1899.06.29

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 64

Τῆς 29 Ἰουνίου 1899.

(Τρίτη).

(Γενομένης ἀπαρτίας ὥρᾳ 6 καὶ 30′ μ. μ. ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ δημοδιδάσκαλοι Ἑρμουπόλεως καὶ Σύρου ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα περὶ τροποποιήσεως διατάξεών τινων τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως.

§2ΒΙΤΑΛΗΣ. Παρακαλῶ νὰ διαβιβασθῇ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως καὶ ληφθῶσιν ὑπ’ ὄψιν τὰ παράπονα τῶν ἀναφερομένων δημοδιδασκάλων, διότι κατὰ τὸ νέον νομοσχέδιον θὰ λαμβάνωσι μικρότερον μισθόν.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τραπεζῖται, ἔμποροι καὶ βιομήχανοι Σύρου δι’ ἀναφορᾶς των πρὸς τὴν Βουλὴν κηρύσσονται κατὰ τῆς καταργήσεως τῆς προσωπικῆς κρατήσεως, καὶ παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν νὰ καταψηφίσῃ τὸ σχετικὸν νομοσχέδιον. Πολλοὶ πολῖται Καρδίτσης διὰ τηλεγραφήματός των παρακαλοῦσι τὴν Βουλὴν νὰ μὴ ψηφίσῃ τὸ νομοσχέδιον περὶ προσωπικῆς κρατήσεως. Οἱ ἔμποροι Καλαμῶν καὶ Μεσσήνης ὑποβάλλουσιν ὑπόμνημα κατὰ τῆς καταργήσεως τῆς προσωπικῆς κρατήσεως. Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον Τρικκάλων τῆς Κορινθίας ὑποβάλλει ψήφισμα κατὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως.

§4Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀναγνωσθῇ. (Ἀναγινώσκεται τὸ ψήφισμα).

§5Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Στρατιωτικῶν νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ὀνομαστικὸν πίνακα τῶν ἐφέδρων ἀξιωματικῶν παντὸς ὅπλου, αʹ) τῶν μὴ μετασχόντων τοῦ πολέμου, βʹ) τῶν φονευθέντων καὶ πληγωθέντων κατὰ τὸν πόλεμον καὶ γʹ) τῶν ἐχόντων ὑπὲρ ἑαυτῶν ἐκθέσεις τῶν διοικητῶν τῶν σωμάτων, εἰς τὰ ὁποῖα ὑπηρέτησαν.

§6Ι. Γ. ΡΟΥΦΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης Ὑπουργόν, ἵνα σὺν τῇ ζητηθείσῃ πληροφορίᾳ—ἣν θέλει λάβει ὁ κ. Ὑπουργὸς παρὰ τοῦ Στρατολογικοῦ Γραφείου Αἰτωλίας—διὰ τίνα λόγον ἀπηλλάγη τῆς στρατιωτικῆς ὑποχρεώσεως ὁ φερόμενος ὡς ἐπιτυχὼν κατὰ τὸν τελευταῖον διαγωνισμὸν ἐμμίσθων παρέδρων Παντελῆς Ν. Ψωμάκης, καταθέσῃ καὶ δύο δικογραφίας, ἃς θέλει ζητήσει παρὰ τοῦ Ἐφετείου Πατρῶν. Ἡ μία τούτων ἀφορᾷ εἰς ἐμπορίαν τῆς δικαιοσύνης, διενεργηθεῖσαν παρ’ αὐτοῦ τοῦ ἐπιτυχόντος παρέδρου Παντελῆ Ψωμάκη καί τινος δικηγόρου ἐκ Πατρῶν, Ἀργυροπούλου ὀνόματι, οἵτινες ἐν συνεργασίᾳ μετὰ τοῦ τότε πρωτοδίκου πατρὸς Ψωμάκη ἐπώλουν τὴν δικαιοσύνην, ἡ δὲ ἑτέρα δικογραφία ἀφορᾷ εἰς κατηγορίαν κατὰ τοῦ αὐτοῦ Ψωμάκη, ὡς αὐτουργοῦ τοῦ θανάτου τοῦ δικηγόρου Γεωργίου Παρασκευοπούλου.

§7Ν. ΚΑΡΑΠΑΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δικαιοσύνης). Δὲν ἔλαβον ἀκόμη τὰ πρακτικά.

§8Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Μετὰ τοῦ συναδέλφου Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν ὑποβάλλομεν νομοσχέδιον περὶ προσκλήσεως ἀλλοδαπῶν ἀξιωματικῶν διὰ τὸν ὀργανισμὸν τοῦ στρατοῦ τῆς ξηρᾶς καὶ τοῦ πολεμικοῦ ναυτικοῦ.

§9ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 367).

§10Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἐπληροφορήθην ὅτι πρό τινων ἡμερῶν διωρίσθη λιμενάρχης ἐν Κερκύρᾳ ἀξιωματικὸς τοῦ λογιστικοῦ κλάδου τοῦ ναυτικοῦ. Ἐπειδὴ τὸ τοιοῦτον ἀντίκειται εἰς τὸν νόμον ᾼΥΜΖʹ τοῦ 1887, ὁ ὁποῖος σαφῶς ὁρίζει ὅτι τὰ κεντρικὰ λιμεναρχεῖα διευθύνουσι μάχιμοι ἀξιωματικοί, παρακαλῶ τὸν κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸν νὰ συμμορφωθῇ πρὸς τὸν νόμον, ὅπως οὕτως ἐκλίπῃ καὶ πᾶν ἐνδεχόμενον παράπονον. Ἡ ὑπηρεσία τῶν λιμένων, Κύριοι, πρέπει ἀποκλειστικῶς νὰ διευθύνηται ἀπὸ ἀξιωματικούς, δυναμένους νὰ ἐκτιμῶσιν ὑποθέσεις ἀναγομένας εἰς τὴν δικαιοδοσίαν των, καὶ οὐχὶ ἀπὸ ἀξιωματικούς, οἱ ὁποῖοι ἄλλην ἀποστολὴν ἔχοντες οὐδόλως ἐνέκυψαν εἰς τὰ τοιαῦτα· διὰ τοῦτο δὲ ὁ νόμος τοῦ 1887 ῥητῶς ὁρίζει, ὅτι τὰ κεντρικὰ λιμεναρχεῖα πρέπει νὰ διευθύνωσι πλωτάρχαι ἐκ τοῦ κλάδου τῶν μαχίμων, ἠνέχθη δὲ νὰ διευθύνωσι τὰ δευτερευούσης τάξεως λιμεναρχεῖα κατώτεροι ἀξιωματικοί, οὓς ἐν ἀνάγκῃ δύνανται ν’ ἀναπληρώσουν ἀξιωματικοὶ τοῦ οἰκονομικοῦ κλάδου, τοῦτο δὲ ἐλλείψει ἐπαρκοῦς ἀριθμοῦ μαχίμων. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν νὰ τοποθετήσῃ εἰς ἅπαντα τὰ κεντρικὰ λιμεναρχεῖα μαχίμους ἀξιωματικούς. Ἐπειδὴ δὲ, ὡς πληροφοροῦμαι, πολλοὶ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ ἀποφεύγουσι τὴν τοιαύτην ὑπηρεσίαν, διὰ τὸν λόγον ὅτι δεχόμενοι ταύτην ὑφίστανται κεκανονισμένην μὲν, ἀλλ’ ἐντελῶς ἄδικον μείωσιν τοῦ μισθοῦ των, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ μεριμνήσῃ εἴτε διὰ νόμου, τοῦ ὁποίου τὴν ψήφισιν νὰ ζητήσῃ, εἴτε διὰ διατάγματος, ἂν τοῦτο ἐπιτρέπηται, ὅπως τὸ αἴτιον τοῦτο παύσῃ ὑφιστάμενον. Τοῦτο δὲ εἶναι τὸ ἑξῆς. Οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, ἐφ’ ὅσον ὑπηρετοῦσιν ἐν πλοίῳ, λαμβάνουσι σὺν τῷ μισθῷ καὶ τὴν λεγομένην τράπεζαν, ἤτοι τὴν τροφήν των, ὅταν δὲ ὑπηρετῶσιν ἐν ὑπηρεσίᾳ μὴ θαλασσίᾳ, στεροῦνται τοῦ ἐπιδόματος τούτου, καίτοι κατὰ τὴν γνώμην μου ἐν ταῖς θέσεσι ταύταις διατελοῦντες οἱ ἀξιωματικοὶ ἐξοδεύουσι πλείονα διὰ τὴν τροφήν των. Ἂς κανονίσῃ λοιπὸν τοῦτο ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ ἂς τοποθετήσῃ εἰς ἑκάστην θέσιν τῆς δικαιοδοσίας του τοὺς ἁρμοδίους, καὶ οὐχὶ ἀνθρώπους οὐδεμίαν ἔχοντας σχέσιν μὲ τὴν ὑπηρεσίαν, ἥτις τοῖς ἀνατίθεται. Οἱ οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ ἂς περιορισθῶσιν εἰς τὰς θέσεις των, καὶ οἱ μάχιμοι ἂς διευθύνωσι τὰς εἰς αὐτοὺς ἀνηκούσας, ὅπως οὕτω καὶ αἱ διάφοροι ὑπηρεσίαι διευθύνωνται ὑπὸ εἰδικῶν καὶ ἡ ἀνωτάτη διεύθυνσις δύνηται νὰ ζητῇ παρ’ ἑκάστου τὰς εὐθύνας.

§11Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Ἐὰν ἐπιθυμῆτε νὰ διοικῶνται οἱ λιμένες ἀπὸ μαχίμους ἀξιωματικοὺς, ἀνάγκη νὰ φέρωμεν νόμον περὶ αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν, διότι οἱ ὑπάρχοντες μόλις ἐπαρκοῦσιν εἰς τὴν διοίκησιν τῶν πλοίων. Μετὰ ὀκτὼ ἡμέρας πάντα τὰ πλοῖα τοῦ στόλου θὰ ἦναι ἐν πλῷ, ἡ μοῖρα τῶν γυμνασίων θ’ ἀναχωρήσῃ, καθὼς καὶ τὸ πλοῖον τὸ ἐκπαιδευτικόν· ὅλοι οἱ μάχιμοι ἀξιωματικοὶ ἐτοποθετήθησαν, καὶ ἔχομεν καὶ κενά. Δὲν ἐννοῶ νὰ στείλω τοὺς μαχίμους ἀξιωματικοὺς εἰς τὰ λιμεναρχεῖα καὶ ν’ ἀφήσωμεν τὰ πλοῖα ἄνευ ἀξιωματικῶν.

§12Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἐγὼ ὑπέβαλον μίαν παρατήρησιν, ὅπως ἐπέλθῃ ἡ δέουσα διόρθωσις· ὅ,τι δὲ ἐγὼ εἶπον, δὲν γίνεται μόνον σήμερον, ἀλλ’ ἐπὶ πολλὰ ἤδη ἔτη, κατὰ τὰ ὁποῖα δὲν ἡτοιμάζοντο μοῖραι. Πρόκειται, Κύριοι, περὶ διευθύνσεως λιμένων, ἡ ὁποία εἶναι σπουδαιοτάτη ὑπηρεσία καὶ καθαρῶς ὑπηρεσία, ἣν μόνον ἐξησκημένος ναυτικὸς δύναται νὰ διεξαγάγῃ καὶ οὐχὶ ἀξιωματικὸς οἰκονομικὸς, ὁ ὁποῖος ἔχει θέσιν μόνον ἐν τῇ διαχειρίσει τοῦ ταμείου καὶ τοῦ ὑλικοῦ. Ἀλλὰ τοὺς μαχίμους, εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, θὰ χρησιμοποιήσῃ εἰς τὴν ἑτοιμαζομένην μοῖραν· ἔστω. Ἀλλὰ δὲν ἔχομεν ἀξιωματικοὺς καὶ διὰ τὴν διεύθυνσιν τῶν κεντρικῶν λιμεναρχείων; Ποῦ εὑρίσκονται οὗτοι; Ἂν δὲν ὑπάρχωσιν, αἱ χηρεύουσαι θέσεις ἂς συμπληρωθῶσιν, ὅπως ἕκαστος βαθμοφόρος τοποθετηθῇ ὅπου δεῖ. Νομίζω δὲ, ὅτι ἀντὶ οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ ὑπηρετῶσιν ἐν τοῖς πλοίοις, ἀσχολούμενοι εἰς τὸ νὰ διαπλέωσι συνεχῶς τὸν Σαρωνικὸν Ὠκεανὸν, ὡς λέγουσιν οἱ ἴδιοι, διακωμῳδοῦντες τὴν ἀσχολίαν των ταύτην, προτιμότερον εἶναι νὰ διευθύνωσί τινες τούτων τοὺς λιμένας, ἐν τῇ διευθύνσει τῶν ὁποίων πολλὰ καὶ σοβαρὰ καθήκοντα ἐπιτελοῦσι.

§13Β. ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ. Ἐπειδὴ εἴπετε, ὅτι κατατρίβονται εἰς τὰ ταξίδια τοῦ Σαρωνικοῦ, σᾶς πληροφορῶ ὅτι αὐτὰς τὰς ἡμέρας ἡ μοῖρα θὰ ἐκπλεύσῃ· δυνάμεθα νὰ παραλάβωμεν τοὺς ἀξιωματικοὺς ἀπὸ τὰ πλοῖα καὶ νὰ τοὺς στείλωμεν εἰς τὰ λιμεναρχεῖα; Ὑπάρχει βεβαίως τὸ ἄτοπον νὰ διευθύνωσι λιμεναρχεῖα οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοί, ἀλλὰ δὲν εὐθύνομαι ἐγὼ διότι εἰς τὸν οἰκονομικὸν κλάδον τὸ Ναυτικὸν ἔχει περισσοτέρους ἀξιωματικοὺς τῶν μαχίμων.

§14Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ὅσον ἀφορᾷ τὸ λεχθὲν παρὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ὅτι δὲν λαμβάνουσιν οἱ εἰς τὰ λιμεναρχεῖα ὑπηρετοῦντες ἀξιωματικοὶ τὴν θαλάσσιον μισθοδοσίαν, παρατηρῶ, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ οἱ μάχιμοι τοῦ ναυτικοῦ ἐκ περιτροπῆς ἐκτελοῦσι τὴν θαλάσσιον ὑπηρεσίαν, καὶ ὅταν μὲν ἐκτελῶσιν αὐτὴν, λαμβάνουσι τὸν μισθὸν τῆς θαλάσσης καθὼς καὶ τὰ ἔξοδα τῆς τραπέζης, ὅταν δ’ ἐκτελῶσιν ὑπηρεσίαν ξηρᾶς, δὲν λαμβάνουσι μισθὸν θαλάσσης, οὐδὲ τὸ ἐπίδομα τῆς τραπέζης. Συνεπῶς ἠδύναντο νὰ διορισθῶσιν εἰς θέσεις λιμεναρχῶν. Ἀλλὰ οἱ ἑκάστοτε Ὑπουργοὶ ἐθεώρησαν προτιμότερον ν’ ἀφήσωσι τὸν νόμον ἐν ἀδρανείᾳ καὶ νὰ διορίζωσιν οἰκονομικοὺς ἀξιωματικοὺς εἰς τὰ λιμεναρχεῖα, διότι τὴν ὑπηρεσίαν αὐτὴν δὲν θεωροῦσι σοβαρὰν τόσον, ὅσον τὴν μάχιμον, καὶ προτιμῶσι συνεπῶς νὰ διορίζωσι τοὺς μαχίμους ἀξιωματικοὺς μᾶλλον εἰς ὑπηρεσίαν μάχιμον. Κατ’ ἀκολουθίαν ἡ μομφή, ἡ ἐκτοξευθεῖσα ἐκ μέρους τοῦ ἐντίμου συναδέλφου κατὰ τῶν ἀξιωματικῶν, ὅτι προτιμῶσι τὴν θαλάσσιον ὑπηρεσίαν χάριν τοῦ μισθοῦ καὶ τοῦ ἐπιδόματος τῆς τραπέζης, δὲν εἶναι ἀληθὴς καὶ βάσιμος.

§15ΣΠ. Ε. ΣΤΑΗΣ. Ἐκράτησα ὑπὸ σημείωσιν τὴν δήλωσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργοῦ, παρακαλῶ δὲ καὶ αὐτὸς νὰ κρατήσῃ ὑπὸ σημείωσιν τοὺς λόγους του. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν ἠξεύρει τί νὰ κάμῃ τὴν σωρείαν τῶν οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν. Ἄλλοτε διὰ μακρῶν ἐπολεμήσαμεν τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἶναι ἤδη νόμος καὶ τὸ ὁποῖον παρεσκεύαζε τὴν σωρείαν τῶν οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, τοὺς ὁποίους οἱ Ἄγγλοι ἀπεκάλουν ἄλλοτε μάστιγα τοῦ Ναυτικοῦ. Τὸ θέμα εἶναι σπουδαιότατον, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δὲν εἶναι ἐπίκαιρον, καὶ δὲν πρέπει νὰ συζητηθῇ νῦν, ἀλλὰ πρέπει νὰ λεχθῇ ἐν παρόδῳ, ὅτι τὸ πρῶτον ναυτικὸν ἔθνος τοῦ κόσμου, οἱ Ἄγγλοι δὲν ἔχουσι τὴν σωρείαν τῶν οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν, τοὺς ὁποίους ἡμεῖς ἔχομεν, ἀλλὰ τὴν οἰκονομικὴν ὑπηρεσίαν ἐν τοῖς πλοίοις διεξάγουσιν οἱ μάχιμοι ἀξιωματικοί. Ἐνῷ δὲ ἔχομεν πληθώραν οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν, πρόκειται νὰ ξεφουρνίσωμεν νέαν ἐσοδείαν δι’ ἐπικειμένου διαγωνισμοῦ! Παρακαλῶ ἑπομένως τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ προσπαθήσῃ νὰ συνδυάσῃ τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας ἔχει ἐπὶ τῆς σωρείας τῶν οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν τοῦ ναυτικοῦ, μὲ τὸν ἐπικείμενον διαγωνισμὸν πρὸς κατάταξιν ὑπολογιστῶν.

§16Φ. ΜΟΣΧΟΥΛΑΣ. Λυποῦμαι διότι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἀπεκάλεσε μάστιγα ὁλόκληρον τάξιν ἀξιωματικῶν. Πρέπει νὰ γνωρίζῃ, ὅτι οἱ οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοὶ προσέφεραν ὑψίστας ὑπηρεσίας εἰς τὸ Κράτος· εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι ἐφάνησαν νομοταγεῖς καὶ οἱ ὁποῖοι κατ’ οὐδενὸς ἀνωτέρου ὕψωσαν χεῖρα βέβηλον. Πρέπει νὰ γνωρίζῃ ὅτι οἱ οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοὶ διακρίνονται ἐπὶ μαθήσει μεγαλειτέρᾳ τῆς τῶν μαχίμων, διότι εἰσέρχονται εἰς τὴν ὑπηρεσίαν διδάκτορες, ἀφ’ ὅτου δὲ τοιοῦτοι εἰσῆλθον, ἡ διαχείρισις τῆς οἰκονομικῆς ὑπηρεσίας γίνεται ὅπως πρέπει.

§17ΣΠ. Ε. ΣΤΑΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος καὶ ἀγαπητὸς φίλος δὲν ἀντελήφθη καλῶς ὅ,τι εἶπον. Ἐγὼ δὲν εἶπον ὅτι οἱ οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ ἡμῶν εἶναι μάστιγες, ἀλλ’ ὅτι ἡ Ἀγγλία, τὸ κατ’ ἐξοχὴν ναυτικὸν Κράτος, δὲν ἔχει εἰδικὸν σῶμα ναυτικῶν ἀξιωματικῶν. Δὲν ὡμίλησα δὲ ἐγὼ κατὰ τῶν οἰκονομικῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, ἀλλὰ κατὰ τῆς πληθώρας αὐτῶν, ἡ ὁποία ὀλεθρίας θὰ ἔχῃ συνεπείας εἰς τὸ μέλλον καὶ αὐτῶν τούτων καὶ τοῦ Ναυτικοῦ ἡμῶν.

§18Δ. ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἀναγκάζομαι, κύριε Πρόεδρε, ν’ ἀπαντήσω εἰς τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, οἱ ὁποῖοι ἀνέλαβον τὴν ὑπεράσπισιν τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ οἰκονομικοῦ κλάδου τοῦ Ναυτικοῦ. Καὶ ἐγώ, ὡς καὶ οἱ κύριοι συνάδελφοι, γινώσκω, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ οἰκονομικοῦ κλάδου εἰσὶν ἐγγράμματοι. Τοῦτο ὅμως δι’ ἐμὲ δὲν θ’ ἀποτελέσῃ ποτὲ λόγον, διὰ τὸν ὁποῖον νὰ πιστεύσω ἀκραδάντως, ὅτι πάντες οἱ ἀνήκοντες εἰς τὸ σῶμα τοῦτο τοῦ κατὰ θάλασσαν στρατοῦ εἰσὶν ἱκανοὶ νὰ διεξάγωσι πᾶσαν ὑπηρεσίαν, ἣν τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν συνήθισε νὰ ἀναθέτῃ εἰς αὐτούς. Καὶ προκειμένου περὶ τῶν ἀνατιθεμένων εἰς αὐτοὺς, κατ’ ἐμὲ κακῶς, ὑπηρεσιῶν, τῶν ξένων εἰς τὸ σῶμα τοῦτο, δὲν θὰ εἴπω τι, διότι, ἂν ἀποφασίσω ν’ ἀρχίσω, δὲν πιστεύω ὅτι θὰ ἦναι εὔκολον νὰ τελειώσω σήμερον ὅσα πρέπει νὰ εἴπω, ὅπως καταδείξω, ὅτι λίαν ἐπιβλαβὲς εἶναι ν’ ἀναθέτῃ τὸ Ὑπουργεῖον εἰς αὐτοὺς ὑπηρεσίας ξένας τοῦ κλάδου αὐτῶν. Ἵνα ὅμως μὴ ἀπασχολῶ ματαίως τὴν Βουλήν, καὶ ἵνα πεισθῇ αὕτη, ἰδίᾳ δὲ οἱ ἀναλαβόντες τὴν ὑπεράσπισιν τῶν ἀξιωματικῶν τούτων κύριοι συνάδελφοι, ὅτι τὸ οἰκονομικὸν σῶμα τοῦ κατὰ θάλασσαν στρατοῦ δὲν ἐκπληροῖ τὸ καθῆκόν του, ὅσον ἀφορᾷ τὴν διαχείρισιν τῶν διαφόρων ταμείων τοῦ Ναυτικοῦ, ἡ ὁποία εἶναι ἡ πρωτίστη καὶ ἡ στοιχειωδεστάτη τοῦ σώματος τούτου ὑπηρεσία, παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ καταθέσῃ εἰς τὴν Βουλὴν κατάστασιν ἐμφαίνουσαν τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα τῇ ἀνοχῇ τῶν διαχειριζομένων τὰ διάφορα ταμεῖα ἔλαβον καὶ ὀφείλουσιν οἱ ἀξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ. Ἐκ τῆς καταστάσεως ταύτης θὰ ἴδωμεν, ὅτι ἑκατοντάδας χιλιάδων δραχμῶν ἔχασε τὸ Δημόσιον, καὶ ὅτι αἴτιοι τῆς ζημίας ταύτης εἰσὶν οἱ διευθύνοντες ἐν γένει τὸ Ναυτικὸν οἰκονομικοὶ ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι βεβαίως ἔχουσιν εἰς τοῦτο συνεργοὺς καὶ τὰ ἄλλα μέλη τῶν ταμιακῶν ἐπιτροπῶν, εἶναι ὅμως κατὰ πρῶτον λόγον αὐτοὶ οἱ ἴδιοι ὑπεύθυνοι. Ἂς ὑποβάλῃ τέλος πάντων ὁ κ. Ὑπουργὸς τὴν κατάστασιν ταύτην, καὶ τότε θέλει μᾶς δοθῆ ἴσως ἀφορμὴ νὰ ὁμιλήσωμεν ἐπὶ τοῦ ζητήματος ἐκτενέστερον. Σήμερον τοῦτο μόνον λέγω· δὲν πρέπει, Κύριοι, νὰ ὦμεν τόσον πρόθυμοι εἰς τοὺς ἐπαίνους, διότι οἱ ἀμελέτητοι αὐτοὶ ἔπαινοι κατέστρεψαν πάντας τοὺς κλάδους καὶ κατέστησαν αὐτοὺς τοὺς ἀμειλικτοτέρους ἐχθροὺς τῆς Πολιτείας.

§19ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν.

§20ΤΣΑΜΑΓΚΙΔΗΣ. Παρακαλῶ νὰ προταχθῶσι τὰ ὑπ’ ἀριθ. 15 καὶ 16 νομοσχέδια, ἤτοι τὸ «περὶ συστάσεως δικαστηρίων Κακουργιοδικῶν ἐν τῇ περιφερείᾳ τοῦ Ἐφετείου Λαρίσης» καὶ τὸ «περὶ μὴ ποινικῆς καταδιώξεως ὡς ἀνυποτάκτων τῶν ἐφέδρων τῶν νομῶν Λαρίσης καὶ Τρικκάλων τῶν ἀπογραφῶν τοῦ 1885 καὶ 1886».

§21ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα. (Ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ εἰς πρώτην συζήτησιν, κατ’ ἀρχὴν, ἄρθρον καὶ σύνολον, ἄνευ ἀντιρρήσεως, τὰ νομοσχέδια: 1) Περὶ συστάσεως δικαστηρίων Κακουργιοδικῶν ἐν τῇ περιφερείᾳ τοῦ Ἐφετείου Λαρίσης κατὰ τοὺς μῆνας Αὔγουστον καὶ Σεπτέμβριον. 2) Περὶ μὴ ποινικῆς καταδιώξεως ὡς ἀνυποτάκτων τῶν ἐφέδρων τῶν ἀπογραφῶν τοῦ 1885 καὶ 1886 τῶν νομῶν Λαρίσης καὶ Τρικκάλων.

§22ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δευτέρα συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἔχει τὸν λόγον ὁ κύριος Φλογαΐτης.

§23Θ. ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Εἶμαι διατεθειμένος νὰ ψηφίσω κατὰ τοῦ νομοσχεδίου τοῦ νέου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, οὐχὶ μόνον διότι θεωρῶ αὐτὸ καθ’ ἑαυτὸ κακὸν καὶ ἐπιζήμιον, ἀλλὰ καὶ διότι θεωρῶ ἀπαίσιον διὰ τὴν Πολιτείαν ἡμῶν νὰ μεταβάλλωμεν καθ’ ἑκάστην ἄνευ τινὸς ἀνάγκης τοὺς νόμους. Τῷ ὄντι δύναται νὰ εἴπῃ τις, ὅτι εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν ἐφαρμόζεται κατὰ πάντα ἡ ἀλληγορία τῆς ἀρχαίας μυθολογίας περὶ τοῦ λίθου τοῦ Σισύφου...

§24ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ἢ τοῦ Κρόνου, ὁ ὁποῖος ἔφαγε τὰ τέκνα του.

§25ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. .. Ὁ Σίσυφος εἶχε καταδικασθῆ ὑπὸ τοῦ Διὸς νὰ κυλίῃ ἕνα λίθον ἀπὸ ὑψηλοῦ τινος βράχου, ἀλλὰ κατὰ τοιοῦτον τρόπον, ὥστε κυκλοτερῶς κυλιομένου τοῦ λίθου νὰ ἐπανέρχηται μετὰ πολύμοχθον ἐργασίαν τοῦ Σισύφου εἰς τὸ αὐτὸ μέρος. Αὐτὸ δυστυχῶς συμβαίνει εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Πολιτείαν. Κυλίουσιν αἱ Ἑλληνικαὶ Βουλαὶ ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν τὸν λίθον τοῦ Σισύφου. Κατὰ τὰ τέλη τοῦ 1886 ἐψηφίσθη — καὶ ἐψηφίσθη ἐν πατάγῳ, ὡς μέλλων δῆθεν νὰ προκαλέσῃ τὴν ἀνακαίνισιν τῶν Ἑλληνικῶν πραγμάτων, — ὁ ἐκλογικὸς νόμος τῆς εὐρείας περιφερείας καὶ ἐν ταὐτῷ ἐψηφίσθη ὁ νόμος περὶ περιορισμοῦ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Βουλευτῶν. Καὶ κατὰ τὸ 1890 ἐν πατάγῳ ἐπίσης κατηργήθη ἐκεῖνος ὁ νόμος, καὶ ἐπανῆλθεν ὁ πρώην νόμος περὶ ἐκλογῶν. Κατὰ τὸ 1887 ἐψηφίσθη ὁ περὶ νομῶν νόμος μετὰ Νομαρχιακῶν Συμβουλίων, καταργουμένων τῶν ἐπαρχείων καὶ ἐπαρχιῶν, καὶ κατὰ τὸ 1890 κατηργήθη ὁ νόμος ἐκεῖνος καὶ ἐπανῆλθον πάλιν αἱ ἐπαρχίαι καὶ τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια. Τοῦτ’ αὐτὸ συνέβη καὶ ὡς πρὸς τὸν περὶ ἀστυνομίας νόμον, ὡς πρὸς τὸν νόμον περὶ χωροφυλακῆς, ὡς πρὸς τὸν νόμον περὶ στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας κτλ. Καὶ μήπως μόνον νόμοι τοιοῦτοι, ἀφορῶντες εἰς τὴν διοργάνωσιν τρόπον τινὰ τῆς Πολιτείας, ἐψηφίσθησαν κατὰ τοιοῦτον παταγώδη τρόπον καὶ κατηργήθησαν κατὰ τοιοῦτον ἐπίσης τρόπον, ἐπικροτούσης πάντοτε τῆς πτέρυγος ἐκείνης, ἥτις εἶχε τὴν δύναμιν; Καὶ ἄλλοι νόμοι, ἄλλοι μὲν ριζικῶς τροποποιοῦνται κατὰ τὰς ἑπομένας συνόδους ἢ περιόδους, ἄλλοι δὲ καταρρίπτονται ἐξ ὁλοκλήρου, καταργούμενοι. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐψηφίσθη ὁ νόμος περὶ ἀναθεωρήσεως τῶν κυβερνητικῶν πράξεων τῶν σχετιζομένων πρὸς τὴν κατάστασιν καὶ τὸν βαθμὸν τῶν ἀξιωματικῶν, καὶ κατέπεσεν ἐκεῖνος ὁ νόμος ἀμέσως ἐν τῇ κατόπιν περιόδῳ, καὶ ὑπεβλήθη ἔπειτα ἐν τῇ ἄλλῃ περιόδῳ νομοσχέδιον περὶ ἐπανόδου ἐκείνου τοῦ νόμου, ἀλλὰ δὲν ἐδόθη ἡ εὐκαιρία νὰ ψηφισθῇ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐψηφίσθη νόμος ἐξ ὁλοκλήρου περὶ Ἐθν. Τυπογραφείου κατὰ τὸ 1890, καὶ κατὰ τὸ 1892 ὁλόκληρος ἐκεῖνος ὁ νόμος κατηργήθη, καὶ ἐψηφίσθη οἱονεὶ θριαμβευτικῶς νέος νόμος εἰς ἀντικατάστασιν αὐτοῦ. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐψηφίσθη νόμος περὶ ὑποχρεωτικῆς συμμετοχῆς τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων εἰς τὸ μετοχικὸν ταμεῖον, καὶ δὲν παρῆλθε διετία καὶ κατηργήθη ἐν πατάγῳ ἐκεῖνος ὁ νόμος. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐψηφίσθη νόμος περὶ νοσοκομείου τῶν ὀφθαλμιώντων, καὶ δὲν παρῆλθε διετία καὶ κατηργήθη ὁ νόμος ἐκεῖνος. Σχεδὸν δὲν ὑπάρχει νόμος, ὅστις δὲν τροποποιεῖται ἢ δὲν καταργεῖται ἐν τῇ ἑπομένῃ βουλευτικῇ περιόδῳ. Εἶναι ὀρθή, εἶναι συμφέρουσα, ἐγγυᾶται τὴν πρόοδον τῆς Πολιτείας μία τοιούτου εἴδους κατάστασις; Ἡ κατάστασις αὕτη ἐμφαίνει βεβαίως, ὅτι δὲν διατελοῦμεν ἐν κανονικῇ καταστάσει. Εἶναι μὴ κανονικὴ ἡ κατάστασις αὕτη, καὶ πρέπει ἅπαξ διὰ παντὸς νὰ σκεφθῶμεν, τίς εἶναι ἡ ἀφορμή, διὰ τὴν ὁποίαν εὑρισκόμεθα ἐν τῇ ἀκανονίστῳ ταύτῃ καταστάσει, καὶ τί πρέπει νὰ πράξωμεν πρὸς θεραπείαν αὐτῆς. Οὐχὶ μόνον ἡ ἐπελθοῦσα χρεωκοπία, οὐχὶ μόνον ὁ τεραστίως αὐξανόμενος καθ’ ἑκάστην ἀριθμὸς τῶν ἐγκλημάτων, οὐχὶ μόνον αἱ στρατιωτικαὶ ἡμῶν ἀποτυχίαι ἐμφαίνουσιν ὅτι εὑρισκόμεθα ἐν ἐκρύθμῳ καταστάσει, ἀλλὰ πρὸ πάντων τοῦτο, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ψηφισθῇ νόμος, ὅστις δὲν πρόκειται νὰ καταργηθῇ ἢ τοὐλάχιστον νὰ μεταβληθῇ κατὰ τὴν ἑπομένην σύνοδον ἢ τὴν ἑπομένην περίοδον. Πόθεν προέρχεται τοῦτο; Ἡ πεποίθησίς μου περὶ τοῦ πράγματος εἶναι βεβαίως γνωστὴ εἰς τὴν Βουλήν, ἀλλ’ ἔχω καθῆκον νὰ καταδηλώσω καὶ πάλιν αὐτήν, ὅπως ἀπαλλαγῶ πάσης εὐθύνης ἐπὶ τῇ διατηρήσει τῇ περαιτέρω τῆς ἐξολοθρευτικῆς ταύτης καταστάσεως. Κατὰ τὴν πεποίθησίν μου, πεποίθησιν τὴν ὁποίαν ἐπικυροῖ ἡ πολιτικὴ ἐπιστήμη, τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα, καίτοι καθ’ ἑαυτὸ ἄριστον, διότι ἀποτρέπει τὰ κακὰ τοῦ μοναρχικοῦ πολιτεύματος, εἶναι ὅμως κάκιστον, ὁσάκις συζῇ μετὰ νομοθεσίας μοναρχικῆς, εἶναι καρκίνος διαβιβρώσκων τὸ κοινωνικὸν σῶμα, εἶναι πανώλης ἐξολοθρεύουσα τὴν Πολιτείαν. Ἐὰν θέλωμεν νὰ διορθώσωμεν ὁριστικῶς τὴν οἰκτρὰν κατάστασιν ἡμῶν, πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ καταρτίσωμεν νομοθεσίαν σύμφωνον πρὸς τὸ πολίτευμα, στηριζομένην εἰς τὰς αὐτὰς ἀρχὰς, εἰς τὰς ὁποίας στηρίζεται τὸ πολίτευμα, τὰς ἀρχὰς τῆς κατανομῆς τῶν ἐξουσιῶν...

§26Ν. ΜΠΟΥΦΙΔΗΣ. Ἔρχεσθε εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ψέγετε.

§27ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἐν ὅσῳ πρόκειται περὶ τῆς ψηφίσεως νόμου τινὸς μονομεροῦς, βεβαίως ἐπέρχεται τοῦτο· ἐὰν ὅμως ψηφισθῇ σύνολον νομοθετικῶν μεταρρυθμίσεων, διὰ τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποσοβηθῇ ἡ ἀσυμφωνία τῆς νομοθεσίας πρὸς τὸ πολίτευμα, τότε βεβαίως δὲν θέλομεν παρασταθῆ εἰς αὐτὸ τὸ φαινόμενον, διότι ἀκριβῶς τὸ φαινόμενον τοῦτο πηγάζει ἀπὸ τῆς ὑποχειριότητος τῶν Βουλευτῶν εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν καὶ πρέπει νὰ ἀρθῇ ἡ ὑποχειριότης, ὅπως κατορθωθῇ νὰ ἔχωμεν νομοθετικὴν ἐξουσίαν ἐλευθέραν καὶ ἀνεξάρτητον. Εἶναι κατάδηλον ὅτι τὰ πράγματα ἡμῶν βαίνουσι κατὰ κρημνῶν, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἓν νομοσχέδιον, καὶ καλὸν ἐὰν ὑποτεθῇ, ψηφιζόμενον, ἢ καὶ δύο ἢ καὶ τρία ἐκ τῶν ὑποβληθέντων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως ἤδη, ἢ καὶ ἄλλα τινὰ νομοσχέδια, ἔχοντα τὸν τοιούτου εἴδους χαρακτῆρα, νὰ ἐπιφέρωσι τὴν σωτηρίαν τῆς Πολιτείας. Πάσχει ἡ Πολιτεία ἡμῶν ῥιζικῶς, διότι τὸ πολίτευμα εὑρίσκεται ἐν ἀσυμφωνίᾳ παντελεῖ πρὸς τὴν νομοθεσίαν, εἶναι δὲ ἀνάγκη ἡ νομοθεσία ἡ ὀργανικὴ νὰ συμμορφωθῇ πρὸς αὐτὴν, ὅπως κατορθωθῇ ἀκριβῶς νὰ λειτουργήσῃ κανονικῶς τὸ κοινοβουλευτικὸν πολίτευμα. Δὲν θέλω νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν γνώμην τῶν συγγραφέων, οἵτινες πάντες, μηδενὸς ἐξαιρουμένου, ἀπὸ τεσσαρακονταετίας καὶ πεντηκονταετίας ὑποστηρίζουσι τὴν γνώμην, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἐλεύθερον πολίτευμα νὰ συμβαδίσῃ μετὰ νομοθεσίας μοναρχικῆς. Δὲν θέλω νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν γνώμην τῶν μεγάλων Γάλλων πολιτειολόγων, τῶν πανταχοῦ πεφημισμένων, τοῦ Odilon Barrot, τοῦ Jules Simon, τοῦ Edouard Laboulaye, τοῦ Prévost Paradol, καὶ αὐτῶν τῶν νῦν διακεκριμένων ἐν Γαλλίᾳ, ἀλλὰ μὴ ἐχόντων τὴν αὐθεντίαν ἐκείνων, Glasson καὶ Larnaude, καθηγητῶν τοῦ δημοσίου Δικαίου ἐν Παρισίοις. Δὲν θέλω νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν γνώμην τῶν Ἰταλῶν συγγραφέων ἢ καὶ τῶν διαπρεπόντων πολιτικῶν ἀνδρῶν τῆς Ἰταλίας, τοῦ ἀποθανόντος πρό τινος βαθύφρονος Μιγκέτη, ὅστις καὶ ἔγραψε περὶ τούτου εἰδικὴν πραγματείαν, καὶ τοῦ Ροδίνη, ὅστις ζῇ δρῶν σημαντικῶς ἐν τῇ Ἰταλικῇ Πολιτείᾳ, οἵτινες ἀκριβῶς ὑποστηρίζουσιν αὐτό. Ἔρχομαι εἰς τὴν ἐξέτασιν αὐτῶν καθ’ ἑαυτὰ τῶν πραγμάτων. Εἶναι δυνατὸν ποτὲ νὰ παραγάγῃ ἀγαθοὺς καρποὺς ἓν πολίτευμα, οὗ ἡ βάσις ἐξουδετεροῦται παντελῶς ὑπὸ τῶν μετ’ αὐτοῦ συμβιούντων ὀργανικῶν νόμων; Τίς εἶναι ἡ βάσις τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος; Ἡ εὐθύνη τῶν Ὑπουργῶν ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου. Ἀλλὰ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε εὐθύνην τοῦ Ὑπουργοῦ ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, ὅταν ἀκριβῶς ἡ εὐθύνη αὕτη δύναται νὰ ἐξουδετερωθῇ διὰ τῶν μέσων, ἅτινα ἔχει εἰς χεῖρας αὐτῆς ἡ ἐξουσία, ὅταν ἦναι δυνατὸν ὁ δικαζόμενος νὰ δελεάζῃ τὸν δικαστήν; Τοῦτο εἶναι τόσον πολὺ φυσικὸν, στηρίζεται τοσοῦτον εἰς τὰς ὑπαγορεύσεις τῆς λογικῆς, ὥστε εἶναι ἀδύνατον δι’ οἱουδήποτε ἐπιχειρήματος νὰ ἀνατραπῇ. Ἀσφαλὴς ἐγγύησις τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ καθήκοντος ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ κατὰ τοὺς ψυχολόγους εἶναι ἡ μὴ ἀντίθεσις τοῦ συμφέροντος πρὸς τὸ καθῆκον. Ἀλλ’ ὑπάρχει ἀντίθεσις προφανὴς τοῦ συμφέροντος πρὸς τὸ καθῆκον, ὅταν ἦναι δυνατὸν ὁ δικαζόμενος νὰ δελεάζῃ, νὰ διαφθείρῃ τὸν δικαστήν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐπεκαλέσθη Γάλλον τινὰ συγγραφέα, ὅστις ἔλεγεν, ὅτι εἶναι τρόπον τινὰ βραχίων ἄνευ κεφαλῆς ἡ ὑπηρεσία ἐκείνη, ἥτις δὲν εἶναι ἐντελῶς ἐξηρτημένη ἀπὸ τῆς διαθέσεως τοῦ Ὑπουργοῦ.

§28ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Δὲν εἶπον ὅτι πρέπει νὰ ἦναι ἐντελῶς ἐξηρτημένη ἡ ὑπηρεσία ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν, ἀλλ’ ὅτι ἡ Κυβέρνησις πρέπει νὰ ἔχῃ σχέσιν πρὸς τοὺς διαφόρους κλάδους τῆς διοικήσεως, οἵαν ἡ κεφαλὴ πρὸς τοὺς βραχίονας.

§29ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ δὲν διετυπώσατε κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἀπολύτως τὸ πρᾶγμα, διότι καὶ ἐγὼ θέλω τὴν ἐποπτείαν τῶν Ὑπουργῶν, ἀλλὰ τὴν θέλω κατ’ ἄλλον τρόπον. Ἤθελον ὅμως νὰ εἴπω, ὅτι εἰς ἐμὲ εἶναι ἄγνωστος ὁ πολιτειολόγος, ὅστις ἔγραψεν αὐτό.

§30ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αὔριον θὰ σᾶς τὸν φέρω νὰ τὸν ἀναγνώσητε.

§31ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἔχει καλῶς. Ἐγὼ δὲν ἰσχυρίζομαι, ὅτι ὑπάρχει πολιτειολόγος, ὁ ὁποῖος δὲν δύναται νὰ τὸ γράψῃ. Ἀλλὰ βεβαίως, ἂν ὑπάρχῃ, δὲν εἶναι ἐκ τῶν σημαινόντων πολιτειολόγων.

§32ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὸ ἀναφέρει καὶ ὁ καθηγητὴς τοῦ Διοικητικοῦ δικαίου ἐν τῷ Πανεπιστημίῳ κ. Ἀγγελόπουλος.

§33ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἐμνημόνευσα δὲ τοῦτο μόνον καὶ μόνον, διότι καὶ ὁ ἀξιότιμος ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς καὶ ἄλλοι πολλοί, ὁσάκις γίνεται λόγος περὶ βιβλίων καὶ συγγραφέων, πάντοτε μετά τινος περιφρονήσεως ὁμιλοῦσι περὶ αὐτῶν, θεωροῦντες τὴν Ἑλληνικὴν χώραν ὡς διάφορον κατὰ φύσιν τῶν ἄλλων χωρῶν, εἰς τὴν ὁποίαν δὲν ἐφαρμόζονται οἱ περὶ ἀνθρωπίνων πολιτειῶν κανόνες τῆς ἐπιστήμης. Εἶπον ὅτι καὶ αὐτοὶ ἠθέλησαν νὰ στηριχθῶσιν εἰς συγγραφεῖς, καὶ δὲν εἶμαι μόνος ἐγώ.

§34ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἡ μόνη διαφορά, ὅτι ἡμεῖς εἴμεθα réalistes, σεῖς δὲ εἶσθε idéaliste.

§35ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Δύναμαι νὰ σᾶς βεβαιώσω ὅτι ἐγὼ εἶμαι réaliste καὶ σεῖς εἶσθε idéaliste... Θὰ σᾶς τὸ ἀποδείξω.

§36Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Εἶμαι περίεργος νὰ ἀκούσω πῶς θὰ κατορθώσητε αὐτό.

§37ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἰδού· διότι ἐκεῖνοι μὲν, οἵτινες φαντάζονται αὐτὸ, πλάττουσιν ἕνα κόσμον ἰδανικόν, κατὰ τὸν ὁποῖον εἶναι δυνατὸν Βουλευταί, δηλαδὴ δικάζοντες, νὰ μὴ θελήσωσι νὰ ὠφεληθῶσιν ἀπὸ τῆς ἀνάγκης, τὴν ὁποίαν ἔχουσιν αὐτῶν οἱ δικαζόμενοι Ὑπουργοί, ἐπὶ βλάβῃ τῶν ἰδίων συμφερόντων. Αὐτὸ ἀπαιτεῖ ἄκραν ἠθικὴν τελειότητα, ὁποίαν οὐδέποτε εἶναι δυνατὸν νὰ εὕρητε ἐν τῷ κόσμῳ. Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ τοιούτου εἴδους τελειότης ἠθικῆς, ὥστε οἱ ἐκλογεῖς νὰ μὴ ζητῶσι παρὰ τῶν Βουλευτῶν ὅ,τι δύνανται νὰ ζητήσωσι δυνάμει τῶν κειμένων νόμων, καὶ οἱ Βουλευταὶ νὰ μὴ ζητῶσι παρὰ τῶν Ὑπουργῶν, βεβαίως δὲν ἤθελον ὑποστηρίξει καὶ ἐγὼ, ὅτι εἶναι ἀνάγκη ὁπωσδήποτε νὰ ἀφαιρεθῇ ἡ χαριστικὴ καὶ σαγηνευτικὴ ἐξουσία ἀπὸ τῶν χειρῶν τῶν Ὑπουργῶν. Ἀλλὰ τοιούτου εἴδους ἠθικὴν τελειότητα νομίζω ὅτι μόνον ἰδεολόγος, μόνον φαντασιοκόπος, οὐχὶ δὲ πρακτικὸς καὶ φρόνιμος ἄνθρωπος, δύναται νὰ φαντασθῇ, διότι ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ ἡ ἀνθρωπίνη ἠθικὴ δὲν προχωρεῖ ποτὲ μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου. Οἱ Ἀριστεῖδαι καὶ οἱ Φωκίωνες ὑπῆρξαν πάντοτε πολὺ ὀλίγοι ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ. Ἤκουσα καὶ ἀκούω προβαλλόμενον τὸ ἐπιχείρημα καὶ ἐντὸς τῆς Βουλῆς καὶ ἐκτὸς αὐτῆς κατὰ τῆς ἰδέας τῆς ἀσυμφωνίας τῆς νομοθεσίας πρὸς τὸ πολίτευμα, τὴν ὁποίαν εἶπον ὅτι σήμερον ὑποστηρίζουσιν ὅλοι οἱ συγγραφεῖς, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῇ τις ὅτι καὶ ἐκεῖνοι πάντες εἶναι ἰδεολόγοι.

§38ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ὁ Βίσμαρκ ὑποστηρίζει αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἴπετε, περὶ Γαλλίας προκειμένου.

§39ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἀκούω ὅτι δὲν πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ δοθῇ σημασία εἰς τὰ διάφορα σωματεῖα τὰ τοπικὰ καὶ τὰ ὑπηρεσιακὰ, οἷον τὰ αἱρετὰ Συμβούλια, τὸν Ἄρειον Πάγον, τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον καὶ τὰ ἄλλα, διότι ὑπάρχει παρ’ ἡμῖν μεγάλη διαφθορά. Ἐὰν ὑπάρχῃ μεγάλη διαφθορὰ καὶ δὲν ἔχητε ἐμπιστοσύνην εἰς τοὺς Βουλευτὰς καὶ τοὺς Ὑπουργούς...

§40ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐὰν ἀνεγινώσκετε τὸ νομοσχέδιον, θὰ εἴχετε τὴν ἀπάντησιν.

§41ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Δὲν θέλω διακοπὰς, διότι ὁμιλῶ γενικῶς καὶ οὐχὶ περὶ τῶν λεπτομερειῶν τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου. Ἔχω ἀναγνώσει αὐτό. Εἶναι ἐπιζημιώτατον καὶ ὀλεθριώτατον. Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι εἰς τὸ προκείμενον. Ἐὰν ὑπάρχῃ πολιτικὴ διαφθορά, ἢ ἂν ὑπάρχῃ κοινωνικὴ διαφθορά, διατὶ ἡ διαφθορὰ εὑρίσκεται εἰς τὰ ἄλλα σώματα καὶ σωματεῖα, καὶ δὲν εὑρίσκεται ἐντὸς τῆς Βουλῆς; Τοῦτο εἶναι ὄντως παράδοξον. Ἄλλοι δὲ λέγουσιν ὅτι δὲν ὑπάρχει ἱκανότης, ὑπάρχει λειψανδρία. Ἡ λειψανδρία αὕτη εἶναι βεβαίως καὶ εἰς τὴν Βουλήν. Ἐγὼ ἤξευρον καὶ ἠξεύρω, ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἡμῶν ἡ χριστιανικὴ ἀνεγνώρισε καὶ ἀναγνωρίζει ὅτι ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς ἀπέστειλεν εἰς τοὺς Ἀποστόλους αὑτοῦ τὴν χάριν τοῦ Παναγίου Πνεύματος καὶ ἀνέδειξε πανσόφους τοὺς ἁλιεῖς, ἀλλὰ τοῦτο πρὸς ἑδραίωσιν καὶ προαγωγὴν τοῦ χριστιανικοῦ θρησκεύματος· δὲν ἔμαθον ὅμως, ὅτι περιβάλλει διὰ τῆς προστασίας του καὶ παρέχει τὴν χάριν τοῦ Παναγίου Πνεύματος καὶ εἰς τοὺς ἐκλεγομένους Βουλευτὰς καὶ τοὺς προχειριζομένους Ὑπουργούς. Καὶ οἱ Βουλευταὶ καὶ οἱ Ὑπουργοὶ εἶναι Ἕλληνες, μὴ διαφέροντες τῶν ἄλλων Ἑλλήνων. Δὲν εἶναι λοιπὸν δυνατὸν νὰ εἴπωμεν, ὅτι εἰς μὲν τοὺς Βουλευτὰς καὶ τοὺς Ὑπουργοὺς πρέπει νὰ ἔχωμεν ἐμπιστοσύνην, εἰς δὲ τοὺς ἄλλους Ἕλληνας δὲν πρέπει νὰ ἔχωμεν ἐμπιστοσύνην, διότι δὲν ἠξιώθησαν τοῦ βουλευτικοῦ μανδύου ἢ δὲν ἐγένοντο Ὑπουργοί. Ἀλλ’ ἤκουσα καὶ ἄλλην θεωρίαν· ἤκουσα τὴν θεωρίαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν ἐξέφερεν ἄλλοτε ὁ Μέγας Ναπολέων. Ὁ Ναπολέων, θέλων νὰ συγκεντρώσῃ ὅλην τὴν ἐξουσίαν τότε εἰς χεῖρας αὑτοῦ, ἐφ’ ᾧ καὶ κατήρτισεν ἐκεῖνο τὸ παντοδύναμον διοικητικὸν σύστημα, ὅπερ δυστυχῶς ἐκεῖθεν μετεδόθη καὶ εἰς τὴν Ἰταλίαν καὶ εἰς τὴν Ἱσπανίαν καὶ εἰς τὴν ἡμετέραν Ἑλλάδα, διότι προηγουμένως δὲν ὑπῆρχεν αὐτὴ ἡ διοικητικὴ συγκέντρωσις ἀνεπτυγμένη εἰς τοιοῦτον βαθμὸν, οὐδ’ εἶχε τὴν δύναμιν ἐκείνην ἡ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἔπειτα, ὁ Ναπολέων, λέγω, εἶπεν, ὅτι πρέπει εἰς τὰς χεῖράς του νὰ συγκεντρωθῇ πᾶσα ἡ ἐξουσία, ὅπως ἔχῃ δῆθεν καὶ τὴν εὐθύνην· ποίαν εὐθύνην; ἀνύπαρκτον εὐθύνην, ἀνεύθυνον εὐθύνην· Αὕτη βεβαίως εἶναι ἡ πρόφασις, τὴν ὁποίαν μεταχειρίζονται ὅλοι ἐκεῖνοι, ὅσοι θέλουσι νὰ διατηρήσωσιν ἢ ὑφαρπάσωσι δύναμιν εἰς τὰς χεῖράς των. Αὐτὴν ταύτην τὴν εὐθύνην ἐπεκαλέσθη ὁ Ναπολέων, προκειμένου ὄχι πλέον περὶ τῆς συγκεντρώσεως εἰς τὰς χεῖρας τῆς Κυβερνήσεως ὅλης τῆς ἐν τῷ ἰδίῳ Κράτει δυνάμεως, ἀλλὰ καὶ προκειμένου περὶ τῆς κοσμοκρατορίας, τὴν ὁποίαν ὠνειρεύθη. Ὅτε, πρὶν ἢ καταπέσῃ, ἐζήτησε νὰ σώσῃ τὴν κοσμοκρατορίαν αὑτοῦ κλονουμένην διὰ συμμαχίας πρὸς τὴν Αὐστρίαν, ἀποτρέπων αὐτὴν ἀπὸ τῆς μετὰ τῆς Ἀγγλίας, Γαλλίας καὶ Ῥωσίας συνεργασίας, καὶ ἐστηρίχθη διὰ τοῦτο εἰς τὸν τότε ἰσχύοντα παρὰ τῇ Αὐστρίᾳ καὶ ἐξασκοῦντα διπλωματικὴν ἐπιρροὴν παρὰ τῇ Εὐρώπῃ, τὸν περιώνυμον Μεττερνίχον, τί εἶπεν εἰς αὐτόν; «Ἐὰν θέλητε νὰ παγιώσητε τὴν εἰρήνην, πρέπει ἀκριβῶς νὰ καταρτίσητε τοιοῦτόν τι σύστημα, ὥστε νὰ ἔχῃ εἰς τὴν εὐθύνην τῆς διατηρήσεως τῆς παγκοσμίου εἰρήνης. Θέσατε, εἶπε, τὴν εἰρήνην ὑπὸ τὴν φρουρὰν τοῦ ξίφους μου». Ὑπὸ τὴν εὔφημον λέξιν τῆς εὐθύνης, εὐθύνης εἰκονικῆς, εὐθύνης ἀνυπάρκτου, ἤθελε νὰ κρύψῃ ὅλον τὸ ἀχανὲς βάθος τῆς ἐπιζημίου διὰ τὸν κόσμον φιλοδοξίας του. Αὐτὸ καὶ παρ’ ἡμῖν ζητοῦσιν οἱ Ναπολεοντίσκοι. Θέλουσιν ἐπὶ τοιούτῳ λόγῳ νὰ συγκεντρώσωσι τὴν ἐξουσίαν ὅλην εἰς τὰς χεῖρας αὑτῶν, ἐπὶ καταπτώσει προφανεῖ τοῦ Συνταγματικοῦ πολιτεύματος, ἐπὶ ἐξευτελισμῷ καὶ ἐκλύσει τῆς ὑπηρεσίας, ἐπὶ μηδενισμῷ ἀληθεῖ τῆς ὑποστάσεως τοῦ Κοινοβουλίου, ὅπερ πρέπει νὰ ἔχῃ ὑπερτάτην θέσιν ἐν τῇ κυβερνητικῇ οἰκονομίᾳ καὶ ὄχι νὰ γίνηται εὐτελὴς καὶ οὐτιδανὸς ὀπαδὸς κατὰ τοιοῦτον τρόπον ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς Κυβερνήσεως, ὥστε νὰ ψηφίζῃ πάντα τὰ ὑποβαλλόμενα εἰς αὐτὸ νομοθετήματα. Καὶ ὅπως εἶπον, αὐτὸ ἀπεδείχθη, διότι κατὰ πᾶσαν περίοδον ἐγένοντο νόμοι ὅλα τὰ ὑποβαλλόμενα νομοθετήματα, ἐν ἀντιθέσει παντελῶς εὑρισκόμενα τὸ σήμερον ψηφιζόμενον πρὸς τὸ χθὲς ψηφισθέν. Καὶ ἠγωνίζοντο, σημειωτέον, πάντοτε μετ’ αὐταπαρνήσεως ἡρωϊκῆς οἱ κύριοι Βουλευταὶ κατὰ τὰς διαφόρους περιόδους, συνερχόμενοι ἐνταῦθα καὶ ψηφίζοντες ἐν νυκτεριναῖς ὥραις. Καὶ ἔδειξαν ἔξοχον τῷ ὄντι ζῆλον, πολλάκις διαμένοντες ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ, καὶ ἔτι μᾶλλον κατὰ τὴν παροῦσαν περίοδον, μέχρι τῆς πρωΐας. Ἀλλὰ τὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀδιακόπων τούτων ἀγρυπνιῶν, τῶν ἡρακλείων ἀληθῶς κόπων τῶν κυρίων Βουλευτῶν, ποῖα ἦσαν; Τὰ ἀποτελέσματα τὰ εἴδομεν, τὰ βλέπετε. Ἔκλυσις τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, φατριασμὸς τῆς διοικήσεως, κατάπτωσις οἰκονομική, κατάπτωσις ἠθική. Οἱ ἡρωϊκοὶ τῶν κυρίων Βουλευτῶν ἀγῶνες συνετέλεσαν καὶ συντελοῦσιν εἰς τὴν βλάβην τοῦ τόπου. Τὸ νομοσχέδιον περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀναιρεῖ κατὰ τοῦτο τὸν νόμον τὸν ὑπάρχοντα, καὶ περὶ τούτου προτίθεμαι κυρίως νὰ πραγματευθῶ, ὅτι μεταφέρει καὶ πάλιν τὴν ἐξουσίαν εἰς τὸν Ὑπουργὸν, καὶ ἰδοὺ ἀμέσως 7,000 περίπου δημόσιοι ὑπάλληλοι, οἵτινες εἶχον ἀποσπασθῆ ἀπὸ τῶν χειρῶν τῆς ῥυπαρᾶς συναλλαγῆς...

§42ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Πόθεν τὸ ἐξάγετε; Ὅταν ὁμιλῆτε ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου, παρακαλῶ νὰ ἔχητε αὐτὸ ἐνώπιόν σας καὶ νὰ μᾶς ἀναγνώσητε τὸ ἄρθρον, ἐξ οὗ ἐξάγετε ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἐπανέρχεται εἰς τὴν παλαιὰν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν εἶχεν ἐπὶ τῶν δημοδιδασκάλων.

§43ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἀναιρεῖ τὸν ὑπάρχοντα νόμον καὶ ἐπαναφέρει ἐκείνην τὴν ἐξουσίαν, τὴν ἀπαισίαν, τοῦ Ὑπουργοῦ.

§44ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πόθεν τὸ ἐξάγετε;

§45ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Ἀπὸ τὸ νομοσχέδιον. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον στέλλονται ἐπιθεωρηταὶ, τοὺς ὁποίους διορίζει τὸ Ὑπουργεῖον, ὑπάρχει δὲ ἓν Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἀνώτερον, εὑρισκόμενον ἐν Ἀθήναις, ὁ δὲ Ὑπουργὸς, ἂν θέλῃ, λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν τὴν γνώμην τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, καὶ ἂν δὲν θέλῃ, ἐντὸς 15 ἡμερῶν καταρτίζει ἄλλην ἔκθεσιν, δημοσιευομένην καὶ διὰ τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως».

§46ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αὐτὸ εἶναι ἡ παλαιὰ ἐξουσία τοῦ Ὑπουργοῦ; Καὶ λέγετε ὅτι εἶσθε realiste!

§47ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Εὐταξία, νὰ ἦσθε εὐτακτότερος (ἱλαρότης). Ἐγὼ δὲν εἶπον, ὅτι ἐπανέρχεται ἡ ἐξουσία ἐκείνη ἀκριβῶς. Θεωρῶ ἀπαισίαν τὴν ἐξουσίαν ἐκείνην, τὴν ὁποίαν εἶχε τότε ὁ Ὑπουργὸς, θεωρῶ ἀπαισίαν τὴν ὁποίαν καὶ σήμερον θέλει νὰ οἰκειοποιηθῇ ὁ Ὑπουργὸς, ἐνῷ ὑπάρχει ἤδη νόμος, ὁ ὁποῖος κατέλυσε τὴν ἐξουσίαν αὐτήν. Ἐγὼ θεωρῶ τὸν ὑπάρχοντα ἐν ἰσχύϊ νόμον περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὡς ἔχοντα ἀνάγκην τινῶν συμπληρώσεων· καὶ ἀναφέρω μάλιστα ἀμέσως ἐκείνην τὴν συμπλήρωσιν, τῆς ὁποίας πρὸ πάντων νομίζω ὅτι ἔχει ἀνάγκην. Νομίζω ὅτι ἔπρεπε νὰ δικάζῃ τοὺς ἐπιθεωρητὰς, νὰ ἀποφαίνηται περὶ αὐτῶν, τυχὸν παρεκτρεχομένων, ἓν Συμβούλιον Ἐποπτικὸν, ἐποπτικὸν ὅμως μὴ καταρτιζόμενον ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλὰ κατὰ τοὺς ὁρισμοὺς τοῦ νόμου, τοιοῦτον ὥστε νὰ ἦναι ἀληθῶς ἀνεξάρτητον, ὁ δὲ Ὑπουργὸς νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ εἰσάγῃ εἰς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἐκεῖνον τὸν ἐπιθεωρητὴν καὶ νὰ ζητῇ τὴν ἐπιβολὴν πειθαρχικῆς ποινῆς, ἡ ὁποία δύναται νὰ φθάσῃ καὶ μέχρις ἀπολύσεως. Ἑπομένως ἔχει ἔλλειψίν τινα κατὰ τοῦτο ὁ νόμος, καὶ νομίζω ὅτι ἦτο καλὸν κατὰ τοῦτο νὰ συμπληρωθῇ· ἀλλὰ δὲν συμπληροῦται καθ’ ὅ,τι ὁ νόμος εἶναι ἐλλιπὴς, ἀλλὰ καταφέρεται καίριον κτύπημα κατὰ τοῦ νόμου καὶ γίνονται Συμβούλια, τῶν ὁποίων τὸ ἀποτέλεσμα δὲν θὰ ἦναι οἱονδήποτε ἄλλο παρὰ ὅτι τὸ Δημόσιον θὰ δαπανᾷ ἄνευ ἀποτελέσματος, διότι πάντοτε ὁ Ὑπουργὸς θὰ λύῃ τὸ ζήτημα κατὰ τὰς ὑπαγορεύσεις τῶν πολιτικῶν συμφερόντων, κατὰ τὰς ἀξιώσεις τῆς συναλλαγῆς. Καὶ ἰδοὺ διατὶ θὰ λύῃ ὁ Ὑπουργὸς τὸ ζήτημα τοιουτοτρόπως, διότι θὰ ἦναι ἠναγκασμένος. Αὐταὶ εἶναι δυστυχῶς αἱ πολιτικαὶ συνθῆκαι, ὑπὸ τὰς ὁποίας λειτουργεῖ τὸ πολίτευμα τὸ κοινοβουλευτικὸν, καὶ μόνον διὰ νομοθετημάτων καταλλήλων εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξουδετερωθῇ ἡ τοιούτου εἴδους παρεκτροπὴ τῶν Ὑπουργῶν, ἥτις ἀποβαίνει ἐπὶ μεγάλῃ ζημίᾳ τῆς Πολιτείας. Αὐτὴ λοιπὸν εἶναι ἡ γνώμη μου, περὶ τοῦ τίνι τρόπῳ δύναται νὰ συμπληρωθῇ ὁ νόμος. Ἔχει ἴσως καὶ ἄλλας τινὰς ἐλλείψεις, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐλλείψεις ταύτας ἠδύνατο νὰ συμπληρώσῃ ἓν νομοσχέδιον. Δὲν ἦτο ἀνάγκη νὰ καταπέσῃ ὁλόκληρος ὁ νόμος. Τὸ ἀποτέλεσμα τῆς καταπτώσεως τοῦ νόμου θὰ ἦναι, ὅτι δὲν θὰ ὑπάρχῃ πλέον πεποίθησις εἰς τὴν νομοθετικὴν ἐξουσίαν, ψηφίζουσαν τὴν μονιμότητα τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, διότι οἱοσδήποτε θὰ ἠξεύρῃ ὅτι θὰ συμβῇ καὶ πάλιν τοῦτο, ὅτι ὁ ψηφισθεὶς νόμος θὰ πέσῃ ἐν τῇ ἄλλῃ περιόδῳ.

§48Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία περὶ τούτου.

§49ΡΙΚΑΚΗΣ. Ἡ παληὰ δουλειά μας κόσκινο!

§50ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Καὶ νομίζετε ὅτι εἶναι μικρὸν τὸ κακὸν τοῦτο;

§51ΛΕΒΙΔΗΣ. Καὶ ἡ διοικητικὴ ἀστυνομία θὰ πέσῃ, ὡς καὶ ὁ νῦν ψηφιζόμενος νόμος περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως.

§52ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ εἶναι τὸ ξεχαρβάλωμα, καὶ οὐχὶ αἱ περὶ ἀποκεντρώσεως ἰδέαι.

§53ΦΛΟΓΑΪΤΗΣ. Μοὶ φαίνεται μάλιστα παράδοξον, πῶς ὑποβάλλονται τοιούτου εἴδους νομοσχέδια, ἐνῷ εἶναι γνωστὸν, ὅτι τὰ νομοσχέδια αὐτὰ εἶναι θνησιγενῆ. Τοῦτο ἀπέδειξε μακρὰ πεῖρα. Θέλετε νὰ μὴ ἦναι θνησιγενῆ τὰ νομοσχέδια τὰ ψηφιζόμενα; προκαλέσατε ἑνὸς τοιούτου εἴδους ἐν συνόλῳ ὀργανικὴν νομοθεσίαν, —καὶ δὲν εἶναι τοῦτο, ὅσον φαίνεται δύσκολον—ὥστε νὰ ἐξουδετερωθῇ ἐντελῶς τῶν Βουλευτῶν ὁ δελεασμός, τῶν ἐκλογέων ὁ δελεασμός. Τότε εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε Βουλευτὰς ἐκτελοῦντας ἐν συνειδήσει τὸ καθῆκον αὑτῶν, τότε εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε ἐκλογεῖς ψηφίζοντας εὐσυνειδήτως, τότε εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχητε Ὑπουργοὺς τρέμοντας ἀληθῶς τὴν πλειονοψηφίαν τῆς Βουλῆς. Ἐν ὅσῳ ὅμως εἶναι δυνατὸν διὰ δελεασμάτων πολλῶν καὶ ποικίλων νὰ ἐξουδετερῶται ἡ κατὰ τὸ Σύνταγμα εὐθύνη τῶν Κυβερνήσεων, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχητε Κυβέρνησιν φροντίζουσαν περὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ τόπου, φροντίζουσαν περὶ τῶν συμφερόντων τοῦ τόπου. Εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχητε Βουλὴν γνησίαν καὶ ἀνεξάρτητον, εἶναι ἀδύνατον νὰ ἔχητε ἐκλογεῖς χρηστοὺς καὶ εὐσυνειδήτους. Τὰ πάντα θὰ ἦναι ἐλεεινὸν παίγνιον τῆς καταπτύστου συναλλαγῆς. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ὑπάρχουσί τινες διατάξεις καλαί, κατὰ τὴν γνώμην μου, ἀλλ’ αἵτινες πράγματι ἔδει νὰ περιληφθῶσιν ἐν συμπληρωτικῷ νομοσχεδίῳ. Τὰ τῶν διδασκομένων μαθημάτων λ. χ. ὁρίζονται κατ’ ἐμὲ καλῶς, καλλίτερον ἢ ὡς εἶχον πρίν· πρῶτος μάλιστα ἐγὼ ὑπεστήριξα ἄλλοτε, πολὺ πρὸ τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ νομοσχεδίου τούτου, καὶ δι’ ἄλλων μὲν πραγματειῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ Ὁδηγοῦ τῶν δημοσίων καὶ δημοτικῶν ὑπαλλήλων, ὃν πρὸ ἐννεαετίας ἐδημοσίευσα, ὅτι εἶναι ἀνάγκη ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις νὰ τελειοποιηθῇ, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ διδάσηται τὸ περὶ δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων τοῦ συνταγματικοῦ πολίτου, ὅτι εἶναι προσέτι ἀνάγκη νὰ διδάσηται τὸ περὶ χρησιμότητος τῶν πτηνῶν, διότι οἱ παῖδες γίνονται καταστροφεῖς τῶν πτηνῶν ἐν τοῖς δήμοις τοῖς ἀγροτικοῖς ἐξ ἀγνοίας τῆς χρησιμότητος τῶν πτηνῶν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ διδάσκηται τὸ περὶ χρησιμότητος τῶν δασῶν, διότι πράγματι διατελοῦσιν οἱ πολλοὶ τῶν ἀγροτῶν ἐν ἀγνοίᾳ τῆς χρησιμότητος τῶν δασῶν, ἐξ οὗ προκύπτει ὁ ἐμπρησμὸς τῶν δασῶν. Βεβαίως ἦτο καλὸν νὰ συμπληρωθῇ ὁ νόμος κατά τι· ἀλλὰ ἠδύνατο νὰ χρησιμεύσῃ ὡς βάσις αὐτὸς ὁ ὑπάρχων νόμος, βελτιούμενος, συμπληρούμενος, τροποποιούμενος. Τὸν νόμον τοῦτον, ἀσχέτως πρὸς τὰς ἐλλείψεις αὐτοῦ, ἐθεώρουν ὡς ἕνα ἐξ ἐκείνων τῶν ὀλίγων νόμων, ἐπὶ τῶν ὁποίων εἶναι δυνατὸν νὰ στηριχθῇ ἐν τῷ μέλλοντι, ψηφιζομένων καὶ τῶν ἄλλων ἀναγκαίων νομοθετημάτων, ἡ ἀνεξαρτησία τοῦ Κοινοβουλίου, ἡ εὐθύνη ἡ ἀληθὴς τῶν Ὑπουργῶν. Σήμερον οὐδὲ ἀνεξαρτησία ὑπάρχει τοῦ Κοινοβουλίου, οὐδὲ εὐθύνη τῶν Ὑπουργῶν.

§54Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ νομοσχέδιον, τοῦ ὁποίου ἐπελαβόμεθα, εἶναι ἀληθῶς σημαντικόν· εἶναι ἴσως ἐκ τῶν ὀλίγων νομοσχεδίων, τὰ ὁποῖα ἔχουσι τοσαύτην σημαντικότητα, καὶ ἐνασκοῦσιν ἄμεσον καὶ μεγίστην ἐπιρροὴν ἐπὶ τῆς τύχης τοῦ ἔθνους. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου κανονίζονται ὁ τρόπος καὶ τὰ μέσα, δι’ ὧν οἱ παῖδες τοῦ λαοῦ θέλουσι συμπληρωθῆ, ἀναπτυσσομένου τοῦ πνεύματος αὐτῶν, διαρρυθμιζομένης καὶ βελτιουμένης καὶ ἠθικοποιουμένης τῆς ψυχῆς αὐτῶν. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει ἡ Βουλὴ νὰ ἀξιώσῃ μεγίστης προσοχῆς τὸ συζητούμενον σχέδιον. Πρέπει δὲ νὰ ἀξιώσῃ αὐτὸ καὶ δι’ ἄλλον λόγον μεγίστης προσοχῆς, διότι καὶ δι’ ἄλλον λόγον εἶναι τὸ νομοσχέδιον σημαντικὸν, διότι ἀνατρέπει τὸν ἰσχύοντα νόμον. Ὁ ἰσχύων νόμος δὲν εἶναι ἐκ τῶν συνήθων νόμων, εἶναι ἓν ἀπόκτημα, τὸ ὁποῖον ἡ αὐτοδιοίκησις, τὸ ὁποῖον ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, τὸ ὁποῖον ἡ κοινωνία κατώρθωσε νὰ ἀποκτήσῃ. Δὲν εἶναι δὲ πολλὰ τὰ τοιαῦτα ἀποκτήματα, τὰ ὁποῖα ἠδυνήθη νὰ ἀποκτήσῃ. Τὸ ἀπόκτημα δὲ τοῦτο δὲν πρέπει καὶ νὰ ἀφαιρεθῇ. Ἀλλὰ διὰ νὰ ἐννοήσητε, Κύριοι, τὴν σημασίαν τοῦ νομοθετήματος, τὸ ὁποῖον καλεῖσθε νὰ ψηφίσητε, διὰ νὰ ἐννοήσητε τὴν τιμὴν τοῦ ἀποκτήματος, τὸ ὁποῖον ἡ κοινωνία ἀπέκτησε διὰ τοῦ νόμου, ὃν πρόκειται νὰ καταργήσητε ἐπιψηφίζοντες τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς ἀπασχολήσω, ἀφηγούμενος πρὸς ὑμᾶς τὴν ἱστορίαν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν Ἑλλάδι. Τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος μετρεῖ 65 ἐτῶν βίον. Πρὶν ἢ ὅμως καταρτισθῇ, κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος τῆς ἐπαναστάσεως, κατὰ τὸ 1821, ὑπῆρχον σχολεῖα δημοτικὰ, ἀλλὰ μόνον τέσσαρα καθ’ ὅλον τὸ Κράτος. Ἓν ὑπῆρχεν ἐν Δολοῖς τῆς ἐπαρχίας Οἰτύλου, ἓν ἐν Ἁγίῳ Πέτρῳ τῆς Κυνουρίας, ἓν ἐν Πάρῳ καὶ ἓν ἐν Σύρῳ, δαπάναις τοῦ κοινοῦ. Ὅτε δὲ ἐτελείωσεν ὁ πόλεμος κατὰ τὸ 1830, κατωρθώθη τὰ τέσσαρα δημοτικὰ σχολεῖα νὰ πολλαπλασιασθῶσιν εἰς 71, καὶ νὰ διδάσκωνται ἐν αὐτοῖς μαθηταὶ 6721. Ἡ πρόοδος ἡ γενομένη κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο ἦτο ὄντως μεγάλη, ἐὰν λάβωμεν ἰδίως ὑπ’ ὄψιν, ὅτι οὐδὲ διδακτικὸν προσωπικὸν ὑπῆρχεν, οὐδὲ γνώσεις τόσον διαδεδομέναι περὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ περὶ τοῦ τρόπου τῆς μεταδόσεως τῶν γνώσεων αὐτῆς καὶ περὶ τῶν διδακτικῶν μέσων τῶν ἀναγκαιούντων εἰς τὴν διδασκαλίαν. Τὰ 71 σχολεῖα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως μετὰ τριακονταετίαν, κατὰ τὸ 1860, ἐπολλαπλασιάσθησαν εἰς 498 δημοτικὰ σχολεῖα. Κατὰ δὲ τὸ 1868 ἀνῆλθον εἰς 943 σχολεῖα, ἐν οἷς ἐδιδάσκοντο 55,397 μαθηταί. Κατὰ δὲ τὸ 1869 ὑπῆρχον δημοτικὰ σχολεῖα 1140, οἱ δ’ ἐν αὐτοῖς διδασκόμενοι ἀνῆλθον εἰς 60,624, καὶ κατὰ τὸ 1877 ὑπῆρχον 1075 δημοδιδάσκαλοι, ὧν 70 πρώτης τάξεως, 278 δευτέρας καὶ 727 τρίτης τάξεως. Ὑπῆρχον ὅμως σχολεῖα ὀλιγώτερα, ἤτοι μόνον 1021, ἐνῷ κατὰ τὸ 1869 ἦσαν 1140, ἤτοι ὁ ἀριθμὸς τῶν σχολείων ἠλαττώθη κατὰ 119, ἔμενον δὲ 2952 χωρία ἄνευ σχολείων. Οὕτως ὁ ἀριθμὸς τῶν σχολείων μόλις ἐπλήρου τὰς πνευματικὰς ἀνάγκας τοῦ ⅓ τῆς ἐπικρατείας. Πλὴν δὲ τούτου κατὰ τὸ 1877 ἡ κατάστασις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἦτο ἀξιοθρήνητος. Καὶ ἐν πρώτοις οἱ ὑπάρχοντες δημοδιδάσκαλοι εἶχον παραχθῆ κατὰ τὴν πρώτην περίοδον τῆς προηγηθείσης βασιλείας, εἶχον δὲ διδαχθῆ τὴν μέθοδον, ἡ ὁποία τότε ἐπεκράτει· πανταχοῦ δὲ κατὰ τὸ 1877 εἶχον ἐκλείψει οἱ δημοδιδάσκαλοι, οἵτινες εἶχον διδαχθῆ ἐν τῷ πρώτῳ Διδασκαλείῳ, καὶ ὑπῆρχον οἱ δημοδιδάσκαλοι ἐκεῖνοι, οἵτινες εἶχον λάβει τὴν ἄδειαν τοῦ διδάσκειν ἀπὸ τὴν ἐπιτροπὴν, ἡ ὁποία συνεστάθη κατὰ τὸ 1864 μετὰ τὴν διάλυσιν τοῦ Διδασκαλείου. Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη συνιστᾶτο κατ’ ἔτος, καὶ διωρίζοντο μὲν μέλη αὐτῆς πρόσωπα ἔχοντα σημασίαν καὶ θέσιν τινὰ ἐν τῷ κόσμῳ τῶν γραμμάτων, ἀλλὰ μὴ ἔχουσα τὴν ἐλαχίστην γνῶσιν περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· δὲν ἀρκεῖ δὲ, ὡς γνωστὸν, νὰ ἦναί τις ἑλληνιστὴς, ἢ νὰ ἔχῃ γνώσεις ἀρχαιολογίας, ἢ νὰ γνωρίζῃ τὴν μυθολογίαν, ἢ νὰ γνωρίζῃ ἱστορίαν καὶ γεωγραφίαν ἢ φυσικὰς εἴτε χημικὰς ἐπιστήμας διὰ νὰ κρίνῃ ποῖοί εἰσιν ἱκανοὶ δημοδιδάσκαλοι, καὶ ἂν πρέπει νὰ δοθῇ αὐτοῖς ἡ ἄδεια νὰ διδάσκωσιν ὡς δημοδιδάσκαλοι. Συνήθως δὲ ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη κατὰ τὸν κανονισμὸν ἐχειροτόνει δημοδιδασκάλους τρίτης τάξεως ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἤξευρον νὰ ἀναγινώσκωσι, νὰ γράφωσι, καὶ τὰς τέσσαρας πράξεις τῆς Ἀριθμητικῆς. Τοιοῦτοι δὲ δημοδιδάσκαλοι ἐκ τῶν 1075, οἱ ὁποῖοι ὑπῆρχον, 727 ἦσαν δημοδιδάσκαλοι τρίτης τάξεως, μηδεμίαν γνῶσιν ἔχοντες ἄλλην ἢ τὴν τῆς ἀναγνώσεως, τῆς γραφῆς καὶ ἀριθμητικῆς μέχρι τῶν τεσσάρων πράξεων αὐτῆς. Κατὰ τοῦτο ἡ κατάστασις ἦτο ἀξιοδάκρυτος, ἀλλ’ ἦτο ἀξιοδάκρυτος καὶ κατὰ τὰ ἄλλα, διότι δὲν ὑπῆρχον διδακτήρια οὐδαμοῦ, διότι δὲν εἶναι γνωστὸν ἂν ὑπῆρχον τότε μέσα διδασκαλίας, τὰ ἐλεεινὰ διδακτήρια δὲν εἶχον οὔτε θρανία, ἐγὼ δὲ αὐτὸς, περιοδεύων κατὰ μεταγενεστέραν ἐποχὴν, ἐν τῇ πρωτευούσῃ τοῦ δήμου Θελπούσης εἶδον τὰ παιδία ἔξωθεν τῆς ἐκκλησίας ἀνυπόδητα καθήμενα ἐπὶ τοῦ ἐδάφους, τὸν διδάσκαλον δὲ ἀσχολούμενον νὰ ὁμιλῇ μὲ τοὺς διαβαίνοντας. Ἀλλὰ πλὴν τούτου ὑπῆρχε καὶ ἄλλο κακὸν μέγιστον, ὅτι ἡ διάταξις τοῦ νόμου τοῦ 1834 δὲν εἶχε μὲν καταργηθῆ νόμῳ, ἀλλ’ εἶχε καταργηθῆ πράγματι, καὶ δὲν μετεκινοῦντο οἱ δημοδιδάσκαλοι καθ’ ὃν τρόπον ὁ νόμος ἐκεῖνος ὥριζεν, ἀλλὰ καθ’ ὃν τρόπον ὁ Ὑπουργὸς ὥρισεν· ἑπομένως κατὰ τὴν πρώτην Σεπτεμβρίου ἐγίνοντο τοσαῦται μετακινήσεις, ὥστε οἱ δημοδιδάσκαλοι μετεποιοῦντο εἰς μετακομιστὰς ταχυδρομικῶν σάκκων. Κατὰ τὸ 1877 περιστάσεις μοὶ ὑπηγόρευσαν τὸ καθῆκον νὰ δεχθῶ τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως, συμπράττων μετ’ ἄλλων Ἡγετῶν κομμάτων, ἐν τῷ Ὑπουργείῳ ἐκείνῳ τὸ ὁποῖον ὁ ἀείμνηστος Ζαΐμης ὠνόμασεν Οἰκουμενικόν. Μεταξὺ πάντων τῶν Ἡγετῶν τῶν κομμάτων, οἱ ὁποῖοι ἀπετέλουν τότε τὴν Κυβέρνησιν, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἶχε περισσοτέρους φίλους ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἦτο ὁ Κουμουνδοῦρος. Τὸ Ὑπουργεῖον τοῦ 1877 δὲν ἐπέζησε πολὺν καιρὸν, κατὰ τὰς ἀρχὰς δὲ τοῦ 1878 παρῃτήθη, ἐσχηματίσθη δὲ νέον Ὑπουργεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔλαβον μέρος δύο ἐκ τῶν Ὑπουργῶν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Ὑπουργείου, ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος καὶ ἐγὼ, ὁ ὁποῖος ἐγενόμην Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ προσωρινῶς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Ὁ Κουμουνδοῦρος εἶχε πολλοὺς, παμπόλλους φίλους ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ, εἶχε κόμμα ἐν ὅλῃ τῇ ἐπικρατείᾳ, ἦτο πολιτικὸς περιβεβλημένος διὰ μεγάλης πολιτικῆς ἰσχύος. Ὅτε προσήγγιζεν ἡ 31 Αὐγούστου, ἤρχισαν νὰ συρρέωσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως σημειώσεις καὶ συστάσεις. Ἐγὼ ἀπεδήμουν εἰς Εὐρώπην, ἐπανῆλθον δὲ τότε τὴν 10 Αὐγούστου, περὶ τὰ τέλη τοῦ δὲ μηνὸς ἐκείνου, ὁ τότε ἐπιθεωρητὴς τῶν δημοτικῶν σχολείων, διευθύνων τὸ τμῆμα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀγαπητὸς φίλος μου, ὁ ὁποῖος δὲν ζῇ πλέον, μοὶ ἐπρότεινε νὰ ἐργασθῶμεν εἰς τὰς μετακινήσεις τῶν δημοδιδασκάλων, μετέβην δὲ τὴν 31 Αὐγούστου εἰς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ προσῆλθον εἰς τὸ ἐμὸν γραφεῖον ὁ τε εἰρημένος τμηματάρχης καὶ ὁ τότε βοηθὸς τοῦ τμήματος κ. Βενθύλος, κομίζων ὀγκωδέστατον τόμον, ἀληθῆ Πανδέκτην, καὶ πληθὺν ἐγγράφων. Ὅτε ἐπρόκειτο νὰ ἀρχίσωμεν τὴν ἐργασίαν, παρεκάλεσα νὰ ἀναγνωσθῶσιν αἱ διατάξεις τοῦ ἰσχύοντος τότε νόμου, ἤτοι τοῦ νόμου τῆς 6 Φεβρουαρίου 1834, δυνάμει τῶν ὁποίων ἡμεῖς μετηρχόμεθα τοιαύτην ἐξουσίαν. Ὅτε ἀνεγνώσθησαν αἱ εἰρημέναι διατάξεις, παρετήρησα εἰς τὸν μακαρίτην Πετρίδην, ὅτι οὐδὲν εἴχομεν κατ’ αὐτὰς δικαίωμα νὰ προβῶμεν εἰς μεταβολὰς, διότι ἔδει πρὸς τοῦτο νὰ εἴχομεν ἐκθέσεις ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν, ἂν δ’ ἐφορευτικαὶ ἐπιτροπαὶ οὐδαμοῦ ὑπῆρχον, δὲν ἠδυνάμεθα ὅμως ἡμεῖς νὰ προβῶμεν εἰς μεταθέσεις καὶ παύσεις ἄνευ τῆς προτάσεως τῶν ἐφορευτικῶν ἐπιτροπῶν. Ὁ μακαρίτης Πετρίδης εἶχέ τινα ἀπειρίαν πολιτικὴν, καὶ μοὶ ἐφάνη διστάζων, μήπως τυχὸν ἡ ὀργὴ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι συνίστων τὰς τοιαύτας μετακινήσεις, στραφῇ κατ’ αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο παρεκάλεσα αὐτὸν νὰ δεχθῇ ἔγγραφον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐγὼ, ὡς Ὑπουργὸς, προσεκάλουν τὸν Γεν. Ἐπιθεωρητὴν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως νὰ μὴ ὑποβάλῃ οὐδεμίαν πρότασιν μετακινήσεως δημοδιδασκάλου, ἂν μὴ ἦτο αὕτη σύμφωνος πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ νόμου. Οὕτω δὲ οὐδεμία ἐγένετο μετακίνησις. Ἀλλὰ κατὰ τὴν δευτέραν Σεπτεμβρίου ὑπῆρξε συγκίνησις, πάντες δ’ οἱ πολιτικοὶ φίλοι τοῦ Κουμουνδούρου, πληροφορηθέντες ὅτι οὐδεμία ἐξετελέσθη ἐκ τῶν συστάσεων αὐτῶν, παρέστησαν εἰς τὸν Κουμουνδοῦρον, ὅτι ἐγὼ ἀντεπολιτεύθην αὐτὸν, μηδεμίαν ἐκτελέσας τῶν συστάσεων αὐτῶν. Ἀλλ’ ὁ Κουμουνδοῦρος, ἀνὴρ εὐφυὴς, ἐφρόντισε νὰ πληροφορηθῇ, ἂν ἐγένοντο μετακινήσεις ἐν Γόρτυνι, ἐν Ἀττικῇ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις, ἐξ ὧν εἶχον φίλους, ἰδίως δ’ ἐν Γόρτυνι, ἐν ᾗ τὰ πράγματα ἦσαν διατεταγμένα κατὰ τὰς ἐπιθυμίας πολιτευομένου τινὸς τότε ἐκ Γόρτυνος, γαμβροῦ ἰσχυροτάτου πολιτικοῦ ἀνδρὸς, τοῦ μακαρίτου Βούλγαρη, ὁ ὁποῖος ἐπηρέαζεν ἕνεκα τούτου πάντα τὰ Ὑπουργεῖα. Πληροφορηθεὶς δ’ ὅτι οὐδαμοῦ ἐγένοντο μετακινήσεις, ἐπέβαλε σιγὴν εἰς πάντας. Οὕτω δὲ διήλθομεν ἄνευ μετακινήσεων τὸν χρόνον ἐκεῖνον. Ἀλλ’ ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι σύνοιδα ἐν ἐμαυτῷ εὐθύνην, ἂν δὲν προέβαινον εἰς μελέτας, ὅπως παύσῃ τὸ κακὸν διὰ νόμου, ἠσχολήθην δὲ εἰς σύνταξιν νομοσχεδίου τοιούτου, τὸ ὁποῖον δὲν εἰσήχθη μὲν τότε εἰς τὴν Βουλὴν, σώζεται δ’ ἐν τοῖς ἐμοῖς ἀρχείοις. Τότε προέβαλον καὶ ἕτερον νομοσχέδιον, τὸ περὶ συστάσεως Δημοδιδασκαλείου ἐν Ἀθήναις, ἵνα δυνηθῶμεν ν’ ἀντικαταστήσωμεν, τοῦ χρόνου προϊόντος, τοὺς ὑπάρχοντας τότε δημοδιδασκάλους δι’ ἀνδρῶν μᾶλλον μεμορφωμένων καὶ ἱκανῶν νὰ ἐκπληρώσωσι τὸ καθῆκον τοῦ δημοδιδασκάλου, αὐξήσωμεν δὲ καὶ τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν, ὅπως δυνηθῶμεν νὰ αὐξήσωμεν καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν σχολείων. Κατὰ τὸ 1877 λοιπὸν εὑρισκόμεθα πρὸ τοῦ ἄλφα, διότι ἀπῃτεῖτο νὰ μορφώσωμεν διδακτικὸν προσωπικὸν, νὰ εὕρωμεν μέσα διὰ νὰ οἰκοδομήσωμεν διδακτήρια, νὰ κανονίσωμεν τὸν τρόπον καὶ τὰ μέσα τῆς διδασκαλίας, καὶ νὰ πορισθῶμεν πάντα τὰ βοηθητικὰ μέσα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ πρὸ πάντων ἔπρεπε νὰ φροντίσωμεν νὰ κανονίσωμεν καὶ τὴν οἰκονομίαν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι, ὡς καὶ ἄλλοτε εἶπον πρὸς ὑμᾶς, καὶ ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1864 διετηρήθη ἡ διάταξις, ἡ ὁποία ὑπῆρχεν ἐν τῷ Συντάγματι τοῦ 1844, τὴν ὁποίαν εἶχον ἐρανισθῆ ἐκ τοῦ Συντάγματος τοῦ Βελγίου, καθ’ ἣν τὰ ἔξοδα ἦσαν εἰς βάρος τῶν δήμων· ἕνεκα τούτου, ἐπειδὴ οἱ δῆμοι δὲν εἶχον πρόχειρα τὰ μέσα, ὅπως καταβάλωσι τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν ἐπληρώνοντο οἱ δημοδιδάσκαλοι καὶ παρέλυεν ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ὁ Ὑπουργὸς Χριστόπουλος εἰσήγαγε κατὰ τὸ 1856 νόμον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπέβαλεν εἰς τὸ Δημόσιον νὰ προκαταβάλλῃ τὴν δαπάνην ταύτην. Ἀλλ’ αἱ προκαταβολαὶ ὑπὲρ τῶν δήμων, τοῦ χρόνου προϊόντος, ἐξωγκοῦντο, διότι οἱ δῆμοι δὲν εἶχον χρήματα νὰ ἀποτίσωσι τὰ ὑπὸ τοῦ Δημοσίου προκαταβαλλόμενα. Οἱ κυβερνῶντες κατὰ τὸ 1882–1885 ἐν τούτοις ἔσπευσαν, καὶ ἐν τοιαύτῃ καταστάσει ὄντων τῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, νὰ αὐξήσωσι τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, συστήσαντες πολλαχοῦ τοιαῦτα, καὶ ἀναβιβάσαντες τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ δρ. 226,470, ὅσαι ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1880, εἰς δρ. 371,347.72, ὅσαι ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1882, καὶ εἰς δρ. 512,389.18, ὅσαι ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1883, καὶ εἰς δρ. 616,884.31, ὅσαι ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1884, καίτοι τῶν δημοτικῶν σχολείων ἡ τοσαύτη αὔξησις δὲν ἐνεδεικνύετο ὑπὸ τῆς καταστάσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀφοῦ καὶ δημοδιδασκάλους εἴχομεν ἀμαθεῖς καὶ ἐλεεινοὺς, καὶ διδακτηρίων ἐστερούμεθα ἐντελῶς, καὶ πάντων τῶν ἄλλων πρὸς διδασκαλίαν ἀπαιτουμένων σκευῶν καὶ ὀργάνων. Ἕνεκα δὲ τούτου ὑπερεξωγκώθησαν τὰ ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου προκαταβαλλόμενα, οὐδ’ ἦτο δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ τοιαύτη κατάστασις· ἠναγκάσθησαν δὲ οἱ κυβερνῶντες κατὰ τὰ 1886–1890 νὰ προβάλωσι κατὰ τὸ 1888 νόμον περὶ συστάσεως εἰδικοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Τὸ ταμεῖον τοῦτο δὲν ἦτο τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τοῦ ὁποίου τὴν σύστασιν εἶχον προτείνει ἐγὼ διὰ νομοσχεδίου, ὅπερ εἰσήγαγον εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸ 1877, ἐξ ἄρθρων 26, καὶ δι’ οὗ συνιστᾶτο ἐν ἑκάστῳ δήμῳ ἴδιον ταμεῖον δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, συμφώνως πρὸς τὸ Σύνταγμα, κατὰ τὴν διάταξιν τοῦ ὁποίου τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως κατεβάλλοντο ὑπὸ τῶν δήμων, ἀλλ’ ἦτο ταμεῖον δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν γένει. Διὰ τοῦτο ἐπολέμησα ἐν τῇ Βουλῇ τοῦτο ὡς πλημμελὲς, πρῶτον διότι μοὶ ἐφαίνετο μὴ συμβιβαζόμενον πρὸς τὴν εἰρημένην διάταξιν τοῦ Συντάγματος, καὶ δεύτερον διότι αἱ λεπτομέρειαι τοῦ ὀργανισμοῦ αὐτοῦ ἤθελον πάντως ἐπιφέρει μεγίστην βραδύτητα, πολλαχοῦ δὲ καὶ σύγχυσιν. Καὶ πραγματικῶς τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸ συσταθὲν τότε, δὲν ἠδυνήθη νὰ προαχθῇ, οὐδὲ τὸ δημόσιον ταμεῖον ἀπηλλάγη ἀπὸ τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα εἶχε πρότερον, μολονότι εἰσέφερε προικοδότησιν εἰς τὸ εἰρημένον ταμεῖον δραχμὰς 1,200,000 κατ’ ἔτος. Τὰ εἰσπραττόμενα ὅμως ὑπὸ τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν ἐπήρκουν εἰς τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐκαλεῖτο δὲ πάλιν τὸ Δημόσιον, ἵνα χορηγῇ βοηθήματα, πλὴν τοῦ 1,200,000 δραχμῶν, τὰς ὁποίας κατέβαλε λόγῳ προικοδοτήσεως τοῦ ταμείου. Διὰ τοῦτο αἱ δαπάναι τοῦ δημοσίου ταμείου ἀνῆλθον κατὰ τὸ 1890, καθ’ ὃ τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως εἰσέπραξε δραχ. 3,545,312.48, εἰς 1,655,729.39, αἵτινες εἶχον καταβληθῆ ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου, καὶ κατὰ τὸ 1891, κατὰ τὸ ὁποῖον εἰσέπραξε δρ. 3,596,512.91, τὸ ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου καταβληθὲν ποσὸν ἀνῆλθεν εἰς δραχ. 1,659, 600. Κατὰ τὸ 1892 τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως κατηργήθη κατὰ τὸν ὄγδοον μῆνα, εἶχε δὲ εἰσπράξει κατὰ τοὺς ἑπτὰ μῆνας δραχ. 3,268,590, ἐξ ὧν 2,125,628 εἶχον καταβληθῆ ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου. Κατὰ τὸ 1892 ὄντως ἐψηφίσθη ὁ νόμος ΒΠΕʹ, διὰ τοῦ ὁποίου κατηργεῖτο τὸ ταμεῖον τοῦτο, καὶ εἰσήχθη ἄλλο σύστημα, τὸ σύστημα τῶν εἰσφορῶν τῶν δήμων εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον, τὸ ὁποῖον ἀνελάμβανε τὴν πληρωμὴν τῶν ἐξόδων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως Οἱ δῆμοι ἀπεξενοῦντο ἀπὸ πάσης μερίμνης περὶ πληρωμῆς ἐξόδων δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ὑπεχρεοῦντο νὰ δίδωσιν ἕκαστος ποσὸν χρηματικὸν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ἴσον πρὸς τὴν ἀπαιτουμένην δαπάνην διὰ τὴν προσήκουσαν καὶ ἐπαρκῆ εἰς ἕκαστον αὐτῶν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ μὴ ὑπερβαίνῃ ἡ εἰσφορὰ αὐτῶν τὰ 40% τῶν ἐξ ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων ἐσόδων τοῦ δήμου, οὐδὲ νὰ θίγῃ ποσὸν 2,000 δραχμῶν τοὐλάχιστον, ἵνα τοῦτο μένῃ ἀπηλλαγμένον πάσης εἰσφορᾶς. Κατὰ τὸ 1893, τὸ πρῶτον ἔτος τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου τούτου, τὸ προϋπολογισθὲν ὡς εἰσπρακτέον ἐξ εἰσφορῶν τῶν δήμων ποσὸν προσδιωρίσθη εἰς δρ. 3,200,000, ἐξ ὧν εἰσεπράχθησαν μόνον 2,328,199.53, προϋπελογίσθη δ’ ἐκ τῶν Μονῶν εἰσφορὰ δραχ. 150,000, ἐξ ὧν εἰσεπράχθησαν μόνον δραχ. 98,038.65. Ἑπομένως τὰ ἐκ τῶν δύο τούτων εἰσφορῶν εἰσπραχθέντα ἀνῆλθον εἰς δραχ. 2,426,238.18. Ἐπειδὴ δὲ ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1893 διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν δραχ. 3,659,550.56, τὸ δημόσιον ταμεῖον ὑπεχρεώθη νὰ καταβάλῃ τὴν διαφοράν, ἤτοι δραχμὰς 1,233,312.38. Καὶ κατὰ τὸ 1894 δὲ τὰ προϋπολογισθέντα ὡς εἰσπρακτέα ἐκ συνεισφορῶν τῶν δήμων ἀνήρχοντο εἰς δραχμὰς 3,213,114, ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν ἐξ αὐτῶν μόνον δραχμαὶ 2,479,086. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐκ τῆς εἰσφορᾶς ἐκ τῶν Μονῶν τῶν δραχμῶν 150,000 εἰσεπράχθησαν μόνον δραχμαὶ 90,616, ἤτοι τὸ ὅλον τῶν εἰσπραχθέντων ἀνῆλθεν εἰς δραχμὰς 2,569,702, πάλιν τὰ κατὰ τὸ 1894 δαπανηθέντα διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν ἀνῆλθον εἰς δραχμὰς 3,896,264.31, καὶ πάλιν τὸ δημόσιον ταμεῖον ὑπεχρεώθη νὰ ἀποτίσῃ τὴν διαφοράν, ἤτοι δρ. 1,326,562.31. Τὸ σύστημα ἦτο ὄντως πλημμελές, οὐ μόνον διότι τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα προσδιωρίζοντο ὡς εἰσφοραὶ τῶν Μονῶν ἢ εἰσφοραὶ τῶν δήμων, δὲν εἰσεπράττοντο ἀκέραια, ἀλλ’ ἔμενον ὀγκώδη καθυστεροῦντα, τὰ ὁποῖα ἐπλήρωνε τὸ δημόσιον ταμεῖον, ἀλλὰ καὶ διότι δὲν ἦτο σύμφωνον μὲ τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος. Τοιαύτη ἦτο ἡ κατάστασις τῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως κατὰ τὸ 1895, καθ’ ὃ ἐκλήθημεν εἰς τὴν ἀρχὴν, κατάστασις ἣν ὠφείλομεν νὰ μεταβάλωμεν καὶ νὰ ῥυθμίσωμεν, καθ’ ἃς εἴχομεν γνώμας περὶ τῆς ὕλης ταύτης. Ὅθεν ἐπὶ μὲν τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ ὠφείλομεν νὰ ἀφαιρέσωμεν πᾶσαν ἐξουσίαν ἀπὸ τοὺς Ὑπουργοὺς, διότι οὗτοι ἐποιοῦντο κατάχρησιν τῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν τὸ ἀξίωμα αὐτῶν παρεῖχεν εἰς αὐτοὺς, οὐ μόνον ἐνασκοῦντες δικαιώματα, τὰ ὁποῖα οἱ νόμοι δὲν εἶχον ἀναθέσει εἰς αὐτοὺς, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνατεθειμένων αὐτοῖς δικαιωμάτων ἐκτρεπόμενοι εἰς μεγίστην κατάχρησιν, ὠφείλομεν δ’ ἔτι νὰ θεραπεύσωμεν καὶ τὴν μεγάλην ἀνωμαλίαν, ἡ ὁποία ὑπῆρχεν ἐν τῇ οἰκονομικῇ διαχειρίσει τῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, διὰ συστήματος ἄλλου, τὸ ὁποῖον νὰ ἦναι συμφωνότερον μὲ τὴν διάταξιν τοῦ Συντάγματος. Ἐπληρώσαμεν δὲ τοὺς δύο τούτους σκοποὺς ἡμῶν; Τὸ σύστημα τοῦ νόμου τοῦ 1895 ἦτο σύστημα συντελέσαν εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως; εἶχε τὴν ἀξίαν, τὴν ὁποίαν ἡ κοινωνία ἀπῄτει ἀπὸ τὸν νόμον τοῦτον; Ἐγὼ φρονῶ πεποιθότως ναὶ, καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὁ πρὸ ἐμοῦ ἀγορεύσας, καὶ αὐτὸς εἶπεν ὅτι ἐπιδοκιμάζει τὸ σύστημα ἐκεῖνο, ἂν καὶ προέβαλέ τινας αἰτιάσεις κατά τινων λεπτομερειῶν αὐτοῦ. Ἀφοῦ δὲ φρονῶ ὅτι τὸ σύστημα ἐκεῖνο, ἀφαιρέσαν ἀπὸ τοὺς Ὑπουργοὺς τὸ δικαίωμα τοῦ μεταθέτειν καὶ διορίζειν καὶ παύειν τοὺς δημοδιδασκάλους, ἐπλήρωσεν ἀληθῆ καὶ ὡμολογημένην ἀνάγκην, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη ἐκ τῆς ἀσυνειδήτου καταχρήσεως, ἣν οἱ Ὑπουργοὶ ἐποιοῦντο τῆς ἐξουσίας αὐτῶν, καθῆκον ἔχω νὰ τὸ ὑποστηρίξω, καὶ ἐκπληρῶ τὸ καθῆκον τοῦτο ὄχι βεβαίως μετὰ τῆς ἐλπίδος, ὅτι θέλω εἰσακουσθῆ. Οὕτως, ὡς βλέπετε, δὲν μοὶ συμβαίνει ἐκεῖνο τὸ μέγα βοήθημα, τὸ ὁποῖον κατὰ τὸν Βολταῖρον ἔχουσιν οἱ ἄνθρωποι, τὴν ἐλπίδα, ἥτις μετὰ τοῦ ὕπνου συντηρεῖ αὐτοὺς ἐν τῷ βίῳ, ἀγνοῶ δ’ ἂν, ἀφοῦ στεροῦμαι ἐλπίδος, θέλει δυνηθῆ ὁ ὕπνος νὰ πληρώσῃ μόνος τὸ κενόν. Τίνος δὲ γνώσεως καὶ πληροφορίας ἔχει ἀνάγκην ἐκεῖνος, εἰς τὸν ὁποῖον ὁ νόμος ἀνέθηκεν ἓν δικαίωμα, καὶ καλεῖ αὐτὸν νὰ τὸ ἐνασκήσῃ; Τῆς γνώσεως καὶ πληροφορίας, ἂν πρέπει τὸ δικαίωμα τοῦτο νὰ ἐνασκήσῃ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον ἢ κατ’ ἐκεῖνον. Ἀλλ’ ἵνα γνωρίζῃ, ἂν πρέπει νὰ ἐνασκήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο κατὰ τοῦτον ἢ ἐκεῖνον τὸν τρόπον, πρέπει νὰ γνωρίζῃ, πῶς ἔχουσι τὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα καλεῖται νὰ κανονίσῃ διὰ τοῦ ἀνατεθέντος αὐτῷ δικαιώματος. Ὅθεν, ὅπως ὁ Ὑπουργὸς γένηται ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων καὶ σχηματίσῃ πεποίθησιν, ἐὰν πρέπει νὰ διατηρήσῃ ἢ νὰ παύσῃ δημοδιδάσκαλόν τινα, ἢ ἂν πρέπει νὰ μεταθέσῃ αὐτὸν ἀλλαχοῦ, πρέπει πρὸ παντὸς νὰ γνωρίζῃ, ὁποῖος εἶναι αὐτὸς ὁ δημοδιδάσκαλος, ἂν ἔχει τὰς ἀναγκαίας εἰς τὸν δημοδιδάσκαλον γνώσεις, ἂν κατέχει τὴν τέχνην νὰ μεταδίδῃ αὐτὰς εἰς τοὺς μαθητὰς, ἂν διδάσκει, καθ’ ὃ ἔχει καθῆκον, κατὰ τὰς ὥρας τῆς διδασκαλίας, ἂν ἐπιτηρεῖ τοὺς μαθητὰς, ἂν μετέρχεται μέθοδον τακτικὴν, ἣν οἱ νόμοι δεικνύουσιν εἰς αὐτὸν, ἂν φροντίζει περὶ τῆς ἐκτελέσεως πασῶν τῶν διατάξεων τῶν κανονιζουσῶν τὰ τῆς διδασκαλίας. Ὁ Ὑπουργὸς δὲν δύναται νὰ γνωρίζῃ ταῦτα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως, διότι αὐτὸς κατοικεῖ ἐν Ἀθήναις, ἀνάγκη δὲ νὰ μάθῃ ταῦτα παρ’ ἄλλων, ἀλλ’ οὐδεὶς εἶχε ταχθῆ ὑπὸ τοῦ νόμου, ἵνα μεταδίδῃ εἰς αὐτὸν τὰς πληροφορίας ταύτας· ἑπομένως ὁ Ὑπουργὸς ἐπείθετο ἀπὸ τὰς παραστάσεις τῶν φίλων του. Καὶ εἰσι μὲν οἱ φίλοι του βεβαίως ἄξιοι προσοχῆς, ὡς ἄνδρες, οἱ ὁποῖοι ἠξιώθησαν τῆς ἐμπιστοσύνης τῶν συμπολιτῶν των, λαβόντες κατὰ χιλιάδας τὰς ψήφους αὐτῶν, οἱ ὁποῖοι ἐστάλησαν ὑπ’ αὐτῶν ἵνα ἀντιπροσωπεύσωσιν ἐν τῇ Βουλῇ τὸ ἔθνος, οἱ ὁποῖοι χρεωστοῦσι διὰ τοῦτο νὰ πονῶσι τὸν τόπον των, οἱ ὁποῖοι, χρεωστοῦντες, ὡς εἴρηται, νὰ πονῶσι τὸν τόπον των, ὀφείλουσι νὰ λέγωσι τὴν ἀλήθειαν. Οἱ δὲ φίλοι τοῦ Ὑπουργοῦ παρίστων αὐτῷ, ὅτι ὁ δημοδιδάσκαλος δεῖνα ἦτο ἀμαθὴς ἢ δὲν ἐξεπλήρου τὸ καθῆκόν του, καὶ ὁ Ὑπουργὸς ἔπαυε τὸν δημοδιδάσκαλον. Ἀλλ’ αἱ τοιαῦται παύσεις καὶ αἱ μεταθέσεις καὶ οἱ διορισμοὶ ἀνῆλθον κατὰ τὸ 1893 εἰς παμμέγιστον καὶ μυθῶδες ποσόν. Ὁ ἀριθμὸς τῶν μετακινηθέντων δημοδιδασκάλων κατὰ τὸ 1893 ἀνῆλθεν εἰς 3182. Εἶναι ἀνάγκη ἰσχυροτέρας ἀποδείξεως, ἵνα κατανοήσῃ τις πόσον ἡ κατάστασις ἦτο νοσηρὰ, καὶ ὅτι πρὸ παντὸς αὕτη ἔδει νὰ ἐφελκύσῃ τὴν προσοχὴν τοῦ Κοινοβουλίου; Ἀλλὰ, καὶ ἂν ἤθελεν ἀφεθῇ εἰς τὸν Ὑπουργὸν ἡ διακριτικὴ ἐξουσία, νὰ πείθηται ἢ νὰ μὴ πείθηται εἰς τὰς πληροφορίας, αἵτινες ἤθελον τῷ δοθῇ ὑπὸ τῶν ἐξεταζόντων ἐπὶ τόπου τὰ πράγματα, νὰ ἐγκρίνῃ ἢ νὰ μὴ ἐγκρίνῃ τὰς προτάσεις, αἵτινες ἤθελον γενῇ εἰς αὐτὸν, ἐὰν διετάσσοντο οὕτω τὰ πράγματα, ὥστε νὰ γένηται δυνατὸν νὰ ἔχῃ ἀκριβεῖς καὶ λεπτομερεῖς πληροφορίας περὶ τῆς καταστάσεως τῶν σχολείων, δὲν ἦτο ἐνδεχόμενον ἢ μᾶλλον πιθανώτατον, ὅτι αἱ πληροφορίαι αὗται δὲν ἤθελον εἰσακουσθῆ καὶ αἱ ἀποφάσεις αὐτοῦ ἤθελον εἶναι ἀντίθετοι τῶν πληροφοριῶν τούτων, οὐδ’ ἤθελον ἐπιφέρει τὴν διόρθωσιν τῶν κακῶν, ἀλλ’ ἴσως τὴν χειροτέρευσιν αὐτῶν; Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἠγόρευσε περὶ τῶν σχέσεων τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τὸ Κοινοβούλιον, καὶ εἶχε τὴν εὐτυχίαν νὰ προσδοκᾷ, ὅτι νόμοι καὶ μόνον νόμοι δύνανται νὰ κανονίσωσι τὰ περὶ τούτου, καὶ οὐ μόνον νὰ χαλαρώσωσιν, ἀλλὰ καὶ νὰ διαρρήξωσι τὰς σχέσεις τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου πρὸς τοὺς Ὑπουργούς. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι φρονοῦσι καὶ ἐπιθυμοῦσι νὰ ἴδωσι διερρηγμένας τὰς σχέσεις τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τοὺς Βουλευτάς· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐπιθυμῶ εἶναι νὰ μὴ ἀπευθύνωνται εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς συστάσεις ἢ αἰτήσεις, αἵτινες δὲν εἶναι σύμφωνοι πρὸς νόμους, αἵτινες ζημιοῦσι τὰ δημόσια συμφέροντα, αἵτινες ἀντιβαίνουσιν εἰς τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην. Τὸ κακὸν λοιπὸν εἶναι ὄχι διότι οἱ Ὑπουργοὶ ἔχουσι σχέσεις πρὸς τοὺς Βουλευτάς, ἀλλὰ διότι εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς προβάλλονται αἰτήσεις, αἱ ὁποῖαι δὲν ἔπρεπε νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς αὐτοὺς, καὶ ζητεῖται πραγματοποίησις ἐπιθυμιῶν, αἵτινες κατ’ οὐδένα λόγον πρέπει νὰ πραγματοποιηθῶσι. Μὴ πιστεύσητε, Κύριοι, ὅτι ἔλεγεν ἀληθῆ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Παρνασσίδος, ὁ νῦν Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν, ὅτε, καθ’ ἃ ἀνέγνων ἔν τινι ἐφημερίδι, ἔλεγε πρός τινα ἀνταποκριτὴν ἐφημερίδος, λαβόντα συνέντευξιν μετ’ αὐτοῦ, ὅτι πάντες οἱ πολιτευόμενοι, καὶ αὐτὴ ἡ πτέρυξ καὶ ἐκείνη (δεικνύει τὴν δεξιὰν καὶ τὴν ἀριστερὰν), πάντες οὗτοί εἰσιν ἐχθροὶ τῆς συναλλαγῆς, μόνον δ’ ἐγὼ εἰμὶ ὑπὲρ τῆς συναλλαγῆς. Τοιαῦτα εἶπεν ὁ κ. Σιμόπουλος εἰς τὸν ἀνταποκριτὴν τῆς ἐφημερίδος.

§55Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Δὲν εἶναι ἀκριβῆ ὅσα γράφουσιν οἱ ῥεπόρτερ. Ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ὡμίλησα ἐνώπιον τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ ὁποίου ἦσθε εἰσηγητὴς νομοσχεδίου περὶ καταργήσεως τοῦ εἰσηγήσει τοῦ ἀειμνήστου Τρικούπη ψηφισθέντος νόμου περὶ μονιμότητος καὶ προσόντων τῶν ὑπαλλήλων καὶ ἐξήγησα τὰς κατὰ τῆς συναλλαγῆς ἰδέας καὶ πεποιθήσεις μου.

§56Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐγὼ δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῆς συναλλαγῆς μετὰ τῶν μελῶν τοῦ Κοινοβουλίου, οὐδ’ εἶμαι ὑπὲρ τῆς συναλλαγῆς ἐκείνης, ἡ ὁποία συντελεῖται διὰ τῆς παραβάσεως τῶν νόμων, διὰ τῆς σπατάλης τῶν χρημάτων τοῦ δημοσίου ταμείου, διὰ τοῦ φατριασμοῦ τῆς διοικήσεως, δὲν εἶμαι ὑπὲρ τῆς συναλλαγῆς, ἥτις συντελεῖται ὑπὸ πολιτικῶν ἀνδρῶν πρὸ τοῦ Χρηματιστηρίου, ἥτις ἐξευτελίζει καὶ ῥυπαίνει τοὺς δημοσίους ἄνδρας, ἥτις ἀπεμπολεῖ τὰ συμφέροντα τοῦ δημοσίου ταμείου, τῆς διοικήσεως καὶ αὐτῆς τῆς κοινωνίας· φρονῶ μάλιστα, ὅτι ἡ ταπείνωσις τῶν δημοσίων ἀνδρῶν, ἡ μείωσις ἢ ὁ κλονισμὸς τῆς ἐπ’ αὐτοὺς ἐμπιστοσύνης τῶν λαῶν εἶναι ζημία τῆς χώρας, εἶναι μείωσις τῶν ἐθνικῶν δυνάμεων, διότι οἱ δημόσιοι ἄνδρες, οἱ πολιτικοὶ ἄνδρες εἰσὶ πολύτιμα κεφάλαια εἰς τὸν τόπον, τὰ ὁποῖα δὲν πρέπει νὰ καταναλίσκωνται. Οἱ ὑβρίζοντες δὲ τὰ πολιτικὰ κόμματα καὶ ἀποδίδοντες πᾶν κακὸν εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, οἷοί ποτ’ ἂν ὦσιν, ὑπονομεύουσι χωρὶς νὰ τὸ ἐννοῶσι τὰς βάσεις καὶ τοῦ Θρόνου καὶ τῆς Πολιτείας. Ἐὰν ἤθελον ἀποδεχθῆ τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς, τοῦ κ. Φλογαΐτου, ἐπιζητῶν καὶ ἐγὼ νὰ διαρρηχθῶσιν αἱ σχέσεις τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, ἤθελον συμπράξει καὶ ἐγὼ εἰς τὴν ἀνατροπὴν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος, διότι ἡ δύναμις τῶν Ὑπουργῶν ἀποτελεῖται ἀπὸ τὴν πρὸς αὐτοὺς ἐμπιστοσύνην τοῦ Βασιλέως, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν πρὸς αὐτοὺς ἐμπιστοσύνην τῶν Βουλευτῶν· ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀξιῶ εἶναι, ἡ ἐμπιστοσύνη αὕτη νὰ συντελῆται διὰ σχέσεων ἁγνῶν καὶ εἰλικρινῶν. Διατὶ νὰ διαρρηχθῶσιν αἱ σχέσεις τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τοὺς Βουλευτὰς, ἐν τοιαύτῃ μάλιστα καταστάσει τῆς κρατούσης διοικήσεως, ἐν ᾧ οἱ Ὑπουργοὶ ἔχουσιν ἀνάγκην νὰ λαμβάνωσι περὶ τῆς καταστάσεως τῆς διοικήσεως πληροφορίας ἀπὸ τοὺς Βουλευτάς; Ἂν δὲν λαμβάνωσι παρὰ τῶν Βουλευτῶν πληροφορίας περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐκτελοῦνται οἱ νόμοι ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, θέλουσιν ἀναγκάζεσθαι νὰ ὑποκύπτωσιν εἰς εἰσηγήσεις τῆς γραφειοκρατίας, ὁμολογῶ δὲ, ὅτι δὲν ἔχω μεγάλην ὑπόληψιν εἰς τὴν γραφειοκρατίαν. Διὰ τοῦτο δὲν εἶμαι τόσον αἰσιόδοξος καὶ ἐγὼ, ὅσον μοὶ ἐφάνη ὁ προαγορεύσας κ. Φλογαΐτης, οὐδὲ προσδοκῶ ὅτι θέλει μίαν ἡμέραν εἰσαχθῆ εἰς τὴν Βουλὴν σύνολον νόμων, καὶ ὅτι, ὅταν οἱ νόμοι οὗτοι ψηφισθῶσι καὶ γένωνται νόμοι, τότε θέλουσι διαρρηχθῆ αἱ σχέσεις τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τὰ μέλη τοῦ Κοινοβουλίου, καὶ θέλουσι μεταποιηθῆ πάντες οἱ ἄνθρωποι εἰς Κουακέρους, οἱ ὁποῖοι θέλουσι διστάζει νὰ συγχρωτίζωνται πρὸς ἀλλήλους. Ἀλλ’ ἐκεῖνο ἀπὸ τὸ ὁποῖον προσδοκῶ τὴν βελτίωσιν τῶν πραγμάτων, εἶναι ἡ διαμόρφωσις τῶν ἠθῶν τοῦ λαοῦ, εἶναι ὁ καταρτισμὸς πολιτικῶν ἠθῶν, εἶναι ἡ διαφώτισις τῆς συνειδήσεως τῶν πολλῶν, εἶναι ἡ ἀκρίβεια καὶ ἡ εὐθύτης τοῦ κοινοῦ ἐλέγχου τοῦ δημοσίου φρονήματος, ὅτε πρέπει νὰ προσδοκᾷ τις, ὅτι θέλει καταγγέλλεσθαι πᾶσα παρεκτροπή· ἡμεῖς δὲ, οἱ ὁποῖοι στελλόμεθα ἐνταῦθα ὡς ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, θέλομεν ἀναγκάζεσθαι νὰ σεβώμεθα ἡμᾶς αὐτοὺς, νὰ σεβώμεθα τοὺς νόμους τῆς πατρίδος, νὰ φρουρῶμεν τὰ συμφέροντα τοῦ δημοσίου ταμείου καὶ τῆς χώρας. Διὰ τοῦτο ἔχομαι ἀπρὶξ πρὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ διὰ τοῦτο ἐπεθύμουν νὰ μοὶ ἐδίδετο ἡ εὐκαιρία νὰ προβάλω εἰς τὴν Βουλὴν καὶ τὰς γνώμας μου πρὸς βελτίωσιν καὶ συμπλήρωσιν καὶ τῆς μέσης καὶ τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως. Ἀφοῦ δὲ δὲν ἦτο ἀκίνδυνον νὰ ἀφήσωμεν τοὺς Ὑπουργοὺς ἐκτεθειμένους ἀπέναντι ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι παρ’ αὐτῶν χάριν, ἐὰν διετήρουν ἐν ταῖς χερσὶν αὑτῶν δικαίωμά τι ἐπὶ τῆς μετακινήσεως τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ, προσεπαθήσαμεν διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1895 νὰ εὕρωμεν πῶς δύναται νὰ κανονίζωνται τὰ πράγματα ἀσφαλέστερον καὶ λογικώτερον. Ἐσχηματίσαμεν λοιπὸν ἐν ἑκάστῳ νομῷ ὁμάδα πολιτῶν, τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, ὑπάρχουσι δὲ πολλαὶ πιθανότητες, διότι οἱ ἀποτελοῦντες αὐτὸ κατὰ τὸν νόμον εἰσὶν ἄνδρες οἰκογενειάρχαι, ἐνδιαφερόμενοι διὰ τὴν μόρφωσιν καὶ προκοπὴν τῶν τέκνων αὑτῶν καὶ τῶν τέκνων τῶν συμπολιτῶν των, περιελήφθησαν δὲ ὡς μέλη αὐτοῦ καὶ ἐπιστήμονες, καὶ ἄνδρες λόγιοι καὶ ἀσχολούμενοι περὶ τὰ γράμματα καὶ γυμνασιάρχαι. Οὕτω κατηρτίσθη τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον. Ἀποτελεῖται ἀπὸ ἕνα ἐκ τῶν ἐπιστημόνων τοῦ τόπου, ὁ ὁποῖος ὡς ἐπιστήμων δύναται νὰ κρίνῃ, καὶ ὡς οἰκογενειάρχης δὲ καὶ κατοικῶν ἐν τῷ τόπῳ, καὶ συμφέρον ἔχει νὰ ἐκπληροῖ εὐσυνειδήτως τὸ καθῆκόν του καὶ νὰ σέβηται ἑαυτὸν, ἐξ ἑνὸς ἄλλου, ὁποῖος ἀνήκει εἰς τὴν τάξιν τῶν κτηματιῶν καὶ τῶν ἐμπόρων, ὁ ὁποῖος καὶ ἐκεῖνος θέλει ἔχει ζωηρὸν ἐνδιαφέρον διὰ τὰ τέκνα τοῦ τόπου του, ἐκ τοῦ Γυμνασιάρχου καὶ τοῦ Ἐπιθεωρητοῦ, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ Ἱεράρχου τῆς πρωτευούσης τοῦ νομοῦ. Ἡ προεδρία τοῦ Ἱεράρχου ἦτο ἐνδεδειγμένη ἀπὸ τὴν παράδοσιν, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει εὐλαβῶς νὰ ἔχωμεν, διότι οἱ λειτουργοὶ τῆς Ἐκκλησίας δὲν διίστανται πρὸς τὴν κοινωνίαν, οὐδ’ ἔχουσιν ἀντίθετα συμφέροντα πρὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἐὰν ἀλλαχοῦ ὁ κλῆρος θεωρῆται ὕποπτος, καὶ διστάζωσι νὰ ἐμπιστευθῶσιν εἰς αὐτὸν τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως, εἰς ἡμᾶς δὲν εἶναι ὕποπτος, ἐξ ἐναντίας ἡ προσήνεια, ἡ μετριοπάθεια, ἡ σύνεσις αὐτοῦ καὶ τὸ σέβας, τὸ ὁποῖον ἀξιοῖ νὰ ἔχωσιν οἱ πολῖται πρὸς αὐτὸν, εἶναι ἰσχυρὰ ἐγγύησις, ὅτι θέλει ἐκπληρώσει εὐσυνειδήτως τὸ καθῆκόν του. Εἰς αὐτοὺς λοιπὸν ἀνέθηκεν ὁ νόμος τοῦ 1895 τὸ δικαίωμα ν’ ἀποφασίζωσιν ἂν πρέπει νὰ παύωσιν ἢ νὰ μεταθέτωσι τοὺς δημοδιδασκάλους. Ἀλλὰ πῶς αὐτοὶ θέλουσιν ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις γιγνομένων, ὅπως κατανοῶσι τί πρέπει νὰ πράττωσι; Τὸ νομοσχέδιον ἐπέβαλεν εἰς τοὺς ἐπιθεωρητὰς τὸ καθῆκον, ἐπὶ 120 ἡμέρας τοῦ ἐνιαυτοῦ νὰ ᾖναι ἐν ὁδοιπορίᾳ, καὶ δὶς τοῦ ἐνιαυτοῦ νὰ περιέρχωνται τὰς κώμας, τὰ χωρία, τὰς πολίχνας καὶ τὰς πόλεις τοῦ νομοῦ, καὶ νὰ ἐξετάζωσιν ἐκεῖ πάντα τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ὅπως ἐν γνώσει τῆς ἀληθοῦς καταστάσεως τῶν πραγμάτων μεταδίδωσιν εἰς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον πάσας τὰς πληροφορίας καὶ προβάλλωσι τὰς ἑαυτῶν γνώμας εἴτε περὶ τῆς ἱκανότητος τῶν δημοδιδασκάλων, εἴτε περὶ τῆς ἀκριβείας περὶ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος αὐτῶν, εἴτε περὶ τῆς φροντίδος, τὴν ὁποίαν καταβάλλουσι διὰ τὴν διατήρησιν τῆς εὐκοσμίας ἐν τῷ διδακτηρίῳ, εἴτε περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ οἰκοδομήματος, τὸ ὁποῖον χρησιμεύει ὡς διδακτήριον, εἴτε περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς ἀνανεώσεως τῶν ἀχρήστων ἢ τῆς ἀναπληρώσεως τῶν ἐλλειπόντων σκευῶν ἢ θρανίων, εἴτε περὶ τῆς προμηθείας τῶν ἀναγκαιούντων μέσων τῆς διδασκαλίας. Τοιουτοτρόπως διὰ τῶν νόμων τούτων κατεστάθη δικαιοδοσία ἐντελῶς νέα, ἄγνωστος μέχρι τοῦδε εἰς τὴν νομοθεσίαν. Ὁ ἐπιθεωρητὴς ὀφείλει νὰ περιοδεύῃ ἀπὸ χωρίου εἰς χωρίον, καὶ νὰ ἐξετάζῃ περὶ ἑκάστου σχολείου καὶ νὰ μανθάνῃ πάντα, μετὰ ταῦτα δὲ νὰ ἐπανέρχηται εἰς τὴν ἕδραν του, νὰ παρουσιάζηται ἐνώπιον τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου καὶ νὰ ἐκθέτῃ ὅ,τι ἀντελήφθη, καὶ νὰ προβάλλῃ τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας αὐτὸς ἐσχημάτισε, τὴν πεποίθησιν, ἣν ἐμόρφωσεν ἐκ τῶν πληροφοριῶν καὶ τῶν ἐντυπώσεων, τὰς ὁποίας ἔλαβεν ἐξετάζων αὐτὰ τὰ πράγματα. Τὸ σύστημα τοῦτο μίαν ἔχει ἐγγύησιν, ἢ μίαν πρέπει νὰ ἔχῃ ἐγγύησιν, τὴν εὐσυνειδησίαν τῶν διοριζομένων ἐπιθεωρητῶν, τὴν εἰλικρινῆ ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων των. Ἂν οὗτοι, ἀμέτοχοι τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ, ἀμέτοχοι τῶν ἐπιτοπίων διαιρέσεων καὶ ἀντιζηλιῶν, ἂν οὗτοι ἦναι ἄνδρες εὐθεῖς καὶ ἐκπληρῶσι πιστῶς τὸ καθῆκόν των, τὸ σύστημα τοῦ νόμου τοῦ 1895 εἶναι τέλειον, εἶναι θαυμάσιον. Ἡμεῖς δὲ πρῶτοι, οἱ κατὰ τὸ 1895 Ὑπουργοί, ἐδώκαμεν τὸ παράδειγμα, καὶ τοῦτο ὑπῆρξε πλήρης καὶ πεφωτισμένη διδασκαλία τῶν ἐπιθεωρητῶν. Ὅτε παρεκάλεσα τὸν ἀγαπητὸν φίλον μου, τὸν τότε Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως, νὰ προβάλῃ εἰς τὸν Βασιλέα τοὺς διορισμοὺς τῶν ἐπιθεωρητῶν, ἐσύστησα αὐτῷ νὰ μὴ ἀκούσῃ γνώμην οὐδενός, ἀλλὰ μόνος, ἐξετάζων αὐτὸς καὶ σχηματίζων τὴν ἰδίαν του πεποίθησιν, νὰ ἐκλέξῃ τοὺς καλλιτέρους. Αὐτὸς δ’ ἐγώ, ὡς Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, δὲν ἐζήτησα νὰ λάβω γνῶσιν τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα διωρίσθησαν, ἐγνώρισα δὲ αὐτοὺς ἀφοῦ διωρίσθησαν καὶ παρουσιάσθησαν ἐνώπιόν μου· ὅτε δὲ συνῆλθον εἰς Ἀθήνας, ἐκάλεσα αὐτοὺς εἰς γεῦμα, ἵνα συσχετισθῶ μετ’ αὐτῶν καὶ ὁδηγήσω εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων καὶ ἐνθαρρύνω καὶ κρατύνω αὐτοὺς εἰς τὴν ὁδὸν, τὴν ὁποίαν ἐκλήθησαν νὰ βαδίσωσιν. Οὐδαμοῦ ἤκουσα ἐπίκρισιν κατὰ τῶν διορισθέντων, οὐδὲ πρὶν ἢ ἄρξωνται τῶν καθηκόντων των· οὐδὲ μετὰ παρέλευσιν χρόνου ἀπὸ τοῦ διορισμοῦ των· γνωστὸν δὲ τυγχάνει πόσον εἶναι δύσκολον νὰ εὑρεθῶσι δέκα καὶ ἓξ ὑπάλληλοι, καὶ νὰ ἐπιτύχωσι πάντες, καὶ νὰ μὴ γένωνται παράπονα κατ’ αὐτῶν. Ἤκουσα ὄντως παράπονα κατὰ δύο ἢ τριῶν, — διότι δὲν εἶναι δυνατὸν πάντες νὰ ἦναι τέλειοι — ἀλλὰ πάντες οἱ ἄλλοι ἐδείχθησαν εἰλικρινεῖς καὶ εὐσυνείδητοι εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων αὑτῶν. Τὴν νομοθέτησιν τοῦ μέτρου τούτου, τὴν ἐφαρμογὴν αὐτοῦ, ἀφοῦ ἐνομοθετήθη, θεωρῶ ὄντως ὡς ἅλμα πρὸς τὰ πρόσω, ἅλμα μέγα καὶ σημαντικὸν, τὸ μόνον ἴσως, τὸ ὁποῖον συνετελέσθη μέχρι τοῦδε ἐν τῇ διοικήσει. Ἀγνοῶ ἂν καὶ τοῦτο εἶναι ἐξ ἐκείνων τῶν ἁλμάτων, τὰ ὁποῖα ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔλεγεν ἡμέραν τινὰ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαπράξωμεν. Ἀλλ’ ἂν ἦτο δυνατὸν τοιαῦτα ἅλματα νὰ ἐπιχειρήσωμεν καὶ ἐκτελέσωμεν ἐν ἑκάστῳ τῶν κλάδων τῆς δημοσίας διοικήσεως, ἡ διοίκησις τῆς χώρας ἤθελε κατασταθῆ τελεία, ἀληθὲς πρότυπον πρὸς μίμησιν. Ἀλλὰ δυστυχῶς τοῦτο δὲν εἶναι εὔκολον, καὶ οὐ μόνον δὲν εἶναι εὔκολον, ἀλλὰ καὶ ἐὰν ἀσχολώμεθα εἰς τοῦτο, ἀπειλεῖται πρὸ τῶν ἀσχολιῶν ἡμῶν ἡ καταστροφὴ τῶν συντελεσθησομένων, ἤ, κατὰ τὴν φράσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, τὸ σάρωμα αὐτῶν, διότι τοιαύτη προαίρεσις κατέλαβεν αὐτὸν καὶ τοιαύτη ὄρεξις κινεῖ τὰ νεῦρα τοῦ ἐκ Λοκρίδος κ. Βουλευτοῦ, εὐθὺς ὡς ἀνῆλθεν εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Λοκρίδος συνώδευσε τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλήν, διὰ μακροτάτης ἐκθέσεως, τὴν ὁποίαν ἀνέγνων μέχρι τοῦδε τετράκις. Ἀλλὰ μολονότι ἀνέγνων αὐτὴν τετράκις, τοσαύτη ποικιλία ἐχύθη ἐν τῇ ἐκθέσει ταύτῃ καὶ κατὰ τρόπον ἥκιστα ἁρμονικόν, ὥστε μοὶ ἐγένετο δύσκολον νὰ ἐπιλάβωμαι τῆς ἀναλύσεως αὐτῆς καὶ νὰ πραγματευθῶ περὶ πάντων τῶν θεμάτων καὶ τῶν ἐν αὐτῇ ἰσχυρισμῶν. Καὶ δὲν θέλω μὲν παραλίπει νὰ πράξω τὸ ἔργον τοῦτο κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν λεπτομερειῶν τοῦ νομοσχεδίου, ἀναγκάζομαι ὅμως ἀπὸ τοῦδε νὰ μὴ εἴπω, εἰμὴ ὀλίγα τινά, τὰ ὁποῖα ἴσως θέλουσιν ἐμποιήσει ὑμῖν ἐντύπωσιν ἀληθῆ καὶ εὐκρινῆ περὶ τοῦ ἔργου. Κατὰ τὸ ἄρθρον 3 τοῦ νομοσχεδίου «σχολεῖα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἱδρύονται πανταχοῦ, ἔνθα οἱ κάτοικοι εἶναι πλείονες τῶν διακοσίων». Καὶ τοῦτο μὲν ἀναγράφει τὴν γενικὴν ἀρχήν. Τὸ ἄρθρον ὅμως 24 περιορίζει αὐτήν, διατάσσον τάδε: «Τὸν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις ἀριθμὸν τῶν διδασκάλων ἐμφαίνει τὸ πηλίκον τῆς διαιρέσεως τοῦ ὁλικοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητευόντων διὰ τοῦ ἀριθμοῦ 50 μὲν κατὰ τὰς κώμας τὰς ἐχούσας 501–900 κατοίκους, 50–60 δὲ κατὰ τὰς κωμοπόλεις τὰς ἐχούσας πληθυσμὸν ἀπὸ 901–4000, καὶ 60–70 κατὰ τὰς πόλεις τὰς ἐχούσας πληθυσμὸν ἄνω τῶν 4000». Τὸ νομοσχέδιον θέλει βεβαίως ἐπιψηφισθῆ, κατὰ τὰς διαθέσεις τὰς ὁποίας ἐκδηλώνει ἡ πλειονοψηφία. Σήμερον εἶναι ἡ τρίτη ἡμέρα τῆς ἑβδομάδος, ἴσως τὴν Παρασκευὴν δημοσιευθῇ διὰ τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως». Ἀλλὰ πρὶν ἢ ἐκτελεσθῇ καὶ καταδειχθῶσι τὰ ἀποτελέσματα αὐτοῦ, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σας ἀφηγηθῶ ποῖα θέλει ἐπιφέρει ἡ ἐκτέλεσις τῆς ἀνωτέρω διατάξεως τοῦ νόμου αὐτοῦ. Δέκα καὶ ἐννέα δῆμοι θέλουσι μείνει ἄνευ σχολείου δημοτικοῦ, δυνάμει τοῦ ἄρθρου 27 τοῦ νόμου· εἰσὶ δ’ οὗτοι οἱ ἑξῆς δῆμοι: 1) Ἀγκιστρίου, 2) Ἀκραιφνίου, 3) Μινώας, 4) Μεθάνων, 5) Ἐρινεοῦ, 6) Βουρῶν, 7) Νωνάκριδος, 8) Πηνείων, 9) Τευθρώνης, 10) Ἰθώμης, 11) Τριπύλης, 12) Μαρμαρίου, 13) Περαίας, 14) Θηρασίας, 15) Γαϊανῶν, 16) Λακκιωτῶν, 17) Ἐχιοῦ, 18) Δολιχίου καὶ 19) Σκοτούσης. Ἑβδομήκοντα δὲ δῆμοι θέλουσι μείνει μόνον μὲ ἓν σχολεῖον, οἱ δῆμοι: 1) Αὐλίδος, 2) Φαλάρων, 3) Ἀντικύρας, 4) Δαφνησίων, 5) Θρονίου, 6) Εὐπαλίου, 7) Ποτιδανίας, 8) Παρευηνίων, 9) Ἀσκληπιείου, 10) Μυκηνῶν, 11) Ὑσιῶν, 12) Νεμέας, 13) Ἑρμιόνης, 14) Δρυόπης, 15) Καλτεζῶν, 16) Νάσων, 17) Βερβαίνων, 18) Σελινοῦντος, 19) Νέας Πέλλης, 20) Γόρτυνος, 21) Ἠραίας, 22) Μυλάοντος, 23) Μεγαλοπόλεως, 24) Αἰγείρας, 25) Ἀκράτας, 26) Ἀροανείας, 27) Κράθιδος, 28) Μελιτίνης, 29) Καρυουπόλεως, 30) Λαγείας, 31) Καρδαμύλης, 32) Αἰπείας, 33) Κορώνης, 34) Ἐράνης, 35) Φλεσιάδος, 36) Αἰγαίων, 37) Κηρέων, 38) Τελεθρίου, 39) Κονιστρίων, 40) Στύρων, 41) Σερίφου, 42) Γαυρίου, 43) Τήνου, 44) Σωσθενίου, 45) Μαρπήσσης, 46) Ναούσης, 47) Αἰγιάλης, 48) Οἴας, 49) Φολεγάνδρου, 50) Διαποντίων, 51) Παρελείων, 52) Κρανίων, 53) Κάτω Λιβαθοῦς, 54) Πρόννων, 55) Φαρακλάτων, 56) Ληξουρίου, 57) Αἴνου, 58) Κρανίων, 59) Τετραφυλίας, 60) Καλαρρυτῶν, 61) Κραννῶνος, 62) Ὀγχηστοῦ, 63) Φακίου, 64) Φερῶν, 65) Ὄθρυος, 66) Φαρσάλων, 67) Ξυνιάδος, 68) Τυμφαίων, 69) Καλλιφωνίου καὶ 70) Μενελαΐδος. Καὶ ἐν μὲν τοῖς πρώτοις δήμοις, οἱ ὁποῖοι θέλουσι μείνει ἄνευ σχολείου, ὑπάρχουσι σχολεῖα, τὰ ὁποῖα θέλουσι καταργηθῇ, διότι, ἐὰν μὲν δὲν εἶχον μέχρι τοῦδε σχολεῖον, δὲν ἤθελεν εἶναι αἰσθητὴ ἡ ζημία, καθότι δὲν ἤθελον ἀποκτήσει τοιοῦτον, ἀλλ’ ἐὰν ἔχωσιν ἤδη σχολεῖα καὶ ἴδωσι ταῦτα διαλυόμενα, βεβαίως θέλουσιν αἰσθανθῆ τὴν ζημίαν. Ἐν δὲ τοῖς ἑβδομήκοντα δήμοις, ἐν οἷς ἓν καὶ μόνον σχολεῖον θέλει ὑπάρχει, ὑπάρχουσι νῦν καὶ ἄλλα σχολεῖα, ἀλλαχοῦ δύο καὶ ἀλλαχοῦ τρία, τὰ ὁποῖα θέλουσι καταργηθῆ καὶ ταῦτα. Μοὶ ἔγραφε δέ τις ἔκ τινος παρακειμένης πόλεως (ἀναγινώσκει): «Κατὰ τὸ ἄρθρον 4 τοῦ νομοσχεδίου, χωρίον ἔνθα οἱ κάτοικοί εἰσιν 199, δὲν δικαιοῦται νὰ ἔχῃ οὔτε τριτοβάθμιον γραμματεῖον. Ἄρα πλεῖστα χωρία ἑλληνικὰ ἐπισήμως ὑπὸ τοῦ Κράτους καταδικάζονται, ἵνα οὐδὲν ἔχωσι δικαίωμα ἐπὶ τῆς ἀγάπης καὶ τῆς προστασίας τῆς Πολιτείας, ἀλλ’ ἔχωσι καθῆκον μόνον νὰ πληρώνωσι τοὺς φόρους, νὰ στρατεύωνται, νὰ θνήσκωσιν ὑπὲρ τῆς πατρίδος. Εἶναι μὰ τὴν ἀλήθειαν ἀκατανόητον, διατὶ δὲν μεριμνᾷ περὶ τῶν τέκνων τῶν 199 κατοίκων ὁ νομοθέτης, ὅστις κατὰ τὸ ἄρθρον 8 δείκνυται φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς, φροντίζων περὶ τῶν ἠλιθίων παίδων καὶ τῶν μωρῶν καὶ κωφαλάλων καὶ τυφλῶν, καὶ διατάσσων νὰ περισυλλέγωνται εἰς εἰδικὰ φιλανθρωπικὰ καταστήματα, καὶ κατὰ τὸ ἄρθρον 11 περὶ τῶν διεφθαρμένων καὶ σκληροτραχήλων, συνιστῶν νὰ φροντίζωσι νὰ περιστέλλωσι τὴν κακίαν αὐτῶν ἐν παιδαγωγικοῖς εἰδικοῖς ἱδρύμασι. Κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο, ἐπὶ τῇ βάσει τῆς τελευταίας ἀπογραφῆς 435 κοινότητές εἰσι καταδεδικασμέναι νὰ μὴ ἔχωσι μηδὲ τοῦ τελευταίου εἴδους σχολεῖα, ἐνῷ κατὰ τὸ ἄρθρον 12 τοῦ νόμου τοῦ 1895 γραμματοδιδασκαλεῖα συνιστῶνται ὅπου ὑπάρχουσι 15 μαθηταί. Ἀλλὰ τὸ ἄρθρον 4 τοῦ νόμου τοῦ 1895», ἐξηκολούθησε γράφων ὁ ἐμὸς φίλος, «ἐπιτρέπει νὰ συσταθῶσι πανταχοῦ τοῦ Κράτους πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα, ἐὰν οἱ δημοτικοὶ πόροι ἢ αἱ ἰδιωτικαὶ εἰσφοραὶ ἢ κληροδοτήματα ἐπαρκῶσι πρὸς τοῦτο. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον ὅμως, καὶ ἂν οἱ δημοτικοὶ πόροι τὸ ἐπιτρέπωσιν, ἢ αἱ ἰδιωτικαὶ εἰσφοραὶ ἢ κληροδοτήματα, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἱδρυθῶσι πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα, διότι τὸ εἶδος τοῦ σχολείου κανονίζει ὁ ἀριθμὸς τῶν κατοίκων, καὶ ἑπομένως ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν (ἄρθρα 24–29). Οὕτω ἡ πατρίς μου, τὸ χωρίον Κ..., ἔχει κατοίκους 495, κατὰ τὴν τελευταίαν ἀπογραφήν· κατὰ τὸ νομοσχέδιον (ἄρθρον 28) θέλει διορισθῆ εἷς διδάσκαλος, ἐπειδὴ δὲ ὅλα τὰ σχολεῖα τοῦ Κράτους θέλουσιν ἔχει ἑπτὰ τάξεις, ἐγὼ δὲ φρονῶ, ὅτι ὁ εἷς διδάσκαλος δὲν ἐπαρκεῖ νὰ διδάξῃ τὰ τέκνα τῶν συμπολιτῶν μου ἑπτὰ τάξεων, συνεισφέρω ἐξ ἰδίων τὸ ποσὸν, ἵνα ἑκάστη τάξις ἔχῃ ἴδιον διδάσκαλον, συνεισφέρω δηλαδὴ νὰ γείνῃ τὸ σχολεῖον τῆς πατρίδος μου πλῆρες. Κατὰ μὲν τὸν νόμον τοῦ 1895 (ἄρθρ. 4) ἐπιτρέπεται τοῦτο, κατὰ δὲ τὸ συζητούμενον νομοσχέδιον (ἄρθρ. 24–29) τὸ τοιοῦτον δὲν ἐπιτρέπεται. Διατὶ νὰ ἐμποδίζῃ τοῦτο τὸ νομοσχέδιον; Πρὸς τούτοις, κατὰ τὸ αὐτὸ ἄρθρον τοῦ νόμου τοῦ 1895, ὁ τελειότερος τύπος τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, τὸ πλῆρες λεγόμενον δημοτικὸν σχολεῖον, ἀναγκαίως θὰ ἱδρύηται ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν νομῶν, τῶν ἐπαρχιῶν, καὶ ἐν ταῖς πόλεσι ταῖς ἐχούσαις πληθυσμὸν μείζονα τῶν 6,000. Οὕτω δικαιοῦνται νὰ ἔχωσιν αἱ πόλεις πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα, ἀλλὰ κατὰ τὸ νομοσχέδιον ὀλίγισται μόνον πόλεις θέλουσιν ἔχει πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα, διότι ὀλίγαι πόλεις ἔχουσι πληθυσμὸν δέκα χιλιάδων κατοίκων. Πρὸς τούτοις τὰ κατὰ τὸ ἄρθρ. 4 τοῦ νόμου τοῦ 1895 πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα ἐλειτούργησαν μέχρι τῆς σήμερον, διότι ἡ ἐκπαίδευσις ἦτο μὲν ὑποχρεωτική, ἀλλ’ ὄχι ἐξαναγκαστική· ἀλλὰ τὰ πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα τοῦ νομοσχεδίου εἶναι ἀδύνατον νὰ λειτουργήσωσι, διότι φεύγοντες οἱ κάτοικοι τὸ ὑποχρεωτικὸν καὶ ἐξαναγκαστικὸν τῆς δημοτικῆς φοιτήσεως, ἑπταετοῦς γιγνομένης, θὰ ἐγγράψωσι τὰ τέκνα των εἰς τὰ σχολεῖα τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως.» Καὶ καταδικάζονται οἱ ἑβδομήκοντα δῆμοι, οὓς ἀνέφερα προηγουμένως, εἰς τὴν διὰ γραμματοδιδασκάλων διαπαιδαγώγησιν τῶν τέκνων των, ἅτινα εἶναι καὶ τοῦ ἔθνους ἡ ἐλπίς, καταδικάζονται εἰς ψευδομάθειαν καὶ ψευδοπαιδείαν. Ὁ νόμος τοῦ 1895, ὡς ἐξέθηκα ὑμῖν, ἐκανόνισε καὶ τὸ δεύτερον οὐσιῶδες θέμα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸ οἰκονομικόν. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν κατεστρατηγήθη ἡ διάταξις τοῦ νόμου, ἡ προσδιορίζουσα πότε ἀπονέμεται ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου ἡ συνδρομὴ πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ἐξόδων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, — διότι κατὰ τὸν νόμον περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐπετρέπετο νὰ εἰσφέρῃ τὸ Δημόσιον διὰ νὰ συμπληρώσῃ τὰ ὑπὸ τοῦ δημοτικοῦ ταμείου καταβληθέντα ποσὰ, ἐφ’ ὅσον ταῦτα δὲν ἐπήρκουν εἰς τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ μετὰ τὴν ὑπὸ τῶν δήμων αὔξησιν τῶν ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων αὐτῶν μέχρις ἑνὸς τοῖς ἑκατὸν, ἀλλὰ δῆμοί τινες δὲν προέβησαν νὰ αὐξήσωσι τοὺς εἰρημένους φόρους μέχρις ἑνὸς τοῖς ἑκατόν, ἕνεκα δὲ τούτου δὲν ἐξεπληροῦτο ὁ ὅρος, ὑπὸ τὸν ὁποῖον ἐπετρέπετο ὑπὸ τοῦ νόμου, ὅπως τὸ Δημόσιον εἰσφέρῃ τὴν συνδρομήν του πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ἐξόδων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ κατὰ συνέπειαν τὸ Δημόσιον δὲν ἀπένειμε τὸ βοήθημα εἰς τοὺς δήμους τούτους, — ἀλλὰ τοῦτο εὐκόλως διωρθοῦτο διὰ νόμου, τροποποιοῦντος τὴν εἰρημένην διάταξιν, καὶ εἰσήχθη μάλιστα ἐν τῇ Βουλῇ νομοσχέδιον τοιοῦτον, ὅπερ δὲν συνεζητήθη, οὐδ’ ἐψηφίσθη, οὐ μόνον ἕνεκα τῶν πολιτικῶν ἀνωμαλιῶν τοῦ 1897, ἀλλὰ καὶ ἕνεκα τῶν κωλυμάτων, τὰ ὁποῖα παρενέβαλον οἱ μελετῶντες τὴν κατάργησιν τοῦ νόμου τοῦ 1895, οἵτινες ἐπεθύμουν νὰ συντελέσωσιν, ἵνα παραστῇ ἡ ἕνεκα τῆς μὴ πληρωμῆς τῆς βοηθείας τοῦ δημοσίου ταμείου ἐπιγενομένη παραλυσία. Κατὰ τὸ 1897 ὑπεβάλομεν καὶ ἕτερον νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπροτείνομεν τροποποιήσεις καὶ ἄλλων λεπτομερειῶν τοῦ νόμου τοῦ 1895, ἀλλ’ αἱ πολιτικαὶ περιστάσεις παρεκώλυσαν καὶ τοῦ νομοσχεδίου τούτου τὴν συζήτησιν καὶ ἐπιψήφισιν, δὲν ἐπληρώθησαν δ’ ἔκτοτε τὰ κενὰ, τῶν ὁποίων τὴν πλήρωσιν ἐσκόπει καὶ τοῦτο. Ταῦτα τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα ἐξακολουθοῦσιν ὑπάρχοντα, διότι δὲν ἐψηφίσθησαν τὰ προταθέντα νομοσχέδια, ἐχρησίμευσαν καὶ ταῦτα, ἵνα ἰσχυρίζωνται νῦν, ὅτι τὰ σύστημα τοῦ νόμου τοῦ 1895 δὲν δύναται νὰ εὐδοκιμήσῃ, ὅτι πρέπει νὰ καταργηθῇ, ἀντικαθιστάμενον διὰ τοῦ προτεινομένου νομοσχεδίου. Ποῖον δὲ τὸ σύστημα τοῦ νομοσχεδίου τούτου τοῦ ὑπὸ συζήτησιν; Εἶναι σύστημα ἐπεξειργασμένον μετ’ εὐφυΐας μὲν, ὅπως παραπεισθῇ ὁ ἀναγινώσκων, ὅτι καὶ τὸ σύστημα τοῦτο στηρίζεται εἰς ἀποκέντρωσιν καὶ καθιστᾷ αὐτοτελῆ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν...

§57Ι. Γ. ΛΑΠΠΑΣ. Δὲν θέλετε νὰ διακόψωμεν, κύριε Πρόεδρε;

§58Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὡς ἐγκρίνει ἡ Βουλή.

§59ΠΟΛΛΟΙ (ἐκ δεξιῶν). Ὅπως θέλετε ὑμεῖς.

§60Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πολὺ καλὰ, ἂς διακόψω.

§61ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις ἐπὶ μίαν ὥραν. (Γίνεται διακοπὴ ὥρα 8 καὶ 30′ μ. μ. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρα 10 καὶ 20′ μ. μ.)

§62ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις.

§63Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργὸς καὶ Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Καταθέτω πληροφορίας τινὰς εἰς ἀπάντησιν ἐπερωτήσεων τοῦ βουλευτοῦ Εὐρυτανίας κ. Τσάτσου καὶ τοῦ βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς κ. Δραγούμη, σχετικὰς πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ὑδρεύσεως Ἀθηνῶν–Πειραιῶς κλπ. Καταθέτω δὲ καὶ ἔκθεσιν περὶ τῆς ποιότητος τῶν ὑδάτων Στυμφαλίας τοῦ καθηγητοῦ κ. Χρηστομάνου.

§64Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Ὑποβάλλω νομοσχέδιον περὶ ἐγγυήσεως τοῦ Δημοσίου ὑπὲρ τοῦ ἐν Λαρίσῃ ἐργοστασίου, τοῦ ὁποίου ἰδιοκτήτης εἶναι ἐμπορική τις ἑταιρεία, γνωστὴ ὑπὸ τὴν ἐπωνυμίαν «Δημητριάδης, Παπᾶς καὶ Σκαλιώρας». Τὸ ἐργοστάσιον τοῦτο ὑπῆρξε θῦμα τοῦ τελευταίου πολέμου.

§65ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 369). Ὁ βουλευτὴς κ. Μανέτας ὑποβάλλει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 370). Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἔχει τὸν λόγον, ἵνα συνεχίσῃ τὴν ἀγόρευσίν του ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως.

§66Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐν τῇ εἰσηγητικῇ αὑτοῦ ἐκθέσει, δι’ ἧς συνοδεύει τὸ νομοσχέδιον, ἀναφέρει: «... Ἡ πλήρης ἀποκέντρωσις ἐν τῇ δημοτικῇ ἐκπαιδεύσει ἀπεδείχθη ἐν τοῖς πράγμασι καὶ ὑπὸ πολλὰς ἄλλας ἐπόψεις ἐπιζήμιος τὰ μάλιστα. Ἐξέλιπεν οὕτως ὁ νοῦς, ὁ διευθύνων αὐτὴν ἀπὸ σχεδίου προδιαγεγραμμένου καὶ πρὸς σκοπὸν καθωρισμένον. Ἐξέλιπεν ἡ ἑνότης ἐν τῇ διοικήσει αὐτῆς, ἡ τόσον ἀπαραίτητος διὰ λαὸν, οἷος ὁ Ἑλληνικὸς, ὁ ὀφείλων νὰ ἐπιδιώξῃ ὡς τάχιστα τὴν ἑνιαίαν καὶ ὁμοιόμορφον ἀγωγὴν καὶ παιδείαν τῶν τέκνων του, δι’ ἧς καὶ μόνης δύναται νὰ παρασκευάσῃ τὸ μέλλον του αἰσιώτερον ὑπό τε κοινωνικὴν καὶ ὑπὸ πολιτικὴν, μάλιστα δὲ ὑπὸ ἐθνικὴν ἔποψιν...» Δύναμαι εὐτυχῶς νὰ παραμυθήσω τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὅτι οὐδὲ ὁ νοῦς ὁ διευθύνων ἠμποδίζετο ἀπὸ τὸν νόμον τοῦ 1895, ἵνα βαδίζῃ ἀπὸ σχεδίου προδιαγεγραμμένου καὶ πρὸς σκοπὸν καθωρισμένον, οὐδὲ ἡ ἑνότης τῆς διοικήσεως αὐτῆς. Ἕν μόνον δικαίωμα ἀφῃρέθη ἀπὸ τὸν Ὑπουργὸν, τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν, παύειν καὶ μεταθέτειν τοὺς δημοδιδασκάλους· ἀλλὰ ποῦ, διὰ τίνος διατάξεως ἀφῄρεσεν ὁ νόμος τοῦ 1895 ἀπὸ τοὺς Ὑπουργοὺς τὸν νοῦν, ἵνα ἐπισκοπῶσι καὶ διευθύνωσι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ἵνα συλλαμβάνωσι σχέδια προδιαγεγραμμένα καὶ τείνοντα πρὸς σκοπὸν καθωρισμένον; Ἀφῄρεσεν ὁ νόμος τοῦ 1895 ἀπὸ τοὺς Ὑπουργοὺς τὸ δικαίωμα νὰ προνοῶσι περὶ διδασκαλείων, περὶ καταρτισμοῦ σώματος ἐπιθεωρητῶν κρείττονος καὶ δοκιμωτέρου, περὶ παρασκευῆς καὶ καταρτισμοῦ προσωπικοῦ διδακτικοῦ καλλιτέρου, περὶ διδακτικῶν βιβλίων καὶ συγγραμμάτων, περὶ ὁδηγιῶν διδασκαλίας, περὶ παντὸς ἐν γένει, ὅπερ δύναται νὰ προαγάγῃ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν; Ἐδέσμευε μόνον τὰς χεῖρας αὐτῶν, ὅπως μὴ μετακινῶσιν ὑπερτρισχιλίους διδασκάλους, ὅπως μὴ ὀργιάζωσιν. Ἀπήλλαξεν αὐτοὺς ἀπὸ τὸ ἀηδὲς καὶ ἐπαχθὲς βάρος τῶν προσωπικῶν μεταβολῶν, ἀφῄρεσεν ἀπὸ αὐτοὺς δικαίωμα, τὸ ὁποῖον δὲν ἤξευρον νὰ ἐνασκήσωσιν, ἢ τὸ ὁποῖον ἐνήσκουν κερδοσκοποῦντες ἐν τῇ Βουλῇ καὶ καπηλευόμενοι τὰ τιμαλφέστερα συμφέροντα τῆς κοινωνίας καὶ τοῦ ἔθνους. Ἀλλ’ ἐνῷ ὁ κ. Ὑπουργὸς παρεπονεῖτο ἐν τῇ ἐκθέσει του κατὰ τῆς ἀποκεντρώσεως καὶ ἐθεώρει αὐτὴν ἐπιβλαβῆ εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, γράφει ἐν ἄλλῃ σελίδι τῆς ἐκθέσεώς του, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἀνήκει κατά τι εἰς τὴν οἰκογένειαν. Ἐὰν ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἀνήκῃ εἰς τὴν οἰκογένειαν, διατὶ λοιπὸν δὲν ἀφίνει τὸν δῆμον, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ τὸ ἄθροισμα τῶν οἰκογενειῶν, νὰ διατάσσῃ τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως; Ὁ λαὸς ἀγαπᾷ καὶ τὸ σχολεῖον καὶ τὴν Ἐκκλησίαν· ἐὰν ἤθελεν ἀφεθῆ ἐλεύθερος, ἤθελε δυνηθῆ νὰ οἰκοδομήσῃ τοὺς ναούς του καὶ διασκευάσῃ αὐτοὺς ἀναλόγως τῆς καταστάσεως τοῦ τόπου, ἤθελεν ἀσχοληθῆ νὰ οἰκοδομήσῃ καὶ τὸ σχολεῖον. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δὲν ἐπιθυμεῖ εἶναι νὰ ἀναιρῶνται οἱ ὅροι τῆς ἰσότητος καὶ νὰ δίδηται προσοχὴ εἰς τούτους καὶ ὄχι εἰς ἐκείνους. Καὶ οἱ ὅροι τῆς ἰσότητος δὲν θέλουσιν ἀναιρεῖσθαι, ἐὰν ἄνθρωποι ξένοι παντὸς συναγωνισμοῦ πολιτικοῦ καὶ ἀλλότριοι τῆς διοικήσεως καλῶνται νὰ γνωμοδοτήσωσι περὶ τῆς καταστάσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀφοῦ οὗτοι ἀντελάβοντο τῶν πραγμάτων αὐταῖς αἰσθήσεσιν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ κοινότης ἢ ὁ δῆμος, ἡ ἐπαρχία ἢ ὁ νομὸς κωλύωνται νὰ μεριμνῶσι περὶ τῆς προκοπῆς τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ περὶ τῆς ἀρτίας λειτουργίας αὐτῆς, αὐτὸς ὁ κ. Ὑπουργὸς δὲν παρεκώλυσεν ἑαυτόν. Οἱ Ὑπουργοὶ δὲν δύνανται νὰ ἐνασκῶσι τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν καὶ παύειν, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ χυδαιότερον μέρος τῆς διοικήσεως, τὸ μέρος τὸ ὁποῖον ἐπιδρᾷ μὲν εἰς ἐπιτυχίαν αὐτῆς, ἀλλ’ ὅταν ἐνασκῆται ὑπὸ ἀνδρὸς, ὅστις κατοικεῖ μακρὰν τοῦ τόπου καὶ δὲν ἀντιλαμβάνεται τῶν πραγμάτων, ὅστις περιβάλλεται ὑπὸ ποικίλων ὑποθέσεων καὶ ἀναγκῶν, ὅστις εἶναι ἐκτεθειμένος εἰς ποικίλας πλοκὰς καὶ εἰς ποικίλους πειρασμοὺς, δὲν δύναται οὗτος ἐπιτυχῶς νὰ διαχειρισθῇ αὐτό. Ἤλπιζον ὅτι οὐδεὶς Ὑπουργὸς ἤθελε παραπονεθῆ διὰ τοῦτο, ἐξ ἐναντίας ἤθελεν εὐχαριστηθῆ, διότι ἤθελε περιορίσει τὰς περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως μερίμνας του εἰς τὸ πραγματικὸν μέρος αὐτῆς, εἰς τὸ μέρος τὸ ὀργανωτικὸν, εἰς τὸ μέρος τὸ ἐπιτηρητικὸν, εἰς τὴν ἔρευναν τῶν συνθηκῶν, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ λειτουργῇ. Ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως οὐ μόνον παρεπονέθη, ἀλλὰ καὶ ἀνήγαγε τὴν ὑπόθεσιν μέχρι τοῦ ἄρχοντος τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας, μέχρι τοῦ Βασιλέως, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἀντλεῖ τὸ δικαίωμα, τὸ ὁποῖον ἀξιοῖ νὰ ἔχῃ, καὶ διατείνεται ὅτι βαρέως θέλει φέρει ἄνευ αὐτοῦ τὴν εὐθύνην τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐὰν δὲν ἔχῃ τὸ δικαίωμα τῶν διορισμῶν καὶ παύσεων. Πάντα τὰ ἄλλα συμβουλευτικὰ σώματα, πάντα τὰ μεσολαβοῦντα διοικητικὰ σώματα, θεωρεῖ ἀλλότρια, καὶ, ὡς ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι λέγουσιν ὅτι ὁ στρατὸς πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὸν στρατὸν, γράφει καὶ αὐτὸς ἐν τῇ ἐκθέσει του, ὅτι ἡ παιδεία πρέπει νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν παιδείαν, ἐπανέρχεται δὲ κατ’ αὐτὸν ἡ παιδεία, ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ὅταν ὁ Ὑπουργὸς λάβῃ τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν, παύειν καὶ μετατιθέναι τὸ διδακτικὸν προσωπικόν. Καὶ ὁ Ὑπουργὸς βεβαιοῖ τὴν Βουλὴν, ὅτι αὐτὸς διὰ τοῦ νομοσχεδίου, τὸ ὁποῖον ἐπρότεινε, συνηρμολόγησεν οὕτω τὴν λειτουργίαν, τὴν τείνουσαν εἰς τὴν ἐκλογὴν τῶν προσώπων, ὥστε ἔθετο χαλινὸν εἰς τὸ ἴδιον ἑαυτοῦ στόμα. Ποῖος δὲ ὁ χαλινὸς οὗτος, τὸν ὁποῖον ἔθετο εἰς τὸ στόμα αὑτοῦ ὁ κύριος Εὐταξίας; Ἔταξε τὸν διευθυντὴν ἑκάστου σχολείου νὰ ἐπιτηρῇ τοὺς δημοδιδασκάλους, ἔταξε τοὺς ἐπιθεωρητὰς νὰ ἐπιτηρῶσι τὸν διευθυντὴν, ἔταξε τοὺς ἀνωτέρους ἐπιθεωρητὰς νὰ ἐπιτηρῶσι τοὺς ἐπιθεωρητὰς, ἔταξε τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον νὰ ἐπιτηρῇ τοὺς ἀνωτέρους ἐπιθεωρητάς. Καὶ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον κατήρτισεν ἐκ μελῶν 4 ἢ 5 —δὲν ἐνθυμοῦμαι—καθηγητῶν καὶ ἄλλων, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ τμηματάρχου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸ δὲ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, ἡ ἀνωτάτη αὕτη ἀρχὴ ἐπιτηρήσεως, θέλει δέχεσθαι ὅλας τὰς γνώμας, τὰς πληροφορίας καὶ τὰς προτάσεις, καὶ θέλει ὑποβάλλει εἰς τὸν Ὑπουργὸν τὴν γνώμην αὑτοῦ. Ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ μὴ ἀποδεχθῇ τὰς γνώμας αὑτοῦ, ὑπὸ μόνην τὴν ὑποχρέωσιν νὰ ὑποβάλλῃ ἔκθεσιν δικαιολογητικὴν τῆς διαφωνίας του καὶ νὰ δημοσιεύῃ αὐτὴν διὰ τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως». Ἐνθυμεῖσθε ὅτι αἱ ἐκθέσεις πολλάκις ἀπησχόλησαν τὴν δημοσιογραφίαν τὴν Ἀθηναϊκὴν, ἥτις ἐν αὐταῖς εὗρε τέλος πάντων λιμένα, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἔβλεπε καταπαύουσαν πᾶσαν θαλασσοταραχὴν, πάντα κυματισμὸν, τὴν δὲ διοίκησιν βαδίζουσαν ἐν ἠρεμίᾳ καὶ νηνεμίᾳ. Ὁ λιμὴν αὐτὸς ἦτο ἐκθέσεις τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τὴν Α. Μεγαλειότητα, ὅταν ὑποβάλλωσι προτάσεις διορισμῶν, παύσεων καὶ μεταθέσεων. Λοιπὸν οὕτως εὗρον καταπαύουσαν καὶ τὴν ἀπαισίαν συναλλαγὴν, ἀφοῦ οἱ Ὑπουργοὶ θέλουσιν ὑποβάλλει ἐκθέσεις εἰς τὸν Βασιλέα! Δὲν θὰ ἐξηγήσω ποίαν ἔχω γνώμην περὶ τῶν ἐκθέσεων τούτων, ἐνθυμοῦμαι ὅμως, ὅτι δὲν ἦτο ἀσύνηθες, ἐν ταῖς ἐκθέσεσιν αὐταῖς νὰ μὴ ἐκτίθηται ἡ πραγματικὴ καὶ ἀληθὴς ἔκθεσις τῶν πραγμάτων. Πολλάκις μάλιστα ἤκουσα ὅτι συνέβη, ἐν ἐκθέσει πρὸς τὴν Α. Μεγαλειότητα νὰ προτείνωνται λόγοι πρὸς ἀπόλυσιν ὑπαλλήλων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἦσαν πραγματικοὶ, μετὰ τῆς ἐλπίδος ὅτι ὁ ἔλεγχος τῶν ἀνακριβειῶν καὶ τοῦ ψεύδους εἶναι καὶ δύσκολος καὶ δυσεκτέλεστος. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἀδύνατον ὁ Ὑπουργὸς νὰ μὴ εὑρεθῇ εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐνασκήσῃ τὸ δικαίωμα τοῦτο τῆς ἀρνησικυρίας, οὐδὲ νὰ συντάξῃ ἐκθέσεις καὶ νὰ δημοσιεύῃ αὐτὰς διὰ τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως», ὅπως κατασταθῇ γνωστὴ ἡ γνώμη αὐτοῦ, ἡ ἀντίθετος πρὸς τὴν γνώμην τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου. Ἐννοεῖτε τί ἐστὶν Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, ἡ ἀνωτάτη αὐτὴ Ἀρχὴ, εἰς τὴν ὁποίαν διοχετεύονται αἱ περὶ τῶν διδασκάλων γνῶμαι τοῦ διευθυντοῦ τοῦ σχολείου, αἱ περὶ τοῦ διευθυντοῦ γνῶμαι τῶν ἐπιθεωρητῶν, αἱ περὶ τῶν ἐπιθεωρητῶν γνῶμαι τῶν ἀνωτέρων ἐπιθεωρητῶν, καὶ αἱ περὶ τῶν ἀνωτέρων ἐπιθεωρητῶν γνῶμαι τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου; Ἐννοεῖτε τί ἐστὶ τοῦτο;...

§67Ι. Γ. ΛΑΠΠΑΣ. Εἶναι εἶδος tout à l’ égout.

§68Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. .. Τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον θέλει ἀποτελεῖσθαι ἐξ ἀνθρώπων, οἵτινες ἀνῆλθον εἰς τὰ ἀνώτερα ἐκπαιδευτικὰ ἀξιώματα. Τί περισσότερον θέλετε ἢ νὰ ἔχητε μέλη τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου καθηγητὰς τοῦ Πανεπιστημίου, οἵτινες θὰ προεδρεύωνται ἀπὸ τὸν τμηματάρχην, ὁ ὁποῖος θὰ λαμβάνῃ 100 δραχ. ἐπιμίσθιον, τὰ δὲ μέλη τοῦ Συμβουλίου μισθὸν ἐκ δραχμῶν 400; Δὲν νομίζετε ὅτι ὑπάρχει περιορισμὸς, ὅτι οὐδαμοῦ δύναται νὰ κρυβῇ πλέον ἀόρατός τις δρᾶσις, ἡ ὁποία νὰ διαθέσῃ οὕτως ἢ ἄλλως τὰ μέλη καὶ τὸν πρόεδρον αὐτῶν; Καὶ ὅταν δὲ ὁμιλῆτε περὶ τμηματάρχου προέδρου, ἴσως ὑποθέτετε ὅτι οὗτος εἶναι εἷς ἐκ τῶν τριακοσίων, ἐπὶ τοῦ τάφου τῶν ὁποίων εἶχε γραφῆ «ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα, τοῖς ’κείνων ῥήμασι πειθόμενοι». Δυστυχῶς οὗτος εἶναι ἄνθρωπος, ὡς πᾶς ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος μάλιστα ἔχει ζωηρὰν ἐπιθυμίαν νὰ μὴ δυσαρεστῇ ποτὲ τὸν προϊστάμενόν του. Ἐνθυμοῦμαι, καὶ δύναμαι νὰ βεβαιώσω, διότι ἐν τοῖς γραφείοις μου σῴζονται ἀντίγραφα, γνωρίζω, λέγω, ὅτι, ὅτε ἐξετελεῖτο ὁ περίφημος νόμος ͵ΒΠΕʹ τοῦ 1892, ἐστάλησαν ἐπιθεωρηταὶ ἄνδρες καθηγηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου, συνέβη δὲ αἱ περὶ τῶν προσώπων γνῶμαι αὐτῶν νὰ ἦναι ἐντελῶς σύμφωνοι μὲ τὰς περὶ αὐτῶν γνώμας τοῦ Ὑπουργοῦ, καὶ διὰ τοῦτο συνέβη κατὰ τὸ 1892, ἐπὶ τῇ προτάσει τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, οἱ ὁποῖοι διέπραξαν τὴν ἐπιθεώρησιν τῶν σχολείων, ἀληθὲς αἱματοκύλισμα τῶν δημοδιδασκάλων. Ἐπεθύμουν νὰ σᾶς ἀναφέρω τὸν ἀριθμὸν τῶν τότε παυθέντων δημοδιδασκάλων, ἵνα ἴδητε καὶ ἀκούσητε. Ἐγὼ δὲν διάκειμαι ὑπὲρ τοῦ μέτρου τῆς συστάσεως ἐπιτροπῶν· λέγω δὲ τοῦτο δημοσίᾳ καὶ ἄνευ ἐνδοιασμοῦ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας γράφει ἐν τῇ ἐκθέσει του, ὅτι τὸ νομοσχέδιον τοῦ 1895 συνετάχθη ἐν τῷ ἰδιαιτέρῳ γραφείῳ μου, οὐδ’ ἠρωτήθησαν ἐπιτροπαὶ καὶ γνῶμαι σοφῶν καὶ εἰδικῶν ἀνδρῶν. Ὁμολογῶ ὅτι ἡ ἱστορία τῆς διοικήσεως καὶ ἡ ἱστορία τῆς πολιτείας τῶν Ὑπουργῶν μὲ ἐδίδαξεν, ὅτι, ὁσάκις πρόκειται νὰ μὴ γένηταί τι, συνιστῶνται τότε ἐπιτροπαί, ὅσον δὲ αὗται εἰσι περισσότερον πολυμελεῖς, τόσον ἀποβαίνει βεβαιότερον, ὅτι οὐδεμία θέλει γενῇ ἐργασία. Εἰς τὰς ἐπιτροπὰς ἀνετέθη ἡ σύνταξις νόμων, οἱ ὁποῖοι οὐδέποτε συνετάχθησαν, ἢ αἱ ἐπιτροπαὶ συνεστάθησαν διὰ νὰ περιβληθῇ διὰ κύρους ἡ γνώμη τοῦ Ὑπουργοῦ ἢ ἡ γνώμη τῶν γραφείων, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐστάλησαν εἰς τὰς ἐπιτροπὰς τὰ συνταχθέντα νομοσχέδια, ὅπως ἀνακηρυχθῇ ὑπ’ αὐτῶν τὸ ὀρθὸν καὶ ἡ σοφία τῆς γνώμης τῶν γραφείων. Εἶναι σύστημα, τὸ ὁποῖον, φοβοῦμαι μήπως ἡ φράσις μου θεωρηθῇ αὐστηρὰ, ἐὰν ὀνομάσω σύστημα ἀλληλοπατάγου ἢ σύστημα ῥεκλαμαδικόν. Ἀνέγνων ποτὲ πρὸ ἐτῶν—δὲν ἐνθυμοῦμαι πόσων, ἴσως δέκα,— ὅτι συνεστάθη ἐπιτροπὴ πολυμελὴς διὰ νὰ ἀσχοληθῇ εἰς σύνταξιν κτηματολογίου, ἀλλὰ δὲν εἶναι γνωστὸν, ἂν, ἀφοῦ ἔλαβον τὰ μέλη τὴν κοινοποίησιν τοῦ διορισμοῦ αὐτῶν, συνῆλθόν ποτε, ἵνα ἐργασθῶσιν. Ἐνθυμοῦμαι ἐπιτροπὴν πολυμελῆ, ἥτις συνεστάθη ὑπὸ Ὑπουργεῖον κατὰ τὴν πρώτην δυναστείαν, ἥτις ὅμως ἐπιτροπὴ οὐδέποτε συνῆλθε καὶ οὐδέποτε εἰργάσθη. Διὰ τοῦτο δὲν ἔχω ὑπόληψιν εἰς τὴν ἐπιτροπὴν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου. Ἀλλ’ ὁ κ. ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς, ὅστις δὲν φρονεῖ ὡς ἐγὼ περὶ τῶν ἐπιτροπῶν καὶ τῶν γνωμοδοτήσεων, εἶπεν ὅτι ἐπεκαλέσθη κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ νομοσχεδίου αὑτοῦ γνώμας καὶ δημοδιδασκάλων καὶ ἐπιτροπῶν, καὶ ἀνέφερεν, ὅτι ὁ σύλλογος τῶν δημοδιδασκάλων τῆς Τριπόλεως, φέρ’ εἰπεῖν, ἐπεδοκίμασε καὶ ἐπεκρότησε τὸ νομοσχέδιόν του, συνέκειτο δ’ αὐτὸς ὁ σύλλογος ἀπὸ ἕνα καὶ μόνον, οὐχὶ δημοδιδάσκαλον ἐν ἐνεργείᾳ, ἀλλὰ πρώην, μὴ ὄντα ἐν ὑπηρεσίᾳ καὶ συνταξιοῦχον, Παυλᾶτόν τινα, πρὸς τὸν ὁποῖον ὑπεμειδίασεν ἐλπὶς, ὅτι θέλει πραγματοποιηθῆ ὁ διορισμὸς αὐτοῦ εἰς θέσιν ἐπιθεωρητοῦ, ἣν δὲν ἠξιώθη νὰ λάβῃ ὑπὸ τὸν νόμον τοῦ 1895. Προέβαλε καὶ ἑτέραν γνωμοδότησιν συλλόγου, ἥτις φέρει μόνον τὴν ὑπογραφὴν τοῦ προέδρου καὶ τοῦ γραμματέως. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τὸ ὄνομα τοῦ προέδρου, ἀλλ’ ἔλαβον ἐκ Πύργου πληροφορίας, ὅτι ὁ εἰρημένος πρόεδρος τοῦ δῆθεν Διδασκαλικοῦ Συλλόγου τῶν Ἀθηνῶν ἔσπευσε νὰ εἰδοποιήσῃ τὸν ἀδελφόν του, δημοδιδάσκαλον τυγχάνοντα ἐν Ἀλεποχωρίῳ τοῦ Πύργου, ὅτι θέλει διορισθῇ ἐπιθεωρητὴς εἰς Ἠλείαν, αὐτὸς ὁ κύριος πρόεδρος τοῦ δῆθεν Διδασκαλικοῦ Συλλόγου Ἀθηνῶν, οὕτω δὲ διεδόθη ἡ εἴδησις ἀνὰ πᾶσαν τὴν χώραν τῆς ἐπαρχίας ἐκείνης, καὶ ἐλήφθησαν πάντα τὰ μέτρα, ἵνα οἱ πτωχοὶ δημοδιδάσκαλοι τῆς εἰρημένης ἐπαρχίας πληροφορηθῶσιν, ὅτι θέλει διορισθῇ ἐπιθεωρητὴς ὁ ἀδελφὸς τοῦ δημοδιδασκάλου Ἀλεποχωρίου, ὁ κύριος οὗτος πρόεδρος, ὅπως μαζέψωσι τὰ λουριά των καὶ σιωπήσωσιν ὡς ἰχθύες. Ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει αὑτοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ποιεῖται λόγον καὶ περὶ τῆς οἰκονομικῆς διοικήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως κατὰ τὸ πρὸ τοῦ νόμου τοῦ 1895 διάστημα καὶ κατὰ τὸ μετὰ τὸν εἰρημένον νόμον. Δὲν ἠξεύρω μετὰ τίνος σκοποῦ ἔτρεψε τὸν ἀναγνώστην τῆς εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως ἐπὶ τὴν οἰκονομικὴν κατάστασιν καὶ διοίκησιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ βεβαίως μετὰ τοῦ σκοποῦ νὰ καταδείξῃ τὴν σπατάλην τοῦ δημοσίου χρήματος καὶ τὴν περιστολὴν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἣν ἐπέφερεν ἡ οἰκονομικὴ κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1895 διοίκησις αὐτῆς. Κατὰ τὸ πρῶτον τμῆμα τῆς συνεδριάσεως ἐξήγησα εἰς τὴν Βουλὴν τὰ κενὰ, τὰ ὁποῖα κατεδείχθησαν κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νόμου τοῦ 1895, ἕνεκα τῆς καταστρατηγήσεως αὐτοῦ ὑπό τινων δημοτικῶν ἀρχῶν, αἵτινες ἀπέσχον νὰ προκαλέσωσι τὴν ὑπὸ τοῦ νόμου ἐπιτραπεῖσαν προσθήκην ἐπὶ τῶν ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων. Ἀλλ’ ἡ στατιστικὴ τῶν οἰκονομικῶν ἀποτελεσμάτων τοῦ ἔτους 1894 ἐν παραβολῇ πρὸς τὸ 1896 παράγει τὰ ἑξῆς: Κατὰ τὸ 1894 ἡ ὅλη δαπάνη τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὡς εἶπον καὶ πρὸ μικροῦ, ἀνῆλθεν εἰς 4,540,033, τὰ ἐξ εἰσφορῶν δὲ τῶν δήμων καὶ τῶν Μονῶν εἰσπραχθέντα εἰς δραχ. 2,569,702, ἑπομένως τὸ δημόσιον ταμεῖον κατέβαλε πρὸς συμπλήρωσιν τῶν ἐξόδων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως δραχ. 1,970,331. Μὴ νομίσητε δὲ, ὅτι τὰ προσενεχθέντα ὑπὸ τῶν δήμων ἦσαν δυσανάλογα πρὸς τὰ μέσα αὐτῶν, διότι τὰ ἔσοδα τῶν δήμων προϋπελογίσθησαν μὲν κατὰ τὸ 1894 εἰς 15,727,619, ἀλλ’ εἰσεπράχθησαν μόνον 12,513,775. Ἑπομένως τὰ 3,213,114, τὰ ὁποῖα προϋπελογίσθησαν, ἵνα εἰσφέρωσιν οἱ δῆμοι, ἀποτελοῦσι πλέον ἢ τὰ 3/10 τῶν ἐσόδων αὐτῶν. Κατὰ δὲ τὸ 1896, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐφηρμόσθη ὁ νόμος τοῦ 1895, τὰ ἔσοδα τῶν δήμων προϋπελογίσθησαν εἰς 17,271,940, ἤτοι περισσότερον ἀπὸ τὰ προϋπολογισθέντα τὸ 1894 κατὰ δραχμὰς 1,544,321, ἕνεκα τῆς ἐπιβολῆς τοῦ προσθέτου φόρου μέχρι τοῦ ἑνὸς τοῖς ἑκατὸν ἐπὶ τῶν ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων. Τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνῆλθον εἰς 4,160,231, ἡ δὲ συνδρομὴ τοῦ δημοσίου ταμείου εἰς δραχμὰς 810,984, ἤτοι τὸ ὅλον τῶν ἐξόδων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνῆλθεν εἰς 4,971,215. Ἐκ τοῦ ποσοῦ τῶν δραχμῶν 810,984, τῆς συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου, ἐπληρώθησαν μὲν 364,085.15, ὀφείλονται ὅμως δρ. 446,899, αἵτινες δὲν ἐπληρώθησαν ἕνεκα τῆς καταστρατηγήσεως τοῦ νόμου, ἥν τινες τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν διέπραξαν, καὶ περὶ ἧς εἶπον προηγουμένως. Τὸ πρῶτον μέρος τῆς εἰσηγητικῆς ἐκθέσεως τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐμποιεῖ εἰς τὸν ἀναγνώστην εὐχάριστον ἐντύπωσιν, διότι ἀναγγέλλει τὴν πλήρη ἁρμονίαν μεταξὺ τῶν μελῶν τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ ἀπονέμει εὔλογον καὶ δίκαιον ἔπαινον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, διότι ὡς Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ὑπῆρξεν ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νομοσχεδίου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τοῦ εἰσαχθέντος κατὰ τὸ 1889 εἰς τὴν Βουλήν. Τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἔπλεξε τὸν πανηγυρικὸν ὁ κ. Εὐταξίας, ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο, μετὰ ἐξέτασιν ὑπὸ ἐπιτροπῆς, τὴν ὁποίαν εἶχε συστήσει ἡ Βουλή, καὶ γνωμοδότησιν αὐτῆς, ἐγκατελείφθη ὑπὸ τῆς Βουλῆς· συνέβη δὲ προσέτι ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως τοῦ 1889 καὶ ἄλλα διάφορα μέλη τοῦ αὐτοῦ κόμματος ἐπανῆλθον ἔκτοτε εἰς τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ δὲν ἐπρότειναν πλέον τὸ νομοσχέδιον τοῦ 1889. Ἡ ἐγκατάλειψις δὲ τούτου ἀποδεικνύει, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὁ εἰσάγων τὸ νέον ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νομοσχεδίου τοῦ 1889 νομοσχέδιον, ἐστηρίχθη ἐπὶ βάσεως, ἡ ὁποία δὲν εἶχε τύχει τῆς ἐπιδοκιμασίας τοῦ κόσμου τῶν λογίων. Πραγματευόμενος ἐν τῇ εἰσηγητικῇ αὐτοῦ ἐκθέσει ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως περὶ τῶν πλήρων δημοτικῶν σχολείων, ἀναφέρει, ὅτι «ταῦτα κατηργήθησαν ὡς οἰκτρῶς ἀποτυχόντα, ἰδίως διὰ τὸ ἀνεπιτήδειον τῶν διορισθέντων δημοδιδασκάλων». Ἀλλ’ αὐτοὶ οἱ διορισθέντες δημοδιδάσκαλοι εἰς τὰ πλήρη σχολεῖά εἰσιν αὐτοὶ οὗτοι, οἱ ὁποῖοι ὑπάρχουσι καὶ διαπρέπουσιν, εἰσὶ δὲ καὶ αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι θέλουσι χρησιμεύσει κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ νομοσχεδίου, ἐφ’ οὗ συζητοῦμεν, ὅταν τοῦτο κατασταθῇ νόμος. Αὐτοὺς τούτους θέλει χρησιμοποιήσει ὁ κ. Ὑπουργὸς ὡς ἐπιθεωρητὰς τῶν σχολείων καὶ διευθυντὰς αὐτῶν. Τὰ πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα συνεστάθησαν οὐχὶ τὸ 1884, ἀλλὰ τὸ 1882, διὰ βασιλικοῦ διατάγματος τῆς 14 Αὐγούστου. Ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὸ 1882 καὶ 1883 συνεστάθησαν πολλὰ δημοτικὰ σχολεῖα ἐπὶ τῆς ὑπουργίας ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος ἂν ἔζη, ἤθελεν εἶναι φίλος τοῦ Βουλευτοῦ ἐκ Λοκρίδος, ἂν καὶ τότε δὲν ἦτο φίλος αὐτοῦ, τὰ ἔξοδα τῆς ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ δραχ. 371,347.72, ὅσαι ἐδαπανήθησαν τὸ 1882, ἀνῆλθον εἰς δραχ. 512,389.18, δαπανηθείσας κατὰ τὸ 1883, καὶ εἰς δρ. 616,884.31, ὅσαι ἐδαπανήθησαν κατὰ τὸ 1884. Συνεστάθησαν δὲ καὶ ἁπλᾶ σχολεῖα δημοτικὰ μὴ πλήρη, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς συστάσεως τῶν δημοτικῶν σχολείων ἐν Θεσσαλίᾳ. Καὶ συνεστάθησαν μὲν διὰ δέκα καὶ πέντε ἀποφάσεων τοῦ Ὑπουργείου ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Ἄρτῃ 35 δημοτικὰ σχολεῖα, συνεστάθησαν δὲ καὶ 75 δημοτικὰ σχολεῖα ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις τοῦ Κράτους διὰ πεντήκοντα καὶ τεσσάρων ἄλλων ἀποφάσεων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἀναφέρει ἐν τῇ ἐκθέσει του (ἀναγινώσκει): «...Τὸ δὲ κυριώτατον πάντων, ὑπὸ τὸν νόμον ΒΠΕʹ κατωρθώθη ἡ σύνταξις καὶ δημοσίευσις τῶν ὡρολογίων καὶ ἀναλυτικῶν προγραμμάτων τῶν παντοδαπῶν αὐτῆς σχολείων, πρᾶγμα ἀπαραίτητον διὰ τὴν κανονικὴν καὶ ὁμοιόμορφον αὐτῆς λειτουργίαν...» Ἀλλ’ εἰμὶ βέβαιος, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὅστις ἐτύγχανε τότε Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, δὲν θέλει ἀντιποιηθῆ τὸν ἔπαινον τοῦτον, διότι τὰ ὡρολόγια συνεστάθησαν διὰ βασιλικοῦ διατάγματος πολλῷ πρὸ τοῦ νόμου ΒΠΕʹ τοῦ 1892, ἤτοι διὰ βασιλικοῦ διατάγματος τῆς 3 Σεπτεμβρίου 1880, καὶ δι’ ἑτέρου Β. Διατάγματος τῆς 29 Φεβρουαρίου 1881, συνοδευόμενα ὑπὸ προγράμματος καὶ ὡρολογίου διδασκαλίας μαθημάτων δημοτικοῦ σχολείου. Τὸ πρόγραμμα δὲ τοῦτο συνωδεύθη δι’ ὁδηγιῶν περὶ τοῦ τρόπου τῆς διδασκαλίας τῶν διαφόρων μαθημάτων, μακροτάτων καὶ ἀναλυτικωτάτων, ὑπὸ τοῦ μακαρίτου Νικολάου Παπαμιχαλοπούλου, Ὑπουργοῦ τότε ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐν τῇ εἰσηγητικῇ ἐκθέσει αὑτοῦ εὑρίσκει καὶ ἕτερον ἐλάττωμα ἐν τῷ νόμῳ τοῦ 1895· ὅτι δὲν ὑπάρχει ἐν αὐτῷ μόνον τὸ ψηφιδωτὸν τοῦ διδακτικοῦ προσωπικοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ ψηφιδωτὸν τῶν σχολείων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ ἐνῷ καταγγέλλει τὸ ψηφιδωτὸν τῶν κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1895 δημοτικῶν σχολείων, διότι ὑπάρχουσι τοιαῦτα πλήρη, κοινὰ καὶ γραμματοδιδασκαλεῖα, λησμονεῖ ὅτι ἡ διαβάθμισις τῶν σχολείων κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ἐφ’ οὗ συζητοῦμεν, εἰς σχολεῖα πλήρη πολυτάξια, διτάξια, μονοτάξια, εἰς γραμματεῖα καὶ ἡμιημερήσια, ἀποτελεῖ ψηφιδωτὸν ποικιλώτερον ἀπὸ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἶχε καταστήσει ὁ νόμος τοῦ 1895. Δὲν διαιροῦνται τὰ πολυτάξια δημοτικὰ σχολεῖα, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, εἰς τριτάξια, τετρατάξια, πεντατάξια καὶ ἑξατάξια; Τὰ μονοτάξια δὲν διαιροῦνται εἰς πρωτοβάθμια καὶ δευτεροβάθμια; Τὰ γραμματεῖα δὲν διαιροῦνται εἰς πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια καὶ τριτοβάθμια; Καὶ τὸ ψηφιδωτὸν τῶν δημοδιδασκάλων πῶς ἤθελε μεταποιήσει εἰς ὁμοιόμορφον ὁ νόμος τοῦ 1895; Ἦτο δυνατὸν νὰ ῥιφθῶσιν εἰς τὴν θάλασσαν οἱ ὑπάρχοντες δημοδιδάσκαλοι καὶ γραμματισταί; Καὶ ἂν ἐρρίπτομεν αὐτοὺς εἰς τὴν θάλασσαν, διὰ τίνων ἠθέλομεν ἀντικαταστήσει αὐτοὺς, ἀφοῦ δὲν εἴχομεν κρείττονας αὐτῶν; Αὐτὸ τοῦτο τὸ ψηφιδωτὸν δὲν διατηρεῖται καὶ ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου, ἐφ’ οὗ συζητοῦμεν; Ἡ διαίρεσις τὴν ὁποίαν εἶχεν ἀποδεχθῆ ὁ νόμος τοῦ 1895, ἦτο φυσική. Ἦτο ἐπιθυμία καὶ τῶν συνταξάντων τὸν νόμον τοῦ 1895, ἵνα συσταθῶσι πανταχοῦ δημοτικὰ σχολεῖα πλήρη, ἀλλὰ δυστυχῶς ἔλειπον δύο εὐκολίαι· πρῶτον ὁ ἀναγκαῖος ἀριθμὸς τῶν δημοδιδασκάλων, ὁ ὁποῖος δὲν ὑπῆρχε, δεύτερον τὸ ποσὸν τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα ἀπῃτοῦντο διὰ τὴν σύστασιν καὶ συντήρησιν τῶν πλήρων δημοτικῶν σχολείων. Ἀλλ’ ὁ νόμος τοῦ 1895 συνετάχθη μετὰ τῆς γνώμης, τὴν ὁποίαν εἶπε προχθὲς ὅτι ἔχει καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δὲν λέγει ὅτι ἔβαινε βῆμα πρὸς βῆμα, διότι δὲν ἠδύνατο νὰ ποιήσηται ἅλματα; Καὶ ὁ νόμος τοῦ 1895 ἔβαινε βραδέως, ἕως ἂν τὰ Διδασκαλεῖα παραγάγωσι τόσον ἀριθμὸν διδασκάλων, ὅσος εἶναι ἀναγκαῖος, καὶ ἕως ἂν ἐξεύρωμεν πόρους, ὅπως ποριζώμεθα τὰ χρήματα τ’ ἀναγκαιοῦντα, ὅπως συστήσωμεν πανταχοῦ πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐν τῇ εἰσηγητηρίῳ ἐκθέσει αὑτοῦ ἐξαίρει προσέτι καὶ τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς διδασκαλίας, καὶ ἰδίως ἐξαίρει τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου τὸ ὑποχρεωτικὸν μετεποίησεν εἰς καταναγκαστικόν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι περιπίπτει εἴς τινα ἀντίφασιν, διότι φαίνεται ὅτι ἐλησμόνησε ποῖά τινα ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλὴν ὅτι ἐφρόνει οὐχὶ ἐν ἀπωτάτοις χρόνοις, ἀλλὰ κατὰ τὸ 1895 (ὅρα σελ. 537 τῶν ἐστενογραφημένων πρακτικῶν τῆς ΙΔʹ Περιόδου τῆς Αʹ Συνόδου τῆς Βουλῆς). Ἰδοὺ τί ἔλεγεν ὁ κ. Εὐταξίας τότε (ἀναγινώσκει): «Αἱ διατάξεις περὶ ὑποχρεωτικῆς φοιτήσεως δὲν ἔχουσι κανένα σκοπὸν, οὐδ’ ἐφηρμόσθησάν ποτε ἐν Ἑλλάδι. Καλλίτερον εἶναι νὰ παραλείπωνται, νὰ ἐπαφιέμεθα δὲ εἰς τὸ φιλομαθὲς ὁμολογουμένως τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὁ ὁποῖος ζητεῖ νὰ τῷ δώσωμεν σχολεῖα καὶ διδασκάλους, καὶ ἔστε βέβαιοι ὅτι ἡ ἀναλογία τοῦ πληθυσμοῦ ἡμῶν, ἐὰν δὲν ἦναι ἀνωτέρα ἄλλου παντὸς ἔθνους, βεβαίως θὰ ἐξικνῆται εἰς τὴν ἀναλογίαν τῶν πρωτευόντων ἐν τούτῳ Κρατῶν.» Διατὶ λοιπὸν καυχᾶται σήμερον, ὅτι ὥρισε ποινὰς καὶ κατέστησεν αὐτὴν ἐξαναγκαστικήν; Ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πρέπει βεβαίως νὰ ἐκταθῇ μέχρι καὶ τῆς τελευταίας καλύβης, ἀλλ’ αἱ ποιναὶ, αἱ ἐξαναγκάζουσαι εἰς τοῦτο τοὺς γονεῖς, ἐρεθίζουσιν αὐτοὺς κατὰ τῶν διδασκάλων, γεννῶσι δὲ μίση καὶ ἔριδας. Οἱ κάτοικοι θέλουσι συνηθίσει νὰ πέμπωσι τὰ τέκνα των εἰς τὸ σχολεῖον, ὅσον περισσότερον βελτιοῦνται τὰ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἀπόδειξις δὲ, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν ὁσημέραι αὐξάνει ἀπὸ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου τοῦ 1895. Κατὰ τὸ ἔτος 1894 ἐφοίτων 144,917, τὸ 1895 ἐφοίτων 147,021, τὸ 1896 ἀνῆλθον οἱ φοιτῶντες εἰς 148,550, καὶ τὸ 1897 εἰς 158,349. Τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως ἀνεγράφη ἄνευ κυρώσεώς τινος καὶ ἐν τῷ νόμῳ τοῦ 1895· λέγω δ’ ἄνευ κυρώσεως, διότι δὲν ἐκρίναμεν εὐσυνείδητον νὰ ζητῶμεν νὰ τιμωρῶνται οἱ πολῖται διότι δὲν στέλλουσι τὰ τέκνα των εἰς τὸ δημοτικὸν σχολεῖον, ἐὰν ἐν τῇ κατοικίᾳ αὐτῶν δημοτικὸν σχολεῖον δὲν ὑπάρχῃ. Οὐδεὶς ἀμφιβάλλει, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις πρέπει νὰ ἐκταθῇ, ὅτι πρέπει νὰ κατορθωθῇ νὰ ἱδρύσωμεν δημοτικὰ σχολεῖα ἐν πᾶσι τοῖς συνοικισμοῖς τῆς ἐπικρατείας, δὲν νομίζω ὅμως, ὅτι τὸ ἐξαναγκαστικὸν δύναται νὰ πείσῃ τοὺς γονεῖς, ἵνα στέλλωσι τὰ τέκνα των εἰς τὰ σχολεῖα. Πρὸ πάντων δὲ, ὅταν ζητῆτε νὰ καταστήσητε τὸ ὑποχρεωτικὸν καταναγκαστικὸν, πρέπει νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, ὅτι πρὸ τούτου πρέπει νὰ παρέχητε τὴν αὐτὴν παίδευσιν εἰς πάντας τοὺς Ἑλληνόπαιδας, οὐδὲ νὰ ὑποχρεῶνται ἐνταῦθα οἱ μαθηταὶ νὰ φοιτήσωσιν ἐπὶ ἑπτὰ ἔτη, ἐνῷ ἐν ἄλλοις συνοικισμοῖς ἡ παίδευσις τῶν πολιτῶν εἶναι πληρεστέρα καὶ διαρκεστέρα. Ἐν ἰδίῳ κεφαλαίῳ κανονίζονται τὰ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν θέλουσιν οἰκοδομεῖσθαι τὰ διδακτήρια· ἀλλὰ κατὰ τοῦτο ἀντέγραψεν ὁ κ. ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον κατὰ τὸ 1883 καὶ μετέπειτα ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία, ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ τότε Πρωθυπουργοῦ, ἐκανόνισε τὰ τῆς κατασκευῆς τῶν ὁδῶν. Ὅτε συνεζητεῖτο τὸ νομοσχέδιον περὶ δανείου εἴκοσιν ἑκατομμυρίων, διὰ νὰ διατεθῇ τὸ ποσὸν τοῦτο εἰς κατασκευὴν ὁδῶν, ὁ Βουλευτὴς Εὐρυτανίας, ὅστις ἐκάθητο ἐπὶ τοῦ θρανίου ἐκείνου, καὶ ὅστις ἀπεβίωσε πρὸ δέκα καὶ τριῶν ἐτῶν, ὁ Γεώργιος Ζηνόπουλος, παρίστα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ δαπανηθῶσιν οὐδὲ ἕξ ἑκατομμύρια ἐντὸς ἑνὸς ἔτους εἰς κατασκευὴν ὁδῶν, ἑπομένως ὅτι ἔκρινε περιττὸν νὰ συνομολογηθῇ δάνειον 20 ἑκατομμυρίων, διότι τοσοῦτον ποσὸν δὲν δυνάμεθα νὰ δαπανήσωμεν οὐδ’ ἐντὸς τεσσάρων ἢ πέντε ἐτῶν. Ἔλεγε δὲ τότε ὁ μακαρίτης Ζηνόπουλος, ὅτι δὲν ἔχομεν ἐργάτας, δὲν ἔχομεν ἐργολάβους, δὲν ἔχομεν οὐδὲ μελέτας πρὸς κατασκευὴν σύγχρονον πασῶν τῶν ὁδῶν· ἀλλ’ ἐφώνει ὁ τότε Πρωθυπουργὸς, καὶ ἡ ἀπάντησις αὐτοῦ συνεκίνει καὶ τὴν Βουλὴν καὶ τὰ ἀκροατήρια, ὅτι οὐχὶ ἕξ, οὐχὶ δέκα καὶ ἕξ, οὐχὶ εἴκοσι καὶ ἕξ, ἀλλὰ καὶ 36 ἑκατομμύρια δύνανται νὰ δαπανηθῶσιν ἐντὸς ἑνὸς ἔτους. Τὸ δάνειον ἐψηφίσθη, καὶ τὰ χρήματα διετέθησαν, τὰ εἴκοσι δ’ ἐκεῖνα ἑκατομμύρια δὲν ἐπήρκεσαν, ἵνα κατασκευασθῶσιν αἱ ὁδοὶ πᾶσαι ἐν τῇ χώρᾳ, διότι δὲν μνημονεύω τῆς ὁδοῦ, ἡ ὁποία κατεσκευάσθη ἀπὸ Βιτρινίτσης εἰς Λιδωρίκιον, ὁδοῦ ἀχρήστου, ἐφ’ ἧς ματαίως ἐσπαταλήθησαν ἑκατοντάδες χιλιάδων δραχμῶν, δὲν μνημονεύω τῆς δευτέρας ὁδοῦ, ἥτις κατεσκευάσθη ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Θήβας διὰ τοῦ Κιθαιρῶνος, ἥτις ὡσαύτως ἦτο ἄχρηστος, πολλῶν ἑκατοντάδων χιλιάδων δαπανηθεισῶν μάτην καὶ πρὸς κατασκευὴν αὐτῆς, οὐδὲ μνημονεύω τῆς ὁδοῦ, ἡ ὁποία ἤρξατο νὰ κατασκευάζηται ἀπὸ Ἄστρους εἰς Ἅγιον Πέτρον, καὶ ἡ ὁποία ἐγκατελείφθη ἐν τῷ μέσῳ, ἀπολεσθέντων ὅλων τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα καὶ διὰ τὴν κατασκευὴν τοῦ μέρους αὐτοῦ ἐδαπανήθησαν· πολλῷ δ’ ἧσσον ἐπιθυμῶ νὰ μνημονεύσω τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα διεσπάθησαν τότε εἰς τὴν δῆθεν κατασκευὴν ὁδῶν ἐν Λακωνίᾳ, ἣν ἀνέλαβον, ἐργολάβοι Γάλλοι, οἵτινες μετεπώλησαν τὸ δικαίωμά των εἰς δευτέρους ἐργολάβους, ὠφεληθέντες οὐκ ὀλίγας ἑκατοντάδας χιλιάδων δραχμῶν, αὐτοὶ δὲ παρεχώρησαν εἰς τρίτους, ὠφεληθέντες καὶ οὗτοι ὑπὲρ τὰς διακοσίας χιλιάδας δραχμῶν, οἱ δὲ τρίτοι εἰς τετάρτους, οἱ ὁποῖοι καὶ αὐτοὶ ὠφελήθησαν πολλὰ χρήματα. Τοιουτοτρόπως κατωρθώθη, ἀφοῦ ἐδαπανήσαμεν καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ κεφαλαίου τοῦ δανείου τῶν εἴκοσιν ἑκατομμυρίων ἱκανὸν ποσὸν εἰς τόκους, νὰ κατασκευασθῶσιν ἐλάχισταί τινες ὁδοὶ, νὰ ἐπιβαρυνθῇ δὲ ἡ ὁδοποιητικὴ ὑπηρεσία διὰ δανείου εἴκοσιν ἑκατομμυρίων. Τὸ αὐτὸ σύστημα βλέπω, ὅτι ἐπιθυμεῖ ὁ κύριος Ὑπουργὸς νὰ ἐφαρμόσῃ καὶ εἰς τὴν οἰκοδομὴν τῶν διδακτηρίων. Ζητεῖ νὰ συνομολογήσωμεν δάνειον διὰ νὰ οἰκοδομήσωμεν πάντα ἀμέσως. Δὲν εἶμαι τῆς γνώμης αὐτῆς· προλέγω δὲ, ἐὰν ψηφισθῇ ἡ διάταξις αὕτη τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι θέλουσι κατασπαταληθῆ καὶ τὰ χρήματα τοῦ δανείου καὶ τὰ χρήματα ὅσα συνελέξαμεν δραχμὴν πρὸς δραχμὴν ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν καὶ ἀπεταμιεύσαμεν ἐν ταῖς Τραπέζαις. Ἡ πεῖρα τῶν πραγμάτων, ἡ γνῶσις τοῦ τόπου διδάσκει, ὅτι οἱ ἄνθρωποι πρέπει νὰ βαίνωσι βαθμηδὸν καὶ ἠρέμα, νὰ μὴ ἐπιθυμῶσι τὰ μεγάλα, πρὶν ἢ καταστῶσιν ἐπιτήδειοι νὰ ἐπιχειρήσωσι καὶ παρασκευάσωσιν αὐτά, διότι θέλουσιν ἄλλως ναυαγήσει, ναυαγοῦντες δὲ κατὰ τὴν ἐπιχείρησιν τῶν μεγάλων, καθιστῶσιν ἡμᾶς ἀνικάνους, ἵνα ἐπιτύχωμεν τὰ μικρά. Ὅτε ἐτύγχανον Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, μοὶ ἐπροτάθη τότε ἡ γνώμη νὰ συσταθῇ τμῆμα ἀρχιτεκτονικὸν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, καὶ νὰ συγκεντρωθῶσιν ἐν αὐτῷ πᾶσαι αἱ ἐργασίαι περὶ οἰκοδομήσεως σχολείων καθ’ ὅλους τοὺς δήμους τοῦ Κράτους· ἀφοῦ δὲ θέλομεν συνομολογήσει καὶ δάνειον, δὲν ἠξεύρω πόσων ἑκατομμυρίων δραχμῶν, βεβαίως θέλομεν δυνηθῆ νὰ ἐπαρκέσωμεν εἰς πάντα ταῦτα. Τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὁ νόμος τοῦ 1895 κατέστησεν, ἦτο σύστημα μικρονόων ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐτόλμων νὰ ἀποβλέπωσιν εἰς τὰ μεγάλα, ἐσκόπουν δ’ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ οἰκοδομῶνται τὰ διδακτήρια, ἐφ’ ὅσον αἱ εἰσπράξεις ἀπὸ τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη τὸ ἐπέτρεπον· ἀλλὰ τὸ σύστημα τοῦτο δὲν ἐνέκρινον οἱ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ, τὴν γνώμην δ’ αὐτῶν ἀπεδέχθη καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως· Ἀλλ’ ἐγὼ δὲν ἀπεδέχθην τοιοῦτον σύστημα· συμβαίνει μάλιστα νὰ ἔχω ἀκόμη ἐν τῷ γραφείῳ μου τὸ σχέδιον, τὸ ὁποῖον ἐμελέτησα, καὶ τοῦ ὁποίου ἡ μελέτη ἐκράτυνεν ἔτι μᾶλλον τὴν πεποίθησιν, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀποδεχθῶ σύστημα, τὸ ὁποῖον θέλει κακῶς καταλήξει. Ἡ μεγάλη πρακτικότης τοῦ κ. Ὑπουργοῦ προὐνόησε νὰ ἐκτυπωθῇ τὸ νομοσχέδιον ἐν ἡμικλάστῳ φύλλῳ, μοὶ ἀφῆκε δ’ οὕτω χῶρον, ὃν ἐπλήρωσα διὰ σημειώσεων, τὰς ὁποίας τώρα ἔχω ὑπ’ ὄψιν. Ἐν τῷ ἄρθρῳ 4 τοῦ νομοσχεδίου ἀναγράφονται τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα διδάσκονται ἐν τοῖς σχολείοις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὅτε κατὰ τὸ 1878 συνετάξαμεν τὸν νόμον περὶ Διδασκαλείων, ἐκρίναμεν ὅτι ἦτο ἀνάγκη ἐν τῷ νόμῳ ἐκείνῳ νὰ τεθῶσιν αἱ βάσεις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἀνεγράψαμεν οὕτω τὰς γνώσεις, αἵτινες πρέπει νὰ θεωρῶνται ἐν Ἑλλάδι ὡς ἀποτελοῦσαι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ ἀναγραφὴ ἐν τῷ ἄρθρῳ 4 διαφέρει κατὰ τοῦτο, ὅτι περιελήφθη ἐν τῷ παρόντι νομοσχεδίῳ ἐν παραγράφῳ ϛʹ τὸ μάθημα τῆς διδασκαλίας τῶν δικαιωμάτων καὶ τῶν καθηκόντων τοῦ συνταγματικοῦ πολίτου. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὁ ἀγορεύσας πρὸ ἐμοῦ, εἶπεν, ὅτι αὐτὴν τὴν γνώμην εἶχε πρὸ τοῦ νομοσχεδίου· ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀποδώσω δικαιοσύνην, βεβαιῶν ὅτι πολὺ πρὸ τοῦ νομοσχεδίου καὶ πολὺ πρὶν σχηματίσῃ τὴν γνώμην ὁ κ. Φλογαΐτης, καθ’ ὃν χρόνον εἰσήγαγον εἰς τὴν Βουλὴν τὸ νομοσχέδιον περὶ Διδασκαλείων κατὰ τὸ 1878, ἔλαβον ἐπιστολὴν ἀπὸ τὸν κ. Ν. Λεβίδην, μετὰ τοῦ ὁποίου δὲν συνεδεόμην τότε διά τινος σχέσεως, δι’ ἧς ὁ κύριος Λεβίδης μὲ συνεβούλευεν, ἵνα περιλάβω ἐν τῷ νομοσχεδίῳ καὶ τὴν στοιχειώδη διδασκαλίαν τοῦ συνταγματικοῦ πολιτεύματος. Τὸ πρᾶγμα κατὰ θεωρίαν εἶναι ἄριστον, διότι ὠφέλιμον πάντως ἔσται καὶ οἱ ἑξαετεῖς παῖδες τῶν πόλεων καὶ τῶν χωρίων νὰ ἔχωσι γνῶσιν τῶν δικαιωμάτων των ὡς πολιτῶν καὶ γνῶσιν τῶν κανόνων, κατὰ τοὺς ὁποίους κινεῖται ἡ Πολιτεία αὕτη. Μοὶ φαίνεται ὅμως, ὅτι θέλει εἶναι τὸ πρᾶγμα πρόωρον, καὶ ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ ἀναβάλωμεν τὴν διδασκαλίαν τοῦ μαθήματος τούτου ἐπί τινα ἔτη ἀκόμη, ὅτε οἱ νεανίσκοι αὐτοὶ θέλουσι κατασταθῆ ὡριμώτεροι, διότι τώρα ἑξαετεῖς φοιτῶσιν εἰς δημοτικὰ σχολεῖα πιθανῶς διευθυνόμενα ἀπὸ διδασκαλίσσας καὶ οὐχὶ ἀπὸ διδάσκαλον. Ἡ διδασκαλία δὲ τοῦ μαθήματος τῆς ἐμπορίας, τὸ ὁποῖον ἀναγράφεται μεταξὺ τῶν μαθημάτων, μοὶ φαίνεται ὅτι δὲν θέλει εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτύχῃ, παρακαλῶ δ’ ὑμᾶς νὰ μὴ νομίζητε ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ ἐπικράτεια ἀποτελεῖται ἀπὸ τὰς Ἀθήνας καὶ τὸν Πειραιᾶ μόνον. Ἐὰν ἀρχίσητε νὰ ὁμιλήσητε περὶ ἐμπορίας, ἤτοι περὶ ἐμπορικῆς γεωγραφίας, περὶ προσφορᾶς καὶ συζητήσεως, περὶ προστατευτικῆς καὶ ἐλευθέρας ἐμπορίας, ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ τίνος δήμου;...

§69ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Παρακαμπυλίων.

§70ΕΤΕΡΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Εὐρυτάνων.

§71ΤΡΙΤΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Βουπρασίων.

§72Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν θέλω προσβάλει τὸν τόπον, ἐὰν εἴπω καὶ ἐγὼ Μυλάοντος καὶ Τρικολώνων... Ἐὰν, λέγω, ὁμιλήσητε περὶ τοιούτων πραγμάτων ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ τινὸς τῶν εἰρημένων δήμων, βεβαίως δὲν θέλετε σπείρει σπορὰν, ἡ ὁποία θέλει καρποφορήσει, ἐνῷ ἀφ’ ἑτέρου, ἐὰν καλλιεργήσητε περισσότερον τὰ μαθήματα τῶν θηλέων, τὰ ὁποῖα περιλαμβάνονται ἐν τῇ παραγράφῳ ιζʹ ὑπὸ τὸν περιληπτικώτατον ὁρισμὸν «Ἐργόχειρα», ἐὰν ἀναγράψητε αὐτὰ ὡς εἶχον ἀναγραφῆ ἐν τῷ νόμῳ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἤτοι ἐὰν ἀπαιτήσητε νὰ διδάσκηται ἡ ῥαπτική, ἡ πλεκτική, ἡ τέχνη τοῦ κατασκευάζειν ἐδέσματα, αἱ στοιχειώδεις γνώσεις οἰκιακῆς οἰκονομίας καὶ εὐκοσμίας καὶ τάξεως, θέλετε πάντως προνοήσει πληρέστερον περὶ τῶν πρωτίστων ἀναγκῶν μιᾶς κόρης, ἡ ὁποία προορίζεται μετὰ τινα καιρὸν εἴτε νὰ γείνῃ δεσποινὶς καὶ ἀναπληρώσῃ τὴν μητέρα αὐτῆς ἐν τῇ διοικήσει τῆς οἰκίας, εἴτε νὰ γένηται δέσποινα καὶ νὰ διοικῇ τὸν οἶκον. Ἠγόρευσα κατὰ τὸ πρῶτον τμῆμα τῆς συνεδριάσεως καὶ παρέστησα ἄτοπά τινα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ἐπέλθει ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ ἄρθρου 3 τοῦ νομοσχεδίου (ἀναγινώσκει): «Σχολεῖα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἱδρύονται πανταχοῦ, ἔνθα οἱ κάτοικοι εἶναι πλείονες τῶν διακοσίων». Καὶ τὸ ἄρθρον 24 (ἀναγινώσκει): «Τὸν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις ἀριθμὸν τῶν διδασκάλων ἐμφαίνει τὸ πηλίκον τῆς διαιρέσεως τοῦ ὁλικοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητευόντων διὰ τοῦ ἀριθμοῦ 50 μὲν κατὰ τὰς κώμας τὰς ἐχούσας 501–900 κατοίκους, 50–60 δὲ κατὰ τὰς κωμοπόλεις τὰς ἐχούσας πληθυσμὸν ἀπὸ 901–1400, καὶ 60–70 κατὰ τὰς πόλεις τὰς ἐχούσας πληθυσμὸν ἄνω τῶν 4000...» Ἀνέφερα ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νομοσχεδίου θέλει ἐπιφέρει ζημίαν αἰσθητὴν εἰς 19 δήμους, οἱ ὁποῖοι θέλουσι μείνει ἄνευ δημοτικῶν σχολείων, εἰς 70 δὲ ἄλλους, οἱ ὁποῖοι θέλουσι μείνει μὲ ἓν μόνον δημοτικὸν σχολεῖον. Ἀλλὰ παρέλιπον νὰ καταδείξω καὶ ἄλλα πρακτικὰ ἄτοπα ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα θέλουσιν ἐπέλθει ἐκ τῆς διατάξεως τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ καὶ ἐν ἄλλοις χωρίοις. Χωρία ἔχοντα μαθητὰς διὰ μίαν τάξιν δημοτικοῦ σχολείου, ἤτοι μονοτάξια καὶ διτάξια, θέλουσιν ὑποβιβασθῆ εἰς γραμματοσχολεῖα· εἰσὶ δὲ ταῦτα εἴκοσι καὶ ὀκτὼ ἐν μόνῳ τῷ νομῷ τῆς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος. Αὐτῶν ἔχω πρόχειρον τὴν στατιστικὴν, καὶ ἀφηγοῦμαι ὑμῖν αὐτήν. Καὶ 1) τὸ χωρίον Ἅγιος Γεώργιος ἔχει κατοίκους 421, ἔχει μαθητὰς 67, ἑπομένως δύναται νὰ ἔχῃ δημοτικὸν σχολεῖον.

Μὴ ἀπορεῖτε, διότι τὸ χωρίον Σουδενέϊκα εἶναι συνοικισμὸς ἐξ ἄλλου χωρίου τῶν Σουδενῶν, συμβαίνει δὲ οἱ μαθηταὶ νὰ ἦναι τέκνα τοῦ χωρίου Σουδενῶν...

§73ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Εἶναι δυνατὸν νὰ φαντασθῆτε, ὅτι 50% δύνανται νὰ ἦναι μαθηταί; Θὰ σᾶς τὸ ἐξηγήσω ἐγὼ, πῶς συμβαίνει καὶ πῶς καὶ ὑπὸ τὸ νομοσχέδιον ὑμῶν θὰ παραμείνῃ τὸ σχολεῖον. Μοὶ ἐπιτρέπετε τὴν ἐξήγησιν;

§74Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Μάλιστα.

§75ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὴν στατιστικὴν αὐτὴν τὴν ἐδημοσίευσεν ἐν Πάτραις ὁ ἐκεῖ ἐπιθεωρητὴς, ἀπὸ σκοποῦ ἴσως, διὰ νὰ παραστήσῃ εἰς τοὺς ἐκεῖθεν Βουλευτάς, ὅτι πρόκειται ὅλα αὐτὰ τὰ σχολεῖα νὰ καταργηθῶσιν. Ἐπίτηδες δὲ προσεποιήθη, ὅτι ἠγνόει τὰ ἄρθρα 22 καὶ 23 τοῦ νομοσχεδίου. Τὸ ἄρθρον 22 τί λέγει; (ἀναγινώσκει): «Ἄν που ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν ἦναι διάφορος τοῦ ὑπὸ τῆς στατιστικῆς ἐνδεικνυομένου καὶ κατ’ ἀκολουθίαν ὁ ἀριθμὸς τῶν διδασκάλων οὐχὶ ἀνάλογος πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν, αἱ ἑκασταχοῦ ἐκπαιδευτικαὶ ἀρχαὶ, μετ’ ἐξακρίβωσιν τοῦ πράγματος, λαμβάνουσαι ὑπ’ ὄψιν καὶ τὸν μέσον ὅρον τῆς φοιτήσεως τῶν μαθητῶν κατὰ τὰ τρία τελευταῖα ἔτη, ἀναγγέλλουσιν ἁρμοδίως τὸ πρᾶγμα εἰς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον· τοῦτο δ’ ἐπιφέρει τὴν διόρθωσιν τοῦ πλημμελῶς ἔχοντος, μεθαρμόζον αὐτό τε πρὸς τὴν νέαν ταύτην κατάστασιν καὶ τὴν εἰς βάρος τοῦ οἰκείου δήμου ἀρχικῶς κανονισθεῖσαν εἰσφοράν.» Ἀκολούθως, κατὰ τὸ ἄρθρον 23, «ὅταν πολλὰ χωρία δικαιούμενα νὰ ἔχωσι κατωτέρων εἰδῶν σχολεῖα κεῖνται πλησίον ἀλλήλων, ἡ δὲ μετάβασις τῶν παιδίων εἴς τι τούτων ἦναι εὔκολος, ἐπιτρέπεται νὰ ἱδρυθῇ ἐν αὐτοῖς ἓν κοινὸν σχολεῖον ἀνωτέρου εἴδους...» Τί σημαίνει τοῦτο; Ὅτι, ἐὰν ἀποδειχθῇ που, ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν εἶναι ἀνώτερος τοῦ ἐνδεικνυομένου ὑπὸ τῆς στατιστικῆς, ἱδρύεται σχολεῖον ἀνάλογον τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν...

§76Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἀλλ’ οὐδέποτε θέλει ὑπερβῆ τὸν ἀριθμόν.

§77ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Παρακαλῶ, νὰ τελειώσω... Τοῦτο δὲ ἀκριβῶς συμβαίνει εἰς τὰς Πάτρας. Εἰς τὰ Σουδενέϊκα, ἂν ἦναι, ὡς εἴπετε, 184 κάτοικοι καὶ 95 μαθηταί, εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχῃ ἀναλογία τοιαύτη τῶν μαθητῶν;

§78Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι καὶ ἄλλα χωρία.

§79ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σᾶς παρακαλῶ. Ἐγὼ εἶμαι σχεδὸν Σουδενιώτης.

§80Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Πῶς! Ἐγὼ ἐνόμιζον ὅτι εἶσθε ἐκ Λοκρίδος (ἱλαρότης.)

§81ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἡ σύζυγός μου κατάγεται ἐκ Σουδενῶν, καὶ ἔχω ἀκριβῶς κτήματα εἰς τὰ Σουδενέϊκα, ὥστε εἶμαι εἰς θέσιν κάλλιον παντὸς ἄλλου νὰ γνωρίζω τί συμβαίνει ἐκεῖ. Εἶναι πέριξ πολλοὶ συνοικισμοί, τῶν ὁποίων τὰ παιδία φοιτῶσιν εἰς τὸ σχολεῖον αὐτό. Λοιπὸν κατὰ τὸ ἄρθρον 23, ὅταν ὑπάρχωσι χωρία κείμενα πλησίον ἀλλήλων, δύνανται ν’ ἀπαιτήσωσιν ἓν σχολεῖον κοινὸν, καὶ θὰ συσταθῇ σχολεῖον ἀνάλογον πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν. Ὥστε τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον κρατεῖ μέχρι τοῦδε, καθιεροῦται καὶ διὰ τοῦ νομοσχεδίου ἡμῶν.

§82Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τὸ σύστημα τὸ κρατοῦν μέχρι τοῦδε εἶναι ὅτι τὴν ἵδρυσιν καὶ τὸν βαθμὸν τοῦ σχολείου κανονίζει ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν. Ὑμεῖς ἐγκατελίπετε τὸ σύστημα τοῦτο, καὶ ἐλάβετε ἓν ἄλλο σύστημα, τὸν ἀριθμὸν τῶν κατοίκων...

§83ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὸ ἄρθρον 23 τοῦ νομοσχεδίου καθιεροῖ τὸ αὐτὸ σύστημα.

§84ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὁμιλεῖτε κατόπιν.

§85Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. .. Προσδιωρίσατε δὲ ὡς ἐλαχίστην μονάδα τοὺς 500 κατοίκους. Ἐὰν λοιπὸν χωρίον τι ἔχῃ 490 ψυχὰς, δὲν δύναται νὰ ἔχῃ δημοτικὸν σχολεῖον, διότι ἀντιβαίνει εἰς τὸ ἄρθρον 24.

§86ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Παρακαλῶ, μοὶ ἐπιτρέπετε ἀκόμη μίαν ἐξήγησιν; Ἐν Ἑλλάδι ἔχομεν χωρία 1003 περίπου ἐξ ἑνὸς μέχρι 200 κατοίκων. Ἐὰν ἐμένομεν εἰς τὴν ἀρχὴν νὰ ἔχωμεν σχολεῖα αὐτοτελῆ εἰς μόνα τὰ χωρία τὰ ἀπὸ 200 ψυχῶν καὶ ἄνω, αὐτὰ τὰ 1003 χωρία θὰ ἔμενον ἄνευ διδασκάλου καὶ σχολείου. Διὰ τοῦτο δεχόμεθα ὡς δευτέραν ἀρχὴν, πλὴν τοῦ δικαιώματος, τὸ ὁποῖον ἔχει ἑκάστη κώμη ἄνω τῶν 200 ψυχῶν νὰ ἔχῃ ἴδιον σχολεῖον, καὶ ὅπου ἀποδειχθῇ ὅτι εἶναι μαθηταὶ ἀνάλογοι καὶ ὅπου εἶναι χωρία πλησίον ἀλλήλων, ὥστε καὶ μὲ 30 ψυχὰς καὶ μὲ 40 καὶ μὲ 60 νὰ ἦναι δυνατὸν δύο ἢ τρία τοιαῦτα νὰ ἀπαρτίσωσιν ἕνα σχολικὸν συνδυασμὸν διὰ νὰ ἔχωσιν ἓν σχολεῖον. Νομίζω ὅτι εἶναι μία λογικὴ βάσις.

§87Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω ὅμως, ὅτι εἶναι λίαν ἀπαιτητικὸν νὰ νομίζῃ τις, ὅτι δύναται νὰ ποιῆται σχολικοὺς συνδυασμοὺς διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν παίδων.

§88ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τοῦτο γίνεται μέχρι τοῦδε.

§89ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Εἶναι εἰκονικὸν, δὲν εἶναι πραγματικὸν, τὰ παιδία τοῦ χωρίου Μπραχάμι καὶ τὰ παιδία τοῦ χωρίου Χαλάνδρι καὶ τὰ παιδία τοῦ χωρίου Ἀμαρουσίου νὰ συνιστῶσιν ἕνα σχολικὸν συνδυασμόν.

§90ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἰς τὰ Σουδενέϊκα σήμερον μεταβαίνουσι τὰ παιδία ὅλων τῶν πέριξ χωρίων.

§91Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Αὐτὸ δὲ θέλει ἔχει ἓν ἄλλο ἀποτέλεσμα λίαν δυσάρεστον, τὸ ἀποτέλεσμα ὅτι θέλετε ἐλαττώσει τὸν ἀριθμὸν τῶν δημοτικῶν σχολείων, διπλασιάζοντες ἢ τριπλασιάζοντες τὸν ἀριθμὸν τῶν γραμματοσχολείων...

§92ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὄχι.

§93Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. .. Διότι θέλετε συστήσει γραμματεῖα καὶ θέλετε προσθέσει γραμματεῖα ἴσως 1000 καὶ πλέον.

§94ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἶναι 840 τώρα.

§95Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θέλετε τὰ αὐξήσει εἰς δύο χιλιάδας τότε.

§96ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὄχι, διότι ἡμεῖς καθιεροῦμεν τοὺς σχολικοὺς συνδυασμούς.

§97Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἀνέγνων ὑμῖν 28 χωρία, τὰ ὁποῖα εἶχον δημοτικὰ σχολεῖα καὶ θέλουν ἔχει τώρα γραμματεῖα;

§98ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Θὰ ἔχωσι δημοτικὰ σχολεῖα, διότι θὰ ἔχωσιν ἄνω τῶν 40 μαθητῶν.

§99Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν, διότι θέλει εἶναι ἐναντίον τοῦ ἄρθρου 24.

§100ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐκτὸς τοῦ ἄρθρου 24 εἶναι καὶ τὸ ἄρθρον 23. Εἶναι δύο βάσεις.

§101ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Διατὶ δὲν θέτετε βάσιν τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν;

§102ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἔχομεν δύο βάσεις. Ἄνω τῶν 200 ψυχῶν ὑπάρχει ἡ πρώτη βάσις. Κάτω τῶν 200 ψυχῶν, ἐπειδὴ ἔχομεν 1003 κώμας τοιαύτας, καθιεροῦμεν τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν, καὶ καθ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν παροικίαι πλησίον ἀλλήλων κείμεναι νὰ ἀπαρτίσωσιν ἕνα σχολικὸν συνδυασμὸν, ὅπως ἀπὸ Βραχατίου μέχρι Πύργου, ὅπου ἀνὰ πέντε ἢ δέκα λεπτὰ ἔχομεν μικρὰς παροικίας ἐκ 5, 10 ἢ 20 οἰκογενειῶν, λαμβάνομεν ἓν κέντρον μεταξὺ αὐτῶν καὶ συνιστῶμεν ἐν αὐτῷ σχολεῖον.

§103Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἶναι δυνατὸν ἀπὸ μίαν παροικίαν νὰ πηγαίνωσι τὰ παιδία εἰς ἄλλην, μίαν καὶ δύο ὥρας ἀπέχουσαν;

§104ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὄχι μίαν ὥραν, ἀλλὰ λεπτὰ μόνον τῆς ὥρας. Ὅσοι εἶναι ἐκεῖθεν, γνωρίζουσι τὰ μέρη καὶ τὰς ἀποστάσεις.

§105Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἡ βάσις τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κατοίκων δὲν εἶναι βάσις ὀρθή. Θέλετε ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα βέβαιον τὸν πολλαπλασιασμὸν τῶν γραμματοσχολείων ἐπὶ ἐλαττώσει τοῦ ἀριθμοῦ τῶν δημοτικῶν σχολείων. Πολλὰς ἔχω ἀκόμη παρατηρήσεις ἐπὶ τῶν καθ’ ἕκαστον τοῦ νομοσχεδίου, ἐπιφυλάσσομαι δὲ νὰ ἀνακοινώσω ὑμῖν αὐτὰς, ἀφοῦ ἡ Βουλὴ παραδεχθῇ τὴν ἀρχὴν καὶ εἰσέλθωμεν εἰς τὰς λεπτομερείας τοῦ νομοσχεδίου.

§106ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Δὲν θὰ μακρηγορήσω, Κύριοι, ἀπαντῶν πρὸς ὅσα ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς εἶπε κατὰ τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου. Ὁ κ. Φλογαΐτης ἔχει μίαν idée fixe. Εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀποκεντρώσεως, θεωρῶν ταύτην ὡς πανάκειαν παντὸς κακοῦ, κατατρύχοντος τὴν Ἑλλάδα, ὡς τὴν μόνην δυναμένην νὰ θεραπεύσῃ πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν. Γίνεται λόγος περὶ οἰκονομικῶν; Ζητεῖται ἡ ἀποκατάστασις ἀληθοῦς ἰσοζυγίου; Ζητεῖται ἡ ἐπίρρωσις τῆς ἐθνικῆς ἡμῶν οἰκονομίας διὰ τῆς ἀναπτύξεως καὶ ἐκμεταλλεύσεως τῶν πλουτολογικῶν πόρων τῆς χώρας; Ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς οἰκτείρει ἡμᾶς τοὺς ἄλλους, διότι χανόμεθα μὲ τοιαύτας μελέτας καὶ συζητήσεις. Δι’ αὐτὸν ἀρκεῖ ἡ ἀποκέντρωσις, ἵνα ἐπέλθῃ ὁ χρυσοῦς αἰὼν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ὑπὸ τὴν ἔποψιν τῶν τε δημοσίων καὶ τῶν κατ’ ἰδίαν οἰκονομικῶν. Ἂν ἡμεῖς οἱ ἄλλοι κατατριβώμεθα, σκεπτόμενοι καὶ συζητοῦντες, πῶς δυνάμεθα νὰ ἀποκτήσωμεν χρηστὴν διοίκησιν, βελτιοῦντες αὐτὴν διὰ καταλλήλων νομοθετημάτων καὶ λαμβάνοντες πρόνοιαν περὶ τῆς προσηκούσης θεωρητικῆς καὶ πρακτικῆς μορφώσεως τῶν ὀργάνων αὐτῆς καὶ περὶ ἐξασφαλίσεως τούτων ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ· ἂν καταταλαιπωρώμεθα, φροντίζοντες νὰ καταστήσωμεν ταχεῖαν καὶ ἀκεραίαν τὴν ἀπονομὴν τῆς δικαιοσύνης διὰ τῆς κρείττονος διαρρυθμίσεως τοῦ δικαστικοῦ ἡμῶν ὀργανισμοῦ καὶ διὰ τῆς ἀποκτήσεως ἱκανῶν καὶ χρηστῶν δικαστῶν· ἂν ἀγωνιζώμεθα περὶ κρείττονος διοργανώσεως τῶν κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν πολεμικῶν μας δυνάμεων καὶ τῆς ἐξωτερικῆς ἡμῶν ὑπηρεσίας, αὐτὸς προσμειδιᾷ μακαρίως πρὸς πάσας τὰς τοιαύτας ἡμῶν προσπαθείας, ἀπορῶν καὶ ἐξιστάμενος, πῶς δὲν δυνάμεθα νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι μόνη ἡ ἀποκέντρωσις δύναται, ὡς διὰ μαγικῆς ῥάβδου, νὰ μεταβάλῃ τὰ πάντα καὶ ν’ ἀποδείξῃ τὴν Ἑλλάδα μίαν τῶν μᾶλλον εὐνομουμένων καὶ εὐδαιμόνων χωρῶν τῆς ὑφηλίου! Μάτην, Κύριοι, θὰ ζητήσητε νὰ μάθητε παρ’ αὐτοῦ, πῶς κυρίως θὰ κατορθωθῇ τὸ θαῦμα τοῦτο. Λέγει πολλά, καὶ δὴ στερεοτύπως ἀπὸ τριακονταπεντατίας ἤδη, ἂν μὴ πλανῶμαι, περὶ ἀποκεντρώσεως, ἐξ ὧν δύνασθε νὰ συναγάγητε ἴσως, ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς συγχέει πως τὴν ἀποκέντρωσιν οὐ μόνον πρὸς τὴν αὐτοδιοίκησιν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν καθ’ ἑαυτὴν, μὴ ποιούμενος ἀκριβῆ τινα διάκρισιν μεταξὺ πολιτικῆς, κυβερνητικῆς καὶ διοικητικῆς ἀποκεντρώσεως, ἀλλ’ ἀδύνατον νὰ ἐννοήσητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον κυρίως ζητεῖτε, ἤτοι πῶς ἡ ἀποκέντρωσίς του τὴν παροῦσαν κακοδαιμονίαν θὰ μεταβάλῃ εἰς εὐδαιμονίαν. Ἂν δὲ θελήσητε νὰ τὸν στενοχωρήσητε, ὑποδεικνύοντες εἰς αὐτὸν, ὅτι, καὶ ἄν που παρ’ ἡμῖν εἰσήχθη διοικητική τις ἀποκέντρωσις, αὕτη ἀντὶ καλοῦ κακοῦ μᾶλλον ἐγένετο πρόξενος· ἂν τὸν ὑπομνήσητε τὰ ἄτοπα τῆς τοιαύτης ἀποκεντρώσεως ἐπὶ τῶν προτάσεων τῶν καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου καὶ τῶν Εἰσαγγελέων, ἂν τῷ ἀναφέρητε τὴν παράλυσιν τῶν δήμων καὶ τῶν λιμενικῶν ταμείων, ἐφ’ ὅσον διατελοῦσι ταῦτα ὑπὸ κυβερνητικὴν καὶ διοικητικὴν ἀποκέντρωσιν, θὰ συσπάσῃ ἴσως τοὺς ὤμους καὶ θὰ κινήσῃ τὴν κεφαλὴν, ἐλεεινολογῶν ὑμᾶς, ὅτι δὲν θέλετε νὰ τὸν ἐννοήσητε, καὶ θὰ στρέψῃ εἰς ἄλλα τὸν λόγον. Δὲν ἠδύνατο, Κύριοι, νὰ ᾖναι διάφορος ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς, ὁμιλῶν τὴν ἑσπέραν ταύτην περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Καὶ περὶ αὐτῆς ἔχει τὴν γνώμην, ὅτι θὰ καταστῇ ἠθικὴ, θρησκευτικὴ καὶ ἐθνικὴ ἀγωγὴ, καὶ θὰ μεταδίδῃ πρὸς πάντας τοὺς Ἑλληνόπαιδας τὴν ἀναγκαίαν γενικὴν μόρφωσιν καὶ τὰς ἀπαραιτήτους στοιχειώδεις γνώσεις διὰ πᾶν πρακτικὸν τοῦ βίου στάδιον, ὅτι δὲ θὰ ἐκλίπῃ πάραυτα τὸ νῦν ψηφιδωτὸν τῶν σχολείων καὶ διδασκάλων της καὶ θὰ καταστῇ αὐτὴ ἑνιαία καὶ ὁμοιόμορφος καθ’ ὅλην τὴν ἐπικράτειαν, ἂν ἐφαρμόσωμεν πλήρη τὴν ἀποκέντρωσιν ἐπ’ αὐτῆς. Τώρα, ἂν ἡμεῖς καὶ διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου καὶ διὰ τῆς συνοδευούσης αὐτὸ μακρᾶς αἰτιολογικῆς ἐκθέσεως καὶ διὰ τῆς εἰσηγητικῆς ἡμῶν περὶ αὐτοῦ ἀγορεύσεως ἀπεδείξαμεν ἡλίου φαεινότερον, ὅτι ἡ πλήρης ἀποκέντρωσις καὶ ἐν παντὶ ἄλλῳ κλάδῳ, μάλιστα δ’ ἐν τῇ δημοτικῇ ἐκπαιδεύσει, εἶναι καθαρὰ οὐτοπία δι’ ἡμᾶς τοὺς Ἕλληνας, ἐν ὅσῳ διατελοῦμεν ὑπὸ τὰς σημερινὰς κοινωνικὰς καὶ πολιτικὰς συνθήκας, τί τοῦτο πρὸς τὸν κ. Φλογαΐτην; Αὐτὸς στρέφει τότε τὸν λόγον εἰς ἄλλα, καὶ ὁμιλεῖ διὰ μακρῶν περὶ πολυνομίας, ἣν ζητεῖ νὰ παραστήσῃ ὡς φαγέδαιναν τοῦ δημοσίου ἡμῶν βίου, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ τῆς δημοτικῆς ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως, εἰς ἀποτροπὴν δ’ αὐτῆς δὲν ὀκνεῖ νὰ ἀναφέρῃ ὡς ἀξιομίμητον τὸ ἔθιμον τῶν πάλαι Λοκρῶν, οἵτινες ἐπέβαλλον εἰς τοὺς εἰσηγητὰς τῶν νέων νόμων νὰ φέρωσι μεθ’ ἑαυτῶν βρόχον, δι’ οὗ, ἀπορριπτομένων αὐτῶν, ἀπηγχονίζοντο. Ἀλλ’ ἐγὼ, Κύριοι, δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω τώρα, τί συμβαίνει μὲ τὴν πολυνομίαν εἰς τὰς ἄλλας δημοσίας ὑμῶν ὑπηρεσίας. Προκειμένου ὅμως περὶ τῆς δημοτικῆς ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ἡ πολυνομία δὲν ἔβλαψεν, ἀλλὰ μᾶλλον ὠφέλησεν αὐτήν. Ἐὰν ἐνεμένομεν εἰς τὸν πρῶτον καταστατικὸν αὐτῆς νόμον, τὸν τοῦ 1834, ὅστις, ὡς ἀποδεικνύω ἐν τῇ αἰτιολογικῇ τοῦ νομοσχεδίου ἐκθέσει, ἦτο ἀναλόγως τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἄρτιος καθ’ ἑαυτὸν, καθιέρου δὲ καὶ πλήρη σχεδὸν ἀποκέντρωσιν ἐπὶ τῆς διοικήσεώς της, ἀφοῦ ἐπέτρεπεν εἰς τοὺς δήμους τὸ δικαίωμα νὰ συνιστῶσι σχολεῖα, νὰ ἐξευρίσκωσι καὶ μισθοδοτῶσιν ἐξ ἰδίων πόρων τοὺς δημοδιδασκάλους· ἐὰν, λέγω, ἐνεμένομεν εἰς τὸν νόμον ἐκεῖνον, πρὸ πολλοῦ οὐδ’ ἴχνος δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως θὰ ὑπελείπετο ἐν Ἑλλάδι, διότι δὲν ἠξεύρω ἐὰν θὰ εἶχον πολλοὶ ἐκ τῶν δημοδιδασκάλων μέχρι σήμερον τὴν αὐταπάρνησιν νὰ παραμείνωσι πιστοὶ εἰς ἔργον, ὅπερ ὑπὸ τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος ἀποκέντρωσιν κατεδίκαζεν αὐτοὺς καὶ τὰς οἰκογενείας των εἰς λιμοκτονίαν. Εἰς τὴν ἀφόρητον ταύτην κατάστασιν τῶν δημοδιδασκάλων ἔθεσε τέρμα ὁ νόμος ΤΛΗʹ τοῦ 1856, καθ’ ὃν ἔγνω τὸ Κράτος νὰ προκαταβάλλῃ αὐτὸ τοὺς μισθούς των καὶ νὰ εἰσπράττῃ εἶτα τούτους παρὰ τῶν δήμων. Ὡς δὲ ὁ νόμος οὗτος, καὶ πάντες οἱ μετ’ αὐτὸν περὶ Διδασκαλείων, Ὑποδιδασκαλείων καὶ περὶ δημοτικῆς καθόλου ἐκπαιδεύσεως νόμοι ἔχουσι νὰ ἐπιδείξωσι πρόοδόν τινα, βελτίωσιν ὁπωσδήποτε τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος κλάδου. Διὰ τῶν νέων Διδασκαλείων καὶ τῶν Ὑποδιδασκαλείων ἀπεκτήσαμεν ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ καλλίτερον διδακτικὸν προσωπικὸν τῶν πρὶν δημοδιδασκάλων καὶ γραμματοδιδασκάλων. Καὶ οἱ νόμοι δὲ ΥΗʹ τοῦ 1871 «περὶ μὴ μεταθέσεως τῶν καθηγητῶν καὶ διδασκάλων διαρκοῦντος τοῦ σχολικοῦ ἔτους» καὶ ΑΦΝΗʹ τοῦ 1887 «περὶ πειθαρχικῶν ποινῶν, παύσεως καὶ μεταθέσεως τῶν δημοδιδασκάλων ἀμφοτέρων τῶν φύλων», καὶ οἱ περὶ Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως νόμοι ΑΧΜΗʹ καὶ ᾼΧΟΘʹ τοῦ 1888 καὶ ᾼϠΜΑʹ τοῦ 1891, καὶ ὁ «περὶ διοργανισμοῦ τῶν σχολείων τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ καταργήσεως τοῦ Ταμείου τῆς Δημοτικῆς Ἐκπαιδεύσεως» ͵ΒΠΕʹ νόμος τοῦ 1892, ὡς καὶ ὁ ἐν ἰσχύϊ ͵ΒΤΜΘʹ νόμος τοῦ 1895 «περὶ στοιχειώδους ἐκαιδεύσεως», πάντες, λέγω, οἱ νόμοι οὗτοι, οἱ παριστώμενοι ὑπὸ τοῦ κ. Φλογαΐτου ὡς πολυνομία καταστρεπτικὴ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἔχουσι νὰ ἐπιδείξωσιν ἕκαστος πρόοδόν τινα ἐν αὐτῇ. Τοῦτο, Κύριοι, ἀπέδειξα ἐγὼ δι’ ἐπιχειρημάτων ἀναντιλέκτων ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Τοῦτο κατανοῦσι καὶ ἀνομολογοῦσι βεβαίως οἱ πρεσβύτεροι ἐξ ἡμῶν, οἱ ἀναλογιζόμενοι, ὁποία ἦτο ἡ κατάστασις τῆς δημοτικῆς ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως, οὐχὶ κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη ἀπὸ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου τοῦ 1834, ἀλλὰ πρὸ δύο μόλις δεκαετηρίδων, καὶ ὁποία εἶναι αὐτὴ σήμερον. Αὐτοὶ γινώσκουσι κάλλιστα, ὅτι ἔκτοτε καὶ τὸ διδακτικὸν προσωπικὸν ἔχει κατὰ πολὺ βελτιωθῆ καὶ τὰ δημοτικὰ ἡμῶν σχολεῖα ἔχουσιν ὑπερδιπλασιασθῆ. Τὴν βελτίωσιν ταύτην δύνανται νὰ παραγνωρίζωσιν ἐκεῖνοι καὶ μόνοι, οἵτινες, καθήμενοι κεκλεισμένοι ἐν τῷ γραφείῳ αὑτῶν, ὡς ὁ Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ἔχουσιν ἀπὸ τριακονταετίας καὶ ἐπέκεινα τὸν νοῦν προσηλωμένον εἰς μίαν idée fixe, τὴν τῆς ἀποκεντρώσεως, ὑπ’ οὐδεμίαν σημείωσιν λαμβάνοντες τὴν ἔκτοτε γενομένην πρόοδον. Αὐτοὶ δύνανται νὰ θεωρῶσιν ὡς πανάκειαν τῆς δημοτικῆς ἡμῶν ἐπαιδεύσεως τὴν πλήρη διοικητικὴν αὐτῆς ἀποκέντρωσιν, καθ’ ἣν οἱ δῆμοι θὰ συνίστων τὰ σχολεῖά των, θὰ ἐξεύρισκον καὶ θὰ διώριζον τοὺς διδασκάλους αὐτῶν, καὶ θὰ κατέβαλλον τὰς ἀναγκαίας πρὸς τοῦτο δαπάνας. Ἡμεῖς ὅμως, οἱ γινώσκοντες ὅτι ἡ τοιαύτη ἀποκέντρωσις θὰ ἦναι ἐπὶ πολὺ ἔτι ἁπλοῦν ὄνειρον διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἡμεῖς οἱ ἔχοντες πρὸ ὀφθαλμῶν τὴν παράλυσιν καὶ ἀποσύνθεσιν, εἰς ἣν εἶχε περιστῆ κατὰ τὰ πρῶτα ἔτη ἡ δημοτικὴ ἡμῶν ἐκπαίδευσις ὑπὸ ἀποκέντρωσιν ὄχι τόσον ἄκρατον, ἡμεῖς οἱ γινώσκοντες κάλλιστα, ὅτι ἡ αὐτὴ καὶ χείρων παράλυσις ἐπαπειλεῖ αὐτὴν, ἐὰν ἐφαρμοσθῇ ἡ ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς προτεινομένη νῦν πλήρης ἀποκέντρωσίς της, ἐν ὅσῳ οἱ δῆμοι ἡμῶν εὕρηνται ἐν τῇ παρούσῃ κοινωνικῇ καταστάσει, ἡμεῖς βεβαίως δὲν δυνάμεθα ἢ ν’ ἀποκρούσωμεν πάσῃ δυνάμει πρότασιν, ζητοῦσαν νὰ ἀνατρέψῃ πᾶν ὅ,τι καλὸν ἀπεκτήσαμεν ἐν τῇ δημοτικῇ ἡμῶν ἐκπαιδεύσει μετὰ ἑξηκονταετῆ περίπου πεῖραν καὶ μετὰ θυσίαν πολλῶν δεκάδων ἑκατομμυρίων. Πάντως δὲ τοιαύτας προτάσεις ἔχοντες πρὸ ὀφθαλμῶν οἱ πάλαι Λοκροί, ἀπῄτουν παρὰ τῶν εἰσηγητῶν νέων νόμων νὰ φέρωσι βρόχον μεθ’ ἑαυτῶν, ὅπως ἐν περιπτώσει ἀποκρούσεώς των ἔχωσι πρόχειρον τὸ μέσον τῆς ἀπαγχονίσεως. Τοσαῦτα μόνον εἶχον, Κύριοι, νὰ εἴπω εἰς ἀπάντησιν τῶν εἰρημένων ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἀττικῆς. Μεταβαίνω νῦν εἰς τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ὡς πρὸς τὴν ὁποίαν ὁμολογῶ, ὅτι δὲν δύναμαι νὰ ἦμαι τόσον βραχύς. Ὁ κύριος Δηλιγιάννης εἶναι παλαίμαχος τοῦ λόγου ἀγωνιστής. Αὐτὸς δὲν χάνεται εἰς θεωρίας περὶ ἀποκεντρώσεως, εἰ καὶ ἐν παρόδῳ δὲν ὤκνησε νὰ ἀντλήσῃ ὑπὲρ τῶν γνωμῶν του ἐπιχειρήματα καὶ ἐκ τῆς ἀγορεύσεως τοῦ κ. Φλογαΐτου, ὅσα ὑπέλαβε λυσιτελῆ ὁπωςδήποτε εἰς τὸν σκοπόν του. Αὐτὸς ἔρχεται εἰς τὰ πράγματα, ἀδιάφορον ἐὰν ζητῇ νὰ παραστήσῃ ταῦτα ὡς συμφέρει εἰς αὐτόν. Ἀνεσκόπησε τὴν ἱστορίαν τῆς δημοτικῆς ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως, προσεπάθησε δὲ νὰ ἀποδείξῃ, ὅτι μέχρι τοῦ σωτηρίου ἔτους 1895 ἐπεκράτει πλῆρες χάος ἐν αὐτῇ, ὅπερ ἐπελθὼν διεκόσμησεν ὁ ΒΤΜΘʹ νόμος αὐτοῦ, ὅστις εἶναι τὸ ἄκρον ἄωτον τῆς σχετικῆς νομοθεσίας μας. Τὰ καλὰ τοῦ νόμου τούτου ζητεῖ νῦν νὰ ἀνατρέψῃ, κατὰ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος, τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, καθ’ οὗ διὰ τοῦτο ἐπάναγκες ἐνόμισεν αὐτὸς ν’ ἀντεπεξέλθῃ πάνοπλος, καὶ ὡς ὁ κυρίως εἰσηγητὴς τοῦ νόμου τοῦ 1895 καὶ ὡς ἀνὴρ φιλόπολις, θέλων ν’ ἀποτρέψῃ ἐκ τῆς πατρίδος του τὰ πολλὰ καὶ μεγάλα κακὰ, ἅτινα ἡ ἐπιψήφισις αὐτοῦ θὰ συνεπήγετο. Πρὸς τοιοῦτον ἀντίπαλον καὶ τοιαύτην ἀγόρευσιν δὲν δύναμαι νὰ ἦμαι βεβαίως πολὺ βραχύς. Ἐν πρώτοις, Κύριοι, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ μὴ παρακολουθήσω τὸν ἀξιότιμον ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν εἰς τὴν ἱστορικὴν ἀναδρομήν του μέχρι τῆς ἐποχῆς τοῦ 1821 καὶ τῆς πρὸ ταύτης. Εὑρίσκω τὸ ἔδαφος τοῦτο ὀλισθηρόν πως, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι αἱ περὶ τῆς καταστάσεως τῆς δημοτικῆς ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους ἱστορικαὶ εἰδήσεις εἶναι ἐλλιπεῖς, ἐλλιπέσταται. Ἕν μόνον εἶναι γνωστὸν καὶ βέβαιον, ὅτι τὴν ἐποχὴν ἐκείνην οὐδαμοῦ τῆς Ἑλλάδος ὑπῆρχον, ὡς αὐτὸς ἰσχυρίσθη, δημοτικὰ σχολεῖα. Ὑπῆρχον μόνον τὰ λεγόμενα κοινὰ σχολεῖα, καὶ τοιαῦτα ἀπήντων οὐ μόνον ἐν Δολοῖς τοῦ Οἰτύλου, ἐν Ἁγίῳ Πέτρῳ τῆς Κυνουρίας, ἐν Πάρῳ καὶ ἐν Σύρῳ, ὡς αὐτὸς εἶπεν, ἀλλὰ πολλαχοῦ τῆς Ἑλλάδος, εἰς ἃ οἱ παῖδες, φοιτῶντες ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐν τοῖς ναοῖς, ἤρχοντο ἀπὸ τοῦ Σταυρὲ βοήθει με διδασκόμενοι τὸν ἀλφάβητον, ὀλίγας προσευχὰς καὶ εἶτα τὴν Ὀκτώηχον καὶ τὸ Ψαλτήριον. Οὐδὲ συνετηροῦντο αὐτὰ, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, δαπάναις τοῦ Κράτους· διότι, ὡς πάντες γινώσκετε, πρὸ τοῦ 1821 ἐκράτουν ἐν Ἑλλάδι οἱ Τοῦρκοι, οἵτινες περὶ παντὸς ἄλλου ἐμερίμνων ἢ περὶ δημοτικῶν σχολείων τῶν ῥαγιάδων, τὸ δὲ 1821 δὲν ὑπῆρχε Κράτος, ἀλλὰ ἐπανάστασις, ἥτις εἰς ἄλλα εἶχεν ἐστραμμένην τὴν προσοχήν της ἢ εἰς τὰ δῆθεν δημοτικὰ σχολεῖα, τὰ ἐν Δολοῖς καὶ ἐν Ἁγίῳ Πέτρῳ. Εἰς τὰς τοιαύτας ἱστορικὰς ἀνακριβείας δύνανται νὰ περιπίπτωσί τινες, ἐπαγγελλόμενοι τὸν παιδαγωγικὸν παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται, νομίζω, νὰ ἐπαναλαμβάνωνται αὐταὶ καὶ ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ὑπ’ ἀνδρῶν μάλιστα τοῦ ἀξιώματος τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Ἀγνοῶ, Κύριοι, τίνες λόγοι ὑπηγόρευσαν εἰς τὸν προλαλήσαντα, ἵνα ἐπιβάλῃ εἰς ἑαυτὸν ἐν ἔτει 1878, ἣν ἐκαυχήθη ἐγκράτειαν περὶ τὰς δημοδιδασκαλικὰς μεταβολάς. Πλὴν τότε δὲν ἡγεῖτο αὐτὸς κυρίως εἰπεῖν πολιτικοῦ κόμματος, ἀλλ’ ἠρίθμει μόνον ἐπὶ τῶν δακτύλων, τὸ δὴ λεγόμενον, τοὺς φίλους ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἐὰν ἔζη ὁ ἀείμνηστος Κουμουνδοῦρος, μεθ’ οὗ τότε συνέπραττεν ἐν τῇ Κυβερνήσει ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἴσως μᾶς ἔδιδεν ἄλλην τινὰ τοῦ πράγματος ἐξήγησιν. Ἀλλ’ ἀφοῦ ἔχομεν νεώτερα γεγονότα, δυνάμενα νὰ παράσχωσιν ἁπτὴν τοῖς πᾶσιν ἀπόδειξιν περὶ τῆς διατυμπανιζομένης νῦν ἐγκρατείας του περὶ τὰς διδασκαλικὰς μεταβολὰς, πρὸς τί νὰ καταφύγωμεν εἰς τόσον μεμακρυσμένον καὶ ἀμφίβολον γεγονός, οἷον τὸ τοῦ 1878; Ἔχομεν, Κύριοι, τὰ ἔτη 1885, 1891 καὶ 1895, καθ’ ἃ ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς προΐστατο τῶν κοινῶν, ἡγούμενος μεγάλου πολιτικοῦ κόμματος. Τί ἔγεινε κατ’ αὐτὰ ἐν τῷ δημοδιδασκαλικῷ ἡμῶν κόσμῳ; Γενικὴ ἀναστάτωσις! Εἰς χιλιάδας ἀνέρχονται αἱ δημοδιδασκαλικαὶ μεταβολαὶ τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος ἐτῶν. Καὶ βεβαίως οὐδεὶς θὰ ἔχῃ τὴν ἀφέλειαν νὰ πιστεύσῃ, ὅτι διέπραξαν αὐτὰς ἁπάσας ἐν ἀγνοίᾳ καὶ παρὰ τὴν θέλησίν του, χάριν τῶν ἰδιαιτέρων πολιτικῶν των φίλων, οἱ ὑπ’ αὐτὸν Ὑπουργοὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κ. κ. Ζυγομαλᾶς καὶ Γεροκωστόπουλος καὶ ὁ μακαρίτης Πετρίδης! Τώρα ἐν ἀπουσίᾳ τούτων ἐκ τοῦ μέσου ἡμῶν δύναται ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς νὰ ἰσχυρίζηται μετὰ πολλοῦ τοῦ θάρρους καὶ περὶ αὐτῶν, ὡς καὶ περὶ τῶν ἄλλων Ὑπουργῶν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὅτι «ἐποιοῦντο κατάχρησιν τῆς ἐξουσίας, τὴν ὁποίαν τὸ ἀξίωμα αὐτῶν παρεῖχεν εἰς αὐτοὺς», καὶ ὅτι αὐτὸς πρῶτος ἐπλήρωσεν «ἀληθῆ καὶ ὡμολογημένην ἀνάγκην, ἡ ὁποία ἐδημιουργήθη ἐκ τῆς ἀσυνειδήτου καταχρήσεως, ἣν οἱ Ὑπουργοὶ ἐποιοῦντο τῆς ἐξουσίας αὐτῶν». Ἀλλὰ πῶς ἠνείχετο αὐτὸς, ὡς Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, Ὑπουργοὺς, τοιαύτην ἀσυνείδητον κατάχρησιν ποιουμένους τῆς ἐξουσίας των; Πῶς ἐπέτρεπε νὰ δημοσιεύωνται ἐν τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως» αἱ ἀναρίθμητοι ἐκεῖναι δημοδιδασκαλικαὶ μεταβολαί; Πῶς ἰδίᾳ ἐν ἔτει 1891 ἠνέχθη δι’ ἑνὸς φετφᾶ τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου νὰ τεθῇ εἰς ἀργίαν ὁ νόμος ΑΦΝΗʹ τοῦ 1887, δι’ οὗ παρεκωλύοντο αἱ ἀθρόαι κατ’ ἔτος δημοδιδασκαλικαὶ μεταβολαὶ, καὶ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς ἰσχὺν ὁ νόμος ΥΗʹ τοῦ 1871, δι’ οὗ εἶχον ἀφεθῆ αὐταὶ ἐλεύθεραι; Πῶς δὲ μετὰ τὴν ἐπιψήφισιν καὶ δημοσίευσιν τοῦ νόμου ΒΤΜΘʹ τῆς 3 Σεπτεμβρίου 1895 ἀφῆκε μέχρι τῆς 31 Δεκεμβρίου τοῦ αὐτοῦ ἔτους νὰ γίνωνται καθ’ ἑκάστην σχεδὸν ἄπειροι μεταβολαὶ, καθ’ ἃς οἱ πλεῖστοι τῶν δημοδιδασκάλων οὐχὶ ἅπαξ καὶ δὶς, ἀλλὰ πολλάκις ἀπελύθησαν, διωρίσθησαν καὶ μετετέθησαν; Τίς ἀγνοεῖ, ὅτι ταῦτα πάντα ἐγένοντο, ὅπως παραμείνωσιν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ μόνοι οἱ ἀφωσιωμένοι εἰς τὸ πολιτικὸν κόμμα τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος δημοδιδάσκαλοι καὶ ἐξασφαλισθῶσιν ἐν αὐτῇ, ἀφοῦ ὑπ’ αὐτὸν διωρίσθησαν καὶ οἱ ἐπιθεωρηταὶ, ἐκ τῆς ἀπολύτου ἐξουσίας τῶν ὁποίων θὰ ἐξηρτᾶτο ἐφεξῆς ἡ τύχη των; Καὶ ὅμως, καίτοι νωπὰ, νωπότατα τὰ γεγονότα ταῦτα, ὁ κ. Δηλιγιάννης παρέδωκεν αὐτὰ τὴν ἑσπέραν ταύτην εἰς λήθην, ἀνεμνήσθη δὲ μόνον τῶν ἐν ἔτει 1893 γενομένων δημοδιδασκαλικῶν μεταβολῶν, ὅτε καὶ αὖθις προϊστάμην ἐγὼ τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, καὶ παρέστησεν αὐτὰς ὡς ἀποτρόπαιον παράδειγμα ἀσυνειδήτου καταχρήσεως τῆς ὑπουργικῆς ἐξουσίας, κατὰ τὴν κοινοβουλευτικωτάτην ὄντως ἔκφρασίν του. Ὁ ἰσχυρισμὸς οὗτος, Κύριοι, προεβλήθη καὶ ἄλλοτε ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τὰς παρελθούσας αὐτῆς περιόδους, ἀνῃρέθη δὲ ὑπ’ ἐμοῦ κατὰ τρόπον ἀναντίρρητον καὶ εἰς αὐτὸν τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος, παρόντα καὶ τότε, ὡς νῦν, ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἀπέδειξα, Κύριοι, τότε, ὅτι αἱ δημοδιδασκαλικαὶ μεταβολαὶ τοῦ 1893 κατὰ τὸ πλεῖστον ὠφείλοντο εἰς δύο ἐξαιρετικὰς περιστάσεις, τὰς ἑξῆς: Ἡμεῖς ἤλθομεν τότε εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἐν παραμοναῖς ἀναστολῆς τῶν πληρωμῶν ὑπὸ τοῦ Κράτους, μὲ πρόγραμμα οἰκονομιῶν. Χάριν τῶν οἰκονομιῶν τούτων ἔγνων ν’ ἀπολύσω ἐν καιρῷ διακοπῶν πάντας τοὺς γραμματοδιδασκάλους, ἀνερχομένους εἰς 800 καὶ ἐπέκεινα. Μετὰ τὴν ἔναρξιν τῶν μαθημάτων, ἤτοι τρεῖς μῆνας μετὰ τὴν ἀπόλυσίν των, ἀναδιωρίσθησαν αὐτοὶ, καὶ οὕτω προέκυψαν ὑπὲρ τὰς 1600 μεταβολαί. Ἡ ἑτέρα περίστασις εἶναι, ὅτι ἐν ἔτει 1893 ἐφηρμόσθη ὁ νόμος ΒΠΕʹ, καθ’ ὃν ἔπρεπε νὰ γείνῃ ἡ κατατόπισις τῶν διδασκάλων, ἀναλόγως τοῦ βαθμοῦ των καὶ τοῦ βαθμοῦ τῶν σχολείων. Αἱ ἄλλαι μεταβολαὶ ἦσαν ἐλάχισται, καὶ αὗται καθαρῶς ὑπηρεσιακαὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Ταῦτα, Κύριοι, ἐγίνωσκε κάλλιστα ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ὡς καὶ ὅσοι ἐξ ὑμῶν παρεκάθησθε τότε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἀλλ’ ὑπάρχουσι μεταξὺ ὑμῶν καὶ οἱ μὴ παρόντες τότε ἐν τῇ Βουλῇ, εἰς ἀποπλάνησιν δὲ τούτων δὲν ἐδίστασεν ὁ κύριος Δηλιγιάννης νὰ ἐπαναλάβῃ νῦν αἰτίασιν, ἔκτοτε ἐξελεγχθεῖσαν ὡς πάντῃ ἀνυπόστατον, μόνον καὶ μόνον ὅπως λάβῃ ἐντεῦθεν ἀφορμὴν καὶ ὁμιλήσῃ περὶ ἀσυνειδήτου καταχρήσεως Ὑπουργικῆς ἐξουσίας, αὐτὸς, κατὰ τὴν τελευταίαν πρωθυπουργίαν τοῦ ὁποίου ἐντὸς τῶν πρώτων πέντε ἢ ἓξ μηνῶν διεπράχθησαν ὑπὲρ τὰς 27 χιλιάδας προσωπικῶν μεταβολῶν, ὡς ἀπέδειξε τότε δι’ ἀκριβοῦς στατιστικῆς εἷς συμπολίτης καὶ πρώην πολιτικός του φίλος.

§107Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Νομίζω ὅτι δὲν εἶναι αὐτὴ γλῶσσα, ἁρμόζουσα εἰς τὸ ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον κατέχετε.

§108ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἀλλὰ δυστυχῶς εἶναι ἡ μόνη ἁρμόζουσα εἰς τὴν γλῶσσαν, τὴν ὁποίαν ὑμεῖς πρὸ ὀλίγου μετεχειρίσθητε. Εἶναι δὲ, Κύριοι, παράδοξος ἡ τακτικὴ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Γόρτυνος. Ἐνῷ αὐτὸς ἐπιτιθέμενος κατὰ τῶν ἄλλων μεταχειρίζεται φράσεις ἥκιστα κοινοβουλευτικὰς, ὅταν οὗτοι ἀμυνόμενοι εὑρίσκωνται εἰς τὴν ἀναπόδραστον ἀνάγκην νὰ κάμωσι χρῆσιν τῶν αὐτῶν φράσεων, ἐξανίσταται, μετασχηματιζόμενος αἴφνης εἰς ἐπιτιμητὴν αὐτῶν. Μήπως δὲ τὸ ἴδιον δὲν συμβαίνει καὶ μὲ ὅσα εἶπε σήμερον περὶ συναλλαγῆς; Ἐν τῇ Κυβερνήσει ὢν, εἶχεν ἀνυψώσει αὐτὴν εἰς δόγμα πολιτικὸν, ἰσχυριζόμενος ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι, ἂν δὲν ἀκούσῃ τὰς συστάσεις τῶν φίλων του Βουλευτῶν, θ’ ἀκούσῃ τὰς τοῦ κουρέως του, καὶ ὅτι αἱ συστάσεις τῆς ὑπηρεσίας ἄγουσιν εἰς τὸν Νεπωτισμὸν καὶ τὴν γραφειοκρατίαν. Τώρα, ἐκτὸς τῆς Κυβερνήσεως ὤν, μετεσχηματίσθη αἴφνης εἰς κήρυκα ἐγκρατείας, καὶ ὁμιλεῖ κατὰ τῆς ἀσυνειδήτου καταχρήσεως τῆς Ὑπουργικῆς ἐξουσίας· ἠξεύρετε διατί; Διότι, Κύριοι, γινώσκει κάλλιστα, ὅτι ἔχει πληρώσει πολλοὺς κλάδους δι’ ὑπαλλήλων, ἀφωσιωμένων μὲν εἰς τὸ κόμμα, οὗτινος ἡγεῖται, ἀνικάνων ὅμως καὶ ἀχρήστων εἰς τὴν δημοσίαν ὑπηρεσίαν. Φοβούμενος δὲ, μήπως ἡ παροῦσα κοινοβουλευτικὴ Κυβέρνησις εὑρεθῇ ὅσον οὔπω εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκκαθάρῃ τὴν ὑπηρεσίαν ἐκ τῶν τοιούτων ὑπαλλήλων, κόπτεται ἀπὸ τοῦδε ὑπὲρ αὐτῶν, καὶ κηρύττει τὴν ἐγκράτειαν καὶ ἀποχὴν ἀπὸ πάσης συναλλαγῆς, αὐτὸς ὁ ἐντὸς μηνῶν μόνον μυριάδας ὅλας μεταβολῶν διαπράξας, ἐπὶ τῇ ἐλπίδι, ὅτι ἡμεῖς θὰ τηρήσωμεν ἀπέναντί του τὸ παράγγελμα τοῦ Κυρίου: «Πάντα οὖν, ὅσα ἂν εἴπωσιν ὑμῖν τηρεῖν, τηρεῖτε καὶ ποιεῖτε· κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν μὴ ποιεῖτε· λέγουσι γὰρ καὶ οὐ ποιοῦσιν». Ἐφρόντισα, Κύριοι, ἐν τῇ αἰτιολογικῇ τοῦ νομοσχεδίου ἐκθέσει νὰ ἦμαι ὅσον οἷόν τε ἀναλυτικὸς καὶ σαφής. Χάριν τῆς σαφηνείας ἐθυσίασα ἴσως τὴν βραχυλογίαν, ὅπως μὴ ἐγκαταλίπω τὴν ἐλαχίστην ἀμφιβολίαν περὶ τῶν ἰσχυρισμῶν μου. Ὁμολογῶ δ’ ὅτι διὰ πᾶν ἄλλο ἀνέμενον ν’ ἀκούσω αἰτιάσεις, οὐχὶ δὲ καὶ δι’ ἔλλειψιν σαφηνείας. Καὶ παρὰ τίνος αἱ αἰτιάσεις αὗται; παρὰ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ὅστις διακρίνεται διὰ τὴν ὀξύτητα τῆς ἀντιλήψεως. Αὐτὸς λοιπὸν εἶπεν, ὅτι, μολονότι ἀνέγνω τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος ἔκθεσιν τετράκις, οὐχ ἧττον ἐπειδὴ πολλὴ ποικιλία ἐχύθη εἰς αὐτὴν καὶ κατὰ τρόπον ἥκιστα ἁρμονικὸν, τῷ ἀπέβη δύσκολον νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἀναλύσεως αὐτῆς καὶ νὰ πραγματευθῇ «περὶ ὅλων τῶν θεμάτων καὶ τῶν ἐν αὐτῇ ἰσχυρισμῶν». Ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει, Κύριοι, μετὰ βραχὺν πρόλογον ἐξετάζω ὑπὸ ἱστορικὴν ἔποψιν τὴν κατάστασιν τῆς δημοτικῆς μας ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ τοῦ 1834 μέχρι σήμερον, ἀναλύων διὰ βραχέων τὸν πρῶτον καταστατικὸν αὐτῆς νόμον καὶ πάντα τὰ μέχρι τοῦ 1895 νομοθετήματα, ἐνδιατρίβων ἰδίᾳ εἰς τὸν νῦν ἐν ἰσχύϊ ΒΤΜΘʹ νόμον, καὶ ἐξαίρων ἐν πάσῃ ἀμεροληψίᾳ πᾶν ὅ,τι πλημμελὲς ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἡ μέχρι τοῦδε περὶ αὐτῆς νομοθεσία ἡμῶν. Μετὰ τοῦτο αἰτιολογῶ ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ τὰς διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου προτεινομένας μεταρρυθμίσεις, αʹ) ὡς πρὸς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν καθόλου, ἤτοι ὡς πρὸς τὸν χαρακτῆρα καὶ τὸν σκοπὸν, τὸ ὁμοιόμορφον, τὴν διάρκειαν, τὸ ὑποχρεωτικὸν αὐτῆς καὶ ὡς πρὸς τὰ διδακτέα ἐν αὐτῇ μαθήματα· βʹ) ὡς πρὸς τὰ σχολεῖα καὶ τοὺς διδασκάλους, ἤτοι ὡς πρὸς τὴν σύστασιν καὶ τὴν διαβαθμολόγησιν ἐκείνων καὶ ὡς πρὸς τὴν κρείττονα μόρφωσιν τῶν μελλόντων καὶ τὴν βελτίωσιν τῶν ὑπαρχόντων διδασκάλων· γʹ) ὡς πρὸς τὴν διοίκησιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· δʹ) ὡς πρὸς τὴν οἰκονομικὴν αὐτῆς διοίκησιν καὶ εʹ) ὡς πρὸς τὰ διδακτήρια αὐτῆς. Ἠδύνατο, Κύριοι, νὰ ὑπάρξῃ συστηματικωτέρα καὶ ἁρμονικωτέρα ταύτης ἔκθεσις; Ἦτο δὲ ἐπιτετραμμένον ἀκριβῶς εἰς τὸν κ. Δηλιγιάννην νὰ ἐπιρρίψῃ εἰς αὐτὴν ποικιλίαν καὶ ἔλλειψιν ἁρμονικότητος ὕστερον ἀπὸ τὴν τόσον ἁρμονικὴν ὑφὴν τῆς ἀγορεύσεώς του καὶ ἀπὸ τὴν τόσην ποικιλίαν τῶν ἀνεκδότων, ἅτινα ἐπέχυσεν εἰς αὐτὴν καὶ καθ’ ἃ δὲν παρέλιπε νὰ ἀναφέρῃ τὸ Συνέδριον τοῦ Βερολίνου καὶ ὅτι ἐπανελθὼν ἐξ αὐτοῦ ἐν ἔτει 1878 ἐδέχθη εἰς συνεργασίαν τὸν τότε τμηματάρχην τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὁμοῦ δὲ μετὰ αὐτοῦ καὶ τὸν βοηθόν του κ. Βενθύλον, κομίζοντα «ὀγκωδέστατον τόμον, ἀληθῆ πανδέκτην, καὶ πληθὺν ἐγγράφων», ὅτι δ’ ἐν ἔτει 1895, ὅπως γνωρίσῃ τοὺς νέους ἐπιθεωρητὰς, ἐκάλεσεν αὐτοὺς εἰς γεῦμα; Δὲν εἶναι ἀληθὲς, Κύριοι, ὅτι ἡ αἰτιολογική μου ἔκθεσις, καίτοι τετράκις ἀναγνωσθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ἔμεινεν ἀκατάληπτος εἰς αὐτόν. Τοῦτο ἦτο ἁπλῆ πρόφασις, δι’ ἧς ἐνόμισεν αὐτὸς ὅτι ἠδύνατο νὰ δικαιολογήσῃ τὴν παντελῆ ἀδυναμίαν του, ἵν’ ἀντεπεξέλθῃ πρὸς ὅσα ἐπιχειρήματα ἐγὼ προβάλλω κατὰ τοῦ νόμου του καὶ ὑπὲρ τοῦ νομοσχεδίου. Τί ἄλλο, ἐπὶ παραδείγματος, μαρτυροῦσιν ὅσα εἶπεν αὐτὸς ὑπὲρ τοῦ θεσμοῦ τῶν ἐπιθεωρητῶν καὶ τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων τοῦ νόμου τοῦ 1895; Ἐγώ, Κύριοι, ἰσχυρίζομαι ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει, ὅτι οἱ ἐπιθεωρηταὶ δὲν ἔπρεπε νὰ ἐκτελῶσι μόνον καθήκοντα ἀστυνομικὰ καὶ εἰσαγγελικὰ, ἐπιβλέποντες τὴν τακτικὴν καὶ ἀνελλιπῆ ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος ὑπὸ τῶν διδασκάλων καὶ εἰσαγγέλλοντες πᾶσαν παράλειψιν αὐτοῦ εἰς τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια πρὸς τιμωρίαν. Ἔπρεπε σὺν τούτῳ νὰ ἦναι εἰς θέσιν καὶ νὰ παρακολουθῶσι τὴν διδασκαλίαν αὐτῶν καὶ νὰ ἐπανορθῶσι πάσας τὰς ἐλλείψεις ταύτης, ἐν ἀνάγκῃ διδάσκοντες αὐτοὶ ἐνώπιόν των ὑποδειγματικῶς, καὶ συγκαλοῦντες κατ’ ἔτος τοὺς ἀνικανωτέρους τῶν διδασκάλων εἰς πρακτικὰς ἀσκήσεις. Ἀλλ’ εἰς τὸ ἔργον τοῦτο, ὅπερ εἶναι τὸ κυριώτατον, οἱ ἐπιθεωρηταὶ τοῦ νόμου τοῦ 1895 ἦσαν πάντη ἀνίκανοι, διότι αὐτοὶ, πλὴν δύο μόνον, πάντες οἱ ἄλλοι ἐστρατολογήθησαν ἐκ γυμνασιαρχῶν καὶ καθηγητῶν τῆς μέσης ἐκπαιδεύσεως, ἐξ ἀνθρώπων δηλαδὴ μηδεμίαν ἔννοιαν ἐχόντων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἐγὼ ἰσχυρίζομαι προσέτι, ὅτι, μὴ ἀναγνωρισθέντος διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1895 τοῦ δικαιώματος τῆς ἀπολογίας εἰς τοὺς διδασκάλους, ἔμειναν οὗτοι ἐγκαταλελειμμένοι εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ἐπιθεωρητῶν, ἥτις ἀπέβη ἐν πολλοῖς πάντη αὐθαίρετος, ἀφοῦ οὗτοι οὐδένα ἔχουσι τὸν ἐποπτεύοντα καὶ ἐλέγχοντα αὐτούς. Τί δὲ πρὸς πάντα ταῦτα τὰ λογικὰ καὶ ὄντως ἀναντίλεκτα ἐπιχειρήματά μου ἀντέταξεν ὁ κ. Δηλιγιάννης; Εἶπεν ὅτι διὰ τοῦ νόμου τοῦ ἐπεβλήθη «εἰς τοὺς ἐπιθεωρητὰς τὸ καθῆκον ἐπὶ 120 ἡμέρας τοῦ ἐνιαυτοῦ νὰ ἦναι ἐν ὁδοιπορίᾳ», μεθ’ ὃ νὰ προβάλλωσιν εἰς τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια «τὰς ἑαυτῶν γνώμας εἴτε περὶ τῆς ἱκανότητος τῶν δημοδιδασκάλων, εἴτε περὶ τῆς ἀκριβείας περὶ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος αὐτῶν, εἴτε περὶ τῆς φροντίδος, ἣν καταβάλλουσι διὰ τὴν διατήρησιν τῆς εὐκοσμίας ἐν τῷ διδακτηρίῳ». Προσέθηκε δὲ, ὅτι ἀφῆκε πλήρη ἐλευθερίαν εἰς τὸν τότε Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὡς πρὸς τὴν ἐκλογὴν τῶν ἐπιθεωρητῶν, καὶ ὅτι ἅμα διορισθέντας τούτους ἐκάλεσεν εἰς γεῦμα, ἐκεῖ δὲ, παρὰ πότον, τὸ δὴ λεγόμενον, ἐφρόντισε νὰ ὁδηγήσῃ αὐτοὺς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος. Καὶ οὕτω πως, Κύριοι, ἐνόμισεν ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, ὅτι μὲ ἀφῆκε πλέον ἀναπολόγητον! Ἐγὼ ἰσχυρίζομαι ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει, προκειμένου περὶ τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων τοῦ νόμου τοῦ 1895, ὅτι ταῦτα ἔχουσι νὰ ἐπιδείξωσι δύο κεφαλαιώδεις ἐλλείψεις, τοῦτο μὲν, ὅτι στρατολογοῦνται ἐξ ἀνθρώπων πάντῃ ἀλλοτρίων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τοῦτο δὲ, ὅτι δι’ αὐτῶν ἐξέλιπε πᾶσα ἑνότης καὶ συνοχὴ ἐν τῇ διοικήσει τῆς περὶ ἧς ὁ λόγος ἐκπαιδεύσεως, καὶ δὴ ἐπὶ ζημίᾳ ταύτης ἀνυπολογίστῳ. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἀπεπειράθη ν’ ἀπαντήσῃ ὡς πρὸς τὸ πρῶτον μόνον, λέγων ὅτι τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια ἀποτελοῦνται ἐξ ἑνὸς τῶν ἐπιστημόνων τοῦ τόπου, ἐξ ἑνὸς κτηματίου ἢ ἐμπόρου, ὅστις δύναται νὰ ἦναι καὶ παντοπώλης, ἐκ τοῦ Γυμνασιάρχου καὶ τοῦ Ἱεράρχου τῆς πρωτευούσης τοῦ νομοῦ. Ἀλλὰ σᾶς ἐρωτῶ, Κύριοι, μεθ’ ὅλα τὰ κομπλιμέντα, τὰ ὁποῖα ἔκαμε πρὸς τὰ μέλη ταῦτα τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων, ἠδυνήθη ν’ ἀποδείξῃ, ὅτι αὐτὰ ἔχουσιν οἱανδήποτε ἔννοιαν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν ἀναγκῶν της, ὅπως ἦναι εἰς θέσιν νὰ λαμβάνωσι πᾶν μέτρον πρὸς πλήρωσιν τούτων; Ἀλλὰ λέγει ὅτι αὐτὰ βλέπουσι μὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν ἐπιθεωρητῶν, οἵτινες 120 ἡμέρας τοῦ ἐνιαυτοῦ εἶναι ἐν ὁδοιπορίᾳ, ἐπιθεωροῦντες τὰ σχολεῖα. Ἀφοῦ ὅμως καὶ οἱ ἐπιθεωρηταὶ οὗτοι, ὡς εἴδομεν ἤδη, ἀλλότριοι ὄντες κατὰ τὸ πλεῖστον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, δὲν δύνανται νὰ ἔχωσι πλήρη συνείδησιν τῶν ἀναγκῶν αὐτῆς, πῶς θὰ ὁδηγήσωσιν αὐτοὶ τοὺς ἄλλους; Δὲν ἐφαρμόζει ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ γνωστὸν λόγιον «τυφλὸς τυφλὸν ὁδηγεῖ»; Πλὴν ἐγὼ, Κύριοι, καταδεικνύω ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει καὶ τὰ πολλὰ καὶ παντοῖα ἄτοπα, εἰς ἃ ἄγει τὸ πολυσχιδὲς τῆς διοικήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὑπὸ τὰ διάφορα Ἐποπτικὰ Συμβούλια. Ἐν πρώτοις ἐφαρμόζουσι ταῦτα διάφορα μέτρα καὶ σταθμὰ, προκειμένου περὶ πειθαρχικῶν ποινῶν τῶν διδασκάλων. Εἶτα δὲ διορίζουσι τὰ μὲν διδασκάλους, μόλις ἀπολυθέντας ὑπὸ τῶν δὲ ἐπὶ παντελεῖ ἀνικανότητι ἢ ἀσυμβιβάστῳ διαγωγῇ. Πλὴν τούτου, ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως διδασκάλων προχείρων ἑκασταχοῦ, ἵνα διορίζωνται εἰς ἀντικατάστασιν τῶν ἀπολυομένων, πρὸς δὲ ὡς ἐκ τῶν προθεσμιῶν, αἵτινες τάσσονται ὑπὸ τοῦ ἐν ἰσχύϊ νόμου εἰς τὴν ἐνάσκησιν τοῦ δικαιώματος, ὅπερ, προκειμένου περὶ διορισμοῦ αὐτῶν, κέκτηνται τὰ Δημοτικὰ καὶ τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια, μένουσι μῆνας πολλοὺς κλειστὰ τὰ σχολεῖα, καὶ δὴ ἐν τῷ μέσῳ τοῦ ἔτους, ἀφοῦ ἀνὰ πᾶσαν ὥραν αὐτοῦ γίνονται αἱ ἀπολύσεις. Ἂν εἰς ταῦτα πάντα προσθέσῃ τις τὰ ἄτοπα τῶν μεταθέσεων, καθ’ ἃς πρὸς ἀποφυγὴν τῶν διαφόρων διατυπώσεων ἢ παραιτοῦνται οἱ διδάσκαλοι ἐκ τῆς μιᾶς, ὅπως διορισθῶσιν εἰς ἄλλην θέσιν, ἢ καὶ ἄνευ παραιτήσεως ζητοῦσι θέσεις παρὰ διαφόρων ἐπιθεωρητῶν καὶ διορίζονται εἰς αὐτὰς, θὰ ἴδῃ ὁποῖος κυκεὼν ἔχει δημιουργηθῆ ἐν τῇ δημοτικῇ ἡμῶν ἐκπαιδεύσει ὑπὸ τὴν ἀποκέντρωσιν τοῦ ἐν ἰσχύϊ νόμου. Ἰδού, Κύριοι, τὰ ἐπιχειρήματα, ἅτινα ἐγὼ προβάλω ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει κατὰ τοῦ πολυσχιδοῦς τῆς διοικήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὑπὸ τὰ νῦν Ἐποπτικὰ Συμβούλια. Τί δὲ πρὸς αὐτὰ ἀπήντησεν ὁ κύριος Δηλιγιάννης; Οὐδὲν, ἀπολύτως οὐδὲν. Διότι βεβαίως οὐδεὶς σωφρονῶν θὰ ὑπολάβῃ ὡς ἀπάντησιν εἰς αὐτὰ τὴν πρόφασίν του, ὅτι ἡ ἔκθεσίς μου ἐνέχει πολλὴν τὴν ποικιλίαν, οὖσα συντεταγμένη κατὰ τρόπον ἥκιστα ἁρμονικὸν, καὶ ὡς τοιαύτη εἶναι δύσκολον ν’ ἀναλυθῇ! Οὐδεὶς σωφρονῶν θὰ εὕρῃ ἀποχρῶσαν τὴν τοιαύτην ἀπάντησιν καὶ ὡς πρὸς ὅσα ἐπιχειρήματα προβάλλω ἐγὼ ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει ὑπὲρ τῆς διοικήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἣν καθιεροῖ τὸ νομοσχέδιόν μου ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὸν ἐν ἰσχύϊ νόμον τοῦ 1895. Διὰ τοῦ νομοσχεδίου μου, Κύριοι, ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἀποδίδεται εἰς ἑαυτὴν, ἀποκτᾷ δὲ διοίκησιν ἑνιαίαν καὶ ἁρμονικήν. Οἱ νομαρχιακοὶ αὐτῆς ἐπιθεωρηταὶ λαμβάνονται ἐκ τῶν σπλάγχνων της, καὶ εἶναι τοιοῦτοι, ὁποῖοι δὲν ἐνασκοῦσι μόνον ἀστυνομικὰ καὶ εἰσαγγελικὰ καθήκοντα, ἀλλὰ καὶ παρακολουθοῦσιν ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὴν διδασκαλίαν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις, καὶ ἐπανορθοῦσι τὰς ἐλλείψεις της, διδάσκοντες ἐν ἀνάγκῃ καὶ αὐτοὶ ὑποδειγματικῶς, καὶ διευθύνοντες τὰς ἐτησίας πρακτικὰς ἀσκήσεις τῶν διδασκάλων τῆς περιφερείας των, τῶν χρῃζόντων αὐτῶν. Οἱ διδάσκαλοι ἀνακτῶσι τὸν ἀνθρωπισμόν των, ἔχοντες τὸ δικαίωμα ν’ ἀπολογῶνται, ὁσάκις ἐγκαλοῦνται ὑπὸ τῶν νομαρχιακῶν ἐπιθεωρητῶν. Οὗτοι δὲ δὲν εἶναι πλέον ἀπόλυτοι σατράπαι, ἀλλὰ ὑπάγονται εἰς τὴν ἐποπτείαν καὶ τὸν ἔλεγχον τῶν ἀνωτέρων ἐπιθεωρητῶν, οἵτινες στρατολογοῦνται ἐξ ἀνδρῶν ἐπιστημόνων, ἐχόντων πεῖραν τῶν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὑπεράνω τῶν ἐπιθεωρητῶν ἑκατέρου βαθμοῦ ἵσταται τὸ ἑνιαῖον Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, οὗτινος τὰ μέλη δὲν εἶναι ἐπίσκοποι, ἐπιστήμονες, ἔμποροι καὶ κτηματίαι, ἀλλ’ ἄνδρες, κεκτημένοι εἰδικὴν μόρφωσιν καὶ μακρὰν πεῖραν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Τέλος διασῴζεται διὰ τοῦ νομοσχεδίου μου πλήρης καὶ ἀκεραία ἡ διακριτικὴ ἐξουσία τοῦ Ὑπουργοῦ, ἧς ἄνευ οὔτε εὐθύνη δύναται νὰ ὑπάρξῃ, οὔτε κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος, βασιλεύει δ’ ἐπὶ πάντων ὁ νόμος. Οὕτω συγκεράννυται ἡ ἀποκέντρωσις καὶ ἡ συγκέντρωσις ἐν τῇ δημοτικῇ ἐκπαιδεύσει, διασῳζομένων μόνον τῶν καλῶν ἀμφοτέρων αὐτῶν.

§109Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἀλλ’ ὁ κ. Δηλιγιάννης ἀπέδειξε, νομίζω, τὸ ἐναντίον.

§110ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐνόμιζον, Κύριοι, ὅτι οὐδεὶς θὰ εὕρισκεν ἀποχρῶντας τοὺς λόγους, οὓς ὁ κύριος Δηλιγιάννης προέβαλε κατὰ τοῦ ὑπ’ ἐμοῦ προτεινομένου συστήματος τῆς διοικήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Τοὐναντίον μάλιστα ἐπίστευον, ὅτι οὐδ’ αὐτὸς ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς εἶπε σπουδάζων ὅ,τι ἰσχυρίσθη περὶ αὐτοῦ. Ἀφοῦ ὅμως ἐγείρεται ἀντίρρησις περὶ τούτου, ἐρωτῶ ὑμᾶς, δύναταί τις σπουδάζων νὰ ὑποστηρίξῃ ὅτι εἶναι προτιμότερα τὰ δέκα καὶ ἓξ Ἐποπτικὰ Συμβούλια τοῦ νόμου τοῦ 1895 ἢ τὸ ἓν καὶ μόνον τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου; ὅτι εἶναι εἰδικώτεροι καὶ μᾶλλον ἀνεπηρέαστοι εἰς τὰς κρίσεις των οἱ ἀπαρτίζοντες τὰ νῦν Ἐποπτικὰ Συμβούλια, πρῶτοι τυχόντες ἰατροὶ, δικηγόροι, κτηματίαι, ἔμποροι καὶ παντοπῶλαι, ἢ οἱ μέλλοντες ν’ ἀπαρτίσωσι τὸ κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἓν Ἐποπτικὸν Συμβούλιον πρῴην γενικοὶ ἐπιθεωρηταὶ τῶν δημοτικῶν σχολείων, διευθυνταὶ Διδασκαλείων, ἀνώτεροι ἐπιθεωρηταὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ οἱ τοιοῦτοι; ὅτι τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, οὗτινος τὰ μέλη καὶ αὐτὸς ἔτι ὁ πρόεδρος, ὁ τμηματάρχης, θ’ ἀπολύωνται μόνον κατ’ ἀπόφασιν Συμβουλίου, ἀπαρτιζομένου ἐκ τοῦ κοσμήτορος τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς, ἐκ τῶν ἀντιπροέδρων τοῦ Ἀρείου Πάγου καὶ τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου καὶ ἐκ τοῦ νομικοῦ συμβούλου τοῦ Ὑπουργείου, κατ’ οὐδὲν διαφέρει τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ νόμου τοῦ 1892, ἥν, ἀπαρτιζομένην ἐκ τοῦ Γενικοῦ Γραμματέως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἐκ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τῶν δημοτικῶν σχολείων καὶ ἐξ ἑνὸς καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου, ἠδύνατο ὁ Ὑπουργὸς ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ν’ ἀντικαταστήσῃ; Τὸ μόνον ἐπιχείρημα, ὅπερ εἰς τοὺς τοὺς μὴ εἰδότας τὰ πράγματα ἠδύνατο νὰ κάμῃ ἐντύπωσίν τινα, εἶναι τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ. Καὶ ὁ κ. Φλογαΐτης καὶ ὁ κ. Δηλιγιάννης ὑπεστήριξαν, ὅτι διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου μέλλουσι νὰ λυθῶσιν αἱ χεῖρες τοῦ Ὑπουργοῦ, αἵτινες ἔχουσι δεσμευθῆ διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1895, ὡς πρὸς τοὺς διορισμοὺς καὶ τὰς ἀπολύσεις τῶν διδασκάλων. Ἀλλ’ εἶναι, Κύριοι, καὶ τοῦτο ἀληθές; Κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1895, ἂν ἐπὶ δύο μῆνας μείνῃ θέσις τις κενή, — καὶ μένουσι συνήθως πολλαὶ θέσεις κεναὶ ἐλλείψει διαθεσίμων διδασκάλων ἐν τοῖς διαφόροις νομοῖς — δικαιοῦται τότε ὁ Ὑπουργὸς νὰ διορίσῃ τὸν διδάσκαλον, χωρὶς νὰ ὑπαχθῇ εἰς οἱονδήποτε περιορισμόν. Κατὰ τὸ προκείμενον ὅμως νομοσχέδιον, ὁ Ὑπουργὸς ἐν οὐδεμιᾷ οὐδέποτε περιπτώσει δύναται νὰ διορίσῃ διδάσκαλον ἄνευ προτάσεως τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, ὅπερ ὄν, ὡς εἴδομεν, πάντη ἀνεξάρτητον καὶ ἀνεπηρέαστον, ἅτε μὴ δυνάμενον ν’ ἀπολυθῇ ὑπ’ αὐτοῦ, ἐξελέγχει τὰ προσόντα καὶ τὸ παρελθὸν τοῦ αἰτοῦντος τὸν διορισμόν. Προκαλῶ δὲ νῦν πάντα ἀπαθῆ καὶ ἀμερόληπτον κριτὴν, ἵνα εἴπῃ, ἂν τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον λύει ἢ δεσμεύει ἔτι μᾶλλον τὰς χεῖρας τοῦ Ὑπουργοῦ, ὡς πρὸς τοὺς διορισμούς. Τοῦτ’ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ὡς πρὸς τὰς μεταθέσεις καὶ ἀπολύσεις τῶν διδασκάλων. Τώρα ἀποφασίζουσι ταύτας τὰ ἑκασταχοῦ Ἐποπτικὰ Συμβούλια, ἀποστέλλοντα τὰ σχετικὰ πρακτικὰ εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ὅστις ὅμως δὲν ὑποχρεοῦται νὰ ἐκτελέσῃ αὐτὰς, ἀλλ’ εἶναι ἐλεύθερος, ἂν θέλῃ, νὰ τὰς κλείσῃ εἰς τὸ χρονοντούλαπον, τὸ δὴ λεγόμενον, χωρὶς νὰ δώσῃ εἰς κανένα ἄλλον λόγον, εἰμὴ μόνον εἰς τὸν Θεὸν καὶ εἰς τὴν συνείδησίν του. Κατὰ τὸ προκείμενον ὅμως νομοσχέδιον, τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἐκδίδει ἠτιολογημένην ἀπόφασιν, ὁ δὲ Ὑπουργὸς ὑποχρεοῦται ἐντὸς δεκαπέντε ἡμερῶν ἢ νὰ ἐκτελέσῃ αὐτὴν, ἢ νὰ τὴν δημοσιεύσῃ μετ’ ἰδίας ἠτιολογημένης ἀποφάσεως περὶ μὴ ἐκτελέσεώς της. Τώρα ὁ κ. Δηλιγιάννης, ἀγνοῶ πόθεν ὁρμώμενος, νομίζει ὅτι θὰ ὑπάρχωσιν Ὑπουργοί, οἱ ὁποῖοι θὰ παραποιῶσιν ἀσυστόλως ἐν τῇ ἰδίᾳ αὐτῶν ἀποφάσει τὰ γεγονότα, μὴ αἰδούμενοι τὴν κοινὴν γνώμην καὶ μὴ πτοούμενοι πρὸ τοῦ κοινοβουλευτικοῦ ἐλέγχου. Ἐγὼ ὅμως, ὅστις πιστεύω, πρὸς τιμὴν τῆς Ἑλλάδος, ὅτι οὔτε ἐξηυτελίσθη οὔτε θὰ ἐξευτελισθῇ ἐπὶ τοσοῦτον τὸ Ὑπουργικὸν ἀξίωμα παρ’ ἡμῖν, ὥστε νὰ καταλάβωσί ποτε αὐτὸ ἄνθρωποι τοιοῦτοι, οὓς φαντάζεται ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, ἀδυνατῶ νὰ συμφωνήσω μὲ τὴν γνώμην του. Ἐλπίζω δὲ, ὅτι, ἂν ὄχι αὐτὸς καὶ ὁ κ. Φλογαΐτης, ἴσως ἴσως καὶ ὁ πρὸ μικροῦ διακόψας με κ. Βουλευτὴς ἐκ Κορινθίας, πάντες ὅμως ὑμεῖς οἱ ἄλλοι θὰ συμφωνήσητε μετ’ ἐμοῦ, ὅτι προτιμότερος εἶναι ὁ τοιοῦτος περιορισμὸς τῆς διακριτικῆς τοῦ Ὑπουργοῦ ἐξουσίας ἢ ἡ πλήρης ἐλευθερία αὐτῆς κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1895, καὶ ὅτι κατ’ ἀκολουθίαν καὶ ὡς πρὸς τὰς μεταθέσεις καὶ τὰς ἀπολύσεις τῶν διδασκάλων δὲν λύονται, ὡς ἰσχυρίσθησαν αὐτοὶ, ἀλλὰ τοὐναντίον δεσμεύονται ἔτι μᾶλλον διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου αἱ χεῖρες τοῦ Ὑπουργοῦ. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἰσχυρίσθη καὶ ἄλλα τινὰ, οὐχ ἧττον ἀνυπόστατα ἢ τὰ μέχρι τοῦδε ἐξελεγχθέντα. Ἴσως δὲν θὰ ἀπήντων εἰς αὐτὰ, ἐὰν δὲν προεκαλούμην ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κορινθίας, ὃν δὲν ἐπιθυμῶ ν’ ἀφήσω ἐν ἀμφιβολίᾳ τινὶ ὡς πρὸς τὰ εἰρημένα ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ. Ἰσχυρίσθη, Κύριοι, μετὰ θάρρους πολλοῦ, ὅτι ὡρολόγια καὶ ἀναλυτικὰ προγράμματα δὲν συνετάχθησαν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νόμου ΒΠΕʹ τοῦ 1892, οὐδ’ ἐδημοσιεύθησαν μετὰ τὴν δημοσίευσιν τούτου, ὡς ἀναφέρει ἡ αἰτιολογικὴ ἔκθεσις, ἀλλὰ πολὺ πρὸ τοῦ ἔτους ἐκείνου, ἤτοι διὰ Β. Διαταγμάτων τῆς 3 Σεπτεμβρίου 1880 καὶ τῆς 29 Φεβρουαρίου 1881, συνοδευομένων ὑπὸ προγράμματος ὡρολογίου καὶ ὁδηγιῶν μακροτάτων καὶ ἀναλυτικωτάτων, ἐκδοθεισῶν ὑπὸ τοῦ τότε Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, Ν. Παπαμιχαλοπούλου. Ἔχω, Κύριοι, ἐνώπιόν μου τὴν «Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως» τοῦ 1880 (ἐπιδεικνύει αὐτὴν), εἰς ἣν ἐν ἀριθμῷ 97 τῆς 15 Σεπτεμβρίου καὶ ἐν σελ. 471, ἐπὶ Ν. Μαυροκορδάτου Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας κατεχωρίσθη τὸ διάταγμα τῆς 3 Σεπτεμβρίου «περὶ μεθόδου διδασκαλίας ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις» ἐν τρισὶ καὶ μόνοις ἄρθροις, ἐν οἷς ὁ λόγος περὶ τῆς διδακτικῆς μόνον μεθόδου, χωρὶς οὐδ’ ἴχνος προγράμματος ἢ ὡρολογίου ν’ ἀπαντᾷ ἐν αὐτοῖς. Ἔχω προσέτι ἐνταῦθα τὴν «Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως» τοῦ 1881 (ἐπιδεικνύει αὐτὴν), ἐν ᾗ οὐδὲν ἀπολύτως διάταγμα ἔχει δημοσιευθῆ περὶ προγράμματος καὶ ὡρολογίου τῶν δημοτικῶν σχολείων οὔτε τὸν Φεβρουάριον, οὔτε ἄλλον τινὰ μῆνα τοῦ ἔτους ἐκείνου. Τῇ 15 Φεβρουαρίου 1881 ἐδημοσίευσεν ὁ τότε γενικὸς ἐπιθεωρητὴς τῶν δημοτικῶν σχολείων Δ. Πετρίδης «Στοιχειώδεις πρακτικὰς ὁδηγίας τῆς διδασκαλίας τῶν μαθημάτων ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις», ἐν ἰδιαιτέρῳ τεύχει, ὅπερ φέρει τὴν ὑπογραφήν του, ὑπ’ αὐτὴν δὲ τὰς λέξεις: «Ἐθεωρήθησαν καὶ ἐγκρίνονται. Ἐν Ἀθήναις τῇ 28 Φεβρουαρίου 1881. Ὁ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κτλ. Ὑπουργὸς Ν. Παπαμιχαλόπουλος». Εἰς τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος τεῦχος ὑπάρχει προσηρτημένον ἓν μέγα φύλλον, ἐπιγραφόμενον «Πρόγραμμα διδασκαλίας μαθημάτων δημοτικοῦ σχολείου, ἔχοντος τέσσαρας τάξεις καὶ ἕνα διδάσκαλον», καὶ φέρον τὴν ὑπογραφὴν τοῦ αὐτοῦ Δ. Πετρίδου, πρὸς δὲ τὰς λέξεις: «Ἐγκρίνεται. Ὁ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν κτλ. Ὑπουργὸς Σπ. Κ. Ρώμας». Τὸ δῆθεν τοῦτο πρόγραμμα, ἐκτὸς τοῦ ὅτι δὲν περιβάλλεται μὲ τὸ κῦρος Β. Διατάγματος, ὡς ἰσχυρίσθη ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτής, ἀλλὰ οὐδ’ ἔχει κοινόν τι πρὸς ἀναλυτικὸν πρόγραμμα, κατανέμει δὲ μόνον τὰ διδακτέα μαθήματα καθ’ ὥρας καὶ ἡμέρας τῆς ἑβδομάδος. Καὶ οὕτως ὅμως πῶς δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ αὐτὸ εἰς ὅλα τὰ σχολεῖα, τὰ ἔχοντα καὶ δύο καὶ τρεῖς καὶ τέσσαρας καὶ πέντε καὶ ἓξ διδασκάλους, ὡς διακελεύει ὁ νόμος τοῦ 1895; Ἐν ἀντιθέσει, Κύριοι, πρὸς τὰ δῆθεν διατάγματα, προγράμματα καὶ ὡρολόγια τοῦ 1880 καὶ 1881, ἅτινα ἐπεκλήθη ὁ κ. Δηλιγιάννης, καὶ εἰς ἀπόδειξιν τοῦ ὅτι οὐδόλως εὑρίσκετο οὗτος ἐν τῇ ἀληθείᾳ, ἰσχυριζόμενος ὅτι ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ΒΠΕʹ νόμου τοῦ 1892 δὲν ἐδημοσιεύθησαν ἀναλυτικὰ προγράμματα καὶ ὡρολόγια τῶν δημοτικῶν σχολείων, προσάγω ἐνταῦθα τὴν «Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως» τοῦ 1893 καὶ 1894. Ἐν τῷ Αʹ μέρει, αʹ τεύχει αὐτῆς, ὑπ’ ἀριθμὸν 163 καὶ ἡμερομηνίαν 21 Αὐγούστου 1893, ἐδημοσιεύθη τὸ πρῶτον Β. Διάταγμα «περὶ ὡρολογίου καὶ ἀναλυτικοῦ προγράμματος τῶν μαθημάτων τῶν πλήρων παρθεναγωγείων κλπ.», ὅπερ πληροῖ 22 ὅλας σελίδας τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως». Ἐπειδὴ δὲ κατὰ τὸν νόμον ΒΠΕʹ τοῦ 1892 ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις καθίστατο τετραετὴς καὶ κατ’ ἀκολουθίαν καθιεροῦντο σχολεῖα τετρατάξια, τριτάξια, διτάξια, μονοτάξια ἑκατέρου φύλου καὶ γραμματεῖα, διὰ τοῦτο ἐν τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως» τοῦ 1894 ἐδημοσιεύθησαν τὰ ἑξῆς Β. Διατάγματα περὶ προγραμμάτων καὶ ὡρολογίων αὐτῶν. Τῇ 21 Μαρτίου ἐδημοσιεύθη Β. Διάταγμα, περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ πρόγραμμα τῶν μαθημάτων τῶν τετραταξίων δημοτικῶν σχολείων τῶν ἀρρένων, καὶ πληροῦν 14 σελίδας τῆς «Ἐφημερίδος τῆς Κυβερνήσεως» (τεῦχ. Βʹ σελ. 61–74)· τῇ 9 Μαΐου Β. Διάταγμα, περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ πρόγραμμα τῶν μαθημάτων τῶν τετραταξίων δημοτικῶν σχολείων τῶν θηλέων (αὐτ. σελ. 107–118)· τῇ 24 Μαΐου Β. Διάταγμα, περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ τὸ πρόγραμμα τῶν μαθημάτων τῶν τριταξίων δημοτικῶν σχολείων τῶν θηλέων (αὐτ. σελ. 141–152)· τῇ 22 Ἰουνίου Β. Διάταγμα, περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ πρόγραμμα τῶν μαθημάτων τοῦ τριταξίου δημοτικοῦ σχολείου τῶν ἀρρένων (αὐτ. σελ. 259 ἕως 271)· τῇ 12 Ἰουλίου Β. Διάταγμα, περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ πρόγραμμα τῶν διταξίων δημοτικῶν σχολείων τῶν ἀρρένων (αὐτ. σελ. 285–297)· τῇ 26 Ἰουλίου Β. Διάταγμα, περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ πρόγραμμα τῶν διταξίων δημοτικῶν σχολείων τῶν θηλέων (αὐτ. σελ. 313–324)· τῇ 12 Αὐγούστου Β. Διάταγμα περὶ ὡρολογίου καὶ προγράμματος τῶν μονοταξίων δημοτικῶν σχολείων τῶν ἀρρένων (αὐτ. σελ. 341–352)· τῇ 1 Σεπτεμβρίου Β. Διάταγμα, περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ πρόγραμμα τῶν μονοταξίων δημοτικῶν σχολείων τῶν θηλέων (αὐτ. σελ. 365–574)· καὶ τέλος τῇ 24 Σεπτεμβρίου τὸ Β. Διάταγμα, τὸ περιέχον τὸ ὡρολόγιον καὶ πρόγραμμα τῶν γραμματείων κλπ. (αὐτ. σελ. 389–398). Ἐν ἑκάστῳ, Κύριοι, τῶν μνημονευθέντων Β. Διαταγμάτων προτάσσεται τὸ ὡρολόγιον, ἐν ᾧ κατανέμονται αἱ ὧραι τῶν διδακτέων μαθημάτων καθ’ ἑβδομάδα, ἀκολουθεῖ εἶτα τὸ πρόγραμμα, καὶ ἐπιτάσσεται τὸ ἀναλυτικὸν πρόγραμμα, ἐν ᾧ ἀναφέρονται τὰ καθ’ ἕκαστα τῶν διδακτέων μαθημάτων ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ. Πρόκειται, ὡς παρατηρεῖτε, περὶ μακρᾶς καὶ ἐπιπόνου ἐργασίας, ἥτις τιμᾷ τὴν παιδαγωγικὴν μόρφωσιν καὶ πεῖραν τοῦ συντάξαντος τὰ περὶ ὧν ὁ λόγος διατάγματα. Καὶ ὅμως, ἀφοῦ διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1895 ὁ κ. Δηλιγιάννης καταργήσας τὸν νόμον τοῦ 1892 συγκατήργησε καὶ τὰ εἰς τοῦτον ἑδραζόμενα ὡρολόγια καὶ πραγράμματα τῶν διαφόρων εἰδῶν τῶν δημοτικῶν σχολείων, ἐνόμισε νῦν ὅτι θ’ ἀνεκούφιζέ πως τὴν συνείδησίν του διὰ τοῦτο, ἀρνούμενος τὴν ὕπαρξιν αὐτῶν. Τί ἐκέρδησεν ὅμως διὰ τῆς τοιαύτης ἀρνήσεως, ἀφοῦ μὲ ἠνάγκασεν οὕτω νὰ τῷ ἐπιδείξω πάντα τὰ σχετικὰ διατάγματα ἐν αὐτῇ τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως»; Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἀποκρούει τὸν ἰσχυρισμόν μου περὶ ψηφιδωτοῦ τῶν δημοτικῶν μας σχολείων ὑπὸ τὸν ἐν ἰσχύι νόμον, πῶς νομίζετε; ἁπλούστατα, διατεινόμενος ὅτι τὸ προκείμενον νομοσχέδιον καθιστᾷ μεγαλείτερον τὸ τοιοῦτον ψηφιδωτόν, ἀφοῦ δι’ αὐτοῦ καθιεροῦνται πλήρη πολυτάξια, διτάξια, μονοτάξια δημοτικὰ σχολεῖα καὶ γραμματεῖα. Ἀλλὰ καὶ ἂν τῷ ὄντι ἦτο τοῦτο ἀληθές, μήπως ἐκλείπῃ οὕτω τὸ ψηφιδωτὸν τοῦ νόμου τοῦ 1895; Βεβαίως ὄχι. Πλὴν ὁ ἰσχυρισμός του εἶναι πάντῃ ἀνυπόστατος. Τὸ ψηφιδωτόν, Κύριοι, τῶν δημοτικῶν σχολείων τοῦ ἐν ἰσχύϊ νόμου ἔγκειται ἐν τούτῳ, ὅτι δι’ αὐτοῦ καθιεροῦνται πλήρη ἢ ἑξατάξια, κοινὰ δημοτικὰ σχολεῖα καὶ γραμματοδιδασκαλεῖα, ἐν οἷς οὔτε ἡ διάρκεια τῆς φοιτήσεως εἶναι ἡ αὐτή, οὔτε τὰ αὐτὰ μαθήματα διδάσκονται. Ὅσα διδάσκονται οἱ μαθηταὶ τῶν πλήρων, δὲν διδάσκονται οἱ μαθηταὶ τῶν κοινῶν δημοτικῶν σχολείων καὶ οἱ τῶν γραμματοδιδασκαλείων. Ἐνῷ δὲ ἡ φοίτησις εἰς τὰ πρῶτα διαρκεῖ ἐπὶ ἓξ, εἰς τὰ δεύτερα περιορίζεται εἰς τέσσαρα ἔτη, καὶ εἰς τὰ γραμματοδιδασκαλεῖα δύναται νὰ φοιτήσῃ ἕκαστος μαθητὴς ὅσον καὶ ὁπόταν θέλῃ. Αὐτὸ εἶναι καὶ λέγεται ψηφιδωτόν. Ποῦ ὅμως ἴχνος τοιούτου ψηφιδωτοῦ ἐν τοῖς σχολείοις τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχεδίου;

§111Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ (γελᾷ).

§112ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Γελᾷ ὁ ἐκ Παξῶν Βουλευτὴς, ὡς θὰ ἐγέλα πᾶς τις, ἔχων γνῶσιν τοῦ πράγματος, μὲ αὐτόν.

§113Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Γελῶ μὲ ὅ,τι λέγετε. Ὅταν ὁμιλῆτε καὶ λέγητε ἐπὶ τόσην ὥραν ὅτι εἶναι ψηφιδωτὸν ὁ νόμος ὁ σημερινὸς καὶ δὲν εἶναι ψηφιδωτὸν αὐτὰ, τὰ ὁποῖα λέγετε!...

§114ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν εἶναι βεβαίως, διότι πανταχοῦ τῆς ὑφηλίου, ὅπου ὑπάρχουσιν ἄνθρωποι ἔχοντες σῴας τὰς φρένας καὶ κανονίζουσι τὰ τοιαῦτα, ἠξεύρουσιν ὅτι τὸ εἶδος τοῦ σχολείου δὲν καθορίζει οὔτε ὁ νόμος οὔτε τὸ διάταγμα, ἀλλ’ ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν. Τὰ διάφορα εἴδη τῶν σχολείων διακρίνονται κυρίως καὶ ἀποκλειστικῶς ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν, ἐν μέρει δὲ καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ βαθμοῦ, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ καὶ τῆς ἱκανότητος τῶν διδασκόντων. Ἀφοῦ καθιερώθη καὶ παρ’ ἡμῖν ἡ συνδιδακτικὴ μέθοδος εἰς ἀντικατάστασιν τῆς πάλαι ἀλληλοδιδακτικῆς τοιαύτης, καθ’ ἣν κυρίως οἱ μαθηταὶ ἐδιδάσκοντο ἀμοιβαίως ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν τοῦ διδασκάλου, ἔπρεπε κατ’ ἀνάγκην νὰ καθιερωθῶσι καὶ τὰ διάφορα εἴδη τῶν μονοταξίων καὶ πολυταξίων σχολείων, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι εἶναι ἀδύνατον εἷς καὶ ὁ αὐτὸς διδάσκαλος νὰ συνδιδάσκῃ μαθητὰς πέραν ἑνὸς ὡρισμένου ἀριθμοῦ. Πλὴν τούτου, ἐνῷ εἶναι εὔκολον νὰ συνδιδάσκῃ τις ὀλίγους, ἀποβαίνει δύσκολον νὰ συνδιδάσκῃ πλείονας τοιούτους. Ποῖον τώρα τὸ φυσικὸν ἐπακολούθημα τῆς ἀρχῆς ταύτης τῆς συνδιδακτικῆς μεθόδου; Μέχρις ἀνωτάτου τινὸς ὁρίου μαθητῶν συνδιδάσκει τούτους εἷς διδάσκαλος, πέραν αὐτοῦ πρέπει νὰ προστεθῇ καὶ δεύτερος καὶ τρίτος καὶ τέταρτος διδάσκαλος καὶ ἐφεξῆς, ἀναλόγως τῆς αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐπειδὴ εἶναι ἀδύνατον νὰ συνδιδάσκωσιν ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ αἰθούσῃ δύο καὶ πλείονες διδάσκαλοι, ἀφοῦ οὕτω πως τὸ σχολεῖον θὰ μετεβάλλετο εἰς χάβραν, πρέπει κατ’ ἀνάγκην νὰ ὑποδιαιρεθῶσιν οἱ μαθηταὶ εἰς ἀναλόγους τάξεις, αἵτινες διδασκόμεναι ἐν ἰδιαιτέραις αἰθούσαις ἀπαρτίζουσι τὰ διτάξια καὶ πολυτάξια σχολεῖα, πάντοτε ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν. Ἀλλ’ εἴτε εἷς διδάσκαλος εἶναι καὶ μονοτάξιον τὸ σχολεῖον, εἴτε δύο καὶ διτάξιον τοῦτο, εἴτε πλείονες καὶ πολυτάξιον αὐτὸ, ἡ διάρκεια τῆς φοιτήσεως εἶναι μία καὶ ἡ αὐτὴ δι’ ὅλα τὰ σχολεῖα ταῦτα, ἤτοι ἑπταετὴς, διδάσκονται δ’ ἐν αὐτοῖς πᾶσι τὰ αὐτὰ μαθήματα...

§115Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Νὰ μᾶς τὰ ἐξηγήσητε αὐτὰ, παρακαλῶ.

§116ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μάλιστα, ἂν καὶ ἔπρεπε νὰ ὑπάγητε εἰς τὸν Διευθυντὴν τοῦ Διδασκαλείου νὰ σᾶς τὰ διδάξῃ.

§117Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Θέλω ἀπευθύνει ὅμως μίαν παρατήρησιν πρὸς ὑμᾶς, ὅτι, ὅταν ὁμιλῆτε ἀπὸ τοῦ βήματος, πρέπει νὰ μετέρχησθε φράσεις εὐπρεπεῖς καὶ κοσμίας, δὲν ἔχετε δὲ δικαίωμα νὰ ὑβρίζητέ τινα, νὰ ὑβρίζητε τοὺς Βουλευτὰς, διότι ἔχει τὸ δικαίωμα ἕκαστος νὰ σᾶς ἐπιστρέψῃ τὴν ὕβριν.

§118ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρὸς ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἐγέλα, ὅταν ἤκουε τοιαῦτα πράγματα...

§119Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Διότι, ὅταν ὁμιλῆτε περὶ ἡμιημερησίων σχολείων, ἀποδεικνύετε ὅτι δὲν γνωρίζετε τὸν τόπον.

§120Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὅταν ἀπευθύνηται πρὸς ἐμὲ δι’ ὕβρεων, εἶναι ἀναιδέστατος! (θόρυβος).

§121ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀνακαλέσητε τὴν φράσιν.

§122ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Νὰ ἀνακαλέσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τὴν ὕβριν, τὴν ὁποίαν ἐξήνεγκε (θόρυβος).

§123ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀνακαλέσητε τὴν ὕβριν.

§124ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ὕβρισε.

§125ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ ἀνακαλέσητε, διότι θὰ σᾶς ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν καὶ θὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά.

§126ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἂς σημειωθῇ ὅ,τι θέλει εἰς τὰ πρακτικὰ (θόρυβος).

§127ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχία, Κύριοι! Ὁ κ. Βουλευτὴς Παξῶν ἀνακαλεῖται εἰς τὴν τάξιν καὶ νὰ σημειωθῇ εἰς τὰ πρακτικά.

§128ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὁρίστε, κύριε Ὑπουργέ.

§129ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Πρόκειται, Κύριοι, περὶ πράγματος ἁπλουστάτου. Καὶ ὁ πρῶτος τυχὸν δημοδιδάσκαλος γινώσκει, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ διδάσκωσι τὰ αὐτὰ μαθήματα ἐντὸς ἑπτὰ ἐτῶν ἢ ἑπτὰ διδάσκαλοι, διδάσκοντες εἰς ἑπτὰ διαφόρους αἰθούσας, ἢ ἓξ διδάσκαλοι, διδάσκοντες εἰς ἓξ αἰθούσας, ἢ πέντε διδάσκαλοι, διδάσκοντες εἰς πέντε αἰθούσας, ἢ τέσσαρες διδάσκαλοι διδάσκοντες εἰς τέσσαρας αἰθούσας, ἢ τρεῖς διδάσκαλοι, διδάσκοντες εἰς τρεῖς αἰθούσας, ἢ δύο διδάσκαλοι, διδάσκοντες εἰς δύο αἰθούσας, ἢ εἷς καὶ μόνος διδάσκαλος, διδάσκων ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ αἰθούσῃ καὶ δὴ καθ’ ὅλην τὴν ἡμέραν, ἢ τὰς μὲν πρὸ μεσημβρίας ὥρας ἐν τούτῳ, τὰς δὲ μετὰ μεσημβρίαν ὥρας ἐν ἐκείνῳ τῷ χωρίῳ. Εἶπον, Κύριοι, ἄλλοτε, ἐπαναλαμβάνω δὲ καὶ νῦν, ὅτι δὲν αὐτοσχεδιάζω ἐγὼ τὰ διάφορα εἴδη τῶν δημοτικῶν σχολείων. Αὐτὰ ἔγκεινται ἐν τῇ φύσει τοῦ πράγματος, ἀπαντῶσι δὲ ἐν πάσῃ εὐνομουμένῃ χώρᾳ καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς ἐχούσαις τὴν ἡγεσίαν ἐν τῇ δημοτικῇ ἐκπαιδεύσει, ὡς ἡ Σαξωνία, ἡ Πρωσσία καὶ ἡ Σουηδία. Καὶ ἐν τῇ Ἑλλάδι αὐτῇ, ἀφ’ ἧς ἐφηρμόσθη ἡ συνδιδακτικὴ μέθοδος, εἰσήχθησαν τὰ διάφορα εἴδη τῶν δημοτικῶν σχολείων ἀναλόγως τῶν ἐτῶν, τῶν καθιερωμένων παρ’ ἡμῖν διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν. Ἐν ὅσῳ ἦτο αὐτὴ τετραετὴς μόνον, εἴχομεν μονοτάξια, διτάξια, τριτάξια καὶ τετρατάξια σχολεῖα. Ἀφ’ ὅτου διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1895 καθιερώθησαν πρὸς τοῖς κοινοῖς τετραετέσι καὶ ἑξαετῆ πλήρη σχολεῖα, κατ’ ἀνάγκην ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν καὶ πεντατάξια καὶ ἑξατάξια σχολεῖα. Ὅσα ἔτη διαρκεῖ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, τόσαι εἶναι κυρίως καὶ αἱ τάξεις τῶν δημοτικῶν σχολείων. Ἀλλ’ ἐπειδὴ οὐδαμοῦ τῆς ὑφηλίου ἀπαντῶσι πόλεις καὶ κωμοπόλεις μόνον, δυνάμεναι ν’ ἀποδώσωσι τόσον ἀριθμὸν μαθητῶν, ὅσος ἀπαιτεῖται, ἵνα σχηματισθῶσι τόσαι χωρισταὶ αὐτῶν τάξεις, διδασκόμεναι ἑκάστη ὑπὸ ἰδίου διδασκάλου, ὅσα εἶναι καὶ τὰ ἔτη τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως· ἐπειδὴ ἀπαντῶσι καὶ κῶμαι καὶ χωρία ἔχοντα ὀλιγώτερον ἀριθμὸν μαθητῶν, — ἐν Ἑλλάδι ἔχομεν χωρία ἀπὸ 1–100 κατοίκων ὡς 680, ἀπὸ δὲ 101–200 κατοίκων ὑπὲρ τὰ 1000,—ἐπειδὴ διοριζομένων διδασκάλων δι’ ἑκάστην τάξιν καὶ ἐπὶ τῶν εὐαρίθμων μαθητῶν, θ’ ἀνελόγει οὕτως ἕκαστος διδάσκαλος ἐπὶ 3–12 μαθητῶν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι κἂν ἀναγκαῖον· ἐπειδὴ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει θὰ ἐχρειαζόμεθα ἐν Ἑλλάδι περὶ τὰς 30,000 διδασκάλων καὶ ἐτησίαν διὰ τὰ δημοτικὰ σχολεῖα δαπάνην περὶ τὰ 50,000,000, ἀντὶ τῶν νῦν 7 περίπου ἑκατομμυρίων, διὰ ταῦτα ἔπρεπε καὶ ἡμεῖς νὰ παραδεχθῶμεν κατ’ ἀνάγκην τὸ καὶ ἀλλαχοῦ κρατοῦν σύστημα τῆς ἑνώσεως τῶν τάξεων εἰς 6, 5, 4, 3, 2 καὶ μίαν, ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν. Δὲν εἶναι δὲ, Κύριοι, καὶ ἀνάγκη νὰ μένωσι καὶ διδάσκωνται χωριστὰ αἱ τάξεις ὑπὸ διδασκάλων ἰδιαιτέρως, ὅταν οἱ μαθηταὶ ἦναι εὐάριθμοι. Ἀφοῦ ἔχομεν τὴν συνδιδακτικὴν μέθοδον, ὁ διδάσκαλος χρειάζεται ἴσον σχεδὸν χρόνον, ἵνα διδάξῃ 60 μαθητὰς ἑπτὰ διαφόρων τάξεων ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ αἰθούσῃ, ὡς σᾶς ἀπέδειξα ἤδη κατὰ τὴν εἰσηγητικὴν ἀγόρευσίν μου, ἐξάρας καὶ τὰ πλεονεκτήματα τοῦ μονοταξίου σχολείου, ὅσον χρειάζεται, ἵνα διδάξῃ ἰσαρίθμους μαθητὰς μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς τάξεως. Τὸ πρᾶγμα εἶναι τόσον ἁπλοῦν, ὥστε θὰ ἐκίνει τῷ ὄντι τὸ μειδίαμα τῶν ξένων, ἐὰν ἐμάνθανον ὅτι ἐγείρεται περὶ αὐτοῦ οἱαδήποτε ἀμφιβολία καὶ προκαλεῖται συζήτησις ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ. Ἀλλὰ τί λέγω τῶν ξένων; Καὶ αὐτὸς ὁ ἔσχατος τῶν Ἑλλήνων δημοδιδασκάλων, ὁ ἔχων ἔννοιάν τινα τῆς συνδιδακτικῆς μεθόδου, θὰ ἠπόρει, πῶς ἀξιοῦμεν νὰ νομοθετήσωμεν περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, μὴ ἔχοντες ἔννοιαν καὶ τῶν στοιχειωδεστάτων αὐτῆς...

§130Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν ἀπορίαν;

§131ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εὐχαρίστως.

§132Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζετε ὅτι τὸ ὑπάρχον προσωπικὸν τῶν δημοδιδασκάλων, τῶν γραμματιστῶν καὶ ἰδίως τῶν γραμματοδιδασκάλων εἶναι εἰς θέσιν νὰ ἐφαρμόσῃ τὸ σύστημά σας, νὰ διδάσκῃ δηλαδὴ ἑπτὰ τάξεων μαθητὰς εἰς μίαν αἴθουσαν, καὶ μάλιστα ὅλα τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα ἀναγράφει τὸ νομοσχέδιόν σας;

§133ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αὐτὴ εἶναι βεβαίως μία ἀπορία εὐλογοφανής. Οὐκ ὀλίγοι δημοδιδάσκαλοι, οἱ γραμματισταὶ καὶ κατ’ ἐξοχὴν οἱ γραμματοδιδάσκαλοι δὲν θὰ ἦναι εἰς θέσιν νὰ ἐφαρμόσωσιν ἐν πᾶσι τὸ νῦν προτεινόμενον σύστημα δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Πλὴν ἡμεῖς δὲν νομοθετοῦμεν μόνον διὰ τὸ ἐνεστὼς, ἀλλὰ κυρίως καὶ κατ’ ἐξοχὴν διὰ τὸ μέλλον. Πρὸς τοῦτο μεταρρυθμίζομεν καὶ τὰ Διδασκαλεῖα, οὕτως ὥστε νὰ γίνωνται ἐφεξῆς δεκτοὶ εἰς αὐτὰ μαθηταὶ τῆς βʹ πρὸς τὴν γʹ Γυμνασιακὴν τάξιν, καὶ νὰ μορφῶνται ἐν αὐτοῖς οὐχὶ ἐπὶ τρία, ὡς νῦν, ἀλλ’ ἐπὶ τέσσαρα ἔτη, καθ’ ἃ θὰ ἐκμανθάνωσι καὶ μίαν ξένην γλῶσσαν, τὴν Γερμανικὴν, ὅπως, ἔχοντες ὡς ἐφόδια τὰ ἐν αὐτῇ περιοδικὰ καὶ συγγράμματα, γίνωνται πάντοτε κρείττονες ἑαυτῶν. Ἡμεῖς ἱδρύομεν ἐν ἑκάστῳ Διδασκαλείῳ καὶ δύο πρότυπα δημοτικὰ σχολεῖα, ἓν πλῆρες ἢ πολυτάξιον καὶ ἓν μονοτάξιον ἢ ἀδιαίρετον, ὅπως ἐν ἀμφοτέροις αὐτοῖς ἀσκῶνται ἐμπράκτως εἰς τὴν διδασκαλίαν, καὶ δὴ οὐχὶ ἐπί τινας μόνον μῆνας, ὡς νῦν, ἀλλ’ ἐπὶ δύο σχεδὸν ἔτη.

§134Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐγὼ ὅμως ἐννοῶ τὸ ὑπάρχον προσωπικόν.

§135ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Περὶ αὐτοῦ θὰ ἔλεγον τώρα. Πολλοὶ τῶν ὑπαρχόντων δημοδιδασκάλων εἶναι εἰς θέσιν κάλλιστα νὰ ἐφαρμόσωσι τὸ προτεινόμενον σύστημα. Θὰ ἐφαρμόσωσιν αὐτὸ, εἰ καὶ οὐχὶ τελείως ἐν πᾶσι, καὶ οἱ λοιποὶ δημοδιδάσκαλοι. Ὅταν προκηρυχθῇ διογωνισμὸς καὶ συνταχθῶσι κατ’ αὐτὸν τὰ κατάλληλα διδακτικὰ ἐγχειρίδια, θὰ δυνηθῶσι πάντες αὐτοὶ καὶ οἱ γραμματισταὶ κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον νὰ διδάξωσι τὰ νῦν τὸ πρῶτον καθιερούμενα μαθήματα. Κατὰ τὰ ἄλλα ἀπαιτοῦνται μόνον τὰ κατάλληλα ἀναλυτικὰ προγράμματα καὶ ὡρολόγια, ὡς εἶχον συνταχθῆ αὐτὰ διὰ τὰ τετρατάξια, τριτάξια, διτάξια καὶ μονοτάξια σχολεῖα, κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1892, νῦν καὶ διὰ τὰ πεντατάξια, ἑξατάξια καὶ ἑπτατάξια ἢ πλήρη σχολεῖα, πρὸς δὲ αἱ περὶ αὐτῶν ὁδηγίαι ἐκ μέρους τῶν ἐπιθεωρητῶν, ἐν ἀνάγκῃ καὶ πρακτικαί τινες ἀσκήσεις, καὶ θὰ ἴδητε, πῶς καὶ τὸ ὑπάρχον προσωπικὸν θὰ συμμορφωθῇ πρὸς τὸ νέον σύστημα.

§136Α. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ οἱ γραμματοδιδάσκαλοι;

§137ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Οἱ γραμματοδιδάσκαλοι εἶναι ἓν ἀναγκαῖον κακόν. Αὐτοὶ θὰ παραμένωσιν ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ ἕως οὗ ἀναπληρωθῶσιν ὑπὸ τῶν γραμματιστῶν, καὶ οὗτοι ἕως οὗ ἀναπληρωθῶσιν ὑπὸ τῶν δημοδιδασκάλων, διότι οὗτος εἶναι ὁ τελικὸς σκοπὸς τῶν περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως νομοσχεδίων μας, νὰ μορφώσωμεν δηλαδὴ σὺν τῷ χρόνῳ τόσους δημοδιδασκάλους, ὥστε ὀλίγον κατ’ ὀλίγον νὰ ἐκλίπῃ πᾶσα διάκρισις μεταξὺ δημοτικῶν σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων, πανταχοῦ δὲ τῆς Ἐπικρατείας νὰ ἔχωμεν λειτουργοῦντα ὁμοιόμορφα δημοτικὰ σχολεῖα ὑπὸ μόνους τοὺς δημοδιδασκάλους. Τώρα ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ἐπαναλαμβάνων δίκην ἠχοῦς ὅ,τι ἐκανονάρχησαν εἰς τὸ οὖς αὐτοῦ ἀσυνείδητοί τινες ἐπιθεωρηταὶ, ἀγωνιζόμενοι per fas et nefas ὑπὲρ τῆς διασώσεως τῆς νῦν ἀνεξελέγκτου σατραπικῆς των ἐξουσίας, ὑπεστήριξεν ὅτι ἀπὸ τοῦδε πρέπει νὰ ἱδρύσωμεν σχολεῖα καὶ εἰς χωρία κάτω τῶν 200 κατοίκων, καὶ ἐν ταὐτῷ ν’ ἀντικαταστήσωμεν πάντα τὰ γραμματεῖα καὶ γραμματοδιδασκαλεῖα διὰ τακτικῶν δημοτικῶν σχολείων, τοὺς δὲ γραμματιστὰς καὶ γραμματοδιδασκάλους διὰ δημοδιδασκάλων. Ἀλλ’ ὁ κ. Δηλιγιάννης ἀγνοεῖ, ἢ προσποιεῖται ἴσως ὅτι ἀγνοεῖ, ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἔπρεπε νὰ ἱδρύσωμεν πάραυτα περὶ τὰ ἑξακισχίλια δημοτικὰ σχολεῖα, δι’ ἃ θὰ εἴχομεν ἀνάγκην ἐτησίας δαπάνης 11–12 ἀντὶ τῶν νῦν 5–6 ἑκατομμυρίων δρ. καὶ δημοδιδασκάλων ἑπτακισχιλίων περίπου ἀντὶ τῶν νῦν δισχιλίων. Πλὴν πῶς θὰ κατωρθοῦτο νῦν ἀμέσως τοῦτο; Ἅπαξ μόνον, Κύριοι, συνετελέσθη τοιοῦτον θαῦμα, καὶ δὴ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Θεανθρώπου, ὅστις μὲ 5 ἄρτους ἐχόρτασεν ἐν τῇ ἐρήμῳ πεντακισχιλίους ἀνθρώπους. Ἐγὼ ἀμφιβάλλω, ἐὰν λήγοντος τοῦ ΙΘʹ αἰῶνος θὰ κατώρθου, ἔστω καὶ αὐτὸς ὁ κ. Δηλιγιάννης, νὰ ἐπαναλάβῃ παρόμοιον θαῦμα, καθ’ ὃ διὰ μαγικῆς τινος ῥάβδου θὰ μετέβαλλε νῦν 5–6 ἑκατομμύρια εἰς 11–12 ἑκατομμύρια δρ. καὶ τοὺς νῦν δισχιλίους περίπου εἰς ἑπτακισχιλίους δημοδιδασκάλους. Ἀλλ’ ἐπανερχόμενος εἰς τὸ κύριον ζήτημα, τὸ προκληθὲν διὰ τῆς ἐρωτήσεως τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Αἰγιαλείας Βουλευτοῦ, παρατηρῶ ὅτι τὸ νομοσχέδιον δὲν ἐξομοιοῖ ἐν πᾶσι τὰ γραμματεῖα καὶ γραμματοδιδασκαλεῖα πρὸς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα. Ἐνῷ δηλαδὴ ἐπὶ τούτων καθιστᾷ ὑποχρεωτικὴν τὴν ἑπταετῆ, ἐπὶ ἐκείνων ἀποδέχεται τὴν τετραετῆ ἐκπαίδευσιν. Τοῦτο τί σημαίνει; ὅτι παρὰ τῶν γραμματιστῶν καὶ γραμματοδιδασκάλων, οὓς ἀνεχόμεθα κατ’ ἀνάγκην ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, ἕως οὗ σὺν τῷ χρόνῳ ἀποκτήσωμεν τοὺς ἀναγκαίους δι’ ὅλα τὰ σχολεῖα δημοδιδασκάλους, ἀξιοῦμεν νὰ ἀρκῶνται εἰς τὸ πρῶτον μόνον τμῆμα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸ τῆς στοιχειώδους γενικῆς μορφώσεως, πρὸς ὃ θὰ συνταχθῇ τὸ κατάλληλον ἀναλυτικὸν πρόγραμμα καὶ ὡρολόγιον, ὡς ἐν ἔτει 1894. Οὕτω θὰ συνομολογήσῃ πᾶς τις μεθ’ ἡμῶν, ὅτι δὲν ἀξιοῦμεν ἀδύνατα, ἀλλὰ στέργοντες ἐξ ἀνάγκης τὰ παρόντα ἐπιζητοῦμεν τὰ βελτίω. Ὁ ἀξιότιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἀνεῦρε μίαν ἀνακολουθίαν ἐν ταῖς γνώμαις μου. Πρὸς τοῦτο ἀνέγνω περικοπήν τινα ἐξ ἀγορεύσεώς μου περὶ τοῦ νόμου τοῦ 1895, καθ’ ἣν εἶχον κηρυχθῆ τότε κατὰ τοῦ ὑποχρεωτικοῦ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἐνῷ τώρα εἶμαι ὑπὲρ αὐτοῦ. Ἐν πρώτοις, Κύριοι, ὁμολογῶ, ὅτι ἐγὼ οὐδέποτε ἠξίωσα ὅτι ἐμμένω εἰς τὰς αὐτὰς πάντοτε γνώμας· τοὐναντίον μάλιστα καυχῶμαι, ὅτι καὶ ἐξ ἀναγνώσεως καὶ ἐκ πείρας διδασκόμενος βελτιῶ πάντοτε αὐτάς. Ἄλλοι εἶναι ἴσως οἱ δυνάμενοι νὰ καυχηθῶσιν ὅτι ἐμμένουσιν εἰς τὰς αὐτὰς πάντοτε γνώμας, ὅτι δὲ καὶ γηράσκοντες οὐδὲν οὐδέποτε διδάσκονται. Εἶτα δὲ παρατηρῶ, ὅτι κυρίως εἰπεῖν δὲν πρόκειται περὶ γνωσιμαχίας. Ἐγὼ καὶ τότε καὶ νῦν εἶμαι κατὰ τοῦ ὑποχρεωτικοῦ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὡς καθιέρωσεν αὐτὸ ὁ νόμος τοῦ 1834, διετήρησε δ’ ἐν ἰσχύϊ καὶ ὁ νόμος τοῦ 1895, ἐν ἀγνοίᾳ ἴσως τοῦ εἰσηγητοῦ αὐτοῦ, ὅστις εἶναι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος. Κατὰ τὴν περὶ ἧς ὁ λόγος διάταξιν ἐξαναγκάζονται οἱ μαθηταὶ ἑκάστης περιφερείας εἰς τακτικὴν φοίτησιν εἰς τὸ σχολεῖον αὐτῆς, καὶ ὅταν ἔτι τοῦτο ἀπέχῃ ὥρας ὁλοκλήρους ἐκ τῆς κατοικίας των. Καὶ ἡ διάταξις αὕτη ἐφηρμόσθη νῦν ἀσπλάγχνως ὑπό τινων ἐπιθεωρητῶν, εἰσαγαγόντων εἰς δίκην ἐνώπιον τῶν Πταισματοδικείων γονεῖς, οἵτινες δὲν ἄφινον τὰ τέκνα των ἐν ὥρᾳ χειμῶνος καὶ θέρους νὰ διανύωσι δὶς καὶ τετράκις τῆς ἡμέρας πεζῇ τὴν μεταξὺ τοῦ σχολείου καὶ τῆς κατοικίας των ὁδόν, τὴν ἀπέχουσαν ἡμίσειαν ἢ καὶ ὁλόκληρον ὥραν, ἐνίοτε καὶ ἐπέκεινα. Τὸ ἄτοπον τοῦτο ἐπανορθῶν νῦν καθιερῶ διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως μόνον ἐπὶ τῶν παιδίων τῶν οἰκούντων ἐν τῇ ἕδρᾳ τοῦ σχολείου. Ἐρωτῶ δὲ νῦν ὑμᾶς, Κύριοι, εἶναι ἢ δὲν εἶναι ὀρθὸν καὶ δίκαιον τοῦτο;

§138ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Μάλιστα.

§139ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὁ κ. Δηλιγιάννης εἶπε πολλὰ περὶ τῆς οἰκονομικῆς διοικήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, παρατάττων ἀριθμοὺς ἐπὶ ἀριθμῶν. Ἀλλ’ οὐδὲν ἀπήντησε κυρίως πρὸς ὅσα ἐγὼ ἐν σχέσει πρὸς αὐτὴν κατηγόρησα τοῦ νόμου τοῦ 1895. Μένει, Κύριοι, αἴνιγμα ἄλυτον εἰς πάντας ἡμᾶς, πῶς αὐτός, ὁ κοπτόμενος πάλαι ποτὲ ὑπὲρ τῆς οἰκονομικῆς αὐτοτελείας τῶν δήμων, διὰ τοῦ περὶ οὗ ὁ λόγος νόμου κατήνεγκε τὸ καίριον κατ’ αὐτῆς τραῦμα. Ὁ νόμος τοῦ 1892, ὃν αὐτὸς εἶχε στιγματίσει ὡς αὐτόχρημα δημευτικὸν διὰ τοὺς δήμους, ἄφινε τοὐλάχιστον εἰς τὴν διάθεσιν τούτων ἄθικτον ὑπὸ πάσης εἰσφορᾶς ὑπὲρ τῆς ἀστυνομίας καὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ποσὸν ἐκ 2000 δρ. ἐτησίως. Καὶ τὸ ποσὸν τοῦτο ἀφῄρησεν αὐτὸς παρὰ τῶν πλείστων δήμων, τῶν μὴ δυναμένων νὰ συμμορφωθῶσι πρὸς τὴν ἀξίωσιν τοῦ νόμου τοῦ 1895, ἵνα ἐπιβάλωσιν εἰς τοὺς δημότας των πρόσθετον δημοτικὸν φόρον ἐξ ἑνὸς τοῖς ἑκατόν. Οἱ δῆμοι οὗτοι οὐδ’ ὀβολὸν δύνανται νὰ διαθέσωσι σήμερον ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἀναγκῶν των, ἐνῷ οἱ λοιποὶ δῆμοι, οἱ συμμορφωθέντες πρὸς τὴν περὶ προσθέτου φόρου διάταξιν, δικαιοῦνται νὰ ἱδρύσωσι πανταχοῦ σχολεῖα καὶ νὰ καταστήσωσι τὴν δημοτικήν των ἐκπαίδευσιν πολυτελεστάτην, διορίζοντες καὶ μισθοδοτοῦντες πρωτοβαθμίους δημοδιδασκάλους ἐκεῖ, ἔνθα θὰ ἤρκει καὶ γραμματιστὴς ἢ καὶ γραμματοδιδάσκαλος μόνον, καὶ ἀδιαφοροῦντες ὅλως, ἂν ἐπιβαρύνεται μὲ τοιαύτην σπατάλην τὸ Δημόσιον, ὅπερ οὐδόλως σχεδὸν ἐρωτᾶται, προκειμένου περὶ τῆς δημιουργίας αὐτῆς. Ἰδοὺ διατὶ ἡμεῖς ἔγνωμεν νὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν οἰκονομικὴν διοίκησιν τοῦ 1892, καθ’ ἣν οἱ δῆμοι διασώζουσι μὲν ἐν πάσῃ περιπτώσει ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἀναγκῶν των τὸ ἐκ 2000 δρ. ποσόν, τὸ δὲ Κράτος εἰσφέρει πᾶσαν τὴν ἐπὶ πλέον δαπάνην τῆς δημοτικῆς των ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ὑπὸ τὸν ὅρον τοῦ ν’ ἀποφασίζῃ αὐτὸ περὶ τῆς ἱδρύσεως καὶ διαβαθμολογήσεως τῶν σχολείων των, ἐννοεῖται πάντοτε συμφώνως πρὸς τὸν νόμον. Ὁ ἀξιότιμος ὅμως ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς ἐξανίσταται κατὰ τούτου καὶ ἐρωτᾷ ἐν ἱερᾷ ἀγανακτήσει: «πῶς ἀπαγορεύετε οὕτω τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς δήμους, τοὺς ἔχοντα δαψιλεῖς τοὺς πόρους, ἢ εἰς ἰδιώτας προθύμους νὰ καταβάλωσι τὴν πρὸς τοῦτο δαπάνην, ὅπως συστήσωσι πανταχοῦ πλήρη ἢ πολυτάξια σχολεῖα καὶ διορίσωσιν ἐν αὐτοῖς μόνον δημοδιδασκάλους»; Ἀλλ’ ἐρωτῶ καὶ ἐγώ, ποῦ τοῦ νομοσχεδίου ἀνεκάλυψεν αὐτὸς τὴν τοιαύτην ἀπαγόρευσιν; Ἐν αὐτῷ γίνεται λόγος μόνον περὶ τοῦ ἀπολύτως ἀναγκαίου μέτρου τῶν σχολείων καὶ διδασκάλων, καὶ δὴ ἐκεῖ, ὅπου ἔχει νὰ μετάσχῃ τῆς δαπάνης ἀναλόγως τῶν νῦν πόρων του καὶ τὸ Δημόσιον. Διαβεβαιῶ δὲ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος ὅτι οὐδόλως θὰ παρεκώλυεν αὐτὸν ἢ καὶ πάντα ἄλλον ἰδιώτην τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, γινόμενον νόμος τοῦ Κράτους, ἀπὸ τοῦ νὰ ἱδρύσῃ ἓν ἢ πλείονα πλήρη δημοτικὰ σχολεῖα ἐν τῇ ἰδιαιτέρᾳ αὐτοῦ ἐπαρχίᾳ καὶ ἐν χωρίοις ἀριθμοῦσι μόλις 30 ἢ 20 ἢ καὶ 10 μαθητάς, καὶ νὰ διορίσῃ ἐν ἑκάστῳ αὐτῶν ἀνὰ ἑπτὰ δημοδιδασκάλους πρωτοβαθμίους, ἀρκεῖ μόνον νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς αὐτὸν τὸ βαλλάντιόν του τὴν τοιαύτην πολυτέλειαν ἢ μᾶλλον διασκέδασιν. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἐξανέστη καὶ κατὰ τοῦ νομοσχεδίου περὶ ἀρχιτεκτονικῆς ὑπηρεσίας, προβαλὼν κυρίως ἓν καὶ μόνον ἐπιχείρημα κατ’ αὐτοῦ, ὅτι δηλαδὴ δὲν πρέπει νὰ συνομολογηθῇ δάνειον χρεωλυτικὸν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ποσοῦ τοῦ διατιθεμένου ἐτησίως ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν ὑπὲρ κατασκευῆς διδακτηρίων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι φόβος εἶναι μὴ διατεθῇ καὶ τὸ δάνειον αὐτό, ὡς τὸ τῆς ὁδοποιίας. Ἀλλὰ τὰ ἄτοπα ἐκεῖνα πρόκειται νὰ διαφύγωμεν ἡμεῖς νῦν, διότι δὲν μέλλομεν νὰ προβῶμεν εἰς τὴν κατασκευὴν ὁδῶν, ὡς τότε, ἄνευ ὡρισμένου συμπλέγματος αὐτῶν, ἄνευ ἀκριβοῦς μελέτης, ἄνευ αὐστηροῦ ἐλέγχου. Ἀκριβῶς ἡ σύστασις τῆς ἀρχιτεκτονικῆς ὑπηρεσίας πρόκειται νὰ προλάβῃ ἐπὶ τῶν διδακτηρίων ὅλα τὰ ἄτοπα τῆς τότε ὁδοποιίας. Πλὴν τὸ ζήτημα δὲν εἶναι τοῦτο. Πρόκειται, Κύριοι, νὰ κατασκευάσωμεν 3500–4000 διδακτήρια τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀντικαθιστῶντες τὰς νῦν τρώγλας, τὰς φθειρούσας καὶ τὴν ὑγείαν καὶ τὸ ἦθος τῆς μαθητιώσης νεότητος. Ἂν ἐμμείνωμεν εἰς τὰς περὶ τούτου διατάξεις τοῦ νόμου τοῦ 1895, τί θὰ συμβῇ; Ὁ νόμος οὗτος ἰσχύει ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου 1896, ἤτοι ἐπὶ 3 καὶ ½ ἤδη ἔτη, πόσα δὲ διδακτήρια κατεσκευάσθησαν μέχρι τοῦδε; Οὐδὲ δέκα! Δὲν ἐννοοῦμεν λοιπόν, ὅτι, ἐὰν ἐξακολουθήσῃ ἰσχύων ὁ περὶ οὗ ὁ λόγος νόμος, οὐδ’ εἰς αἰῶνα τὸν ἅπαντα θ’ ἀποκτήσωμεν τὰ ἀναγκαῖα ἐν Ἑλλάδι διδακτήρια τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως; Πλὴν τούτου, κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1895 καθιεροῦνται δύο μόνον τύποι διδακτηρίων, εἷς κοινοῦ (τετραταξίου) καὶ εἷς πλήρους (ἑξαταξίου) σχολείου. Ἀλλ’ ὡς ἀπέδειξα ἤδη, προκειμένου περὶ τῶν διαφόρων εἰδῶν τῶν σχολείων, ἔχομεν ἀνάγκην τόσων τύπων διδακτηρίων, ὅσα εἶναι καὶ τὰ εἴδη τῶν σχολείων, ἤτοι ἑνὸς διὰ τὰ πλήρη ἢ ἑπτατάξια, ἑνὸς διὰ τὰ ἑξατάξια, ἑνὸς διὰ τὰ πεντατάξια, ἑνὸς διὰ τὰ τετρατάξια, ἑνὸς διὰ τὰ τριτάξια, ἑνὸς διὰ τὰ διτάξια καὶ τριῶν τοὐλάχιστον διὰ τὰ μονοτάξια. Ἄλλος δηλαδὴ θὰ ἦναι ὁ τύπος τοῦ μονοταξίου, τοῦ ἔχοντος μαθητὰς μέχρι 40, ἄλλος ὁ τοῦ ἔχοντος μαθητὰς μέχρις 60, καὶ ἄλλος ὁ τοῦ ἔχοντος μαθητὰς μέχρις 80. Ἰδοὺ, Κύριοι, οἱ λόγοι οἱ ἀποδεικνύοντες πάντη μὲν ἀνεφάρμοστον τὸν νόμον τοῦ 1895, ὡς πρὸς τὴν κατασκευὴν τῶν διδακτηρίων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, μόνον δ’ ἐφαρμοστέον τὸ ἡμέτερον νομοσχέδιον, ὅπερ ἀναπληροῖ ἐν πᾶσι τὰς ἐλλείψεις ἐκείνου, καὶ προνοεῖ περὶ ταχείας καὶ σκοπίμου κατασκευῆς αὐτῶν. Ὁ κ. Δηλιγιάννης ἠθέλησε νὰ χαριτολογήσῃ μὲ τὰ μαθήματα, ἅτινα ἀναγράφει τὸ νομοσχέδιον, ὡς διδακτέα ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις. Ἠρώτησεν ἐν ἀφελείᾳ, εἰς τί θὰ χρησιμεύσωσι τὰ τεχνολογικὰ καὶ ἐμπορικὰ μαθήματα εἰς τοὺς μαθητὰς τῶν δήμων Μυλάοντος καὶ Τρικολώνων; Εἰς ἐπαύξησιν μάλιστα τῆς ἐντεῦθεν θυμηδίας προσέθηκαν ἕτεροι συνάδελφοι καὶ τοὺς δήμους τῶν Παρακαμπυλίων καὶ τῶν Κολοκυνθίων. Μετὰ τῆς αὐτῆς ἀφελείας, ἂν ἐνθυμοῦμαι καλῶς, ἠρώτησεν, εἰς τί θὰ χρησιμεύσωσι καὶ τὰ γεωπονικὰ μαθήματα καὶ ἰδίᾳ ἡ δενδροκομία, μελισσοκομία καὶ βομβυκοτροφία εἰς τὰς πόλεις Ἀθηνῶν, Πειραιῶς, Πατρῶν καὶ Σύρου; Ἀγνοῶ, διατί δὲν ἠρώτησεν ἀκόμη, εἰς τί θὰ χρησιμεύσῃ ἡ διδασκαλία τῶν θρησκευτικῶν εἰς ὀρθοδόξους Ἑλληνόπαιδας ὑπὸ καθολικοῦ ἱερέως, Ἑβραίου χαχάμη καὶ Τούρκου χότζα! Διότι σᾶς διαβεβαιῶ, Κύριοι, ὅτι οὐδόλως διαφέρει κατὰ τὴν ἀφέλειαν ἡ τελευταία αὕτη ἐρώτησις τῶν δύο πρώτων. Ὅταν τις ἀναγνώσῃ μετὰ προσοχῆς τὸ νομοσχέδιον, θὰ εὕρῃ ταῦτα σαφῆ, σαφέστατα. Ἀλλ’ ὅταν δὲν θέλῃ ν’ ἀναγνωρίσῃ καὶ νὰ λέγῃ ἄλλ’ ἀντ’ ἄλλων... (θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς), ἠμπορεῖ νὰ ἰσχυρίζηται, πρὸς θυμηδίαν ὅλων ἐδῶ, ὅτι οἱ κάτοικοι τοῦ δήμου Παρακαμπυλίων θὰ διδαχθῶσι τὴν ἐμπορίαν, καὶ οἱ κάτοικοι τοῦ δήμου Κολοκυνθίων τὴν βιομηχανίαν...

§140Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἠξεύρετε ποῦ εὑρίσκεται ὁ δῆμος Κολοκυνθίων;

§141ΕΥΤΑΞΙΑΣ. .... (θόρυβος καὶ ἀγανάκτησις ἐν τῇ ἀριστερᾷ· πολλοὶ Βουλευταὶ ἐκ ταύτης ἐγείρονται, χειρονομοῦντες ἀπειλητικῶς).

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡσυχάσατε, Κύριοι.

§143Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, τὸ «ἄλλ’ ἀντ’ ἄλλων» εἶναι φρόνιμον νὰ μὴ τὸ λέγῃ ὁ κ. Ὑπουργός. Ἄλλως θὰ ἀναγκασθῶμεν ἡμεῖς ν’ ἀποχωρήσωμεν, διὰ νὰ μείνῃ μόνος νὰ λέγῃ ὅ,τι ἂν θέλῃ ἀπὸ τοῦ βήματος. Δὲν πρέπει νὰ λέγῃ «ἄλλ’ ἀντ’ ἄλλων» εἰς ἀνθρώπους σεβαστούς. Πρέπει νὰ ἦναί τις ἐκτὸς ἑαυτοῦ διὰ νὰ λέγῃ τοιαύτας φράσεις!

§144ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὸ ἀνακαλῶ. (Ἐξακολουθεῖ ὁ θόρυβος ἐν τῇ ἀριστερᾷ).

§145ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀφοῦ ἀνεκάλεσεν, εἶναι περιττὸν ν’ ἀνησυχῆτε.

§146ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὠφείλετε σεῖς νὰ τὸν ἀνακαλέσητε, κύριε Πρόεδρε (θόρυβος).

§147ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἀναφέρεται ῥητῶς, ὅτι κατὰ πρότασιν τῶν ἑκασταχοῦ νομαρχιακῶν καὶ κατὰ γνωμοδότησιν τῶν ἀνωτέρων ἐπιθεωρητῶν θὰ ὁρίζῃ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἐπὶ τίνων γεωργικῶν πληθυσμῶν τῆς Ἐπικρατείας θὰ διδάσκωνται τὰ γεωργικὰ καὶ ἐπὶ τίνων ἐμπορικῶν καὶ βιομηχανικῶν πληθυσμῶν θὰ διδάσκωνται τὰ ἐμπορικὰ καὶ τεχνολογικὰ μαθήματα· ὅπως ἐν τῷ αὐτῷ νομοσχεδίῳ ἀναφέρεται ἐπίσης ῥητῶς, ὅτι, ὅπου φοιτῶσιν ἑτερόθρησκοι ἢ ἑτερόδοξοι μαθηταὶ εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, ἐκεῖ καὶ μόνον θὰ διδάσκωσιν αὐτοὺς οἱ ὁμόδοξοι ἢ ὁμόθρησκοι αὐτῶν ἱερεῖς. Ἠκούσατε, Κύριοι, τί ἀναφέρει τὸ νομοσχέδιον περὶ τῶν διδακτέων μαθημάτων ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις καὶ τί εἶπε περὶ αὐτῶν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος. Ἠκούσατε ὡσαύτως, τί ἰσχυρίσθη αὐτὸς περὶ τῆς βάσεως τῆς συστάσεως καὶ διαβαθμολογήσεως τῶν σχολείων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τί ἀναφέρει αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος ἰσχυρίσθη, ὅτι μόνον ἐπὶ τῇ βάσει τῆς ἐπισήμου ἀπογραφῆς τοῦ πληθυσμοῦ, ἥτις δὲν συμπίπτει πάντοτε πρὸς τὸν ἀληθῆ ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν, ἱδρύονται καὶ διαβαθμολογοῦνται κατὰ τὸ νομοσχέδιον τὰ σχολεῖα, καὶ δὴ κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε ἅμα τῇ ἐφαρμογῇ αὐτοῦ νὰ μείνωσι δέκα καὶ ἐννέα μὲν δῆμοι ἄνευ δημοτικοῦ σχολείου, ἑβδομήκοντα δὲ μεθ’ ἑνὸς μόνου τοιούτου. Καὶ ὅμως ἠναγκάσθην νὰ διακόψω αὐτὸν καὶ ν’ ἀναγνώσω εἰς ἐπήκοον ὑμῶν τὰ ἄρθρα 22 καὶ 23 τοῦ νομοσχεδίου, ἐξ ὧν ἀποδεικνύεται, ὅτι πλὴν τῆς τοῦ πληθυσμοῦ βάσεως τῶν ἄρθρων 3 καὶ 27 γίνονται ἀποδεκταὶ καὶ δύο ἕτεραι βάσεις, ἡ τοῦ μέσου ὅρου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν κατὰ τὰ τελευταῖα τρία ἔτη καὶ τὸ πλησιόχωρον δύο, τριῶν καὶ πλειόνων παροικιῶν καὶ χωρίων, ὅτε λαμβάνεται πρὸ ὀφθαλμῶν συλλήβδην ὁ πληθυσμὸς αὐτῶν, ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ ὁποίου ἱδρύεται εἰς τὸ κεντρικώτερον μέρος τὸ ἀναλογοῦν σχολεῖον. Δὲν θέλω, Κύριοι, ἐγὼ νὰ χαρακτηρίσω τὴν τοιαύτην πολεμικὴν, ἀφίνω δὲ εἰς ὑμᾶς νὰ κρίνητε, ἂν αὐτὴ εἶναι ἀξία ὑμῶν καὶ ἐμπρέπει καθόλου εἰς Κοινοβούλιον. Ἐφρόντισα ν’ ἀνασκευάσω ἓν πρὸς ἓν τὰ ἐπιχειρήματα, μίαν πρὸς μίαν τὰς αἰτιάσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ κατὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Ἡ ἀγόρευσίς του ὑπῆρξεν ἡ ἐσχάτη προσπάθεια ὑπὲρ τοῦ παρελθόντος, εἰς ὃ ψυχῇ τε καὶ σώματι ἀνήκει αὐτὸς, ὑπὲρ τοῦ παρελθόντος τοῦ ἐγκυμονήσαντος τὰς τελευταίας ἐθνικὰς ἡμῶν συμφοράς. Τίς ἐξ ὑμῶν θὰ θελήσῃ νὰ προτιμήσῃ αὐτὸ τοῦ αἰσιωτέρου ἐκείνου μέλλοντος, ὅπερ διανοίγουσιν εἰς ἡμᾶς καὶ τὰ ὑπὸ συζήτησιν καὶ πάντα τὰ μεταρρυθμιστικὰ νομοσχέδια, ἅτινα ὑπέβαλεν ἤδη καὶ μέλλει νὰ ὑποβάλῃ ἔτι εἰς τὴν ψῆφον ὑμῶν ἡ Κυβέρνησις; Τίς θὰ θελήσῃ νὰ ἐμβάλῃ οὕτως εἰς ἀληθῆ ἀπόγνωσιν τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος; Διότι μὴ πλανώμεθα, Κύριοι· ἢ πταίουσι μόνα τὰ πρόσωπα, καὶ τότε, ἐπειδὴ ἀδύνατον αὐτὰ ν’ ἀλλάξωσι, πρέπει ν’ ἀπελπισθῶμεν περὶ κρείττονος μέλλοντος καὶ ν’ ἀναμείνωμεν μὲ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας τὴν μοιραίαν καταστροφὴν, ἢ πταίει ἡ νομοθεσία ἡμῶν, καὶ τότε πρέπει κατ’ ἀνάγκην νὰ μεταρρυθμίσωμεν αὐτὴν, ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι οὕτω καὶ τὰ πρόσωπα θὰ ἀποδειχθῶσι κρείττονα καὶ ἡ κατάστασις θὰ βελτιωθῇ. Ἡ πρώτη εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς ἀπογνώσεως, ἡ δευτέρα ἡ πολιτικὴ τῆς σωτηρίας. Ἡμεῖς ἀκολουθοῦντες τὴν τελευταίαν ταύτην πολιτικὴν ἀνελάβομεν τὴν μεταρρύθμισιν καὶ ἀνόρθωσιν τῶν πάντων, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι οὕτω καὶ μόνον δυνάμεθα νὰ ἀποσοβήσωμεν τὸν ἐπαπειλοῦντα ἡμᾶς κίνδυνον, σώζοντες ὅ,τι εἶναι ἔτι δυνατὸν νὰ σωθῇ ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε ναυαγίων!

§148Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὁ ἐν ἰσχύϊ νόμος περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν ἔχει τὰ πλεονεκτήματα μόνον, τὰ ὁποῖα ἀνέφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Τὴν πρόοδον, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ἐν τῇ δημοτικῇ ἐκπαιδεύσει, δὲν τὴν εὑρίσκομεν εἰς τὸν διορισμὸν τῶν ἐπιθεωρητῶν καὶ εἰς τὴν κατασκευὴν τῶν δημοτικῶν σχολείων. Βεβαίως καὶ οἱ ἐπιθεωρηταὶ καὶ ἡ κατασκευὴ τῶν δημοτικῶν σχολείων εἶναι ἐκ τῶν μέτρων, τὰ ὁποῖα λαμβάνονται διὰ τοῦ ἰσχύοντος νόμου. Ἀλλὰ δὲν εἶναι αὐτὴ ἡ βάσις τῆς προόδου, τὴν ὁποίαν ἐπήνεγκεν εἰς τὸν τόπον. Ἡ πρόοδος, τὴν ὁποίαν ἔφερεν εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν ὁ ἰσχύων νόμος, εἶναι ὅτι ἐπανέφερεν αὐτὴν ἐκεῖ, ὅπου πρέπει καὶ ὅπου ἔπρεπε πάντοτε νὰ ἵσταται ἡ δημοτικὴ ἡμῶν ἐκπαίδευσις, τὴν ἔφερεν ἐκεῖ, ὅπου ἔκριναν πάντες οἱ πολιτευόμενοι, οἱ ὀργανώσαντες τὴν Ἑλλάδα, ὅτι πρέπει νὰ ἐξασκῆται αὕτη, ἐκεῖ ὅπου τὸ Σύνταγμα ἡμῶν, τὸ ὁποῖον συνετάχθη παρὰ προσώπων γνωριζόντων τὸν τόπον, τὰς ἀνάγκας καὶ τὴν ἰδιοφυΐαν αὐτοῦ, ἀνέθηκε τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, τὴν ἐπανέφερεν εἰς τοὺς δήμους. Ἀλλ’ ὁ ἰσχύων νόμος παρουσιάζει ἐλλείψεις, καὶ ἀνέφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως διαφόρους ἐλλείψεις. Δὲν εὑρίσκονται δημοδιδάσκαλοι, ὅταν δημοτικόν τι σχολεῖον ἔχῃ ἀνάγκην τοιούτων. Ἀλλὰ μήπως ὅτε ἴσχυε τὸ σύστημα τοῦ ἀπ’ εὐθείας παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ διορισμοῦ τῶν δημοδιδασκάλων εὑρίσκοντο πάντοτε οἱ ἀναγκαῖοι δημοδιδάσκαλοι; Μήπως πρὸ δεκαετίας, ὅτε ἴσχυε τὸ σύστημα τοῦτο, δὲν ὑπῆρχον τὰ πλεῖστα τῶν δημοτικῶν σχολείων τῆς Ἑλλάδος ἄνευ δημοδιδασκάλων; Λησμονοῦμεν τὰ παράπονα τῶν ἐπαρχιῶν τὰ τότε, καὶ νομίζομεν ὅτι σήμερον μόνον ὑπάρχει ἔλλειψις δημοδιδασκάλων! Δὲν γνωρίζουσι ποῦ ν’ ἀποταθῶσιν οἱ δημοδιδάσκαλοι, ὅπως εὑρεθῶσιν, ὅταν ζητῶνται, λέγει ὁ κ. Ὑπουργός. Ἀλλ’ οἱ δημοδιδάσκαλοι δὲν δύνανται ν’ ἀποταθῶσι πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, καὶ τὸ Ὑπουργεῖον δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἀριθμόν τινα δημοδιδασκάλων εἰς τὴν διάθεσιν τῶν δήμων, ὅταν οὗτοι δὲν ἔχωσιν ἀνάγκην δημοδιδασκάλων, ἐὰν πράγματι ὑπάρχωσι δημοδιδάσκαλοι διαθέσιμοι; Οἱ δημοδιδάσκαλοι, λέγει ὁ κ. Ὑπουργός, δολιεύονται συνήθως τὸν νόμον, διότι, ἀπαγορευομένης τῆς μεταθέσεως, διὰ νὰ ἐπιτύχωσι τοιαύτην, ἀποτείνουσιν αἰτήσεις εἰς διάφορα Δημοτικὰ Συμβούλια καὶ τυγχάνουσιν οὕτω πολλάκις καὶ ἑνὸς καὶ δύο διορισμῶν. Ἐγκαταλιμπάσουσι τότε τὸ σχολεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκονται, καὶ μεταβαίνουσιν εἰς ἄλλο, ὅπου εὑρίσκουσιν ἄλλον διωρισμένον. Ἀλλ’ ἐκτὸς τῶν ἐλλείψεων τούτων ὑπάρχει καὶ ἔλλειψις διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν καθηκόντων τῶν ἐπιθεωρητῶν, ὑπάρχει ἔλλειψις εἰς τὰ προσόντα καὶ τὴν ἱκανότητα ταύτην, ὑπάρχει ἔλλειψις ὅτι δὲν ἐκδίδονται ὁμοιόμορφα προγράμματα καὶ ὡρολόγια διὰ τὰ δημοτικὰ σχολεῖα! Ἀλλὰ ποῖον νομοθέτημα, ἔχον σκοπὸν γενικωτέρου θεσμοῦ, ἐν τῇ ἐφαρμογῇ αὐτοῦ δὲν παρουσιάζει ἐλλείψεις; Οὐχὶ παρ’ ἡμῖν, ὅπου τοιαύτη ὑπάρχει ἀτέλεια εἰς τοὺς κλάδους τῆς διοικήσεως ἡμῶν, ἀλλ’ οἱονδήποτε καὶ ἂν λάβητε Κράτος, ὅταν κατὰ πρῶτον ἐφαρμόζηται νομοθέτημα τοιαύτης σημασίας καὶ τοιαύτης εὐρύτητος, βεβαίως θὰ παρουσιάσῃ τοῦτο ἐλλείψεις. Ἀλλὰ διότι παρουσιάζει ἐλλείψεις νομοθέτημά τι, πρέπει νὰ καταργήσωμεν αὐτό, ὅταν ἀναγνωρίζωμεν ὅτι αἱ βάσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται, εἶναι αἱ ἀληθεῖς, εἶναι αἱ θετικαὶ, ἐπὶ τῶν ὁποίων πρέπει νὰ στηριχθῇ ἡ δημοτικὴ ἡμῶν ἐκπαίδευσις; Πρέπει νὰ πράξωμεν καὶ διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν ἡμῶν ὅ,τι ἐπράξαμεν διὰ τοὺς δήμους; Ἐπειδὴ παρουσιάζοντο ἐλλείψεις εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν κυριωτέρων αὐτῶν καθηκόντων καὶ εἰς τὴν ἀληθῆ αὐτῶν δρᾶσιν, ἤλθομεν καὶ κατηργήσαμεν σχεδὸν τὴν δρᾶσιν τῶν δήμων. Ἔπρεπε καὶ διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν νὰ πράξωμεν τὸ αὐτό; Ἐνταῦθα κεῖται τὸ ζήτημα. Δυνάμεθα νὰ πιστεύσωμεν, ὅτι ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, ἐπανερχομένη καθ’ ὁλοκληρίαν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Παιδείας, θὰ λειτουργήσῃ καλλίτερον ἀφ’ ὅ,τι θὰ λειτουργήσῃ μένουσα ὡς ἔχει, ἀλλὰ διὰ βελτιώσεως τοῦ ἰσχύοντος νομοθετήματος; Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν τοῦτο. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ παραδεχθῶμεν, διότι πάντες γνωρίζομεν ποία εἶναι ἡ λειτουργία καὶ ποῖα εἶναι τὰ ἐλατήρια, τὰ ὁποῖα ἐπιδρῶσιν ἐπὶ τῶν ἐνεργειῶν καὶ ἐπὶ τῆς δράσεως τῶν Ὑπουργῶν, πρὸ πάντων ὅταν πρόκειται περὶ προσωπικῶν ζητημάτων. Δὲν δύναται ὁ Ὑπουργὸς νὰ ἀποφύγῃ τὴν πίεσιν, ὡς δὲν ἠδυνήθη ποτὲ νὰ ἀποφύγῃ αὐτὴν, ὅταν ἔχῃ τὴν ἀπόλυτον, τὴν ἀνωτάτην ἐξουσίαν ἐπὶ τῆς μετακινήσεως καὶ τοῦ διορισμοῦ τῶν δημοδιδασκάλων. Ὁ περιορισμὸς διὰ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου βεβαίως δὲν παρουσιάζει τὴν ἰδέαν τῆς ἀποκεντρώσεως, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀνέπτυξε. Παρουσιάζει τὸ ὕπατον ἴσως τῆς ἰδέας τῆς συγκεντρώσεως, διότι, ὅπως καὶ ὁ ἴδιος ἀνέπτυξε, Συμβούλιον συγκείμενον ἐκ προσώπων, τὰ ὁποῖα ὁ Ὑπουργὸς θέλει ἐκλέξει, προσώπων τὰ ὁποῖα ἔχουσι μὲν ἀσφάλειάν τινα περὶ τῆς μονιμότητός των, ἀλλὰ τὰ ὁποῖα βεβαίως εἶναι ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ Ὑπουργοῦ, δὲν θὰ δυνηθῇ νὰ ἀποφύγῃ τὰς πιέσεις καὶ ἐπιρροάς, τὰς ὁποίας πάντοτε βλέπομεν ἀσκουμένας ἐπὶ τῶν Ὑπουργῶν ἐπὶ τῶν ζητημάτων τῶν προσωπικῶν. Ἐπανέρχεται ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις ἀναμφισβητήτως εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ὑπουργοῦ, ὅπως ὑπάρχει εἰς τὴν διάθεσιν τοῦ Ὑπουργοῦ πᾶσα ἡ προσωπικὴ κίνησις ἐν Ἑλλάδι. Καὶ τοῦτο εἶναι τὸ κακόν· τοῦτο εἶναι τὸ μέγα ἐλάττωμα τοῦ ὑποβληθέντος νομοσχεδίου. Ἤρχισεν ἤδη νὰ ἀρέσκηται ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἰς τὴν ἐξάσκησιν εὐσυνειδήτως μιᾶς ἐξουσίας, ἐξουσίας ἀποκεντρωτικῆς, συμφώνου πρὸς τὸ Σύνταγμα ἡμῶν· Ὁ ἐπιστήμων, ὁ ἔμπορος, οἵτινες φαίνονται εἰς τὸν κύριον Ὑπουργὸν ὡς ὄντα ἄξια περιφρονήσεως, δὲν εἶναι κατώτεροι τῶν προσώπων, τὰ ὁποῖα θὰ διευθύνωσι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ὅσον καὶ ἂν ἦναι ταῦτα πλειότερον πεπαιδευμένα καὶ πλειότερον ἁρμόδια, ἵνα κρίνωσι τὸ κατάλληλον καὶ τὸν βαθμὸν τῆς παιδείας ἑνὸς διδασκάλου. Ὁ ἔμπορος καὶ ὁ ἐπιστήμων εἶναι καταλληλότεροι τῶν ὑπαλλήλων τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, ὅπως ἴδωσιν, ἂν ὁ δημοδιδάσκαλος ἐκτελεῖ τὸ καθῆκον αὑτοῦ ἢ δὲν ἐκτελεῖ τοῦτο, καὶ ὅπως φροντίσωσιν, ἵνα ἐπιβάλουν εἰς αὐτὸν τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ καθήκοντός του. Τοῦτο ἀφαιρεῖ τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον ἀπ’ αὐτῶν, καὶ μεταβιβάζει εἰς τὴν κεντρικὴν ἐξουσίαν. Δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερείας· θὰ συζητηθῶσιν ἴσως αὗται κατὰ τὴν συζήτησιν τῶν ἄρθρων. Ἀλλὰ τὸ παράδειγμα, τὸ ὁποῖον ἔφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὅτι, ἐπειδὴ ἐν Πρωσσίᾳ, Σουηδίᾳ, Δανιμαρκίᾳ λειτουργοῦσι σχολεῖα ἡμιημερήσια, καὶ ἐπειδὴ ἐκεῖ ἐπιτυγχάνουσιν, εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι τοιοῦτον μέτρον δύναται νὰ ἐπιτύχῃ καὶ παρ’ ἡμῖν, τὸ τοιοῦτον μέτρον ἀρκεῖ νὰ χαρακτηρίσῃ τὸ νομοσχέδιον, καὶ νὰ δείξῃ ἂν ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐσκέφθη ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἀναγκῶν καὶ τῆς καταστάσεως τῆς χώρας, καταρτίζων τὸ νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον ὑπέβαλεν. Βεβαίως πρέπει νὰ ἑλκύσῃ πᾶσαν τὴν προσοχὴν ἡμῶν τὸ ζήτημα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, διότι τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ἀναμφισβητήτως ἓν τῶν σπουδαιοτέρων, ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρέπει νὰ ἐπιστήσωμεν τὴν προσοχὴν ἡμῶν εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις τοῦ τόπου· ἀλλ’ ἀκριβῶς ἐπειδὴ ἔχει τοιαύτην σημασίαν τὸ ζήτημα τοῦτο, δὲν ἔπρεπε νὰ ἔλθωμεν νὰ ἀνατρέψωμεν θεσμὸν καλῶς ἔχοντα, θεσμὸν ἐπιδοκιμαζόμενον ὑπὸ πάντων τῶν ἁρμοδίων. Καὶ ἀπόδειξις εἶναι οἱ δημοδιδάσκαλοι τῶν Ἀθηνῶν, τοὺς ὁποίους ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀνέφερεν ὡς ἐπιδοκιμάζοντας τὸ νομοσχέδιον, ἀποδοκιμάζοντας δὲ τὸν ἰσχύοντα νόμον, ἐνῷ αὐτοὶ ἦλθον διὰ τῆς ὑπογραφῆς των ἐνταῦθα νὰ εἴπωσι τὸ ἐναντίον. Οἱ δημοδιδάσκαλοι Σύρου καὶ πανταχοῦ τῆς Ἑλλάδος, ὅπου ἠδυνήθησαν νὰ φέρωσι τὴν γνώμην αὑτῶν, παρεδέχθησαν ὅτι τὸ σύστημα τὸ ἰσχῦον εἶναι τὸ καλλίτερον, καὶ ἀποφαίνονται ὅτι εἶναι ἐπιδεκτικὸν βελτιώσεως, ἀλλ’ ὅτι δὲν πρέπει νὰ καταργηθῇ. Πάντες δὲ ἀποδοκιμάζουσι τὴν ἰδέαν τῆς συγκεντρώσεως, ἤτοι τῆς διευθύνσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐκ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν· πάντες αἰσθάνονται ἀπὸ τοῦδε τὴν πίεσιν, εἰς τὴν ὁποίαν θέλουσιν εὑρεθῆ, ὅταν ἀναγκασθῶσι νὰ ὑποστῶσιν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑφίσταντο, ὅτε ἴσχυε τὸ προηγούμενον συγκεντρωτικὸν σύστημα. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι δὲν πρέπει μετὰ πολλῆς βίας καὶ σπουδῆς νὰ σπεύσωμεν ν’ ἀντικαταστήσωμεν νόμον καλὸν, παρὰ πάντων ἀναγνωριζόμενον ὡς τοιοῦτον, διὰ συστήματος ἑτέρου, τὸ ὁποῖον ἐνδέχεται θεωρητικῶς νὰ ἔχῃ τι τὸ καλὸν, ἀλλὰ, βασιζόμενον ἐπὶ στοιχείων ἀντιθέτων πρὸς τὰς περιστάσεις, πρὸς τὴν ἰδιοφυίαν τῆς χώρας ἡμῶν, δὲν δύναται νὰ φέρῃ καλὰ ἀποτελέσματα. Ἐὰν ὑπάρχωσι βελτιώσεις, αἱ ὁποῖαι δύνανται νὰ εἰσαχθῶσιν, ἂς εἰσαχθῶσιν εἰς τὸ ἰσχῦον σύστημα, ἀλλ’ ἂς μὴ ἔλθωμεν νὰ ἀνατρέψωμεν τὰς βάσεις, ἐπὶ τῶν ὁποίων τοῦτο ἑδράζεται καὶ ἐπὶ τῶν ὁποίων μόνον βάσεων δύναται ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις νὰ προκόψῃ.

§149ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Λυποῦμαι, ὅτι παρὰ τὰς ἀρετὰς, ἃς περιέχει τὸ νομοσχέδιον, θέλω ἀναγκασθῆ νὰ καταψηφίσω αὐτὸ κατ’ ἀρχὴν, διότι φρονῶ μετὰ τῶν ἄλλων προαγορευσάντων, ὅτι ἡ πρόνοια τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἔδει νὰ περιορισθῇ εἰς μόνην τὴν βελτίωσιν καὶ τὴν ἀναπλήρωσιν τῶν πολλῶν ἀληθῶς ἐλλείψεων τοῦ κειμένου νόμου, μὴ καταρριπτουσῶν τὸ θεμέλιον αὐτό, ὅπερ ὑπὸ τῆς πείρας ἐθεωρήθη, ὅτι καλῶς ἐτέθη. Δὲν μετεῖχον τῶν ἐργασιῶν τῆς τελευταίας Περιόδου τῆς Βουλῆς, καθ’ ἣν ὁ κείμενος νόμος εἰσήχθη καὶ ἐψηφίσθη· ἔξω τῆς Βουλῆς, παρακολουθῶν τὴν ἐνταῦθα συζήτησιν τοῦ νόμου, εἶχον τότε πεισθῆ, ὅτι ἐσπευσμένως εἰσήχθη τότε τὸ νομοσχέδιον, μὴ ὑποστὰν τὴν προσήκουσαν περὶ τὰς οὐσιώδεις λεπτομερείας ἐπεξεργασίαν, καὶ εἶχον ἔκτοτε ἐπιθυμήσει ὀλιγωτέραν τὴν περὶ τὴν ψήφισιν αὐτοῦ σπουδήν· ἀλλ’ ἡ βάσις μοὶ ἐφάνη ἐξ ἀρχῆς καλή, καὶ μόνον φόβον εἶχον τότε, μήπως τὸ ἔδαφος παρ’ ἡμῖν δὲν ἦτο ἀρκούντως παρεσκευασμένον, ὅπως ῥιζοβολήσῃ ὁ θεσμὸς, μήπως τὰ τῆς ὀργανώσεως αὐτοῦ ἦσαν τοσοῦτον ἀτελῆ, ὥστε νὰ μὴ ἐπιτύχῃ ὁ θεσμός. Ὁμολογῶ ὅτι ἡ ἐπὶ 4 ἔτη ἐφαρμογὴ διέλυσε τοὺς φόβους μου ἐκείνους· ὁμολογῶ, ὅτι ἡ ἐργασία τῶν ἐπιθεωρητῶν ἀπεδείχθη τοιαύτη παρὰ τοῖς πλείστοις, ὥστε νὰ δικαιώμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι εἴχομεν νῦν εἰς χεῖρας ἡμῶν τὰ ὄργανα τὰ κατάλληλα πρὸς προαγωγὴν εἰς σύστημα ἐκπαιδευτικὸν τελειότερον. Τὰ ἀγαθὰ, τὰ δειχθέντα ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας ἐν τῇ αἰτιολογικῇ ἐκθέσει, ἦσαν ἀρκετὰ ταῦτα καὶ μόνα, ὅπως ἐμποδίσωσιν αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἐπιχειρήσεως, εἰς ἣν κατῆλθε, ζητῶν νὰ καταρρίψῃ ἀκέραιον τὸν θεσμόν. Ὅταν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτοῦ λέγῃ, ὅτι οἱ ἐπιθεωρηταί, τοιοῦτοι, οἵους περιγράφει αὐτοὺς, ἐφρόντισαν νὰ παρακολουθήσωσιν ὅσον οἷόν τε ἐκ τοῦ σύνεγγυς τὴν ἐργασίαν τῶν ὑπὸ τὴν δικαιοδοσίαν των διδασκάλων, νὰ ἐμπνεύσωσιν εἰς τούτους τὴν πεποίθησιν, ὅτι διὰ μόνης τῆς πιστῆς καὶ εὐόρκου ἐκτελέσεως τοῦ καθήκοντος ἐξασφαλίζονται εἰς τὰς θέσεις των, καὶ νὰ ἀπαλλάξωσι τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν πολλῶν ἀνικάνων καὶ ἀχρήστων λειτουργῶν της, ὅτι ἔπαυσεν οὕτως ἐν πολλοῖς ἡ ἐπέμβασις τῆς πολιτικῆς εἰς τὴν τύχην τῶν διδασκάλων, ἐξέλιπον δὲ καὶ αἱ ἀθρόαι ἐκεῖναι διδασκαλικαὶ μεταβολαὶ κατὰ τὸ τέλος ἑκάστου σχολικοῦ ἔτους, — ὅταν λέγῃ ταῦτα ὁ κ. Ὑπουργός, πιστοποιεῖ πράγματα, ἅτινα ἀληθῶς δικαιοῦσιν ἡμᾶς νὰ εἴπωμεν ὅτι ὤφειλε νὰ ἐμμείνῃ εἰς τὸ ὑφιστάμενον σύστημα, διορθῶν μόνον τὰς ἐλλείψεις ἐν ταῖς λεπτομερείαις, νὰ ἐγκεντρίσῃ εἰς τὸν κορμὸν τὸν ὑγιᾶ τὰ στοιχεῖα τὰ κατὰ τὴν πεποίθησιν αὐτοῦ καταλληλότερα, ὅπως ἀναπτυσσόμενος καὶ στεφανούμενος ὑπὸ πλουσίου φυλλώματος, ἀποδώσῃ καλλιτέρους καρπούς. Διὰ τούτους τοὺς λόγους θέλω καταψηφίσει τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου, καίτοι ἀναγνωρίζω, ὅτι ἐν αὐτῷ περιέχονται διατάξεις ἄξιαι νὰ περιληφθῶσιν εἰς τὸν νόμον τὸν λειτουργοῦντα περὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, πρὸς βελτίωσιν αὐτοῦ.

§150ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἐὰν ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ἀνεγίνωσκε μετὰ πλείονος ἐπιστασίας τό τε νομοσχέδιον καὶ τὴν αἰτιολογικὴν ἔκθεσιν, θὰ ἔβλεπεν ὅτι πλὴν τῶν καλῶν αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἔχει, κατ’ αὐτὸν, ὁ νόμος τοῦ 1895, τὸ παρὸν νομοσχέδιον προσθέτει καὶ ἄλλα καλά, τὰ καλὰ τοῦ νόμου τοῦ 1892, τοῦ ὁποίου πραγματικὸς εἰσηγητὴς ὑπῆρξεν ὁ ἀείμνηστος ἐκ Μεσολογγίου Βουλευτής. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, συνεπέστατος πρὸς ἑαυτὸν καὶ πρὸς ὅσα διακηρύττει καὶ ἔξω καὶ ἐντὸς τῆς αἰθούσης ταύτης, ὅτι εἶναι ὀρθόδοξος σημαιοφόρος τοῦ μακαρίτου Τρικούπη, δύναται σήμερον νὰ ἀπαρνῆται τὰς ἀρχὰς τοῦ νόμου τοῦ 1892, τὸν ὁποῖον ἐκεῖνος εἰσήγαγεν εἰς τὴν Βουλήν. Πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐξ Ἄρτης Βουλευτὴν ἓν καὶ μόνον ἔχω νὰ εἴπω. Κατὰ τὸν ἐν ἰσχύϊ νόμον, ὁ Ὑπουργὸς δύναται, χωρὶς νὰ δώσῃ εἰς οὐδένα λόγον, νὰ μὴ ἐκτελέσῃ καμμίαν ἀπόφασιν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου. Κατὰ τὸ προκείμενον ὅμως νομοσχέδιον ὁ Ὑπουργὸς οὐδὲν δύναται νὰ πράξῃ ἄνευ τῆς ἀποφάσεως τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, καὶ ὁσάκις δὲ θέλει νὰ ἀρνηθῇ τὴν ἐκτέλεσιν ἀποφάσεως τούτου, ὀφείλει νὰ δημοσιεύσῃ ἐν τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως», πρὸς τῇ σχετικῇ ἀποφάσει τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, καὶ ἰδίαν ἠτιολογημένην ἀπόφασιν περὶ τῆς ἀρνησικυρίας του. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι τοῦτο εἶναι πλεονέκτημα τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου ἀπέναντι τοῦ ἰσχύοντος νόμου. Ὁ κύριος Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης, ἀκολουθῶν ἰδίαν λογικὴν, νομίζει ὅτι τοῦτο εἶναι ἀπολυταρχικώτερον, συγκεντρωτικώτερον τοῦ κρατοῦντος συστήματος. Ἔχει, οὕτως εἰπεῖν, ὁ κ. Βουλευτὴς μίαν προκατάληψιν, τὴν ὁποίαν κανὲν λογικὸν ἐπιχείρημα δὲν δύναται νὰ μεταβάλῃ. Ἐπειδὴ ὅμως ἐρρίφθη ἡ ὑπόνοια παρά τινων, ὅτι πρόκειται τῷ ὄντι νὰ ἐλαττωθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν σχολείων διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν διδασκάλων, ὀφείλω νὰ δηλώσω, ὅπως μὴ ὑπολειφθῇ ἡ ἐλαχίστη ὑπόνοια, ὅτι περιορίζω τὸν ἀριθμὸν τῶν κατοίκων τῶν χωρίων ἐκείνων, ἐν οἷς θὰ ὑπάρχουν δημοτικὰ σχολεῖα, μέχρι τῶν 400, ἀντὶ τῶν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ὁριζομένων 500. Πλὴν τούτου εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σᾶς παρακαλέσω νὰ λάβητε πολὺ ὑπ’ ὄψιν τὰ ἄρθρα 22 καὶ 23. Κατὰ τὸ πρῶτον τούτων, τὸ 22, ὅταν ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν ἦναι ἀνώτερος ἐκείνου, τὸν ὁποῖον ἐνδεικνύει ἡ στατιστικὴ, καὶ κατ’ ἀκολουθίαν ὁ ἀριθμὸς τῶν διδασκάλων οὐχὶ ἀνάλογος πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν, τότε τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἐπιφέρει τὴν προσήκουσαν διόρθωσιν.

§151Α. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐννοεῖτε μαθητὰς ἐκ τοῦ ἰδίου χωρίου;

§152ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Καὶ ἐκ τοῦ ἰδίου καὶ ἐξ ἄλλων χωρίων. Π.χ. εἰς τὸ χωρίον Σουδενέϊκα, ἐν ᾧ ὑπάρχουσιν 180 κάτοικοι, οἱ μαθηταὶ ἀνέρχονται εἰς 80. Τοῦτο τί σημαίνει; ὅτι εἰς τὸ σχολεῖον αὐτὸ φοιτῶσι καὶ ἐκ τῶν πέριξ χωρίων μαθηταί· τὸ γεγονὸς δὲ τοῦτο ἐπιβάλλει τὴν σύστασιν διταξίου δημοτικοῦ σχολείου μετὰ δύο δημοδιδασκάλων. Πανταχοῦ δὲ, ὅπου ὑπάρχουσιν ἐγγὺς ἀλλήλων μικροὶ συνοικισμοί, μὴ δικαιούμενοι καθ’ ἑαυτοὺς νὰ ἔχωσι μηδὲ γραμματοδιδασκαλεῖα, ὡς τοῦτο συμβαίνει εἰς τὰ παράλια τοῦ Κορινθιακοῦ κόλπου καὶ ἀλλαχοῦ, ἐπ’ αὐτῶν τῶν συνοικισμῶν θὰ συνυπολογίζωνται οἱ κάτοικοι δύο, τριῶν ἢ καὶ πλειόνων ἐγγὺς ἀλλήλων κειμένων συνοικισμῶν, ὅπως οὕτως ἀπαρτισθῇ εἷς σχολικὸς συνδυασμὸς, εἰς τὸν ὁποῖον δύναται νὰ γείνῃ καὶ μονοτάξιον δημοτικὸν σχολεῖον. Κατὰ τοῦτο λοιπὸν νομίζω, ὅτι εἶναι ἄδικοι αἱ ἀντιρρήσεις ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι νομίζουσιν, ὅτι πρόκειται νὰ περιορισθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν σχολείων, καὶ ἐκεῖ, ὅπου εἶναι δημοτικὸν σχολεῖον, νὰ γείνῃ γραμματοδιδασκαλεῖον, καὶ ἐκεῖ, ὅπου ὑπάρχει γραμματοδιδασκαλεῖον, νὰ μὴ γείνῃ τίποτε. Ὁ κύριος δὲ σκοπὸς ἡμῶν εἶναι νὰ ἀπομακρύνωμεν ὀλίγον κατ’ ὀλίγον τοὺς γραμματοδιδασκάλους ἐκ τῆς ὑπηρεσίας καὶ νὰ τοὺς ἀντικαταστήσωμεν διὰ τῶν γραμματιστῶν, καὶ βραδύτερον, εἰ δυνατὸν, ν’ ἀντικαταστήσωμεν διὰ δημοδιδασκάλων.

§153ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μετὰ πόσα ἔτη;

§154ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ὑπολογίζω, ὅτι ἐντὸς τεσάρων ἢ πέντε ἐτῶν εἶναι δυνατὸν οἱ γραμματισταὶ ν’ ἀντικαταστήσωσι τοὺς γραμματοδιδασκάλους.

§155ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἕτερος ζητεῖ τὸν λόγον. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι...

§156Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κύριε Πρόεδρε.

§157ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς δευτέραν συζήτησιν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Ι. Γ. Λάππα καὶ Μιχ. Στελλάκη, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§158ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 126. Ἐκ τούτων 104 εἶπον Ναὶ, καὶ 22 Ὄχι. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς δευτέραν ἀνάγνωσιν. Ἄρθρον 1 (ἀναγινώσκεται). Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 1 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι...

§159Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε 15; (Ἐγείρονται πλείονες τῶν 15). Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 1 λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Π. Πετρίδου καὶ Γ. Πετροπουλάκη, καὶ εἶτα ἡ διαλογὴ, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§161ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 123. Ἐκ τούτων 118 εἶπον Ναὶ, 3 εἶπον Ὄχι, καὶ 2 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως τὸ πρῶτον ἄρθρον ἐγένετο δεκτόν. Ἄρθρον 2 (ἀναγινώσκεται). Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 2 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι...

§162Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κύριε Πρόεδρε.

§163Κ. Α. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ἐὰν ἦναι 15, κύριε Πρόεδρε, οἱ ζητοῦντες τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν, νὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος.

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε 15;

§165ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία, κύριε Πρόεδρε.

§166ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. Ἄς ἔλθῃ ψηφολέκτης ὁ κ. Πετρίδης... Δὲν εἶναι παρών;

§167Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε δὲν ὑπάρχει ὁ ἐνιστάμενος.

§168ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Τὴν υἱοθετῶ ἐγώ.

§169ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς τῶν Βουλευτῶν κατάλογος, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Περ. Ἀλεξάκη καὶ Γ. Πετροπουλάκη. Μεθ’ ὃ γίνεται ἡ διαλογή).

§170ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Παρόντες 119. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 2 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 3 (ἀναγινώσκεται).

§171Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὅτε προχθὲς ὁ Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως ὑπέβαλε πληροφορίας καὶ διαφόρους ἐκθέσεις τῶν ἐπιθεωρητῶν, ὑπέβαλε καὶ πίνακα, διὰ τοῦ ὁποίου ἀπεδείκνυεν, ὅτι, ἐνῷ κατὰ τὸ ἰσχῦον σήμερον σύστημα δαπανῶνται ἓξ ἢ ἑπτὰ ἑκατομμύρια, πρὸς ἐκτέλεσιν τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον προτείνει τὸ συζητούμενον νομοσχέδιον, πρόκειται νὰ δαπανηθῇ ποσὸν κατὰ ἓν ἑκατομμύριον ὀλιγώτερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον δαπανᾶται σήμερον. Ἐζήτησα τὴν τύπωσιν τῶν πινάκων τούτων, καὶ ἐπρόκειτο νὰ τυπωθῶσιν, ὅπως τοὺς μελετήσωμεν καὶ πεισθῶμεν πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ τοιοῦτον ἀποτέλεσμα, ἐνῷ τὸ νομοσχέδιον εἶναι ἀναμφισβητήτως πολυτελέστερον τοῦ ἰσχύοντος συστήματος ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ ποσοῦ καὶ τοῦ ποιοῦ τῶν συνιστωμένων δημοτικῶν σχολείων, καὶ κατὰ τὸ ἄρθρον 3 τοῦ νομοσχεδίου πανταχοῦ, ὅπου ὑπάρχουσι πλείονες τῶν διακοσίων κάτοικοι, πρέπει νὰ συσταθῶσι σχολεῖα εἰς τὰ χωρία ἢ τὰς κοινότητας· ἂν δὲ λάβωμεν ἕνα μέσον ὅρον, θὰ σχηματισθῶσιν ἄνω τῶν 4 χιλιάδων σχολεῖα. Πῶς εἶναι δυνατὸν, τόσων σχολείων σχηματιζομένων, τῶν μὲν δημοτικῶν, τῶν δὲ γραμματοδιδασκαλείων, νὰ ἔχωμεν οἰκονομίαν εἰς τὴν σημερινὴν δαπάνην; Δὲν ἔχω τοὺς πίνακας ἐνώπιόν μου, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, ἀφοῦ δὲν ἐτυπώθησαν οἱ πίνακες οὗτοι, νὰ μᾶς φωτίσῃ, πόσα σχολεῖα πρόκειται νὰ σχηματισθῶσι κατὰ τὸ νομοσχέδιον, καὶ ποία ἔσται ἡ δαπάνη τῶν σχηματισθησομένων τούτων σχολείων.

§172ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν, κύριε Πρόεδρε.

§173Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 3. Ἡ Θεσσαλία, κύριε Πρόεδρε, εἶναι ἡ χώρα, ἡ ὁποία δὲν κατοικεῖται, ὡς ἡ λοιπὴ Ἑλλὰς, διὰ πυκνοῦ πληθυσμοῦ καὶ χωρίων ἐγγὺς ἀλλήλων κειμένων. Ἐν χώρᾳ εὐρυτάτῃ οἱ συνοικισμοὶ αὐτῆς εἶναι ἀρκετὰ ἀραιοί, οὕτως ὥστε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνωσιν οἱ σχολικοὶ συνδυασμοί, τοὺς ὁποίους ἐπεκαλέσθη τὴν ἑσπέραν ταύτην ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Ἤδη ἡμεῖς ἔχομεν ἱδρύσει σχολεῖα εἰς χωρία, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουσιν ἄνω τῶν 15 ἢ 20 οἰκογενειῶν. Δύναμαι νὰ μνημονεύσω πλεῖστα χωρία, τὰ ὁποῖα ἔχουσι μόνον 18 ἢ 20 οἰκογενείας καὶ τὰ ὁποῖα κέκτηνται ἤδη σχολεῖα· ἂν δὲ ληφθῇ ὡς βάσις ἱδρύσεως σχολείων αἱ διακόσιαι ψυχαὶ, ἕπεται ὅτι ἐν τοῖς πλείστοις χωρίοις τῆς Θεσσαλίας τὸ νομοσχέδιον θέλει ἐπιφέρει τὴν κατάργησιν τῶν σχολείων τούτων. Ἡ κατάργησις τῶν σχολείων τούτων ἐν Θεσσαλίᾳ θέλει φέρει σπουδαῖα ἀποτελέσματα. Ὁ Θεσσαλὸς, ἄρτι ἐξελθὼν τῆς δουλείας, διψᾷ παιδείας, θέλει καὶ σπεύδει νὰ φθάσῃ εἰς τὸ αὐτὸ ὕψος, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεται καὶ ἡ λοιπὴ Ἑλλάς. Νομίζετε ὅτι εἶναι πρέπον νὰ κλείσουν τὰ σχολεῖα ταῦτα; Ἐὰν δὲ γείνῃ ὅ,τι εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως, δηλαδὴ ἐὰν κάμωμεν τοὺς σχολικοὺς συνδυασμοὺς, ἤτοι νὰ ἑνώσωμεν χωρία ἀφιστάμενα ἀλλήλων καὶ ν’ ἀποτελεσθῇ ἓν σχολεῖον, φοβοῦμαι ὅτι τὸ σχολεῖον τοῦτο θὰ μείνῃ ἄνευ δημοδιδασκάλου. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἐν τῷ δήμῳ Φακίου τῆς ἐπαρχίας Λαρίσης δύο χωρία, τὸ Χατζῆ–Μουσταφαλὰρ καὶ τὸ Χατζῆ–Μπαϊρὰκ, εὑρισκόμενα εἰς ἀπόστασιν ἀπ’ ἀλλήλων μιᾶς καὶ ἡμισείας ὥρας, ἠνώθησαν, διὰ νὰ ἀποκτήσωσιν ἓν σχολεῖον. Σχολικὸς συνδυασμὸς, ἀλλ’ ὁ σχολικὸς αὐτὸς συνδυασμὸς ἔφερεν ὡς συνέπειαν, ὅτι οὔτε τὸ ἓν χωρίον οὔτε τὸ ἄλλο εἶχε δημοδιδάσκαλον. Λοιπὸν καὶ ἤδη, ἐὰν θελήσητε νὰ ἐφαρμόσητε τοιοῦτον σύστημα ἐν Θεσσαλίᾳ, πλεῖστα χωρία θέλετε ἀποκλείσει τοῦ νὰ ἔχωσι δημοδιδάσκαλον, πλεῖστα χωρία θέλετε ἀποκλείσει τοῦ εὐεργετήματος τοῦ νὰ μάθωσι τὰ τέκνα τῶν κατοίκων αὐτῶν γράμματα. Λάβετε ὑπ’ ὄψιν σας, Κύριοι, ὅτι ὁ Θεσσαλὸς, ὅστις κατὰ τὸ ⅓ δὲν εἶναι ἰδιοκτήτης, ὅστις δὲν ἔχει ὅλα τὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα καθιστῶσιν αὐτὸν ὑπερήφανον καὶ ἀνεξάρτητον, ὅστις ὑποχρεοῦται νὰ δουλεύῃ εἰς ξένον ἀγρὸν καὶ νὰ ἀναμένῃ ἐκ τῆς εὐμενείας τοῦ αὐθέντου αὐτοῦ, ὅπως πορισθῇ τὸν ἄρτον του, τοὐλάχιστον δὲν πρέπει νὰ στερηθῇ τοῦ ἄρτου τοῦ πνευματικοῦ, καὶ δὲν πρέπει νὰ στερήσωμεν τὰ τέκνα αὐτοῦ τοῦ ἄρτου ἐκείνου, ὅστις δύναται ὄντως νὰ γείνῃ ὄχι μόνον ἄρτος πνευματικὸς, ἀλλὰ καὶ ἄρτος πραγματικὸς, διότι πραγματικῶς καὶ μεταξὺ αὐτῶν τῶν ἀνθρώπων, ἔστω καὶ ἐὰν ἦναι ἄνευ περιουσίας, δύνανται νὰ ὑπάρχωσι πνεύματα, τὰ ὁποῖα διὰ τῆς σπουδῆς καὶ τῆς μαθήσεως νὰ προαχθῶσιν εἰς τὰς τέχνας καὶ τὰς ἐπιστήμας, καὶ οὕτω νὰ ἀποκτήσωσι καὶ τὴν ὑλικὴν εὐμάρειαν. Πρὸς τοῦτο θὰ φέρω τροπολογίαν εἰς τὴν τρίτην ἀνάγνωσιν, ἀλλὰ νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ θέσωμεν ἓν τελευταῖον ἄρθρον, ἓν ἐδάφιον ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ κανονισθῇ, ὅτι τὰ ὑφιστάμενα σχολεῖα τοὐλάχιστον ἀπὸ ἑνὸς ἔτους δὲν θὰ κλεισθῶσι, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως νὰ τὸ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν του.

§174ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Μάλιστα.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι.

§176ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κύριε Πρόεδρε.

§177ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ἦσθε 15 οἱ ζητοῦντες τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν, παρακαλῶ νὰ ἐγερθῆτε. (Ἐγείρεται ἀριθμός τις Βουλευτῶν). Δὲν εἶσθε.

§178ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Εἴμεθα. Ὁρίστε (ἐγείρονται).

§179ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε μόνον 13.

§180ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὄχι, εἴμεθα 15. (Διάλογοι).

§181ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἐμπρὸς, κύριε Πρόεδρε.

§182ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 3 παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη.

§183ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὄχι, δὲν ἐψηφίσθη τὸ ἄρθρον 3. Ἐζητήσαμεν τὴν ὀνομαστικὴν κλῆσιν, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν θέλετε νὰ παραδεχθῆτε, ὅτι εἴμεθα 15, τότε θὰ παρακαλέσω νὰ ἀναβληθῇ ἡ περαιτέρω συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου, διότι ἐπὶ τοῦ ἄρθρου αὐτοῦ θὰ γείνῃ μακρὰ συζήτησις, ἀλλ’ ἤδη ἡ ὥρα παρῆλθε, διότι εἶναι 2 καὶ 30′ μετὰ τὸ μεσονύκτιον.

§184ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Συζητήσατε.

§185ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ἀλλ’ ἡ ὥρα παρῆλθε, καὶ ἀδυνατοῦμεν νὰ συζητήσωμεν.

§186ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρῆλθεν ἕνεκα τῶν ἀλλεπαλλήλων ἐνστάσεων, τὰς ὁποίας κάμνετε, ὄχι ἕνεκεν ἐργασίας.

§187ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Τότε θ’ ἀναγκασθῶμεν νὰ κάμωμεν χρῆσιν ἄλλων μέσων, τὰ ὁποῖα μᾶς χορηγεῖ ὁ Κανονισμὸς, καὶ θὰ ἐξακολουθήσωμεν νὰ τὸ κάμνωμεν ἐπὶ ἑκάστου ἄρθρου.

§188ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Κάμετέ το.

§189ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Βεβαίως εὑρίσκομαι εἰς τὴν ἀνάγκην, χωρὶς νὰ τὸ θέλω, νὰ εἴπω ὅτι δὲν ὑπάρχει ἀπαρτία.

§190ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά. Θ’ ἀναγνωσθῇ ὁ κατάλογος. (Ἀναγινώσκεται ὁ ὀνομαστικὸς τῶν βουλευτῶν κατάλογος ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν τῶν βουλευτῶν Π. Ἀλεξάκη καὶ Γ. Πετροπουλάκη, ὡς ψηφολεκτῶν. Μεθ’ ὃ γίνεται ἡ διαλογή).

§191ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ Βουλὴ εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ, παρόντων Βουλευτῶν 123. Ἄρθρον 4.....

§192Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἔχω τὸν λόγον.

§193ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Τὸ τρίτον ἄρθρον εἶναι.

§194ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ τέταρτον. Ἔχει τροπολογίαν ἐπὶ τοῦ τετάρτου ἄρθρου ὁ κ. Ὑπουργὸς (θόρυβος).

§195ΤΙΝΕΣ (ἐξ ἀριστερῶν). Τὸ τρίτον ἄρθρον.

§196ΝΑΥΠΛΙΩΤΗΣ. Ἐτελείωσε τὸ τρίτον ἄρθρον.

§197ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐπὶ τοῦ τρίτου ἄρθρου ἐπροτάθη ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ἐπειδὴ δὲ δὲν ὑπῆρχον 15 ὑποστηρίζοντες τὴν πρότασιν αὐτὴν, ἐπροτάθη ἔνστασις ἀπαρτίας.

§198ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ τρίτον ἄρθρον ἀνεγνώσθη καὶ ἐψηφίσθη.

§199ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὄχι.

§200ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφίσθη δι’ ἀναστάσεως.

§201ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Ὄχι, κύριε Πρόεδρε. Προκειμένου νὰ ψηφισθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ἐγένετο ἔστασις ἀπαρτίας.

§202ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁρίστε, κύριε Πετρίδη.

§203Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Νομίζω ὅτι ἡ κατάργησις τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης...

§204ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Λοιπὸν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 4 συζητεῖ.

§205ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τὸ ὁποῖον σημαίνει ὅτι ἐψηφίσθη τὸ τρίτον.

§206ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐξ ἀριστερῶν). Ὄχι.

§207ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἔληξεν ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ τρίτου ἄρθρου· μόνον ἡ ψηφοφορία ἔμεινε.

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὸ τρίτον ἄρθρον παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 4 (ἀναγινώσκεται).

§209ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἔχω μίαν τροπολογίαν. Ἀντὶ τοῦ ἄρθρου 4 προτείνω νὰ ψηφισθῇ τὸ ἑξῆς: «Ἐν ἑκάστῳ νομῷ διορίζεται ἐπιθεωρητὴς τῶν σχολείων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως μὲ βαθμὸν καὶ μισθὸν γραμματέως ὑπουργικοῦ αʹ τάξεως. Διορίζονται δ’ ἐπιθεωρηταὶ πρωτοβάθμιοι δημοδιδάσκαλοι μετὰ δεκαετῆ εὐδόκιμον ὑπηρεσίαν».

§210Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς προέτεινε τὴν διαγραφὴν τοῦ τετάρτου ἄρθρου, ἀλλ’ ἐν ἐδαφίῳ βʹ, «νέα Ἑλληνικὴ γλῶσσα», δίδεται τὸ σύνθημα σοβαρᾶς συζητήσεως ἐπὶ θέματος, τὸ ὁποῖον καὶ τὴν Βουλὴν δέον ν’ ἀπασχολήσῃ, ἀφοῦ ἀπησχόλησε μέχρι τοῦδε ὁλόκληρον τὸν πνευματικὸν κόσμον τῆς Ἑλλάδος. Διότι ἐν τῷ ἐδαφίῳ τούτῳ θίγεται τὸ ζήτημα τῆς διδασκαλίας τῆς γλώσσης. Ἐν τῷ τετάρτῳ ἄρθρῳ ἀναγράφεται, ὅτι ἐν τοῖς σχολείοις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως διδάσκονται τὰ ἑξῆς μαθήματα...

§211ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Διεγράφη.

§212Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Διεγράφη;

§213ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Βεβαίως.

§214Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μίαν ἐξήγησιν. Ἐπεθύμουν νὰ ἐξηγήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς εἰς τὴν Βουλὴν, ἀφοῦ διαγράφεται τὸ ἄρθρον, ἐὰν εἰς ἄλλο ἄρθρον θὰ προνοήσῃ, διότι βεβαίως θὰ τεθῇ εἰς κἄποιον ἄλλο μέρος τοῦ νομοσχεδίου διάταξις περὶ διδασκαλίας τῆς νέας Ἑλληνικῆς γλώσσης.

§215ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν θὰ τεθῇ.

§216ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διαγράφεται τὸ ἄρθρον 4, καὶ ἀντικαθίσταται δι’ ἑτέρου, ὅπερ πρὸ ὀλίγου ἀνέγνωσεν ὁ κ. Ὑπουργός.

§217ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.

§218ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχομεν καὶ τρίτην ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου.

§219Π. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν πρέπει πᾶσα τροπολογία νὰ ψηφίζηται μετὰ τὴν τύπωσιν καὶ τὴν διανομήν.

§220Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐκτὸς ἐὰν ἡ Βουλὴ ἀποφασίσῃ ἄλλως.

§221Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως δέον ν’ ἀποφασίσῃ ἡ Βουλή. Ἀλλ’ εἶμαι ἐναντίον τῆς τροπολογίας ταύτης. Διότι ἡ τροπολογία, διαγράφουσα τὸ ἄρθρον καὶ ἀντικαθιστῶσα αὐτὸ διὰ διατάξεων ὅλως ἀσχέτων πρὸς τὴν ἔννοιαν καὶ τοῦ ἄρθρου καὶ τοῦ νομοσχεδίου, ἐγκαταλείπει εἰς τὸ κενὸν τὸ παρακάτω ἄρθρον 5.

§222ΣΠ. ΣΤΑΗΣ. Ὅταν ἔλθωμεν εἰς τὸν 5, τότε συζητοῦμεν.

§223Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν δύναμαι ἐγὼ νὰ μαντεύσω, ἀφοῦ μάλιστα τὰ προτεινόμενα εἶναι ὅλως ἀκατάληπτα.

§224Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὅταν φθάσωμεν ἐκεῖ, βλέπωμεν.

§225Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἄρθρον 4 ἔχει παράγραφον ιδʹ, ἐν τῇ ὁποίᾳ μεταξὺ τῶν διδακτέων μαθημάτων ὁρίζονται «Στοιχειώδεις γνώσεις τῆς γεωπονίας, κηπουρικῆς, δενδροκομίας, βομβυκοτροφίας, μελισσοκομίας καὶ ἐμπορίας», δηλαδὴ τὰ σπουδαιότερα πρακτικὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα οἱ Ἑλληνόπαιδες δέον νὰ ἐκμάθωσιν. Ἀλλ’ ἐν τῷ ἑπομένῳ ἄρθρῳ 5 (καὶ λέγω ταῦτα διὰ νὰ ἴδητε πόσον ἀλληλένδετα εἶναι τὰ ἄρθρα καὶ ὅτι δέον πρὶν ἢ ἀποφασίσωμεν περὶ τῆς διαγραφῆς τοῦ ἄρθρου 4 νὰ πληροφορηθῶμεν τὴν τύχην τοῦ ἄρθρου 5, καθότι πάντα τὰ ἄρθρα ἀποτελοῦσι κρίκους συνέχοντας τὴν ἅλυσιν τοῦ ὅλου ἔργου, καὶ ἡ ἀπόσπασις ἑνὸς καταρρίπτει ὁλόκληρον τὸ οἰκοδόμημα τῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸ ὁποῖον εἰσάγετε, ἐν τῷ ἑπομένῳ ἄρθρῳ ἀναγράφεται: «Πάντα τὰ ἐν τῷ ἡγουμένῳ ἄρθρῳ μαθήματα εἶναι ὑποχρεωτικὰ, πλὴν τῶν ἐν τῷ ἐδαφίῳ ιδʹ ἀναγεγραμμένων, ἅτινα διδάσκονται μόνον ἐκεῖ, ἔνθα ἀσκοῦνται τὰ σχετικὰ ἐπαγγέλματα». Ἑπομένως, ἵνα παραδεχθῶμεν τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ὡς ἄρθρον 4, ὀφείλει οὗτος πρότερον νὰ μᾶς δώσῃ διασάφησιν, τί θὰ γείνῃ τὸ ἄρθρον 5 καὶ τὰ ἐν αὐτῷ μαθήματα.

§226ΣΠ. ΣΤΑΗΣ. Ὅταν φθάσωμεν εἰς τὸ ἄρθρον 5, τὰ λέγετε.

§227Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐχί· διότι ὅταν διαγραφῇ τὸ ἄρθρον 4, θὰ διαγραφῇ καὶ τὸ 5.

§228ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Βεβαίως.

§229Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τὸ ἄρθρον 4 περιέχει διάταξιν λίαν οὐσιώδη. Ὁρίζει τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα θὰ διδάσκωνται ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις.

§230Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Περιττόν.

§231Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀναλαμβάνομεν ἡμεῖς νὰ ὑποστηρίξωμεν τὸ περιεχόμενον αὐτοῦ, διότι τινὰ μέρη τοῦ ἄρθρου 4 πρέπει νὰ ὑπάρχωσιν ἐν νόμῳ κανονίζοντι τὰ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Βεβαίως δὲν πρέπει νὰ ἀποκλεισθῇ ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα. Βεβαίως δὲν πρέπει νὰ λησμονηθῇ ἡ Γαλλικὴ γλῶσσα.

§232Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Βεβαίως!

§233Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Λοιπὸν μὲ τὴν τροποποίησιν ταύτην, μὲ τὴν τροποποίησιν τοῦ ὅτι πρέπει νὰ συμπεριληφθῇ καὶ ἡ διδασκαλία τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης, πρέπει νὰ συμπεριληφθῇ ἡ διδασκαλία τῆς Γαλλικῆς.

§234Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ τῆς Γερμανικῆς!

§235Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν εἶναι ἐδῶ. Δικαιοῦσθε ὅμως σεῖς νὰ ὑποστηρίξητε τοῦτο.

§236Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐὰν θέλητε!...

§237Κ. ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζομεν, ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο, μὲ τὰς ἀναγκαίας τροποποιήσεις, πρέπει νὰ ὑπάρχῃ ἐν νομοθετήματι ἀφορῶντι εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν.

§238ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ Κανονισμὸς ὁρίζει ἐν ἄρθρῳ 40, ὅτι, «ἂν τροπολογία τις προταθῇ κατὰ τὴν συζήτησιν, ὁ Πρόεδρος λαμβάνει τὴν γνώμην τῆς Βουλῆς, ἂν ἡ τροπολογία πρέπει νὰ συζητηθῇ εὐθὺς, ἢ τυπουμένη νὰ διανεμηθῇ πρὸ τῆς συζητήσεως εἰς τοὺς Βουλευτάς.» Ἐπειδὴ ἐπροτάθη, ὅπως τυπωθῇ ἡ τροπολογία καὶ διανεμηθῇ, θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν, ἂν θὰ συζητηθῇ ἀμέσως, ἢ θὰ τυπωθῇ.

§239Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς φρονῇ, ὅτι τροπολογεῖ τὸ ἄρθρον 4 διὰ τοῦ ὑποβληθέντος νέου σχεδίου ἄρθρου, τότε βεβαίως δύναται νὰ γείνῃ ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ ἄρθρου 40 τοῦ Κανονισμοῦ. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ προκειμένου ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ὑπ’ ὄψιν καμμίαν τροπολογίαν. Ἡμεῖς ἔχομεν ἀντικατάστασιν. Ἔρχεται ἄρθρον τι καὶ παρεμβάλλεται πρὸς ἀντικατάστασιν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον κατέχει τὴν θέσιν τοῦ ἄρθρου 4. Ἐπειδὴ τοιαύτη ἀντικατάστασις φέρει ἡμᾶς ἐνώπιον τῆς συζητήσεως ἄρθρου ἀγνώστου ἡμῖν παντελῶς, τὸ δὲ ἄρθρον 4, τὸ ὁποῖον ἡμεῖς εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ συζητήσωμεν, αἴρεται ἐκ τοῦ μέσου, — δὲν γνωρίζομεν ἂν ὁριστικῶς ἢ προσωρινῶς, διὰ νὰ μετατεθῇ ἀλλαχόσε, — διὰ τοῦτο εἶναι ἀνάγκη νὰ τεθῶμεν ἐν γνώσει, ἵνα γνωρίζωμεν τί θέλομεν ψηφίσει, τί θέλομεν ἀποφασίσει· θὰ μετατεθῇ τὸ ἄρθρον 4 τοῦ νομοσχεδίου; θὰ διαγραφῇ μετὰ τὸ νέον ἄρθρον; Ἐννοεῖ ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι τὸ νέον ἔχει τὰς ἐννοίας ἐκείνας τοῦ ἀντικαθισταμένου, ἀλλὰ κατ’ ἄλλον τρόπον ἐκτιθεμένας ἢ διὰ τοῦ συζητουμένου νομοσχεδίου; Δι’ αὐτὸ εἶναι ἀνάγκη νὰ λάβῃ τὸ λόγον ὁ κ. Ὑπουργὸς καὶ νὰ μᾶς ἐξηγήσῃ τίνα ἔννοιαν ἔχει αὐτὴ ἡ τροπολογία, ἢ ἡ ἐξαφάνισις τοῦ ἄρθρου 4, τὸ ὁποῖον ἐξηφανίσθη κατὰ τρόπον λίαν παράδοξον.

§240ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν, ἐὰν ἡ τροπολογία θὰ συζητηθῇ ἀμέσως, διότι δὲν ὑπάρχει διάταξις ἀπαγορεύουσα τοῦτο.

§241Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Παρακαλῶ, κύριε Πρόεδρε· δὲν γίνεται διασάφησις, ἂν θὰ διατηρηθῇ τὸ ἄρθρον 4, ἢ θ’ ἀπαλειφθῇ ἐντελῶς τὸ ὑπάρχον ἐν τῷ νομοσχεδίῳ.

§242ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὅταν φθάσωμεν εἰς τὸ ἄλλο ἄρθρον, τότε συζητοῦμεν.

§243ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τὸ πρᾶγμα εἶναι ἀληθῶς ἀλλόκοτον! Συζητεῖται τὸ ἄρθρον 4 καὶ ζητεῖται ἡ ἀντικατάστασις αὐτοῦ· ἀλλὰ παρατηρήσατε κατὰ τίνα τρόπον ζητεῖται. Ἐν τῷ ἄρθρῳ 4 ἀναγράφονται τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα θὰ διδάσκωνται ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις· ἀλλ’ ἀπαλειφομένου τοῦ ἄρθρου τούτου δὲν γνωρίζομεν πλέον, ἂν τὰ μαθήματα αὐτὰ θ’ ἀναγραφῶσιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἢ δὲν θὰ ἀναγραφῶσι. Διότι, ἐὰν ἀπαλειφθῇ τὸ ἄρθρον τοῦτο, δὲν θὰ ὑπάρχωσι κεκανονισμένα ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τὰ μαθήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ διδάσκωνται οἱ μαθηταὶ τῶν δημοτικῶν σχολείων. Δὲν νομίζομεν δὲ, ὅτι εἶναι ἐπιτετραμμένον, ἡ Βουλὴ νὰ ψηφίσῃ νομοσχέδιον ἐκπαιδευτικόν, ἀφορῶν εἰς τὴν διδασκαλίαν τὴν γιγνομένην ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις, τὴν πρώτην βάσιν τῆς ἐκπαιδεύσεως, χωρὶς νὰ ἀναγραφῶσιν ὡρισμένως, ποῖα θὰ ἦναι τὰ μαθήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ διδάσκηται ἡ Ἑλληνικὴ νεολαία. Μὴ νομίζετε ὅτι τὸ πρᾶγμα εἶναι τόσον ἁπλοῦν, ἢ ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ κανονισθῶσι ταῦτα διὰ βασιλικοῦ διατάγματος, τὸ ὁποῖον θὰ ἦναι κανονιστικὸν τοῦ νομοσχεδίου τούτου, οὐδ’ ἐπιτρέπεται, ὅπως ἀποφύγητε τὴν συζήτησιν, ν’ ἀποκλείσητε τὸν ὁριστικὸν κανονισμὸν τῶν διδαχθησομένων μαθημάτων. Δὲν εἶναι δὲ δυνατὸν τοῦτο, διότι ἡμεῖς ἔχομεν νὰ συζητήσωμεν ἐπὶ τῶν μαθημάτων αὐτῶν. Ἐὰν δὲ ἀπαλειφθῇ τὸ ἄρθρον τοῦτο, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ συζήτησις· δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γινώσκῃ ἡ Βουλὴ ποῖα θὰ ἦναι τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα θὰ διδαχθῶσιν οἱ παῖδές μας καὶ αἱ θυγατέρες μας. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς ἐπιμένομεν εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου τούτου, ἐν ᾗ περιπτώσει ἔχει τοῦτο ὅπως ἀναγράφεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τῷ ὑπὸ συζήτησιν. Ἐὰν δὲ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Ἐκπαιδεύσεως ἐπιμένῃ εἰς τὴν συζήτησιν τοῦ ἄρθρου 4, ὡς εἰσάγει τοῦτο τὴν στιγμὴν ταύτην, ἡμεῖς θ’ ἀναγκασθῶμεν νὰ ζητήσωμεν τὴν ἀναβολὴν τῆς τροποποιήσεως, καὶ ζητοῦμεν αὐτὴν δι’ ὀνομαστικῆς μάλιστα κλήσεως.

§244Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Παρακαλῶ νὰ ὁρίσωμεν τὰ θέματα καὶ νὰ ζητήσωμεν τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ Κανονισμοῦ. Ἐπρόκειτο νὰ συζητήσωμεν τὸ ἄρθρον 4. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 4 ὁ κ. Ὑπουργὸς ὑπέβαλε τροπολογίαν. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν πρέπει ν’ ἀποφασισθῇ πρῶτον, ἂν ἡ τροπολογία θὰ συζητηθῇ ἀμέσως ἢ θὰ τυπωθῇ καὶ θ’ ἀναβληθῇ. Πρὸ τῆς ἀποφάσεως ταύτης πᾶσα συζήτησις ἐπὶ τοῦ θέματος δὲν ἁρμόζει. Ἑπομένως πρῶτον ζήτημα, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ λύσωμεν, καὶ παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον νὰ τὸ θέσῃ ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, εἶναι τοῦτο: Θὰ συζητήσωμεν ἀμέσως ἐπὶ τῆς τροπολογίας, ἢ θὰ ἀναβληθῇ ἡ συζήτησις, μέχρις οὗ ἐκτυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ; Ἐγένετο πρότασις, ὅπως ἀναβληθῇ. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ζητηθῇ ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς, ἂν θὰ προβῶμεν ἀμέσως εἰς τὴν τροπολογίαν. Ἀφοῦ λυθῇ τὸ ζήτημα τοῦτο καὶ γείνῃ δεκτὸν, ὅτι ἡ Βουλὴ θὰ προβῇ εἰς τὴν συζήτησιν ταύτην, θὰ λάβητε τὸν λόγον, ὅπως συζητήσητε, ἂν ἡ τροπολογία πρέπει νὰ γείνῃ δεκτὴ ἢ νὰ ἀπορριφθῇ.

§245ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πολὺ καλά... (θόρυβος).

§246ΠΟΛΛΟΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, κύριε Πρόεδρε.

§247Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. Πρόεδρος παρεδέχθη ὅτι εἶσθε 15. Εἶναι περιττὸν νὰ συζητῆτε. Πρέπει ἑπομένως νὰ ψηφοφορήσωμεν.

§248ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ....

§249Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Ἐγὼ δὲν ἔκαμα τὴν παρατήρησιν εἰς ὑμᾶς, κύριε Λιμπρίτη. Ἐγὼ εἶπον μόνον, ὅτι, ἀφοῦ εἶσθε 15, ἐτελείωσε τὸ ζήτημα.

§250ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀναβολὴν τῆς περαιτέρω συζητήσεως λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Γ. Πατρικίου καὶ Δ. Πιπινοπούλου, καὶ εἶτα ἡ διαλογὴ, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§251ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψήφισαν ἐν ὅλῳ 130. Ἐκ τούτων 11 εἶπον Ναί, καὶ 119 εἶπον Ὄχι. Ἑπομένως ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς ἀπερρίφθη.

§252Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριοι Βουλευταί, ἐὰν ὑπάρχῃ ἄρθρον, τὸ ὁποῖον προσήκει νὰ ἀπασχολήσῃ τὴν Βουλὴν, ἦτο τὸ ἄρθρον 4, ὡς ἀναγράφεται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Δὲν ἦτο μόνον ὁ λόγος ὁ τεχνικὸς τοῦ νομοσχεδίου, ὅστις ἐπέβαλλε τὸν καθορισμὸν τῶν διαφόρων μαθημάτων, τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ διδαχθῶσιν οἱ Ἑλληνόπαιδες ἐν τῇ κατωτέρᾳ ἐκπαιδεύσει· ἀναγινώσκων τις τὸ ἄρθρον 3, καθ’ ὃ ἱδρύονται σχολεῖα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, περιμένει νὰ ἴδῃ κατωτέρω καὶ τίνα μαθήματα θὰ διδαχθῶσιν ἐν τοῖς σχολείοις τούτοις. Ἐπειδὴ δὲ τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα πρόκειται νὰ διδαχθῶσιν, ἔδει καὶ νὰ συζητηθῶσιν, ὁ δὲ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, διαγράφων τὸ ἄρθρον 4, ἐν τῷ ὁποίῳ ἀναγράφονται ταῦτα, ἀποκλείει τὴν συζήτησιν καὶ οὐδεμίαν μᾶς παρέχει νύξιν, ὅτι ἐν ἄλλῳ ἄρθρῳ θέλουσι ταῦτα ἀναγραφῆ, μᾶς φέρει εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ζητήσωμεν τὴν ἀπόρριψιν τῆς προτεινομένης τροπολογίας, καὶ νὰ ζητήσωμεν νὰ συζητηθῇ τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει, ἵνα ἴδωμεν τίνα μαθήματα ἐκ τῶν ἀναγραφομένων πρέπει νὰ διδαχθῶσι καὶ τίνα δὲν πρέπει νὰ διδαχθῶσιν. Ἐνῷ ἐψηφίσθη τὸ ἄρθρον 3 τοῦ νομοσχεδίου, ἤτοι ἡ σύστασις σχολείων, καὶ εἵπετο ἡ ψήφισις τοῦ ἄρθρου 4, ἤτοι ἡ διδαχὴ τῶν προσηκόντων μαθημάτων, παρεμβάλλεται αἴφνης, κατὰ πρότασιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, τροπολογία τοῦ ἄρθρου 4 παράδοξος, κατὰ τὴν ὁποίαν, ἀντὶ τῶν διδακτέων μαθημάτων, ὁρίζεται, ὅτι «ἐν ἑκάστῳ νομῷ διορίζεται ἐπιθεωρητὴς τῶν σχολείων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως μὲ βαθμὸν καὶ μισθὸν γραμματέως ὑπουργικοῦ αʹ τάξεως. Διορίζονται δὲ ἐπιθεωρηταὶ πρωτοβάθμιοι δημοδιδάσκαλοι μετὰ δεκαετῆ εὐδόκιμον ὑπηρεσίαν»! Ἐρωτῶ ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταί, τίνα σχέσιν ἔχει ἡ τοιαύτη τροπολογία εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ ἄρθρου 4; Μήπως ἐκανονίσθησαν τὰ τῶν σχολείων καὶ τὰ τῶν μαθημάτων; μήπως ἐκανονίσθησαν πᾶσαι αἱ ἄλλαι λεπτομέρειαι καὶ πρόκειται νὰ κανονισθῇ τὸ προσωπικὸν, τὸ ὁποῖον θὰ διευθύνῃ τὰ σχολεῖα; Διὰ τοῦτο εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ ἀποκρούσω τὴν παρεμβολὴν τοῦ ἄρθρου 4, καὶ νὰ κηρύξω ὅτι εἶναι ἐπιτεταγμένον εἰς ἡμᾶς νὰ συζητήσωμεν καὶ ἐν πολλοῖς νὰ ψηφίσωμεν τὸ ἄρθρον 4 (Θόρυβος). Ἡ συζήτησις περὶ τῶν διδακτέων μαθημάτων εἶναι τὸ προέχον θέμα ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, καὶ τὴν συζήτησιν ταύτην ἀποφεύγετε. Τὸ ἄρθρον 4 εὑρίσκω ὅτι δικαιολογεῖ ἰδίᾳ τὴν ὑποβολὴν τοῦ νομοσχεδίου, ἀφοῦ καθιεροῖ νομοθετικῶς τὰ διδακτέα μαθήματα. Πρῶτον μάθημα ἀναγράφει τὰ θρησκευτικά. Ταῦτα εἶναι ἡ θεμελιώδης βάσις πάσης παιδεύσεως ἐν παντὶ τόπῳ, μάλιστα δὲ ἐν τῷ Ἑλληνικῷ ἔθνει, ἔνθα ἡ θρησκεία ὑπῆρξεν ἀπὸ αἰώνων ἡ ἑστία, ἐν ᾗ διεσώθη ὁ ἐθνισμὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους. Ὅτε τὸ 1453 κατέπεσε τὸ Κράτος, ὁ ἐθνισμὸς κατέφυγεν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τὰ ἑλληνικὰ γράμματα εἰς τὰς Μονάς. Τὸ γένος διετηρήθη ἐν τῇ θρησκείᾳ ἐπὶ σειρὰν αἰώνων δουλείας. Διὰ τοῦτο, προκειμένου νέος ὀργανισμὸς τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως νὰ προταθῇ εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς, ὀρθῶς ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ἔθηκεν ὡς κεφαλαιώδη ἀρχὴν τῶν μαθημάτων τὰ θρησκευτικά. Δὲν ἀναγράφεται ἐν λεπτομερείᾳ ἡ διδασκαλία τῶν θρησκευτικῶν μαθημάτων, ἀλλ’ εὐνόητον, ὅτι πρόκειται περὶ τῶν στοιχειωδῶν. Δίδει ὅμως ἀφορμὴν εἰς εὐρεῖαν συζήτησιν ἀμέσως τὸ ποσὸν τῶν μαθημάτων. Ἀναγράφονται δέκα ἑπτὰ ἐν ὅλῳ μαθήματα διδακτέα ἐν τῷ δημοτικῷ σχολείῳ! Ἡ νεωτέρα παιδαγωγία ζητεῖ, ὅπως ὅσον τὸ δυνατὸν περιορισθῶσι τὰ μαθήματα, διότι εἶναι γνωστόν, ὅτι εἰς τὸν ἁπαλὸν νοῦν τῶν παίδων δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ ἐπιδράσῃ στρεβλωτικῶς ἡ σχολαστικὴ αὕτη πληθὺς τῶν μαθημάτων. Ὅστις εἶναι γονεύς, ὅστις ἔχει τέκνα φοιτῶντα εἰς τὰ σχολεῖα, δὲν εἶναι δυνατὸν ἢ νὰ γνωρίζῃ πόσον οἱ παῖδες πνευματικῶς καταπονοῦνται καὶ πάσχουσιν ἐκ τῆς ἐπιβολῆς πληθώρας μαθημάτων καὶ βιβλίων. Ὁ νοῦς τῶν ἁπαλῶν παιδίων εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀντίσχῃ εἰς τοὺς σωροὺς τῶν ποικίλων μαθημάτων τούτων. Ἀλλ’ εἶναι γνωστὸν προσέτι, ὅτι ἡ ἀναγραφὴ τόσων πολλῶν μαθημάτων εἰς τὰς τάξεις τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἔχει ἀφετηρίαν καὶ τὸν αἰσχροκερδῆ χρηματισμὸν τῶν συντασσόντων τὰς φυλλάδας τῶν διδακτικῶν βιβλίων καὶ ἐπιβαλλόντων ταύτας σατραπικῶς εἰς τὰ σχολεῖα. Εἰς τοιοῦτον βαθμὸν ἔφθασεν ἡ βιβλιοκαπηλεία αὕτη, ὥστε ἐκ τῆς πληθύος τῶν ἐπιβαλλομένων βιβλίων σήμερον οἱ Ἑλληνόπαιδες μεταβαίνοντες εἰς τὸ σχολεῖον εἶναι ἠναγκασμένοι νὰ ἔχωσι μεθ’ ἑαυτῶν ἕνα ἀχθοφόρον, ἵνα φέρῃ τὰς δεκάδας τῶν βιβλίων αὐτῶν. Διὰ τοῦτο ἐπεθύμουν, τὸ θέμα τοῦτο νὰ ἦτο θέμα συζητήσεως σοβαρᾶς καὶ ἐπικαίρου, καὶ οὐχὶ συζητήσεως τῆς τρίτης πρωϊνῆς ὥρας, εἰς ἣν μᾶς ἀναγκάζετε, ἔστω καὶ ἀπαρασκεύους, νὰ κατέλθωμεν. Ἀναγκαζόμενος λοιπὸν νὰ περιορίσω τὸν λόγον, θίγω ἤδη διὰ βραχέων τὸ ζήτημα, παρακαλῶν νὰ περιορισθῇ μεγάλως ὁ ἀριθμὸς τῆς εἰκοσάδος τῶν μαθημάτων, τῶν ὁριζομένων ἐν τῷ ἄρθρῳ 4. Ἀλλὰ δεύτερον μάθημα ἐκ τῶν ἀναγραφομένων ἐν τῷ ἄρθρῳ 4 εἶναι ἡ νέα Ἑλληνικὴ γλῶσσα. Ἐνταῦθα εἶναι τὸ θέμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἰδιαίτατα προκαλῶ τὴν ὑμετέραν προσοχήν. Λέγοντες νέαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν, τί ἐννοοῦμεν νὰ διδάξωμεν εἰς τοὺς Ἑλληνόπαιδας; Ὅσοι ὑπήρξαμεν μαθηταὶ εἰς τὰ ἑδώλια τῶν παλαιοτέρων σχολείων, ἐνθυμούμεθα ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα ἦτο μία, ἀπὸ τοῦ Ξενοφῶντος καὶ καθεξῆς. Ἀναγράφοντες σήμερον ὡς μάθημα τὴν νέαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν, φέρομεν ἐν τῷ Βουλευτηρίῳ τὸ φλέγον ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀπησχόλησε τὸν κόσμον τῶν γραμμάτων καὶ τὸν ἀπασχολεῖ ἔτι. Τὸ ζήτημα τῆς νέας Ἑλληνικῆς γλώσσης, τῆς διδακτέας ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις, εἶναι τοιοῦτον, ὥστε θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως νὰ διακρίνῃ τίνα ἐννοεῖ νέαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν...

§253Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Συζητεῖτε ἐπὶ τοῦ ἄρθρου, ἐν ᾧ ἔχομεν ὑπὸ συζήτησιν τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ.

§254Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ ἐπιμένω ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τοῦ ἄρθρου 4, καὶ συζητῶν αὐτὸ ἀποκρούω τὴν τροπολογίαν, ἐλέγχων ἢ ἀναπτύσσων τὰς λεπτομερείας τοῦ ἄρθρου. Ἀποκρούω συνεπῶς τὴν τροπολογίαν. Ἂν ὁ κ. Ὑπουργὸς δηλώσῃ ὅτι τὸ ἄρθρον τοῦτο θὰ ἐπαναφέρῃ ἐν ἄλλαις διατάξεσι τοῦ νομοσχεδίου, ὥστε ν’ ἀποτελέσῃ θέμα συζητήσεως, καλῶς· ἀλλ’ ἐνόσῳ δὲν ἔχω τοιαύτην δήλωσιν, πρέπει νὰ συζητήσω. Τὸ ζήτημα τῆς νέας ἑλληνικῆς γλώσσης πρέπει νὰ καθαρισθῇ, ἵνα μὴ ἴδωμεν αὔριον ἐν τοῖς σχολείοις ὡς νέαν Ἑλληνικὴν γλῶσσαν τὴν γλῶσσαν τοῦ Ψυχάρη!

§255ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Αὐτὸ τὸ ἄρθρον ἀφῃρέθη.

§256Α. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Οἰκονομικῶν). Ἀφοῦ ἐπροτάθη τροπολογία, ἐπ’ αὐτῆς πρέπει νὰ συζητήσητε.

§257Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω ἀντίρρησιν, ὅτι ἡ τροπολογία ἐνταῦθα δὲν ἔχει τὴν θέσιν της.

§258Κ. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὑπάρχει εἰς τὸ ἄρθρον 95 (θόρυβος).

§259Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχω ἀνάγκην ταύτην τὴν στιγμὴν, κατ’ αὐτὴν τὴν συζήτησιν νὰ μάθω, ἂν τὰ μαθήματα τ’ ἀναγραφόμενα ἐν τῷ ἄρθρῳ 4 θὰ ἔχωσι θέσιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι πρέπει νὰ συζητήσωμεν περὶ τούτου (θόρυβος).

§260ΜΕΝΤΖΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κύριος Ὑπουργὸς διέγραψε τὸ ἄρθρον. (Θόρυβος καὶ συνδιαλέξεις θορυβώδεις μεταξὺ τῶν Βουλευτῶν).

§261ΣΠ. ΣΤΑΗΣ (πρὸς τὸν ἀγορεύοντα). Παρακαλῶ νὰ σᾶς εἴπω τι, ἐξ οὗ θὰ κατανοήσητε, ὅτι δὲν ἔχετε ἀνάγκην νὰ παρατείνητε τὸν λόγον σας (θόρυβος).

§262Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγνώριζον ὅτι εἶσθε ἀντίζηλος ἐν τῷ ἀξιώματι τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, —εὔχομαι δὲ νὰ τὸ καθέξητε, — ἀλλ’ ἠγνόουν ὅτι δύνασθε καὶ νὰ ἐκπροσωπήσητε ἐπαξίως καὶ τὰ διανοήματά του (θόρυβος).

§263ΣΤΑΗΣ. Τὰ μαθήματα δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὰ καθορίσητε ἐν τῷ νόμῳ, διότι εἶναι δυνατὸν μετά τινα χρόνον νὰ παρασταθῇ ἀνάγκη προσθήκης καὶ ἑτέρων, ἢ καταργήσεώς τινων τῶν ὑπαρχόντων.

§264Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἤκουσα τὴν γνώμην τοῦ ὑποκαταστήσαντος, ἀτυχῶς μόνον εἰς τὴν γενομένην δήλωσιν, τὸν ἀξιότιμον Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ὅτι δηλαδὴ δὲν θ’ ἀναγραφῶσι τὰ μαθήματα ἐν τῷ νομοσχεδίῳ καὶ θὰ ἀφεθῇ εἰς τοὺς ἑκάστοτε Ὑπουργοὺς καὶ τμηματάρχας ἐλευθερία νὰ κανονίζωσι καὶ τὸ ποσὸν καὶ τὸ ποιὸν τῶν μαθημάτων.

§265Γ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ (Πρωθυπουργός).... (θόρυβος).

§266Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Μὴ θυμώνετε! Ἂν ὑπάρχῃ μάλιστά τις, ὅστις εἶναι εἰς ἥττονα θέσιν παντὸς νὰ δώσῃ διδάγματα ψυχραιμίας, εἶναι ὁ κ. Πρωθυπουργός. Τὸν βεβαιώνω δὲ, ὅτι ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου δὲν θυμώνω· ἴσως κάμνω ἄλλους νὰ θυμώσουν (ἱλαρότης). Ἡ διακοπὴ τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων μοὶ δίδει τὴν ἀπάντησιν τῆς ἐρωτήσεως, ἣν ἀπηύθυνα εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν (θόρυβος). Καὶ βλέπετε πόσον εἶναι ἀναγκαῖον νὰ συζητῶμεν ἐπὶ ἑκάστου ἄρθρου.

§267Κ. ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Προχθὲς ἤκουσά τινος τῶν ὑπερασπιζόντων τὸ νομοσχέδιον, λέγοντος, ὅτι εἶναι κατεσκευασμένον καὶ κατειργασμένον ὡς «ἀπὸ γρανίτην»! Ἔχει τὴν βάσιν τῆς πρώτης συνθέσεώς του καὶ τῆς πολλαπλῆς ἐπεξεργασίας, ἡ ὁποία ἐγένετο ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ καὶ ὑπὸ σοφῶν παρ’ ἡμῖν προσώπων· ἐν τούτοις ἀπὸ τοῦ νομοσχεδίου τούτου ἀφαιρεῖται εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχεν ἓν ἄρθρον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δύναται νὰ βασισθῇ ὁλόκληρος ἡ ὑπεράσπισις τοῦ νέου συστήματος, τοῦ εἰσαγομένου διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Πῶς αὐτὸς ὁ γρανίτης εὑρέθη τόσον μαλακός, ὥστε νὰ μεταπλάττηται ὡς πηλός, ὥστε ν’ ἀφαιρεθῇ ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου; Λέγω ἡ βάσις, διότι ἄλλοτε ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, κατὰ σύμπτωσιν ἔχων σύμβουλον αὐτόν, τὸν ὁποῖον ἔχει καὶ νῦν ὁ κύριος Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἔφερε νομοσχέδιον, ἐφ’ οὗ ἐγένετο μακρὰ συζήτησις εἰς τὸ περὶ γλώσσης ζήτημα. Καὶ τότε ἔλεγε τὸ νομοσχέδιον, ὅτι εἰς τοὺς Ἑλληνόπαιδας θὰ διδάσκηται «ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ καὶ ἡ μητρική των γλῶσσα»! Τοῦτο βλέπω σήμερον ὑπὸ ἄλλην μορφὴν καὶ ἄλλην γλῶσσαν. Ἡ βάσις λοιπὸν αὕτη ἀφαιρεῖται.

§268Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ἀλλὰ βλέπετε ὅτι ἀποσπᾶται σκληρῶς ἓν ἄρθρον· ἑπομένως τὸ νομοσχέδιον δὲν εἶναι γρανίτης. Ἐπανέρχομαι εἰς τὸ ζήτημα, εἰς ὃ μὲ διέκοψεν ὁ κ. Παπαμιχαλόπουλος. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων ὑπεστήριξεν, ὅτι τὸ ἄρθρον δὲν θ’ ἀναγραφῇ εἰς ἑτέραν θέσιν τοῦ νομοσχεδίου. Ἀκριβῶς ἡ διαβεβαίωσις αὕτη μὲ ἀναγκάζει νὰ ἐξακολουθήσω ἐπὶ βραχὺ τὸν λόγον μου, ὑποστηρίζων τὴν ἀνάγκην τοῦ ὅτι πρέπει νὰ μείνῃ τὸ ἄρθρον 4 μετὰ τινῶν καταλλήλων τροποποιήσεων. Διότι, ἂν ἀφήσωμεν εἰς τοὺς ἑκάστοτε Ὑπουργοὺς καὶ τμηματάρχας νὰ ὁρίζωσι τὰ μαθήματα, τὰ χρήσιμα διὰ τὴν κατωτέραν ἐκπαίδευσιν, καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν βιβλίων, θέλομεν συστηματοποιήσει καὶ ἀναπτύξει εἰς τὸν ὕπατον βαθμὸν τὴν βιβλιοκαπηλείαν. Διὰ τοῦτο ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας πρέπει νὰ ἐξηγηθῇ σαφέστερον περὶ τούτου, ὡς καὶ περὶ τῆς νέας Ἑλληνικῆς γλώσσης, ἣν ἐννοεῖ ὅτι θὰ διδάσκωσιν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις.

§269Α. ΠΕΤΑΛΑΣ. Τῶν μαλλιαρῶν.

§270Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ κ. Βουλευτὴς Ἁγυιᾶς, ὡς φαίνεται ἐκ τῆς κομώσεώς του, ἀνήκει εἰς τὴν τάξιν τῶν μαλλιαρῶν· ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργός; (ἱλαρότης). Εἰς τὴν κατωτέραν ἐκπαίδευσιν ἀπαιτεῖται γλῶσσα ἁπλοϊκή, ἀλλ’ οὐχὶ χυδαία, οἵαν τινὲς φιλόδοξοι ἔπλασαν, λεξιθηροῦντες, ὑπὸ ἀρχηγὸν τὸν Ψυχάρην. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἡ δημοτικὴ γλῶσσα ἔχει ἀριστουργήματα. Ἔχει τὴν δημοτικὴν ποίησιν, ἀλλ’ αὕτη δὲν εἶναι ἡ ὁμιλουμένη, δὲν εἶναι δὲ ὑπόδειγμα, ἐξ οὗ νὰ διδαχθῇ ἡ γλῶσσα. Ἄλλως οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει ἡ ἀφελής, ἡ ἀνεπιτήδευτος, ἡ ὡραία γλῶσσα τῆς δημοτικῆς ποιήσεως πρὸς τὴν ἐκχυδάϊσιν τῆς γλώσσης, δι’ ἣν ἀγωνίζονται οἱ φίλοι τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἁγυιᾶς μαλλιαροί. Ἡ δημοτικὴ γλῶσσα εἶναι ἡ γλῶσσα τῶν τραγουδιῶν. Δύνανται ταῦτα ν’ ἀποτελέσωσι τὸν κόσμον καὶ τὴν ἐπίδειξιν κατὰ τὴν ἡμέραν τῶν ἐξετάσεων, οὐδέποτε ὅμως νὰ τεθῶσι θεμέλιον τῆς διδασκαλίας. Ἀτυχῶς δὲν δυνάμεθα νὰ εἰσέλθωμεν εἰς τὰ διανοήματα τοῦ ἐπιμόνως, ὅσον καὶ ἀσυνήθως, σιγῶντος κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, καὶ ἐνόσῳ δὲν ἀκούομεν περὶ τούτου σαφῆ γνώμην, δὲν δυνάμεθα νὰ ἀφήσωμεν τοιαῦτα ζητήματα νὰ κανονισθῶσι διὰ Β. Διατάγματος. Διὰ τοῦτο προτείνω καὶ ἐπιμένω νὰ μείνῃ τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει. Καὶ ἐξακολουθῶ ἐπιθεωρῶν τὴν σειρὰν τῶν μαθημάτων. Εἰς τὴν παράγραφον ιδʹ ἀναφέρεται: «Στοιχειώδεις γνώσεις τῆς γεωπονίας, κηπουρικῆς, δενδροκομίας, βομβυκοτροφίας, μελισσοκομίας καὶ ἐμπορίας». Εἶναι αἱ πρακτικαὶ γνώσεις, αἱ ὁποῖαι ἐθεωρήθησαν ἀναγκαῖαι καὶ ἀπαραίτητοι διὰ πάντα παῖδα, ἀναφέρονται δὲ καὶ εἰς τὸ ἄρθρον 5. Ἀλλὰ τὸ 5 τοῦτο στηρίζεται ἐπὶ τοῦ καταργουμένου 4. Δὲν μᾶς δίδεται δὲ ἡ παρηγορία, ὅτι θέλουσιν ἀναγραφῆ κατωτέρω, καὶ ἰδίως τὰ μαθήματα τῆς γεωπονίας, καὶ διατρέχομεν τὸν κίνδυνον νὰ μὴ ἴδωμεν ἀναφερόμενα τὰ σπουδαιότατα μαθήματα τῶν πρακτικῶν γνώσεων. Καὶ τοῦτο μὲ ἀναγκάζει νὰ ἐπιμείνω ἀποκρούων τὴν τροπολογίαν τὴν προτεινομένην. Βεβαιωθῆτε ὅτι, ἂν κ. Ὑπουργὸς εὐηρεστεῖτο νὰ δηλώσῃ, ὅτι ἤθελον ταῦτα ἀναγραφῆ, θὰ κατέλειπον τὸν λόγον· διότι ὅ,τι μὲ ἔφερεν εἰς τὸ βῆμα ἦτο νὰ συντελέσω εἰλικρινῶς εἰς τὴν ὀρθὴν συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, ἣν δὲν βλέπω συντελουμένην διὰ τῆς βωβῆς ἐπιμονῆς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας.

§271Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Πρὸ μικροῦ, ὅτε ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων ἔλεγεν, ὅτι τὸ ζήτημα τοῦ κανονισμοῦ τῶν μαθημάτων, ὅνπερ συζητοῦμεν ἐν τῷ ἄρθρῳ τούτῳ, εἰς ὅλας τὰς εὐρωπαϊκὰς νομοθεσίας ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δὲν κανονίζει, ἀλλ’ ἀφίνει τοῦτο εἰς τὴν ἐκτελεστικὴν ἐξουσίαν, ὅπως κανονίσῃ αὕτη διὰ διατάγματος, ἠπόρησα, διότι ὁ κ. συνάδελφος καταγίνεται εἰς τὰ ἐκπαιδευτικά, καὶ ἐγνώριζον, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ περιπέσῃ εἰς τοιοῦτον σφάλμα· διὰ τοῦτο δὲ λαμβάνω τὸν λόγον, διότι δὲν θέλω νὰ πιστευθῇ, ὅτι πράγματι τὸ πρᾶγμα οὕτως ἔχει ἀλλαχοῦ, ὅπου ἡ ψήφισις νομοσχεδίων τοιούτων ἀπησχόλησε τὰς Βουλὰς ἐπὶ τρία ὁλόκληρα ἔτη. Εἰς οὐδεμίαν νομοθεσίαν εὐρωπαϊκὴν, Κύριοι, συμβαίνει ἐκεῖνο, ὅπερ πρὸ μικροῦ ὑπεστήριξεν ὁ κύριος Στάης. Εἰς ὅλας τὰς εὐρωπαϊκὰς νομοθεσίας, εἰς τὴν Πρωσσικὴν, εἰς τὴν Ἐλβετικὴν, εἰς τὴν Γαλλικὴν, εἰς τὴν Σουηδικὴν, εἰς τὴν Αὐστριακὴν, ἃς τελευταίως ἐμελέτησα, εἶδον, ὅτι ἀναγράφουσι τὰ μαθήματα, ἅτινα θὰ διδαχθῶσιν οἱ παῖδες τῶν σχολείων, σημειοῦσι μάλιστα καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ὡρῶν, καθ’ ὃν θὰ διδάσκωνται τὰ μαθήματα ταῦτα. Ἔχω ἐνταῦθα τὸν Δαλόζ, ὁ ὁποῖος εἰς τὸν νόμον περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, τὸν ψηφισθέντα κατὰ τὸ 1887 ἐν Γαλλίᾳ, καὶ ὃν δύναται νὰ ἴδῃ πᾶς τις, σημειοῖ τὰ μαθήματα, ἀκριβῶς ἀναγραφόμενα, ὅπως τὰ σημειοῖ καὶ τὸ παρὸν νομοσχέδιον, διότι ἐκεῖθεν ἐλήφθησαν...

§272ΣΠ. ΣΤΑΗΣ. Ἀλλ’ ἐκεῖ δὲν ὑπάρχουν κωλυσιεργίαι.

§273ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κυθήρων δὲν εἶναι δικαία, προκειμένου περὶ ἐμοῦ, ὅστις οὐδέποτε ἐκωλυσιέργησα. Ὅτε μάλιστα πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἡ πλειονοψηφία εὑρίσκετο εἰς ἔνδειαν φίλων, μὴ δυναμένη νὰ συγκροτήσῃ ἀπαρτίαν, ἐγὼ παρέσχον αὐτῇ πρὸς τοῦτο τὴν συνδρομήν μου, διότι ἀποκρούω τὴν ἰδέαν τῆς κωλυσιεργίας.

§274ΑΡ. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΑΚΗΣ. Τοῦτο εἶναι ἀληθές· τὸ ἀναγνωρίζομεν πάντες.

§275ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι δυνατὸν ν’ ἀφήσωμεν, ὅπως ὑποκλαπῇ νομοσχέδιον τοιαύτης σημασίας τὴν χαραυγὴν, ἐν μέσῳ Ὑπουργῶν καὶ Βουλευτῶν κοιμωμένων, καὶ νὰ ψηφίζωμεν ἄρθρα νομοσχεδίου διαφόρου τοῦ ὑποβληθέντος καὶ συζητουμένου εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ κ. Στάης δύναται νὰ νομίζῃ, ὅτι ἠμποροῦν τὰ μαθήματα νὰ ὁρισθῶσι διὰ Β. Διατάγματος, ἀλλ’ ἡμεῖς φρονοῦμεν ἀντιθέτως, ὅτι ἐν τῷ νόμῳ δέον νὰ περιληφθῶσι λεπτομερῶς τὰ μαθήματα, διὰ νὰ γνωρίζωσι πάντες, τί διδαχθήσονται εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα οἱ μικροὶ μαθηταί. Ἐὰν κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἐπρόκειτο νὰ συζητηθῇ τὸ μακρότατον τοῦτο νομοσχέδιον, τοῦ ὁποίου σκοπὸς ἦτο νὰ λύσῃ τὰς χεῖρας τοῦ κ. Εὐταξία, διὰ νὰ παραστῶμεν μάρτυρες πάλιν τῶν πεντακισχιλίων διδασκαλικῶν μεταβολῶν, ἦσαν περιττὰ τὰ 168 ἄρθρα, ἤρκει δ’ ἓν καὶ μόνον. Ἢ ἐπίστευσεν ὁ κύριος Ὑπουργός, ὅτι θὰ συνεζητεῖτο καθ’ ὃν τρόπον κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἀνάγνωσιν, ἥτις ἠλάττωσε τὴν ὑπόληψιν τοῦ Κοινοβουλίου εἰς τὴν συνείδησιν τῆς κοινωνίας; (Θόρυβος).

§276ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Τί εἶναι αὐτά, κύριε Βελλιανίτη!

§277ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον συνέβη τὴν νύκτα ἐκείνην, ὅτε ἐψηφίσθησαν ἀπνευστὶ 45 νομοσχέδια, εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι δὲν θὰ συμβῇ εἰς τὸ μέλλον. Φρονεῖτε, ὅτι ἐκεῖνο, ὅπερ συνέβη, ἐμπεδοῖ τὴν ὑπόληψιν τῶν πράξεων τῆς Βουλῆς εἰς τὴν κοινὴν συνείδησιν; (Θόρυβος). Ἐὰν διὰ βασιλικοῦ διατάγματος κανονίζωνται τὰ μαθήματα, τότε ἀνατρέπεται αὐτὴ ἡ βάσις τοῦ νομοσχεδίου, παύει πλέον ἡ ὁμοιόμορφος ἐκπαίδευσις· ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, ὁ κ. Εὐταξίας, φέρ’ εἰπεῖν, κανονίζει σήμερον τὰ μαθήματα διὰ Β. Διατάγματος, αὔριον τὸν κύριον Εὐταξίαν διαδέχεται ἄλλος Ὑπουργός, καὶ ὑποβάλλει οὗτος νέον βασιλικὸν διάταγμα, καὶ ἀντικαθιστᾷ τὰ μαθήματα, τὰ ὁποῖα ἐκανόνιζε τὸ πρῶτον βασιλικὸν διάταγμα· δύναται μάλιστα νὰ γένηται τοῦτο καὶ πρὸς μόνον τὸν σκοπὸν ἁπλῶς βιβλιοκαπηλίας. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δὲν θὰ ἔχωμεν πλέον αὐτὴν τὴν μόνιμον καὶ ὁμοιόμορφον ἐκπαίδευσιν, περὶ ἧς τόσα ἠκούσαμεν ἀπὸ τοῦ βήματος, ἀλλὰ θὰ ἔχωμεν ἀνὰ πᾶσαν ἀλλαγὴν Κυβερνήσεως ἢ τμηματάρχου ἢ Ὑπουργοῦ νέον πρόγραμμα μαθημάτων καὶ νέαν εἰσαγωγὴν βιβλίων εἰς τὰ σχολεῖα. Ὁ κ. Ὑπουργὸς εἰσήγαγε διὰ μακρᾶς ἐκθέσεως ἓν νομοσχέδιον, καὶ σήμερον ἔρχεται νὰ ζητήσῃ, ὅπως τὸ κυριώτερον μέρος τοῦ νομοσχεδίου, ἡ ἀναγραφὴ τῶν μαθημάτων, κανονισθῇ διὰ Β. Διατάγματος. Πρὸς τί τότε εἰσήγαγε μετὰ πατάγου τὸ νομοσχέδιόν του εἰς τὴν Βουλήν; Ἐὰν τοιαύτη ἦναι ἡ ἐργασία, διὰ τὴν ὁποίαν καθήμεθα ἐδῶ τὰς μεταμεσονυκτίους ὥρας καὶ βλέπομεν τὸν ἥλιον ἀνατέλλοντα, σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἡ νομοθεσία αὕτη δὲν εἶναι σοβαρά, δὲν εἶναι ἀξία λόγου, καὶ βεβαίως δὲν θέλομεν οὕτω διδάξει τὴν κοινωνίαν νὰ ἔχῃ σεβασμὸν πρὸς αὐτά, τὰ ὁποῖα ψηφίζομεν σήμερον ἐδῶ. Διὰ τοῦτο, κύριε Πρόεδρε, συνηγορῶ ὑπὲρ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ὁ ἐκ Μεγαρίδος συνάδελφος, καὶ παρακαλῶ νὰ δηλώσῃ ὁ κ. Ὑπουργός, ἂν θὰ περιληφθῇ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τὸ ἄρθρον 4, διότι πρόκειται διὰ μακρῶν νὰ συζητήσωμεν ἐπ’ αὐτοῦ· παρακαλῶ δὲ νὰ μὲ ἐγγράψητε πρῶτον.

§278ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἀρκετὰ σαφῶς ἐδήλωσεν, ὅτι ἀντὶ τοῦ ἄρθρου 4 ἔφερε τὴν τροπολογίαν.

§279ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ὁ κ. Ὑπουργός, εἶναι ἐντελῶς ἄσχετος πρὸς τὸ 4ον ἄρθρον. Ἡ τροπολογία εἶναι τὸ ἄρθρον 95 τοῦ νομοσχεδίου τούτου, τὸ ὁποῖον λέγει, ὅτι οἱ καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος ἐπιθεωρηταὶ οὔτε ὀλιγώτεροι τῶν 25 οὔτε περισσότεροι τῶν 30 δύνανται νὰ ἦναι. Ὥστε τὸ ἄρθρον τοῦτο ὑπάρχει ἤδη ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ, καὶ μάλιστα ἐν αὐτῷ ὁρίζεται καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐπιθεωρητῶν, ἐνῷ ἐν τῇ τροπολογίᾳ, ἡ ὁποία δὲν ἔχει τὴν ἐλαχίστην σχέσιν πρὸς τὸ ἄρθρον 4, δὲν καθορίζεται ὁ ἀριθμὸς, καὶ δύναται ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐλευθέρως νὰ διορίζῃ ὅσους ἂν θέλῃ, καὶ νὰ τοποθετῇ αὐτοὺς ὅπου ἂν θέλῃ. Ἄλλως ἡ Βουλὴ δὲν γνωρίζει ἀκόμη ἀκριβῶς, τί προτείνει ὁ κ. Ὑπουργὸς, διότι αὐταὶ αἱ σπασμωδικῶς γινόμεναι τροπολογίαι, ὅπως ἀντικαταστήσωσι τὸ ὑποβληθὲν νομοσχέδιον, δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς παιγνίδια μὴ σοβαροῦ Σώματος, τείνουσι δὲ νὰ ῥίψουν τὴν νομοθετικὴν ἐργασίαν τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας εἰς τὸν κάλαθον τῶν σκυβαλοχάρτων! Ἀλλ’ ἐὰν πρόκειται ν’ ἀστειευώμεθα, ἐκλέξατε, παρακαλῶ, ἄλλην ὥραν καταλληλοτέραν, διότι δὲν πιστεύω νὰ νομίζητε, ὅτι ἡ τετάρτη τῆς πρωΐας εἶναι κατάλληλος διὰ τοιαύτην παιδιάν. Ἡ ὥρα αὕτη εἶναι ἀφιερωμένη εἰς τὸν Μορφέα, καὶ βλέπω ἤδη πολλοὺς παρασυρθέντας εἰς τὴν ἀγκάλην αὐτοῦ ἐπὶ τῶν ἑδωλίων, μὲ κίνδυνον νὰ κρυολογήσουν μάλιστα.

§280Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Σαφῶς ἐδηλώθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὅτι τὸ νῦν προτεινόμενον ὑπ’ αὐτοῦ ἄρθρον 4 δὲν εἶναι τροπολογία τοῦ ἄρθρου 4 τοῦ νομοσχεδίου, εἶναι ἀντικατάστασις αὐτοῦ.

§281ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἀντικαθίσταται τὸ ἄρθρον.

§282ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὸν Κανονισμὸν παρουσιάζεται ὡς τροπολογία, διότι λέξις ἀντικατάστασις δὲν ὑπάρχει ἐν τῷ Κανονισμῷ, ὡς τροπολογίαν δὲ θὰ τὴν θέσω ὑπὸ τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς.

§283Κ. ΔΟΥΝΗΣ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§284ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε 15 σύμφωνοι;

§285ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Νὰ ἀναγνωσθῇ πρῶτον ἡ τροπολογία, καὶ θὰ ἴδωμεν ἂν θὰ ἤμεθα σύμφωνοι. (Ἀναγινώσκεται ἡ τροπολογία τοῦ ἄρθρου 4).

§286ΣΤΕΛΛΑΚΗΣ. Πρὸ ἡμερῶν ἐψηφίσαμεν αὐτὸ τὸ ἴδιον εἰς τὸν νόμον περὶ διοικητικῆς διαιρέσεως.

§287ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι τὸ ἴδιον.

§288Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Ἐὰν, κύριε Πρόεδρε, τὸ ἄρθρον 4, ὡς ἐτροπολογήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, ἦναι τὸ ἄρθρον 95, ὅπερ ἀναγράφεται ἐν τῷ αὐτῷ νομοσχεδίῳ, μετά τινος μικρᾶς διαφορᾶς, εἶναι ἐπάναγκες νὰ γνωρίζωμεν, προκειμένου νὰ συζητήσωμεν, ἂν ὄχι μόνον τὸ ἄρθρον 4 διαγράφεται, ἀλλ’ ἂν διαγράφονται καὶ πάντα τὰ ὑπόλοιπα μέχρι τοῦ 95· διότι, ἂν καὶ τὰ 91 πρόκειται νὰ διαγραφῶσιν, εἶναι ἄλλος ὁ τρόπος, καθ’ ὃν θὰ ψηφίσωμεν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου.

§289ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μετὰ τὴν ψήφισιν τῆς τροπολογίας θὰ σᾶς δώσω τὴν διασάφησιν ταύτην.

§290ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσι...

§291ΔΟΥΝΗΣ. Εἴπομεν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§292ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶσθε 15; (Ἐγείρονται 15). Παρακαλῶ, πρὶν φύγητε νὰ θέσωμεν τὸ ζήτημα.

§293ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Δὲν ἔχομεν λόγον νὰ φύγωμεν.

§294ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 4 τροπολογίαν λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Χρ. Δαραλέξη καὶ Ν. Καλοσγούρου, καὶ εἶτα ἡ διαλογή, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).