1900.03.09

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 37

Τῆς 9 Μαρτίου 1900.

(Πέμπτη).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 5 μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐγκριθέντα ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κατάδικος Ν. Καραναστάσης δι’ ἀναφορᾶς του πρὸς τὴν Βουλὴν ζητεῖ χάριν. Θ’ ἀποσταλῇ ἡ ἀναφορὰ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης. Ὁ κύριος Σαρσέντης ἔχει τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§2ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἶναι ἀπών.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ τις τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως;

§4ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἤθελον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ μᾶς δώσῃ ἀπάντησιν, ἐὰν δύναται, ὅσον ἀφορᾷ τὸν εἰρηνοδίκην ἐκεῖνον τῆς Θεσσαλίας.

§5ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§6Ν. ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Αὔριον.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Δούνης.

§8Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Ὅτε χθὲς ἀπηύθυνα πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης τὴν ἐπερώτησίν μου περὶ τῆς ἀποδράσεως τοῦ λῃστοῦ Ἀβραμέα, ὁ κύριος Γ. Πετροπουλάκης μὲ διέκοψε, διαβεβαιώσας ὅτι αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας μοὶ εἶχον δώσει, ἦσαν πεπλανημέναι. Θὰ ἤμην ὄντως εὐτυχής, ἐὰν αὗται ἦσαν πεπλανημέναι. Ἀλλὰ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι πρόσωπον, τὸ ὁποῖον ἐκ τῆς ἀποδράσεως ταύτης διατρέχει τὸν ἔσχατον κίνδυνον, καὶ τοῦ ὁποίου ἡ οἰκογένεια διατρέχει κίνδυνον ἐξοντώσεως, διότι συνετέλεσεν εἰς τὴν σύλληψιν τοῦ Ἀβραμέα, μὲ ἐβεβαίωσε,—καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ μὲ διαψεύσῃ, ἂν δύναται,—ὅτι πρὸ 25 ἡμερῶν ὁ Εἰσαγγελεὺς Καλαμῶν διὰ τηλεγραφήματός του ἀνήγγειλεν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ὅτι ἐκεῖνος ὁ φοβερὸς λῃστὴς εἶναι ὁ ἀποδράς, καὶ ὄχι ὁ ἕτερος, ἀδελφός του, ὁ ὁποῖος εἶναι εἰς ἀντικατάστασιν αὐτοῦ. Παρακαλῶ δὲ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης νὰ δηλώσῃ ἐπισήμως, ἐὰν ὄντως ἔλαβε τοιοῦτον τηλεγράφημα ἢ ὄχι.

§9ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§10Ν. ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Αὔριον.

§11ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Λ. Βιτάλης.

§12Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Μὲ ἠδίκησε, κύριοι Βουλευταί, χθὲς ὁ κ. Πρωθυπουργός, χαρακτηρίσας με ὡς κωλυσιεργοῦντα.

§13Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον αὐτό.

§14Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Ἐξυπακούεται, διότι ἐγὼ ἐκράτησα τὴν Βουλὴν ἐπὶ 5 ὥρας.

§15Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον δι’ ἡμᾶς, ἀλλὰ διὰ τὴν κατάστασιν τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία ἐπὶ 8 ἤδη ἡμέρας συζητεῖ τὸ νομοσχέδιον.

§16Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Κατόπιν τῆς δηλώσεώς σας ταύτης εἶμαι ἱκανοποιημένος. Ἀναγνωρίζω μάλιστα, ὅτι ἡ θέσις σας εἶναι τοιαύτη, ὥστε ἔπρεπε νὰ εἴπητε ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα εἴπετε. Ἐγώ, Κύριοι, ἀνῆλθον χθὲς εἰς τὸ βῆμα ὑπὸ συνθήκας πολὺ δυσμενεῖς, διότι εἶχον ν’ ἀντεπεξέλθω εἰς τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ τέως Ὑπουργοῦ κ. Κουμουνδούρου, τὰ ὁποῖα δὲν ἠδυνάμην νὰ χωνέψω (ἱλαρότης). Σκεφθῆτε λοιπὸν τὴν θέσιν μου. Ἦτο ὅμως ἀνάγκη νὰ πράξω τοῦτο,—εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν, καὶ ὡς ἀξιωματικὸς καὶ ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς ἐπαρχίας μου,—διότι εἴδετε πόσην ἐπιρροὴν ἐξήσκησεν ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Κουμουνδούρου εἰς τὸν λαόν. Ἐὰν δὲ παρεξέκλινα τοῦ θέματος, ὡς ἔγραψαν αἱ ἐφημερίδες, τοῦτο προῆλθε ἀπὸ τὴν πλειονοψηφίαν, ἥτις μὲ προεκάλεσε.

§17Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐγὼ δὲν εἶπον ὅτι παρεξεκλίνατε τοῦ θέματος.

§18Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Ὄχι ἡμεῖς, ἀλλ’ ὁ Τύπος. Ἐὰν ἤθελον νὰ κωλυσιεργήσω, μόνον ἐκ τῆς διαγωγῆς τοῦ κ. Συνοδινοῦ ἠδυνάμην νὰ λάβω ἀφορμὴν καὶ νὰ κρατήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ ἡμέρας. Καὶ θὰ σᾶς ἀποδείξω τοῦτο μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου. Ἐζήτησα τὸν λόγον διότι ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου ὁ κύριος Βελλιανίτης εἶπε πολλά, οὐχὶ ἀκριβῆ, σχετικῶς μὲ τὸ ζήτημα τῆς Λέσχης τῶν ἀξιωματικῶν κλπ. Μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν, οἱ ὁποῖοι ἔδωσαν τὰς παραιτήσεις των, ὡς μέλη τῆς Λέσχης, ἤμην καὶ ἐγώ. Ἐγὼ παρῃτήθην, ὡς καὶ οἱ ἄλλοι συνάδελφοί μου, διότι ὁ Διάδοχος τότε, ὡς ἀντιστράτηγος τοῦ πεζικοῦ καὶ Ἀντιβασιλεὺς, δὲν ἐπεβλήθη εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ νὰ τῷ εἴπῃ: «μὴ κάμῃς προβιβασμοὺς ἀξιωματικῶν, διότι αὐτὸ καὶ αὐτὸ τὸ κενὸν θὰ παρουσιασθῇ, ἐὰν γείνῃ πόλεμος...»

§19ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἦτο τότε Ὑπουργὸς ὁ νῦν τοιοῦτος;

§20Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Ἀδιάφορον ποῖος ἦτο. Βλέπετε λοιπὸν, Κύριοι, ὅτι οὐδένα σκοπὸν κωλυσιεργίας εἶχον. Εἴδετε ὅτι χάριν τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ δυσηρέστησα καὶ τὴν μερίδα, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω· ἐξεδήλωσε δὲ τοῦτο καὶ ὁ συντάκτης τῆς «Πρωΐας», ὅστις, ὑβριζόμενον ὑπὸ τοῦ λοιποῦ Τύπου, μὲ ἀφῆκεν ἀνυπεράσπιστον. Λοιπὸν κακὸς μὲ τὴν μερίδα μου, κακὸς μὲ τὴν πλειονοψηφίαν, κακὸς μὲ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Βουλῆς,—διότι εἴδετε, ὅτι καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Βουλῆς νομίζει ὅτι κωλυσιεργῶ.

§21ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαμαρτύρομαι! Ποτὲ δὲν τὸ ἐννοῶ αὐτό.

§22Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Οἱ κωλυσιεργοῦντες εἰς τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι Βουλευταὶ ἐκ τῆς πλειονοψηφίας, διότι δὲν ἔπρεπε, νομίζω, νὰ λάβωσιν ἐπ’ αὐτοῦ τὸν λόγον τόσοι ῥήτορες συμπολιτευόμενοι. Εἰς τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ ἔπρεπε νὰ ὁμιλήσουν ὅσοι ἤθελον ἀπὸ τὴν Ἀντιπολίτευσιν, κατόπιν νὰ λάβῃ τὸν λόγον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ἀκολούθως ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἂν ἦτο ἀνάγκη. Αὐτὸ ἔπρεπε νὰ γείνῃ. Καὶ ἓν ἄλλο ὀφείλω νὰ παρατηρήσω, Κύριοι. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, χθὲς τὸ ἑσπέρας, ἐὰν ἐπέμενε, θὰ ἐψηφίζετο εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν τὸ νομοσχέδιον, διότι θὰ ὡμίλει ὁ κ. Δραγούμης ἐπὶ δύο ἢ τρεῖς ὥρας, καὶ εἰς τὰς 6 τὸ πρωΐ θὰ ἐψηφίζετο τὸ νομοσχέδιον (διακοπαί). Κύριοι, εἰς τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον ἔχομεν διαιρεθῆ εἰς δύο στρατόπεδα, ὑπὲρ καὶ κατά. Χάριν δὲ τῶν κατὰ τοῦ νομοσχεδίου, χθὲς εἰσήλθομεν ἀπ’ εὐθείας εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Νομίζω λοιπὸν δίκαιον, σήμερον, χάριν τῶν ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου, νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ἀμέσως.

§23ΤΣΙΤΣΑΡΑΣ. Ὄχι! Ἔχομεν τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως.

§24Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Καὶ ἐγὼ εἶχον σπουδαιοτάτας ὑποθέσεις τῆς ἐπαρχίας μου ἀπὸ τῆς προχθὲς νὰ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν, ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ νομοσχεδίου ἀνέβαλον, ὡς καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν ἀξιοτίμων συναδέλφων. Ἔγεινε πολὺς πάταγος καὶ χθὲς τὸ ἑσπέρας περὶ τῶν διαφόρων τμημάτων τοῦ Ὑπουργείου· εἶπόν τινες, ὅτι ὅλα σχεδὸν τὰ τμήματα μετατίθενται εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Α. Ὑψ. τοῦ Διαδόχου. Σᾶς βεβαιῶ, θὰ ηὐχόμην νὰ ἐγίνετο τοῦτο. Καὶ ἄρχομαι ἀπὸ τὸ Τμῆμα τῶν Προμηθειῶν, τὸ ὁποῖον γνωρίζω καλῶς, ὡς στρατιωτικός. Οἱ διάφοροι ἐργολάβοι, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἐπιδιώκοντες νὰ κερδίζωσι πολλὰ, φροντίζουσι διὰ παντὸς τρόπου, ὅπως παραδίδωσιν εἰς τὴν ὑπηρεσίαν πρᾶγμα μὴ σύμφωνον πρὸς τὰς ὑποχρεώσεις, ἃς ἀνέλαβον διὰ συμβολαίου. Τούτου ἕνεκα εἶναι ἠναγκασμένος ὁ Ὑπουργὸς νὰ ἀλλάσσῃ δύο ἢ τρεῖς ἐπιτροπὰς· διότι ἔρχεται ἡ πρώτη ἐπιτροπὴ καὶ κάμνει τὸ καθῆκόν της, ἀλλὰ δὲν εὐχαριστεῖται ὁ ἐργολάβος καὶ καταφεύγει εἰς τὸν Βουλευτὴν, ὅπως αὐτὸς πιέσῃ τὸν Πρωθυπουργὸν, καὶ οὗτος τὸν Ὑπουργόν διὰ νὰ τὸν πείσῃ δὲ, θὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ὁ ἁρμόδιος ἀξιωματικὸς ἔχει ἀφορμὰς ἐναντίον τοῦ ἐργολάβου δι’ ἄλλους λόγους... Καὶ στιγματίζεται οὕτω ὁ ἀξιωματικὸς, διότι κάμνει τὸ καθῆκον του! Δὲν ἀρκεῖ δηλ. μόνον, ὅτι εἰσέρχεται ὑλικὸν ἄχρηστον εἰς τὸ στράτευμα, ἀλλὰ συκοφαντεῖται καὶ ὁ ἀξιωματικός! Διὰ νὰ λείψουν τὰ ἄτοπα ταῦτα, καλὸν εἶναι, ἢ μᾶλλον ἐπιβάλλεται, ἵνα καὶ τὸ Τμῆμα τῶν Προμηθειῶν ἀνατεθῇ εἰς τὴν Α. Β. Ὑψ. ὡς Γενικὸν Διοικητήν. Τοιουτοτρόπως μόνον θὰ παύσωμεν νὰ βλέπωμεν ἀξιωματικοὺς, πρώην ἀπόρους, ἐξερχομένους ἐκ τοῦ τμήματος τῶν Προμηθειῶν μὲ περιουσίαν ἑκατομμυρίου. Ἔρχομαι εἰς τὸ Τμῆμα τοῦ Προσωπικοῦ. Τὸ τμῆμα τοῦτο εἶναι ἡ κυρία ἑστία τῆς συναλλαγῆς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Ἡ συναλλαγὴ δι’ αὐτοῦ γίνεται. Τούτου ἕνεκεν οἱ ἑκάστοτε Ὑπουργοὶ συγκεντρώνουσιν ὅλην τὴν ὑπηρεσίαν, καὶ τὴν τοῦ τμήματος τοῦ Πεζικοῦ, εἰς τὸ τμῆμα τοῦτο. Καὶ οὕτως ἀδικεῖται πάλιν τὸ σῶμα τοῦ πεζικοῦ, διότι ὁ τμηματάρχης τοῦ τμήματος τοῦ Πεζικοῦ εἶναι ἔπιπλον τοῦ γραφείου του! Οὐδεμίαν σχεδὸν ὑπηρεσίαν κάμνει. Διατί; Διότι ἀνετέθη ὅλη ἡ ὑπηρεσία εἰς τὸν προσωπάρχην, ὁ ὁποῖος εἶναι τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Δι’ αὐτὸν τὸν λόγον λοιπὸν καὶ δι’ ἄλλα ζητήματα, οἷον μητρώων, ὁρίου ἡλικίας ἀξιωματικῶν, κρυφίως διορθουμένων, καὶ λοιπὰ, τὰ ὁποῖα δὲν θέλω νὰ θίξω σήμερον, διὰ νὰ μὴ κωλυσιεργήσω, ἐπιφυλάσσομαι δὲ νὰ τὰ εἴπω μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γεν. Διοικήσεως, φρονῶ ἀδιστάκτως, ὅτι θὰ ἦτο εὐεργέτημα, ἐὰν καὶ τὸ Τμῆμα τοῦτο μετεφέρετο ἐκ τοῦ Ὑπουργείου εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ Διαδόχου. Ἔρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τοῦ τμήματος τῆς Δημοσίας ἀσφαλείας, ἢ τῆς χωροφυλακῆς. Τί γίνεται ἐκεῖ, εἶναι γνωστόν· ὁ Βουλευτὴς πηγαίνει εἰς τὸν τμηματάρχην, ταγματάρχην τῆς χωροφυλακῆς, καὶ ζητεῖ π. χ. τὴν μετάθεσιν ἐκ τῆς δεῖνα Μοιραρχίας τοῦ δεῖνα χωροφύλακος, διατί; διότι οὗτος συνέλαβε τὸν δεῖνα ἐγκληματίαν ἢ τὸν δεῖνα ὀφειλέτην τοῦ Δημοσίου. Ὁ τμηματάρχης θὰ πάρῃ τὰς σημειώσεις του καὶ θὰ ὑπάγῃ εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὁ δὲ Ὑπουργὸς θὰ ἐκδώσῃ ἀμέσως τὴν διαταγὴν τῆς μεταθέσεως τοῦ χωροφύλακος διότι τὸ θέλει τὸ κόμμα, καὶ διότι, ἂν δυσαρεστηθῇ ὁ Βουλευτὴς,—καὶ δὲν θὰ ἦναι εἷς μόνον ὁ ζητῶν τοιαῦτα ρουσφέτια, — θὰ κλονισθῇ ἡ θέσις τοῦ Ὑπουργοῦ, αὐτὴ ἡ Κυβέρνησις! Δι’ αὐτὸ λέγω, ὅτι, καίτοι ἔλαβε πρόνοιαν ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ ἔθεσεν ἀρχηγὸν εἰς τὸ σῶμα τοῦτο, θὰ ἦτο εὐχῆς ἔργον, ἂν καὶ ὁ ἀρχηγὸς καὶ τὸ τμῆμα τοῦτο ὑπήγετο ὑπὸ τὰς ἀμέσους διαταγὰς τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ, δηλ. τοῦ Διαδόχου. Ἔρχεται κατόπιν τὸ Τμῆμα τοῦ Πυροβολικοῦ. Ἐγὼ, σᾶς διαβεβαιῶ, ἕνεκα σεβασμοῦ πρὸς τὴν θέσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν δὲν μετεχειρίσθην τὴν πρέπουσαν γλῶσσαν, ὅτε ὡμίλησα περὶ τῶν καλύκων, ὅτε ὡμίλησα περὶ τῶν 750,000 δραχμῶν, αἱ ὁποῖαι προέρχονται ἀπὸ καταθέσεις κληρωτῶν ἀπαλλαγέντων κλπ. Ἤθελον μόνον νὰ ἐκφέρω τὴν γνώμην μου ἁπλῶς, ἵνα δώσω νὰ ἐννοήσῃ ὁ κύριος Ὑπουργὸς, ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνωνται αὐτά. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπήντησεν, ὅτι εἶναι ἄχρηστα τὰ φυσίγγια ταῦτα, καὶ ὅτι αἱ 750,000 δραχμαὶ εἶναι διὰ τὸν ὁπλισμὸν τὸν νέον. Ὅσον ἀφορᾷ τὸ πρῶτον, θὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ εἴπω, ὅτι δὲν ἔχει δίκαιον, διότι τὰ φυσίγγια αὐτὰ χρησιμεύουσιν εἰς τὴν ἐκγύμνασιν τῶν ὁπλιτῶν τοῦ στρατοῦ. Ἔχομεν μέγαν ἀριθμὸν φυσιγγίων, λέγει ὁ κ. Ὑπουργός. Παραδέχομαι καὶ τοῦτο. Ἀλλὰ τὸ ἔθνος μας εἶναι μὲν μικρὸν, ἔχει ὅμως μεγάλην ἔκτασιν, ἴσως δὲ μετὰ παρέλευσιν δέκα ἔστω ἐτῶν ἀναγκασθῶμεν αὐτὰ τὰ ὅπλα νὰ τὰ στείλωμεν εἰς τὴν Ἤπειρον, Μακεδονίαν κλπ. Ἑπομένως πρέπει νὰ ὑπάρχωσι τὰ φυσίγγια, καὶ νὰ μὴ πωλῶνται σήμερον δι’ ἓν κομμάτι ψωμὶ, χάριν τῆς συναλλαγῆς. Ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὸ ζήτημα τῶν 750,000 δραχμῶν, διὰ τὰς ὁποίας ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι εἶναι προωρισμέναι πρὸς ἀγορὰν νέων ὅπλων καὶ πυροβόλων, φρονῶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ γίνηται λόγος περὶ αὐτοῦ, διότι ἀπέναντι 60 ἢ 70 ἑκατομμυρίων χρυσῶν φράγκων, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν ἀγορὰν τοῦ νέου ὁπλισμοῦ, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν αὐτὸ τὸ μικρὸν ποσὸν, ἀλλὰ δύναται νὰ διατεθῇ αὐτὸ τὸ ποσὸν διὰ τὰς μικρὰς ἀνάγκας, τὰς ἀπολύτους, ὅπως διατηρήσωμεν τὸ ὑλικὸν, τὸ ὁποῖον σήμερον ἔχομεν. Ἀλλ’ ἵνα λείψωσι καὶ τὰ τοιαῦτα καὶ ἄλλα χείρονα, ἓν μόνον καταφύγιον ἔχομεν, νὰ ὑπαγάγωμεν καὶ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ τμήματος τούτου εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ Διαδόχου. Τὸ Τμῆμα τὸ Δικαστικὸν, ἐξ ὑπαινιγμῶν, τοὺς ὁποίους κατὰ τὴν χθεσινὴν ἀγόρευσίν μου ἔρριψα, δύνασθε νὰ φαντασθῆτε εἰς ποίαν κατάστασιν εἶναι. Δὲν διστάζω νὰ εἴπω, ὅτι εἶναι ἑστία ἐγκληματικότητος! Δὲν φρονεῖτε λοιπὸν, ὅτι ἡ μόνη ἐγγύησις ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης εἶναι ἡ ἀνάθεσις καὶ τοῦ τμήματος τούτου εἰς τὸν Διάδοχον; Καὶ ἤδη ἔρχομαι εἰς τὸ Τμῆμα τῆς Στρατολογίας. Τὸ τμῆμα τοῦτο φρονῶ ὅτι εἶναι τὸ ἀναπόσπαστον μέρος τῆς Γεν. Διοικήσεως, διότι, ἐὰν ἡ Ἐπιτελικὴ ὑπηρεσία ἔχει νὰ ἐργασθῇ, θὰ ἐργασθῇ πρῶτον ἐπὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ. Ἡ στρατολογία εἶναι ἡ βάσις τοῦ στρατεύματος—στελέχη καὶ σύστημα στρατολογικόν. — Ἑπομένως αὐτὸ τὸ τμῆμα πρωτίστως ἔπρεπε νὰ ὑπαχθῇ εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν. Θέλετε νὰ δώσητε πρωτοβουλίαν πραγματικὴν εἰς τὸν Γεν. Διοικητήν; ἀφαιρέσατε ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τὸ Τμῆμα τῆς Στρατολογίας. Οὐδεμία ἐργασία σοβαρὰ περὶ ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ εἶναι δυνατὴ ἄνευ τῆς πρωτοβουλίας τῆς Γεν. Διοικήσεως, ἄνευ τῆς ῥιζικῆς τροποποιήσεως τοῦ στρατολογικοῦ συστήματος. Ἕν ἄλλο ζήτημα στρατιωτικὸν, τὸ ὁποῖον δὲν ἔθιξα χθὲς, ἕνεκα τῆς βίας ὅπως ἀφήσω τὸ βῆμα, καὶ τὸ ὁποῖον ἔθιξεν εἷς τῶν συναδέλφων, εἶναι τὸ ζήτημα τῆς Ἐπιμελητείας. Ἡ Ἐπιμελητεία, Κύριοι, εἶναι ἡ βάσις παντὸς στρατοῦ, καὶ δὲν ἠρχίσαμεν, κύριοι πολιτευταὶ ἐξ Ἀττικῆς, ἐκ τῆς κορυφῆς, ἀλλ’ ἐκ τῶν ποδῶν! Κατὰ τὸν Γαλλογερμανικὸν πόλεμον ἡ Ἐπιμελητεία τοῦ γερμανικοῦ στρατοῦ ἀνετέθη εἰς τὸν διαπρεπέστερον στρατηγὸν τῆς Γερμανίας, τὸν Linder. Αὐτὸς ἐν ἀρχῇ τόσον βαρέως ἔφερε τοῦτο, ὥστε ἐσκέφθη πρὸς στιγμὴν ν’ ἀποφύγῃ τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην, ὡς πολὺ μικρὰν δι’ αὐτόν· ὅτε ὅμως ἀνέλαβεν αὐτὴν καὶ εἶδε τὴν σοβαρότητά της καὶ τὰς δυσχερείας της, ἠσθάνθη πόσον ὑψηλὴ ἦτο ἡ ὑπηρεσία, ἥτις τῷ ἐνεπιστεύθη. Μετὰ τὸ πέρας δὲ τοῦ πολέμου, ὁ πρῶτος, τὸν ὁποῖον συνεχάρη ἡ ἐστεμμένη κεφαλὴ, ὁ αὐτοκράτωρ Γουλιέλμος ὁ Αʹ, ἦτο ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἐπιμελητείας. Καὶ ὑμεῖς σήμερον φρονεῖτε, ὅτι ἡ Ἐπιμελητεία εἶναι ἄσχετος πρὸς τὸν Γεν. Διοικητήν, καὶ κατηγορεῖτε τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι μόνον αὐτὴν ἐκράτησεν, ὥς τι ἐπουσιῶδες δῆθεν καὶ ἐξευτελιστικὸν, ἀντὶ νὰ κατηγορήσητε αὐτὸν διότι δὲν ἀνέθεσε καὶ τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν! Γενικὴ Διοίκησις, Κύριοι, ἄνευ Ἐπιμελητείας εἶναί τι τραγελαφικόν. Ἐκθέτων, Κύριοι, τὰς γνώμας ταύτας ἐνώπιον ὑμῶν, δὲν ἐσκόπουν νὰ προσφέρω θυμίαμα εἰς οὐδένα, ἀλλὰ μόνον νὰ γνωρίσω εἰς τὴν Βουλὴν πράγματα, ἅτινα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως γινώσκω, ὡς ἐκ τοῦ στρατιωτικοῦ μου ἐπαγγέλματος. Ἀπὸ νεαρᾶς ἡλικίας μίαν ἤκουον εὐχὴν ἐκ μέρους τῶν στρατιωτικῶν, τὴν εὐχὴν νὰ ἀπαλλαχθῇ ὁ στρατὸς ἀπὸ τῆς πολιτικῆς. Ἤδη δὲ θεωρῶ ἐμαυτὸν εὐτυχῆ, διότι ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀποτελῶ μέρος τῆς Βουλῆς ταύτης, ἥτις διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς θὰ πραγματοποιήσῃ μίαν εὐσεβῆ εὐχὴν ὁλοκλήρου τοῦ ἔθνους, καὶ θὰ θέσῃ οὕτω τὴν πρώτην βάσιν τῆς στρατιωτικῆς ἡμῶν ἀναδιοργανώσεως. Ἀλλὰ καὶ ἓν ἄλλο ζήτημα, οὐχ ἧττον σοβαρὸν, ἐλησμόνησα, Κύριοι, τὸ ζήτημα τῆς λυσεγγυήσεως. Λυσεγγύησις εἶναι, ὅταν οἱ ἐμπορικοὶ τόποι, καὶ ἰδίως οἱ παραθαλάσσιοι, ὡς ἡ Σῦρος, εἶναι ὑποχρεωμένοι, ὁσάκις φορτώνωσιν ἐμπορεύματα διὰ τὴν Τουρκίαν, νὰ δηλώνωσιν, ὅτι στέλλουσιν εἰς Σμύρνην π. χ. 400 ὀκάδας τουμπεκίου ἢ ἄλλο εἶδος· εἶναι δὲ ὑποχρεωμένος ὁ πλοίαρχος νὰ ἀποβιβάσῃ τὸ ἐμπόρευμα ἐκεῖ, ἀδιάφορον ἂν κατὰ τὸν πλοῦν εὕρῃ εἰς ἄλλον λιμένα συμφέρουσαν τιμήν. Αὕτη εἶναι ἡ ἀφορμὴ, ἕνεκα τῆς ὁποίας ζημιοῦται τὸ ἐμπόριον τῆς Σύρου, διότι ὁ ἔμπορος ἄλλοτε, φορτώνων τὸ ἐμπόρευμά του εἰς ἓν πλοῖον, ἔλεγε πρὸς τὸν πλοίαρχον: «ὕπαγε νὰ διέλθῃς ὅλους τοὺς λιμένας τῆς Τουρκίας, καὶ ὅπου εὕρῃς ἀκριβώτερον, νὰ τὸ δώσῃς»· ἐνῷ σήμερον διὰ τῆς λυσεγγυήσεως κανονίζουσιν ὅπως θέλουσι τὴν τιμὴν οἱ ἔμποροι τῆς Τουρκίας. Διὰ τόσῳ λοιπὸν σοβαρὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον τετράκις μέχρι σήμερον ἔφερα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν δὲν ἀπήντησε ποσῶς. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἴσως τὸ νομίζει ἀνάξιον λόγου. Ἔπρεπεν ὅμως, κύριε Ὑπουργὲ, νὰ εἴπητε τοὐλάχιστον, ὅτι εἰς αὐτὸ ἢ ἐκεῖνο τὸ σημεῖον εὑρίσκεται τὸ ζήτημα, καὶ ὅτι φροντίζετε νὰ τὸ λύσητε, ἀλλ’ ἀπαντᾶτε δυσκολίας. Ἀλλὰ φοβεῖσθε νὰ τὸ εἴπητε, διότι θὰ σᾶς ἀπαντήσω καταλλήλως καὶ θὰ σᾶς εἴπω: «Πῶς δὲν γίνεται; Μήπως εἴμεθα χωροφύλακες τῆς Τουρκίας;» Δι’ αὐτὸ δὲν τολμᾶτε ν’ ἀπολογηθῆτε, διότι γνωρίζετε ποίαν ἀπάντησιν θὰ λάβητε τόσον ὑμεῖς, ὅσον καὶ ὁλόκληρον τὸ Ὑπουργικὸν Συμβούλιον. Ἀλλὰ μήπως εἶναι μόνον τὸ ζήτημα τῆς λυσεγγυήσεως, τὸ ὁποῖον κρατεῖ ἐν συγκινήσει τὴν Σῦρον; Εἶναι καὶ τὸ ζήτημα τῆς ἀκτοπλοΐας, ζήτημα διὰ τὸ ὁποῖον κατὰ τὸ 1840 ἐπαύθη ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν Ζωγράφος, διότι εἶχε δεχθῆ νὰ ὑπογράψῃ τὴν περὶ τούτου συνθήκην ἀφοῦ εἶχε λάβει τότε τὸ μέγα τουρκικὸν παράσημον...

§25ΒΟΖΙΚΗΣ. Καὶ ἄλλοι ἐδέχθησαν τοιαῦτα παράσημα.

§26Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Προσεφέρθησαν καὶ εἰς ἄλλους, καὶ εἰς ὑπαλλήλους ἀκόμη τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλὰ, τὸ λέγω πρὸς τιμήν των, δὲν τὰ ἐδέχθησαν. Ἀλλὰ μήπως μόνον ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀποφεύγει ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὰ λεγόμενά μου; Μήπως ἡ Ἀντιπολίτευσις καθ’ ἑκάστην δὲν διαμαρτύρεται, διότι δὲν λαμβάνει ἀπαντήσεις εἰς διαφόρους ἐπερωτήσεις; Μήπως αὐτὸς ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ὁ κ. Θ. Π. Δηλιγιάννης, μήπως ὁ κ. Δεληγεώργης, ὁ κ. Καραπᾶνος, ὁ κ. Δραγούμης δὲν διεμαρτυρήθησαν διὰ τοῦτο; Μήπως ὁ κ. Δηλιγιάννης δὲν ἠναγκάσθη νὰ παρατηρήσῃ εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν, ὅτι ἦτο τετάρτη φορὰ, καθ’ ἣν τῷ ἐζήτει ἔγγραφόν τι; Ἀλλ’ εἰς αὐτὰ δὲν δίδει ἡ Κυβέρνησις προσοχήν! καταγίνεται εἰς τὰ σπουδαῖα! Μήπως ἐπανειλημμένως, κύριοι Βουλευταὶ, δὲν διεμαρτυρήθην, διότι στερούμεθα ἀπὸ ἑνὸς ἤδη ἔτους διευθυντοῦ ἀστυνομίας ἐν Σύρῳ; Θὰ ἐφαρμοσθῇ, λέγει ἡ Κυβέρνησις, ἡ νέα ἀστυνομία. Ἀλλὰ πότε θὰ ἐφαρμοσθῇ; Καὶ ἐγὼ ἐψήφισα ὑπὲρ τοῦ νόμου τούτου καὶ συνηγόρησα, ἀλλὰ διατὶ δὲν τὸν ἐφαρμόζετε; Διατὶ αὐτὴ ἡ κατάστασις; Παρῆλθε, λέγω, ἕν ἔτος, καὶ εἴμεθα ἄνευ διευθυντοῦ ἀστυνομίας ἐν Σύρῳ. Ἀλλ’ ἴσως εἴπῃ ὁ κ. Πρωθυπουργός: «ἔχω ἐμπιστοσύνην εἰς τὸν ὑπολοχαγὸν, τὸν ὁποῖον ἔχω ἐκεῖ διευθυντὴν τῆς ἀστυνομίας». Μάλιστα, καὶ ἐγὼ ἔχω περισσοτέραν, καὶ ἀτομικῶς, ὡς ἀξιωματικὸν, τὸν τιμῶ, ἀλλ’ ἔρχομαι καὶ σᾶς καταγγέλλω, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι ὁ ἀστυνόμος αὐτὸς ἔχει ἕνα ἀκόλουθον ἀστυφύλακα, ὅστις ἐκμεταλλεύεται τὴν ἐμπιστευτικὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν ἔχει, καὶ τὴν εὔνοιαν τοῦ προϊσταμένου του καταχρᾶται, καὶ οὐδὲν πράττετε, ἐνῷ δύνασθε νὰ ἐνεργήσητε ἀνακρίσεις, καὶ νὰ μάθητε, ὅτι αὐτὸς ὁ ἀκόλουθος τοῦ ἀστυνόμου ἔκαμε περιουσίαν 20,000 δραχμῶν περίπου, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἔχει ἀποθρασυνθῆ καὶ διὰ τῆς λόγχης του ἔχει κτυπήσει ἕως τώρα 10 ἢ 12 πολίτας ἡσύχους. Δὲν ἀδικῶ ὅμως τὸν ἀστυφύλακα, ἀλλὰ ὑμᾶς, οἵτινες τὸν ἀνέχεσθε...

§27Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Διὰ τὸ παράσημον νὰ μᾶς εἴπητε.

§28Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Νὰ σᾶς εἴπω. Ὅσην σημασίαν δίδετε σεῖς διὰ τὰ παράσημα, ἄλλην τόσην δίδω καὶ ἐγώ· ἑπομένως νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει νὰ χάνωμεν τὴν ὥραν μας εἰς τοιαῦτα. Εἶναι ζήτημα, τὸ ὁποῖον δὲν ἔχει καμμίαν σημασίαν εἰς τὴν Ἑλλάδα· θεωρῶ δὲ ἄδικον νὰ κουράζω τὴν Βουλὴν διὰ τοιοῦτον ζήτημα. Ἀρκεῖ ἄλλως ἡ πρώτη παρασημοφορία, τὴν ὁποίαν ἔκαμεν ἡ Τουρκία εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἑλλάδος νὰ συντελέσῃ εἰς τὸ νὰ ἀπαλλάξῃ τὸν τόπον μας τῆς λυσεγγυήσεως. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου. Ἤδη εἰσέρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῶν δήμων Σύρου καὶ Ἑρμουπόλεως. Τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν εὐχαριστῶ, διότι κατόπιν τῶν παρακλήσεών μου διέταξε νὰ ἀρθῇ ἡ κατάσχεσις τῶν φρυγάνων, τοῦ μόνου σχεδὸν πόρου τοῦ δήμου Σύρου. Ἀλλ’ ἡ ἀστυνομία δὲν ἐκτελεῖ τὴν ὑπ’ ἀριθ. 10,065 διαταγὴν, ἑπομένως μένουν ἀπροστάτευτα καὶ ἐκτεθειμένα τὰ συμφέροντα τοῦ δήμου, οὕτως ὥστε ὁ ἐνοικιαστὴς τῶν φρυγάνων ἔκαμε διαμαρτύρησιν κατὰ τοῦ δήμου, διότι δὲν προστατεύεται ἡ φορολογία αὕτη, καὶ τοιουτοτρόπως ζημιοῦται μεγάλως ὁ δῆμος. Βλέπετε, κύριοι Βουλευταὶ, εἰς ποίαν κατάστασιν περιῆλθεν ὁ δῆμος τῆς Σύρου, ἕνεκα τῆς ἀδιαφορίας τῶν ἑκάστοτε Κυβερνήσεων· ἡ δημοτικὴ ἀρχὴ ἀναγκάζεται, διὰ νὰ διατηρῆται ὁ δῆμος, νὰ ἐνοικιάζῃ καὶ τὰ φρύγανα ἀκόμη, μὲ τὰ ὁποῖα θερμαίνονται τὸν χειμῶνα οἱ πτωχοὶ χωρικοί, τὰ φρύγανα, μὲ τὰ ὁποῖα μαγειρεύει τὴν τροφὴν τῆς οἰκογενείας του ὁ πτωχὸς χωρικός! Ἐν Ἰταλίᾳ, ὡς σᾶς εἶπον καὶ χθὲς, ἐπὶ 40 ἤδη ἡμέρας καταγίνονται εἰς τὴν Βουλὴν μόνον διὰ τὸ ζήτημα τῆς ἀναδιοργανώσεως τῶν δήμων, καὶ ἡμεῖς ἐγκατελείψαμεν αὐτοὺς εἰς τὴν τύχην των, καὶ ἐπολλαπλασιάσαμεν τὰς Νομαρχίας, χάριν τῆς συναλλαγῆς. Καὶ ταῦτα μὲν ὅσον ἀφορᾷ τὸν δῆμον Σύρου. Θὰ περιγράψω νῦν συντόμως τὴν κατάστασιν τοῦ δήμου Ἑρμουπόλεως, οὗτινος δήμαρχος τυγχάνει διακεκριμένος δικηγόρος, ἄλλοτε Βουλευτὴς, ἀλλ’ ἤδη ἀντιπολιτευόμενος. Ἐπειδὴ ὁ δήμαρχος δὲν εἶναι φίλος τοῦ Ὑπουργείου, ἐνῷ κατ’ ἔτος διὰ τὸ πρὸς τὸ Δημόσιον χρέος τοῦ δήμου ἐνηργεῖτο κατάσχεσις μόνον 25,000 δραχ., ἐφέτος αὕτη ἐτριπλασιάσθη, δηλ. ἡ κατάσχεσις ἐπεβλήθη δι’ 75,000 δραχμάς. Παρακαλῶ ὑμᾶς, κύριοι Ὑπουργοὶ, νὰ μοὶ εἴπητε, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διοικηθῇ αὐτὸς ὁ δῆμος; Ποῖοι εἶναι οἱ μεγάλοι του πόροι, οἵτινες θὰ δυνηθῶσι νὰ ἐξουδετερώσωσι τὴν κατάσχεσιν ταύτην; Ἀτυχῶς εἰς τοσοῦτον φανατισμὸν ἔφθασαν αἱ πολιτικαὶ μερίδες, ὥστε, διὰ νὰ ἐξευτελισθῇ καὶ ὁ δήμαρχος οὗτος, ἔπαυσεν ὁ Νομάρχης τοὺς δύο ἰατροὺς, τοὺς ὁποίους διώρισεν ἐσχάτως ὁ δήμαρχος εἰς τὸ Δημοτικὸν Νοσοκομεῖον Ἑρμουπόλεως, οὗτινος κατὰ νόμον προΐσταται αὐτὸς ὁ δήμαρχος, καὶ τοῦ ὁποίου ἡ ἐσωτερικὴ μόνον ἐπίβλεψις καὶ ἡ διαχείρισις ἔχει ἀνατεθῆ εἰς Ἀδελφᾶτον, τοῦ ὁποίου Ἀδελφάτου πάλιν εἶναι πρόεδρος ὁ αὐτὸς δήμαρχος. Τὴν σχετικὴν ἀλληλογραφίαν ἔχετε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Ὥστε, ὡς βλέπετε, βαίνομεν πρὸς τὴν καταστροφὴν καὶ ἕνεκα τῆς αὐθαιρεσίας τῶν ὀργάνων τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἕνεκα τῆς ἀδιαφορίας αὐτῆς ταύτης τῆς Κυβερνήσεως, ἥτις προστατεύει τὰ αὐθαιρέτως ἐνεργοῦντα ὄργανά της! (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§29Χ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑποβάλλω ἔγγραφων ἐπερώτησιν, διὰ τῆς ὁποίας παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ καταθέσῃ εἰς τὸ Προεδρεῖον τὸν φάκελλον τὸν περιέχοντα τὰ πρακτικὰ τῶν ἐξετάσεων τῶν ὑπαξιωματικῶν τοῦ ὑλικοῦ πυροβολικοῦ, διότι παραπονοῦνταί τινες ἐξ αὐτῶν, ὅτι κατὰ τὰς ἐξετάσεις ταύτας ἔλαβον χώραν παρατυπίαι, ἕνεκα τῶν ὁποίων διεπράχθησαν ἀδικήματά τινα. Ἐπιφυλάσσομαι δὲ μετὰ τὴν κατάθεσιν τοῦ σχετικοῦ φακέλλου νὰ ἐπιφέρω τὰς παρατηρήσεις μου. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ ἐκφράζω τὰς εὐχαριστίας μου πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, διότι ηὐδόκησε τέλος πάντων, μετὰ παρέλευσιν ἔτους, νὰ διορίσῃ εἰς τὴν ἐπαρχίαν μου διαπρεπῆ ἀξιωματικὸν ὡς ἀστυνόμον, καὶ νὰ μᾶς ἀπαλλάξῃ τοῦ ἀστυνομεύοντος ἐνωμοτάρχου. Ἐπίσης τόσον εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅσον καὶ εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δικαιοσύνης, ἐκφράζω τὰς εὐχαριστίας ἐμοῦ τε καὶ τῶν συμπολιτῶν μου, διότι ἔλαβον σύντονα μέτρα πρὸς καταδίωξιν καὶ τιμωρίαν τοῦ διαβοήτου ἐκείνου ἐνωμοτάρχου διὰ τὸ κατὰ τοῦ καλογήρου Βολτέρα σκάνδαλον.

§30Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Ἐπειδὴ ἀπουσιάζει ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, θὰ ἀρκεσθῶ μόνον εἰς τὴν κατάθεσιν ἐπερωτήσεώς μου ἐγγράφου. Παρακαλῶ δὲ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ μεριμνήσῃ, ὅπως ἀποσταλῇ αὕτη ἐγκαίρως εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅπως προσαγάγῃ τὸν σχετικὸν φάκελλον τῆς δημοπρασίας πρὸς κατασκευὴν τῆς ἐθνικῆς ὁδοῦ Ζακύνθου–Βασιλικοῦ, περὶ ἧς προχθὲς ἐποιησάμην λόγον.

§31ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐξακολούθησις τῆς δευτέρας συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ. Ὁ κύριος Δραγούμης ἔχει τὸν λόγον.

§32ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον περὶ Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ εἶναι προφανῶς νομοσχέδιον ἀνατρέπον κατὰ μέγα μέρος, οὐσιωδῶς, τὸν πέρυσι ψηφισθέντα νόμον ὑπὸ στοιχ. ͵ΒΧΜʹ, δι’ οὗ παρεσχέθη ἄδεια εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ καλέσῃ ἀλλοδαπὸν ἀξιωματικὸν, ὅπως εἰς αὐτὸν ἀνατεθῇ μὲν ἡ ὀργάνωσις τοῦ στρατοῦ, ἀνατεθῶσι δὲ καὶ, εἴτε διακεκριμένως εἴτε καὶ συνηνωμένα, τὰ δύο ἀξιώματα ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου καὶ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ. Εἶναι δὲ καὶ νομοσχέδιον ὀργανισμοῦ, συντελοῦν εἰς τροποποίησιν καὶ συμπλήρωσιν τοῦ ἤδη ὑφισταμένου πολυσχιδοῦς ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Μετέχει τοῦ χαρακτῆρος ὀργανισμοῦ, διότι πρῶτον τίθησιν ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ, ἐπὶ κεφαλῆς τῆς διοικήσεως αὐτοῦ, ἀρχηγὸν, εἰς ὃν παραδίδει ἐξουσίαν μὴ ὑφισταμένην μέχρι ταύτης τῆς ὥρας εἰς χεῖρας ἄλλας ἢ τὰς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν· διότι, δεύτερον, κατὰ μεταρρύθμισιν τῆς κειμένης νομοθεσίας, παρεμβάλλει εἰς τὸν ὑφιστάμενον ὀργανισμὸν ἀξίωμα Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, ὅπερ ἀνατίθησιν εἰς αὐτὸν τὸν ἀρχηγόν· διότι, τρίτον, τὴν Ἐπιτελικὴν Ὑπηρεσίαν, τὴν διατηρηθεῖσαν καὶ πέρυσιν, ὅτε ἐψηφίσθη ὁ ΒΧΜʹ νόμος, ὑπὸ τὰς ἀμέσους διαταγὰς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφαιρεῖ ἀπὸ τῆς τοιαύτης ἐξαρτήσεως, τῆς σχετικῆς, καὶ μεταφέρει ὑπὸ τὰς ἀμέσους διαταγὰς τοῦ διοριζομένου νῦν Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ· διότι, τέταρτον, καταργεῖ τὰ Ἀρχηγεῖα, καὶ ἀντ’ αὐτῶν καθιστᾷ Μεραρχίας καὶ Ταξιαρχίας· διότι, πέμπτον καὶ τελευταῖον,—ἢ μᾶλλον πέμπτον καὶ πρῶτον, διὰ τὸ ἀκριβέστερον,—καθαιρεῖ σχεδὸν καθ’ ὁλοκληρίαν ἀπὸ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Τὸ νομοσχέδιον διὰ τῶν διατάξεων τῶν ἄρθρων 5, 6 καὶ 8 ἀνατρέπει διατάξεις τοῦ πέρυσι ψηφισθέντος νόμου, αἵτινες πρέπει βεβαίως νὰ ἦναι ὑπ’ ὄψει τῆς Βουλῆς, ἵνα δυνηθῇ νὰ κατανοήσῃ τελείως τὸν χαρακτῆρα καὶ τὴν ἔκτασιν τῆς ἐννοίας τοῦ μέλλοντος νὰ ψηφισθῇ ὑπ’ αὐτῆς νομοσχεδίου. Ὅτι ἀφαιρεῖ τὴν γενικὴν ἐπιθεώρησιν ἀπὸ τοῦ ὀργανωτοῦ, τοῦ κλητέου καὶ μέλλοντος ἐπὶ πενταετίαν ν’ ἀποκτήσῃ τὴν Ἑλληνικὴν ἰθαγένειαν, εἶναι βεβαίως οὐσιώδης μεταβολὴ, ἀνατρέπουσα κεφάλαιον ὅλον τοῦ περυσινοῦ νόμου· ὅτι τὸν ὀργανωτὴν τοῦτον, μεταλαμβάνοντα ἀξίωμα ἀρχηγοῦ τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, ἀφαιρεῖ ἀπὸ τῆς ἀμέσου ὑπαγωγῆς εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ μετάγει αὐτὸν ὑπὸ τὰς διαταγὰς τὰς ἀμέσους, ὡς βοηθὸν καὶ ἀκόλουθον τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ, εἶναι σπουδαιοτάτη μεταβολή· ὅτι τὴν διάταξιν τοῦ περυσινοῦ νόμου, τὴν ἀναβάλλουσαν τὸν ὀργανισμὸν τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, ἀντικαθιστᾷ διὰ διατάξεως, ἥτις κυροῖ νομοθετικῶς τὸν σήμερον δι’ ἐκτελεστικοῦ διατάγματος ὑφιστάμενον ὀργανισμὸν τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, εἶναι οὐσιωδεστάτη μεταβολή· ὅτι τὴν σύνθεσιν τοῦ Ἐπιτελείου διὰ τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ νομοσχεδίου ὁρίζει ὡς ἐν αὐτῷ γίνεται λόγος, κατὰ τροποποίησιν τῆς παραγράφου γʹ τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ πέρυσι ψηφισθέντος νόμου, εἶναι οὐσιωδεστάτη μεταβολή. Καὶ παρακαλῶ, Κύριοι, νὰ ἐξετάσητε τὸ κείμενον τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ εἰρημένου νόμου, ὅπως τεθῆτε εἰς θέσιν νὰ κρίνητε περὶ τῆς ἀληθείας ἐκείνων, ἅτινα λέγω (ἀναγινώσκει): «Εἰς ἑκάτερον τῶν κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον ὀργανωτῶν (θέλω ἀναγνώσει μόνα τὰ ἀναγόμενα εἰς τὸν στρατὸν τῆς ξηρᾶς) δύναται ν’ ἀνατεθῇ διὰ Β. Διατάγματος, ἐκδιδομένου τῇ προτάσει τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, ἡ γενικὴ ἐπιθεώρησις τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς ἢ ἡ ἀνωτάτη διεύθυνσις τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας ἢ καὶ ἀμφότερα συγχρόνως. Καθ’ ἣν περίπτωσιν ἀνατεθῇ εἰς τὸν ὀργανωτὴν ἡ ἀνωτάτη διεύθυνσις τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, ἡ ὑπηρεσία αὕτη, ἀποσπωμένη ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, παρ’ ᾧ μόνον τμῆμα ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας καὶ τμῆμα στρατολογίας τηρηθήσονται διὰ τὴν τρέχουσαν ὑπηρεσίαν, ἀποτελέσει αὐτοτελῆ ἀρχὴν, Γενικὴν Ἐπιτελικὴν Ὑπηρεσίαν τοῦ στρατοῦ κληθησομένην, ὑπαγομένην ἀμέσως εἰς τὸν ἁρμόδιον Ὑπουργόν. Ἡ σύνθεσις καὶ ὁ ὀργανισμὸς τῆς ὑπηρεσίας ταύτης ἐκπονηθήσεται ὑπὸ τοῦ σχετικοῦ ὀργανωτοῦ καὶ καθορισθήσεται διὰ Β. Διατάγματος, τῇ προτάσει τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ. Ὁ κατὰ τὸν ἰσχύοντα ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς Ἕλλην ἀξιωματικὸς, προϊστάμενος τῆς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ, τηρήσει τὴν θέσιν του καὶ ἐξασκήσει τὰ καθήκοντά του ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ σχετικοῦ ὀργανωτοῦ, ἀναλαμβάνοντος τὴν ἀνωτάτην διεύθυνσιν τῆς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας συμφώνως πρὸς τὰ ἀνωτέρω ἐδάφια τοῦ ἄρθρου τούτου» Πάντα τὰ ἐνταῦθα περιλαμβανόμενα ἐξέθηκα ἤδη πρὸς ὑμᾶς ὡς μεταβληθέντα, πλὴν μόνον ἑνὸς, ὅτι καὶ τὸ Γραφεῖον αὐτῆς τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, τὸ ἁπλοῦν, τὸ διὰ τὴν συνήθη ὑπηρεσίαν συντηρούμενον, τὸ μέλλον νὰ διευθύνηται ὑπὸ τοῦ ἡμεδαποῦ ἀξιωματικοῦ, τοῦ προϊσταμένου σήμερον τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, καὶ τὸ Γραφεῖον αὐτὸ καταργεῖται, κατὰ τὴν δευτέραν δήλωσιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἥτις ὑπῆρξε σαφεστέρα τῆς πρώτης, ἀναγνωρισθεῖσα ὡς ἡ ὀρθὴ ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτε ἀπήντησεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς ἐμὲ, ὁμιλήσαντα περὶ τῆς ἀσαφείας τῶν δηλώσεων τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐρωτᾷ ὁ ἐξετάζων τὰ δύο ταῦτα νομοθετήματα, τὰ εἰς ἀπόστασιν ὀλίγων μηνῶν προταθέντα ὑπὸ τῆς αὐτῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Βουλὴν, ποῖαι σκέψεις ὡδήγησαν τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως πέρυσι προτείνῃ τὴν ψήφισιν νόμου, οὐδὲν ἄλλο μεταβάλλοντος ἐν τῷ ὀργανισμῷ τοῦ στρατοῦ ἢ μόνα τὰ τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, μόνα τὰ τῆς Γενικῆς Ἐπιθεωρήσεως, ἐν σχέσει πρὸς τὸν ἀλλοδαπὸν ἄνδρα, ὅστις μέλλει νὰ ἐπιληφθῇ τῶν τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, μόνα τὰ τῆς μελέτης τοῦ ὀργανισμοῦ, περὶ ἧς ἡ αὐτὴ Κυβέρνησις ἐφρόνει τότε, ὅτι ἡμεῖς οἱ ἐν Ἑλλάδι, ἀπὸ τοῦ πρώτου μέχρι τοῦ τελευταίου, εἴμεθα ὅλως ἀκατάλληλοι νὰ προνοήσωμεν, νὰ μελετήσωμεν καὶ ν’ ἀποφασίσωμεν; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅστις μετέχει τῆς Κυβερνήσεως σήμερον καὶ ὅστις συγχωνεύει τὴν εὐθύνην αὑτοῦ ἐν τῇ τῆς ὅλης Κυβερνήσεως, ἀποτελούσης ἓν συνεχὲς νομικὸν ὄν, παρεπονέθη, ὅτι κατελόγισα αὐτοῦ ἀνακολουθίαν, δι’ ὅσων κατὰ τὴν ἡμέραν, καθ’ ἣν ἐζητοῦμεν τὴν παραπομπὴν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν, εἶπον περὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ἐνδεικνύων τὰ σημεῖα, ἐφ’ ὧν ἦτο ἀναγκαία ἡ ἐξέτασις ὑπὸ ἐπιτροπῆς, καὶ ἐνόμισεν ὅτι αἱ ἐξηγήσεις αἱ βραχύλογοι καὶ, ὡς ἐλέχθη, ἀσαφεῖς, ἃς ἔδωκεν εἰς ἡμᾶς, ἤρκεσαν, ὅπως λύσωσι τὸ ζήτημα ὑπὲρ ἑαυτοῦ. Ἀλλ’ ἐρωτῶ, Κύριοι, εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀνακολουθία τῆς Κυβερνήσεως τὸ νὰ παρουσιάζῃ νομοσχέδιον πρὸ ἓξ μηνῶν περὶ τόσον σπουδαίου θέματος, προσερχομένη μεμελετημένη εἰς τὴν Βουλὴν καὶ διαβεβαιοῦσα αὐτὴν, ὅτι περὶ πάντων ἐξήτασε καὶ περὶ πάντων ἐπείσθη, ὅτι τοιαύτην πρέπει νὰ λάβωσι τὴν λύσιν, καὶ ἐρχομένη μετ’ ὀλίγους μῆνας ν’ ἀνατρέπῃ τὸ πᾶν; Δὲν εἶναι ἐν τῇ ἀνακολουθίᾳ ἡ Κυβέρνησις ἡ τοιαῦτα πράττουσα; Καὶ εἶναι ἐν ἀνακολουθίᾳ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ πέρυσι σὺν τῇ Κυβερνήσει καὶ ὑπὸ τὰς ὁδηγίας αὐτῆς ψηφίσας τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, σήμερον δὲ ἐρχόμενος, ἐν τῇ θέσει τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, νὰ ζητήσῃ νὰ καταλύσῃ τὸ ἑαυτοῦ ἔργον,—διότι καὶ αὑτοῦ ἔργον ἦτο ἐκεῖνο, ὑπὲρ οὗ ἐψήφισεν ἐν τελείᾳ ἐπιγνώσει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. —Δὲν εἶναι ἀνακολουθία νὰ ὀργανίζῃ τὰ τοῦ στρατοῦ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀρχόμενος ἀπὸ τῆς κεφαλῆς καὶ παραλείπων τελείως τὰ θεμέλια, τὴν βάσιν; «Ἡ βάσις, λέγει ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὑπάρχει· εἶναι ὁ ὀργανισμὸς ὁ ὑφιστάμενος, καὶ εἰς τὸν ὀργανισμὸν τοῦτον, τὸν ὑφιστάμενον, ἐγὼ ἔθηκα κεφαλὴν τὸν ἀρχηγόν». Ἀλλὰ, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Στρατιωτικῶν, ἡ βάσις, ἣν λέγεις ὅτι ὑπάρχει, ἡ βάσις αὕτη, ὁμολογεῖς σὺ αὐτὸς, ὅτι προκειμένου περὶ τοῦ πρωτίστου τῶν θεμάτων, δι’ ὃ καὶ μεταβάλλεις τὸν ὀργανισμὸν, ἐλλείπει· ὁμολογεῖς τοῦτο ἐν τῇ αἰτιολογικῇ σου ἐκθέσει (ἀναγινώσκει): «Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ περιλαμβάνονται καὶ αἱ ἀναγκαῖαι μεταρυθμίσεις τῆς συνθέσεως τοῦ στρατοῦ, ὡς πρὸς τὰς Ταξιαρχίας καὶ Μοιραρχίας, τῆς Γενικῆς Διοικήσεως ἀναπληρούσης τὴν εἰς τοὺς ξένους στρατοὺς παραδεδεγμένην μονάδα, τὴν στρατηγίαν (σῶμα στρατοῦ), ἧς ὅμως ἡ κανονικὴ σύνθεσις δὲν εἶναι δυνατὸν νῦν νὰ καθορισθῇ» Δὲν εἶναι δυνατὸν νῦν νὰ καθορισθῇ ἡ σύνθεσις τῆς στρατηγίας, ἣν καθιδρύεις ἐν τῷ νομοσχεδίῳ· ἀγνοεῖς ποία ἔσται ἡ σύνθεσις, ἡ περιγραφὴ, τὸ διάγραμμα αὐτῆς, ποία ἡ οὐσία αὐτῆς· δὲν δύνασαι νὰ γνωρίζῃς ταῦτα, καὶ λέγεις, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι, ὅστις δύναται νὰ καθορίσῃ τὰ τῆς τοιαύτης στρατηγίας, καὶ ἐν τούτοις προτείνεις εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ἱδρύσῃ τὴν ἀόριστον ταύτην στρατηγίαν, καὶ νὰ θέσῃ ἐπὶ κεφαλῆς τὸν μέλλοντα νὰ διευθύνῃ τὴν στρατηγίαν! Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι πλάττεις κεφαλὴν ἐκεῖ, ὅπου δὲν ὑπάρχει θεμέλιον; «Ὁ ὀργανισμὸς οὗτος, λέγει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, εἶναι προσωρινὸς, καὶ ὅταν ἔλθῃ ὁ ξένος ἀξιωματικὸς, ἔχομεν πρόβλεψιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ἐν τῇ τελευταίᾳ διατάξει, ὅτι οὗτος θέλει μελετήσει καὶ προτείνει τὰ τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ νέου ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ.» Ἀλλὰ πέρυσιν, ὅτε ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρει, ὑπάρχοντος τοῦ ὀργανισμοῦ, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει ἐν Ἑλλάδι ἄξιος, ὅπως μελετήσῃ, προτείνῃ καὶ διατυπώσῃ διὰ τῆς Κυβερνήσεως εἰς τὴν Βουλὴν τὴν πρότασιν νέου ὀργανισμοῦ, πέρυσι διὰ τίνα λόγον οὕτως ἐσκέπτεσθε, καὶ ἐφέτος διὰ ποῖον λόγον μετεβάλετε γνώμην; Ταῦτα, Κύριοι, ἦσαν ἀναγκαῖα, ὅπως δοθῇ χαρακτὴρ εἰς τὰ τῶν μελετῶν τῆς Κυβερνήσεως, εἰς τὰ τῆς συγχύσεως τῶν γνωμῶν αὐτῆς εἰς τὰ τοῦ νομοσχεδίου ἐν συνόλῳ, ὁποῖον προσήχθη, ὁποῖον καὶ μετὰ τὴν τροπολογίαν τῆς Κυβερνήσεως διατηρεῖται. Θέλω ἔλθει νῦν εἰς τὴν ἐξέτασιν τοῦ νομοσχεδίου, τῶν καιρίων διατάξεων αὐτοῦ, ὧν ἡ ἀκριβὴς γνῶσις δύναται νὰ δώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἰδέαν περὶ τῆς σημασίας αὐτῶν, καὶ νὰ ὁδηγήσῃ αὐτὴν εἰς τὰς σκέψεις, αἵτινες κατ’ ἀνάγκην ἐπιβάλλονται εἰς αὐτὴν περὶ τοῦ ἂν τοιοῦτον νομοσχέδιον εἶναι δυνατὸν, κατὰ τοὺς κειμένους θεσμοὺς ἐν Ἑλλάδι, ἂν εἶναι δυνατὸν, κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, οἷον ἐν Ἑλλάδι πολιτεύεται, νὰ ψηφισθῇ ὑπὸ Ἑλληνικῆς Βουλῆς. Ἐν ἄρθροις 1 καὶ 2 ἡ Κυβέρνησις προτείνει εἰς τὴν Βουλὴν νὰ ψηφίσῃ τὴν ἵδρυσιν μιᾶς στρατιωτικῆς περιφερείας, ἣν τάσσει ὑπὸ τὴν μόνιμον καὶ ἑνιαίαν διοίκησιν τοῦ ἀντιστρατήγου, ὑπὸ τὴν μόνιμον καὶ ἑνιαίαν διοίκησιν προσώπου μοναδικοῦ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ ὀργανισμῷ, προσώπου κατέχοντος θέσιν, ἥτις διὰ πάντα ἄλλον εἶναι κατηργημένη, εἰς αὐτὸν μόνον ἐπιφυλαχθεῖσα, λόγῳ τοῦ ἀξιώματος Διαδόχου ἐν τῇ Πολιτείᾳ. Εἰς τοῦτον τὸν μοναδικὸν ἀντιστράτηγον ἡ Κυβέρνησις προτείνει ν’ ἀναθέσωμεν τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐν τούτῳ ἡ λέξις ἔθιξε τὴν εὐαισθησίαν τοῦ ἐντίμου ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτοῦ, ὅστις ἐφοβήθη, μήπως ἕνεκα τῆς λέξεως διοικεῖ ἐπέλθῃ σύγχυσις περὶ τὰ δικαιώματα ἀρχηγοῦ καὶ στρατηγοῦ, διότι ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς Καλαβρύτων εἶπεν, ὅτι αὐτῆς ταύτης τῆς λέξεως ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ θέματος ἐποιήσατο χρῆσιν τὸ Β. Διάταγμα τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1833, τὸ ἔχον ἰσχὺν νόμου. Ὀφείλω νὰ καθησυχάσω τὸν ἔντιμον ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὴν, παρατηρῶν ὅτι καὶ ἡ Κυβέρνησις τὴν αὐτὴν βεβαίως ἔχει γνώμην, ἀφοῦ τὴν λέξιν, καίπερ τροπολογήσασα τὸ νομοσχέδιον, δὲν ἐνόμισεν ἀναγκαῖον νὰ μεταβάλῃ διότι διὰ τοιαύτης ἐκφράσεως οὐδὲν τῶν δικαιωμάτων, ἅτινα ἀναφέρει τὸ διάταγμα τοῦ 1833 ἐν τῇ διατάξει, ἧς ἐμνημόνευσεν ὁ κύριος ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὴς, παρεσχέθη εἰς τὸν Ὑπουργόν. Οὐδαμοῦ τοῦ διατάγματος τοῦ 1833 γίνεται λόγος περὶ διοικήσεως. Δὲν ὑπάρχει διάταξις, ἐν ᾗ τὸ διάταγμα τοῦ 1833 λέγει, ὅτι διοικεῖ τὸν στρατὸν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν κατὰ τὸ διάταγμα τοῦ 1833 ὑπάγεται ὁ στρατὸς, διευθύνει δὲ μόνον—μεταχειρίζεται λέξιν συγγενῆ, πλησιάζουσαν πρὸς τὴν λέξιν «διοίκησις», —ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὰ Γραφεῖα αὑτοῦ...

§33ΑΛΕΞ. Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§34ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα.

§35ΑΛΕΞ. Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Νομίζω, ὅτι ὁμιλεῖτε περὶ ἄλλου διατάγματος. Ἐγὼ ὡμίλησα περὶ τοῦ διατάγματος, διὰ τοῦ ὁποίου συνεστήθησαν αἱ Γραμματεῖαι.

§36ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα.

§37ΑΛΕΞ. Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Ἐκεῖ, γιγνομένου λόγου περὶ δικαιωμάτων τῶν Γραμματειῶν, ὑπάρχει ἡ φράσις «οἱ Γραμματεῖς διοικοῦσι τὰ εἰς τὴν Γραμματείαν των ἀναγόμενα».

§38ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἄ! τὸ γενικόν.

§39ΑΛ. Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Τὸ γενικόν.

§40ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑμεῖς ἀναφέρεσθε εἰς τὸ γενικόν. Ἐγὼ ἐνόμισα, ὅτι ἀναφέρεσθε εἰς τὸ εἰδικὸν περὶ Γραμματείας τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ἠθέλησα νὰ καθησυχάσω ὑμᾶς. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, «οἱ Γραμματεῖς διοικοῦσι τὰ εἰς αὐτοὺς ἀνατεθειμένα ἔργα». Ἔχει τοῦτο γενικὴν ἔννοιαν. Τοῦτο δὲν δυσχεραίνει παντελῶς τὴν ἀφαίρεσιν ὡρισμένων τμημάτων τῆς Διοικήσεως καὶ τὴν παράδοσιν εἰς ἄλλον, ἀρκεῖ μόνον ἡ ἀφαίρεσις αὕτη καὶ ἡ παράδοσις εἰς ἄλλον νὰ γίνηται ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν ἀφιέντων ἀκεραίαν τὴν εὐθύνην τὴν κυβερνητικὴν καὶ ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν συνταγματικῶν διατάξεων, αἵτινες ἀπαγορεύουσι, τοιαῦται κυβερνητικαὶ πράξεις ν’ ἀνατίθενται εἰς πρόσωπα τινα ἐν τῷ Συντάγματι ὡρισμένα. Εἶπον ἤδη, ὅτι διὰ τῆς διατάξεως, ἣν περιλαμβάνουσι τὰ δύο πρῶτα ἄρθρα τοῦ νομοσχεδίου, ἀνατίθεται ἡ διοίκησις εἰς πρόσωπον, ὡς ἐρρήθη, μοναδικὸν ἐν Ἑλλάδι, ἀνεπίδεκτον ἀντικαταστάσεως καὶ μὴ δυνάμενον νὰ εὕρῃ μόνιμον διάδοχον, διότι οὐδεὶς ἄλλος ὑπάρχει, οὐδὲ δύναται νὰ ὑπάρξῃ, —ἐκτὸς ἂν ψηφισθῇ νόμος,— ἀντιστράτηγος ἐν Ἑλλάδι Ἵνα ἔχητε ἀκριβῆ ἔννοιαν τοῦ πράγματος, ὅπερ καὶ ἄλλως ὁ καθεὶς ὑμῶν ἀντιλαμβάνεται καὶ ἐξ ὅσων ἀναγινώσκει, ἀλλὰ καὶ ἐξ ὅσων περιφέρονται εἰς τὸν ἀέρα, τὸν πέριξ ἡμῶν, δύνασθε ν’ ἀνατρέξητε, ὡς εἰς ὑπόμνημα, ὡς εἰς γλῶσσαν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὅπως ἔλεγον οἱ ἀρχαῖοι νομικοί, εἰς τὴν Μελέτην ἐκείνην, ἧς τὴν ὕπαρξιν ἀπεκάλυψεν ὁ πρώην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ἔντιμος Βουλευτὴς Οἰτύλου, καὶ δὲν ἀνῄρεσεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰς τὴν Μελέτην τοῦ Διαδόχου, —ἵνα μὴ ἀναφέρωμεν καὶ τὸ νομοσχέδιον καὶ γεννᾶται συζήτησις περὶ τούτου.—Ἐκεῖ ἀκριβῶς περιέχονται πάντα τὰ στοιχεῖα, ἅτινα μετηγγισμένα εὑρίσκομεν σήμερον ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ, περιέχονται μετὰ πολλῆς σαφηνείας, πολὺ μεγαλειτέρας σαφηνείας ἢ ἐνταῦθα. Καὶ ἐκεῖ βλέπετε, ὅτι ὁ συντάξας τὴν Μελέτην λέγει, ὅτι εἰς τὸν ἀνώτερον ἀξιωματικὸν τοῦ στρατοῦ τῆς Ἑλλάδος ἀνατίθεται—λέγει σαφέστερον τὸ πρᾶγμα, οὕτως ἀπ’ εὐθείας ἐκφράζεται, ἡ γενικὴ ἀρχηγία τοῦ στρατοῦ, καὶ μένει παρ’ αὐτῷ μέχρις οὗ τεθῇ εἰς ἀποστρατείαν. Σαφεστέρα δήλωσις τῆς ἐννοίας, ἣν ἔχει τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ. Παραλαμβάνετε ἀρχηγὸν, Κύριοι, σήμερον, εὐθὺς ὡς ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον, καὶ ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν συμβῇ, —εἶναι ἄνθρωπος—οἱαδήποτε καὶ ἂν ὦσιν αἱ ἀδυναμίαι ἐκεῖναι, αἵτινες περιβάλλουσιν αὐτὸν, ὡς ἄνθρωπον, ὀφείλετε ν’ ἀναμείνητε τὴν εἰς ἀποστρατείαν θέσιν, ἵνα φροντίσητε περὶ διορισμοῦ ἄλλου Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ. Διατυπῶ ἁπλῶς τὰ θέματα, καὶ θέλω ἐπανέλθει ἔπειτα εἰς αὐτά. Εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦτον, τὸν μόνιμον, τὸν ἰσόβιον, — καὶ λέγων ἰσόβιον, ἐννοῶ τὰ δύο ταῦτα, τὸν μέλλοντα ν’ ἀποχωρήσῃ εἴτε δι’ ἀποστρατείας, εἴτε διότι ἔρχεται ἡ ὥρα νὰ κληθῇ εἰς ὑψηλότερα καθήκοντα, — ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 2 τοῦ νομοσχεδίου, ἡ ἐν τῇ τελευταίᾳ παραγράφῳ, ὁρίζει, ὅτι ἀνατίθενται καὶ τὰ καθήκοντα τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἔχομεν λοιπὸν ἀκέραιον τὸ σῶμα τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ καὶ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τοῦ στρατοῦ. Καὶ ἔρχεται φυσικὸν ἐρώτημα: Ποία ἡ ἔκτασις τῶν ὁρίων τῆς Διοικήσεως, ἣν ἀνατιθέμεθα εἰς αὐτόν; Τὴν ἔκτασιν τῶν ὁρίων τῆς Διοικήσεως, ἣν ἀνατιθέμεθα εἰς αὐτὸν, περιέχει σαφέστατα διαγεγραμμένην ἡ Μελέτη, περὶ ἧς πρὸ ὀλίγου ἐγένετο λόγος, περιέχει ἔτι καὶ νῦν, μεθ’ ὅλην τὴν τροπολογίαν, ἣν προσήγαγεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀρκούντως ἀσαφῶς τὸ νομοσχέδιον. Τὸ νομοσχέδιον ἦτο σαφέστατον, ὅτε ἐκρίθη ἀσαφὲς, διότι εἶχε ληφθῇ πρόνοια περὶ τοῦ θέματος ἐν τῇ παρ’ ὀλίγον ἐσχάτι βαθμίδι αὐτοῦ, ἐν ἄρθρῳ 11, ἐν θέσει, ἐν ᾗ καὶ ὁ παρατηρητικώτερος ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τὴν ἀτυχίαν νὰ διαφύγῃ αὐτὸν ὁ ὁρισμός· ἦτο δὲ σαφέστερος ὁ ὁρισμὸς, διότι ἦτο γενικώτερος, καὶ ἐπειδὴ ἐν τῇ γενικότητι αὐτοῦ εἶχε τὴν εὐτυχίαν νὰ παρακολουθῆται ὑπὸ ἀδείας, ὥστε Β. Διάταγμα νὰ κανονίσῃ τὰ περαιτέρω, δὲν εἴχομεν καμμίαν ἀμφιβολίαν, ποῖα θὰ ἦσαν τὰ ἔσχατα ὅρια, τὰ μέλλοντα νὰ διαγραφῶσιν ὑπὸ τοῦ Β. τούτου Διατάγματος. Τί ἔλεγε τὸ ἄρθρον 11 τοῦ νομοσχεδίου; — καὶ τοῦτο λέγει ἔτι καὶ νῦν, διότι ἔμεινεν ἡ διάταξις, καίτοι σήμερον δὲν ἔχει ἀξίαν,— (ἀναγινώσκει: «Δι’ εἰδικοῦ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, κυρωθησομένου διὰ Β. Διατάγματος, ὁρισθήσονται καὶ κανονισθήσονται...» —Βλέπετε, ποία ἀκριβολογία. Βεβαίως ὁ συντάκτης τοῦ νομοσχεδίου ἀπὸ πολλοῦ χρόνου καὶ πολὺ πρὶν ἢ παραλάβῃ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ ἀνατεθειμένου εἰς αὐτὸν, εἶχε μεμελετημένα τὰ πράγματα μετὰ πάσης προσοχῆς— «...αʹ) ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γεν. Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ, τῶν Μεράρχων καὶ Ταξιάρχων», — τοῦτο δὲν ἐνδιαφέρει εἰς ἡμᾶς ταύτην τὴν ὥραν, — «ὡς καὶ τὰ ὑπὸ τὴν διοίκησιν αὐτῶν ὅπλα, σώματα, καταστήματα καὶ ὑπηρεσίαι.» Τί ἔλεγε λοιπὸν τὸ νομοσχέδιον πρὶν ἢ σαφηνισθῇ ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν διὰ τῆς τροπολογίας; Ἔλεγε: «Μὴ ματαιοπονεῖτε, κύριοι Βουλευταὶ, μὴ ἐξετάζετε ποία ἡ ἔκτασις τῶν ὁρίων τῆς Διοικήσεως, ἣν ἐγὼ, ἡ Κυβέρνησις, διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἀναθέτω εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν· τὰ ὅρια ταῦτα μετὰ πάσης ἀκριβολογίας, μετὰ πάσης ἐπιμελείας, ὅταν ἡσυχάσητε ἀπὸ τῶν φροντίδων τῶν ἐν τῇ Βουλῇ, θέλω φροντίσει ἐγὼ νὰ διαγράψω, ὁρίζουσα ποῖα τὰ ὅπλα, τὰ σώματα, τὰ καταστήματα καὶ αἱ ὑπηρεσίαι, ἃς θ’ ἀναθέσω εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν». Τοῦτο ἢ ἐνεθυμεῖτο ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἢ ἐλησμόνησεν. Εἶναι βέβαιον ὅμως, ὅτι ταραχθεὶς ἐκ τῆς γενομένης συζητήσεως, συγχισθεὶς, ἐνόμισεν ὅτι ὤφειλε νὰ διαγράψῃ σαφέστερον τὰ ὅρια, καὶ, λησμονήσας ὅτι ἡ θέσις, ἐν ᾗ ἐγίνετο λόγος περὶ ὁρισμοῦ τῶν σωμάτων, τῶν ὑπηρεσιῶν, τῶν ὅπλων καὶ τῶν καταστημάτων, ἦτο ἡ τοῦ ἄρθρου 11, ἔφερε τὴν ἐξήγησιν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 2, προσέθηκε δὲ εἰς τὸ ἄρθρον τὴν παράγραφον, ἣν θέλω ἀναγνώσει. Παρακαλῶ, Κύριοι, προσέξατε, διότι θέλω καὶ ἐπὶ τούτου ἐπανέλθει. Εἶπον, ὅτι διατυπῶ τὰ κεφάλαια τῆς ἐξετάσεως καὶ θέλω ἐπανέλθει ἔπειτα, ὅπως ἐξετάσω αὐτὰ λεπτομερῶς (ἀναγινώσκει): «Ὑπὸ τὴν διοίκησιν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ὑπάγονται τὰ στρατιωτικὰ σώματα,—πάντα δηλαδὴ—αἱ ὑπηρεσίαι καὶ τὰ καταστήματα». Ὑπάγονται τὰ στρατιωτικὰ σώματα καὶ τὰ καταστήματα. Βεβαίως, θετικόν. Ὑπάγονται ταῦτα πάντα. Ἐπειδὴ ὅμως πᾶς κανὼν ἔχει καὶ τὴν ἐξαίρεσιν, ἔρχονται αἱ ἐξαιρέσεις (ἐξακολουθεῖ): «Δὲν ὑπάγονται δὲ αʹ) ἡ Χωροφυλακή, βʹ) ἡ Διεύθυνσις ὑλικοῦ πολέμου, γʹ) τὰ Στρατολογικὰ Γραφεῖα, δʹ) ἡ Στρατιωτικὴ Δικαιοσύνη καὶ εʹ) αἱ Γενικαὶ Ἀποθῆκαι ὑλικοῦ.» Καὶ ἐνταῦθα δὲ πληρέστερον καὶ σαφέστερον εἶναι τὸ περιεχόμενον ἐν τῇ Μελέτῃ, ἧς προεμνημόνευσα. Δύναμαι μάλιστα νὰ εἴπω, ὅτι τὸ περιεχόμενον ἐν τῇ Μελέτῃ εἶναι καὶ κατὰ ποσὸν ἧττον ἀντισυνταγματικὸν ἢ τὸ περιεχόμενον ἐνταῦθα. Διότι τὸ περιεχόμενον ἐν τῇ Μελέτῃ—παρακαλῶ δὲ κρατήσατε ὅσα ἀνέγνωσα ὅτι περιέχονται ἐν τῇ παραγράφῳ ταύτῃ,—εἶναι τοῦτο, ὅτι ἀφίεται εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, εὐτυχῶς, πρῶτον τὸ γραφεῖον αὐτοῦ,—εἶναι ἡ φράσις τῆς Μελέτης—τὸ τμῆμα τὸ οἰκονομικὸν καὶ τῶν προμηθειῶν.—Λοιπὸν τεμάχιον ἑνὸς τμήματος, —τὸ γραφεῖόν του,—δύο τμήματα, τὸ τμῆμα τὸ οἰκονομικὸν καὶ τὸ τῶν προμηθειῶν, τὸ τμῆμα τῆς Δικαιοσύνης,— περὶ τοῦτο ἡ σαφήνεια ὑπάρχει εἰς ἀμφότερα τὰ κείμενα— τὸ τμῆμα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας—ἀπαράλλακτα ἀμφότερα τὰ κείμενα—καὶ τὸ Λογιστήριον, ὅπερ γινώσκετε, Κύριοι, ὅτι σύγκειται ἐκ δύο τμημάτων. Ἡ Ἐπιτελικὴ Ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν περιλαμβάνει δύο τμήματα· τὸ Λογιστήριον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν περιλαμβάνει ὡσαύτως δύο τμήματα, 2 καὶ 2=4, τὰ δὲ ὑπόλοιπα 9 τμήματα—τὸ ὅλον 13—ἔχουσιν ὡρισμένον κύκλον ἁρμοδιότητος μοναδικόν, οὐχὶ διπλοῦν. Οὕτως ἐχόντων τῶν πραγμάτων, ἡ Μελέτη ἐκείνη κατέλειπεν εἰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν τὸ Λογιστήριον. Ἀλλὰ παρετήρησεν ἤδη πρὸ ἐμοῦ ἀγορεύσας ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, ὅτι τὸ Λογιστήριον εἶναι ἐξηφανισμένον ἐκ τῶν ἐξαιρέσεων τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὅ ἐστὶν, —ἐπειδὴ καὶ τοῦτο εἶναι ὑπηρεσία, —παραδίδεται διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν. Θέλομεν δὲ ἴδει, κατερχόμενοι εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν πραγμάτων, ποία εἶναι ἡ σημασία τῶν ἀναγομένων εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Λογιστηρίου. Ὑπερπηδῶ τὰ ἄρθρα, ἅτινα δὲν ἔχουσι σημασίαν ἄλλην παρὰ στρατιωτικήν,—διότι καὶ δὲν εἶναι ἔργον ἐμοῦ νὰ κρίνω τὰς στρατιωτικὰς διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου ἄλλως ἢ ἐν συνόλῳ, ὑπὸ τὴν γενικὴν αὐτῶν ὄψιν,—καὶ καταβαίνω εἰς τὸ ἄρθρον 6, ὅπερ συσχετίζω, ὅπως πάντες οἱ πρὸ ἐμοῦ, διότι ἀρρήκτως συνδέεται, μετὰ τοῦ ἄρθρου 11. Τὸ ἄρθρον 6 ὁρίζει τὰ τοῦ Ἐπιτελείου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως.—Τὸ προηγούμενον ἀναφέρεται εἰς τὸν ἀλλοδαπὸν ἀξιωματικόν, ἵνα θέσῃ αὐτὸν ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ Γεν. Ἀρχηγοῦ τοῦ στρατοῦ, νὰ μεταβάλῃ δηλ. τὸν νόμον ΒΧΜʹ— (ἀναγινώσκει): «Τὸ Ἐπιτελεῖον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ διεξάγει καὶ τὰς νῦν διεξαγομένας ὑπηρεσίας ὑπὸ τῆς παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας...»

§41Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε;

§42ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα.

§43Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀλλοδαπὸς ἀξιωματικὸς δὲν θὰ ἔλθῃ.

§44ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν δυνάμεθα νὰ προφητεύσωμεν.

§45Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Τὸ ἐμάθομεν. Διότι ὁ Αὐτοκράτωρ τῆς Γερμανίας εἶπεν, ὅτι «ἐν ἐνεργείᾳ ἀξιωματικὸν δὲν στέλλω· ἐὰν θέλετε, πάρετε ἕνα ἀπόστρατον». Ἀπὸ τὰ ἄλλα Κράτη δὲν ἠμποροῦμεν, διότι ἔχουσιν ἀντιζηλίας. Τὸ θέτουσιν ὅμως διὰ νὰ πάρωσι τὴν Ἐπιτελικὴν Ὑπηρεσίαν.

§46ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑμεῖς εἶσθε εἰς θέσιν καλλιτέραν ἐμοῦ, ὅπως ἐμβαθύνητε εἰς τὰ μύχια τῶν Ὑπουργῶν, διότι ἔσχετε τὴν εὐτυχίαν νὰ συνεργασθῆτε μετ’ αὐτῶν...

§47Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἀτυχίαν.

§48ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εὐτυχίαν... Ἐγὼ δυστυχῶς δὲν τοὺς ἀναγνωρίζω, διότι παρῆλθε τόσος χρόνος ἀφ’ ὅτου ἐβαδίσαμεν ἐπὶ ἄλλης ὁδοῦ, καὶ τοσοῦτον ἠλλάχθησαν ἔκτοτε τὰ ὑπ’ αὐτῶν πρεσβευόμενα, ὥστε μοὶ καθίσταται ἀδύνατον νὰ ἐμβαθύνω εἰς τὰ μύχια αὐτῶν. Λοιπὸν ἄρθρον 6 (ἀναγινώσκει πάλιν): «Τὸ Ἐπιτελεῖον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ διεξάγει καὶ τὰς νῦν διεξαγομένας ὑπηρεσίας ὑπὸ τῆς παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας». Τὸ καὶ τοῦτο, Κύριοι, σᾶς ὁμολογῶ, ὅτι μ’ ἐβασάνισε πολλὴν ὥραν, διότι ἐζήτησα νὰ ἴδω ποῦ ἀλλοῦ τοῦ νομοσχεδίου ὑπάρχουσιν αἱ ἄλλαι ὑπηρεσίαι. Διεξάγει καὶ τὰς ὑπηρεσίας ταύτας. Ἀλλὰ ἠρώτων: ποίας ἄλλας; τίνες αἱ ἄλλαι ὑπηρεσίαι; Καὶ δὲν ἠδυνήθην νὰ εὕρω μέχρι τοῦδε. Ἀλλ’ ἡ τροπολογία, ἣν προσήγαγεν ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, διασαφεῖ, ὅτι ἄλλαι ὑπηρεσίαι εἶναι ἐκεῖναι, ἃς θέλομεν ἀναζητήσει ἐν τοῖς μεγάλοις τμήμασιν, ἅτινα ἐν ἄρθρῳ 2 παραχωροῦνται εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ· καὶ ὅταν ἔλθω νὰ ἐξετάσω, τί παραδίδεται, τότε θέλομεν ἴδει, ὅτι τὸ καὶ τοῦτο ἔχει οὐχὶ μικροτέραν σημασίαν ἢ αἱ ὑπηρεσίαι, ἃς ὁ σύνδεσμος οὗτος συνδέει μετὰ τῶν ἄλλων, τῶν μὴ κατονομαζομένων. «Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς (λέγει τὸ ἄρθρον) ὑποβάλλει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τὰς ἀναγκαίας προτάσεις ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων τοῦ ἀνωτέρω ἐδαφίου, αἵτινες ἀπαιτοῦσι τὴν ἔκδοσιν Β. Διατάγματος...» Τοῦ ἀνωτέρω ἐδαφίου. Ἐδάφιον λέγων ὁ συντάκτης τοῦ νομοσχεδίου, κατ’ ἄγνοιαν βεβαίως, ἐννοεῖ τὴν παράγραφον· εἶναι προφανὲς,— διότι δὲν ὑπάρχει ἐδάφιον—ὅτι πρόκειται περὶ παραγράφου. Λοιπὸν, πᾶσαι αἱ ὑποθέσεις τῆς πρώτης παραγράφου, ἥτις ὁρᾷ περιωρισμένως τὴν Ἐπιτελικὴν Ὑπηρεσίαν,—τὰ δύο τμήματα αὐτῆς,—ἀνήκουσιν εἰς αὐτὸν τὸν Γεν. Διοικητὴν, καὶ ἐκ τούτων ὑποβάλλει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τὰς ἀναγκαίας προτάσεις μόνον ἐπὶ ἐκείνων, αἵτινες ἀπαιτοῦσι τὴν ἔκδοσιν Β. Διατάγματος. Τοῦτο εἶναι σαφὲς, διότι παραπέμπει εἰς ἐκείνην τὴν παράγραφον. (ἀναγινώσκει): «Ἔτι δὲ ὑποβάλλει προτάσεις περὶ μεταθέσεως ἀξιωματικῶν ἀπὸ σώματος εἰς σῶμα τοῦ αὐτοῦ ὅπλου ἢ εἰς γενικὰς καὶ εἰδικὰς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ.» Ὁ κύριος Ὑπουργὸς διὰ τῆς προσθήκης, ἣν ἔκρινεν ἀναγκαίαν, —βεβαίως ἐν συνεννοήσει μετὰ τῶν ἄλλων μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, —ἵνα καταστήσῃ σαφέστερα τὰ πράγματα, ἀντὶ νὰ καταστήσῃ αὐτὰ σαφῆ τελείως καὶ πρὸ πάντων εὐρύτερα, κατέστησεν αὐτὰ σκοτεινότερα καὶ ἐπὶ πλέον περιωρισμένα. Καὶ καθ’ ὅσον μὲν ἀφορᾷ εἰς τὴν δευτέραν διάταξιν, καθ’ ἣν «ἔτι δὲ ὑποβάλλει προτάσεις περὶ μεταθέσεως ἀξιωματικῶν ἀπὸ σώματος εἰς σῶμα τοῦ αὐτοῦ ὅπλου ἢ εἰς γενικὰς καὶ εἰδικὰς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ», αὕτη ἦτο ἀπαραιτήτως ἀναγκαία, ἵνα κατορθωθῇ νὰ ἡσυχάσῃ ὁ κόσμος ὅλος τῶν στρατιωτικῶν, ὅστις δὲν ἐγίνωσκε ποία ἤθελεν εἶναι ἡ τύχη αὐτοῦ, ἂν δὲν ὑπῆρχε τοιαύτη τις περιοριστικὴ διάταξις, νὰ καθησυχάσωσι καὶ οἱ ἔξω τῆς Βουλῆς ἀξιωματικοί, νὰ καθησυχάσωσι καὶ οἱ ἐντὸς τῆς Βουλῆς ἀξιωματικοί, καὶ νὰ ἴδωμεν οὕτω τὰς ἀποφατικὰς ψήφους μεταβαλλομένας εἰς ἀρνήσεις ψήφου καί, σὺν Θεῷ, τὴν τελευταίαν ὥραν, εἰς ψήφισιν τοῦ νομοσχεδίου. Τοῦτο τὸ μέρος ἔχει καλῶς· οὐδεμίαν ἐγείρει βεβαίως διαμαρτυρίαν, διότι διὰ τῆς διατάξεως ταύτης περιορίζεται ἡ αὐθαίρετος λύσις ζητημάτων ἀναγομένων εἰς δικαιώματα ὑπὸ προσώπου μὴ φέροντος τελείαν εὐθύνην. Ἀλλὰ, Κύριοι, τὸ πρῶτον μέρος τῆς παραγράφου ταύτης, ὅπερ λέγει ὅτι «ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ὑποβάλλει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τὰς ἀναγκαίας προτάσεις ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων τοῦ ἀνωτέρω ἐδαφίου, αἵτινες ἀπαιτοῦσι τὴν ἔκδοσιν βασιλικοῦ διατάγματος», ἐνῷ τὸ ἄρθρον, ὡς ὑπεβλήθη ἐν τῷ ἀρχικῷ νομοσχεδίῳ, ἐπιφυλάττει δικαιοδοσίαν εἰς τὸν ἀπογυμνούμενον Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, νὰ λύῃ διὰ Β. Διατάγματος τὰς ἐν γένει ὑποθέσεις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τὰς ἀπαιτούσας Β. Διάταγμα, περιορίζει τὴν τοιαύτην ἐξουσίαν, λέγον, ὅτι μόνον τὰς ὑποθέσεις τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας ὀφείλει νὰ ὑποβάλλῃ ὁ Γεν. Διοικητὴς εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἀγνοῶ, ἂν ὑπῆρξεν ἐν ταῖς σκέψεσι τῆς Κυβερνήσεως ἀπόφασις τοιούτου περιορισμοῦ· πιθανὸν νὰ μὴ ὑπῆρξεν· ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἔχετε πρὸ ὀφθαλμῶν ὑμῶν δεῖγμα ἁπτὸν τῆς συγχύσεως, ἥτις ἐπικρατεῖ ἐν ταῖς τάξεσιν ἐκείνων, οἵτινες ἀνέλαβον νὰ ὑποβάλωσι τοιοῦτο νομοσχέδιον. Τὸ ἄρθρον 6 εἶναι κεχωρισμένον τοῦ 11, ἀλλὰ καὶ τὸ 6, ἵνα ἐκτιμήσητε ὀρθῶς, πρέπει νὰ παραθέσητε εἰς τὸ 11, καθὼς καὶ τὸ 2 πρέπει νὰ συμπαραθέσητε μετὰ τοῦ 13, διότι καὶ τοῦτο ἀναφέρεται εἰς τὸ θέμα τοῦ ἄρθρου 2. Τὸ ἄρθρον 11 παρέχει ἀδείας εἰς τὴν Κυβέρνησιν· πρώτην ἄδειαν, ἥτις μετὰ τὴν ἐν ἄρθρῳ 2 τροπολογίαν καθίσταται περιττὴ, καὶ ὑποθέτω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις θέλει διαγράψει τὸ σχετικὸν μέρος τῆς διατάξεως ἢ μᾶλλον, ὅτι θέλει περιορίσει εἰς μόνους τοὺς διοικητὰς ταξιαρχιῶν καὶ μεραρχιῶν· ἀλλ’ ὡς πρὸς τὰ ἄλλα, ἡ διάταξις ἐξεταστέα μετὰ μεγάλης προσοχῆς. Διότι τί περιλαμβάνει; Περιλαμβάνει ἄδειαν, ὅπως ἡ Κυβέρνησις δι’ εἰδικοῦ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, κυρωθησομένου διὰ Β. Διατάγματος, ὁρίζῃ τὴν ἁρμοδιότητα καὶ δικαιοδοσίαν τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Πρόκειται, κατὰ τὴν διάταξιν ταύτην, ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, εἰς ἣν ὁ νόμος ἐξεχώρησε νομοθετικὰ δικαιώματα, νὰ κανονίσῃ τὰ τῆς ἁρμοδιότητος καὶ δικαιοδοσίας τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ. Εἶναι ἀληθές, καὶ ἐφρόντισε νὰ εἴπῃ τοῦτο ὁ κύριος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτι δὲν ἐμφανίζεται τὸ πρῶτον νῦν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τοιαύτη διάταξις, ἀλλὰ, προκειμένου σήμερον περὶ τοιαύτης θεμελιώδους μεταστροφῆς τῶν πραγμάτων τοῦ στρατοῦ καὶ μεταβολῆς καὶ μεταθέσεως τῶν κυβερνητικῶν δικαιωμάτων, τολμηρὸν μοὶ φαίνεται νὰ ἐμφανίζωνται ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ζητοῦντες τὴν εἰς αὑτοὺς ἐκχώρησιν καθαρῶς νομοθετικῶν δικαιωμάτων. Ἐφ’ ὅσον πρόκειται περὶ ἐκείνων τῶν πράξεων, αἵτινες δὲν ὑπερβαίνουσι τὰ ὅρια τῶν κανονικῶν δικαιωμάτων, ἔχουσαι τὸ θεμέλιον αὑτῶν ἐν τῇ νομοθετικῇ διατάξει, οὐδεὶς φθόνος· ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία ἂς κανονίσῃ ταύτας ὡς θέλει. Ἀλλ’ ὅταν πρόκειται περὶ ἁρμοδιότητος καὶ ἰδίως δικαιοδοσίας, ἥτις πρόκειται νὰ μεταγγισθῇ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν εἰς Γενικὸν Διοικητὴν ἀνεύθυνον, εἰς ἀνεύθυνον, καθιστάμενον Ὑπουργὸν, κύριοι Βουλευταὶ, ἂν δὲν ἀπεφασίσατε ν’ ἀπεκδυθῆτε τὰ δικαιώματα τῶν πληρεξουσίων τοῦ ἔθνους, προσέξατε, καὶ τοιαύτην διάταξιν μὴ ψηφίσετε. Τί ἐστὶ δικαιοδοσία; Μεταφράζω ἔκ τινος γαλλικοῦ ὁρισμοῦ: «Ἡ λέξις αὕτη ἐν γένει σημαίνει τὴν ἐξουσίαν ἐκείνου, ὅστις ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ δικάζῃ, ἢ νὰ ἐφαρμόζῃ τοὺς νόμους ἐπὶ τῶν ἰδιωτῶν. Οἱ ναῦται καὶ οἱ στρατιῶται ὑποβάλλονται ἐν περιπτώσεσι ποινικαῖς ἢ πειθαρχικαῖς εἰς εἰδικὰς δικαιοδοσίας.» Ἡ δικαιοδοσία λοιπὸν εἶναι τὸ δικαίωμα νὰ ἐφαρμόζῃ τις — οὐχὶ νὰ δικάζῃ μόνον — τοὺς νόμους ἐπὶ τῶν ἰδιωτῶν, ἐπὶ τῶν ναυτῶν, ἐπὶ τῶν στρατιωτῶν. Καὶ θέλετε ἐπιτρέψει, κανονιστικὸν διάταγμα νὰ διαγράψῃ τὰ ὅρια τῆς δικαιοδοσίας Γενικοῦ Διοικητοῦ, ὅστις θέλει ἔχει εἰς χεῖρας αὑτοῦ τὰς τύχας ὁλοκλήρου τοῦ στρατοῦ; Ἂν ἔλθῃ ἡ Κυβέρνησις καὶ παρουσιάσῃ διάγραμμα τῆς δικαιοδοσίας ταύτης, τότε, ἀφοῦ ἐξετάσωμεν τὸ ζήτημα, τὸ ἐξονυχίσωμεν καὶ τὸ συζητήσωμεν, δυνάμεθα νὰ ψηφίσωμεν τὰς προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως. Σᾶς ἔδωκε τὸ δικαίωμα τὸ Σύνταγμα ν’ ἀφαιρέσητε ἐξουσίαν ἐξ ἑαυτῶν καὶ μεταβιβάσητε εἰς τοὺς ἐκτελεστὰς τῶν νομοθετικῶν διατάξεων; Ἔχει καὶ παράρτημα τὸ νομοσχέδιον, καὶ κατέρχομαι καὶ εἰς αὐτὸ, εἰς τὸν πίνακα δηλαδὴ, ὅπως ἐξαντλήσω τὴν ἐξέτασιν τῶν κυρίων αὐτοῦ τμημάτων, διότι εἰς τὸ παράρτημα παραπέμπει τὸ ἄρθρον 2 παράγραφος βʹ καὶ τὸ 8. Τὸ παράρτημα εἶναι οὐσιῶδες καὶ ὑπὸ στρατιωτικὴν ἔποψιν, ἔχον πιθανῶς πολλὰ τὰ σπουδαῖα, εἰς ἃ μάλιστα διέτριψε χθὲς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Βάλτου· ἀλλ’ εἶναι οὐσιῶδες εἰς ἐμὲ, διότι καὶ ἐνταῦθα βλέπω, ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὰς εἰρημένας διατάξεις, ὅτι ἔχομεν ἀκριβῶς ἐκεῖνο, ὅπερ περιλαμβάνεται ἐν τῇ Μελέτῃ, ἣν ἀνεκοίνωσεν εἰς ἡμᾶς ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Οἰτύλου· εἶναι δὲ οὐσιῶδες καὶ μετὰ τὴν τροπολογίαν, ἣν ὑπέστη, διότι ἀποδεικνύεται, ὅτι ἡ Κυβέρνησις διηνεκῶς εὑρίσκεται ἐν ἀνταλλαγῇ σκέψεων, ἐν συνενοήσεσιν ἔν τε τῷ ἐσωτερικῷ καὶ τῷ ἐξωτερικῷ περὶ τῶν ἀναγομένων εἰς τὰ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου, καὶ ὅτι μάλιστα αἱ σκέψεις αὗται ἐγένοντο γνωσταὶ ἐν καιρῷ ἐν Ἀθήναις, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μεταβιβάζωνται ἔξω καὶ ἔρχωνται ἐκεῖθεν, ἵνα φωτίζωσιν ἡμᾶς. Ὁ πρῶτος πίναξ, ὁ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ ἀτροποποιήτου, εἶχεν ὑποστράτηγον ἢ συνταγματάρχην ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου, εἶχε δὲ κατωτέρω ἀντισυνταγματάρχην. Ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ ἀγορεύσει αὐτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅτε ὑπέβαλε καὶ τὴν τροπολογίαν, ἐξήγησε διὰ τρόπου, ὅστις δὲν ὑπῆρξε πολὺ καταληπτὸς, τὸν λόγον, δι’ ὃν διέγραψε τὴν λέξιν «ὑποστράτηγος ἢ συνταγματάρχης», καὶ ὑποκατέστησεν «ἀλλοδαπὸς ἀξιωματικὸς ἀρχηγὸς Ἐπιτελείου». Καὶ ἐνταῦθα ἐνθυμοῦμαι τὴν διακοπὴν τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Οἰτύλου, ὅστις μοὶ παρέστησε πρὸ μικροῦ, ὅτι δὲν ἔρχεται ξένος ἀνώτατος ἀξιωματικός. Τί ἔβλαπτεν, ἐρωτῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἡ φράσις «ὑποστράτηγος ἢ συνταγματάρχης ἀρχηγὸς Ἐπιτελείου»; καὶ διατὶ νὰ σημειωθῇ ἀντ’ αὐτῆς «ἀλλοδαπὸς ἀξιωματικὸς Ἐπιτελείου»; Ὁ ἀλλοδαπὸς ἀξιωματικὸς, ἵνα διορισθῇ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου, γίνεται Ἕλλην πολίτης, — εἶναι ἀληθὲς, ἐπὶ προθεσμίᾳ 5 ἐτῶν, καὶ δίδομεν ἡμεῖς πρῶτοι τὸ παράδειγμα εἰς ὅλον τὸν κόσμον τοιαύτης πολιτογραφήσεως ἐπὶ προθεσμίᾳ. — Τί ἔβλαπτε νὰ μείνῃ ἡ διάταξις ὡς εἶχεν, ἀφοῦ ὁ ἀλλοδαπὸς ἐγίνετο Ἕλλην πολίτης; Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀπήντησε τότε εἰς τὴν ἐρώτησίν μου, ἀλλ’ οὐδὲν ἐνόησα. Καὶ ἰδοὺ ἔρχεται ὁ πίναξ, ὅστις ἀναφέρει ἀλλοδαπὸν ἀξιωματικὸν, ἀρχηγὸν Ἐπιτελείου. Θὰ ἦναι ἀντισυνταγματάρχης; ταγματάρχης; λοχαγός; Δὲν πιστεύω, ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ καταβῶμεν καὶ κατωτέρω. Ποία ἡ ἀνάγκη, ἠρώτων ἐμαυτὸν, εἰδικῆς μνείας, ὅτι παρὰ τῷ Γενικῷ Διοικητῇ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου ὁ ἀλλοδαπὸς προσκολλᾶται; Καὶ δὲν εὕρισκον τὴν λύσιν, ὅτε αἴφνης ὑπέπεσεν εἰς τοὺς ὀφθαλμούς μου ἀνταπόκρισις ἐξ Ἀθηνῶν τῆς «Γενικῆς Ἐφημερίδος» τοῦ Μονάχου, μεταπεφρασμένη ἐν τῇ «Ἡμέρᾳ», τῇ Τεργεσταίᾳ, τῆς 4)17 Μαρτίου 1900. Ὁ ἐν Ἀθήναις ἀνταποκριτὴς τῆς ἐφημερίδος ταύτης ἐπέστειλεν, ὅτι, «καίτοι ἡ πρόσκλησις ξένου στρατιωτικοῦ διοργανωτοῦ ἀπεφασίσθη πρὸ πολλοῦ, δὲν ὡρίσθη ἐν τούτοις εἰσέτι σαφῶς μετὰ ποίας στρατιωτικῆς ἀρχῆς θὰ κληθῇ νὰ συνεργασθῇ ὁ στρατιωτικὸς διοργανωτής». Ὁ νόμος ὁ πέρυσι ψηφισθεὶς ἦτο γνωστὸς εἰς αὐτὸν, καὶ ἐγνώριζεν ἔτι πιθανῶς, ὅτι θέλει τροποποιηθῆ τὸ νομοσχέδιον ἐν ταῖς γενικαῖς γραμμαῖς· κρίνει ἐν τούτοις, ὅτι δὲν ἦτο ὡρισμένον μετὰ ποίας ἀρχῆς ἤθελε κληθῆ νὰ συνεργασθῇ ὁ ξένος ἀξιωματικός. Ἐδῶ βλέπετε τὴν δυσπιστίαν τοῦ ἀλλοδαποῦ ἀξιωματικοῦ:— «Μὴ τυχὸν θέλετε νὰ ἔλθω εἰς συνάφειαν μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν; Δὲν ἔρχομαι».—«Τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος τούτου, ἐξακολουθεῖ ὁ ἀνταποκριτὴς, δὲν δίδει τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον, ἔστω καὶ ἂν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο γείνῃ νόμος, δι’ ὅπερ ἀμφιβάλλω».— Βλέπετε, εἶχεν ἀμφιβολίας.—«Ἡ δρᾶσις τοῦ ξένου διοργανωτοῦ θὰ προσκρούῃ συνεχῶς ἐνώπιον ζητημάτων ἁρμοδιότητος»—Βεβαίως, διότι πλάττεται Γενικὸν Ἐπιτελεῖον τοῦ στρατοῦ αὐτοτελὲς, ὑπὸ ξένον ἀξιωματικὸν, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἐξαρτώμενον ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν· ἀλλὰ τὸ δυαδικὸν σύστημα φέρει εἰς σύγκρουσιν, ὅπως συνέβη καὶ ἀλλαχοῦ, πλὴν ἀλλαχοῦ, ὅπου ὑπῆρχε νοῦς καὶ φιλελεύθερον πνεῦμα, τὰ πράγματα εὗρον διέξοδον.—«Τὸ κατ’ ἐμὲ, φρονῶ», ἐπιλέγει ὁ ἀνταποκριτὴς, «ὅτι ἀντὶ στρατηγοῦ ἁπλοῦς συνταγματάρχης θὰ ἦτο καταλληλότερος». Καὶ ἐγὼ λέγω, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἦλθεν εἰς ὁμιλίας μετὰ τοῦ ἀνταποκριτοῦ τῆς ἐφημερίδος, καὶ πεισθεὶς ὅτι ἀπῃτεῖτο πολλὴ προσοχὴ, εἶπε: «διατὶ νὰ εἴπω ὑποστράτηγος ἢ καὶ συνταγματάρχης; ἂς γράψω ἁπλῶς ἀλλοδαπὸς ἀξιωματικός· δυνάμεθα ἐν ἀνάγκῃ νὰ καταφύγωμεν καὶ εἰς ταγματάρχην. Θὰ λάβωμεν, ὅ,τι δώσωσιν εἰς ἡμᾶς».

§49Α. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ.). Δὲν ὠνειρεύετο ὁ ἀνταποκριτὴς ὅτι ἤθελε γείνῃ ἀντικείμενον ἐξετάσεως ἐν τῇ Βουλῇ. Τίς οἶδεν εἰς ποῖον ζυθοπωλεῖον τὰ ἔγραφε.

§50ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Νομίζω ὅτι ἐσπουδάσατε ἐν Γερμανίᾳ, καὶ γνωρίζετε βεβαίως, ὅτι ἡ «Γενικὴ Ἐφημερὶς» τοῦ Μονάχου δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, αἵτινες ἐκλέγουσι τοὺς ἀνταποκριτὰς αὑτῶν ἐκ τῶν ζυθοπωλείων. Εὐτυχῆ τὰ ἔθνη ἐκεῖνα, ἅτινα ἔχουσι δημοσιογραφίαν, οἵα ἡ γερμανικὴ καὶ ἡ ἀγγλικὴ, αἵτινες δὲν ἐκλέγουσι τοὺς ἀνταποκριτὰς αὑτῶν ὅπου τύχῃ. Τοιοῦτο τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ἔχετε πρὸ ὀφθαλμῶν. Παρακαλῶ δὲ νῦν νὰ μοὶ παράσχητε τὴν ὑμετέραν ὑπομονὴν, ἵνα ἐφαρμόσωμεν τὰς διατάξεις αὐτοῦ, ἀνατρέχοντες εἰς κείμενα ὑφιστάμενα, καὶ ἴδωμεν ποία ἡ ἔκτασις τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν διατάξεων αὐτοῦ. Τὸ ἄρθρον 6—καὶ ἄρχομαι ἀπὸ τούτου, ἵνα μεταβῶ ἔπειτα εἰς τὸ 2,— λέγει ὅτι «τὸ Ἐπιτελεῖον τῆς Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ διεξάγει καὶ τὰς νῦν διεξαγομένας ὑπηρεσίας ὑπὸ τῆς παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας». Καὶ ἔπειτα ἐρωτᾷ ἕκαστος: ποῖαι εἶναι αὗται αἱ ὑπηρεσίαι, ἃς προτείνεται οὕτω νὰ παραδώσωμεν εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου, ὑπὸ τὰς ἀμέσους διαταγὰς τοῦ Διαδόχου; Τὸ Β. Διάταγμα τῆς 25 Σεπτεμβρίου τοῦ 1887, τὸ φέρον τὴν ὑπογραφὴν τοῦ ἀειμνήστου Τρικούπη καὶ τὰς ὑπογραφὰς ὁλοκλήρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀσκοῦντος τὴν Βασιλικὴν ἐξουσίαν ἕνεκα τῆς ἀπουσίας τοῦ Βασιλέως, τὸ διάταγμα τοῦτο, ἐν ἄρθρῳ 1, ὁρίζει τὰ τῆς διευθύνσεως τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας. Καὶ ἐπιτρεψατέ μοι, Κύριοι, καίτοι εἶναι ὀχληρὸν τοῦτο καὶ εἰς ὑμᾶς καὶ εἰς ἐμὲ, νὰ ἀναγνώσω τὰ κυριώτερα μέρη αὐτοῦ...

§51ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Αὐτὰ ἔπρεπε νὰ ἦναι εἰς τὰς ἐκθέσεις.

§52ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Βεβαίως, καὶ εἰς τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Βλέπετε, ὅτι ὁ Κανονισμὸς ἀπῄτησεν, ὡς ἐτροπολογήθη τῇ πρωτοβουλίᾳ τοῦ τότε Προέδρου τῆς Βουλῆς καὶ νῦν Βουλευτοῦ Καλαβρύτων, ἠξίωσε, λέγω, νὰ ὑποβάλλωνται τὰ νομοσχέδια μετὰ αἰτιολογικῶν ἐκθέσεων, ἀλλὰ δυστυχῶς αἱ ἐκθέσεις αὗται συνίστανται εἰς τρεῖς στίχους, ὑπογραφὴν καὶ χρονολογίαν, τοιαύτη δὲ εἶναι καὶ ἡ ἔκθεσις τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, μετὰ τῆς διαφορᾶς, ὅτι καταναλίσκεται πολὺς χάρτης, ὅπως ἀποδειχθῇ, ὅτι ἡ ἀρχηγία συμφέρει νὰ μένῃ ὅπου προτείνεται. Τὰ κυριώτερα μέρη τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 25 Σεπτεμβρίου 1887 ἔχουσιν ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὁ Διευθυντὴς τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας ἔχει τὴν ἄμεσον διεύθυνσιν τῶν ἀποτελούντων ταύτην δύο τμημάτων, διανέμει εἰς ταῦτα τὴν ὑπηρεσίαν, ἣν περατουμένην συγκεντροῖ καὶ ὑποβάλλει εἰς τὸν Ὑπουργὸν»,—νῦν εἰς τὸν Γεν. Ἀρχηγὸν,—«προσυπογράφων τὰ ὑποβαλλόμενα σχέδια διαταγῶν ἢ ἐγγράφων. «Ὁ Διευθυντὴς τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας ἐνεργεῖ ἀπ’ εὐθείας μὲν πᾶσαν ὑπόθεσιν ἐκ τῶν εἰς τὴν ἁρμοδιότητα τῶν ὑπ’ αὐτὸν τμημάτων ἀναγομένων, ἐὰν κρίνῃ τοῦτο ἀναγκαῖον, ἰδίᾳ δὲ τὰς ἑπομένας: «1) Τὴν τοποθέτησιν τῶν σωμάτων τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν ἀποσπασμάτων αὐτῶν»... Παρακαλῶ, λάβετε πέλεκυν καὶ ἀποκόπτετε ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Σημειώνετε δὲ μόνον ἐκεῖνα, ἅτινα ἀμέσως ἐκ πρώτης ἀναγνώσεως ὑμεῖς κρίνετε μεγίστης σπουδαιότητος. «2) Τὴν μελέτην περὶ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ ἐνεργοῦ στρατοῦ, τῆς ἐφεδρείας αὐτοῦ, τῆς ἐθνοφρουρᾶς κλπ. καὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ νόμων. 3) Τὴν μελέτην τῶν ὀργανισμῶν τῶν ξένων Κρατῶν. 4) Τὰ σχέδια ἐπιστρατεύσεως. 5) Τὰς βάσεις τῆς προπαρασκευῆς τοῦ πολέμου (σχέδιον ἀμύνης, σχέδιον ἐπιθέσεως). 6) Τὸν κανονισμὸν τῆς στολῆς καὶ τῆς ἐξαρτύσεως...» Σημειώσατε, παρακαλῶ, τὰ τοῦ κανονισμοῦ τῆς στολῆς καὶ τῆς ἐξαρτύσεως. Δὲν εἶμαι στρατιωτικὸς, ἀλλὰ βεβαίως εἶναι ταῦτα ζητήματα, ἅτινα ἀπαιτοῦσι πολλὴν τὴν προσοχὴν, διαφεύγουσι δὲ ἀπὸ τῶν χειρῶν τοῦ Ὑπουργοῦ. «7) Τὰς βάσεις τῆς γενικῆς τοῦ στρατοῦ, θεωρητικῆς καὶ πρακτικῆς, ἐκπαιδεύσεως. 8) Τὴν μελέτην πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν πρὸς συντήρησιν τοῦ στρατοῦ ἐν πολέμῳ πόρων. 9) Τὰς μεγάλας ἀσκήσεις. 10) Τὴν ἀποστολὴν ἀξιωματικῶν πρὸς μελέτην ἀντικειμένων ἀναγομένων εἰς τὴν Ἐπιτελικὴν Ὑπηρεσίαν, ἢ πρὸς παράστασιν εἰς τὰς ἀσκήσεις ξένων στρατῶν...» Ἀποκόψατε καὶ τὰς μεγάλας ἀσκήσεις καὶ τὴν παράστασιν τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὰς ἀσκήσεις τῶν ξένων στρατῶν, εἰς ξένα γυμνάσια. Ἀλλ’ ἐνταῦθα θὰ ὑποβληθῇ βεβαίως πρότασις περὶ ἐκδόσεως βασιλικοῦ διατάγματος. «11) Τὴν ἔκδοσιν ἀδειῶν περὶ δημοσιεύσεως στρατιωτικῶν συγγραμμάτων, περιοδικῶν κλπ. 12) Τὴν μελέτην τῶν ἐκθέσεων τῶν τε ἐπιθεωρητῶν καὶ ἀρχηγῶν στρατοῦ, τῶν ἀφορωσῶν εἰς τὴν γενικὴν τοῦ στρατοῦ κατάστασιν. 13) Τὴν τήρησιν ἐμπιστευτικοῦ πρωτοκόλλου ἐγγράφων, ἀφορώντων εἰς ἐξωτερικὰς ὑποθέσεις, καὶ τὴν τοῦ κρυπτογραφικοῦ λεξικοῦ...» Ἀφαιρεῖται καὶ τὸ μέρος τῶν ἐμπιστευτικῶν ἀνακοινώσεων, τῶν ἔξωθεν γινομένων ἢ διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν ἢ καὶ δι’ ἄλλης ὁδοῦ, εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, ἀφαιρεῖται ἀπ’ αὐτοῦ καὶ παραδίδεται εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, τὸν ἐπὶ πενταετίαν πολίτην Ἕλληνα. «14) Τὰς ἑρμηνείας ἐπὶ τῶν κανονισμῶν τῶν μεγάλων ἀσκήσεων καὶ ἐν γένει κλπ. 15) Τὸ σχολεῖον τῆς ἱππευτικῆς καὶ τὸ σχολεῖον τῆς βολῆς τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν τοῦ πεζικοῦ. 16) Τὴν ἵδρυσιν καὶ ἐπιτήρησιν τῶν μέσων πρὸς πρακτικὴν τοῦ σώματος τῶν ἀξιωματικῶν ἐκπαίδευσιν, οἷον αἰθουσῶν ὁπλομαχητικῆς, ἱπποδρομιῶν, λεσχῶν καὶ τῶν τοιούτων... «Τμῆμα στατιστικῆς, στρατιωτικῶν πληροφοριῶν καὶ τοπογραφίας...» Καὶ ἕπεται σειρὰ διατάξεων, καθορίζουσα τὴν ἐν τῷ τμήματι τούτῳ δικαιοδοσίαν τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου. Ἐν τοῖς 14 καὶ 15 ἐδαφίοις τοῦ μέρους τούτου τοῦ ἄρθρου 1 ἔχετε καὶ τοῦτο τὸ κωμικώτατον, ὅτι «ἡ διαχείρησις τῆς Βιβλιοθήκης τοῦ Ὑπουργείου, τῶν χαρτῶν καὶ τῶν σχεδίων» παραδίδεται εἰς τὸν Γενικὸν Ἀρχηγόν. Καὶ εἶχε δίκαιον ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, λέγων προχθές, ὅτι οἱ τοῖχοι θέλουσι μείνει μόνοι εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. «Τμῆμα στρατολογίας καὶ ἐπιστρατεύσεως». Παρατηρήσατε ὅτι περὶ στρατολογίας γίνεται λόγος εἰς τὸ δεύτερον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, διότι ἐξαιροῦνται ἐκεῖ καὶ δὲν παραδίδονται εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα. Ἔχετε ἄρα τοῦτο τὸ παράδοξον, ὅτι μέρος τῆς ἁρμοδιότητος τοῦ τμήματος τούτου ἀφαιρεῖται, τὸ δὲ ὑπόλοιπον μένει ἐν τῇ Ἐπιτελικῇ Ὑπηρεσίᾳ...

§53Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Λάθος.

§54ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἔχω καὶ ἄλλα πολλὰ νὰ παρατηρήσω, διότι ὅτε ἀπεχωρίσατε τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα...

§55Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶναι λάθος, καὶ θὰ διορθωθῇ. Μὴ χάνετε καιρόν.

§56ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν χάνεται καιρός, ὅταν πρόκειται νὰ διορθώσωμεν (ἀναγινώσκει): «1) Ἡ ἐφαρμογὴ τῶν περὶ στρατολογίας νόμων. 2) Αἱ κατατάξεις, ἀνακατατάξεις, ἀφέσεις καὶ ἀπολύσεις τῶν ὁπλιτῶν τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς χωροφυλακῆς (ἡ χωροφυλακὴ ἐξαιρεῖται). 3) Αἱ τοποθετήσεις, μεταθέσεις καὶ χορηγήσεις κανονικῶν καὶ ἀναρρωτικῶν ἀδειῶν τοῦ προσωπικοῦ τῶν στρατολογικῶν γραφείων. 4) Ἡ ἐπιστράτευσις καὶ ἡ ἀποστράτευσις. 5) Ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ περὶ εἰσφορῶν νόμου.» Πάντα σπουδαιότατα. Περὶ δὲ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου περὶ εἰσφορᾶς—καὶ ὑπάρχει τοιοῦτος τέλειος—μέλλουσι νὰ ἐξετάσωσιν οἱ μελετήσαντες βαθύτερον εἰδικῶς τὸ ζήτημα, κατὰ πόσον ἡ ἀνάμιξις τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ εἰς τὰ τῶν εἰσφορῶν ἄνευ ἀναμίξεως τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς συμφωνοῦσα πρὸς τὸ καθεστώς. Ἀλλὰ τὸ δεύτερον ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, ὡς εἴδομεν, ἀφαιρεῖ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν πάσας τὰς ὑπηρεσίας, πάντα τὰ στρατιωτικὰ σώματα καὶ καταστήματα, ἐκτὸς μόνον τῶν ῥητῶς ἐνταῦθα κατονομαζομένων· καὶ ἔχομεν ἐξῃρημένα τὴν χωροφυλακὴν,—παραλείπω τὸ σχετικὸν ἄρθρον τοῦ διατάγματος, τὸ ὁρίζον τὰ τῆς χωροφυλακῆς,—δεύτερον τὴν Διεύθυνσιν τοῦ ὑλικοῦ πολέμου. Αὕτη δὲν ἀποτελεῖ τμῆμα, καὶ—ὁμολογῶ ὅτι ἡ ἄγνοιά μου ἔχει σχέσιν πρὸς ἔλλειψιν πείρας καὶ εἰδικότητος περὶ τὰ στρατιωτικά,— δὲν δύναμαι νὰ εὕρω, ποῦ εἶναι τὸ τμῆμα, εἰς ὃ ὑπάγεται τὸ ὑλικὸν πολέμου...

§57ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Εἰς τὸ πυροβολικόν.

§58ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλὰ θὰ διακρίνωμεν αὐτὸ ἀπὸ τοῦ ἄλλου ὑλικοῦ, τοῦ ὑλικοῦ τοῦ στρατοῦ, ὅπερ ὑπάγεται ποῦ;

§59ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Εἰς τὸ τμῆμα τῶν προμηθειῶν.

§60ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἰδοὺ, εἰδικὸς πιστοποιεῖ, ὅτι τὸ ὑλικὸν πολέμου ἀνήκει εἰς τὸ τμῆμα τοῦ πυροβολικοῦ, τὸ δὲ ὑλικὸν τοῦ στρατοῦ ὑπάγεται εἰς τὸ τμῆμα τῶν προμηθειῶν. Ἐνταῦθα ἔχομεν διαφορὰν μεταξὺ τοῦ νομοσχεδίου καὶ τῆς Μελέτης τοῦ Διαδόχου. Ἐκεῖ ὁλόκληρον τὸ τμῆμα τῶν προμηθειῶν ἔμεινεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ἐνταῦθα δὲ ἐκ τοῦ τμήματος τῶν προμηθειῶν μόνον ἐξαιροῦνται αἱ Γενικαὶ Ἀποθῆκαι τοῦ ὑλικοῦ, αἵτινες μένουσιν εἰς τὸν Ὑπουργόν. Διότι, ἂν τὸ νομοσχέδιον ἐνόει, ὅτι τὸ τμῆμα τῶν προμηθειῶν μένει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ἤθελεν εἴπει τοῦτο, ὡς ἔπραξεν ἡ Μελέτη ἢ τὸ νομοσχέδιον τοῦ Διαδόχου. Λοιπὸν πάντα τὰ ἄλλα μέρη τῆς ὑπηρεσίας τοῦ τμήματος τῶν προμηθειῶν, ἀποχωριζόμενα ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου, μεταγγίζονται εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ. Ὑπολείπονται δὲ τῷ Ὑπουργῷ αἱ Γενικαὶ Ἀποθῆκαι τοῦ ὑλικοῦ. Τὸ αὐτὸ λεκτέον καὶ περὶ τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πολέμου. Πᾶν ὅ,τι σχετίζεται πρὸς τὸ τμῆμα τοῦ πυροβολικοῦ, ἐπειδὴ ἀνάγεται εἰς τὸ σῶμα τοῦ πυροβολικοῦ, μεταβαίνει εἰς χεῖρας τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ, ἀπομένει δὲ εἰς τὸν Ὑπουργὸν μόνη ἡ Διεύθυνσις τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πολέμου, οὐχὶ ἀκέραιον τμῆμα. Ἔχομεν λοιπὸν ἓν ἀκέραιον τῆς χωροφυλακῆς, δεύτερον τὸ τῆς στρατιωτικῆς δικαιοσύνης, ἅτινα μένουσιν εἰς τὸν Ὑπουργὸν, καὶ τρία τμήματα τμημάτων, τὴν Διεύθυνσιν τοῦ ὑλικοῦ πολέμου, τὰ στρατολογικὰ γραφεῖα καὶ τὰς Γενικὰς ἀποθήκας τοῦ στρατοῦ. Ἀντὶ νὰ μένωσιν εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὡς ὥριζεν ἡ Μελέτη τοῦ Διαδόχου, τμῆμα οἰκονομικὸν, προμηθειῶν, δικαιοσύνης, ἀσφαλείας, Λογιστήριον, μένουσι κατὰ τὸ νομοσχέδιον δύο τμήματα ἀκέραια καὶ τρία τμήματα τμημάτων. Πιστεύω ὅτι ταῦτα οὕτως ἐμελετήθησαν, καὶ δὲν ὑπάρχει ἄλλο σφάλμα, ἐκτὸς τοῦ ἀποκαλυφθέντος πρὸ μικροῦ. Μόνα τὰ περὶ στρατολογικοῦ γραφείου φαίνεται ὅτι ἐγράφησαν οὕτω κατὰ λάθος. «Τμῆμα προσωπικοῦ». Ἔρχεται τοῦτο ἀμέσως μετὰ τὸ τμῆμα τῆς στρατολογίας. Εἰς αὐτὸ ὑπάγονται τὰ ἀφορῶντα εἰς τὰ ἑξῆς: «1) Τὴν ἐσωτερικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου (τὸ γραφεῖον τοῦ Ὑπουργοῦ). 2) Τὰς τοποθετήσεις, μεταθέσεις, χορηγήσεις κανονικῶν καὶ ἀναρρωτικῶν ἀδειῶν τοῦ προσωπικοῦ τοῦ Ὑπουργείου, τῶν Ἀρχηγείων στρατοῦ, τῶν Φρουραρχείων καὶ τῶν στρατιωτικῶν ἱερέων»... Τοῦτο φεύγει ἀπὸ τῶν χειρῶν τοῦ Ὑπουργοῦ, διότι ἀφοῦ παραδίδεται τὸ σύνολον τῆς καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν εἰς χεῖρας τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ, δὲν ἐπιτρέπεται τῷ Ὑπουργῷ νὰ ἐξαιρέσῃ, οὔτε ἐξαιρεῖ τὸ νομοσχέδιον τοὺς ὑπὸ τὴν ἄμεσον αὐτοῦ διεύθυνσιν. Πάντα ταῦτα μεταβαίνουσι σὺν τῇ ἀφαιρέσει τοῦ προσωπικοῦ εἰς χεῖρας τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. «3) Τὰς ἀδείας τῶν ἐν διαθεσιμότητι καὶ ἐν ἀργίᾳ ἀξιωματικῶν. 4) Τὰς γενικὰς ἐπιθεωρήσεις. 5) Τὴν τάξιν, τὴν πειθαρχίαν κλπ. 6) Τὴν ἑρμηνείαν τῶν διαφόρων κανονισμῶν κλπ. 7) Τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ καταρτισμοῦ στελέχους κλπ. 8) Τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων περὶ καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, τὴν παραίτησιν, στέρησιν ἢ ἔκπτωσιν τοῦ βαθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ τὴν μεταβολὴν τῆς καταστάσεως τούτων. 9) Τὴν ἐφαρμογὴν τῶν περὶ συντάξεων τοῦ στρατοῦ νόμων, τὰς μεταθέσεις καὶ ἀποστρατείας τῶν ἀξιωματικῶν καὶ ὁπλιτῶν καὶ τὴν εἰς τούτους καὶ τὰς οἰκογενείας αὐτῶν ἀπονομὴν συντάξεως. 10) Τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων περὶ διορισμοῦ εἰς ὑπηρεσίαν τῶν ἀποστράτων ἀξιωματικῶν. 11) Τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων περὶ ὁρίου ἡλικίας τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τὰς αἰτήσεις περὶ διορθώσεως τῶν μητρώων κλπ. 12) Τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων περὶ προβιβασμοῦ καὶ τοὺς προβιβασμοὺς ἐν γένει τῶν ἀξιωματικῶν κλπ. τῶν διαφόρων ὅπλων καὶ σωμάτων τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς χωροφυλακῆς. 13) Τοὺς διορισμοὺς, τοὺς προβιβασμοὺς καὶ τὰς παύσεις τῶν στρατιωτικῶν ἱερέων καὶ τῶν ἰδιωτικῶν γραφέων...» Τοὺς διορισμοὺς ἐὰν δὲν διορθωθῇ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖ, ὅπου ἀναφέρεται εἰς ὑποθέσεις ἀπαιτούσας ἔκδοσιν Βασ. Διατάγματος, ἐπειδὴ μόνον εἰς τὰ τῆς ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας ἀνάγεται ἡ διάταξις, πιθανὸν νὰ μᾶς εἴπητε, ὅτι τὰ τῶν διορισμῶν τῶν ἄλλων ἐν τῷ στρατῷ θὰ ἐκτελῶνται ἄλλως ἢ διὰ Βασ. Διατάγματος. «14) Τὰς κατατάξεις ἐν τῷ στρατῷ μὲ τοὺς βαθμοὺς ἀξιωματικοῦ καὶ ὑπαξιωματικοῦ. 16) Τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ ἐντοπίων ὑπαλλήλων. 17) Τὴν ἐφαρμογὴν τῶν περὶ τῆς φάλαγγος ἐν γένει νόμων, τὰς προικοδοτήσεις καὶ τοὺς προβιβασμοὺς τῶν ἀξιωματικῶν τῆς ἐνεργοῦ φάλαγγος κλπ.» Διότι πάντοτε περὶ τὸ τέλος πρέπει νὰ ὑπάρχῃ τὸ κωμικόν. «18) Τὴν ἐφαρμογὴν τῶν περὶ δημαιρεσιῶν καὶ περὶ ἐκλογῆς Βουλευτῶν νόμων καὶ τὴν χορήγησιν συνταγματικῆς ἀδείας εἰς τοὺς ἀξιωματικούς.» Καὶ ταῦτα, βλέπετε, ἐγχειρίζονται εἰς τὸν Γεν. Διοικητὴν τοῦ στρατοῦ. Παρατηρήσατε πόσον κόπον κατέβαλον, ἵνα παρουσιάσωσιν εἰς ἡμᾶς, μετὰ μελέτην, τὴν τροπολογίαν, πόσον μετὰ δευτέραν μελέτην κατέστησαν σοφώτεροι. «24) Τὰς αἰτήσεις θεραπείας κλπ. 27) Τὰ περὶ ἀρχαίων ἀπαιτήσεων. 28) Τὰ περὶ κληρονομικῶν δικαιωμάτων τῶν ὁπλιτῶν.»

§61Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅλη ἡ γραφειοκρατία τοῦ Ὑπουργείου μεταβαίνει εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν, μένουν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον 5 τοῖχοι.

§62ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐνταῦθα, εἰς τὴν πρότασιν τοῦ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ὅπως ἐνοικιασθῇ ἄλλο κατάστημα Ὑπουργείου καὶ δοθῇ ὁ τίτλος τοῦ θαλαμοφύλακος εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ἐγὼ θέλω προσθέσει καὶ τὸν τίτλον φύλακος γυναικωνίτιδος, ἀνδρὸς ἔχοντος θέσιν ἀμεριμνομερίμνης. Νῦν δὲ γίνομαι συντομώτερος, διότι καὶ τὰ πράγματα ἐνταῦθα ἁπλούστερα καὶ σαφέστερα. Τμῆμα Πεζικοῦ, ὁλόκληρον μεταβαίνει εἰς χεῖρας τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. Τμῆμα Πυροβολικοῦ, ἐπίσης, πλὴν τῆς Διευθύνσεως τοῦ ὑλικοῦ πολέμου. Τμῆμα Μηχανικοῦ, ὅλον. Δημοσία ἀσφάλεια καὶ δικαιοσύνη, ὡς εἴπομεν, παραμένουσιν εἰς τὸν Ὑπουργόν. Τμῆμα Ὑγειονομικὸν, εἰς τὸν Ἀρχηγόν. Τμῆμα Οἰκονομικὸν, φεύγει καὶ τοῦτο κατὰ μέγα μέρος ἐκ τῶν χειρῶν τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀντιθέτως πρὸς τὰ ἐν τῇ Μελέτῃ τοῦ Διαδόχου. Τμῆμα προμηθειῶν, ἐκτὸς τῶν Γενικῶν Ἀποθηκῶν, φεύγει καὶ αὐτό. Ἐρχόμεθα εἰς τὸ Λογιστήριον, ὅπερ δὲν κρίνεται ἄξιον μνείας. Ἀφοῦ δὲν ἐξαιρεῖται ἐν τῇ τροπολογίᾳ, καὶ τοῦτο ἀναχωρεῖ. Ἐν τοῖς διαφόροις ἐδαφίοις τῶν κεφαλαίων τούτων, τῶν ἀναγομένων εἰς τὰ διάφορα τμήματα, θέλετε εὕρει, ὅτι εἰς ἐκεῖνα τὰ τμήματα, ἅτινα ἐξαιροῦνται καὶ μένουσιν εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ, πᾶν ὅ,τι ἀφορᾷ εἰς τὸ προσωπικὸν τῆς καταστάσεως τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ τοῦτο, ἐκφεῦγον ἐκ τοῦ Ὑπουργοῦ, μεταβαίνει εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν. Εὐτυχῶς οὕτως ἔχομεν τοῦτο τὸ κέρδος, ὅτι εἰς τὸ ἑξῆς οἱ ὑπάλληλοι τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν δὲν θέλουσι μένει ἔξω ἐπιθεωρήσεως, ὅταν ἔρχηται ἡ ὥρα τῶν προβιβασμῶν. Διότι δὲν πιστεύω, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐφαρμοσθῇ πλέον εἰς αὐτοὺς ἡ διάταξις τοῦ νόμου, καθ’ ἣν προβιβάζονται ἄνευ ἀναγραφῆς εἰς τὸν πίνακα, διότι ἡ ἐπιθεώρησις εἶναι νῦν εἰς χεῖρας τοῦ Γεν. Διοικητοῦ, ὑφ’ ὃν ταχθέντες θὰ ὑφίστανται καὶ αὐτοὶ ἰδιαιτέραν ἐπιθεώρησιν, καὶ θὰ ἔχωμεν τοῦτο τὸ ἀγαθὸν, ὅτι καὶ οὗτοι πάντοτε τεθεωρημένοι θέλουσι προάγεσθαι εἰς ἀνωτέρους βαθμούς. Ἀλλὰ δὲν γινώσκω, ἂν θὰ ὑποβάλλωνται εἰς ἐπιθεώρησιν καὶ οἱ ὑπασπισταί. Ἀλλὰ, Κύριοι, ἐφιστῶ τὴν προσοχὴν ὑμῶν εἰς τοῦτο καὶ πάλιν, διότι εἶναι οὐσιωδέστατον, ὡς θέλετε ἴδει ἐκ τῶν μετ’ ὀλίγον λεχθησομένων. Ἀφαιρεῖται τὸ Λογιστήριον ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ Λογιστήριον, ὅπερ ἔδωκε τόσας ἀνησυχίας τελευταῖον εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, τὸ Λογιστήριον, οὗτινος αἱ πράξεις ἔφερον εἰς τοιαύτην στενοχωρίαν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ὥστε πρῶτον μὲν νὰ θελήσῃ νὰ ἐξοβελίσῃ ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τὸν συνάδελφον αὐτοῦ Βουλευτὴν ἐξ Οἰτύλου, ἔπειτα δὲ, ἐν τῇ μεγάλῃ αὐτοῦ πεποιθήσει, ὅτι τὰ τοῦ λογιστικοῦ τοῦ στρατοῦ βαίνουσι κακῶς καὶ φέρουσιν εἰς ἐλλείμματα, νὰ σκεφθῇ, ὅτι πρέπει νὰ εἰσαγάγῃ εἰδικὸν νόμον, ἄλλως κανονίζοντα τὰ τῆς λειτουργίας αὐτοῦ. Τοῦτο τὸ Λογιστήριον παντελῶς ἐξέρχεται ἐκ τῶν χειρῶν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ παραδίδεται εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητὴν τοῦ Στρατοῦ. Θέτω πάλιν, Κύριοι, τὸ ἐρώτημα: Τί μένει εἰς τὸν κυβερνήτην, εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν; ποῖα τὰ δικαιώματα, ἅτινα οὗτος διατηρεῖ, ἅτινα περισωζόμενα παρ’ αὐτῷ γεννῶσι τὰς εὐθύνας τοῦ κυβερνήτου, περὶ ὧν τὸ Σύνταγμα μεριμνᾷ, πάντα, ὑπ’ εὐθύνην, πάντα νὰ ἔχῃ συγκεντρωμένα εἰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ; Ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἀπῄτησε τὸ Σύνταγμα, νὰ διαχειρίζηται τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Εἰς αὐτὸν ἀνήκουσι πάντα τὰ δικαιώματα, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ διαχειρίζηταί τινα αὐτῶν ἀντ’ αὐτοῦ ἄλλος, ἂν δὲν ἦναι ἐξησφαλισμένη ἡ εὐθύνη αὐτοῦ πρὸς τὸν Ὑπουργὸν, καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ ἀκεραία ἡ εὐθύνη πρὸς τὴν Βουλήν, καὶ δι’ αὐτοῦ ἡ εὐθύνη τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ πρὸς τὴν Βουλήν. Ὅτι τοιαύτη εἶναι, κατὰ Σύνταγμα, ἡ ὀρθὴ ἀντίληψις τῶν πραγμάτων, δὲν εἶναι ἐπιδεκτικὸν οὐδεμιᾶς ἀμφισβητήσεως. Κύριοι, καὶ ἐκ πεποιθήσεως φρονῶ, ὅτι ἡ μονιμότης τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ εἶναι ἀγαθὸν, καὶ ἐκ πεποιθήσεως ἤθελον ψηφίσει νομοσχέδιον, ὅπερ ἤθελον εἰσαχθῇ εἰς τὴν Βουλήν, προτεῖνον διοικητὴν μόνιμον καὶ ἑνιαίαν διοίκησιν ἐν τῷ στρατῷ. Ἤθελον ψηφίσει προθύμως νομοσχέδιον, ὅπερ ἤθελε μεταγάγει μέγα μέρος τῆς ἐξουσίας τοῦ Ὑπουργοῦ εἰς χεῖρας ἄλλας, αἵτινες ἤθελον προΐστασθαι ἱδρύματος ὑποτεταγμένου, ὑπευθύνου ἀμέσως πρὸς τὸν Ὑπουργὸν, ἀλλ’ ἔχοντος εἰδικήν τινα ἀνεξαρτησίαν, καὶ ἐκ τῆς ἀνεξαρτησίας ταύτης κεκτημένου μονιμότητα. Ἡ μονιμότης εἶναι χρήσιμος ἐν ταῖς κοινοβουλευτικαῖς χώραις εἰς τὴν πειθαρχίαν, εἶναι χρήσιμος εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ στρατοῦ, εἶναι χρήσιμος εἰς τὴν ἑνιαίαν παρασκευὴν ἐν εἰρήνῃ τοῦ στρατοῦ. Διότι ὁ μόνιμος διοικητὴς εἶναι ἔξω τῶν ἐπιδράσεων καὶ τῶν πολιτικῶν καὶ τῶν Αὐλικῶν καὶ πάσης ἄλλης τοιαύτης, διότι εἶναι ἀνεπηρέαστος ἀπὸ τῶν συχνῶν πολιτικῶν μεταβολῶν, οὕτω δὲ κατορθοῦται, καὶ ὁ ὀργανισμὸς νὰ ἔχῃ τι τὸ σταθερὸν καὶ ἡ πειθαρχία σταθερότητα. Ἀλλὰ πρῶτος ὅρος τῆς παραδόσεως εἰς γενικὸν μόνιμον διοικητήν, εἴτε ὀνομάσητε τοῦτον ὑφυπουργὸν στρατιωτικόν, εἴτε ὀνομάσητε τοῦτον ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου, εἴτε γενικὸν ἀρχηγὸν, πρώτιστος ὅρος, ἡ μονιμότης νὰ ἦναι μετακλητὴ, πρώτιστος ὅρος ἐν τῷ αὐτῷ μέτρῳ εἶναι ἡ εὐθύνη νὰ ἦναι τελεία. Δὲν εἶναι δὲ τελεία ἡ εὐθύνη ἐκείνη, ἣν ἐξύμνησαν πρὸς ὑμᾶς, ὅσοι, ὁμιλήσαντες μετὰ ἱεροῦ ζήλου ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, εἶπον, ὅτι θὰ συναισθάνηται ἠθικὴν εὐθύνην ὁ μέλλων νὰ ἀναλάβῃ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Δὲν εἶναι ἀρκοῦσα ἡ ἠθικὴ εὐθύνη, ὅταν παραδίδητε εἰς τὸν διοικητὴν τοῦ στρατοῦ τὴν κυβέρνησιν ὁλοκλήρων τῶν πραγμάτων τοῦ στρατοῦ· διότι, ἂν ἐξήρκουν αὗται αἱ ἠθικαὶ εὐθῦναι, ποῖα εἶναι τὰ πρόσωπα, ἅτινα ἐκ τοῦ πολιτεύματος ἀρύονται μᾶλλον παντὸς ἄλλου τὴν ἐμπιστοσύνην ἢ οἱ Ὑπουργοί; Ἀλλ’ ἠρκέσθη τὸ Σύνταγμα εἰς τὴν εὐθύνην αὐτῶν τὴν ἠθικήν; Καὶ κατὰ τίνα τρόπον τίθεται εἰς θέσιν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἵνα ζητήσῃ παρὰ τοῦ Γεν. Διοικητοῦ εὐθύνην, ὥστε ἐρχόμενος ἔπειτα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς νὰ λέγῃ, «ἐζήτησα ἐγκαίρως, παρήγγειλα ἐγκαίρως, ἔπραξα τὸ καθῆκόν μου, δὲν εἶμαι ὑπεύθυνος»; Ἀφοῦ δὲν δύναται ὁ Ὑπουργὸς νὰ ζητήσῃ λόγον παρ’ αὐτοῦ, τίνα λόγον δύναται νὰ δώσῃ πρὸς ὑμᾶς; Εἰς τὰ ἔθνη, ἅτινα συναισθάνονται τὴν ἀξίαν τῆς ὑποστάσεως τῶν εὐθυνῶν καὶ τοῦ μετακλητοῦ τῶν ἀνωτάτων διοικήσεων, οἱ Βουλευταὶ δὲν ἐπιτρέπουσι νὰ εἰσάγωνται τοιαῦτα νομοσχέδια ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, οἱ λαοὶ δὲ, οἵτινες δὲν κοιμῶνται, πιέζουσι τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτῶν, ἵνα ἀποβλέπωσιν εἰς τὴν ἀλήθειαν, ἀποβλέπωσιν εἰς τὴν ἐλευθερίαν, ἀποβλέπωσιν εἰς τοὺς θεσμοὺς, οἵτινες εἶναι ἐμπεπιστευμένοι εἰς τὴν φιλοπατρίαν αὐτῶν, ἀγρυπνοῦσι δὲ καὶ προσέχουσι τοὺς ἀντιπροσώπους αὐτῶν, ὅπως μὴ ψηφίζωσι τοιαῦτα νομοσχέδια. Καὶ τοιοῦτος λαὸς, Κύριοι, εἶναι ὁ Ἀγγλικός. Ἀλλ’ ὁ λαὸς ὁ Ἀγγλικὸς, ἡ Βουλὴ ἡ Ἀγγλικὴ, ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἀγγλικὴ, οἵ τε συντηρητικοὶ οἵ τε φιλελεύθεροι, ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ συντηροῦσι τὰ δικαιώματα τῶν κυβερνητῶν, ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ συντηροῦσι τὸ δικαίωμα τοῦ μετακλητοῦ, ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ συντηροῦσι τὸ δικαίωμα τοῦ ἐλέγχου, διότι συναισθάνονται, ὅτι ἔχουσι καὶ αὐτοὶ καθῆκον ἀληθὲς, νὰ δώσωσιν εὐθύνας ἐνώπιον τοῦ ἔθνους. Κύριοι, θέλω λάβει τὸ παράδειγμά μου ἐξ Ἀγγλίας, διότι τῆς Ἀγγλίας τὸ πολίτευμα, ἐφ’ ὅσον προσηρμόζετο εἰς τὰ ἤθη ἡμῶν, ἀντεγράψαμεν, διότι τῆς Ἀγγλίας τὸ πολίτευμα ἀντέγραψαν πάντες οἱ λαοὶ, οἱ κοινοβουλευτικῶς κυβερνώμενοι, καὶ τῆς Ἀγγλίας τὸ πολίτευμα καὶ τὰ ἤθη τὰ πολιτικὰ ἔχουσι πρὸ ὀφθαλμῶν πάντες οἱ ποθοῦντες νὰ ἴδωσι ποτὲ τὴν χώραν αὐτῶν προσεγγίζουσαν ὡς οἷόν τε περισσότερον εἰς τὴν ἁγνοτέραν καὶ τελειοτέραν ἐφαρμογὴν τοῦ πολιτεύματος. Λαμβάνω τὸ παράδειγμα ἐκεῖθεν, διότι καίτοι ἐξήτασα τὰ ἁπανταχοῦ, ὅσον ἦτο δυνατὸν εἰς ἐμὲ, δὲν εὗρον ἀλλαχοῦ τελειότερον παράδειγμα. Ὅ,τι δὲ θέλω εἴπει πρὸς ὑμᾶς, εἶναι ἀντιγραφὴ σχεδὸν ἐκ βιβλίου εἰδικοῦ, πραγματευομένου τὸ θέμα. Μέχρι τοῦ Κριμαϊκοῦ πολέμου, — καὶ εἶναι ἀναγκαία ἡ ἱστορία αὕτη, διότι θέλετε κατανοήσει, πῶς βαθμηδὸν ἔφθασαν εἰς τὸ σημερινὸν σύστημα ἐν Ἀγγλίᾳ,—πρὸ τοῦ Κριμαϊκοῦ πολέμου, τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ἦσαν ἐκεῖ λίαν συγκεχυμένα. Ἕξ διάφοροι καὶ ἀπ’ ἀλλήλων ἀνεξάρτητοι ἀρχαὶ διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, ὑπὸ παράδοξα ὀνόματα. Ἀρκεῖ νὰ μάθητε, ὅτι αἱ δύο τούτων εἶχον τὸ αὐτὸ περίπου ὄνομα, τῇ διαφορᾷ μιᾶς προθέσεως· τὸ ἓν ὠνομάζετο Ὑπουργεῖον διὰ τὸν πόλεμον, τὸ ἄλλο Ὑπουργεῖον ἐπὶ τοῦ πολέμου. Ἡ ἐκ τούτου ἀκαταστασία καὶ σύγχυσις ἐπέφερον σπουδαιοτάτην ζημίαν κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τῆς ἐμπολέμου ἐργασίας ἐν Κριμαίᾳ, καὶ ἀνεγνωρίσθη ἐν Ἀγγλίᾳ, εὐθὺς μετὰ τὸν πόλεμον, πρῶτον μὲν, ὅτι ἔδει νὰ ζητηθῶσιν εὐθῦναι,— ἀλλὰ καὶ ἐκεῖ, ἡσυχάσατε, αἱ εὐθῦναι δὲν ἐδόθησαν, διότι συνέπεσε καὶ ἐκεῖ τότε νὰ ἦναι παραλελυμένον τὸ ἕτερον τῶν δύο κομμάτων, ἡ δὲ παράλυσις αὐτοῦ εἶχε κατεστραμμένην τὴν ἰσορροπίαν ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ἐκ τούτου εἶχε κατασταθῆ ὁ ἔλεγχος ἀδύνατος. Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς τοῦτο εἶναι ἔξω τοῦ θέματος.—Ἐπελήφθησαν ὅμως ἔπειτα τῆς ἐξετάσεως τοῦ ζητήματος τῆς ἀναδιοργανώσεως, καὶ ἀμέσως μετὰ τὸν Κριμαϊκὸν πόλεμον ἱδρύθη ἔνθεν μὲν τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ πολέμου, ἀπέναντι δ’ αὐτοῦ ἱδρύθη τὸ Γενικὸν Ἀρχηγεῖον τοῦ στρατοῦ, δύο ἀρχαὶ, ὧν ἡ δευτέρα ἦτο μετὰ αὐτοτελείας τινὸς ὑποτεταγμένη εἰς τὴν πρώτην, οὐχὶ ὑποτεταγμένη καθ’ ὃν τρόπον νομίζει ὅτι ὑποτάσσει ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν τὴν Γενικὴν Διοίκησιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, διότι δὲν τὴν ὑποτάσσει. Καὶ—ἦλθεν ἡ ὥρα νὰ εἴπω τοῦτο—ἀπέφυγεν ἐπιμελῶς ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ ἐκφέρῃ τὴν ἰδέαν τῆς ὑποταγῆς τῆς Γενικῆς Διοικήσεως εἰς τὸν Ὑπουργόν. Ὅτε πέρυσι προέκειτο περὶ τοῦ ξένου ἀξιωματικοῦ, πλαττομένου γενικοῦ ἐπιθεωρητοῦ καὶ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου, τότε ἐκεῖ ἀντέγραψεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὡς ὤφειλε νὰ πράξῃ, τὴν φράσιν τὴν ἀρχικὴν, τὴν τοῦ διατάγματος τοῦ 1833, καθ’ ἣν πᾶσαι αἱ στρατιωτικαὶ ἀρχαὶ ὑπάγονται εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐφέτος, ὅτε δὲν προέκειτο πλέον περὶ ξένου ἀξιωματικοῦ, ἀλλὰ περὶ τοῦ Διαδόχου καὶ ὑπ’ αὐτὸν τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν Ἐπιτελῶν, δὲν ὑπῆρξε δυνατὸν εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν νὰ τολμήσῃ νὰ μεταχειρισθῇ τὴν λέξιν «ὑπάγεται», καὶ ἐφρόντισε νὰ εὕρῃ ἄλλην λέξιν, «προΐσταται», ἀγνοῶ ἐκ ποίου διατάγματος, ὅπερ καὶ ἐμνημόνευσεν, ὅτε προχθὲς ἐγένετο αὐτῷ ἡ ἐρώτησις, δανεισθεὶς αὐτήν. Ἀλλ’ εἰς τὴν Ἀγγλίαν δὲν διστάζουσι νὰ εἴπωσι καὶ πρὸς τὸν Διάδοχον αὐτὸν καὶ πρὸς τοὺς πρίγκηπας καὶ πρὸς οἱονδήποτε ἄλλον ἀκριβῶς αὐτὰ τὰ πράγματα, καὶ ἐκεῖ, ὅπου ἔχουσιν αὐτοὺς ὑποτεταγμένους, νὰ ζητῶσι παρ’ αὐτῶν εὐθύνας· ἐκεῖ, καὶ ὅταν οἱ πρίγκηπες πταίσωσι καὶ ὅταν πρόκειται νὰ μαρτυρήσωσιν, ἂς ἦναι καὶ ὁ Διάδοχος πρίγκηψ τῆς Οὐαλίας, δὲν μεταβαίνει ὁ δικαστὴς παρὰ τῷ πρίγκηπι, ὡς αἱ νομοθεσίαι τῆς Ἠπειρωτικῆς Εὐρώπης ὁρίζουσιν, ἀλλὰ μεταβαίνει ὁ πρίγκηψ εἰς τὸ δικαστήριον, καὶ ὅτε ἔτι ὀνομάζεται Διάδοχος πρίγκηψ τῆς Οὐαλίας. Καὶ ὅταν, ἐνώπιον τοῦ μόνου δικαστοῦ, τοῦ μὴ συγχέοντος τὰς ἰδίας εὐθύνας ἐν ταῖς ψήφοις δύο, τεσσάρων ἢ πέντε δικαστῶν, ἀποδειχθῇ, ὅτι ὁ Διάδοχος τοῦ θρόνου τοῦ Ἀγγλικοῦ, —ὁ τοσοῦτον ἀγαπητὸς, ὥστε, ὅτε ἐκινδύνευε ν’ ἀποθάνῃ, ὁλόκληρος ἡ Ἀγγλία ἐδάκρυε καὶ ἀνέπεμπε δεήσεις ὑπὲρ τῆς σωτηρίας αὐτοῦ,— ὅταν ἀποδειχθῇ ὅτι ἐγένετο πταίστης, ὁ δικαστὴς λέγει πρὸς τὸν Διάδοχον: «Ἡ θέσις, ἣν κατέχεις, σοὶ ἐπιβάλλει νὰ ἦσαι πολὺ προσεκτικώτερος ἢ ὅσον πάντες οἱ ἄλλοι». Ὁ δὲ Διάδοχος ἐκεῖνος κύπτει τὴν κεφαλὴν ἐνώπιον τοῦ δικαστοῦ, καὶ ἀναγνωρίζει, ὑπερήφανος διὰ τὴν πατρίδα αὐτοῦ, ὅτι οὐδαμοῦ εὑρίσκονται δικασταὶ ἀνώτεροι καὶ ὑψηλοφρονέστεροι τῶν ἐν Ἀγγλίᾳ. Τοιαῦται εἶναι αἱ παραδόσεις, τοιαῦτα εἶναι τὰ ἤθη ἐν Ἀγγλίᾳ, ἀσφαλίζοντα βεβαίως καὶ μόνα ἐναντίον πολλῶν παρεκτροπῶν, ἀσφαλίζοντα τὴν συναίσθησιν τῆς εὐθύνης. Καὶ ὄντως ἡ νομικὴ εὐθύνη ἐκεῖ ἀπαιτεῖται ἀκεραία. Ἀκούσατε. Κατὰ τὸν πρῶτον ὀργανισμὸν, τὸν μετὰ τὸν Κριμαϊκὸν πόλεμον, ὁ Ὑπουργὸς ἐμερίζετο μετὰ τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ τὰ στρατιωτικὰ ἔργα. Αὐτὸς μὲν εἶχεν (ἀναγινώσκει) «τὴν ἐπιμέλειαν (administration) καὶ τὴν διεύθυνσιν (gouvernement) στρατοῦ καὶ ἐπιμελητείας, μετὰ πάντων τῶν ἀναγομένων εἰς τὸ οἰκονομικὸν, τὴν ἐγκατάστασιν καὶ συντήρησιν τοῦ στρατοῦ». Ὁ δὲ στρατιωτικὸς ἀρχηγὸς τὴν πειθαρχίαν, τοὺς διορισμοὺς καὶ τὰς προαγωγὰς. Ἦσαν ἀρχαὶ διακεκριμέναι καὶ ἀπ’ ἀλλήλων ἀνεξάρτητοι, ἀλλὰ συχνὰ συμπράττουσαι ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἔργου, κατὰ τὸν λεπτομερῆ τρόπον, τὸν ἀναφερόμενον ἐν τοῖς νόμοις. Ὁ τοιοῦτος ὀργανισμὸς ἔπλαττε δυαδικὸν σύστημα, ὅπερ ἐπέφερε πολλὰς συγκρούσεις, ἀπεδείχθη δὲ ἡ ἀχρηστία αὐτοῦ, καὶ ἠναγκάσθησαν οἱ Ἄγγλοι νὰ σκεφθῶσι περὶ νέου ὀργανισμοῦ. Καὶ ἐν ἔτει 1878 ἔχομεν τὸν δεύτερον τοῦτον ὀργανισμόν. Δι’ αὐτοῦ ἀναδιωργανοῦτο ὁ στρατὸς, καὶ διωρίζετο ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλ’ οὐχὶ ὡς ἁπλοῦς ἀρχηγὸς ὑπηρεσίας, ὡς τμηματάρχης, διότι, λέγεται πάλιν αὐτολεξεὶ, «διετήρει τὴν ἐξουσίαν, ἣν εἶχεν, ἀλλ’ ὑπὸ τὴν ἱκανῶς περιωρισμένην ἐπίβλεψιν τοῦ Ὑπουργοῦ.»

§63Δ. ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι τὸ κείμενον τοῦ νόμου;

§64ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ πρῶτον ἀναγνωσθὲν ἦτο αὐτὸ τὸ κείμενον, τὸ δεύτερον τοῦτο ἔλαβον ἐκ τοῦ συγγράμματος, ἐξ οὗ ἀντέγραψα. Καὶ ὁ μὲν Ὑπουργὸς εἶχε συνεργάτας δύο ὑφυπουργοὺς (ὧν ὁ ἕτερος μόνιμος) καὶ ὑποτεταγμένα, ἐκτὸς τοῦ Γεν. Ἀρχηγείου, περὶ οὗ εἶπον ἤδη, τὴν Γεν. Ἐπιθεώρησιν τοῦ πυροβολικοῦ καὶ τρίτον τμῆμα, τὸ οἰκονομικὸν, ἐν ᾧ καὶ τὸ Λογιστήριον, οὗτινος διευθυντὴς—ἐκεῖ, ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐπιτρέπεται—ἔδει πάντως νὰ ἦναι Βουλευτὴς, δηλαδὴ ὅ,τι πολιτικώτερον καὶ ἐν ἄκρᾳ ἐμπιστοσύνῃ παρὰ τῇ τὰ πράγματα διοικούσῃ Κυβερνήσει. Ὁ Γενικὸς Ἀρχηγὸς εἶχεν ἔργα τὴν ἀρχηγίαν, τὴν σύνθεσιν τοῦ στρατοῦ, τὴν παίδευσιν, τὴν πειθαρχίαν, τοὺς διορισμοὺς καὶ προβιβασμοὺς,—καθ’ ὃν τρόπον ἐπιτρέπεται νὰ γίνωνται ἐν Ἀγγλίᾳ,—τὴν ὑγειονομικὴν ὑπηρεσίαν, τὰς Σχολάς. Ἡ Ἐπιθεώρησις τοῦ πυροβολικοῦ εἶχε τὴν ἐπιμελητείαν, τὸ ὑλικὸν, τὰ στρατιωτικὰ ἔργα, τὰς ὀχυρώσεις, τοὺς στρατῶνας καὶ τὰ τοιαῦτα. Τὸ δὲ τρίτον τμῆμα εἶχε τὰ οἰκονομικὰ ἐν γένει. Ἀλλὰ καὶ ὁ ὀργανισμὸς οὗτος ἀπεδείχθη οὐχὶ τελεσφόρος, καὶ προέβησαν ἐν Ἀγγλίᾳ εἰς τὸν τελευταῖον ὀργανισμὸν, τὸν νῦν ἰσχύοντα, ὅστις κατηρτίσθη ἐν ἔτει 1888, ὑφ’ οὗ τὰς διατάξεις διεξάγει σήμερον τὸν πόλεμον ὁ στρατηγὸς Ρόμπερτς ἐν τῇ Νοτίῳ Ἀφρικῇ. Καταργεῖται ἡ Ἐπιθεώρησις τοῦ πυροβολικοῦ, καὶ τὸ πλεῖστον μέρος τῶν ἔργων αὐτῆς μεταβαίνει εἰς τὸ Γεν. Ἀρχηγεῖον, τὸ δὲ μέρος τὸ μικρότερον εἰς τὸ ἕτερον τῶν ὑπολοίπων τμημάτων, εἰς τὸ οἰκονομικὸν, οὕτως ὥστε ὁ διευθυντὴς τοῦ οἰκονομικοῦ διατηρεῖ τὸ καθαρῶς οἰκονομικὸν μέρος τῆς ὅλης ὑπηρεσίας. Καὶ ὁ ἀρχηγὸς καὶ ὁ τμηματάρχης τοῦ οἰκονομικοῦ εἶναι τεθειμένοι ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλ’ ἐν μέτρῳ διαφόρῳ, ὁ μὲν ἀρχηγὸς περιωρισμένως, ὁ δὲ ἄλλος ὡς ἁπλοῦς τμηματάρχης. Ἀκούσατε, Κύριοι, —μεταφράζω αὐτολεξεὶ ἐκ τοῦ συγγράμματος, ὅπερ ἔχω πρὸ ὀφθαλμῶν, προσφάτου συγγράμματος, ἰδίᾳ πραγματευομένου τὰ τῶν Ὑπουργῶν καὶ τὰ τῶν εὐθυνῶν ἐν πᾶσι τοῖς μεγάλοις Κράτεσιν Εὐρώπης καὶ Ἀμερικῆς—(ἀναγινώσκει): «Ἡ μεταρρύθμισις τοῦ 1888 περιώρισε σπουδαίως τὴν ἐξουσίαν καὶ τὸ ἔργον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Τὸ τμῆμα τοῦ πυροβολικοῦ ἦν εἰς αὐτὸν τελείως ὑποτεταγμένον, ἐξήσκει δ’ ἐν αὐτῷ τὴν ἐξουσίαν, ἣν ἔχει πᾶς Ὑπουργὸς ἐν τῇ ἐσωτερικῇ διευθύνσει τοῦ Ὑπουργείου αὐτοῦ. Ἅπασαι σχεδὸν αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ τμήματος τοῦ πυροβολικοῦ εἶναι σήμερον μεταβιβασμέναι εἰς τὸν Γεν. Ἀρχηγόν...»

§65Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός).

§66ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὅλα ταῦτα, κύριε Ὑπουργέ, εἶναι σύμφωνα πρὸς ἐκεῖνα, ἅτινα ἀρέσκουσιν εἰς ὑμᾶς, ἀρέσκουσι δὲ καὶ εἰς ἐμέ. Θὰ ἴδητε μετ’ ὀλίγον, ποῦ θὰ διαφωνήσωμεν. Δὲν δύνασθε νὰ ἰσχυρισθῆτε, ὅτι δὲν λέγω ὅσα πρέπει νὰ λεχθῶσιν ἐπὶ τοῦ θέματος· τίποτε δὲν ἀποκρύπτω.

§67Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτοῖς ἐνδιαφέρει ἡ σιωπὴ καὶ τίποτε ἄλλο.

§68Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὄχι δά! Νὰ ὁμιλήσητε καὶ ὑμεῖς.

§69ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. (ἐξακολουθεῖ ἀναγινώσκων). «Σχεδὸν ἅπασαι αἱ ὑπηρεσίαι τοῦ τμήματος τοῦ πυροβολικοῦ εἶναι σήμερον μεταβιβασμέναι εἰς τὸν Γενικὸν Ἀρχηγὸν, οὗτος δὲ δὲν εὑρίσκεται ἐν ᾗ τὸ τμῆμα ἐξαρτήσει. Εἶναι μὲν ὑποβεβλημένος εἰς ἔλεγχόν τινα τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλ’ ὅμως οὗτος δὲν δύναται νὰ ἐπιβάλῃ αὐτῷ θέλησιν, οὐδὲ νὰ προστάξῃ ἐν παντί. Ἔχει ἐξουσίαν ἰδίαν... Διετήρησεν ἐν κύκλῳ τινὶ δράσεως ἀνεξαρτησίαν σχεδὸν πλήρη. Ἔξω τούτων, εἶναι ἀληθῶς ὡς κατώτερος ἀπέναντι τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὅμως οὗτος θέλει ἀποφύγει νὰ δώσῃ αὐτῷ διαταγάς. Συζητοῦσιν ὁμοῦ τὰ λυτέα ζητήματα, καὶ ἡ γνώμη τοῦ στρατιωτικοῦ ἀρχηγοῦ ἀσκεῖ προφανῶς μεγάλην ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ πνεύματος τοῦ πολιτικοῦ Ὑπουργοῦ.» —Παρακαλῶ, προσέξατε εἰς τὴν φράσιν· δεικνύει καλῶς τὸν τρόπον τοῦ σκέπτεσθαι καὶ τοῦ δρᾷν τὸν ἀγγλικόν. — «Ἐν περιπτώσει συγκρούσεως ἡ θέλησις τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπικρατεῖ.» Ταῦτα εἶναι τὰ γενικὰ, ἅτινα ὤφειλον νὰ εἴπω πρὸς ὑμᾶς, οὐδὲν λέγων ἐξ ἐμοῦ, ἀλλὰ μεταφράζων ἀπ’ εὐθείας. Ἂς ἐξετάσωμεν νῦν, Κύριοι, ποῖα τὰ ἔργα τοῦ Ὑπουργοῦ ἐν γένει καὶ ποῖα τὰ ἔργα τοῦ Ἀρχηγοῦ, κατὰ τὸν ἰσχύοντα τοῦτον ὀργανισμὸν ἐν Ἀγγλίᾳ...

§70ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Βεβαίως εἶναι μετακλητὸς αὐτός.

§71ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Θὰ σᾶς εἴπω κατωτέρω περὶ τοῦ μετακλητοῦ. Ὁ Ὑπουργὸς ἔχει τὸν ἔλεγχον τῆς οἰκονομικῆς διοικήσεως. Δηλαδὴ ἐκεῖ τὸ Λογιστήριον δὲν ὠλίσθησεν ἔξω τῶν θυρῶν τοῦ Ὑπουργείου μετὰ τῶν δύο αὐτοῦ τμημάτων. Ἔχει ὁ Ὑπουργὸς ἀκέραιον τὸν ἔλεγχον τῆς οἰκονομικῆς διοικήσεως, καὶ μὴ λησμονεῖτε εἰς ποῖον ἐδόθη ἡ οἰκονομικὴ διοίκησις ἐν τῷ Ὑπουργείῳ. Ἔχει τι περισσότερον, καὶ παρακαλῶ νὰ προσέξητε καὶ εἰς τοῦτο...

§72Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ἀλλὰ νομίζω, ὅτι κάμνετε ὑπόθεσιν, ἡ ὁποία δὲν ὑφίσταται.

§73ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ βλέπω, τί εἶναι ἀναγεγραμμένον εἰς τὸ νομοσχέδιον. Εἰς τὸ νομοσχέδιον λέγετε, ὅτι πᾶσαι αἱ ὑπηρεσίαι, ἐκτὸς τῶν ἐκεῖ ῥητῶς κατονομαζομένων, μεταβαίνουσιν εἰς χεῖρας τοῦ Ἀρχηγοῦ.

§74Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι τυπογραφικὸν λάθος!

§75ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ὑπάρχει νομοθεσία ὁλόκληρος.

§76ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μάλιστα, ὑπάρχει νομοθεσία ὁλόκληρος, εἰς ἣν παραπέμπει τὸ ἐκτελεστικὸν τοῦ ὀργανισμοῦ διάταγμα ἐν εἰδικῷ ἄρθρῳ. Δὲν τὸ λησμονῶ. Ἀλλ’ ὑπάρχει καὶ νομοσχέδιον, ἐν ᾧ δὲν ἀξιοῦται οὐδεμιᾶς μνείας τὸ Λογιστήριον, τοῦθ’ ὅπερ σημαίνει, παρὰ παντὶ λογικῷ ἀνθρώπῳ ἀναγινώσκοντι τὸ νομοσχέδιον, ὅτι τὸ τμῆμα τὸ Λογιστικὸν μεταβαίνει εἰς χεῖρας τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ. Ἂν νῦν ἔχετε ἄλλας ἀποφάσεις, θὰ τὰς ἀναγράψητε.

§77ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐκτὸς ἐὰν φέρωσι τροπολογίαν.

§78ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Λοιπόν, ἔχων ὁ Ὑπουργὸς τὸν ἔλεγχον τῆς οἰκονομικῆς διοικήσεως, ἔχει καὶ ἄλλο σπουδαιότατον πρᾶγμα, Κύριοι,—ἐξ οὗ ἐξηγεῖται, πῶς ἀνωτέρω ἔλεγεν ὁ συγγραφεύς, οὗ ἐμνημόνευσα, ὅτι ἐν περιπτώσει συγκρούσεως ἡ θέλησις τοῦ Ὑπουργοῦ ἐπικρατεῖ,—ἔχει τὸν ἔλεγχον τὸν νομικόν, le contrôle juridique, ὡς λέγει, τὸν ἔλεγχον δηλαδὴ ἂν ἐν ταῖς πράξεσι τοῦ Ἀρχηγοῦ ἐτηρήθη ὁ νόμος. Τοῦτο δεικνύει ἐκεῖνο, ὅπερ λέγει καὶ ῥητῶς ὁ συγγραφεὺς, ὅτι οὐδεμία πρᾶξις τοῦ Ἀρχηγοῦ ἐκτελεῖται, ἂν δὲν λάβῃ ἔγκαιρον γνῶσιν αὐτῆς ὁ Ὑπουργὸς, καὶ ὅταν λάβῃ ἔγκαιρον γνῶσιν, ὁδηγούμενος ὑπὸ τῶν κανόνων ἐκείνων, ὧν ἔδωκα νύξιν πρὸ ὀλίγου, συζητεῖ μετὰ τοῦ Ἀρχηγοῦ, ἀποφεύγει νὰ δώσῃ εἰς αὐτὸν διαταγὰς, ἀλλ’ ἐὰν παρατηρήσῃ, ὅτι ὑπάρχει τι τὸ μὴ ἔννομον, λέγει εἰς αὐτὸν «ἀρνοῦμαι». Λοιπὸν ἔλεγχον οἰκονομικὸν, ἔλεγχον νομικόν. Ἔχει ὅμως καὶ ἔλεγχον πολιτικόν. Καὶ ἐνταῦθα μεταφράζω ἐκ τοῦ συγγραφέως, οὗ τὸ σύγγραμμα...

§79Γ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ. Πῶς ὀνομάζεται;

§80ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Εἶναι Βέλγος ὁ συγγραφεύς. Ὀνομάζεται δὲ Dupriez, καὶ τὸ σύγγραμμα αὐτοῦ, πρὸ πέντε ἢ ἓξ ἐτῶν ἐκδοθὲν, δίτομον, πολύτιμον ἀληθῶς, ἐβραβεύθη ὑπὸ τῆς Ἀκαδημίας τῶν Ἠθικῶν καὶ Πολιτικῶν Ἐπιστημῶν τῆς Γαλλίας. Ἐγὼ ἤντλησα ἐκεῖθεν πολλὰ ὄχι μόνον ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν καθημέραν πολιτικὸν βίον. Λοιπὸν ἔλεγχον πολιτικόν· «δηλαδὴ (λέγει ὁ συγγραφεὺς) ὀφείλει νὰ δώσῃ (ὁ Ὑπουργὸς) εἰς τὴν ἐπιμέλειαν καὶ τὴν διεύθυνσιν τῶν τοῦ στρατοῦ τὴν ὑπό τε τῆς ἐσωτερικῆς καὶ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἀπαιτουμένην ὤθησιν, μεριζόμενος ἄλλως τὸν πολιτικὸν τοῦτον ἔλεγχον μετὰ τοῦ Πρωθυπουργοῦ καὶ τῶν ἄλλων μελῶν τοῦ Ὑπουργείου.» Ἐν ἄλλοις λόγοις, ὁλόκληρον τὸ Ὑπουργεῖον εἶναι ἐκεῖ ἄγρυπνος φύλαξ, φροντίζων, ὅπως προσαρμόζηται ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ εἰς τὰς γενικὰς ἀξιώσεις τῆς ἐσωτερικῆς καὶ ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τῆς Ἀγγλίας. Ἀλλὰ τοῦτο βεβαίως ἀπαιτεῖ μετακλητὸν διοικητήν.

§81Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Καὶ ἂν δὲν εἶναι μετακλητὸς, κύριε συνάδελφε, ἔχω νὰ σᾶς εἴπω παράδειγμα σημαντικὸν, ἐκ τοῦ ὁποίου ἀποδεικνύεται, πόσον σεβασμὸν πρὸς τοὺς νόμους ἔχουσιν αἱ Ὑψηλότητες ἐκεῖναι.

§82ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Νῦν ἐπιτρέψατε νὰ ἀναγνώσω εἰς ὑμᾶς ἐκ τῶν σημειωμάτων, ἅτινα ἔχω, τὰς πράξεις τοῦ Γενικοῦ Ἀρχηγοῦ. Ἔχει τὴν γενικὴν διοίκησιν τὴν στρατιωτικὴν, τὴν παίδευσιν, τὴν στρατιωτικὴν πειθαρχίαν. Ἄν αἱ πράξεις αὐτοῦ ἦναι ἔννομοι καὶ δὲν ἐγείρωσι ζήτημα οἰκονομικὸν ἢ πολιτικὸν, οὐδὲν δικαίωμα ἀναμίξεως εἰς αὐτὰς ἔχει ὁ Ὑπουργὸς, ὅστις ὅμως λαμβάνει, ὡς ἐλέχθη, πρὸς ἐξέλεγξιν αὐτῶν ἔγκαιρον γνῶσιν. Αἱ δὲ μικτὸν χαρακτῆρα ἔχουσαι πράξεις κανονίζονται ἀπὸ κοινοῦ ὑπὸ Ὑπουργοῦ καὶ Ἀρχηγοῦ. Καὶ ἐνταῦθα λαμβάνω ἐκ τῶν παραδειγμάτων τῶν ἐν τῷ συγγράμματι τινὰ, τὰ κυριώτερα, διότι τὰ ἄλλα εἶναι δευτερευούσης σημασίας. Οἱ διορισμοὶ ἐκεῖ οἱ ταπεινότεροι ἀνήκουσιν εἰς τὴν πρωτοβουλίαν τοῦ Γεν. Διοικητοῦ, (κατὰ τὸ Ἀγγλικὸν σύστημα) ὅστις διὰ τοὺς ἀνωτέρω λόγους, συνεννοούμενος ἐγκαίρως μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἔχει τὸ δικαίωμα, ἀπευθείας νὰ ἐξαιτῆται ἐπ’ αὐτῶν τὴν ἀπόφασιν τῆς Βασιλίσσης, διότι ἐκεῖ τὸ Σύνταγμα δὲν ἐμποδίζει τοῦτο. Ἀλλ’ οἱ διορισμοὶ οἱ εἰς ἀνωτέρας θέσεις, συνταγματάρχου καὶ ἄνω, ἐπειδή, λέγει ὁ συγγραφεύς, ὅστις ἔχει ὑπ’ ὄψει πάντας τοὺς γράψαντας ἐπὶ τοῦ θέματος, ἔχουσι σημασίαν πολιτικήν, δέονται ἀμέσου ἐγκρίσεως τοῦ Ὑπουργοῦ, ὁ Γεν. Διοικητὴς ὑποβάλλει τὰς προτάσεις εἰς τὸν Ὑπουργόν, ὁ δὲ Ὑπουργὸς φέρει ὅσας ἔχει ἀντιρρήσεις. Ἐπὶ ποινῶν, ὁ μὲν Γεν. Ἀρχηγὸς προτείνει τὸν ὁρισμὸν αὐτῶν, ὁ δὲ Ὑπουργὸς ἐξετάζει καὶ ἀποφαίνεται, ἂν ἡ πρότασις εἶναι νόμιμος καὶ πρόσφορος. Προκειμένου περὶ τῆς κατανομῆς τοῦ στρατοῦ, εἴδετε κατὰ τὴν ἐξέτασιν τῶν κεφαλαίων τῆς ἁρμοδιότητος τοῦ Γεν. Ἀρχηγοῦ, ὅτι τὴν κατανομὴν τοῦ στρατοῦ εἰς τὰς πόλεις καὶ τὰ φρούρια καὶ τὴν χώραν ὁλόκληρον παραδίδομεν ἡμεῖς ἀνεξελέγκτως εἰς τὸν Γεν. Διοικητήν. Προκειμένου περὶ κατανομῆς τοῦ στρατοῦ ἐν Ἀγγλίᾳ εἰς πόλεις καὶ φρούρια, οὐδὲν γίνεται ἄνευ συμφωνίας μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐκ συμφώνου ὑπ’ αὐτῶν ἀποφασίζεται, προτείνοντος τοῦ Ἀρχηγοῦ καὶ ἐγκρίνοντος τοῦ Ὑπουργοῦ. Καὶ τοιαῦτα, Κύριοι τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ Ἀγγλικοῦ, ὅστις λόγον ἔχει ἀκριβῶς ἐκεῖνον, δι’ ὃν εἶπον πρὸ ὀλίγου, ὅτι ἐκθύμως ἤθελον ψηφίσει τὸ νομοσχέδιον, καθιεροῦν μονιμότητα Διοικητοῦ μετακλητοῦ καὶ μετὰ πλήρους εὐθύνης. Ἀλλ’ ἐν Ἀγγλίᾳ ταῦτα, πάντα κύριοι Βουλευταί, συμβαίνουσιν ἐν καιρῷ εἰρήνης μόνον. Προτείνατε καὶ ἡμεῖς εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ θέσῃ ἐνταῦθα τὸν ὅρον τοῦτον, ὅπως προέτεινεν ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐκ Φθιώτιδος, ὁ μετὰ τοσαύτης εὐγλωττίας καὶ τοσοῦτον εὐγενοῦς θάρρους ὁμιλήσας ἀπὸ τοῦ βήματος περὶ τοῦ θέματος. Παρετήρησα τότε τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν μειδιάσαντα, γελάσαντα μάλιστα σαρκαστικῶς, καὶ ἀνακοινώσαντα εἰς τὸν παρακαθήμενον τὴν οἰκτρὰν ἐντύπωσιν, ἣν πρὸν αὐτὸν προὐξένησεν ἡ τροπολογία τοῦ κυρίου ἐκ Φθιώτιδος Βουλευτοῦ. Ἀλλ’ ἡ τροπολογία τοῦ κυρίου ἐκ Φθιώτιδος Βουλευτοῦ ἦτο ἠντλημένη ἐκ τῶν κανονισμῶν τῶν ἀγγλικῶν, καὶ δὲν γνωρίζω, ἂν οἱ ἀγγλικοὶ νόμοι κατηγορήθησαν ποτὲ ἐπὶ γελοίῳ. Ἀκούσατε, τί συμβαίνει ἐν Ἀγγλίᾳ, προκειμένου περὶ πολέμου, καίτοι βλέπετε, τί συμβαίνει σήμερον, ὅτε διεξάγει τὸν πόλεμον ἡ Ἀγγλία, καὶ ἔχετε βεβαίως ἀντίληψίν τινα τῶν πραγμάτων. Καὶ ἐνταῦθα μεταφράζω αὐτολεξεὶ (ἀναγινώσκει): «Ἐν καιρῷ πολέμου, τὸ Ὑπουργεῖον διορίζει τὸν Γενικὸν Ἀρχηγὸν τῆς ἐκστρατείας καὶ τοὺς κυριωτάτους μεράρχους· τὸ Ὑπουργεῖον ὁρίζει τὸν ἀριθμὸν τῶν στρατευμάτων διὰ τὴν ἐκστρατείαν· τὸ Ὑπουργεῖον ἐγκρίνει ὁριστικῶς τὸ σχέδιον τῆς ἐκστρατείας. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν γίνεται τότε εἰδικῶς ὁ ἐκτελεστής τῶν διαταγῶν τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ δὲ Γεν. Ἀρχηγὸς, μένων ἐν Ἀγγλίᾳ, οὐδεμίαν ἐξουσίαν ἄμεσον ἐνασκεῖ ἐπὶ τοῦ ἐν ἐκστρατείᾳ στρατοῦ· αἱ ἐξουσίαι, ἃς εἶχε τέως, ἀσκοῦνται νῦν ὑπὸ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς ἐκστρατείας, ὅστις ὑπάγεται ἀμέσως εἰς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, παρὰ τούτου λαμβάνει πᾶσαν διαταγὴν ἐξ ὀνόματος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ μετὰ τούτου μόνου ἐπικοινωνεῖ.» Καὶ πῶς θέλετε, Κύριοι, νὰ ἔχωσιν ἄλλως τὰ πράγματα; Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῆτε, ὅτι ἐχέφρον ἔθνος καὶ σπουδαῖον, ἐχέφρων Κυβέρνησις καὶ σπουδαία, οἷον εἶναι τὸ ἔθνος τὸ Ἀγγλικόν, ὁποία εἶναι ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, ὅτε ἔρχεται ἡ ὥρα τοῦ πολέμου, θὰ παραβλέψῃ τοὺς τυχὸν ἔξω τοῦ Γεν. Ἀρχηγείου ἱκανωτέρους ἵνα διεξαγάγωσι τὸν πόλεμον, εἴτε λόγῳ ἐξαιρετικῆς ἱκανότητος, εἴτε λόγῳ εἰδικῶν γνώσεων τοῦ ἐδάφους, ἔνθα θέλει διεξαχθῆ ὁ πόλεμος, εἴτε λόγῳ παρωχημένων ὑπηρεσιῶν, ἀσφαλιζουσῶν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι διὰ τούτων, τῶν ἔξω τῆς γενικῆς ἀρχηγίας, ἐπιτυχέστερον θέλει διεξαχθῆ ὁ πόλεμος; πῶς θέλετε νὰ παραβλέψῃ πάντα ταῦτα καὶ νὰ στηριχθῇ εἰς τὸν ἀρχηγὸν, ὅστις ἐν τῷ μεταξὺ εἶναι δυνατὸν καὶ νὰ ἐγήρασεν, ὅπως ἐγήρασε Γεν. Ἀρχηγὸς ὁ δοὺξ τῆς Κανταβριγίας, περὶ οὗ διακόψας με κατά τινα προηγουμένην συζήτησιν ἐποιήσατο λόγον ὁ κ. Πρωθυπουργός; Ἦτο δυνατὸν νὰ παραβλέψῃ τοὺς σήμερον στρατηγοὺς, οὓς ἀπέστειλεν, ἵνα σώσῃ τὰ συμφέροντα τὰ ἀγγλικὰ ἐν Νοτίῳ Ἀφρικῇ, ἡ Ἀγγλικὴ Κυβέρνησις, καὶ, ἂν ὑποθέσωμεν ὅτι παρέμενεν ἔτι εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ὁ δοὺξ τῆς Κανταβριγίας, νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸν δοῦκα τῆς Κανταβριγίας τὴν διεξαγωγὴν τοῦ πολέμου; Σπουδαία Κυβέρνησις εἶναι δυνατὸν νὰ σκέπτηται οὕτω; Δυνατὸν ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, καθ’ ἣν ὥραν γίνεται ἡ ἐκστρατεία, νὰ ἦναι στρατιωτικὸς ἄξιος τῶν καθηκόντων, ἅτινα εἶναι ἀνατεθειμένα εἰς αὐτόν. Ἀλλ’ ἂν ὑπάρχῃ ὁ ἀξιώτερος; Καὶ ὅτε ἔχετε τὸν ἀξιώτερον, ἵνα στείλητε ἐκεῖ, ὅπου ἀπαιτεῖται πᾶσα ἀξία, τελεία ἀξία, ἵνα φέρητε ἀποτέλεσμα ἐθνικῶς συμφέρον, θὰ ἐκλέξητε τὸν ἧττον ἄξιον, διότι συνέπεσε, καθ’ ὃν χρόνον ἐγένετο ἀρχηγὸς, νὰ μὴ ὑπάρχῃ ὁ ἀξιώτερος; Ἀλλ’ ἐνταῦθα ὑπῆρχεν ἀπαίτησις, ἦτο ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖον νὰ ἦναι καὶ ἐν πολέμῳ ἀρχηγὸς ὁ ἀρχηγὸς ὁ ἐν εἰρήνῃ, διότι ἐνταῦθα τὸ ὅλον τοῦ προγράμματος εἶναι, ἡ ὅλη ἐξουσία, ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους, ἐν παντὶ χρόνῳ καὶ ἐν παντὶ τόπῳ νὰ ἦναι μετατεθειμένη ἀπὸ τῶν χειρῶν τῆς Κοινοβουλευτικῆς Κυβερνήσεως εἰς χεῖρας μὴ ὀφειλούσης λόγον Ἀρχῆς. Κύριοι, νομίζω ὅτι ἔδειξα, ποίας ἔχω γνώμας περὶ τοῦ χρησίμου τῆς Γεν. Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ὑπὸ τοὺς ὅρους τοὺς δύο, οὓς ὑπέβαλον εἰς ὑμᾶς. Γενικὴ Διοίκησις ὑπὸ ἀρχηγὸν μετακλητὸν εἶναί τι τὸ ἀσπαστότατον ἐν Ἑλλάδι. Γενικὴ Διοίκησις ὑπὸ ἀρχηγὸν τελείως ὑπεύθυνον εἶναι ἵδρυμα, ὑπὲρ οὗ συμβουλεύω πάντας ὑμᾶς νὰ ψηφίσητε. Γενικὴ Διοίκησις ὑπὸ ἰσοβιότητα ἀκαθαίρετον, Γενικὴ Διοίκησις ὑπὸ εὐθύνην ὑποσκάζουσαν, ἐξορκίζω ὑμᾶς, Κύριοι, μὴ θελήσητε νὰ ψηφισθῇ ἐν Ἑλλάδι,—ἐξορκίζω ὑμᾶς, μὴ θελήσητε νὰ ψηφισθῇ ἐν Ἑλλάδι, καὶ διὰ λόγους ἐθνικοὺς καὶ πολιτικοὺς, ἀνεξαρτήτως τῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος, ἀλλὰ καὶ διὰ λόγους ἐλευθερίας συνταγματικῆς καὶ ἕνεκα τῆς εἰδικῆς διατάξεως τοῦ Συντάγματος, τῆς ἀπαγορευούσης νὰ ψηφισθῇ τοιοῦτο νομοσχέδιον. Τί εἶναι, Κύριοι, ὁ ἀντιστράτηγος, περὶ οὗ προτείνουσιν εἰς ἡμᾶς ν’ ἀνατεθῇ εἰς αὐτὸν ἰσοβίως ἡ Γενικὴ Διοίκησις, μέχρις ὅτου ἀποστρατευθῇ ἢ μέχρις ὅτου ἔλθῃ ἡ ἄλλη ἐκείνη κατάστασις, ἡ ἀνάγουσα αὐτὸν εἰς ὑψηλότερον θρόνον; Ὁ Διάδοχος εἶναι ἀξιωματικὸς, ὅστις εἶναι βεβαίως ὑπεύθυνος, εὑρισκόμενος ἐν τῷ στρατῷ. Εἶναι βεβαίως ὑπεύθυνος, καὶ ἡ νομοθεσία ἡμῶν τοῦτο ὑπαγορεύει ἡμῖν νὰ δεχθῶμεν, καὶ ἔχομεν γνῶσιν, ὅτι ἁπανταχοῦ οὕτω τὸ πρᾶγμα κρίνεται. Ἀλλ’ ἐνῷ εἶναι ὑπεύθυνος, καὶ δυσχέρειαι παρουσιάζονται, ὡς μάλιστα τὰ πράγματα ἔχουσιν ἐν Ἑλλάδι, νὰ ζητηθῶσι παρ’ αὐτοῦ εὐθῦναι δι’ ὅ,τι δήποτε καὶ ἂν ἀστοχήσῃ, καὶ δὲν ἔχει ὁ ἴδιος τὴν συναίσθησιν ὅτι εἶναι ὑπεύθυνος,—δὲν λέγω τοῦτο μετὰ προθέσεως ἵνα ψέξω τὰς πεποιθήσεις αὐτοῦ, εἶναι πεποιθήσεις, ἀλλ’ ὁ Διάδοχος δημοσίᾳ, ἐν συνομιλίᾳ, ἣν διὰ δηλώσεως τοῦ Γραφείου αὐτοῦ ἐπεκύρωσε, μετὰ μιᾶς μόνης ἐξαιρέσεως,—διότι διέψευσεν, ὡς κακῶς ἐκτεθὲν, τὸ μέρος τὸ ἀναγόμενον εἰς τὸν τότε Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, τὸν στρατηγὸν Σμολένσκην, — ἐδήλωσεν αὐτολεξεὶ ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Ἐγὼ εἶμαι ἐκ τῶν μὴ τιμωρουμένων ἀξιωματικῶν καὶ Διάδοχος». Ἔχει ταύτην τὴν συναίσθησιν ὁ Διάδοχος τοῦ Ἑλληνικοῦ Θρόνου. Καὶ σεβαστὴ μὲν εἶναι ἡ πεποίθησις αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ δὲν εἶναι σύμφωνος πρὸς τὰ κείμενα, διότι δὲν ἔχει ἱκανὴν τὴν γνῶσιν τῶν κειμένων, ὥστε νὰ πεισθῇ, ὅτι δὲν εἶναι ἀνεύθυνος. Ἔχει ταύτην τὴν συναίσθησιν. Εἶναι ἄρα ἀτελῶς ὑπεύθυνος, ἀτελῶς λόγῳ τῆς ἐλλείψεως τῆς συναισθήσεως τοῦ ὑπευθύνου, ἀτελῶς λόγῳ τῆς δυσχεροῦς λειτουργίας τῆς εὐθύνης, προκειμένου περὶ τοιούτου προσώπου. Καὶ προτείνουσιν εἰς ἡμᾶς νὰ ἀρκεσθῶμεν εἰς μόνην τὴν συναίσθησιν τῆς ἠθικῆς εὐθύνης! Ταύτην ἔχει βεβαίως πλήρη· εἶναι φιλότιμος, εἶναι φιλόπατρις, εἶναι ἀνδρεῖος, σταθερῶς ἀντεμετώπισε τὸν ἐχθρὸν ὑπὸ τὸ πῦρ,—ταῦτα εἶναι ἀλήθειαι, ἃς ὀφείλω πρῶτος ἐγὼ ν’ ἀνομολογήσω ἐνταῦθα. Διότι δὲν ἐπιτρέπω οὐδὲ κἂν νὰ φαντασθῇ τις, ὅτι ἐν τῷ σεβασμῷ μου πρὸς τὸν Διάδοχον καὶ τὸν Βασιλέα εἶμαι κατώτερος οὐδενὸς ἄλλου· ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι ὁ σεβασμὸς ἤθελε μεταβληθῆ εἰς περιφρόνησιν καὶ ἀνευλάβειαν, ἐὰν, σεβόμενος ἐκείνους, οὓς πρῶτος εὐλαβοῦμαι, ἀποκρύπτω εἰς αὐτοὺς τὴν ἀλήθειαν. Καὶ ἂν ἔλθῃ ἡ ὥρα τῆς εὐθύνης καὶ ὑπάρξῃ Κυβέρνησις οὐχὶ φρονοῦσα τὰ τῆς παρούσης Κυβερνήσεως, ἥτις καλῶς ὑποκλίνεται, ἀλλὰ Κυβέρνησις σθεναρὰ καὶ θέλουσα νὰ ζητήσῃ εὐθύνας, νομίζετε, Κύριοι,—ποίους θέλετε; ἀναστήσατε ἐνταῦθα καὶ Βούλγαρην καὶ Κουμουνδοῦρον καὶ Δεληγεώργην καὶ Τρικούπην καὶ Ζαΐμην, καὶ καταρτίσατε Ὑπουργεῖον ὑπὸ πάντων τούτων τῶν πρωτευόντων ἀνδρῶν συγκροτούμενον, καὶ θέσατε αὐτοὺς ἐνώπιον τῆς ἀνάγκης νὰ ζητήσωσι λόγον παρὰ τοῦ Διαδόχου, πταίσαντος ἀκουσίως ἢ ἑκουσίως,—διότι οὐδεὶς ἐν τῷ κόσμῳ ἀναμάρτητος, οὐδὲ ὁ Πάπας,—καὶ εἴπατέ μοι, παρακαλῶ, εἶναι δυνατὸν νὰ ζητήσωσιν εὐθύνας; Ἐγὼ βεβαίως οὐδέποτε ἤθελον ἀποφασίσει τοιοῦτόν τι. Διότι φρονῶ, ὅτι τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν ἤθελον ἀποταθῆ πρὸς τὸν Διάδοχον, ἵνα ζητήσω παρ’ αὐτοῦ εὐθύνας, ἤθελον ἀφαιρέσει ἀπ’ αὐτοῦ τὸ ἀξίωμα τὸ διαδοχικὸν, ἤθελον βεβαίως φθάσει εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἀπαιτεῖται καθαίρεσις ἀπὸ τοῦ διαδοχικοῦ ἀξιώματος. Ὅτε δὲ προβάλλετε ἀξιώματα τοιαῦτα εἰς ἐκείνους, οἵτινες δεχόμενοι αὐτὰ περιβάλλονται διφυᾶ χαρακτῆρα, εἰς ἐκείνους, οἵτινες δὲν δύνανται ν’ ἀποχωρισθῶσι τοῦ κυρίου αὑτῶν χαρακτῆρος, τότε πρέπει νὰ ἐξετάσητε, ἂν τὸ προβαλλόμενον εἶναι φρόνιμον, εἶναι σωφρόνων πολιτευτῶν πρότασις, τότε πρέπει ν’ ἀξιώσητε παρ’ ἐκείνου, εἰς ὃν προτείνεται τὸ ἀξίωμα, νὰ εἴπῃ: «Δὲν δέχομαι ἐγὼ λειτουργίαν, ἥτις δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἀπόδοσιν εὐθυνῶν, ἥτις, ἐὰν ζητηθῶσιν εὐθῦναι, μὲ καταβιβάζει ἀπὸ τῆς ὑψηλῆς θέσεως, ἣν ἔχω δικαίωμα, ἔχω καθῆκον νὰ διατηρήσω ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μου.» Κύριοι, τίποτε ἐν τῷ κόσμῳ δὲν εἶναι ἄνευ προηγουμένου· καὶ ὅτε ἐνταῦθα, ἐξ ἀφορμῆς τῆς συζητήσεως περὶ τῆς ἀποχωρήσεως τοῦ Βουλευτοῦ Οἰτύλου ἐκ τοῦ Ὑπουργείου, ἐγένετο λόγος περὶ τοῦ ὁμοζύγου τῆς Βασιλίσσης τῆς Ἀγγλίας, εἰς ὃν προετάθη ὑπὸ τοῦ στρατάρχου Οὐελλιγκτῶνος ἡ ἀρχηγία, εἶπον δι’ ὀλίγων πρὸς ὑμᾶς, ὅτι αὐτὸς μὲν ἐγγράφως, δι’ ἐπιστολῆς, ἠρνήθη τὴν ἀρχηγίαν, δι’ ὃν λόγον πρὸ ὀλίγου ἀνέπτυσσον, ὁ δὲ πρῶτος τῶν πολιτικῶν τοῦ αἰῶνος ἐν Ἀγγλίᾳ, ὁ Γλάδστων, εἶπε περὶ μὲν τοῦ πρίγκηπος, πρὸς ὃν δὲν εἶχε λίαν εὔνως, ὅτι ἦτο ἡ πρᾶξις αὐτοῦ ἀξία πάσης τιμῆς, καὶ ἐδείκνυεν ἄνδρα ἀληθῶς καὶ νουνεχῆ καὶ φιλόπατριν, περὶ δὲ τοῦ στρατάρχου, τοῦ νικητοῦ ἐν Βατερλῷ, ὅτι ἡ πρᾶξις αὐτοῦ ἦτο «δεῖγμα βέβαιον ἀρχῆς ἐξασθενήσεως αὐτοῦ ἐκ γήρατος». Ἰδοὺ, Κύριοι, τί γράφει ὁ πρίγκηψ Ἀλβέρτος. Ἡ μετάφρασις ὅσων θέλω ἀναγνώσει ὑμῖν ἐγένετο ὑπ’ ἐμοῦ, κατὰ σύμπτωσιν, ἐξ ἀφορμῆς τῆς δηλώσεως τοῦ Διαδόχου, ὅτι εἶναι ἀξιωματικὸς ἐκ τῶν μὴ τιμωρουμένων καὶ Διάδοχος. Καίτοι μὴ πολιτευόμενος ἐνεργῶς τότε ἐν τῇ Βουλῇ, ἐνόμισα ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ εἴπω δημοσίως τὴν γνώμην μου, καὶ ἐνυπογράφως ἔγραψα αὐτὴν ἐν πολιτικῇ τινι ἐφημερίδι, συνέπεσε δὲ ἡ δήλωσις αὕτη ἡ ἐνυπόγραφος τῇ 28 Ἰανουαρίου 1898, ἀκριβῶς δύο ἔτη πρὸ τῆς 28 Ἰανουαρίου 1900, κύριε Βουλευτὰ ἐξ Οἰτύλου, ὅτε συνεζητοῦμεν περὶ τῆς ὑποθέσεως ὑμῶν ἐνταῦθα καὶ ἐλέγομεν τὰ αὐτά, ἐξ οὗ φαίνεται, ὅτι δὲν λογίζομαι καὶ ἐγὼ μεταξὺ ἐκείνων τῶν πολιτευομένων, οἵτινες ἔδωσαν ἄλλας διαβεβαιώσεις, ἂν τὰ γραφόμενα ἐν ταῖς ἐφημερίσιν ἔχουσι σκιάν τινα ἀκριβείας (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατάστασις», ἔγραφεν ὁ πρίγκηψ Ἀλβέρτος, «ἡ παραγομένη ἐκ τῆς ἐπὶ τοῦ Θρόνου παρουσίας θηλείας ἡγεμόνος ἐπιβάλλει εἰς τὸν Βασιλικὸν σύμβιον...»

§83Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρόκειται περὶ υἱοῦ.

§84ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν σημαίνει· ὁ εἷς εἶναι σύμβιος καὶ ὁ ἄλλος υἱός· θὰ ἴδωμεν κατωτέρω, τί λέγει ὁ Γλάδστων (ἀναγινώσκει): «... ἐπιβάλλει εἰς τὸν Βασιλικὸν σύμβιον τὸ καθῆκον νὰ συγχωνεύσῃ τελείως εἰς τὸν τῆς γυναικὸς αὑτοῦ τὸν ἴδιον ἑαυτοῦ βίον, νὰ μὴ ἐπιθυμῇ καμμίαν ἐξουσίαν δι’ ἑαυτοῦ ἢ ὑπὲρ ἑαυτοῦ, ν’ ἀπαγορεύῃ εἰς ἑαυτὸν πᾶσαν ἐπίδειξιν, νὰ μὴ ἀναδέχηται ἐνώπιον τοῦ κοινοῦ εὐθύνας.» Ἰδοὺ δὲ καὶ τί λέγει ὁ Γλάδστων,—διότι δὲν ἦτο δυνατὸν τὸ παράδειγμά μου νὰ ἦναι τελείως ἀπαράλλακτον, συνέπεσε δὲ ὁ Γενικὸς Ἀρχηγὸς, ὁ ἀρνούμενος τὴν ἀρχηγίαν, νὰ ἦναι πρίγκηψ ὁμόζυγος, καὶ ὄχι τέκνον Βασιλέως καὶ Διάδοχος, —ἰδοὺ τί λέγει ὁ Γλάδστων, πραγματευόμενος τὸ θέμα γενικῶς, πιστεύω δὲ, ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι οἱ κύριοι Ὑπουργοὶ θέλουσιν ἀναγνωρίσει τοὐλάχιστον τοῦτο, ὅτι ὁ Γλάδστων, ὡς πολιτευόμενος ἐκ τῶν πρώτων ἐν Ἀγγλίᾳ, τὰ τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος ἐγνώρισε καὶ διεχειρίσθη κάλλιον ἡμῶν. Ἀκούσατε, Κύριοι· πρόκειται περὶ διδασκαλίας σοφοῦ, ἐξόχου ἀνδρὸς καὶ πεπειραμένου, ὅσον οὐδεὶς ἄλλος καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ἀγγλίᾳ κατὰ τοὺς χρόνους τούτους (ἀναγινώσκει): «Ἐπιθυμητὴ βεβαίως ἡ διηνεκὴς ὕπαρξις ἰσχυρᾶς κοινωνίας αἰσθημάτων μεταξὺ ἡγεμόνος καὶ στρατοῦ. Ἀλλ’ ὁ στρατὸς ἀποτελεῖ πάντως μίαν τῶν μεγάλων διοικήσεων τοῦ Κράτους, καὶ ἐν τῇ χώρᾳ ταύτῃ αἱ μεγάλαι τοῦ Κράτους διοικήσεις μόνον ὑπευθύνους πρὸς τὸ Κοινοβούλιον εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωσιν ἐπὶ κεφαλῆς. Ἐπειδὴ δὲ ὁ χαρακτὴρ τῶν ἔργων τοῦ ἀρχιστρατήγου ὑπαγορεύει ἔμμεσον μόνον καὶ οὐχὶ ἀπ’ εὐθείας συνάφειαν πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, διότι ἡ στρατιωτικὴ πειθαρχία, πρᾶγμα σπουδαιότατον, λεπτότατον, πολλαχῶς ἐν ἐπαφῇ πρὸς τὰ συμφέροντα καὶ τὰ αἰσθήματα τῆς κυβερνώσης τάξεως, συμφέρει νὰ μὴ πιέζηται ὑπὸ τῆς κοινοβουλευτικῆς δυνάμεως, φόβῳ μὴ αὕτη σήμερον δράσῃ πολὺ ὀλιγώτερον ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ συμφέροντος ἢ πρὸς τὸ συμφέρον μιᾶς τάξεως, διὰ τοῦτο ἡ εὐθύνη τοῦ ἀρχιστρατήγου καλύπτεται ὑπὸ τῆς τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν...»

§85ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου.

§86ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου! Ἀπορῶ, πῶς σπεύδετε ὑμεῖς, εὐφυέστατος καὶ νομικώτατος, πῶς σπεύδετε ν’ ἀποφαίνησθε, πρὶν ἢ ἀκούσητε τὸ τέλος· διότι τοὐλάχιστον εἰς τὰ δικαστήρια ἤκουσα ὑμῶν πολλάκις διαμαρτυρομένου, ὅτι τοῦτο δὲν ἐπιτρέπεται (ἀναγινώσκει): «...Ἀλλ’ ἡ τοιαύτη προστασία δὲν εἶναι ἀπαλλαγή, τοῦ δὲ Κοινοβουλίου ἡ αὐθεντία ὑφίσταται ἀκέραιος ἀπέναντι τοῦ στρατιωτικοῦ ἀρχηγοῦ, ὡς καὶ ἀπέναντι τοῦ ἐπισήμου πολιτικοῦ προϊσταμένου. Καὶ εἶναι μὲν βέβαιον, ὅτι ἡ εὐθύνη τῶν δημοσίων λειτουργῶν δὲν περιβάλλεται σήμερον, ὡς ἐν ἄλλοις χρόνοις, ὑλικὴν μορφὴν ποινικῆς καταδιώξεως...» Ἐκεῖνο, ὅπερ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Βόλου ἐθεώρησεν ἀναγκαῖον, ἵνα ὑπάρχῃ εὐθύνη κοινοβουλευτική, διότι τοῦτο προξενεῖ αὐτῷ ἐντύπωσιν, ἡ ἄλλη ἡ πολιτικὴ εὐθύνη δὲν ἔχει παρ’ αὐτῷ καμμίαν σημασίαν (ἀναγινώσκει): «Ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀρκούντως ἀσφαλίζεται ὑπὸ τῆς πολλῷ δραστικωτέρας δυνάμεως τῆς κοινῆς γνώμης, ἧς τὴν ἐπίδρασιν πειθηνίως ὑφιστάμεθα. Ἐσχάτη κύρωσις δὲν εἶναι σήμερον ἀπειλὴ τῆς ζωῆς, τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς περιουσίας τοῦ δημοσίου λειτουργοῦ, ἀλλ’ ἁπλῶς ποινὴ ἀπολύσεως. Πλὴν ἀλλ’ ὅμως τὸ πρὸς ταύτην δικαίωμα εἶναι ἀπαραίτητον, καὶ ἐν τῇ ὑποθέσει τοῦ Δουκὸς τῆς Ὑόρκης ἀπεδείχθη οὐχὶ δικαίωμα κενόν.» Ἀπαιτεῖται λοιπὸν ἀπαραιτήτως τὸ μετακλητόν· καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ ἐν τῇ ὑποθέσει τοῦ Δουκὸς τῆς Ὑόρκης δὲν ἀπεδείχθη δικαίωμα κενόν· θέλω δὲ εἴπει, τίς ἦτο ἡ ὑπόθεσις τοῦ Δουκὸς τῆς Ὑόρκης, ἀφοῦ τελειώσω τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ κειμένου ὅλου (ἀναγινώσκει): «Πλὴν φανερὸν, ὅτι δὲν ἠδύνατό τις νὰ σκεφθῇ νὰ ποιήσηται αὐτοῦ χρῆσιν, ἀλλ’ οὐδὲ κἂν νὰ συζητήσῃ περὶ αὐτῆς, προκειμένου περὶ τοῦ ἀνδρὸς τῆς Βασιλίσσης, διότι προσέκρουεν εἰς τὸ Στέμμα. Μεταξὺ τῶν δύο ὁ δεσμὸς ἦτο παραπολὺ στενὸς, ὅπως μὴ ἐγγίσῃ τις ταύτην, πλήττων ἐκεῖνον. Ἐν τοιούτοις θέμασι τὸ ὅλον στενόχωρον. Ἐξ οὗ συνάγεται, ὅτι, ὅσαι δήποτε καὶ ἂν ὑπῆρχον ἐγγυήσεις συμπεριφορᾶς φρονίμου καὶ ἀμέμπτου, ἕνεκα τοῦ χαρακτῆρος τοῦ πρίγκηπος, ἡ πρότασις τοῦ Δουκὸς ἐνόσει νόσημα οὐσιῶδες καὶ ἀνίατον. Ὁ Βασιλικὸς σύμβιος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὸν πρώτιστον ὅρον τοῦ ἀξιώματος τοῦ ἀρχηγοῦ, διότι ἦτο ἀδύνατον νὰ κατασταθῇ μετακλητός.» Καὶ λέγετε μὲν ὑμεῖς,—διότι ἐνστάσεις ἀναξίας τοῦ περιβόλου τούτου ἀκούω ὑποβαλλομένας,—ὅτι εἶναι διάφορος ἡ περίστασις τοῦ συμβίου ἀπὸ τῆς τοῦ τέκνου, ἀλλ’ ἐνῷ λέγετε ταῦτα, λησμονεῖτε, ὅτι ἐν τῷ νομοσχεδίῳ καθιστᾶτε τὸ ἰσόβιον. Καὶ ὅτε καθιστᾶτε τὸ ἰσόβιον, ποῦ εἶναι τὸ μετακλητὸν, ὅπερ ἀπαιτοῦσιν ἁπανταχοῦ, ἀπαιτεῖ δὲ μετὰ τόσης ῥώμης γνώμης καὶ ὁ ἔνδοξος γέρων τῆς Ἀγγλίας; Ἀκούσατε τώρα, Κύριοι, τὴν ἱστορίαν τοῦ Δουκὸς τῆς Ὑόρκης. Οἱονδήποτε λεξικὸν ἐγκυκλοπαιδικὸν ἂν ἀνοίξητε, θέλετε εὕρει αὐτὴν, διότι εἶναι ἐξ ἐκείνων, αἵτινες μένουσιν ἐν τοῖς χρονικοῖς, ἵνα δείξωσι τὸ μεγαλεῖον τοῦ Ἀγγλικοῦ λαοῦ, τὸ σθένος τῶν Ἀγγλικῶν Κυβερνήσεων. Ὁ Δοὺξ τῆς Ὑόρκης ἦτο δευτερότοκος υἱὸς Γεωργίου τοῦ Γʹ τῆς Ἀγγλίας, διῴκει δὲ σῶμα στρατιωτικὸν ἐν Γαλλίᾳ κατὰ τοὺς πρὸς τὸν Ναπολέοντα πολέμους, καὶ ἡττᾶτο συνεχῶς, οὐχὶ λόγῳ τῆς ὑπεροχῆς τοῦ Ναπολέοντος, ἀλλὰ λόγῳ τῆς ἀνικανότητος, ἣν εἶχεν ὁ υἱὸς τοῦ Βασιλέως· ἠναγκάσθη ἐπὶ τέλους ἡ Κυβέρνησις ν’ ἀπομακρύνῃ αὐτὸν ἐκ τοῦ πεδίου τοῦ πολέμου, καὶ ἐτοποθέτησεν αὐτὸν Ἀνώτατον Ἀρχηγὸν τοῦ πολεμικοῦ προσωπικοῦ ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐν ταύτῃ δὲ τῇ ὑπηρεσίᾳ περιέπεσεν εἰς δεινὰ ἁμαρτήματα. Καὶ ἠθωώθη μὲν ἐν δικαστηρίῳ, διότι παρέπεμψαν αὐτὸν εἰς τὸ δικαστήριον ἐν Ἀγγλίᾳ,— δὲν ἦτο Διάδοχος ἀλλὰ δευτερότοκος υἱὸς,—ἀλλ’ ἀπελύθη τῆς θέσεως τὴν 20 Μαρτίου 1809. Ἔκτοτε δὲν μετεβλήθησαν τὰ πράγματα ἐν Ἀγγλίᾳ. Ἔκτοτε τὰ πράγματα, ἂν ὑπέστησαν τροπήν τινα, ὑπέστησαν αὐτὴν ἐπὶ τὸ φιλελευθερώτερον, ἐπὶ τὸ μᾶλλον ἀνεξάρτητον, ἐπὶ τὸ ὑπερηφανώτερον, ἐπὶ τὸ αὐστηρότερον, ἐπὶ τὸ ἀληθέστερον. Καὶ ἂν κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ αἰῶνος ἐν Ἀγγλίᾳ, ἐν χρόνοις, καθ’ οὓς ἡ κοινοβουλευτικὴ κακοδαιμονία ἦτο πολὺ μεγαλειτέρα ἢ ὅτι σήμερον ἐν Ἑλλάδι,—διότι γινώσκετε, ὅτι κατὰ τὸ πρῶτον τέταρτον τοῦ αἰῶνος ἐν Ἀγγλίᾳ τὰ ἤθη τὰ κοινοβουλευτικὰ ἦσαν αἰσχρὰ,—ἐὰν, λέγω, ἐν τοιούτοις χρόνοις ἐπράττοντο τοιαῦτα, τί λέγετε περὶ τῶν σημερινῶν πραγμάτων ἐν Ἀγγλίᾳ; Καὶ ἐν ᾗ ὥρᾳ ταῦτα οὕτως ἔχουσιν ἐκεῖ, ἐν ᾗ ὥρᾳ ἡμεῖς ἔχομεν συμφέρον καὶ καθῆκον νὰ ἐργαζώμεθα, ἐντείνοντες τὰς δυνάμεις ἡμῶν καὶ δίδοντες πρὸς ἀλλήλους τὰς χεῖρας πρὸς βελτίωσιν τῆς καταστάσεως ἡμῶν τῆς ἐθνικῆς, τῆς πολιτικῆς, πρὸς ἐξοβέλισιν τῶν ἐλαττωμάτων, ἅτινα συμπαρομαρτοῦσιν εἰς τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, εἰς τὰ ἀνθρώπινα πολιτεύματα, ἀλλ’ ἐπλεόνασαν πέραν τοῦ μέτρου ἐν Ἑλλάδι, — κατὰ τοιαύτην ὥραν ἔρχεσθε ἐνταῦθα νὰ ὑποβάλητε νομοσχέδια καταδεδικασμένα ἀπὸ αἰῶνος ὑπὸ τῶν παραδόσεων, τῶν ἐθίμων, τοῦ πνεύματος καὶ τοῦ γράμματος τῶν συνταγματικῶν νόμων, οὓς ἐκεῖθεν ἀντεγράψατε! Δὲν ἠξεύρω τί ἤθελεν εἰς τὴν συζήτησιν τὸ ζήτημα, τὸ ἐντελῶς ξένον πρὸς αὐτήν, περὶ τοῦ δικαιώματος, ὅπερ ἔχει ὁ Βασιλεὺς, τοῦ νὰ διοικῇ τὸν στρατὸν, ὡς διετύπωσαν οἱ ἀγορεύσαντες τὸ πρᾶγμα, διότι πᾶν ἄλλο ἢ τοῦτο ὁρίζει τὸ Σύνταγμα. Ἀλλ’ ἦτο ἀναγκαῖον εἰς αὐτοὺς νὰ φέρωσι τὸ ζήτημα τοῦτο, ἵνα δείξωσιν, ὅτι ἐκεῖνο, ὅπερ ἔχει ὁ ἀρχηγὸς τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ μὴ δοθῇ εἰς τὸν υἱὸν τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς Βασιλικῆς Οἰκογενείας, εἰς τὸν μέλλοντα Βασιλέα τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες εἰσήγαγον τὸ ζήτημα τοῦτο εἰς τὴν Βουλὴν, ὤφειλον πρὸ παντὸς νὰ μελετήσωσι,—καὶ δὲν ἔλειπον οἱ συγγραφεῖς, ἵνα φωτίσωσιν αὐτοὺς, καὶ ἂν μόνον εἰς τοὺς ἐν Ἑλλάδι συγγραφεῖς ἀπηυθύνοντο. Ὤφειλον δὲ νὰ μελετήσωσι καὶ νὰ ἐννοήσωσι, διότι πρὸς ἀμφότερα εἰσιν ἱκανοί. Ἡ γνώμη αὐτῶν φαίνεται εἰς ἐμὲ παράδοξος· εἶναι γνώμη ἐμπνευσθεῖσα ὑπὸ προκαταλήψεως. Διότι ἤρεσκεν εἰς αὐτοὺς νὰ ἦναι ἀρχηγὸς ὁ Διάδοχος, διὰ τοῦτο ἐξέλαβον τὴν ἑρμηνείαν τοῦ ἄρθρου καθ’ ὃν τρόπον ἠθέλησαν νὰ ὑποβάλωσιν αὐτὴν εἰς τὴν Βουλήν. Κύριοι, ἐν Ἑλλάδι, ἐν ἔτει 1864, ἐλήφθη πρόνοια ὑπὸ τῆς Συνελεύσεως νὰ καθορισθῇ σαφῶς, ὡς δὲν ὑπῆρχεν ἐν τῷ προγενεστέρῳ Συντάγματι, ποῖος εἶναι ὁ κύριος ἁπασῶν τῶν ἐξουσιῶν, ποῖος εἶναι ὁ κυρίαρχος· καὶ ὅτε ἦλθεν ἡ ὥρα νὰ ὁρισθῇ τὸ πρᾶγμα ἐν τῷ Συντάγματι, ἐτέθη ἄρθρον γενικὸν, ὅπερ πάσας τὰς ἐξουσίας ἀναγνωρίζει ἐγκειμένας ἐν τῷ ἔθνει. «Ἅπασαι αἱ ἐξουσίαι πηγάζουσιν ἐκ τοῦ ἔθνους, ἐνεργοῦνται δὲ καθ’ ὃν τρόπον ὁρίζει τὸ Σύνταγμα». Διὰ τοῦ ἄρθρου τούτου ἐλύθη καὶ τὸ περίμαχον ζήτημα, ὅτι ἡ δικαιοσύνη δὲν πηγάζει ἀπὸ τοῦ Βασιλέως, καὶ ἡ περὶ τούτου διάταξις ἐν τῷ προηγουμένῳ Συντάγματι ἐξέλιπεν, ἀντικατασταθεῖσα. Ἐνεργοῦνται λοιπὸν αἱ ἐξουσίαι πᾶσαι, ἡ ἐκτελεστικὴ, ἐν ᾗ περιλαμβάνεται ἡ διοίκησις τοῦ στρατοῦ, ἡ δικαστικὴ, ἥτις εἶναι εἶδος ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἐνεργοῦνται πᾶσαι ὑπὸ τοῦ Βασιλέως, ὡς ἐντολοδόχου τοῦ κυριάρχου, διότι ἀπὸ τοῦ ἐντολέως πηγάζουσιν αἱ ἐξουσίαι αὐτοῦ. Μεταβῶμεν εἰς τὸ ἄρθρον, ὅπερ ἀφορᾷ εἰς τὸ θέμα· ἄρθρον 32 τοῦ Συντάγματος: «Ὁ Βασιλεὺς εἶναι ὁ ἀνώτατος ἄρχων τοῦ Κράτους, ἄρχει τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεων, κηρύττει τὸν πόλεμον κλπ.» Ἄρχει τῶν κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν δυνάμεων, ἤγουν εἶναι ὁ ἀνώτατος ἄρχων τῶν δυνάμεων τούτων, ὡς εἶναι καὶ τοῦ Κράτους ὅλου. Ποῦ λέγει ἐνταῦθα τὸ Σύνταγμα, ὅτι καὶ διοικεῖ τὰς δυνάμεις ταύτας; Εἰς τὸν Βασιλέα συγκορυφοῦνται πᾶσαι αἱ ἐξουσίαι, ἐξ ἐντολῆς τοῦ κυριάρχου ἔθνους, συγκορυφοῦνται οὕτως, ὥστε οὐδεμία πρᾶξις νὰ γίνηται ἄνευ τῆς συγκαταθέσεως αὐτοῦ. Πέραν τούτου, οὐδὲν ἔχει δικαίωμα ὁ Βασιλεύς. Καὶ τοῦτο δὲν λέγω ἐγὼ, λέγει τὸ ἄρθρον 44 τοῦ Συντάγματος, ὅπερ ἠθέλησε νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἀκριβῆ τήρησιν ἐκείνων, ἅτινα διέταξεν ἀνωτέρω: «Ὁ Βασιλεὺς δὲν ἔχει ἄλλας ἐξουσίας, εἰμὴ ὅσας τῷ ἀπονέμει ῥητῶς τὸ Σύνταγμα καὶ οἱ συνάδοντες πρὸς αὐτὸ ἰδιαίτεροι νόμοι.» Ἀλλὰ δὲν συνάδει πρὸς αὐτὸ ὁ νόμος οὗτος, ὃν θέλουσι νὰ εἰσαγάγωσι,—καίτοι τὸ συζητούμενον νῦν δὲν εἶναι τὸ ζήτημα τοῦτο. Εἰπέ τις τῶν ἀγορευσάντων χθές, ὅτι μόνον ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπάρχει τοιοῦτος ὁρισμός· ἀλλ’ ἐγὼ γινώσκω, ὅτι ἐν Ἀμερικῇ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ, κατὰ τὴν ἔννοιαν ταύτην, ἄρχων τοῦ στρατοῦ ἀνώτατος εἶναι ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας, καὶ προσέτι ὅτι, ὅτε ἐγένετο λόγος περὶ τοῦ ἂν ἔχει δικαίωμα ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας,—διότι δὲν λέγει τίποτε περὶ τούτου περισσότερον τὸ Ἀμερικανικὸν Σύνταγμα,—νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τῶν δυνάμεων τῶν στρατιωτῶν τῆς χώρας, εἶπον οἱ συγγραφεῖς, ὅτι τοῦτο ἤθελεν εἶναι ἀπρεπές. Γινώσκω, ὅτι ἄρχει τῶν στρατιωτικῶν δυνάμεων τῆς Ἀγγλίας ἡ Βασίλισσα τῆς Ἀγγλίας, ἀλλὰ δὲν ἐφαντάσθη τις τὴν Βασίλισσαν ἀναλαμβάνουσαν τὴν διοίκησιν τοῦ ἀγγλικοῦ στρατοῦ. Γινώσκομεν καὶ ἄλλο, ὅτι καὶ εἰς ἄνδρας καὶ εἰς γυναῖκας βασιλικοῦ αἵματος δίδονται τίτλοι συνταγματαρχῶν καὶ διοικητῶν σωμάτων, καὶ ἄλλοι τίτλοι τιμητικοὶ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς Κράτους εἰς τὸ ἄλλο· διορίζεται π. χ. Ρῶσσος μέγας δοὺξ συνταγματάρχης ἐν Γερμανίᾳ. Γινώσκομεν, ὅτι καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας εἶναι ἄρχων τοῦ στρατοῦ, καὶ τὸ Σύνταγμα τὸ σημερινὸν δὲν περιέχει ἀπαγόρευσιν ἀμέσου ἀρχηγίας, ἀνωτάτης διοικήσεως, ὡς τὸ τοῦ 1848, γινώσκομεν δὲ, ὅτι τὸ Σύνταγμα τὸ σημερινὸν δίδει τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν τῆς λέξεως «ἄρχει», διότι λέγει τὸ Γαλλικὸν Σύνταγμα, ὅτι ὁ Πρόεδρος τῆς Δημοκρατίας dispose, διατίθησι, τὰ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως. Οὕτω, βεβαίως, ὅτε διαθέτει ὁ Βασιλεὺς τὰ τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως, οὐδεμία στρατιωτικὴ κίνησις δύναται νὰ ἐκτελεσθῇ, ἂν δὲν συναινέσῃ εἰς ταύτην ὁ Βασιλεὺς, καὶ ὅταν δὲν συναινῇ ἀπ’ εὐθείας, τοῦθ’ ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ μεγάλων ὑποθέσεων, τεκμαίρεται συναινῶν, διότι οἱ Ὑπουργοὶ αὐτοῦ εἶναι οἱ ἐγκρίνοντες. Τί ἤθελε λοιπὸν ἐνταῦθα ἡ περὶ ἀρχηγίας τοῦ Βασιλέως γνώμη; Ὁ Βασιλεὺς ἔχει βεβαίως δικαίωμα, ἂν ἦναι στρατιωτικὸς, καὶ ἔχει καθῆκον, διότι συνάπτεται εἰς τὰ καθήκοντα αὐτοῦ ἐν τοῖς πρώτοις καὶ τὸ καθῆκον τοῦ ἀμύντορος τῆς ἐθνικῆς ἀκεραιότητος, ἔχει δικαίωμα νὰ μεταβῇ εἰς τὸν στρατὸν, καὶ οὕτω μετέβη καὶ ὁ Αὐτοκράτωρ τῶν Γερμανῶν εἰς τὸν Γαλλογερμανικὸν πόλεμον, καθὼς καὶ ὁ Αὐτοκράτωρ τῶν Γάλλων, ὁ τρίτος Ναπολέων. Ἀλλ’ ἦσαν ἐκεῖ παρακολουθοῦντες καὶ ἀκούοντες τὰ προτεινόμενα εἰς αὐτοὺς καθ’ ἡμέραν, οὐδὲν ὅμως διατάσσοντες ἐξ οἰκείας πρωτοβουλίας, διότι διατάσσοντες ἦσαν οἱ διοικοῦντες, ἐκεῖνοι δὲ δὲν διώκουν ἀληθῶς, ἀλλ’ ἦσαν ἁπλῶς ἐκεῖ πρὸς ἐπίνευσιν...

§87ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κλπ). Ὁ Γουλιέλμος εἶχεν ἐπιτελάρχην τὸν Μόλτκε.

§88Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ Βίκτωρ Ἐμμανουήλ;

§89ΜΕΛΕΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχομεν εἰς τὴν σύγχρονον ἱστορίαν παράδειγμα συνταγματικωτάτου Βασιλέως, ὁ ὁποῖος διῴκει αὐτὸς τὸν στρατὸν, τοῦ Βίκτωρος Ἐμμανουήλ.

§90ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ εἰς τοῦτο θέλω ἀπαντήσει. Βεβαίως, ταῦτα λέγων, δὲν ἐννοῶ ὅτι ἀπαγορεύεται ἀπολύτως εἰς τοὺς ἡγεμόνας τοὺς στρατιωτικούς...

§91Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐδῶ τὰ ἐχαλάσατε!

§92ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν ἐχάλασα τίποτε... Δὲν ἐννοῶ, λέγω, ὅτι ἀπαγορεύεται ἀπολύτως εἰς τοὺς ἡγεμόνας τοὺς στρατιωτικοὺς νὰ τίθενται ἐπὶ κεφαλῆς. Βεβαίως, ἂν ὑποθέσητε ἡγεμόνα, οὗ ἡ φύσις εἶναι κυρίως στρατιωτικὴ καὶ ἡ παίδευσις κυρίως στρατιωτική, ἤθελεν εἶναι μωρὸν τὸ ἔθνος ἐκεῖνο, ἂν ηὐμοίρει τοιούτου ἐξόχου παιδεύσεως στρατηγοῦ, νὰ ἀρνηθῇ αὐτῷ τὴν ἀρχηγίαν καὶ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατεύματος. Καὶ ἐκεῖ ἡ εὐθύνη, ἄλλη εὐθύνη, παρακολουθεῖ, ὡς εἶπε πρὸς ὑμᾶς ὁ ἔντιμος συμπολίτης μου κ. Ράλλης ἔν τινι προηγουμένῃ συζητήσει ἐπὶ τοῦ θέματος τῆς ἐκ τοῦ Ὑπουργείου ἐξόδου τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κουμουνδούρου. Ἡ εὐθύνη παρακολουθεῖ, τοιαύτη, ὁποία εἶναι μόνη δυνατὴ ἡ εὐθύνη τῶν ἡγεμόνων, ἡ πτῶσις, ὅπως παρακολουθεῖ τοὺς Ὑπουργοὺς ἡ εὐθύνη, ἡ ἀπόλυσις. Ἂν ἀστοχήσῃ ὁ ἡγεμὼν, δυσκόλως θέλει δυνηθῆ νὰ μείνῃ ἐπὶ τοῦ θρόνου· τὰ δὲ παραδείγματα ἔχομεν ἄφθονα. Ἀλλὰ θέλετε τὴν κρίσιν τοῦ πάντων ἁρμοδιωτάτου κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον καὶ ἐν πᾶσι τοῖς αἰῶσι μετὰ δύο ἄλλων ἐν τῇ ἱστορίᾳ, τοῦ Ναπολέοντος; Θέλω εἴπει ὑμῖν αὐτὴν, διότι ἤμην βέβαιος, ὅτι θὰ εἶχον τὰς ἀντιρρήσεις τῶν Κυρίων, καὶ ἐφρόντισα νὰ ἔχω ἑτοίμην τὴν ἀπάντησιν. Ὁ Ναπολέων εἶχεν ἀδελφὸν, ὃν ἔταξε Βασιλέα ἐν Ἱσπανίᾳ, τὸν Ἰωσήφ· καὶ ἠστόχει διηνεκῶς ὁ ἀδελφὸς ἐν τοῖς πολέμοις, καίτοι ἐξόχως ἀνδρεῖος. Ἠξεύρετε, τί γράφει ὁ Ναπολέων περὶ τοῦ ἀδελφοῦ του; Ὅτι δὲν ἦτο κατάλληλος, ὅπως μένῃ τεθειμένος ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ αὐτοῦ. Τῇ 11 Φεβρουαρίου 1809 γράφει ὁ Μέγας Ναπολέων ταῦτα (ἀναγινώσκει): «Εἶναι ἴσως κακὸν, ὅτι προσωπικῶς ἐγὼ αὐτὸς διοικῶ τὸν στρατὸν, ἀλλὰ τοιαύτη εἶναι ἡ φύσις μου (mon essence). Οἱ Βασιλεῖς, οἱ πρίγκηπες, ἴσως ἔπρεπε ποτὲ νὰ μὴ διοικῶσι τοὺς στρατοὺς αὐτῶν· τοῦτο εἶναι ζήτημα ἐξεταστέον. Ἂν ἐγὼ διοικῶ τὸν ἐμὸν, τοῦτο λόγον ἔχει τὴν μοῖράν μου, τὸν ἰδιαίτερόν μου κλῆρον. Ἀλλὰ κλῆρος τοιοῦτος δὲν ἔλαχεν εἰς τὸν Ἰωσήφ.»

§93ΓΟΥΛΙΜΗΣ. Δὲν εἶχε λάβει τὴν ἐκπαίδευσιν ὁ Ἰωσήφ.

§94ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ οὕτω λαμβάνεται ἡ ἐκπαίδευσις, ὅπως ἔχομεν ἡμεῖς αὐτὴν ἐν Ἑλλάδι πάντες; Θέλω δείξει ὑμῖν πῶς γίνεται ἡ ἐκπαίδευσις εἰς ἄλλα ἔθνη, καὶ πῶς ἐν ἄλλαις χώραις ὑποχρεοῦνται οἱ πρίγκηπες νὰ γίνωνται ἀληθεῖς στρατιῶται. Δὲν ἀρκεῖ ἡ ἁπλῆ προπαίδευσις, ἡ στοιχείωσις ἡ στρατιωτική· ὁ στρατιώτης γίνεται ἐν τῷ στρατοπέδῳ, ἐν ταῖς τάξεσι τοῦ στρατοῦ, ἀπὸ τῆς κατωτάτης βαθμίδος μέχρι τῆς ἀνωτάτης, γίνεται παραμένων ἐν τοῖς βαθμοῖς ἐπὶ ἔτη, οὐχὶ ὀλιγώτερα, ἂν ἐγεννήθη παρὰ τὸν Θρόνον, ἢ ἐκεῖνος ὅστις ἐγεννήθη ἐν τῇ ἀγροτικῇ καλύβῃ. Ἀλλὰ δὲν ἐπεκράτησαν αἱ τοιαῦται συνήθειαι οὔτε ἐν Ἑλλάδι, οὔτε ἐν τῇ ἠπειρωτικῇ Εὐρώπῃ, ἐξαιρέσει ἐκείνων τῶν Πολιτειῶν, ὅπου τὰ πάντα εἶναι βαθέως μεμελετημένα, τὰ πάντα ἐν τάξει καὶ αὐστηρότητι, καὶ ὅπου ὁ πρίγκηψ, ἤ βασιλικὸς ἢ αὐτοκρατορικὸς, ὁ μὴ ἐκπληρῶν τὸ καθῆκον, ἢ παρεκτρεπόμενος, ἀμέσως τιμωρεῖται, ὡς ὁ τελευταῖος στρατιώτης. Ἰδοὺ λοιπὸν, πῶς γίνεται ἡ παίδευσις... Ὑμεῖς, κύριε Βουλευτὰ, (ἀποτείνεται πρὸς τὸν κ. Γουλιμῆν) γινώσκετε ταῦτα, —κατέφυγον εἰς στρατιωτικὸν σύγγραμμα, ἵνα εὕρω τὰ παραδείγματα, καλῶς γινώσκων, ὅτι τὸ σύγγραμμα τοῦτο κυκλοφορεῖ μεταξὺ πάντων τῶν ταγματαρχῶν καὶ συνταγματαρχῶν τοῦ ἡμετέρου στρατοῦ, διότι εἶναι γνωστὸν σύγγραμμα. Θέλω εἴπει παραδείγματα πριγκήπων, οἵτινες πράγματι ἐγένοντο ἔμπειροι, διότι δὲν γίνεται τις ἔμπειρος διότι μόνον ἐσπούδασε τὰ στρατιωτικὰ, πρέπει καὶ νὰ μάθῃ νὰ διοικῇ.—Ὑμεῖς γνωρίζετε, ὅτι πάντες οἱ στρατιωτικοὶ συγγραφεῖς λέγουσιν, ὅτι δὲν ὑπάρχει κατὰ κανόνα διοικητὴς τοῦ στρατοῦ ἀρτιώτερον μεμορφωμένος πρὸς ἀρχηγίαν, παρὰ τὸν ἀξιωματικὸν τοῦ πεζικοῦ, διότι τῶν ἄλλων ὅπλων οἱ ἀξιωματικοὶ δὲν διοικοῦσι σώματα στρατοῦ μεγάλα· αὐτὸς μόνος διδάσκεται νὰ κινῇ αὐτὰ, νὰ ψυχολογῇ ἐπὶ τῶν ἀποτελούντων αὐτὰ, νὰ ὁδηγῇ αὐτὰ, ἐπωφελούμενος τῆς ψυχολογικῆς αὐτῶν καταστάσεως, ὅπως φθάσῃ εἰς τὴν νίκην. Ἀλλ’ ἂν ταῦτα δὲν γινώσκωσι πάντα καλῶς οἱ κατατρίβοντες τὸν χρόνον αὑτῶν ἐν τῷ στρατῷ τόσον, ὅσον οἱ τοῦ πεζικοῦ ἀξιωματικοί, καὶ ἂν ἔτι ἡ παίδευσις αὐτῶν εἶναι ἀνωτέρα, πῶς θέλετε νὰ κατέχωσιν αὐτὰ οἱ πρίγκηπες, ἂν δὲν ζήσωσι τὸν στρατιωτικὸν βίον συνεχῶς ἐν τῷ στρατεύματι, ὑπὸ σκηνὴν ἐν τῷ στρατοπέδῳ, σκληραγωγούμενοι, ἐν ἀσκήσεσι; Ὁ Διάδοχος τοῦ Σαξωνικοῦ Κοβούργου ὑπηρέτει ὡς λοχαγὸς Πρῶσος ἐν τῷ πολέμῳ ἐν ἔτει 1778,—κατὰ προτίμησιν κατέφυγον εἰς τοῦτο τὸ παράδειγμα μεταξὺ τῶν ὑπαρχόντων πολλῶν, διότι πρόκειται περὶ λόγων Φρειδερίκου τοῦ Μεγάλου, καὶ ἔπρεπε νὰ ἔχω κῦρος, παρουσιαζόμενος ἐνταῦθα, φόβῳ τῶν ἐπιθέσεων τῶν κ. Ὑπουργῶν, οἵτινες εἶναι πάντοτε πρὸς ἐπιθέσεις ἕτοιμοι.—Βαρυνθεὶς τὸν βαθμόν, ἐν ᾧ παρέμενεν ἀπροβίβαστος ἐπὶ πολλὰ ἔτη, ἐζήτησε παρὰ Φρειδερίκου τοῦ Μεγάλου προαγωγήν. Ἀκούσατε τὴν ἀπάντησιν τοῦ Βασιλέως (ἀναγινώσκει): «Ἐνόμισα ὅτι σοὶ περιεποίουν τιμὴν μεγάλην, ὀνομάζων σε λοχαγὸν ἐν τῷ στρατῷ μου· ἂν σὺ ὁ πρίγκηψ ἔχῃς ἀλλοίαν γνώμην, ἐλεύθερος εἶσαι νὰ ἐξέλθῃς αὐτοῦ.» Βεβαίως,—ἀγνοῶ τί ἔπραξεν ἐκεῖνος—βεβαίως πρίγκηψ οὕτως ἐν τῷ στρατῷ παιδευόμενος, σκληραγωγούμενος, ἀναπτυσσόμενος, σὺν τῷ χρόνῳ, ἐπιμένων, δύναται ν’ ἀποβῇ ὅ,τι ὁ Κάρολος τῆς Ρουμανίας, καὶ ἂν ἔτι δὲν ἦναι μεγαλοφυΐα στρατιωτική. Ἀλλὰ πῶς ὁ Κάρολος τῆς Ρουμανίας ἐγένετο ὅ,τι ἐγένετο; Ἀξιωματικὸς τοῦ Πρωσικοῦ στρατοῦ, διῆλθε μίαν πρὸς μίαν πάσας τὰς βαθμίδας τῆς ἱεραρχίας, οὐχὶ τυπικῶς, ὅπως συνήθως γίνεται ἐν ταῖς Αὐλαῖς πάσαις, ἀλλ’ ἐν ἔργῳ καὶ καθὼς πάντες οἱ συνάδελφοι αὐτοῦ. Κατῆλθεν εἰς Ρουμανίαν ἡγεμὼν, καὶ ἐπειδὴ συνησθάνετο, ὅτι ἦτο παρεσκευασμένος, ἵνα ὀργανώσῃ καὶ παιδεύσῃ αὐτὸς οὗτος, τῇ βοηθείᾳ βεβαίως τῶν ἱκανῶν στοιχείων, τῶν πεπαιδευμένων, ἅτινα εὕρισκεν ἐν Ρουμανίᾳ, τὸν στρατὸν, ἐτέθη εἰς ἔργον, καὶ ἔζησεν ὑπὸ σκηνὴν, καὶ ἔζησεν εἰς τὸν στρατῶνα, καὶ δὲν ἔπαυσεν ἡμέραν μὴ ἐνασχολούμενος εἰς τὰ στρατιωτικὰ ἔργα, καὶ ἐμόρφωσε στρατόν. Διατί; Διότι ἦτο ἡ φύσις αὐτοῦ στρατιωτικὴ, διότι ἡ παίδευσις αὐτοῦ ἦτο στρατιωτικὴ, διότι εἰργάσθη στρατιωτικῶς. Ἀλλὰ πάντων ἡ φύσις καὶ ἡ παίδευσις καὶ ἡ προθυμία δὲν εἶναι στρατιωτικαί. Καὶ διὰ τοῦτο, ἐπειδὴ δὲν εἶναι πάντοτε δυνατὸν νὰ ἔχητε Διαδόχους ἔχοντας φύσιν καὶ παίδευσιν καὶ ζῆλον στρατιωτικὸν, βλέπετε Διαδόχους, ὡς π. χ. ὁ Πρίγκηψ τῆς Οὐαλίας, οἵτινες μεταβαίνουσι μὲν εἰς τὸ στρατόπεδον, εἰς τοὺς στρατῶνας, ἐπιβλέπουσιν, ἐποπτεύουσιν, ἀλλ’ οὐδὲν στοιχεῖον ἀγαθοῦ στρατιώτου ἔχοντες, ἀπέχουσιν οἰκειοθελῶς ἀπὸ πάσης στρατιωτικῆς διοικήσεως. «Ὁ υἱὸς τοῦ Διαδόχου τῆς Πρωσίας»—ταῦτα λέγει ὁ Μιραβὼ ἐν ἔτει 1787, διότι ὁ Μιραβὼ τότε εἶχε μεταβῆ εἰς Πρωσίαν, ἵνα μελετήσῃ τὰ τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, καὶ ἐπανελθὼν εἰς Γαλλίαν ἐπραγματεύθη μετ’ ἐνθουσιασμοῦ περὶ τοῦ θέματος,—«ὁ υἱὸς τοῦ Διαδόχου τῆς Πρωσίας, νῦν Βασιλεὺς, ἐξετέλεσε καθήκοντα κατωτέρου ἀξιωματικοῦ ἐν τῷ συντάγματι τῶν φυλάκων μέχρι τῆς εἰς τὸν θρόνον ἀναβάσεως τοῦ πατρός του.» Ἐν ὅσῳ ὁ πατὴρ αὐτοῦ ἦτο πρίγκηψ Διάδοχος, ὁ υἱὸς του ἐξετέλει καθήκοντα κατωτέρου ἀξιωματικοῦ εἰς τὸν στρατόν. Βεβαίως, οὕτω σκληραγωγηθεὶς καὶ παιδευθεὶς ἐν τῷ στρατῷ, ἠδύνατο νὰ καταρτισθῇ στρατιωτικὸς ἀληθὴς καὶ ν’ ἀναλάβῃ ἔπειτα καὶ Γενικὴν Διοίκησιν. Καὶ — προσέξατε εἰς τοῦτο — λέγει ὁ Μιραβὼ, ὅτι «πάντες οὗτοι οἱ πρίγκηπες φροντίζουσι μετὰ σπουδῆς νὰ μὴ ἀπαλλάττωσιν ἑαυτοὺς τῆς πειθαρχίας.» Νομίζω, Κύριοι, ὅτι ἀρκοῦντα εἶπον περὶ τοῦ θέματος. Δὲν εἶναι ἀδύνατον νὰ μὲ διέφυγέ τι ἐξ ὅσων κατὰ νοῦν εἶχον νὰ εἴπω, καὶ κατὰ τοῦτο ἡ ἀγόρευσίς μου εἶναι ἀτελής. Εἰς ἐμὲ εἶναι μεγάλη λύπη, ὅτι ἐπέπρωτο οἱ διάδοχοι τοῦ ἐξόχως φιλελευθέρου, τοῦ ἐξόχως συνταγματικοῦ Ἀρχηγοῦ, ὃν θρηνοῦμεν, νὰ ἔλθωσιν αὐτοὶ ἐνταῦθα νὰ φέρωσι πρὸς ψήφισιν ἐξόχως ἀνελεύθερον, ἐξόχως ἀντισυνταγματικὸν νομοσχέδιον, διότι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο παραδίδει εἰς χεῖρας τοῦ Διαδόχου τοῦ Θρόνου μέγα τμῆμα τῆς κυβερνήσεως τῶν στρατιωτικῶν πραγμάτων.

§95Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἢ τὸ ὅλον.

§96ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. .. ὅπερ ὁ Διάδοχος, ὡς βασιλικὸς ἡγεμονίδης, ἐκ ῥητῆς ἐνταῦθα διατάξεως τοῦ Συντάγματος καὶ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διαχειρισθῇ. Οἱ ἐπὶ τῶν δημοσίων πραγμάτων σήμερον ἐλησμόνησαν τὰς ὑποθήκας τοῦ τοσοῦτον στερρᾶς ἔχοντος τὰς συνταγματικὰς, τὰς κοινοβουλευτικάς, τὰς φιλελευθέρους πεποιθήσεις, καὶ τὴν ἐπιοῦσαν τοῦ θανάτου αὐτοῦ ἐτράπησαν ὁδὸν ἄκρως ἀντίθετον ἐκείνης, ἣν ὁ ἀοίδιμος ἡμῶν Ἀρχηγὸς ἐν τῇ διαθήκῃ αὐτοῦ τῇ πολιτικῇ ὑπέθετο,—διότι διαθήκη αὐτοῦ ἦτο ἡ μόνη, ἡ πρώτη καὶ τελευταία ἐπιστολὴ, ἣν ἐξόριστος ἔγραψεν ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς περὶ τῶν ἐθνικῶν πραγμάτων: «Μὴ θίγετε τὰ δικαιώματα τὰ συνταγματικὰ, μὴ ἐλαττοῦτε τὰς ἐγγυήσεις, τὰς ὑπὲρ τοῦ ἔθνους, τὰς ἐν τῷ Συντάγματι ἀναγεγραμμένας, μὴ ἐπεκτείνετε τὰς παραχωρήσεις, μὴ δίδετε καὶ ἄλλα δικαιώματα· ἀρκετὰ εἶναι δεδομένα ἐκ τοῦ Συντάγματος, ἀρκετὰ καὶ ὅπως ἐπιτάσσῃ ὁ Βασιλεὺς καὶ ὅπως τὰ τῆς λειτουργίας τοῦ πολιτεύματος βαίνωσιν ἀπροσκόπτως. Μηδὲν ἀφαιρέσατε, μηδὲν προσθέσατε. Ἀλλ’ ἐμμείνατε εἰς τὰ κείμενα, διότι πᾶσα ἄλλη ἐνέργεια φέρει εἰς τοιαῦτα κακὰ, ὥστε δύναμαι ἀπὸ τοῦδε νὰ ὀνομάσω αὐτὴν ἀποτρόπαιον». Δὲν ἐφανταζόμην, Κύριοι, ὅτι τοιαύτη πρότασις ἤθελεν ἔλθει ἐν τῇ Βουλῇ, ἵνα ψηφισθῇ, τῇ προτάσει τῶν διαδόχων τοῦ ἀοιδίμου Τρικούπη,—ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κόμματος τοῦ ἀοιδίμου Τρικούπη,—διότι τὸ κόμμα τοῦ ἀοιδίμου Τρικούπη εὑρίσκεται ὁλόκληρον ἐκεῖ, οὐδὲ λογίζεται τὸ παράπαν ἡ ἀποσπασθεῖσα μειονοψηφία· ἡ πλειονοψηφία ἀποτελεῖ τὸ ὅλον. Καθὼς ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς εἶναι ἡ Βουλὴ, οὕτω καὶ ἡ πλειονοψηφία τοῦ κόμματος εἶναι τὸ κόμμα, καὶ τῆς προεδρίας τῆς πλειονοψηφίας τοῦ κόμματος, μεγίστης, κολοσσιαίας, ἔτυχεν ἐπαξίως ὁ κύριος ἐκ Κερκύρας Βουλευτής. Δὲν ἐφανταζόμην, ὅτι ἐκεῖ, ὅπου ἤχησεν ἡ σθεναρὰ φωνὴ καὶ ἐπέδρασεν ἡ ῥωμαλέα διάνοια τοῦ ἐξόχου ἡμῶν Ἀρχηγοῦ, ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ, ἐν ᾗ ἠκούσθησαν οἱ εὔγλωττοι καὶ σοφοὶ λόγοι τοῦ μακαρίτου Καλλιγᾶ, οἱ πανταχοῦ καὶ πάντοτε, καὶ ἐν τῇ Συνελεύσει καὶ ἐνταῦθα, συμβουλεύοντες ἐλευθερίαν, δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἣν ἐξήγειρε τὸ σθένος καὶ ἡ εὐγλωττία τῶν λόγων τοῦ ἐξόχως φιλελευθέρου Ἑπτανησίου ῥιζοσπάστου, τοῦ Λομβάρδου, δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ, ἐν ᾗ ὁ ἔντιμος πολιτευόμενος ἐξ Ἀττικῆς, πρωτοστατῶν παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ Τρικούπη, καθ’ οὓς χρόνους δὲν εἶχεν ἐπέλθει καὶ ἀποχωρίσει αὐτοὺς διαφωνία, ὑπεστήριζε μετ’ εὐγλωττίας χαλυβδίνης τὰς ἐλευθερίας καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ ἔθνους, δὲν ἐπίστευον, ὅτι ἤθελον συμβῆ ταῦτα. Ἀλλ’ ἐπέπρωτο νὰ ἴδωμεν καὶ ταῦτα, Κύριοι, ἐπέπρωτο, τὸ κόμμα τοῦ Τρικούπη, ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν τῆς δυάδος τῶν διαδόχων αὐτοῦ, νὰ φέρῃ τοιαύτην πρότασιν εἰς τὴν Βουλὴν, καὶ ν’ ἀπαιτῇ νὰ ψηφίσωμεν αὐτήν!... Οὐδὲν ἄλλο ἔχω νὰ προσθέσω. (Εὖγε! εὖγε! Ὡραῖα! ἐξ ἀριστερῶν.)

§97ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Ρικάκης ἔχει τὸν λόγον... Ἀλλὰ πρὸ τούτου νομίζω ὅτι ὥρα εἶναι νὰ διακόψωμεν. Διακόπτεται λοιπὸν ἡ συνεδρίασις μέχρι τῆς ἐνάτης ὥρας. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 8 καὶ 10′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρα 10 μ. μ.)

§98ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κύριος Ρικάκης ἔχει τὸν λόγον.

§99Α. ΡΙΚΑΚΗΣ. Διαδεχόμενος εἰς τὸ βῆμα, κύριοι συνάδελφοι, τὸν ἔντιμον ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴν, συναισθάνομαι τὴν ἀδυναμίαν μου καὶ τὸ δύσκολον τῆς θέσεώς μου, ἀναγκαζόμενος νὰ καταβιβάσω τὸ ζήτημα ἀπὸ τοῦ ὕψους, εἰς ὃ ἀνεβίβασεν αὐτὸ, εἰς πρακτικώτερον ἔδαφος, εἰς ὃ, ὡς ἐκ τῆς ἡλικίας μου, ἀναγκάζομαι νὰ κατέλθω. Δὲν ἤθελον νὰ λάβω τὸν λόγον, διότι ἐνόμιζον, ὅτι τὸ ζήτημα ὑπεκφεύγει τῆς ἁρμοδιότητός μου, ὑπάρχουσι δὲ πολλοὶ ἄλλοι συνάδελφοι, ἁρμοδιώτεροι ἐμοῦ, νὰ ὁμιλήσωσιν ἐπὶ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου· ἀλλὰ μοὶ ἐπιβάλλεται, πρὶν εἰσέλθω εἰς τὰ τοῦ νομοσχεδίου, νὰ δώσω μίαν ἐξήγησιν εἰς τὸν ἔντιμον ἐξ Οἰτύλου Βουλευτὴν, ἵνα δικαιολογήσω τὴν ἀπάντησιν, ἣν τῷ ἔδωκα, ὅτε ἐνόμισεν ἀσέβειαν τὴν πρὸς αὐτὸν ἀπάντησίν μου. Ἐθεώρησε ἀσέβειαν τὴν ἐπίκλησιν τῶν ἰδεῶν καὶ ἀρχῶν τοῦ ἀειμνήστου πατρός του, ἐγὼ δὲ, ὅστις ἐσεβάσθην τὴν μνήμην του καὶ ἐξακολουθῶ νὰ σέβωμαι αὐτὴν, ὀφείλω νὰ δώσω δημοσίᾳ ἐξήγησιν τῆς ἀπαντήσεώς μου. Πρὸς τοῦτο δὲ θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε μικρὰν παρέκβασιν. Ὅτε ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος ἀπεδέχθη τὴν σύμβασιν, δι’ ἧς ἐπεδικάζετο ὁριστικῶς ἡ Θεσσαλία καὶ μέρος τῆς Ἠπείρου εἰς τὴν Ἑλλάδα, εἶχον τὴν τιμὴν νὰ συμπράττω μετ’ αὐτοῦ· ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος ἦτο πλήρης ἐθνικοῦ ἐνθουσιασμοῦ. Τὰ πάντα ἦσαν πρὸ αὐτοῦ χαρὰ καὶ ἀγαλλίασις, ἡ δὲ ὁμιλία του περιεστρέφετο εἰς τὸ ἐθνικὸν ζήτημα. Ἡμέραν τινὰ προσεκλήθημεν εἰς Βασιλικὸν γεῦμα ἐν Φαλήρῳ. Μετὰ τὸ γεῦμα ἐξήλθομεν εἰς τὸν κῆπον τοῦ μακαρίτου Κεχαγιᾶ, ὅπου κατῴκει ἡ Βασιλικὴ Οἰκογένεια, ὅτε προσῆλθον οἱ δύο νεαροὶ πρίγκηπες· ὁ Διάδοχος ἦτο τότε μόλις 12 ἐτῶν. Ὁ Κουμουνδοῦρος, στραφεὶς πρὸς ἐμὲ, μοὶ λέγει: «Αὐτὰ τὰ παιδιὰ θὰ μᾶς ὁδηγήσουν εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ Κρήτην» —διότι τὴν Ἤπειρον ἐθεώρει ζήτημα προσεχοῦς μέλλοντος.—«Αὐτὰ τὰ παιδιὰ θὰ μᾶς ὁδηγήσουν εἰς τὴν Μακεδονίαν καὶ Κρήτην!» Καὶ τὸ ἓν τούτων μᾶς ὡδήγησεν εἰς τὴν Κρήτην, ἐλπίζω δὲ, καὶ τὸ ἕτερον νὰ μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὴν Μακεδονίαν. Αὐτὴ ἦτο ἡ ἐπίκλησις τῶν ἰδεῶν τοῦ ἀειμνήστου Κουμουνδούρου, τὴν ὁποίαν ἔκαμα, καὶ τὴν ὁποίαν ἐθεώρησεν ὁ υἱός του ἀσέβειαν ἐκ μέρους μου. Ὅτε εἶδον τὸν υἱόν του ἀποτελοῦντα μέρος τοῦ σημερινοῦ Ὑπουργείου, καὶ λέγοντα ὅτι ἦλθε νὰ ἐκπληρώσῃ μίαν εὐγενῆ φιλοδοξίαν του καὶ νὰ ἑνώσῃ τὸ ὄνομά του μὲ τὸν στρατιωτικὸν ὀργανισμὸν τῆς χώρας, αἱ ἐλπίδες μου ἀνεπτερώθησαν, καὶ ηὐχήθην νὰ ἐνισχύσῃ τὸν Διάδοχον, ἵνα μᾶς ὁδηγήσῃ εἰς τὴν Μακεδονίαν. Ὅτε ἀνέγνωσα τὴν ἔκθεσιν, ἥτις προηγεῖται τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ ὑπ’ αὐτοῦ προητοιμάσθη, καὶ τὰς διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου τούτου, διὰ τοῦ ὁποίου λογικώτατα καὶ μετὰ σθένους δικαιολογεῖ τὴν διάταξιν, ὅτι μία καὶ μόνη διοίκησις πρέπει νὰ ὑπάρχῃ, εἰς ἑνὸς καὶ μόνου χεῖρας πρέπει νὰ συγκεντρωθῇ ὁ στρατὸς, καὶ ὅτι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ θὰ ἦναι ὁ ἀντιστράτηγος καὶ Διάδοχος, τὸν συνεχάρην καὶ τῷ ηὐχήθην ἀπὸ καρδίας. Ἰδοὺ ἡ ἔκθεσίς του, ἥτις ἐν ὀλίγαις λέξεσι δικαιολογεῖ τὸ νομοσχέδιον (ἀναγινώσκει) Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐν τούτοις, μέλος ὢν τῆς Κυβερνήσεως, οὐχ ὀλίγον ἀπασχολεῖται καὶ περὶ τὰ γενικὰ ζητήματα τοῦ Κράτους. Ἡ ἱεραρχία, εἰς ἣν τὸ Κράτος ἐπιβάλλει τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ ἐφορᾶν ἐγγὺς τῶν πραγμάτων τοῦ στρατοῦ, ἔχει ἀνάγκην ἀμέσου ἐλέγχου, τὸν ἔλεγχον δὲ τοῦτον ἀδύνατον εἶναι, ὡς ἐκ τῶν ἀσχολιῶν του, νὰ ἐνασκήσῃ αὐτοπροσώπως ὁ Ὑπουργός. Τούτου ἕνεκεν ὁ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ νόμος οὗτος καθίστησιν ἀρχηγὸν στρατοῦ, οὗτος δὲ ἐν ὀνόματι τοῦ Ὑπουργοῦ ἐνασκεῖ τὸν ἔλεγχον τοῦτον.» Τὸ δὲ ἄρθρον 34 τοῦ ὀργανισμοῦ λέγει τὰ ἑξῆς: «Ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ διορίζεται διὰ Β. Διατάγματος, προτάσει τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ὁ ἀνώτερος καὶ ἐν ἰσοβαθμίᾳ ἀρχαιότερος τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς.» Διὰ τοῦ ὀργανισμοῦ λοιπὸν, ὃν ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν παρεσκεύασε καὶ ἐδημοσίευσεν, ἀναγνωρίζει ὅτι πρέπει νὰ συγκεντρωθῇ ἡ διοίκησις καὶ ἡ ἀρχηγία τοῦ στρατοῦ εἰς χεῖρας ἑνὸς καὶ μόνου, οὗτος δὲ πρέπει νὰ ἦναι ὁ ἀνώτερος κατὰ τὸν βαθμὸν ἐν τῷ στρατῷ, δηλαδὴ ὁ ἀντιστράτηγος, ὁ Διάδοχος· τὴν δὲ γνώμην ταύτην τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ δὲν τολμῶ ν’ ἀμφισβητήσω. Ἐὰν διεφώνησε πρὸς τὴν Κυβέρνησιν εἰς τὰς λεπτομερείας, ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν ὅμως εἶναι σύμφωνος, ὅτι πρέπει ὁ Διάδοχος νὰ ἦναι ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ. Μετὰ τὴν ὑποβολὴν τοῦ ὀργανισμοῦ τούτου τί ἀπέμεινεν; Ἠκούσατε συζήτησιν περὶ διαφωνίας μεταξὺ τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τοῦ νῦν; Αἱ λεπτομέρειαι, ἡ δικαιοδοσία, ἡ ἁρμοδιότης εἰσὶ ζητήματα, τὰ ὁποῖα θὰ συζητηθῶσι μεταξὺ τῶν ἁρμοδίων, αἱ τροπολογίαι δὲ, τὰς ὁποίας ἡ Κυβέρνησις ὑπέβαλε, νομίζω ὅτι ἱκανοποιοῦσι τὸ πλεῖστον τῶν ἀντιθέτων ἰδεῶν, αἵτινες ἠδύναντο ν’ ἀντιταχθῶσι κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Ἀλλὰ κατὰ τὴν συζήτησιν ἐγεννήθησαν ζητήματα πολιτικά· προετάθη ὅτι ὑπεξέφυγεν ἀπὸ τὰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν ὁ στρατὸς, ἀντετάχθη ἡ γνώμη, ὅτι οἱ Βασιλόπαιδες δὲν πρέπει ν’ ἀναμιγνύωνται εἰς τὰ πολιτικὰ τοῦ Κράτους, ἀντετάχθη ἡ ἰδέα τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ὅστις προχθὲς ἔλαβε τὸν λόγον, ὅτι οἱ Βασιλόπαιδες πρέπει νὰ χρησιμοποιήσωσι τὰς γνώσεις των ἐπωφελῶς, ἀλλὰ χωρὶς νὰ λαμβάνωσιν ἐνεργητικὸν μέρος. Ἐγὼ δὲν ἐνόησα αὐτὴν τὴν θεωρίαν, τοῦ νὰ χρησιμοποιῇ τις τὰς γνώσεις του, μὴ λαμβάνων μέρος εἰς καμμίαν ἐργασίαν, μὴ ἔχων ἐνεργητικὸν μέρος πρὸς ἐφαρμογὴν αὐτῶν. Θέλετε νὰ ἀποκλείσητε τοὺς Βασιλόπαιδας ἀπὸ τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν; Διὰ τίνα λόγον; Οἱ Βασιλόπαιδες ἀποτελοῦσι μέρος τῆς Πολιτείας, μέρος τοῦ στρατοῦ καὶ μέρος τοῦ ναυτικοῦ τοῦ Κράτους. Τοὺς γνωρίζομεν, ἐψηφίσαμεν περὶ αὐτῶν νόμους, ἀνεγνωρίσαμεν τὰς ὑπηρεσίας των, κατετάχθησαν καὶ ὑπηρετοῦσιν ἐν τῷ στρατῷ καὶ ἐν τῷ ναυτικῷ. Ἔχω λοιπὸν, ἐρωτῶ, τὸ δικαίωμα ἐγὼ, ὅταν ἔρχηται ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία καὶ μοὶ λέγῃ ὅτι θεωρεῖ κατάλληλον τὸν ἀνώτερον τοῦ στρατοῦ νὰ ἀναλάβῃ τὴν ὀργάνωσίν του, ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ εἴπω, ὅτι, ἐπειδὴ συμπίπτει ἀρχαιότερος νὰ ἦναι ὁ Διάδοχος, δὲν τὸν δέχομαι; Ἐρωτῶ ἐκεῖνον, ὅστις προτείνει τὴν ἀντίρρησιν, νὰ μοὶ εἴπῃ τοὺς λόγους, δι’ οὓς ζητεῖ νὰ στερήσωμεν τοὺς Βασιλόπαιδας τοῦ δικαιώματος τούτου, ἀπέναντι κειμένων νόμων, ἀπέναντι ὑπηρεσίας μακρᾶς καὶ δικαιώματος κεκτημένου. Δυνάμεθα ἡμεῖς νὰ παρίδωμεν τὰ πρόσωπα ταῦτα, τὰ ὁποῖα αὐτοδικαίως καλοῦνται, καὶ νὰ τὰ ἀποκλείσωμεν, διότι νομίζομεν ὅτι τὸ πολίτευμα παραβλάπτεται; ἢ ὅτι ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον θὰ καλέσωμεν, δὲν ὑπέχει εὐθύνην; ἢ ὅτι ὑπάρχει ὑποψία, ὅτι δύναται νὰ συγκεντρωθῇ ὁ στρατὸς εἰς χεῖρας ἑνὸς, καὶ ἀπειλοῦνται αἱ ἐλευθερίαι; Τοιαύτη συζήτησις εἶναι δικαιολογημένη; Δύνασθε νὰ πείσητέ τινα καὶ τῶν ἐντὸς καὶ τῶν ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, ὅτι εἶναι αὕτη ἰδέα πρακτική; ὅτι πράγματι προετοιμάζομεν στρατὸν προωρισμένον νὰ ὑπηρετήσῃ τὸ μέλλον τῆς πατρίδος, εἰς τὸν ὁποῖον θὰ ἀναθέσωμεν τὰ σπουδαιότερα καὶ μεγαλείτερα καθήκοντα, στρατὸν, ὅστις ἔχει τὴν ἀποστολὴν νὰ ἐκπληρώσῃ τὰς ἐθνικὰς ἰδέας καὶ τοὺς ἐθνικοὺς πόθους; Εἶναι πρέπον, ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς τοῦ σχηματισμοῦ του νὰ προκαλῶμεν τοιαῦτα ζητήματα, ἀντιστρατευόμενα πρὸς τὸν σκοπὸν καὶ τὰς προθέσεις ἡμῶν; Ὅταν συζητῶμεν τοιαῦτα ζητήματα,—καὶ συγχωρήσατέ μοι, διότι λέγω πικρὰς ἀληθείας,—ἀπελπίζομεν τὸ ἔθνος.—Ἐγὼ πρέπει νὰ τὰς εἴπω, καὶ διὰ τὸ γῆράς μου καὶ διὰ τὴν πεῖραν, ἣν ἔχω.—Ὅταν συζητῶμεν τοιαῦτα ζητήματα, δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι πρὸς τὴν Ἑλλάδα εἰσὶν ἐστραμμένα τὰ βλέμματα τῶν ὁμοεθνῶν, οἵτινες ἔχουσι τοὺς αὐτοὺς πόθους, καὶ ἐλπίζουσι τὴν σωτηρίαν αὑτῶν ἀπὸ ἡμᾶς, ἀπὸ τὴν φρόνησιν καὶ τὸν πατριωτισμόν μας, οἵτινες καταδυναστεύονται καὶ πανταχόθεν καταπολεμοῦνται καὶ σφάζονται σήμερον. Διὰ τοιούτων συζητήσεων τοὺς ἀποθαρρύνομεν, διὰ τοιούτων συζητήσεων γεννῶμεν τὴν δυσπιστίαν, ἐνῷ ἔχομεν ἀνάγκην πλήρους ἐμπιστοσύνης· διὰ τοιούτων συζητήσεων ἀδικοῦμεν τοὺς δόντας εἰς ἡμᾶς τὴν ἐντολὴν νὰ ἐκπληρώσωμεν τοὺς πόθους, οὓς ἀφῆκαν ἡμιτελεῖς οἱ πατέρες ἡμῶν. Κατὰ τί προσβάλλεται τὸ Σύνταγμα, ἐὰν ὁ Διάδοχος, ὁ νῦν ἐν ὑπηρεσίᾳ διατελῶν, δυνάμει τοῦ ἱεραρχικοῦ δικαιώματος, ὅπερ ἔχει, ἀναλάβῃ τὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ; Ὑπάρχει τι τὸ ἀποκλεῖον; Τὸ Σύνταγμα ἔχει δυσπιστίαν πρὸς αὐτόν; Ἀπεναντίας τὸ Σύνταγμα εἶπεν, ὅτι γενικὸς ἀρχηγὸς τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τοῦ Κράτους εἶναι ὁ Βασιλεὺς, καὶ ὁ μέλλων Βασιλεὺς εἶναι αὐτός. Εὐτύχημα λοιπὸν εἶναι νὰ ἀναλάβῃ τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, καὶ νὰ δυνηθῇ ἀπὸ σήμερον νὰ ἐργασθῇ πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ μέλλοντος καθήκοντος, τὸ ὁποῖον ἔχει νὰ ἐκπληρώσῃ· εὐτύχημα, ἐὰν ἀπὸ σήμερον ἔλθῃ εἰς συνάφειαν μετὰ τοῦ στρατοῦ, γνωρίσῃ τὰ ἀνάγκας, καὶ πληρώσῃ τὰς ἐλλείψεις, συναντηθῇ μετ’ αὐτοῦ, καὶ ἐν ὥρᾳ τῇ δεούσῃ εὑρεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ, ὡς εὑρέθη ὁ Κάρολος τῆς Ρωμουνίας. Δὲν ἔχει, λέγουσιν, εὐθύνην. Ἀφίνω ὅτι ὑπηρετεῖ ἐπὶ 15 ἢ 20 ἤδη ἔτη, καθ’ ἃ ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν του, χωρὶς νὰ δώσῃ ἀφορμὴν νὰ ζητηθῶσι παρ’ αὐτοῦ εὐθῦναι, διότι συναισθάνεται τὸ καθῆκόν του κάλλιον παντὸς ἄλλου, διότι συναισθάνεται τὴν ἠθικὴν εὐθύνην, ἣν ἔχει ἀπέναντι τοῦ ἔθνους, καὶ δὲν ἔδωσεν ἀφορμὴν νὰ ζητηθῶσι παρ’ αὐτοῦ εὐθῦναι, τὰς ὁποίας ἡμεῖς ὑπολογίζομεν. Τὴν νομικὴν εὐθύνην θεωρῶ ἐντελῶς ἀναξίαν λόγου ἀπέναντι τῆς ἠθικῆς, ἣν ἀναλαμβάνει ὁ μέλλων Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐξ Ἀττικῆς εἶπε προχθὲς, ὅτι δὲν δύναται ὁ Διάδοχος νὰ εἰσαχθῇ ἐνώπιον τοῦ Στρατοδικείου. Ἀλλὰ διατὶ νὰ σκεφθῶμεν, ὅτι θέλει εὑρεθῆ εἰς αὐτὴν τὴν θέσιν; διατὶ τὸ ὕψος τῆς θέσεώς του νὰ τὸ καταβιβάσωμεν εἰς τὸ ταπεινὸν αὐτὸ ἔδαφος; διατὶ νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι δύναται νὰ συλλάβῃ τὴν ἰδέαν τῆς μὴ ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντός του, καὶ δώσῃ ἀφορμὴν νὰ ζητηθῶσι παρ’ αὐτοῦ νομικαὶ εὐθῦναι; Ταῦτα ἠκούσαμεν λεγόμενα καὶ περὶ τοῦ πρίγκηπος Γεωργίου, καὶ ἠκούσατε ἄλλοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι, ἂν δὲν ἦτο πρίγκηψ, ἤθελε γείνῃ σκέψις, ἂν ἔπρεπε νὰ τουφεκισθῇ! Καὶ ὅμως, κληθεὶς νὰ διοικήσῃ τὴν Κρήτην, ἀπεδείχθη ὁ ἄριστος τῶν ἡγεμόνων. Ἡ Κρήτη εὐλογεῖ τὸν Θεὸν, ὅτι εὗρε τοιοῦτον ἡγεμόνα, καὶ τὸ μέλλον εὐτυχὲς ἐξησφαλίσθη ὑπὲρ αὐτῆς. Ἐνόσῳ ἔμενεν ὑπὸ τὸ κράτος τῶν συζητήσεων τῶν ἰδικῶν μας, ἐνθυμεῖσθε ὁποίας σκέψεις ἔκαμνάν τινες, λυπούμενοι ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ τοῦ ζητήσωσιν εὐθύνας. Ὅτε ἀπήρχετο εἰς τὴν Κρήτην, ἔλεγον ὅτι θὰ πράττῃ ὅ,τι θέλουσιν οἱ περὶ αὐτόν. Ἔλαβεν ὑπασπιστὰς ἐκείνους, οὓς ἐνόμιζε καλλιτέρους. Μεταβῆτε νὰ μάθητε, ποία εἶναι ἡ θέσις των, καὶ ποῖον τὸ ὕφος τῆς θέσεως τοῦ ἡγεμόνος. Ὅταν ἀπαντᾷ ἐπιμόνους ἀντιρρήσεις εἰς τὴν γνώμην του, ἔχῃ δὲ πεποίθησιν εἰς τὴν ὀρθότητα αὐτῆς, ἀπαντᾷ «ἔτσι θέλω!» ὁλόκληρος δὲ ὁ λαὸς τὸν ἐπευφημεῖ καὶ τὸν λατρεύει διὰ τὴν θέλησίν του. Δὲν τὸν ἐπηρεάζουσι λοιπὸν οἱ περὶ αὐτὸν, οὔτε ἡ συναίσθησις τῆς εὐθύνης, ἀλλ’ ὁ πατριωτισμός του καὶ ἡ πρὸς τὸ καθῆκον ἀφοσίωσις. Εὔχομαι δὲ καὶ ἐλπίζω, ὅτι θὰ εὑρεθῇ εἰς θέσιν καὶ ἕτερα μέρη νὰ διοικήσῃ καὶ ἐκπληρώσῃ τὴν αὐτὴν ἀποστολὴν, οἵαν καὶ ἐν Κρήτῃ.

§100Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ ταῦτα.

§101ΡΙΚΑΚΗΣ. Δὲν εἶναι πολλαὶ ἡμέραι, καθ’ ἃς ἠκούσατε ὅτι, ἐὰν εἴχομεν νὰ ἐφαρμόσωμεν νομικὴν εὐθύνην, θὰ τὸν ἐτουφεκίζαμεν! Τὰ λέγω, ἵνα ἀποδείξω, ὅτι δυστυχῶς ἐπηρεαζόμεθα ἀπὸ σκέψεις μὴ ὀρθάς.

§102ΔΟΥΝΗΣ. Κύριε Ρικάκη...

§103ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§104Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Ἂς μᾶς εἴπῃ ὁ ῥήτωρ, ὅτι δὲν δέχεται διακοπάς.

§105ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν θὰ ἔλεγον τίποτε, ἐὰν δὲν εὑρισκόμην εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν νὰ τεθῇ εἰς ἀμφιβολίαν ἡ εἰλικρίνεια τῆς ψήφου μου. Οὐδένα λόγον ἔχω νὰ ἦμαι ὑπὲρ ἢ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου. Ἐπιθυμῶ ὅμως, ὁ στρατὸς νὰ ὀργανωθῇ ἐπιτυχῶς, καὶ πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ δοθῶσιν ὅλα τὰ μέσα, καὶ μάλιστα θὰ διεφώνουν πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Οἰκονομικῶν, ἐὰν εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἐλαττώνει τὸν προϋπολογισμὸν ἀπὸ 18 ἑκατομμύρια εἰς 16 ἑκατομμύρια, ἐνῷ πρέπει νὰ ἀναβιβασθῇ εἰς 22 ἑκατομμύρια, ἀφοῦ ὁ ἐφετεινὸς προϋπολογισμὸς ηὔξησε κατὰ 10 ἑκατομμύρια...

§106ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῦ θὰ τὰ εὕρωμεν;

§107ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἐκεῖ ποῦ τὰ ἐξοδεύομεν ἀλλοῦ, νὰ τὰ ἐξοδεύσωμεν διὰ τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν, καὶ μάλιστα μετὰ ἕνα ἀτυχῆ πόλεμον. Καὶ διὰ τοῦτο ἐπαινῶ πάντας, ὅσοι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς εἰργάσθησαν πρὸς τοῦτο, καὶ ὅπως ὁ πρώην Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν εἶχε τὸ θάρρος νὰ ὑποβάλῃ ἔργον τέλειον, δι’ οὗ ἐφρόνει, ὅτι θὰ ὀργανωθῇ ὁ στρατὸς, οὕτω ἀφ’ ἑτέρου ἐπαινῶ τὸν νῦν Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, διότι ἔφερε τὰς προτάσεις του, ὅπως σταθμισθῇ ἐν πλήρει ἡσυχίᾳ ὁ σκοπὸς, ὃν πάντες ἐπιδιώκομεν. Αἱ συζητήσεις βλάπτουσιν, ἀντὶ νὰ ὠφελῶσι, διὰ τοῦτο αὗται πρέπει νὰ περιορίζωνται μεταξὺ τῶν ἁρμοδίων, διότι, ἐνῷ πάντες συμφωνοῦμεν ὡς πρὸς τὴν ἀρχὴν, διαφωνοῦμεν εἰς τὰ καθέκαστα.

§108Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Δὲν συμφωνοῦμεν πουθενά.

§109ΡΙΚΑΚΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον εἶναι προσωρινὸν, ἐπὶ τῇ βάσει ἑτέρου ὑποβληθησομένου ὁριστικοῦ. Τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον, δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι συνετάχθη μετὰ πολλὴν σκέψιν καὶ μελέτην, καὶ δὲν πρέπει νὰ δοθῇ τοσαύτη προσοχὴ εἰς τὰς λεπτομερείας, ὅση εἰς τὸν κύριον σκοπὸν, ὃν ἐπιζητεῖ. Ὅτε πέρυσιν ἐψηφίσαμεν τὸν νόμον περὶ ξένου ὀργανωτοῦ, ἐδώσαμεν εἰς τοῦτον σχεδὸν ὅλα τὰ δικαιώματα τοῦ Ὑπουργοῦ, εἰς ὃν ἀφήσαμεν ἁπλῆν ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν καὶ τὴν στρατολογίαν. (Ἀναγινώσκει τὸν νόμον ἐκεῖνον). Βλέπετε ὅτι ὁ νόμος, ὃν ἐψηφίσαμεν πέρυσι, δίδει πλειότερα δικαιώματα εἰς τὸν ξένον, ὅστις πρόκειται νὰ προσκληθῇ, ἀπὸ τὰ δικαιώματα τὰ ὁποῖα δίδει τὸ σημερινὸν νομοσχέδιον. Δι’ αὐτὸ λέγω, ὅτι εἰς τὰ ζητήματα, τὰ ὁποῖα δὲν δύνανται νὰ τεθῶσιν ὑπὸ λεπτομερῆ συζήτησιν, ἡ ἐνέργεια τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν μένει ἐλευθέρα, καὶ ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψιν καὶ διοίκησιν αὐτοῦ θέλει διατελεῖ καὶ ὁ ἀρχηγὸς καὶ τὸ Ἐπιτελεῖον καὶ πᾶσαι αἱ στρατιωτικαὶ ὑπηρεσίαι. Ἐγὼ μάλιστα νομίζω, ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ ἡ στρατολογία, ἥτις εἶναι ἡ βάσις τοῦ στρατοῦ, διὰ νὰ παύσωμεν νὰ ζητῶμεν τὰς ἐξαιρέσεις τῶν στρατευσίμων καὶ νὰ ἐκλέγωμεν τὸν προϊστάμενον τοῦ Στρατολογικοῦ Γραφείου, ὅπως ὑπηρετῶμεν τοὺς φίλους. Ἐπίσης ἔπρεπε ν’ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν καὶ αἱ προμήθειαι· νὰ μένωσι μὲν ὑπὸ τὴν ἔγκρισιν τοῦ Ὑπουργοῦ, ὡς μετέχοντος τῆς εὐθύνης, ἀλλὰ νὰ προπαρασκευάζωνται καὶ ἐνεργῶνται αἱ δημοπρασίαι παρ’ ἄλλων προσώπων. Θὰ λείψωσιν οὕτω πολλὰ ἀτοπήματα, αἱ δὲ ὑπηρεσίαι αὗται θὰ ἐνεργῶνται δικαιότερον καὶ ἀσφαλέστερον ἀπὸ τὸ ὑπὸ τὸν Γενικὸν Ἀρχηγὸν Ἐπιτελεῖον, παρὰ ἀπὸ οἱονδήποτε Ὑπουργὸν, ὑποκείμενον εἰς τὴν ἐπήρειαν τοῦ μὲν καὶ τοῦ δέ. Ἐλέχθη καὶ ἤκουσα περὶ παραπόνων, γεννηθέντων εἰς τὸ στράτευμα, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν διαφορὰν τῶν ὅπλων. Ἐγὼ ὅμως ἀπεναντίας παρετήρησα, ὅτι διὰ τῶν ὑποβληθεισῶν τροπολογιῶν πᾶν παράπονον προλαμβάνεται καὶ πᾶς πλάγιος σκοπὸς ἐξαλείφεται, διότι δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα ὁ ἀρχηγὸς νὰ προτείνῃ ἄλλας μεταθέσεις καὶ τοποθετήσεις ἢ τὰς ἐντὸς τοῦ αὐτοῦ ὅπλου. Τί ὑπάρχει λοιπὸν τὸ ἐπιλήψιμον, ὅπως ἀρνηθῶμεν νὰ κάμωμεν τὸ πρῶτον βῆμα, ἀποδεικνύοντες ὅτι ἔχομεν ζωὴν καὶ ὕπαρξιν; Διότι, ἐὰν οἱ Ρωμοῦνοι δὲν ἐπέτρεπον εἰς τὸν Βασιλέα των νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ στρατοῦ, ἐὰν οἱ Βούλγαροι ἐδυσπίστουν πρὸς τὸν ἡγεμόνα των, δὲν θὰ εἶχον στρατὸν, οἷον ἔχουσι σήμερον, καλλίτερον ἡμῶν, οἱ ὁποῖοι εἴμεθα Κράτος 70 ἐτῶν, ἐνῷ ἐκεῖνοι εἶναι χθεσινοί. Προκειμένου δὲ νὰ κάμωμεν ἓν τοιοῦτον βῆμα, πρέπει πάντες νὰ ὑποδείξωμεν τὰ τρωτὰ, ἐὰν ὑπάρχωσι τοιαῦτα, μέρη τοῦ νομοσχεδίου, τοῦ ὁποίου τὴν ἀνάγκην καὶ τὴν χρησιμότητα πάντες γινώσκομεν. Ἐστὲ βέβαιοι, κύριοι συνάδελφοι, ὅτι πάντες οἱ ἐν τῷ ἐξωτερικῷ ἀδελφοὶ ἡμῶν ἔχουσι στρέψει τὴν προσοχήν των πρὸς ἡμᾶς, ἐλπίζοντες ὅτι ἐπὶ τέλους θέλομεν λάβει ὁριστικὴν ἀπόφασιν, καὶ ὅτι θὰ κάμωμεν γενναῖον βῆμα, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ ἀνορθώσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ θὰ λάβωμεν τὴν ἁρμόζουσαν θέσιν ἀπέναντι τῶν ἐχθρῶν μας. Ὅτε μετὰ τὸν πόλεμον ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ γράψω περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ διὰ τῆς ὑπογραφῆς μου, καὶ νὰ διαπραγματευθῶ τὸ ζήτημα κατ’ ἰδίαν μου κρίσιν, ἔλαβον ἐπιστολὰς ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ, δι’ ὧν προσεφέροντο πρὸς σύστασιν Ταμείου Ἐθνικῆς Ἀμύνης, διὰ νὰ ἔχωμεν κεφάλαια, τὰ ὁποῖα ὁ προϋπολογισμὸς ἡμῶν δὲν ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ. Καὶ συνέστη Σύλλογος, πρόθυμος νὰ συνεισφέρῃ πρὸς τοιοῦτον σκοπόν. Ὁ Σύλλογος αὐτὸς, λαβὼν γνῶσιν τῶν προηγουμένων συζητήσεών μας, ἐξέφρασε δυσμενῶς τὴν γνώμην του, καὶ νομίζω ὅτι ἐκπληρῶ καθῆκον καὶ ὅτι ἀνταποκρίνομαι εἰς τὰς θελήσεις ἐκείνων, ὑποστηρίζων ἐκ πλήρους πεποιθήσεως τὸ νομοσχέδιον τοῦτο. Ἤκουσα ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ θεωρήσῃ τὸ ζήτημα ὡς ζήτημα κυβερνητικῆς ἐμπιστοσύνης, καὶ ὡς τοιοῦτον θὰ ψηφισθῇ. Ὄχι! Θέλω νὰ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον ὡς προϊὸν τῆς ἐλευθέρας γνώμης ὁλοκλήρου τῆς Βουλῆς, καὶ ἐπὶ τῇ πεποιθήσει ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐξυπηρετεῖται σκοπὸς ἐθνικὸς, θέλομεν συντελέσει εἰς τὸ νὰ παρασχεθῶσι τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν ἐκτέλεσιν καὶ ἐφαρμογὴν αὐτοῦ.

§110Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Δὲν ἐσκόπουν νὰ λάβω καὶ αὖθις τὸν λόγον, ἐὰν μὴ ἐπιφανεῖς Βουλευταὶ, ἐξετάζοντες τὸ ὑπὸ συζήτησιν θέμα, δὲν ἀπεφαίνοντο περὶ αὐτοῦ γνώμην ὅλως ἀντίθετον πρὸς τὰ πράγματα. Ἔσχον τὴν τιμὴν εἰς προηγουμένας συνεδρίας τῆς Βουλῆς νὰ ἐξηγήσω τὰς διατάξεις τοῦ συνόλου, τὰς ἐμπεριεχομένας ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Παραδόξως ὅμως, ἤκουσα ἀπὸ τοῦ στόματος ἐπιφανῶν Βουλευτῶν ἑρμηνείας διατάξεών τινων τοῦ νομοσχεδίου ὅλως ἀντιθέτους τῆς ἀληθείας. Καὶ ὄντως ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς καὶ ὁ κ. ἐκ Γόρτυνος, ἐξετάζοντες τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου, εἰσῆλθον καὶ εἰς τὰ καθέκαστα αὐτοῦ, καὶ ἠρεύνησαν τὰς διατάξεις του, ὑπό τε τὴν ἔποψιν τῆς συνταγματικότητος, ὡς καὶ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῆς ἀνατροπῆς τῆς καθεστηκυίας νομοθεσίας τοῦ στρατοῦ. Καὶ ὅσον μὲν ἀφορᾷ τὸ θέμα τῆς συνταγματικότητος, τοῦτο ἐπαρκῶς μέχρι τοῦδε συνεζητήθη, καὶ συνεπῶς δὲν θὰ ποιήσωμαι λόγον σήμερον. Ὅσον ὅμως ἀφορᾷ τὴν ἐκχώρησιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ὑπουργοῦ εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, τοῦτο θέλω ἀποκρούσει ὅλαις δυνάμεσιν, ἀκολουθῶν τὴν σειράν, ἣν ἠκολούθησαν καὶ οἱ προλαλήσαντες κύριοι Βουλευταί. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς δὲν ἐπεράτωσε τὴν ἀγόρευσίν του, οὐχ ἧττον εἰς τὸ πρῶτον αὐτῆς μέρος ἐπραγματεύθη τὸ ζήτημα τοῦ συνόλου καὶ τῶν λεπτομερειῶν. Τοῦτ’ αὐτὸ ἔπραξε καὶ ὁ ἐξ Ἀττικῆς κ. Βουλευτής. Παράδοξος τῳόντι εἶναι ἡ ἐπ’ αὐτῶν ἐξενεχθεῖσα γνώμη, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἄρδην ἀνατρέπεται ἡ νομοθεσία ἡμῶν, καὶ ὅτι διὰ τοῦ χορηγουμένου δικαιώματος τῆς ἁρμοδιότητος καὶ δικαιοδοσίας τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ ἀφαιρεῖται πᾶσα ἐξουσία, ἣν ἀσκεῖ σήμερον ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἐπὶ τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν στρατιωτικῶν καταστημάτων καὶ ὑπηρεσιῶν, καὶ ὅτι τέλος αἴρεται πᾶσα ἡ ἐξουσία τοῦ Ὑπουργοῦ, ἡ δὲ ὑπηρεσία τῶν δεκατριῶν τμημάτων τοῦ Ὑπουργείου μεταφέρεται εἰς τὴν Γεν. Διοίκησιν. Ἀλλ’ ἆρά γε εἶναι τοῦτο ἀληθές; ἢ μήπως εἶναι πλάνη, εἰς ἣν περιέπεσαν οἱ ἔξοχοι πολιτευταί; Δὲν φρονῶ ὅτι εἶναι δύσκολον ν’ ἀποδειχθῇ, ὅτι ἀληθῶς εἰς πλάνην περιέπεσαν οἱ κ. Βουλευταὶ, ὑπολαβόντες ὅτι τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ δὲν ἀσκοῦσι νῦν οἱ τρεῖς ἀρχηγοὶ αὐτοῦ, δυνάμει τῆς κειμένης νομοθεσίας, ἤτοι τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν ἐκτελεστικῶν διαταγμάτων. Τὸ διάταγμα τοῦ 1882, λόγου χάριν, τὸ καθορίζον τὴν δικαιοδοσίαν καὶ ἁρμοδιότητα τῶν ἀρχηγῶν, ὁρίζει ποίαν ἀσκοῦσιν οὗτοι διοίκησιν ἐπὶ τοῦ στρατεύματος, καὶ ποίαν τὰ σώματα τὰ ὑπὸ τὴν διοίκησιν αὐτῶν. Καὶ ἐνῷ οἱ ἀρχηγοὶ στρατοῦ ἤσκουν τὴν διοίκησιν ἐπὶ τῶν σωμάτων καὶ τῶν καταστημάτων, οὐδεὶς ἐφαντάσθη ποτὲ, ὅτι τὰ τμήματα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἐξέλιπον. Τοῦτ’ αὐτὸ θὰ συμβῇ καὶ ἐπὶ τῆς Γεν. Διοικήσεως, ἥτις ἀντικαθιστῶσα τὰ τρία Ἀρχηγεῖα στρατοῦ, θὰ ἀσκήσῃ ἑνιαίαν τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, τῶν καταστημάτων καὶ τῶν ὑπηρεσιῶν αὐτοῦ· καὶ ἐνταῦθα ἔγκειται ἀκριβῶς ἡ ἀξία τοῦ ζητήματος. Τοῦτο ἐξετάζοντες, δυνάμεθα νὰ πορισθῶμεν τὸ ἀσφαλὲς συμπέρασμα, ὅτι τὰ τμήματα πάντα τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν δέον νὰ διεξάγωσιν, ὡς καὶ νῦν, τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου, ἣν οὐδ’ ἐπ’ ἐλάχιστον μεταβάλλει ἡ Γενικὴ Διοίκησις τοῦ στρατοῦ. Καὶ ἐν παραδείγματι, ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς εἶπε: «καὶ εἰς τί θὰ χρησιμεύσῃ τὸ Τμῆμα τὸ Ὑγειονομικὸν, ἢ τὸ Τμῆμα τοῦ Πυροβολικοῦ ἢ τὸ τοῦ Πεζικοῦ κλπ., ὅταν ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ἔχῃ τὴν διοίκησιν τοῦ Ὑγειονομικοῦ σώματος, τοῦ Πυροβολικοῦ, τοῦ Πεζικοῦ κλπ.;» Ἀλλὰ τὸ Τμῆμα τοῦ Πυροβολικοῦ δὲν ἔχει μόνον τὴν διοίκησιν τοῦ σώματος, διότι αὕτη καὶ νῦν ἀνήκει εἰς τὸν στρατιωτικὸν διοικητὴν, εἴτε μέραρχος εἶναι οὗτος, εἴτε Γεν. Διοικητής, εἴτε ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ. Τὸ Τμῆμα τοῦ Πυροβολικοῦ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ διεξάγει τὴν ὑπηρεσίαν τὴν ἀφορῶσαν εἰς τὴν διοίκησιν, τὴν ὑπερβαίνουσαν τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Γεν. Διοικήσεως καὶ συνεπῶς διεξαγομένην ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλὰ πλὴν τούτου διεξάγει καὶ τὴν οἰκονομικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ πυροβολικοῦ, ἔχει τὴν διαχείρισιν τοῦ ὑλικοῦ τοῦ πυροβολικοῦ, ὡς καὶ τὴν στρατιωτικὴν ἐκπαίδευσιν, τὴν ἀνατεθειμένην ἤδη εἰς τὸ Τμῆμα τοῦ Πυροβολικοῦ, ἔτι δὲ καὶ τὴν ἐξάρτυσιν. Εἰς αὐτὸ εἶναι ἀνατεθειμένη ἡ ἐποπτεία τῶν κανονισμῶν τοῦ πυροβολικοῦ, ὡς καὶ αἱ μεταβολαὶ τῶν πολιτικῶν καθηγητῶν τῶν στρατιωτικῶν σχολείων...

§111Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Τὴν ἐκπαίδευσιν τὴν ἀνέλαβε τὸ Ἀρχηγεῖον.

§112Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Τίνι τρόπῳ διορίζει τοὺς καθηγητὰς τὸ Ἀρχηγεῖον; Ἀναγνώσατε τὸ νομοσχέδιον, καὶ θὰ πεισθῆτε περὶ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου.

§113Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Κατὰ πρότασιν τοῦ Ἀρχηγείου θὰ διορίζωνται. Ὅταν ὁ Διάδοχος ἔχῃ τὴν διοίκησιν, ὡς Γενικὸς Διοικητὴς, ὅταν ἔχῃ τὴν ἐπίβλεψιν ἐπὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως, πῶς ὑμεῖς δὲν θὰ διορίσητε τοὺς καθηγητὰς τοὺς προτεινομένους παρ’ αὐτοῦ; Πρότασις δὲ τοῦ Διαδόχου δὲν εἶναι πρότασις, εἶναι ἐπιβολή. Περὶ τούτου πρόκειται.

§114Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Αὐτὴν τὴν γνώμην δύνασθε νὰ ἔχητε ὑμεῖς. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, φρονῶ, ὅτι ὁ Γεν. Διοικητὴς προτείνει τὰς μεταβολὰς τῶν στρατιωτικῶν καθηγητῶν δυνάμει τῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, ἀλλὰ καὶ ταύτας ὀφείλει νὰ αἰτιολογήσῃ ἀποχρώντως, διότι ὁ ὑπεύθυνος Ὑπουργὸς, ὅστις θὰ πραγματοποιήσῃ ταύτας διὰ τῆς ὑποβολῆς πρὸς τὸν Βασιλέα τῶν ἀναγκαίων Β. Διαταγμάτων, δέον νὰ πεισθῇ περὶ τῆς χρησιμότητος τῶν προτεινομένων μεταβολῶν καὶ τῆς νομιμότητος αὐτῶν. Τὰ αὐτὰ περίπου δύνανται νὰ λεχθῶσι καὶ περὶ τῶν ἄλλων τμημάτων τοῦ Ὑπουργείου, τοῦ Μηχανικοῦ, Πεζικοῦ, Ὑγειονομικοῦ κλπ. Τὸ Τμῆμα τοῦ Πεζικοῦ, ὥσπερ καὶ νῦν, θὰ διεξάγῃ πάσας τὰς πειθαρχικὰς ὑποθέσεις, τὰς ἀναγομένας εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ, ὡς καὶ ἐκείνας, περὶ ὧν ἀπαιτεῖται ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νόμου περὶ καταστάσεως ἀξιωματικῶν. Ἐν τέλει ἐξετάσωμεν καὶ αὐτὴν τὴν Ἐπιτελικὴν Ὑπηρεσίαν. Ἀληθῶς τὸ νομοσχέδιον, ἔχον ὑπ’ ὄψιν τὸν σκοπὸν τῆς συντάξεως τοῦ νόμου περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἔπρεπε νὰ παράσχῃ εὐρὺ στάδιον ἐνεργείας εἰς τοὺς μέλλοντας νὰ ἐργασθῶσιν εἰς τὴν σύνταξιν καὶ τὸν καταρτισμὸν τελείου ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Καὶ πράγματι τὸ ἄρθρον 6 τοῦ νομοσχεδίου ἔχει ὡς ἑξῆς: «Τὸ Ἐπιτελεῖον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ διεξάγει καὶ τὰς νῦν διεξαγομένας ὑπηρεσίας ὑπὸ τῆς παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας. Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς ὑποβάλλει εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν τὰς ἀναγκαίας προτάσεις ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων τοῦ ἀνωτέρω ἐδαφίου, αἵτινες ἀπαιτοῦσι τὴν ἔκδοσιν βασιλικοῦ διατάγματος. Ἔτι δὲ ὑποβάλλει προτάσεις περὶ μεταθέσεως ἀξιωματικῶν ἀπὸ σώματος εἰς σῶμα τοῦ αὐτοῦ ὅπλου καὶ εἰς γενικὰς καὶ εἰδικὰς ὑπηρεσίας τοῦ στρατοῦ.» Τὰ Ἐπιτελεῖα τῶν Ἀρχηγείων στρατοῦ εἶχον ὡρισμένην ὑπηρεσίαν, ἥτις διεξήγετο ἐν αὐτοῖς. Ἀλλ’ ἡ ὑπηρεσία αὕτη καὶ μόνη δὲν ἦτο ἐπαρκὴς, ὅπως ἀνταποκριθῇ εἰς τὰς ἀνάγκας τοῦ Ἐπιτελείου τῆς Γεν. Διοικήσεως καὶ πρὸ παντὸς εἰς τὴν μελέτην καὶ σύνταξιν τοῦ μέλλοντος ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἔδει ὅθεν νὰ συμπληρωθῇ αὕτη διὰ τῆς μεταβιβάσεως ὑπηρεσιῶν τινων τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Αἱ μεταβιβαζόμεναι αὗται ὑπηρεσίαι μνημονεύονται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Ἐννοεῖται δ’ ὅτι διὰ τῆς μεταβιβάσεως τῶν ὑπηρεσιῶν τούτων δὲν καταργεῖται καὶ ἡ Ἐπιτελικὴ Ὑπηρεσία τοῦ Ὑπουργείου, ἥτις ἀπομένει ἀκεραία, ὥσπερ καὶ νῦν. Ἀλλ’ ἐρωτῶ ἡμᾶς, διατὶ ὑφίστανται ἅπαντα τὰ τμήματα τοῦ Ὑπουργείου, διοικουμένου τοῦ στρατοῦ διὰ τῶν τριῶν Ἀρχηγείων, θὰ παύσωσι δὲ, καθ’ ὑμᾶς, ὑφιστάμενα, ὡς ἄχρηστα, εὐθὺς ὡς τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ἀναλάβῃ ἡ Γενικὴ Διοίκησις ἀντὶ τῶν Ἀρχηγείων; Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον δέον νὰ ἐξετάσωμεν, τί ἀκριβῶς περιλαμβάνει τὸ νομοσχέδιον, ἂν δηλ. πλὴν τῆς διοικήσεως, ἣν ἀσκοῦσιν οἱ ἀρχηγοὶ, περιλαμβάνει νέας τινὰς διατάξεις, μὴ ὑπαρχούσας σήμερον εἰς τοὺς καθεστηκότας νόμους. Ἀληθῶς, πλὴν τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, ἥτις μεταβιβάζεται εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, μεταβιβάζεται καὶ τὸ δικαίωμα τῆς προτάσεως, προκειμένου περὶ τῶν μεταθέσεων τῶν ἀξιωματικῶν. Κατὰ τὰ νῦν κείμενα, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἔχει τὸ δικαίωμα τοῦ προτείνειν τὴν μετάθεσιν παντὸς ἀξιωματικοῦ ἀπὸ ὅπλου εἰς ὅπλον, ἀπὸ σώματος εἰς σῶμα, καὶ ἀπὸ σώματος εἰς γενικὰς ἢ εἰδικὰς θέσεις. Ἀλλ’ ἡ ἀπὸ ὅπλου εἰς ὅπλον μετάθεσις ἀπὸ μακροῦ χρόνου ἐτέθη εἰς ἀχρηστίαν, καὶ εὔχομαι, οὐδέποτε νὰ πραγματοποιηθῇ, διότι φρονῶ, ὅτι ἡ τοιαύτη μετάθεσις τῶν ἀξιωματικῶν ἀντιβαίνει καὶ εἰς τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ἐπιδιώκει ἕκαστος ἀξιωματικὸς, εἶναι δὲ ἐπιζήμιος καὶ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν καὶ εἰς τὰ ἄτομα. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, πρεσβεύω ὅτι εἰς οὐδένα βαθμὸν ὁ ἀξιωματικὸς πρέπει νὰ μετατίθηται ἀπὸ ὅπλου εἰς ὅπλον· ἐὰν δέ ποτε ἐγένοντο τοιαῦται μεταθέσεις, περὶ ὧν προβλέπει τὸ ἐκτελεστικὸν διάταγμα τοῦ περὶ προβιβασμῶν νόμου τοῦ 1861, τοῦτο ἀποδοτέον εἰς τὴν μὴ ὕπαρξιν τῶν διεπόντων τὰ τῆς κατατάξεως τῶν νέων ἀποφοίτων τῶν Στρατιωτικῶν Σχολῶν· διότι οἱ νόμοι, οἱ διέποντες ἀμφοτέρας τὰς Σχολὰς, τὴν τῶν Εὐελπίδων καὶ τὴν τῶν Ὑπαξιωματικῶν, ὁρίζουσι σαφῶς τὸν τρόπον τῆς κατατάξεως ἐν τοῖς διαφόροις ὅπλοις τοῦ στρατοῦ. Ἔλεγον ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον παρέχει εἰς τὸν Γεν. Διοικητὴν τὸ δικαίωμα τοῦ προτείνειν τὰς μεταθέσεις τῶν ἀξιωματικῶν ἀπὸ σώματος εἰς σῶμα, τουτέστιν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς συντάγματος εἰς τὸ ἄλλο, καὶ ἀπὸ σώματος εἰς γενικὴν ἢ εἰδικὴν ὑπηρεσίαν, καὶ τοῦτο νομίζω ὅτι εἶναι τὸ συμφέρον τῆς ὑπηρεσίας, διότι σήμερον ἡ μετάθεσις αὕτη ἀνήκει εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὁ Ὑπουργὸς ὅμως, ἕνεκα τῶν πολλῶν ἀσχολιῶν, τὰς ὁποίας ἔχει, καὶ τῆς ἀτελοῦς γνώσεως τῆς ὑπηρεσίας τῶν ἀτόμων, βεβαίως δὲν θὰ ἦναι ποτὲ εἰς κατάστασιν νὰ κρίνῃ, ποία ἀκριβῶς εἶναι ἡ καλλιτέρα τοποθέτησις καὶ μετάθεσις τῶν ἀξιωματικῶν, ὡς θὰ ἦναι ὁ Γεν. Διοικητὴς, ὅστις πρὸς τοῦτο θὰ ζητῇ ἴσως καὶ τὴν γνώμην τῶν διοικητῶν τῶν Μεραρχιῶν, καὶ θὰ δύναται νὰ ἀσφαλίζῃ τὴν πρότασιν αὐτοῦ περὶ μεταθέσεως, θὰ δύναται νὰ προτείνῃ τὰ κατάλληλα καὶ ἁρμόδια πρόσωπα διὰ τὴν κατάληψιν τῶν θέσεων εἴτε ἐν τῷ αὐτῷ ὅπλῳ, εἴτε καὶ ἐν ταῖς γενικαῖς ὑπηρεσίαις. Ἡ μόνη ὅθεν προνομία, ἥτις δίδεται εἰς τὸν ἀρχηγὸν, εἶναι αἱ προτάσεις περὶ μεταθέσεως, καὶ αὗται ἀναγράφονται ἐν τῷ νόμῳ. Ἀλλ’ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἐξέφρασεν ἀμφιβολίας καὶ περὶ τοῦ πίνακος, ὅτι οὗτος, ἐνῷ κατ’ ἀρχὰς εἶχε συνταχθῆ ὑπὸ ἄλλων τύπων, μετεβλήθη κατόπιν, ἄγνωστον διατί. Νομίζω ὅτι δὲν ἀξίζει τὸν κόπον νὰ δώσῃ τις τοσαύτην σημασίαν εἰς λάθος, ὅπερ ἐγένετο—ὅπως σᾶς ἐξήγησα εὐθὺς ἀμέσως κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ νομοσχεδίου—ἐκ κακῆς ἀντιγραφῆς· διότι δὲν ἦτο δυνατὸν ἐγὼ νὰ καταρτίσω τὸ Ἐπιτελεῖον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως κατώτερον τοῦ Ἐπιτελείου τῶν Ἀρχηγείων κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ὑφισταμένου νόμου. Ἐν ᾧ εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον τοῦ Ἀρχηγείου σήμερον ὑπάρχει εἷς συνταγματάρχης, εἷς ἀντισυνταγματάρχης, εἷς ταγματάρχης, δύο λοχαγοὶ καὶ δύο ὑπολοχαγοί, δὲν ἠδυνάμην νὰ παραλείψω τὸν συνταγματάρχην εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον τῆς Γενικῆς Διοικήσεως. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι εἰς τὸ Ἐπιτελεῖον τοῦτο ὑπάρχει ὁ ἀλλοδαπὸς ἀξιωματικὸς, ὁ ὁποῖος διὰ τοῦ νόμου, τοῦ πέρυσι ψηφισθέντος, ἐπιβάλλεται ὡς ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου, ἀλλ’ ἐπιβάλλεται ὡς ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου προσωρινῶς, ὅστις σκοπὸν ἔχει τὴν ὀργάνωσιν καὶ ὁ ὁποῖος δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὅτι μονίμως θὰ ὑπάρχῃ ἐν τῷ Ἐπιτελείῳ τούτῳ. Εἶναι ὅμως βέβαιον, ὅτι καὶ ὁ νόμος αὐτὸς εἶναι προσωρινὸς, διότι μετὰ τὸν καταρτισμὸν τοῦ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ νόμου καὶ τὴν ἐπιψήφισιν αὐτοῦ ἀναντιρρήτως ἡ ἰσχὺς τοῦ παρόντος παύει. Ὁ νόμος, δὲ, ὁ ὁποῖος θὰ περιλάβῃ τὴν ὀργάνωσιν πασῶν τῶν ὑπηρεσιῶν, θὰ περιλάβῃ καὶ τὰ τοῦ Ἐπιτελείου τῆς Γενικῆς Διοικήσεως, ὡς καὶ τὰ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου, τὰ ὁποῖα δὲν ἀμφιβάλλω ὅτι θ’ ἀνταποκρίνωνται εἰς τὸν σκοπόν των. Ταῦτα εἶχον, Κύριοι, νὰ εἴπω, ἵνα κάλλιον ἑρμηνεύσω ἁπάσας τὰς περὶ Γενικῆς Διοικήσεως διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου.

§115Γ. ΚΟΡΠΑΣ. Ἡ ἀπάντησις τοῦ κυρίου ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργοῦ εἰς τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα ἀπηύθυναν πρὸς αὐτὸν οἱ προαγορεύσαντες, μὲ ἀπαλλάσσει τοῦ κόπου νὰ ἐκταθῶ ἐπὶ πολὺ εἰς τὰς λεπτομερείας ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι τῷ ὄντι καὶ εἰς ἐμὲ ἐγείρουσιν ἀπορίαν τινά. Ἀλλὰ δὲν ἠδυνάμην καὶ νὰ φαντασθῶ, ὅτι ἦτο ποτὲ δυνατὸν ν’ ἀφαιρεθῶσιν ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν πάντα τὰ τμήματα, ἐκτὸς ἐκείνου, τὸ ὁποῖον, διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους ἐδικαιολόγησεν, ἀφήρεσε καὶ ἀνέθηκεν εἰς τὴν Γενικὴν Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὰς πληροφορίας ταύτας ἀπομένει κενόν τι, τὸ ὁποῖον θὰ ζητήσω νὰ μοὶ ἐξηγήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ὅταν εἰς τὴν σειρὰν τοῦ λόγου μου ἔλθῃ ἡ κατάλληλος θέσις. Τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, Κύριοι, μεταρρυθμίζει οὐσιώδεις τινὰς τῷ ὄντι διατάξεις τοῦ ἰσχύοντος στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἐπιζητεῖται πρῶτον ἡ συγχώνευσις τῶν τριῶν Ἀρχηγείων εἰς μίαν μόνιμον καὶ ἑνιαίαν διοίκησιν. Τοῦτο δὲ σαφῶς καταφαίνεται ἐν τῷ πρώτῳ ἄρθρῳ τοῦ νομοσχεδίου· ἀλλ’ ἐπιζητεῖται καὶ ἕτερόν τι, ἐπιζητεῖται ἡ παρασκευὴ στρατιωτικοῦ ὀργανισμοῦ πρὸς ἀντικατάστασιν τοῦ ἤδη λειτουργοῦντος· τοῦτο δὲ ἀριδήλως συνάγεται ἐκ τοῦ διορισμοῦ, ὡς ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου, τοῦ ξένου ὀργανωτοῦ, δεύτερον ἐκ τῆς ἀποσπάσεως τῆς Διευθύνσεως τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας καὶ τῆς προσκολλήσεως αὐτῆς παρὰ τῷ Γενικῷ Διοικητῇ, καὶ τελευταῖον ἐκ τοῦ τελευταίου ἄρθρου τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον σαφῶς λέγει, ὅτι ὁ παρὼν νόμος θὰ ἰσχύσῃ μέχρι τῆς ἐπιψηφίσεως τοῦ ὁριστικοῦ ὀργανισμοῦ. Θέλω, Κύριοι, ἐκφέρει τὴν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου γνώμην μου, ἀπορρέουσαν ἐκ πεποιθήσεως, τὴν ὁποίαν ἀπὸ πολλοῦ χρόνου ἐμόρφωσα, καὶ τὴν ὁποίαν ἔσχον τὴν εὐκαιρίαν πολλάκις καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου νὰ ἐξενέγκω, ὅπως θὰ ἀποδείξω μετ’ ὀλίγον. Τὸ ζήτημα τοῦ στρατοῦ, ἀφ’ ἧς ἔχω τὴν τιμὴν νὰ παρακάθημαι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, ἐξήτασα πάντοτε ὡς ζήτημα ἐθνικὸν, καὶ ὡς τοιοῦτον καὶ τὴν στιγμὴν ταύτην θὰ ἐξετάσω. Παρακαλῶ δὲ νὰ μὴ παρεξηγηθῶ διὰ τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἐπὶ τούτου θὰ ἐκφράσω, διότι ἐκ πλήρους πεποιθήσεως θὰ ὁμιλήσω, καὶ θὰ συζητήσω ἐφ’ ὅλων τῶν ἄρθρων, τῶν ἀποτελούντων τὸ νομοσχέδιον. Ἐλέχθη, κύριοι, Βουλευταὶ, καὶ παρεστάθη μάλιστα μετὰ πολλῆς ζωηρότητος, ἂν οὐχὶ παρ’ ὅλων, ἀλλὰ παρὰ τῶν πλείστων βεβαίως τῶν προαγορευσάντων, ὅτι ἡ κατάστασις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν δὲν εἶναι εὐάρεστος,—ἵνα μὴ εἴπω βαρυτέραν τινὰ λέξιν,—ἰδίως δὲ τὴν γνώμην ταύτην ἐξήνεγκεν ὁ ἐκ Γόρτυνος ἀξιότιμος Βουλευτής, τοῦ ὁποίου οἱ λόγοι ἀληθῶς ἔχουσι κῦρος, οὐ μόνον διότι ἐκ τῆς μακρᾶς αὐτοῦ πείρας συνήγαγε τὸ συμπέρασμα τοῦτο, ἀλλὰ καὶ διότι διετέλεσεν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, διετέλεσε δὲ καὶ κυβερνήτης τῆς χώρας, καθ’ ὃν χρόνον πάντων τὰ βλέμματα ἦσαν ἐστραμμένα πρὸς τὸν στρατόν. Ἀλλ’ ἆρά γε αἰτία τῆς καταστάσεως ταύτης εἶναι ἡ ἔλλειψις ὀργανισμοῦ τελειοτέρου τοῦ ἤδη λειτουργοῦντος; Παντάπασιν. Αἰτία τῆς καταστάσεως ταύτης τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν λυπηρῶν ἐκείνων ἀποτελεσμάτων τοῦ πολέμου εἶναι πρῶτον ἡ ἀνατροφὴ τοῦ λαοῦ· διότι δὲν ἐνεπνεύσθη εἰς αὐτὸν ἐπαρκῶς ἡ ἀγάπη πρὸς τὴν πατρίδα καὶ τὸ αἴσθημα τὸ θρησκευτικόν. Ῥίψατε ἓν βλέμμα εἰς τὸν μικρὸν, ἀλλὰ γενναῖον ἐκεῖνον λαὸν τῆς Νοτίου Ἀφρικῆς, καὶ θέλετε πεισθῆ περὶ τῆς ἀληθείας τῶν λόγων μου. Διὰ μόνης τῆς μικρᾶς καὶ πρακτικῆς ὅλως ἀσκήσεως εἰς τὰ ὅπλα, διὰ τῆς ἀγάπης πρὸς τὴν πατρίδα καὶ τῆς πίστεως πρὸς τὸν Θεὸν διέπραξε κατορθώματα, τὰ ὁποῖα ἐπέσυραν τὸν θαυμασμὸν πάντων τῶν λαῶν, μηδ’ ἡμῶν ἐξαιρουμένων. Ἴσως ὑποκύψουσιν ἐπὶ τέλους, ἀλλὰ θὰ ὑποκύψωσιν εἰς τὸν μέγαν ἀριθμὸν τῶν ἀντιπάλων καὶ εἰς τὴν περίσσειαν τῶν μέσων, τὰ ὁποῖα διαθέτει ἡ μεγάλη ἐκείνη Δύναμις. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποκύψωσι, Κύριοι, θὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα νὰ λέγωσιν ὅ, τι εἶπε μέγας ἄλλοτε ἀνήρ: «Τὸ πᾶν ἀπωλέσαμεν, πλὴν τῆς τιμῆς». Τὰς αὐτὰς περίπου ἰδιότητας ἔχει καὶ ὁ Γερμανικὸς λαὸς, μὲ μόνην τὴν διαφορὰν, ὅτι τὴν πρακτικὴν καὶ μικρὰν ἐκπαίδευσιν λαμβάνει εἰς Σχολὰς συστηματικῶς ὠργανωμένας, οἷαί εἰσιν αἱ τάξεις τοῦ στρατοῦ. Καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀνατροφῆς ἐκείνης εἴδομεν κατὰ τὸ 1870. Ἀλλὰ δὲν συνέβη ἀτυχῶς τὸ αὐτὸ καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν, συνέβη ὅλως τὸ ἐναντίον, διότι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην οἱ Γάλλοι, στηριζόμενοι εἰς τὰς πατραγαθίας, ἢ μᾶλλον εἰς τὰ κατορθώματα τοῦ γαλλικοῦ στρατοῦ, παρημέλησαν τὰ πάντα, οὐδόλως ἀποβλέψαντες εἰς μέλλοντα πόλεμον, διότι ἐνόμιζον ὅτι θὰ ἐξακολουθήσωσιν οἱ πόλεμοι τῆς Ἀφρικῆς, οἱ τόσον ὁμαλοὶ καὶ ἄκοποι. Ἀνάγκη λοιπὸν ἡ ἀνατροφὴ τοῦ λαοῦ νὰ μεταβληθῇ. Ἰδοὺ, τί ἔλεγε, Κύριοι, ὁ μέγας πολίτης τῆς Γαλλίας Γαμβέτας ἀμέσως μετὰ τὸν Γαλλογερμανικὸν πόλεμον, ἤτοι κατὰ τὸ ἔτος 1871 (ἀναγινώσκει): «Δὲν πρέπει, Κύριοι, ν’ ἀπελπιζώμεθα διὰ τὴν ἀτιμωτικὴν εἰρήνην, τὴν ὁποίαν ὑπεγράψαμεν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἐργασθῶμεν πρὸς θεραπείαν τῶν κακῶν, διορίζοντες παντοῦ διδασκάλους, προσλαμβάνοντες πλὴν τοῦ παιδαγωγοῦ τῶν τέκνων μας ἕνα γυμναστὴν, εἴτε καὶ ὑπαξιωματικὸν τοῦ στρατοῦ, ἵνα ἀσκῆται ὅ τε νοῦς καὶ τὸ σῶμα αὐτῶν καὶ κατασταθῶσι ταῦτα ἱκανὰ, ἵνα ἀντέχωσιν εἰς τὰς διαφόρους στερήσεις, εἰς τὸ ψῦχος τοῦ Βορρᾶ καὶ τὸν ἥλιον τοῦ Μεξικοῦ· διότι, ἐὰν μόνον εἰς τὰ γράμματα περιορισθῶμεν, θ’ ἀποκτήσωμεν ἄνδρας ἐγγραμμάτους μὲν, ἀλλ’ οὐχὶ καὶ πατριώτας.» Ταῦτα ἔλεγεν ὁ Γαμβέτας, ὁ ὁποῖος ἐκ τῆς μακρᾶς αὐτοῦ πείρας εἶχε συναγάγει τὸ συμπέρασμα τοῦτο. Ἀλλ’ ἑτέρα αἰτία τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ ἡμῶν εἶναι ὁμολογουμένως ἡ ἔλλειψις πρακτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἡ προερχομένη ἐκ δύο ἄλλων αἰτιῶν, ἐκ τῆς ἐλλείψεως μέσων καὶ ἐκ τῆς ἐνασχολήσεως τοῦ στρατοῦ εἰς ὑπηρεσίας ἀλλοτρίας τοῦ προορισμοῦ αὐτοῦ. Ἰδοὺ τί ἔλεγον, Κύριοι, εἰς τὴν συνεδρίασιν τῆς 23 Φεβρουαρίου τοῦ 1888, προκειμένου περὶ τοῦ νομοσχεδίου τῆς αὐξήσεως τῆς χωροφυλακῆς, ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Βουλὴν ἐκείνην (ἀναγινώσκει): «Ἀλλ’ ἔστω, Κύριοι, δὲν θέλετε τὴν αὔξησιν τῆς χωροφυλακῆς δι’ ἕνα ἢ ἄλλον λόγον; συστήσατε πολιτοφυλακὴν πρὸς συνοδείαν τῶν δημοσίων εἰσπρακτόρων καὶ διὰ τὰς ἄλλας παραπλησίας ὑπηρεσίας, κάμετε κλητῆρας, κάμετε ὅ,τι θέλετε, ἀλλὰ, πρὸς Θεοῦ, ἀπαλλάξατε τὸν στρατὸν ἀπὸ τῶν ξένων πρὸς τὸ ἔργον αὐτοῦ ὑπηρεσιῶν, αἵτινες, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, οὐ μόνον διαφθείρουσι τὸν στρατὸν, ἀλλὰ καὶ παριστῶσι τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν ἀπεχθῆ καὶ ἄσκοπον εἰς τὰς ὄψεις τῶν στρατευσίμων, καθιστῶσαι δυσχερῆ καὶ προβληματικὴν τὴν προσωπικὴν τοῦ πολίτου ὑπηρεσίαν. Αὗται δ’ ὑπῆρξαν σχεδὸν πάντοτε αἱ αἰτίαι τῶν πολλάκις ἐπιρριφθεισῶν κατὰ τοῦ στρατοῦ μομφῶν καὶ τῶν ἐνίοτε ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀκουσθεισῶν δυσμενῶν περὶ αὐτοῦ κρίσεων.» Ταῦτα ἔλεγον, Κύριοι, κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην. Εἶδον δ’ εὐτυχῶς ἐπιψηφιζόμενον κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Σύνοδον τὸ μέτρον τοῦτο, καὶ εὔχομαι νὰ τεθῶσιν εἰς ἐνέργειαν οἱ δύο νόμοι περὶ χωροφυλακῆς καὶ ἀστυνομίας. Ἀλλὰ ἐλέχθη καὶ ἄλλο τι παρὰ τῶν ἀντιφρονούντων, ὅτι μόνη ἡ πολιτικὴ ἐπήνεγκε τὴν κατάστασιν ταύτην τοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἡ πολιτικὴ, Κύριοι, ἐμποδίζει τὴν πρακτικὴν ἄσκησιν τοῦ στρατοῦ; ἡ πολιτικὴ ἐμποδίζει τὴν ἐφαρμογὴν τῶν μέτρων ἐκείνων, δι’ ὧν μορφοῦται ὁ στρατός; Ἡ πολιτικὴ, Κύριοι, ἐπιδρᾷ ὅπου εὑρίσκει ἔδαφος πρόσφορον. Ἠδυνάμην νὰ φέρω πρὸς ὑμᾶς πολλὰ παραδείγματα, ἀλλὰ θὰ φέρω ἓν καὶ μόνον παράδειγμα, χωρὶς νὰ πειράξω τὴν μετριοφροσύνην τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς κ. Ράλλη. Θὰ σᾶς διηγηθῶ εἰς ὀλίγας λέξεις συμβάν τι, σχετιζόμενον πρὸς τὴν ἐπίδρασιν τῆς πολιτικῆς. Κατὰ τὸ 1893 διηύθυνα τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, τὸ δὲ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν διηύθυνεν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής. Τὰ ἀντικείμενα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας εἶναι κοινὰ, ὡς γνωρίζετε, εἴς τε τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν καὶ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν. Δύο τῶν τότε Βουλευτῶν, φίλοι τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης καὶ ἰδιαιτέρως φίλοι τοῦ κ. Ράλλη, ἀπετάθησαν πρὸς ἐμὲ καὶ μοὶ ἐζήτησαν τὴν ἐκτόπισιν δύο ἀξιωματικῶν, ἀσχολουμένων εἰς τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν. Ἐγὼ οὐδεμίαν ἔδωκα ἀπάντησιν· ἀλλὰ μετά τινας ἡμέρας ἐστενοχώρησαν οὗτοι τὸν κ. Ράλλην, ὅστις, ἀντὶ νὰ ἔλθῃ νὰ ζητήσῃ τὴν ἐκτόπισιν τῶν ἀξιωματικῶν ἐκείνων, ἐξ ἐναντίας ἦλθε νὰ μὲ παρακαλέσῃ νὰ μὴ ἐνδώσω εἰς τὴν ἀπαίτησιν αὐτῶν ταύτην, καίτοι ἦσαν φίλοι αὐτοῦ. Τοῦτο εἶναι, Κύριοι, ἓν παράδειγμα, καὶ τοιαῦτα παραδείγματα ἴσως ὑπάρχουσι καὶ ἄλλα.

§116Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Δυστυχῶς μόνος αὐτὸς ἔδωκε τοιαῦτα παραδείγματα.

§117Γ. ΦΙΚΙΩΡΗΣ. Δι’ αὐτὸ εἶπεν, ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην χαρακτήρων.

§118Α. ΒΙΤΑΛΗΣ. Καὶ δι’ αὐτὸ ἔμεινε καὶ μόνος.

§119Γ. ΚΟΡΠΑΣ. Λοιπὸν δὲν εἶναι ἡ πολιτικὴ, ἡ ὁποία διέφθειρε τὸν στρατὸν, εἶναι τὰ αἴτια, τῶν ὁποίων ἐμνήσθην πρὸ μικροῦ, καὶ ἄλλα. Ἀνάγκη λοιπὸν νὰ ἀρθῶσι τὰ αἴτια αὐτά· ἀλλὰ μετὰ τὴν ἄρσιν τῶν αἰτίων τούτων, ἢ σὺν τῇ ἄρσει τῶν αἰτίων τούτων, ἀνάγκη νὰ ληφθῇ πρόνοια καὶ περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Ἀπὸ πολλοῦ χρόνου πάντες ὁμιλοῦσι περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ ξένων ὀργανωτῶν. Καὶ ἐγὼ ἄλλοτε πολλάκις ὡμίλησα, ἀλλ’ οὐδὲν ὁριστικὸν ἢ πρακτικὸν ἐγένετο. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ δὲ ἡ Βουλὴ νὰ ἀναφέρω ἐν ὀλίγοις, τί ἔλεγον περὶ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ τὸν Φεβρουάριον τοῦ 1883 (ἀναγινώσκει): «Ἡ στρατιωτικὴ τῆς χώρας ὀργάνωσις, Κύριοι, δὲν εἶναι ἔργον οὐδὲ μηνῶν, οὐδὲ ὀλίγων ἐτῶν, εἶναι ἔργον ἀπαιτοῦν πολλὴν μελέτην καὶ βάσανα. Δὲν θέλω ἀναφέρει ἐνταῦθα τὴν ἱστορίαν καὶ τὰ συστήματα τῶν στρατιωτικῶν ὀργανισμῶν τῶν διαφόρων εὐρωπαϊκῶν Κρατῶν, οὔτε θέλω μνημονεύσει τῶν μετασχηματισμῶν, οὓς ἔλαβον οὗτοι ἐσχάτως, κατόπιν τῶν τελευταίων πολέμων καὶ τῶν ἔκτοτε ἐπικρατουσῶν νέων σκέψεων καὶ νέων ἰδεῶν, οὔτε θέλω ἐπικαλεσθῆ τὰς αὐθεντικὰς θεωρίας τοῦ Leval, οὗτινος τὸ ὄνομα ἠκούσθη πολλάκις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οὔτε τὰ ἀποφθέγματα τοῦ μεγάλου διδασκάλου τῆς στρατιωτικῆς τέχνης, τοῦ στρατάρχου Μόλτκε, οὔτε τὰς γνώμας τῶν ἄλλων στρατιωτικῶν συγγραφέων, διότι φρονῶ, ὅτι ταῦτα πάντα δύνανται νὰ ὦσι χρήσιμα εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἔχουσι τὸ καθῆκον νὰ θέσωσι τὰς βάσεις τῆς στρατιωτικῆς ὀργανώσεως τῆς χώρας, καὶ εἰς τοὺς ἀπὸ τῆς ἕδρας τοῦ στρατιωτικοῦ σχολείου διδάσκοντας τὸ μάθημα τῶν στρατιωτικῶν τεχνῶν της.» Ἔκτοτε, Κύριοι, παρῆλθον 17 ὅλα ἔτη, καὶ εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ποιώμεθα λόγον καὶ σήμερον περὶ τῆς ὀργανώσεως τοῦ στρατοῦ μας. Ἐψηφίσαμεν πέρυσι νόμον περὶ μετακλήσεως ξένου ὀργανωτοῦ, ἀκριβῶς πρὸς τὸν σκοπὸν νὰ ὀργανώσῃ τὸν στρατόν. Ἄς ἔλθῃ λοιπὸν οὗτος, ἂς λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὴν Μελέτην τῆς Α. Β. Ὑψ. τοῦ Διαδόχου, καὶ τὰς ἐν τῷ Ὑπουργείῳ εὑρισκομένας τοιαύτας τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ καὶ Βουλευτοῦ ἐξ Οἰτύλου, τοῦ διακεκριμένου ἀξιωματικοῦ κ. Λυκούδη καὶ ἄλλας ἴσως, οὐχὶ ἵνα ὁδηγηθῇ εἰς τὴν κανονικὴν σύνταξιν αὐτοῦ, ἀλλ’ ἵνα γνωρίσῃ κυρίως τὰς πρὸς τοῦτο τοπικὰς ἡμῶν περιστάσεις καὶ τὰ λοιπὰ παρομαρτοῦντα εἰς τοιαύτην ἐργασίαν, οἷον τὸν χαρακτῆρα τοῦ λαοῦ, τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα κλπ. τοῦθ’ ὅπερ ἔπραξαν οἱ Γερμανοὶ ὀργανωταὶ διὰ τὸν τουρκικὸν στρατὸν, οἱ Γάλλοι διὰ τὸς ῥωμουκὸν καὶ ἰαπωνικὸν, καὶ οἱ Ρῶσσοι διὰ τὸν βουλγαρικὸν, καὶ ἂς συντάξῃ ὀργανισμὸν ἀνάλογον πρὸς τὰ χρηματικὰ ἡμῶν μέσα, τῇ συνδρομῇ καὶ συνεργασίᾳ τῶν ἁρμοδίων. Ἤδη, κύριοι Βουλευταὶ, θὰ ἐξετάσω, ἂν εἶναι ἀναγκαῖον, συμφέρον καὶ κανονικὸν νὰ συγχωνευθῶσι τὰ τρία Ἀρχηγεῖα εἰς μίαν ἑνιαίαν καὶ μόνην Διοίκησιν, ἐὰν συμφέρῃ νὰ διορισθῇ Γενικὸς Διοικητὴς τοῦ στρατοῦ ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος, καὶ ποῖα εἶναι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἀφαιρεῖ τὸ νομοσχέδιον ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἔχομεν Ἀρχηγεῖα στρατοῦ· τὰ Ἀρχηγεῖα στρατοῦ εἶναι μία ἀρχὴ, ἡ ὁποία δὲν ὑπάρχει εἰς κανὲν Κράτος τοῦ κόσμου. Εἶχεν ἄλλοτε ἡ Αὐστρία, ἴσως καὶ νῦν ἔχει, διὰ τοπικοὺς μόνον λόγους, εἰς ὡρισμένας ἐπαρχίας· εἶχε πρὸ τοῦ πολέμου τοῦ Ρωσσοτουρκικοῦ ἡ Τουρκία, ἀλλ’ ὅτε, Κύριοι, κατὰ τὸν πόλεμον ἐκεῖνον τὰ ῥωσσικὰ στρατεύματα, ὠργανωμένα κανονικῶς, ἀντεμετώπισαν τάγματα τουρκικὰ μεμονωμένα, ὑπὸ ἕνα πασσᾶν ἀρχηγὸν, κατὰ τὴν διάβασιν τοῦ Δουνάβεως, τότε μόνον ἐνόησεν, ὅτι αἰτία τῆς διαβάσεως τοῦ Δουνάβεως ὑπὸ τῶν Ρώσσων κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἦτο ἡ κακὴ σύνταξις τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, διότι οὐδεμία ἀληθῶς ὑπῆρχεν ἐν αὐτῷ ἑνότης ἐνεργείας καὶ διοικήσεως, καὶ δι’ αὐτὸ οἱ Ρῶσσοι διέβησαν εὐχερῶς τὸν Δούναβιν. Ἀλλαχοῦ λοιπὸν Ἀρχηγεῖα δὲν ὑπάρχουσιν. Ὁ στρατὸς ἡμῶν, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ἀποτελεῖ μίαν στρατιωτικὴν περιφέρειαν, τουτέστιν ἓν σῶμα στρατοῦ· ἀφοῦ δὲ ἀποτελεῖ ἓν σῶμα στρατοῦ, ἀναγκαίως πρέπει νὰ ἔχῃ ἐπὶ κεφαλῆς αὐτοῦ ἕνα ἀντιστράτηγον. Οὐδαμοῦ ὑπάρχει σῶμα στρατοῦ, ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ ὁποίου νὰ μὴ ὑπάρχῃ ἀντιστράτηγος. Ἀλλὰ συμπίπτει παρ’ ἡμῖν ὁ ἀντιστράτηγος οὗτος νὰ ᾖναι ἡ Α. Ὑ. ὁ Διάδοχος, καὶ ἐδῶ εἶναι ἡ δυσκολία, τῶν μὲν φρονούντων, ὅτι τοῦτο εἶναι ἀντισυνταγματικόν, τῶν δὲ, ὅτι δὲν συμφέρει οὔτε εἰς τὸν στρατὸν οὔτε εἰς τὸ Κράτος. Τὸ ἐπ’ ἐμοὶ, δὲν θὰ συμφωνήσω μετὰ τῶν φρονούντων οὕτω, καὶ δὲν θὰ συμφωνήσω, διότι συνήθισα νὰ βλέπω τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον διοικητὴν τάγματος ὑπὸ τὸν συνταγματάρχην Μαυρομιχάλην, διότι συνήθισα νὰ βλέπω αὐτὸν διοικητὴν συντάγματος ὑπὸ τὸν τότε ἀρχηγὸν, καὶ ἀρχηγὸν τοῦ Γʹ Ἀρχηγείου ὑπὸ τὸν Ὑπουργὸν, ἐπὶ πολλὰ συνεχῶς ἔτη, τελευταῖον δὲ καὶ γενικὸν ἀρχηγὸν τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ στρατοῦ κατὰ τὸν πόλεμον. Ἀλλὰ συμφέρει, ὡς εἶπον, εἰς τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον καὶ εἰς τὸν στρατὸν καὶ εἰς τὸ Κράτος νὰ ἦναι ἡ Α. Ὑψ. Γενικὸς Διοικητὴς τοῦ στρατοῦ; Δὲν θὰ προστρέξω, Κύριοι, εἰς ἐπιχειρήματα, τῶν ὁποίων ἐποιήσαντο χρῆσιν ἄλλοι, ἀλλὰ θὰ στηριχθῶ ἐπὶ τῆς γνώμης ἀνδρὸς, εἰς τὸ κῦρος τῶν λόγων τοῦ ὁποίου, ὑποθέτω, οὐδεὶς θὰ δυνηθῇ νὰ ἀντιτείνῃ. Κατὰ τὸ 1867 ὁ βασιλεὺς τῆς Πρωσίας, ὁ πάππος τοῦ νῦν Αὐτοκράτορος, Γουλιέλμος Αʹ, μετέβη, συνοδευόμενος ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ Μόλτκε, εἰς Παρισίους πρὸς ἐπίσκεψιν τῆς Ἐκθέσεως. Ἡ Κυβέρνησις τότε ἡ Γαλλικὴ διώρισε παρ’ αὐτῷ, ὡς ξεναγὸν, τὸν τότε νομάρχην τοῦ Σηκουάνα Haussman, τοῦ ὁποίου καὶ μία λεωφόρος μεγάλη φέρει ἐν Παρισίοις τὸ ὄνομα. Μετὰ τὴν ἔξοδόν των ἐκ τῆς Ἐκθέσεως, ἐν μιᾷ τῶν ἡμερῶν ἐκείνων, ἐν τῇ αὐτῇ ἁμάξῃ εὑρίσκετο ὁ Μόλτκε μετὰ τοῦ νομάρχου· ὁ νομάρχης, θέλων νὰ μάθῃ τὰς ἐντυπώσεις, τὰς ὁποίας ἀπεκόμιζεν ὁ Βασιλεὺς Γουλιέλμος, εἶπε πρὸς τὸν Μόλτκε: «Στρατηγὲ, πιστεύω ὅτι θὰ ἐμείνατε εὐχαριστημένοι καὶ θὰ ἀπεκομίσατε καλὰς ἐντυπώσεις ἀπὸ τὴν Ἔκθεσιν ἡμῶν».— «Ἀληθῶς», ἀπήντησεν ὁ στρατηγὸς, «ἐθαύμασα τὴν πρόοδον τῆς γεωργίας, τῆς βιομηχανίας σας, τῶν τεχνῶν καὶ πάντων».—«Καὶ περὶ στρατοῦ, τί φρονεῖτε;»—«Ὁ στρατός σας εἶναι ἐξαίρετος, ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς ἔχομεν στρατὸν ἀξιόμαχον, τοῦτο δὲ ἀναντιρρήτως ὀφείλομεν εἰς τὸν Βασιλέα, διότι πρὶν ἢ ἔλθῃ εἰς τὸν θρόνον, κατὰ τὸ 1861, ἦτο διοικητὴς στρατοῦ ἐπὶ πάμπολλα συναπτὰ ἔτη, καὶ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο, ἀντιληφθεὶς τῶν ἐλλείψεων τοῦ στρατοῦ, οὐ μόνον ἐπήνεγκε τὰς ἀναγκαίας βελτιώσεις διὰ τῶν ἁρμοδίων, ἐφήρμοσε ταύτας καὶ ἔλαβεν ὅσα ἐξηρτῶντο ἐκ τῆς ἐξουσίας αὐτοῦ, ὡς ἀρχηγοῦ, μέτρα, ἀλλὰ καὶ ἀνελθὼν εἰς τὸν Θρόνον κατὰ τὸ 1861 ἀπετελείωσε τὸ ἔργον αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε, κύριε νομάρχα, νὰ φρονῶ, ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν εἶναι ἀξιόμαχος». Τοῦτο δὲ καὶ ἀπέδειξεν ὁ πόλεμος τοῦ 1870. Διὰ τοῦτο, Κύριοι, θέλω, ὁ Διάδοχος νὰ διοικῇ τὸν στρατὸν ἐν εἰρήνῃ, ἵνα ἀποκτήσῃ τὴν ἀναγκαίαν πεῖραν καὶ διὰ τὸν πόλεμον, καὶ ἐν χρόνῳ, ὃν ἔχει ὁ Ὕψιστος ὁρίσει, συμπληρώσῃ τὸ ἔργον, καὶ διὰ τοῦτο κηρύσσομαι ὑπὲρ τοῦ ἄρθρου τοῦ ὁρίζοντος τὴν Α. Ὑψ. τὸν Διάδοχον Γενικὸν Διοικητήν. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν πρὸ μικροῦ σᾶς ἐξήγησεν ἀκριβῶς, ὅτι οὐδὲν δικαίωμα ἀφαιρεῖται ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν. Ἕν μόνον ἀληθῶς ἀφαιρεῖται, ἡ Διεύθυνσις τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, ἡ ὁποία δίδεται εἰς τὸν Γενικὸν Διοικητήν. Κατὰ τὸ 1880 ἐψηφίσθη νόμος, διὰ τοῦ ὁποίου κατηργήθη ἀτυχῶς τὸ σῶμα τῶν Γεν. Ἐπιτελῶν· ἀτυχῶς λέγω, ἀλλὰ καλῶς κατηργήθη, διὰ λόγους, τοὺς ὁποίους πάντες οἱ στρατιωτικοὶ ἴσως γινώσκουσιν. Ἀλλὰ μετὰ τὴν κατάργησιν δὲν ἐλήφθη φροντὶς, ὅπως τὸ σῶμα τοῦτο ἀνασυσταθῇ ἐπὶ ἄλλης βάσεως, ἢ τοὐλάχιστον κανονισθῶσι προσόντα διὰ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐκτελοῦσι τὴν ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ὅτι κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου ἐκείνου (τὸ 1880), δι’ οὗ ἐζητεῖτο ἡ κατάργησις τοῦ σώματος τῶν Γεν. Ἐπιτελῶν, ὁ ἐκ Πατρῶν βουλευτὴς κ. Ρικάκης διὰ τῆς διακρινούσης αὐτὸν εἰλικρινείας καὶ ζέσεως ἐφώναξε: «πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπητε εἰς ἓν σῶμα «σὲ καταργῶ»; Ὅταν ὅλα τὰ Κράτη ἔχουν σῶμα Γεν. Ἐπιτελῶν, ἡμεῖς θ’ ἀποτελέσωμεν ἐξαίρεσιν;» Ἀλλ’ αἱ διαμαρτυρίαι τοῦ κ. Βουλευτοῦ εἰς μάτην ἐγένοντο, διότι τὸ νομοσχέδιον ἐψηφίσθη, καὶ τὸ σῶμα ἐκεῖνο κατηργήθη. Εἶμαι μεταξὺ τῶν ἀποτελούντων μέρος τοῦ σώματος ἐκείνου· ὑπολειπόμεθα δὲ τρεῖς μόνον ἀξιωματικοὶ ἐκ τοῦ σώματος αὐτοῦ, καὶ κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου ἐκείνου ἡμεῖς ἔχομεν, ἀντὶ μιᾶς, δύο σπάθας τοῦ Δαμοκλέους ἐπὶ τῆς κεφαλῆς μας, διότι κρέμαται ἐπ’ αὐτῆς ἀφ’ ἑνὸς μὲν τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας ὡς πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν, ἐξαρτώμενον ἐκ τοῦ νόμου, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τὸ ὅριον τοῦ βίου, ἐξαρτώμενον ἐκ τῆς Θείας βουλήσεως. Ἐνθυμοῦμαι μάλιστα, ὅτι ὁ κ. ἐκ Πατρῶν Βουλευτὴς ἠρώτησε τὸν τότε Πρωθυπουργὸν, τὸν μακαρίτην Τρικούπην: «Μέχρις οὗ οἱ ὑπάρχοντες ἐξέλθωσιν ὁπωσδήποτε», λέγει τὸ νομοσχέδιον. Τὸ ὁπωσδήποτε τί σημαίνει;» Καὶ τότε ἐκεῖνος τῷ ἀπήντησεν, ὅτι θὰ ἐξέλθουν δηλαδὴ, εἴτε τιθέμενοι εἰς ἀποστρατείαν ἢ εἰς ἀπόταξιν, εἴτε ἀποθνήσκοντες. Ἑπομένως θέλω νὰ εἴπω, ὅτι συμφέρον κανὲν δὲν ἔχω διὰ τὴν ἀνασύστασιν τοῦ σώματος τῶν Γεν. Ἐπιτελῶν, ἀλλὰ νομίζω, ὅτι εἶναι ἀναγκαῖον πρὸ παντὸς, εἰς τὸν νέον ὀργανισμὸν, ὁ ὁποῖος θὰ συνταχθῇ, νὰ σχηματισθῇ τὸ σῶμα τῶν Γενικῶν Ἐπιτελῶν, σῶμα τὸ ὁποῖον πάντα τὰ Κράτη ἔχουσιν, ἐκτὸς τῆς Γαλλίας, ἥτις κατήργησε τοῦτο μετὰ τὸν πόλεμον τοῦ 1870. Κατὰ τὸ 1890, εὑρισκόμενος ἐν Παρισίοις, ἐνόμισα καθῆκόν μου νὰ ἐπισκεφθῶ τὸν τότε ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου παρὰ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ἀντιστράτηγον Miribel, τὸν στρατηγὸν ἐκεῖνον, τὴν στέρησιν τοῦ ὁποίου ἀπό τινων ἐτῶν ἡ Γαλλία θρηνεῖ, καὶ δικαίως. Ὁ στρατηγὸς ἦτο εἰς πλήρη γνῶσιν τῶν καθ’ ἡμᾶς στρατιωτικῶν πραγμάτων. Πρώτη ἐρώτησις, τὴν ὁποίαν μοὶ ἀπηύθυνεν, ἦτο: «διατὶ δὲν ἀνεσυστήσατε τὸ σῶμα τῶν Γεν. Ἐπιτελῶν»; «—Διότι περιμένομεν, στρατηγὲ», τῷ εἶπον, «νὰ σᾶς μιμηθῶμεν καὶ κατὰ τοῦτο, ἀφοῦ σᾶς ἐμιμήθημεν καὶ εἰς τὴν κατάργησιν αὐτοῦ καὶ εἰς ὅλους τοὺς στρατιωτικοὺς νόμους, τοὺς ὁποίους ἐλάβομεν παρ’ ὑμῶν.» — «Ἀλλ’ ἡμεῖς εἴμεθα εἰς ἄλως διάφορον θέσιν», μοὶ ἀπήντησεν, «ἡμεῖς πρῶτον κατηργήσαμεν τὸ σῶμα τοῦτο, διότι ἴσως ἐθεωρήθη, ὅτι καὶ αὐτὸ ἦτο μία ἀπὸ τὰς αἰτίας τῶν ἀποτυχιῶν ἡμῶν, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθημεν νὰ τὸ συστήσωμεν ἐκ νέου, διότι ἀκόμη σκεπτόμεθα, ἐὰν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνασυσταθῇ, καθόσον ἔχομεν στρατὸν πολυάριθμον καὶ εἶναι ἀδύνατον νὰ σχηματίσωμεν ἀνάλογον σῶμα τῶν Γεν. Ἐπιτελῶν, ἐνῷ σεῖς ἔχετε στρατὸν ὀλιγαριθμότερον, καὶ δύνασθε νὰ σχηματίσητε σῶμα Γεν. Ἐπιτελῶν ἐξ ἀναλόγου ἀριθμοῦ ἀξιωματικῶν. Ἐν τοιαύτῃ δὲ περιπτώσει, μέχρις οὗ καταρτίσητε Σχολὴν εἰδικὴν πρὸς τοῦτο, νομίζω ὅτι εἶναι καλὸν νὰ ἀποστείλητε εἰς Γαλλίαν ἀξιωματικοὺς, οἱ ὁποῖοι νὰ σπουδάζουν, διότι ἡμεῖς ἔχομεν τὰ μέσα νὰ χορηγῶμεν εἰς τοὺς ἐκτελοῦντας ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν τὸ brevet»,—διότι ἄνευ τοῦ διπλώματος τούτου οὐδεὶς ἀξιωματικὸς ἐν Γαλλίᾳ δύναται νὰ ἐκτελέσῃ ἐπιτελικὴν ὑπηρεσίαν.» Ἔχω λοιπὸν τὴν πεποίθησιν, ὅτι, ὅταν θὰ ἔλθῃ ὁ ὀργανωτὴς,—ἐὰν μάλιστα εἶναι Γερμανὸς,—ἐκ τῶν πρώτων, τὰ ὁποῖα θὰ ζητήσῃ, θὰ ἦναι ἡ ἀνασύστασις τοῦ σώματος τῶν Γενικῶν Ἐπιτελῶν. Δὲν θεωρῶ βεβαίως ἀναγκαῖον νὰ ἀναπτύξω περισσότερον, διατὶ πρέπει νὰ ἀνασυσταθῇ τὸ σῶμα τοῦτο, διότι ὑποθέτω, ὅτι τοῖς πᾶσιν εἶναι οἱ λόγοι γνωστοί. Ἐλέχθη ἐντεῦθεν, ὅτι οὐδαμοῦ ὑπάρχει Γεν. Ἐπιτελεῖον κεχωρισμένον ἀπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Ἐν Γερμανίᾳ, Κύριοι, τὸ Γεν. Ἐπιτελεῖον εἶναι ἐκτὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ ὑπάγεται μάλιστα ἀπ’ εὐθείας εἰς τὰς διαταγὰς τοῦ Αὐτοκράτορος. Ἐν Αὐστρίᾳ μέχρι τοῦ 1881 ὑπῆρχον διάφορα τμήματα ἐπιτελικῆς ὑπηρεσίας ὑπὸ ἕνα ἀρχηγὸν τοῦ Ἐπιτελείου, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης συνέστη χωριστὸν Γεν. Ἐπιτελεῖον, ταχθὲν ὑπὸ τὰς ἀμέσους διαταγὰς τοῦ Αὐτοκράτορος. Ἐν Ρωσσίᾳ ἐπίσης πρὸ ὀλίγου δὲ, ὡς θ’ ἀνεγνώσατε ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, ἐκάη τὸ κατάστημα τοῦτο, ἐν τῷ ὁποίῳ ὑπῆρχον τὰ Ἀρχεῖα τοῦ Γεν. Ἐπιτελείου, καὶ λέγουσι μάλιστα, ὅτι ἐκάησαν καὶ τὰ σχέδια ἀμύνης καὶ ἐπιθέσεως, τὰ ὁποῖα ὑπῆρχον ἐν αὐτῷ. Ὅταν γείνῃ ὁ ὀργανισμὸς ὁ νέος, τότε, ἀπὸ τοῦδε δηλῶ, ἐὰν εἶμαι εἰς τὴν Βουλὴν, θὰ ὑποστηρίξω, ἵνα καὶ παρ’ ἡμῖν ὑπάρχῃ Γεν. Ἐπιτελεῖον κεχωρισμένον ἀπὸ τὴν Γεν. Διοίκησιν τοῦ στρατοῦ, διατηροῦσαν Ἐπιτελεῖον συγκεκροτημένον καθ’ ὃν τρόπον συγκροτεῖται ἐν τοῖς στρατιωτικοῖς Κράτεσι τὸ Ἐπιτελεῖον σώματος στρατοῦ (corps d'armée). Προκειμένου ὅμως ἐπὶ τοῦ παρόντος περὶ προσωρινῆς διατάξεως ἐπὶ τῷ τέλει τῆς παρασκευῆς τοῦ ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ καὶ τῶν ἄλλων ἐργασιῶν τοῦ Γεν. Ἐπιτελείου, βεβαίως θὰ ψηφίσω ὑπὲρ τῆς ἀποσπάσεως τῆς Διευθύνσεως τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας παρὰ τῇ Γεν. Διοικήσει. Ἀλλ’ ἐνταῦθα, θὰ παρατηρήσω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν, δέον νὰ ὑπάρχῃ ἢ Γραφεῖόν τι Κεντρικὸν ἢ Τμῆμά τι, ὅπερ νὰ ἀναλάβῃ τὴν εἰσήγησιν παρὰ τῷ Ὑπουργῷ τῶν ὑποθέσεων, τὰς ὁποίας κατὰ τὸ διάταγμα τῆς 25 Σεπτεμβρίου 1887 ἐκτελεῖ ἡ Διεύθυνσις τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας, ἥτις ἀπεσπάσθη παρὰ τῇ Γεν. Διοικήσει. Ἐν Γερμανίᾳ τὸ Γεν. Ἐπιτελεῖον εἶναι συγκεκροτημένον ὡς ἀκολούθως. Ἔχει ἕνα στρατηγὸν, ὡς ἀρχηγὸν, 3 ὑποστρατήγους ὡς ὑπαρχηγούς· ἔχει ἓν Κεντρικὸν Γραφεῖον, τὸ ὁποῖον εἶναι Γραφεῖον τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου καὶ ἐν τῷ ὁποίῳ ὑπάρχει καὶ μία ἐπιτροπή· ἔχει διάφορα τμήματα, ἐξ ὧν τρία τμήματα ἀσχολοῦνται εἰς τὴν μελέτην τῶν χωρῶν καὶ τῶν στρατῶν τῶν διαφόρων Κρατῶν· ἔχει τμήματα ἄλλα, σιδηροδρόμων, φρουρίων, στατιστικῆς κλπ., καὶ ἐργάζεται εἰς ὅλα ἐκεῖνα τὰ ἀντικείμενα, ἅτινα ὁρίζει τὸ Β. Διάταγμα τῆς 25 Σεπτεμβρίου 1887 διὰ τὴν ἡμετέραν Διεύθυνσιν τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας. Ἀλλ’ ἐκεῖ, Κύριοι, ἡ ἐργασία τοῦ Γενικοῦ Ἐπιτελείου, μὴ νομίσητε, ὅτι εἶναι γνωστὴ τοῖς πᾶσι. Τὰ μὲν σχέδια τῆς ἀμύνης καὶ ἐπιθέσεως εὑρίσκονται κεκλεισμένα εἰς τὸ συρτάρι τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ Ἐπιτελείου, καὶ εὑρίσκονται κεκλεισμένα, ἵνα παραδοθῶσι κατὰ τὴν στιγμὴν τὴν κατάλληλον εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι θὰ διοικήσουν τὸν στρατὸν, — διότι δὲν συμφωνῶ μετὰ τοῦ προαγορεύσαντος κυρίου Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, ὅτι τὸ κρατοῦν σύστημα ἐν Ἀγγλίᾳ τοῦ διορισμοῦ τοῦ ἀρχηγοῦ ἐν πολέμῳ εἶναι προτιμότερον, τουτέστι νὰ διορίζηται ὁ ἀρχηγὸς τοῦ στρατοῦ κατὰ τὴν στιγμὴν τοῦ πολέμου. Τὰ δύο στρατιωτικώτερα Κράτη, ἡ Γερμανία καὶ ἡ Γαλλία, δὲν σκέπτονται οὕτω. Ἐν Γαλλίᾳ λ. χ. οἱ διοικηταὶ τῶν στρατιῶν εἶναι ἐνδεδειγμένοι ἀπὸ τοῦδε, καὶ ὄχι μόνον εἶναι ἐνδεδειγμένοι, ἀλλ’ ἀποτελοῦσι καὶ μέρος τοῦ Conseil de Guerre, τοῦ πολεμικοῦ τουτέστι Συμβουλίου, τοῦ ὁποίου προΐσταται ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ οὗτινος εἰσηγητὴς εἶναι ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐπιτελείου. Καὶ ἐν Γερμανίᾳ ἐπίσης εἶναι ἐνδεδειγμένοι ὡς τοιοῦτοι οἱ ἐπιθεωρηταὶ καὶ ὁ Γεν. Ἐπιθεωρητὴς, ἀλλὰ δὲν λαμβάνουσι γνῶσιν τοῦ σχεδίου τῆς ἀμύνης καὶ ἐπιθέσεως, παρὰ μόνον ὅταν ἔλθῃ ἡ στιγμή, καθ’ ἣν θὰ προβῶσιν εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ἀλλ’ ἀπὸ πολλοῦ παρασκευάζονται, μελετῶντες ὅσα ἀνάγονται εἰς τὴν διοίκησιν τῶν στρατιῶν, τῶν ὁποίων τὴν διοίκησιν θ’ ἀναλάβωσι. Προκειμένου, ὡς εἶπον πρότερον, περὶ τῆς μυστικότητος τῆς Ἐπιτελικῆς Ὑπηρεσίας ἐν Γερμανίᾳ, σᾶς φέρω ἓν παράδειγμα. Ἐσχάτως τὸ Ἐπιτελεῖον εἶχε συντάξει σχέδιον καὶ προϋπολογισμὸν μεταρρυθμίσεως φρουρίων τινῶν. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, λαβὼν ἀνὰ χεῖρας, ὄχι τὸ σχέδιον καὶ τὸν προϋπολογισμὸν, ἀλλ’ ἁπλῶς τὴν αἴτησιν πιστώσεως, προσῆλθεν εἰς τὸ Κοινοβούλιον καὶ ἐζήτησε τὴν ἀναγκαίαν πίστωσιν. Εἷς τῶν Βουλευτῶν, ὅπως συνήθως συμβαίνει, ἠρώτησεν αὐτόν: «διὰ ποῖα φρούρια θὰ χρησιμεύσῃ αὐτὴ ἡ πίστωσις;» — «Πρὸς ἐπισκευὴν φρουρίων», ἐπαναλαμβάνει ὁ Ὑπουργὸς, χωρὶς οὐδεμίαν ἄλλην λέξιν νὰ προσθέσῃ· καὶ ἐψηφίσθη ἡ πίστωσις, χωρὶς ὁ ἐρωτήσας Βουλευτὴς νὰ ζητήσῃ ἄλλην διασάφησιν. Ἐγὼ, Κύριοι, τὴν γνώμην τὴν ὁποίαν ἔχω περὶ καταργήσεως τῶν Ἀρχηγείων καὶ ἱδρύσεως μιᾶς μονίμου καὶ ἑνιαίας Διοικήσεως τοῦ στρατοῦ, τὴν ἔχω ἀπὸ πολλοῦ χρόνου. Πρὸ δύο μάλιστα ἐτῶν τὴν ἐγνωστοποίησα πρὸς τὸν κ. Ζαΐμην, τότε Πρωθυπουργὸν,—καὶ ἐπικαλοῦμαι τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ, ἐὰν δὲν εἶπον εἰς αὐτὸν, ὅτι, «καθὼς παρατηρῶ, δὲν ὑπάρχει ἄλλη ἐλπὶς σωτηρίας διὰ τὸν στρατόν»· ὄχι διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους εἶπόν τινες, ἀλλὰ διότι διὰ τῶν τριῶν Ἀρχηγείων δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἑνότης ἐργασίας καὶ ἐνεργείας. Θεωρῶ ἀναγκαῖον, Κύριοι, καὶ ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, ὅτι δέον νὰ ἐφαρμοσθῶσι πρότερον οἱ δύο νέοι νόμοι, ὁ νόμος περὶ χωροφυλακῆς καὶ ὁ νόμος περὶ ἀστυνομίας, διότι μόνον διὰ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτῶν θὰ ἦναι δυνατὸν νὰ συγκεντρωθῇ δύναμίς τις, ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ὁποίας νὰ τεθῇ ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος. Ἐὰν δὲν πρόκειται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν οἱ νόμοι ἐκεῖνοι, ἂς μείνῃ καὶ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο γράμμα νεκρόν· ἀλλ’ ἔχω πλήρη τὴν πεποίθησιν, ὅτι οἱ προκαλέσαντες τὴν ψήφισιν τῶν νόμων ἐκείνων πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, βεβαίως ἔχουσι τὴν ἠθικὴν ὑποχρέωσιν νὰ ἐκτελέσωσιν αὐτούς. Ἀλλὰ καὶ ἡ Βουλὴ, νομίζω ὅτι, ὡς εἶπε καὶ ὁ ἐκ Πατρῶν ἀξιότιμος Βουλευτὴς, ὀφείλει προθύμως νὰ παράσχῃ τὰς ἀναγκαίας πιστώσεις, ὅπως ἐφαρμοσθῶσι τὰ μέτρα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἐν ἅπασι τοῖς Κράτεσιν ἐφαρμόζονται πρὸς μόρφωσιν τοῦ στρατοῦ. Ἐὰν τὰ μέτρα ταῦτα ἐφηρμόζομεν πρὸ πολλῶν ἐτῶν, βεβαίως δὲν θὰ ἐπαθαίνομεν τὰς συμφορὰς, τὰς ὁποίας ἐπάθομεν, καὶ εὔχομαι νὰ μὴ ἔλθῃ στιγμή, ἵνα εἴπωμεν πάλιν ὅ,τι δυστυχῶς πάντες τότε εἶπον. Τοῦτο δὲ μοὶ ἐνθυμίζει καὶ ἄλλο τι. Ὅτε Ναπολέων ὁ Γʹ ἐπολιορκήθη εἰς τὸ Σεδὰν καὶ ἦτο ἕτοιμος νὰ παραδοθῇ μεθ’ ὅλου τοῦ στρατοῦ αὑτοῦ, ὁ διοικητὴς τοῦ ἑβδόμου σώματος στρατοῦ, θαρραλεώτερος καὶ πατριωτικώτερος τῶν ἄλλων, προσῆλθεν εἰς τὸν Αὐτοκράτορα καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν: «Μεγαλειότατε, ἂς πειραθῶμεν διὰ τελευταίαν φορὰν νὰ διασχίσωμεν τὰς ἐχθρικὰς γραμμάς». Ἀλλ’ ὁ Ναπολέων, δεικνύων διὰ τῆς χειρὸς τὸν ἐν ἀποσυνθέσει σχεδὸν στρατὸν, λέγει πρὸς αὐτόν: «Ἰδοὺ ὁ στρατὸς ἡμῶν εἰς ποίαν κατάστασιν εἶναι! οὔτε δύναται πλέον, ἀλλ’ οὔτε καὶ θέλει. Θερίζομεν εἰς μίαν στιγμὴν ὅ,τι ἐσπείραμεν ἐπὶ τόσα ἔτη!» Εὔχομαι νὰ μὴ εὑρεθῶμεν, Κύριοι, εἰς τοιαύτην θέσιν, νὰ εἴπωμεν καὶ ἡμεῖς τὸ ἴδιον. (Εὖγε! εὖγε!).

§120ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Γουναράκης ἔχει τὸν λόγον.

§121Ν. ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Νομίζω, ὅτι κυβερνητικὸν ἦτο σφάλμα, ὅπως τεθῇ ὑπὸ τὴν κρίσιν τῆς Βουλῆς τὸ νομοσχέδιον περὶ γενικῆς ἀρχηγίας τοῦ στρατοῦ μὲ ἔννοιαν πολιτικήν. Ἂν ἄνευ τοιαύτης ἐννοίας ὑπεβάλλετο, τὸ ἀληθὲς φρόνημα τοῦ λαοῦ, ἀπεικονιζόμενον εἰς τοὺς ἐλευθέρους πάσης πολιτικῆς ἐπηρείας ἀντιπροσώπους του, θὰ κατεφαίνετο πληρέστερον. Καὶ ἦτο ἀνάγκη νὰ καταφανῇ σαφεστέρα ἡ γνώμη ἐπὶ νομοσχεδίου, πρὸς τὸ ὁποῖον συνδέεται ὁ μέλλων Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ἐφρόνησεν ἄλλως. Ἠθέλησε νὰ ἦναι μᾶλλον ἀσφαλὴς περὶ τοῦ ἀποτελέσματος, διότι ἐξετέλει ἔργον ὄχι ἰδίας πρωτοβουλίας, ὑποβαλοῦσα εἰς τὴν ψήφισιν τῆς Βουλῆς τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Θέλω νὰ πιστεύω, ὅτι πατριωτικῶς σκεπτομένη ἀπεφάσισε νὰ ὑπακούσῃ εἰς τὴν ἔμπνευσιν, ἡ ὁποία ὑπηγόρευσε τὸ παρὸν νομοσχέδιον· δὲν ἀδικῶ αὐτήν. Ἀλλ’ ἡμεῖς, οἵτινες καλούμεθα νὰ ἐκφέρωμεν γνώμην ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς γενικῆς ἀρχηγίας τοῦ στρατοῦ, κύριοι Βουλευταί, εἴμεθα ὑπόχρεοι νὰ ἐξετάσωμεν αὐτὸ ἀσχέτως πρὸς τὴν εὐλάβειαν, τὴν ὁποίαν ὀφείλομεν πρὸς τὸν Βασιλέα ἡμῶν καὶ τὸν μέλλοντα Βασιλέα, νὰ ἐξετάσωμεν, λέγω, αὐτὸ ὅλως ἀκαδημαϊκῶς, ὡς μελετῶσιν αἱ Συντακτικαὶ Συνελεύσεις καὶ καταρτίζουσι τὰ Συντάγματα, τὰ ὁποῖα καθορίζουσι τὰς σχέσεις μεταξὺ τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ Βασιλέως. Διότι φρονῶ, ὅτι ψηφίζοντες τοιοῦτον νομοσχέδιον, ψηφίζομεν τύποις μὲν νόμον, κατ’ οὐσίαν δὲ διάταξιν συνταγματικήν· διότι θὰ ἦναι ἀδύνατον, Κύριοι, εἰς Βουλὴν Ἑλληνικήν, χωρὶς νὰ προκαλέσῃ κλονισμόν, νὰ συζητήσῃ ζήτημα καὶ πραγματικὴν κατάργησιν τοῦ νόμου, ἂν ἐκ παντοίων λόγων ἤθελεν ἀποτύχει εἰς τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον θὰ ἐμπιστευθῶμεν αὐτήν. Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι τὸ παρὸν νομοσχέδιον θὰ κρίνωμεν ὡς εἰ ἤμεθα Συντακτικὴ Συνέλευσις, οὐδόλως ἀφορῶντες εἰς πρόσωπα, ἀλλ’ ἐμπνεόμενοι ἐκ τῆς δυσπιστίας ἐκείνης, τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλουσι τὰ πράγματα. Καὶ οἱ ἔντιμοι ἄνθρωποι καταρτίζουσι πρὸς ἀλλήλους συμβόλαια. Συμβάλλονται οἱ τίμιοι ἄνθρωποι ἑκατέρωθεν, καὶ ὁ καταρτισμὸς τοῦ συμβολαίου οὐδένα ἄλλον λόγον ἔχει, εἰμὴ τὴν πιθανότητα τῆς διαρρήξεως αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ ἑτέρου τῶν συμβαλλομένων. Πρὸς τοιοῦτον σκοπὸν καὶ ἐκ τοιαύτης αἰτίας καταρτίζονται καὶ τὰ Συντάγματα. Ὑπὸ τοιοῦτον πνεῦμα ἀνάγκη εἶναι νὰ κριθῇ καὶ τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Ἂν εἴμεθα πράγματι ἐλεύθερος λαὸς, πρέπει νὰ ἔχωμεν τὴν δυσπιστίαν, ὄχι διότι ἐκ τῆς εἰδικῆς περιπτώσεως αὕτη προκαλεῖται, ἀλλὰ διότι ἔγκειται ἐν αὐτῇ τῇ φύσει τῶν πραγμάτων. Οἱ λαοὶ διατηροῦσι τὰς ἐλευθερίας αὑτῶν, μόνον ὅταν ἐκ τοιαύτης δυσπιστίας προνοοῦντες ἐγκαίρως λαμβάνωσι τὰ κατάλληλα μέτρα, ἵνα ματαιώσωσι πάντα πειρασμὸν καὶ πᾶν ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖον πιθανὸν νὰ προέλθῃ ἐκ τῆς δυνάμεως, ἣν ἐμπιστεύονται εἰς τὸν διαχειριστὴν αὐτῆς ἐν τῇ Πολιτείᾳ. Διότι ὁ κεκτημένος δύναμιν, καὶ αὐτὸς δὲν δύναται νὰ προείπῃ ἐν τῷ παρόντι, πῶς θὰ μεταχειρισθῇ ταύτην ἐν τῷ μέλλοντι. Καὶ περὶ τοῦ μέλλοντος πρόκειται. Πρόκειται περὶ τῆς ἐνδεχομένης στιγμῆς, περὶ μιᾶς καὶ μόνης στιγμῆς καθ’ ἣν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ κατάχρησις τοιαύτης ἐξουσίας. Ἀλλὰ τίς ἡ παρεχομένη δύναμις εἰς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ στρατοῦ διὰ τοῦ νομοσχεδίου; Τί σκοπεῖ τὸ νομοσχέδιον; Σκοπεῖ ἀποκέντρωσιν δικαιωμάτων τοῦ Ὑπουργοῦ; Ἀλλ’ ἂν τοιοῦτόν τι ἐσκόπει, ἠδυνάμεθα βεβαίως νὰ συζητήσωμεν ἄνευ φόβου· διότι τίς δὲν κατανοεῖ ἔν τινι μέτρῳ τὴν ἀνάγκην ἀποκεντρώσεως; Ἀλλὰ παράξενον θὰ ἔχωσι γνώμην περὶ ἀποκεντρώσεως ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι ἡ ἀφαίρεσις τῶν δικαιωμάτων ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ ἡ παροχὴ αὐτῶν εἰς ἄλλην ἀρχὴν εἶναι ἀποκέντρωσις. Ἀποκέντρωσις εἶναι ἡ παροχὴ δικαιωμάτων ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ εἰς κατώτερα ὄργανα, τὰ ὁποῖα εἶναι ὑπ’ αὐτὸν, ὄργανα τὰ ὁποῖα ἔχουσι κύκλον δικαιοδοσίας, ἐν τῷ ὁποίῳ κατὰ τὸ δοκοῦν πράττουσι καὶ τὰ ὁποῖα διατελοῦσιν ὑπὸ τὴν πειθαρχικὴν αὐτοῦ νόμῳ καὶ πράγματι ἐξουσίαν καὶ τὰ ὁποῖα ἔχουσι μετακλητὴν ἰδιότητα. Ἀλλὰ τὸ περιεχόμενον τοῦ νομοσχεδίου δὲν σκοπεῖ ἀποκέντρωσιν, ἀλλ’ ἀφαίρεσιν δικαιωμάτων ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ παροχὴν τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν εἰς ἄλλο πρόσωπον. Ἡ συγκέντρωσις διατηρεῖται, ἁπλῶς δὲ μόνον μετατίθεται. Ἀλλ’ ἂν ὑπῆρχεν ἀνάγκη μεταθέσεως τῆς συγκεντρώσεως ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ εἰς ἄλλο πρόσωπον γενικῶς, θὰ εἴχομεν τοὐλάχιστον ζήτημα συστήματος. Συζητοῦντες δὲ περὶ συστήματος, θὰ εἴχομεν μᾶλλον ἐλευθέραν γνώμην, ἠδυνάμεθα νὰ ἐξετάσωμεν αὐτὸ εὐρύτατα. Διὰ τῆς παρεμβολῆς ὅμως τοῦ προσώπου τῆς Α. Υ. τοῦ Διαδόχου ἡ ἰδέα περὶ συστήματος ἐκλείπει. Ὄχι πλέον ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία μετ’ εὐθύνης θ’ ἀναζητῇ καὶ ὁρίζῃ ἑκάστοτε τὸ κατάλληλον πρὸς τὸ ἔργον πρόσωπον, ἀλλ’ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ὁρίζουσα αὐτὸ, περιορίζει τὰ ὅρια τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, κατὰ τὸ μέτρον τοῦ περιορισμοῦ παραδίδουσα αὐτὴν εἰς τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον. Ἀλλὰ τὸν οὕτω ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας, ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ λαοῦ γινόμενον περιορισμὸν ἐγὼ θεωρῶ ὕβριν κατὰ τοῦ παρελθόντος, κατ’ αὐτῆς τῆς ἱστορίας ἡμῶν. Τάχα ὅ,τι οἱ μετ’ εὐθύνης διαχειρισταὶ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας δὲν ἠδυνήθησαν νὰ πράξωσιν, ὁ Βούλγαρης, ὁ Κουμουνδοῦρος, ὁ Ζαΐμης, ὁ Δεληγεώργης, ὁ Τρικούπης, ὁ γηράσας αὐτὸς Δηλιγιάννης, καὶ ἄλλοι ἀπογοητευθέντες σύγχρονοι πολιτικοὶ ἄνδρες, αὐτὸ θὰ κατορθώσῃ μόνος ἡ Α. Υ. ὁ Διάδοχος; Εἰς τὸν Διάδοχον μόνον τὴν ἐλπίδα τοῦ ἔθνους θ’ ἀναθέσωμεν; Ὄχι, Κύριοι, δὲν εἶναι εὐλάβεια πρὸς τὴν Αὐτοῦ Ὑψηλότητα ἡ ὕβρις κατὰ τοῦ λαοῦ! Πᾶσα ἐξουσία, ἐκπορευομένη ἐκ τοῦ λαοῦ, εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία διατηρεῖ τὰς ἐλευθερίας τοῦ λαοῦ· εἶναι δὲ ἀνάξιος αὐτῶν ἐκεῖνος ὁ λαὸς, ὅστις φρονεῖ, ὅτι εἰς τὰς βαθμίδας τοῦ Θρόνου ἀνευρίσκονται ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ σώσωσιν αὐτόν. Λαοὶ, οἱ ὁποῖοι ἀπώλεσαν τὴν ἐφ’ ἑαυτοὺς ἐμπιστοσύνην, δὲν ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς τὰ σπέρματα, ὅπως ἐλευθέρως ἀναπτυχθῶσι. Δὲν ἀρνοῦμαι τὴν κακοδαιμονίαν ἡμῶν. Μέμφονται τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, ὡς αἰτίου ταύτης. Ἀλλ’ ἐγὼ θὰ ἤμην εἰς τὴν ἀρίστην τῶν θέσεων μετ’ ὠφελείας προσωπικῆς νὰ συμβάλω εἰς τὴν κατὰ τοῦ πολιτεύματος καθ’ ἡμέραν ἐπιρριπτομένην μομφὴν, ὡς καὶ εἰς τὴν κατὰ τοῦ κομματικοῦ διαγωνισμοῦ καὶ τῆς πολιτικῆς συναλλαγῆς, ὡς οὐδόλως οὐδέποτε ἀναμιχθεὶς εἰς αὐτὰ, οὔτε ὡς πρόσωπον, οὔτε ὡς πολιτευόμενος· ἀλλ’ ἔχων περὶ τοῦ πολιτεύματος ἡμῶν ἰδέας μορφωθείσας διὰ μελέτης ἐπὶ πολλὰ ἔτη, ὡς πολίτης ἐν τῷ τόπῳ μου καὶ ἐφρόνησα καὶ φρονῶ, ὅτι μόνον ὅταν κατέχωμεν τὴν πλήρη ἔννοιαν τῶν δύο μεγάλων στύλων, τοῦ λαοῦ καὶ τῆς Βασιλείας, τότε καὶ μόνον δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν βιώσιμον πολιτειακὸν καθεστὼς, ἐπ’ αὐτῶν τῶν στύλων στηριζόμενον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὴν ὁδὸν τῶν βελτιώσεων καὶ τῆς προόδου. Ζητοῦντες ὅμως νὰ ἐνισχύσωμεν τὸν ἕτερον ἐξ αὐτῶν, εἰς τὰς χεῖρας τῆς Δυναστείας παρέχοντες πολλὰ, κατ’ ἀνάγκην θὰ ἔχωμεν ἢ τὴν ἀπολυταρχίαν ἢ τὴν δημοκρατίαν. Ἀλλὰ μετὰ τὴν χρεωκόπησιν πλέον ἁπανταχοῦ τῆς ἀπολυταρχίας, ἂν τεθῶ μεταξὺ τοῦ διλήμματος, βεβαίως ἐγὼ θὰ κηρυχθῶ δημοκράτης. Ἀλλ’ ὡς οἱ δημοκράται, οὕτω καὶ οἱ ἀπολυτόφρονες κλονίζουσι τοὺς Θρόνους, ἀπομακρύνοντες τὴν πίστιν τῶν λαῶν ἀπ’ αὐτῶν. Ὅσοι δ’ ἐμμένουσιν εἰς τὸν σεβασμὸν αὐτῆς τῆς δυάδος, Βασιλείας καὶ λαοῦ, ἡ ὁποία ἐνέχει καὶ τὴν δημοκρατικὴν ἰδέαν καὶ τὸ ἀριστοκρατικὸν πνεῦμα, ἐκεῖνοι μόνον εἶναι οἱ ὀπαδοὶ οἱ ὑποστηρίζοντες τὸν Θρόνον, ἀλλὰ καὶ οἱ φύλακες τῶν ἐλευθέρων ἰδεῶν, ἐκεῖνοι εἶναι οἱ πιστοὶ φύλακες τῶν ἐλευθεριῶν, τὰς ὁποίας πρέπει νὰ φρουρῶσι καὶ φυλάττωσιν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτὸν ἐξέλεξεν αὐτούς. Καὶ ποῖα εἶναι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἐκχωροῦνται ἀπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ εἰς τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον; Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ὤφειλεν, εἰσάγων τὸ παρὸν νομοσχέδιον, λεπτομερεστάτην ἔκθεσιν νὰ συντάξῃ περὶ τῶν ἰσχυουσῶν περὶ στρατοῦ διατάξεων, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἄπειροι, νὰ ἀναφέρῃ τοὺς νόμους καὶ τὰς διατάξεις, αἱ ὁποῖαι διέπουσι τὸ καθεστὼς, νὰ εἴπῃ ἡμῖν, τί ὑπολείπεται ἐκ τῆς ἐκχωρουμένης ἐξουσίας εἰς τὸν ὑπεύθυνον Ὑπουργὸν, καὶ πῶς ἐλπίζει ὅτι δι’ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἐκχωρεῖ, θὰ μορφωθῇ ὁ στρατός. Δὲν ἐθεώρησεν ἀναγκαίαν τοιαύτην ἔκθεσιν, προκειμένου περὶ νομοθετήσεως τόσον μεγάλου ἔργου, ἔκθεσιν τὴν ὁποίαν τουλάχιστον ἔκαμεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, εἰσάγων τὰ ἐκπαιδευτικὰ νομοσχέδια, παρασχὼν εἰς ἡμᾶς τὰ μέσα, ἵνα κατανοήσωμεν τὸ ἐκπαιδευτικὸν ζήτημα, μελετῶντες τὴν ἔκθεσιν αὐτοῦ, ὅπως ἐπὶ τῇ βάσει καθορισθέντος ζητήματος ἐκθέσῃ ἕκαστος ἐξ ἡμῶν τὴν γνώμην του. Ταῦτα μὴ πράξας ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, ἠνάγκασε τοὺς ἀνελθόντας εἰς τὸ βῆμα νὰ ἐκθέσωσι λεπτομερείας, αἱ ὁποῖαι κουράζουσι τὴν Βουλὴν, εἶναι δ’ ἀντικείμενον ἐπιτροπῶν καὶ ἐκθέσεων, ἀναλαβόντες αὐτοὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ἔργων τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Καὶ δυσανασχετοῦσιν ἔπειτα οἱ περὶ τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι παρέρχεται χρόνος πολὺς πρὸς ἐπιψήφισιν τοιούτου νομοσχεδίου! Ἀλλ’ ἐλάχιστος χρόνος μέχρι σήμερον διετέθη πρὸς συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου· ἀπῃτεῖτο μάλιστα πλειότερος χρόνος, ὅπως κατανοήσωμεν πάντες ἐπαρκῶς τὸ ζήτημα. Διότι τὸ ζήτημα, εἰς ὃ ἀφορᾷ τὸ νομοσχέδιον, συνδέεται καὶ μὲ τὸ τεχνικὸν μέρος τοῦ στρατοῦ, καὶ δὲν δικαιοῦται ἡ Κυβέρνησις νὰ ἔχῃ τὴν ἀξίωσιν παρὰ πάντων ἡμῶν, ποικίλων ἐπαγγελμάτων ἀνθρώπων, ὅτι εἴμεθα ἱκανοὶ ἐν μιᾷ ἑσπέρᾳ νὰ μελετήσωμεν καὶ μορφώσωμεν ἐν τῇ διανοίᾳ ἡμῶν τὸ ζήτημα, πρὸς δὲ τούτοις νὰ ἔχωμεν καὶ γνώμην ἐπὶ ζητήματος, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δὲν ἠξίωσεν οὔτε ἔκθεσιν νὰ ὑποβάλῃ, οὐδὲ κἂν ἐκτεταμένην εἰσηγητήριον ὁμιλίαν νὰ ποιήσηται ὁ ἁρμόδιος Ὑπουργός. Ἀλλὰ ποῖα εἶναι τὰ παρεχόμενα δικαιώματα; Ἀνῆλθεν εἰς τὸ βῆμα ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ ἐξέθεσε ποσοτικῶς πολλὰ πράγματα, ὅτι διατηροῦνται ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν καὶ μετὰ τὴν γενομένην ἀφαίρεσιν δικαιωμάτων παρεχομένων εἰς τὸν Γενικὸν Ἀρχηγόν. Ἀλλὰ τὸ ποσὸν, Κύριοι, δὲν ἀποτελεῖ τὴν ἔννοιαν τῆς Κυβερνήσεως. Ἀρκεῖ ὅτι τὸ δικαίωμα τῆς τοποθετήσεως τῶν σωμάτων τοῦ στρατοῦ, τὸ δικαίωμα τῆς μεταθέσεως, τὸ δικαίωμα τῆς ἐπιθεωρήσεως, τὸ δικαίωμα τῆς προτάσεως τῶν προβιβασμῶν, ἀνήκει εἰς τὸν Ἀρχηγὸν, ὅπως πεισθῶμεν, ὅτι πᾶσαν τὴν ἐξουσίαν τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ παρέχομεν εἰς τὸν Γενικὸν Ἀρχηγὸν, ὅτι τὴν ὑλικὴν δύναμιν τῆς Πολιτείας, τὸν στρατὸν, παρέχομεν εἰς αὐτόν. Διατηροῦντες μάλιστα τμήματα ἐν τῷ Ὑπουργείῳ πρὸς ἐπιθεώρησιν τῶν νοσοκομείων, τῶν ἱματισμῶν κλπ., ἀπαλλάσσομεν ἀπὸ τῶν ὀχληρῶν ἔργων, ἀπὸ τῶν ὑπηρετικῶν ἔργων, τὸν Γενικὸν Ἀρχηγόν. Ἀλλὰ ταῦτα τὰ ἔργα δὲν ἀποτελοῦσι τὴν ἀνωτέραν Διοίκησιν, τὴν ἐξουσίαν. Τὸ κύριον ζήτημα, δι’ ὃ ἐπλάσθησαν αἱ πολιτικαὶ καὶ ἠθικαὶ εὐθῦναι, εἶναι τοῦτο, τίς τοποθετεῖ τὰ σώματα τοῦ στρατοῦ; τίς προβιβάζει τοὺς ἀξιωματικούς; τίς ἐπιθεωρεῖ αὐτούς; τίς κρίνει αὐτοὺς ἱκανοὺς ἢ ἀνικάνους; τίς μεταθέτει αὐτούς;

§122Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ Βασιλεύς.

§123ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Ὁ Βασιλεύς, τῇ προτάσει τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλὰ τοῦ Ὑπουργοῦ δεσμευομένου καὶ ὑποχρεωμένου ὑπὸ τῆς προτάσεως τοῦ Διαδόχου. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι καὶ περιστάσεις, καθ’ ἃς οὐδ’ ὁ Ὑπουργὸς δύναται νὰ ἐνασκήσῃ δικαιώματα τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, τῆς ἐνασκήσεως τῆς ὁποίας τὸ δικαίωμα θὰ ἔχῃ μόνον ὁ Διάδοχος. Ὅταν γείνῃ ἓν καθεστὼς τῆς τοποθετήσεως τῶν σωμάτων καθ’ ὑπόθεσιν, θὰ δικαιῶται ὁ Ὑπουργὸς νὰ ἐπιφέρῃ τὴν μεταβολὴν τοῦ καθεστῶτος, μὴ θέλοντος τοῦ Διαδόχου;

§124Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Καὶ διατί;

§125ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Καὶ διατί; Διότι τὸ νομοσχέδιον μεταφέρει τὸ δικαίωμα τῆς μεταθέσεως εἰς τὸν Ἀρχηγόν. Ἴσως εἰς τὸν νοῦν σας αὐτὸ ἔχετε, ὅτι ἐξακολουθεῖ ὁ Ὑπουργὸς νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα, ἀλλ’ εἰς τὸ νομοσχέδιον δὲν ὑπάρχει.

§126ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Σᾶς ἠρώτησα, διατὶ νὰ κάμῃ τὴν μετάθεσιν τῶν σωμάτων.

§127ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Ἀνεχώρησα ἐκ τῆς ἀρχῆς, ὅτι ἡ τοποθέτησις τῶν σωμάτων εἶναι τὸ οὐσιῶδες πολιτικὸν περιεχόμενον τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ, καὶ διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ὁ Ὑπουργός, ἔχων λόγους νὰ θέλῃ, ὅπως κάμῃ ἄλλην τοποθέτησιν, καὶ ὄχι ἐκείνην, ἡ ὁποία ἐν δεδομένῳ χρόνῳ ὑπάρχει, δὲν θὰ δικαιῶται· διότι τὸ δικαίωμα αὐτὸ τῆς τοποθετήσεως δίδεται εἰς αὐτὸν τὸν Διάδοχον, ὅστις τὴν γνώμην τοῦ Ὑπουργοῦ θὰ ζητῇ τότε μόνον, ὅταν εἰς αὐτὸν (τὸν Διάδοχον) γεννηθῇ ἡ ἰδέα, ὅτι πρέπει νὰ ἐπέλθῃ ἡ μεταβολὴ καθεστηκυίας ἐν ὡρισμένῳ χρόνῳ τοποθετήσεως...

§128ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Ἐγένετο μία τοποθέτησις· πρόκειται νὰ μεταβληθῇ αὕτη, πρὸς τίνα σκοπόν;

§129ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Τώρα θὰ σᾶς τὸ εἴπω. Τὸ δικαίωμα τῆς μεταθέσεως τῶν σωμάτων, εἶπον ὅτι θεωρῶ ὡς ἓν τῶν κυρίων, ἅτινα διαχειρίζεται ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία διὰ τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν. Εἶναι δὲ τόσον οὐσιῶδες τὸ δικαίωμα αὐτὸ εἰς ἀποτελέσματα, ἀφ’ ὧν ἔχομεν καθῆκον νὰ προφυλαχθῶμεν, ὥστε ἐν ταῖς Ἡνωμέναις Πολιτείαις τῆς Ἀμερικῆς δι’ αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος ἔχει ἀφαιρεθῆ καὶ ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ Ἀρχηγοῦ τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας, καὶ διετηρήθη τὸ δικαίωμα αὐτὸ εἰς τὴν Βουλήν. Δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν Πρόεδρον ἐκεῖ οὐδὲ τὰς στάσεις νὰ καταστέλλῃ δι’ ἀποστολῆς στρατευμάτων· πρέπει ἑκάστοτε νὰ ἐρωτᾷ προηγουμένως τὴν γνώμην καὶ νὰ λαμβάνῃ τὴν συγκατάθεσιν τῆς Βουλῆς. Βεβαίως ἐκεῖ εἶναι Δημοκρατία. Ἀλλ’ ἐντεῦθεν οὐδόλως μεταβάλλεται τὸ ζήτημα. Τὸ ζήτημα εἶναι ἡ σπουδαιότης τοῦ δικαιώματος τῆς διαθέσεως τῶν στρατευμάτων, δικαιώματος τὸ ὁποῖον, δυσπιστοῦντες οἱ ἐλεύθεροι λαοί, ἀφαιροῦσι καὶ ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀνωτάτου ἀρχηγοῦ των, διότι φοβοῦνται τοὺς ἄρχοντας νὰ ἔχωσιν εἰς χεῖράς των τὴν δύναμιν τῆς Πολιτείας, τὸν στρατόν. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν, διὰ τῆς ἐρωτήσεως, τὴν ὁποίαν μοὶ ἀπηύθυνε, φαίνεται ὅτι δὲν δίδει σημασίαν τινὰ εἰς τὸ δικαίωμα τοῦτο. Ἡμεῖς εἴμεθα Συνταγματικὴ Μοναρχία, καὶ τὸ δικαίωμα αὐτὸ τῆς τοποθετήσεως ἐνυπάρχει εἰς τὸν ἀνώτατον ἄρχοντα, τὸν Βασιλέα, ἐνασκούμενον ὑπὸ τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ ὅμως· πῶς λοιπὸν αὐτοῦ τοῦ οὐσιώδους δικαιώματος ἀποστεροῦμεν τὸν ὑπεύθυνον Ὑπουργόν; Καὶ ἂν περιστάσεις, διὰ τὴν τάξιν ἐν τῇ χώρᾳ, διὰ τὴν δημοσίαν ἀσφάλειαν, ἐπιβάλλωσι νέαν τοποθέτησιν καὶ μετακίνησιν σωμάτων, τίς θὰ ἦναι ὑπεύθυνος ἀπέναντι τῆς Βουλῆς, διότι δὲν συνεμορφώθη πρὸς τὰς νέας ἀνάγκας, τὰς ἐπιβαλλομένας ἐκ τῶν πραγμάτων; Καὶ ὅταν ἡμεῖς ἐδῶ ἐρωτήσωμεν τὸν ὑπεύθυνον Ὑπουργὸν καὶ ἐλέγξωμεν αὐτόν, ὅτι δὲν ἔπραξεν ὅ,τι αἱ περιστάσεις ἐπέβαλλον αὐτῷ, δὲν θὰ μᾶς ἀπαντήσῃ οὗτος, ὅτι οὐδὲν αὐτὸς εἶχε δικαίωμα μεταβολῆς, ὑπαρχούσης τοποθετήσεως τῶν στρατευμάτων, διότι τὸ δικαίωμα αὐτὸ ὁ νόμος, ὃν ἐψηφίσαμεν, μετέδωκεν εἰς τὸν Διάδοχον; Εἰς ἀπείρως ἥσσονος σπουδαιότητος ζήτημα, πρὸ ἡμερῶν, ὅτε ὁ ἀξιότιμος ἐκ Μαντινείας Βουλευτὴς ἠρώτησε τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, διαμαρτυρόμενος διότι τὸ δημοτικὸν σχολεῖον ἐν Τριπόλει ἦτο ἑτοιμόρροπον καὶ διεκινδύνευεν ἐντεῦθεν ἡ ζωὴ τῶν μαθητῶν καὶ προεκάλει τὴν προσοχὴν καὶ τὴν μέριμναν αὐτοῦ, ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν μᾶς εἶπε: «Τί νὰ σᾶς κάμω ἐγώ! Ἔχω δικαιοδοσίαν ἐνεργείας; Δὲν παρεχωρήσατε τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ἐπιθεωρητὰς τῶν δημοτικῶν σχολείων;» Ἄλλο εἶναι τὸ ζήτημα, ὅτι πᾶσαι αἱ διαμαρτυρίαι αὗται τοῦ Ὑπουργοῦ περὶ δικαιώματος, ὅπως μεριμνήσῃ περὶ τῆς ζωῆς τῶν μαθητῶν, δὲν ἠμπόδισαν τὸν κ. Ὑπουργὸν ν’ ἀναζητήσῃ καὶ ἀνεύρῃ ἐν τοῖς νόμοις δικαίωμά του, ὅπως τιμωρήσῃ ἐπιθεωρητὴν δημοτικῶν σχολῶν διὰ πράξεις ἥττονος ἴσως σημασίας ἐκείνης, δι’ ἣν ἐζήτει μέριμναν ὁ κ. ἐκ Μαντινείας Βουλευτής. Ἐκ τούτων ἕπεται, ὅτι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὴν καθαυτὸ εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὸ περιεχόμενον τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, αὐτὰ διὰ τοῦ νομοσχεδίου παραχωροῦνται εἰς τὸν Γενικὸν Ἀρχηγὸν, μὴ ὑπεύθυνον ἀπέναντι τῆς Βουλῆς. Ἀλλὰ προσέρχεται ὁ σεβαστός μοι ἐκ Πατρῶν συνάδελφος κ. Ρικάκης καὶ λέγει ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου: «Προκειμένου περὶ Διαδόχου, προκειμένου περὶ πριγκήπων, οἵτινες ὑπῆρξαν ἡ πηγὴ, ὅθεν ἀνέβλυσεν ἡ ἐλευθερία τῆς Κρήτης, καὶ θ’ ἀναβλύσῃ καὶ ἡ τῆς Μακεδονίας ἐν τῷ μέλλοντι, σεῖς ἔχετε δυσπιστίαν;» Ἀλλ’ οἱ Βασιλόπαιδες προωρίσθησαν ὑπὸ τῆς Εἱμαρμένης διὰ τὰς θέσεις, αἱ ὁποῖαι παρεσκευάσθησαν δι’ αὐτούς. Δύνανται νὰ γείνωσιν Ἡγεμόνες, καὶ Ἡγεμὼν ἐγένετο ἡ Α. Ὑψ. ὁ πρίγκηψ Γεώργιος, Ὕπατος Ἁρμοστὴς τῆς Κρήτης. Ἀλλ’ ἡμεῖς νῦν συζητοῦμεν, ἂν δικαιούμεθα, ἂν πρέπει ἀπὸ τῆς ἐννοίας τῆς Πολιτείας ν’ ἀφαιρέσωμεν τὴν δύναμιν τῆς Πολιτείας, καὶ νὰ θέσωμεν αὐτὴν ἐκτὸς τῆς Πολιτείας. Διότι ὁ Διάδοχος εἶναι ὁ μέλλων Βασιλεὺς τῆς Ἑλλάδος, οὐδὲν τούτου πλειότερον. Ὁ Διάδοχος οὐδεμίαν ἄλλην ἔννοιαν ἔχει ἐν τῇ Πολιτείᾳ, οὐδεμίαν συνταγματικὴν ἔννοιαν ἄλλην· διότι ἡ Πολιτεία εἶναι μόνος ὁ λαὸς διὰ τῶν ἀντιπροσώπων του, καὶ ὁ Βασιλεὺς εἶναι ὁ Βασιλεὺς, καὶ ὁ ὑπεύθυνος ὁ Ὑπουργός του. Τί δὲ ζητοῦσι παρ’ ἡμῶν διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου; Ζητοῦσι ν’ ἀφαιρέσωσι τὴν δύναμιν τῆς Πολιτείας, καὶ νὰ θέσωσιν αὐτὴν ἐκτὸς τῆς Πολιτείας. Ἀλλὰ πρὸ τοιαύτης ἀπαιτήσεως ἔχομεν καθῆκον νὰ δυσπιστῶμεν. Εἶπον προηγουμένως περὶ τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν τῆς Ἀμερικῆς· ἀλλὰ καὶ εἰς αὐτὴν τὴν Ἑλβετίαν, τὴν μικρὰν Δημοκρατίαν, οὐδ’ ὁ Πρόεδρος αὐτῆς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ συναθροίζῃ πλέον τῶν 2,000 στρατοῦ, διότι ἐξουσία τοιαύτη δύναται νὰ τῷ χρησιμεύσῃ ὡς πρόσχημα, ἡ δὲ Βουλή, κρίνουσα ἑκάστοτε, παρέχει τὴν ἄδειαν. Καὶ πῶς ἐκεῖνοι δυσπιστοῦσιν; Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ δυσπιστήσωμεν; Ἐφ’ ὅσον τὸ Σύνταγμα παρέσχεν ὅσα παρέσχε δικαιώματα εἰς τὸν Βασιλέα, οὐδεὶς ἐσκέφθη, ὅπως ὁμιλήσῃ περὶ τῶν δικαιωμάτων αὐτῶν. Ἀλλὰ ποῦ, εἰς ποῖον Κράτος, καὶ μοναρχούμενον συνταγματικῶς ἔστω, καὶ ὄχι κοινοβουλευτικῶς, δύνασθε νὰ εὕρητε θέσιν πολιτικὴν εἰς τὸν Διάδοχον; Εἶπε πρὸ μικροῦ ὁ ἀξιότιμος ἄλλοτε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν κ. Κόρπας: «Διατὶ νὰ μὴ δώσωμεν ἐργασίαν εἰς τὸν Διάδοχον; Ἀντὶ νὰ δώσωμεν εἰς ἄλλον, ἂς δώσωμεν εἰς τὸν Διάδοχον. Μήπως οἱ νόμοι οἱ προηγούμενοι, εἶπε, δὲν ἔδιδον εἰς αὐτὸν ὑπηρεσίαν;» Ἀλλ’ εἶναι ἄλλο τὸ ζήτημα αὐτό. Ἐὰν ἔφερον ἓν νομοσχέδιον, ἑνοῦντες τὰ τρία Ἀρχηγεῖα εἰς ἓν, ἠδύναντο νὰ διορίζωσι κατὰ τοὺς κειμένους νόμους ἔστω καὶ τὸν Διάδοχον. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ διώριζεν αὐτὸν τοὐλάχιστον ἡ ἐκτελεστικὴ ἐξουσία, ὄχι ἡ νομοθετική. Ἀλλὰ τότε δὲν θὰ ὑπῆρχε τὸ ἰσόβιον διὰ νόμου, τὸ ὁποῖον ἰσόβιον παρέχομεν εἰς αὐτόν. Θὰ ὑπῆρχε δὲ τρόπος, ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ὅταν καὶ ἂν περιστάσεις ἐνδεχόμεναι προεκάλουν τῆς παῦσιν τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ, νὰ ἐγίνετο ἡ παραίτησις χωρὶς νὰ κλονισθῇ ὁ τόπος. Ἐνῷ σήμερον, Κύριοι, ἐὰν ὑποθέσητε ἐξ οἱωνδήποτε λόγων, ἔστω καὶ ἀντικειμενικῶν, ἀποτυχίαν, ἐὰν ὑποθέσητε φόβους, ἔστω καὶ ἀβασίμους, ἀναπτυσσομένους ἐν τῷ μέλλοντι παρὰ τῷ Ἑλληνικῷ λαῷ, ὁ ὁποῖος οὐδόλως ἔλαβεν ἀκόμη τὸν καιρὸν νὰ ἐξετάσῃ καὶ ἐννοήσῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ νομοσχεδίου, ποία θὰ ἦναι ἡ συνέπεια; Ἡ συνέπεια θὰ ἦναι βεβαίως, ὅτι εἰς τὰς μελλούσας βουλευτικὰς ἐκλογὰς εἶναι δυνατὸν νὰ τεθῇ τὸ ζήτημα: «Νὰ ὑπάρχῃ ἢ νὰ μὴ ὑπάρχῃ ὁ νόμος;» Ἀπεύχομαι τοῦτο. Ἀλλ’ ἂν αἱ περιστάσεις φέρωσι τὴν θέσιν αὐτοῦ τοῦ ζητήματος, τί συμβήσεται; Δὲν εἶναι δεδικαιολογημένοι οἱ φόβοι μου; Ἀλλὰ τόσον ἀπηλπίσθημεν ἀφ’ ἡμῶν αὐτῶν, καὶ πρέπει νὰ προστρέξωμεν εἰς τὸ ἔλεος τῆς Βασιλείας; Τότε ἂς θέσωμεν καθαρῶς τὸ ζήτημα. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι βεβαίως δὲν εἴμεθα πολιτικῶς εἰς τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον καλὸν ἦτο νὰ ἤμεθα καὶ ἠδυνάμεθα νὰ ἤμεθα. Ἀλλὰ κρίνων ἐκ τῆς ἱστορίας, καὶ συγκρίνων ἡμᾶς αὐτοὺς πρὸς τοὺς ἄλλους λαοὺς, εὑρίσκω ὅτι ἔχομεν τοὐλάχιστον καὶ ἡμεῖς ἐν Ἑλλάδι μίαν τάξιν σχετικὴν, μίαν ἀσφάλειαν. Ταύτην δὲ τὴν τάξιν ἐξησφάλισε τὸ Κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα παρ’ ἡμῖν. Φοβοῦμαι αὐτὴν ἀκόμη τὴν τάξιν, ὅταν παύσωμεν ἔχοντες τὸ Κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Ἐκεῖνοι δὲ, οἱ ὁποῖοι ἰσχυρίζονται, ὅτι εἶναι ἄωρος ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἀκόμη, ὅπως ἔχῃ τὸ Κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα,—καὶ ἴσως εἶναι ἄωρος διὰ νὰ ἔχῃ τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα τῆς Ἀγγλίας,—ὀφείλουσι νὰ ὁμολογήσωσιν, ὅτι καὶ ἡ Δυναστεία ἡμῶν δὲν ἔχει τὴν ἱστορίαν ἐκείνην, ἡ ὁποία ἀπετέλεσε τὴν νῦν Συνταγματικὴν Γερμανίαν, δὲν ἔχει τὴν ἱστορίαν τῶν Χοεντζόλερν, οἱ ὁποῖοι δύνανται μόνον δι’ αὐτῆς νὰ διατηρήσωσιν ὄχι κοινοβουλευτικὴν συνταγματικὴν Μοναρχίαν, τὴν Δυναστείαν τῶν Χοεντζόλερν, ἡ ὁποία ἀπὸ τοῦ δεκάτου ἕκτου αἰῶνος ἀκόμη παρέλαβε Πρωσίαν ἑνὸς καὶ ἡμίσεος ἑκατομμυρίου κατοίκων, καὶ παρέδωκεν εἰς τὸν Διάδοχον αὐτῆς Φρειδερίκον, μετὰ ἕνα αἰῶνα, μὲ πέντε ἑκατομμύρια κατοίκους, καὶ οὗτος εἰς τὸν ἀποθανόντα Γουλιέλμον παρέδωκε τὴν Πρωσίαν μὲ 25 ἑκατομμύρια, καὶ οὗτος εἰς τὸν ἐγγονόν του, τὸν νῦν Αὐτοκράτορα τῆς Γερμανίας, μὲ 30 ἑκατομμύρια, τὴν Πρωσίαν μὲ ἡνωμένην τὴν Γερμανίαν καὶ μὲ αὔξησιν τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐμπορίου τῆς Γερμανίας ἐντὸς δεκαπενταετίας ἀπὸ 3 εἰς 5 δισεκατομμύρια φράγκων. Βεβαίως μὲ τοιαύτην ἱστορίαν αἱ Δυναστεῖαι δύνανται νὰ μὴ ἔχωσιν ἀνάγκην καθαρῶς Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Καὶ δύνανται νὰ μὴ ἔχωσιν ἀνάγκην τοιούτου, ὅταν καὶ δὲν προϋπῆρξεν οὐδέποτε παρ’ ἐκείνοις Κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα· διότι, ἂν προϋπῆρχε, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καταργηθῇ. Μήπως εἰς αὐτὴν τὴν Γερμανίαν δὲν ὑπῆρχον μέχρι τοῦ 1865 τὰ πολιτικὰ παράπονα, Κύριοι, ἅτινα ὑπάρχουσι παρ’ ἡμῖν; Διδαχθῆτε ἐκ τῆς ἱστορίας, καὶ μὴ κρίνετε οὕτω, ἄνευ συγκρίσεως, τὰ καθ’ ἡμᾶς. Ὁ Μὸλ, ὁ διάσημος πολιτικολόγος, ἔλεγεν: «ἂς παρασκευάσωμεν μίαν πολιτικὴν κατάστασιν, διὰ νὰ μὴ ἐντρεπώμεθα νὰ ὀνομαζώμεθα Γερμανοί». Καὶ τί εἶναι ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀπέτρεψεν αὐτὴν τὴν Γερμανίαν ἀπὸ διαταράξεις ἐσωτερικὰς, ἡ ὁποία ἐζήτει ἐπιμόνως τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος πρὸς διόρθωσιν τῆς ὑφισταμένης τότε πολιτικῆς καταστάσεως, εἰμὴ ἡ μεγάλη νίκη τοῦ 1870, ἡ ὁποία ἐνίσχυσε τὴν Αὐτοκρατορίαν καὶ τὴν ἰσχυροποίησεν ἐν τῇ συνειδήσει καὶ τὴν ἐνέβαλεν βαθύτερον εἰς τὴν καρδίαν τοῦ Γερμανικοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος δικαίως ζῇ νῦν μὲ τὸν Αὐτοκράτορά του; Ἂς βλέπωμεν σαφῶς καὶ ἀμερολήπτως τὰ πράγματα. Ἡ Πολιτεία εἶναι δύο παράγοντες, καὶ οἱ δύο εἶναι ἀσθενεῖς παράγοντες παρ’ ἡμῖν· ὁ λαὸς, ἕνεκα τῆς μὴ ὡρίμου πολιτικῆς ἀναπτύξεως καὶ μορφώσεως, ἡ Δυναστεία, ἕνεκα ἐλλείψεως ἱστορίας καὶ ἕνεκα μικροῦ χρόνου διαμονῆς ἐν τῷ τόπῳ. Ἀλλ’ εἶναι τάχα προσωπικοὶ ἐμοῦ φόβοι, Κύριοι, ὅσα ἰσχυρίζομαι; Ὄχι! Τὰ ἐδιδάχθην. Τὴν δυσπιστίαν ἐδιδάχθην παρ’ ἑνὸς μεγάλου διδασκάλου μου, τοῦ Bluntschli, ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ τῆς Heidelberg, ἐν Γερμανίᾳ, ὅτε ἐκεῖ ἐσπούδαζον· ἤκουσα διδασκομένην τὴν δυσπιστίαν παρ’ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος ὑπὲρ πάντα ἄλλον μετέσχε τῆς ἀποκαταστάσεως τῆς ἑνότητος τοῦ Γερμανικοῦ ἔθνους, διδάσκων, ἐνθουσιάζων τὴν νεότητα τὴν Γερμανικὴν καὶ τὴν παγκόσμιον, δύναμαι νὰ εἴπω, διότι ἡ σοφὴ γνώμη αὐτοῦ καὶ οἱ σοφοί του λόγοι πανταχοῦ τοῦ κόσμου ἐπέχυσαν τὸ φῶς. Τί ἔλεγεν αὐτός; Ὅτι «εἶναι ἀδύνατον ν’ ἀποχωρίσητε τὸν στρατὸν ἀπὸ τῆς πολιτικῆς. Ὁ στρατὸς πρέπει καλῶς νὰ ὑπηρετῇ τὴν πολιτικήν. Οὐδεμίαν αὐτοβουλίαν, οὐδεμίαν ἰδιαιτέραν δύναμιν νὰ ἔχῃ»...

§130Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Δὲν ὁμιλεῖ περὶ ῥουσφετίων, ὑποθέτω.

§131ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Θὰ συνίστων εἰς τὸν ἀξιότιμον κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ ἀναγνώσῃ τὸ ἔξοχον σύγγραμμα τοῦ Γερμανοῦ Μὸλ, (δὲν ἠξεύρω ἂν εἶναι μεταπεφρασμένον Γαλλιστὶ) διὰ νὰ ἴδῃ μέχρι τοῦ 1867 τὸ εἶδος τῆς συναλλαγῆς ἐν τοῖς Γερμανικοῖς Κράτεσι, καὶ πεισθῇ διὰ ποίου εἴδους συναλλαγῆς, ῥουσφετίου καὶ πολιτικῆς διαφθορᾶς αἱ πλειονοψηφίαι συνεκεντροῦντο περὶ τὴν Κυβέρνησιν τῶν Ἡγεμόνων.

§132Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἔφθασε καὶ μέχρι τοῦ στρατοῦ; Πρόκειται περὶ στρατοῦ τώρα.

§133ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Πρὸ μικροῦ ὁ κατελθὼν τοῦ βήματος ἀξιότιμος πρώην ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν Ὑπουργὸς κ. Κόρπας, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ναυτικῶν, εἶχε τὸ θάρρος νὰ μᾶς εἴπῃ, ὅτι εἷς πολιτικὸς ἐκ τῶν συγχρόνων ἔσχε τὸ σθένος νὰ θυσιάσῃ ἔτη μακρᾶς πολιτικῆς ἐργασίας του πρὸς κατίσχυσιν ἐν τῇ πολιτικῇ, ἀντιτάξας ἰσχυρὸν χαρακτῆρα, ἐπιμονὴν καὶ εὐστάθειαν κατὰ τῆς παρ’ ἡμῖν πολιτικῆς συναλλαγῆς. Ὁ Ράλλης! Μιμηθῆτε αὐτόν! Οὕτως ἄρχονται αἱ βελτιώσεις. Ἀντὶ νὰ ζητῆτε νὰ μάθητε παρ’ ἐμοῦ λεπτομερείας νῦν, τί ἔγεινεν εἰς τὴν Γερμανίαν, ἔχετε πρὸ ὑμῶν τὸ παράδειγμα. Ἂν σήμερον εἶναι εἷς, διὰ τοῦ χρόνου θὰ εὑρεθῶσι δύο, τρεῖς. Καὶ ὅταν εὑρεθῶσι δύο ἢ τρεῖς, θὰ γείνωσι καὶ πέντε καὶ δέκα, ἀλλὰ τότε ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι ἡ συναλλαγὴ θὰ ἀρχίσῃ νὰ ἐξαλείφηται καὶ αὐτὴ, ἔμφυτος ἐν μέτρῳ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, ἥτις θεωρεῖται παρ’ ἡμῖν ὡς ἐλάττωμα Ἑλληνικὸν μόνον. Ἀλλ’ ἀποδεικνύομεν ἄγνοιαν τῆς ἱστορίας, ἄγνοιαν τῶν ἀλλαχοῦ συμβαινόντων, ἰσχυριζόμενοι, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα ὁ πολιτικῶς διεφθαρμένος λαός. Τὸ μέγιστον δ’ ἐθνικὸν ἀτύχημα ἡμῶν εἶναι, ὅτι ἡμεῖς αὐτοὶ ἐξευτελίζομεν ἡμᾶς αὐτοὺς, εἶναι ἡ μικρὰ ἰδέα, τὴν ὁποίαν ἔχομεν περὶ ἡμῶν αὐτῶν, ὡς εὐτελῶν καὶ κοινῶν, ὡς «Ρωμηῶν». Ἰδοὺ, Κύριοι, τί αὐτολεξεὶ λέγει ὁ Bluntschli περὶ τῆς σχέσεως τοῦ στρατοῦ πρὸς τὴν πολιτικήν: «Ὁ στρατὸς πρέπει νὰ ὑπηρετῇ εἰς τὴν πολιτικὴν τοῦ Κράτους». Ἡ ἰδέα τοῦ νεωτέρου Κράτους δὲν ἀνέχεται Γενιτσάρους καὶ Πραιτωριανούς. Καὶ τάχα ὁ στρατός μας θὰ γείνῃ Γιανίτσαρος, θὰ γείνῃ Πραιτωριανός; Ἀλλ’ ἡ ἀνατροφὴ εἶναι τὸ πᾶν. Δὲν θὰ γείνῃ τὰ πρῶτα ἔτη, ἀλλὰ τὴν πειθαγότητα τοῦ μέλλοντος οὐδεὶς δύναται νὰ προΐδῃ. Βεβαίως πρέπει ὁ στρατὸς νὰ ὑπακούῃ εἰς τὸν Βασιλέα, πρέπει νὰ ὑπακούῃ εἰς τὸν μέλλοντα Βασιλέα του, ἀλλ’ ὄχι καὶ νὰ ὑποταχθῇ τυφλῶς εἰς αὐτόν. Ἀλλ’ ὅταν ἐξ αὐτοῦ θὰ ἐξαρτῶνται οἱ ἀξιωματικοί, ὅταν οὐδένα ἄλλον θ’ ἀναγνωρίζωσιν, ὅταν ἀπὸ τοῦ νεύματος αὐτοῦ, ὅταν ἀπὸ τῆς εὐμενείας καὶ τῆς συστάσεως τῶν ἀπαραιτήτων αὐλικῶν, ὅταν ἀπὸ τοῦ περιβάλλοντος αὐτὸν, τὸ ὁποῖον οὐδ’ ἀπὸ τῶν Ὑπουργῶν αὐτῶν καὶ Πρωθυπουργῶν δύναται νὰ λείψῃ, θὰ περιμένωσι τὴν προαγωγὴν καὶ τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὴν ἀνάδειξιν καὶ τὴν τοποθέτησίν των, ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι θὰ ὑποταχθῶσι κατ’ ἀνάγκην, ὄχι διότι εἶναι Ἕλληνες, ἀλλὰ διότι εἶναι ἄνθρωποι. Ἡ τυφλὴ ὑποταγὴ θὰ γείνῃ ἀνατροφὴ, θὰ γείνῃ πρόληψις. Γνωρίζετε, Κύριοι, ἓν πολύμαχον ζήτημα, ἂν πρέπει ὁ στρατὸς νὰ ὁρκίζηται εἰς τὸν Βασιλέα ἢ εἰς τὸ Σύνταγμα. Ὑπάρχουσι διάφοροι γνῶμαι. Κατὰ τὸ φαινόμενον, εἶναι ἀσήμαντον τὸ ζήτημα. Ἀκούσατε ὅμως, πῶς θεωρεῖ αὐτὸ τὸ ζήτημα, μὲ πρακτικὰ ἀποτελέσματα, εἷς, ὁ ὁποῖος κάπως καλλίτερον ἡμῶν θὰ ἐσκέπτετο καὶ εἰδικώτερος ἦτο νὰ κρίνῃ περὶ τῆς ψυχολογικῆς ἐπιδράσεως ὡρισμένης καταστάσεως πραγμάτων. Ὁ Μέγας Ναπολέων, ἀφ’ ὅτου ὥρισαν ὅτι πρέπει καὶ εἰς τὸ Σύνταγμα νὰ ὁρκίζηται ὁ στρατὸς, ἰδοὺ τί γράφει περὶ τῆς μετατροπῆς, ἣν εἶχεν ὁ νόμος, ὁ κατὰ τὸ φαινόμενον τυπικὸς, ἐπὶ τοῦ φρονήματος τοῦ στρατοῦ, καὶ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου (ἀναγινώσκει): «Αἱ γνῶμαι τῆς ἡμέρας κατὰ μικρὸν εἰσήρχοντο καὶ ἐν τῷ κύκλῳ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ, ἰδίως ἀπὸ τοῦ χρόνου τοῦ περιφήμου ἐκείνου ὅρκου ὑπὲρ τοῦ Ἔθνους, τοῦ Νόμου καὶ τοῦ Βασιλέως. Ἂν μέχρι τοῦ χρόνου ἐκείνου ἤθελον λάβει διαταγὴν, τὰ πυροβόλα μου νὰ στρέψω κατὰ τοῦ λαοῦ, οὐδόλως ἀμφιβάλλω, ὅτι ἡ συνήθεια, ἡ πρόληψις, ἡ ἀνατροφὴ, τὸ ὄνομα τοῦ Βασιλέως θὰ μὲ διέθετον νὰ ὑπακούσω. Ἀλλ’ ἀφ’ ὅτου τὸν ἐθνικὸν ὅρκον ὤμοσα, μόνον εἰς τὸ ἔθνος θὰ προσεῖχον.» Παρέχονται λοιπὸν διὰ τοῦ νομοσχεδίου δικαιώματα εἰς τὸν Γενικὸν Ἀρχηγὸν, ἐξαδυνατοῦντα τὴν ἔννοιαν τῆς Πολιτείας, ἥτις δὲν γίνεται ἀκέραιος διὰ τῶν λέξεων. Διότι λέξεις εἶναι, ὅτι ὡρίσθη ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὅτι τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν διατηρεῖται ὡς «ἡ προϊσταμένη τοῦ στρατοῦ ἀρχή.» Ὅταν εἰς αὐτὸ μείνωσιν ὑπηρετικὰ μόνον ἔργα, ὡς καὶ προηγουμένως εἶπον, δὲν δύναται νὰ νοηθῇ ὡς προϊσταμένη ἀρχή. Ἀλλὰ μήπως δὲν εἶναι προϊσταμένη ἀρχὴ τῶν Δικαστηρίων τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δικαιοσύνης; Ἀλλ’ ἕπεται ἐντεῦθεν, ὅτι ἡ ἐνάσκησις τῆς Δικαιοσύνης δὲν ἀποτελεῖ ἰδιαιτέραν καὶ διακεκριμένην ἐξουσίαν; Ἀλλ’ ὑπῆρξεν ἀνάγκη ἄλλη, νὰ κηρύσσηται ἡ δικαστικὴ ἐξουσία ὡς ἰδία ἐξουσία ὑπ’ αὐτῶν τῶν Συνταγμάτων. Εἶναι πασίγνωστοι οἱ λόγοι. Καὶ ὅμως ὑπείκοντες εἰς τὴν ἀνάγκην τοῦ σχηματισμοῦ ἰδίας ἐξουσίας τῆς δικαστικῆς, παρεσκεύασαν νομοθετικῶς τοὺς ὅρους, ὅπως προφυλάσσηται ὁ λαὸς ἀπὸ τῆς ἐνδεχομένης αὐθαιρεσίας τῶν δικαστῶν. Καὶ μεθ’ ὅλας τὰς προφυλάξεις, νῦν ἔτι, ἐνῷ οὐχὶ εἷς, ἀλλὰ πλείονες ἐνασκοῦσι τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν, ἔρχεται στιγμὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν αἰσθανόμεθα τὴν τυραννίαν αὐτῶν. Καὶ ὅμως ὑπάρχουσιν ἐγγυήσεις ἐκ τοῦ νόμου περὶ τῆς ἐκλογῆς τῶν προσώπων, ἅτινα θὰ ἐνασκήσωσι τὴν δικαιοσύνην, περὶ τῆς προαγωγῆς ἢ τῆς μεταθέσεως αὐτῶν, ὑπάρχουσι νόμοι ἐπιτρέποντες καὶ ἐπιβάλλοντες τὴν τιμωρίαν αὐτῶν, καὶ αὐτὴν τὴν ἀπόλυσίν των. Ἀλλὰ ποία ἐγγύησις περιλαμβάνεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ περιληφθῇ, ὅταν ὁρίζηται τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀρχηγοῦ, ὅταν αὐτὸ θὰ ἦναι ἰσόβιον, ὅταν δὲν θὰ ὑπέχῃ οὐδὲ πειθαρχικὴν τιμωρίαν; Ἀλλ’ οὐδ’ αὐτὴ ἡ ἀνάγκη τῆς ἔν τινι μέτρῳ ἀποκεντρώσεως δικαιολογεῖ τὴν τοῦ στρατοῦ ἀποκέντρωσιν. Διότι καὶ οἱ τὴν ἀποκέντρωσιν πρεσβεύοντες τὴν συγκέντρωσιν συνιστῶσι διὰ τὸν στρατὸν, καὶ ἐν τῇ συγκεντρώσει, καὶ δὴ εἰς χεῖρας τοῦ ὑπευθύνου Ὑπουργοῦ, ἀνευρίσκουσι τὴν ἡσυχίαν αὐτῶν οἱ λαοί. Ἐν αὐτῇ τῇ Γερμανίᾳ, ἐνῷ ὁ αὐτοκράτωρ Γουλιέλμος καὶ ὁ Βίσμαρκ καὶ ὁ Μόλτκε διὰ τῶν νικῶν αὐτῶν ἀπετέλουν τὴν ἑνότητα τῆς Γερμανικῆς Αὐκοκρατορίας, αὐτὴ ἡ Βαυαρία, δυσπιστοῦσα, χωρὶς διὰ τοῦτο νὰ προσβάλῃ τὸν μέγαν Αὐτοκράτορα, χωρὶς τὰς ἐθνικὰς αὐτοῦ ὑπηρεσίας νὰ ὑποτιμήσῃ, ἐν τούτοις διετήρησε τὴν διοίκησιν τοῦ στρατοῦ αὐτῆς, τὸν ὁποῖον διοικεῖ ἡ Βαυαρία καὶ νῦν ἔτι δι’ ἰδίων νόμων καὶ ἐν ὀνόματι τοῦ Βασιλέως αὐτῆς, κατ’ ἐξαίρεσιν ἀπὸ ὅλα τὰ ἄλλα Κράτη τῆς Γερμανίας. Μόνον ἐν καιρῷ πολέμου καὶ ἀπὸ τοῦ χρόνου τῆς ἐπιστρατεύσεως τίθεται ὁ στρατὸς τῆς Βαυαρίας ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ Αὐτοκράτορος, διὰ τὴν ἑνότητα τῆς γενικῆς ἐν πολέμῳ ἀναγκαίας ἀρχηγίας. Πολλάκις ἐγένετο λόγος, κύριοι Βουλευταὶ, περὶ τοῦ γνωστοῦ ἐκείνου συμβάντος εἰς τὸ πεδίον τοῦ Ἄρεως, ὅπου παρῆν καὶ ἡ Α. Ὑψ. ὁ Διάδοχος. Δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην ἐκείνων, οἵτινες ποικίλα συμπεράσματα ἐπιστοποίησαν ἐκ τοῦ συμβάντος ἐκείνου. Ἐγὼ ἀναφέρω τὸ γεγονὸς δι’ ἕνα μόνον λόγον. Ὁ Διάδοχος, ἐκεῖ εὑρεθεὶς, ἐν μέσῳ τοῦ λαοῦ, ἀπαιτοῦντος τὴν νόμιμόν του ἐλευθερίαν παρακωλυομένην, καθ’ ἣν στιγμὴν ὁ λαὸς ἐπρόκειτο νὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην του ἐπὶ ἐνδιαφέροντος αὐτὸν δημοσίου ζητήματος, ἐζήτησέ τι παρὰ τοῦ ἐκεῖ παρόντος Διευθυντοῦ τῆς Ἀστυνομίας. Ἀλλ’ ὁ λαμπρὸς ἐκεῖνος στρατιώτης, ὁ τότε Διευθυντὴς τῆς Ἀστυνομίας, ὁ ἔξοχος τοῦ καθήκοντος στρατιώτης, ὁ συνταγματάρχης Νικόλαος Βλαχόπουλος, ἠξεύρετε τί ἀπήντησε τότε;— καὶ πολὺ ὀρθῶς ἀπήντησεν—: «Ὑψηλότατε, ἐγὼ ἔχω ἄλλας διαταγὰς παρὰ τῆς Κυβερνήσεώς μου». Αὐτὸ τὸ ἄγνωστον εἰς τοὺς πολλοὺς, αὐτὸ τὸ ὅλως ἀσήμαντον φαινόμενον εἰς πρακτικὰ ἀποτελέσματα, αὐτὴ ἡ ἀπάντησις ἐν τούτοις ἦτο δυνατὸν νὰ γείνῃ, ἐφ’ ὅσον αἱ ἀρχαὶ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος κατίσχυον καὶ ἐν τῷ πραγματικῷ πολιτικῷ βίῳ. Μετὰ τὴν ψήφισιν ὅμως τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, πιστεύετε, ὅτι θὰ ἦναι δυνατόν ποτε ἀξιωματικὸς νὰ εἴπῃ τὴν προσήκουσαν τῷ καθήκοντι ἀπάντησιν, ἂν τυχὸν ὁ Διάδοχον ἤθελεν ἐπιχειρήσει τι παρὰ τὰς διαταγὰς, παρὰ τὴν θέλησιν τῆς Κυβερνήσεως; Ὄχι! Δὲν ἐπιχειρῶ νὰ εἰσέλθω εἰς τὰς λεπτομερείας τοῦ νομοσχεδίου. Ἀπαλλάσσει με ἡ ἔξοχος ἀγόρευσις τοῦ ἐξ Ἀττικῆς συμπολίτου μου κ. Δραγούμη, ὅστις, ὑποκατασταθεὶς εἰς τὸ καθῆκον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, ἐξέθετο ὑμῖν λεπτομερέστατα τὰ τοῦ ζητήματος. Διὰ τοῦτο ἀρκοῦμαι εἰς τὴν ἐκφρασθεῖσαν ὑπ’ ἐμοῦ γνώμην περὶ τῆς φύσεως καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ νομοσχεδίου, προσθέτων μόνον, ὅτι πιθανὸν ἡ παροχὴ δικαιωμάτων τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας εἰς τὸν Διάδοχον νὰ ἦναι ἀπαρχὴ τῆς κατὰ μικρὸν μεταβολῆς τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ καθεστῶτος· τόσῳ δὲ μᾶλλον ὑποπτεύομαι τοῦτο, ὅσῳ ἔναυλον ἔχω εἰς τὴν ἀκοήν μου, ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς προχθὲς, ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν ἀξιότιμον κ. Πρωθυπουργὸν, εἶπε πρὸς αὐτὸν—περὶ τοῦ γεγονότος, τὴν εὐθύνην ἔχει ὁ εἰπὼν,— εἶπε, λέγω, προχθὲς πρὸς τὸν Πρωθυπουργὸν, ὅτι συμμερίζεται καὶ αὐτὸς (ὁ Πρωθυπουργὸς) τὴν ἰδέαν, ἣν καὶ πολλοὶ ἄλλοι ἔχουσιν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἡ Ἑλλὰς νὰ προκόψῃ διὰ τοῦ Κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος! Τὴν γνώμην ταύτην ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς κατελόγισεν εἰς τὸν κ. Πρωθυπουργόν...

§134Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶπον αὐτό. Ἐπιφυλάσσομαι, ὅταν θὰ λάβω τὸν λόγον, ὅτε θὰ ἦναι ἐνταῦθα καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, νὰ ἐπαναφέρω εἰς τὴν μνήμην του, τί εἶπον, καὶ ποῖαι ὑπῆρξαν αἱ μεταξὺ ἐμοῦ καὶ αὐτοῦ διαφωνίαι. Ἀναβάλετε μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν θὰ δώσω ἐξηγήσεις.

§135ΓΟΥΝΑΡΑΚΗΣ. Μάλιστα. Ὅσα εἶπον, Κύριοι, μέχρι τοῦδε οὐδόλως συνέδεσα πρὸς τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῆς χώρας καὶ τοῦ Κράτους. Ἄν ἠθέλομεν καὶ τὸν ἀναγκαῖον αὐτὸν παράγοντα θέσει ἐν τοῖς ὑπολογισμοῖς ἡμῶν, δὲν πιστεύω ὅτι σπουδαίως θὰ ὡμιλοῦμεν περὶ διοργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, διὰ τὸν ὁποῖον μόνον ὁ διοργανωτὴς ἐλλείπει. Οἱ μελετήσαντες τὸν προϋπολογισμόν, τὸν ὑποβληθέντα ἡμῖν, οἱ γνωρίζοντες ὅτι οὐδεμία πρόνοια ἐν αὐτῷ λαμβάνεται πρὸς πλήρωσιν τῶν πραγματικῶν ἀναγκῶν τοῦ στρατοῦ, οἱ πεπεισμένοι ὅτι μόνον προσωπικὰς δαπάνας ἀναγράφει ὁ προϋπολογισμὸς, οὐδόλως δὲ πραγματικὰς, ἐκεῖνοι ἔχουσι τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν σπουδαιολογοῦμεν, ὁμιλοῦντες καὶ ἐφευρίσκοντες μέσα πρὸς διόρθωσιν τῶν τοῦ στρατοῦ. Παρέχοντες δὲ ὑπὸ τοιαύτας προϋποθέσεις τὸ δικαίωμα τῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ εἰς τὴν Α. Υ. τὸν Διάδοχον, οὐδὲν ἄλλο πράττομεν ἢ νὰ προορίσωμεν τὸν ὑπάρχοντα, ὡς ὑπάρχει, στρατὸν νὰ καταστῇ μὲν τέλειος πρὸς σωματοφυλακὴν, ἀλλ’ οὐδέποτε πρὸς ἐθνικὸν σκοπὸν, πρὸς ἐπίτευξιν τῶν δικαιωμάτων τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§136ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσω τὴν συζήτησιν περατωμένην. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχήν...

§137ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§138ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς δευτέραν συζήτησιν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψιν τῶν βουλευτῶν Γ. Ἀναστασοπούλου καὶ Α. Κασσαβέτη, ὡς ψηφολεκτῶν, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§139ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 123, ἐξ ὧν 112 ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς, 7 κατὰ τῆς ἀρχῆς, καὶ 4 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως ἡ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου ἐγένετο δεκτὴ εἰς δευτέραν συζήτησιν. (Ἀναγινώσκονται εἶτα καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 1–10 ἄνευ ἀντιρρήσεως).

§140ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 11 (ἀναγινώσκεται).

§141Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἔδωκέ τι βάσιν τινὰ παρεξηγήσεως ἢ ἐξηγήσεως τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι τοῦτο ἀντίκειται πρὸς τὸ Σύνταγμα, εἶναι ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 11, κατὰ τὴν ὁποίαν (ἀναγινώσκει). «Ἡ ἁρμοδιότης καὶ ἡ δικαιοδοσία τοῦ Γενικοῦ Διοικητοῦ τοῦ στρατοῦ κλπ. ὁρισθήσονται καὶ κανονισθήσονται δι’ εἰδικοῦ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ, κυρωθησομένου διὰ Β. Διατάγματος...» Καλὸν θὰ ἦτο, — νομίζω δὲ, ὅτι ἐπροτάθη καὶ ὑπό τινος τῶν κυρίων Βουλευτῶν, — νὰ προσετίθεντο ὀλίγαι λέξεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἦρον τὰς παρεξηγήσεις ἢ τὴν ὑπόνοιαν. Προτείνω, ἵνα μετὰ τὰς λέξεις «δι’ εἰδικοῦ στρατιωτικοῦ κανονισμοῦ» προστεθῇ: «ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων νόμων».

§142Ν. ΤΣΑΜΑΔΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Νομίζω ὅτι αὔριον εἶναι ἡ καταλληλοτέρα στιγμὴ δι’ αὐτὰς τὰς τροποποιήσεις, διότι ἔχομεν καὶ ἄλλας νὰ κάμωμεν.

§143Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τοῦτο τὸ «ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων νόμων», δι’ ἐμὲ, νομικὸν, παρέλκει ἴσως, διότι ἐννοεῖται, ὅτι ὁ Κανονισμὸς δέον νὰ συνταχθῇ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν κειμένων, ἀλλὰ δὲν βλάπτει, ἂν προστεθῇ ἡ περιττολογία αὕτη, διὰ νὰ παύσῃ ἄλλη περιττολογία, ἡ ὁποία θὰ γείνῃ ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου.

§144ΤΣΑΜΑΔΟΣ. Δὲν ἔχω ἀντίρρησιν, ἀλλὰ θὰ σᾶς παρακαλέσω ν’ ἀφήσωμεν δι’ αὔριον.

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τὴν φέρῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὁμοῦ μὲ ἄλλας τροποποιήσεις.

§146Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πολὺ καλά. Ἀλλὰ νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ ἐπίσημα πρακτικά, ὅτι τὴν ἀποδέχεται ὁ κ. Ὑπουργός. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 11, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ καὶ τὰ λοιπὰ ἄρθρα, ὡς τὸ σύνολον τοῦ νομοσχεδίου εἰς δευτέραν συζήτησιν).

§147ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. (Ὥρα 1 καὶ 10′ μετὰ τὸ μεσονύκτιον).