1897.01.24

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 38

Τῆς 24 Ἰανουαρίου 1897.

(Παρασκευή).

Ὥρα 4 καὶ 20′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται καὶ ἐπικυροῦνται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς ἑπομένας ἀναφοράς. Οἱ δήμαρχοι τῆς ἐπαρχίας Τρικκάλων παρακαλοῦσιν, ὅπως ψηφισθῇ παράτασις τῆς πληρωμῆς τῶν δημοσίων φόρων τῆς ἐπαρχίας Τρικκάλων. Ὁ Ἐμποροβιομηχανικὸς σύλλογος Τριπόλεως παρακαλεῖ, ὅπως μὴ ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ τροποποιήσεως κλάσεων τινων τοῦ τελωνειακοῦ δασμολογίου. Πολῖται Λεωνιδίου παρακαλοῦσιν, ὅπως ψηφισθῇ τὸ νομοσχέδιον περὶ ὑπαγωγῆς τῶν δήμων Λιμναίων, Σελινοῦντος κλπ. εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ Πρωτοδικείου Ναυπλίου. Κάτοικοι τοῦ χωρίου Βερναρδέϊκα τῶν Πατρῶν παρακαλοῦσιν, ὅπως διαταχθῇ ἡ ἀποξήρανσις τοῦ παρὰ τὰς φυλακὰς Ῥίου χώρου καὶ δοθῇ αὐτοῖς πρὸς καλλιέργειαν. Ὁ Ἀλέξ. Ἀλεξανδρόπουλος ὑποδεικνύει μέτρα πρὸς βελτίωσιν τοῦ εἰρηνοδικειακοῦ κλάδου. Κύριοι Βουλευταὶ, κατὰ τὸ διάστημα τῶν χθὲς ληξασῶν διακοπῶν τῆς Βουλῆς ἀπωλέσαμεν συνάδελφον ἐπὶ μακρὰ ἔτη ἀποστελλόμενον εἰς τὴν Βουλὴν ὑπὸ τῆς ἐπαρχίας Κορινθίας, τὸν Δημήτριον Πετρίδην, διατελοῦντα δὲ καὶ Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Τὸν θάνατον τοῦ συναδέλφου ἡμῶν τούτου ἀναγγέλλων ἐπισήμως σήμερον μετὰ βαθυτάτης λύπης πρὸς τὴν Βουλὴν, ἀνακοινῶ συνάμα πρὸς αὐτὴν, ὅτι τὸ Προεδρεῖον κατέθεσεν ἐν ὀνόματι τῶν ἀντιπροσώπων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἐπὶ τοῦ νεκροῦ τοῦ ἀποστάντος ἀφ’ ἡμῶν συναδέλφου στέφανον· πέποιθα δὲ, ὅτι ἡ Βουλὴ θέλει ἐγκρίνει τὴν πρᾶξιν ἡμῶν ταύτην.

§2ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§3ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Παρακαλῶ πρὸς τούτοις, ὅπως μοὶ ἀνατεθῇ ἡ ἐντολὴ νὰ πέμψω καὶ συλλυπητήρια γράμματα ἐν ὀνόματι τῆς Βουλῆς πρὸς τὴν οἰκογένειαν αὐτοῦ.

§4ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα.

§5Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὑπάρχει νομοσχέδιον ἐνώπιον τῆς Βουλῆς, διὰ τοῦ ὁποίου ζητεῖται ἡ κύρωσις Β. Διαταγμάτων, ἐκδοθέντων κατὰ τὴν ἀπουσίαν τῆς Βουλῆς, δι’ ὧν ἐχορηγήθησαν πιστώσεις δρ. 1,712,250 δι’ ἐπισκευὴν καὶ ἀνακαίνισιν λεβήτων καὶ μηχανῶν τῶν πλοίων τοῦ στόλου. Ἐπὶ τῶν πιστώσεων τούτων ἐδόθησαν κατὰ τὸ 1896 παραγγελίαι, ἀλλὰ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἀνεγράφη, δὲν ἐδαπανήθη ὁλόκληρον ἐντὸς τοῦ 1896, ἀλλ’ εἶναι ἔλαττον κατὰ 673 χιλιάδας. Ζητεῖται ἡ μεταβίβασις τοῦ ποσοῦ τούτου εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897. Συγχρόνως ζητεῖται ἡ ἀκύρωσις τοσούτου ποσοῦ ἀπὸ τοῦ μνημονευθέντος νομοσχεδίου περὶ κυρώσεως Β. Διαταγμάτων. Ἡ ἐκτέλεσις τοῦ νόμου περὶ καθυστερούντων ὑποχρέων εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν ἀπέφερεν ἔσοδα δρ. 727,838.26. Τὸ δὲ ποσὸν τοῦτο, κατὰ τὸν ψηφισθέντα κατὰ τὸ πρῶτον τμῆμα τῆς συνόδου ταύτης νόμον περὶ παρατάσεως προθεσμίας, προσδιωρίσθη, ἵνα χρησιμεύσῃ εἰς τὸν ὁπλισμὸν τοῦ στρατοῦ. Τὴν ἀρχὴν, ὅπως τὸ ἔσοδον τοῦτο μὴ εἰσαχθῇ εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον καὶ συντελέσῃ εἰς τὴν θεραπείαν τῶν ἄλλων ἀναγκῶν τοῦ Κράτους, εἶχεν ἀναγράψει ὁ πρῶτος νόμος, διὰ τοῦ ὁποίου ἐκανονίσθησαν τὰ περὶ τούτου, ὁ δὲ δεύτερος νόμος εἰδικοποίησε τὰς στρατιωτικὰς ἀνάγκας, εἰς τὰς ὁποίας πρέπει νὰ δαπανηθῇ τὸ ποσόν. Ἐκτὸς τοῦ ποσοῦ τούτου ὑπάρχει καὶ εἰσφορὰ ὑπὲρ βελτιώσεως τοῦ ὁπλισμοῦ τοῦ στρατοῦ. Τὸ ποσὸν αὐτὸ ὑπάρχει κατατεθειμένον ὑπὸ τόκον εἰς τὴν Τράπεζαν, καὶ σήμερον ἀνῆλθεν εἰς δραχ. 10,213. Πλὴν τῶν ποσῶν τούτων, τὰ ὁποῖα ἀνέρχονται εἰς δραχμὰς 738,051.26 περίπου, ἔχομεν ἀναγράψει ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν διὰ τὸ ἔτος 1897 δρ. 200,000, ὥστε προστιθεμένου καὶ τοῦ ποσοῦ τῶν 738,051, ἀναβιβάζονται τὰ δαπανητέα δι’ ὁπλισμὸν τοῦ στρατοῦ εἰς δρ. 938,051. Συνεπείᾳ τούτων θέλω εἰσαγάγει νομοσχέδιον περὶ ἀγορᾶς ὁπλισμοῦ μέχρις ἀξίας ἑνὸς ἑκατομμυρίου. Δὲν εἶναι γνωστὸν, ἐὰν τὸ ἓν ἑκατομμύριον θέλῃ ἐπαρκέσει πρὸς πλήρωσιν τῆς ἀνάγκης, ὑπὸ τὰς διαστάσεις, τὰς ὁποίας διέγραψαν αἱ ὁδηγίαι, αἱ ὁποῖαι δίδονται διὰ τὴν προμήθειαν· ἀλλὰ ὁ νέος νόμος παρέστησε τὸ σημεῖον, εἰς τὸ ὁποῖον δύνανται νὰ ἀνέλθωσιν αἱ εἰσπράξεις, ἐὰν δὲ καὶ αὗται δὲν ἐπαρκέσωσι, θέλω φροντίσει νὰ ὑποβάλω εἰς τὴν Βουλὴν σχετικὴν αἴτησιν, ὅπως χορηγήσῃ νέας πιστώσεις.

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αἱ ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὑποβληθεῖσαι δηλώσεις θέλουσι τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 265–264.) Ὁ κ. Ρωμάνος ἔχει τὸν λόγον.

§7ΡΩΜΑΝΟΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν νὰ ἀνακοινώσῃ πρὸς τὴν Βουλὴν τὰς εἰδήσεις, ἃς ἔλαβε τὸ Ὑπουργεῖον χθὲς καὶ σήμερον περὶ τῆς ἐν Κρήτῃ καταστάσεως. Ἐγένετο γνωστὸν ἐκ τῶν ἐφημερίδων, ὅτι νέαι συμπλοκαὶ συνέβησαν ἐν Χανίοις, ὅτι πυρπολεῖται ἡ πόλις τῶν Χανίων. Καὶ ἀπεφασίσθη μὲν χθὲς ὑπὸ τῆς Βουλῆς, ἵνα ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν Κρητικῶν πραγμάτων ἀναβληθῇ μέχρι τῆς προσεχοῦς Δευτέρας, οὔτε ἐννοῶ σήμερον νὰ προκαλέσω τὴν συζήτησιν αὐτὴν, νομίζω ὅμως, ὅτι τὰ γεγονότα ἐν Κρήτῃ εἶναι τόσον σπουδαῖα, ὥστε ἐπιβάλλεται ἡμῖν νὰ ἐρωτήσωμεν τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ παρακαλέσωμεν αὐτὸν νὰ ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ἔχει περὶ τῶν χθεσινῶν ἐν Κρήτῃ γεγονότων, πρὸς τούτοις δὲ νὰ δηλώσῃ πρὸς τὴν Βουλὴν, ἂν αἱ χθεσιναὶ δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ περὶ ἀποχῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι ἐξακολουθοῦσιν ὑφιστάμεναι καὶ σήμερον, ἂν ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἰδεῶν ἐμφορεῖται ἡ Κυβέρνησις, ὑπὸ τῶν ὁποίων ἐνεφορεῖτο χθές, ἢ ἂν τὰ σημερινὰ καὶ χθεσινὰ συμβάντα μετέβαλον τὴν πολιτικὴν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι.

§8ΑΛ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Μετὰ τὰς χθεσινὰς εἰδήσεις, τὰς ὁποίας ἀμέσως ἀνεκοίνωσα πρὸς τὴν Βουλήν, ἔσχομεν μετὰ τὸ μεσονύκτιον καὶ σήμερον τὸ πρωΐ εἰδήσεις χθεσινὰς καὶ μέχρι τῆς 10ης τῆς πρωΐας. Αἱ χθεσιναὶ εἰδήσεις ἀναγγέλλουσιν, ὅτι μετὰ μεσημβρίαν ἤρξατο καὶ ἐν τῇ πόλει Χανίων πυροβολισμὸς πυκνὸς ἐναντίον τῶν ἐν τῇ πόλει Χριστιανῶν. Τὰ ἀποτελέσματα εἶναι ἄγνωστα, διότι, ὡς σᾶς εἶπον, μετὰ μεσημβρίαν, ὅτε εἶχεν ἀρχίσει, οἱ πρόξενοι εὑρίσκοντο ὅπου ὅλοι κατοικοῦσιν, εἰς Χαλέπαν, ἡ συγκοινωνία εἶχε διακοπῆ, καὶ ἑπομένως δὲν ἦσαν ἐν Χανίοις, διὰ νὰ ἔχωμεν τὰς λεπτομερείας. Τὰ τηλεγραφήματα τὰ πρωϊνὰ ἀναγγέλλουσιν, ὅτι τὸ πῦρ ἐξηκολούθησε καὶ σήμερον, πυροβολισμοὶ δηλαδή, ὅτι ἐτέθη πῦρ εἰς διάφορα μέρη τῆς πόλεως, ὅτι μερικαὶ συνοικίαι ἐκαίοντο, ὅτι ἐν Χαλέπᾳ καὶ Χανίοις οἰκογένειαι ἐσώζοντο ἐπὶ τῶν πολεμικῶν ξένων πλοίων, καὶ ὅτι δὲν ἠδύναντο ἀκόμη νὰ γνωρίζουν ποῖος ὁ ἀριθμὸς τῶν θυμάτων. Αὐταὶ εἶναι αἱ εἰδήσεις, τὰς ὁποίας εἴχομεν μέχρι τῆς 10ης πρὸ μεσημβρίας τῆς σήμερον.

§9ΡΩΜΑΝΟΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἀπήντησε μόνον εἰς τὸ πρῶτον μέρος τῆς ἐπερωτήσεώς μου...

§10Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐσκόπουν νὰ ἐγερθῶ, ἵνα ἀποκριθῶ εἰς τὸ δεύτερον μέρος τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κραναίας. Ὑποπτεύω ὅμως ἐκ τῆς ἐπερωτήσεως, ὡς αὕτη ἀπηγγέλθη ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ, ὅτι ὅσα χθὲς εἶπον περὶ τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶχον κατανοηθῆ, ἴσως διότι ἡ φράσις δὲν ἦτο σαφὴς, ἴσως διότι δὲν ἠδυνήθην νὰ μεταδώσω τὸ ἐμὸν νόημα ἀκριβῶς εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν Κραναίας. Ὁ κ. Βουλευτὴς ἔλεγεν, ὅτι ἐρωτᾷ, ἂν ἡ Κυβέρνησις θέλῃ ἐξακολουθήσει τὴν πολιτικὴν τῆς ἀποχῆς, τὴν ὁποίαν χθὲς ἀνήγγειλα εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐφαρμόζομεν. Ἀλλὰ χθὲς εἰς τὴν Βουλὴν δὲν ἀνήγγειλα ὅτι ἐφαρμόζομεν πολιτικὴν ἀποχῆς· ἐγὼ ἐξέθηκα εἰς τὴν Βουλὴν μόνον τὸν τρόπον, κατὰ τὸν ὁποῖον σκέπτεται ἡ Κυβέρνησις, ἐξέθηκα εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι καθ’ ὅλον τὸ στάδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον αἱ Δυνάμεις ἀσχολοῦνται, ἵνα ἐγκαταστήσωσι τοὺς νέους θεσμοὺς καὶ καταστήσωσιν εὔκολον τὴν ἔναρξιν τῆς ἐφαρμογῆς, ἡμεῖς φρονοῦμεν, ὅτι πρέπει νὰ μένωμεν μακρόθεν θεωροὶ καὶ ἐπισκοποῦντες, ὅτι δὲ, ἂν τὸ ἔργον τῶν Δυνάμεων δὲν ἤθελεν ἐπιτευχθῆ, εἴτε διότι ἤθελον παρεμβληθῆ προσκόμματα, εἴτε διότι ἄλλα συμβεβηκότα ἤθελον ἀποτρέψει τὴν ἐνέργειαν αὐτῶν, ὅτι τότε εἰσερχόμεθα εἰς ἄλλο στάδιον, καὶ ἔλεγον πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι ἐπὶ τοῦ σταδίου τούτου εἶναι πρόωρον νὰ ἀνακοινώσω εἰς τὴν Βουλὴν ποίαν ἡ Κυβέρνησις θέλει ἔχει γνώμην. Ἀλλὰ τὰ συμβεβηκότα, τὰ ὁποῖα ἀνηγγέλθησαν ἐκ Κρήτης, καὶ τὰ ὁποῖα ἀνεκοίνωσεν ὁ ἐμὸς συνάδελφος πρὸς τὴν Βουλὴν πρὸ μικροῦ, εἶναι συμβεβηκότα ἐντελῶς ἔκρυθμα, οὐδὲ ἠδύναντο νὰ προβλεφθῶσι κατ’ ἀρχὰς ὑπὸ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν Δυνάμεων πρὸς σύνταξιν καὶ κατάρτισιν τῶν ὀργανισμῶν, οἵτινες εἶχον τεθῆ εἰς ἐφαρμογήν. Τὰ συμβεβηκότα δὲ ταῦτα ἡ Κυβέρνησις κρίνει ἄξια τῆς ἰδίας αὐτῆς προσοχῆς, καὶ διὰ τοῦτο, ἀνεξαρτήτως πάσης ἄλλης σκέψεως ἢ μελέτης προγενεστέρας, ἡ Κυβέρνησις δὲν θέλει παραλίπει νὰ ἐκπληρώσῃ κατ’ αὐτὴν τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἔχει.

§11Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐκ τῶν ἐφημερίδων μανθάνομεν, ὅτι ἐν τῷ Οἰκουμενικῷ Πατριαρχείῳ ἔλαβον χώραν γεγονότα μεγάλης σημασίας. Ἐπεθύμουν νὰ μάθω, τί ἐξ ὅλων τῶν δημοσιευθέντων εἶναι ἀκριβές. Ὑποθέτω ὅτι ὑπάρχει ἐξ ἴσου ἐνδιαφέρον παρ’ ὅλων τῶν ἀντιπροσώπων, ἵνα δοθῶσι πληροφορίαι περὶ τούτου. Τὸ Κρητικὸν ζήτημα, τὸ ὁποῖον εἶναι ἐθνικόν, λίαν δεδικαιολογημένως προσελκύει τὰ βλέμματα ἡμῶν ἐκεῖσε, ἀλλὰ χωρὶς νὰ ἀποτρέψῃ τὰ βλέμματα ἡμῶν καὶ ἐξ ἄλλων μερῶν. Ἐπεθύμουν πρὸς τούτοις νὰ μάθω, εἰς ποῖον σημεῖον εὑρίσκεται μετὰ τὸ μεσολαβῆσαν χρονικὸν διάστημα τὸ ζήτημα τῆς Ἐκκλησίας τῶν Σκοπείων.

§12ΑΛ. Γ. ΣΚΟΥΖΕΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Τὸ ζήτημα τῆς Ἐκκλησίας τῶν Σκοπείων μένει ἐκκρεμὲς, δηλ. δὲν ἐξεδόθη ἀκόμη τὸ βεράτιον τὸ ἀναγνωρίζον τὸν διορισθέντα ὑπὸ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἱερᾶς Συνόδου Μητροπολίτην.

§13Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Σᾶς ἀπηύθυνα καὶ ἄλλην ἐρώτησιν.

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐπὶ τοῦ μέρους τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Βόλου, τοῦ ἀναγομένου εἰς τὰ ἐν τοῖς Πατριαρχείοις συμβαίνοντα, ἔχομεν πληροφορίας ἡμιεπισήμους, ἐπειδὴ ὅμως αἱ πληροφορίαι αὗται προέρχονται ἐκ πηγῆς, τῆς ὁποίας τὴν αὐθεντίαν ἀναγνωρίζομεν, δύναμαι νὰ μεταδώσω ταύτας εἰς τὴν Βουλήν. Ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ἐν ἀγνοίᾳ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ἔκρινεν ὅτι ἔπρεπε ν’ ἀπομακρύνῃ ἀπὸ αὐτὴν δύο ἐπιφανῆ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου μέλη, τὸν ἅγιον Ἡρακλείας καὶ τὸν ἅγιον Ἀγχιάλου. Τῶν δύο τούτων μελῶν τῆς Συνόδου ἡ προσωπικότης εἶναι ἔξοχος, καὶ τὸ σέβας καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη τοῦ χριστιανικοῦ πληρώματος ἐπ’ αὐτοὺς εἶναι δεδηλωμένη. Διὰ τοῦτο τὸ ἄκουσμα ἐπήνεγκε συγκίνησιν ἐν τῷ κόσμῳ τῷ χριστιανικῷ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἡ δὲ Ἱερὰ Σύνοδος συνελθοῦσα ἐδήλωσε πρὸς τὴν Αὐτοῦ Θειοτάτην Παναγιότητα τὴν γνώμην, ἵνα τὸ Πατριαρχεῖον μὴ ἐμμείνῃ εἰς τὴν ἀπόφασιν ταύτην αὐτοῦ, καὶ ἑπομένως μὴ ἐκτελεσθῶσι τὰ διαταχθέντα περὶ τῶν ἁγίων Ἡρακλείας καὶ Ἀγχιάλου. Φαίνεται ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἐγράφοντο αἱ ἐπιστολαὶ, τὰς ὁποίας ἔλαβον, δὲν εἶχε δηλώσει εἰσέτι τὴν πρὸς τοῦτο συναίνεσίν του ἡ Αὐτοῦ Θειοτάτη Παναγιότης, ἀλλὰ καὶ ὅτι οὐδ’ ἡ ἐπίμονος ἀπαίτησις τῶν μελῶν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ἐμειώθη τὸ παράπαν, οὔτε ἐκάμφθη ἡ γνώμη αὐτῶν ἐκ τῆς τοιαύτης στάσεως τοῦ Πατριάρχου. Μέχρι τοῦ σημείου τούτου φθάνουσιν αἱ ἡμέτεραι πληροφορίαι. Τὸ ἐνδιαφέρον, τὸ ὁποῖον ἔχομεν πάντες περὶ τῆς ἁρμονίας καὶ τῆς ἑνότητος τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Μεγάλης τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ἴσον πέποιθα ἔχει καὶ ἅπαν τὸ χριστεπώνυμον πλήρωμα, διότι ὑπὸ τὴν Μεγάλην Ἐκκλησίαν ἐστεγάσθη τὸ Γένος ἐν θυέλλαις καὶ τρικυμίαις, αἵτινες ἐπέσκηψαν κατὰ τὸ παρελθόν. Ὑπὲρ τῆς ἁρμονίας ταύτης καὶ τῆς ἑνότητος διακαῶς ποθοῦμεν, διότι ἐν αὐτῇ σώζεται τὸ κῦρος τοῦ Πατριαρχείου, ἐπὶ τὸ ὁποῖον ἐστραμμένα πάντοτε ἔχουσι τὰ βλέμματα οἱ βαρείας διάγοντες τὰς ἡμέρας τοῦ βίου αὐτῶν. Ἑπομένως ὑπὲρ τῆς ἁρμονίας ταύτης καὶ τῆς ἑνότητος εὐχόμεθα, καὶ ὅ,τι δυνάμεθα, ἐκθύμως ὑπὲρ αὐτῆς θέλομεν τὸ πράξει.

§15ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ τις τὸν λόγον;

§16ΜΑΝΕΣΗΣ. Κατὰ τὸ 1868, κατὰ τὴν μεγάλην ἀληθῶς ἐπανάστασιν τῆς ἀτυχοῦς μεγαλονήσου, ἡ ὁποία πλέει καὶ σήμερον ἴσως εἰς τὸ αἷμα, ὡς ἔπλεε τότε, μία τῶν σπουδαιοτέρων μαχῶν—καὶ ἐνθυμοῦνται τοῦτο ἴσως πάντες οἱ συναγωνισθέντες κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην— ἦτο ἡ μάχη τοῦ Καμαριώτου, ταύτην δὲ, τῆς ὁποίας τ’ ἀποτελέσματα ὑπῆρξαν ἄριστα, εἶχε προκαλέσει εἷς ὁμολογουμένως ἥρως ὁπλαρχηγὸς, ὁ ἐκ Σφακίων καταγόμενος Παυλῆς Ντεντιδάκης. Οὗτος, Κύριοι, ἡρωϊκῶς μαχόμενος, ἔπεσεν εἰς τὸ πλευρὸν ἡμῶν, ἀφῆκε δὲ υἱόν. Ὁ υἱός του ἦλθεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ ἐπὶ εἰκοσαετίαν ὑπηρέτησεν ὡς δεκάρχης, ἀλλὰ κατὰ τὸ 1878 μετέβη εἰς Κρήτην καὶ ἠγωνίσθη ἡρωϊκῶς· καὶ ἐσχάτως δὲ, Κύριοι, μεταβὰς εἰς Κρήτην ἐπολέμησε, καὶ ἔπεσε καὶ αὐτὸς, ὡς ὁ πατήρ του, ἐν θέσει Γάζι. Αὐτὰ ὅλα μᾶς πείθουν, ὅτι πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν περὶ τῆς ἀτυχοῦς χήρας αὐτοῦ, ἡ ὁποία μετὰ δακρύων ὑποβάλλει τὴν ἀναφορὰν ταύτην, ἣν καταθέτω εἰς τὸ Προεδρεῖον· διότι, ὡς γνωρίζετε, δὲν μεταβιβάζεται ἡ σύνταξις τοῦ δεκάρχου εἰς τὴν οἰκογένειαν αὐτοῦ. Εἶναι φοβερὸν, Κύριοι, ἡ οἰκογένεια καὶ τὰ τέκνα τῶν ἡρώων αὐτῶν νὰ θνήσκωσι τῆς πείνης, νὰ μὴ ἔχωσιν ἄρτον! Νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς ἡμᾶς ἡ πρόνοια περὶ παραχωρήσεως ἐλαχίστης ἔστω συντάξεως πρὸς συντήρησιν τῶν δυστυχῶν αὐτῶν τέκνων. Ἀποτεινόμενος πρὸς τὴν Βουλὴν, ἀποτείνομαι καὶ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν, καὶ τὴν παρακαλῶ δι’ οἱουδήποτε μέσου νὰ μὴ ἀφήσῃ ἀπροστάτευτα τὰ τέκνα ἀνθρώπου ἡρωϊκῶς ἀγωνισθέντος ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἀποθανόντος ἐνδόξως, ἀνθρώπου, τοῦ ὁποίου καὶ ὁ πατὴρ ἠγωνίσθη ἡρωϊκῶς καὶ ἔπεσε, καταλιπὼν εἰς τὴν ἱστορίαν μνήμην ἀνεξάλειπτον, διότι κατὰ τὴν μάχην ἐκείνην μεγάλην φθορὰν ὑπέστησαν οἱ Τοῦρκοι, ἐν τῇ αὐτῇ δὲ μάχῃ ἐφονεύθη καὶ ὁ ἀδελφὸς τοῦ μεθ’ ἡμῶν παρακαθημένου κ. συναδέλφου ἐξ Ἑρμιονίδος, ἦτο δὲ καὶ αὐτὸς οὗτος ἐκεῖ, καὶ δύναται νὰ ὁμολογήσῃ, ὅτι ὁ Ντεντιδάκης διεδραμάτισε τὸ καλλίτερον πρόσωπον.

§17ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Μάλιστα.

§18ΜΑΝΕΣΗΣ. Εἶναι ἐντελῶς ἀνάξιον ἡμῶν νὰ ἀφήσωμεν τοὺς ἐγγόνους ἐκείνου νὰ θνήσκωσι τῆς πείνης. Παρακαλῶ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν ὁριστικῶς νὰ λάβῃ πρόνοιαν περὶ τῶν τέκνων τοῦ ἀτυχοῦς Ντεντιδάκη, τοῦ υἱοῦ τοῦ Παυλῆ Ντεντιδάκη.

§19Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Χαίρω, διότι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Τριχωνίας τοιαύτην ποιεῖται σύστασιν πρὸς τὴν Βουλὴν περὶ τῆς οἰκογενείας τοῦ δεκάρχου Ντεντιδάκη. Οὗτος ἀληθῶς ἐκληρονόμησε τὴν πατρικὴν ἀρετὴν, καὶ καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς ζωῆς του, μέχρι τοῦ τέλους αὐτῆς, προσήνεγκε πάντοτε ὑπηρεσίας μετ’ αὐταπαρνήσεως. Ἐγὼ θέλω σπεύσει νὰ παρακαλέσω τὴν Βουλὴν, ἵνα μεριμνήσῃ ὑπὲρ τῆς δυστυχοῦς χήρας αὐτοῦ, ἡ ὁποία μένει ἐγκαταλελειμμένη, ἄνευ οὐδενὸς πόρου ζωῆς.

§20ΣΤΑΗΣ. Σέβομαι τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, ἵνα γείνῃ ἡ συζήτησις ἐπὶ τῶν Κρητικῶν τὴν προσεχῆ Δευτέραν, ἀλλὰ εἶναι τοιαῦτα τὰ γεγονότα, τὰ διὰ τοῦ τηλεγραφήματος τούτου ἀγγελλόμενα, ὥστε δὲν ἐπιτρέπεται εἰς πάντα λαβόντα γνῶσιν αὐτῶν νὰ μὴ ἀπευθύνῃ πρὸς τὴν Κυβέρνησιν τὴν ἐρώτησιν, κατὰ τίνα τρόπον ἐννοεῖ νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον αὑτῆς; Ἐννοεῖ νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον αὑτῆς καθ’ ὃν τρόπον τὸ ἐπετέλεσε κατὰ τὸν παρελθόντα Μάϊον; Αἱ στιγμαὶ, Κύριοι, τὰς ὁποίας διερχόμεθα εἶναι κρίσιμοι, μὴ ἐπωφελούμενοι δ’ αὐτῶν, βυθιζόμεθα εἰς τὸ βάραθρον τῆς ἀπωλείας. Εἶναι στιγμαὶ, καθ’ ἃς ἐπιβάλλεται ἡ δρᾶσις. Κύριε Πρόεδρε, τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα τὸ τηλεγράφημα τοῦτο, τὸ σήμερον ἐκ Κρήτης ἀφιχθὲν, ἀγγέλλει, εἶναι φοβερά. Ἡ ἐπανάστασις καὶ ἐν αὐτῇ τῇ πόλει τῶν Χανίων ἐγενικεύθη. Τὰ θύματα ἐν Χανίοις εἶναι ἀναρίθμητα, λέγει τὸ τηλεγράφημα, αἱ δὲ φλόγες νέμονται πᾶσαν τὴν πόλιν. Κύριε Πρόεδρε, ἂν τέλος πάντων τὸ παρελθὸν δὲν ἔγεινε δίδαγμα εἰς τὴν Κυβέρνησιν, βεβαίως ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ παραμένῃ πλέον ἐκεῖ, ὅπου μένει τὴν στιγμὴν ταύτην. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν ἔλαβεν ἤδη τὸ μέτρον νὰ ἀποστείλῃ τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν εἰς τὴν Κρήτην, βεβαίως δὲν πρέπει νὰ ἦναι Κυβέρνησις τῆς Ἑλλάδος, ἴσως εἶναι Κυβέρνησις τῆς πλειονοψηφίας τῆς Βουλῆς, ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους· θὰ ἐξεγερθῇ δὲ ὁ λαὸς σύμπας, ἵνα παρασύρῃ καὶ ὑμᾶς καὶ τὴν Κυβέρνησιν, καὶ τίς οἶδε ποίους ἄλλους, ἐκ τῆς ἀδρανείας αὐτῆς. Ὅταν πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἔλεγον διὰ κραυγῶν πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν: «μὴ ἀποστέλλετε τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν εἰς Γαλλίαν, ἵνα μὴ κατασταθῶμεν ἀνίκανοι κατὰ θάλασσαν ἐν προσεγγιζούσῃ κρισίμῳ στιγμῇ», ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, κροτῶν τὰς χεῖρας δίκην παιδίου, ἔλεγε πρὸς ἐμέ: «θὰ τὰ στείλω! θὰ τὰ στείλω! σκάσε!» Ταῦτα εἶναι τὰ ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν πρὸς ἐμὲ λεχθέντα. Ἀμφιβάλλω ἂν εἰς ἄλλον τόπον Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν θὰ ἐτόλμα νὰ ἐξέλθῃ τοῦ Βουλευτηρίου μετὰ τὰς φράσεις ταύτας. Εἶναι λυπηρόν, κύριε Πρόεδρε, καὶ δὲν ἐπιτρέπεται εἰς ἐμὲ νὰ ἀναπτύξω εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκονται αἱ ναυτικαὶ ἡμῶν δυνάμεις, ἀλλὰ πάντως ἡ Ἑλλὰς δύναται νὰ ἐνεργήσῃ κατὰ θάλασσαν καὶ νὰ δράσῃ ἀποτελεσματικῶς. Ταύτην τὴν στιγμὴν σφαγιάζονται ἐν Κρήτῃ οἱ ἀδελφοί μας, ταύτην τὴν στιγμὴν καίεται ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον ἡ μάρτυς τῆς Μεσογείου, ταύτην τὴν στιγμὴν βεβηλοῦνται τὰ πάντα ὑπὸ τῶν τουρκικῶν ὀρδῶν, καὶ θέλετε νὰ μὴ ἐξανίσταμαι; Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δὲν εἶναι ἱκανὴ νὰ διεξαγάγῃ τὸν μέγιστον ἀγῶνα ὑπὲρ τῶν ὅλων, ὀφείλει νὰ παραιτηθῇ, καὶ πρέπει νὰ παραιτηθῇ, ἵνα μὴ τὴν κατασυντρίψῃ ὁ Ἑλληνικὸς λαός.

§21Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἠμφισβήτησεν εἰς τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Κυθήρων τὸ δικαίωμα, ἵνα ἀνακοινώσῃ εἰς τὴν Βουλὴν ποίας ἔχει γνώμας περὶ τῶν τελευταίων συμβεβηκότων. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ἀμφισβητοῦμεν ἡμεῖς εἰς αὐτὸν, εἶναι τὸ δικαίωμα νὰ ζητῇ παρ’ ἡμῶν νὰ εἴπωμεν τί θέλομεν πράξει κατὰ τὴν παροῦσαν περίστασιν· διότι, ἐνόσῳ μένομεν εἰς τὰς θέσεις τῶν Ὑπουργῶν, τῇ ἐμπιστοσύνῃ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τῇ ἐμπιστοσύνῃ τοῦ Βασιλέως, ἔχομεν πλήρη ἐλευθερίαν νὰ πράττωμεν ὅ,τι κρίνομεν ὅτι πρέπει νὰ πραχθῇ ἐν τῷ συμφέροντι τοῦ τόπου, ὡς ἔχομεν ἀφ’ ἑτέρου καὶ τὴν ὑποχρέωσιν νὰ διατελῶμεν δι’ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα πράττομεν, ὑπὸ τὸν ἔλεγχον τῆς Βουλῆς, ἐχούσης τὸ δικαίωμα νὰ μᾶς ἐπικρίνῃ, ἂν παρελίπομεν νὰ πράξωμεν ὅσα ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν. Ἑπομένως ὁ κ. Βουλευτὴς πρέπει νὰ ἀναστείλῃ τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῦ, ὅπως κρίνῃ ἡμᾶς, ἀφοῦ γένωνται γνωστὰ τὰ διανοήματα ἡμῶν καὶ αἱ πράξεις ἡμῶν. Ἐὰν ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων νομίζῃ, ὅτι ἡμεῖς δὲν διερμηνεύομεν τὸ φρόνημα τοῦ ἔθνους, ὅτι δὲν ἀπολαμβάνομεν τὴν ἐμπιστοσύνην τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ἂς μετέλθῃ πᾶν νόμιμον μέσον, τὸ ὁποῖον ἔχει, ἵνα βεβαιωθῇ ἂν ἔχωμεν ἢ ἐὰν ἀπωλέσαμεν τὴν ἐμπιστοσύνην ταύτην, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λέγῃ, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς θέλει ἐξεγερθῆ νὰ μᾶς ἀνατρέψῃ, ἐν ὅσῳ ἡ νόμιμος τάξις ἐπικρατεῖ, ἐλπίζω δ’ ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς δὲν θέλει προστρέξει ποτὲ εἰς τὴν ὁδὸν ταύτην, ἣν ἐνδεικνύει αὐτῷ ὁ κ. Βουλευτής, οὐδ’ ὅτι θέλει στέρξει νὰ ἀκολουθήσῃ τὰς συμβουλὰς αὐτοῦ, ἐν ὅσῳ προτρέπει αὐτὸν εἰς ἐπανάστασιν, διότι, μόνον ὅταν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐπαναστατῇ, ἀνατρέπει πᾶν ὅ,τι ἐν νομίμῳ τάξει νομίμως ὑφίσταται. Συμβουλεύω μάλιστα αὐτὸν νὰ ἀπέχῃ ἀπὸ τοιούτων παρατόλμων πειραμάτων, ἵνα ἀπαλλάξῃ ἡμᾶς τῆς ἀνάγκης νὰ διδάξωμεν αὐτῷ τὰ καθήκοντά του ὡς πολίτου.

§22ΡΑΛΛΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν τὸ ἔργον τῆς Βουλῆς ἦτο ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον παρέστησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, βεβαίως ἡμεῖς ἠθέλομεν καταδικασθῆ εἰς τὸ ἔργον τοῦ νεκροθάπτου, τοῦ νεκροθάπτου τῶν τιμαλφεστάτων ἐλπίδων τοῦ ἔθνους, τοῦ νεκροθάπτου αὐτῆς τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ καὶ τοῦ νεκροθάπτου ὁλοκλήρου τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Λέγω δὲ τοῦτο, διότι ἡ πολιτεία, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησε μέχρι τοῦδε ἡ Κυβέρνησις, οὐδεμίαν χορηγεῖ ἡμῖν ἐλπίδα, ὅτι θέλει ἐπιτελέσει τὸ καθῆκον αὐτῆς, ὡς τουλάχιστον τὸ ἐννοεῖ τὸ ἔθνος ὁλόκληρον. Ὑπὲρ τοῦ καθήκοντος ἐμάχετο καὶ κατὰ τὸ παρελθόν, καὶ ὅτι ἐξετέλει τὸ καθῆκόν της ἔλεγεν ἡ Κυβέρνησις, ὅταν ἡμεῖς πάντες καὶ ὁλόκληρον τὸ ἔθνος ἐξηγείρετο κατὰ τῆς πολιτείας της ἐκείνης. Καὶ σήμερον λέγει, ὅτι, ἐὰν παρέλθῃ τὸ στάδιον τῆς ἐφαρμογῆς τῶν μεταῤῥυθμίσεων, τῆς ἐφαρμογῆς τῶν θεσμῶν, εἰς τὸν καταρτισμὸν τῶν ὁποίων συνέτρεξεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς τελείας ἀγνοίας αὐτῆς περὶ αὐτῶν, τότε θέλει ἐπιτελέσει τὸ καθῆκόν της. Ἀλλὰ δὲν νομίζει ὅτι τὸ καθῆκόν της τῇ ἐπέβαλλεν ἀπὸ ἡμερῶν νὰ μὴ εὑρίσκηται ἐν ἀγνοίᾳ τῶν ἐκεῖ πραττομένων; Δὲν νομίζει τουλάχιστον, ἀφοῦ τὸ Ἐθνικὸν Πρακτορεῖον τὴν ἐπληροφόρησε περὶ τῆς καταστάσεως ἐν Κρήτῃ, περὶ τῆς γενικῆς σφαγῆς τῆς ἐν Χανίοις, περὶ τοῦ γενικοῦ ἐμπρησμοῦ τῆς πόλεως τῶν Χανίων, περὶ τοῦ κινδύνου, τὸν ὁποῖον διατρέχει ὁλόκληρος ὁ πληθυσμὸς ὁ Ἑλληνικὸς ἐν Κρήτῃ, ὅτι ἔπρεπεν ἤδη νὰ εἶχεν ἐπιτελέσει τὸ καθῆκόν της; Πότε σκέπτεται νὰ ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκόν της; Θὰ τὸ ἐπιτελέσῃ ὅταν θὰ σφαγῶσι χιλιάδες γυναικοπαίδων; Ἀλλὰ τότε θὰ ἦναι ἀργά· τότε θὰ ἐπιτελέσῃ πλέον τὸ καθῆκόν του ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς καθ’ ὑμῶν, ἀλλ’ αὐτὸ καὶ μόνον δὲν θέλει ἱκανοποιήσει αὐτόν, διότι τὸ δέρμα ὑμῶν εἶναι παρὰ πολὺ εὐτελές, ὅπως δυνηθῇ νὰ ἀντισηκώσῃ τὴν ζημίαν, τὴν ὁποίαν θὰ ὑποστῇ ὁ Ἑλληνισμὸς ἐν Κρήτῃ, τὴν γενικὴν καταστροφὴν τῆς νήσου. Ἐὰν δὲ ἡ Μοῖρα κατεδίκασεν ἡμᾶς, ὅπως ὑποστῶμεν ἐκ νέου τὴν πολιτείαν ὑμῶν, ὁμοίαν ἐκείνης, ἣν ὑπέστημεν κατὰ τὸ παρελθόν, μὴ ἔχετε καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι ἡμεῖς πρῶτοι θέλομεν τεθῆ ἐπὶ κεφαλῆς, ὅπως ὑψώσωμεν τὴν σημαίαν τῆς ἐπαναστάσεως κατὰ καθεστῶτος, τὸ ὁποῖον εἰς οὐδὲν ἕτερον συντελεῖ, ἢ νὰ καταργῇ...

§23ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἄ! ἄ! ἄ!

§24ΡΑΛΛΗΣ. Μὴ λεγᾶτε! μὴ γελᾶτε!

§25Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Θὰ πᾶτε εἰς τὸ κάτεργον ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει! Πρῶτος σύ. Δὲν ἐντρέπεσαι νὰ ὁμιλῇς τοιαύτην γλῶσσαν! (φωναί).

§26ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ. Δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τὸν ἀρχηγὸν μιᾶς μερίδος ἐν τῇ Ἀντιπολιτεύσει νὰ μετέρχηται τοιαύτην γλῶσσαν. Δὲν ὑπάρχει χειρότερον παρὰ αἱ φράσεις αὗται (διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§27ΡΑΛΛΗΣ. Ἐὰν πρόκειται, λέγω, διὰ τῆς πολιτείας ὑμῶν νὰ θάψητε τὴν μεγαλόνησον, νὰ θάψητε τοὺς πόθους καὶ τὰς ἐλπίδας τοῦ Ἑλληνισμοῦ...

§28ΑΛΕΞΑΚΗΣ. Δὲν τὴν πονεῖτε σεῖς περισσότερον ἀπὸ ἡμᾶς.

§29ΡΑΛΛΗΣ. .. ἡμεῖς, λέγω, πρῶτοι θὰ τεθῶμεν ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἐπαναστάσεως, ὅπως καταργήσωμεν καθεστώς, τὸ ὁποῖον οὐδὲν ἕτερον δύναται νὰ πράξῃ ἢ νὰ ζημιώσῃ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα (φωναὶ ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§30Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Ὅταν συνεμαχήσατε μὲ τοὺς Βουλγάρους, δικηγόρος τῶν Βουλγάρων... (θόρυβος).

§31ΡΑΛΛΗΣ. Κάθησε κάτω! (θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις). Ὁ Ροβεσπιέῤῥος αὐτὸς (δεικνύει τὸν κ. Λεβίδην) κατὰ τὴν στιγμὴν ἐκείνην θὰ εὕρῃ οὐρητήριον, ὅπως καταφύγῃ (θόρυβος).

§32Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Σὺ ἐπρόδιδες τὴν Ἑλλάδα, ὅταν ὡς δικηγόρος τῶν Βουλγάρων ἐζήτεις νὰ διαφθείρῃς τὸν Ἄρειον Πάγον! (θόρυβος).

§33Γ. Ν. ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΗΣ (πρὸς τὸν κ. Λεβίδην). Κάθησε κάτω! κάθησε κάτω! (φωναὶ ἑκατέρωθεν, θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις. Ὁ κ. Πρόεδρος, κρούων συνεχῶς τὸν κώδωνα, προσκαλεῖ τοὺς κ. Βουλευτὰς νὰ ἡσυχάσωσι).

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σᾶς παρακαλῶ. Ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ὑπερέβη τὰ ὅρια τῆς κοινοβουλευτικῆς συζητήσεως. Νομίζω ὅτι οὐδεὶς Βουλευτὴς ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ποιῆται ἔκκλησιν εἰς τὴν ἐπανάστασιν. Καὶ αἱ διακοπαί, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο, βεβαίως εἶναι ἐναντίον τοῦ Κανονισμοῦ, ἀλλὰ αἱ διακοπαὶ ἐξηγοῦνται.

§35ΡΑΛΛΗΣ. Ἔλεγον κύριε Πρόεδρε, ὅτι ἡμεῖς πρῶτοι θέλομεν τεθῆ ἐπὶ κεφαλῆς, ὅπως ἐγείρωμεν τὴν ἐπανάστασιν, ἐν περιπτώσει κατὰ τὴν ὁποίαν ἤθελον ταφῆ διὰ τῆς πολιτείας τῆς Κυβερνήσεως αἱ ἐλπίδες καὶ οἱ πόθοι τοῦ Ἑλληνισμοῦ, αἱ ἐλπίδες καὶ οἱ πόθοι τῆς Ἑλλάδος, καὶ πρέπει νὰ ἔχητε σεῖς οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν Κυβέρνησιν ταύτην παρὰ πάντα ὑπ’ ὄψιν, ὅτι, ἐὰν πρόκειται νὰ αἱματοκυλισθῇ ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον ἡ μεγαλόνησος, ἐὰν πρόκειται ἐν τῷ αἵματι τῶν Χριστιανῶν νὰ ταφῶσιν αἱ ἐλπίδες τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅτι τὸ Κράτος αὐτὸ δὲν ἔχει πλέον λόγον ὑπάρξεως, διότι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ γείνῃ ἐν Κρήτῃ, θὰ γείνῃ παντοῦ, ὅπου ὑπάρχει Ἑλληνισμός. Σεῖς δύνασθε ν’ ἀποδοκιμάζητε, ὡς οἱ Κύριοι τῆς πλειοψηφίας, τοὺς λόγους μου, ἀλλ’ εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι οἱ λόγοι οὗτοι θέλουσιν ἀντηχήσει ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον τοῦ κόσμου, καὶ ὅπου ὑπάρχει Ἑλληνισμὸς καὶ ὅπου ὑπάρχει Ἑλληνικὴ καρδία, καὶ ἑτοιμασθῆτε, ἐν περιπτώσει κατὰ τὴν ὁποίαν ἐπιτελέσητε ἐκ νέου τὸ καθῆκόν σας ὅπως τὸ ἐπετελέσατε καὶ κατὰ τὸ παρελθόν, ἑτοιμασθῆτε, λέγω, νὰ πληρώσητε ἀκριβὰ τὴν νέαν Ἀνταλκίδειον εἰρήνην, τὴν ὁποίαν θὰ ἐπιβάλητε.

§36Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτής, δυσαναλόγως πρὸς τὴν πολιτικὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν ἀξιοῖ νὰ κατέχῃ, ἀνευλαβῶς δὲ πρὸς τὸ ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον ἐνεπιστεύθη ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς εἰς αὐτόν, τηρεῖ γλῶσσαν οὐχὶ μόνον μεστὴν ὕβρεων, ἀλλὰ καὶ παράτολμον πρὸς τὴν καθεστηκυῖαν τάξιν καὶ ἀσεβῆ πρὸς τοὺς νόμους. Ἐκφράζω δὲ βαθεῖαν θλίψιν, οὐχὶ διότι αἱ ὕβρεις αὐτοῦ ἐνοχλοῦσιν ἡμᾶς, οὐχὶ διότι παριστᾷ τὸ δέρμα ἡμῶν εὐτελέστατον, προσβλέπων ἴσως εἰς τὸ δέρμα τῆς ἄρκτου, οὐχὶ διότι πτοεῖ ἡμᾶς ἡ ἀπειλητικὴ αὐτοῦ γλῶσσα, ἣν ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα χαρακτηρίζει δι’ ἐπιθέτου, τὸ ὁποῖον μοὶ ἀπαγορεύει τὸ ἀξίωμα, τὸ ὁποῖον φέρω, ἵνα ἐξαγγείλω δι’ αὐτήν· ἀλλὰ λυποῦμαι κυρίως, διότι ἐν τῷ Ἑλληνικῷ Κοινοβουλίῳ, ἐν ἡμέραις τοσοῦτον κρισίμοις, καταδείκνυνται προθέσεις, καὶ προτρέπονται οἱ ἀκούοντες εἰς μέτρα, τὰ ὁποῖα ἀποθαῤῥύνουσι τὴν Ἑλληνικὴν φυλήν. Τοιαῦτα μέτρα, ἂν ἐτίθεντο ἐν ἐνεργείᾳ, ἐξασθενίζουσι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, πρὸς τὸ ὁποῖον ἡ Ἑλληνικὴ φυλὴ ἀποβλέπει. Ἂν δὲ μόνον αἴσθημα τοιαύτης λύπης μὲ ἠνάγκασε νὰ ἐγερθῶ, ἵνα εἴπω τοὺς λόγους τούτους, ὀφείλω ὅμως νὰ βεβαιώσω τὸν κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτήν, ὅτι ἐάν ποτε ἤθελεν ἐπιθυμήσει νὰ θέσῃ ἐν ἐφαρμογῇ τὰς ἀπειλάς, τὰς ὁποίας ἀπροσέκτως καὶ ἀνευλαβῶς ἀπήγγειλεν ἀπὸ τοῦ βήματος, θέλει εὕρει ἀπέναντι αὐτοῦ τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν, ὑποστηριζομένην ὑπὸ παντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, αὕτη δὲ θέλει διδάξει καὶ αὐτόν, ὅτι οἱ τοιαῦτα παράτολμα πειρώμενοι δὲν συνεδριάζουσιν ἐν Κοινοβουλίῳ, ἀλλὰ κρατοῦνται ἐκεῖ, ὅπου κρατοῦνται οἱ αὐθαδῶς πρὸς τοὺς νόμους ἔχοντες. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§37ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ εἶμαι πεπεισμένος, ὅτι τὴν στιγμὴν ἐκείνην ἡ δικαστικὴ ἐξουσία θὰ ἦναι παρὰ τὸ πλευρόν μου, ἐάν δέ τις θὰ ἦναι κατηγορούμενος, θὰ ἦναι ἐκεῖνος, ὅστις θὰ θυσιάσῃ τὰ ὑπέρτατα συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἐπαναστάται δὲν θὰ ἦναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θὰ ζητήσωσι τὴν κατάργησιν τοιούτου καθεστῶτος, ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι κατέστησαν τοιοῦτον τὸ καθεστὼς Δύνασθε νὰ χαρακτηρίζητε τὴν γλῶσσαν ἡμῶν ὡς ὑβριστικήν, ὅταν παριστᾷ ἀκριβῶς τὴν ἰδίαν ὑμῶν πολιτείαν. Αὐτὸ οὐδόλως μᾶς θίγει· ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μᾶς θίγει, εἶναι τὸ ὑπέρτατον συμφέρον τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ μαχόμεθα, αὐτὸ ζητοῦμεν νὰ ὑποστηρίξωμεν. Οὔτε ἐνοήσατε ὅτι διὰ τῆς φωνῆς ἡμῶν καὶ διὰ τῆς ἐπερωτήσεως, ἥτις διετυπώθη παρὰ τῶν ἐκ Κραναίας καὶ Κυθήρων Βουλευτῶν, οὐδὲν ἕτερον προετιθέμεθα, εἰμὴ νὰ ἐνισχύσωμεν τὴν πολιτείαν ὑμῶν, καθ’ ὅσον εἶναι δυνατὸν νὰ ἐνισχυθῇ. Ἀλλὰ σεῖς μᾶς ἀπαντᾶτε, ὅτι θὰ κρίνωμεν περὶ τῆς πολιτείας ὑμῶν, ὅταν πλέον θὰ χρησιμεύσητε ὡς νεκροθάπται τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν Κρήτῃ, καὶ τοῦτο ὅταν ἡμεῖς προσπαθῶμεν διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἐνισχύσωμεν ὑμᾶς...

§38Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχομεν καμμίαν ἀνάγκην.

§39ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν ἔχετε ἀνάγκην, τὸ γνωρίζω.

§40Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Οὐδεμίαν.

§41ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ γνωρίζω, διότι σεῖς εἶσθε δικτάτωρ.

§42Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Καὶ οὐχὶ μόνον ὡς Ὑπουργοί, ἀλλ’ οὔτε ὡς πολῖται, δὲν ἔχομεν ἀνάγκην τῆς ἐνισχύσεως ὑμῶν.

§43ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ γνωρίζω, διότι οὕτω πολιτεύεσθε σεῖς οἱ ἐξόχως κοινοβουλευτικοί· διότι σεῖς φρονεῖτε, ὅτι σεῖς εἶσθε τὸ Κράτος. Βεβαίως οὔτε ὁ Λουδοβῖκος ΙΔʹ μετήρχετο γλῶσσαν μᾶλλον δικτατορικήν, ὀρθῶς δ’ ἐκ τοῦ ὕψους, εἰς τὸ ὁποῖον εὑρίσκεσθε, καὶ ὑμεῖς τὴν ἰδίαν μετέρχεσθε γλῶσσαν· ἀλλ’ ἡ κοινὴ γνώμη ἐν τῷ Ἑλληνισμῷ καὶ ἐν τῷ Κράτει εἶναι, ὅτι οὐδεμίαν ἐκ τῶν ἐπαγγελιῶν, τὰς ὁποίας ἐδώσατε πρὸς αὐτὸν, ἐπετελέσατε, ὅτι ἀδίκως κατακρατεῖτε τὴν θέσιν, τὴν ὁποίαν σᾶς ἔδωκεν, ὅτι μόνον πρὸς συμφορὰν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀνήλθετε εἰς τὸ ἀξίωμα, ἀφοῦ μετὰ τόσης τόλμης—ἀντιστρέφω τὴν φράσιν, τὴν ὁποίαν ἐξεφέρατε κατ’ ἐμοῦ,—μετὰ τόσης αὐθαδείας ὁμιλεῖτε.

§44Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὴν δύναμιν ἡμεῖς δὲν ἔχομεν ἐν ἡμῖν, τὴν δύναμιν ποριζόμεθα παρὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ καὶ τοῦ Στέμματος, ἐν ὅσῳ δὲ περιβαλλόμεθα διὰ τῆς δυνάμεως ταύτης, ἄς ἦναι πάντες βέβαιοι, ὅτι θέλομεν φανῆ ἄξιοι τῆς ἐμπιστοσύνης ταύτης.

§45ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω ὅτι μέγα ἄδικον ἔχει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δηλῶν εἰς τὰς σημερινὰς περιστάσεις, ὅτι δὲν ἔχει ἀνάγκην τῆς ἐνισχύσεως καὶ τῆς συμπράξεως παντὸς τοῦ Ἑλληνικοῦ. Νομίζω ὅτι αἱ περιστάσεις, ἐν αἷς εὑρισκόμεθα, δὲν εἶναι περιστάσεις ἀναφερόμεναι εἰς κόμματα, μήτε περιστάσεις τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, εἶναι περιστάσεις τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἐνώπιον δὲ τοιούτων περιστάσεων, νομίζω ὅτι ἡ Κυβέρνησις, διευθύνουσα τὰς τύχας τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ὀφείλει οὐ μόνον νὰ μὴ ἀποκρούῃ, ἀλλὰ καὶ διὰ παντὸς τρόπου νὰ ἐπιδιώκῃ τὴν σύμπραξιν παντὸς Ἕλληνος, πολὺ δὲ μᾶλλον τὴν σύμπραξιν τοῦ ἡμίσεως, ἢ καὶ πλέον, τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, τοῦ ἀντιπροσωπευομένου ὑπὸ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἄδικον καὶ οὐχὶ ἐπωφελῆ ἑπομένως θεωρῶ τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ἐξέφρασεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§46ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Δὲν ἀπηυθύνετο πρὸς ὑμᾶς.

§47Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡμεῖς εἴπομεν, ὅτι δὲν ἔχομεν ἀνάγκην ἐκείνων, οἵτινες προτρέπουσιν εἰς ἐπανάστασιν, οὐδὲ ζητοῦμεν παρ’ αὐτῶν ἐνίσχυσιν· δὲν εἴπομεν ὅτι δὲν ζητοῦμεν τὴν συνδρομὴν τῶν Ἑλλήνων. Βεβαίως, ἄνευ τῆς συνδρομῆς τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ οὐδὲν δυνάμεθα νὰ πράξωμεν. Μὴ παρεξηγεῖτε τοὺς λόγους μου, διότι δὲν ἁρμόζει εἰς ὑμᾶς νὰ ἐκπίπτητε εἰς τοιαύτας παρεξηγήσεις.

§48ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀκούω μετ’ εὐχαριστήσεως, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐν τῇ φράσει, τὴν ὁποίαν μετεχειρίσθη, περιωρισμένην ἐννόησε νὰ δώσῃ ἔννοιαν. Ἀναμφισβητήτως ἡ ἰδέα τῆς ἐπαναστάσεως ἐν στιγμῇ κρισίμῳ, ἐν ταῖς περιστάσεσιν, ἐν αἷς εὑρίσκεται τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος σήμερον, δὲν εἶναι ἰδέα δυναμένη νὰ ἐξυπηρετήσῃ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ· ἀλλὰ ἂς μὴ ἀπατᾶται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν αἰσθημάτων καὶ τῶν ἰδεῶν ἡμῶν, τῶν μὴ μετεχόντων εἰς τὴν διεύθυνσιν τῶν κοινῶν. Ἔχομεν ἐνώπιον ἡμῶν ἓν παρελθὸν, τὸ τῆς πολιτικῆς, τὴν ὁποίαν ἐφήρμοσεν ἡ Κυβέρνησις ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἡ πολιτικὴ δὲ αὕτη καθιστᾷ διστακτικοὺς ἡμᾶς περὶ τῶν μέτρων καὶ τῶν ἐνεργειῶν, τὰς ὁποίας πρόκειται νὰ λάβῃ ἐπὶ τῶν νῦν παρουσιαζομένων νέων περιστάσεων καὶ γεγονότων ἐν Κρήτῃ. Ὅτε κατὰ πρῶτον συνεζητήσαμεν τὸ Κρητικὸν ζήτημα, ἀπεδείξαμεν τὰ σφάλματα, τὰ ὁποῖα ἔπραξε τότε ἡ Κυβέρνησις, ἀπεδείξαμεν τὸ ἐπιβλαβὲς τῶν ἀποτελεσμάτων, εἰς τὰ ὁποῖα κατέληξεν ὄχι ἡ Κυβέρνησις, ἀλλὰ ἡ Εὐρώπη, ἐν τῇ λύσει τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, καὶ εἴπομεν τότε, ὅτι ἡ συγκυριαρχία αὐτῆς, ἡ ὁποία ἐπεβλήθη εἰς τὴν Κρήτην, δὲν δύναται ἢ νὰ καταλήξῃ εἰς νέας καταστροφάς, εἰς νέας ἐπαναστάσεις. Σήμερον δὲ ἀκούομεν πάλιν, ὅτι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως στηρίζεται ἐπ’ αὐτῆς ταύτης τῆς πολιτικῆς τῆς Εὐρώπης. Ἡ Κυβέρνησις ἀναμένει καὶ ἐλπίζει, ὅτι ἡ Εὐρώπη θὰ λύσῃ τὸ ζήτημα ἐπωφελῶς ὑπὲρ τῆς Κρήτης. Δὲν ἔχομεν δυστυχῶς τοιαύτην γνώμην. Ἐξ ὅσων ἔπραξε μέχρι σήμερον τὸ Συνέδριον τῶν προξένων, τὸ ἀντιπροσωπεῦον τὰς ἓξ Μεγάλας Δυνάμεις ἐν Κρήτῃ, εἴδομεν ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ λύσις εὐτυχὴς καὶ διὰ τὴν Κρήτην καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα. Λέγω δὲ καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα, διότι ἡ Ἑλλὰς συμπάσχει ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν μὲ τὴν Κρήτην. Δὲν δύναται καὶ αὕτη μήτε νὰ προοδεύσῃ, μήτε νὰ διοικηθῇ ὁμαλῶς, μήτε νὰ λύσῃ ἄλλα ζητήματα ζωτικὰ, τὰ ὁποῖα ἐπίκεινται ἐπ’ αὐτὴν, ἐφ’ ὅσον καίει ἡφαίστειον ἐν Κρήτῃ. Εἶναι ἀνάγκη ἑπομένως νὰ ἐννοήσῃ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν δύναται νὰ στηριχθῇ ἐπὶ λύσεως ῥιζικῆς διὰ τῆς πορείας, ἥτις ἐφηρμόσθη μέχρι σήμερον ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Δὲν θέλω καὶ ἐγὼ, ὅπως καὶ ἄλλοι συνάδελφοι, νὰ εἰσέλθω εἰς λεπτομερῆ καὶ ἐκτενῆ συζήτησιν τοῦ ζητήματος, ἀλλ’ ἐπιθυμῶ, διὰ νὰ μορφώσω καὶ ἐγὼ αὐτὸς γνώμην, διὰ νὰ μορφώσῃ καὶ ἡ Βουλὴ τοιαύτην, νὰ μάθωμεν ποῖαι εἶναι αἱ πληροφορίαι, ἃς ἔχει ἡ Κυβέρνησις, ὅσον ἀφορᾷ τὴν πορείαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Τί προτίθενται νὰ πράξωσιν αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις ἀπέναντι τῶν νέων σφαγῶν τῆς Κρήτης, ἀπέναντι τῆς νέας ἐξεγέρσεως τῆς ἐπαναστάσεως; Πρόκειται πάλιν διὰ ἐμβαλωμάτων νὰ ἐπιδιώξῃ ἡ Εὐρώπη τὴν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος; Καὶ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀρκεσθῇ εἰς τὰ ἐμβαλώματα ταῦτα; Εἶναι ἀνάγκη νὰ γνωρίζωμεν καὶ ἡμεῖς, τί αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις θὰ πράξωσι, καὶ ποίας περὶ τούτου ἔχει πληροφορίας ἡ Κυβέρνησις· διότι, ἐπαναλαμβάνω, τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ζήτημα κομματικὸν καὶ ζήτημα Κυβερνήσεως, ἀλλὰ ζήτημα τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλει εἰς ἡμᾶς πάντας ν’ ἀποκρούσωμεν πᾶν αἴσθημα κομματισμοῦ καὶ πᾶσαν ἄλλην ἰδέαν, συνεργαζόμενοι δ’ ἐν ἐθνικῷ πνεύματι, νὰ συντελέσωμεν διὰ πάσης ἡμῶν συμπράξεως καὶ θυσίας εἰς λύσιν τοῦ ζητήματος, συμφώνως καὶ μὲ τὰ συμφέροντα τῆς Κρήτης καὶ μὲ τὰ συμφέροντα σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅστις καὶ ἐν Κρήτη καὶ ἀλλαχοῦ διατρέχει σήμερον σοβαροὺς καὶ οὐσιαστικοὺς κινδύνους.

§49Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Οἱ λόγοι τοῦ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ εἶναι ὄντως παραμυθητικοὶ ἐν τῷ μέσῳ παρεκτροπῶν καὶ ἀτασθαλιῶν. Τιμῶ αὐτὸν ἐπὶ τούτῳ, κρίνων τοὺς λόγους αὐτοῦ σώφρονας καὶ φιλοπάτριδας, καὶ δὲν ἀποστέργω ἑπομένως νὰ δώσω τὰς ζητουμένας πληροφορίας. Τὰ τελευταῖον ἐν Κρήτῃ διαπραχθέντα ἀνεκοινώθησαν εἰς Ἀθήνας διὰ τηλεγραφημάτων, τὰ ὁποῖα ἐγράφησαν ἐν Κρήτῃ τὴν 10ην ὥραν τῆς πρωΐας τῆς σήμερον· ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζωμεν ποῖαί εἰσιν αἱ ἐπ’ αὐτῶν κρίσεις καὶ ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης, οὐδὲ ποῖαι αἱ Μεγάλαι Δυνάμεις θὰ λάβωσι μέτρα συνεπεία τῶν συμβεβηκότων τούτων. Βεβαίως καθῆκον καὶ συμφέρον ἔχομεν νὰ ἀσχοληθῶμεν, νὰ ἐρευνήσωμεν καὶ νὰ πληροφορηθῶμεν ποῖαι θὰ ἦναι αἱ ἀποφάσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων μετὰ τὰ ἀναγγελθέντα χθὲς τελευταῖα συμβεβηκότα τῶν Χανίων, αὗται δὲ θέλουσιν ὁδηγήσει ἡμᾶς, ὅπως κρίνωμεν ἀσφαλῶς ἐπὶ τῶν πραγμάτων καὶ φροντίσωμεν νὰ διασώσωμεν τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἐφ’ ὅσον ἤθελον ἐγκαταλειφθῆ ἐκτεθειμένα ἐν κινδύνῳ.

§50ΡΑΛΛΗΣ. Ἴσως ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὗρε τὴν γλῶσσαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐξ Ἄρτης Βουλευτοῦ παραμυθητικὴν, διότι τῷ ἔδωκε πολὺν δρόμον, ἀλλὰ τῷ ἔδωκε καὶ ὀλίγο ψωμὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης. Ἐὰν ἀναμείνῃ καὶ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἄρτης τὰς ἀποφάσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, μὴ ἔχετε καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι νέαν θὰ ὑποστῇ καταστροφὴν ὁ Ἑλληνισμός. Ἀκριβῶς πρόκειται νὰ προλάβωμεν τὰς ἀποφάσεις τῶν Μεγάλων Δυνάμεων...

§51ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Τί πρέπει νὰ κάμωμεν;

§52ΡΑΛΛΗΣ. Τίς μὲ ἐρωτᾷ;

§53ΣΑΛΜΑΣ. Ἐγώ, κύριε Ράλλη.

§54ΡΑΛΛΗΣ. Νὰ μὲ θέσητε ἐκεῖ (δεικνύει τὰ ὑπουργικὰ ἑδώλια) καὶ τότε θὰ σᾶς τὸ εἴπω (ἄ! ἄ! ἄ! ἐκ δεξιῶν). Δὲν σᾶς ἀρέσκει αὐτὴ ἡ λύσις καὶ καγχάζετε· ἀλλ’ ὅπως δυνηθῶ νὰ σᾶς εἴπω τί ὀφείλομεν νὰ πράξωμεν, ἔπρεπε νὰ μὲ εἴχετε θέσει ἐκεῖ, καὶ τότε θὰ τὸ εἶχον ἤδη πράξει.

§55ΣΑΛΜΑΣ. Νομίζω, ὅτι ἔχετε ὑποχρέωσιν, ὡς κοινοβουλευτικὸς ἀνήρ, νὰ τὸ εἴπητε ἀπὸ τοῦδε.

§56ΡΑΛΛΗΣ. Σᾶς τὸ λέγω, ἀλλὰ δὲν θέλετε νὰ μὲ ἀκούσητε, διότι σεῖς σπεύδετε νὰ εἰσέλθητε εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, ἐν ᾗ πρόκειται περὶ νομοσχεδίων σπουδαιοτάτων, περὶ ἀναβολῆς τῆς καταβολῆς ὀφειλομένων δόσεων ἐκ γαιῶν καὶ φυτειῶν! Σᾶς λέγω δ’ ἀκριβῶς, καὶ ἂν ἔχετε ὦτα, ἀκούσατέ το, ὅτι πρέπει νὰ προλάβητε τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης. Τὴν 12 Μαΐου συντελέσατε μίαν καταστροφήν, τῆς ὁποίας τ’ ἀποτελέσματα δύνανται εὐτυχῶς σήμερον νὰ ἐξουδετερωθῶσιν, ἐὰν προλάβητε τὰς νέας ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης. Ἐὰν ὅμως ἀφήσητε νὰ ἐπέλθουν αἱ ἀποφάσεις αὗται, ἐὰν δώσητε καιρὸν νὰ συνεννοηθῶσι διὰ τὰς ἀποφάσεις ταύτας, ἡ καταστροφὴ τοῦ ἐν Κρήτῃ Ἑλληνισμοῦ θὰ ᾖ τελεία, καί, ὡς δύνασθε ν’ ἀποχαιρετίσητε ἐπὶ αἰῶνας τὴν Κύπρον, ὀφείλετε ν’ ἀποχαιρετίσητε ἐπὶ αἰῶνας καὶ τὴν Κρήτην. Ἔχετε ἀνάγκην νὰ μάθητε τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης! Καὶ δὲν τὰς ἐννοεῖτε; Καὶ δὲν ἐξεδηλώθησαν αἱ προθέσεις αὐτῆς; Καὶ δὲν γνωρίζετε τίνες αἱ ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης μέχρι τοῦδε; Ἀλλ’ ἔχετε ἀνάγκην νὰ ἀφήσητε νὰ ἐπέλθωσιν αἱ ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης, ὅπως δυνηθῆτε νὰ εἴπητε πρὸς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους ἐπὶ σφαγὴν ἄγετε, πρὸς τὴν πλειοψηφίαν, τὴν ὁποίαν ἀτυχῶς ὁδηγεῖτε, ὅπως τῇ εἴπητε: «τί θέλετε νὰ πράξωμεν; Ἡ Εὐρώπη ἀπεφάσισε· θέλετε νὰ κηρύξητε τὸν πόλεμον καθ’ ὁλοκλήρου τῆς Εὐρώπης;» Αὐτὴν τὴν ὑπεκφυγὴν ἔδωσαν ὑμῖν οἱ λόγοι τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐξ Ἄρτης, ἀλλὰ δὲν θέλω καὶ ἐγὼ νὰ ἀφήσω ὑμῖν ταύτην, θέλω ἀκριβῶς νὰ καταστήσω ὑπευθύνους ὑμᾶς, διότι ἠθέλετε ἀναμείνει τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης· διότι ἀναμένοντες τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης συντρίβετε τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα. Τὰ Ἑλληνικὰ συμφέροντα ἐν Κρήτῃ εἶναι ἐντελῶς ἀντίθετα πρὸς τὰ συμφέροντα τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. Ἐὰν δὲν τὰ κατενοήσητε μέχρι τοῦδε, λυποῦμαι δι’ ὑμᾶς· τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι τὰς πλέον ἁπλουστέρας ἐννοίας εἶναι ἀδύνατον πλέον νὰ κατανοήσητε. Ζητεῖτε τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης! Αἱ ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης εἶναι ἡ ἐφαρμογὴ τῶν μεταῤῥυθμίσεων, εἶναι ἡ διεκδίκησις ἐπὶ τῆς Κρήτης ἐκ μέρους καὶ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Ρωσσίας καὶ τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Αὐστρίας καὶ τῆς Ἰταλίας ἐπιῤῥοῆς, εἶναι ἡ ἀποστολὴ τῶν Μαυροβουνίων, ὡς ἐντολοδόχων τῆς Ρωσσίας, καὶ τῶν Βουλγάρων, εἶναι ἡ ἀποστολὴ τῶν καραβινιέρων τῆς Ρώμης, ἵνα ἀναγεννηθῶσι τὰ ἐκ τῆς Ἑνετικῆς κληρονομίας δικαιώματα τῆς Ἰταλίας, εἶναι τέλος ἡ ἐμπέδωσις τῆς νέας τάξεως, τὴν ὁποίαν ὑπισχνεῖται τὸ πολίτευμα, τὸ ὁποῖον κατηρτίσθη ἐν ἀγνοίᾳ ὑμῶν, καὶ διὰ τὸ ὁποῖον ἐκαυχήθητε, ἡ ἐμπέδωσις, λέγω, τῆς τάξεως, ἡ ὁποία καταστρέφει διὰ παντὸς πᾶσαν ἐλπίδα περὶ ἀποδόσεως τῆς Κρήτης εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἀλλ’ εὐτυχῶς οἱ Κρῆτες δὲν ἀναμένουσι τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον ὑμεῖς καὶ ἡ πλειοψηφία ὑμῶν δὲν κατώρθωσε νὰ ἀντιληφθῇ καὶ νὰ ἐννοήσῃ, τὸ ἐνόησαν ἐκεῖνοι ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς, ἀπὸ τῆς ὁποίας ἠθέλησαν νὰ ἐφαρμοσθῶσιν αἱ μεταῤῥυθμίσεις, ἐὰν δὲ λαλῇ ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον τῆς Κρήτης τὸ πυροβόλον, ἐὰν καίωνται τὰ Χανία, αὐτὸ ὀφείλεται εἰς τὸν πατριωτισμὸν τῶν Κρητῶν, οἱ ὁποῖοι οὐδέποτε θὰ διστάσουν,—οἱ ἀληθεῖς Κρῆτες, οἱ μένοντες ἐκεῖ καὶ ἀγωνιζόμενοι ὑπὲρ τοῦ ἑνιαίου τοῦ Ἑλληνισμοῦ,—οὐδέποτε θὰ διστάσουν νὰ ὑποστῶσι μυρίας ἄλλας καταστροφὰς, χάριν τῆς ἑνότητος τῆς ἐθνικῆς. Ἀναμείνατε τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης, καὶ προσπαθήσατε ὄπισθεν τῶν ἀποφάσεων τῆς Εὐρώπης νὰ κρύψητε τὴν ἰδίαν σας εὐθύνην· αἱ ἀποφάσεις αὗται δὲν θὰ ἦναι ἱκαναὶ, ὅπως σᾶς ἀπαλλάξωσι τῆς καταδίκης τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

§57ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὅσον καὶ ἂν ἦναι φοβεραὶ αἱ εἰδήσεις, τὰς ὁποίας ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν καὶ ὁ τηλέγραφος ἀνήγγειλεν, ὅσον καὶ ἂν ἐχύθη αἷμα ἐν Κρήτῃ, ὁμολογῶ ὅτι δὲν μοὶ φαίνονται δυσάρεστα. Δυσάρεστον θὰ ἦτο, ἂν μετὰ τὴν χορήγησιν πολιτεύματος, οἷον ἐχορηγήθη πρό τινων μηνῶν, ἐμανθάνομεν ὅτι Κρῆτες καὶ Τοῦρκοι συνεβιβάσθησαν, συμπράττουν, συνεργάζονται. Ἀποβλέπων πάντοτε εἰς τοῦτο, ὅτι ὁ Κρητικὸς λαὸς μόνην σωτηρίαν θεωρεῖ τὴν ἕνωσιν, ἐπιθυμῶ, ὅπως τὸ ταχύτερον δοθῶσιν ἀφορμαὶ, ἵνα πεισθῶσι πάντες, ὅτι οὐδὲν ἄλλο δύναται νὰ καθησυχάσῃ τὴν Κρήτην καὶ νὰ καταπαύσῃ τὰς μερίμνας καὶ τὰς εὐθύνας τῆς Εὐρώπης, πλὴν τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος.

§58ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Τὴν στιγμὴν ταύτην, καθ’ ἣν ὁμιλεῖτε, ἐκηρύχθη ἡ ἕνωσις.

§59ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Θεωρῶ ὅτι οἱ ἐμπρησμοὶ καὶ αἱ αἱματοχυσίαι, τὰς ὁποίας προεκάλεσαν οἱ Τουρκοκρῆτες κατὰ τὰς τελευταίας ταύτας ἡμέρας, εἶναι ἡ τελευταία, ἡ ἀναμφισβήτητος ἀπόδειξις, ὅτι οὐδὲν ἄλλο δύναται νὰ γείνῃ καλὸν, τῇ συγκαταθέσει τῆς Εὐρώπης, ἢ ἡ ἕνωσις μετὰ τῆς Ἑλλάδος. Ἡ ἐξέγερσις τοῦ τουρκικοῦ στοιχείου ἐν Κρήτῃ, γενομένη ὄχι κατὰ πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ἐχορήγησεν ὁ Σουλτάνος, ὡς τὰ προηγηθέντα πολιτεύματα, ἀλλ’ ἐναντίον πολιτεύματος, τὸ ὁποῖον ἐχορήγησεν αὐτὴ ἡ Εὐρώπη, εἶναι πλήρης ἀπόδειξις, ὅτι ἀδύνατον οἱ Τοῦρκοι τῆς Κρήτης νὰ ὑποκύψουν εἰς οἱονδήποτε πολίτευμα ἰσοπολιτείας καὶ ἰσονομίας. Ἂν μέχρι τοῦδε ἡ Εὐρώπη εἶχε καὶ ἄλλας ἀποδείξεις, ὅτι ἀδύνατον τὸ τουρκικὸν στοιχεῖον νὰ ὑποβληθῇ εἰς πολίτευμα στηριζόμενον ἐπὶ τῆς ἰσότητος, αἱ ἀποδείξεις αὗται δὲν ἦσαν τοσοῦτον φανεραὶ ὡς ἤδη. Ἡ Εὐρώπη ἀπῄτει παρὰ τῆς Τουρκίας ἰσοπολιτείαν ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν, οἱ Σουλτάνοι παρεχώρουν δῆθεν τὴν ἰσοπολιτείαν αὐτὴν, ἀλλ’ οὔτε ἐξετελεῖτο, οὔτε ἐφηρμόζετο, καὶ ὑπὸ τουρκικὴν διοίκησιν πάντοτε ἀπετύγχανεν. Ἀλλ’ ἤδη ἔρχεται αὐτὴ ἡ Εὐρώπη καὶ καταρτίζει τὸ πολίτευμα, ἀναθέτει δὲ εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους της ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ Χανίοις νὰ ἐπιτηρῶσι τὴν ἐκτέλεσιν. Ἐν τούτοις ἔρχονται οἱ Τοῦρκοι κατὰ πρόσωπον τῆς Εὐρώπης ἡνωμένης, ἐναντίον τῶν 6 Μεγάλων Δυνάμεων, ἐναντίον τῶν ἀντιπροσώπων αὐτῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ ἐν Χανίοις, καὶ λέγουν, ὅτι δὲν δέχονται τὸ πολίτευμά των. Τί ἄλλο εἶναι τοῦτο ἢ ἀναμφισβήτητος ἀπόδειξις, ἡ ὁποία ἐπαναλαμβάνεται ἀπὸ 60 καὶ πλέον ἐτῶν ἐν Τουρκίᾳ, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ὁ τουρκικὸς πληθυσμὸς νὰ δεχθῇ διοίκησιν καὶ νόμους, ὁποίους ὁ νεώτερος πολιτισμὸς, ὁ χριστιανικὸς πολιτισμὸς, ἐπιβάλλει εἰς τοὺς σημερινοὺς χρόνους, νόμους ἀσφαλίζοντας τὴν ἰσότητα μεταξὺ Χριστιανῶν καὶ Τούρκων; Ἀποδεικνύει, ὅτι εἶναι ἐναντίον τοῦ ὀργανισμοῦ, ἐναντίον τοῦ θρησκεύματος, ἐναντίον τῆς ἀποστολῆς τοῦ τουρκικοῦ λαοῦ, νὰ συμβιώσῃ ἐν ἰσότητι πρὸς τὸ στοιχεῖον τὸ Χριστιανικόν. Καὶ τί ἄλλο εἶναι οἱ θεσμοὶ, οἱ ὁποῖοι ἐδόθησαν ἐν Κρήτῃ, ἢ ὑποταγὴ τῆς μειοψηφίας, δηλ. τοῦ τουρκικοῦ στοιχείου ἐν Κρήτῃ, εἰς τὰς ἀρχὰς τῆς ἰσονομίας, ἐν μέσῳ τοῦ χριστιανικοῦ στοιχείου; Καὶ εἶναι δυνατὸν πότε νὰ πιστεύσῃ ὁ καὶ ὀλίγον γνωρίσας τὰ τουρκικὰ πράγματα, ὅτι εἶναι δυνατὸν ποτε νὰ ὑποκύψουν εἰς τοιοῦτον πολίτευμα οἱ Ὀθωμανοὶ τῆς Κρήτης ἢ ἄλλων ἐπαρχιῶν; Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ἡ τελευταία ἐξέγερσις τῶν Τουρκοκρητῶν, τῆς ὁποίας ἀναγγέλλουν οἱ τηλέγραφοι τὰς παρεκτροπὰς, τὰς αἱματοχυσίας καὶ τὰς δῃώσεις, εἶναι ἡ τελειωτικὴ ἀπάντησις, τὴν ὁποίαν δίδει πρὸς τὴν Εὐρώπην ὁ τουρκικὸς λαὸς, τὸ τουρκικὸν στοιχεῖον, βεβαιοῦσα, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ποτὲ νὰ κυβερνηθῶσιν ὡς ἴσοι πρὸς ἴσους καὶ ἐπὶ τῇ βάσει θεσμῶν λογικῶν οἱ Τοῦρκοι μετὰ τῶν Χριστιανῶν. Ἐὰν τοιαύτη λοιπὸν ἦναι ἡ ἐξέγερσις, τὴν ὁποίαν μᾶς ἀναγγέλλουν, προδήλως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατέχει ἰσχυρότατον ἐπιχείρημα, τὴν πλέον ἀναμφισβήτητον ἀπόδειξιν περὶ τοῦ ἀδυνάτου τῆς ἐφαρμογῆς καὶ τοῦ ματαίου τῆς ἀποπείρας, τὴν ὁποίαν ἡ Εὐρώπη ἐπεχείρησεν, ὅπως κατορθώσῃ τὴν συμβίωσιν τὴν εἰρηνικὴν Τούρκων καὶ Χριστιανῶν ἐν Κρήτῃ ἐπὶ τῇ βάσει θεσμῶν ἰσοπολιτείας. Ὅτε κατὰ τὸν παρελθόντα Μάϊον ἐκλήθη ἡ Κυβέρνησις, ὅπως ἐπὶ τῇ ἐξεγέρσει, ἥτις πάλιν προεκλήθη ἐν Κρήτῃ ἐκ τῶν σφαγῶν, ἃς ἤρχισαν ἐν Χανίοις οἱ Τοῦρκοι, συμβοηθήσῃ τὸ ἔργον τῆς Εὐρώπης ἐν Κρήτῃ ὑπὲρ βελτίονος διοικήσεως, ἐνόμισε—δὲν ἐξετάζω ἤδη ἂν καλῶς ἢ κακῶς—ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐργασθῇ συμφώνως πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὰς ὁδηγίας τῆς Εὐρώπης. Βλέπουσα ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις τὴν ὁμοφωνίαν τῆς Εὐρώπης, ὅπως μὴ ἀναμιχθῇ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἰς τὴν ἐπανάστασιν, μηδὲ ὑποστηρίξῃ τὸ πρόγραμμα τῆς ἑνώσεως, ἡ ὁποία ἐν Κρήτῃ ἔμελλε νὰ κηρυχθῇ, ἀπέσχε, συνηγοροῦσα καὶ αὐτὴ μόνον ὑπὲρ βελτιώσεως τῶν θεσμῶν ἐν Κρήτῃ. Τοῦτο πρὸ πάντων συνετέλεσεν εἰς τὴν εἰρήνευσιν τῆς νήσου. Ἴσως ἐκείνη τῆς Κυβερνήσεως ἡ πολιτεία, τὴν ὁποίαν τότε πολλοὶ ἤλεγξαν καὶ ἐλέγχουν, διότι προέβλεπον ὅ,τι σήμερον πράττουν οἱ Τουρκοκρῆτες, δύναται σήμερον χρησιμεύσῃ ὡς ἰσχυρότατον ἐπιχείρημα, ἐνθαῤῥύνον τὴν Κυβέρνησιν νὰ συνηγορήσῃ ὑπὲρ τῆς μόνης πραγματικῆς λύσεως τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Ἡ δοκιμή, τὴν ὁποίαν οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν τῶν ἐν Ἑλλάδι, τῶν γινωσκόντων τὰ τουρκικὰ καὶ κρητικὰ πράγματα, ἐπίστευσέ ποτὲ, ὡς δυναμένην νὰ τελεσφορήσῃ, ἤδη ἐγένετο ἰδίᾳ χειρὶ τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ κατὰ τοιοῦτον τρόπον ἡ δοκιμὴ αὕτη ἀπεδοκιμάσθη καὶ ἀπεδείχθη ἀδύνατος ὑπ’ αὐτῶν τῶν Τούρκων τῆς Κρήτης, ὥστε μάταιον θὰ ἦτο καὶ πάλιν νὰ προβῇ ἡ Εὐρώπη εἰς νέαν δοκιμήν. Ἡ μόνη ἐνέργεια, τὴν ὁποίαν τὰ συμφέροντα τῆς Κρήτης, τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους, τὰ συμφέροντα καὶ τὰ καθήκοντα τῆς Εὐρώπης ἐπιβάλλουν, εἶναι ἡ ἕνωσις. Ἰδοὺ ποία εἶναι σήμερον ἡ θέσις τῶν πραγμάτων. Δὲν εἶναι ἡ αὐτὴ, ὡς τὸν παρελθόντα Μάϊον. Σήμερον ἡ Κυβέρνησις δὲν δύναται νὰ λαλήσῃ πρὸς τὴν Εὐρώπην ὡς κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ὅτε, πεισθεῖσα εἰς τὰς συμβουλὰς αὐτῆς, πεισθεῖσα εἰς τὴν καλὴν αὐτῆς πίστιν καὶ τὴν εἰλικρίνειαν ὑπὲρ βελτιώσεως τῆς τύχης τῶν Χριστιανῶν τῆς Κρήτης, ἀπέσχε πάσης ἀναμίξεως εἰς τὰ μεταξὺ Τούρκων καὶ Χριστιανῶν, καὶ ἐνεπιστεύθη εἰς αὐτὴν νὰ καταρτίσῃ καὶ ἐφαρμόσῃ τὸ πολίτευμα. Τὸ πολίτευμα αὐτὸ ἐγένετο, καὶ ἡ ἰδία Εὐρώπη ἐπὶ τῆς Κρήτης ἠθέλησε νὰ τὸ ἐφαρμόσῃ, ἀλλ’ ἰδοὺ κατὰ τίνα τρόπον ἐδέχθη αὐτὸ ὁ τουρκικὸς πληθυσμός. Ὁ ἴδιος λέγει εἰς τὴν Εὐρώπην, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ὑπὸ πολίτευμα ἰσοπολιτείας καὶ ἰσονομίας νὰ συμβιώσῃ μετὰ τῶν Χριστιανῶν τῆς Κρήτης. Ἐννοῶ βεβαίως, ὅτι ἡ Εὐρώπη καὶ πρὸς τοὺς Ὀθωμανοὺς τῆς Κρήτης, ἀνεξαρτήτως τοῦ θρησκεύματος, ὀφείλει νὰ αἰσθάνηται πάντα τὰ αἰσθήματα καὶ νὰ ἐγγυᾶται πάντα τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα πεπολιτισμένη Κυβέρνησις ὀφείλει ὁπουδήποτε καὶ πρὸς οἱονδήποτε. Ἀλλὰ ὡς διοίκησιν, οὔτε ἐπὶ στιγμὴν εἶναι δυνατὸν πλέον νὰ ἐμπιστευθῇ καὶ ἀνεχθῇ ἡ Εὐρώπη τὴν τουρκικήν. Ἡ διοίκησις ἡ τουρκικὴ ἀπεδείχθη διὰ μακρᾶς σειρᾶς ἐτῶν καὶ δοκιμῶν, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ παγιώσῃ τὴν τάξιν, τὴν ἀσφάλειαν, τὴν ἰσότητα, τὴν εὐνομίαν μεταξὺ Ὀθωμανῶν καὶ Χριστιανῶν ὑπηκόων αὐτῆς. Λόγῳ τοῦ θρησκεύματος καὶ τῆς κατακτήσεως, ἐπιβάλλεται αὐτῇ ἡ ἀνισότης. Λοιπὸν, ἐὰν δύνανται οἱ Τοῦρκοι ὡς ἄτομα νὰ τυγχάνωσι τῆς εὐμενείας καὶ προστασίας τῆς Εὐρώπης καὶ ἐν Κρήτῃ, οὐδέποτε ὅμως δύνανται νὰ ἀπολαμβάνωσιν ὡς διοίκησις τῆς περαιτέρω ἐμπιστοσύνης, ὅπως ἐξακολουθῶσιν ἀσκοῦντες ἐξουσίαν, τὴν ὁποίαν τόσον ὀλεθρίως ἐξήσκησαν ἐν Κρήτῃ καὶ πανταχοῦ. Ἀναγκαῖον συμπέρασμα ὅλων αὐτῶν τῶν ἀποτυχιῶν καὶ τῶν ἀντιδράσεων τοῦ τουρκικοῦ στοιχείου εἶναι, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἄλλη λύσις ἢ ἡ ἕνωσις. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν ἤθελε καὶ μόνον κηρυχθῆ ἡ ἕνωσις ἐν Κρήτῃ, ἡ ἀσφάλεια τοῦ τουρκικοῦ στοιχείου καὶ ἡ προστασία αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς νόμους ἠσφαλίσθη, ἄνευ ἀνάγκης οἱ στόλοι ὁλοκλήρου τῆς Εὐρώπης νὰ παρίστανται. Διότι εἰς μόνον τὸ ἄκουσμα, ὅτι ἡ ἕνωσις ἐγένετο δεκτὴ ὑπὸ τῆς Εὐρώπης, ἡ ἀσφάλεια καὶ ἡ τάξις ἐκ μέρους καὶ τοῦ χριστιανικοῦ καὶ τοῦ ὀθωμανικοῦ στοιχείου θὰ ἐπέλθῃ πλήρης. Καὶ οἱ Ὀθωμανοὶ θὰ αἰσθανθῶσι πλέον ἀσφάλειαν. Λοιπὸν δὲν βλέπω ποία μεγαλειτέρα ὑπάρχει ἄλλη ἐγγύησις πρὸς ἀποκατάστασιν τελείας, πλήρους τάξεως καὶ ἡσυχίας ἐν Κρήτῃ, παρὰ τὴν ἀνακήρυξιν τῆς ἑνώσεως. Δὲν ἐννοῶ διατὶ αὕτη ἐμπνέει ἀνησυχίας εἰς τὴν Εὐρώπην. Φρονῶ ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἔχουσα τοσαύτας ἀποδείξεις ὅλων τῶν ἀποτυχιῶν τῶν ἕως τώρα χορηγηθέντων πολιτευμάτων, αἵτινες καθιστῶσιν ἀναπόφευκτον τὴν ἀποτυχίαν καὶ τῶν ὁμοίων πολιτευμάτων ἐν Κρήτῃ εἰς τὸ μέλλον, δύναται νὰ ὑποβάλῃ τῇ Εὐρώπῃ διπλωματικῶς τὴν ἀνάγκην τῆς ἑνώσεως, ὅπως τεθῇ οὕτω πέρας, μετὰ τοσούτους ἀγῶνας, εἰς ζήτημα, ὅπερ εἶναι διαρκὴς ἀπειλὴ τῆς εἰρήνης, καὶ συγχρόνως μετέλθῃ πάντα τὰ μέσα, ἅτινα ἤθελε κρίνει συντελεστικὰ πρὸς ἐπίτευξιν τῆς ἑνώσεως. Ἡ κοινὴ γνώμη τῆς Εὐρώπης εἶναι παρεσκευασμένη πρὸς τοιαύτην λύσιν, ὡς τὴν μόνην δικαίαν καὶ λογικήν. Αἱ Κυβερνήσεις δὲ τῆς Εὐρώπης καλλίτερον παντὸς ἄλλου γινώσκουν τὸ ἐφήμερον καὶ κινδυνῶδες πάσης ἄλλης λύσεως. Νομίζω προσέτι, ὅτι ἤδη, ὅτε ἔρχονται αἱ εἰδήσεις περὶ τῶν καταστροφῶν, περὶ τῶν δηώσεων, τῶν ἐμπρησμῶν κατὰ τῶν Χριστιανῶν, εἶναι ἡ κατάλληλος στιγμή, ὅπως σπεύσῃ ἡ Κυβέρνησις νὰ παραστῇ ἐν Κρήτῃ, καὶ προσφέρῃ, ὑπὸ ἔποψιν φιλανθρωπίας, τὴν συνδρομὴν αὐτῆς εἰς τοὺς πάσχοντας Κρήτας καὶ καταδιωκομένους, καὶ ὅπως συγχρόνως ἐμποδίσῃ νὰ συμβῇ τι ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα θὰ ἔθετον εἰς μεγαλείτερον κίνδυνον τὴν ζωὴν καὶ τὴν περιουσίαν τῶν Χριστιανῶν. Τί δὲ νομίζω, ὅτι δύναται νὰ θέσῃ εἰς μείζονα κίνδυνον καὶ εἰς ὅλως ὑποδεεστέραν θέσιν τοὺς Χριστιανοὺς τῆς Κρήτης ἀπέναντι τῶν Τούρκων; Ἐὰν ἴδωμεν ὅτι ἐπιτρέπεται ὑπὸ τῶν Δυνάμεων νὰ ἐνισχυθῇ τὸ ἐν Κρήτῃ τουρκικὸν στοιχεῖον, τὸ ἐπαναστατῆσαν ἐναντίον τῆς Εὐρώπης καὶ ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν τῆς Κρήτης, ὅπως δυνηθῇ νὰ διαπράξῃ ἔτι μείζονας καταστροφάς, δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ σταυρώσωμεν τὰς χεῖρας. Διότι ἡ κατάστασις, ἡ ὁποία σήμερον ἐν Κρήτῃ ὑπάρχει, προκληθεῖσα ὑπὸ τοῦ ὀθωμανικοῦ στοιχείου, εἶναι κατάστασις ἐπαναστατική, ἐναντίον οὐ μόνον τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ καὶ τοῦ Σουλτάνου, ὅστις ἐνέκρινε τὰς μεταῤῥυθμίσεις. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι, ἀφοῦ διευθύνεται ἡ ἐπανάστασις ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν, καὶ σκοπεῖ τὴν σφαγὴν καὶ τὴν καταστροφὴν τοῦ χριστιανικοῦ στοιχείου, δὲν πρέπει νὰ ἐπιτραπῇ, ὅπως ἐνισχυθῇ ὁ φανατικὸς τῶν Τούρκων πληθυσμὸς διὰ τῆς ἀποβιβάσεως τουρκικοῦ στρατοῦ. Ἂν ἡ εἴδησις, ἥτις ἀναγράφεται εἴς τινα ἐφημερίδα, ὅτι 2,000 Τούρκων συγκεντροῦνται εἰς Σμύρνην, ὅπως μετενεχθῶσιν εἰς Κρήτην, ἦναι ἀκριβής, τὸ πᾶν ἀπώλετο, διότι τουρκικὸς στρατὸς εἶναι ἀδύνατον νὰ πράξῃ ἄλλο ἢ εἰς τὸ αἴσθημα τοῦ θρησκευτικοῦ φανατισμοῦ ὑπείκων νὰ ταχθῇ μετὰ τῶν Ὀθωμανῶν, πρὸς ἐξόντωσιν τελείαν τοῦ χριστιανικοῦ στοιχείου. Ὁ τουρκικὸς στρατὸς δύναται νὰ ἦναι καλός, ἐνεργῶν μεταξὺ Τούρκων, ἀλλὰ δὲν πείθεται εἰς διαταγὰς ἀνωτέρων, ὅταν πρόκειται νὰ ἐνεργήσῃ μεταξὺ Χριστιανῶν καὶ Μωαμεθανῶν, ἐλθόντων εἰς χεῖρας, ἀλλὰ θὰ ταχθῇ ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν, καὶ θὰ ὑποβοηθήσῃ τοὺς Ὀθωμανοὺς εἰς τὸ ἔργον τῆς σφαγῆς καὶ τῆς ἐξοντώσεως. Δὲν πιστεύω ὅτι αἱ Χριστιανικαὶ Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι παρέλαβον τὴν Κρήτην ὑπὸ τὴν ἰδίαν προστασίαν καὶ εὐθύνην, καὶ ἐνδιαφέρονται διὰ τὴν τάξιν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τῶν κατοίκων, θέλουσιν ἐπιτρέψει, ὅπως ἀποβιβασθῶσι καὶ τουρκικαὶ ὀρδαὶ καὶ συμπράξωσι μετὰ τοῦ ὀθωμανικοῦ στοιχείου, ὅπως καταπνίξωσιν εἰς τὸ αἷμα καὶ τοὺς ἐμπρησμοὺς ἐπανάστασιν ὑπὸ τῶν Τούρκων προκληθεῖσαν. Ἐὰν ἀποβιβασθῶσι τοιοῦτοι ἄγριοι ἐχθροὶ τοῦ χριστιανικοῦ στοιχείου, βεβαίως θὰ καταστήσωσιν ἀδύνατον τὴν ἐπάνοδον τῆς ἡσυχίας καὶ τάξεως ἄνευ τῆς χύσεως πολλῶν αἱμάτων. Οὐδεμία Κυβέρνησις Ἑλληνικὴ εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνεχθῇ σήμερον τοιοῦτον ἐπιχείρημα ἀνόσιον ἐναντίον τοῦ χριστιανικοῦ στοιχείου τῆς Κρήτης. Φρονῶ ὅμως, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτραπῇ ὑπὸ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἀποβίβασις τουρκικοῦ στρατοῦ. Ἀλλ’ ἄν ποτε τοιοῦτόν τι ἤθελεν ἐπιτραπῆ μεθ’ ὅσα ἐγένοντο, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀνεχθῶμεν τοῦτο. Καίτοι γινώσκω τὴν ἀδυναμίαν ἡμῶν, καίτοι ἀναλογίζομαι ὅλας τὰς συνεπείας τοιαύτης ἀνδρικῆς στάσεως τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, νομίζω ὅτι εἶναι ἀδύνατον ἄνευ μεγάλων ζημιῶν καὶ κινδύνων νὰ χωρήσῃ περαιτέρω ἡ ἀνοχὴ ἡμῶν. Ὅ,τι ἔλεγεν ἐν ἄλλῃ περιστάσει ὁ ἔντιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς, ὅτι εἶναι περιττὸν νὰ ὑφίσταται τοιοῦτον Κράτος, τὸ ἐπαναλαμβάνω καὶ ἐγώ. Λέγω ὅτι περιττὸν νὰ ὑπάρχῃ τοιοῦτον Κράτος, ἂν καὶ πάλιν θ’ ἀνεχθῶμεν, ὅπως τουρκικὸς στρατὸς, προκαλούμενος ὑπὸ τῶν σφαγέων αὐτῶν, ἀποβιβασθῇ εἰς τὴν Κρήτην καὶ συντελέσῃ εἰς τὴν ἐξόντωσιν τοῦ χριστιανικοῦ στοιχείου. Αὐτὰς τὰς περιστάσεις καὶ τὰ ἐπιχειρήματα ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν ἡ Κυβέρνησις, νομίζω ὅτι δύναται νὰ μετέλθῃ δραστηριωτέραν καὶ ἀποφασιστικωτέραν πολιτικήν. Ὅ,τι λέγομεν, εἶναι ὅτι θέλομεν νὰ προσφέρωμεν τὴν ὑποστήριξιν ἡμῶν εἰς τὸ ἔργον τῆς Εὐρώπης, ὅτι ζητοῦμεν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν νὰ ἐκτελέσῃ τὸ καθῆκον αὐτῆς, καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται ἐκ τῶν ἀτελευτήτων παθημάτων τῆς Κρήτης καὶ τῶν δοκιμασιῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους, καὶ τέλος πάντων τὸ καθῆκον τῆς αὐτοσυντηρήσεως, τὸ ὁποῖον ὀφείλει νὰ ἐκτελῇ πᾶν Κράτος, ὅταν μεγάλοι κίνδυνοι ἀπειλοῦν αὐτό. Εἶναι δυνατὸν, ἐὰν πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ ὑπὸ τὰ ὄμματα τῆς Εὐρώπης ἡ σφαγὴ καὶ ἡ δήωσις τῆς Κρήτης, νὰ μένωμεν ἀδρανεῖς, περιμένοντες ἐκ τῆς ἐνεργείας τῆς Εὐρώπης τὴν μετὰ τὰς καταστροφὰς ἀποκατάστασιν; Δὲν λέγω ὅτι δὲν ἐνδιαφέρεται ἡ Εὐρώπη ὑπὲρ τῆς τάξεως καὶ τῆς ἡσυχίας, ἀλλὰ καὶ δὲν δύναται νὰ ἐμποδίσῃ ἡμᾶς, ἐὰν παραστῶμεν ἐκεῖ, διότι εἴδομεν ἀπειλουμένους μείζονας κινδύνους κατὰ τῶν ὁμοφύλων καὶ ὁμοθρήσκων ἡμῶν, ὅπως προσπαθήσωμεν ν’ ἀποτρέψωμεν αὐτούς. Βεβαίως πρέπει πάσας τὰς συνεπείας νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν. Ἀλλὰ δὲν πρέπει ἐξ αὐτῶν ν’ ἀποτραπῶμεν ἀπὸ τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος, τοῦ καθήκοντος νὰ παραστῶμεν καὶ ζητήσωμεν νὰ προσφέρωμεν πᾶσαν βοήθειαν, ἂν αὕτη δὲν προσφέρεται εὐθὺς καὶ ἐγκαίρως. Ὑποθέτω, ὅτι οἱ λόγοι τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον καὶ ἂν ἦσαν κεκαλυμμένοι, περιέχουσι ὁμοίαν ἀντίληψιν τοῦ καθήκοντος τοῦ Κράτους. Ἀλλ’ ἠθέλησα καὶ ἐγὼ νὰ προσθέσω τὴν ἐμὴν γνώμην εἰς ὅσα εἶπον οἱ προλαλήσαντες, ὅπως ὑποστηρίξω τὴν πολιτικὴν δραστηριωτέρας καὶ τολμηροτέρας πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ. Ταύτην ἐπιβάλλει ἡ φιλανθρωπία, ἐπιβάλλει ἡ πολιτικὴ ἀνάγκη τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους.

§60ΘΕΟΤΟΚΗΣ. Μετὰ τὴν ἀγγελίαν τῶν ἐκ Κρήτης εἰδήσεων ἤκουσα τὸν κ. Πρωθυπουργὸν λέγοντα, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἑτοίμη νὰ πράξῃ τὸ καθῆκόν της. Ἐνόμιζον ὅτι ἡ φράσις αὕτη ἐδήλου, ὅτι ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν μετῆλθεν εἰς τὸ Κρητικὸν ζήτημα, ἦτο πολιτικὴ, ἡ ὁποία δὲν ἠδύνατο νὰ φέρῃ τὰ καταστρεπτικὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἔφερεν· ἀλλὰ δυστυχῶς μετὰ τινα λεπτὰ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὥρισε τί ἐνόει ἡ Κυβέρνησις διὰ τῆς λέξεως καθῆκον. Εἶπεν ὅτι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἀναμείνῃ τὴν ἀπόφασιν τῶν Δυνάμεων. Ἀνεμείναμεν, Κύριοι, ἐπὶ πολλοὺς μῆνας τὰς ἀποφάσεις τῶν Δυνάμεων, καὶ ποῖα ἦσαν τ’ ἀποτελέσματα; Ἐνθυμεῖσθε ὅτι ἐνταῦθα διεξήχθη μακρὰ συζήτησις περὶ τῶν Κρητικῶν πραγμάτων. Τότε ἡ Ἀντιπολίτευσις ὑπεστήριξεν, ὅτι δραστηρία ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν στιγμὴν τῶν σφαγῶν τῶν Χανίων ἤθελεν ἀσφαλίσει τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μᾶς ἔλεγεν, ὅτι ὀνειροπολεῖ ὅστις νομίζει ὅτι δύναται νὰ σκεφθῇ περὶ ἑνώσεως, καὶ ὅτι ἡ Κυβέρνησις μεγάλην ὑπηρεσίαν παρέσχεν εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν, διότι κατώρθωσεν, ὅπως ἐν Κρήτῃ εἰσαχθῶσι θεσμοί, οἵτινες θέλουσιν ἐπιτρέψει εἰς τὸν Κρητικὸν λαὸν ἄνεσιν, ἵνα ἀναπτύξῃ τὰς ἠθικὰς καὶ ὑλικὰς αὑτοῦ δυνάμεις. Ἀντέταξεν ἡ Ἀντιπολίτευσις, ὅτι οὐδὲν ὁ Ἑλληνισμὸς δύναται νὰ περιμένῃ ἐκ μεταῤῥυθμίσεων, αἱ ὁποῖαι δὲν δύνανται νὰ ἐφαρμοσθῶσιν. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἔλεγεν, ὅτι ἡ μόνη λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος εἶναι ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, ὅτι ἡ ἐνέργεια τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ ζητήματι ἔπρεπε νὰ τείνῃ εἰς κατάδειξιν τῶν δυστυχημάτων, ἅτινα ἤθελον ἐπέλθει, ἐὰν ἀπεκρούετο ἡ μόνη λύσις, ἥτις ἠδύνατο νὰ ἐξασφαλίσῃ τὴν ἡσυχίαν τῆς νήσου, καὶ ὅτι αἱ μεταῤῥυθμίσεις αἱ προτεινόμεναι εἰς οὐδὲν ἤθελον καταλήξει εὐάρεστον ἀποτέλεσμα. Ἀλλὰ τότε ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐμυκτήριζεν ἡμᾶς· τότε ὡμίλει περὶ τῶν ἀναστημάτων ἡμῶν καὶ περὶ τῶν βραχιόνων ἡμῶν. Τὸν ἐρωτῶ, τί διὰ τῶν βραχιόνων αὑτοῦ τῶν στιβαρῶν νομίζει, ὅτι θὰ κατορθώσῃ, ὅτε, καθ’ ἣν στιγμὴν αἱματοκυλίεται ἡ Κρήτη, οὐδὲν ἕτερον πρὸς σωτηρίαν αὐτῆς βλέπει ἢ ἐπέμβασιν τῶν Δυνάμεων; Περιμένετε ἐπέμβασιν! Πότε; Ὅτε ἡ Κρήτη σφαγιάζεται, ὅτε οἱ Κρῆτες φονεύονται, ὅτε τὰ Χανιά πυρπολοῦνται! Ἀλλὰ πρὶν ἢ ἡ ἐπέμβασις αὕτη πραγματοποιηθῇ, τὸ καταστρεπτικὸν ἔργον συντελεῖται. Ἀντὶ νὰ εἴπητε ὅτι περιμένετε τὴν ἀπόφασιν τῶν Δυνάμεων, ἔπρεπε ν’ ἀναγγείλητε εἰς τὴν Βουλήν, ὅτι διετάξατε τὰ θωρηκτὰ νὰ μεταβῶσιν εἰς Κρήτην. Τί περιμένετε παρὰ τῶν ξένων, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἴδια συμφέροντα νὰ ὑπηρετήσωσι; Περιμένετε τὰς Δυνάμεις; δηλαδὴ περιμένετε νὰ ἐξακολουθήσῃ τὸ ἔργον τῆς ἐξοντώσεως, καὶ ἀφοῦ συντελεσθῇ, τότε νὰ εἴπητε, ὅτι οὐδεμία Δύναμις προέτρεψε τὴν Ἑλλάδα νὰ ἐνεργήσῃ; Δὲν ἔχει ἀνάγκην αὐτῆς τῆς προτροπῆς τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος καὶ ἡ Βουλή. Τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ὑπερασπισθῇ τοὺς σφαζομένους ἀδελφούς· ἔχει τὸ καθῆκον νὰ πράξῃ τοῦτο· δικαίωμα ἔχει ν’ ἀπαιτήσῃ, ὅπως ἡ Κυβέρνησις ἐπιτελέσῃ τὸ καθῆκον τοῦτο, καὶ τὸ δικαίωμα τοῦτο ἐν ὀνόματι αὐτοῦ ἐξασκοῦμεν, προτρέποντες ὑμᾶς εἰς ἐνέργειαν. Καὶ δύνασθε νὰ ὁμιλῆτε μετὰ περιφρονήσεως περὶ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, — καὶ τοιαύτην πρὸ ὀλίγου μετήλθετε γλῶσσαν — ἀλλὰ φρονῶ ὅτι ἄλλως ἐπιβάλλεται ὑμῖν νὰ πολιτευθῆτε· ἐπιβάλλεται ὑμῖν νὰ ζητήσητε τὴν ἐπικουρίαν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως πρὸς ἐφαρμογὴν ἐθνικῆς πολιτικῆς, καὶ τὴν συνδρομὴν ταύτην οὐδεὶς ἐξ ἡμῶν ἠρνήθη. Ἡ Ἀντιπολίτευσις ἡ σημερινὴ δὲν ἀρέσκεται εἰς ἐπαναστάσεις· διότι, ἐὰν ἠρέσκετο εἰς τοιαύτας, πολλάκις ἐπαρουσιάσθησαν περιστάσεις, ὅπως τὴν ἐπιθυμίαν αὑτῆς, ἐὰν τοιαύτην εἶχε, πραγματοποιήσῃ· διότι ὅλοι πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι κατὰ τοὺς τελευταίους καιροὺς ὑπάρχει τοιαύτη ἀτμόσφαιρα παρ’ ἡμῖν, ὥστε ἡ ἐπανάστασις νὰ θεωρῆται ὡς πιθανή. Λησμονεῖτε τὴν στάσιν τῶν ἀξιωματικῶν;— ἡ ὁποία βεβαίως δὲν ἦτο πειθαρχικὴ καὶ νόμιμος — λησμονεῖτε τί πρὸ 15 ἡμερῶν συνέβη εἰς τοὺς δρόμους τῶν Ἀθηνῶν; Ἐὰν ἐνθυμηθῆτε πάντα ταῦτα, θὰ ὁμολογήσητε, ὅτι ἡ στάσις τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ὑπῆρξεν ὁποία ἔπρεπε νὰ ἦναι. Δηλαδὴ ἐνήργησεν, ὅσον ἠδύνατο, ὑπὲρ τῆς τάξεως, τῆς πανταχόθεν ἀπειλουμένης. Τὴν τάξιν πάντοτε ἐπιθυμοῦμεν, καὶ ὄχι τὴν ἐπανάστασιν. Εἴμεθα πρόθυμοι νὰ παράσχωμεν πᾶσαν τὴν βοήθειαν ἡμῶν, ἐὰν ἐγκαλείψητε τὰς ἰδέας, αἱ ὁποῖαι ἀπέληξαν εἰς τὰ ὀδυνηρὰ σημερινὰ ἀποτελέσματα, ἅτινα καταδικάζουσιν αὐτάς. Ὑψωθῆτε εἰς τὸ ὕψος, τὸ ὁποῖον αἱ περιστάσεις ἀπαιτοῦσι. Μετέλθετε πολιτικὴν ἐθνικήν. Εἴπατε εἰς τοὺς Εὐρωπαίους, ὅτι, ἀφοῦ ὑπεκύψατε εἰς τὴν θέλησιν αὐτῶν, εἶναι καιρὸς νὰ ἐνθυμηθῆτε, ὅτι ἡ Κρήτη εἶναι Ἑλληνική, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀνεχθῇ, ὅπως ὁ Κρητικὸς λαὸς σφαγιάζηται. Δράμετε εἰς ἐπικουρίαν τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, μὴ παρεμβάλετε προσκόμματα εἰς τὰς ἐθνικὰς αὐτοῦ διαθέσεις, ἀφήσατε αὐτὸν ἐλεύθερον εἰς τὴν ἐκδήλωσιν τῶν αἰσθημάτων του, εἰ δυνατόν, δόσατε ἀρωγήν, ἵνα ἐπέλθῃ ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος. (Εὖγε! εὖγε!).

§61Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, δυσφορῶν χθές, διότι ἐπανήρχετο ἐνώπιον τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας καὶ αὖθις τὸ Κρητικὸν ζήτημα, ἔλεγεν, οἱονεὶ εἰρωνικῶς: «Συζητήσατε ὁσάκις τῆς ἑβδομάδος θέλετε περὶ αὐτοῦ ἢ περὶ τοῦ συμβιβασμοῦ»· ἀλλὰ, μεθ’ ὅλην τὴν γενομένην ὑπὸ τῆς Βουλῆς ἀπόφασιν, ὅπως γένηται συζήτησις εἰδικὴ περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, ἰδοὺ ὅτι καὶ ἡ σημερινὴ συνεδρίασις ἄρχεται ἀπὸ τούτου, διότι αἱ σφαγαὶ καὶ αἱ πυρπολήσεις τῶν Τούρκων ἔσπευσαν νὰ ἐργασθῶσι δραστηρίως πρὸς ἐπίῤῥωσιν τῶν ὅσων ἐλέγομεν χθὲς, ἐπὶ τῇ ἐρωτήσει δὲ τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Κραναίας, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε σήμερον, ὅτι θέλει πράξει τὸ καθῆκόν της ἡ Κυβέρνησις· ἀλλὰ κατὰ τίνα τρόπον τὸ ἐκτελεῖ, ὅλοι γνωρίζετε. Μεθ’ ὅλα ταῦτα ἐθεώρησα ὅτι μᾶλλον ἐξ ἄκρας συγκαταβάσεως ἠδυνάμεθα νὰ περιμένωμεν ὥρας τινὰς, ὅπως μάθωμεν εἰς ποῖα σκοπεῖ νὰ προβῇ ἡ Κυβέρνησις ἔργα, ἵνα ἐκπληρώσῃ τὸ καθῆκόν της. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔσπευσε νὰ βεβαιώσῃ μετ’ οὐ πολὺ, ὅτι ἐννοεῖ νὰ περιμείνῃ τὸ πόρισμα τῶν διαπραγματεύσεων τῶν Δυνάμεων· καὶ ἰδοὺ ὅτι τρόπον τινὰ μᾶς ἀναγγέλλει, ὅτι ἀρχόμεθα νέου σταδίου διαπραγματεύσεων, τίς οἶδε πότε περατωθησομένων! Ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ὡμίλησε περὶ ἐπαναστάσεως, οἱ δὲ λόγοι του κατεθορύβησαν τοὺς ἀξιοτίμους συναδέλφους, διαμαρτυρηθέντας, καὶ δικαίως. Ἀλλ’ ἐλησμόνησαν ὅμως οἱ κύριοι συνάδελφοι καὶ τὴν ἱστορίαν τοῦ κόμματός των, ἐλησμόνησαν ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν κατὰ τὴν 25 Μαρτίου 1888 εὑρίσκετο ἐπὶ κεφαλῆς διαδηλώσεως οὐχὶ χάριν τῆς Κρήτης καὶ τῆς Μακεδονίας, ἀλλ’ ὅπως συντελέσῃ εἰς τὴν πτῶσιν τῆς Κυβερνήσεως τῆς τότε. Καὶ ἐλησμόνησαν οἱ ἐρεθισθέντες, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν καὶ οἱ φίλοι του καὶ οἱ ἡγούμενοι τοῦ κόμματος τούτου πράγματι εἰς ἄλλην ἐποχὴν, οὐχὶ πολὺ ἀπέχουσαν, προεκάλεσαν τὸν λαὸν εἰς ἐμφύλιον πόλεμον, καὶ δὲν ἔπρεπε ν’ ἀπευθυνθῶσιν εἰς τὴν πτέρυγα τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διότι οἱ περὶ τῆς ἐπικειμένης ἐπαναστάσεως ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τοιαῦτα λέγοντες θέλουσι νὰ προλάβωσι τὰς ἀποτροπαίους συνεπείας ἐμφυλίου πολέμου, ἀγωνίζονται δὲ νὰ ὑποδείξωσι τὰ πρέποντα, ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις κωφεύει! Ἡμεῖς ζητοῦμεν νὰ ἐξυπνήσωμεν αὐτὴν ἀπὸ τοῦ ληθάργου, εἰς ὃν εὑρίσκεται. Ἂς μὴ νομίζῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ, ὅτι ἐπικαλούμενος τὴν δικαστικὴν ἐξουσίαν καὶ τὰς λόγχας τοῦ στρατοῦ δύναται νὰ ἐμποδίσῃ τὸν λαὸν, ὅπως ἐνασκήσῃ τὰ κυριαρχικά του δικαιώματα, ὅταν ὑπερχειλίσῃ τὸ ποτήριον. Ἂς μὴ τρομάζωσί τινες τῶν συναδέλφων εἰς τὴν λέξιν «ἐπανάστασις», διότι ἡ ἐπανάστασις εἶναι δικαίωμα τοῦ λαοῦ πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων του, ὅταν ταῦτα κινδυνεύωσιν. Εἰς τὴν ἐπανάστασιν ὀφείλεται τὸ Σύνταγμα, δυνάμει τοῦ ὁποίου εὑρισκόμεθα ἐνταῦθα. Ἂς μὴ λησμονῶμεν ὅτι μετὰ τὴν ἐκλογὴν τοῦ ἀειμνήστου Θρασυβούλου Ζαΐμη, μὴ εὐνοουμένου εἰς τὴν τότε Αὐλὴν, ἤρξατο ἡ ἐπανάστασις, ἥτις κατέληξεν εἰς τὴν ἔξωσιν τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος. Ἀκριβῶς λοιπὸν διότι εὑρισκόμεθα πρὸ μεγίστων κινδύνων καὶ ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἀδελφωθῶμεν, καὶ διότι θέλομεν νὰ τεθῇ ἐπὶ κεφαλῆς ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ λαοῦ, καὶ διότι βλέπομεν ὀλισθαῖνον τὸ ἔδαφος ὑπὸ τοὺς πόδας τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἡ Κυβέρνησις δὲν κυβερνᾷ, καὶ φοβούμεθα τὰς ὀδυνηρὰς συνεπείας, ποιούμεθα ἔκκλησιν εἰς τοὺς ἀντιπροσώπους, τοὺς παρακαθημένους εἰς τὰ ἑδώλια τῆς Συμπολιτεύσεως. Καὶ θέλετε ἕτερον μαρτύριον καὶ τεκμήριον ὅτι ἡ ἐπανάστασις ἤρξατο, αὐτὴ, ἡ ὁποία σᾶς τρομάζει, ἀφοῦ πρὸ ὀλίγων ἔτι ἡμερῶν, χάρις εἰς τὴν ὀλιγωρίαν τῶν Πανεπιστημιακῶν ἀρχῶν, χάρις εἰς τὴν σκαιότητα καὶ τραχύτητα, τὴν μεγάλην ἅμα καὶ ἄκαιρον, μετὰ προκλήσεως τῆς Ἀστυνομίας, οἱ φοιτηταὶ κατέλαβον τὸ Πανεπιστήμιον καὶ ὕψωσαν τὴν σημαίαν τῆς ἐπαναστάσεως, καὶ ἐξηνάγκασαν τὴν καθεστηκυῖαν ἐξουσίαν νὰ ἔλθῃ εἰς διαπραγματεύσεις μετ’ αὐτῶν, συνεπείᾳ τῶν ὁποίων ἐξῆλθον οἱ πολιορκούμενοι μὲ ὅλας τὰς τιμὰς τοῦ πολέμου; Ὅταν οἱ χωρικοὶ τῆς Βαρβάσαινας ἀρνοῦνται τὴν πληρωμὴν τῶν φόρων καὶ διευθύνωνται ἐν σώματι εἰς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ νομοῦ πρὸς διαμαρτυρίαν, ὅταν πανταχόθεν ἀκούωνται τοιαῦτα ἀγγέλματα, νομίζετε ὅτι ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ δὲν ὑπάρχει τὸ καθῆκον, ὅπως ὑπομνήσωμεν ὅτι δὲν πρέπει νὰ πλανῶνται περιπλέον οἱ ἡγούμενοι τοῦ κυβερνητικοῦ κόμματος, διότι μᾶς ἄγουσιν εἰς τὸν ὄλεθρον, καὶ νὰ ἐνθυμηθῶμεν, ὅτι αἱ ἐπαγγελίαι τῆς Κυβερνήσεως καὶ ἐν τῇ περιόδῳ ταύτῃ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος καθίσταται λίαν ἀμφίβολον ἐὰν θὰ ἐκτελεσθῶσιν; Ὅταν πρὸ ὀλίγων ἀκόμη ἡμερῶν εἴχομεν τὰ θλιβερὰ ἀποτελέσματα τῆς κυβερνητικῆς ἀνικανότητος, ὅταν αὐταὶ αὗται αἱ ἐν Κρήτῃ αἱματοχυσίαι, αἱ γενόμεναι, ὀφείλονται εἰς τὴν ἀδεξιωτάτην πορείαν, τὴν ὁποίαν ἠκολούθησεν ἡ Κυβέρνησις, τί θέλετε νὰ προσδοκῶμεν; Ἐὰν, Κύριοι, εἰλικρινῶς ἐνδιαφέρεσθε νὰ σώσητε τὸν τόπον ἀπὸ τὰ ἀποτρόπαια ἀποτελέσματα τοῦ ἐμφυλίου πολέμου, πρέπει ἐγκαίρως νὰ ἐργασθῆτε, καὶ οὐδὲν ἄλλο ὑπολείπεται πλέον, διότι ὅλα ἐλέχθησαν καὶ μέχρι κόρου. Ἓν καὶ μόνον μένει, νὰ κηρύξητε τὴν ἀνεπάρκειαν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως! Οὐδὲ ἐν τῇ ἐλευθέρᾳ Ἑλλάδι, οὐδ’ ἐν τῷ ἔξω Ἑλληνισμῷ, οὐδεὶς ἀτυχῶς δύναται πλέον νὰ ἔχῃ ἐμπιστοσύνην εἰς τὴν σημερινὴν Κυβέρνησιν. Δὲν ἀρνοῦμαι τὸν πατριωτισμὸν εἰς ὅλα τὰ μέλη τῆς Κυβερνήσεως· πολλοῦ γε καὶ δεῖ νὰ ἀξιώσω, ὅτι ἐγὼ ἔχω μείζονα πατριωτισμὸν ἐκείνων. Εἶναι ἄνδρες τοῦ τόπου, ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, πονοῦντες αὐτὸν, ἀλλ’ ἀπεδείχθησαν διὰ τῶν ἔργων των ἀνίκανοι, ἀνικανώτατοι. Κηρύξατε τὴν ἀνεπάρκειαν τῆς Κυβερνήσεως, ἂν θέλετε πράγματι νὰ προλάβητε τὰς ὀλεθρίας συνεπείας τοῦ ἐμφυλίου πολέμου.

§62Γ. ΠΕΤΟΥΣΗΣ. Εἰς τὰ ζητήματα τὰ ἐθνικὰ νομίζω, κύριε Πρόεδρε, ὅτι μία καὶ μόνη πρέπει νὰ ᾖναι ἡ γνώμη τῆς Ἑλληνικῆς Βουλῆς. Ἐπὶ σειρὰν μακρὰν παρελθόντων ἐτῶν αἱ Κυβερνήσεις αἱ Ἑλληνικαὶ, πειθόμεναι εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις, παρέβλεψαν τὰ ἴδια καθήκοντα καὶ τὰς ὑποχρεώσεις, ἐπὶ ζημίᾳ τῶν συμφερόντων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ ἐπὶ βλάβῃ πολλάκις τῆς δημοτικότητος αὐτῶν. Καὶ μέχρι τῆς προχθὲς εἰσέτι, διὰ νὰ ὑπακούσωμεν εἰς τὴν ἀπόφασιν τῶν Δυνάμεων, ἠμποδίσαμεν τὴν Κρήτην, ὅπως κηρύξῃ τὴν ποθητὴν ἕνωσίν της μετὰ τῆς Ἑλλάδος, πείσαντες καὶ τὴν Βουλὴν τῆς Κρήτης καὶ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως νὰ δεχθῶσι τὸ νέον πολίτευμα, καθ’ ὃν τρόπον ἐκανόνισε τοῦτο ἡ Εὐρώπη. Καὶ δύναταί τις εἰπεῖν, ὅτι αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις διὰ τῶν ἀλλεπαλλήλων θυσιῶν καὶ ὑποχωρήσεων ἤθελον νὰ πείσωσι τὴν Εὐρώπην, ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Κράτος, εὐλαβούμενον τὴν ἡσυχίαν τῶν Δυνάμεων, ἐνέδιδεν εἰς τὰς ἀποφάσεις αὐτῶν· ἀλλ’ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης, καθ’ ἣν ἐν Κρήτῃ ἤρξαντο σφαγαὶ ὑπὸ τῶν Ὀθωμανῶν ἐναντίον τῶν Χριστιανῶν, πρὸς ἀφαίρεσιν τοῦ πολιτεύματος τοῦ δημιουργηθέντος ὑπὸ τὴν ἐγγύησιν τῆς Εὐρώπης, νομίζω ὅτι ἐπιβάλλεται εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν ἔντονος πολιτική. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις μετὰ πολλῆς παῤῥησίας δύναται νὰ εἴπῃ σήμερον εἰς τὴν Εὐρώπην: «Μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις ὑπεβλήθησαν εἰς πολλὰς θυσίας, χάριν τῆς ἡσυχίας τῆς Εὐρώπης, καὶ προσεπάθησαν παντὶ σθένει νὰ μὴ γεννήσωσι ζητήματα εἰς αὐτήν· ἤδη ὅμως ἡ Εὐρώπη, ἀπὸ κοινοῦ συνελθοῦσα, κατήρτισεν ἓν πολίτευμα, τοῦ ὁποίου τὴν ἀναίρεσιν ὁ Ὀθωμανικὸς πληθυσμὸς τῆς Κρήτης σπεύδει νὰ πραγματοποιήσῃ διὰ τῶν ὅπλων· ἀλλὰ τὰ ὅπλα, τὰ ὁποῖα ἤγειρεν ὁ Ὀθωμανικὸς πληθυσμός, ῥίπτονται κατὰ τῶν Ἑλλήνων, κατὰ τῶν Χριστιανῶν, ἐγὼ δὲ εἶμαι ὑποχρεωμένη, καὶ ἕνεκα τῶν δεσμῶν τῆς θρησκείας καὶ ἕνεκα τῶν δεσμῶν τῆς φυλῆς, οὐ μόνον νὰ ἐγείρω φωνὴν διαμαρτυρίας, ἀλλὰ καὶ νὰ σπεύσω εἰς προστασίαν τῶν σφαζομένων ὑπηκόων μου καὶ τῶν ὁμοεθνῶν μου, τῶν κατοικούντων τὴν αἱματόβρεκτον μεγαλόνησον.»

§63Γ. ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Εὖγε!

§64ΠΕΤΟΥΣΗΣ. Καὶ πράττουσα οὕτω, δὲν ἔχει νὰ ἀπολέσῃ τίποτε, ἀπολύτως τίποτε, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, διότι σπεύδει εὐλόγως, ἵνα προστατεύσῃ ἀδικουμένους καὶ σφαζομένους ὁμοφύλους της· δὲν σπεύδει νὰ γεννήσῃ ζητήματα, ἀλλὰ νὰ συνεργασθῇ μετὰ τῆς Εὐρώπης καὶ νὰ συντελέσῃ εἰς τὸ νὰ παύσωσιν αἱ φρικαλέαι σφαγαί, αἱ ἀτιμάζουσαι τὸν λήγοντα αἰῶνα καὶ στίγμα ἐγκολάπτουσαι εἰς τὸν καθόλου πολιτισμόν. Καὶ τοιαύτη μὲν νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ ἦναι ἡ πραγματικὴ ἐνέργεια τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἡ δὲ πολιτικὴ ἐνέργεια αὐτῆς πρέπει νὰ συνίσταται εἰς διπλωματικὰς παραστάσεις ἐνώπιον τῆς Εὐρώπης περὶ τοῦ ὅτι λαὸς, ὡς ὁ Ὀθωμανικὸς, ἔχων ἄγρια ἔνστικτα, καὶ ἐννοῶν μόνον νὰ ἔχῃ θέσιν δεσπότου ἀπέναντι δούλου, δὲν δύναται νὰ ἀνεχθῇ πολίτευμα φιλελεύθερον, καὶ δὲν εἶναι δυνατὸν ἄνευ τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος νὰ ἡσυχάσῃ, ἡ δὲ ἀνησυχία αὐτοῦ παραβλάπτει ὄχι μόνον τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ συμφέροντα τῆς Εὐρώπης. Οὐδὲ πρόκειται, Κύριοι, περὶ παροδικῆς καταστάσεως, ὅπως ἀναβάλωμεν τὴν δρᾶσιν. Τίς ἀγνοεῖ μεταξὺ ἡμῶν ἁπάντων, ὅτι τὸ ἔθνος ἡμῶν, τὸ δοῦλον καὶ τὸ ἐλεύθερον, ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον συγκινεῖται τὴν στιγμὴν ταύτην, ἕνεκα τῶν ἐθνικῶν αὑτοῦ ζητημάτων; ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς, ὁ δοῦλος καὶ ὁ ἐλεύθερος, ἤρξατο νὰ μελετᾷ τὸ μέλλον του μετὰ πολλῆς προσοχῆς, καὶ ὅτι, ἂν σήμερον ἐπὶ δέκα ἢ ἐπὶ εἴκοσιν ἡμέρας ἀπομακρύνωμεν τοὺς ἐξωτερικοὺς κινδύνους, ἔρχεται τὸ ἐρώτημα, τί θὰ δυνηθῶμεν νὰ πράξωμεν μετὰ ἕνα αἴφνης μῆνα ἢ μετὰ δύο μῆνας; Ἐπέρχονται συλλήβδην καὶ ἀφ’ ἑαυτῶν τὰ ἐθνικὰ ζητήματα. Ἂν δὲν ἐκηρύχθη μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, κηρύσσεται αὔριον, κηρύσσεται μεθαύριον. Ἂν σιωπᾷ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ὁ Μακεδονικὸς πληθυσμὸς, αὔριον θὰ ῥήξῃ κραυγὴν πόνου, καὶ δὲν γνωρίζω ποῖον μέρος τῆς δούλης Ἑλλάδος θὰ μείνῃ χωρὶς νὰ ἐξεγερθῇ, καὶ δὲν γνωρίζω ποῖον μέρος τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος δὲν θὰ συγκινηθῇ καὶ δὲν θὰ σπεύσῃ εἰς βοήθειαν τοῦ ἀγωνιζομένου δούλου Ἑλληνισμοῦ. Λοιπὸν, ἐὰν τὰ πράγματα πρόκειται νὰ μᾶς ἐπιβληθῶσι ταχέως, διατὶ ἀπὸ τοῦδε νὰ μὴ μεριμνήσωμεν, νὰ μὴ σπεύσωμεν νὰ λάβωμεν μίαν στάσιν ἀνδρικὴν ἀπέναντι τῆς καταστάσεως; διατὶ νὰ μὴ λάβωμεν μίαν πρόνοιαν πατρικὴν καὶ νὰ εἴπωμεν εἰς τὴν Εὐρώπην, τί ζητοῦμεν καὶ τί θέλομεν; Τί κακὸν ἔχει νὰ πάθῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐκ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας, τὴν ὁποίαν ὑπέδειξα; Ἴσως εἴπητε, ὅτι πιθανὸν οἱ στόλοι τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων νὰ διατάξωσι τὰ πλοῖα ἡμῶν νὰ ἐπιστρέψωσιν εἰς τὰς Ἑλληνικὰς ἀκτάς. Ἐὰν τοῦτο τὸ ἐπιβάλῃ ἡ Εὐρώπη, τίς δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἔχει τὴν δύναμιν ν’ ἀντισταθῇ διὰ τῶν ὅπλων ἀπέναντι αὐτῆς; Ἡ Ἑλλὰς θὰ ὑποβάλῃ τὰ παράπονά της, ἡ Ἑλλὰς θὰ ὑποβάλῃ τὰς εὐχάς της, ἀλλὰ θὰ διατάξῃ τὸν στόλον της νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς τὰ Ἑλληνικὰ παράλια. Ἐν τοσούτῳ θὰ ἦναι τοῦτο μία διαμαρτυρία ἐνώπιον ὅλου τοῦ κόσμου, ὅτι ἠθέλησε νὰ προστατεύσῃ τοὺς σφαζομένους ὁμοφύλους της, καὶ τῇ ἀπηγορεύθη τοῦτο παρὰ τῆς Εὐρώπης. Θὰ ἦναι καί τι πλέον· θὰ ἦναι διὰ τοὺς Κρήτας μία παρηγορία, ὅτι εἰς τὰς συγκινήσεις των, εἰς τὰ παθήματά των συγκινεῖται τὸ ἐλεύθερον Κράτος καὶ ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ, καὶ τοῦτο εἶναι πολύτιμον ἐφόδιον διὰ τὴν Ἑλλάδα, εἶναι ἓν μέγα κέρδος, ὁ δὲ δοῦλος Ἑλληνισμὸς, ὁ ὁποῖος κατέχει ὅλα τὰ μέρη τῆς Τουρκίας, θὰ συγκινηθῇ ὡσαύτως, θὰ αἰσθάνηται εὐγνωμοσύνην πρὸς τὴν μητέρα Ἑλλάδα, ἡ ὁποία σπεύδει πάντοτε, ἀγωνιζομένη ὑπὲρ τοῦ μέλλοντος, ὑπὲρ τῆς ἀπελευθερώσεως αὐτοῦ. Ἰδοὺ λοιπὸν, τί ἐννοῶ ὅτι ἔχει νὰ κάμῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ἵνα σώσῃ καὶ τὴν δημοτικότητά της, ἵνα ἐξασφαλίσῃ καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ ἔθνους τοῦ ἐλευθέρου, ἵνα προλάβῃ ἐν πολλοῖς καὶ τὴν ἀπόφασιν τῆς Εὐρώπης. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ἡ Κυβέρνησις πράγματι μὲν πρέπει νὰ σπεύσῃ δι’ ὀλίγων πλοίων εἰς τὴν Κρήτην, πρὸς ὑπεράσπισιν τῶν ἐκεῖ σφαζομένων ἀδελφῶν, διπλωματικῶς δὲ νὰ ἐνεργήσῃ παρὰ τῇ Εὐρώπῃ περὶ βελτιώσεως τῆς καταστάσεως αὐτῶν καὶ περὶ καλλιτέρου μέλλοντος αὐτῶν.

§65ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ πολιτεία, τὴν ὁποίαν ὑπέδειξαν οἱ μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ἐκ τῆς ἀριστερᾶς ἀγορεύσαντες συνεπάγεται εὐθύνας, συνεπάγεται κινδύνους· συμβουλεύσασα δὲ ἡ Ἀντιπολίτευσις τοιαύτην πολιτείαν, ἐννοεῖ νὰ καταστήσῃ τελείαν τὴν πρὸς αὐτὴν ἀλληλεγγύην της, καὶ νὰ συγκομίσῃ ὁλόκληρον τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν ἤθελεν ἀναλάβει ἡ Κυβέρνησις, ἡ ὁποία ἤθελεν ἐκτελέσει τὸ πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν καθῆκον. Ἀκριβῶς πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον, ὅπως διὰ τῆς ψήφου αὐτῆς ἡ Βουλὴ βεβαιώσῃ ὅτι ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνην τῆς πολιτείας, ἡ ὁποία ὑπεδείχθη πρὸ ὀλίγου ἐντεῦθεν, προβάλλω τὴν ἑξῆς πρότασιν εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς: «Ἡ Βουλὴ κατόπιν τῶν ἀνακοινωθεισῶν παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν πληροφοριῶν περὶ τῶν ἐν Κρήτῃ συμβάντων, καλεῖ τὴν Κυβέρνησιν, ὅπως ἐπιτελέσῃ τὸ πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν ἐπιβαλλόμενον τῷ Ἑλληνικῷ Βασιλείῳ καθῆκον.» Οἵαν ἔννοιαν ἀποδίδομεν ἡμεῖς εἰς τὸ καθῆκον τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἀπέναντι τοῦ σφαζομένου Κρητικοῦ λαοῦ, ἤδη οἱ λαλήσαντες ἐκ τῆς πτέρυγος ἐκείνης (δεικνύει τὴν ἀριστερὰν) ὑπέδειξαν. Καὶ τὸ καθῆκον τοῦτο τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου καλοῦμεν τὴν Κυβέρνησιν διὰ τῆς προτάσεως ἡμῶν, ὅπως ἐπιτελέσῃ.

§66Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρὸ τῆς ψηφοφορίας νομίζω ὅτι πρέπει οὐχὶ νὰ δηλώσω ἁπλῶς ὅσα ἡ Κυβέρνησις πρὸ μεσημβρίας ἔλαβε μέτρα, ἐκδοῦσα διαταγὰς πρὸς ἐκτέλεσιν αὐτῶν, ἀλλὰ νὰ ἀναφέρω, ὅτι ἡ φράσις, τὴν ὁποίαν ἀπήγγειλα πρὸς τὴν Βουλὴν, περιεῖχε τοιαύτην ἔννοιαν, ἀλλ’ ὅτι νομίζω, ὅτι δὲν προσήκει νὰ προσδιορίσω τὰ μέτρα, τὰ ὁποῖα ἡ Κυβέρνησις διέταξε.

§67ΡΑΛΛΗΣ. Ἡμεῖς, κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις ἀποδειχθῇ ἀξία τῶν ἀξιώσεων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀξία τῶν ἀξιώσεων τῆς πατρίδος ἡμῶν, ἂς μὴ ἔχῃ καμμίαν ἀμφιβολίαν, ὅτι τὴν εὐθύνην, τὴν ὁποίαν θὰ ἀναλάβῃ, οἱασδήποτε πολιτείας, θέλομεν τὴν μερισθῆ πάντες. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων τῆς Βουλῆς).

§68Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρὸ μεσημβρίας διετάχθη ὁ ἀπόπλους εἰς Κρήτην δύο πλοίων τοῦ στόλου! (Χειροκροτήματα καὶ παταγώδεις ἐπευφημίαι ἐξ ἀμφοτέρων τῶν πτερύγων καὶ ἐκ τῶν ἀκροατηρίων τῆς Βουλῆς).

§69ΡΑΛΛΗΣ. Εἶπον ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ διάφορος ἔννοια ὡς πρὸς τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἐπιβάλλεται εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Βασίλειον πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν, καὶ διὰ τοῦτο φρονῶ, ὅτι ὁμοθύμως πρέπει νὰ ψηφίσῃ ἡ Βουλὴ τὴν πρότασιν.

§70Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἔχομεν ἀνάγκην τῆς κρίσεως τῆς Βουλῆς, ἵνα ἐκτελέσωμεν τὸ καθῆκόν μας, ὡς σᾶς ἐβεβαίωσα, διότι πρὸ μεσημβρίας ἡ Κυβέρνησις διέταξε τὸν ἀπόπλουν τῶν πλοίων.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ (πρὸς τὸν κ. Ράλλην). Ἐπιμένετε εἰς τὴν πρότασίν σας;

§72ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ μεγαλειτέρα ἐνίσχυσις καὶ κύρωσις, τὴν ὁποίαν ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἐξ Ἀττικῆς ἤθελε δώσει εἰς τὴν πρότασίν του, θὰ ἦτο ἡ ἄμεσος ἀνάκλησις αὐτῆς, μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἐπικαλοῦμαι τὴν φιλοπατρίαν αὐτοῦ, ὅπως συναισθανθῇ τὸ καθῆκον τῆς ἀνακλήσεως τῆς προτάσεώς του, διότι ἡ ἀνάκλησις τῆς προτάσεώς του εἶναι αὐτὴ αὕτη ἡ ἔννοια τῆς προτάσεώς του.

§73ΡΑΛΛΗΣ. Ἡ πρότασις ὑπεβλήθη πρὶν ἢ προβῇ εἰς τὴν δήλωσιν, εἰς τὴν ὁποίαν προέβη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἐὰν δὲ, ὡς εἶπον, οὐδεμίαν δύναται νὰ ὑπάρξῃ διαφωνία ὡς πρὸς τὸ καθῆκον τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου ἀπέναντι τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, βεβαίως ἡ πρότασις αὕτη περιττεύει. (Ἐπιδοκιμασίαι ἀμφοτέρωθεν).

§74ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λοιπὸν ἡ πρότασις ἀποσύρεται.

§75ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, πρέπει μετὰ τὰ λεχθέντα, καὶ μετὰ τὰς δηλώσεις τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὴν ἀνάκλησιν τῆς προτάσεως, ἡ ὁποία ὑπεβλήθη παρὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, νὰ λεχθῇ καὶ πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν καὶ πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν καὶ ἀπὸ τῆς θέσεως τῆς ἐπισήμου ταύτης: Ζήτω ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος! (χειροκροτήματα).

§76ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἂν δὲν γείνῃ ἡ ἕνωσις τῆς Κρήτης μετὰ τῆς Ἑλλάδος, τότε τὸ ζήτω τί θὰ τὸ κάμητε;

§77ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἡμεῖς οἱ ἀνήκοντες εἰς τὴν Κυβέρνησιν δὲν λέγομεν «ζήτω», ἀλλὰ συγκινούμεθα, ὡς πᾶς Ἕλλην ὀφείλει νὰ συγκινῆται.

§78ΒΑΛΕΤΤΑΣ. Μετὰ τοιαύτην συζήτησιν καὶ τοιαύτην ὁμόφωνον ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς, προκληθεῖσαν ἐκ τῶν τελευταίων ἐν Κρήτῃ γεγονότων, νομίζω ὅτι ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ διακόψῃ τὴν συνεδρίασιν, καὶ νὰ μὴ προβῇ εἰς καμμίαν ἄλλην συζήτησιν...

§79ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Μάλιστα, μάλιστα.

§80ΒΑΛΕΤΤΑΣ. .. Διότι οὔτε αἱ ψυχικαὶ αὐτῆς δυνάμεις, οὔτε αἱ πνευματικαὶ ἀφήνουν αὐτὴν ἐλευθέραν νὰ ἔχῃ τὸν νοῦν αὐτῆς εἰς ἄλλο τι ἢ εἰς τὸν ἀγῶνα, ὅστις διεξάγεται ἤδη ἐν Κρήτῃ (ἐπευφημίαι).

§81ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἡ ἐπὶ τοῦ Προϋπολογισμοῦ ἐπιτροπὴ κατέθεσε τὴν ἔκθεσίν της ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων τοῦ Κράτους τῆς χρήσεως τοῦ 1897. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 265).

§82ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, κύριε Πρόεδρε.

§83ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρα 6 καὶ 20′ μ. μ.