1897.09.18

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 68

Τῆς 18 Σεπτεμβρίου 1897.

(Πέμπτη).

Ὥρα 5 καὶ 45′ μ. μ.

(Προεδρεύοντος τοῦ Προέδρου κ. Ἀλεξ. Θ. Ζαΐμη).

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἄρχεται ἡ συνεδρίασις).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπεδόθη μοι τὸ ἑξῆς ψήφισμα τοῦ λαοῦ, συνελθόντος εἰς πάνδημον συλλαλητήριον ἐν τῇ πλατείᾳ τοῦ Πανεπιστημίου.

§2ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). Ψήφισμα. «Ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς, συνελθὼν σήμερον εἰς πάνδημον συλλαλητήριον ἐν τῇ πλατείᾳ τοῦ Πανεπιστημίου, ψηφίζει: 1) Σύνοιδε μὲν, ὅτι εἰς τὰς νομίμους τοῦ Κράτους ἐξουσίας πρέπει ν’ ἀφεθῇ πλήρης ἐλευθερία, ὅπως ἀντιμετωπίσωσι τὴν ἐπισκήψασαν ἐθνικὴν καταιγίδα, δὲν κρίνει ὅμως ἄκαιρον, οὐδὲ ἄσκοπον, νὰ ὑπομνήσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι, προκειμένου νὰ δώσῃ ψῆφον περὶ καταλύσεως τῶν κυριαρχικῶν τῆς χώρας δικαιωμάτων καὶ παραχωρήσεως ἐθνικοῦ ἐδάφους, πρέπει νὰ σκεφθῇ ἐν βαθείᾳ καὶ καλῶς ἐσταθμισμένῃ συναισθήσει τῆς εὐθύνης καὶ τῶν συνεπειῶν, ἂν ἔχῃ καὶ πόθεν ἀρύεται τὸ δικαίωμα τοῦτο, ἀφοῦ δὲν ἀποτελεῖ Συντακτικὴν τοῦ ἔθνους Συνέλευσιν, ἀλλ’ εἶναι ἁπλοῦν νομοθετικὸν Σῶμα μετὰ δικαιώματος ἐλέγχου τῶν κυβερνητικῶν πράξεων. 2) Ἐντέλλεται τοῖς κ. κ. Λουκᾷ Μπέλλῳ καὶ Ἀνδρέᾳ Παπαγιαννακοπούλῳ νὰ διαβιβάσωσι τὸ ψήφισμα πρὸς τὴν Βουλὴν διὰ τοῦ κ. Προέδρου, παρακαλουμένου νὰ τὸ ἀνακοινώσῃ ἅμα τῇ λήψει του.» «Ἐν Ἀθήναις, τῇ 18 Σεπτεμβρίου 1897.»

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπίσης ὑπάρχουσι ψηφίσματα συλλαλητηρίου ἐν Καλάμαις καὶ συλλαλητηρίου ἐν Κορίνθῳ, διὰ τῶν ὁποίων δηλοῦται, ὅτι οἱ κάτοικοι Καλαμῶν καὶ Κορίνθου ἀπεκδέχονται τὴν ἀπόφασιν τῶν νομίμων τοῦ Κράτους ἐξουσιῶν ἐπὶ τῶν ὅρων τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης. Ἐκ Ξηροχωρίου ἀπεστάλη τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς Βουλῆς (ἀναγινώσκει): «Κατάστασις προσφύγων ἀπελπιστική. Νόσος εὐφλογία, τυφοειδεῖς πυρετοί, πνευμονίαι ποιοῦσι θραῦσιν. Συσσωρευθέντες ἐνταῦθα, ὅπως εἰς ἄκουσμα εἰρήνης σπεύσωσιν εἰς προσφιλεῖς ἑστίας, μένουσιν ἐλλείψει οἰκημάτων πλέον τῶν 6,000 προσφύγων ἐν ὑπαίθρῳ, κατάκοιτοι πλέον τοῦ ἡμίσεως ἀριθμοῦ. Καιρὸς ἄθλιος καταῤῥίψει βεβαίως πάντας, στερουμένους ἐνδυμάτων, οἰκημάτων καὶ σκεπασμάτων παντελῶς. Κυβέρνησις καὶ φιλάνθρωποι σπεύσωσιν, ὅπως σώσωσιν ὑπάρξεις ἀπειλουμένας ἐκ βεβαίου θανάτου.» «Ν. Σταμούλης.» Ὁ βουλευτὴς Τρικκάλων κ. Σωτ. Χατζηγάκης ἀπέστειλεν ἐκ Πραμάντων τὸ ἑξῆς τηλεγράφημα.

§4ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Γνωσθὲν περιεχόμενον πρωτοκόλλου Μεγάλων Δυνάμεων περὶ εἰρήνης ἐνταῦθα, ἔφερεν εἰς ἐντελῆ ἀπόγνωσιν λαὸν Ἀσπροποτάμου, κινδυνεύοντα ἕνεκα πλησιάζοντος χειμῶνος καὶ βραδύτητος ἐκκενώσεως Θεσσαλίας νὰ ἀπολέσῃ πᾶσαν περιουσίαν του, συνισταμένην εἰς κτηνοτροφίαν του, καὶ νὰ ἀποκλεισθῇ εἰς τὰ ὄρη, ἔνθα ἀπειλεῖ αὐτὸν δεινὴ πεῖνα. Μὴ δυνάμενος ἐγκαταλίπω συμπολίτας μου, εἰς ἣν περιῆλθον ἀπελπιστικὴν κατάστασιν, καὶ ἀναγκαζόμενος μὴ παρευρεθῶ εἰς συνεδριάσεις Βουλῆς, παρακαλῶ ὑποβάλητε Ἐθνικῇ Ἀντιπροσωπείᾳ σύστασιν: Πρῶτον, ὅπως ληφθῇ πρόνοια περὶ δυστυχοῦς τούτου λαοῦ, ἀδυνατοῦντος κατελθεῖν εἰς πεδινὴν Θεσσαλίαν πρὸς παραχείμασιν καὶ ἐκτεθῆναι εἰς τὴν ἐκδίκησιν τῶν Τούρκων, μένεα πνεόντων κατ’ αὐτοῦ. Δεύτερον, ὅπως ἐγκατασταθῶσιν ἀρχαὶ πρὸς ὑποστήριξιν κατοίκων, ἐκτεθειμένων εἰς διάθεσιν κακοποιῶν στοιχείων, ἀφοῦ μέχρι τοῦδε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔδειξεν ὀλιγωρίαν. Τρίτον, ὅπως ἡ Κυβέρνησις μετὰ τυχὸν ληφθησόμενα μέτρα γνωστοποιήσῃ ταῦτα εἰς κατοίκους ἐνταῦθα καὶ συμβουλεύσῃ τὸ πρακτέον. Καὶ ἐν τέλει διαμαρτύρησίν μου ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας διὰ τὴν μέχρι τοῦδε ἀσύγγνωστον ὀλιγωρίαν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἐγκαταλειψάσης 90,000 ψυχῶν εἰς τὴν τύχην των.»

§5ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔχει τὸν λόγον.

§6Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Φέρομεν ὑμῖν, Κύριοι, τοὺς ὅρους τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης, ἐπαχθεστέρους ἀφ’ ὅσον τοὺς εἴχομεν προαναγγείλει πρό τινων ἡμερῶν, ἐπαχθεστέρους ἀφ’ ὅσον τοὺς ὑπεθέτομεν καὶ ἀφ’ ὅσον τοὺς ὑπεθέσατε. Καὶ λέγω τοῦτο, διότι, μεθ’ ὅλην τὴν μυστικότητα, τὴν ὁποίαν ἐτήρησαν αἱ μεσολαβήσασαι Δυνάμεις ἀπέναντι ἡμῶν, τῶν ἐντολέων αὐτῶν, ἠδυνήθημεν νὰ πληροφορηθῶμεν, τίς ἦτο ἡ τύχη τῶν συνόρων ἡμῶν, ἠδυνήθημεν νὰ πληροφορηθῶμεν, ὅτι ἐπεβάλλετο εἰς τὴν Ἑλλάδα πολεμικὴ ἀποζημίωσις τεσσάρων ἑκατομμυρίων λιρῶν τουρκικῶν, ὑπερτέρα κατὰ πολὺ τῶν δυνάμεων τῆς χώρας, ἀλλ’ ὑπερτέρα καὶ τῶν δαπανῶν τοῦ ἐχθροῦ· καὶ ἐγνωρίζομεν, ὅτι ἐπρόκειτο νὰ ἐπιβληθῇ ἡμῖν ἐπίβλεψις ἐπὶ τῶν προσόδων ἐκείνων, αἵτινες ἤθελον καταστῆ ὑπέγγυοι, ἀρχικῶς μὲν πρὸς ἐξασφάλισιν τοῦ δανείου τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως, κατόπιν δὲ καὶ τελευταῖον καὶ τῶν παλαιῶν δανείων· ἀλλὰ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι εἰς τοὺς ἐπαχθεῖς τούτους ὅρους ἤθελε προστεθῇ καὶ ἡ εἰρωνεία, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποθέσωμεν, ὅτι ἤθελον περικοπῆ αἱ προνομίαι, αἵτινες ὑφίστανται ἐν Τουρκίᾳ ὑπὲρ παντὸς ἀλλοδαποῦ· δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ φαντασθῶμεν, ὅτι ἤθελον θέσει χεῖρα καὶ ἐπὶ τοὺς θεσμοὺς ἡμῶν, ἐπὶ τὰς προνομίας αὐτῆς τῆς Βουλῆς καὶ ἐπὶ τὰς προνομίας τοῦ Στέμματος, καὶ ὅτι αἱ μεσολαβήσασαι Δυνάμεις, τὴν ἀπόφασιν αὐτῶν, ἐξομοιοῦσαι πρὸς διαιτητικήν, ἤθελον κηρύξει ἐκτελεστὴν, ἀνεξαρτήτως τῆς ψήφου ὑμῶν, ἀνεξαρτήτως τῆς κυρώσεως τοῦ Βασιλέως. Τὴν εὐθύνην τῆς μεσολαβήσεως τῶν Δυνάμεων καὶ τῶν ἐντεῦθεν συνεπειῶν ὑπέχει ἀκεραίαν ἡ Κυβέρνησις, ἥτις προείλετο ν’ ἀποταθῇ πρὸς αὐτὰς μᾶλλον παρὰ πρὸς τὸν ἐχθρόν, ὅταν δ’ ἔλθῃ ἡ ὥρα ν’ ἀποτίσῃ τὰς εὐθύνας, μίαν μόνην θὰ προβάλῃ δικαιολόγησιν, ὅτι ἡ μεσολάβησις τῶν Δυνάμεων ὑπῆρξε δι’ ἡμᾶς ὑποχρεωτικὴ, ὑπῆρξεν ὅρος, ἐκ τοῦ ὁποίου ἐξηρτήθη ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν. Καὶ περὶ τούτου δὲν ὑπάρχει δυσκολία, ὅπως βεβαιωθῆτε· ἀρκεῖ νὰ ῥίψητε ἓν βλέμμα ἐπὶ τὰ πρῶτα ἔγγραφα τῆς Λευκῆς Βίβλου, τὰ ὁποῖα θέλω καταθέσει ἐνώπιον ὑμῶν, ὅπως βεβαιωθῆτε, ὅτι ἐπεβλήθη ὡς ὅρος προκαταρκτικὸς τῆς μεσολαβήσεως τῶν Δυνάμεων τὸ ν’ ἀφήσωμεν εἰς χεῖρας αὐτῶν, νὰ ἐμπιστευθῶμεν αὐταῖς τὰ συμφέροντα τῆς χώρας. Ὁ ὅρος οὗτος προκύπτει ἀναμφισβήτητος ἐξ ἐγγράφου κατακεχωρισμένου ἐν τῇ Κιτρίνῃ Βίβλῳ τῆς Γαλλίας, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ Λευκῇ Βίβλῳ, τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 90, ἐν σελίδι 76, ἤτοι τοῦ ὑπομνήματος, τὸ ὁποῖον ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβευτὴς τῆς Αὐστρίας βαρὼν Κάλιτς ἀπηύθυνε πρὸς τὴν Ὑψ. Πύλην τῇ 12/24 Μαΐου ἐ. ἔ. Ἐν αὐτῷ θέλετε ἀνεύρει τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους προσηνέχθη ἡμῖν ἡ μεσολάβησις: «Τῆς ἐν Ἀθήναις Κυβερνήσεως ζητησάσης τὴν συνδρομὴν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ὅπως ἐπιτύχῃ ἀνακωχὴν, αἱ ἓξ Κυβερνήσεις προσήνεγκον αὐτῇ τὴν μεσολάβησίν των, ὑπὸ τὸν ὅρον ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἐμπιστευθῆ εἰς τὰς Δυνάμεις τὴν φροντίδα τῶν συμφερόντων της...» Ἐπρόκειτο λοιπὸν περὶ ὅρου προκαταρκτικοῦ, ἄνευ τῆς ἀποδοχῆς τοῦ ὁποίου ἦτο ἀνέφικτον εἰς ἡμᾶς νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν. Καὶ πρὸς ἀκριβεστέραν ἀντίληψιν τῶν περιστάσεων, ὑφ’ ἃς διετυπώθη καὶ ἐγένετο ἀποδεκτὴ ἡ μεσολάβησις τῶν Δυνάμεων, ἐπιτρέψατέ μοι, Κύριοι, νὰ ἀνατρέξω ὀλίγον πρότερον, καὶ ἀναπαραστήσω ὑμῖν ἀκριβέστερον τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρέθημεν. Ἐκ προηγουμένων δηλώσεων τῆς Κυβερνήσεως πρὸς τὴν Βουλὴν, γνωρίζετε, ὅτι ἅμα τῇ συγκροτήσει αὐτῆς τὴν 19 Ἀπριλίου ἔπεμψεν εἰς Φάρσαλα, ὅπου εὑρίσκετο ἤδη ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς, δύο Ὑπουργοὺς, τὸν ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν καὶ τὸν ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν, ὅπως ἀντιληφθῶσι τὰ τοῦ στρατοῦ καὶ πληροφορήσωσιν ἐν πάσῃ λεπτομερείᾳ καὶ ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τὴν Κυβέρνησιν περὶ τῆς καταστάσεως αὐτοῦ, διαφωτίσωσι δ’ αὐτὴν πρὸς τὴν ἀπόφασιν, ἥτις ἐπεβάλλετο. Οἱ Ὑπουργοὶ τὴν πρωΐαν τῆς 20 Ἀπριλίου, δηλ. τὴν ἐπιοῦσαν τῆς συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως, ἐτηλεγράφουν ἡμῖν ἐκ Βόλου, ὅπου εἶχον κατέλθει, ὅτι ἐπείγει ἐκ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ ἡ αἴτησις τῆς μεσολαβήσεως, ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν. Ἦτο δὲ τόσον ἐπείγουσα ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν, ὥστε ἀμέσως τὴν ἰδίαν ἡμέραν τῆς εἰκοστῆς Ἀπριλίου, μετὰ τὸ τηλεγράφημα τῶν συναδέλφων, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς συναντήσεως τοῦ πρέσβεως τῆς Γαλλίας μετὰ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου μου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ἐμοῦ, δὲν ἐδιστάσαμεν νὰ θίξωμεν τὸ ζήτημα τῆς μεσολαβήσεως. Καὶ ταῦτα μαρτυροῦνται ἐξ ἐπισήμων ἐγγράφων, κατακεχωρισμένων ἐπίσης ἐν τῇ Κιτρίνῃ Βίβλῳ: «Ἀριθ. 645. 20 Ἀπριλίου/2 Μαΐου. «Ὁ πρεσβευτὴς τῆς Γαλλίας κ. Βουρὲ τῷ κ. Ἀνοτὼ Ὑπουργῷ τῶν Ἐξωτερικῶν. «.... Οὐδεμίαν ἔσχον δυσκολίαν νὰ βεβαιώσω, ὅτι οὐδὲν ἠδύνατό τις νὰ προσδοκᾷ ἐκ τῆς ἐξακολουθήσεως τοῦ πολέμου. Ἐνόησα ὅτι ὁ κ. Σκουλούδης πράγματι δὲν πλανᾶται, ἀλλ’ εἶναι φανερὸν, ὅτι δὲν θὰ ἐτόλμα ν’ ἀποταθῇ πρὸς τὰς Δυνάμεις. Ἡ νέα Κυβέρνησις φοβεῖται τὴν ἔκρηξιν τῆς ὀργῆς, ἥτις δυνατὸν νὰ προκύψῃ εἰς ὡρισμένους πληθυσμούς. Δὲν θὰ ἤθελον τελικῶς νὰ ἐπιτύχωσι τὴν παῦσιν τοῦ πολέμου ἐπὶ τῷ κινδύνῳ μιᾶς ἐπαναστάσεως, ἥτις θὰ κατέῤῥιπτε τὸν Θρόνον καὶ τὴν Δυναστείαν.» Τὴν δὲ 21 Ἀπριλίου, δηλ. τὴν δευτέραν ἡμέραν ἀπὸ τῆς συγκροτήσεως τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ἐν Πετρουπόλει πρεσθευτὴς τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας ἐτηλεγράφει πρὸς τὸν Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν αὐτῆς: «Ὁ κ. Βουρὲ θὰ σᾶς ἀνήγγειλεν ἤδη, ὅτι ὁ κ. Ράλλης ἐπιθυμεῖ, ὅπως ἡ πρωτοβουλία τῆς μεσολαβήσεως προέλθῃ ἐκ τῶν Δυνάμεων» (ἀριθ. 648 Κιτρίνης Βίβλου). Αὐτὰ καὶ μόνα ἀποδεικνύουσι, Κύριοι, ὅτι ἅμα ὡς ἀνήλθομεν εἰς τὴν ἀρχὴν, μετ’ ὀδύνης ἀληθοῦς ἐβεβαιώθημεν περὶ τοῦ ὅτι ἡ περαιτέρω διεξαγωγὴ τοῦ πολέμου ἦν ἄνευ ἐλπίδος, καὶ ὅτι πρὸς μόνην καταστροφὴν ἠθέλομεν τὸν ἐξακολουθήσει, ὅτι ἐπεβάλλετο δ’ ἡ αἴτησις μεσολαβήσεως τῶν Μ. Δυνάμεων. Καὶ τὴν αὐτὴν γνώμην μεθ’ ἡμῶν εἶχε καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις, τοὐλάχιστον ὁ Πρόεδρος αὐτῆς, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, καὶ ὁ συμπολίτης μου ὁ πρώην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν. Τὰ ἔγγραφα τὰ δημοσιευθέντα ἐπισήμως παρὰ τῆς Γαλλικῆς Κυβερνήσεως οὐδένα ἀφήνουσι καὶ περὶ τούτου δισταγμόν: «Ἀριθ. 613. «Ἐν Ἀθήναις τῇ 15|27 Ἀπριλίου: «Ὁ κ. Βουρὲ τῷ κ. Ἀνοτὼ. «Ὁ κ. Σκουζὲς, ἐξ ὀνόματός του καὶ ἐξ ὀνόματος τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀπετάθη πρὸς τοὺς συναδέλφους μου τῆς Ρωσσίας καὶ τῆς Ἀγγλίας καὶ πρὸς ἐμὲ, ὅπως ὑποβάλῃ ἡμῖν τὴν σκέψιν τῆς ἐσπευσμένης ἐπεμβάσεως τῶν Δυνάμεων παρὰ τῇ Ὑψηλῇ Πύλῃ, ἵνα τὴν πείσωσι νὰ ἀνακόψῃ τὰς ἐχθροπραξίας διά τινας ἡμέρας. Ἡ ἀνάπαυλα αὕτη θὰ ἐχρησιμοποιεῖτο, ὅπως τρέψωσιν εὐνοϊκῶς τοὺς συναδέλφους των καὶ τὴν κοινὴν γνώμην πρὸς τὴν αἴτησιν ἐπεμβάσεως, ἥτις τότε ἤθελεν ἐπισήμως διατυπωθῆ πρὸ τῆς ἐκπνεύσεως τῆς ἀναστολῆς τῆς οὕτω συνομολογηθείσης.» Καὶ ἵνα μὴ βαρύνω ὑμᾶς, ἀναγινώσκων πᾶσαν τὴν σειρὰν τῶν ἐγγράφων ἐκείνων, ἐν οἷς βεβαιοῦται ἡ αἴτησις ἀληθῶς οὐχὶ περὶ ἀνακωχῆς, ἀλλὰ περὶ ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν, σημειῶ μόνον ὅτι ἐκ τοῦ ἐγγράφου τούτου προκύπτει ἤδη, ὅτι ὁμοίαν γνώμην ἔχουσα καὶ ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις ὡς πρὸς τὴν ἀνάγκην τῆς μεσολαβήσεως, προδιέγραφε τὴν αἴτησιν τῆς ἐπεμβάσεως τῶν τριῶν προστατίδων Δυνάμεων. Καὶ δύναμαι νὰ προσθέσω, ὅτι μόνον παράφρων ἠδύνατο νὰ ἔχῃ ἀλλοίαν γνώμην ἐκείνης, ἣν καὶ ἡμεῖς ἐσχηματίσαμεν. Ἀληθῶς παράφρων ἤθελεν ἀποταθῆ πρὸς τὸν νικηφόρον τουρκικὸν στρατὸν καὶ τὸν ἀρχηγὸν αὐτοῦ καὶ ἤθελε ζητήσει νὰ ἔλθῃ εἰς ἀπ’ εὐθεῖαν μετ’ αὐτοῦ συνεννόησιν. Τὸ σφάλμα τοῦτο διέπραξε τῷ 1871 ἡ Γαλλία, τὸ διέπραξε δὲ διότι δὲν ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἄλλως, διότι ἐπικαλεσθεῖσα τὴν μεσολάβησιν Μεγάλων Δυνάμεων, δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐπιτύχῃ αὐτήν. Τὸ σφάλμα ἐκεῖνο τὸ ἐπλήρωσεν ἀκριβά· διότι πρῶτος ὅρος τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν ὑπῆρξεν ἡ παράδοσις τῶν φρουρίων τῶν Παρισίων. Ὅταν αἱ διαπραγματεύσεις περὶ ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν διεξάγωνται ἀπ’ εὐθείας μεταξὺ τοῦ νικητοῦ καὶ τοῦ ἡττηθέντος, ὁ νικητής, κύριος τοῦ πεδίου, εἰς ἓν θ’ ἀποβλέψῃ, πῶς, ἄν ποτε λήξῃ τὸ στάδιον τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν, νὰ καταστήσῃ τὴν ἄμυναν ὡς πρὸς τὸν ἡττηθέντα ἀδύνατον. Ἀλλὰ μόνον τὸν κίνδυνον αὐτὸν ἐτρέχομεν, ἀπευθυνόμενοι ἀπ’ εὐθείας πρὸς τὸν ἀρχηγὸν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ; Τὸ ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκίας, τὸ περιλαμβάνον τὴν ἀπάντησιν τῆς Ὑψηλῆς Πύλης εἰς τὴν κοινὴν διακοίνωσιν τῶν Δυνάμεων, κατακεχωρισμένον καὶ αὐτὸ ὑπ’ ἀριθ. 90 ἐν τῇ Λευκῇ Βίβλῳ, ἀποδεικνύει ἡμῖν, τίνας ὅρους θὰ εἴχομεν ν’ ἀντιμετωπίσωμεν, ἀπευθυνόμενοι ἀπ’ εὐθείας πρὸς τὸν νικητήν. Ἰδοὺ οὗτοι: «αʹ) Ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν θὰ ἐξαρτηθῇ ἐκ τῆς συνομολογήσεως ἀνακωχῆς καὶ ἐκ τῆς ἐλευθέρας εἰσόδου εἰς τοὺς λιμένας τῆς Πρεβέζης καὶ τοῦ Βόλου πάσης διὰ θαλάσσης ἀποστολῆς διὰ τὸν αὐτοκρατορικὸν στρατόν. βʹ) Νέος καθορισμὸς τῶν συνόρων κατὰ τὸ ἀρχαῖον σχεδιάγραμμα. (Εὔφημος διατύπωσις τῆς παραχωρήσεως τῆς Θεσσαλίας). γʹ) Ἡ πληρωμὴ πολεμικῆς ἀποζημιώσεως δέκα ἑκατομμυρίων λιρῶν. δʹ) Τῶν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας συμβάσεων καταργηθεισῶν διὰ τοῦ πολέμου, ἡ ἀνανέωσις θὰ γείνῃ κατὰ τὰς γενικὰς ἀρχὰς τοῦ διεθνοῦς δικαίου. [Ὅπερ σημαίνει κατάργησιν τῶν ἀτελειῶν καὶ προνομίων (capitulations)]. εʹ) Συνομολόγησις συμβάσεως περὶ ἐκδόσεως τῶν ἐγκληματιῶν τοῦ κοινοῦ δικαίου.» Ἐντεῦθεν οὐδόλως ἐδιστάσαμεν ν’ ἀποδεχθῶμεν μετ’ εὐγνωμοσύνης τὴν μεσολάβησιν τῶν Δυνάμεων, καθόσον αὕτη προσεφέρετο ἡμῖν. Τοῦτο βεβαιοῖ τὸ ὑπ’ ἀριθ. 649 ἔγγραφον τῆς 21 Ἀπριλίου/3 Μαΐου τοῦ Ὑπουργοῦ τῆς Γαλλίας κ. Ἁνοτὼ πρὸς τὸν κόμητα τοῦ Μοντεβέλλο: «Ἡ ἐν Ἀθήναις Κυβέρνησις ἀναγνωρίζει τὸ ἐπεῖγον ἀνακωχῆς, ἧς ἡ προσφορὰ θὰ ἐγίνετο δεκτὴ εὐγνωμόνως, ἀλλὰ ἐπιθυμεῖ ἡ πρωτοβουλία νὰ προέλθῃ ἐκ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων». Καὶ βεβαίως θὰ ἐρωτήσητε, Κύριοι, ἀφοῦ τοσοῦτον ἐπείγουσαν ἐθεωροῦμεν τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν, πῶς ἐσταματήσαμεν ἀπέναντι ἑνὸς τύπου; διατὶ δὲν ἐζητοῦμεν ἀμέσως τὴν μεσολάβησιν, ἀλλ’ ἐχάναμεν χρόνον πολύτιμον, ἐνᾧ ἀπέναντι ἡμῶν ἦτο ὁ ἐχθρός, ἐπιδιώκοντες νὰ προσφερθῇ ἡμῖν αὕτη; Τὸ ἀναγνωσθὲν ὑμῖν ἔγγραφον, τὸ ἀφορῶν εἰς τὴν δημοσίαν τάξιν ἐν Ἑλλάδι, καὶ ἰδίᾳ ἐν Ἀθήναις, περιλαμβάνει ἓν τῶν σπουδαιοτάτων ἐπιχειρημάτων, ἕνεκα τῶν ὁποίων ἡ Κυβέρνησις ἐθεώρει ὅτι δὲν ἔπρεπεν αὐτὴ πρώτη νὰ σπεύσῃ νὰ ζητήσῃ τὴν μεσολάβησιν τῶν Δυνάμεων. Ἡ διασάλευσις τῆς δημοσίας τάξεως συνεπήγετο τελείαν τὴν καταστροφήν. Ἀλλ’ ὑπῆρχε καὶ ἕτερος λόγος, ἐπίσης σπουδαῖος. Προδιεγράφετο ἤδη ὁ ὅρος περὶ ἀνακλήσεως τοῦ ἐν Κρήτῃ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ, καὶ δὲν ἐπεθυμοῦμεν, ὑποβάλλοντες ἡμεῖς τὴν αἴτησιν περὶ μεσολαβήσεως, νὰ εὑρεθῶμεν ἀπέναντι τοῦ νέου τούτου προκαταρκτικοῦ ὅρου (condition préalable). Καὶ ἀκριβῶς, ὅπως ἀποφύγωμεν τοῦτον, τὴν 21 Ἀπριλίου τηλεγραφικῶς ἀνεκαλοῦμεν τὸν ἀρχηγὸν τῆς ἐν Κρήτῃ ἀποστολῆς, τὸν ἀξιότιμον συνταγματάρχην Βάσσον, κατὰ τοῦ ὁποίου ἰδίᾳ ἐμήνιον αἱ Δυνάμεις, καὶ μετ’ αὐτοῦ ὡρισμένον ἀριθμὸν ἀξιωματικῶν, διότι ὑπεδεικνύετο ἡμῖν, ὅτι καὶ μόνη ἡ ἀνάκλησις τοῦ Βάσσου ἤθελε θεωρηθῆ ἐπαρκὴς ἱκανοποίησις διὰ τοὺς μηνίοντας. Ἀλλ’ ὅπως ἐπέλθῃ ἡ περὶ μεσολαβήσεως πρότασις ἐκ μέρους τῶν Δυνάμεων, ἀπῃτεῖτο χρόνος, ἀπῃτεῖτο συνεννόησις μεταξὺ τῶν πέντε ἀνακτοβουλίων καὶ τῆς Κυβερνήσεως τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας, ἀπῃτεῖτο ἴσως νὰ βολιδοσκοπηθῇ καὶ αὐτὴ ἡ Ὑψηλὴ Πύλη κατὰ πόσον καὶ ὑπὸ τίνας ὅρους ἤθελεν ἀποδεχθῆ τὴν μεσολάβησιν ταύτην· καὶ παρῆλθον οὕτω δύο ἔτι ἡμέραι, μέχρι τῆς 23 Ἀπριλίου, ὅτε ὁ ἐχθρὸς, συγκεντρώσας πάσας τὰς δυνάμεις αὐτοῦ, ἐπετέθη κατὰ τοῦ στρατοῦ τῶν Φαρσάλων καὶ τοῦ στρατοῦ τοῦ Βελεστίνου συγχρόνως. Ὁ στρατὸς τῶν Φαρσάλων ὑπεχώρησεν, ὁ στρατὸς τοῦ Βελεστίνου ἐπολέμησεν ἡρωϊκῶς τὴν 23 καὶ 24, καὶ ἀπέκρουσε τὸν ἐχθρόν. Ἐσώθη ἡ τιμὴ τοῦ στρατοῦ, καὶ μετ’ αὐτῆς ἐσώθη καὶ ἡ τιμὴ τῆς χώρας. Καὶ τότε δὲν ἐδιστάσαμεν, ὅπως ἀπ’ εὐθείας ζητήσωμεν ἡμεῖς τὴν μεσολάβησιν τῶν Δυνάμεων, μὴ θέλοντες ἐκ τῶν ἀργοποριῶν, τὰς ὁποίας συνεπήγετο ἡ συνεννόησις τῶν Δυνάμεων, ν’ ἀπολέσωμεν τὸ κέρδος, τὸ ὁποῖον εἴχομεν προσκτήσει διὰ τῶν μαχῶν τοῦ Βελεστίνου. Τοῦτο μαρτυρεῖ τὸ τηλεγράφημα τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβευτοῦ τῆς Γαλλίας κ. Campon πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Ἀνοτὼ τῆς 24 Ἀπριλίου/6 Μαΐου: «Ἀριθ. 665. «Κατὰ τηλεγράφημα ληφθὲν παρὰ τοῦ κ. Νελίδωφ, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Σκουλούδης ἐζήτησεν ἐπιμόνως παρὰ τοῦ κ. Ὀνοὺ τὴν ἐπέμβασιν τῆς Ρωσσίας διὰ τὴν συνομολόγησιν ἀνακωχῆς, ἥτις ἤθελεν ἐπιτρέψει τὴν διατύπωσιν τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης.» Οὕτω τὴν 24 Ἀπριλίου ἤδη μετὰ τὰς μάχας τῶν Φαρσάλων καὶ Βελεστίνου, ἡμεῖς αὐτοὶ ἐζητήσαμεν τὴν ἐπέμβασιν τῶν Δυνάμεων. Ἀλλὰ καὶ πάλιν χρονοτριβαὶ πρὸς τὴν μεταξὺ τῶν Δυνάμεων συνεννόησιν. Προεβλήθη τότε παρὰ τῆς Γερμανίας, ζητηθείσης ὅπως συμπράξῃ μὲ τὰς λοιπὰς Δυνάμεις, ὁ ὅρος ἀφ’ ἑνὸς μὲν, ὅπως ἡ Ἑλλὰς ὑποταχθῇ εἰς τὰ κελεύσματα τῆς Εὐρώπης καὶ ἀναθέσῃ τὴν ὑπεράσπισιν τῶν συμφερόντων αὑτῆς ἄνευ ἐπιφυλάξεως εἰς χεῖρας τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἀφ’ ἑτέρου δ’ ἀποσύρῃ τὸν ἐν Κρήτῃ στρατόν. Αἱ ἀργοπορίαι αἱ πρώην μᾶς ἔπεισαν περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων, εἰς τὰ ὁποῖα, αἱ χρονοτριβαὶ ἤθελον καὶ πάλιν φέρει· γνωρίζοντες δὲ τὴν θυσίαν, ἣν ὤφειλε νὰ ὑποστῇ ἡ χώρα, ὅπως ἀνακτήσῃ τὸ ὑπέρτατον ἀγαθὸν τῆς εἰρήνης, τὸ ὁποῖον οὐδεὶς ἡμῶν τῶν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἱκανῶς ἐξετίμησεν, οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν ἐδιστάσαμεν νὰ ὑποσχεθῶμεν τὴν ἐντὸς ἐλαχίστου χρόνου ἀνάκλησιν τοῦ ἐν Κρήτῃ στρατοῦ. Τοῦτο βεβαιοῖ τὸ ὑπ’ ἀριθ. 15 τῆς 26 Ἀπριλίου ἔγγραφον τοῦ ἡμετέρου Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν πρὸς τοὺς ἐν Ἀθήναις ἀντιπροσώπους τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο δὲν ἤρκεσε, προέκυψε δ’ ἕτερος προκαταρκτικὸς ὅρος, ὁ ὅρος τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς αὐτονομίας τῆς Κρήτης παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ὁ ὅρος οὗτος προεβλήθη πάλιν παρὰ τῆς Γερμανικῆς Κυβερνήσεως. Ἐντεῦθεν νέαι χρονοτριβαὶ, ὄχι ἐκ διαπραγματεύσεων πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἀλλ’ ἐκ διαπραγματεύσεων τῶν Δυνάμεων πρὸς ἀλλήλας. Διότι αἱ πλεῖσται τῶν Δυνάμεων ἐθεώρουν, ὅτι ἀντὶ νὰ ἦναι ὠφέλιμος ὑπὲρ τῶν σχεδίων αὐτῶν ἡ παρ’ ἡμῶν ἀναγνώρισις τῆς αὐτονομίας τῆς Κρήτης, ἤθελεν ἀπεναντίας προσδώσει δικαίωμα εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀναμίξεως εἰς τὰ τοῦ διακανονισμοῦ τῆς αὐτονομίας τῆς νήσου, καὶ τοῦτο ὅτε διὰ παντὸς τρόπου προσεπάθουν νὰ τὴν ἐκτοπίσωσιν ἐκ Κρήτης. Καὶ ἐνῷ αἱ ἄλλαι Δυνάμεις μᾶς ἐβεβαίουν, ὅτι ὁ ὅρος οὗτος οὐδεμίαν ἔχει ἔννοιαν, οὐδ’ εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ ποτὲ ἀποδεκτὸς, ἡμεῖς εὑρισκόμεθα πρὸ τῆς στερεοτύπου ἀπαντήσεως, ὅτι ὁ πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας δὲν εἶχε λάβει ἑτέρας ὁδηγίας, ὅστις δ’ ἐννοεῖ τὴν διπλωματικὴν γλῶσσαν, ἐννοεῖ τί σημαίνει τοῦτο. Διὰ τοῦτο τὴν 28 Ἀπριλίου μεταβάντες μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν παρὰ τῷ πρεσβευτῇ τῆς Γερμανίας, ἐδηλώσαμεν ῥητῶς καὶ κατηγορηματικῶς, ὅτι ἀποφασίσασα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ν’ ἀνακαλέσῃ τὸν ἐν Κρήτῃ στρατὸν, ἀνεγνώριζε τὸ πολίτευμα τῆς πραγματικῆς αὐτονομίας, διὰ τοῦ ὁποίου ὑπεσχέθησαν αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις νὰ προικίσωσι τὴν Κρήτην, λαμβάνουσα ὑπὸ σημείωσιν τὴν σύμφωνον δήλωσιν τῶν Μ. Δυνάμεων τῆς 18 Φεβρουαρίου (Λευκῆς Βίβλου ἀριθ. 17 τῆς 28 Ἀπριλίου). Καὶ ἠλπίζομεν ὅτι οὕτως ἐφθάσαμεν τέλος εἰς τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν. Διετυπώθη δ’ ἀληθῶς τὴν ἐπιοῦσαν καὶ ἐγένετο πρὸς ἡμᾶς ἡ κοινοποίησις τῆς μεσολαβήσεως, ἣν ἀπεδέχθημεν αὐθωρεὶ, (Λευκῆς Βίβλου ἀριθ. 18 καὶ 19 τῆς 29 Ἀπριλίου) τὴν δὲ μετεπιοῦσαν, τὴν 30 Ἀπριλίου, ὑπεβλήθησαν καὶ πρὸς τὴν Ὑψ. Πύλην διὰ τῶν πρεσβευτῶν καὶ πρὸς τὸν Σουλτάνον προσωπικῶς τὰ ὑπομνήματα τῶν πρεσβευτῶν περὶ ἀμέσου ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς συνομολογήσεως τῆς ὁριστικῆς εἰρήνης. Τὰ ὑπομνήματα ταῦτα εὕρηνται ὑπὸ σελίδα 76 τῆς Λευκῆς Βίβλου, ἔχουσι δὲ, ὡς ἤδη γνωρίζετε, ὡς ἑξῆς: «Τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως αἰτησαμένης τὴν συνδρομὴν τῶν Δυνάμεων, ὅπως τύχῃ ἀνακωχῆς, αἱ ἓξ Κυβερνήσεις προσήνεγκον τὴν μεσολάβησίν των, ὑπὸ τὸν ὅρον, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἐμπιστευθῆ εἰς τὰς Δυνάμεις τὴν φροντίδα τῶν συμφερόντων της, ἤθελεν ἐν βραχυτάτῳ χρόνῳ προβῇ εἰς τὴν ἐκκένωσιν τῆς Κρήτης καὶ ἤθελεν ἀναγνωρίσει τὸ αὐτόνομον πολίτευμα τῆς νήσου.» «Αἱ ἓξ Κυβερνήσεις προσήνεγκον τὴν μεσολάβησίν των». (Μᾶς ἔκαμαν τὴν περιποίησιν ταύτην, ἀλλ’ ὑπέστημεν τρεῖς μάχας ἔκτοτε.) «Τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως προσχωρησάσης εἰς τοὺς ὅρους τούτους, οἵτινες ἔσχον ἀρχὴν ἐκτελέσεως, αἱ Δυνάμεις συνεφώνησαν νὰ παρακαλέσωσι τὴν Αὐτοκρατορικὴν Κυβέρνησιν ν’ ἀνακόψῃ τὰς ἐχθροπραξίας πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ καθορισθῶσιν αἱ βάσεις ἀνακωχῆς καὶ ν’ ἄρξωνται ἐν βραχεῖ αἱ διαπραγματεύσεις διὰ τὴν ὁριστικὴν συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης.» Μνημονεύουσι, Κύριοι, ἐνταῦθα, ἐν τῷ ὑπομνήματι πρὸς τὴν Ὑψ. Πύλην, τὴν ἐκκένωσιν τῆς Κρήτης, διότι ἤδη ἀπὸ τῆς 8/20 Φεβρουαρίου ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκίας Τεφὴκ πασσᾶς προέβαλε πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ ἐξαναγκασμοῦ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ ν’ ἀποσύρῃ τὸν στρατὸν ἐκ Κρήτης, τὴν κατάληψιν μέρους τῆς Θεσσαλίας. Περιλαμβάνουσαι δ’ ἐν τῷ ὑπομνήματι αἱ Δυνάμεις τὴν βεβαίωσιν τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐκτελέσεως τοῦ ὅρου τούτου, ἤλπιζον ὅτι ἤθελον ἱκανοποιήσει τὴν τότε καὶ κατόπιν προβληθεῖσαν αἴτησιν τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, ἣν καὶ πάλιν ὑπεστήριξεν ἡ Γερμανία, διότι ἀπὸ τῆς 8/20 Φεβρουαρίου ἔλεγεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν αὐτῆς κ. Marschall πρὸς τὸν ἐν Βερολίνῳ πρεσβευτὴν τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας: «Ἐν περιπτώσει, καθ’ ἣν δὲν ἤθελεν ἀναγνωρίσει τὸ σφάλμα της ἡ Ἑλλάς, τίς δύναται νὰ ἐμποδίσῃ τὴν Τουρκίαν νὰ τῆς κηρύξῃ τὸν πόλεμον;» (Ὅρα ὑπ’ ἀριθ. 164 καὶ 167 ἔγγραφα Κιτρίνης Βίβλου). Οὕτως ἠλπίζετο, ὅτι ἤθελεν ἐπέλθει ἄμεσος ἀπάντησις καὶ ἄμεσος ἀποδοχὴ τῆς μεσολαβήσεως τῶν Δυνάμεων καὶ τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν παρὰ τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, καθόσον ἐν τῇ note collective, ἐν τῇ κοινῇ ταύτῃ διακοινώσει, προσετίθετο: «Οἱ πρέσβεις τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων παρακαλοῦσιν ἐντεῦθεν τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκίας νὰ ὑποβάλῃ τῇ Αὐτοκρατορικῇ Κυβερνήσει τὴν αἴτησιν περὶ ἀμέσου ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν.» Καὶ ἐν τῷ ἑτέρῳ ὑπομνήματι, τῷ πρὸς τὸν Σουλτάνον, πάλιν ἐγίνετο ἔκκλησις εἰς τὰ γενναῖα αἰσθήματα αὐτοῦ ἐκ μέρους τῶν Μεγάλων Δυνάμεων πρὸς τὴν ἄμεσον ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν, καὶ προσετίθετο: «Τῶν προσεχῶν ἑορτῶν τοῦ Κουρμπὰν Μπαϊραμίου καθιστωσῶν ἰδιαιτέρως ἐπιθυμητὴν καὶ ἐπείγουσαν τὴν λῆξιν τοῦ ἀγῶνος, οἱ πρεσβευταί, πεπεισμένοι περὶ τῶν εἰρηνικῶν διαθέσεων τοῦ Σουλτάνου, ποιοῦσιν ἔκκλησιν εἰς τὰ γενναῖα αἰσθήματά του, ὅπως τὸν παρακαλέσωσι νὰ ἐκδώσῃ ἄνευ ἀργοπορίας τὴν διαταγὴν νὰ σταματήσωσιν αἱ στρατιωτικαὶ κινήσεις κτλ.» Ἀλλὰ βλέπετε ὅτι παρενέπιπτε τὸ Κουρμπὰν–Μπαϊρὰμ, ὅτε δὲ τὴν μετεπιοῦσαν, ἀκριβῶς τὴν 3 Μαΐου, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ρωσσίας ἔλεγε πρὸς τὸν ἐπιτετραμμένον τῆς Ἑλλάδος ἐν Πετρουπόλει, ὅτι ἀμέσως μετὰ τὸ τέλος τοῦ Κουρμπὰν–Μπαϊρὰμ θ’ ἀπαντήσῃ ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις, ἡμεῖς διείδομεν τὸν δόλον, καὶ τὸν δόλον τοῦτον κατηγγείλαμεν πρὸς τὰς Μ. Δυνάμεις. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκίας ἀπήντησε τῇ 2/14 Μαΐου, ἀλλ’ ἀπεκρύβη ἀφ’ ἡμῶν ἡ ἀπάντησις αὕτη, ἀπεκρύβη δὲ, διότι περιελάμβανε τοὺς ὅρους ἐκείνους διὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς ὁριστικῆς εἰρήνης, οὓς γνωρίζετε ἤδη, καὶ τοὺς ὁποίους θὰ προέβαλλεν ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις πρὸς ἡμᾶς, ἐὰν ἠθέλομεν ἀπευθυνθῆ ἀπ’ εὐθείας πρὸς αὐτὴν διὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης. Περιλαμβάνει δ’ ἐν τέλει ἡ ἀπάντησις αὕτη τὰ ἑξῆς: «Ἅμα ὡς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἀποδεχθῆ τὰς ἄνω σκέψεις, θὰ δοθῶσι διαταγαὶ εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν αὐτοκρατορικῶν στρατῶν διὰ τὴν ἄμεσον ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν.» «Ἅμα ὡς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀποδεχθῇ τὰς σκέψεις ταύτας», δηλαδὴ τὰς περὶ τοῦ παλαιοῦ συνόρου μέχρι τῆς Ὄθρυος, τῶν 10,000,000 λιρῶν, τὴν κατάργησιν τῶν capitulations καὶ τὰς λοιπὰς, «διαταγαὶ θέλουσι δοθῆ εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν τουρκικῶν στρατευμάτων διὰ τὴν ἄμεσον ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν.» Λοιπὸν ἡ Τουρκία, ἀπαντῶσα τῇ 2 Μαΐου εἰς τὴν πρότασιν περὶ μεσολαβήσεως τῶν Δυνάμεων, δὲν συνήνει εἰς τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν, εἰμὴ καθ’ ὅσον ἡ Ἑλλὰς ἤθελεν ἀποδεχθῆ τοὺς ὅρους, τοὺς ὁποίους προδιέγραψε, καὶ οἵτινες ἀπεκρύβησαν ἀφ’ ἡμῶν· τότε δ’ ἤθελον δοθῆ διαταγαὶ πρὸς τὴν ἄμεσον ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν.» Αἱ Δυνάμεις ὤφειλον ν’ ἀνακοινώσωσιν ἡμῖν τοὺς ὅρους ἐκείνους τῆς εἰρήνης, τοὺς ὁποίους προέβαλλεν ἡ Τουρκία, καὶ ἔσφαλον, μὴ εἰδοποιήσασαι ἡμᾶς,—ἴσως ἐκ φόβου ὅτι δὲν ἠθέλομεν δεχθῆ τὴν συζήτησιν τοιούτων ὅρων—μὴ εἰδοποιήσασαι ἡμᾶς, ὅτι ὑπὸ τοιούτους ὅρους θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ διαταχθῇ ὁ τουρκικὸς στρατὸς νὰ σταματήσῃ τὴν πρὸς τὰ πρόσω πορείαν του. Ἐν τούτοις ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἰταλίας κατὰ τὰς ἡμέρας ἐκείνας, μὲ τὴν συνήθη ἐπιφύλαξιν τὴν διπλωματικὴν, ἔλεγε τῷ ἀντιπροσώπῳ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ἀνησυχεῖ διὰ τὴν ἀργοπορίαν τῆς Τουρκίας εἰς τὸ ν’ ἀπαντήσῃ, καὶ ἄλλοι Ὑπουργοὶ τῶν Ἐξωτερικῶν, καὶ ἄλλοι πρεσβευταὶ τὴν αὐτὴν ἀπεδείκνυον ἀνησυχίαν. Καὶ μ’ ὅλα ταῦτα ἦτο ἀδύνατον νὰ πεισθῇ τις αὐτῶν εἰς τὰς διαμαρτυρίας, τὰς ὁποίας ἡμεῖς διετυποῦμεν καθ’ ἡμέραν, βεβαιοῦντες αὐτοὺς, —διότι ἠκολουθοῦμεν τὰς κινήσεις τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ— ὅτι καθ’ ἡμέραν συνεκεντροῦτο μεγαλείτερος ἀριθμὸς ἐχθρικῶν στρατευμάτων, καὶ ὅτι ὁ σιδηροῦς κύκλος ἔβαινε μετὰ μαθηματικῆς ἀκριβείας πρὸς τὰ πρόσω. Ὁ ἐν Πετρουπόλει πρέσβυς τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας εἰδοποιεῖτο τὴν 3/15 Μαΐου παρὰ τῆς Κυβερνήσεώς του, ὅτι ἡ Ὑψηλὴ Πύλη ἐξεδήλωσε τὴν πρόθεσίν της ν’ ἄρξηται διαπραγματεύσεων μετὰ τῶν Δυνάμεων πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν ἀμέσως μετὰ τὰς ἑορτὰς τοῦ Μπαϊραμίου. Καὶ ἀνεμένετο τὴν ἑπομένην Δευτέραν (5 Μαΐου) ἡ ἀπάντησις τῆς Πύλης (ἀριθ. 30 Λευκῆς Βίβλου). Οὕτως ἐπῆλθε, Κύριοι, ἡ 5 Μαΐου, κατὰ τὴν ὁποίαν ὤφειλε νὰ ἀπαντήσῃ ὁ Τεφὴκ πασᾶς εἰς τὴν πρότασιν περὶ ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν. Ἀντὶ πάσης ἀπαντήσεως ἔσχομεν τὴν τελευταίαν ἐπίθεσιν περὶ τὴν μεσημβρίαν ἀκριβῶς τῆς 5 Μαΐου ἐκρότησε τὸ πρῶτον τηλεβόλον τῆς μάχης τοῦ Δομοκοῦ.

§7Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πότε ἐγένετο ἡ μάχη τοῦ Γριμπόβου; (κίνησις).

§8ΡΑΛΛΗΣ. Ἀμέσως, θὰ σᾶς εἴπω.

§9ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ τῆς 5 Μαΐου.

§10ΡΑΛΛΗΣ. Εὐχαριστῶ τοὺς συναδέλφους, διότι συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ μοὶ δώσωσι τὴν σειράν, τὴν ὁποίαν ὤφειλον νὰ τηρήσω. Ἀληθῶς ἐῤῥήθη, Κύριοι, ὅτι ἡ μάχη τοῦ Γριμπόβου ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς τὴν μάχην τοῦ Δομοκοῦ. Ὁ Τοῦρκος βεβαίως, θέλων νὰ καλύψῃ τὸν δόλον του, ἠδύνατο νὰ προβάλῃ τοῦτο, ἀλλὰ Βουλευτὴς Ἕλλην, ἔστω καὶ ἂν προετίθετο νὰ κρεμάσῃ τοὺς Ὑπουργοὺς, ποτὲ δὲν ἔπρεπε νὰ ἐκστομίσῃ τοιοῦτόν τι ἐντεῦθεν.

§11ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐδῶ δὲν ἤλθομεν ν’ ἀποκρύψωμεν τὴν ἀλήθειαν...

§12Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὰ θὰ ἐξετασθῶσι βραδύτερον.

§13ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. .. ἤλθομεν νὰ μάθωμεν τὴν ἀλήθειαν.

§14ΡΑΛΛΗΣ. Θὰ τὴν μάθητε λοιπὸν τὴν ἀλήθειαν.

§15ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως.

§16ΡΑΛΛΗΣ. Ἰδοὺ αὕτη. Τὴν 25 Ἀπριλίου ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἐν Ἄρτῃ στρατοῦ μοὶ ἐμήνυε τηλεγραφικῶς: «Χωρικοὶ ἐκ τοῦ χωρίου Καμαρίνης καὶ τῶν ἄλλων πέριξ ἦλθον πρός με καὶ μοὶ εἶπον, ὅτι αἱ οἰκογένειαί των κατασφάζονται ἀπὸ τοὺς Τούρκους, αἱ διασωθεῖσαι καταφεύγουσιν εἰς τὰ ὄρη τοῦ Ζαλόγκου, μὲ παρακαλοῦν δὲ κλαίοντες, νὰ ζητηθῇ προστασία ξένης τινος Δυνάμεως πρὸς σωτηρίαν καὶ ἐκπατρισμὸν διασωθέντων ἀπὸ τὴν καταστροφὴν γυναικῶν μετὰ παίδων. Ἐθεώρησα καθῆκόν μου ν’ ἀναφέρω ὑμῖν ταῦτα.» Καὶ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπαντᾷ: «Ἤδη διετάχθη μοῖρα νὰ παραπλέῃ πρὸς Καστροσυκιᾶν, συνέλεξε δ’ ἤδη οἰκογενείας τινάς. Πᾶσαι δέον νὰ διευθυνθῶσι πρὸς τὴν παραλίαν ταύτην, ἵνα περισυλλεγῶσι παρὰ τοῦ στόλου.» Τὴν 29 Ἀπριλίου, μετὰ τέσσαρας ἡμέρας, καθ’ ἃς ἐξηκολούθει ἡ περισυλλογὴ τῶν θυμάτων τῆς Ἠπείρου, μὲ ἐκάλει ἐκ νέου εἰς τὸ τηλεγραφεῖον ὁ ἀρχηγὸς καὶ μὲ ἠρώτα: «Δὲν θὰ ἦτο ἆρά γε ὠφέλιμον νὰ καταλάβωμεν ὅλον τὸν κάμπον, ὅπως σκοπεύομεν; Προτιθέμεθα τὴν πρωΐαν τῆς 1 Μαΐου νὰ ἐπιχειρήσωμεν κίνησίν τινα πρὸς κατάληψιν μέρους τῆς πεδιάδος, μὲ ἐλπίδας ἐπιτυχίας· συνάμα δὲ, ὅπως ὁ κ. Λαπαθιώτης σᾶς εἶπε, νὰ ἐπιχειρήσωμεν ἀπόβασιν εἰς τὰς ἐκβολὰς τοῦ Λούρου διὰ τῆς Ἠπειρωτικῆς φάλαγγος τοῦ Βότσαρη. Ἀλλ’ ἡ τελευταία αὕτη φοβούμεθα θὰ ματαιωθῇ, ἕνεκα ἀπαιτήσεων τοῦ σώματος τούτου, ἃς δὲν δυνάμεθα νὰ ἐκπληρώσωμεν. Συγχρόνως δ’ ἐσχεδιάζομεν καὶ ἀπόβασιν εἰς Καστροσυκιᾶν τῆς ἐν Ἀκτίῳ δυνάμεως, ἀλλὰ καὶ αὕτη θὰ ἐξηρτᾶτο ἐκ τῶν διαθέσεων τῆς ναυτικῆς δυτικῆς μοίρας. Ἀνακωχὴ δὲν ἀνεκοινώθη ἡμῖν μέχρι τοῦδε· ἐὰν δὲν ἀνακοινωθῇ μέχρι τῆς 1 Μαΐου, θὰ ἐπιχειρήσωμεν τὴν πρώτην τοὐλάχιστον. Ἔχετε διαταγήν τινα;» Ἐγὼ δ’ ἀπαντῶ: «Ὡς πρὸς τὴν ἀπόβασιν Καστροσυκιᾶς πρέπει νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν σας, ὅτι εἰς τοὺς θάμνους κρύπτονται πλεῖστοι ἄτακτοι Τοῦρκοι, οἵτινες καὶ κατὰ πολεμικοῦ μας, διερχομένου πρὸς περισυλλογὴν φυγάδων, ἐπυροβόλησαν. Ὡς πρὸς δὲ τὴν ἐπιχείρησιν τοῦ Κάμπου, δὲν γνωρίζω τίνα εἶναι τὰ ἐρείσματά σας καὶ ποῦ θὰ χαρακωθῇ ὁ στρατὸς, ὅπως μὴ ἐκτεθῇ εἰς νέαν ὑποχώρησιν. Πρὶν ἢ ἀνακοινωθῶσί μοι ταῦτα, δὲν δύναμαι ν’ ἀποφανθῶ.»

§17Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγνωρίζετε τὴν μεσολάβησιν.

§18ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μὴ διακόπτετε.

§19ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἔχεις καιρὸν ν’ ἀπαντήσῃς ὅσα θέλεις.

§20ΜΠΟΓΔΑΝΟΣ. Ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἐρωτῶμεν. Εἴμεθα Βουλευταί. Δὲν εἴμεθα δημοσιογράφοι (κίνησις).

§21ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἀφήσατε ν’ ἀκούσωμεν πρῶτον, καὶ κατόπιν λέγεις ὅ,τι θέλεις.

§22ΡΑΛΛΗΣ. (ἀναγινώσκει). «Ἀρχηγός: Ἡμεῖς ἐμελετήσαμεν τὴν ἐπιχείρησιν καὶ ἔχομεν μεγάλας ἐλπίδας ἐπιτυχίας, καὶ ἂν δὲν διαταχθῇ ἀνακωχή, θὰ ἐπιχειρήσωμεν κατὰ τῆς γεφύρας Λούρου, ἔχοντες ἔρεισμα τοὺς Χαλκιάδες, κατὰ δὲ τοῦ Χανοπούλου ἔχοντες ἔρεισμα τὴν Ἄρταν, τῶν δύο ἐπιχειρούντων σωμάτων διατελούντων ἐν πλήρει ἐπαφῇ. Ἐκ τῆς συντόμου ταύτης ἐκθέσεως ἐννοεῖτε βεβαίως, ὅτι πρόκειται περὶ ἀσφαλοῦς ἐπιχειρήσεως.» Καὶ ἐγὼ ἀπαντῶ τότε: «Ἔχει καλῶς· πράξατε ὅπως ἐγκρίνετε».

§23Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς «πράξατε»; (θόρυβος).

§24ΡΑΛΛΗΣ. Βεβαίως, Κύριοι. Διότι, ὅταν ἐγνωρίζομεν ὅτι καθ’ ἡμέραν συνεκεντροῦτο ὁ τουρκικὸς στρατὸς ὁ Θεσσαλικὸς καὶ ὅτι μετὰ μίαν ἢ δύο ἡμέρας ἠθέλομεν ἔχει νέαν ἐπίθεσιν, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καταδικάσωμεν τὸν ἐν Ἠπείρῳ στρατὸν εἰς ἀπραξίαν, καὶ μάλιστα ὅταν αὐτοὶ οἱ πρεσβευταὶ καὶ οἱ Ὑπουργοὶ τῶν ξένων Δυνάμεων, αἵτινες προέβαλον ἡμῖν τὴν μεσολάβησιν, ἐξέφραζον ἀνησυχίας διὰ τὴν ἀργοπορίαν τῆς ἀπαντήσεως τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως, οὐδ’ ἀνελάμβανον εὐθύνην τινά. Δὲν γνωρίζω δὲ, ἐὰν ἀπηγόρευον, παρὰ τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον εἶχον, ἐπεμβαίνων εἰς τὰ τῆς διοικήσεως τοῦ στρατοῦ ἐν ἐμπολέμῳ εὑρισκομένου καταστάσει, τὴν ἐνέργειαν ἐκείνην, ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐξεγείρονται σήμερον, διότι ἐγένετο ἡ πολεμικὴ ἐπιχείρησις, ἡ παρὰ τῶν μόνων ἁρμοδίων σχεδιασθεῖσα, καὶ ἥτις ἠτύχησε, δὲν γνωρίζω ἐὰν δὲν ἤθελον ζητήσει ἐμοῦ, ὡς προδότου, τὴν κεφαλὴν ἐπὶ πίνακι, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι τόσον ἀσφαλῆ ἐπιχείρησιν παρημπόδισα. Εὔκολον εἶναι ἐκ τῶν ὑστέρων ν’ ἀποφαίνηταί τις, καὶ ὅταν μάλιστα κινῆται ἀπὸ ἐμπάθειαν. Ἀλλὰ τεθῆτε εἰς τὴν θέσιν ἐκείνου, ὅστις ὑπέχει πάσας τὰς εὐθύνας, ὅστις εὑρίσκεται ἀπέναντι ἑνὸς ἀρχηγοῦ στρατοῦ, ἀντιμετώπου τοῦ ἐχθροῦ, οὕτως ἀσφαλῆ βεβαιοῦντος τὴν ἐπιχείρησιν, καὶ εἴπατέ μοι, ἂν ἔχετε συνείδησιν, ὅτι σεῖς εἰς τὴν θέσιν μου ἠθέλετε ἀπαγορεύσει τὴν ἐπιχείρησιν ἐκείνην.

§25Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Βεβαίως. Δὲν πολεμοῦν ὅσοι ζητοῦν ἀνακωχὴν (θόρυβος).

§26ΡΑΛΛΗΣ. Ὅσοι ζητοῦσιν ἀνακωχήν, ἐν ὅσῳ ἡ ἀνακωχὴ δὲν δίδεται, ὑποθέτω ὅτι γνωρίζετε ὅτι διατελοῦσιν εἰς ἐμπόλεμον κατάστασιν καὶ ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ, ὅστις, ἐν ὅσῳ δὲν χορηγήσῃ τὴν ἀνακωχήν, εἴτε ἐξακολουθήσητε εἴτε δὲν ἐξακολουθήσητε τὰς πολεμικὰς ἐργασίας, ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ σᾶς ἐπιτεθῇ, ὅπως ἐπετέθη ἡμῖν τὴν 5 Μαΐου, ἂν καὶ ἐδηλώσαμεν ἀπὸ τῆς 4 Μαΐου τὴν ἀναστολὴν πάσης ἐπιθετικῆς κινήσεως (Λ. Β. ἀριθ. 33). Ἀλλ’ ἀμέσως θὰ πεισθῆτε, ὅτι ἡ μάχη τοῦ Γριμπόβου οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν πρὸς τὸ ζήτημα τῆς ἀνακωχῆς καὶ πρὸς τὴν μάχην τοῦ Δομοκοῦ. Ἐν Ἠπείρῳ ἡ μὲν ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν ἔλαβε χώραν τὴν 6 Μαΐου, συνωμολογήθη δὲ ἡ ἀνακωχὴ τὴν 7 Μαΐου, ὥραν πρώτην μετὰ μεσημβρίαν, διὰ τὴν Τουρκίαν καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα, δι’ ἀμφοτέρους τοὺς ἐμπολέμους, καὶ ἐμπόλεμος δὲν ἦτο ὁ Μάνος πρὸς τὸν Ὀσμὰν πασσᾶν, ἐμπόλεμος ἦτο ἡ Ἑλλὰς πρὸς τὴν Τουρκίαν. Ἀλλὰ καίτοι ἀνεκοινώθη εἰς τὸν Μουσταφᾶ πασσᾶν ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν, ἐξηκολούθησεν ἐπὶ 24 ὥρας τὴν ἐπίθεσιν μετὰ τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν ἐν Ἠπείρῳ, καὶ τέσσαρας ὥρας μετὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς ἀνακωχῆς. Καὶ ἀπήντησεν εἰς τὸν νομάρχην Λαμίας, ὅστις εἶχε προβῆ πρὸς συνάντησιν αὐτοῦ καὶ ὅπως τῷ ἀνακοινώσῃ τὴν ἀνακωχήν, ὅτι ἔχει διαταγὴν νὰ καταλάβῃ τὴν Λαμίαν, καὶ τότε νὰ σταματήσῃ. (Λ. Β. ἀριθ. 42). Καὶ διατί; πρέπει νὰ ἦναι τις τυφλὸς τὸν νοῦν, ὅπως μὴ τὸ ἐννοῇ. Διότι ἀποτυχοῦσα ἡ Τουρκία νὰ μᾶς σύρῃ εἰς τὴν παγίδα τοῦ νὰ ζητήσωμεν παρ’ αὐτῆς ἀνακωχήν, ὅτε ἤθελε διὰ τῶν ὅρων τῆς περὶ ἀνακωχῆς συμβάσεως καταστήσει ἀδύνατον τὴν ἄμυναν ἡμῶν, διὰ τοῦ δόλου, διὰ τῆς παρελκύσεως τοῦ ἀγῶνος καὶ διὰ τῆς παρασπονδίας ἠθέλησεν ἀκριβῶς νὰ ἐπιτύχῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐπιτύχῃ διὰ τῶν ἀπ’ εὐθείας διαπραγματεύσεων. Ὅτε δὲ κατέλαβε τὴν Δερβὲν–Φούρκαν, ὅτε κατέλαβε τὸ παλαιὸν σύνορον, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο καὶ μόνον νὰ χρησιμεύσῃ πρὸς τὴν συγκέντρωσιν τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, πρὸς τὴν συγκρότησιν τῆς ἀμύνης, τρεῖς ὥρας μετὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς τακτικῆς ἀνακωχῆς τοῦ ἐν Ἠπείρῳ στρατοῦ, ἀνέστειλε τὰς ἐχθροπραξίας. Οὕτω, ἐνῷ τὴν 7 Μαΐου, ὥρᾳ πρώτῃ μετὰ μεσημβρίαν, ἐπῆλθεν ἡ ἀνακωχὴ μετὰ τοῦ ἐν Ἠπείρῳ στρατοῦ, μόλις τὴν 8 Μαΐου, ὥρᾳ 3½ μετὰ μεσημβρίαν, συνωμολογήθη ἡ ἀνακωχὴ τοῦ ἐν Θεσσαλίᾳ, διότι ἀπέβλεπεν ἀκριβῶς εἰς αὐτό. (Λ. Β. ἀριθ. 49 καὶ 51). Ἐὰν ἀναγνώσητε—ἀφοῦ δὲν ἠθελήσατε ν’ ἀναγνώσητε ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα καθ’ ἡμέραν δημοσιεύονται,—τὴν ἱστορίαν τοῦ Γαλλοπρωσσικοῦ πολέμου, ἢ τοῦ τῆς καταλήψεως τοῦ Sleswig, θὰ θαυμάσητε διὰ τὴν τελείαν, τὴν ὁμοιόμορφον τακτικήν, ἥτις ἐτηρήθη καὶ εἰς τὴν μίαν καὶ εἰς τὴν ἑτέραν περίπτωσιν. Ἀλλὰ θὰ θαυμάσητε καὶ δι’ ἕτερόν τι, θὰ θαυμάσητε πληροφορούμενοι ὅτι ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας μέχρι τῆς 4 ὥρας μ. μ. τῆς 6 Μαΐου δὲν εἶχεν ἔτι λάβει τὰς ὁδηγίας τῆς Κυβερνήσεώς του, ὅπως ζητήσῃ la cessation des hostilités, κατὰ τὸ σύνηθες. Ἰδοὺ τί τηλεγραφεῖ ὁ ἐν Βιέννῃ ἐπιτετραμμένος τὴν 6/18 Μαΐου: «Ἐπληροφορήθην πρὸ ὀλίγου ἐκ καλῆς πηγῆς, ὅτι ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας ἔλαβε τέλος τὴν ἄδειαν, ὅπως ἑνωθῇ μετὰ τῶν συναδέλφων του, ἵνα ζητήσωσι πρὸ παντὸς τὴν παῦσιν τῶν ἐχθροπραξιῶν, καὶ ὅτι ἐντεῦθεν ὁ Σουλτάνος ἔδωκε τὴν περὶ τούτου διαταγήν. Ἀλλὰ μέχρι τῆς 4 μ. μ. τῆς σήμερον ἡ πληροφορία αὕτη, ἀναμενομένη μετ’ ἀνυπομονησίας, δὲν εἶχε περιέλθει μήτε εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν (τῆς Αὐστρίας) μήτε εἰς τὴν Ρωσσικὴν Πρεσβείαν.» (Α. Β. ἀριθ. 41). Ὁμιλήσατε τώρα περὶ Γριμπόβου. Φρονεῖτε ὅτι θὰ σᾶς πιστεύσῃ τις;

§27Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν ἔλθῃ ἡ ὥρα.

§28ΡΑΛΛΗΣ. Φρονεῖτε ὅτι θὰ σᾶς πιστεύσῃ τις;

§29Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πολὺ περισσότερον ἀπὸ σᾶς.

§30ΦΩΝΑΙ (ἐκ δεξιῶν). Τί εἶναι αὐτά! (θόρυβος καὶ διαμαρτυρίαι).

§31ΡΑΛΛΗΣ. Ἔπρεπε τοὐλάχιστον, καθ’ ἣν στιγμὴν πρόκειται περὶ τῶν ὑπερτάτων συμφερόντων τῆς χώρας, ἡ χολὴ αὕτη νὰ χυθῇ ἐκτὸς τῆς αἰθούσης, ὅπως χέεται καθ’ ἡμέραν. Λυποῦμαι, Κύριοι, διότι ἐπὶ στιγμήν, ὄχι ἀμυνόμενος ὑπὲρ ἐμοῦ, ἀμυνόμενος ὑπὲρ τῆς τιμῆς τῆς χώρας, ἐξετράπην εἰς τὸ ν’ ἀπαντήσω εἰς ὅσα ὁ συμπολίτης μου ἠθέλησε νὰ παρατηρήσῃ. Ἡ στιγμὴ εἶναι ὑπερτάτη. Μήτε ἀπεφύγομεν, μήτε θέλομεν ποτὲ ἀποφύγει τὰς εὐθύνας. Ἀλλὰ θεωροῦμεν ὅτι θὰ ἦτο ἔγκλημα καθοσιώσεως πρὸς τὴν πατρίδα, ἂν ἐν τοιαύτῃ στιγμῇ ἠθέλομεν ἡμεῖς τολμήσει ποτὲ νὰ ὠθήσωμεν εἰς τὸν πολιτικὸν ἀνταγωνισμόν. Ἡ ὥρα τοῦ πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ θὰ ἔλθῃ. Ἂν δέ τις νομίζῃ, ὅτι τὰ ἑδώλια ἐκεῖνα (δεικνύει τὰ ἑδώλια τῶν Ὑπουργῶν) εἶναι ἑδώλια εὐδαιμονίας, ἂς ἔλθῃ νὰ τὰ καταλάβῃ ἀμέσως (σαρκασμοὶ ἐξ ἀριστερῶν). Δι’ ἡμᾶς εἶναι ἑδώλια μαρτυρίου, τὸ ὁποῖον ὑφιστάμεθα ἐπὶ πέντε ἤδη μῆνας. Θαυμάζω ὅμως, Κύριοι, διὰ τὰς γενομένας παρατηρήσεις ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως Γριμπόβου, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον πρὸ πέντε λεπτῶν ἀνέγνων ὑμῖν τὴν ἀπάντησιν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκίας πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, οἱ συνάδελφοι δὲ, οἱ ὁποῖοι μὲ διέκοψαν, ὑπομνήσαντες τὸ ἐπεισόδιον τοῦ Γριμπόβου, γνωρίζουσιν, ἐννοοῦσι τὴν Γαλλικήν. Πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ μὴ ἀπόλλυται χρόνος, μετέφρασα μόνον τὸ τελευταῖον μέρος, τὸ ὁποῖον ἀποδίδει τὴν ὅλην ἔννοιαν τοῦ μακροῦ ἐκείνου ἐγγράφου, τοῦ ἀναγράφοντος τοὺς ὅρους, ὑπὸ τοὺς ὁποίους ἤθελεν ἡ Τουρκικὴ Κυβέρνησις δεχθῆ νὰ διατάξῃ τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν. Ἰδοὺ τί λέγει: «Ἅμα ὡς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἀποδεχθῆ τὰς προεκτεθείσας σκέψεις, διαταγαὶ θέλουσι δοθῆ εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν αὐτοκρατορικῶν στρατευμάτων διὰ τὴν ἄμεσον ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν». Οὐδεὶς ὅμως ἠδύνατο νὰ πείσῃ πρὸς τοῦτο τὴν Ὑψηλὴν Πύλην καὶ τὸν Τεφὴκ, ἐνόσῳ ὁ πρέσβυς τῆς Γερμανίας δὲν εἶχεν ἔτι λάβει τὰς ὁδηγίας του. Ἐῤῥήθη, Κύριοι, ὅτι ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν, ἡ ἐπελθοῦσα τὴν ὀγδόην μόνον Μαΐου, ὀφείλεται εἰς τηλεγράφημα τῆς Α. Μεγαλειότητος τοῦ Αὐτοκράτορος τῆς Ρωσσίας Νικολάου, ὅστις ἀκριβῶς τὴν ἡμέραν τῆς ἑορτῆς του, τὴν 5 Μαΐου, ἀπηύθυνε προσωπικὸν τηλεγράφημα πρὸς τὸν Σουλτάνον, ἐξαιτούμενος τὴν χάριν Αὐτοῦ ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν. (Ὅρα ἔγγραφα ὑπ’ ἀριθ. 45 καὶ 64). Ὁ Σουλτάνος ἀπήντησεν αὐθωρεὶ τὴν 5 Μαΐου, ὅτι, ὅπως ἀνταποκριθῇ εἰς τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ Αὐτοκράτορος, ἔδωκε συμφώνους διαταγὰς εἰς τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, ἤτοι ν’ ἀναστείλωσι τὰς ἐχθροπραξίας. Καὶ ἀληθῶς ἀνεστάλησαν αἱ ἐν Ἠπείρῳ ἐχθροπραξίαι, διότι ἀπὸ τῆς 5 Μαΐου οὐδὲ εἷς πυροβολισμὸς ἐῤῥίφθη ἐκεῖ, καὶ ἀπὸ τῆς 6 Μαΐου εἶχεν ἤδη ἐπέλθει ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν. Ἀλλὰ δὲν ἀνεστάλησαν ἐν Φθιώτιδι, διότι ἐκεῖ ὑπῆρχε σκοπὸς στρατηγικός· ἐκεῖ ἔβαινον πρὸς τὴν κατάληψιν τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς, τὴν ὁποίαν ἔθηκεν ἡ Πύλη ὡς ὅρον δεύτερον ἐν τῇ διακοινώσει τῆς 2 Μαΐου πρὸς τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν. Ἀληθῶς θέλουσαι ν’ ἀπαφύγωσι τὴν εὐθύνην τῆς ἐπιθέσεως τῆς 5 Μαΐου τινὲς τῶν μεσολαβησασῶν Δυνάμεων, ἠθέλησαν νὰ παραστήσωσιν, ὅτι ἐθυμώθη ὁ Σουλτάνος διὰ τὴν ἐπίθεσιν ἐν Ἠπείρῳ, καὶ ἐντεῦθεν διέταξε τὸν ἐν Θεσσαλίᾳ στρατὸν τὴν 5 Μαΐου νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τοῦ Δομοκοῦ· ἀλλὰ τοῦτο εἶναι δικαιολογία τῆς ἀδυναμίας ἐκείνων, τῶν ὁποίων ἡ μεσολάβησις δὲν ἠδυνήθη νὰ προφυλάξῃ ἡμᾶς ἀπὸ νέαν ἐπίθεσιν. Τοῦτο βεβαιοῖ τὸ ἀπὸ 7/19 Μαΐου ἐκ Πετρουπόλεως τηλεγράφημα τοῦ ἡμετέρου ἐπιτετραμμένου, καταχωρισθὲν περικεκομμένον ὑπ’ ἀριθ. 45 τῆς Λευκῆς Βίβλου, καὶ ὅπερ ἔχει ἐν τέλει ἐπὶ λέξει ὡς ἑξῆς: «Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν προσέθηκεν, ὅτι τὸ διάβημα τοῦ Αὐτοκράτορος ἐγένετο ἐξ ἰδίας Αὐτοῦ πρωτοβουλίας καὶ ἐν ἀγνοίᾳ του, καὶ ὅτι ἡ ἀργοπορία διὰ τὴν ἐπιτυχίαν τῆς ἀναστολῆς τῶν ἐχθροπραξιῶν ὀφείλεται εἰς τὴν δυσχέρειαν τοῦ ν’ ἀνακοπῇ ἡ πορεία νικηφόρου στρατοῦ, καὶ εἰς τὸ ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ συνεννόησις μεταξὺ τῶν Δυνάμεων, διὰ νὰ προβῶσιν εἰς κοινὸν διάβημα (pour faire une démarche collective). Εἶναι ἀναμφίβολον, ὅτι αἱ Δυνάμεις, μὴ ἐπιτυχοῦσαι τὴν ἄμεσον ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν, κάμνουσι χρῆσιν οἱασδήποτε προφάσεως, ὅπως μὴ ὁμολογήσωσι τὴν ἀποτυχίαν των. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπέφυγε νὰ δώσῃ ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου ἄλλην ἐξήγησιν, ὡς καὶ ἐπὶ τῆς γλώσσης, ἣν μετῆλθεν ὁ κ. Hanotaux, ἥτις ἐφάνη παράδοξος καὶ εἰς αὐτὸν τὸν πρεσβευτὴν τῆς Γαλλίας.» Πότε δ’ ἐπῆλθεν ἡ συνεννόησις πρὸς τὸ κοινὸν διάβημα; Ἰδοὺ τὰ περὶ ταύτης τηλεγραφήματα τοῦ ἐπιτετραμμένου ἡμῶν ἐν Βιέννῃ πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν: 5 Μαΐου: «Πληροφοροῦμαι ἐξ ἀσφαλοῦς πηγῆς, ὅτι οἱ πρεσβευταὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀναμένουσι τὴν ἔλευσιν τῶν ὁδηγιῶν τοῦ πρέσβεως τῆς Γερμανίας, ἵνα ζητήσωσι τὴν ἄμεσον ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν.» Καὶ τὴν 6 Μαΐου: «Πρὸ μικροῦ ἐπληροφορήθην ἐξ ἀσφαλοῦς πηγῆς, ὅτι ὁ πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας ἐν Κων/πόλει ἔλαβε τέλος τὴν ἄδειαν νὰ συμπράξῃ μετὰ τῶν λοιπῶν συναδέλφων του, διὰ νὰ ζητήσωσι πρὸ παντὸς τὴν ἀναστολὴν τῶν ἐχθροπραξιῶν.» Ἡ μάχη τοῦ Δομοκοῦ ἤρξατο τὴν 5ην Μαΐου, ἐπεσπεύσθησαν τὴν ἕκτην αἱ στρατιωτικαὶ ἐπιχειρήσεις, κατελήφθη ἡ Ὄθρυς, καὶ ἐσταμάτησαν. Εἶπον καὶ ἐπαναλαμβάνω, ὅτι πάντα ταῦτα ἀποδεικνύουσιν, ὅτι εἰς ἓν ἔτεινον αἱ ἀργοπορίαι, ὅπως ὁ τουρκικὸς στρατὸς καταστήσῃ τὴν εἰς τὸ μέλλον ἄμυναν ἡμῶν ἀδύνατον, ὅπως καταλάβῃ τὴν παλαιὰν ὁροθετικὴν γραμμὴν, ἡ ὁποία κρίνεται παρ’ ὅλων τῶν στρατιωτικῶν ὡς ἡ ἰσχυροτέρα ἀμυντικὴ γραμμὴ, τὴν ὁποίαν ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν. Ἅμα ὡς κατελήφθη αὕτη, ἐξεπληρώθη ὁ σκοπὸς, εἰς τὸν ὁποῖον ἀπέβλεπον, καὶ τότε διετάχθη ἡ ἀναστολὴ τῶν ἐχθροπραξιῶν καὶ ἐγένετο δεκτὴ ἡ μεσολάβησις πρὸς συνομολόγησιν τῆς ἀνακωχῆς. Ἤδη, ἀφοῦ γνωρίζομεν πῶς ἐπετεύχθη ἡ ἀνακωχὴ καὶ ὑπὸ τίνους ὅρους διετυπώθη ἡ μεσολάβησις, ἂς ἐξετάσωμεν ὑπὸ τίνας οἰωνοὺς αὕτη προσηνέχθη ἡμῖν. Μὴ καὶ πόῤῥωθεν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑποπτεύσῃ τις, ὅτι ἡ μεσολάβησις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἤθελε καταλήξει εἰς τοὺς ὅρους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἔχετε πρὸ ὑμῶν; Ἰδοὺ κατὰ τηλεγράφημα τοῦ ἐπιτετραμμένου ἡμῶν ἐν Λονδίνῳ τῆς 20 Ἀπριλίου τί ἐτηλεγράφει ὁ Τεφὴκ πασσᾶς πρὸς τοὺς ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ ἀντιπροσώπους τῆς Ὑψηλῆς Πύλης τῇ 5/17 Ἀπριλίου: «Ἡ Ὀθωμανικὴ Κυβέρνησις δι’ ἐγκυκλίου διακοινώσεώς της, ἣν μοὶ ἐπέδειξεν εἷς πρεσβευτὴς, (λέγει ὁ ἐπιτετραμμένος) ἐπιῤῥίπτει ἐφ’ ἡμᾶς τὴν εὐθύνην τοῦ πολέμου, καὶ διακηρύττει, ὅτι τὰ ληφθέντα παρὰ τῆς Τουρκίας μέτρα ἀμύνης δὲν ἀποβλέπουσιν, εἰμὴ εἰς τὴν ἀκεραιότητα τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, καὶ οὐδαμῶς εἰς κατάκτησιν ἐδάφους, ὅτι δὲ, ἐὰν ἡ Ἑλλὰς ἤθελεν ἀποσύρει τὸν ἐν Κρήτῃ στρατὸν, τὰ τουρκικὰ στρατεύματα ἤθελον ἐπίσης ἀποσυρθῆ ἐκ τῆς ἡμετέρας χώρας.» (Λ. Β, ἀριθ. 8). Παρεμφερεῖς διακοινώσεις θέλετε εὕρει καὶ ἑτέρας ἐν τῇ Λευκῇ Βίβλῳ, ἃς δὲν ἀναγινώσκω, ὅπως μὴ ἀπόλλυται εἰς μάτην ὁ χρόνος. Ὑπὸ τοιούτους ὅρους διετυπώθη ἡ μεσολάβησις, καὶ ὁμοίας διαβεβαιώσεις ἐξηκολούθουν ἐπὶ μακρὸν χρόνον νὰ χορηγῶσιν ἡμῖν οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἐπρόκειτο περὶ μεταῤῥυθμίσεως ὡρισμένων στρατηγικῶν σημείων τῆς ὁροθετικῆς γραμμῆς, ἐπρόκειτο περί τινος ἀποζημιώσεως, καὶ ἴσως δὲν θὰ ἐπέμενεν ἡ Τουρκία εἰς αὐτὴν, ἀλλ’ ἐλαχίστης ἀποζημιώσεως, ἥτις οὐδὲ κατ’ ἐλάχιστον θὰ ἐπεβάρυνε τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν. Ἀλλ’ ἅμα ὡς διὰ τῆς φυγῆς τῆς Λαρίσσης, καὶ διὰ τῆς ἐντεῦθεν προελάσεως τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ κατελήφθη τὸ πλεῖστον τῆς Θεσσαλίας, ἅμα ὡς εἶδον ὅτι δὲν εἶχον ἀπέναντί των ἐχθρὸν ἀξιόμαχον, διετυπώθησαν οἱ ὅροι, οὓς ἀνεκοίνωσα ἤδη ὑμῖν, αἱ σκέψεις τῆς 2/14 Μαΐου, καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν σκέψεων ἐκείνων διεξήχθησαν αἱ μακραὶ διαπραγματεύσεις ἀπὸ τῆς 2 Μαΐου καὶ ἐντεῦθεν. Καὶ ἀφοῦ οὕτω καὶ ὑπὸ τοιούτους οἰωνοὺς διετυποῦτο ἡ μεσολάβησις, ἂς ἐξετάσωμεν ἤδη διὰ τῆς κατὰ μέρος καὶ λεπτομεροῦς ἐξετάσεως τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης εἰς τίνα ἀποτελέσματα ἀπέληξεν. Ἔχετε ἐνώπιον ὑμῶν τὸν χάρτην τῶν νέων συνόρων, καὶ δύνασθε διὰ μιᾶς καὶ μόνης φράσεως νὰ χαρακτηρίσητε τὴν γενομένην στρατηγικὴν μεταῤῥύθμισιν· αὕτη καθιστᾷ διὰ τὴν Ἑλλάδα τὴν στέρησιν παντὸς φυσικοῦ συνόρου. Διότι ἀπεδόθησαν πρὸς τὴν Τουρκίαν ὅλαι αἱ ὀροσειραὶ, καὶ αὐταὶ αἱ ὀροσειραὶ τῆς Γουνίτσης, διὰ τῶν ὁποίων θὰ κατέχῃ πλέον καὶ τὴν δεξιὰν ὄχθην τοῦ Πηνειοῦ. Αὐτοὶ δὲ οἱ στρατιωτικοὶ ἀκόλουθοι, οἱ σχεδιάσαντες τὸν χάρτην αὐτὸν καὶ διαγράψαντες τὴν τοιαύτην διαῤῥύθμισιν τῶν συνόρων ἡμῶν, λέγουσιν ἐν τῇ ἀπὸ 10|22 Ἰουνίου πρὸς τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβευτὰς τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐκθέσει των ἐπὶ λέξει τὰ ἑξῆς: «Ἐκτὸς τῶν ἄλλων πλεονεκτημάτων, τῶν ἀσφαλιζομένων τῇ Τουρκίᾳ διὰ τοῦ νέου συνόρου, οἱ στρατιωτικοὶ ἀκόλουθοι ἐφιστῶσι τὴν προσοχὴν τῶν κ. κ. πρεσβευτῶν ἐπὶ τῶν πλεονεκτημάτων, τὰ ὁποῖα χορηγεῖ εἰς τοὺς Τούρκους ἡ κατοχὴ τῶν ὑψωμάτων τῶν ὑπερκειμένων ἐπὶ τῆς δεξιᾶς ὄχθης τοῦ Πηνειοῦ, δυτικῶς τῆς Γουνίτσης, ἥτις ἐξασφαλίζει τὰς στενοπορίας τοῦ Καλαμακίου καὶ τοῦ Ξεριᾶ, καὶ τίθησι τοὺς Ἕλληνας ἐν τελείᾳ ἀδυναμίᾳ νὰ ὑπερασπίσωσι τὴν πεδιάδα τοῦ Πηνειοῦ καὶ τὴν πόλιν τῆς Λαρίσης.» Ταῦτα, Κύριοι, εἶναι ἐπαρκῆ, ὅπως ἐξηγήσωσιν ὑμῖν τὸν πρῶτον ὅρον τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης. Ὡς εἶπον ἤδη, ἀφῃρέθημεν παντὸς συνόρου φυσικοῦ. Ἀντὶ δὲ τῆς ἐλαφρᾶς ἀποζημιώσεως, ἣν ἐπίσης προοιώνιζον ἡμῖν, ἐπεβλήθη εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀποζημίωσις τεσσάρων ἑκατομμυρίων λιρῶν, καὶ τοῦτο, ὅτε ὅλοι οἱ ἐν Ἀθήναις πρέσβεις τῶν Μ. Δυνάμεων ἐβεβαίουν τὰς Κυβερνήσεις των, ὅτι μετὰ τὴν πληρωμὴν τοῦ 30%, τοῦ ἀναγεγραμμένου διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἡμῶν, δὲν εἶναι εἰς θέσιν ἡ Ἑλλὰς νὰ πληρώσῃ ὑπὲρ τὸ 1 ἑκατομμύριον λιρῶν, καὶ ὅτε καί τινες ἐκ τῶν ἀσχοληθέντων εἰς τὸ ζήτημα τῆς ἀποζημιώσεως κατ’ ἐντολὴν τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβευτῶν, οἱ δυνάμενοι νὰ γνωρίζωσι τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, ἀπεφαίνοντο ἐπίσης, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἡ Ἑλλὰς νὰ πληρώσῃ ἀποζημίωσιν ὑπὲρ τὸ 1 ἑκατομμύριον λιρῶν. Ὅτε ἠπειλεῖτο ἡ ἐπιβολὴ πολεμικῆς ἀποζημιώσεως καὶ ὑπὲρ τὰ 4,000,000 λιρῶν, εἶχε καθῆκον ἡ Κυβέρνησις νὰ προσπαθήσῃ, παριστῶσα τὴν ἀληθῆ κατάστασιν τῆς χώρας καὶ τὴν ἀληθῆ δύναμιν τῆς χώρας, ν’ ἀποδείξῃ πρὸς τὰς Δυνάμεις, τί αὕτη ἠδύνατο νὰ πληρώσῃ. Καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν δι’ ἐπισήμων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα εἶναι κατακεχωρισμένα ἐν τῇ Λευκῇ Βίβλῳ, καὶ ἐγὼ αὐτὸς πρὸς τοὺς ἀντιπροσώπους τῶν Μ. Δυνάμεων ἐλέγομεν, ὅτι πρὸ τοῦ πολέμου ἡ Ἑλλὰς εἶχεν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ αὐτῆς 1–1½ ἑκατομμύριον, τὸ ὁποῖον προὐτίθετο νὰ διαθέσῃ ὑπὲρ τῶν παλαιῶν δανειστῶν της, (Λ. Β. ἀριθ. 55) ἀλλὰ μετὰ τὸν πόλεμον εἰς τίνα θέσιν εὑρίσκεται ἡ χώρα; Αἱ στρατιωτικαὶ παρασκευαὶ καὶ αἱ πολεμικαὶ ἐργασίαι ἐστοίχισαν ἤδη εἰς αὐτὴν ὑπὲρ τὰ 46,000,000, ἀπώλεσεν ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897 10 καὶ πλέον ἑκατομμύρια ἐκ τῶν ἐσόδων τῆς Θεσσαλίας, ἀπώλεσεν ὑπὲρ τὰ 28,000,000 ἐκ τῶν ἐσόδων τοῦ ὑπολοίπου Κράτους καὶ ἕνεκα τῆς καταστάσεως τοῦ πολέμου καὶ ἕνεκα τῆς ἐπιστρατεύσεως ἡ Θεσσαλία, ὅπως δυνηθῇ νὰ ἐπανέλθῃ εἰς ἣν εὑρίσκετο πρὸ τοῦ πολέμου κατάστασιν, θ’ ἀπαιτήσῃ τοὐλάχιστον χρόνον δύο καὶ τριῶν ἐτῶν, καθ’ ὃν οὐδὲν δύναταί τις νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτῆς, ἐρημωθείσης, ἀπ’ ἐναντίας ἔχουν τοὐλάχιστον δικαίωμα νὰ ζητήσωσιν οἱ κάτοικοι αὐτῆς, οἱ ἀγρόται, οἱ ἐργαζόμενοι τὴν γῆν, νὰ ζητήσωσι τὴν σπορὰν, νὰ ζητήσωσι τὰ ἀροτριῶντα κτήνη, δι’ ὧν θέλουσι δυνηθῆ νὰ παραγάγωσι, δι’ ὧν καὶ μόνων θέλουσι δυνηθῆ ν’ ἀσφαλίσωσι τὴν συντήρησίν των κατὰ τὸ ἐπιὸν ἔτος, ἀλλ’ ἔχουσι δικαίωμα νὰ ζητήσωσι περιπλέον τὰ μέσα διὰ τὴν συντήρησίν των καθ’ ὅλον τὸν χρόνον, τὸν μέχρι τῆς προσεχοῦς παραγωγῆς. Αὐτὴ εἶναι ἡ κατάστασις τῆς Ἑλλάδος μετὰ τὸν πόλεμον. Καὶ ἀπέναντι τοιαύτης καταστάσεως ἐθεωρήθη δίκαιον νὰ ἐπιβληθῇ ἡμῖν ἀποζημίωσις τεσσάρων ἑκατομμυρίων λιρῶν, καὶ ἐθεωρήθη ὅτι αὐτὴ ἡ ἀποζημίωσις, κατὰ τὴν διαβεβαίωσιν, ἣν ἔδιδον ἡμῖν αἱ μεσολαβήσασαι Δυνάμεις, εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὰς δυνάμεις τῆς χώρας, ὅτι αὐτὴ ἡ ἀποζημίωσις εἶναι ἀνάλογος πρὸς τὰς δαπάνας τῆς Τουρκίας, μὴ ὑπερβάσας τὰ 36,000,000 φράγκων! Ἀλλὰ δὲν ἤρκεσε τοῦτο, καὶ ὅπως εἰς τὸ ἄρθρον 1, μετὰ τὴν καταστραφὴν παντὸς συνόρου φυσικοῦ τῆς Ἑλλάδος, προσέθηκαν τὴν εἰρωνείαν, καθ’ ἣν δύναται ἡ νέα ὁροθετικὴ γραμμὴ νὰ ὑποστῇ ἐλαφράς τινας μεταβολὰς ὑπὲρ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, προσέθηκαν, καὶ προκειμένου περὶ ἀποζημιώσεως, τὴν εἰρωνείαν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, δυνάμει συμβάσεως, ἡ ὁποία θέλει συνομολογηθῆ πρὸς τὴν Τουρκίαν, θ’ ἀποζημιώσῃ τοὺς ἰδιώτας διὰ τὰς καταστροφὰς καὶ τὰς ζημίας, τὰς ὁποίας ἐπένεγκεν αὐτοῖς ὁ Ἑλληνικὸς στρατός. Καὶ τοῦτο, ὅτε ὁ τουρκικὸς ἐδῄωσεν ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον ὁλόκληρον τὴν Θεσσαλίαν, ἐσύλησε πᾶν ὅ,τι ὑπῆρχεν ἐκεῖ κινητὸν, ἐνέπρησε, κατέσκαψε, καὶ ὅτε αἱ ἐντεῦθεν ἐπελθοῦσαι ζημίαι εἰς τὴν ἰδιωτικὴν κτῆσιν ἐν Θεσσαλίᾳ παρ’ αὐτῶν τῶν ἀπεσταλμένων τῶν Μ. Δυνάμεων ἐξετιμήθησαν εἰς 4,000,000 λιρῶν, ἠρημώθη δ’ ἅπασα ἡ ἐν Ἠπείρῳ ἀπὸ τοῦ Ζαλόγγου καὶ κάτω χώρα ἐκ τῶν βιαιοπραγιῶν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ. Καὶ μετὰ τὴν ἀποζημίωσιν ἔρχεται, Κύριοι, τὸ ψαλίδισμα τῶν προνομιῶν. Λέγω τὸ ψαλίδισμα, διότι τὸ 3ον ἄρθρον τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων ἀναγνωρίζει κατ’ ἀρχὴν τὰς προνομίας καὶ ἀτελείας ὑπὲρ τῶν ἐν Τουρκίᾳ ὑπηκόων Ἑλλήνων, ὧν ἀπήλαυον οὗτοι πρὸ τοῦ πολέμου ἐν ἴσῃ μοίρᾳ πρὸς τοὺς ὑπηκόους τῶν ἄλλων Κρατῶν, ἀλλ’ ἐπάγεται ἀμέσως: «Εἰδικαὶ συμφωνίαι θέλουσι συνομολογηθῆ πρὸς πρόληψιν καταχρήσεως τῶν προξενικῶν ἀτελειῶν, πρὸς παρακώλυσιν τῶν προσκομμάτων εἰς τὴν κανονικὴν διεξαγωγὴν τῆς δικαιοσύνης, πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἐκτελέσεως τῶν ἐκδιδομένων ἀποφάσεων, καὶ πρὸς προφύλαξιν τῶν συμφερόντων τῶν Ὀθωμανῶν καὶ ξένων ὑπηκόων ἐν ταῖς μετὰ τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων διαφοραῖς αὐτῶν, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν πτωχεύσεων.» Τὸ δὲ ἄρθρον 5 ἀναγράφει ὡς συνομολογηθησομένας συμβάσεις: «αʹ) Σύμβασιν κανονίζουσαν τὰ ζητήματα τῶν διαμφισβητουμένων ἐθνικοτήτων ἐπὶ ταῖς βάσεσι τοῦ κατὰ τὸ 1876 συζητηθέντος μεταξὺ Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος σχεδίου. βʹ) Προξενικὴν σύμβασιν κατὰ τοὺς ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 3 προβλεπομένους ὅρους. γʹ) Σύμβασιν ἐκδόσεως πρὸς ἀμοιβαίαν παράδοσιν τῶν ἐγκληματιῶν τοῦ κοινοῦ δικαίου, καὶ δʹ) Σύμβασιν πρὸς καταστολὴν τῆς ληστείας ἐπὶ τῶν κοινῶν συνόρων.» Ὅλα δηλαδὴ τὰ ζητήματα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπῆρξαν ἀντικείμενα διηνεκοῦς διενέξεως μεταξὺ Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος, εὗρε τὴν εὐκαιρίαν ἡ Τουρκία, ὅπως ζητήσῃ νὰ τὰ λύσῃ ἐντὸς τῶν παρὰ τοῦ ἄρθρου 5 ὁριζομένων τριῶν μηνῶν, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τοῦ τελευταίου πολέμου. Ἐν τῇ Λευκῇ Βίβλῳ ὑπάρχει μακρὸν ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ μακρὸν ὑπόμνημα, ἀφορῶντα ἀμφότερα εἰς τὰς προνομίας καὶ τὰς ἀτελείας, θεωρῶ δὲ μάταιον νὰ ἐνδιατρίψω περιπλέον ἐπ’ αὐτῶν, διότι ἡ Βουλὴ ἐξ ἁπλῆς ἀναγνώσεως θέλει πληροφορηθῆ κατὰ τί ζημιούμεθα ἐκ τῆς ἀναγραφῆς τοῦ ἄρθρου 3 τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων. Καὶ ἤδη ἐρχόμεθα Κύριοι, εἰς τὰ ἄρθρα 2 καὶ 6 τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων, εἰς τὰς διατάξεις τὰς ἀφορώσας τὸν ἔλεγχον, εἰς τὰς ἀφορώσας τὴν ἐκκένωσιν τῆς Θεσσαλίας. Καὶ ὡς πρὸς αὐτὸν τὸν ἔλεγχον ἔσχομεν ἀληθῶς, καθ’ ἣν στιγμὴν ἀνεκοινώθησαν ἡμῖν οἱ ὅροι τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης, ἔσχομεν ἐκπλήξεις. Διότι εἴχομεν μὲν ἀρχικῶς τὴν διαβεβαίωσιν, ὅτι οὐδεὶς ἐσκέπτετο τὸ ζήτημα τῶν παλαιῶν χρεῶν, ἐντελῶς ἀλλότριον πρὸς τοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης καὶ πρὸς τὴν μεσολάβησιν, ἣν ἀνέλαβον αἱ Δυνάμεις, οὐδεὶς ἐσκέπτετο, λέγω, τὸ ζήτημα τῶν παλαιῶν χρεῶν νὰ τὸ ἀναμίξῃ πρὸς αὐτοὺς, ἀλλ’ ὅτε προεβλήθη ἡ πρότασις τῆς Ἀγγλίας, ἥτις ἠπείλησε νὰ ἐξέλθῃ τῆς Εὐρωπαϊκῆς συμφωνίας, ἐὰν ἀφίετο εἰς χεῖρας τῆς Τουρκίας ἡ Θεσσαλία, ἔστω καὶ λόγῳ προσωρινῆς κατοχῆς, ἐγένετο σκέψις νὰ ὑποβληθῶσιν εἰς ἐπίβλεψιν αἱ πρόσοδοι ἐκεῖναι, αἵτινες ἤθελον ἀφιερωθῆ πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τῆς ἀποζημιώσεως. Ἀλλ’ αἱ ἀρχικαὶ διαβεβαιώσεις καὶ ἐπαγγελίαι ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἐξηφανίζοντο, καὶ μετὰ τὴν ἐπίβλεψιν τῶν προσόδων, αἵτινες ἤθελον ἀφιερωθῆ πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου δανείου, ἤρχισε νὰ προκύπτῃ καὶ ἡ ἐπίβλεψις τῶν προσόδων, αἵτινες ἔδει νὰ καθορισθῶσι πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν παλαιῶν δανείων. Ἐπρόκειτο οὐχ ἧττον πάντοτε περὶ ἁπλῆς ἐπιβλέψεως, καὶ ἐπρόκειτο περὶ ἐπιβλέψεως ἀποκρουομένης παρὰ τῶν πλείστων ἔτι τῶν Μ. Δυνάμεων, καὶ ἰδίᾳ παρὰ τῆς Ἀγγλίας, καὶ μέχρι τῶν τελευταίων ἡμερῶν. Ὑπῆρξεν ἐποχὴ, καθ’ ἣν ἐφαίνετο ὅτι συνέχεον τὸ ζήτημα τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως μὲ τὸ ζήτημα τοῦ συμβιβασμοῦ τῶν παλαιῶν δανειστῶν, διότι ἡ Γερμανία ἐπέμενε, μὴ θέλουσα, ὡς ἔλεγεν, ἐκ τῶν νέων βαρῶν, τὰ ὁποῖα ἐπρόκειτο νὰ ἐπιβληθῶσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, νὰ ζημιωθῶσιν ὑπήκοοί της κάτοχοι παλαιῶν δανείων· ἀλλὰ μετ’ ὀλίγον καὶ κατόπιν παραστάσεων ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀρνησαμένης πᾶσαν συνάφειαν μεταξὺ τοῦ συμβιβασμοῦ τῶν παλαιῶν χρεῶν καὶ τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, (Δ. Β. ἀριθ. 169) ἐγκατελείφθη ἡ ἰδέα τῆς συσχετίσεως αὐτῶν, καὶ ἐζητήθη παρ’ ἡμῶν νὰ καθορίσωμεν τὰς προσόδους, διὰ τῶν ὁποίων ἤθελεν ἐξυπηρετηθῆ τὸ δάνειον τὸ συνομολογηθησόμενον πρὸς ἀπότισιν τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως. Καὶ ἐσπεύσαμεν νὰ καθορίσωμεν τὰς προσόδους. Ὡς εἶχε διατυπωθῆ ἀρχικῶς ὁ τρόπος τῆς ἐκκενώσεως τῆς Θεσσαλίας, ἀπῃτεῖτο 1,000,000 λιρῶν τουρκικῶν πρὸς τὴν ἔναρξιν αὐτῆς. Οὐδὲ ἐδιστάσαμεν, ἀποβλέποντες εἰς τὴν ἄμεσον ἐκκένωσιν τῆς Θεσσαλίας, οὐδ’ ἐδιστάσαμεν νὰ παραχωρήσωμεν τὰς προσόδους τοῦ τελωνείου Πειραιῶς διὰ τὴν προκαταβολὴν ἑνὸς ἑκατομμυρίου λιρῶν. Καὶ ὅταν κατόπιν, ἀποτυχουσῶν τῶν προσπαθειῶν, ἃς κατεβάλομεν πρὸς ἀνεύρεσιν τῆς προκαταβολῆς τοῦ 1,000,000 λιρῶν, ἐζητήθη παρ’ ἡμῶν, ἵνα καθορίσωμεν τὰς προσόδους πρὸς τὴν ἐξυπηρέτησιν τοῦ δανείου τῆς ἀποζημιώσεως, ἐπίσης δὲν ἐδιστάσαμεν νὰ προσφέρωμεν εἰς τοὺς δανειστὰς αὐτῆς τὸ ἔσοδον τοῦ χαρτοσήμου, χορηγοῦντες αὐτοῖς καὶ τὸ δικαίωμα ἀκόμη νὰ θέσωσι παρὰ τὴν σφραγῖδα τοῦ Κράτους σφραγῖδα βεβαιοῦσαν ὅτι ἔλαβον τὸ ἀντίτιμον τοῦ τιθεμένου εἰς κυκλοφορίαν χαρτοσήμου. Ἀλλὰ πᾶσαι ἐκεῖναι αἱ προσπάθειαι ἀπέτυχον, ἡ ἐπιμονὴ δὲ τῆς Γερμανίας κατήγγελλεν ἤδη ἡμῖν τὸν κίνδυνον, πρὸ τοῦ ὁποίου εὑρισκόμεθα. Καὶ συνεστήθη μὲν ἡμῖν καὶ ἐσπεύσαμεν νὰ ἐπιληφθῶμεν διαπραγματεύσεων πρὸς τὴν συνομολόγησιν τοῦ συμβιβασμοῦ, διότι ἐγένοντο τοιαῦται προσπάθειαι ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως ἀμέσως μετὰ τὴν ἀνακωχὴν, ἀλλ’ εὑρέθημεν πρὸ τῆς ῥητῆς ἀρνήσεως ἐκείνων, πρὸς τοὺς ὁποίους ἐπρόκειτο νὰ ἐπαναλάβωμεν τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας, ἀποκριθέντων ὅτι ἔχουσιν ἀναθέσει τὸ ζήτημα εἰς τὰς Κυβερνήσεις των, οὐδ’ ἐννοοῦσι νὰ ἐπαναλάβωσι διακοπείσας διαπραγματεύσεις, πρὶν ἢ ἀποφανθῶσιν αἱ Κυβερνήσεις περὶ τῶν παρ’ αὐταῖς διαβημάτων (Λ. Β. ἀριθ. 165). Ἀλλ’ ἐπειδὴ πάλιν ἐπέμενόν τινες συμβουλεύοντες ἡμᾶς, ὅτι ἠθέλομεν ἀποσοβήσει τοὺς κινδύνους καὶ πολὺ ἠθέλομεν διευκολύνει τὴν θέσιν ἡμῶν, κατορθοῦντες νὰ ἔλθωμεν εἰς συνεννόησιν πρὸς τοὺς παλαιοὺς δανειστὰς, ἐσπεύσαμεν νὰ προέλθωμεν εἰς συνεννόησιν μετὰ τῶν δανειστῶν ἡμῶν διὰ τοῦ ἀξιοτίμου κυρίου Συγγροῦ, ὅστις, ἀναχωρῶν διὰ Βερολῖνον, ἐδέχθη τὴν ἰδιαιτέραν ταύτην ἐντολήν. Καὶ ἦτο ὁ μόνος, ὅστις ἦν εἰς θέσιν ν’ ἀναλάβῃ τὴν τοιαύτην ἐντολὴν, διότι αὐτὸς καὶ μόνος ἠδύνατο, προσφέρων τὴν ἐπιχείρησιν, ν’ ἀναλάβῃ καὶ μέρος αὐτῆς. Καὶ τοῦτο ἀνεγνωρίσθη παρὰ πάντων τῶν πιστωτικῶν ἡμῶν καταστημάτων. Ὁ κύριος Συγγρὸς, μεταβὰς εἰς Βερολῖνον, τὴν 18/30 Ἰουλίου ἐτηλεγράφει ἡμῖν: «Πάντες σχεδὸν ἀπουσιάζουσιν. Ἐκ μακρᾶς συνεντεύξεως μετὰ τοῦ Γενικοῦ Διευθυντοῦ τῆς National Banque, λίαν ἁρμοδίου διὰ τὰ Ἑλληνικὰ δάνεια, ἐξάγω ὅτι ἀναμένουσι λίαν προσεχῶς συμφωνίαν τῶν Δυνάμεων ἐπὶ εὐρωπαϊκοῦ ἐλέγχου ἐν τοῖς προκαταρκτικοῖς ὅροις τῆς εἰρήνης, ὅπως κατόπιν διαπραγματευθῶσιν. Ἐδήλωσε ὅτι ἐπὶ τοιαύτῃ βάσει οὐδὲν ἔχω νὰ πράξω. Οὐχ ἧττον ἐπὶ τῇ αἰτήσει τοῦ Γενικοῦ Διευθυντοῦ ὑπεσχέθην νὰ τὸν ἐπανίδω τὴν Δευτέραν.» Καὶ τὴν 23 Ἰουλίου μᾶς ἐτηλεγράφει πάλιν: «Σχετικῶς μὲ τὸ τηλεγράφημά σας τῆς χθὲς, εἶπον καὶ ἔπραξα ἤδη ἐξ ἰδίας πρωτοβουλίας, ἀλλ’ ἀκάρπως. Τῆς ὑποθέσεως καταστάσης πολιτικῆς, θεωρῶ τὴν παρουσίαν μου ἄσκοπον. Οὐχ ἧττον ἀκρόασις παρὰ τῷ Ὑπουργῷ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅστις γνωρίζει ἤδη τὴν ἄφιξίν μου, θὰ ἦτο ὠφέλιμος, διότι πείθομαι ὅτι οὐδὲν δύναμαι νὰ πράξω ἄνευ συνεννοήσεως μετὰ τῆς Γερμανίας.» Ἡ Κυβέρνησις ἐτηλεγράφησεν αὐτῷ νὰ προσπαθήσῃ νὰ ἴδῃ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Γερμανίας, ἀλλὰ ἰδιωτικῶς καὶ χωρὶς ν’ ἀνακοινώσῃ αὐτῷ ὅτι ἔχει ἀποστολὴν ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ἀπετάθη πρὸς τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ἀλλ’ ὁ ἐν Βερολίνῳ πρεσβευτὴς ἡμῶν τὴν 23 Ἰουλίου μᾶς ἐτηλεγράφει τὰ ἑξῆς: «Λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ εἰδοποιήσω ὑμᾶς, ὅτι ὁ κ. Συγγρὸς προέβη ἤδη εἰς διαβήματα, ὅπως ἐπιτύχῃ μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν συνέντευξιν ἰδιωτικὴν, ἀλλ’ ἡ ἐξοχότης του ἀπήντησε κατὰ τρόπον λίαν φιλόφρονα, ὅτι, καίτοι ἀναγνωρίζει τὰ πολλαπλᾶ πλεονεκτήματα τοῦ κ. Συγγροῦ, θὰ προετίμα νὰ τὸν δεχθῇ ὅταν θὰ εἶχε τὴν ἄδειαν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ λαλήσῃ ἐπ’ ὀνόματί της. Ἑπομένως, ὅπως ἐπιτύχωμεν τὸν σκοπὸν, ἀνάγκη νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ εἰσαγάγω τὸν κ. Συγγρὸν ὡς εἰδικὸν ἀπεσταλμένον τῆς Κυβερνήσεως.» Καὶ δὲν ἐδιστάσαμεν πάλιν, Κύριοι, ἀφοῦ ὅπως δήποτε ἔπρεπε νὰ εὕρωμέν τινα, πρὸς τὸν ὁποῖον νὰ διαπραγματευθῶμεν διὰ τὰ παλαιὰ δάνεια, δὲν ἐδιστάσαμεν νὰ παραγγείλωμεν τὸν ἐν Βερολίνῳ πρεσβευτὴν νὰ ζητήσῃ παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν συνέντευξιν ὑπὲρ τοῦ κ. Συγγροῦ, ὡς εἰδικοῦ ἀπεσταλμένου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ συμβιβασμοῦ καὶ τοῦ δανείου τῆς ἀποζημιώσεως. Ἀλλ’ ἐνῷ ἐδίδομεν τὴν ἐντολὴν ταύτην, κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν μετέβαινε παρὰ τῷ Ὑπουργῷ τῶν Ἐξωτερικῶν, τῷ συναδέλφῳ μου, ὁ γραμματεὺς τῆς Γερμανικῆς Πρεσβείας, ὅστις ἐξέφρασε τὴν ἐπιθυμίαν νὰ πληροφορηθῇ, τίνες αἱ προτάσεις τῆς Κυβερνήσεως. Ὁ συνάδελφός μου μὲ ἐκάλεσε διὰ τοῦ τηλεφώνου, καὶ ἀπὸ κοινοῦ ἐδώσαμεν αὐτῷ τὰς ἑξῆς πληροφορίας περὶ τῶν προτάσεών μας: «Ἡ Βασιλικὴ Κυβέρνησις θὰ ἦτο διατεθειμένη νὰ χορηγήσῃ ἐπίσης εἰς τοὺς δανειστὰς τοῦ δανείου τῆς ἀποζημιώσεως καθὼς καὶ εἰς τοὺς παλαιοὺς δανειστὰς πάσας τὰς ἀσφαλείας, ἃς ἤθελον θεωρήσει ἀναγκαίας, ὡς π. χ. νὰ συγκεντρώσῃ εἰς τὴν Ἑταιρίαν τῶν Μονοπωλίων τὰς ὑπεγγύους εἰσπράξεις διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου καὶ τῶν παλαιῶν δανείων, νὰ τοῖς χορηγήσῃ τὸ δικαίωμα νὰ διορίζωσιν ἀπ’ εὐθείας τοὺς ἀντιπροσώπους αὑτῶν ἐν τῷ Διοικητικῷ Συμβουλίῳ τῆς Ἑταιρίας, ἔστω καὶ μὲ ψῆφον κατισχύουσαν, καὶ ν’ ἀναγνωρίσῃ διὰ συμβάσεως, κυρωθησομένης διὰ νόμου, ὡς ἰδιοκτησίαν τῶν δανειστῶν πάντα τὰ ποσὰ τὰ προερχόμενα ἐκ τῶν Μονοπωλίων, ἅμα ὡς ταῦτα ἤθελον εἰσέλθει εἰς τὰ ταμεῖα τῆς Ἑταιρίας, ἀλλ’ ἐννοεῖται μέχρι τῶν ποσῶν τῶν ἀναγκαίων διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νέου καὶ τῶν παλαιῶν δανείων.» Λοιπὸν προσεφέρομεν τότε διὰ τοῦ κ. Συγγροῦ καὶ ἀνεκοινώσαμεν πρὸς τὸν γραμματέα τῆς Γερμανικῆς Πρεσβείας, ὅτι προτιθέμεθα νὰ προσφέρωμεν εἰς τοὺς παλαιοὺς καὶ τοὺς νέους δανειστάς,—διότι ἐθεωροῦμεν ὅτι τοὐλάχιστον ἔπρεπε, συνομολογοῦντες τὸν συμβιβασμὸν, νὰ ἐξασφαλίσωμεν τὸ δάνειον τῆς ἀποζημιώσεως καὶ ἐντεῦθεν τὴν ἐκκένωσιν τῆς Θεσσαλίας—νὰ χορηγήσωμεν τὴν διαχείρισιν τοῦ ἐσόδου τῶν ὑπεγγύων προσόδων εἰς τὴν Ἑταιρίαν τῶν Μονοπωλίων, ἐν ταῖς χερσὶ τῆς ὁποίας ἤθελον συγκεντρωθῆ αὗται, καὶ νὰ χορηγήσωμεν ἐπὶ πλέον εἰς τοὺς δανειστὰς τὸ δικαίωμα ν’ ἀντιπροσωπεύωνται ἐν τῷ Συμβουλίῳ τῆς Ἑταιρίας ταύτης καὶ μὲ ψῆφον κατισχύουσαν, πρὸς δὲ ν’ ἀναγνωρίσωμεν ὡς ἰδιοκτησίαν τῶν δανειστῶν πᾶν ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἤθελεν ἅπαξ εἰσέλθει εἰς τὸ ταμεῖον τῆς ἑταιρίας ταύτης, καθ’ ὅσον δὲν ἤθελε συμπληρωθῆ τὸ ποσὸν τὸ ἀναγκαῖον εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῶν δανείων. Ἀλλὰ μήτε ταῦτα ἐπήρκεσαν, ὡς θέλετε ἴδει μετ’ ὀλίγον, καὶ ἡ πληροφορία, ἡ τόσον ἀγαθοπίστως δοθεῖσα εἰς τὴν Γερμανικὴν Πρεσβείαν, ἐχρησίμευσε λίαν εὐπρεπῶς, ὅπως ἀναγκασθῇ ν’ ἀναχωρήσῃ ἐκ Βερολίνου ὁ κ. Συγγρός· διότι μετὰ τὴν μεταβίβασιν τῶν προτάσεων ἡμῶν διὰ τῆς ἐν Ἀθήναις Γερμανικῆς Πρεσβείας παρουσιάσθη ὁ ἐν Βερολίνῳ ἡμέτερος πρεσβευτὴς καὶ ἐζήτησεν ἀκρόασιν παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν διὰ τὸν κ. Συγγρὸν, ἀλλὰ τῷ ἀπήντησαν, ὅτι ἡ κατάστασις μετεβλήθη κατόπιν τῆς κατὰ τὴν αὐτὴν πρωίαν συναντήσεως τοῦ ἐν Ἀθήναις πρέσβεως τῆς Γερμανίας μὲ τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, καθ’ ἣν καθωρίσθησαν αἱ παραχωρήσεις, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις θεωρεῖ δυνατάς. Ὅτι ἄλλως εἶναι ἤδη πολὺ ἀργά, διότι τὸ ζήτημα ἀνετέθη εἰς τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει Πρεσβευτάς. Ταῦτα ἀπεδείκνυον, ὅτι δὲν ἐθεώρησαν ἐπαρκεῖς τὰς προτάσεις ἡμῶν.

§32Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αὐτὰς τὰς ὁδηγίας εἴχετε δώσει καὶ πρὸς τὸν κ. Συγγρόν;

§33Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§34ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Ποσοστὸν τόκου εἴχετε ὁρίσει;

§35Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Τρία ἥμισυ τοῖς ἑκατὸν διὰ τὸ νέον δάνειον, καὶ τὰ 30% διὰ τὰ παλαιὰ δάνεια. Ἀλλὰ μὴ μᾶς κατηγορήσητε διὰ τὴν φειδωλίαν, διότι δὲν ἠδυνήθημεν νὰ εὕρωμέν τινα, πρὸς τὸν ὁποῖον νὰ διαπραγματευθῶμεν, καὶ μὴ δυνάμενοι νὰ διαπραγματευθῶμεν πρός τινα τὸν συμβιβασμόν, δὲν ἠδυνάμεθα νὰ διαπραγματευθῶμεν οὔτε διὰ τὴν συνομολόγησιν τοῦ δανείου τῆς ἀποζημιώσεως, ὑπὸ οἱουσδήποτε ὅρους.

§36ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Πόθεν ἡ Κυβέρνησις ὡρμήθη νὰ πέμψῃ ἀπεσταλμένον αὑτῆς;

§37Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐξ εἰδήσεως, ἥτις ἀνεκοινώθη ἡμῖν ἐκ Παρισίων, καὶ κατόπιν καθ’ ὑπόδειξιν αὐτοῦ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν κ. Ἁνοτώ.

§38ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπισήμως;

§39Δ. Γ. ΡΑΛΛΗΣ. Ὄχι ἐπισήμως. Καὶ οὕτως ἀπετάθημεν πρὸς τὸν κ. Συγγρόν· ἐὰν δὲ δὲν ἀπετεινόμεθα πρὸς τὸν κ. Συγγρὸν καὶ δὲν ἀπεδέχετο οὗτος τὴν ἐντολὴν, δὲν γνωρίζω πρὸς τίνα ἠθέλομεν δυνηθῆ ν’ ἀποταθῶμεν. Ἀλλὰ πρὸς οἷον δήποτε ἠθέλομεν ἀποταθῆ, ἠθέλομεν εὑρεθῆ πρὸ τοῦ αὐτοῦ τοίχου· διότι, ὅτε κατὰ Μάϊον ὁ ἀξιότιμος διοικητὴς τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης ἠθέλησε νὰ ἐπαναλάβῃ τὰς διαπραγματεύσεις, τῶν ὁποίων κατήρξατο ἐπ’ ὀνόματι τῆς Ἐθνικῆς Τραπέζης, ἀλλὰ διὰ λογαριασμὸν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, κατὰ Νοέμβριον π. ἔ. εὗρε πάλιν ἐνώπιόν του τὸν αὐτὸν τοῖχον. Ὁ κ. Hambro, μετὰ τοῦ ὁποίου εἶχε φθάσει εἰς τ’ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα γνωρίζει ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος, τῷ ἀπήντησεν, ὅτι ἤδη ἀπετάθησαν οἱ δανεισταὶ πρὸς τὰς Κυβερνήσεις των, καὶ ἀναμένουσι τ’ ἀποτελέσματα. (Λ. Β. ἀριθ. 165) Ἀλλ’ ἐπανέρχομαι εἰς τὴν σειρὰν τῆς ὁμιλίας μου. Μὴ δυνάμενοι νὰ συνεννοηθῶμεν περὶ συμβιβασμοῦ, δὲν ἠδυνήθημεν νὰ εὕρωμέν τινα, πρὸς τὸν ὁποῖον νὰ πραγματευθῶμεν καὶ τὸ δάνειον τῆς ἀποζημιώσεως· διότι ποῦ ἠθέλετε ν’ ἀποταθῶμεν; Θ’ ἀπετεινόμεθα εἰς τὰς ἀγορὰς τοῦ Λονδίνου, τῶν Παρισίων, τοῦ Βερολίνου. Ἀλλὰ αἱ τρεῖς αὗται ἀγοραὶ εἶναι δηλητηριασμέναι, πάντες δὲ οἱ κεφαλαιοῦχοι, πάντα τὰ πιστωτικὰ καταστήματα τὰ μεγάλα, τὰ ὁποῖα ἀνεμιγνύοντο εἰς τὰ Ἑλληνικὰ δάνεια, ἀποκρούουσιν οἱονδήποτε νέον δάνειον πρὸ τῆς συνομολογήσεως τοῦ συμβιβασμοῦ τῶν παλαιῶν δανείων, ἀπέκρουον δὲ πᾶσαν συνεννόησιν πρὸς συνομολόγησιν τοῦ συμβιβασμοῦ, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἐπεθύμουν καὶ εἶχον τὴν πεποίθησιν, ὅτι ἤθελον ἐπιτύχει τὸν ἔλεγχον ἐπὶ τῶν οἰκονομικῶν τῆς Ἑλλάδος, ἐκ τοῦ ὁποίου δὲν προσεδόκων μὲν πλειοτέρας ἀσφαλείας ἀπὸ ἐκείνας τὰς ὁποίας προσέφερεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἀλλὰ προσεδόκων τὸ ἄμεσον κέρδος ἐκ τῆς ὑψώσεως τῶν Ἑλληνικῶν χρεωγράφων κατόπιν τῆς ἐπιβολῆς τοῦ ἐλέγχου. Ἐπρόκειτο περὶ νέας κερδοσκοπίας εἰς βάρος ἡμῶν, καὶ δυστυχῶς καὶ αἱ Κυβερνήσεις, ὠθούμεναι παρ’ ἰδιωτῶν, ὅταν οὗτοι ἦναι ἰσχυροί, γίνονται τὰ ὄργανα τοιούτων κερδοσκοπιῶν. Κατηγγέλθη εἰς ἡμᾶς καὶ ἐβεβαίωσε τοῦτο καὶ φράσις λεχθεῖσα παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ἰταλίας, ὅτι τὸ ζήτημα τῶν παλαιῶν δανείων καὶ τοῦ συμβιβασμοῦ ἐθεώρει ἡ Γερμανικὴ Κυβέρνησις ὡς ζήτημα ἐσωτερικῆς τάξεως. Ἴσως ὑποθέσητε, ὅτι πρόκειται περὶ τῆς ἐσωτερικῆς τάξεως τῆς ἐν Ἑλλάδι· ὄχι, ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἐσωτερικῆς τάξεως ἐν Βερολίνῳ, διότι μετ’ ὀλίγον θὰ διεξαχθῶσιν ἐκεῖ ἐκλογαί. Ἰδοὺ τί ἐτηλεγράφει ἡμῖν ὁ ἐν Ῥώμῃ ἐπιτετραμμένος τὴν 9/21 Σεπτεμβρίου: «Ὅσον ἀφορᾷ τὸν ἔλεγχον, ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν (τῆς Ἰταλίας) μοὶ εἶπεν, ὅτι ἐν Γερμανίᾳ τῷ εἶπον καθαρῶς, ὅτι ἐπὶ τοσοῦτον ἐπέμειναν ὡς πρὸς τὸν ἔλεγχον διὰ λόγους ἐσωτερικούς, διότι τὰ πλεῖστα τῶν χρεωγράφων ἡμῶν εὑρίσκονται εἰς χεῖρας ἀστῶν καὶ μικρῶν ἐμπόρων, οὐχὶ δ’ εἰς χεῖρας τῶν Ἰουδαίων τοῦ Βερολίνου, ὡς ὑπέθετε» (Λευκῆς Βίβλου ἀριθ. 241). Εὑρισκόμενος εἰς τὴν ἀδυναμίαν ὁ κ. Συγγρὸς νὰ προέλθῃ εἰς συνεννόησιν πρὸς οἱονδήποτε ἐν Βερολίνῳ, ἐτηλεγράφησεν ἡμῖν τὴν 28 Ἰουλίου, ὅτι ἀναχωρεῖ εἰς Παρισίους, ὅπως μεριμνήσῃ περὶ τῆς παθούσης ὑγείας του, μετ’ ὀλίγον δὲ μᾶς ἐτηλεγράφει καὶ ἐκεῖθεν, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ἀσχολώμεθα καὶ μὲ τὴν ἀγορὰν τῶν Παρισίων, διότι καὶ αὐτὴ ἀκολουθεῖ κατὰ πόδα τὴν ἀγορὰν τοῦ Βερολίνου. Ἐν τῷ μεταξὺ προῆλθεν ἡ πρότασις περὶ καταβολῆς ἑνὸς ἑκατομμυρίου λιρῶν, ὅπως ἄρξηται ἡ ἐκκένωσις τῆς Θεσσαλίας· καὶ ἀπετάθημεν πρὸς πάντα, προσφέροντες τὰς εἰσπράξεις τοῦ τελωνείου Πειραιῶς ὡς ἐγγύησιν καὶ ἐπαιτοῦντες τὸ ἑκατομμύριον αὐτό· καὶ τοῦτο, διότι ὑπεδεικνύετο ἡμῖν, ὅτι οἱ ὅροι ἔσονται ἐπιεικέστεροι. Ἀλλὰ πανταχοῦ εὕρομεν ἄρνησιν. Διότι, ὅπου δήποτε ὑπάρχουσι χρεώγραφα Ἑλληνικὰ, καὶ ἄνευ διακρίσεως ἐθνικότητος πάντες ἐκεῖνοι, οἵτινες κατέχουσιν ἐθνικὰ δάνεια, ἀπέβλεψαν ἄνευ ἐξαιρέσεως εἰς τὴν ἄμεσον καὶ ἀσφαλῆ κερδοσκοπίαν τὴν ἐκ τῆς ἐπιβολῆς τοῦ ἐλέγχου. Μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τῆς ἀνευρέσεως τῆς προκαταβολῆς ἀνέτειλε νέα ἐλπίς. Τὴν 11/23 Αὐγούστου εἰδοποιεῖ ἡμᾶς ὁ ἐν Ἀθήναις πρεσβευτὴς τῆς Ἀγγλίας, ὅτι πιθανὸν νὰ τεθῶσιν ἡμῖν τὰ ἑπόμενα δύο ἐρωτήματα: 1ον) Τίνες εἶναι αἱ πρόσοδοι, τὰς ὁποίας θὰ ἠδυνάμεθα νὰ ὑποθηκεύσωμεν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως. 2ον) Κατὰ τίνα τρόπον προτείνομεν ν’ ἀσκηθῇ ἡ διεθνὴς ἐπίβλεψις πρὸς τὴν ἐξασφάλισιν πρὸς τοὺς δανειστὰς τῆς τακτικῆς λειτουργίας τῆς ὑπηρεσίας τοῦ δανείου τούτου (ἀριθ. 198 Λ. Β.) Τὸν σκοπὸν τῶν ἐρωτημάτων τούτων ἐξηγεῖ σαφῶς τὸ ἀπὸ 16/28 Αὐγούστου τηλεγράφημα τοῦ ἐν Πετρουπόλει ἐπιτετραμμένου, ἔχον οὕτω: «... Κατὰ τὴν ἐν Πετρουπόλει διαμονὴν τοῦ Προέδρου τῆς Γαλλικῆς Δημοκρατίας ἐπῆλθε συνεννόησις, καθ’ ἣν αἱ Δυνάμεις συνεφώνησαν, ὅπως πείσωσι πρῶτον τὴν Γερμανίαν περὶ τῆς ἀνάγκης νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν, παρὰ τὰ ἰδιά της συμφέροντα, τὰ γενικὰ συμφέροντα τῆς εἰρήνης, καὶ ἑπομένως νὰ μὴ ἐπιμένῃ ἐξαρτῶσα τὴν συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης ἐκ τοῦ συμβιβασμοῦ τῶν παλαιῶν δανείων, ὅστις δύναται νὰ συντελεσθῇ χωριστὰ καὶ ἀνεξαρτήτως τῶν διεξαγομένων διαπραγματεύσεων. Μετὰ τὴν ὁμόφωνον ταύτην συνεννόησιν ἡ Ῥωσσία, ἡ Γαλλία καὶ ἡ Ἀγγλία συνεφώνησαν ἐπὶ ἑτέρου θέματος, ὅπως βοηθήσωσι τὴν Ἑλλάδα νὰ ἀνεύρῃ τὰ ἀναγκαῖα χρήματα διὰ τὴν πληρωμὴν τῆς ἀποζημιώσεως, χορηγοῦσαι τὴν ἠθικήν των συνδρομὴν καὶ ἐνθαῤῥύνουσαι τοὺς εὐρωπαίους τραπεζίτας εἰς τὴν καταβολὴν τῶν ἀναγκαίων κεφαλαίων. Συμφώνως μὲ τὴν ἀπόφασιν ταύτην αἱ τρεῖς Δυνάμεις ἀνέθηκαν προχθὲς τοῖς ἐν Ἀθήναις ἀντιπροσώποις των νὰ ζητήσωσι παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως νὰ καθορίσῃ τὰς προσόδους, ἃς προτίθεται νὰ ἀφιερώσῃ διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου, καὶ τὸν τρόπον τῆς ἐπιβλέψεως, ὃν προτείνομεν πρὸς τὰς ἐν λόγῳ Δυνάμεις, αἵτινες εἶναι διατεθειμέναι νὰ χορηγήσωσι καὶ τὴν πραγματικήν των ἐγγύησιν, ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν δυνηθῇ νὰ ἀνεύρῃ τὸ ποσὸν τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως διὰ τῆς ἠθικῆς ὑποστηρίξεως τῶν Δυνάμεων» (ἀριθ. 201 Λευκῆς Βίβλου). Τότε ἐσπεύσαμεν νὰ προσφέρωμεν τὸ ἔσοδον τοῦ χαρτοσήμου, μὲ τὸ δικαίωμα, ὡς εἶπον, τῆς ἐπιθέσεως ἐπιπροσθέτου σφραγῖδος παρὰ τῶν δανειστῶν. Ἀλλ’ ἡ Γερμανικὴ Κυβέρνησις ἀντέλεξεν, ὅτι ἦτο τοῦτο ὑπέγγυον εἰς τὸ δάνειον τοῦ 1884, καὶ δὶς ὁ ἐν Ἀθήναις πρεσβευτὴς τῆς Γερμανίας, κατ’ ἐντολὴν τῆς Κυβερνήσεώς του, ἐδήλωσε τῇ Κυβερνήσει, ὅτι πρὶν ἢ γείνῃ δεκτὸς ὁ ἔλεγχος ὁ ἀναγραφεὶς ἐν τῷ ἄρθρῳ 2 τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης, δὲν θέλει λάβει ὑπ’ ὄψιν ἡ Γερμανία οἱανδήποτε πρότασιν, οὐδὲ συγκατατεθῆ εἰς τὴν ἀπαλλαγὴν ὑπεγγύων εἰς τὰ παλαιὰ δάνεια προσόδων. Ἐντεῦθεν προέβημεν εἰς τὴν προσφορὰν διαφόρων ἄλλων προσόδων, μὴ ὑπεγγύων, ὧν τὸ ἔσοδον ἀνήρχετο εἰς δρ. 10,240,000, ὡς βεβαιοῖ τὸ ἀπὸ 26 Αὐγούστου ἔγγραφον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν (ἀριθ. 220). Καὶ ἐπειδὴ ἐβλέπομεν τὸν κλοιὸν περισφίγγοντα ἡμᾶς στενώτερον, προέβημεν περαιτέρω, δεχθέντες διὰ τοῦ ἀπὸ 26 Αὐγούστου ἐγγράφου τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, ὅπως οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν δανειστῶν ἐν τῷ Διοικητικῷ Συμβουλίῳ τῆς Ἑταιρίας τῶν Μονοπωλίων διορίζωνται τῇ ἐγκρίσει τῶν Δυνάμεων (ἀριθ. 221 ἐγγράφου). Ἀλλ’ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ῥωσσίας ἀπήντα ἡμῖν τὴν 27 Αὐγούστου, «ὅτι δὲν πρέπει ν’ ἀναζητῶμεν ἑτέραν διέξοδον ἀπὸ τὴν ὑποδειχθεῖσαν παρὰ τῶν Δυνάμεων, διότι ἡ Γερμανία θεωρεῖ τὸ ζήτημα ὡς ὅρον, ἄνευ τῆς πληρώσεως τοῦ ὁποίου δὲν ἤθελεν ὑπογράψει αὐτὴ τὴν προκαταρκτικὴν εἰρήνην» (ἀριθ. 223 ἐγγράφου). Ἔκτοτε ἦν τετελεσμένη ἡ ἐπιβολὴ τοῦ ἐλέγχου· ἀλλὰ μέχρι καὶ τῶν τελευταίων ἡμερῶν ἀκόμη μᾶς ὡμίλουν περὶ ἐπιβλέψεως, καὶ ἐν ἐκ τῶν τελευταίων τηλεγραφημάτων τοῦ ἐν Πετρουπόλει ἐπιτετραμμένου, ἀναγράφον συνδιάλεξιν μετὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Ῥωσσίας, περὶ ἐπιβλέψεως, καὶ περιωρισμένης κατὰ χρόνον, ὁμιλεῖ. Ἀλλ’ αἴφνης εὑρέθημεν πρὸ τοῦ πλέον ἀπολύτου ἐλέγχου, εὑρέθημεν πρὸ ἐπιτροπῆς διεθνοῦς, συγκροτηθησομένης ἐξ ἓξ μελῶν, ὧν θὰ διορίζῃ ἀνὰ ἓν μία ἑκάστη τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Εὑρέθημεν πρὸ τῆς ὑποχρεώσεως τοῦ νὰ ψηφίσωμεν νόμον, ὅστις θέλει ἀποδώσει τὴν εἴσπραξιν καὶ τὴν διάθεσιν ὅλων τῶν ὑπεγγύων προσόδων διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τῶν παλαιῶν δανείων καὶ τοῦ τῆς ἀποζημιώσεως εἰς τὴν αὐτὴν ἐπιτροπὴν. Εὑρέθημεν καὶ πρὸ τοῦ φοβεροῦ ὅρου τοῦ ἄρθρου 6, κατὰ τὸ ὁποῖον ἡ προθεσμία πρὸς ἐκκένωσιν τῆς Θεσσαλίας ἄρχεται ἕνα μῆνα ἀπὸ τῆς ἐποχῆς, ἀφ’ ἧς ἤθελεν ἀναγνωρισθῆ παρὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ὅτι ἐξετέλεσεν ἡ Ἑλλὰς τὰς ὑποχρεώσεις τὰς ἐν τῷ ἄρθρῳ 2 ἀναγραφομένας, ἤθελε δὲ προσδιορισθῆ παρὰ τῆς διεθνοῦς ἐπιτροπῆς καὶ ὁ χρόνος τῆς ἐκδόσεως τοῦ νέου δανείου. Εὑρέθη οὕτω ὁ τρόπος, δι’ οὗ ἦτο δυνατὸν τὸν τουρκικὸν στρατὸν νὰ χρησιμοποιήσωσιν ὡς ποινήτορα, διαμένοντα ἐν Ἑλλάδι, ὅπως ἐξαναγκάσῃ ἡμᾶς εἰς τὸν συμβιβασμὸν, τὸν ὁποῖον ἀπὸ τεσσάρων ἐτῶν ἐπεδίωξαν εἰς μάτην. Ἔχετε ἤδη, Κύριοι, πλήρη τὴν εἰκόνα τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης. Ἂν ἐρωτήσητε ὅμως ἐμὲ, ὅστις παρηκολούθησα βῆμα πρὸς βῆμα τὴν ἐξέλιξιν τῶν τετραμήνων διαπραγματεύσεων, τίνα εἶναι τὰ βάρη, τὰ ὁποῖα ἐπιβάλλονται ὁριστικῶς εἰς τὸ Κράτος, δὲν θέλω δυνηθῆ νὰ σᾶς ἀπαντήσω, διότι ἐν τῷ ἄρθρῳ 2 εὑρίσκω τὰ ἑξῆς: «Ὁ ἀναγκαῖος διακανονισμὸς, ὅπως διευκολυνθῇ ἡ ταχεῖα καταβολὴ τῆς ἀποζημιώσεως, γενήσεται τῇ συγκαταθέσει τῶν Δυνάμεων κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε νὰ μὴ προσβάλῃ τὰ κεκτημένα δικαιώματα τῶν ἀρχαίων δανειστῶν, κατόχων τίτλων τοῦ δημοσίου χρέους τῆς Ἑλλάδος.» Καὶ ἐρωτῶ, εἶναι δυνατὸν νὰ καθορίσῃ τις τίνα ὑπολαμβάνουσιν ὡς κεκτημένα δικαιώματα τῶν δανειστῶν; Βεβαίως δὲν εἶναι ταῦτα τὸ 30%, ὅπερ καταβάλλεται δυνάμει τοῦ νόμου τοῦ 1893 καὶ δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι εἶναι τὸ 100%, ἀλλ’ εἶναι καὶ παράλογον νὰ εἴπῃ τις τοῦτο. Εἶναι δὲ βέβαιον μόνον, ὅτι δὲν γνωρίζομεν οὐδ’ ὑμεῖς, ἀλλ’ οὐδ’ ἐκεῖνοι, οἵτινες συνέταξαν τὸ ἄρθρον 2, τίνα εἶναι τὰ κεκτημένα δικαιώματα, τὰ ὁποῖα ἠθέλησαν ν’ ἀσφαλίσωσι διὰ τῆς διατάξεως ταύτης...

§40ΑΣΗΜ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Κεκτημένα ἢ ὡρισμένα;

§41ΡΑΛΛΗΣ. Κεκτημένα... Ἀλλὰ μὴ γνωρίζοντες τίνα εἶναι τὰ κεκτημένα ταῦτα δικαιώματα, δὲν δυνάμεθα νὰ προσδιορίσωμεν καὶ τὰς ὑπεγγύους προσόδους, αἵτινες θέλουσι χρησιμεύσει πρὸς ἐξασφάλισιν τῶν κεκτημένων αὐτῶν δικαιωμάτων. Καὶ ἐν τούτοις καλούμεθα, ὅπως ψηφίσωμεν νόμον καθορίζοντα τὰς προσόδους ταύτας, καὶ ἐκ τῆς ψηφίσεως τοῦ νόμου τούτου, ἐξαρτωμένου καὶ ἐκ τῆς ἐγκρίσεως τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἐξαρτᾶται ἡ ἔναρξις τοῦ μηνὸς, ἐντὸς τοῦ ὁποίου θὰ ἐκκενωθῇ ἡ Θεσσαλία. Διὰ τοῦτο δὲν ἐδίστασα νὰ εἴπω εἰς πρεσβευτὴν Μεγάλης Δυνάμεως, ὅτι πρόκειται περὶ καταχθονίου μηχανῆς (d’ une machine infernale), ἐξομοιῶ δὲ τὰς διατάξεις τῶν ἄρθρων 2 καὶ 6 πρὸς τοὺς μανδύας, μὲ τοὺς ὁποίους περιβάλλουσι τοὺς παράφρονας ἢ τοὺς καταδίκους, παρ’ ὧν ἀποπνίγονται οὗτοι, εὐθὺς ὡς θελήσωσι νὰ κινηθῶσι. Καὶ δὲν ἤρκουν ὅλα ταῦτα, ἀλλὰ, ὡς ἔλεγον ἀρχόμενος τοῦ λόγου, θέτουσι χεῖρα ἐπὶ τῶν προνομιῶν τῆς Βουλῆς καὶ ἐπὶ τῶν προνομιῶν τοῦ Στέμματος, καὶ ἀνατρέπουσιν ἐκ τῶν βάσεων τοὺς θεσμοὺς ἡμῶν, διότι ἐξαρτᾶται ἡ ψήφισις νόμου παρὰ τῆς Βουλῆς, ἡ κύρωσις αὐτοῦ παρὰ τοῦ Βασιλέως, ἐκ τῆς ἐγκρίσεως τῶν ξένων, τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Πάντα δὲ ταῦτα ἐπιβάλλονται ἡμῖν, χωρὶς νὰ ἐρωτηθῶμεν, καὶ περιάπτουσι καὶ τὸν τύπον τῆς ἐκτελέσεως εἰς τοὺς τοιούτους τῆς εἰρήνης προκαταρκτικοὺς ὅρους, διότι ὑπῆρχε φόβος, ὅτι ἄλλως ἤθελον ἀποῤῥιφθῆ. Ἠθελήσαμεν νὰ ἐξηγήσωμεν εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι τοιαύτας διατάξεις περιέλαβον ἐν τοῖς προκαταρκτικοῖς ὅροις, νὰ παραστήσωμεν, ὅτι οὕτω καθιστῶσι τὴν ὕπαρξιν τοῦ Κράτους ἀδύνατον, ὅτι ὑπονομεύουσι τὴν δημοσίαν τάξιν. Δυστυχῶς μᾶς ἠρνήθησαν καὶ τὸ δικαίωμα τοῦτο, συνεπεῖς πρὸς ὅσα ἀπ’ ἀρχῆς εἶχον προδιαγράψει. Διότι ἅμα ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς διετυποῦντο οἱ ὅροι τῆς εἰρήνης, ἠθέλησεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ παραστήσῃ τὴν θέσιν τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν ζημίαν, ἡ ὁποία θὰ ἐπήρχετο εἰς τὸ καθεστὼς ἐκ τοῦ ἐλέγχου, ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ τὰς ἀληθεῖς δυνάμεις τῆς χώρας, ἠθέλησε νὰ παραστήσῃ τὰ δίκαια ἡμῶν ἐπὶ τὰς προνομίας καὶ τὰς προξενικὰς ἀτελείας, ἀλλὰ μᾶς ἠρνήθησαν καὶ τὸ τοιοῦτον δικαίωμα, καὶ μόνον δὲν μᾶς ἠρώτησαν πῶς τολμῶμεν νὰ προβαίνωμεν εἰς τοιαύτας παραστάσεις. Εὑρέθη καὶ μία Δύναμις, ἥτις συνήνεσε ν’ ἀναγνωρίσῃ, ὅτι καὶ ὁ κατηγορούμενος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ προβάλῃ τὴν ὑπεράσπισίν του. Συνεπεῖς ὅμως αἱ λοιπαὶ Δυνάμεις πρὸς τὴν ἀρχὴν, ἣν ἔθεσαν, ἀπέκρουσαν τὴν πρότασιν τῆς Ἀγγλίας περὶ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἀνακοινώσεως τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, τοὺς ὁποίους ἐθέσπισαν. Πρὸ τοιούτων ὅρων δύο ὑπάρχουσιν ὁδοί· ἡ ἀπόῤῥιψις ἢ ἡ παραδοχή. Ἡ ἀπόῤῥιψις — δὲν πρέπει νὰ πλανώμεθα — ταχύτερον ἢ ἀργότερον ἄγει εἰς τὴν ἐπανάληψιν τῶν ἐχθροπραξιῶν. Καὶ τότε πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν, ὑπό τινας ὅρους θέλουσιν αὗται ἐπαναληφθῆ. Μὲ τὸν πρῶτον πυροβολισμὸν πρέπει νὰ ἐγκαταλειφθῇ ἡ Λαμία, καὶ ὅλη ἡ πεδιὰς τῆς Λαμίας. Ἐπειδὴ δὲ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διαπράξωμεν ἐκ νέου τὸ αὐτὸ σφάλμα, νὰ περιορισθῶμεν καὶ πάλιν εἰς ἀμυντικὸν πόλεμον, πρέπει νὰ θυσιάσωμεν καὶ τὸν Βόλον. Ὅ,τι ἀπέμεινεν ἐν Θεσσαλίᾳ, θέλει ἐκριζωθῇ. Τώρα ἴσως ἐννοεῖτε εἰς τί ἀπέβλεπον, ὅτε πρὸ ὀλίγου ἐξέθετον ὑμῖν, τί ἐζήτουν οἱ Τοῦρκοι, παρασπονδοῦντες τὴν 7 Μαΐου· ἐζήτουν ἀκριβῶς νὰ καταστήσωσι τὴν ἄμυναν ἡμῶν ἀδύνατον διὰ τῆς καταλήψεως τῆς παλαιᾶς ὁροθετικῆς γραμμῆς. Ἐντεῦθεν τῆς παλαιᾶς ὁροθετικῆς γραμμῆς δὲν ἔχετε ἢ ἓν μέρος, εἰς τὸ ὁποῖον δύνασθε νὰ ἀμυνθῆτε, τὰς Θερμοπύλας καὶ τὰ Δυὸ Βουνὰ, θυσιάζοντες σχεδὸν τὴν ὅλην Φθιώτιδα. Καὶ πρὸς τίνας δυνάμεις ἔχετε νὰ πολεμήσητε; Ἀπὸ Δομοκοῦ μέχρι Ταράτσας εἶναι ἐστρατοπεδευμέναι 4 μεραρχίαι τουρκικαὶ, 20 πυροβολαρχίαι τῶν 9 καὶ 5. Ἐν Βελεστίνῳ μία ἑτέρα μεραρχία μετὰ δύο πυροβολαρχιῶν, δεκαὲξ τάγματα ἐν Λαρίσσῃ, ἀνὰ ἓξ τάγματα ἐν Καρδίτσῃ καὶ Τρικάλοις, 4 τάγματα ἐν Βόλῳ. Ἕνεκα τῶν ἀσθενειῶν τῶν ἐνσκηψασῶν εἰς τὸν τουρκικὸν στρατὸν ἐζητήθη ἡ ἀποστολὴ ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ἑτέρων 40 ταγμάτων νέων. Καὶ εἰς τὸν στρατὸν αὐτὸν, ἀνερχόμενον κατὰ τοὺς μετριωτέρους ὑπολογισμοὺς εἰς 150,000 ἄνδρας, ἔχετε ν’ ἀντιτάξητε τὰς 35,000 ἀνδρῶν, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται εἰς Θερμοπύλας καὶ εἰς Δυὸ Βουνά. Εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι ὁ στρατὸς ἡμῶν θέλει πολεμήσει γενναίως καὶ θέλει ἀμυνθῇ μέχρις ἐσχάτων, ἀγωνιζόμενος ὑπὲρ τῶν ὅλων. Ἀλλὰ πολλὰ παθὼν ὁ στρατὸς αὐτὸς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ πολέμου, ἀποβαλὼν τὸ πλεῖστον ὑλικόν του κατὰ τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Λαρίσσης καὶ τοῦ Βόλου, ἔχων τὴν ἐπιμελητείαν αὐτοῦ ἐντελῶς ἀτελῆ, ἐὰν ἦναι εἰς κατάστασιν νὰ ἀμυνθῇ, δὲν εἶναι βεβαίως εἰς κατάστασιν νὰ ἐπιληφθῇ πολέμου ἐπιθετικοῦ. Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα ἡμῶν. Τὸ ζήτημα ἡμῶν εἶναι ν’ ἀνακτήσωμεν τὴν Θεσσαλίαν. Ὁπλίτας ἄλλως εὐκόλως εὑρίσκετε, ἀλλ’ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον δὲν εὑρίσκετε, εἶναι τὰ στελέχη, καὶ διὰ τὴν ἔλλειψιν τῶν στελεχῶν πᾶσα προσπάθεια ἀναδιοργανώσεως τοῦ στρατοῦ ἀπέβη ματαία. Ἐὰν θέλετε νὰ κατορθώσητε νὰ δώσητε ὁπωσδήποτε μορφὴν στρατοῦ εἰς τὸν στρατὸν τῆς Ἠπείρου, κατὰ τὰς ἐπισήμους ἐκθέσεις τοῦ ἐπιτελείου τοῦ στρατοῦ ἐκείνου,—καὶ γνωρίζετε ὅτι μεταξὺ τῶν ἐπιτελῶν εἶναι ὁ Κωνσταντινίδης, εἷς τῶν διαπρεπεστέρων ἀξιωματικῶν ἡμῶν,—ἀπαιτοῦνται 15 ἀνώτεροι ἀξιωματικοὶ, 29 λοχαγοὶ, 25 ὑπολοχαγοὶ, 90 ἀνθυπολοχαγοί. Εὕρετέ τους! Διὰ τὸν στρατὸν τῆς Φθιώτιδος ἔχετε ἀνάγκην, ἐὰν ὄχι διπλασίου ἀριθμοῦ βαθμοφόρων, ἔχετε ἀνάγκην τοὐλάχιστον ἴσου ἀριθμοῦ. Εὕρετέ τους! Δὲν πλάττονται οἱ βαθμοφόροι ἀπὸ τῆς παραμονῆς μέχρι τῆς ἐπιούσης. Αὕτη δὲ ἡ ἔλλειψις, ἡ ἀνεπανόρθωτος ἔλλειψις τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, ὑπῆρξε καὶ ἡ ἔλλειψις ἡ ἀνεπανόρθωτος διὰ τὸν στρατὸν τῆς Γαλλίας κατὰ τὸ 1871. Ἡ Γαλλία εἶχεν ἔτι πληθυσμὸν 39 ἑκατομμυρίων, τὰ ⅔ αὐτῆς δὲν εἶχε πατήσει ὁ ποῦς ὁ γερμανικός· ἐν ὅλῳ ὑπῆρχε στρατὸς γερμανικὸς ἐν ταῖς χώραις ταῖς κατεχομέναις παρ’ αὐτοῦ 900,000 ἀνδρῶν· καὶ ἐν τούτοις διὰ τὴν ἔλλειψιν τῶν στελεχῶν, τὰ ὁποῖα ἐξέλιπον κατόπιν τῆς αἰχμαλωσίας τῶν δύο μεγάλων στρατειῶν αὐτῆς, ἠναγκάσθη ἡ Γαλλία ἡ μεγάλη, ἡ Γαλλία τοῦ 1789, ἡ Γαλλία τῶν ἐπαναστάσεων, ἡ Γαλλία τῶν μαχῶν, ἡ Γαλλία τῶν νικῶν τῆς πρώτης Αὐτοκρατορίας, νὰ ὑποστῇ τὸν νόμον τοῦ νικητοῦ. Παρέδωκεν εἰς τὸν νικητὴν δύο μεγάλας καὶ πλουσίας ἐπαρχίας, 1,600,000 κατοίκων, 14,000 χιλιόμετρα τῆς γῆς αὐτῆς, δύο φρούρια πρώτης τάξεως καὶ 5 δισεκατομμύρια ἐκ τοῦ πλούτου αὐτῆς. Καὶ τοῦτο, ἔλεγεν ὁ Θιέρσος, ὅστις ἐδέχθη τοὺς φοβεροὺς ἐκείνους ὅρους τῆς εἰρήνης, δι’ ἔλλειψιν στελεχῶν. Ἐγένετο προσπάθεια ἐν τῷ πολεμικῷ ἐκείνῳ ἔθνει πρὸς ἀναδιοργάνωσιν στρατῶν, καὶ διωργανώθη τοιοῦτος στρατὸς παρ’ ἐξόχου στρατηγοῦ, ὁ στρατὸς τοῦ Βούρβαχη, ἀλλ’ εἰς πρώτην σύῤῥαξιν ὁ στρατὸς ἐκεῖνος ἐκρίθη ἀνίκανος ν’ ἀντιμετωπίσῃ τὸν ἐχθρὸν, καὶ ἠναγκάσθη νὰ εἰσέλθῃ εἰς τὸ Ἑλβετικὸν ἔδαφος, ὅπου ἠχμαλωτίσθη παρὰ τῶν Ἑλβετῶν ἐθνοφρουρῶν. Τὰ πάντα δύνασθε νὰ δημιουργήσητε στιγμιαίως, ἀλλὰ στρατὸν δὲν δύνασθε. Οἱ στρατοὶ δὲν αὐτοσχεδιάζονται. Καὶ ὅταν οὕτω παριστῶ ὑμῖν τὰ πράγματα, δύνασθε νὰ ἐννοήσητε, μεθ’ ὅλην τὴν φοβερὰν ἐξεικόνισιν, ἣν ἐποιησάμην ὑμῖν, τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, τίς ἡ γνώμη τῆς Κυβερνήσεως. Ἡ ἐπανάληψις τῶν ἐχθροπραξιῶν δύναται ν’ ἀγάγῃ εἰς συμφορὰς, τὰς ὁποίας οὐδεὶς δύναται νὰ ὑπολογίσῃ καὶ οὐδεὶς δύναται ν’ ἀναλογισθῇ χωρὶς νὰ καταστῇ ἔκφρων. Ἐκ τοῦ στρατοῦ τῶν Θερμοπυλῶν καὶ τῶν δύο Βουνῶν θὰ ἐξαρτηθῇ ἡ ἐλευθερία τῆς ὅλης Ἑλλάδος, ὅπως ἔχουσι σήμερον τὰ τῆς Εὐρώπης. Ἐὰν δὲ ἤθελε ποτὲ διασπασθῆ ἡ ἄμυνα ἐκεῖ, ἐν Θερμοπύλαις, τί θὰ ἐγίνοντο πᾶσαι αἱ μεγαλοπόλεις τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ Λαμίας καὶ κάτω; Τί θὰ ἐγίνοντο αἱ Ἀθῆναι; τί θὰ ἐγίνετο ὁ Πειραιεύς; Ἀληθῶς τότε, ὡς εἷς ἐκ τῶν διακριθέντων ἢ ὁ διακριθεὶς μεταξὺ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατοῦ μας μοὶ ἔλεγε πρό τινων ἡμερῶν, ἀληθῶς τότε ἠθέλομεν καταλύσει τὸ ἔργον τῶν πατέρων ἡμῶν, τὸ ἀπὸ τοῦ 1821 μέχρι σήμερον, καὶ ἠθέλομεν ἀναγκασθῆ νὰ καταφύγωμεν εἰς τὰ ὄρη, ὅπως ἐπαναρχίσωμεν τὸν ἀγῶνα τῆς ἀνεξαρτησίας. Τοιοῦτον ἀγῶνα οὐδέποτε θέλω συμβουλεύσει ὑμῖν, ὑπὸ τοὺς σημερινοὺς μάλιστα διεθνεῖς ὅρους. Ἀλλὰ συμβουλεύω ὑμῖν τὴν παρὰ τῆς Βουλῆς ἀποδοχὴν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης; Οὐχί· διότι δὲν θέλω νὰ δοθῇ τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ξένους νὰ θέσωσι χεῖρα καὶ ἐπὶ τὰς προνομίας τὰς κοινοβουλευτικὰς, ἐπὶ τὰς προνομίας τῆς Βουλῆς, ἐπὶ τὰς προνομίας τοῦ Στέμματος, ἐπὶ τοὺς θεσμοὺς ἡμῶν. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ Κυβέρνησις, ἀνακοινοῦσα ὑμῖν τοὺς ὅρους τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης, δὲν ὑποβάλλει νομοσχέδιον πρὸς κύρωσιν αὐτῶν. Κυροῦντες τὴν εἰρήνην διὰ νομοσχεδίου, ἠθέλετε προεξοφλήσει διὰ τὸ μέλλον τὴν ψῆφον ὑμῶν καὶ τὴν ἀπόφασιν ὑμῶν, ἠθέλετε ἀναλάβει τὴν ὑποχρέωσιν, ἅμα ὡς ἠθέλετε κυρώσει διὰ τῆς ψήφου ὑμῶν σήμερον τὸ ἄρθρον 2, νὰ δεχθῆτε τὸν νόμον ἐκεῖνον, περὶ τοῦ ὁποίου προβλέπει τὸ ἄρθρον 2, ἄνευ ἀντιλογίας, ἄνευ τροπολογίας, ἄνευ συζητήσεως. Καὶ ψηφίζοντες τυφλῶς, ἠθέλετε πράξει καί τι πλέον, ἠθέλετε καταδικάσει καὶ τὸ Στέμμα νὰ ἀποβάλῃ τὸ δικαίωμα τῆς ἀρνησικυρίας ὡς πρὸς τὸν νόμον ἐκεῖνον. Ἀλλὰ δὲν ἔχετε κἂν ἀνάγκην νὰ προβῆτε εἰς τὴν ἀποδοχὴν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων· σᾶς ἀπήλλαξαν τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης, κηρύξαντες αὐτοὺς ἐκτελεστοὺς ἀπὸ τῆς ἀνακοινώσεως. Ἀποβλέπουσα δὲ ἡ Κυβέρνησις εἰς τὸ νὰ διασώσῃ ὅ,τι εἶναι ἔτι δυνατὸν νὰ διασωθῇ, διεκδικεῖ πρὸς τὴν Βουλὴν τὸ ὀδυνηρότατον καθῆκον νὰ ἀναλάβῃ αὐτὴ τὴν εὐθύνην τῆς ἀποδοχῆς τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων. Σώζομεν οὕτω ὅ,τι, ὡς εἶπον, δύναται ἔτι νὰ σωθῇ, σώζομεν τὰς προνομίας τῆς Βουλῆς καὶ τὰς προνομίας τοῦ Στέμματος, συγκομίζει δ’ ἡ Κυβέρνησις μόνη τὴν εὐθύνην τῆς ἀποδοχῆς, καὶ θὰ ὑπέχῃ οὕτω τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διαπραγματευθῇ καὶ φέρῃ ὑμῖν πλῆρες τὸ σχέδιον,—ἐννοῶ ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ, οἱαδήποτε καὶ ἂν ᾖ, κατ’ ἀντιδιαστολὴν πρὸς τὴν Βουλὴν,—ὅπως φέρῃ ἐνώπιον ὑμῶν πλήρεις τὰς ὑποχρεώσεις τοῦ Κράτους. Οὕτω θὰ δυνηθῆτε ἐν τελείᾳ πλέον συνειδήσει τῶν ὑποχρεώσεων αὐτοῦ ν’ ἀποφασίσητε. Διεκδικοῦσα δὲ ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις τὸ ὀδυνηρὸν καθῆκον ν’ ἀναλάβῃ μόνη αὕτη τὴν εὐθύνην τῆς ἀποδοχῆς τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, ζητεῖ παρ’ ὑμῶν πρὸς αὐτὸν καὶ μόνον τὸν σκοπὸν καὶ ὑπ’ αὐτὴν καὶ μόνην τὴν ἔννοιαν ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Μετὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ ὀδυνηροῦ τούτου καθήκοντος τερματίζεται ἡ ἐντολὴ τῆς Κυβερνήσεως. Καταθέτω εἰς τὴν Βουλὴν ὅσα ἐκ τῶν διπλωματικῶν ἐγγράφων ἐτυπώθησαν, διότι δυστυχῶς δὲν κατωρθώθη νὰ ἐκτυπωθῶσι πάντα. Αὔριον θὰ ἔχῃ ἡ Βουλὴ πλήρη τὴν Λευκὴν Βίβλον.

§42Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐζήτει τὴν ἐμὴν γνώμην ἐπὶ τοῦ τρόπου, κατὰ τὸν ὁποῖον ἔμελλε νὰ ἐκθέσῃ τὰ λαβόντα χώραν ἀπὸ τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνέλαβε τὴν ἀρχὴν, μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν κατέθηκε σήμερον εἰς τὴν Βουλὴν τοὺς προκαταρκτικοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης, τοὺς ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς Τουρκίας γενομένους ἀποδεκτοὺς, ἤθελον δώσει εἰς αὐτὸν γνώμην νὰ ἀναλύσῃ μὲν ὅσον ἐνέκρινεν εὐρύτερον τὰς διατάξεις τῶν ὅρων τούτων, νὰ μὴ θελήσῃ ὅμως ν’ ἀνακοινώσῃ ἢ νὰ ἐξιστορήσῃ τὰς πράξεις αὐτοῦ. Μοὶ ἐφάνη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι ἐσφάλετο, προβὰς νὰ ἐκθέσῃ πρὸς τὴν Βουλὴν πᾶν ὅ,τι ἔπραξε καὶ εἶπεν, ὡς ἂν ἐπρόκειτο σήμερον ἡ Βουλὴ νὰ ἐξετάσῃ τὴν πολιτείαν αὐτοῦ. Τοιαύτην συμβουλὴν δὲν ἤθελον δώσει εἰς τὴν Βουλὴν, κατὰ συνέπειαν δὲν ἠδυνάμην νὰ δώσω οὔτε εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου γνώμην νὰ ἀναφέρῃ καὶ οὗτος ἐν λεπτομερείᾳ τὰς πράξεις καὶ ἐνεργείας αὐτοῦ. Ἡ πολιτεία, τὴν ὁποίαν μετῆλθε τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, συνέπειαν εἶχε τὸν πόλεμον πρὸς τὴν Τουρκίαν, ἢ, ἵνα ἦμαι ἀκριβολόγος, τὸν πόλεμον τῆς Τουρκίας πρὸς τὴν Ἑλλάδα. Ὁ πόλεμος διεξήχθη, κατέληξεν εἰς οἱονδήποτε ἀποτέλεσμα, τὸ ἀποτέλεσμα δὲ τοῦτο ἤγαγεν εἰς τὴν ἀνακωχὴν, μετὰ δὲ τὴν ἀνακωχὴν εἰς τὴν ἀνάμιξιν τῶν Δυνάμεων πρὸς τὸν προσδιορισμὸν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης. Ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται ἑπομένως ἐν σταδίῳ, κατὰ τὸ ὁποῖον οὐδὲν ἕτερον δύναται ν’ ἀπασχολήσῃ αὐτὴν, εἰμὴ μόνον αἱ σχέσεις αὐτῆς πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις. Τὸ στάδιον τοῦτο προβάλλει τὸ μέγιστον τῶν ἐξωτερικῶν ζητημάτων, τὰ ὁποῖα ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου προέκυψαν, τὴν δὲ Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἀγωνιζομένην νὰ διεξαγάγῃ τὰς διαπραγματεύσεις ταύτας ὅσῳ τὸ δυνατὸν ἐπὶ μικροτέρα βλάβῃ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων. Ἐν τῷ τοιούτῳ σταδίῳ ἡ Βουλὴ δὲν πρέπει νὰ ᾖναι διεσπασμένη, ἐξ ἐναντίας πρέπει νὰ ᾖναι ἡνωμένη, ὅπως παρίσταται τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἅπαν ἔχον μίαν φωνὴν καὶ μίαν γνώμην. Ἀλλ’ ἐὰν εἰσάγωμεν εἰς τὸ στάδιον τοῦτο τὰς ἐνεργείας ἡμῶν, ὡς ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ δικαιολογήσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, ῥίπτομεν τὸ σπέρμα τῶν διαιρέσεων, πράττομεν τὴν μεγίστην τῶν παρεκτροπῶν, διότι ἄγομεν τὴν Βουλὴν εἰς ἔρευναν τῶν ὑπουργικῶν πράξεων, προκαλοῦμεν αὐτὴν νὰ ἐλέγξῃ αὐτὰς, νὰ ἀποφήνηται γνώμην, λησμονοῦντες ὅτι εἴμεθα ἄνθρωποι. Καὶ δὲν συμβαίνει τοῦτο ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Ἑλλήνων μόνον, συμβαίνει πανταχοῦ, ὅταν προτίθενται πρὸς ἔλεγχον πράξεις πολιτικῶν ἀνδρῶν, ὅταν πρόκειται νὰ ἐξετασθῶσι συμβεβηκότα, νὰ συνδυασθῶσι μετὰ τῶν πράξεων, μετὰ τῶν διανοημάτων αὐτῶν. Τοῦτο ἀποτελεῖ τὴν βάσιν τοῦ κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Πῶς λοιπὸν ἠθέλομεν ἀρνηθῆ ἀπὸ τὴν Βουλὴν τὸν ἔλεγχον τοῦτον, ἑπομένως τὰς διχογνωμίας αὐτῆς, τὴν διαίρεσιν αὐτῆς καὶ τὴν διαίρεσιν τοῦ ἔθνους; Ἀπαιτεῖται βεβαίως σθένος ψυχῆς, διὰ νὰ δύνηταί τις νὰ λησμονῇ ἑαυτὸν, ὅταν δυστυχεῖς περιστάσεις καταδικάζωσι τὴν πατρίδα αὐτοῦ νὰ διέρχηται στάδιον τοσούτῳ ἐπικίνδυνον, ᾖναι δ’ ἕνεκα τούτου ἠναγκασμένος νὰ ἀκούῃ ἐλέγχους καὶ ἐπικρίσεις καὶ νὰ μὴ δύνηται νὰ ἀπολογῆται, ἐνίοτε δὲ νὰ ᾖναι ἠναγκασμένος νὰ ἐπιτρέπῃ εἰς τὰ ὦτά του, ὅπως φθάνωσι μέχρις αὐτοῦ ὕβρεις καὶ συκοφαντίαι, ὅσας ἡ ἀνθρωπίνη ἐχθροπάθεια καὶ τὰ ἀνθρώπινα μίση δύνανται νὰ δημιουργήσωσι καὶ ἐξυφάνωσι. Καὶ αὐτὸς ἀναγκάζεται νὰ μένῃ σιωπῶν, μὴ τολμῶν, ἀλλ’ ὀφείλων νὰ ἀποφεύγῃ τὸν ἔλεγχον, διότι τοῦ ἐλέγχου τούτου ἡ λειτουργία θέλει φέρει τὴν διαίρεσιν. Διὰ τοῦτο ἡμεῖς οὐδαμῶς διενοήθημεν νὰ προβῶμεν εἰς ἐξέτασιν τῶν πράξεων τοῦ Ὑπουργείου τῆς 18 Ἀπριλίου· ἀφήκαμεν νὰ ἐξελέγξωμεν τὰς πράξεις ταύτας ὅταν θὰ λήξῃ τὸ στάδιον τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Κράτους, τὸ στάδιον εἰς τὸ ὁποῖον εἴμεθα εἰσηγμένοι, ὅταν κανονισθῶσι πᾶσαι αἱ σχέσεις ἡμῶν μετὰ τῆς ἀλλοδαπῆς, μετὰ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων καὶ τῆς Τουρκίας, ὅταν θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὸν οἶκόν μας καὶ θὰ ἐξετάσωμεν τὴν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν εὕρομεν τὸν οἶκον ἡμῶν, καὶ τὴν κατάστασιν εἰς ἣν ἀφήκαμεν αὐτὸν, ὅταν κληθῶμεν νὰ ἐρευνήσωμεν τὰς ὑποθέσεις τὰς ἐσωτερικὰς τοῦ Κράτους, νὰ διαῤῥυθμίσωμεν τὸ ἐνεστὼς αὐτοῦ, νὰ κατανοήσωμεν τὸ μέλλον του, διὰ νὰ δυνηθῶμεν τοὐλάχιστον νὰ ὠφεληθῶμεν ἀπὸ τὰ δυστυχήματα, τὰ ὁποῖα ἐπέσκηψαν ἐπὶ τὴν χώραν. Τίς ἐξ ὑμῶν διενοήθη νὰ ἐπικρίνῃ τὴν Κυβέρνησιν, τὸ Ὑπουργεῖον τῆς 18 Ἀπριλίου, διότι ἐζήτησε τὴν μεσολάβησιν τῶν Δυνάμεων, καὶ δὲν ἐπροτίμησε τὴν ἑτέραν τακτικὴν, τοῦ νὰ ἀποταθῇ ἀπ’ εὐθείας εἰς τὴν Τουρκικὴν Κυβέρνησιν καὶ νὰ συνεννοηθῇ ἀπ’ εὐθείας μετ’ αὐτῆς περὶ τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης; Οὐδεὶς ἐπέκρινε περὶ τούτου τὴν Κυβέρνησιν. Ἡμεῖς αὐτοὶ, ὡς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐβεβαίου τὴν Βουλὴν, ἡμεῖς αὐτοὶ τὴν αὐτὴν ἠρξάμεθα τακτικὴν, εἰ καὶ εἶναι ἀληθὲς, ὅτι δὲν ἐβαδίσαμεν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ σχεδίου, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐβάδισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως,— δὲν τὰ λέγω δὲ διότι πρόκειται νὰ ὑποφήνωμαι ἐπίκρισιν τῆς τακτικῆς αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸ λέγω διὰ νὰ δικαιολογήσω τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν ἡμεῖς ἠκολουθήσαμεν.—Ἡμεῖς ἀπετάθημεν διὰ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τοὺς πρέσβεις τῶν τριῶν εὐεργετίδων Δυνάμεων, διότι ἐσκέφθημεν ὅτι αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις, αἵτινες ἀποτελοῦσι τὴν μεγίστην τῶν δυνάμεων, τὴν ὁποίαν δύναταί τις νὰ φαντασθῇ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ αἵτινες ἐπιμελοῦνται τῶν πραγμάτων τῆς Εὐρώπης ὡς τὸ ἀνώτατον δικαστήριον, ὅτι αὐταὶ εἶναι οἰκοδόμημα νεώτερον, ἐνῷ ἡ συνθήκη, διὰ τῆς ὁποίας ἐσχηματίσθη τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, δὲν εἶναι ἔργον τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων, ἀλλὰ τῶν τριῶν εὐεργετίδων Δυνάμεων, τῆς Ῥωσσίας, τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Γαλλίας, ἐπειδὴ δὲ διὰ τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, ἕνεκα τῆς ἥττης ἡμῶν, ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ προκύψωσι συζητήσεις τείνουσαι νὰ μεταβάλωσι τὴν διὰ τῆς συνθήκης τοῦ 1830 ἀποκατασταθεῖσαν τάξιν ἐν τῇ ἄκρᾳ ταύτῃ τῆς Ἀνατολῆς, ἀπετάθημεν πρὸς αὐτὰς, ἐπαφίετο δὲ εἰς ταύτας νὰ εἰσηγήσωνται τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὰς ἄλλας τρεῖς Δυνάμεις, ἵνα μετ’ αὐτῶν κανονίσωσι τὰ περὶ τῆς ἀνακωχῆς καὶ τῆς εἰρήνης. Αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις εἶχον κληθῆ νὰ σκέπτωνται περὶ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, διότι ἡ διατήρησις τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας ἐκρίθη ὡς παράγων, ὡς στοιχεῖον ἀναγκαῖον πρὸς διατήρησιν τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, αἱ ἓξ δὲ Μεγάλαι Δυνάμεις ἔκριναν ὅτι ἔχουσι δικαίωμα καὶ καθῆκον νὰ ἐπιμελῶνται τῆς διατηρήσεως τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης. Καὶ ἂν ἤθελεν ὑποτεθῆ, ὅτι ὁ Ἑλληνοτουρκικὸς πόλεμος ἤθελεν ἐφάπτεσθαι τῶν συμφερόντων τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης, ἔπρεπεν ὅμως νὰ εἰσαχθῇ ἡ ὑπόθεσις αὕτη εἰς τὴν σύσκεψιν τῶν ἓξ Δυνάμεων διὰ τῶν τριῶν Μεγάλων εὐεργετίδων Δυνάμεων ὡς εἰσηγητῶν. Λέγων ταῦτα, σκοπῶ νὰ δικαιολογήσω τὸ σύστημα τῶν σκέψεων, τὸ ὁποῖον ὑπηγόρευεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, τοῦ ὁποίου εἶχον τὴν τιμὴν νὰ προεδρεύω, ἵνα τοιαύτην μετέλθῃ τακτικὴν, ὅταν προὐτάθη νὰ ζητήσωμεν τὴν ἀνακωχήν· δὲν λέγω ταῦτα διὰ νὰ ἐπικρίνω τὴν τακτικὴν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε τὸ Ὑπουργεῖον τῆς 18 Ἀπριλίου· ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν μετήλθομεν ταύτην, ἐνόμιζον ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ δικαιολογήσω τὰς πράξεις ἡμῶν. Βεβαίως οἱ προκαταρκτικοὶ ὅροι, οἱ γενόμενοι ἀποδεκτοὶ ὑπὸ τῶν ἓξ Μ. Δυνάμεων τῇ συμπράξει τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργοῦ τῆς Τουρκίας, εἶναι τοσοῦτον ἐπαχθεῖς, καὶ κατὰ τὴν ἐμὴν πεποίθησιν τοσοῦτον ἄδικοι, ὥστε ὁμολογῶ ὅτι οὐδέποτε ἐφρόνουν ὅτι μοὶ ἦτο ἐπιτετραμμένον νὰ ὑποπτεύσω, ὅτι εἰς τοιούτους ὅρους ἤθελον καταλήξει αἱ ἐργασίαι τῶν ἓξ Μ. Δυνάμεων. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἀνέγνων ἐν τῇ ἱστορίᾳ, ὅτι Βασιλεὺς μεγάλου Κράτους, προβεβηκὼς τὴν ἡλικίαν, ἀλλὰ καὶ ἀσθενὴς τὸ σῶμα, εὑρέθη ἀπέναντι νικητῶν τοῦ στρατοῦ τῆς πατρίδος του, οἱ ὁποῖοι, εἰσβαλόντες εἰς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ μεγάλου ἐκείνου Κράτους, ἐπελάβοντο τῆς μελέτης τῆς εἰρήνης καὶ ἐσκέπτοντο νὰ ἐπιβάλωσι τοὺς ὅρους αὐτοὶ εἰς τὸ ἡττημένον Κράτος. Οἱ ὅροι, οἵτινες εἶχον ἐγκριθῆ ὑπὸ τῶν νικητῶν, ἦσαν βαρύτατοι καὶ ἐπαχθέστατοι, ὁ δὲ δυστυχὴς Βασιλεὺς τοῦ μεγάλου ἐκείνου Κράτους, ὅστις δὲν ἦτο αἴτιος τοῦ πολέμου, εὑρέθη εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐμφανισθῇ ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τοῦ Κράτους ἐκείνου καὶ νὰ ἀνακοινώσῃ τὴν συνθήκην, ἥτις ἐπεβάλλετο αὐτῷ. Ἔλεγε λοιπὸν, ὅτι ᾐσθάνετο βαθυτάτην θλῖψιν, διότι τοιαῦτα ἔμελλε νὰ δώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ἀγγέλματα, καὶ ἐβεβαίου ὅτι προέβαινεν εἰς μεγάλην τῷ ὄντι ἀπόφασιν, ἀναλαβὼν νὰ ἐκπληρώσῃ τοσούτῳ ὀδυνηρὸν καθῆκον. Τῷ ὄντι ἀπαιτεῖται μεγάλη ἀπόφασις ἵνα ἀνθέξῃ τις, ὅταν πρόκειται νὰ μεταδώσῃ εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους τοῦ ἔθνους, εἰς ὃ ἀνήκει, νὰ μεταδώσῃ συνθήκας τοσοῦτον ἐπαχθεῖς καὶ βαρείας. Δὲν λέγω ταῦτα διότι σκοπῶ νὰ εἰσαγάγω εἰς τὴν διάνοιαν ὑμῶν στοιχεῖα παραβολῆς τοῦ μεγάλου ἐκείνου Κράτους πρὸς τὰς περιστάσεις τῆς Ἑλλάδος. Ἐν πρώτοις οἱ νικηταὶ τοῦ Κράτους ἐκείνου εἶχον ὄντως δηλώσει, ὅτι δὲν ἐπολέμουν τὸν Βασιλέα, ὅστις τότε ἐβασίλευεν, οὐδὲ τὴν χώραν, ἐφ’ ἧς ἐβασίλευεν, ἀλλ’ ἐπολέμουν τὸν ὑπερβάτην, ὅστις ἦτο προκάτοχος τοῦ Βασιλέως ἐκείνου· ὅτε ὅμως ἦλθεν ἡ στιγμὴ τῆς εἰρήνης, ἐλησμόνησαν ὅσα ἔλεγον, καὶ ἐμελέτων νὰ ἐπιβάλωσιν εἰς τὸν Βασιλέα καὶ τὸ Κράτος τοσοῦτον ἐπαχθεῖς ὅρους, ὥστε ἤθελον κατασυντρίψει τὸ μέγα ἐκεῖνο Κράτος, τιμωροῦντες αὐτὸ καὶ οὐχὶ τὸν ὑπερβάτην, ὡς προανήγγελλον. Εὐτυχῶς διὰ τὸ Κράτος ἐκεῖνο, τῶν συμβουλίων τῶν ἡγεμόνων, οἵτινες ἐμελέτων τὰ τῆς εἰρήνης, ἦτο μέλος διπλωμάτης, ὁ ὁποῖος ἀνῆκεν εἰς δυστυχῆ καὶ καταπονουμένην καὶ τυραννουμένην φυλὴν, ὁ δὲ διπλωμάτης οὗτος ηὐτύχησε νὰ εὕρῃ τὴν εὐκαιρίαν νὰ προσφέρῃ πολυτίμους ὑπηρεσίας εἰς τὸ Κράτος ἐκεῖνο, καὶ νὰ μειώσῃ τοὺς ἐπαχθεῖς ὅρους, καὶ νὰ βελτιώσῃ τὰς συνθήκας, ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ὁποίων ἐπρόκειτο νὰ συνομολογηθῇ ἡ εἰρήνη. Ἰδοὺ κατὰ τί διαφέρομεν ἀπὸ τὸ μέγα ἐκεῖνο Κράτος, τὸ ὁποῖον νῦν ἀνθεῖ καὶ εὐτυχεῖ, ὅτι δὲν εἴχομεν καὶ ἡμεῖς τὴν εὐτυχίαν νὰ εὑρεθῇ ἐν τοῖς συμβουλίοις τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων ἄλλος τις, ἐμπνεόμενος ὑπὸ τῶν αἰσθημάτων, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐνεπνέετο ὁ Ἕλλην διπλωμάτης τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ὅπως συντελέσῃ εἰς τὴν βελτίωσιν τῶν ὅρων τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης, τοὺς ὁποίους ἤδη μᾶς προβάλλουσι. Καὶ ἡμεῖς ὄντως οὐδένα ἔχομεν σκοπὸν νὰ ἐπικρίνωμεν τὸ Ὑπουργεῖον τῆς 18 Ἀπριλίου, διότι ἀπετάθη εἰς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις. Φρονοῦμεν μάλιστα, ὅτι ἤθελε πράξει πρᾶξιν παράτολμον, ἂν ἀπηυθύνετο εἰς τὸν νικητὴν καὶ ἐζήτει νὰ συνεννοηθῇ μετ’ αὐτοῦ περὶ τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης. Καὶ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀγνοῇ τοῦτο οὔτε τὸ Ὑπουργεῖον τῆς 18 Ἀπριλίου, οὔτε τὸ προκάτοχον αὐτοῦ, ὅταν ἐνεθυμεῖτο ποῖοι ἦσαν οἱ ὅροι τῆς συνομολογηθείσης εἰρήνης τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, ἢ ποῖοι ἦσαν οἱ ὅροι, ἐφ’ οἷς συνωμολογήθη ἡ εἰρήνη τοῦ 1815. Ὅταν προσφεύγῃ τις πρὸς τὸν νικητὴν καὶ ζητῇ παρ’ αὐτοῦ νὰ ὑπαγορεύσῃ τοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης, δὲν πρέπει νὰ ἀγνοῇ, ὅτι οἱ ὅροι θέλουσιν εἶσθαι οἱ βαρύτεροι πάντων τῶν ὅρων, ὅσοι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξυφανθῶσι καὶ νὰ προταθῶσι πρὸς συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης. Ἤκουσα λεγόμενον παρά τινων, ὅτι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἦσαν ἐντολοδόχοι, οὕτως εἰπεῖν, τῆς Ἑλλάδος. Ἡ θεωρία μοὶ φαίνεται ὅτι δὲν εἶναι ἀληθής. Αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις, ὅταν ἐδέχθησαν τὴν αἴτησιν τῆς Ἑλλάδος, ἢ ὅταν προσήνεγκον αὗται τὴν ἐπέμβασίν των, τὰς ὑπηρεσίας των εἰς τὴν Ἑλλάδα, πρὸς κατάπαυσιν τῶν ἐχθροπραξιῶν καὶ συνομολόγησιν τῆς εἰρήνης, ἐνήσκουν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν αὗται διὰ τῆς ὁμοφωνίας των ἀντεποιήθησαν, καὶ τὴν ὁποίαν ἐνασκοῦσι, καὶ ἐνώπιον τῆς ὁποίας ὑποτάσσεται πᾶσα ἡ Εὐρώπη. Νομίζω μάλιστα, ὅτι, καὶ ἂν ἡμεῖς δὲν ἠθέλομεν ἀπευθυνθῆ πρὸς τὰς Μεγάλας Δυνάμεις, ὁ δὲ πόλεμος προέβαινε, καὶ ἠπειλοῦντο ἕνεκα τούτου συμφέροντα τοῦ πολιτισμοῦ, ἢ ἐκινδύνευε νὰ διαταραχθῇ ἡ ἰσοῤῥοπία ἐν τῇ ἐσχατιᾷ ταύτῃ τῆς Ἀνατολῆς,—γνωστὸν δὲ, ὅτι ἡ ἐσχατιὰ αὕτη τῆς Ἀνατολῆς ἐπηρεάζει καὶ αὕτη τὴν εὐρωπαϊκὴν εἰρήνην,—αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις αὐτοβούλως καὶ αὐτεπαγγέλτως ἤθελον ἐπιληφθῆ τῆς ὑποθέσεως, ὅπως σταματήσωσι τὰς πολεμικὰς πράξεις, καὶ ἤθελον μεριμνήσει, πῶς δύνανται νὰ κανονισθῶσι τὰ τῆς ὑποθέσεως ἐν τῷ γενικῷ συμφέροντι τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς εἰρήνης. Τοιαύτη εἶναι ἡ αἰτιολογία, καθ’ ἣν ἐνασκεῖται ὑπὸ τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων ἡ μεγίστη, ἵνα μὴ εἴπω ἡ ὑπεράνθρωπος, ὑλικὴ δύναμις, τὴν ὁποίαν διαχειρίζονται. Ὁ σκοπὸς αὐτῶν εἶναι ἡ προστασία τῶν μεγάλων συμφερόντων τοῦ πολιτισμοῦ, τῶν συμφερόντων τῆς κοινωνίας, τῆς προλήψεως συμφορῶν καὶ δεινῶν, τὰ ὁποῖα ἐπάγει ὁ πόλεμος, εἶναι σκοπὸς εὐγενὴς καὶ ἀγαθοποιός. Δὲν θέλω νὰ ἐπικυρώσω διὰ τῆς ἐμῆς γνώμης, ὅτι ὁ τρόπος, κατὰ τὸν ὁποῖον ἀντιλαμβάνονται τῶν πραγμάτων, εἶναι πάντοτε τρόπος δίκαιος καὶ ἐπιεικής. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἀνέγνωσα ἔν τινι ἐφημερίδι λόγον μεγάλου Ὑπουργοῦ Μεγάλης Δυνάμεως. Αὕτη εἶναι ἐκ τῶν Δυνάμεων ἐκείνων, τῶν ὁποίων οἱ στόλοι ἐν Ναυαρίνῳ ἔθηκαν τὰς βάσεις τῆς Ἑλληνικῆς ἐλευθερίας, καὶ ὧν μετ’ εὐλαβείας καὶ σεβασμοῦ ἀναμιμνήσκομαι τὴν μεγάλην ὑπηρεσίαν, τὴν ὁποίαν εἰς τὴν ἀνθρωπότητα καὶ εἰς τὴν δικαιοσύνην προσήνεγκον διὰ τῆς πράξεως ἐκείνης. Πολιτικὸς τυγχάνει ἀνὴρ διάσημος καθ’ ὅλην τὴν Εὐρώπην, ἀφοῦ δ’ ἐκεῖ εἶναι Πρωθυπουργὸς τοιαύτης Δυνάμεως ὀφείλομεν εὐλάβειαν πρὸς τὸ ἀξίωμα αὐτοῦ. Ὅσοι δὲ γνωρίζουσιν αὐτὸν καὶ προσωπικῶς, ὀφείλουσι σέβας καὶ τιμὴν εἰς τὸ ὑπέροχον πρόσωπον τοῦ Πρωθυπουργοῦ τῆς μεγάλης ἐκείνης Δυνάμεως. Ἂν μνημονεύω τῶν λόγων αὐτοῦ, τοὺς ὁποίους κρίνω ἀδίκους, μνημονεύω διὰ νὰ δώσω παραμυθίαν εἰς τὸν Ἑλληνισμόν, διὰ νὰ δώσω παραμυθίαν εἰς τὴν φυλὴν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀνήκω, ἀπέναντι ὕβρεως, τὴν ὁποίαν ἐπεφώνησε πρὸς αὐτὴν—διότι ὕβρις εἶναι τὸ λεχθὲν ὑπ’ αὐτοῦ, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος ἔχρῃζε τρελλομανδύου. Ἡ ἱστορία τῆς Μεγάλης Βρεττανίας ἔχει ἀποδεχθῆ, ὅτι οἱ Χριστιανικοὶ λαοὶ, οἱ ὁποῖοι εὑρίσκονται ἔτι ὑπὸ τὴν Τουρκικὴν κατάκτησιν, πιέζονται καὶ τυραννοῦνται, καὶ ὅτι ὁ πόθος, τὸν ὁποῖον ἔχουσιν, ἵνα ἀξιωθῶσιν ἐλευθερίας, ἵνα τέλος πάντων τύχωσι βελτιώσεως τῆς τύχης αὐτῶν, εἶναι πόθος, τὸν ὁποῖον εὐλογεῖ δικαίως καὶ ἐπαινεῖ καὶ ἐνισχύει ἡ φιλανθρωπία. Διὰ τοῦτο ἠξίουν, ὅτι ἤθελεν εἶσθαι ἐπιεικής, ὅταν ἔβλεπε τὴν Ἑλλάδα συρομένην εἰς πόλεμον ὑπὸ τῆς προκλήσεως τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας. Τὸ βῆμα τοῦτο δὲν πρέπει νὰ χρησιμεύῃ, ἵνα ἀναιρῶνται καὶ ὕβρεις, τὰς ὁποίας ξέναι ἐφημερίδες ἐξετόξευσαν κατὰ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ δὲν δύναμαι νὰ λησμονήσω, ὅτι ἐν ἐφημερίδι κατεχούσῃ ἐπιφανῆ εἰς τὸν δημοσιογραφικὸν κόσμον μεγάλης πρωτευούσης θέσιν ἀνέγνων, ὅτι οἱ ὅροι οἱ προκαταρκτικοὶ τῆς εἰρήνης ἐξυφάνθησαν οὕτως, ὅπως τιμωρηθῇ ἡ πειρατικὴ πολιτική. Καὶ πολιτικὴ πειρατικὴ ἐχαρακτηρίσθη ἡ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος, ἥτις ἔστειλε πλοῖα εἰς τὴν Κρήτην, διὰ νὰ σώσῃ Χριστιανικὸν πληθυσμὸν, τὸν ὁποῖον ἠπείλει τὸ πῦρ καὶ ὁ σίδηρος τῶν Μουσουλμάνων! Καὶ πολιτικὴ πειρατικὴ ἐχαρακτηρίσθη ἡ ἀποστολὴ στρατοῦ διὰ νὰ σώσῃ δέκα χιλιάδας ψυχῶν ἐν Ἡρακλείῳ, τὰς ὁποίας ἡ Τουρκικὴ φρουρὰ καὶ ὁ Μουσουλμανικὸς πληθυσμός, τὸν ὁποῖον εἶχον ὁπλίσει διὰ τῶν ὅπλων τῶν δημοσίων ἀποθηκῶν οἱ διοικοῦντες τὸ Ἡράκλειον, ἠπείλουν νὰ φονεύσωσι καὶ νὰ κατασφάξωσιν, ὁ δὲ Μητροπολίτης τῆς Μεγαλονήσου, ὁ ἀείμνηστος Τιμόθεος, προσέφυγεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησις, ζητῶν νὰ σπεύσῃ νὰ σώσῃ δέκα χιλιάδας ψυχῶν Χριστιανικῶν! Εἶπον, ὅτι ἀναγκάζομαι νὰ μνημονεύσω καὶ τούτου, διότι πιστεύω, ὅτι ἡ γνώμη τῆς ἐφημερίδος ταύτης δὲν εἶναι ἀσπαστὴ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως τῆς μεγάλης ἐκείνης Ἐπικρατείας. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἐπὶ τοῦ θρόνου τοῦ μεγάλου ἐκείνου Κράτους ἐκάθητο πρὸ τριάκοντα ἐτῶν μέγας Ἡγεμὼν, ὁ ὁποῖος κατήργησε τὴν δουλείαν καὶ ἐγκατέστησε σύστημα δικαιοσύνης πολιτικῆς καὶ ποινικῆς ἐν τῷ Κράτει αὐτοῦ, καὶ ὅτι κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Ἡγεμόνος ἐκείνου ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν αὐτοῦ ἠγωνίζετο καὶ προσεπάθει νὰ πείσῃ τὴν Εὐρώπην, ὅτι ἡ Κρήτη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρηθῇ ὑπὸ τὴν κυριαρχίαν τὴν Ὀθωμανικὴν, ὅτι πρέπει νὰ ἑνωθῇ μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ἠναγκάζετο δὲ ὁ Ἀρχικαγγελάριος τῆς Ρωσσίας νὰ περιγράφῃ τὴν ἱστορίαν τῆς νήσου Κρήτης, τὴν ἱστορίαν, ἥτις εἶχε καταδικάσει αὐτὴν νὰ μὴ ἀποκτήσῃ τὴν ἐλευθερίαν, τὴν ὁποίαν τὰ ἄλλα μέρη τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶχον ἀποκτήσει, καὶ προσεπάθει νὰ πείσῃ τὰς ἄλλας Μεγάλας Δυνάμεις, ὅτι ἡ εἰρήνη ἐν τῇ ἄκρᾳ ταύτῃ γωνίᾳ τῆς Ἀνατολῆς διετέλει ἐν συνεχεῖ καὶ διηνεκεῖ κινδύνῳ, ἐνόσῳ Μουσουλμάνοι κατέχουσι τὴν ἀτυχῆ Μεγαλονήσον. Εἶναι ὄντως, Κύριοι, ὑπερμέτρως ἐπαχθεῖς οἱ ὅροι οἱ προκαταρκτικοὶ τῆς εἰρήνης, τοὺς ὁποίους ἀνεκοίνωσαν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν αἱ ἓξ Μεγάλαι Δυνάμεις. Ἡ ἀνάλυσις, τὴν ὁποίαν ἐποιήσατο πρὸς ὑμᾶς ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, εἶναι ἀκριβὴς, καὶ ὑμεῖς αὐτοὶ, δὲν ἀμφιβάλλω, οἵτινες ἔχετε ἤδη ἐν χερσὶ τὸ κείμενον τῶν ὅρων τούτων, θέλετε ἀνεύρει, ὅτι αἱ περὶ τούτου παραστάσεις τοῦ κ. Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου εἰσὶν ἀκριβεῖς. Ὅταν ἡ Εὐρώπη ἐν τῷ Συνεδρίῳ τοῦ Βερολίνου ἔκρινεν, ὅτι ὑπηγορεύετο ἀπὸ συμφέροντα τῆς Εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης ἡ παραχώρησις τῆς Θεσσαλίας εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ συνεβούλευε τὴν ὅμορον Ἐπικράτειαν, ἵνα προβῇ εἰς τὴν παραχώρησιν ταύτην, ἐφρόνει, ὅτι τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα ἤθελον διακρίνει τὰ δύο Κράτη, ἔπρεπε νὰ ἐξασφαλίζωσι τὴν ἀσφάλειαν καὶ τοῦ μὲν καὶ τοῦ δέ. Ἐνθυμοῦμαι, ὅτι ἡ Εὐρώπη ἐπὶ πολὺ ἐδίστασεν, ἵνα ἀποδεχθῇ τὴν ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος προταθεῖσαν ἑρμηνείαν τοῦ πρωτοκόλλου ΙΓʹ, ἀλλ’ ἐπιτέλους συνῆλθε κατὰ τὸ 1880 ἐν Βερολίνῳ καὶ ἀπεδέχθη τὴν ἑρμηνείαν ταύτην, καὶ ἀνέγραψεν ὡς ὅρια τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν Τουρκίαν τὰ στενὰ τῆς Πίνδου καὶ τὰς κορυφὰς τοῦ Ὀλύμπου. Μετ’ ὀλίγον πολιτικαὶ περιστάσεις ἠνάγκασαν αὐτὴν νὰ συναινέσῃ, καὶ νὰ μὴ φθάσωμεν μέχρι τῶν στενῶν τῆς Πίνδου καὶ μέχρι τῶν κορυφῶν τοῦ Ὀλύμπου, καὶ ἐχάραξεν ὅρια πολὺ ὑποδεέστερα ἐκείνων, ἀλλὰ παρέχοντα προχείρους τινὰς προφυλάξεις. Τώρα καὶ αὐτὰς τὰς προχείρους προφυλάξεις, κατὰ τοὺς προκαταρκτικοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης, ἀπεφάσισε νὰ ἄρῃ, καὶ ἀφῆκεν ἡμᾶς εἰς τὴν πεδιάδα, ἐκτεθειμένους εἰς τὰς ἐπιδρομὰς πασῶν τῶν λῃστρικῶν συμμοριῶν, αἵτινες δύνανται νὰ ὁρμῶνται ἀπὸ τὴν Ἤπειρον καὶ τὴν Μακεδονίαν. Εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι τὸ ὑπὲρ τῆς εἰρήνης καὶ τῆς εὐημερίας τῶν χωρῶν τούτων ἐνδιαφέρον τῶν Μεγάλων Δυνάμεων εἶναι εἰλικρινὲς καὶ πραγματικόν. Καὶ διὰ τοῦτο δὲν ἀμφιβάλλω, ὅτι δὲν θέλει παρέλθει πολὺς καιρὸς καὶ θέλουσιν ἀναγνωρίσει, ὅτι ἡ πρᾶξις, εἰς τὴν ὁποίαν προέβησαν διὰ τοῦ προσδιορισμοῦ τῆς νέας ὁροθετικῆς γραμμῆς, εἶναι πρᾶξις, ἥτις δὲν ἐξυπηρετεῖ τὸν σκοπὸν αὐτῶν, ἐξ ἐναντίας, ὅτι αὕτη εὐκολύνει τὴν διηνεκῆ ταραχὴν καὶ τὴν ἄρσιν πάσης ἀσφαλείας τῶν περιοίκων ἔν τε τῷ Τουρκικῷ Κράτει καὶ τῷ Ἑλληνικῷ. Καὶ ἂν ἡμεῖς, οἵτινες ᾐσθάνθημεν τῷ ὄντι θλῖψιν κατὰ τὸ 1881, ὅτε ἐμανθάνομεν, ὅτι κατεδικάζοντο νὰ μείνωσιν ἔτι ἐν τῇ ὁμόρῳ Αὐτοκρατορίᾳ ἐπαρχίαι τῆς Ἠπείρου, ἐν αἷς προΐσταντο τὰ Ἰωάννινα, ἡ ἑλληνικωτάτη τῶν Ἠπειρωτικῶν πόλεων, καὶ ὅταν ἐβλέπομεν, ὅτι κατερχόμεθα ἀπὸ τῶν κορυφῶν τοῦ Ὀλύμπου εἰς τοὺς λόφους, τοὺς ἄνωθι τοῦ Τυρνάβου, καὶ μετὰ θλίψεως ἀντελαμβανόμεθα τοῦ πράγματος, ὑποθέσατε ἡλίκη πρέπει νὰ ἦναι ἡ θλῖψις ἡμῶν, ὅταν βλέπωμεν, ὅτι καὶ αὐτοὺς τοὺς λόφους τοὺς ἄνωθι τοῦ Τυρνάβου μᾶς ἀφαιροῦσι, καὶ ὅταν ἀφήνωσιν ἐκτεθειμένην εἰς τοὺς προφανεστάτους τῶν κινδύνων καὶ αὐτὴν τὴν πεδιάδα τῆς Θεσσαλίας, τῆς ὁποίας πρωτεύει ἡ Λάρισσα! Ἐὰν οἱ ὅροι οἱ προκαταρκτικοὶ τῆς εἰρήνης δὲν ἀνεκοινοῦντο εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, καθ’ ὃν ἀνεκοινώθησαν τρόπον, ἤτοι ὡς ἀπόφασις τῆς Εὐρώπης ἐπιβαλλομένη ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα, ἂν εἴχομεν δικαίωμα νὰ φέρωμεν ψῆφον ἐπὶ τῶν ὅρων τῶν προκαταρκτικῶν τῆς εἰρήνης, καὶ ἐκ τῆς ψήφου ἡμῶν ἐξήρτητο ἡ ἀποδοχὴ ἢ μὴ ἀποδοχὴ αὐτῶν, βεβαίως ἠθέλομεν προβάλει πάσας τὰς περὶ τῆς νέας ὁροθετικῆς γραμμῆς παραστάσεις, τὰς ὁποίας καὶ αὐτὸς ὁ Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου σᾶς εἶπε πρὸ μικροῦ, καὶ ἐγὼ δὲν ὀκνῶ, ἵνα προβάλω. Ἀλλ’ ἠθέλομεν εἰπεῖ τότε εἰς τὴν Βουλὴν, πῶς σπεύδετε νὰ ψηφίσητε τὸ ἄρθρον 2 τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης καὶ δὲν ἐνθυμεῖσθε, ὅτι ψηφίζοντες αὐτὸ παραβαίνετε τὸ Σύνταγμα δι’ αὐτοῦ, ὅτι ὑπερβαίνετε τὴν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν τὸ Σύνταγμα σᾶς μετέδωκε; Διότι, ὅταν ἀποδέχησθε ἔλεγχον, ἀποδέχεσθε περιτομὴν τῶν ὅρων τῆς δικαιοδοσίας εἴτε τῆς νομοθετικῆς εἴτε τῆς νομοτελεστικῆς εἴτε τῆς δικαστικῆς ἐξουσίας, δὲν ἔχετε δὲ δικαίωμα νὰ περιτέμνητε ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν κατέστησε τὸ Σύνταγμα. Ἤκουσα πολλάκις βαρείας ἐπικρίσεις, ὅτι, διατελέσας κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους εἴκοσι μῆνας Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου καὶ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν, δὲν ἔσπευσα νὰ συνομολογήσω συμβιβασμὸν μετὰ τῶν δανειστῶν, καὶ μικροῦ δεῖν νὰ μὲ κηρύξωσιν ὑπαίτιον τοῦ ἐλέγχου, ὅστις ἐπιβάλλεται σήμερον διὰ τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων. Βεβαίως δὲν ἠδυνάμην νὰ συνομολογήσω τὸν συμβιβασμὸν, οἷον ἐπρότεινον αὐτὸν οἱ δανεισταὶ, διότι οὗτοι ἐζήτουν οὐδὲν ἄλλο ἢ αὐτὸν τοῦτον τὸν ἔλεγχον, τὸν ὁποῖον ἐπιβάλλουσι σήμερον διὰ τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης· τὸν ἔλεγχον δὲ τοῦτον δὲν ἠδυνάμην οὔτε ν’ ἀποδεχθῶ, οὔτε νὰ εἰσηγήσωμαι εἰς τὴν Βουλὴν καὶ νὰ ζητήσω τὴν ψῆφον αὐτῆς ἐπ’ αὐτοῦ, διότι ἐγνώριζον, ὅτι οὔτε ἐγὼ εἶχον τὸ δικαίωμα, οὔτε ἡ Βουλὴ εἶχε τὸ τοιοῦτον δικαίωμα. Ἀλλ’ ἐπέπρωτο νὰ ἐπιβληθῇ εἰς ἡμᾶς διὰ δυνάμεως ἀνωτέρας καὶ τῆς νομοθετικῆς δυνάμεως τῆς Πατρίδος καὶ τῆς νομοτελεστικῆς. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἐξέθηκεν ἐν λεπτομερείᾳ τὰς πράξεις αὐτοῦ πρὸ τῆς ἀνακοινώσεως τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων, ἐν σχέσει πρὸς τὸν συμβιβασμόν, πρὸς τὴν εὕρεσιν τοῦ ποσοῦ τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως καὶ πρὸς τὸν κανονισμὸν τῶν σχέσεων ἡμῶν μετὰ τῶν δανειστῶν. Ζητῶ τὴν ἄδειαν τῆς Βουλῆς, καὶ ἐλπίζω ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς θέλει μοὶ ἐπιτρέψει, νὰ μὴ ἅψωμαι τῶν περὶ τούτων. Πάντα ταῦτα ἀνάγονται εἰς τὸν ἔλεγχον τῶν κυβερνητικῶν πράξεων, ἑπομένως δὲν εἶναι ἡ ὥρα αὕτη, ἵνα ἐρευνήσωμεν, ἐὰν πάντα ἐγένοντο, ὡς ἔδει γενέσθαι, ἢ ἐὰν παρέχηται ἀφορμή τις πρὸς ἐξέτασιν περαιτέρω τῶν λαβουσῶν χώραν πράξεων ἢ παραλείψεων. Διὰ τοῦτο ἐπεθύμουν ἵνα καὶ ὅσοι ἐκ τῆς πτέρυγος ταύτης διέκοψαν τὸν κ. Πρωθυπουργὸν παρῃτοῦντο τοῦ δικαιώματος τούτου, ἀναμένοντες νὰ ἐρευνήσωσι ταῦτα ἐν ὥρᾳ εὐθέτῳ. Ἐὰν εἶχον τὸ δικαίωμα νὰ δώσω γνώμην εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῆς ψήφου, τὴν ὁποίαν ἐκαλεῖτο νὰ δώσῃ ἐπὶ τῆς πολεμικῆς ἀποζημιώσεως, ἤθελον βεβαίως προσπαθήσει νὰ πείσω αὐτήν, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπαχθῇ δικαίως εἰς ὑποχρέωσιν πληρωμῆς ἀποζημιώσεως, πολλῷ δ’ ἧσσον ἤθελον συστήσει εἰς τὴν Βουλὴν, ἵνα ψηφίσῃ ποσὸν τοσοῦτον ὑπέρογκον τεσσάρων ἑκατομμυρίων λιρῶν τουρκικῶν. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ἡ Γαλλία κατὰ τὸ 1815, μεθ’ ὅλας τὰς μάχας καὶ τοὺς πολέμους Ναπολέοντος τοῦ Αʹ, μεθ’ ὅλην τὴν ἧτταν, τὴν ὁποίαν ὑπέστη, καὶ ὅταν ἐκεῖνος εὑρίσκετο ἐν τῷ Φοντενεβλῷ καὶ παρῃτήθη, καὶ ὅταν ἐπολέμησε τὸ ὕστατον πρὸς τὰς στρατιὰς τῶν συμμάχων τεσσάρων Δυνάμεων εἰς τὸ Βατερλώ, κατεδικάσθη νὰ πληρώσῃ πολεμικὴν ἀποζημίωσιν 700 ἑκατομμυρίων φράγκων. Καὶ ἔλεγον οἱ δικαιολογοῦντες τοὺς ἡγεμόνας, οἵτινες τοσαύτην ἐπέβαλον τότε πολεμικὴν ἀποζημίωσιν εἰς τὴν Γαλλίαν, ὅτι ἀπῃτεῖτο νὰ δοθῇ ἡ ἱκανοποίησις αὕτη εἰς τοὺς λαούς, τῶν ὁποίων ἡγοῦντο, καὶ εἰς τὰς στρατιάς, τὰς ὁποίας διῴκουν, διότι καὶ οἱ λαοὶ εἶχον καταπονηθῆ ἀπὸ τὰς ἐκδρομὰς καὶ τοὺς πολέμους τοῦ Ναπολέοντος Αʹ καὶ αἱ στρατιαὶ εἶχον καταπονηθῆ, διαρκῶς ἐκτεθειμέναι εἰς τὰς περιπετείας τοῦ πολέμου. Προσδιώριζον δὲ τοσοῦτον ποσόν, ἵνα τιμωρήσωσι τὸ Γαλλικὸν Κράτος, ὅπως παράσχῃ τὴν εἰρημένην ἱκανοποίησιν. Ἐπρόκειτο τάχα τοιαύτην νὰ ἐπιβάλωσι καὶ εἰς τὴν Ἑλλάδα τιμωρίαν, ἀποδεχθέντες τοσοῦτον μεγάλην πολεμικὴν ἀποζημίωσιν, ὑπερτέραν πάντως τῶν οἰκονομικῶν πόρων τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν οἰκονομικῶν δυνάμεων τοῦ Κράτους; Δὲν πρέπει νὰ ἐπιλάβωμαι τῆς ἐρεύνης τῶν ἄλλων ῥητρῶν, τὰς ὁποίας οἱ προκαταρκτικοὶ ὅροι τῆς εἰρήνης περιλαμβάνουσι, καὶ οἵτινες ἀναγράφονται ἐν τῷ ἄρθρῳ 3 καὶ ἐν τῷ ἄρθρῳ 5 τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης. Ἐν ταῖς ῥήτραις ταύταις ἀναγράφονται βάσεις, τῶν ὁποίων ἡ ἐξέλιξις καὶ ἡ ἀνάπτυξις μέλλει νὰ κανονισθῇ διὰ συμβάσεων εἰδικῶν, αἵτινες θέλουσι συνομολογηθῆ. Τῶν βάσεων τούτων αἱ πλεῖσταί εἰσιν ἄδικοι, τινὲς δὲ ἀποκρούονται καὶ ἀπεκρούσθησαν μάλιστα κατ’ ἀρχὴν ὑπ’ αὐτῶν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἀποκρούονται δὲ καὶ ὑπὸ τῆς φιλανθρωπίας, καὶ ὑπ’ αὐτῶν τῶν κανονισμῶν τῶν νομοθεσιῶν, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζονται οἱ δικαστικοὶ ὀργανισμοὶ ἐν πάσαις ταῖς χώραις τῆς Εὐρώπης. Δυστυχῶς ὅμως οἱ ὅροι οἱ προκαταρκτικοὶ τῆς εἰρήνης δὲν εἶναι σύμβασις, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ συνομολογήσωμεν πρὸς ἕτερον Κράτος καὶ κατὰ τὴν συνομολόγησιν τῆς ὁποίας ἔχομεν τὴν ἐλευθερίαν νὰ κρίνωμεν καὶ ν’ ἀποφασίσωμεν. Αἱ ἀποφάσεις τῶν ἕξ Μεγάλων Δυνάμεων περιεβλήθησαν τὸν τύπον τῆς ἐκτελέσεως, καὶ ἀνεκοινώθησαν εἰς τὴν Ἑλλάδα μετὰ τῆς προσκλήσεως, ἵνα ἐκτελέσῃ αὐτάς· εἰς τὴν Ἑλλάδα δὲν μένει, ἐὰν ἤθελε διστάσει νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν αὐτῶν, εἰμὴ νὰ ἀρνηθῇ. Ἠκούσατε τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ποῖαι θέλουσιν εἶσθαι αἱ συνέπειαι τῆς τοιαύτης ἀρνήσεως τῆς Ἑλλάδος, εἶμαι δὲ βέβαιος, ὅτι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ δὲν ὑπάρχει φωνὴ, ἥτις ἤθελε συμβουλεύσει τὴν ἄρνησιν μετὰ τὰς εἰρημένας παραστάσεις. Καὶ οὕτως εὑρισκόμεθα, φίλοι συνάδελφοι, πρὸ γεγονότος τετελεσμένου, τὸ ὁποῖον ἀνακηρύσσομεν ὡς ἄδικον, τὸ ὁποῖον ἀνομολογοῦμεν ὡς ἐπαχθέστατον, πρὸ τοῦ ὁποίου περιδεεῖς ἱστάμεθα, φοβούμενοι ποίαν θέλει ἐνασκήσει ὀλεθρίαν ἐπιῤῥοὴν ἐπὶ τὸ ἐνεστὼς καὶ ἐπὶ τὸ μέλλον τοῦ τόπου τούτου. Καὶ ἐνῷ πρὸ τοιούτων ἀποφάσεων ἱστάμεθα, ἀνομολογοῦμεν τὴν ἀνικανότητα, εἰς τὴν ὁποίαν περιήχθημεν, ὅπως μὴ δυνηθῶμεν νὰ ἀρνηθῶμεν νὰ ὑποταχθῶμεν εἰς αὐτάς. Τῷ ὄντι ἀπαιτεῖται μεγάλη ἀπόφασις καὶ τοιαύτην ἀπόφασιν μόνον ἡ πρὸς τὴν πατρίδα ἀγάπη δύναται νὰ ὑπαγορεύσῃ εἰς τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας. Ἐὰν τὰ δυστυχήματα δύνανται νὰ ἀποβῶσί ποτε ὠφέλιμα, ἂς εὐχηθῶμεν ἵνα καὶ ἡ Πατρὶς ἡμῶν διδαχθῇ ἐκ τῶν δυστυχημάτων, εἰς τὰ ὁποῖα περιῆλθεν. Ἡ Ἑλλὰς εὑρέθη εἰς ἥσσονα θέσιν ἐκείνης, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρέθησαν πολλὰ ἄλλα Κράτη, τὰ ὁποῖα κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον εὑρέθησαν ἐν πολέμῳ καὶ ἡττήθησαν. Δὶς ἡττήθη ἡ Σερβία· ἡττήθη ὑπὸ τῆς Τουρκίας, ἡττήθη ὑπὸ τῆς Βουλγαρίας, ἀλλ’ οὐδ’ ἡ συνθήκη τοῦ Ἁγίου Στεφάνου, οὐδ’ ἡ τροποποιήσασα τὴν συνθήκην τοῦ Ἁγίου Στεφάνου συνθήκη τοῦ Βερολίνου, οὐδ’ ἡ ἐν Βουκουρεστίῳ συνομολογηθεῖσα συνθήκη τῆς Σερβίας πρὸς τὴν Βουλγαρίαν ἐπέβαλον εἰς τὴν Σερβίαν τόσον βαρεῖς ὅρους, οἵους νῦν ἐπέβαλον εἰς τὴν Ἑλλάδα. Δὲν ὁμιλῶ περὶ τῶν συνθηκῶν, αἵτινες συνωμολογήθησαν μετὰ πολέμους κατὰ τὸν προηγηθέντα αἰῶνα, διότι κατὰ τὸ πλεῖστον οἱ πόλεμοι ἐκεῖνοι ἦσαν πόλεμοι κατακτητικοὶ, καὶ οἱ κατακτηταὶ ἐπέβαλλον τοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης εἰς τοὺς ἡττηθέντας. Ὁμιλῶ περὶ τῶν πολέμων, οἱ ὁποῖοι διεξήχθησαν κατὰ τὸν αἰῶνα τοῦτον. Παραβάλλω δὲ τὴν συνθήκην τῆς Ἀδριανουπόλεως πρὸς τοὺς προκαταρκτικοὺς ὅρους τῆς συνθήκης τῆς Τουρκίας πρὸς τὴν Ἑλλάδα, τοὺς ὁποίους ἔχομεν ὑπ’ ὄψει ἡμῶν. Ἐξετάζω ὑπὸ ποίους ὅρους ἐγένετο ἡ συνθήκη τῆς Ἀδριανουπόλεως καὶ ὑπὸ ποίους ὅρους ἡ συνθήκη τῆς Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας, καὶ εὑρίσκω ὅτι βαρύτατοί εἰσιν οἱ ὅροι οἱ προκαταρκτικοὶ, τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλουσιν εἰς ἡμᾶς. Ἐξετάσατε τὴν συνθήκην τοῦ 1856, τὴν συνομολογηθεῖσαν ἐν Παρισίοις μετὰ τὸν Ρωσσοτουρκικὸν πόλεμον, καὶ θέλετε κρίνει καὶ τῶν ὅρων ἐκείνων βαρυτέρους τοὺς εἰς ἡμᾶς ἐπιβαλλομένους. Δὲν σᾶς λέγω νὰ ἐξετάσητε καὶ παραβάλητε τοὺς ὅρους τούτους πρὸς τὴν συνθήκην τοῦ 1871 μετὰ τὸν πόλεμον τὸν Γαλλοπρωσσικόν. Ὁ πόλεμος ἐκεῖνος συνεστήθη ὑπὸ ἄλλους ὅρους. Ἀλλ’ ἐὰν ἐξετάσητε τὰς περιστάσεις, αἵτινες προηγήθησαν τοῦ πολέμου ἐκείνου, καὶ τὰς συνθήκας, ἐν αἷς εὑρίσκετο ἡ Γαλλία κατὰ τὸ 1870 καὶ 1871, πάλιν θέλετε εὑρεῖ, ὅτι οἱ ὅροι οἱ προκαταρκτικοὶ τῆς εἰρήνης, τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλουσιν εἰς ἡμᾶς, εἰσὶν ἄδικοι καὶ ἐπαχθεῖς. Ἀλλ’ ἡ πρᾶξις, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου διέπραξεν, ἦτο ἁπλῆ ἀνακοίνωσις τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, δὲν ἦτο πρότασις νομοσχεδίου πρὸς κύρωσιν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης. Πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ προβάλῃ νομοσχέδιον, διὰ τοῦ ὁποίου νὰ ζητήσῃ τὴν κύρωσιν ὑπὸ τῆς Βουλῆς τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, ἀφοῦ ἡ Βουλὴ δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ ἐξετάσῃ τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, οὐδὲ τοὺς ὅρους τούτους, ἀνεκοινώθησαν δ’ εἰς αὐτὴν ὑπὸ τῶν Δυνάμεων οἱ ὅροι ὑπὸ τὸν τύπον «λάβε ἢ ἀρνήσου», «laisser ou prendre»; Ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ προβληθῇ νομοσχέδιον πρὸς κύρωσιν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, ἀμφιβάλλω ἂν ἡ Βουλὴ θὰ ἦτο τοσοῦτον ὁμόφωνος, ὡς εἶναι ὁμόφωνος νῦν μετὰ τὴν ἀνακοίνωσιν, ἡ ὁποία ἐγένετο πρὸς αὐτήν· διότι αὕτη ἤθελεν ἐνθυμηθῆ πρὸ παντὸς, ποία εἶναι ἡ ἐξουσία αὐτῆς καὶ ποῖα τὰ ὅρια, τὰ ὁποῖα διαγράφονται εἰς τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς καὶ εἰς τὴν ψῆφον αὐτῆς. Ἑπομένως ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀνακοινώσας ἁπλῶς τοὺς προκαταρκτικοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης, ἔπραξεν ὀρθῶς, καὶ ἔπραξεν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ πράξῃ καὶ ὤφειλε νὰ πράξῃ, οὐδ’ ἦτο δυνατὸν νὰ πράξῃ ἄλλο τι. Μετὰ τὴν ἀνακοίνωσιν ταύτην μένει βεβαίως ἡ ἐκτέλεσις τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης, καὶ εἰς τὴν ἐκτέλεσιν ταύτην προσκαλεῖται ἡ Ἑλλάς. Ἑπομένως εἴτε τὸ Ὑπουργεῖον τῆς 18 Ἀπριλίου 1897, τὸ ὁποῖον νῦν κυβερνᾷ, εἴτε πᾶν ἄλλο Ὑπουργεῖον, τὸ ὁποῖον ἤθελεν εὑρεθῆ, καθῆκον ἔχει νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς ἐκτελέσεως τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης. Ἐκτέλεσις τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης διαπράττεται οὐ μόνον διὰ μέτρων διοικήσεως, οὐ μόνον διὰ μέτρων κυβερνητικῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ μέτρων νομοθετικῶν. Δὲν εἶναι μόνον ἡ φροντὶς, πῶς νὰ κατορθώσῃ νὰ ἐπαναφέρῃ τοὺς πολίτας Θεσσαλοὺς εἰς τὰς πατρίδας αὐτῶν, ἀφοῦ ἑπτὰ ἤδη μῆνας μένουσιν ἐκπατρισμένοι καὶ ὑποφέρουσι τὰ δεινὰ καὶ τὰς στερήσεις τῆς προσφυγῆς των εἰς ἄλλας ἐπαρχίας τοῦ Κράτους, ἀλλ’ εἶναι καὶ ἡ μέριμνα, τὴν ὁποίαν θέλει ἔχει ἡ Κυβέρνησις, ἵνα ἐπαναφέρῃ αὐτοὺς εἰς τὰς ἑστίας των καὶ ἵνα παράσχῃ εἰς αὐτοὺς τὴν συνδρομήν, τὴν ὁποίαν ὀφείλει νὰ παράσχῃ, εἴτε παραχωροῦσα αὐτοῖς τὰ μέσα, ὅπως ἐπαναλάβωσι τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα μετήρχοντο, εἰς τοὺς γεωργοὺς παραχωροῦσα τοὺς ἀναγκαίους σπόρους, ἢ τὰ ἀναγκαῖα γεωργικὰ ἐργαλεῖα, εἰς πάντας παραχωροῦσα τὰ μέσα, τὰ ὁποῖα ἀποτελοῦσι τὴν πρώτην περίθαλψιν τῶν ἀνθρώπων. Διότι ποῦ μέλλουσι νὰ ἐπανέλθωσιν οἱ Θεσσαλοί; Αἱ οἰκίαι αὐτῶν ἐκάησαν ἢ κατεδαφίσθησαν, καὶ, ἄν τινες δὲν κατεδαφίσθησαν ἢ δὲν ἐκάησαν, δὲν ἔχουσιν οὐδὲ θύρας, οὐδὲ παράθυρα, οὐδὲ φατνώματα. Ἀλλὰ μήπως ἐκεῖ θέλουσιν εὑρεῖ ἐνδύματα ἄλλα, πλὴν ἐκείνων τὰ ὁποῖα φέρουσιν, ἢ θέλουσιν εὑρεῖ ἄρτον, διὰ τοῦ ὁποίου θέλουσι θρέψει ἑαυτοὺς καὶ τὰς οἰκογενείας αὐτῶν; Ταῦτα πάντα εἰσὶ καθήκοντα κυβερνητικά. Ἑπομένως οὐδὲν λέγω περὶ τούτων. Πᾶσα Κυβέρνησις θέλει ἐκπληρώσει αὐτά. Ἀλλὰ πλὴν τῶν κυβερνητικῶν τούτων καθηκόντων καὶ τῶν διοικητικῶν καθηκόντων ἐπιβάλλονται αὐτῇ καὶ νομοθετικά. Θέλει συνομολογήσει συμβάσεις πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης καὶ θέλει συνομολογήσει ταύτας βεβαίως ὑπ’ εὐθύνην αὐτῆς. Ἑπομένως εἴτε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὁ νῦν ἐν τῇ ἀρχῇ, εἴτε πᾶς ἄλλος, διαδεξάμενος αὐτὸν, ὑπ’ εὐθύνην αὐτοῦ θέλει συνομολογήσει τὰς συμβάσεις, καὶ τὴν εὐθύνην αὐτοῦ θέλει παρουσιάσει ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, ἡ ὁποία θέλει συζητήσει καὶ ψηφίσει τὰς συμβάσεις, ἐφ’ ὅσον τοῦτο ἀπόκειται εἰς αὐτήν. Ἑπομένως οὐδὲν δίλημμα βλέπω, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐπέδειξεν εἰς ἡμᾶς. Ἡ συνθήκη ἀνεκοινώθη εἰς τὴν Βουλήν. Οἱ ὅροι τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης εἰσὶ βαρύτατοι καὶ ἐπαχθέστατοι, ἀλλὰ ἐπιβάλλονται ὑπὸ τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες οὐδ’ ἐπιτρέπουσι συζήτησιν ἐπ’ αὐτῶν, προκαλοῦσι δὲ τὸ Ἑλλην. Κράτος νὰ ἐκτελέσῃ αὐτούς. Θέλει νὰ μὴ ὑποκύψῃ εἰς τοὺς ὅρους τούτους; Ἄν δύναται, ἂς τὸ πράξῃ. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις ὡμολόγησεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ τὸ πράξῃ, καὶ ἐγὼ ἀποδέχομαι τὴν γνώμην τῆς Κυβερνήσεως, οὐ μόνον διότι εἶναι Κυβέρνησις καὶ εἶναι ἁρμοδία νὰ ἔχῃ τὴν περὶ τούτου γνώμην, ἀλλὰ διότι καὶ ἐγώ, ὡς πολίτης Ἕλλην, πείθομαι, ὅτι ἡ γνώμη αὕτη εἶναι ὀρθή. Λοιπὸν ἀναγκαζόμεθα νὰ ἐκτελέσωμεν τοὺς ὅρους τούτους. Βεβαίως ὅ,τι πράξωμεν πρὸς ἐκτέλεσιν τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων, εἴτε διοικητικὸν εἶναι, τὸ πράττομεν ὑπ’ εὐθύνην ἡμῶν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, εἴτε Κυβερνητικόν, τὸ πράττομεν ὑπ’ εὐθύνην ἡμῶν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, εἴτε νομοθετικόν, θέλομεν προβάλει εἰς αὐτὴν νομοσχέδιον, τὸ ὁποῖον θέλει συζητήσει καὶ κρίνει. Ἑπομένως οὐδεμία ἐξαιρετικὴ εὐθύνη πρόκειται νὰ ἐπιβαρύνῃ τὴν Κυβέρνησιν, εἰμὴ ἡ εὐθύνη, τὴν ὁποίαν πᾶσα Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἤθελεν εὑρεθῆ εἰς τὴν θέσιν ταύτην, ἤθελεν ἀναλάβει. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ἔκρινεν ἀναγκαῖον νὰ δηλώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἔχει ἀνάγκην τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς, ὅπως δυνηθῇ νὰ ἀναλάβῃ τὴν εἰρημένην εὐθύνην, προβαίνων εἰς τὰ καθήκοντα, τὰ ὁποῖα ἡ ἐκτέλεσις τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς εἰρήνης ἐνδεικνύουσιν εἰς τὴν νομοτελεστικὴν ἐξουσίαν. Ὑποθέτω ὅτι δὲν ἦτο ἀπολύτως ἀναγκαῖον νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τοιαύτην ἐπιθυμίαν· διότι, ἐν ὅσῳ τις μένει ἐν τῇ ἀρχῇ, καθῆκον ἔχει νὰ ἐκτελῇ τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα εἴτε ἐκ τῶν νόμων εἴτε ἐκ τοῦ Συντάγματος καλεῖται νὰ ἐκτελῇ, καὶ ἐφ’ ὅσον ἡ Βουλὴ σιωπᾷ καὶ δὲν δηλώνει ὅτι ἀφῄρεσε τὴν ἐμπιστοσύνην της, δὲν ὑποχρεοῦται νὰ καλῇ ἑκάστοτε τὴν Βουλήν, ἵνα ἐκδηλοῖ τὴν ἐμπιστοσύνην αὑτῆς. Ηὐχόμην, λέγω, νὰ μὴ προέβαινεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἰς ἀνακοίνωσιν τοιαύτης ἐπιθυμίας, ἀλλ’ ἴσως οὗτος εἶχεν ἄλλον σκοπόν· καὶ ἂν εἶχε τὸν σκοπὸν, τὸν ὁποῖον ὑποθέτω, δὲν δύναμαι νὰ ἐπικρίνω αὐτὸν ἢ τοὺς πολιτικοὺς ἄνδρας, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσι τὸ Ὑπουργεῖον. Ἐὰν εἶχε σκοπὸν νὰ μᾶς εἴπῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον πρὸ μικροῦ ἔλεγεν, ὅτε ἐκάλει τοὺς ἄλλους νὰ καθήσωσιν εἰς τὰς ἕδρας, εἰς τὰς ὁποίας κάθηται αὐτὸς, εἰς ἕδρας, αἱ ὁποῖαί εἰσιν ἐπὶ ἀνθράκων ἀνημμένων, καὶ ἂν εἶχε σκοπὸν νὰ προκαλέσῃ τὴν Βουλήν, ἵνα ἡ Βουλὴ ἐκφράσῃ γνώμην, ἂν ἐξακολουθῇ νὰ ἀπονέμῃ εἰς αὐτὸν ἐμπιστοσύνην ἢ ὄχι, ὅπως εὕρῃ τὴν εὐκολίαν νὰ καταλίπῃ τὴν ἀρχὴν ἐν ᾗ περιπτώσει δηλώσῃ αὐτῷ ὅτι δὲν παρέχει τὴν ἐμπιστοσύνην της, ἴσως ἔχει δίκαιον, διότι καὶ τὸ ἔργον, τὸ ὁποῖον διεξάγουσιν οἱ κύριοι Ὑπουργοί, εἶναι βαρὺ καὶ ἐπαχθές, καὶ αἱ περιστάσεις εἰσὶ δυσκολώταται καὶ δυσχερέσταται. Κατὰ τὸ διαῤῥεῦσαν μέχρι τοῦδε διάστημα ἡμεῖς, οἱ καθήμενοι ἐν τῇ πτέρυγι ταύτῃ, παρέσχομεν ἐξαιρετικὸν παράδειγμα λειτουργίας κοινοβουλευτικοῦ πολιτεύματος. Δὲν θέλω νὰ ἀναπτύξω καὶ νὰ ἐξηγήσω ποία ἦτο ἡ πολιτεία τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν, οἵτινες κάθηνται ἐπὶ τῶν ἑδωλίων τῆς πτέρυγος ταύτης. Ἀφοῦ ἔχω κοινὴν τὴν πολιτικὴν τύχην μετ’ αὐτῶν καὶ τὸ φρόνημα, ἤθελεν ὑποτεθῆ ὅτι ζητῶ νὰ ἀπαγγείλω τὸν πανηγυρικὸν αὐτῶν, νὰ κολακεύσω αὐτούς. Ἀλλὰ ἀπαιτεῖται μέγα θάῤῥος, ἵνα σταυρώσῃ τις τὰς χεῖράς του, καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος καὶ τῶν νόμων, νὰ μεταδίδῃ εἰς ἄλλους πολιτικοὺς ἄνδρας, μετὰ τῶν ὁποίων δὲν τυγχάνει ἐν οὐδεμιᾷ ἐπικοινωνίᾳ πολιτικῇ. Λέγω θάῤῥος, διότι μεγάλην ἀναλαμβάνουσιν εὐθύνην βεβαίως οἱ τοιαύτην ἐξουσίαν μεταδίδοντες εἰς πολιτικοὺς ἄνδρας, μετὰ τῶν ὁποίων δὲν τυγχάνουσιν ἐν πολιτικῇ ἐπικοινωνίᾳ. Ἀξιότιμον μέλος τοῦ Κοινοβουλίου πρό τινων ἡμερῶν, καθ’ ἃ μοὶ ἔλεγε φίλος μου, ἐπιθυμῶν νὰ ἀναπτύξῃ εἰς αὐτὸν τὴν θεωρίαν ταύτην, παρίστα, ὅτι ἡμεῖς ὑπέχομεν πλήρη εὐθύνην διὰ τὴν πολιτικὴν καὶ τὰς πράξεις τοῦ Ὑπουργείου τῆς 18 Ἀπριλίου 1897. Λέγω ταῦτα οὐχὶ διὰ ν’ ἀμφισβητήσω τὴν θεωρίαν τοῦ πολιτικοῦ ἀνδρὸς, ὁ ὁποῖος ταῦτα ἔλεγε πρὸς φίλον μου, διότι ἡ θεωρία εἶναι ὀρθή, ἀλλὰ λέγω ταῦτα διὰ νὰ παραστήσω, ὅτι ὅ,τι ἐπράξαμεν μέχρι τοῦδε τὸ ἐπράττομεν ἐν συνειδήσει τῆς εὐθύνης, τὴν ὁποίαν φέρομεν, καὶ προσδοκῶντες, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει κρίνει ἡμᾶς ἐπιεικῶς, ἐὰν τυχὸν ἤθελε ποτὲ ἀποκαλυφθῆ εἴτε παράλειψίς τις, εἴτε πρᾶξις μὴ προσήκουσα, εἰς τὴν ὁποίαν οἱ Ὑπουργοὶ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1897 περιέπεσαν. Ἀλλὰ τοῦτο ἀπήτει τὸ συμφέρον τοῦ ἔθνους, διότι, ὡς ἀρχόμενος τοῦ λόγου εἶπον, ἡ Βουλὴ τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ ἔθνους ἔπρεπε νὰ ἦναι ὁμοφρονοῦσα, ἵνα παρουσιάζηται ὡς εἷς ἄνθρωπος, ὡς μία γνώμη, μία θέλησις. Τὸ στάδιον τοῦτο ἐτελείωσεν· εἰσερχόμεθα εἰς ἄλλο στάδιον, εἰς τὸ στάδιον τῆς ἐκτελέσεως τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων, οὓς πρόκειται νὰ ἀποδεχθῶμεν. Τὸ στάδιον τοῦτο παρέχει μεγάλας δυσχερείας, πολλὰς περιπλοκὰς, μεγάλους κινδύνους καὶ ἐνδεχομένας ἀποτυχίας τῶν πρὸς διάσωσιν τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων ἐνεργειῶν. Ἑπομένως φυσικὸν εἶναι κατὰ τὸ στάδιον τοῦτο νὰ μὴ τολμῶμεν, νὰ μὴ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος, ἵνα ἐξακολουθῶμεν ἀναλαμβάνοντες τοιαύτην εὐθύνην. Διὰ τοῦτο εὑρίσκω, ὅτι ἡ δήλωσις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἀφοῦ ἐγένετο, μὲ φέρει εἰς τὴν δυσάρεστον θέσιν νὰ μεταδώσω εἰς τὴν Βουλὴν τὴν γνώμην, ἣν ἔχομεν, ὅτι κατὰ τὸ ἀρχόμενον στάδιον δὲν ἔχομεν πλέον τὸ θάῤῥος νὰ ἐξακολουθήσωμεν ὑπέχοντες εὐθύνην διὰ τὰς πράξεις τοῦ Ὑπουργείου.

§43ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κύριος Πρωθυπουργὸς ὑπέβαλε τὴν ἑξῆς πρότασιν: «Ἡ Βουλὴ, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀναβάλλει τὰς συνεδριάσεις της.» Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔχει τὸν λόγον.

§44Λ. ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καὶ ἐγὼ, κύριε Πρόεδρε, φρονῶ, ὅτι ὀρθῶς ἔπραξεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, περιορισθεὶς μόνον νὰ ἀνακοινώσῃ τοὺς προκαταρκτικοὺς ὅρους τῆς συνθήκης εἰς τὴν Βουλὴν, χωρὶς νὰ ζητήσῃ παρ’ αὐτῆς οὔτε συγκατάθεσιν, οὔτε ψῆφον. Τοῦτο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔπραξε, νομίσας, ὅτι πρέπει ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀναλάβῃ πᾶσαν τὴν εὐθύνην διὰ τὸ γενόμενον ἔργον, διότι, ἀφοῦ ἡ συνθήκη προσκρούει εἰς διατάξεις συνταγματικὰς, περιορίζουσα τὰ δικαιώματα τῆς Βουλῆς καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ Στέμματος, δὲν εἶναι πρέπον νὰ ζητήσῃ ἐπὶ τοιαύτης συνθήκης ψῆφον τῆς Βουλῆς. Ἡ ἔποψις αὕτη δυνατὸν νὰ ἦναι ὀρθὴ, ἠδύνατό τις ὅμως νὰ εἴπῃ ἀφ’ ἑτέρου, ὅτι, ἂν αἱ Δυνάμεις κηρύττουν αὐτὴν ἐκτελεστὴν ἄνευ μνείας τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς ἢ τῆς κυρώσεως τοῦ Βασιλέως, ἔλαβον ἐκ τῆς Κυβερνήσεως τὴν ἐξουσίαν νὰ πράξωσι τοῦτο, μεσολαβοῦσαι. Ἑπομένως δὲν εἶχε λόγον καὶ ἀνάγκην ἡ συνθήκη περὶ τῆς συγκαταθέσεως αὐτῶν νὰ μνημονεύσῃ. Αὕτη ὅμως κατὰ τὸ πολίτευμα εἶναι ἀναγκαία, ἀλλ’ εἶναι ἔργον ἡμῶν νὰ τὸ πράξωμεν καὶ οὐχὶ τῶν Δυνάμεων. Οὐδόλως βεβαίως ἐνοήσαμεν, ὅτι νομίμως θὰ ὑποταχθῶμεν εἰς τὴν συνθήκην, πρὶν ἡ Βουλὴ ἐντὸς τῶν ὁρίων, ἐντὸς τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα ἔχει ἐκ τοῦ Συντάγματος, ψηφίσῃ αὐτήν. Ἀλλ’ εἶναι καὶ ἄλλος λόγος, τὸν ὁποῖον παρέλειψεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ὅστις δικαιολογεῖ τὴν γνώμην, ὅπως μὴ ζητηθῇ σήμερον ἐπὶ τῶν προκαταρκτικῶν ὅρων τῆς συνθήκης ἡ ψῆφος ἢ ἡ γνώμη τῆς Βουλῆς. Ἡ συνθήκη, ὡς σήμερον ἔχει, σχεδὸν οὐδὲν περιέχει τὸ συντετελεσμένον καὶ πλῆρες ἐπὶ τῶν οὐσιωδεστέρων διατάξεων αὐτῆς, καὶ ἂν ἡ Βουλὴ ἤθελεν ἀποφανθῆ νῦν ἐπὶ τῶν ὅρων τῆς συνθήκης αὐτῆς, ἤθελεν ἐπαναλάβει δὶς τὸ αὐτὸ ἔργον, διότι θὰ ἠναγκάζετο μετά τινας ἡμέρας νὰ ψηφίσῃ νόμους ἢ νὰ ἐγκρίνῃ σχέδια νέας διαχαράξεως τῶν συνόρων, ἢ τὴν συνθήκην τὴν ὁριστικήν, καὶ δὲν εὑρίσκω πρέπον καὶ εὔλογον νὰ ψηφίζῃ ἡ Βουλὴ δὶς περὶ τῶν αὐτῶν πραγμάτων. Ἄλλως τε περὶ πολλῶν διατάξεων τῆς συνθήκης εἶναι ἀδύνατον νὰ φέρῃ ψῆφον σήμερον ἡ Βουλὴ, ἀγνοοῦσα τοὺς ὅρους, ὑφ’ οὓς θὰ διατυπωθῶσιν, ἄνευ δ’ αὐτῶν ἐπικίνδυνον ν’ ἀποδεχθῇ αὐτὰς κατ’ ἀρχήν. Οὕτω περὶ τοῦ ἐλέγχου οὐδεμίαν ἔχει διατύπωσιν, οὔτε περὶ τοῦ συμβιβασμοῦ μετὰ τῶν κατόχων τῶν παλαιῶν δανείων, οὔτε ἀκόμη ἐπ’ αὐτοῦ τοῦ κανονισμοῦ τῶν συνόρων ἔχομέν τι ὁριστικόν. Δι’ αὐτοὺς τοὺς λόγους νομίζω, ὅτι καλῶς ἡ Κυβέρνησις ἔπραξε, μὴ ζητήσασα παρὰ τῆς Βουλῆς ψῆφον, ἀλλ’ ἀρκεσθεῖσα εἰς μόνον ἀνακοίνωσιν τῆς συνθήκης. Καλῶς ἐπίσης ἔπραξε, κατ’ ἐμὲ, ἡ Κυβέρνησις, ἐκφράσασα τὴν γνώμην αὑτῆς ἐπὶ τῆς συνθήκης, τῆς ὁποίας ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μετὰ πολλοῦ μὲν πατριωτισμοῦ ἐξετραγώδησε τοὺς ὅρους τοὺς φοβεροὺς καὶ ἐπαχθεῖς καὶ ἀδίκους, συνεπέρανεν ὅμως, συμβουλεύσας ἐξ ἀνάγκης τὴν παραδοχήν. Παραφροσύνη θὰ ἦτο νὰ θελήσῃ τις τὴν ἀπόῤῥιψιν αὐτῆς σήμερον νὰ συμβουλεύσῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ἀφοῦ ἡ ἐξακολούθησις τοῦ πολέμου εἶναι ἀδύνατος. Φρονῶ δὲ καὶ ἐγὼ, ὅτι ἀληθῶς παραφροσύνη θὰ ἦτο τοῦτο, ὄχι μόνον διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξέθεσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ διότι δεχθεῖσα ἅπαξ ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐμπιστευθῇ εἰς τὰς Δυνάμεις τὴν μεσολάβησιν ὑπὲρ συνομολογήσεως τῆς εἰρήνης καὶ ν’ ἀποδεχθῇ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, ὡς ἀπῄτησαν, τὴν περὶ τῶν ὅρων τῆς εἰρήνης μεταξὺ Τουρκίας καὶ Ἑλλάδος συνθήκην, ὑπεχρέωσεν ἔκτοτε τὸ Κράτος διὰ προσθέτου καταναγκαστικῆς δυνάμεως, τῆς τῶν ἓξ Δυνάμεων, ὅπως ὑποκύψῃ εἰς αὐτούς. Ἄνευ αὐτῆς τῆς προϋποταγῆς τῆς Ἑλλάδος δὲν ἦτο δυνατὸν αἱ ἓξ Δυνάμεις ν’ ἀναλάβωσιν οἱανδήποτε διαπραγμάτευσιν περὶ ἀνακωχῆς καὶ εἰρήνης μετὰ τῆς Τουρκίας. Ἐπενεργεῖ λοιπὸν ἐκτὸς τῆς Τουρκικῆς βίας σήμερον καὶ ἡ τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων, διότι μὴ λησμονῶμεν, ὅτι ἀρνούμενοι νὰ δεχθῶμεν τὴν προκαταρκτικὴν εἰρήνην, ὡς συνωμολογήθη ὑπὸ τῶν Δυνάμεων, θέλομεν προκαλέσει, ὄχι μόνον, νῦν ἢ βραδύτερον, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἐπανάληψιν τοῦ πολέμου μετὰ τῆς Τουρκίας, ἀλλὰ θέλομεν προκαλέσει καθ’ ἡμῶν καὶ τὴν βίαν τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων. Αὗται ἐξ ἀνάγκης ἤθελον βίαν μετέλθει, ἂν ἔβλεπον, ὅτι τὸ Κράτος τὸ Ἑλληνικὸν, ἀφοῦ διὰ τῶν νομίμων ἀντιπροσώπων του ἀνέθεσεν εἰς αὐτὰς ἄνευ ἐπιφυλάξεως νὰ συνομολογήσωσι πρὸς τὴν Τουρκίαν τοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης, ἤθελε σήμερον ἀρνηθῆ νὰ παραδεχθῇ αὐτούς. Φανερὸν ὅτι αἱ Δυνάμεις ἀνέλαβον ἀπέναντι τῆς Τουρκίας ἐξ ἀνάγκης τὴν ὑποχρέωσιν, ὅπως ἐπιβάλωσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἐν ἀνάγκῃ διὰ μέσων καταναγκασμοῦ, τὴν εἰρήνην, διότι ἄλλως δὲν θὰ ἐδέχετο ἡ Τουρκία νὰ ἀναστείλῃ τὸν στρατὸν αὐτῆς. Ἀρνουμένη ἡ Ἑλλὰς, θὰ ἐπέβαλλον εἰς αὐτὰς τὴν ἀνάγκην χρήσεως βίας. Οὐ μόνον λοιπὸν διὰ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξέθηκεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ ἔντιμος ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς, ἀλλὰ καὶ διότι ἀρνούμενοι θέλομεν προσθέσει καθ’ ἡμῶν αὐτῶν τὴν πίεσιν καὶ τὴν βίαν τῶν ἓξ Μ. Δυνάμεων, εἴμεθα ἠναγκασμένοι νὰ τὴν δεχθῶμεν. Ἀλλ’ ἐνῷ ἀνακοινώσασα τὴν συνθήκην ἁπλῶς καὶ συστήσασα τὴν παραδοχὴν αὐτῆς ὡς ἀνάγκην ἡ Κυβέρνησις καλῶς ἔπραξε, δὲν εὑρίσκω ὅτι εἶναι εἴτε εὔθετον εἴτε ἀναγκαῖον νὰ ζητῇ παρὰ τῆς Βουλῆς μετὰ τοῦτο ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Βεβαίως ἡ Κυβέρνησις ὀφείλει νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ περαιτέρω ἔργον τῆς συνθήκης, ὡς διαγράφεται ἐν αὐτῇ. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο δὲν ἔχει ἀνάγκην ψήφου ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ἐφ’ ὅσον εἶναι Κυβέρνησις τοῦ Κράτους, —καὶ ἀρκούντως εἶναι τοιαύτη, ἀφοῦ ἀπολαμβάνει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Βασιλέως καὶ τῆς ὑποστηρίξεως τῆς Βουλῆς,— ἔχει τὸ δικαίωμα καὶ τὸ καθῆκον νὰ φροντίσῃ, ὅπως ἐκτελέσῃ ὅλα, ὅσα ἡ προκαταρκτικὴ εἰρήνη ἐπιβάλλει εἰς τὸ Κράτος. Διὰ τοιοῦτον ἔργον δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ἀρκεῖ ὅτι εἶναι ἡ Κυβέρνησις τοῦ Κράτους. Πρὸς διαπραγματεύσεις μάλιστα συνθηκῶν ἡ Βουλὴ εἶναι πολὺ πλέον ξένη παρ’ ὅ,τι εἰς ἄλλα θέματα, διότι, ὡς εἶναι γνωστὸν, τὰς συνθήκας συνομολογεῖ ὁ Βασιλεύς, ἀνακοινῶν μόνον αὐτὰς εἰς τὴν Βουλήν, ὅταν τὸ ἐγκρίνῃ. Ἐφ’ ὅσον ὁ Βασιλεὺς ἐμπιστεύεται εἰς τοὺς Ὑπουργούς του τὴν διαχείρισιν αὐτοῦ τοῦ δικαιώματος, νομίζω ὅτι δὲν ἔχουν οὗτοι λόγον νὰ προκαλέσωσι τὴν ἐκδήλωσιν καὶ γνώμης τῆς Βουλῆς. Βεβαίως ἡ σύμπραξις τῆς Βουλῆς εἶναι ἀναγκαία πρὸς παραδοχὴν πολλῶν διατάξεων, περιλαμβανομένων εἰς τοὺς ὅρους τῆς προκαταρκτικῆς συνθήκης, καὶ ὅταν ἐπιστῇ ἡ στιγμή, θέλει ἐπ’ αὐτῶν ἀποφανθῆ ἡ Βουλή. Βεβαίως τότε θὰ ἐκφράσῃ τὴν γνώμην της, ἀλλὰ θὰ τὴν ἐκφράσῃ ἔχουσα συμπεπληρωμένα ἔργα ἐνώπιόν της καὶ πᾶν ὅ,τι εἶναι ἀναγκαῖον πρὸς μόρφωσιν γνώμης. Σήμερον θὰ ἦτο πρόωρος ἡ γνώμη της περὶ αὐτῶν. Ἐὰν σήμερον μετὰ τὴν ὑποβολὴν τῆς συνθήκης, συνθήκης τὴν ὁποίαν δικαίως κατέκρινεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ἀλλὰ τὴν ὁποίαν δὲν δύναται ν’ ἀπαρνηθῇ καὶ διὰ τὴν ὁποίαν εἶναι ὑπεύθυνος ἡ Κυβέρνησις, διότι τὴν προεκάλεσε καὶ κατέστησεν ὑποχρεωτικὴν διὰ τῆς ἐντολῆς πρὸς τὰς Δυνάμεις, καὶ διὰ τῆς ἄλλης, ἀσθενοῦς ἔστω, συμμετοχῆς της κατὰ τὴν πρόοδον τῶν διαπραγματεύσεων, καὶ τὴν ὁποίαν ἐσύστησε νὰ δεχθῶμεν, μεθ’ ὅσα περιέγραψε βάρη καὶ περιορισμοὺς δικαιωμάτων, ἐὰν, λέγω, μεθ’ ὅλα ταῦτα κληθῇ ἡ Βουλὴ ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως νὰ ἐκφράσῃ τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς αὐτὴν, ἀδύνατον νὰ μὴ ἐκληφθῇ ἀπὸ σήμερον ἐπιδοκιμάσασα τὰς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν τοῦτο θελήσῃ νὰ πράξῃ ἡ Βουλή, δὲν θέλει πράξει ὀρθῶς. Πρέπει νὰ κομισθῶσι πρὶν τὰ νομοσχέδια καὶ ἡ ὁριστικὴ συνθήκη, πρέπει νὰ λάβῃ γνῶσιν ἡ Βουλὴ ὅλων τῶν σχετικῶν ἐγγράφων, ἐξ ὧν διαφωτίζεται ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως. Μόνον τότε, ἀντιλαμβανόμενοι τῶν πραγμάτων, θὰ ἐκφέρωμεν ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων ψῆφον. Ἐὰν σήμερον ἐκφέρωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης μετὰ τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, δόντος ἐν πολλοῖς λογοδοσίαν, θὰ δώσωμεν ψῆφον ἐπὶ πραγμάτων, τὰ ὁποῖα ἐν πολοῖς ἀγνοοῦμεν. Διὰ τοῦτο θεωρῶ, ὅτι οὔτε ὁ προσήκων χρόνος εἶναι ὁ παρών, οὔτε ἀναγκαία τοιαύτη ψῆφος, ζητουμένη παρὰ τῆς Κυβερνήσεως, διότι, ὡς εἶπον, ἀφοῦ εἶναι Κυβέρνησις, ἀφοῦ ἀπολαμβάνει τῆς ἐμπιστοσύνης τοῦ Στέμματος, τὸ ὁποῖον μόνον συνομολογεῖ τὰς συνθήκας, ἀρκεῖ τοῦτο, ὅπως ἐξακολουθήσῃ τὸ ἔργον της μετὰ τὴν προκαταρκτικὴν συνθήκην. Διὰ τοῦτο θὰ ἀρνηθῶμεν ψῆφον. Μὴ ἀποφαινόμενοι σήμερον ἐπὶ τοιαύτης προτάσεως, δὲν ἐννοοῦμεν νὰ μεμφθῶμεν τὴν Κυβέρνησιν, οὐδὲ νὰ ἐκφράσωμεν δυσπιστίαν ἐπ’ αὐτῆς, ἀλλὰ θεωροῦμεν ἄκαιρον καὶ πρόωρον, ἔτι δ’ ἐπιζήμιον, νὰ δώσωμεν ψῆφον ἐμπιστοσύνης. Οὐδεὶς παρεμβάλλει πρόσκομμα αὐτῇ, ὅπως ἐξακολουθήσῃ κυβερνῶσα ἑωσσοῦ συμπληρωθῇ τὸ ἔργον. Πρὸς τοῦτο δὲν ἔχει ἀνάγκην νέας ψήφου ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς. Ὅταν παρουσιάσῃ πλήρη τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἠθέλησε νὰ ἀναλάβῃ καὶ ἐξετέλεσε, τότε θὰ ἦναι ὁ κατάλληλος χρόνος, ὅπως ἡ Βουλὴ ἐκφέρῃ ψῆφον. Διὰ τοῦτο, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἐπιμείνῃ εἰς τὴν πρότασίν της, ζητοῦσα ψῆφον ἐμπιστοσύνης, ἡμεῖς θέλομεν ἀρνηθῆ ψῆφον.

§45ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ὑπάρχει δευτέρα γνώμη περὶ τῆς ἐπιβεβλημένης ἀνάγκης εἰς τὴν ὁποίαν τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος καὶ ἡ Βουλὴ εὑρίσκεται, ὅπως ὑποταχθῇ εἰς τὴν ἀνωτέραν βίαν. Νομίζω ὅτι ἄνευ διαμαρτυριῶν καὶ μετὰ γενναιότητος ὀφείλομεν νὰ ὑποταχθῶμεν εἰς αὐτὴν, ἐλπίζοντες ὅτι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἀντιπροσωπεύουσι τὴν βίαν καὶ τὴν δύναμιν, δὲν θὰ λησμονήσωσιν εἰς τὰς μελλούσας διαπραγματεύσεις, ὅτι ἀντιπροσωπεύουσι συνάμα καὶ τὸν χριστιανικὸν πολιτισμὸν, καὶ ὅτι θὰ φανῶσι δικαιότεροι καὶ ἄξιοι τοῦ πολιτισμοῦ τούτου πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ μέρος τῆς εὐρωπαϊκῆς οἰκογενείας. Ἀλλ’ ἐνῷ ὑπείκοντες εἰς τὴν βίαν ὑφιστάμεθα τὰς θυσίας, αἵτινες μᾶς ἐπιβάλλονται, ἡ πρότασις τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἔρχεται νὰ ἐπιβάλῃ νέαν θυσίαν εἰς τὸ Κοινοβούλιον. Δὲν πρέπει νὰ λησμονήσωμεν, ὅτι μία τῶν διατάξεων τῆς προκαταρκτικῆς εἰρήνης εἶναι, ὅτι πρέπει νὰ ὑποβληθῇ εἰς τὴν Βουλὴν νόμος περὶ τοῦ ἐλέγχου, ὅστις θέλει συνταχθῆ μετὰ προηγουμένην συγκατάθεσιν τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων, καὶ ὅστις ὑπὸ τοιοῦτον ὅρον ὑποβαλλόμενος δὲν εἶναι δυνατὸν μήτε νὰ συζητηθῇ μήτε ν’ ἀποῤῥιφθῇ ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου ζητεῖ νὰ ἐκφράσῃ ἐκ τῶν προτέρων ἐμπιστοσύνην ἡ Βουλὴ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ζητεῖ, ὅπως ἡ Βουλὴ ἀπεκδυθῇ καθ’ ὁλοκληρίαν πάσης συμμετοχῆς, πάσης γνώμης εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ νόμου τούτου. Δὲν ἐπιτρέπεται εἰς Κοινοβούλιον νὰ ὑποβληθῇ εἰς τοιαύτην θυσίαν. Τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον, μὴ δυνάμενον νὰ συζητήσῃ ἢ ἀποῤῥίψῃ νόμον συνταχθησόμενον μετὰ προηγουμένην συγκατάθεσιν τῶν Δυνάμεων, πρέπει ἀναμφισβητήτως νὰ λάβῃ καθ’ ἕνα οἱονδήποτε τρόπον συμμετοχὴν εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ νόμου τούτου. Ἀλλ’ ἐκφράζον ἐκ τῶν προτέρων τὴν ἐμπιστοσύνην του πρὸς τὴν Κυβέρνησιν καὶ διακόπτον τὰς ἐργασίας του, ἀπεκδύεται πάσης τοιαύτης συμμετοχῆς. Καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ διατάξεων τῶν προκαταρκτικῶν τῆς εἰρήνης, τῶν ἀφορωσῶν τὴν ἐκκένωσιν τῆς Θεσσαλίας καὶ τὰ προνόμια τῶν Ἑλλήνων ὑπηκόων ἐν Τουρκίᾳ, δὲν δύναται ἐκ τῶν προτέρων ἡ Βουλὴ νὰ προεξοφλήσῃ τὴν γνώμην καὶ τὴν ψῆφον αὐτῆς. Χωρὶς ἑπομένως νὰ ἐξετάσω κατὰ πόσον δύναται νὰ στηριχθῇ ἡ ζητουμένη ψῆφος ἐμπιστοσύνης ἐπὶ τῆς παρελθούσης πορείας τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἐπηρεαζόμενος ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων, τὰ ὁποῖα θέλει φέρει ἐν τῷ μέλλοντι, δὲν δύναμαι νὰ ἐκφράσω δυσπιστίαν ἢ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Καὶ ἐγὼ καὶ οἱ φίλοι μου δὲν ἀποτελοῦμεν ἀριθμὸν δυνάμενον νὰ ἐπηρεάσῃ τὴν ὕπαρξιν τῆς Κυβερνήσεως, καὶ εὐθυνόμενον διὰ τὰς πράξεις αὐτῆς. Ἑπομένως δὲν ὑποχρεούμεθα νὰ ἀποκρούσωμεν τοιαύτην εὐθύνην, μὴ ἐπιβαλλομένην εἰς ἡμᾶς ἀλλὰ βεβαίως δὲν δυνάμεθα νὰ ἀναδεχθῶμεν τὴν εὐθύνην, ἀφήνοντες ἐκ τῶν προτέρων τὴν Κυβέρνησιν ὅλως ἐλευθέραν νὰ διεξαγάγῃ κατὰ βούλησιν τὰ ζητήματα τῆς ὁριστικῆς εἰρήνης, καὶ ἐλαττοῦντες τὴν ἐξουσίαν καὶ τὰ δικαιώματα τοῦ Κοινοβουλίου. Διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς θὰ ἀρνηθῶμεν ψῆφον.

§46Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐννοῶ, κύριοι Βουλευταὶ, ὅτι ζήτημα ἐμπιστοσύνης εἶναι ἐξόχως κατεπεῖγον, ἰδίως προτεινόμενον εἰς τὰς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς διατελοῦμεν. Ἄν ὑπάρχωσι πολλοὶ ἀνυπομονοῦντες νὰ ἴδωσι τὸ πέρας τῆς πρὸ μικροῦ ἐκραγείσης ὑπουργικῆς κρίσεως, θέλω νὰ συγκαταλεχθῶ μεταξὺ αὐτῶν, διότι ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἀντιπροσωπεύω μίαν τῶν τουρκοπατημένων ἐπαρχιῶν. Σήμερον ἔλαβον τηλεγράφημα ἐκ Ξηροχωρίου ἐκ μέρους τῶν ἐκεῖ προσφύγων, τὸ ὁποῖον δὲν ἀναγινώσκω, διότι τὸ εἶδον δημοσιευμένον ἐν ταῖς ἐφημερίσιν, εἰς τὸ ὁποῖον περιγράφεται ἡ φρικώδης κατάστασις, εἰς ἣν περιῆλθον οἱ συμπολῖται ἡμῶν ἕνεκα τῆς δικαιοσύνης τῆς Εὐρώπης. Ἀλλ’ ἂν ὑπάρχῃ κατεπεῖγον, δὲν ἕπεται ὅτι πρέπει νὰ στραγγαλισθῇ ἡ συζήτησις, συζήτησις οὕτω σπουδαία, συζήτησις, κατὰ τὴν ὁποίαν πρόκειται ν’ ἀποφασισθῇ ὁ χρόνος, καθ’ ὃν θέλει ἐξακολουθεῖ ἡ Θεσσαλία ὑπὸ τὸν τουρκικὸν ζυγόν. Συζήτησις, κατὰ τὴν ὁποίαν πρόκειται ν’ ἀποφασισθῇ αὐτὴ ἡ ἀνεξαρτησία τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, δὲν δύναται νὰ διεξαχθῇ ὑπὸ τὰς συνθήκας, ὑπὸ τὰς ὁποίας ἤρξατο ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅστις ἐπὶ πολλὴν ὥραν ἐξέθηκεν εἰς τὴν Βουλὴν ὅλην τὴν ἱστορίαν τῶν διαπραγματεύσεων, ἀλλ’ ἀνεφέρετο συγχρόνως εἰς Λευκὴν Βίβλον, τὴν ὁποίαν ἐκεῖνος εἶχεν ἀναγνώσει, ἀλλ’ οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἄλλος, μὴ διανεμηθεῖσαν ἔτι. Δὲν θέλω νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ὅλοι ἀντελήφθημεν τῶν γαλλικῶν περικοπῶν, ἃς ἀνέγνωσεν· ἀλλ’ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ συνέλθωμεν καὶ ἐκ τῆς προτάσεως, τὴν ὁποίαν εὐηρεστήθη ὁ ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴς νὰ ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἔπαυσε νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν, ὡς ἐὰν ἔλεγεν ὅτι ἤρχισε νὰ ἔχῃ «εἰς τὸν ἑαυτόν του». Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ συζητήσωμεν. Καὶ λαμβάνω τὴν τιμὴν νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν πρότασιν ἀναβολῆς διὰ τὴν αὔριον.

§47ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐγὼ δὲν ἐννοῶ, τί ζήτημα θέλει ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος νὰ συζητηθῇ αὔριον. Νομίζω ὅτι προσθέτομεν εἰρωνείαν εἰς τὴν θλιβερὰν θέσιν καὶ τοῦ Κράτους καὶ τῆς Βουλῆς, ὅτι προσθέτομεν θλιβερὰν παρῳδίαν. Ὅταν ἤκουσα,—κατόπιν τῶν ὅσα ἐξετέθησαν, ὅτι ἀνετέθη τὸ πᾶν εἰς τὰς Δυνάμεις,—νὰ γίνεται λόγος περὶ ψήφου ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς, ἐνόμισα ὅτι θὰ ὑποβληθῇ πρὸς τὴν Βουλήν, ἵνα ἐκφράσῃ καὶ αὐτὴ τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς τὰς Δυνάμεις. Μὴ δὲν εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, δὲν λέγουσι καὶ τὰ ἔγγραφα, ὅτι ἡμεῖς οὐδὲν ἄλλο ἐπράξαμεν, εἰμὴ νὰ ἀναθέσωμεν εἰς τὰς Δυνάμεις τὴν τύχην καὶ τὰ δικαιώματα τῆς Ἑλλάδος; Μὴ δὲν εἶπεν ἡ Κυβέρνησις, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ἔπραξεν, εἰμὴ νὰ ὑποταχθῇ εἰς τὴν βίαν τῶν Δυνάμεων, ἀφοῦ ὑπετάχθη εἰς τὴν βίαν τῶν ὅπλων τῆς Τουρκίας; Πῶς ὁμιλοῦμεν πλέον περὶ γνώμης καὶ περὶ συζητήσεως καὶ περὶ ἐμπιστοσύνης τῆς Βουλῆς; Τὸ κατ’ ἐμὲ, ἤθελον ἤδη ἐπικαλεσθῆ τὴν φιλοπατρίαν καὶ τὸν ἱπποτικὸν χαρακτῆρα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, παρακαλῶν αὐτὸν ν’ ἀποσύρῃ τὴν πρότασιν ταύτην, ἥτις ἀποβαίνει ἀληθὴς πρὸς τὴν Βουλὴν εἰρωνεία. Ἐννοῶ νὰ ζητῇ, προκειμένου περὶ ἐξωτερικοῦ ζητήματος ἐκκρεμοῦς, μία Κυβέρνησις τὴν ἐμπιστοσύνην τῆς Βουλῆς, ὅταν πρόκειται νὰ ἐνισχυθῇ πρὸς ἀληθῆ τινα δρᾶσιν, ἀλλ’ ὅταν πρόκειται νὰ ἐνισχυθῇ πρὸς ἐξακολούθησιν ὑποταγῆς εἰς τὴν βίαν, τοῦτο θὰ ἦτο μία ἐμπιστοσύνη κοινοβουλευτικὴ πρωτοφανὴς καὶ ἰδιόῤῥυθμος. Ἡ Κυβέρνησις οὐδὲν ἄλλο πράττει ἀπὸ καιροῦ, εἰμὴ, ὡς ἡ ἰδία εἶπε, νὰ ὑποτάσηται ἀπρακτοῦσα. Ἀλλ’ εἰς τοιαύτην θέσιν Κυβερνήσεως θὰ ἥρμοζεν ἴσως ἡ Βουλὴ νὰ ἐκφράσῃ πρότασιν ἁπλῆς συμπαθείας. Τὰ παθήματα τῆς Κυβερνήσεως εἶναι παθήματα τοῦ ἔθνους, διὰ τὴν περιπέτειαν τοῦ ὁποίου τὴν στιγμὴν ταύτην δὲν δύναται, εἰμὴ δάκνουσα τὰ χείλη ἡ Βουλὴ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς Ἑλλάδος νὰ σιωπᾷ. Δύνανται οἱ κύριοι Πρωθυπουργοί, ὁ ἐνεστὼς καὶ ὁ προηγούμενος, ὡς ἐκ τῆς εἰδικῆς θέσεως αὐτῶν, νὰ ὁμιλοῦν ἐφ’ ἱκανὴν ὥραν ἀπὸ τοῦ βήματος. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς βεβαίως εἶχε καθῆκον νὰ ἐκθέσῃ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰ λεχθέντα, καὶ ὁ κ. πρώην Πρωθυπουργὸς ἐκαλεῖτο ἴσως καὶ αὐτὸς νὰ ὁμιλήσῃ, ἀλλ’ ἡ θέσις τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς, ἐὰν αἰσθάνεται τὴν κατάστασιν τοῦ ἔθνους, δὲν εἶναι ν’ ἀκούῃ προτάσεις περὶ ἐμπιστοσύνης καὶ τὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ὑπομιμνήσκουσι πλέον μόνον τὰ συνήθη ἐκεῖνα, τὰ παρασκευάσαντα τὰ δεινὰ τῆς πατρίδος. Ἐμπιστοσύνη ἐξεφράσθη πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ὅταν ἡ Κυβέρνησις ἀνελάμβανεν ἐθνικὸν ἀγῶνα. Τότε τῷ ὄντι ἠδύνατο νὰ ἐνισχυθῇ ἡ Κυβέρνησις ἀπὸ τὴν Βουλήν, καὶ τοῦτο ἐγένετο οὐχὶ διὰ τὸν τύπον τοῦ νὰ λάβῃ κοινοβουλευτικὸν χρίσμα. Τούτου οὐδὲ ὑπῆρχεν ἀνάγκη. Κυβέρνησις ὑποδειχθεῖσα ἐκ τῶν περιστάσεων καὶ διορισθεῖσα ὑπὸ τοῦ Βασιλέως ἦτο βεβαίως Κυβέρνησις συνταγματική· Ἀλλ’ εἶχεν ἀνάγκην τῆς ψήφου ἐκείνης, διότι ἐπρόκειτο νὰ ἀποδυθῇ εἰς ἀγῶνα τοῦ ἔθνους ὁλοκλήρου, καὶ ἡ Βουλὴ παρέσχε τὴν ἐνίσχυσιν τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτῆς. Ἀλλὰ τὸ Κράτος, δι’ οἱουσδήποτε λόγους, συνέβη νὰ ἡττηθῇ· πρὸς τί ἆρά γε ζητεῖται σήμερον πάλιν ἡ ἐμπιστοσύνη; Ἡ ψῆφος τῆς ἐμπιστοσύνης δύναται νὰ σημαίνῃ, κατὰ παρανόησιν θλιβεράν, ὅτι τὰ ἤδη πραχθέντα ἐγένοντο ἐξ ἐλευθέρας θελήσεως τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ταύτην τὴν πολιτικὴν ζητεῖται νὰ ἐγκρίνῃ καὶ ἡ Βουλή. Τὸ κατ’ ἐμὲ, θὰ παρεκάλουν ν’ ἀποφύγωμεν τοιαύτας ἐννοίας. Καὶ ἐλπίζω ὅτι πρῶτος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀναλαμβάνων αὐτὸς τὴν εὐθύνην, θὰ σπεύσῃ ν’ ἀπομακρύνῃ ἀπὸ τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων τὴν ὑπόνοιαν, ὅτι σπεύδει προθύμως νὰ ἐγκρίνῃ τὰ πραχθέντα ὡς πράξεις τῆς Κυβερνήσεως. Λοιπὸν οὐχὶ ἁπλῶς—διότι δὲν πρόκειται περὶ τούτου— ἀρνούμενος ψῆφον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, λέγω ταῦτα, ἀπ’ ἐναντίας, δίδων, οὕτως εἰπεῖν, ψῆφον πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, παρακαλῶ αὐτὴν νὰ μὴ συμμετάσχῃ τῆς ὑποβολῆς τοιαύτης πρὸς τὴν Βουλὴν προτάσεως, διότι δὲν ἔχει ἀνάγκην σήμερον νέας ψήφου, οὔτε χάριν ἑαυτῆς, οὔτε χάριν τοῦ Κράτους· πιστεύω δὲ, ὅτι ἡ Κυβέρνησις, ὡς καὶ ἡ Βουλὴ, σκέπτεται σήμερον μόνον περὶ τῆς τύχης τοῦ Κράτους καὶ τοῦ ἔθνους, καὶ οὐχὶ περὶ ἄλλων.

§48Γ. ΠΕΤΟΥΣΗΣ. Ἐάν τις τῶν προαπελθόντων ἐξόχων ἀνδρῶν τῆς μεγάλης Ἑλλάδος παρίστατο κατὰ τὴν ὥραν ταύτην εἰς τὸ Κοινοβούλιον τοῦτο, ἤθελεν ὁρμητικῶς ἐξέλθει ἐκ τῶν θυρῶν αὐτοῦ, διὰ νὰ μὴ ἀκούσῃ τὰ ἤδη λεγόμενα. Ἡ Κυβέρνησις μετὰ τὰ συμβεβηκότα, τὰ ὁποῖα καταθλίβουσιν ἡμᾶς, καὶ τὰ ὁποῖα παρ’ ἀξίαν ὑπέστη ὁ Ἑλληνισμὸς, ἦλθε φέρουσα τοὺς προκαταρκτικοὺς ὅρους τῆς εἰρήνης καὶ εἶπε πρὸς ἡμᾶς: «Δὲν θέλω ἡ Βουλὴ νὰ εἰσέλθῃ ἀπὸ τοῦδε εἰς τὴν περιπέτειαν τῆς συζητήσεως τῶν ὅρων τούτων, συνεπάγουσα τὴν εὐθύνην ἐπὶ τῶν θιγομένων προνομιῶν τοῦ Συντάγματος, τοῦ Στέμματος καὶ τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων τοῦ Κράτους· τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών μου θὰ φέρω ἐγὼ μόνη, καὶ θὰ σκεφθῶ, τί δύναμαι νὰ πράξω. Δόσατέ μου τὴν ἐλευθερίαν ταύτην.» Καὶ ἐνῷ ἔπρεπε πάντες ν’ ἀφήσητε τὴν εὐθύνην εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἔρχεσθε νὰ γεννήσητε ζητήματα ἐξουσίας, πρὸς βλάβην τῆς πασχούσης Πατρίδος, διὰ τὸ μέγα πάθημα τῆς ὁποίας πολὺ συνετελέσαμεν πάντες, καὶ θέλετε νὰ πολεμήσητε τὴν πρότασιν ταύτην τῆς Κυβερνήσεως, πρὸς τίνα ἀποβλέποντες σκοπόν; Εἶναί τις ἐξ ὑμῶν ἐνταῦθα, ὁ δυνάμενος νὰ εἴπῃ: «ἐγώ εἰμι Ξενοφῶν ὁ Ἀθηναῖος· ἀποθανόντος τοῦ Κλεάρχου καὶ τῶν λοιπῶν συστρατηγῶν αὐτοῦ, ἀναλαμβάνω τὴν ἀρχηγίαν τῶν Μυρίων»; Ἂν ἦναί τις τοιοῦτος, ἂς ἔλθῃ ἐδῶ νὰ τὸ εἴπῃ, καὶ ἂς ἦναι βέβαιος, ὅτι θὰ εὕρῃ τοὺς ἐπὶ τῶν ὀρέων ἱσταμένους, ἑτοίμους νὰ φιλονεικήσωσι τὸ ἔδαφος αὐτὸ βῆμα πρὸς βῆμα ἀπέναντι τοῦ ἐχθροῦ. Ἀλλ’ ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ τοιοῦτος, ἐὰν ἔπαυσε νὰ γεννᾷ ἡ γῆ αὕτη ἄνδρας πολιτικοὺς καὶ στρατιωτικούς, (καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ μεγίστη τῶν ἐλλείψεων) μὴ θελήσητε ν’ ἀναξέσητε πληγὰς κατὰ τὴν ὥραν ταύτην, προκαλοῦντες συζητήσεις, διότι θὰ λάβητε τὴν ἀπάντησιν, ὅτι δὲν ἡττήθη ἡ Ἑλλὰς, ἀλλὰ παρεσκευάσθη πρὸς ἧτταν (χειροκροτήματα). Ὅταν ἓν τάγμα μάχηται κατὰ συνταγμάτων ἐχθρικῶν καὶ τὸ τάγμα ἐκεῖνο κατὰ σύμπτωσιν δὲν σύγκειται ἐκ τῶν ὀρεινῶν ἀνδρῶν, ἀλλ’ ἐξ ἐκείνων τῶν ἐπαρχιῶν τῆς Ἑλλάδος, τῶν ὁποίων τοὺς κατοίκους ἐγνωρίζομεν ὡς ποιητὰς καὶ ὡς μουσικοὺς, καὶ ἔρχηται εἰς χεῖρας μετὰ τοῦ ἐχθροῦ εἰς τὰ Πέντε Πηγάδια καὶ δὲν ὑποχωρῇ, ἀλλ’ ἀνασπᾷ τὰς μαχαίρας καὶ ἀμφισβητῇ τὴν νίκην πρὸς τὸν ἐχθρὸν, ὅταν ὁμολογῆται παρ’ ὅλων τῶν ξένων ἀνταποκριτῶν, ὅτι ἐπολέμησαν ὡς λέοντες οἱ Ἕλληνες στρατιῶται, ὅτι δὲν ἠδύναντο νὰ γνωρίσωσι τὸν λόγον τῆς ὑποχωρήσεως, δὲν ἠμπορεῖτε νὰ εἴπητε, ὅτι ἡττήθη ἡ Ἑλλάς. Ἐὰν δὲ οἱ ὅροι, οἱ ἐπιβαλλόμενοι εἰς τὴν Ἑλλάδα ὑπὸ τῶν ἰσχυρῶν, φέρωσι πόνον ὀδύνης, ὁ πόνος οὗτος γεννᾶται, ὅταν πρόκειται νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡττήθη ἡ Ἑλλάς, ἐνῷ δὲν ἡττήθη. Οὐχὶ τὰ ἑκατομμύρια, διότι ἡ ἀπώλεια τῶν ἑκατομμυρίων δὲν ἀπώλεσε τὰ ἔθνη. Ὅταν λοιπὸν ἐνώπιον τοιούτου διλήμματος εὑρισκώμεθα, ὅταν βλέπωμεν ὅτι ἕνεκα στερήσεως ἐξόχων πολιτικῶν καὶ στρατιωτικῶν ἀνδρῶν δὲν δυνάμεθα νὰ ἐξακολουθήσωμεν τὸν πόλεμον αὐτὸν, τὸν ὁποῖον, ὡς προεῖπον, προπαρεσκευάσαμεν τοιοῦτον, ὥστε νὰ δοθῇ τὸ δικαίωμα εἰς τοὺς ἐχθροὺς τῆς Ἑλλάδος νὰ εἴπωσιν, ὅτι ἡττήθη, ἐνῷ ἀληθῶς δὲν ἡττήθη ἡ Ἑλλὰς, ὅταν οὕτως ἔχωσι τὰ πράγματα, τοὐλάχιστον ἔχετε τοῦτο τὸ τελευταῖον συναίσθημα, νὰ μὴ θελήσητε νὰ ἀνοίξητε ἐδῶ προώρους συζητήσεις. Ἀφήσατε εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὴν εὐθύνην τῶν πράξεών της, ὅταν δὲν ἔχητε τίποτε γενναιότερον, τίποτε ὑψηλότερον νὰ ὑποδείξητε.

§49ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐκ Ζακύνθου ἔλαβον τὸ ἑπόμενον τηλεγράφημα (ἀναγινώσκει): «Πρόεδρον Βουλῆς Ἀθήνας. «Μὴ δυνηθέντες ἕνεκα ἀνυπερβλήτου κωλύματος παρευρεθῶμεν σήμερον συνεδρίαν Βουλῆς, παρακαλοῦμεν ὑμᾶς, ὅπως γνωρίσητε συναδέλφοις, ὅτι κηρυσσόμεθα ὑπὲρ ἀποδοχῆς ὅρων προκαταρκτικῆς εἰρήνης.» «Πέτρος Α. Ξυδιᾶς Τυπάλδος, βουλευτὴς Πάλλης. «Σπ. Ε. Στάης, βουλευτὴς Κυθήρων.» Ζητεῖ ἕτερός τις τὸν λόγον; ... Θὰ θέσω εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κυρίου Πρωθυπουργοῦ.

§50Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, προηγεῖται ἡ ἀναβολή.

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ πρότασίς σας, διὰ νὰ ψηφοφορηθῇ, πρέπει νὰ ὑποστηρίζηται ὑπὸ 10 Βουλευτῶν. Ὑπάρχουσι 10; (ἐγείρονται ὀλιγώτεροι τῶν 10). Θέτω λοιπὸν εἰς ψηφοφορίαν τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ἔχουσαν οὕτω: «Ἡ Βουλὴ, ἐκφράζουσα τὴν ἐμπιστοσύνην της πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, ἀναβάλλει τὰς συνεδριάσεις της.»

§52Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὀλίγας λέξεις θὰ εἴπω πρὸς ἐξήγησιν τῆς ψήφου μου. Ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τοῦ ἐν Ἀθήναις προσχεδιασθέντος ψευτοπολέμου, ἡ νέα ἱερὰ συμμαχία εἶχε τὴν γενναιότητα ν’ ἀφήσῃ τοὺς Τούρκους ἐν Θεσσαλίᾳ ἐπ’ ἀόριστον χρόνον καὶ μέχρις ὅτου εὐδοκήσωσιν οἱ πιστωταὶ τῶν παλαιῶν ἐθνικῶν δανείων. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο. Ἀπεφάσισεν ἡ νέα ἱερὰ συμμαχία τὴν κατάργησιν συνθηκῶν, διὰ τῶν ὁποίων ἀνεγνωρίσθη ἡ ἀνεξαρτησία τοῦ συνταγματικοῦ αὐτοῦ Κράτους, ἀπεφάσισε τὴν κατάργησιν αὐτοῦ τοῦ Συντάγματος! Καὶ ἀτυχῶς μεταξὺ τῶν ἓξ Μεγάλων Δυνάμεων ὑπάρχουσι καὶ τρεῖς, αἱ λεγόμεναι προστάτιδες, αἵτινες ἠγγυήθησαν τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους. Ἄλλαις λέξεσιν, ἡ μικρὰ ἐλευθέρα γωνία μετεβλήθη εἰς ἐμπορικὸν οἶκον, πρὸς τὸν ὁποῖον πέμπουσιν ἓξ ξένους διαχειριστάς. Ὁ ἐμπορικὸς οὗτος οἶκος ἐκτείνεται ἀπὸ Ταινάρου μέχρι Πηνειοῦ, ἀπεφασίσθη δὲ ἡ ἐνταφίασις τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ διὰ τοῦτο ἠκούσατε πρὸ μικροῦ τὸν ἐκ Γόρτυνος Βουλευτὴν, ὅστις καὶ τρίτην ἤδη φορὰν ἔχυσε τὰ κροκοδείλια δάκρυά του, διὰ νὰ παραμυθήσῃ τὸν Ἑλληνισμὸν, ὡσεὶ νὰ μὴ γνωρίζωμεν, ὅτι εἶναι μεταξὺ ἐκείνων, οἵτινες βαθύτερον ἔσκαψαν τὸν τάφον αὐτοῦ. Ἐγκρίνω τὸ πόρισμα τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μόνον ἐν μέρει. Ἐγκρίνω, ὅτι δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ σπεύσῃ ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας νὰ ὑποβάλῃ πρότασιν περὶ ἀποδοχῆς τῆς εἰρήνης ὑπὸ οἱονδήποτε τύπον, εἴτε ἀποφάσεως, εἴτε προτάσεως νόμου. Καὶ ὀρθῶς δὲν ὑπεβλήθη τοιαύτη πρότασις. Ἀλλὰ καὶ οὐδὲν εἶχε τοιοῦτον δικαίωμα, διότι οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν εἶχε λάβει τὴν ἐντολήν, οὔτε τὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ Κράτους νὰ καταργήσῃ, οὔτε τὸ Σύνταγμα. Νομίζω ὅμως, ὅτι ἀκαίρως προεβλήθη πρότασις περὶ ἐμπιστοσύνης. Γνωρίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως — καὶ γνωρίζει ἄριστα—ὅτι ὄχι μόνον ἡ πλειονοψηφία τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ οὔτε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἔχει ἐμπιστοσύνην τινὰ εἰς τὴν σημερινὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὡς δὲν εἶχε καὶ εἰς τὴν τέως Κυβέρνησιν, διότι εἶναι Κυβερνήσεις ἀνοχῆς, καὶ ὑπὸ τοιοῦτον τύπον καὶ ὑπὸ τοιαύτας ὑποχρεώσεις ἔλαβε τὴν ψῆφον τῆς ἐμπιστοσύνης, ἵνα διαπραγματευθῇ τὴν εἰρήνην. Ἀλλὰ ἡ ἀγόρευσις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀπέδειξεν, ὅτι ἄσκοπος ἦτο ἡ ὑπουργικὴ μεταβολὴ τῆς 18 Ἀπριλίου 1897. Σᾶς ὡμολόγησεν, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ἔπραξεν ἢ νὰ συνεχίσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς τέως Κυβερνήσεως. Σᾶς εἶπεν, ὅτι ἡ τέως Κυβέρνησις διεπραγματεύετο εἰρήνην. Σᾶς εἶπε καὶ ἄλλο τι, ὅτι ἀπέστειλε δύο Ὑπουργούς, ἵνα ἐξετάσωσιν ἐπιτοπίως τὴν κατάστασιν τοῦ στρατοῦ, καὶ ὅταν ἐπείσθη ἐκ τῶν πληροφοριῶν τῶν περὶ τῆς καταστάσεως αὐτοῦ, τότε πλέον ἀπεφάσισε νὰ ἐπισπεύσῃ τὰς ἐνεργείας του περὶ ἀνακωχῆς. Ἀλλὰ ἐλησμόνει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως τὴν καταγωγήν, ἐκ τῆς ὁποίας προέρχεται. Ἂν ἐκεῖνος τὴν λησμονῇ, ἡμεῖς ὅμως οἱ πάσχοντες τὴν ἐνθυμούμεθα. Ἦλθε ν’ ἀνασυντάξῃ τὸν στρατόν. Ἀλλὰ πρὸς τοῦτο ἦτο ὑποχρεωμένος ν’ ἀνακαλέσῃ τοὺς Βασιλόπαιδας (ψιθυρισμοὶ), ἦτο ὑποχρεωμένος νὰ ἀντλήσῃ ἐξ ἁγνῶν πηγῶν πληροφορίας περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ. Ἀντὶ τούτου ἄλλα ἔπραξεν. Ἔπραξεν ἄλλα, διότι ἐστήριξεν ὑπερβολικὰς ἐλπίδας, εἴτε ἐξ αἰσιοδόξου χαρακτῆρος, εἴτε ἐκ πληροφοριῶν, ἐρειδόμενος εἰς ὑποστηρίξεις Βασιλικῶν συγγενειῶν. Τίς ἐξ ὑμῶν δὲν ἀνεγίνωσκε καθ’ ἑκάστην εἰς τὰς δημοσιογραφικὰς ἐκείνας causeries τὰ χαρμόσυνα ἀγγέλματα, ὅτι «αὔριον ὑπογράφεται ἡ εἰρήνη, λαμπρὰ καὶ ἀρίστη»; Καὶ τὸ αὔριον ἐγένετο πάγιον, παρατεταμένον, ἀτελεύτητον!... Καὶ ἦλθε σήμερον ἐνώπιον τῆς Ἐθνικῆς Ἀντιπροσωπείας μὲ εἰλικρίνειαν, ἥτις τὸν διακρίνει, ἀλλὰ ἦλθε νὰ ἐξομολογηθῇ ἐνώπιον αὐτῆς καὶ νὰ εἴπῃ, ὅτι ἀπὸ πλημμελείας εἰς πλημμέλειαν περιέπεσεν. Ἀπεκάλυψεν ὅλας τὰς πλεκτάνας καὶ τὰς δολοπλοκίας τὰς διπλωματικάς, εἰς τὴν παγῖδα τῶν ὁποίων ἔπεσεν, ἀλλ’ ἔῤῥιψε δυστυχῶς καὶ τὸν τόπον. Ἄλλη ἦτο ἡ κατάστασις τοῦ ἔθνους τῇ 18 Ἀπριλίου 1897, καὶ ἄλλη εἶναι σήμερον. Κατεπονήθη ὁ τόπος οὗτος, συνετρίβη! Καὶ ἀφοῦ διὰ τῆς παρατάσεως ἐπετεύχθη τοῦτο, ἐρωτᾶτε ἤδη αὐτόν, τί νὰ πράξῃ! Καὶ παρουσιάζομεν τὸ λυπηρὸν ἐκεῖνο θέαμα τῶν ἐν λέμβῳ εὑρισκομένων, οἵτινες, νομίζοντες ὅτι θέλουσιν ἀνατραπῆ ἀπὸ τῆς μιᾶς πλευρᾶς, στρέφονται ἀποτόμως πρὸς τὴν ἄλλην, ἵνα σωθῶσι, καὶ πνίγονται! Καὶ δὲν ἀκούεται μία φωνή: ἠρέμως νὰ συζητήσωμεν, ἐν ἡσυχίᾳ τὰ πράγματα, νὰ ἴδωμεν τί ἐπάθομεν καὶ διατὶ ἐπάθομεν, τί δυνάμεθα καὶ ἂν δυνάμεθα νὰ πράξωμέν τι πρὸς διάσωσιν τῶν ναυαγίων. Ἀλλ’ εὐθὺς ὡς ὠσφράνθη ὁ τέως Πρωθυπουργός, ὅτι δύναται νὰ καθήσῃ ἐπὶ τῶν ἑδωλίων ἐκείνων, τῶν ὑπουργικῶν, τὰ ὁποῖα δὲν εὑρίσκει πεπυρακτωμένα, ἔσπευσε νὰ λάβῃ τὸ ῥιφθὲν χειρόκτιον καὶ νὰ εἴπῃ: «Ἐδῶ εἶμαι!» Πρὸς τίνα λοιπὸν νὰ ἐκφράσωμεν τὴν ἐμπιστοσύνην; Πρὸς τὴν νῦν Κυβέρνησιν; ἢ πρὸς τὸν Βουλευτὴν ἐκ Γόρτυνος; Τὰ ἔργα τῆς Κυβερνήσεως εἶναι ἐπιβλαβῆ, διότι ἐβελτίωσε καὶ τὴν θέσιν τῆς τέως Κυβερνήσεως· ὁ τόπος ἔπαυσε νὰ ἐνθυμῆτε, τί ἔπαθεν ἀπὸ τὴν τέως Κυβέρνησιν! Καὶ ἰδού, παρέστημεν πρὸ μικροῦ θεαταὶ τοῦ οἰκτροῦ ἐκείνου θεάματος, νὰ προβάλλῃ ἐκ τῆς θέσεώς του ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Γόρτυνος καὶ νὰ παρασκευάζηται εἰς νέας ἐθνικὰς ἐκστρατείας «διὰ νὰ σώσῃ τὴν πατρίδα»!... Φθάνει πλέον! Ὑπεδουλώσατε τὴν Θεσσαλίαν. Μὴ θέλετε νὰ ὑποδουλώσητε καὶ τὴν Στερεὰν καὶ περιορίσητε τὴν Ἑλλάδα μέχρι τοῦ Ἰσθμοῦ! (συγκίνησις). Νομίζω, Κύριοι, ὅτι μεθ’ ὅλην τὴν σπουδὴν, μὲ τὴν ὁποίαν προβαίνομεν εἰς τὸ ἔργον ἡμῶν, πρέπει ν’ ἀναμετρήσωμεν πάντες τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἀναλαμβάνομεν. Ὑποθέτω, ὅτι ἡ Κυβέρνησις καλῶς γνωρίζει, ὅτι εἶναι Κυβέρνησις ἀνοχῆς. Δὲν πρέπει νὰ ζητήσῃ ψηφοφορίαν, διότι ὁ τόπος ἀπὸ μίαν ἄλλην Κυβέρνησιν, ὑπὸ τὰς σημερινὰς περιστάσεις, δὲν προσδοκᾷ βέλτιόν τι. Τοὐναντίον ζημίας καὶ παρέλκυσιν. Ἐγένετο πρὸ μικροῦ λόγος περὶ ἐξακολουθήσεως ἢ μὴ ἐξακολουθήσεως τοῦ ἀγῶνος. Καὶ τίς ἀγνοεῖ, ὅτι ὑπὸ τὰς συνθήκας, ὑπὸ τὰς ὁποίας διατελοῦμεν, δὲν εἶναι δυνατὴ ἡ ἐξακολούθησις τοῦ ἀγῶνος; Τίς ἐμπιστεύεται πλέον εἰς τὸ στρατιωτικὸν γραφεῖον τῶν Ἀνακτόρων; Τίς ἐμπιστεύεται εἰς τοὺς συμβούλους τοῦ Στέμματος, οἵτινες ἐκτελοῦσι τὰ καθήκοντά των μὲ συνδυασμοὺς, κατὰ τοὺς ὁποίους καὶ τὸ καθῆκον πρὸς τὴν Πατρίδα νὰ γίνηται, «ἂν ἦναι δυνατὸν», καὶ τὸ Στέμμα νὰ καλύπτηται, ἐφ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν, ἀλλὰ κυρίως τὸ Κόμμα νὰ μὴ ζημιῶται; Ἐκ τῆς θέσεώς μου ἐκραύγασα, καὶ ἰσχυρῶς, πρὸς τὸν ἀξιότιμον Βουλευτὴν ἐκ Θηβῶν, ὅτε εἶπεν ἀπὸ τοῦ βουλευτικοῦ βήματος ἐν πεποιθήσει πληρεστάτῃ, ὡς πάντοτε ὁμιλεῖ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν ἡττήθη, ἀλλ’ ὑπέστη τὴν παρασκευασθεῖσαν ἧτταν: «ἀληθῶς ὠργανώθη ἀνέκαθεν, μόνον ἵνα γείνῃ ὀπισθοχώρησις!...» (ψιθυρισμοὶ ἐξ ἀριστερῶν). Τίς ἠμπόδισε τὸν στόλον νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκόν του; ἐρωτῶ. Ἀπαντήσατε, κύριε Λεβίδη (κραυγαὶ ἐναντίαι, διακοπαὶ ἐξ ἀριστερῶν).

§53Δ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Δὲν εἶναι ἡμέρα συζητήσεως δι’ αὐτὰ, κύριε Φιλάρετε (θόρυβος καὶ διακοπαί). Αὐτὰ θέλετε νὰ λέγητε καὶ αὐτὰ λέγετε πάντοτε. Κρίμα! Πρέπει νὰ λείψῃ αὐτὴ ἡ τακτικὴ (ψίθυρος ἐπιδοκιμασίας).

§54ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δὲν εἶναι καιρὸς εὐθυνῶν.

§55Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Μὲ διακόπτουσιν οἱ κύριοι Βουλευταὶ, καὶ μὲ διακόπτουσιν οἱ στερούμενοι πείρας κοινοβουλευτικῆς. Νομίζουσιν ὅτι θὰ ἔχωσι καὶ ἄλλοτε τὴν εὐκαιρίαν νὰ ζητήσωσιν εὐθύνας. Νομίζουσιν ὅτι θὰ ὑπάρχῃ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ἡ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων, ἢ, ἂν θὰ ὑπάρχῃ, νομίζουσιν ὅτι αὐτὴ ἡ Βουλὴ θὰ ἔχῃ τὴν εὐκαιρίαν νὰ ζητήσῃ εὐθύνας! Δὲν ἐννοοῦσι καὶ δὲν γνωρίζουσι, διότι στεροῦνται πείρας, — καὶ θέλω νὰ παραδεχθῶ, ὅτι ἐν καλῇ πίστει μὲ διακόπτουσιν, — ὅτι ἐδῶ ὑπάρχει ἡ ἀλληλοβοήθεια τῶν ἐξουσιῶν, καὶ ὅτι αἱ εὐθύναι οὐδέποτε δίδονται, ἀφοῦ δὲν ἐδόθησαν οὔτε ὅταν τὸ δημόσιον ταμεῖον ἐπτώχευσεν, οὔτε δι’ ὅσα ὑπέστημεν καὶ ἀπὸ τοῦ 1878. Οὐδεὶς ἔδωκεν εὐθύνας· μόνον πρὸς τὸ θεαθῆναι ἐκλέγονται ἐξεταστικαὶ τῶν πραγμάτων ἐπιτροπαὶ, διὰ νὰ ἐξαπατῶνται τὰ θύματα, καὶ οὐδὲν πλέον. Ἐὰν, κύριοι Βουλευταὶ, καὶ ἡ ἱερὰ αὕτη στιγμὴ δὲν ἦναι κατάλληλος, ἵνα ἐκφράσωμεν τὴν ἀγανάκτησιν ἡμῶν, ἵνα ζητήσωμεν εὐθύνας τοὐλάχιστον ἠθικὰς, οὐδέποτε θὰ εὑρεθῇ τοιαύτη. Ἀκριβῶς δὲ, διότι ἐσυνειθίσαμεν εἰς τὴν τερατωδεστάτην ταύτην κατάστασιν καὶ οὐδεὶς παρ’ ἡμῖν ὑπάρχει ὑπεύθυνος, — διότι ἀπὸ τοῦ Στέμματος δὲν δυνάμεθα νὰ ζητήσωμεν εὐθύνας, ἀλλ’ οὔτε καὶ ἀπὸ τοὺς ὑπευθύνους, — ἀκριβῶς διὰ τοῦτο ἐφθάσαμεν εἰς τὸν ὁριστικὸν ὄλεθρον, καὶ θὰ ζητηθῶσι μὲν εὐθύναι, ἀλλὰ θὰ ζητηθῶσιν αὗται ἀπ’ εὐθείας ὑπὸ τοῦ λαοῦ. Ἤδη σπεύσατε εἰς ἀπελευθέρωσιν τῆς Θεσσαλίας.

§56ΤΟΠΑΛΗΣ. Οὐδέποτε, Κύριοι, ἐπίστευον, ὅτι ἐν τοιαύτῃ κρισίμῳ περιστάσει καὶ καθ’ ὃν χρόνον ἡ Θεσσαλία στενάζει ὑπὸ ζυγὸν, ὅτι ἠθέλομεν ἀπειληθῆ ὑπὸ κυβερνητικῆς μεταβολῆς. Δυστυχῶς ἠπατήθην. Ὡς Θεσσαλὸς Βουλευτὴς, διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς ἐκβάσεως τῆς μετ’ ὀλίγον ψηφοφορίας, ἣν ἀτυχῶς προβλέπω κατὰ τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἥτις θὰ ἔχῃ ὡς ἀποτέλεσμα μόνον τὴν παρέλκυσιν τῆς συνομολογηθείσης εἰρήνης καὶ τὴν παράτασιν τῆς ὑποδουλώσεως τῆς Θεσσαλίας, ἴσως δὲ καὶ μεγαλείτερα δεινά. Οὐχ ἧττον ὅμως θὰ ἐξακολουθήσω τὴν πορείαν, ἣν ἐχάραξα ἀπὸ τῆς ὑποδουλώσεως τῆς ἐπαρχίας μου, μὴ ὑποτασσόμενος καὶ μὴ ἀναμιγνυόμενος εἰς πολιτικὰ κόμματα καὶ εἰς πολιτικὰς διαμάχας, καὶ διὰ τοῦτο θέλω ἀρνηθῆ καὶ ἐγὼ ψῆφον.

§57ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Καὶ νὰ μὴ ἀναμιγνύησαι καὶ εἰς τὴν Ἐθνικὴν Ἑταιρίαν.

§58Κ. ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Ἐπειδὴ ὁ ἀξιότιμος προλαλήσας ἐδήλωσεν, ὅτι δὲν ἀναμιγνύεται εἰς πολιτικὰς διαμάχας, ὑποδηλῶν διὰ τούτου, ὅτι ἡμεῖς οἱ ἄλλοι Θεσσαλοὶ Βουλευταὶ ἀναμιγνυόμεθα εἰς πολιτικὰς διαμάχας καὶ θέλομεν ψηφίσει κομματικῶς, μόνον καὶ μόνον διότι δὲν ἀνεχόμεθα τὴν παροῦσαν Κυβέρνησιν λόγῳ ῥουσφετίων ἢ ἄλλων λόγων, διαμαρτύρομαι, καὶ δηλῶ ὅτι...

§59ΚΡΙΤΣΑΣ. Δὲν εἶναι, νομίζω, καιρὸς, εἰς ἣν κατάστασιν εὑρισκόμεθα, νὰ συζητῶμεν ὅπως συζητοῦμεν.

§60ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Διατὶ, κύριε Κρίτσα; Ὅταν ἀπευθύνηται μία ὕβρις, νὰ μὴ ἀπαντήσωμεν;

§61ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἔπρεπε νὰ ἀποβλέψητε εἰς τὴν σπουδαιότητα τῶν περιστάσεων. Δὲν εἶναι πλέον καιρὸς διὰ κομματικὰ, ἐν ᾧ τὸ Κράτος χάνεται! πρὸς Θεοῦ! (χειροκροτήματα ἐκ τῶν ἀκροατηρίων).

§62ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΣ. Προεκλήθημεν, Κύριε, ὑβρίσθημεν (θόρυβος). Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἐζήτησεν ὁ κύριος Κρίτσας, τὸ ἐπέτυχε· τὰ χειροκροτήματα τῶν ἀκροατηρίων.

§63ΚΡΙΤΣΑΣ. Δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσι τὰ χειροκροτήματα.

§64ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἐζητήθη ἡ ψηφοφορία κατ’ ὀνομαστικὴν κλῆσιν;

§65ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργὸς). Βεβαίως.

§66ΔΑΛΛΑΣ. Θὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν νὰ μοὶ ἐπιτρέψῃ νὰ προσθέσω καὶ ἐγὼ δύο λέξεις, διότι, ὅσον σοβαρὰ εἶναι ἡ κατάστασις, τόσον βαρεῖα εἶναι καὶ ἡ εὐθύνη τῆς ψήφου τῆς Βουλῆς. Καίτοι εἶμαι σύμφωνος μετὰ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Βόλου νὰ ἀρνηθῶ ψῆφον, δὲν συμφωνῶ μόνον ὡς πρὸς τὴν δικαιολογίαν, τὴν ὁποίαν ἐπρότεινεν ὁ ἐκ Βόλου κ. συνάδελφος, διότι ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἐνταῦθα δὲν συνερχόμεθα οὔτε ὡς Βουλευταὶ Θεσσαλίας, οὔτε ὡς Βουλευταὶ τῆς Ἑλλάδος, ἀλλ’ ὡς Βουλευταὶ τοῦ ἔθνους· ὥστε, ἐὰν ἀρνηθῶ ψῆφον, δὲν θὰ ἀρνηθῶ διότι φρονῶ ὅτι θὰ ἐπέλθῃ μεταβολὴ ἐνδιαφέρουσα μόνον τοὺς Θεσσαλοὺς—διότι τὰ αὐτὰ αἰσθήματα ἀναγνωρίζω πρὸς πάντας τοὺς Ἕλληνας καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Βουλῆς,— ἀλλὰ διότι νομίζω, ὅτι ἡ ψῆφος ἐμπιστοσύνης προϋποθέτει συζήτησιν εὐρεῖαν, ἀφοῦ δὲ παρὰ πάντων ἀνομολογεῖται, καὶ παρὰ τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, καὶ παρὰ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς πλειονοψηφίας, καὶ παρὰ τῶν ἄλλων κ. Βουλευτῶν τῶν λαβόντων τὸν λόγον, ὅτι δὲν εἶναι καιρὸς τοῦ ἐλέγχου, παρὰ πλείστων δὲ ὑπεστηρίχθη μετὰ σοβαρότητος, ὅτι ἐπιζήμιος εἶναι καὶ αὐτὴ ἡ ψηφοφορία, νομίζω ὅτι ψῆφος ἐμπιστοσύνης, διδομένη οὕτω, οὐδὲν δύναται νὰ ἔχῃ κῦρος εἰς οἱανδήποτε Κυβέρνησιν. Ἄν εἰς ὅλως ἐξαιρετικὰς περιστάσεις ἐδόθη τοιαύτη ψῆφος καὶ ἐχαρακτηρίσθη ὡς ψῆφος ἐμπιστοσύνης ἕνεκα τῶν περιστάσεων, κατ’ οὐσίαν ὅμως εἶναι ψῆφος ἀνοχῆς. Τοῦτο δικαιολογεῖται ἐκ τῶν ἐξαιρετικῶν περιστάσεων, σήμερον ὅμως δὲν δικαιολογεῖται ψῆφος ἐμπιστοσύνης, ὅταν δὲν τυγχάνῃ πεφωτισμένη· ὅταν δὲ λείπῃ τοῦτο, καὶ ἡ Κυβέρνησις δὲν θὰ ἔχῃ τὸ ἠθικὸν κῦρος. Νομίζω δὲ, ὅτι ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ προκαλέσωσι τὴν τοιαύτην ψῆφον ἐμπιστοσύνης, πρέπει νὰ σκεφθῶσιν, ὅτι πρέπει νὰ συνοδεύωνται καὶ διὰ τοῦ ἠθικοῦ κύρους, διὰ νὰ ἐνισχυθῶσιν ὡς Κυβέρνησις εἰς τὰς ἐκτάκτους περιστάσεις, τὰς ὁποίας διανύει τὸ ἔθνος. Ἄλλως τε, ὡς ὀρθῶς παρετήρησε καί τις τῶν συναδέλφων ἡμῶν,—ὁ κ. Χατζόπουλος, νομίζω,—δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐννοήσῃ τις τίνος ἀντιπρόσωποι κατ’ οὐσίαν παριστάμεθα ἐνταῦθα, ἵνα δώσωμεν Κυβέρνησιν εἰς τὸν τόπον. Εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι μετὰ τὸ μέγα γεγονὸς τῆς ἥττης ἡμῶν, κατ’ οὐσίαν δὲν εἴμεθα ἀντιπρόσωποι τοῦ ἔθνους, εἴμεθα κατὰ τύπους μόνον ἀντιπρόσωποι, ὑφιστάμεθα κατ’ ἀνάγκην διὰ τὴν λειτουργίαν τοῦ πολιτεύματος· διότι εἶναι ἱστορικῶς ἀποδεδειγμένον, ὅτι μετὰ τὰ μεγάλα γεγονότα γεννῶνται ἀμφιβολίαι, ἂν αἱ Βουλαὶ ἀντιπροσωπεύουσι τὴν θέλησιν τοῦ λαοῦ. Καὶ πραγματικῶς εἴμεθα καταδικασμένοι διὰ τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἀνελάβομεν πάντες ἀνεξαιρέτως, δημιουργήσαντες κατάστασιν, τῆς ὁποίας τ’ ἀποτελέσματα θρηνοῦμεν.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὐδεὶς ἄλλος ἔχει τὸν λόγον. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως ἐπὶ τῆς προτάσεως τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ ἐμπιστοσύνης πρὸς τὴν Κυβέρνησιν λέγουσι Ναί, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Ἠλία Ζέγγελη καὶ Ν. Γεωργακοπούλου, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§68ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 164. Ἐκ τούτων 31 εἶπον Ναί, 93 εἶπον Ὄχι, καὶ 40 ἠρνήθησαν ψῆφον. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ ἀπέῤῥιψε τὴν πρότασιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§69ΡΑΛΛΗΣ (Πρωθυπουργός). Νὰ λύσητε τὴν συνεδρίασιν, κύριε Πρόεδρε, διότι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ψηφοφορίας συνεπάγεται ὑπουργικὴν κρίσιν.

§70ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Πότε νὰ κληθῇ ἡ Βουλὴ εἰς συνεδρίασιν;

§71ΡΑΛΛΗΣ. Πρὶν ἢ σχηματισθῇ ἡ νέα Κυβέρνησις δὲν θὰ κληθῇ.

§72ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 10 καὶ 45′ μ. μ.