτην, καὶ ἠδύνατο ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ τὰ δύο νὰ ἐπιτύχῃ, καὶ νὰ προηγηθῇ πάσης προσφυγῆς εἰς τὰ Δικαστήρια ἡ φιλικὴ μεταξὺ τῶν δύο μερῶν συζήτησις περὶ τῆς χορηγητέας ἀποζημιώσεως, καὶ μετὰ ταῦτα, ἐὰν δὲν δέχηται τὸ ἓν ἢ τὸ ἄλλο μέρος αὐτὴν, νὰ γίνηται ἡ προσφυγὴ εἰς τὰ Δικαστήρια. Ἡ ἐπιτροπὴ μάλιστα, ἡ ὁριζομένη ἐν τῷ περὶ ὁδοποιΐας νόμῳ, ἀποτελεῖται ἀποκλειστικῶς ἐκ δημοσίων ὑπαλλήλων, ἐκ τοῦ νομάρχου, τοῦ οἰκονομικοῦ ἐφόρου καὶ τοῦ νομομηχανικοῦ. Διατὶ ἐτέθη αὐτὴ ἡ διαδικασία τοῦ ἄρθρου 2; Μήπως λέγει τὸ ἄρθρον 2, ὅτι κατ’ αὐτὸ γίνεται ἡ συμβιβαστικὴ διεξαγωγὴ πρὸ τῆς προσφυγῆς εἰς τὰ Δικαστήρια; ὄχι· λέγει μόνον, ὅτι ὁ ἀπαλλοτριωθεὶς τὸ κτῆμα ὀφείλει νὰ ὑποβάλῃ δηλώσεις, καὶ ὅτι ἡ ἀποζημίωσις γίνεται κατ’ αὐτοὺς καὶ αὐτοὺς τοὺς κανόνας. Ἀλλ’ ὑπὸ τίνος θὰ ἐφαρμοσθῶσι, διὰ τίνος διαδικασίας θέλει καταρτίζεσθαι ἡ ἀπόφασις ἐπ’ αὐτῇ τῇ βάσει, περὶ αὐτῶν οὐδέν! ...

§180Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. Τὸ ἄρθρον 3 παραπέμπει.

§181Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸ ἄρθρον 3 παραπέμπει μόνον ὡς πρὸς τὰ ἀντικείμενα, καὶ παραπέμπει καὶ ὡς πρὸς τὸν τόκον, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου γίνεται ἡ κεφαλαίωσις, ἀλλὰ διαφέρει τοῦ ἄρθρου 2 κατὰ τοῦτο, ὅτι δέχεται τὴν καθαρὰν πρόσοδον, ἐνῷ, ὡς εἴδετε, ἐν τῷ ἄρθρῳ 2 κανονίζεται ὡς πρόσοδος καθαρὰ τὸ ποσὸν τὸ διανεμηθέν, τὸ μέρισμα. Ἀλλά, μολονότι αὐτὰς τὰς ἀντιρρήσεις φέρω ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, οὐχ ἧττον ὅμως θεωρῶ τὸ ἄρθρον ὡς καλῶς ἔχον δι’ ἄλλους λόγους, διότι δίδει ἀφορμὴν εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἐκφράσῃ γνώμην περὶ τοῦ δικαίου καὶ τοῦ πρέποντος, ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐξεύρεσιν τῆς ἀποζημιώσεως, καὶ ὑποθέτω, ὅτι αἱ συζητήσεις αὗται θέλουσι χρησιμεύσει ὡς ὁδηγὸς καὶ εἰς τοὺς δικαστάς, οἱ ὁποῖοι κατ’ ἐμὴν ἰδέαν εἶναι ἀπόλυτοι κύριοι εἰς τὸν προσδιορισμὸν τῆς ἀποζημιώσεως, καὶ τοὺς ὁποίους δὲν δυνάμεθα νὰ περιορίσωμεν, χωρὶς νὰ προσκρούσωμεν εἰς θεμελιώδεις διατάξεις, τοιαύτας δὲ θεωρῶ καὶ τὰς τοῦ ἀστικοῦ δικαίου, αἱ ὁποῖαι ἐπὶ χιλιάδας ἐτῶν ἴσχυσαν καὶ περιῆλθον εἰς ἡμᾶς. Τὸ τί ἐστὶν ἀποζημίωσις, αὐτὸ δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τὸ μάθῃ ὁ δικαστὴς ἀπὸ νέον νόμον· ὁ δικαστὴς θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἦλθε νόμος, ὅστις ἀφῄρεσεν ἀπὸ ὡρισμένον πολίτην ὡρισμένα πράγματα, κινητὰ ἢ ἀκίνητα, βιομηχανίαν ἢ πρόσοδον. Τί σημαίνει ἀποζημίωσις; ἀποζημίωσις σημαίνει ἀπόδοσις εἰς τὸν πολίτην παντὸς ὅ,τι ἐστερήθη, εἴτε τοῦτο εἶναι τὰ πράγματα ἢ ἡ ἀξία τοῦ ἀκινήτου ἢ κινητοῦ, τὰ ὁποῖα κατεῖχεν, εἴτε εἶναι τὸ κέρδος, τὸ ὁποῖον ἐξ αὐτῶν ἀπελάμβανεν. Ἀλλὰ συνομολογῶ, ὅτι ἡ ἐξεύρεσις τοῦ κέρδους, τὸ ὁποῖον στερεῖταί τις, ἡ ἐξεύρεσις τοῦ κέρδους, ὁποῖον εἶναι, καὶ ἑπομένως ὁποίου στερεῖται ὁ πολίτης, αὐτὸ δὲν εἶναι τόσον εὔκολον, καὶ ὅτι διατάξεις περὶ αὐτοῦ ἔχουσι βεβαίως τὸν τόπον των, καὶ δύνανται νὰ ἦναι ὠφέλιμοι τοῖς Δικαστηρίοις· καὶ ψέγων τὴν διάταξιν ταύτην τοῦ ἄρθρου 2, ἐν τούτοις συμφωνῶ, ὅτι δικαιοτέρα εἶναι ἡ διάταξις, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἀνέγραψεν, ὅτι πρέπει τὸ μέρισμα τὸ διανεμηθὲν νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν, παρὰ ἑτέρα διάταξις, τὴν ὁποίαν πολλοὶ ἐζήτησαν, ὅτι πρέπει πρὸς ἐξεύρεσιν τοῦ κέρδους νὰ συμπεριληφθῇ καὶ τὸ ἀποθεματικὸν καὶ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἀναγράφεται δι’ ἀντικατάστασιν τῶν φθειρομένων. Καὶ ἰδοὺ διατί. Τὸ Κράτος ἔρχεται σήμερον νὰ ἀπονείμῃ εἰς τοὺς ἀπαλλοτριουμένους τὰ ἐργοστάσια αὐτῶν ἀποζημίωσιν, νὰ δώσῃ χρήματα. Τὰ χρήματα βεβαίως ὑπόκεινται καὶ αὐτὰ εἰς κίνδυνον, ἀλλὰ δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι τὸ χρῆμα, καλῶς καὶ πρεπόντως διαχειριζόμενον, εἶναι, ἂν ὄχι διηνεκές, ἀλλὰ πλησιάζον εἰς τὸ διηνεκές. Λοιπὸν ἐρχόμεθα καὶ ζητοῦμεν ἀντ’ αὐτοῦ, τὸ ὁποῖον ἀφαιροῦμεν, χρηματικὸν ποσόν, τὸ ὁποῖον ἐπὶ 10, ἐπὶ 50, ἐπὶ ἑκατὸν ἔτη δύναται νὰ δίδῃ μίαν πρόσοδον, τὴν πρόσοδον, τὴν ὁποίαν θὰ δίδουν εἰς τὴν σειρὰν τῶν ἐτῶν αὐτῶν τὰ χρήματα αὐτά. Τί δὲ δίδετε σεῖς; δίδετε ἀντικείμενα, τὰ ὁποῖα, ἂν δὲν συντηρῶνται καὶ ἀντικαθιστῶνται, δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι διάρκειαν μεγαλειτέραν τῶν πέντε ἢ δέκα μέχρι τριάκοντα ἐτῶν. Ὅταν λοιπὸν ζητῆτε ἓν κεφάλαιον διηνεκὲς ἀνθ’ ἑνὸς κεφαλαίου φθαρτοῦ καὶ προσωρινῆς διαρκείας, δὲν ἠμπορεῖτε ν’ ἀπαιτήσητε, τὸ ποσὸν αὐτὸ νὰ τὸ δώσω εἰς τὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐπὶ 100 ἔτη, ἀλλὰ θὰ τὸ δώσω εἰς τὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν θὰ ἔχῃ διὰ 20 ἕως 30 ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα θὰ διαρκέσῃ. Δηλαδή, ἂν ὑποθέσωμεν ἓν ἐργοστάσιον, τὸ ὁποῖον, ἂν δὲν ἐπισκευασθῇ τακτικῶς, θὰ σταματήσῃ μετὰ 30 ἔτη, ὅπως ἓν ἀτμόπλοιον, ἂν δὲν ἀντικατασταθοῦν αἱ μηχαναί του, μετὰ 25 ἔτη, θὰ εἴπητε, ὅτι εἶναι περιουσία προσωρινῆς διαρκείας, ἑπομένως δὲν δύναται ν’ ἀντικατασταθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς προσόδου, τὴν ὁποίαν αὐτὸ δίδει, ἂν εἰς αὐτὴν δὲν περιλαμβάνηται ὄχι μόνον ὁ τόκος τῶν χρημάτων, ἀλλὰ καὶ τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον ἀπαιτεῖται, διὰ νὰ ἐπισκευασθῇ καὶ ἀντικατασταθῇ. Λοιπὸν, ἂν ζητήσητε τὸ πρῶτον, δηλαδὴ ἀντὶ φθαρτοῦ κεφαλαίου ἕν κεφάλαιον χρημάτων, τότε ἔχομεν ἄλλην ἀποζημίωσιν νὰ χορηγήσωμεν· ἂν ὅμως ζητήσητε νὰ λάβητε ἀποζημίωσιν καὶ δι’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρηγάγετε καὶ προσαφηρέσατε δι’ ἀποθεματικὸν ἢ δι’ ἀντικατάστασιν, τότε ζητεῖτε νὰ παραδώσητε κεφάλαιον διαρκείας μόνον 30 ἐτῶν, ἑπομένως θὰ σᾶς δοθῇ ἡ ἀξία, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐπὶ 30 ἔτη τὸ κεφάλαιον αὐτό. Λοιπὸν δίκαιον εἶναι, προκειμένου περὶ ἀποζημιώσεως φθαρτῶν ἰδιοκτησιῶν, ἐπιχειρήσεων, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔχουν βεβαίαν τὴν διάρκειαν παρὰ ἐπὶ τῷ ὅρῳ τῆς κατ’ ἔτος δαπάνης πρὸς ἀντικατάστασιν τῶν λόγῳ φθορᾶς, διότι θὰ ἦτο δυνατὸν, ἂν δὲν ἤθελε καταβληθῆ ἡ δέουσα προσοχὴ καὶ δαπάνη εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ πυριτιδοποιείου, μία ἔκρηξις νὰ καταστρέψῃ αὐτὸ ὁλόκληρον, καὶ νὰ ὑποχρεωθῇ ὁ ἰδιοκτήτης νὰ δαπανήσῃ ἐξ ὑπαρχῆς καὶ διὰ τὴν ἵδρυσιν τῶν κτιρίων καὶ διὰ τὴν κατασκευὴν νέων μηχανῶν. Ἀλλὰ τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ ἐπιχείρησις πυριτιδοποιείου εἶναι ἐπιχείρησις ἐπικίνδυνος διττῶς, διότι ὑπόκειται εἰς μεγάλας καταστροφὰς λόγῳ τοῦ κατασκευαζομένου εἴδους, καὶ διότι ὑπόκειται εἰς τὰς συνήθεις φθοράς. Λοιπὸν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συμφωνήσω πρὸς τὸν λέγοντα ἡμῖν: «ἐγὼ σήμερον δὲν ἔχω τὸν τόκον τῶν 6%, ὁ ὁποῖος διενεμήθη εἰς μερίσματα, ἀλλ’ ἔχω νὰ προσθέσω καί τι ἄλλο, 8%. Λοιπὸν πρέπει ἐπὶ κεφαλαίου δίδοντος μέρισμα 8% νὰ ἔχω ἀποζημίωσιν». Θὰ τῷ εἴπω: «Κύριε, ἐὰν θέλῃς ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ τοῦ ποσοῦ τῶν 8% νὰ σὲ ἀποζημιώσω, θὰ σὲ ἀποζημιώσω δι’ ἐπιχείρησιν, ἡ ὁποία θὰ λήξῃ μετὰ 15 ἕως 30 ἔτη». Λοιπὸν, ἐὰν μὲν δεχθῶμεν, ὅτι βάσις πρέπει νὰ ἦναι τὸ μέρισμα, τότε, ἐπειδὴ τὸ μέρισμα εἶναι κατώτερον τοῦ ὅλου ποσοῦ τῶν κερδῶν, πρέπει ἡ ἀνακεφαλαίωσις νὰ γείνῃ ἐπὶ ἄλλῃ βάσει· ὅταν πάλιν περιλάβωμεν καὶ τὰ διατεθέντα εἰς ἀποθεματικὸν ἢ δι’ ἄλλας δαπάνας, καὶ ἔχωμεν περισσότερον κέρδος, τότε πρέπει ἡ ἀνακεφαλαίωσις νὰ γείνῃ ἐπὶ ἄλλῃ βάσει. Διὰ τοῦτο δὲν συμφωνῶ μετὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν, ὁ ὁποῖος, καίτοι λαμβάνει τὸ καθαρὸν μέρισμα, δὲν τὸ ἀνακεφαλαιοῖ ὅμως ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ τοῦ τόκου, τὸν ὁποῖον ἐξεῦρεν, ἀλλὰ τὸ ἀνακεφαλαιοῖ ἐπὶ βάσει ἄλλῃ, δηλαδὴ μικροτέρᾳ, ἤτοι βάσει ἀποδιδούσῃ μεγαλύτερον κεφάλαιον δι’ ἀνακεφαλαιώσεως. Ἤδη ἔρχεται ἡ διάταξις περὶ τοῦ πόσα ἔτη πρέπει νὰ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν διὰ τὴν ἐξεύρεσιν τοῦ κέρδους. Δὲν εἶναι ὀρθὸν ὅ,τι λέγεται, ὅτι πρέπει νὰ ἀνατρέξωμεν μέχρι τῆς ἐποχῆς τῆς ἱδρύσεως, διότι ὅ,τι σήμερον τὸ Δημόσιον λαμβάνει, ὅ,τι ἀπαλλοτριοῖ καὶ ὅ,τι ἀποκτᾷ ἤδη ἀντὶ ἀποζημιώσεως, δὲν εἶναι οἱονδήποτε ἐργοστάσιον οἱασδήποτε ἐποχῆς, εἶναι τὸ ἐργοστάσιον τὸ σήμερον ὑπάρχον, καὶ ἴσως, ἀκριβῶς εἰπεῖν, ἔπρεπεν ἡ σημερινὴ ἀξία αὐτὴν τὴν ἡμέραν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀπαλλοτριοῦται, αὐτὴ ἡ ἀξία νὰ δοθῇ. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τοῦτο δὲν εἶναι εὔκολον νὰ ἐξευρεθῇ, καταφεύγομεν εἰς τὸν προσδιορισμὸν μέσου ὅρου ἐτῶν. Ὁ νόμος ὁ ὑπάρχων παραδέχεται τρία ἔτη, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἐδέχθη τέσσαρα ἔτη. Ἔστω τέσσαρα ἔτη. Διατὶ νὰ ἐρχώμεθα οὕτω νὰ ἀδικῶμεν; Ὑπῆρξαν προηγούμενα ἔτη, τὰ ὁποῖα ἔδωκαν μεγαλύτερον μέρισμα, σήμερον δὲ περιορίζονται κατὰ τὰ τέσσαρα τελευταῖα ἔτη. Οὕτω προφανῶς ζημιοῦμεν. Ἀλλὰ τίς ἡ βεβαιότης, ὅτι αὐτὰ τὰ κέρδη, τὰ ὁποῖα ἐπραγματοποιοῦντο πρὸ ἑπτὰ ἢ πρὸ δέκα ἐτῶν, εἶναι κέρδη, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσι καὶ σήμερον, ἐνῷ ἕνεκα τυχαίων περιστάσεων ἀναφανέντα ἐξέλιπον πλέον ἐντελῶς; Δύναταί τις νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι σήμερον αὐτὰ τὰ κέρδη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πραγματοποιηθῶσι, διότι ἱδρύθησαν ἔκτοτε ἄλλα ἐργοστάσια, τὰ ὁποῖα παράγουν τῆς αὐτῆς ποιότητος, ἀλλ’ εὐθηνότερα εἴδη, ἑπομένως διὰ τοῦ ἀνταγωνισμοῦ περιωρίσθησαν τὰ κέρδη τοῦ παλαιοῦ ἐργοστασίου. Λοιπὸν δὲν εἶναι δίκαιον νὰ εἴπωμεν, ὅτι εἶναι ἔτη κακὰ τὰ τελευταῖα καὶ ὅτι αὐτὰ λαμβάνονται διὰ νὰ περιορισθῶσι τὰ κέρδη τῆς ἐπιχειρήσεως· ὄχι. Ὅταν λαμβάνωμεν τέσσαρα ἔτη, βεβαίως λαμβάνομεν ἀρκετὰ ἔτη, ὥστε νὰ ἐξευρεθῇ ἡ σημερινὴ ἀξία, διότι δὲν πρόκειται νὰ ἀπολέσῃ ὁ εἷς, καὶ νὰ κερδίσῃ ὁ ἄλλος. Λοιπὸν τὰ τέσσαρα ἔτη νομίζω ὅτι εἶναι ἀρκετὰ, καὶ δὲν πρέπει νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς παλαιοτέρας ἐποχὰς, διὰ νὰ εὕρωμεν, οὕτως εἰπεῖν, δικαιότερον μέσον ὅρον ἀποζημιώσεως. Ἀλλ’ ἐν ταῖς ἐπιχειρήσεσι τοῦ ἐργοστασίου τῆς ἀνωνύμου ἑταιρείας τοῦ Ἑλληνικοῦ Πυριτιδοποιείου ὑπάρχουσι καί τινες, αἱ ὁποῖαι οὔτε συμφέρουσιν εἰς τὸ Δημόσιον νὰ τὰς ἀναλάβῃ, οὔτε ὅμως εἶναι καὶ δίκαιον νὰ τὰς στερηθῇ ἡ ἑταιρεία ἄνευ τινὸς ἀποζημιώσεως. Ἂν ἀφεθῇ εἰς τὰ Δικαστήρια ἡ ἐκτίμησις τῆς ζημίας, τὴν ὁποίαν ὑφίσταται ἡ ἑταιρεία, βεβαίως θὰ λάβουν αὐτὰς ὑπ’ ὄψιν, καὶ εἶναι εἰς θέσιν τὸ Δικαστήριον, διατάσσον πραγματογνωμοσύνην, νὰ βεβαιωθῇ, ποῖαι εἶναι αἱ ἐπιχειρήσεις, ποῖον τὸ κέρδος τῶν ἐπιχειρήσεων αὐτῶν, ἀδιαφοροῦν, ἂν τὸ Δημόσιον θ’ ἀναλάβῃ αὐτάς, ἀρκεῖ ὅτι διὰ τῆς ἀπαλλοτριώσεως τῶν ἐργοστασίων, τῶν σήμερον λειτουργούντων, στερεῖ τὰ καταστήματα τῆς ἐργασίας καὶ τῆς προσόδου ἐκ τῶν ἐπιχειρήσεων αὐτῶν, διότι, ἀφοῦ, ὡς παρετηρήθη, διὰ τῆς αὐτῆς κινητηρίου δυνάμεως ἐργάζονται διάφοροι ἐπιχειρήσεις, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἰσχυρισθῇ τὸ Δημόσιον, ὅτι δὲν θέλει τινὰς καὶ δὲν ἀποζημιώνει, διότι τοῦτο εἶναι ἀδιάφορον εἰς τοὺς ἀπαλλοτριουμένους· ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι τὸ Δικαστήριον, ἐκτιμῶν τὴν ζημίαν ἐν σχέσει καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἐπιχείρησιν, θέλει ὁρίσει δικαίως τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ δοθῇ καὶ δι’ αὐτὰς, τὰς ὁποίας δὲν δύναται πλέον νὰ ἀσκήσῃ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν προχθὲς ἀνέφερεν, ὅτι συχνότατα ἀλλαχοῦ γίνεται τοῦτο· χωρὶς δηλαδὴ νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν ἡ ἐξουσία τοῦ δικαστοῦ, ὁρίζεται ὁ τρόπος τῆς ἀποζημιώσεως· ἀνέφερε δὲ τοὺς σιδηροδρόμους. Ἀλλὰ ἐν τοῖς σιδηροδρόμοις δὲν συμβαίνει ὅ,τι εἶπεν· ἐν τοῖς σιδηροδρόμοις συνυπογράφεται σύμβασις ὑπ’ ἀμφοτέρων τῶν μερῶν, κυρουμένη διὰ νόμου, καὶ ἐν ταῖς συμβάσεσιν αὐταῖς ὁρίζεται, ὅτι, ὁσάκις τὸ Κράτος ἤθελε δηλώσει, ὅτι ἀναλαμβάνει τὴν ἰδιοκτησίαν τῶν σιδηροδρόμων καὶ τὴν ἐκμετάλλευσιν αὐτῶν, ἀποζημιοῖ κατὰ τὸν ὁριζόμενον διὰ τῆς συμβάσεως τρόπον. Τοῦτο εἶναι ὡρισμένον ἐν τῷ νόμῳ κοινῇ συναινέσει τῶν μερῶν, ἑπομένως τὰ Δικαστήρια δὲν δύνανται νὰ ἐπεμβῶσι δυνάμει γενικῶν διατάξεων τοῦ νόμου, ἀλλὰ θὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν μερῶν συμπεφωνημένα, ἅτινα εἶναι ὁ νόμος. Τὰ Δικαστήρια ὅμως, ὁσάκις δὲν ὑπάρχῃ τοιαύτη σύμβασις τῶν δύο μερῶν, δὲν δύνανται ν’ ἀφαιρεθῶσι τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν ἐκ τοῦ Συντάγματος, αἱ δὲ παρατηρήσεις, αἱ ὁποῖαι σήμερον γίνονται ἐν τῇ Βουλῇ, σκοπὸν μεταξὺ τῶν ἄλλων ἔχουσι νὰ ὁδηγήσωσι, νὰ φωτίσωσι τὰ Δικαστήρια, μέλλοντα νὰ δικάσωσι καὶ ἐκτιμήσωσι τὴν ἀποζημίωσιν. Καὶ ἡ διάταξις περὶ τετραετίας, ἢ περὶ τῶν κερδῶν τῆς ἑταιρείας τῶν διανεμηθέντων, δύναται νὰ χρησιμεύσῃ μόνον, ὅπως φωτισθῇ ἡ Βουλὴ, οὐδεμίαν ὅμως ἔχει ἔννοιαν, οὐδεμίαν δύναμιν νομικὴν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Συνεπῶς, ἂν θὰ μείνῃ, θὰ μείνῃ διὰ νὰ δεικνύῃ εἰς τὰ Δικαστήρια ὅτι ἐκ τῶν διατάξεων αὐτῶν ἐγεννήθησαν συζητήσεις καὶ ἀνεπτύχθησαν γνῶμαι διάφοροι εἴτε ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν εἴτε ὑπ’ ἄλλων Βουλευτῶν. Ὑπ’ αὐτὸν τὸν ὅρον δύναται νὰ μείνῃ τὸ ἄρρον, καθόσον ἐγὼ συμφωνῶ καὶ ὡς πρὸς τὸ ὅτι τὰ καθαρὰ κέρδη τὰ διανεμηθέντα πρέπει νὰ λαμβάνωνται ὑπ’ ὄψιν, ὡς καὶ ἡ τετραετία, ὄχι ὅμως πρὸ τῶν τεσσάρων ἐτῶν τῶν τελευταίων, διότι ἀνερχόμεθα εἰς ἐποχὰς, αἱ ὁποῖαι δὲν ὑπάρχουσι καὶ αἱ ὁποῖαι δὲν εἶναι δίκαιον νὰ εἰσάγωνται εἰς τὴν ἐκτίμησιν, ἀφοῦ τὰ πράγματα δυνατὸν νὰ μετεβλήθησαν. Δὲν δύναται ἡ ἑταιρεία νὰ ἔχῃ τὰ κέρδη, τὰ ὁποῖα εἶχε κατὰ τὸ 1892 κλπ. Αὐτὰς τὰς παρατηρήσεις εἶχον νὰ φέρω ἐπὶ τοῦ δευτέρου ἄρθρου· ἐπὶ δὲ τοῦ τρίτου ἐπιφυλάττομαι, ὅταν ἔλθῃ ἡ ἐπ’ αὐτοῦ συζήτησις.

§182Κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁμολογῶ, κύριοι Βουλευταί, ὅτι πολλαὶ μοὶ γεννῶνται ἀμφιβολίαι καὶ περὶ τῆς σκοπιμότητος καὶ περὶ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου εἰσάγομεν. Ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο εἰσήχθη εἰς προηγουμένην Σύνοδον τῆς Βουλῆς ὑπὸ τῆς νῦν Ἀντιπολιτεύσεως. Τὸ αὐτὸ σύστημα εἰσάγεται ἤδη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ συζήτησις ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου διεξήχθη ἐπανειλημμένως, ἡ δὲ Βουλὴ ἐνέκρινε τὸ νομοσχέδιον· κατὰ συνέπειαν περιττὴν θεωρῶ πᾶσαν περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου συζήτησιν. Χαίρω μόνον, διότι ἐν τῷ τελευταίῳ ἄρθρῳ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοὶ οἱ εἰσαγαγόντες τὸ νομοσχέδιον ἀναγνωρίζουσι τὴν ἀνάγκην πλειόνων ἐρευνῶν περὶ τοῦ περιεχομένου αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ ἄρθρῳ ἐκείνῳ ἐπιφυλάσσονται αὐτοὶ νὰ προσδιορίσωσι τὴν ἕναρξιν τοῦ νόμου ἐν μέρει ἢ ἐν ὅλῳ, καὶ τὴν ἀναστολὴν ἀκόμη τῆς ἐφαρμογῆς τούτου. Ἐγὼ θέλω περιορισθῆ, Κύριοι, νὰ πραγματευθῶ περὶ τῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα τὸ ἄρθρον 2 τοῦ νομοσχεδίου παρουσιάζει. Φρονῶ, ὅτι, ἵνα λύσωμεν ὀρθῶς τὰ ζητήματα ταῦτα, εἶναι πρὸ πάντων ἀνάγκη νὰ κατανοήσωμεν, ὁποία τις εἶναι ἡ ὑποχρέωσις, περὶ τῆς ὁποίας πραγματεύονται τὰ ἄρθρα 2 καὶ 3 τοῦ νομοσχεδίου. Ἤκουσα ὑποστηριζόμενον, ὅτι διὰ τῶν ἄρθρων τούτων τοῦ νομοσχεδίου πρόκειται περὶ στερήσεως ἰδιοκτησίας, κατά τινας μὲν ἀκινήτου, καὶ ἄλλους δὲ κινητῆς, καὶ ἑπομένως, ἐπὶ τῆς στερήσεως ταύτης τῆς ἰδιοκτησίας πρέπει νὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ διατάξεις τοῦ Συντάγματος, αἱ πραγματευόμεναι περὶ ἀφαιρέσεως ἰδιοκτησίας, καὶ ἐπιβάλλουσαι τὴν ἀπαιτουμένην ἀποζημίωσιν. Ἀλλὰ ἐγὼ, Κύριοι, φρονῶ, ὅτι οὐδόλως πρόκειται περὶ τοιούτων ἀντικειμένων. Διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου τὸ Δημόσιον δὲν σκοπεῖ νὰ ἀφαιρέσῃ τὴν ἰδιοκτησίαν τῶν πολιτῶν, εἴτε ἀκίνητον, εἴτε κινητήν. Τὸ νομοσχέδιον ἕνα καὶ μόνον ἔχει σκοπὸν, νὰ ἀναλάβῃ τὸ Κράτος τὴν κατασκευὴν, εἰσαγωγὴν καὶ πώλησιν ὡρισμένων ἀντικειμένων, καὶ συνεπῶς νὰ ἀπαγορεύσῃ τὴν κατασκευὴν καὶ τὴν πώλησιν τῶν ἀντικειμένων τούτων εἰς τοὺς πολίτας. Οὐδεμίαν δύναται νὰ ἔχῃ τὸ Κράτος δυσκολίαν ν’ ἀφήσῃ εἰς τοὺς πολίτας ἐκείνους καὶ τὰ κτίριά των καὶ τὰ μηχανήματά των καὶ τὰ ὑλικά, τὰ ὁποῖα ἔχουσι μέχρι τοῦδε προμηθευθῆ. Καὶ ἐὰν εἰς τοῦτο ἤθελε περιορισθῆ τὸ νομοσχέδιον, ἐὰν τὰ ἄρθρα 2 καὶ 3 ἤθελον διαγραφῆ ἐκ τοῦ νομοσχεδίου, ποία θὰ ἦτο ἡ συνέπεια; Ἡ συνέπεια θὰ ἦτο, ὅτι τὸ Κράτος οὐδεμίαν ὀφείλει νὰ δώσῃ εἰς τοὺς πολίτας τούτους ἀποζημίωσιν. Ὅταν, Κύριοι, προσβάλλωνται δικαιώματα διὰ τῆς νομοθετικῆς ὁδοῦ, οὐδὲν γεννᾶται δικαίωμα ἀποζημιώσεως. Δικαίωμα τοιοῦτον γεννᾶται, ὅταν ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία ἤθελε προσβάλει δικαιώματα. Ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία εἶναι ἡ κυριαρχία τοῦ Κράτους· ὅταν ἡ κυριαρχία λαμβάνῃ ἕν μέτρον, ἤτοι νὰ ἐξασκήσῃ αὐτὴ βιομηχανίαν τινὰ, καὶ εἰς οὐδένα ἄλλον νὰ ἐπιτρέψῃ τὴν ἐξάσκησιν αὐτῆς, εἰς τὸ μέτρον τοῦτο ὀφείλουσιν ὅλοι νὰ ὑποταχθῶσι, χωρὶς οὐδεὶς νὰ ἔχῃ δικαίωμα οὔτε νὰ παραπονεθῇ, οὔτε ἀποζημίωσιν νὰ ζητήσῃ. Καὶ ταῦτα, τὰ ὁποῖα λέγω, Κύριοι, ἐφηρμόσθησαν εἰς ὅλα, πιστεύω, τὰ ἔθνη. Ἐν Γαλλίᾳ πολλάκις ἴσχυσαν νόμοι, ἀπαγορεύοντες ὡρισμένας βιομηχανίας. Καὶ ποῖαι ἦσαν αἱ ἐπὶ τῶν ἐντεῦθεν διαφορῶν ἀποφάσεις τῶν Δικαστηρίων; Ἐὰν οἱ νόμοι προέβλεψαν περὶ ἀποζημιώσεως, βεβαίως θὰ ἐφαρμοσθῶσιν οἱ νόμοι· ἐὰν οἱ νόμοι δὲν προέβλεψαν περὶ ἀποζημιώσεως, οὐδεμία ὀφείλεται ἀποζημίωσις. Διάσημοι συγγραφεῖς ὑποστηρίζουσιν, ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει οὐδεμία ὑπάρχει ὑποχρέωσις τοῦ Δημοσίου ν’ ἀποζημιώσῃ, ἀπόκειται δὲ εἰς τὸν νομοθέτην, αὐτὸς ὁ ἴδιος ν’ ἀποφασίσῃ, ἐὰν θέλῃ, νὰ χορηγήσῃ ἀποζημίωσίν τινα, καὶ πρὸς τοῦτο θὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν καὶ τὴν σπουδαιότητα τῆς ζημίας καὶ τὸ ποσὸν αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ τὰς περιστάσεις τοῦ Δημοσίου καὶ τὰς ἀνάγκας αὐτοῦ. Ἑπομένως τί ἐξάγεται ἐκ τούτου; ὅτι καθαρῶς ἠθικὴν ὑποχρέωσιν ἔχει τὸ Δημόσιον ν’ ἀποζημιώσῃ ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν μέτρων του τούτων ὑφίστανται ζημίαν. Ἡ δικαιοσύνη δύναται νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸ Κράτος μίαν τινὰ ὑποχρέωσιν· οἱ νόμοι οὐδεμίαν ἐπιβάλλουσι τοιαύτην. Κατὰ συνέπειαν ὅσα ἐλέχθησαν περὶ ἀντισυνταγματικότητος τῆς διατάξεως δὲν ἔχουσι καμμίαν ἐφαρμογήν. Δὲν πρόκειται περὶ ἐφαρμογῆς τῶν διατάξεων τοῦ Συντάγματος. Πρόκειται περὶ ἄλλου τινὸς θέματος, τὸ ὁποῖον ἡ νομοθεσία δύναται νὰ κονονίσῃ ὅπως θέλει. Ὅθεν, ἐρωτῶ, πρέπει νὰ δοθῇ τοιαύτη ἀποζημίωσις εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι διὰ τῶν μέτρων τῶν κυβερνητικῶν πράκειται νὰ ζημιωθῶσιν; Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀντείπῃ. Ἀλλὰ τὸ μέτρον τῆς ἀποζημιώσεως δύναται νὰ κανονίσῃ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία κατὰ τὴν κρίσιν της, καὶ τὸ ποσὸν ἀκόμη αὐτὴ νὰ τὸ προσδιορίσῃ, διότι, ἐπαναλαμβάνω, ἠδύνατο καὶ νὰ μὴ δώσῃ καμμίαν ἀποζημίωσιν. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν λοιπὸν ταύτην οὐδὲν ἐγὼ βλέπω τὸ ἀντισυνταγματικὸν εἰς τὰς διατάξεις, περὶ τῶν ὁποίων πρόκειται. Λαμβάνεται πρόνοια περὶ ἀποζημιώσεως ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι θὰ ζημιωθῶσι διὰ τῶν μέτρων τοῦ νομοσχεδίου, ὁρίζεται δὲ καὶ ὁ τρόπος, κανόνες τινές, κατὰ τοὺς ὁποίους δύναται νὰ προσδιορισθῇ αὐτὴ ἡ ἀποζημίωσις. Ὅλα ταῦτα ἔχουσι καλῶς. Κατ’ οὐσίαν μόνον πρέπει νὰ ἐξετασθῇ, εἶναι δικαία ἡ ἀποζημίωσις, ἡ ὁποία δίδεται; ἢ πρέπει νὰ δοθῇ ἐλάσσων; ἢ πρέπει νὰ δοθῇ κατ’ ἄλλον τρόπον; Ἐγώ, Κύριοι, φρονῶ, ὅτι ὅταν πρόκηται νὰ καταπαύσωμεν βιομηχανίαν τινὰ, ἡ προσφορωτέρα καὶ δικαιοτέρα ἀποζημίωσις εἶναι τί; νὰ δοθῇ ἡ ἀξία, τὴν ὁποίαν νῦν ἔχει αὐτὴ ἡ ἐπιχείρησις. Αὕτη δὲ ποῦ εὑρίσκεται; εἰς τὴν ἀξίαν, ἣν εἶχον αἱ μετοχαὶ αὐτῆς, ὅτε εἰσήχθη τὸ νομοσχέδιον· αὕτην ἑπομένως τὴν ἀξίαν ὀφείλει νὰ δώσῃ τὸ Δημόσιον. Ἐν τούτοις τὸ νομοσχέδιον διέγραψε πρὸς προσδιορισμὸν τῆς ἀποζημιώσεως ἄλλον τρόπον. Καὶ αὐτὸς ὁ τρόπος οὐδὲν ἔχει τὸ ἀντισυνταγματικὸν, καὶ δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ. Πῶς θὰ ἐφαρμοσθῇ; Τὸ νομοσχέδιον παραπέμπει εἰς δύο νόμους, ἀκριβῶς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι πραγματεύονται περὶ ἀποζημιώσεως τῶν καταλαμβανομένων ἀκινήτων διὰ τὴν ὁδοποιΐαν καὶ τοὺς σιδηροδρόμους. Οἱ νόμοι οὗτοι ἀφίνουσιν εἰς τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν ν’ ἀποφασίσῃ τὰ τῆς ἀποζημιώσεως. Ἐγὼ βεβαίως, Κύριοι, δὲν θὰ ἐπικρίνω αὐτὴν τὴν διάταξιν, καὶ δὲν ἤκουσα εὐχαρίστως, δύναμαι νὰ εἴπω, τὸν ἀξιότιμον κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν ἐπικρίνοντα τὰς πράξεις τῶν Δικαστηρίων, καὶ δεικνύοντα, ἀπορῶ πῶς, μείζονα πεποίθησιν εἰς τοὺς πραγματογνώμονας, τοὺς ὁποίους θὰ διορίσῃ. Ἔχει, εἶπεν, ἀφορμὰς, νὰ πιστεύῃ, ὅτι τὰ Δικαστήρια πολλάκις ἔλαβον ὑπ’ ὄψιν τὴν πενιχρὰν θέσιν τοῦ ἀξιοῦντος τὴν ἀποζημίωσιν, καὶ ἐπεδίκασαν μεγάλας ἀποζημιώσεις. Ἀλλ’ ἐρωτῶ τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν: καὶ ποίαν πεποίθησιν ἔχει, ὅτι αὐτοὶ οἱ ἴδιοι λόγοι δὲν θὰ ἐπηρεάσωσιν ἐκείνους τοὺς πολίτας, εἰς τοὺς ὁποίους θέλει ἀνατεθῆ τὸ ἔργον τοῦτο; Ἐὰν οἱ δικασταὶ, οἱ ἔχοντες καθῆκον καὶ δόντες ὅρκον νὰ ἀπονέμωσι τὴν δικαιοσύνην, δὲν παρέχουσιν ἐμπιστοσύνην πλήρη, δύνανται νὰ παράσχωσι μείζονα ἐμπιστοσύνην οἱ τυχόντες πολῖται, οἱ ὁποῖοι πολλάκις, καὶ ἐκ λόγων συμπαθείας, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἄλλων λόγων, δύνανται νὰ προβαίνωσιν εἰς τοιαύτην ἢ τοιαύτην ἐκτίμησιν; Λοιπὸν τὰ Δικαστήρια πρέπει νὰ προσδιορίζωσι τὸ ποσὸν τῆς ἀποζημιώσεως· ἀλλὰ καὶ οὐδὲν τὸ κωλῦον, ἵνα τὸ νομοσχέδιον θέσῃ ὡρισμένους κανόνας, τοὺς ὁποίους τὰ Δικαστήρια ὀφείλουσι ν’ ἀκολουθῶσι. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἡ ὀρθοτέρα ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἶναι, νὰ ἀποδώσωμεν εἰς τοὺς ἀνθρώπους ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον νῦν ἔχουσιν. Ἡ ἀξία τῶν πραγμάτων, τὰ ὁποῖα θὰ ἀφαιρέσωμεν, καὶ τὰ ὁποῖα εἰς ἡμᾶς δυνατὸν νὰ ἦναι καὶ ἄχρηστα ἐντελῶς, εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία δύναται νὰ θεωρηθῇ δικαία ἀποζημίωσις. Πλέον αὐτοῦ οὐδὲν δύναμαι νὰ παραδεχθῶ ὡς ὀρθόν. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι καλῶς ἔχει τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἔχει. Ἴσως μόνον δύναται νὰ βελτιωθῇ κατά τι, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὸν τρόπον τῆς ἐφαρμογῆς τῶν νόμων περὶ ὁδοποιΐας εἰς τὴν ἐξαιρετικὴν ταύτην περίστασιν, καὶ εἰς τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἐπιστηθῇ ἡ προσοχὴ καὶ τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Βουλῆς.

§183Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅσον καὶ ἂν ἦναι ὀρθαὶ αἱ παρατηρήσεις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ὡς πρὸς τὸ ὅτι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἀνησυχήσωμεν ὡς πρὸς τὸ ἀντισυνταγματικὸν τοῦ νομοσχεδίου, νομίζω ὅτι εἶναι περιττὴ πᾶσα ἐπὶ τῶν παρατηρήσεων τούτων συζήτησις, διότι τὸ συμπέρασμα τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου καταλήγει εἰς τὸ αὐτό. Εἶπεν, ὅτι δὲν παραβιάζεται τὸ Σύνταγμα, καὶ δυνάμεθα νὰ πράξωμεν ὅ,τι θέλομεν, διότι ἔχομεν τὸ δικαίωμα ν’ ἀπαγορεύσωμεν μίαν βιομηχανίαν· ἀλλ’ ἀνεγνώρισεν, ὅτι, ἐὰν δὲν παραβιάζηται ἡ διάταξις τοῦ Συντάγματος, μὴ παρεχομένης ἀποζημιώσεως, ὅμως θὰ παραβιασθῇ τὸ δίκαιον. Ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν παραβιάσωμεν ἀπὸ τὰ δύο, βεβαίως τῆς αὐτῆς ἀξίας παραβίασιν θέλομεν διαπράξει. Εἴτε ἠθέλομεν παραβιάσει τὸ Σύνταγμα, εἴτε ἠθέλομεν παραβιάσει τοὺς κανόνας τοῦ ἀπολύτου δικαίου, τοὺς ὁποίους πᾶς τις ὀφείλει νὰ σέβηται, πρὸ πάντων δὲ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἡ ἀμφισβήτησις τῶν τοιούτων ζητημάτων δὲν δύναται νὰ ἔχῃ καμμίαν ἀξίαν νομοθετικὴν ἢ πρακτικὴν, ἢ μόνον, ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἠδυνήθη νὰ δικαιολογήσῃ μίαν θεωρητικὴν διάκρισιν μεταξὺ τοῦ τί παραβιάζει τὸ Σύνταγμα καὶ τί παραβιάζει τὸ δίκαιον. Καὶ τῷ ὄντι δύναταί τις νὰ εἴπῃ, προσηλούμενος εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος, ὅτι διὰ τῆς φράσεως «οὐδεὶς ἀφαιρεῖται τῆς ἰδιοκτησίας του ἄνευ προηγουμένης ἀποζημιώσεως» τὸ Σύνταγμα ἐνόησε μόνον νὰ προκαλέσῃ τὸν σεβασμὸν ἐπὶ τῆς ἀκινήτου ἢ κινητῆς ἰδιοκτησίας, δηλαδὴ τῆς κυριότητος. Ἀλλὰ μὴ ἆρά γε τὸ Σύνταγμα ἠθέλησεν ὑπὸ ὅρους νὰ μεταδώσῃ εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν τὸν σεβασμὸν, τὸν ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχῃ πρὸς τὰ δίκαια τῆς περιουσίας, καὶ νὰ θεωρήσῃ, ὅτι δὲν εἶναι ἀφαίρεσις περιουσίας τὸ νὰ καταργῆτε ἰδιωτικὴν βιομηχανίαν, ὅταν ἡ βιομηχανία βεβαίως εἰς οὐδένα προσκρούῃ ἐκ τῶν νόμων ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἀφορῶσιν εἰς τὴν δημοσίαν ὑγιεινὴν, εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν, ἢ ἄλλα τοιαῦτα, ὅλως γενικὰ τοῦ Κράτους καὶ τῆς κοινωνίας συμφέροντα; Ἀλλ’ ἡμεῖς δὲν ἔχομεν κἂν ἀνάγκην ν’ ἀφοσιωθῶμεν εἰς τὸ γράμμα τοῦ Συντάγματος. Ἡμεῖς εἴμεθα ὑποχρεωμένοι ν’ ἀφοσιωθῶμεν εἰς τοὺς κανόνας τοῦ αἰωνίου δικαίου. Ἀλλὰ προκειμένου, Κύριοι, νὰ κρίνωμεν, ὁποῖοι ἆρά γέ τινες εἶναι οἱ κανόνες οὗτοι, προκειμένου σήμερον νὰ ψηφίσωμεν ἢ μὴ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι εὑρίσκομαι εἰς μίαν ἀπορίαν, ἀπορίαν περὶ τοῦ ποῖον ἆρά γε χαρακτῆρα, ποίαν ἀποστολὴν ἔχω εἰς τὴν περίστασιν ταύτην. Εἶμαι νομοθέτης, μεριμνῶν περὶ τῶν συμφερόντων τοῦ Κράτους; εἶμαι Δημόσιον, πρόσωπον δηλαδὴ ἔχον καὶ αὐτὸ συμφέροντα χρηματικὰ, καὶ τὸ ὁποῖον ἐσκέφθη νὰ ἐπαγγελθῇ χάριν χρηματικοῦ κέρδους μίαν βιομηχανίαν; εἶμαι Δικαστήριον καὶ ἐφαρμόζω τὸν νόμον; ἢ εἶμαι πραγματογνώμων, ἐκτιμῶν τὴν ἀξίαν τῶν ἀπαλλοτριουμένων πραγμάτων; Ἐγὼ σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι ἀπορῶ, τί ἐξ ὅλων αὐτῶν εἶμαι — δηλαδὴ τί εἶναι ἡ Βουλή. — Μοὶ φαίνεται μάλιστα, ὅτι ἡ Βουλὴ δύναται νὰ εἴπῃ εἰς τὴν περίστασιν ταύτην ὅτι εἶναι ’λίγο ἀπ’ ὅλα, ὅτι εἶναι νομοθέτης, ὅτι εἶναι δικαστὴς, ὅτι εἶναι πραγματογνώμων, ὅτι εἶναί τι ἐξ ὅλων αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐὰν θέλωμεν νὰ νομοθετήσωμεν, νομίζω, ὅτι ἡ ἕνωσις ὅλων αὐτῶν τῶν ἰδιοτήτων μᾶς ὠθεῖ εἰς τὸ ν’ ἀπομακρυνθῶμεν ἀπὸ τοὺς κανόνας ἐκείνους, οὓς πρέπει μόνους νὰ ἔχωμεν ὡς ὑπογραμμὸν, διότι ἄλλως ἐκεῖ, ὅπου σκέπτομαι ὡς νομοθέτης, σκέπτομαι συγχρόνως ὡς Δημόσιον, μὴ τυχὸν καὶ ἀδικήσω τὸ Δημόσιον, μὴ τυχὸν τὸ Δημόσιον, ὡς πρόσωπον, ἔχει τοιαῦτα συμφέροντα ἰδιώτου, τὰ ὁποῖα προστατεύει ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία· καὶ ἐκεῖ, ὅπου σκέπτομαι ὡς Δημόσιον, πάλιν εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σκεφθῶ καὶ ὡς δικαστής, καὶ ἐνῷ σκέπτομαι ὡς δικαστής, εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ ἐπέμβω καὶ εἰς τὰ ἔργα τοῦ πραγματογνώμονος· καὶ εἶναι τοιουτοτρόπως μία σύγχυσις ἐννοιῶν, ἡ ὁποία δὲν μᾶς φέρει εἰς συμπέρασμα περὶ τοῦ πῶς ἐπὶ τέλους ἐννοοῦμεν ν’ ἀποφασίσωμεν, καὶ τί πρόκειται ν’ ἀποφασίσωμεν. Τὸ κατ’ ἐμέ, Κύριοι, ἀπολύτως ἀποκρούω τὴν ἀξίωσιν τοῦ νὰ μὲ πείσῃ οἱοσδήποτε, ὅτι συμφέρει τοῦτο ἢ ἐκεῖνο, ἢ ὅτι μία Ἑταιρεία κατὰ τοσοῦτον εἶναι δίκαιον ν’ ἀποζημιωθῇ, ἢ ὅτι διάφορος ὑπολογισμὸς θὰ ἦναι βλαπτικὸς διὰ τὸ Δημόσιον, ἢ θὰ ἦναι βλαπτικὸς διὰ τὴν Ἑταιρείαν. Ἐγὼ δὲν παραδέχομαι κανένα ἐνταῦθα ἁρμόδιον νὰ ὁρίζῃ τὴν ἔκτασιν ἀποζημιώσεων. Καὶ ὁσηνδήποτε καὶ ἂν δώσω ἐκτίμησιν εἰς τὰ φῶτα τοῦ προλαλήσαντος, εἰς τὴν πεῖραν αὐτοῦ, εἰς τὰς εἰδικὰς αὐτοῦ γνώσεις, δὲν δύναμαι ποτὲ νὰ ὑποκύψω, εἰς τὸ νὰ θεωρήσω ἐμαυτὸν ὑπόχρεων, ἵνα διὰ τῶν πιστοποιήσεων, οὕτως εἰπεῖν, αὐτοῦ ἢ οἱουδήποτε μέλους τῆς Βουλῆς ὁρίσω τὰς ἀποζημιώσεις. Ταῦτα λέγων, κύριε Πρόεδρε, δὲν ἀξιῶ νὰ ἐκφράσω γνώμας ἄλλας, ἵνα ὑποστηρίξω ἢ κατακρίνω τὸ νομοσχέδιον. Ἐγὼ μᾶλλον περιστρέφομαι, ὅπως βλέπετε, εἰς τὴν κατάδειξιν τῶν ἀποριῶν, τὰς ὁποίας ἔχω. Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι, ὅταν ὁ Βουλευτὴς εὑρίσκηται εἰς ἀπορίας τοιαύτας περὶ ἑνὸς νομοσχεδίου, πᾶσα ἀπόφασις, ἐσπευσμένως γιγνομένη, ἄνευ τῆς προσηκούσης μελέτης, δύναται νὰ ἦναι παράλογος. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν ἔχῃ τὴν ὀρθοτέραν γνώμην, δὲν δύναται ὅμως καὶ νὰ εἴπῃ, ὅτι αὕτη, ἐπιβαλλομένη εἰς τὸν Βουλευτήν, θὰ ἦναι ἀπόρροια τῆς πεφωτισμένης αὐτοῦ συνειδήσεως. Δὲν πρόκειται ν’ ἀποφανθῶ κατὰ τὴν γνώμην τοῦ μὲν ἢ τοῦ δέ, πρόκειται νὰ νομοθετήσω κατὰ τὴν ἰδίαν ἐμοῦ αὐτοῦ πεποίθησιν, τὴν σχηματισθεῖσαν διὰ καταλλήλων τρόπων. Διὰ τοῦτο, κύριε Πρόεδρε, μεθ’ ὅλην τὴν τάσιν, τὴν ὁποίαν δικαίως ἔχομεν, ἵνα, ὑποστηρίζοντες τὰ μέτρα τῆς Κυβερνήσεως, σπεύσωμεν εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὀργάνωσιν τῆς χώρας καὶ εἰς τὴν λειτουργίαν τοῦ Ταμείου τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης, ἐξαιρετικῶς εἰς τὴν περίστασιν ταύτην σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι ὠρρώδησα καὶ ἐσταμάτησα, διὰ νὰ μὴ παραβῶ θεμελιώδεις κανόνας, καθ’ οὓς ἀνάγκη τὸ νομοσχέδιον οὐχὶ κυρίως νὰ ἀναβληθῇ, ἀλλὰ νὰ παραπεμφθῇ εἰς ἐπιτροπήν, μόνον καὶ μόνον, ὅπως διαταχθῶσιν, οὕτως εἰπεῖν, —ἵνα δικαστικῶς ἐκφρασθῶ—κρείττονες ἀποδείξεις, καὶ νὰ ἔχωμεν προσηκόντως παρεχόμενα τὰ φῶτα, τὰ ὁποῖα δυνατὸν νὰ ἔχῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς διὰ τὴν ἰδικήν του πεποίθησιν, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα πρέπει ν’ ἀποκτήσῃ καὶ ἡ Βουλή. Λοιπὸν ἀκριβῶς διότι θέλω νὰ ἤμεθα ἐν τάξει, ἐπιθυμῶ νὰ προηγηθῶσι τὰ φῶτα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα μόνον ἐν ἐπιτροπαῖς ἰδιαιτέρως συζητούσαις δύνανται νὰ προκύψωσι. Διότι βλέπομεν, κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ κανονίζεται ἡ ἀποζημίωσις ἐπὶ τῇ βάσει κανόνων ἐκ τῶν προτέρων, ἀλλ’ ἀποζημίωσις καὶ κανόνες ἐκ τῶν προτέρων εἶναι μία ἀντίφασις, εἶναι δύο πράγματα ἀσυμβίβαστα. Καὶ ἐνῷ προφανῶς ἐν τῷ ἄρθρῳ 2 αἱ διατάξεις ἐκεῖναι εἶναι περιοριστικαὶ, ὁ κ. Ὑπουργὸς μᾶς λέγει, ὅτι, ὅταν προχωρήσωμεν εἰς τὸ ἄρθρον 3, τότε δυνάμεθα νὰ τροποποιήσωμεν αὐτάς. Ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ παρατηρήσω, ὡς πρὸς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, ὅτι ἤθελεν εἶναι λίαν ἀκροσφαλὲς νὰ προβαίνωμεν οὕτω, νομίζοντες ὅτι εἰς ἄρθρα κατωτέρω εὑρισκόμενα δυνάμεθα νὰ διορθώσωμεν τὸ νομοσχέδιον. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἶναι ὡς μία σύμβασις, τῆς ὁποίας οἱ ὅροι εἶναι ἀλληλένδετοι οὕτως, ὥστε, ἅμα ἀποκρούσητε ἕνα τῶν ὅρων τούτων, ματαιώνετε ἴσως τὸ ὅλον τοῦ νομοσχεδίου. Μοὶ φαίνεται, λέγω, ὅτι εἶναι ἓν εἶδος συμβάσεως, καὶ μὰ τὴν ἀλήθειαν, τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, ἤθελον προτιμήσει νὰ εἴπω πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν: «ἀντὶ νὰ νομοθετήσω, σοὶ δίδω τὸ δικαίωμα νὰ συμβληθῇς ἐντὸς τῶν ὅρων τούτων καὶ μέχρι τοῦ ποσοῦ αὐτοῦ, καὶ νὰ παραλάβῃς τὸ μονοπώλιον τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν». Ἀλλὰ τὸ νὰ συζητῶμεν νόμον, καὶ συγχρόνως νὰ σκεπτώμεθα ὡς Δημόσιον, θέλον νὰ ἐργασθῇ πρὸς χρηματικὴν ὠφέλειαν, ὡς βιομήχανος, μοὶ φαίνεται, ὅτι ταῦτα δὲν εἶναι ὀρθὰ. Καὶ ἐνῷ, κατὰ τὰς παρατηρήσεις τοῦ ἀξιοτίμου προαγορεύσαντος συναδέλφου, ἡ βιομηχανία αὕτη εἶναι ἐπιχείρησις ἐπικίνδυνος καὶ ἀκροσφαλής, ὅταν τὴν διαχειρίζηται ἰδιώτης, καὶ ἐπὶ τοιούτοις λόγοις ἐλαττοῦνται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ αἱ ἀποζημιώσεις, ἐν τούτοις, πρὸς συμφέρον τοῦ Δημοσίου, τὴν βιομηχανίαν ταύτην ἀναλαμβάνει τὸ Κράτος, ἵνα παράσχῃ πόρους εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Ἐθνικῆς Ἀμύνης. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως, Κύριοι, τῶν ἐνδεχομένων κερδῶν ἢ ζημιῶν τοῦ Δημοσίου, δὲν ἠξεύρω μὲ ποῖον θάρρος θὰ ἐπιδιώκωσιν οἱ ἐπιχειρηματίαι οἱανδήποτε βιομηχανίαν, ἐὰν δύναται τὸ Κράτος νὰ ἀναλαμβάνῃ αἴφνης μονοπωλιακῶς πότε τὴν μίαν καὶ πότε τὴν ἄλλην βιομηχανίαν. Διατὶ ἆρά γε αὔριον δὲν δύναται τὸ Κράτος νὰ κλείσῃ τὰ ὑποδηματοποιεῖα, ἀναλαμβάνον αὐτὸ τὴν κατασκευὴν τῶν ὑποδημάτων; Δὲν ἠξεύρω, κατὰ τί διαφέρει ἡ ὑποδηματοποιΐα ἀπὸ τὴν κατασκευὴν πυρίτιδος χρησίμου διὰ τὸ κυνήγιον, εἰμὴ καθόσον τὰ ὑποδήματα εἶναι ἀντικείμενα τῆς πρωτίστης ἀνάγκης, ἐνῷ ἡ πυρίτις πολλάκις εἶναι ἀντικείμενον πολυτελείας. Ἀλλ’ ἐὰν τὸ Κράτος δύναται νὰ πράττῃ ταῦτα ἀτιμωρητὶ καὶ ὅταν δὲν βλάπτῃ ἑαυτὸ, ἐπιχειροῦν τὰ τοιαῦτα, ἤθελεν ὅμως διαταράττει τὴν κοινὴν πρόοδον, διότι οὐδεὶς θὰ ἠδύνατο νὰ ἔχῃ πεποίθησιν εἰς βιομηχανίαν τινά, ἣν ἐπιχειρῶν εἶχε βλέψεις μέλλοντος ἀπωτέρου, ἣν ἐπιχειρῶν ἀφιέρου ὁλόκληρα ἔτη τῆς ζωῆς του καὶ πᾶσαν τὴν ἱκανότητα καὶ δραστηριότητα αὐτοῦ, καὶ τὴν ὑγείαν του ἀκόμη. Ἐν τούτοις τὸ ἀτομικὸν συμφέρον, αἱ προσδοκίαι, αἱ ἐλπίδες τῶν ἀτόμων, αὐτὰ εἶναι ἡ δύναμις ἡ κινητήριος τῆς κοινωνικῆς προόδου, ἄνευ τῆς ὁποίας οὐδὲ τὸ Κράτος δύναται νὰ προοδεύσῃ. Οἱ ἐλαττοῦντες τὴν ὀφειλομένην ἀποζημίωσιν παριστῶσι τὸ ἐπικίνδυνον καὶ ἀκροσφαλὲς τῆς ἐπιχειρίσεως. Τὸ Δημόσιον λέγει π. χ. πρὸς τοὺς ζυθοποιοὺς: «Ἄν σᾶς δώσω ὡς ἀποζημίωσιν τὸ ποσὸν τόσων χιλιάδων δραχμῶν, σᾶς δίδω τι ἀσφαλὲς, τὸ ὁποῖον θὰ παράγῃ καὶ ἀσφαλὲς κέρδος». Ἀλλ’ ἠδύναντο εἰς τοῦτο ν’ ἀπαντήσωσιν οἱ βιομήχανοι, ὅτι ἀφαιρεῖτε αὐτοὺς τὰς ἐλπίδας, τὰς προσδοκίας περὶ τοῦ μέλλοντος, περιορίζοντες τὰς ἀποζημιώσεις εἰς ὅ,τι σήμερον προσδιορίζετε αὐθαιρέτως, καὶ τοῦτο ὡς παραχθὲν ἤδη κέρδος. Ἂς ὑποθέσωμεν, ὅτι τὸ Κράτος ἤθελεν ὀρεχθῇ νὰ παραλάβῃ τὸ σακχαροποιεῖον τῆς Θεσσαλίας. Ἠδύνατο ἴσως νὰ εἴπῃ πρὸς τοὺς ἰδιοκτήτας, ὅτι τοὺς ἀπαλλάττει καὶ ἀπὸ ζημίαν, διότι διαμαρτύρονται, ὡς γνωρίζετε, ὅτι ἐξακολουθοῦσι νὰ ζημιώνωνται ἀπὸ τὴν σακχαροποιΐαν, καὶ τούτου ἕνεκα θέλουσι καὶ νὰ μὴ φορολογῶνται, ἀλλὰ νὰ προστατεύωνται δαπάναις τοῦ Κράτους καὶ τοῦ λαοῦ. Ἑπομένως ὄχι μόνον δὲν θὰ τοὺς βλάπτῃ ὁ ἀφαιρῶν, καὶ ἑπομένως δὲν θὰ ὀφείλῃ καὶ ἀποζημίωσιν, ἀλλὰ πρέπει ἴσως, καὶ νὰ πληρώσωσι τὸν ἀφαιροῦντα βιομηχανίαν σήμερον ἐπιζήμιον. Μάτην ἤθελον διαμαρτυρηθῇ οἱ ἰδιοκτῆται, ὅτι ζημιοῦνται μὲν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ἀλλ’ ἐλπίζουσι νὰ ὠφεληθῶσιν εἰς τὸ μέλλον. «Ὄχι», θὰ εἴπῃ τὸ Δημόσιον, «θὰ ὑπολογίσω τὰ ἕως τώρα ἔσοδά σας, καὶ μάλιστα τὰ τῶν χειροτέρων ἐτῶν, καὶ ἂν ἀποδειχθῇ, ὅτι ἐζημιώνεσθε, θὰ μὲ πληρώσητε, ἵνα σᾶς ἀφαιρέσω τὴν βιομηχανίαν.» Ἀλλά, Κύριοι, ἡ ἐπιχείρησις τῆς βιομηχανίας τῆς πυριτιδοποιίας εὑρέθη προχείρως ὡς εἷς τῶν πόρων διὰ τὸ Ταμεῖον τῆς Ἀμύνης. Προκειμένου ὅμως περὶ τοῦ Ταμείου τῆς Ἀμύνης, βεβαίως πρέπει νὰ φέρωμεν πόρον ἀσφαλῆ καὶ βέβαιον καὶ σταθερόν. Προκειμένου περὶ πόρου διὰ τὸ Ταμεῖον τῆς Ἀμύνης, διατὶ δὲν ἀπευθύνεσθε πρὸς τὸν λαὸν, ἵνα ἐπιβάλητε εἰς αὐτὸν φορολογίαν, ἀλλ’ ἀπευθύνεσθε μόνον πρὸς μίαν βιομηχανίαν; Ἡ ἐπιχείρησις μιᾶς βιομηχανίας δὲν δύναται νὰ προσλάβῃ χαρακτῆρα ἄλλον ἢ τὸν τῆς ἀβεβαιότητος, τὸν ὁποῖον ἐν τῇ φύσει αὐτῆς ἔχει, ἀλλὰ τὸ Ταμεῖον τῆς Ἀμύνης, ὑπὲρ οὗ συνηγόρησα καὶ συνηγορῶ ἐκθύμως, πρέπει νὰ περιβληθῇ διὰ πόρων ἀσφαλῶν. Ἡ ἐπιχείρησις μιᾶς βιομηχανίας, τὴν ὁποίαν μάλιστα τὸ Κράτος πρόκειται νὰ διεξαγάγῃ, βεβαίως δὲν θέλει ἀποδώσει πόρους ἀσφαλεῖς. Ὁπωσδήποτε ὅμως, προκειμένου τὸ Κράτος νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀφαίρεσιν τῆς βιομηχανικῆς ἐργασίας ἀπὸ ἰδιωτῶν, ἐν τῇ ἀξιοπρεπείᾳ αὐτοῦ καὶ τῷ δικαίῳ πρέπει νὰ ἀποζημιώσῃ ἐντελῶς καὶ καθ’ ὅλην τὴν ἔκτασιν τοὺς ἰδιώτας τούτους. Διότι μεταξὺ τοῦ νὰ ζημιωθῇ εἷς ἰδιώτης 100 δραχμὰς καὶ τὸ Κράτος 1000, βεβαίως πρέπει νὰ ζημιωθῇ τὸ Κράτος τὰς 1000, καὶ οὐχὶ ὁ ἰδιώτης τὰς 100. Διὰ τοῦτο δὲ καὶ κανὼν ὑπάρχει μεταξὺ Δημοσίου καὶ ἰδιωτῶν, ὅτι «ἐν τοῖς ἀμφιβόλοις κατὰ τοῦ Δημοσίου δεῖ ἀποφαίνεσθαι.»

§184Χ. ΒΟΖΙΚΗΣ. «Καὶ ὑπὲρ τοῦ κατηγορουμένου.»

§185Δ. ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Λοιπόν, χωρὶς νὰ παρεξηγηθῶσιν αἱ ἰδέαι μου, ὡς σκοποῦσαι εἰς πλήρη ματαίωσιν τοῦ νομοσχεδίου, φρονῶ καὶ ἐπιμένω, ὅτι δέον νὰ προκληθῇ ἐπισταμένη ἔρευνα τῶν ὅρων ἐκείνων, ὑπὸ τοὺς ὁποίους καὶ μόνον δυνάμεθα ν’ ἀποφασίσωμεν ἐπὶ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου· ἄλλως δέον νὰ ἐπέλθωσι τοιαῦται βελτιώσεις αὐτοῦ, ὥστε νὰ μὴ γεννᾶται ποσῶς ἡ ἰδέα, ὅτι εἶναι δυνατὸν, εἴτε ἀμέσως εἴτε ἐμμέσως καὶ πόρρωθεν, νὰ ὑποστῶσι ζημίαν οἱ ἐνδιαφερόμενοι. Ἐπίσης, προκειμένου περὶ ποσοστοῦ, τοῦτο δέον νὰ κατέλθῃ τῶν 8%, διότι ἐπὶ τῇ βάσει τίνος κανόνος ὁρίζεται τὸ ποσὸν αὐτό; Εἶπον ὅτι ἡ ἐπιχείρησις εἶναι ἐπικίνδυνος καὶ ἀκροσφαλής· ἀλλ’ ἐὰν ᾖναι τοιαύτη, ἀφ’ ἑτέρου παρέχει μεγάλας ἐλπίδας, καὶ ἑπομένως ὁ μέλλων ν’ ἀγοράσῃ ἀγοράζει μετὰ τῶν κινδύνων καὶ τὰς μεγαλειτέρας ἐλπίδας. Ἐάν τις κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη ἐξ ἐπιχειρήσεώς τινος ἐκέρδιζε τόσα χρήματα, πῶς ἀφαιροῦμεν ἀπ’ αὐτοῦ τὴν ἐλπίδα, ὅτι δύναται νὰ κερδίζῃ ἀσυγκρίτως περισσότερα ἐν τῷ μέλλοντι; Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου καθιεροῦμεν καὶ ἄλλον κανόνα καὶ ποσοστὸν διάφορον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον καθιεροῦται, προκειμένου περὶ ἀκινήτου ἰδιοκτησίας. Προκειμένου, Κύριοι, περὶ πράξεως τοῦ Κράτους, δι’ ἧς ἀφαιρεῖται ἀκίνητος ἰδιοκτησία ἢ βιομηχανία, θεωρῶ φέρουσαν βαρύτερον χαρακτῆρα τὴν ἀφαίρεσιν τῆς βιομηχανίας, διότι ἐν αὐτῇ δὲν ὑπάρχει συνήθως ἡ βάσις τῆς ἀνάγκης τοῦ Κράτους. Ὅταν ἔχω οἰκίαν τινὰ, καὶ πρόκηται νὰ κατασκευασθῇ ὁδὸς διερχομένη δι’ αὐτῆς, τότε παρίσταται ἀνάγκη τοῦ Κράτους· δὲν δύναται νὰ εἴπῃ ὁ ἰδιώτης: «ἐγὼ θέλω τὴν οἰκίαν μου, καὶ ἂς μὴ γείνῃ ἡ ῥυμοτομία». Κατὰ τὴν ἀφαίρεσιν ὅμως συνήθους βιομηχανίας, ποῦ ὑπάρχει ἡ ἀνάγκη τοῦ Κράτους; Ἐὰν ἐπρόκειτο μόνον περὶ τῆς πολεμικῆς πυρίτιδος, ἄλλο τὸ ζήτημα· τὴν πολεμικὴν πυρίτιδα καὶ ἀνάγκη ἴσως καὶ δικαίωμα ἀπόλυτον ἔχει τὸ Κράτος νὰ κατασκευάζῃ· ἀλλὰ δὲν πρόκειται περὶ αὐτῆς μόνης. Ἀφοῦ δὲ δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη τοῦ Κράτους, τὸ βάρος τῆς ἀποζημιώσεως πρέπει νὰ ἦναι μεγαλείτερον. Ἀνάγκη τοῦ Κράτους βεβαίως ὑψίστη εἶναι τὸ Ταμεῖον τῆς Ἀμύνης. Ἀλλ’ ἐπειδὴ τοῦτο εἶναι ἀνάγκη τοῦ Κράτους ὑψίστη, πρέπει νὰ ἔχωμεν πόρον βαρύνοντα τὸ Κράτος. Μὴ συγχέωμεν λοιπὸν τὰ πράγματα, νομοθετοῦντες ἐπὶ ἐκείνων, ἐφ’ ὧν δὲν εἴμεθα ἁρμόδιοι· διότι, νομοθετοῦντες ἐπὶ ἐκείνων, ἐφ’ ὧν δὲν εἴμεθα ἁρμόδιοι, ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ ἐν τέλει τῆς ὁμιλίας μου νὰ εἴπω, ὅτι νομοθετοῦμεν στὰ κουτουροῦ.

§186Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. (Ὅρα Παράρτημα).

§187ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Λιμπρίτης ἔχει τὸν λόγον.

§188Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Νὰ ἀναβάλωμεν, κύριε Πρόεδρε, διὰ τὴν αὔριον.

§189Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Καὶ ἐγὼ θὰ ὁμιλήσω, κύριε Πρόεδρε, καὶ ἑπομένως παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ διακόψητε τὴν συζήτησιν.

§190Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἄς ἀναβληθῇ δι’ αὔριον.

§191ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρᾳ 8 καὶ 10′ μ. μ.).