1896.11.22

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 12

Τῆς 22 Νοεμβρίου 1896.

(Παρασκευή).

Ὥρα 4 καὶ 30′ μ. μ.

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἀναγινώσκονται τὰ πρακτικὰ τῆς προηγουμένης συνεδριάσεως, καὶ μετά τινας παρατηρήσεις τῶν κ.κ. Γ. Φιλαρέτου καὶ Σπ. Ε. Στάη διορθωθέντα ἐπικυροῦνται).

§1Ν. ΣΜΟΛΕΝΙΤΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Στρατιωτικῶν). Ὁ ἐκ Μεσσήνης βουλευτὴς κ. Ἀλκιβ. Δεληγιάννης μοὶ ἀπηύθυνεν ἐπερώτησιν περὶ πωληθέντων παλαιῶν πυροβόλων. Ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως ταύτης ἀπαντῶ τὰ ἀκόλουθα. Πυροβόλα μόνον τέσσαρα παλαιοῦ συστήματος σιδηρᾶ, εὑρισκόμενα κεχωσμένα ἐν τῷ φρουρίῳ Ζακύνθου, ἐξεποιήθησαν διὰ πλειοδοτικῆς δημοπρασίας ἐπαναληπτικῆς, συμφώνως τοῖς κεκανονισμένοις τύποις καὶ ὁρισμοῖς, κατὰ μῆνα Ἰούλιον λήγοντος ἔτους, κατακυρωθέντων τῶν πρακτικῶν τῆς δημοπρασίας ἐπ’ ὀνόματι τοῦ ἰδιώτου Μπάφα ἀντὶ λεπτῶν δύο καὶ ἡμίσεως κατ’ ὀκᾶν. Ἡ δ’ ἐκποίησις αὕτη ἐγένετο κατόπιν γνωμοδοτήσεως τοῦ ἐν Ζακύνθῳ φρουράρχου, πληροφοροῦντος ὅτι ἦσαν ἐντελῶς ἄχρηστα. Εἰσεπράχθη δὲ χρηματικὸν ποσὸν ἐκ δραχ. 48 καὶ 80/00. Ἡ ὑπηρεσία ἐξεποίησεν ὡσαύτως κατὰ μῆνα Μάρτιον λήγοντος ἔτους περὶ τὰς 150 χιλιάδας ὀκάδων ἀχρήστου χυτοσιδήρου ἐκ παλαιῶν σφαιρῶν πυροβόλων, εὑρισκομένων ἐν Πύλῳ, δι’ ἐπανειλημμένης πλειοδοτικῆς δημοπρασίας, κατακυρωθέντων τῶν πρακτικῶν ἐπ’ ὀνόματι τῶν ἀδελφῶν Κλεισιώνη ἀντὶ λεπ. 1¼ κατ’ ὀκᾶν, μὴ παρουσιασθέντος ἑτέρου πλειοδότου, κατὰ τὴν περὶ τούτου ἀναφορὰν τῆς Διευθύνσεως τοῦ Ὁπλοστασίου.

§2ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δικηγόροι ἐκ Κυπαρισσίας, τηλεγραφικῶς ἀναφερόμενοι πρὸς τὴν Βουλήν, λέγουσιν, ὅτι ὁ κ. Σωτηρόπουλος ἐξ ἐσφαλμένων πληροφοριῶν προέβη εἰς ἔλεγχον κατὰ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ εἰσαγγελέως κ. Λυκουρέζου. Κατετέθησαν τὰ ἔγγραφα τὰ ἀφορῶντα εἰς τὰ προξενικὰ Σμύρνης, ὡς καὶ τὰ ζητηθέντα περὶ τῶν διαπραγματεύσεων τοῦ συμβιβασμοῦ, τῶν διεξαχθεισῶν ὑπὸ τῆς προκατόχου Κυβερνήσεως. Ἐπίσης κατετέθησαν ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δικαιοσύνης τὰ ἔγγραφα τὰ ζητηθέντα ὑπὸ τῶν βουλευτῶν κ.κ. Δρόσου καὶ Κοκκέβη περὶ τοῦ εἰρηνοδίκου Τήνου καὶ τοῦ εἰσαγγελέως Κυπαρισσίας.

§3ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Παρακαλῶ νὰ ἀναγνωσθῇ τὸ τηλεγράφημα τῶν ἐκ Κυπαρισσίας δικηγόρων.

§4ΚΟΚΚΕΒΗΣ. Νὰ κατατεθῇ καὶ ἡ ἔκθεσις τοῦ ἐφέτου κ. Δημητριάδου, καὶ νὰ τυπωθῇ καὶ διανεμηθῇ.

§5ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Κύριον Πρόεδρον Βουλῆς. Ἀθήνας. «Σεβαστὸς πολιτευτὴς κ. Σωτηρόπουλος ἐξ ἐσφαλμένων ὅλως πληροφοριῶν προέβη εἰς ἄδικον ἔλεγχον ὑπηρεσίας ἐνταῦθα εἰσαγγελέως κ. Λυκουρέζου, ἀμερολήπτως πάνυ καὶ χρηστῶς ἐκπληροῦντος καθήκοντά του.» «Οἱ δικηγόροι Κυπαρισσίας. «Ζαχαρόπουλος, Παπαλεξόπουλος, Κ. Τσίμης, Π. Ἰατρόπουλος, Καραβίτης, Κυριλλόπουλος, Ἀποστολόπουλος, Μανωλόπουλος, Κοκκέβης, Πιπιλῆς, Μελισσηνὸς, Γεωργακόπουλος, Καραπατᾶς, Γιαννακόπουλος, Κακαβᾶς.»

§6ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Ἀλκιβιάδης Δεληγιάννης ἔχει τὸν λόγον.

§7ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Ὡς πρὸς τὸ σημείωμα, τὸ ὁποῖον κατέθηκεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν περὶ τῶν πωληθέντων παλαιῶν πυροβόλων, πιστεύω ὅτι εἶναι ἀκριβές. Ἀλλὰ θέλω παρακαλέσει αὐτὸν, ἵνα καταθέσῃ καὶ τὰ ἔγγραφα τῆς δημοπρασίας, διότι γνωρίζω, ὅτι ὄχι μόνον ὅσα εἶπεν, ἀλλὰ πλείονα ἐπωλήθησαν, πολλαὶ ὀκάδες, καὶ ὅτι ἐπωλήθησαν 1½ λεπτὸν τὴν ὀκᾶν, ἐνῷ ὁ ἀγοραστὴς ἔμπορος τῆς Μασσαλίας τὰ ἠγόρασε κατόπιν ἀντὶ 13 λεπ. κατ’ ὀκᾶν, ὥστε τὸ Δημόσιον ἐζημιώθη πολλὰ, καὶ ὄχι ὅσα ἔλεγε προχθὲς ἀξιότιμος συνάδελφος. Ἑπομένως ἡ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων τοῦ πλειστηριασμοῦ θέλει φωτίσει τὴν Βουλὴν, ἄν πραγματικῶς ἐτηρήθησαν ὅλαι αἱ διατυπώσεις τοῦ νόμου περὶ δημοπρασίας τοῦ ἀχρήστου ὑλικοῦ τοῦ πολέμου, διότι ἐγὼ ἔχω διαφορετικὰς πληροφορίας, καὶ ὡς πρὸς τὸ ποσὸν, ὅτι εἶναι μέγα, καὶ ὡς πρὸς τὴν πώλησιν. Μεταβαίνω εἰς ἕτερον ζήτημα. Εἰσήγαγον εἰς τὴν Βουλὴν πρὸ ἡμερῶν νομοσχέδιον περὶ καταργήσεως τοῦ φόρου ἐπὶ τοῦ οἴνου. Τὸ νομοσχέδιον τοῦτο παρατηρῶ ὅτι ἔχει ἐγγραφῆ εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν ὑπ’ ἀριθμὸν 37. Παρακαλῶ ὑμᾶς, κ. Πρόεδρε, νὰ θέσητε αὐτὸ μεταξὺ τῶν πρώτων, καὶ ἂν ὑμεῖς νομίζητε ὅτι δὲν εἶναι ἐπεῖγον, παρακαλῶ νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως περὶ τῆς ἐγγραφῆς αὐτοῦ μεταξὺ τῶν πρώτων, διότι ἐγὼ φρονῶ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ εἶναι ἐκ τῶν μᾶλλον ἐπειγόντων καὶ ἀναγκαίων ὅπως ψηφισθῇ πρὸ τῆς ἀποφάσεως τῆς ἐπιτροπῆς τοῦ τμήματος τοῦ προϋπολογισμοῦ καὶ πρὸ τῆς ψηφίσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ παρὰ τῆς Βουλῆς, τοσούτῳ μᾶλλον, καθόσον πρόκειται ἐντὸς ὀλίγου νὰ ἐκτεθῇ ὁ φόρος οὗτος εἰς δημοπρασίαν καὶ ἐνοικιασθῇ εἰς ἐνοικιαστάς, οἱ ὁποῖοι εἶναι, ὡς εἶπον καὶ ἄλλοτε, ἀνώτεροι περὶ τὰς βιαιοπραγίας κατὰ τὴν βεβαίωσιν καὶ εἴσπραξιν καὶ αὐτῶν τῶν Τούρκων σπαχήδων, διότι πολλάκις ὁ φορολογούμενος, ἐνῷ δὲν ἔχει οὐδὲ ὀκᾶν οἴνου, αἴφνης εὑρίσκεται ἐγγεγραμμένος ἐν πρωτοκόλλῳ καταμετρήσεως ὅτι εἶχεν ἐν βυτίοις 2 καὶ 3 χιλιάδας ὀκάδας οἴνου, ὡς δ’ ἔχει ὁ νόμος, διὰ τὴν ἐγκληματικὴν ταύτην πρᾶξιν τιμωροῦνται οἱ ἐνοικιασταὶ μόνον διὰ προστίμου, καὶ οὕτω καταβασανίζουσι τὸν λαὸν διὰ τὴν ψευδῆ αὐτὴν βεβαίωσιν, διότι τὰ ἀποτελοῦντα τὴν τῆς καταμετρήσεως ἐπιτροπὴν πρόσωπα εἶναι αὐτοὶ οἱ ἐνοικιασταί, ἢ συγγενεῖς ἢ φίλοι στενοὶ αὐτῶν, μὴ λαμβάνοντες ὑπ’ ὄψιν τὸ πρόστιμον, ἐάν τις καταγγείλῃ αὐτούς. Πολλάκις ἔκαμαν ἀντιῤῥήσεις οἱ δυστυχεῖς φορολογούμενοι, ἀλλὰ τὰ Εἰρηνοδικεῖα ἀπεφάνθησαν, ὅτι δὲν ἔχουσιν ἁρμοδιότητα, ἄλλως δὲ ἀπέῤῥιψαν αὐτὰς, καὶ οὕτω πολλοὶ ἀπώλεσαν καὶ τὰ ἔξοδά των, καὶ ἐπανῆλθον εἰς τὴν προτέραν αὐτῶν κατάστασιν, πληρώσαντες καὶ τὰ ἔξοδα τῶν ἐνοικιαστῶν. Περὶ τῆς προτάξεως τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ ὀφείλει ἡ Βουλὴ ἀμέσως νὰ ἀποφανθῇ, ἀλλὰ παρακαλῶ νὰ ἀποφανθῇ δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§8ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καταρτίζεται νομοσχέδιον περὶ τούτου, κύριε Βουλευτὰ, τὸ ὁποῖον θὰ κατατεθῇ τὴν προσεχῆ Δευτέραν. Τότε δὲ δύνανται νὰ συζητηθῶσι ταὐτοχρόνως καὶ τὰ δύο.

§9ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Πολὺ καλά.

§10ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ τις τὸν λόγον πρὸ τῆς ἡμερησίας διατάξεως;... Οὐδεὶς εἶναι ἐγγεγραμμένος. Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Ἐξακολούθησις τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἐπερωτήσεως περὶ τῆς Κρήτης. Ὁ κ. Σιμόπουλος ἔχει τὸν λόγον.

§11ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Οὐδεὶς, ὡς πιστεύω, κύριοι Βουλευταὶ, ὑπάρχει Ἕλλην ἐντὸς τῆς αἰθούσης, εἴτε ἐκτὸς αὐτῆς, ὁ μὴ εὑρίσκων δεδικαιολογημένην καὶ ἐπιβεβλημένην ὑπὸ τῶν ἐθνικῶν συμφερόντων τὴν ἐξ ἐπερωτήσεως τῆς Ἀντιπολιτεύσεως προαχθεῖσαν ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ συζήτησιν, ἧς σκοπὸς εἶναι ἡ ἐξέτασις τῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Μέχρι τῆς προχθὲς δὲν ἐξήρουν ἐκ τῶν τοιαύτην ἐχόντων γνώμην οὐδὲ τοὺς ἐπὶ τῶν ὑπουργικῶν θώκων καθημένους, διότι ἐφρόνουν, ὅτι οὗτοι, εἰς τοὺς ὁποίους οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ τὸ ἀκραιφνὲς τῆς φιλοπατρίας αἴσθημα, κατατιθέντες εἰς τὴν Βουλὴν τὰ ἔγγραφα τῆς ὑπ’ αὐτῶν διαχειρισθείσης ἐθνικῆς ὑποθέσεως, ἤθελον ἴδει εὐχαρίστως ἐξελεγχομένην τὴν πολιτείαν αὐτῶν ἐν ζητήματι ἐξόχως ἐθνικῷ. Λυποῦμαι, διότι ὑστέρησαν εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν ἐπιβαλλομένου εἰς αὐτοὺς καθήκοντος, ἀρνηθέντες νὰ προσαγάγωσι τὰ σχετικὰ πρὸς τὴν ὑπόθεσιν ταύτην ἔγγραφα. Ἡ προσαγωγὴ τῶν ἐγγράφων ἤθελε διευκολύνει καὶ διαφωτίσει τὴν συζήτησιν, ἤθελε καταστήσει εὐχερέστερον τὸν κοινοβουλευτικὸν ἔλεγχον, καὶ ἤθελεν ἴσως κωλύσει, εὐλόγους ἄλλως, κατὰ τῆς Κυβερνήσεως αἰτιάσεις. Ἀφοῦ ἐπέτρεψαν εἰς ἑαυτοὺς νὰ πιστεύωσιν, ὅτι αἱ προσπάθειαι καὶ αἱ ἐνέργειαί των συνεβάλοντο εἰς τὴν ἐπιτευχθεῖσαν λύσιν, ἀφοῦ διεκήρυξαν, ὅτι διὰ τῆς ἐπιτευχθείσης λύσεως ἐπερατώθη τὸ στάδιον τῶν ἐνεργειῶν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, δὲν ἦτο, κατ’ ἐμὲ, ἐπιτετραμμένον εἰς αὐτοὺς νὰ ἀρνηθῶσι τὴν εἰς τὴν Βουλὴν προσαγωγὴν τῶν αἰτηθέντων ἐγγράφων. Ἡ μὴ κατάθεσις τῶν ἐγγράφων παρέχει τὴν εὔλογον ὑπόνοιαν, ὅτι ἐν τῇ ἐξελίξει τῶν ἐνεργειῶν τῆς Κυβερνήσεως ὑπάρχει τι τὸ ἐλέγχον καθυστέρησιν, παράλειψιν ἢ ὀλιγωρίαν ἐν τῇ ἐκπληρώσει τῶν ἐπιβαλλομένων αὐτῇ καθηκόντων. Πάντων τῶν ἐθνῶν αἱ Κυβερνήσεις εἶναι οἱ νόμιμοι αὐτῶν ἀντιπρόσωποι ἐν τῇ διεξαγωγῇ τῶν διεθνῶν αὐτῶν σχέσεων, ἀσκοῦσι δὲ τὰ ἐν τῇ διαῤῥυθμίσει τῶν σχέσεων τούτων καθήκοντα καὶ δικαιώματά των ἐν πάσῃ μὲν ἐλευθερίᾳ, ἀλλ’ ἐν ἀμερίστῳ εὐθύνῃ. Μεταξὺ τῶν Κυβερνήσεων τῶν ἐθνῶν τῶν μοναρχικῶς διοικουμένων καὶ τῶν ἐθνῶν τῶν συνταγματικῶς διοικουμένων ὑπάρχει τις διαφορά. Αἱ πρῶται ῥυθμίζουσι τὰ τῶν διεθνῶν σχέσεων ὡς αὗται κρίνουσι καλλίτερον, ὀφείλουσαι εὐθύνας εἰς μόνην τὴν κοινὴν γνώμην καὶ τὴν ἱστορίαν· αἱ Κυβερνήσεις ὅμως τῶν συνταγματικῶς διοικουμένων ἐθνῶν ὑποβάλλονται εἴς τινα περιορισμόν· ἐν τῇ διαῤῥυθμίσει τῶν τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ὀφείλουσι νὰ ὁδηγῶνται ὑπὸ τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος, τὸ ὁποῖον διερμηνεύεται ὑπὸ τοῦ Κοινοβουλίου, εἰς ὅ δίδουσι λόγον εὐθὺς ὡς αἱ κυβερνητικαὶ ἐνέργειαι καταλήξωσιν εἰς ὡρισμένην τινὰ λύσιν. Ἡ δοσιλογία τῶν Ὑπουργῶν πρὸς τὸ Κοινοβούλιον καὶ ὁ ἐξ αὐτῆς προκαλούμενος κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος δὲν ἔχει μόνον τὸν σκοπὸν νὰ προκαλέσῃ τὴν ἀπόφασιν τῆς Βουλῆς ἐπὶ τῶν ἤδη πραχθέντων ὑπὸ τῶν Ὑπουργῶν. Ἔχει καὶ ἕτερον λόγον· ἐκ τῶν συζητήσεων, ἃς ὁ ἔλεγχος οὗτος προκαλεῖ, ἐνδεικνύεται τὸ φρόνημα τῆς ἐθνικῆς ἀντιπροσωπείας περὶ τῆς ἐν τῷ μέλλοντι τηρητέας πολιτικῆς. Ὅταν ἡ Βουλὴ πείθηται περὶ τῆς ἱκανότητος τῶν Ὑπουργῶν ἐν τῷ λήξαντι σταδίῳ, περιβάλλει αὐτοὺς διὰ νέας ἰσχύος, ἥτις εἶναι χρήσιμος εἰς τοὺς κυβερνῶντας ἐν τῇ περαιτέρω πολιτείᾳ των. Ἰδοὺ διατὶ ἀρχόμενος τοῦ λόγου εἶπον, ὅτι οὐδεὶς ὑπάρχει Ἕλλην, ὁ μὴ εὑρίσκων δεδικαιολογημένην τὴν προκειμένην συζήτησιν· ἰδοὺ διατὶ ἐξεδήλωσα τὴν λύπην μου ἐπὶ τῇ ἀρνήσει τῆς Κυβερνήσεως πρὸς κατάθεσιν τῶν σχετικῶν ἐγγράφων. Τὴν ἔλλειψιν τῶν ἐγγράφων ἀνεπλήρωσεν ἐν μέρει ἡ τελευταία ἀγόρευσις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἥτις παρέσχεν εἰς τὴν Βουλὴν ἀσφαλὲς ἔδαφος πρὸς συζήτησιν. Ἡ αὐτονομουμένη μικρὰ αὕτη γωνία τῆς Ἑλληνικῆς χώρας δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἀξιώσεις Κράτους ἀξίου τοῦ ὀνόματος, ἐὰν καὶ πρὸς στιγμὴν ἀποβάλῃ τὴν ἰδέαν, ὅτι κυρίαν ἔχει ἀποστολὴν νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν μόνιμον ἀποκατάστασιν τῶν μὴ εἰσέτι ἀπελευθερωθέντων Ἑλλήνων. Ἡμᾶς τοὺς βιοῦντας ἐν τῷ ἐλευθέρῳ Κράτει δὲν μᾶς συνδέει πρὸς τοὺς διατελοῦντας εἰσέτι ὑπὸ τὸν ξενικὸν ζυγὸν ἀδελφοὺς ἡμῶν μόνον ὁ δεσμὸς τῆς θρησκείας καὶ τῆς γλώσσης, μᾶς συνδέει ἡ κοινὴ καταγωγή, μᾶς συνδέουσιν οἱ κοινοὶ ἀγῶνες, μᾶς συνδέουσιν οἱ κοινοὶ πόθοι. Εὐλόγως ὑπολαμβάνεται τὸ ἐλεύθερον Κράτος ὡς ἡγέτης τοῦ Ἑλληνισμοῦ, καὶ εὐλόγως οἱ ἐν αὐτῷ οἰκοῦντες καὶ οἱ ἐκτὸς αὐτοῦ παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἀπεκδέχονται πᾶσαν ἐνέργειαν, ἀφορῶσαν εἰς τὴν διαρκῆ ἀποκατάστασιν τῶν μὴ εἰσέτι ἀπελευθερωθέντων Ἑλλήνων. Νομίζω δὲ, ὅτι εἰς σφάλμα περιέπεσεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἰσχυρισθεὶς ἐντεῦθεν, ὅτι ἤθελε χαρακτηρισθῆ τὸ Κράτος ἡμῶν γελοῖον, ἐὰν ἠξίου τὴν ἡγεμονίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ· ἠσθάνθη ὅμως ἀμέσως τὸ λάθος του, καὶ ἐφρόντισεν ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ ἀγορεύσει του νὰ τὸ διορθώσῃ, διότι δύο ἀνέφερε γεγονότα, ἐνδεικνύοντα, ὅτι καὶ ὁ ἴδιος φρονεῖ τὸ ἐναντίον. Ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀνέφερεν, ὅτι ὡς πρεσβευτὴς τῆς Ἑλλάδος ἐν Παρισίοις κατὰ τὸ 1867 ἐκλήθη ὑπὸ τοῦ τότε αὐτοκράτορος τῆς Γαλλίας Ναπολέοντος Γʹ, ὅστις τῷ εἶπεν, ὅτι δὲν ἐγένετο αὐτῷ δυνατὸν νὰ πράξῃ τι ὑπὲρ τῆς Κρήτης, διότι μεγάλην εὕρισκεν ἀντίδρασιν παρ’ ἄλλαις Δυνάμεσιν, ἀλλ’ ὅτι, ἐὰν ἡμεῖς ἐστέργομεν τὴν αὐτονομίαν τῆς Κρήτης, ἠδύνατο ν’ ἀναλάβῃ τὸ ἔργον τοῦτο, ὅπως πείσῃ καὶ τὰς ἄλλας Δυνάμεις καὶ τὴν Πύλην, ἵνα παραχωρηθῇ εἰς τὴν Κρήτην ἡ αὐτονομία. Ἀλλ’ ὅταν ὁ αὐτοκράτωρ τῆς Γαλλίας ἀπηυθύνετο πρὸς τὸν ἀντιπρόσωπον τῆς Ἑλλάδος καὶ ᾐτεῖτο τὴν συναίνεσιν τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἐργασθῇ διὰ τὴν ἀπονομὴν τῆς αὐτονομίας εἰς τὴν Κρήτην, τί ἄλλο ἐνεδείκνυεν ἢ ὅτι ἀναγνωρίζει τὴν Ἑλλάδα, ὡς ἔχουσαν τὴν ἡγεσίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Ἀλλὰ καὶ ἕτερον ἀνέφερεν ὁ ἴδιος ἐν τῇ αὐτῇ ἀγορεύσει του, ὅτι δὲν πρέπει νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν, τί εἶπεν ἐν τῷ Ἀγγλικῷ Κοινοβουλίῳ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν. Δὲν γινώσκω, ἐὰν ταῦτα εἶπεν, ἀλλὰ καὶ ἂν τὰ εἶπεν, εἶναι γνώμη ἀτομική. Τὸ φρόνημα τῆς Ἀγγλίας καὶ τῶν ἄλλων Μεγάλων Δυνάμεων περὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους εἶναι διάφορον. «Κράτος, τὸ ὁποῖον ἐξασκεῖ ἐπιῤῥοὴν τοιαύτην, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ συγκινήσῃ ἓξ ἢ ἑπτὰ ἑκατομμύρια ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς Ἰλλυρικῆς χερσονήσου καὶ ἐκτὸς αὐτῆς, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν εἰς τοὺς ὑπολογισμοὺς τῶν ἰσχυρῶν τῆς Εὐρώπης». Εἶναι ἢ δὲν εἶναι αὕτη ἐπαρκὴς ὁμολογία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὅτι τὸ ἐλεύθερον Ἑλληνικὸν Βασίλειον ἔχει τὴν σημαίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Ἔχομεν λοιπὸν ἠθικὰς ὑποχρεώσεις πρὸς τοὺς εἰσέτι ὑπὸ τὸν ξενικὸν ζυγὸν διατελοῦντας Ἕλληνας· ἂν δὲ τοιαύτας ὑποχρεώσεις ἔχομεν πρὸς πάντας τοὺς ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος Ἕλληνας, αἱ ὑποχρεώσεις αὗται ἀποβαίνουσιν ἐπιτακτικώτεραι καὶ ἱερώτεραι ἀπέναντι τῶν ἐν τῇ πολυπαθεῖ μεγαλονήσῳ τῆς Κρήτης οἰκούντων Ἑλλήνων. Καθ’ ὃν χρόνον καὶ τὸ ἡμέτερον Βασίλειον καὶ ἅπας ὁ Ἑλληνισμὸς διετέλει ὑπὸ τὴν δουλείαν, οὐ μόνον ἐκ τοῦ ἐλευθέρου νῦν Βασιλείου, ἀλλὰ καὶ ἐν Κρήτῃ πολλαὶ ἐξηγέρθησαν ἐπαναστάσεις πρὸς ἀποτίναξιν τοῦ ξενικοῦ ζυγοῦ. Κατὰ δὲ τὸν γενικὸν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀγῶνα ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας οἱ ἐν Κρήτῃ Ἕλληνες ἠγωνίζοντο μετὰ τῶν πατέρων ἡμῶν τὸν κοινὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον ἐθεώρουν ἀνεπίδεκτον διαιρέσεως· δὲν ἐμάχοντο δὲ μόνον εἰς τὴν ἑαυτῶν πατρίδα, ἀλλ’ ἐμάχοντο καὶ εἰς πάσας τὰς μάχας καὶ εἰς πάντα τὰ πεδία τοῦ νῦν ἐλευθέρου Βασιλείου. Περιττὸν νὰ ἀναμνήσω εἰς τὴν Βουλήν, ὁποῖον πένθος ἐπέσκηψεν, ὁποῖον ἄλγος κατέλαβε τὰς καρδίας τῶν ἀγωνιστῶν πατέρων ἡμῶν, ὅταν πλοκὴ περιστάσεων, ἀνεξαρτήτων τῆς θελήσεώς των, ἀπεχώρησε τὴν Κρήτην καὶ ἀφῆκεν αὐτὴν ὑπὸ τὸν ξενικὸν ζυγόν. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης ἄρχονται αἱ μεγαλείτεραι κατὰ τῶν Ἑλλήνων καταπιέσεις, διότι ἡ κυρίαρχος δύναμις ἀπὸ τῆς στιγμῆς ταύτης συνέλαβε τὸ σχέδιον νὰ καταπνίξῃ τὸν ἐν Κρήτῃ Ἑλληνισμόν· ἐφ’ ὅσον προεβάλλετο ἀντίστασις ἀπὸ μέρους τῶν ἐν Κρήτῃ Ἑλλήνων, ἐπὶ τοσοῦτον ἐπετείνοντο τὰ ἀπανθρωπότερα καὶ βαρβαρώτερα τῶν μέσων πρὸς καταστροφὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Σειρὰ ἐπαναστάσεων ἐσημειώθη ἀπὸ τῆς στιγμῆς, κατὰ τὴν ὁποίαν ἀποκατεστάθη τὸ ἐλεύθερον Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος. Τίς ἐξ ἡμῶν δὲν ἐνθυμεῖται τὸν ἀγῶνα, τὸν ὁποῖον διεξήγαγον οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν Κρῆτες ἐπὶ τριετίαν, ἀνθιστάμενοι κατὰ τῆς κυριάρχου δυνάμεως; Εἰς πεντήκοντα καὶ πλέον χιλιάδας εἶχεν ἀνέλθει ὁ ἐν Κρήτῃ συγκεντρωθεὶς τουρκικὸς στρατὸς, καὶ ὅμως ἡ δρὰξ ἐκείνη τῶν ἡρώων Κρητῶν ἀνθίστατο κατὰ τῆς κυριάρχου δυνάμεως, ὑπέκυψε δ’ ἐπὶ τέλους, μετὰ τριετῆ ἀγῶνα, ἀλλ’ ὑπέκυψεν ἀφοῦ ἅπασα ἡ Εὐρώπη, ὑποκύπτουσα εἰς τὸ κρατῆσαν δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας, συνεβούλευσε νὰ ὑποταχθῇ καὶ αὖθις ὑπὸ τὸν τουρκικὸν ζυγὸν ἡ Κρήτη. Ἔκτοτε παρὰ τοῖς ἐν Ἑλλάδι σκεπτομένοις διὰ τὸ μέλλον τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐμορφώθη ἡ γνώμη, ὅτι, ἵνα συντελέσῃ τὸ ἐλεύθερον Βασίλειον ὑπὲρ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν δούλων ἀδελφῶν, ὀφείλει νὰ παρασκευασθῇ κατὰ θάλασσαν καὶ κατὰ ξηράν. Ὅτε κατὰ τὸ 1889 κατεπονήθη ἡ τότε ἐγερθεῖσα ἐπανάστασις καὶ κατηργήθησαν τὰ δικαιώματα, τὰ χορηγηθέντα ὑπὸ τοῦ πολιτικοῦ ὀργανισμοῦ τῆς Χαλέπας, κατεδείχθη τότε αἰσθητότερον τὸ καθῆκον, τὸ ὁποῖον ἐπεβάλλετο εἰς τὴν ἐλευθέραν Ἑλλάδα, νὰ παρασκευασθῇ στρατιωτικῶς καὶ ναυτικῶς, οὕτως ὥστε νὰ δύναται αὕτη νὰ ἔλθῃ ἀρωγὸς εἰς τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν, τοὺς διατελοῦντας ὑπὸ τὸν ξενικὸν ζυγόν. Οὐδεὶς δὲ δύναται νὰ ἰσχυρισθῇ, ὅτι αἱ στρατιωτικαὶ καὶ ναυτικαὶ δυνάμεις ἡμῶν κατὰ τὸν τελευταῖον Κρητικὸν ἀγῶνα διετέλουν εἰς ἣν κατὰ τὸ 1889 κατάστασιν. Νομίζω δὲ, ὅτι δὲν εἶχε δίκαιον ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κερκύρας συνάδελφον, νὰ παρατηρήσῃ πρὸς αὐτὸν, ἴσως δὲ βραδύτερον καὶ πρὸς ἐμὲ, ὅτι ἡμεῖς, οἵτινες ὑπεστηρίξαμεν τὴν προκάτοχον τῆς παρούσης Κυβέρνησιν κατὰ τὴν τελευταίαν δεκαετίαν, οὐδὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ συνηγορῶμεν ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς συντάξεως τῆς χώρας. Δὲν νομίζω, ὅτι εἶναι προσῆκον ἐν τοιούτῳ θέματι, ἐν τοιαύτῃ συζητήσει, νὰ κατερχώμεθα εἰς ἀντεγκλήσεις ἀφορώσας τὸ παρελθόν· τὸ χειρόκτιον ῥίπτει καὶ αὖθις πρῶτος ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐγκαλῶν ἡμᾶς ἐνώπιον τοῦ Κοινοβουλίου, ὡς μὴ ἔχοντας τὸ δικαίωμα νὰ προβάλωμεν τὴν σημαίαν τῆς ἀμέσου συντάξεως τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Ἀλλ’ ἐὰν λάβῃ τις ὑπ’ ὄψιν τὰ ἁμαρτήματα τοῦ παρελθόντος, δὲν δύναται νὰ θεωρήσῃ ἀμέτοχον τὸν ἔντιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐπὶ σειρὰν ἐτῶν, καὶ πρὸ τοῦ 1882 καὶ μετὰ ταῦτα, διῴκησε τὴν Ἑλλάδα· ὥστε, ἂν ὑποτεθῇ ὅτι εἰς βάρος τοῦ παρελθόντος πρέπει πάντα τὰ ἁμαρτήματα νὰ ῥίψωμεν, μέρος τῶν ἁμαρτημάτων τούτων ὀφείλει ν’ ἀναλάβῃ εἰς ἴδιον λογαριασμὸν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ λησμονήσῃ, ὅτι, ἐὰν κατὰ τὸν τελευταῖον Κρητικὸν ἀγῶνα ἦτο ὁ στόλος ἡμῶν καλλίτερον καὶ πληρέστερον παρεσκευασμένος, ἐὰν εἰς αὐτὸν προσετέθησαν τρία θωρηκτά, μηδόλως ὑστεροῦντα τῶν θωρηκτῶν τῶν μεγάλων ἐπικρατειῶν καὶ δυνάμενα ν’ ἀντιταχθῶσι μετὰ πιθανότητος ἐπιτυχίας κατὰ τῶν ναυτικῶν δυνάμεων τῆς γείτονος ἐπικρατείας, τοῦτο ὀφείλεται ἀκριβῶς εἰς τὴν διοίκησιν ἐκείνην, κατὰ τῆς ὁποίας ἐξετόξευσε καὶ νῦν αἰτιάσεις ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου. Ἐὰν ἔχομεν σήμερον ὁπλισμὸν μὴ ὑστεροῦντα τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐν τῷ πυροβολικῷ καὶ ἐν τῷ πεζικῷ ἡμῶν, ἐὰν ἔχομεν σήμερον στρατῶνας καὶ ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ ἀλλαχοῦ, ποῦ ὀφείλονται πάντα ταῦτα, εἰμὴ εἰς τὴν διοίκησιν ἐκείνην, κατὰ τῆς ὁποίας ἐγείρουσι πάντοτε αἰτιάσεις, ἵνα δικαιολογήσωσι τὸ παρόν; Ἀλλὰ ἐγὼ δὲν διενοήθην νὰ ἀρνηθῶ, ὅτι δὲν συνεπληρώθη ὡς ἔδει ἡ στρατιωτικὴ σύνταξις τῆς χώρας, ἀλλὰ δὲν συνεπληρώθη, διότι ὑπῆρχεν ἄλλος ὁ σκοπὸς, εἰς τὸν ὁποῖον διέβλεπεν ἡ Κυβέρνησις τῆς ἐποχῆς ἐκείνης. Ὡς ἐκ τῆς πρὸ τοῦ 1882 διαχειρίσεως τῶν οἰκονομικῶν τοῦ Κράτους, εἶχεν ἐγερθῆ παρ’ ἡμῖν τὸ οἰκονομικὸν ζήτημα τοσοῦτον κρίσιμον, τοσοῦτον ὀξὺ, ὥστε ὤφειλε πᾶς ὁ κυβερνῶν τὴν Ἑλλάδα πρὸ παντὸς νὰ μεριμνήσῃ, ἵνα μὴ περιέλθωμεν εἰς κατάστασιν πτωχεύσεως, διότι πρὸ τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς συντάξεως ἔδει νὰ προκληθῇ ἡ οἰκονομικὴ σύνταξις. Ἀλλὰ φορὰ περιστάσεων ἀνεξαρτήτων τῆς θελήσεως καὶ ἐκείνων καὶ πάντων ἡμῶν, περιήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὴν κατάστασιν τῆς πτωχεύσεως. Ἀλλὰ μετὰ τὴν πτώχευσιν εἶναι ἐπιβεβλημένον ἡμῖν τὴν αὐτὴν πολιτικὴν τὴν οἰκονομικὴν νὰ μετερχώμεθα καὶ σήμερον; Ἐὰν δὲ πρόκειται καὶ αὖθις τὴν αὐτὴν αἰτίασιν νὰ ἀπευθύνωσι καθ’ ἡμῶν, διότι ἀγορεύομεν ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς καὶ τῆς ναυτικῆς συντάξεως τῆς χώρας, ἠδυνάμην νὰ παρατηρήσω καὶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως καὶ πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι τὸ σπουδαιότερον ἐφόδιον παντὸς πολιτικοῦ ἀνδρὸς εἶναι τὰ ἐν τῷ παρελθόντι ὑπ’ αὐτοῦ πραχθέντα σφάλματα. Τοῦτο δύναταί τις νὰ τὸ εἴπῃ διὰ πάντα σωφρονοῦντα ἰδιώτην περὶ τῶν ἰδίων αὐτοῦ ὑποθέσεων, πολλῷ δὲ μᾶλλον δι’ ἐκείνους, οἵτινες κυβερνῶσι μίαν χώραν. Ἐὰν διεπράχθησαν ἐν τῷ παρελθόντι σφάλματα, δὲν ἕπεται ἐκ τούτου, ὅτι τὰ σφάλματα ταῦτα κωλύουσιν ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ νὰ σκεπτώμεθα καὶ ἐργαζώμεθα νῦν σκοπιμώτερον, ὅπως τὰ τοῦ παρελθόντος σφάλματα διορθώσωμεν, καὶ ὁδηγούμενοι ἐκ τῆς κεκτημένης πείρας ἐγκαταστήσωμεν νέαν πορείαν. Τὰ τοῦ τελευταίου Κρητικοῦ ἀγῶνος, κατ’ ἐμὴν ἐκτίμησιν, δύνανται νὰ διαιρεθῶσιν εἰς τρεῖς χρονικὰς περιόδους. Ἡ πρώτη περίοδος ἀνάγεται εἰς τὰ γενόμενα μέχρι τῆς 3ης Μαΐου 1896, ἤτοι μέχρι τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου· τὰ τῆς δευτέρας περιόδου ἀνάγονται εἰς τὰ γενόμενα ἀπὸ τῆς 3ης Μαΐου μέχρι τῆς 17ης ἢ 20ῆς Μαΐου, καὶ τὰ τῆς τρίτης περιόδου ἀνάγοντα εἰς τὰ ἐντεῦθεν γενόμενα. Κατὰ τὴν Αʹ περίοδον, ὡμολογήθη ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν ἐμερίμνα καὶ προσεπάθει παντὶ σθένει, ὅπως εἰρηνεύσῃ τὴν Κρήτην, ὅπως πείσῃ τοὺς διατεθειμένους νὰ ἐξεγερθῶσι κατὰ τοῦ κυβερνητικοῦ καθεστῶτος, ἵνα μείνουν ὑποτεταγμένοι καὶ εὐπειθοῦντες πρὸς τὴν κυρίαρχον δύναμιν. Δὲν κατώρθωσε νὰ πείσῃ τοὺς ἐν Κρήτῃ Ἕλληνας νὰ ἐγκαταλείψωσι πάντα αὐτῶν τὰ αἰτήματα καὶ νὰ ὑποταχθῶσιν ὑπὸ τὸν τουρκικὸν ζυγόν. Ἀλλ’ ἐὰν κατώρθου νὰ πείσῃ αὐτοὺς νὰ μὴ ἀναλάβωσιν ἀνὰ χεῖρας τὰ ὅπλα, ἐρωτῶ, ἦτο δυνατὸν νὰ ἐπιτευχθῶσι τὰ προνόμια ἢ τὰ δικαιώματα, ὅσα ἐπὶ τοσοῦτον ἐξῆρεν ὁ ἀξιότιμος κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Ἐὰν οἱ Κρῆτες ὑπήκουον εἰς τὰ κελεύσματα τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀποτρεπούσης αὐτοὺς ἐκ παντὸς κινήματος καὶ ἐπιταττούσης τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως νὰ διαλυθῇ, θὰ ἐπήρχετο ἡ λύσις τῆς παραχωρήσεως τῶν προνομίων, ἐπὶ τῇ ὁποίᾳ καυχᾶται ἡ Κυβέρνησις; Ὀφείλει λοιπὸν ἀναγκαίως ἡ Κυβέρνησις νὰ ἀνομολογήσῃ τὸ σφαλερὸν τῆς πολιτικῆς της ἀπέναντι τῶν Κρητῶν, ἢ ν’ ἀποδεχθῇ, ὅτι ἡ ἐπελθοῦσα λύσις οὐδὲν ἔχει τὸ κοινὸν πρὸς τὰς ἐνεργείας καὶ προσπαθείας αὐτῆς. Ἡ ἐν Κρήτῃ ἐπανάστασις, ὡς πάντες οἱ παρακολουθήσαντες ταύτην γνωρίζουσιν, ἤρξατο παρασκευαζομένη ἀπὸ τοῦ μηνὸς Ἰουλίου τοῦ παρελθόντος ἔτους. Κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον, πάντες ἐνθυμούμεθα, εἰς ὁποίας διετέλει δυσχερείας ἡ γείτων ἐπικράτεια, ὡς ἐκ τοῦ Ἀρμενικοῦ ζητήματος, ὁπόσον ἦτο περιδεὴς καὶ ὁπόσον ἐμερίμνα, ἵνα μὴ κίνημά τι ἐπαναστατικὸν ἐγερθῇ εἰς ἕτερόν τι τμῆμα τῆς ἐπικρατείας της. Ἐν τοιαύτῃ δυσχερεῖ θέσει εὑρισκομένης τῆς γείτονος ἐπικρατείας, τῶν πραγμάτων τῆς Κρήτης παρασκευαζόντων ἐπανάστασιν κατὰ τοῦ Κρητικοῦ καθεστῶτος, δὲν ἦτο ἐπιβεβλημένον τῇ Ἑλληνικῇ Κυβερνήσει νὰ ἐπωφεληθῇ τῆς εὐκαιρίας ταύτης καὶ ζητήσῃ ὅ,τι τότε ἐζήτουν οἱ ἐν Κρήτῃ Ἕλληνες; Ἀλλὰ περὶ τοιαύτης ἐνεργείας οὐδεμία ἐγένετο μνεία οὔτε ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως οὔτε ἀλλαχόθεν. Δυστυχῶς δὲ ἐβεβαιώθη, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην περὶ ἑνὸς ἐμερίμνα, οὐδεμίαν νὰ δώσῃ ἀφορμὴν καὶ ἐνόχλησιν εἰς τὴν γείτονα ἐπικράτειαν, ἵνα μὴ δυσχεράνῃ τὴν θέσιν αὐτῆς, ἵνα μή, ὡς ἀξιοῖ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐμβάλῃ εἰς κίνδυνον τὴν διατήρησιν τῆς ὁμοφωνίας τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων. Εἶναι ὅμως γνωστόν, ὅτι ἀκριβῶς ἐν τῷ ζητήματι τῷ Ἀρμενικῷ ἀνεφύη διαφωνία μεταξὺ τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων· καὶ ὑπῆρξε Δύναμις μεγάλη, ἥτις ἐθεωρήθη ὡς ἡττηθεῖσα ἐν τῷ ζητήματι ἐκείνῳ, ἥτις—δεδικαιολογημένως παρεστάθη ὑπὸ ἑτέρων συναδέλφων—μετὰ προθυμίας ἤθελεν ὑποστηρίξει πᾶν ἕτερον κίνημα τῶν ὑπὸ τὴν γείτονα ἐπικράτειαν διατελούντων ὑποδούλων, ἐπερχόμενον εἴτε καθ’ ὃν χρόνον παρίστατο τὸ Ἀρμενικὸν, ἤτοι ἀμέσως μετ’ αὐτό. Οὐδὲν φυσικώτερον διὰ τὴν Μεγάλην ταύτην Δύναμιν ἢ νὰ ἐπιζητῇ εὐκαιρίαν, ὅπως ἀνυψώσῃ τὸ ἑαυτῆς γόητρον, μειωθὲν ὁπωσδήποτε ἐν τῷ Ἀρμενικῷ ζητήματι, ὅπως οἱονεὶ ἐκδικηθῇ ἐπὶ τῇ προηγηθείσῃ ἀποτυχίᾳ. Δὲν ἦτο βεβαίως ἐπάναγκες νὰ μᾶς καλέσῃ ἡ Δύναμις αὕτη, ὅπως κινηθῶμεν, ἔστω καὶ διπλωματικῶς· ἡ ὑποστήριξις αὐτῆς ἦτο ἐκ προκαταβολῆς γνωστή. Πρὸς ταύτην τὴν Δύναμιν ὤφειλε νὰ στρέψῃ τὰ βλέμματα αὐτῆς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καὶ ταύτης τὴν ὑποστήριξιν καὶ συνδρομὴν νὰ ἐπικαλεσθῇ πρὸς τελεσφόρον ἔκβασιν τῶν ὑπὲρ τῆς δεινοπασχούσης Κρήτης ἐνεργειῶν καὶ προσπαθειῶν της. Δυστυχῶς ἡ Κυβέρνησίς μας ἐπροτίμησε τὴν πολιτικὴν τῆς ἀδρανείας, τὰ δὲ βλέμματά της εἶχεν ἐστραμμένα πρὸς ἄλλας Δυνάμεις, ἐχούσας συμφέροντα, ἥκιστα συμβιβαζόμενα πρὸς τοὺς ἡμετέρους ἐθνικοὺς πόθους. Κατὰ μῆνα Σεπτέμβριον, ἀφοῦ ἐκλείσθησαν αἱ θύραι τοῦ Κρητικοῦ Βουλευτηρίου, ἐν ᾧ ἐπρόκειτο νὰ προβάλωσι τὰ αἰτήματά των οἱ Χριστιανοὶ Βουλευταὶ, ἡ κληθεῖσα τότε Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως ἀπηύθυνε τὸ γνωστὸν ὑπόμνημα πρὸς πάντας τοὺς προξένους τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων καὶ πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, εἴτε ἀπ’ εὐθείας, εἴτε διὰ τοῦ ἐν Χανίοις προξένου. Τὰ ὑποβληθέντα αἰτήματα ἦσαν περίπου ὅμοια πρὸς ἐκεῖνα, ἅτινα τελευταῖον ἐγένοντο ἀποδεκτά. Ἐπειδὴ δὲ ἡ κατὰ τῆς χορηγίας τῶν αἰτημάτων τούτων ἀντίστασις τῆς γείτονος ἐπικρατείας ἦτο γνωστή, βέβαιον ἀπέβαινεν, ὅτι ἤθελεν εὑρεθῆ ἀπέναντι ἐπαναστάσεως πάντων τῶν ἐν Κρήτῃ Ἑλλήνων, διότι γνωσταί εἰσιν αἱ καταπιέσεις, τὰς ὁποίας ὑφίσταντο, γνωσταὶ δὲ αἱ χρηματικαὶ δυσχέρειαι, εἰς τὰς ὁποίας εὑρίσκετο ἡ Κρήτη ὡς ἐκ τῆς διαθέσεως τῶν προσόδων αὐτῆς ὑπὸ τῆς κυριάρχου Δυνάμεως δι’ ἄλλας αὐτῆς ἀνάγκας. Διήλθομεν δύο βουλευτικὰς συνόδους. Κατὰ τὴν δευτέραν, ἤτοι τὴν ἀμέσως προηγουμένην, ἐξ ἐπερωτήσεων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐγένετο ὑπόμνησις εἰς τὴν Κυβέρνησιν περὶ τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἐπεβάλλοντο εἰς αὐτήν. Δὲν δύναμαι νὰ πιστεύσω, πῶς ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις δὲν εἶχε προνοήσει, δὲν εἶχε πεισθῆ, ὅτι ἐπρόκειτο τὰ τῆς Κρήτης πράγματα νὰ ἐπιδεινωθῶσι. Τὸ προνοεῖν εἶναι ἡ κυρία ἀρετὴ τῶν κυβερνώντων. Ἐὰν τὰ τῆς Κρήτης εἶχον ὡς πάντες ἀντελαμβανόμεθα αὐτὰ, ἐπεβάλλετο εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ μεριμνήσῃ περὶ τῆς ἐκ τῶν ἐνόντων συντάξεως τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας, δὲν ἐπετρέπετο δὲ αὐτῇ νὰ διαθέτῃ τὸν χρόνον καὶ τὰς μερίμνας της περὶ ἄλλα, τὰ ὁποῖα δὲν ἦσαν ἐπείγοντα. Ἐὰν τὴν πρόνοιαν ταύτην ἐλάμβανε, φρονεῖτε ὅτι, καθ’ ὃν χρόνον παρεστάθη ἀνάγκη, δὲν ἠδύνατο εἴτε ὁ στόλος ἡμῶν νὰ ἐνεργήσῃ, εἴτε ὁ στρατὸς ἡμῶν συγκεντρούμενος νὰ παρέχῃ ἡμῖν τὸ δικαίωμα νὰ φρονῶμεν, ὅτι ἤμεθα παρεσκευασμένοι; Ἀλλ’ ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1895 καὶ ὁ τοῦ 1896 περὶ οὐδενὸς τούτων ἐμερίμνησαν· ἦσαν πιστὸν ἀντίγραφον τῶν προϋπολογισμῶν, οἵτινες ἐπὶ τῶν παρελθόντων Ὑπουργείων εἶχον ψηφισθῆ ὑπὸ τῆς Βουλῆς. Ἐν τῷ πρώτῳ σταδίῳ λοιπὸν ὁμολογεῖ ἡ Κυβέρνησις, ὅτι πᾶσα ἡ ἐργασία αὐτῆς, ὡς πρὸς τὰ ἐν Κρήτῃ πράγματα, ἕνα εἶχε σκοπὸν, νὰ πείσῃ τοὺς Κρῆτας νὰ ὑποταχθῶσιν εἰς τὴν κυρίαρχον Δύναμιν. Ὅτε δὲ καὶ πάλιν ἐκλείσθησαν αἱ θύραι τοῦ Βουλευτηρίου, ὅπως μὴ ἀκουσθῇ ἡ φωνὴ τῶν ἐν Κρήτῃ Ἑλλήνων, ἐκδοθέντος ἰραδὲ, δι’ οὗ ἀνεβάλλοντο αἱ ἐργασίαι τῆς Κρητικῆς Βουλῆς, τότε ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως προέβη εἰς διαβήματα, ὅπως ἀνακληθῇ τὰ περὶ ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν τῆς Κρητικῆς Βουλῆς διάταγμα. Ἐπετεύχθη δ’ ὄντως ἡ ἀνάκλησις, ἴσως καὶ δι’ ἐπιῤῥοῆς τινος ξενικῆς. Ἀλλ’ ὅταν τοῦτο ἐγένετο, τὰ ἐν Κρήτῃ εἶχον χωρήσει ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἦτο ἀδύνατον νὰ προληφθῇ ἡ περαιτέρω αὐτῶν ἐξέλιξις. Γνωστὸν ἦτο, ὅτι, ὅταν ἡ εἴδησις αὕτη ἀφίκετο εἰς Κρήτην, ἐπολιορκεῖτο ὁ τουρκικὸς στρατὸς ἐν Βάμῳ, γνωστὸν δὲ εἶναι προσέτι, ὅτι, διαρκούσης τῆς πολιορκίας, ἡ Κυβέρνησις ἐσυμβούλευσε τὴν διάλυσιν. Ἐπῆλθον τέλος αἱ σφαγαὶ τῶν Χανίων, πρώτη δὲ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔλαβε τὴν περὶ τούτου εἴδησιν. Δὲν θέλω ἐπαναλάβει ὅσα ἄλλοι πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες εἶπον περὶ τοῦ θέματος τούτου, θέλω ἐξετάσει μόνον τὴν ὑποβληθεῖσαν ὑπὸ τοῦ Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δικαιολογίαν ἐπὶ ἀδρανείᾳ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἀπέναντι τῶν τελεσθεισῶν σφαγῶν κατὰ τῶν Χριστιανῶν. Τρία προέβαλε δικαιολογήματα· τὸ πρῶτον, ὅτι ὁ στόλος ἡμῶν δὲν ἦτο εἰς κατάστασιν νὰ ἐκκινήσῃ, ὅτι τὰ πλοῖα ἡμῶν δὲν ἠδύναντο νὰ πλεύσωσι πλέον τῶν πέντε μιλίων καθ’ ὥραν· τὸ δεύτερον, ὅτι ἦτο δυνατὸν διὰ τῆς παρουσίας τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Κρήτης ν’ ἀναφλεχθῇ τὸ αἴσθημα καὶ ὁ ἐνθουσιασμὸς τῶν Κρητῶν καὶ οὕτω γεννηθῶσι ζητήματα εὐρωπαϊκὰ, παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, αἵτινες ἐκ παντὸς τρόπου ἐπεζήτουν τὴν διατήρησιν τῆς εἰρήνης. Καὶ τρίτον, ὅτι ἦτο ἐνδεχόμενον νὰ μᾶς ἀναγκάσωσιν αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις νὰ ἐπαναφέρωμεν εἰς τὸ Φάληρον τὸν στόλον ἡμῶν, οὕτω δὲ ἤθελε μειωθῆ τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος ἐπὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Προκειμένου περὶ τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν διετέλει ὁ στόλος ἡμῶν, δὲν ἔχω ἀνάγκην νὰ ἐπικαλεσθῶ ὅ,τι πάντες γινώσκομεν, διότι πάντες γινώσκομεν πῶς ἔχουσι τὰ τοῦ στόλου· ζῶμεν ἐν μικρᾷ κοινωνίᾳ καὶ συγχρωτιζόμεθα μετὰ τῶν διαχειριζομένων τὰ τοῦ ναυτικοῦ ἡμῶν. Ἀρκοῦμαι εἰς τὴν ὁμολογίαν τοῦ ἀξιοτίμου ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργοῦ, ὅστις ἔλεγε: «Τίς σᾶς εἶπεν, ὅτι ὁ στόλος ἡμῶν δὲν ἦτο εἰς κατάστασιν νὰ ἐνεργήσῃ; Καὶ ἂν εἶχεν ἐλλείψεις, αὐταὶ δὲν ἐκώλυον τὴν δρᾶσιν». Ἀλλὰ τίς εἶναι ὁ δυνάμενος νὰ συνομολογήσῃ μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τὰ πλοῖα δὲν ἠδύναντο νὰ πλεύσωσιν, εἰμὴ μόνον πέντε μίλια καθ’ ὥραν;

§12Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Δὲν εἶπεν αὐτὰ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως.

§13ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν παρατηρεῖ, ὅτι δὲν εἶπε ταῦτα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἔχω τετυπωμένον τὸν λόγον του, καὶ παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ νὰ ἀναγνώσω τὴν σχετικὴν περικοπήν· ἂν ὑπάρχῃ τις ὁ φρονῶν, ὅτι ἐσφαλμένως ἀντιλαμβάνομαι τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, παρακαλῶ αὐτὸν νὰ μὲ διορθώσῃ (ἀναγινώσκει): «Ὁ στόλος, τοῦ ὁποίου ἡ μεγαλειτέρα δύναμίς εἰσι τὰ τρία θωρηκτὰ, εἶχεν ἐλλείψεις, αἱ ὁποῖαι καθίστων καὶ ταῦτα οὐχὶ ὡς δύναμιν, οἵαν προσδοκᾷ ὁ θεώμενος αὐτά· καὶ τὰ πλοῖα τοῦ στόλου δὲν γνωρίζω, ἂν ἠδύναντο νὰ διανύσωσι πλέοντα πέντε μίλια, καὶ αὐτὰ, κατὰ τὴν γνώμην τῶν διοικούντων, ἔτρεχον τὸν ἔσχατον κίνδυνον». Ταῦτα αὐταῖς λέξεσιν εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργός.

§14Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Περὶ τῶν ἄλλων πλοίων ἔλεγον ταῦτα.

§15ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἐπρόκειτο περὶ τῶν ἄλλων πλοίων’ ἐπρόκειτο περὶ τῶν θωρηκτῶν, διότι πάντες οἱ περὶ ἀποστολῆς τοῦ στόλου ἡμῶν εἰς Κρήτην λαλήσαντες ἀνέφερον ὡρισμένως τὰ θωρηκτά. Τὰ θωρηκτά, τὰ καπνίζοντα καὶ ἀπρακτοῦντα ἐν Φαλήρῳ, ἦσαν τὸ θέμα τῶν συζητήσεων. Ὅταν λοιπὸν καὶ σήμερον ὁμολογῆτε, ὅτι ὁ στόλος ἡμῶν ἦτο εἰς κατάστασιν νὰ ἐνεργήσῃ, νὰ εὑρεθῇ ἐγκαίρως εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Κρήτης καὶ προστατεύσῃ τοὺς Ἕλληνας ἰδίᾳ ὑπηκόους, τῶν ὁποίων τινὲς καὶ ἐσφάγησαν, καὶ προστατεύσῃ πάντας τοὺς χριστιανοὺς Ἕλληνας σφαζομένους, νομίζετε ὅτι ἠδύνατο ὡς κώλυμα νὰ προβληθῇ ἡ κατάστασις τοῦ στόλου ἡμῶν; Τὸ λεχθὲν περὶ τοῦ στόλου ἡμῶν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς βλασφημία. Ἀλλ’ ἐξεταστέον, ἐὰν ὄντως ἡ παρουσία τῶν πλοίων ἠδύνατο νὰ παραβλάψῃ τὰς διεθνεῖς σχέσεις τῆς Ἑλλάδος. Ἠδύνατο ἡ παρουσία τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου εἰς τὰς ἀκτὰς τῆς Κρήτης, κατὰ τὸν ἀξιότιμον Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, νὰ ἀναζωπυρήσῃ τὸν εἰς τὰ στήθη τῶν ἀδελφῶν Κρητῶν ἐνθουσιασμὸν καὶ αὐτῶν τῶν ἐν τῷ ἐλευθέρῳ Βασιλείῳ οἰκούντων, οὕτω δὲ νὰ γεννηθῶσι διπλωματικαὶ περιπλοκαί, ὧν ἕνεκεν ἠδύνατο νὰ ὑποληφθῇ ἡ Ἑλλὰς ὡς κατεργαζομένη τὴν διάσπασιν τῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων, αἵτινες φαίνοντοι ἀσπαζόμεναι καὶ ὑποστηρίζουσαι τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς γείτονος ἐπικρατείας. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἡ παρουσία τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου ἐν Κρήτῃ κατὰ τὴν ψυχολογικὴν ἐκείνην στιγμήν, ἥτις ὄντως παρεῖχεν ἡμῖν τὴν εὐμενεστέραν τῶν εὐκαιριῶν πρὸς ἐξυπηρέτησιν τῶν συμφερόντων τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἤθελε συντελέσει εἰς τὴν ἄμεσον τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος λύσιν, ἄνευ τῶν θυσιῶν, αἵτινες κατόπιν κατέστησαν ἀναγκαῖαι, ἄνευ τῆς χύσεως τοσούτου αἵματος, ἄνευ τῶν δῃώσεων καὶ βεβηλώσεων καὶ τόσων καταστροφῶν, ὅσας ὑπέστη ἡ μεγαλομάρτυς Κρήτη· διότι, καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι πᾶσαι αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις εἰσὶ συνησπισμέναι περὶ τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Τουρκίας, ὅταν ἤθελον εὑρεθῆ πρὸ τετελεσμένου γεγονότος, ἤθελον κυρώσει τοῦτο ἀμέσως, ὅπως προλάβωσι πᾶσαν ἑτέραν διατάραξιν, πᾶσαν ἑτέραν ἔκρηξιν ἐπαναστατικὴν καὶ ἐν γένει πᾶσαν διπλωματικὴν εὐρωπαϊκὴν περιπλοκήν. Ὑπάρχουσι πολλὰ τὰ προηγούμενα. Αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις ἔχουσι βεβαίως τὸ συμφέρον νὰ μὴ διαταράσσηται ἡ εὐρωπαϊκὴ εἰρήνη· ἀλλ’ ἐὰν ἤθελον εὑρεθῆ πρὸ τετελεσμένου γεγονότος, ἤθελον βεβαίως κυρώσει αὐτό. Ὑπάρχει τὸ προηγούμενον τοῦ 1885, ὅτε ἡ Βουλγαρία κατέλαβε τὴν Ἀνατολικὴν Ρωμυλίαν. Τότε παρεβιάζετο ἡ συνθήκη τοῦ Βερολίνου, τότε τὸ δόγμα τῆς ἀκεραιότητος τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας ἦτο ἐν πληρεστάτῃ ἐπικρατήσει, τότε πᾶσαι αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις διετέλουν ἐν πληρεστάτῃ ὁμοφωνίᾳ καὶ συμπνοίᾳ. Καὶ ὅμως αὗται περὶ ἑνὸς καὶ μόνου ἐσκέφθησαν, νὰ κυρώσωσι τὸ τετελεσμένον γεγονὸς καὶ παρακωλύσωσι πᾶσαν περαιτέρω διατάραξιν τῆς εὐρωπαϊκῆς εἰρήνης. Ἀλλ’ ἐκράτει ἆρα ἡ αὐτὴ κατάστασις μεταξὺ τῶν ἰσχυρῶν τῆς Εὐρώπης κατὰ τὸ τελευταῖον τοῦτο ἔτος, οἵα ὑπῆρξεν εἰς παλαιοτέραν ἐποχήν; Πάντες γινώσκομεν, ὅτι ὑπῆρχε Δύναμις ἐνδιαφερομένη νὰ παρατείνῃ τὴν κατάστασιν, εἰς ἣν διετέλει ἡ γείτων ἐπικράτεια, νὰ παρατείνῃ τὴν φθισιῶσαν αὐτῆς θέσιν, μέχρις οὗ τὰ σχέδια ταύτης πραγματοποιηθῶσιν. Ὑπῆρχον καὶ ἕτεραι Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι εἶχον τὸ ἀντίθετον συμφέρον, εἶχον δὲ καὶ ἠθικὸν συμφέρον νὰ ἱκανοποιηθῶσι διὰ τὴν διπλωματικὴν ἧτταν, τὴν ὁποίαν ὑπέστησαν κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος ἐν τῷ Ἀρμενικῷ ζητήματι. Ὅταν δὲ λάβητε ὑπ’ ὄψιν ὅσα ἐγράφοντο εἰς τὰς εὐρωπαϊκὰς ἐφημερίδας, ὅσα ἐλέχθησαν παρ’ ἐπισήμων προσώπων περὶ τῆς ἐπιμέμπτου ἀδρανείας καὶ ἀνετοιμότητος εἰς ἣν διετέλει ἡ Ἑλλὰς κατὰ τὴν κρίσιμον ταύτην στιγμήν, θέλετε πεισθῆ, ὅτι, ἂν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐδείκνυε τὴν προσήκουσαν δεξιότητα καὶ τόλμην, τὸ ζήτημα τὸ Κρητικὸν ἤθελεν εἶσθαι λελυμένον ἄνευ οὐδεμιᾶς θυσίας. Ἀλλὰ καὶ ἂν ὑποτεθῇ ὅτι αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις ἤθελον πᾶσαι ἑνωθῆ, ἵνα ὑποχρεώσωσι τὸν Ἑλληνικὸν στόλον νὰ ἐπιστρέψῃ ἐκ Κρήτης εἰς Φάληρον, ὅπερ ἀπίθανον, ἐρωτῶ, κατὰ τί ἤθελεν ἐλαττωθῆ τὸ γόητρον τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος ἐπὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ; Εἰς τόσας προηγουμένας περιστάσεις αἱ Εὐρωπαϊκαὶ Δυνάμεις ὑπεχρέωσαν τὸ μικρὸν ἡμῶν Κράτος νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὰς ἀποφάτεις αὐτῶν, ἀλλ’ οὐδεὶς εὑρέθη νὰ κατακρίνῃ τὴν Ἑλλάδα, διότι ὑπέκυψεν εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης. Ὅτε κατὰ τὸ 1869 ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπέγραφε τὸ πρωτόκολλον τῆς προσχωρήσεως τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸ πρωτόκολλον τῆς εὐρωπαϊκῆς συνδιασκέψεως, ἔλεγεν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν Κοινοβούλιον: «Ὑπεγράψαμεν τὸ πρωτόκολλον, ὑπείκοντες εἰς τὸν νόμον τῆς ἀνάγκης· ἢ θέλετε τὸ μικρὸν ἡμῶν Κράτος νὰ ἀντισταθῇ εἰς τὰς ἀποφάσεις Εὐρώπης, καὶ δὲν νομίζετε, ὅτι καὶ πολλὰ πρωτόκολλα ὤφειλεν ἡ Ἑλλὰς νὰ ὑπογράψῃ, ἐὰν ἡ Εὐρώπη ἐπέβαλλεν εἰς αὐτὴν τοῦτο;» Καὶ ὅταν κατόπιν τῆς ἐπιστρατεύσεως τοῦ 1885 ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη ἀπέκλεισε τὴν Ἑλλάδα διὰ τῶν στόλων αὐτῆς, καὶ ὑπεχρέωσε τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν νὰ διαλύσῃ τὴν ἐπιστράτευσιν, ὑπῆρξέ τις ὁ κατακρίνας τὴν Ἑλλάδα, διότι ὑπέκυψεν εἰς τὰς ἀποφάσεις τῆς Εὐρώπης; Ἐγὼ νομίζω, ὅτι τοὐναντίον ἤθελε συμβῆ. Τὸ γόητρον τῆς Ἑλλάδος ἤθελεν ἀνυψωθῆ, διότι ἤθελεν ἀποδειχθῆ, ὅτι προθύμως καὶ μετ’ ἐθελοθυσίας ἐκπληροῖ τὸ πρὸς τοὺς μήπω ἀπελευθερωθέντας Ἕλληνας καθῆκόν της, ἀλλὰ ἡ Εὐρώπη ἀνθίσταται κατὰ πάσης ἐνεργείας τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος. Ἡ μὴ μετάβασις τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου εἰς Κρήτην ἔσχε ὡς ἀποτέλεσμα, τὸ νὰ διαλυθῇ ἡ πολιορκία τοῦ Βάμου, νὰ συγκεντρωθῇ ἐπαρκὴς στρατὸς τῆς κυριάρχου δυνάμεως ἐν Κρήτῃ καὶ ἐπακολουθήσωσιν αἱ γνωσταὶ δηώσεις, αἱματοχυσίαι καὶ καταστροφαὶ τῶν χριστιανῶν κατοίκων τῆς πολυπαθοῦς Μεγαλονήσου. Ἐὰν δὲ μεταβῶμεν εἰς τὸ τρίτον στάδιον, τὸ μετὰ τὰς σφαγὰς τῶν Χανίων, τὸ μετὰ τὴν διάλυσιν τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου, ὁποίαν βλέπομεν τὴν στάσιν τῆς Κυβερνήσεως; Διαρκὴς ἀβουλία, ἔλλειψις παντὸς σχεδίου, ἐνδοιασμοὶ ἐν πάσῃ ἐνεργείᾳ, ὑπόνοιαι περὶ μηχανοῤῥαφιῶν, ὑπονομευουσῶν τὴν διατήρησιν τῶν ὑπουργικῶν χαρτοφυλακίων. Ἀλλ’ ἡ κατάστασις, ἐν τῇ ὁποίᾳ διετέλει ἡ Εὐρώπη, καὶ ἐπήρειά τις ἐκ τῆς Ἑλλάδος, οὐχὶ βεβαίως ἐκ τῆς Κυβερνήσεως, καὶ ἰδίᾳ ἡ ἀντοχὴ τῶν μαχομένων ἡρωϊκῶς Κρητῶν, συνετέλεσαν εἰς τὸ νὰ ἐπέλθῃ ἡ γνωστὴ λύσις. Ἡ ὑπὸ τῆς Εὐρώπης ἐπιβληθεῖσα λύσις ἐνέδειξε τὴν ὑφισταμένην μεταξὺ τῶν Μεγάλων Δυνάμεων διχογνωμίαν, διότι ὁ φόβος μήπως ἡ παράτασις τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως καὶ ἡ ἔκρηξις ἑτέρου ἐπαναστατικοῦ κινήματος ἐν τῇ γείτονι ἐπικρατείᾳ, διατελούσῃ ἐν καταστάσει ἐκρύθμῳ, ἐπιδεινώσωσι τὴν θέσιν ταύτην καὶ ὑποχρεώσωσι τὴν Εὐρώπην νὰ προβῇ εἰς τὴν λύσιν τοῦ ὅλου Ἀνατολικοῦ ζητήματος, ἐπέβαλλεν εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις τὴν ἐπίσπευσιν μιᾶς λύσεως, ἔστω καὶ ἀτελοῦς. Εἰς τοιαύτην λύσιν προῆλθον, γινώσκοντες, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἤθελεν ἱκανοποιηθῇ, ὡς ἀπαλλασσομένη ἐκ τῶν ὀχλήσεων τῆς Κρητικῆς ἐπαναστάσεως. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς παρίστατο διὰ τοῦ στόλου αὐτῆς ἐν Κρήτῃ, ὁ αὐτὸς φόβος ἤθελεν ἐπιβάλει εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις τὴν ὁριστικὴν λύσιν, ἤτοι τὴν ἕνωσιν τῆς Κρήτης μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος. Ἡ λύσις αὕτη ἐπῆλθεν, ἀκούσης τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως· ἐν τούτοις εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐπέτρεψεν εἰς ἑαυτὴν νὰ παραδεχθῇ, ὅτι συνετέλεσεν ἐπὶ τῇ λύσει ταύτῃ, καὶ ἐδέχθη συγχαρητήρια πανταχόθεν ἐπὶ τῇ «εὐκταίᾳ» ταύτῃ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος λύσει. Εἰς τὴν ἐπιτευχθεῖσαν λύσιν δὲν ἀποδίδω τὴν σπουδαιότητα, ἣν ἀποδίδει ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καίτοι ὁ ἴδιος ἀνωμολόγησεν, ὅτι ἡ λύσις αὕτη εἶναι προσωρινή, καίτοι οὗτος ἀνωμολόγησεν, ὅτι ἡ λύσις αὕτη εἶναι ὁ σταθμὸς, ἀπὸ τοῦ ὁποίου ἡ Κρήτη θέλει βραδύτερον ἐπιτύχει τὴν πραγματοποίησιν τοῦ πόθου αὐτῆς, ἤτοι τῆς ἑνώσεώς της μετὰ τῆς μητρὸς Ἑλλάδος. Ἐθεωρήθη ὡς μέγιστον πλεονέκτημα, ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ τοῦ νέου—ἄς τὸ ὀνομάσωμεν οὕτω—πολιτεύματος τῆς Κρήτης ἐτέθη ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν Δυνάμεων. Ἀξιότιμος συνάδελφος, ἐντεῦθεν προχθὲς λαλῶν, παρέσχε νύξιν, ὅπως μὴ θεωρήσωμεν τὴν ἐποπτείαν ταύτην τῶν Δυνάμεων ὡς μέγιστον πλεονέκτημα. Καὶ βεβαίως, ὅταν ἦναι γνωστὸν, ὅτι ἑκάστη τῶν ἀναλαβουσῶν τὴν ἐποπτείαν ταύτην Δυνάμεων διάφορα ἔχει ἐν τῇ Ἀνατολῇ συμφέροντα, τίς δύναται νὰ πιστεύσῃ, ὅτι ἡ ἐποπτεία αὕτη θέλει συντελέσει εἰς τὴν εἰλικρινῆ τοῦ νέου πολιτεύματος ἐφαρμογήν; Δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ διατρίψω ἐπὶ πλέον οὔτε ἐπὶ τῶν γεγονότων, τὰ ὁποῖα ἐχαρακτήρισαν τὴν στάσιν τῆς ἡμετέρας Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, οὔτε ἐπὶ τῶν μειονεκτημάτων τῆς ἐπιτευχθείσης λύσεως, οὔτε θέλω ἀσχοληθῆ εἰς τὸ θέμα τῆς ἐλαττωματικῆς διαῤῥυθμίσεως τῶν διεθνῶν ἡμῶν σχέσεων ἐν σχέσει καὶ πρὸς τὸ Κρητικὸν καὶ πρὸς τὸ Ἀνατολικὸν ἐν γένει ἢ μᾶλλον Ἑλληνικὸν ζήτημα, διότι νομίζω, ὅτι ἀρκετὰ ἐλέχθησαν ὑπὸ τῶν προλαλησάντων, καὶ διότι ἀπεδείχθη ἐκ τῆς συζητήσεως, ὅτι ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις ἐν τῇ διαῤῥυθμίσει καὶ διαχειρίσει τῶν διεθνῶν ἡμῶν σχέσεων δὲν ἀπέδειξεν οὐδὲ τὴν προσήκουσαν ἀντίληψιν, οὐδὲ ἠκολούθησε τὴν διεύθυνσιν, ἥτις ἐπεβάλλετο εἰς μικρὸν Κράτος, οἷον τὸ ἡμέτερον· δὲν ἐφάνη ἐπαρκῶς κατανοηθὲν ὑπ’ αὐτῆς, ὅτι τὰ μικρὰ Κράτη δὲν δύνανται νὰ προσκολλῶνται μονίμως πρὸς τὴν μίαν ἢ τὴν ἄλλην τῶν ἰσχυρῶν Εὐρωπαϊκῶν Δυνάμεων, ἀλλ’ ὀφείλουσιν, ἐνεργοῦντα ἀνεξαρτήτως, νὰ προσβλέπωσιν εἰς μόνας ἐκείνας, τῶν ὁποίων τὰ συμφέροντα ἐν δεδομέναις περιστάσεσι συμβιβάζονται πρὸς τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Δὲν θέλω, λέγω, ἀσχοληθῆ ἐπὶ πλέον εἰς τὸ θέμα τοῦτο, διότι οὐδὲν τὸ παραγόμενον ἐκ τῆς παρατάσεως τῶν συζητήσεων τούτων πρακτικὸν κέρδος· θέλω μόνον συζητήσει περὶ τῶν διδαγμάτων, τὰ ὁποῖα πρέπει ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀντλήσῃ ἐκ τῆς ἀποτυχίας αὐτῆς ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι, περὶ τῶν διδαγμάτων, τὰ ὁποῖα ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ ἀντλήσῃ ἐκ τῆς καταστάσεως, εἰς τὴν ὁποίαν διατελεῖ ἡ γείτων ἡμῶν ἐπικράτεια, περὶ τῶν διδαγμάτων τέλος, τὰ ὁποῖα ἡ Ἑλλὰς ὀφείλει νὰ ἀντλήσῃ ἐκ τῆς ἐπικειμένης λύσεως τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ὡμολογήθη, ὅτι ὅλως διάφοροι εἶναι αἱ περιστάσεις καὶ αἱ συνθῆκαι, ὑπὸ τὰς ὁποίας σήμερον διατελοῦμεν ἐν τῇ λύσει τῇ ἐπικειμένῃ τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Ἕν καὶ μόνον δὲν ὡμολογήθη ὑπὸ τῶν σήμερον κυβερνώντων, ὅτι μία καὶ μόνη ὑπάρχει ἡ ἐπιτακτικὴ φωνὴ καὶ γνώμη τοῦ ἔθνους ἡμῶν, νὰ μὴ μείνωμεν ἐπὶ πλέον μὲ ἐσταυρωμένας τὰς χεῖρας, νὰ μὴ παραμείνωμεν ὑπὸ τὰς αὐτὰς συνθήκας, ὑπὸ τὰς ὁποίας μέχρι τοῦδε διετελοῦμεν ὡς πρὸς τὰς στρατιωτικὰς καὶ ναυτικὰς δυνάμεις τῆς χώρας. Νομίζω, ὅτι ἐπῆλθεν ἡ ὥρα, καθ’ ἣν πρέπει ῥητῶς καὶ ὡρισμένως ν’ ἀποφασισθῇ, ὁποία ἔσται ἡ ἐν τῷ μέλλοντι πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος ἐν τῇ διαῤῥυθμίσει τῶν διεθνῶν αὐτῆς σχέσεων· εἶναι ἀπαραίτητον νὰ λυθῇ ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ, ὁποίαν πρέπει ν’ ἀκολουθήσῃ ἡ Ἑλλὰς πολιτικήν· τὴν ἐθνικὴν πολιτικήν, ἢ τὴν ἀποκληθεῖσαν ἄλλοτε οἰκοκυριστικὴν πολιτικήν; Περιττὸν νὰ ἐξηγήσω εἰς ὑμᾶς, ὁποία εἶναι ἡ ἔννοια τῆς οἰκοκυριστικῆς πολιτικῆς· νὰ καταργήσωμεν στρατὸν καὶ στόλον, νὰ συντηρήσωμεν μόνον δύναμίν τινα πρὸς συντήρησιν τῆς δημοσίας τάξεως, καὶ νὰ ἀσχοληθῶμεν εἰς τὴν ἐσωτερικὴν ἡμῶν ἀνάπτυξιν. Καὶ ὄντως, ἐὰν διετελοῦμεν ὑφ’ ἃς συνθήκας διατελοῦσιν ἄλλα μικρὰ Κράτη, οἷον ἡ Ἑλβετία, τὸ Βέλγιον καί τινα ἄλλα ἀκόμη Κρατίδια, αὐτὴ ἦτο ἡ πολιτικὴ ἡ ἐπιβαλλομένη εἰς ἡμᾶς. Ἀλλὰ δυνάμεθα τὴν πολιτικὴν ταύτην ἡμεῖς ν’ ἀκολουθήσωμεν; Ἐὰν ἐπέλθῃ ἡ λύσις τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος καὶ ἐν τῇ λύσει ταύτῃ ἡμεῖς ἀπομείνωμεν οἷοι εἴμεθα σήμερον, καὶ ἐὰν μετά τινα χρόνον πᾶσαι αἱ ἄλλαι αἱ ἐκτὸς τοῦ ἐλευθέρου Βασιλείου ἑλληνικαὶ ἐπαρχίαι καταληφθῶσιν ὑπὸ ἄλλης ἰσχυρᾶς Δυνάμεως, δὲν φρονεῖτε, ὅτι διατρέχει κίνδυνον αὐτὴ ἡ αὐτονομία τῆς νῦν αὐτονομουμένης καὶ ἐλευθέρας Ἑλληνικῆς γωνίας; Δὲν θὰ ὑπολαμβάνηται τότε ὡς μία ἐπαρχία, καὶ ὄχι ὡς Κράτος; Δὲν θέλομεν ἀπολέσει ὅ,τι δι’ ἀγώνων ἀπεκτήθη, ὅ,τι δι’ αἱμάτων πολλῶν κατωρθώθη νὰ ἐπιτευχθῇ; Δὲν εἶναι δυνατὸν λοιπὸν νὰ ὑπάρχῃ ἀληθὴς Ἕλλην, ὁ ὁποῖος τὴν οἰκοκυριστικὴν ταύτην πολιτικὴν ἀποδέχεται, ὄχι διότι δὲν φρονεῖ ταύτην ὡς συμβιβαζομένην πρὸς τὴν ἐσωτερικὴν ἀνάπτυξιν καὶ πρὸς τὴν εὐημερίαν τὴν ἐσωτερικὴν, ἀλλὰ διότι προβλέπει, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς ταύτης ἡ Ἑλλὰς θέλει ἴσως ἀποβῆ εἰς μέλλοντα χρόνον ἐπαρχία ἐπικρατείας τινὸς μεγάλης. Ἐπιβάλλεται ἡ ἐθνικὴ πολιτική. Ἀλλ’ ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ ἐπάγεται καὶ βάρη, καὶ πρὸς τὰ βάρη ταῦτα πρέπει νὰ μὴ ἐνδοιάζωμεν· πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος ν’ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς περιστάσεις, πρέπει νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ὑπέστη ἐν τῷ παρελθόντι πολλὰς τὰς ἐπιβαρύνσεις, τὰς ὑπέστη πρὸς ἕνα σκοπὸν ἠθικόν, διὰ νὰ ἀποφύγῃ τὸ στίγμα τῆς πτωχεύσεως, τὰς ὑπέστη ἀγογγύστως· δὲν ἐπετεύχθη δυστυχῶς ὁ σκοπὸς οὗτος. Πρόκειται νῦν περὶ σκοποῦ ἄλλου, ἀσυγκρίτως ἀνωτέρου. Πρόκειται περὶ τοῦ ἐθνικοῦ μεγαλείου καὶ τῆς πληρώσεως τῶν προαιωνίων τοῦ Ἕλληνος πόθων· νομίζετε, ὅτι δὲν εἶναι διατεθειμένος ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ ὑποστῇ καὶ νέας πρὸς τοῦτο ἐπιβαρύνσεις, ἵνα ἴδῃ τοὺς εὐλόγους αὐτοῦ πόθους ἐκπληρουμένους; Ἐκ τῆς συζητήσεως ταύτης προέκυψεν, ὅτι αἱ δαπάναι, εἰς τὰς ὁποίας ὑποβάλλεται ἡ χώρα ἡμῶν χάριν ἰδίως τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως αὐτῆς, εἶναι ἄσκοποι. Ἀξιότιμοι συνάδελφοι, ἀνήκοντες εἰς τὸν στρατὸν, ὡμολόγησαν, ὅτι τὰ 15 ἢ 16 ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα κατ’ ἔτος δαπανῶνται χάριν τοῦ στρατοῦ, δαπανῶνται ἀσκόπως, διότι στρατὸν ἄξιον τοῦ ὀνόματος δὲν ἔχομεν. Ἀλλὰ τοῦτο δὲν κατανοεῖται μόνον ὑπὸ τῆς κοινωνίας, κατανοεῖται καὶ ὑπ’ αὐτῶν ἐκείνων, οἱ ὁποῖοί εἰσι μέλη τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ. Πάντες οἱ φιλότιμοι συμπολῖται ἡμῶν, οἵτινες κατετάχθησαν εἰς τὸν στρατὸν, κατανοοῦσιν ὡς ἄριστα τὴν φθισιῶσαν κατάστασιν, εἰς τὴν ὁποίαν διατελοῦσι τὰ τοῦ στρατοῦ ἡμῶν. Πάντες οὗτοι διατελοῦσιν εἰς ψυχολογικὴν κατάστασιν, τῆς ὁποίας ἔχομεν πολλὰ τὰ συμπτώματα, πάντες οὗτοι ἀνεπιφυλάκτως ὁμολογοῦσιν, ὅτι ἀπηλπίσθησαν περὶ τοῦ μέλλοντος αὐτῶν· οὐδεμίαν ἔχουσι πλέον πεποίθησιν ἐπὶ τοὺς πολιτευομένους ἰδίως ἄνδρας τοῦ τόπου ἡμῶν· διότι πολλάκις ἤκουσαν πομπώδεις καὶ παχεῖς λόγους περὶ ἀναδιοργανώσεως καὶ βελτιώσεως τοῦ στρατοῦ καὶ περὶ τῆς δράσεως καὶ προόδου αὐτῶν, ἀλλ’ οὐδέποτε εἶδον τοὺς λόγους τούτους μεταβληθέντας εἰς σάρκα. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁμιλῶν προχθὲς ἐντεῦθεν, ἀπηυθύνθη πρὸς τὸν ἐκ Κραναίας ἀξιότιμον συνάδελφον, ὁ ὁποῖος εἶχεν ἐν τῇ ὁμιλίᾳ του ἐπαινέσει τοὺς φιλοτίμους ἐκείνους ἀξιωματικούς, οἵτινες μετέβησαν εἰς Κρήτην, ἵνα προσφέρωσι τὰς ὑπηρεσίας αὐτῶν ὑπὲρ τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος, καὶ ἐπετίμησεν αὐτὸν, διότι τὴν πρᾶξιν ἐκείνην τῶν φιλοτίμων ἀξιωματικῶν ἐπῄνεσεν, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ δὲ ταύτῃ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς πολλὰς θεωρίας μετέδωκεν εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς πειθαρχίας τοῦ στρατοῦ, περὶ τῆς ἀνάγκης τῆς εἰς τὸ καθῆκον προσηλώσεως παντὸς καταταχθέντος εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν. Καὶ εἶχε μὲν δίκαιον τὰς τοιαύτας θεωρίας ὑποστηρίζων ἐντεῦθεν, ἀλλ’ ἐλησμόνησεν, ὅτι, ἐὰν τὰ τοῦ στρατοῦ εἶχον ἄλλως, ἐὰν περὶ αὐτοῦ ἐλαμβάνετο ἡ προσήκουσα πρόνοια παρὰ τῶν ἰθυνόντων τὰς τύχας τοῦ τόπου τούτου, βεβαίως οἱ φιλότιμοι ἐκεῖνοι ἀξιωματικοί, οἱ ὁποῖοι μετέβησαν εἰς Κρήτην, γινώσκοντες ὅτι εἶχον ἄλλον προορισμὸν, ὅτι ἠδύναντο νὰ ἐξυπηρετήσωσι τὴν πατρίδα αὐτῶν διὰ τῆς βελτιώσεως τῶν τοῦ στρατοῦ, διὰ τῆς πλήρους καὶ ἀρτίας συντάξεως τῶν τοῦ στρατοῦ, δὲν εἶχον λόγον νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν ἐλευθέραν Ἑλλάδα καὶ μεταβῶσιν εἰς Κρήτην. Καὶ ἠκούσαμεν προχθὲς ἐν τῇ αὐτῇ ἀγορεύσει του τὸν ἀξιότιμον Πρωθυπουργὸν ποιούμενον ἀποστροφήν τινα πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ μετὰ ὄντως πομπώδους καὶ εὐγλώττου φράσεως· ἔλεγε, πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ ἀπευθυνόμενος, ὅτι πρὸς αὐτοὺς προσβλέπει ὡς πρὸς τὸ μέλλον τῆς πατρίδος, τὸ παράστημα αὐτῶν ἐπιχέει βάλσαμον εἰς τὴν καρδίαν του, ἡ ὁποία ἐκ πολλῶν ἄλλων ποτίζεται πικριῶν. Ἀπευθυνόμενος δὲ πρὸς τὴν Βουλήν, ἔλεγεν: «Ἐστὲ γενναῖοι εἰς πᾶσαν παραχώρησιν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν, διότι ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θὰ προσελκύσῃ καὶ τὴν εὐμένειαν τῶν ἰσχυρῶν τῆς Εὐρώπης, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θὰ συντελέσῃ εἰς τὴν πλήρωσιν τῶν ἐθνικῶν πόθων.» Καὶ πράγματι, δὲν γινώσκω ποία ὑπῆρξεν ἡ ἐντύπωσις ἐφ’ ὑμᾶς, κύριοι συνάδελφοι, ἐγὼ ὅμως συνεκινήθην, ἀκούων τοῦ Πρωθυπουργοῦ οὕτως ὁμιλοῦντος πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν, διότι λησμονήσας τὰ πράγματα ὑπέλαβον πρὸς στιγμὴν, ὅτι ὁ Πρωθυπουργὸς, ὅστις τοιαύτην ἀπευθύνει ἀποστροφὴν πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν στρατὸν, τοσοῦτον πομπώδεις καὶ κολακευτικοὺς λόγους πρὸς τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐπιδαψιλεύει, εἶναι βεβαίως ὁ Πρωθυπουργὸς τοῦ τόπου ἡμῶν, ὅστις ἐμερίμνησε διὰ τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ὅστις εἰργάσθη διὰ τὴν βελτίωσιν τῶν ἀφορώντων εἰς τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν ἡμῶν, ὅστις παρεσκεύασε καὶ ἐφωδίασε τὸν στρατὸν οὕτως, ὥστε νὰ ἦναι δυνατὸν νὰ μεταβληθῇ ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἀναβολῆς, ἐν δεδομένῃ στιγμῇ ἢ ἀνάγκῃ, εἰς κατάστασιν ἐμπόλεμον. Μετὰ τὴν συγκίνησιν ὅμως ταύτην ἔῤῥιψα ἓν βλέμμα ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τὸν ὁποῖον μᾶς ὑπέβαλεν ἡ Κυβέρνησις διὰ τὸ 1897. Καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν δύο ἐτῶν, ἤτοι τοῦ 1895 καὶ 1896, ἐγίνωσκον ἤδη, ὅτι οὐδεμία, οὐδ’ ἡ ἐλαχίστη, εἶχε ληφθῆ πρόνοια· ἐξήτασα ἐπισταμένως τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897, δηλαδὴ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ μέλλοντος,—οὐχὶ τοῦ παρελθόντος ἢ τοῦ παρόντος—καὶ εὗρον δυστυχῶς αὐτὸν ὄχι μόνον ἀντιγραφέντα ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1896, ἀλλὰ καὶ ἐλαττούμενον ὡς πρὸς τὰς ὑπὲρ τοῦ στρατοῦ προνοίας καὶ προβλέψεις τῆς Κυβερνήσεως. Ἀνέγνων, ἐπὶ παραδείγματι, ὅτι δι’ ἱππωνείαν εἰς μὲν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1896 ἀνεγράφη καὶ ἐδαπανήθη βεβαίως πίστωσις ἐκ δραχμῶν 445,000, εἰς δὲ τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897 ἡ πίστωσις αὕτη ἐλαττοῦται κατὰ 195,000. Οὐδεμίαν δὲ ἀνέγνων ἐν αὐτῷ πίστωσιν οὐδὲ διὰ στρατιωτικὰς ἀσκήσεις, οὐδὲ δι’ ἱματισμόν, οὐδὲ διὰ προμήθειαν πολεμικοῦ ὑλικοῦ, οὐδὲ δι’ οὐδεμίαν ἀνάγκην ἢ βελτίωσιν τῶν τοῦ στρατοῦ. Δὲν δύναμαι, Κύριοι, νὰ οἰκειοποιηθῶ εἰδικὰς γνώσεις περὶ τῶν ἀφορώντων εἰς τὸν στρατόν, ἀλλὰ προκειμένου περὶ στοιχειωδῶν πραγμάτων, δὲν εἶχον ἀνάγκην εἰμὴ νὰ συμβουλευθῶ αὐτὸν τὸν προϋπολογισμὸν, νὰ συμβουλευθῶ στοιχειώδη τινὰ περὶ στρατοῦ γραφέντα, διὰ νὰ ἴδω ὁπόσων ἵππων ἔχει ἀνάγκην ὁ στρατὸς, οἷος πρέπει νὰ ᾖναι κατὰ τὸν ὀργανισμόν. Τί εἶδον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, ὡς πρὸς τὸ πυροβολικὸν, ἐπὶ παραδείγματι, τὸ ὁποῖον συγκροτεῖται ἀπὸ 20 πυροβολαρχίας, ἐκ τῶν ὁποίων 9 εἶναι πυροβολαρχίαι ὀρειβατικαὶ, 11 δὲ πεδιναί; Δι’ ἑκάστην τῶν ὀρειβατικῶν πυροβολαρχιῶν εἶναι ἀπαιτούμενοι 25 τοὐλάχιστον ἵπποι, δι’ ἑκάστην δὲ τῶν πεδινῶν πυροβολαρχιῶν εἶναι ἀπαιτούμενοι τοὐλάχιστον 160 ἵπποι, ἤτοι ἐν ὅλῳ ἀπαιτοῦνται 1985 ἵπποι· πόσοι δὲ ὑπάρχουσι κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν, ἀνεξαρτήτως ἐὰν οἱ ὑπάρχοντες ἦναι χρήσιμοι; 342· ἤτοι ἔχομεν ἀνάγκην νὰ προμηθευθῶμεν 1643 τοὐλάχιστον ἀκόμη ἵππους, ἵνα ᾖ δυνατὸν τὸ πυροβολικὸν ἐν ὥρᾳ εἰρήνης νὰ ἦναι ἐπαρκῶς ἐφωδιασμένον, νὰ ἦναι ἐπαρκῶς παρεσκευασμένον, ὅπως ἐκπαιδευθῶσιν οἱ ἀποτελοῦντες αὐτὸ ἄνδρες καὶ ὦσι χρήσιμοι καὶ ἕτοιμοι νὰ ὑπηρετήσωσι τὴν πατρίδα. Εἰς τὸ ἱππικὸν εἶναι, ἂν δὲν ἀπατῶμαι, 3 συντάγματα· ἕκαστον τῶν συνταγμάτων ἔχει 4 ἴλας, ἑκάστη τῶν ἰλῶν τούτων, κατὰ τὰ στοιχειωδῶς ἀπαιτούμενα, ἔχει ἀνάγκην 120 ἵππων, ἤτοι εἶναι ἀνάγκη νὰ ὑπάρχωσιν εἰς τὸ ἱππικὸν ἵπποι 1440· πόσοι δὲ ὑπάρχουσιν; ἑπτακόσιοι μόνον· ὥστε ἔχομεν ἀνάγκην τοὐλάχιστον 700, χωρὶς νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ἡ ἀμφίβολος χρησιμότης τῶν ὑπαρχόντων καὶ χωρὶς νὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν τὸ ποσὸν τῶν ἵππων, οἵτινες εἶναι ἀναγκαῖοι διὰ τὰς συζυγαρχίας καὶ δι’ ἄλλας ὑπηρεσίας. Ἔχομεν ἄρα ἀνάγκην ἐπείγουσαν τοὐλάχιστον 3,000 ἵππων, ὅπως μετὰ τῶν ὑπαρχόντων ἔχωμεν συμπεπληρωμένον τὸ ποσὸν τῶν ἵππων, οἵτινες εἶναι ἀναγκαῖοι ἐν ὥρᾳ εἰρήνης διὰ τὸν στρατὸν ἡμῶν. Καὶ ὅμως ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1897 μειώνει τὴν δι’ ἱππωνείαν πίστωσιν κατὰ 200,000 δραχμάς! Ὅταν λοιπὸν ἔχωμεν πρὸ ὀφθαλμῶν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ μέλλοντος, τὸν ὑποβληθέντα εἰς τὴν Βουλὴν, ὅταν γινώσκωμεν, ὅτι μετ’ ὀλίγον θέλομεν κληθῆ νὰ ψηφίσωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦτον, ὡς ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἔχομεν ἐπισήμως διαπεπιστωμένον, ὅτι οὐδεμία, οὐδὲ ἡ ἐλαχίστη, λαμβάνεται πρόνοια περὶ στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας· ἔχομεν δὲ καὶ τὴν ὁμολογίαν αὐτοῦ τούτου τοῦ κυρίου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μεριμνήσῃ περὶ στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας πλέον τῶν πιστώσεων τῶν ἀναγεγραμμένων ἐν τῇ προϋπολογισμῷ. Εἰς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κερκύρας συνάδελφον, ὁμιλήσαντα ἐντεῦθεν ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς συντάξεως τῆς χώρας, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐντεῦθεν ἔλεγε: «Πῶς θέλετε νὰ μεριμνήσωμεν ὑπὲρ τῆς ναυτικῆς καὶ στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας, ὅταν τὰ μέσα ἡμῶν τὰ οἰκονομικὰ δὲν μᾶς ἐπιτρέπωσι τοῦτο;» Προσέθετο δὲ συνάμα, καυχώμενος ἐπὶ τούτῳ: «Ἐγὼ εἰς ἓν καὶ μόνον ἠσχολήθην, νὰ ἐλαττώσω δι’ οἰκονομιῶν τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως καὶ νὰ περιορίσω ταύτας εἰς τὸ ποσὸν τῶν 67 ἑκατομμυρίων· ἃς ἔλθῃ ἕτερός τις, ἔχων τὸ θάῤῥος νὰ ἀναλάβῃ τὴν ἐλάττωσιν τοῦ ποσοῦ τῶν ἐξόδων τῆς διοικήσεως ἀπὸ ἑξήκοντα ἑπτὰ εἰς πεντήκοντα ἑπτὰ ἑκατομμύρια, ἵνα ἴδῃ τότε, ἐὰν ἦναι δυνατὸν ὁ τόπος νὰ διοικηθῇ, ἐὰν ἦναι δυνατὸν αἱ σημεριναὶ εἰσπράξεις τοῦ δημοσίου ταμείου νὰ μείνωσιν ἀκέραιοι.» Πάντες δὲ ἐνθυμεῖσθε, ὅτι εὐφυολογῶν ἔλεγε πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κερκύρας συνάδελφον, ὅτι γινώσκει μὲν αὐτὸν ὡς ἔχοντα ἀνάστημα ὑψηλὸν, ἀλλὰ δὲν νομίζει, ὅτι ἔχει καὶ τοὺς βραχίονας ἰσχυροὺς, ὅπως τοιοῦτον πρόγραμα ἐφαρμόσῃ, ἐάν ποτε κληθῇ εἰς τὴν ἀρχήν. Ἐγὼ δὲν ἀναμένω ἐπιεικεστέραν ἢ εὐμενεστέραν τὴν κρίσιν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν ἐμῶν βραχιόνων· ὡς ἐκ τούτου δὲν θέλω προβάλει τοὺς βραχίονάς μου, ὅπως ἄρω τὴν εὐρυολόγον ταύτην εἰρωνείαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὴν κατὰ τοῦ ἐκ Κερκύρας συναδέλφου ἀπευθυνθεῖσαν· θέλω προστρέξει εἰς ἕτερον βραχίονα, ὁ ὁποῖος εἶναι ἰσχυρότερος καὶ τῶν ἐμῶν βραχιόνων καὶ τῶν βραχιόνων τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Θέλω προστρέξει εἰς τοὺς ἀριθμοὺς, θέλω προστρέξει εἰς τὰ ἐπίσημα κείμενα, διὰ νὰ ἀποδείξω, ὅτι εἶναι δυνατὸν διὰ τῶν ὑπαρχόντων μέσων, εἶναι δυνατὸν διὰ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τοῦ ὑποβληθέντος προϋπολογισμοῦ καὶ διά τινων μεταῤῥυθμίσεων φορολογικῶν νὰ ἔχωμεν τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον μᾶς εἶναι ἀναγκαῖον, διὰ νὰ συντάξωμεν τὰς ναυτικὰς καὶ στρατιωτικὰς ἡμῶν δυνάμεις οὕτως, ὥστε νὰ δυνάμεθα θαῤῥούντως ν’ ἀξιῶμεν, ὅτι ἔχομεν ὄντως στόλον, ὅτι ἔχομεν ὄντως στρατὸν, οὐχὶ μέγαν, οὐχὶ βεβαίως ἐφάμιλλον τῶν μεγάλων στρατῶν τῆς Εὐρώπης, ἀλλὰ στρατὸν δυνάμενον νὰ ἁμιλληθῇ πρὸς τοὺς στρατοὺς, οἵτινες ὑφίστανται ἐν τῇ Ἰλλυρικῇ χερσονήσῳ, πρὸς τὸν στρατὸν τῆς γείτονος ἐπικρατείας, πρὸς τὸν ὁποῖον εἶναι πιθανὸν νὰ εὑρεθῶμεν ἀντιμέτωποι. Ὑποθέτω, ὅτι ἀπέναντι τοῦ βραχίονος τούτου δύσκολον εἶναι ν’ ἀντιταχθῇ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅσον καὶ ἂν ἔχῃ τοὺς βραχίονας ἰσχυροὺς, ὅσον καὶ ἂν ἦναι βέβαιον, ὅτι οἱ βραχίονες ἑνὸς Πρωθυπουργοῦ εἶναι ἰσχυρότεροι τῶν βραχιόνων ἑνὸς Βουλευτοῦ. Δὲν χρειάζονται δὲ πρὸς τοῦτο οὔτε βραχίονες, οὔτε ἀναστήματα· χρειάζονται δύο τινὰ, ἰσχυρὰ θέλησις καὶ πεφωτισμένη διάνοια. Μόνον τὰ δύο αὐτὰ εἶναι ἀναγκαῖα. Δύνασθε, ὅταν τὰ δύο ταῦτα ἔχητε, νὰ ἐκτελέσητε τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον, δύνασθε νὰ ἀνυψώσητε τὸ γόητρον τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος ἐπὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δύνασθε μετὰ θάῤῥους καὶ πεποιθήσεως ν’ ἀτενίσητε πρὸς τὴν πραγματοποίησιν τῶν δικαίων καὶ εὐλόγων πόθων τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν τῇ ἐπικειμένῃ λύσει τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος. Πολλάκις ἐλέχθη ἐντεῦθεν καὶ ὑπὸ κυβερνητῶν τῆς χώρας ἡμῶν καὶ ὑπὸ ἀξιοτίμων συναδέλφων, ὅτι, ἵνα ἔχωμεν στρατὸν ἄξιον τοῦ ὀνόματος, πρέπει ν’ ἀπασχολήσωμεν αὐτὸν εἰς τὸν ἀληθῆ τοῦ προορισμὸν, πρέπει νὰ ἔχωμεν διακεκριμένον καὶ κεχωρισμένον τὸν στρατὸν ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ τὸν στρατὸν τῆς ὑπηρεσίας. Δὲν ἐλέχθη μόνον, ἐπανειλημμένως ἐγένοντο καὶ ἀπόπειραι πρὸς ἐφαρμογὴν τῆς ἰδέας ταύτης, ἀλλὰ δυστυχῶς δὲν ἐπετεύχθη. Καὶ πρότερον μὲν δὲν ἐπετεύχθη, διότι ἐθεωρεῖτο ὡς ἀναγκαίως προηγουμένη καὶ προτιμωμένη ἡ οἰκονομικὴ τῆς χώρας σύνταξις, πρὸς ἣν κυρίως ἀπέβλεπεν ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, κατὰ τῆς ὁποίας τοσαύτας ἐντεῦθεν ἐξήνεγκεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς αἰτιάσεις. Ἀλλ’ ὅπως κατορθώσωμεν νὰ ἔχωμεν στρατὸν ἐκπαιδεύσεως διακεκριμένον τοῦ στρατοῦ τῆς ὑπηρεσίας, τίνος πράγματος ἔχομεν ἀνάγκην; Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ ἀνοργανώσωμεν καὶ αὐξήσωμεν τὴν χωροφυλακὴν, εἰς ταύτην δὲ νὰ ἀναθέσωμεν πάσας τὰς βοηθητικὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας ἐκτελεῖ σήμερον ὁ στρατός. Ἐὰν ἡ χωροφυλακὴ ἀναλάβῃ τὴν φρούρησιν τῶν φυλακῶν, ἐξαιρέσει μόνον ἐκείνων, αἵτινες εὑρίσκονται εἰς τὰς ἕδρας τῶν συνταγμάτων, ἔνθα εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τῶν ὁπλιτῶν τοῦ συντάγματος ἄνευ βλάβης τῆς ἐκπαιδεύσεως νὰ ἐκτελῆται ἡ ὑπηρεσία αὕτη, ἐὰν ἀναλάβῃ ἡ χωροφυλακὴ τὴν ὑπηρεσίαν τὴν συνδεομένην πρὸς τὴν εἴσπραξιν τῶν δημοσίων προσόδων, ἐὰν ἀναλάβῃ τὴν καταδίωξιν τῶν φυγοποίνων καὶ φυγοδίκων, καὶ ἐν γένει τὴν τήρησιν τῆς δημοσίας ἀσφαλείας· ἐὰν, ἐπαναλαμβάνω, ἡ χωροφυλακὴ διοργανωθῇ οὕτως, ὥστε νὰ ἐπαρκῇ εἰς πάσας τὰς βοηθητικὰς ὑπηρεσίας, καὶ ἐὰν εἰς τὴν χωροφυλακὴν ἀναθέσωμεν ἀκόμη καὶ τὴν ἀστυνομικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους, τότε μόνον δυνάμεθα νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν ἀποκλειστικὴν τοῦ στρατοῦ ἐπασχόλησιν εἰς τὸν κύριον αὐτοῦ προορισμόν. Φρονῶ δὲ πεποιθότως, ὅτι δὲν ὑπάρχει ἄλλη λύσις σήμερον, προκειμένου περὶ τῆς ἀστυνομίας τοῦ Κράτους, εἰμὴ αὕτη, ἡ ἀνάθεσις τῶν καθηκόντων τῶν ἀστυνομικῶν εἰς τὴν χωροφυλακήν. Τὸ κρατοῦν νῦν σύστημα αὐτὸν εἶχεν ἀρχικῶς τὸν χαρακτῆρα, ἤτοι τὴν ἀνάθεσιν τῶν ἀστυνομικῶν καθηκόντων εἰς τὴν χωροφυλακήν, ἀλλ’ ἐν τῇ ἐφαρμογῇ ἀπέβαλε τὸν ἀρχικὸν χαρακτῆρα, καὶ ἀπέσπασεν ἐκ τοῦ στρατοῦ περισσοτέρους τοῦ δέοντος ἀξιωματικοὺς τῶν ἄλλων ὅπλων καὶ ἰδίως τοῦ πεζικοῦ. Ὑπῆρξα ἀληθῶς εἷς τῶν συνηγόρων τοῦ θεσμοῦ τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας. Ἀλλὰ σήμερον, ὅτε, ὡς ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ Ἀρχηγείου τῆς χωροφυλακῆς, κατέστη ὁ θεσμὸς οὗτος θεραπαινὶς τοῦ κόμματος, σήμερον, ὅτε αἱ περιστάσεις ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν νὰ μὴ ἀπασχολῶμεν τοὺς ἀξιωματικοὺς τοῦ στρατοῦ εἰς ἕτερα ἔργα, πλὴν τῶν κυρίως στρατιωτικῶν· σήμερον, ὅτε ἐπιβάλλεται ἡμῖν ἡ ἀνάγκη νὰ ἐφαρμόσωμεν οἰκονομίας εἰς πάντας τοὺς λοιποὺς κλάδους τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ἐν οἷς καὶ εἰς τὴν ἀστυνομίαν, εἶναι δὲ ἐκτὸς πάσης ἀμφισβητήσεως, ὅτι, ἐὰν ἡ χωροφυλακὴ ἀναλάβῃ τὴν ἀστυνομικὴν ὑπηρεσίαν τοῦ Κράτους, δὲν εἶναι ἀναγκαῖον νὰ ἀπασχολῶνται εἰς αὐτὴν τόσοι ἀξιωματικοί, ὅσοι ὑπάρχουσι σήμερον, διότι εἶναι δυνατὸν ἡ ὑπηρεσία ἡ ἀστυνομική, ἐκτὸς τῶν πρωτευουσῶν τῶν νομῶν καὶ τῶν ἐπαρχιῶν, ν’ ἀνατεθῇ εἰς ὑπαξιωματικοὺς τῆς χωροφυλακῆς, εἰς ἐνωμοτάρχας, — εἶναι δὲ γνωστόν, ὅτι σήμερον εἰς τὴν χωροφυλακὴν κατατάσσονται νέοι, οἵτινες ἐξῆλθον τοῦ Πανεπιστημίου, οἵτινες εἶναι ἄριστα κατηρτισμένοι καὶ δύνανται νὰ ἐκτελῶσι τὰ ἀστυνομικὰ καθήκοντα εὐστοχώτερον καὶ σκοπιμώτερον, πολλῶν ἀξιωματικῶν τοῦ τακτικοῦ στρατοῦ, οἵτινες ἔλαβον μόρφωσιν στρατιωτικὴν ἥκιστα πρόσφορον πρὸς ἐκτέλεσιν ἀστυνομικῶν καθηκόντων, — ἐὰν ἀνοργανώσωμεν τὸ σῶμα τῆς χωροφυλακῆς καὶ αὐξήσωμεν τὸν ἀριθμὸν αὐτῆς εἰς 8 χιλιάδας, ἐὰν τὴν χωροφυλακὴν καταρτίσωμεν οὐχὶ ἐκ τῶν κληρούχων, ἤτοι ἐκ τῆς ἀπογραφῆς, ἀλλὰ δι’ ἐθελοντῶν, ἐὰν ἐπανέλθῃ ὁ ἀρχικὸς τῆς χωροφυλακῆς ὀργανισμός, τροποποιούμενος κατὰ λόγον τῶν σημερινῶν περιστάσεων καὶ ἕνεκα τῆς ἀνάγκης τῆς εἰς αὐτὸν ἀναθέσεως τῆς ἀστυνομικῆς ὑπηρεσίας, εἶναι δυνατὸν καὶ τὰ καθήκοντα τὰ ἀστυνομικὰ καὶ τὰ καθήκοντα τῆς δημοσίας ἀσφαλείας καὶ τὰ καθήκοντα πασῶν τῶν βοηθητικῶν ὑπηρεσιῶν, πάντα ταῦτα νὰ ἐκτελῇ ἡ χωροφυλακή, καὶ οὕτως ὁ στρατὸς ἡμῶν νὰ μείνῃ ἐλεύθερος, ἵνα ἀσχολῆται εἰς τὸν ἀληθῆ αὐτοῦ προορισμόν, εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν. Ἀλλὰ πρὸς τὴν τοιαύτην τοῦ στρατοῦ σύνταξιν ἀπαιτοῦνται μέσα χρηματικὰ πλείονα τῶν ὑπὸ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897 προβλεπομένων. Ἵνα ταῦτα ἐξευρεθῶσιν, ἵνα ὑποδειχθῇ ὁ τρόπος, καθ’ ὃν ταῦτα δύνανται νὰ ἐξευρεθῶσιν, εἶναι ἐπιβεβλημένον εἰς ἐμὲ νὰ σᾶς ἀπασχολήσω εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι ἀνάγκη νὰ γινώσκητε, ἐὰν ἐξετελέσθησαν αἱ ἐπαγγελίαι τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ἐπαγγελίαι δοθεῖσαι πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν πρὸ τῶν τελευταίων ἐκλογῶν, ἐπαγγελίαι δοθεῖσαι καὶ εἰς τὴν Βουλήν, ἐπαγγελίαι συνοψιζόμεναι εἰς τοῦτο, ὅτι ἡ ἀποστολὴ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἦτο ἡ περισυλλογὴ καὶ ἡ ἀνόρθωσις. Ἡ περισυλλογὴ ὑποθέτει προϋπάρχον ναυάγιον, ὑποθέτει Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἐκτελεῖ χρέη ναυαγιαιρεσιακῆς ἐπιτροπῆς· ἀνόρθωσις δὲ προϋποθέτει καταπεσὸν ἢ ἠρειπωμένον οἰκοδόμημα, ἀποστολὴ δὲ τῆς Κυβερνήσεως εἶναι τὸ ἔργον τοῦ ἀνοικοδομοῦντος ἢ ἐπιδιορθοῦντος ἀρχιτέκτονος. Δὲν θέλω νὰ ἐξετάσω τὸ παρελθόν· δὲν ἀνάγεται τοῦτο εἰς τὸ τῆς σημερινῆς μου ἀγορεύσεως θέμα. Μοὶ ἐδόθη ἄλλοτε ἀφορμὴ καὶ ἀπέδειξα τίνες εἶναι οἱ ὑπεύθυνοι ἐπὶ τῇ σημερινῇ οἰκονομικῇ ἡμῶν καταστάσει· ὀφείλω ὅμως νὰ συζητήσω καὶ ἐφελκύσω τὴν ὑμετέραν προσοχὴν ἐπὶ τοῦ θέματος, ἂν αἱ ἐπαγγελίαι τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως ἐξεπληρώθησαν ἐν τῇ ἐκτελέσει. Ἐξετέλεσεν ὅσα ἐπηγγέλθη ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρὸ μὲν τῶν ἐκλογῶν ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν, μετ’ αὐτὰς δὲ ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸ ἡμέτερον Κοινοβούλιον; Εἶπον ὑμῖν πρὸ ὀλίγου, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὡς μέγιστον κατόρθωμα αὐτοῦ ἀνέφερεν εἰς τὴν Βουλὴν, ὅτι κατώρθωσε τὰ ἔξοδα τῆς διοικήσεως νὰ ἐλαττώσῃ εἰς 67 ἑκατομμύρια. Ἐξεταστέον, ἂν ἦναι τοῦτο ἀληθές. Λαμβάνω ἀνὰ χεῖρας τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897, καὶ εὑρίσκω εἰς αὐτὸν ἀναγεγραμμένα ἔξοδα ἐκ δρ. 93,752,569· ἀφαιρῶ ἐκ τούτων τὸ ποσὸν τὸ ἀναγκαιοῦν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους ἐκ δραχμῶν 21,690,895, καὶ εὑρίσκω ὑπόλοιπον 72,061,674. Ἐὰν ἐκ τούτων ἀφαιρέσωμεν τὰ χαρακτηριζόμενα ὡς ἔκτακτα ἔξοδα, τὰ κατὰ τὰς ἀναγραφομένας πιστώσεις προσδιοριζόμενα διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν, ἐκ δρ. 1,436,763, ἔχομεν διὰ δαπάνας τῆς διοικήσεως 70,624,911. Ποῦ λοιπὸν εἶναι ὁ περιορισμὸς τῶν δαπανῶν τῆς διοικήσεως εἰς 67 ἑκατομμύρια; Ἀλλ’ εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξετάσω καὶ τοὺς προηγουμένους προϋπολογισμούς, τοὺς ὑποβληθέντας ὑπὸ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Ἐξετάζω τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1896 καὶ εὑρίσκω ἔξοδα ἀναγεγραμμένα κατὰ τὴν ὁμολογίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ 96,923,540. Ἀφαιρῶ τὴν πίστωσιν διὰ τὸ δημόσιον χρέος 21,692,059, ἀπομένουσι δαπάναι τῆς διοικήσεως 75,231,481. Αἱ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων– Καλαμῶν πιστώσεις δὲν ὑπερβαίνουσι τὸ ἓν ἑκατομμύριον, διότι ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον δαπανηθέντων κατὰ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ τρέχον ἔτος δύο περίπου ἑκατομμυρίων τὸ ἓν ἐλήφθη ἐκ τῆς παρὰ τῇ Ἐθνικῇ Τραπέζῃ καταθέσεως ἐξ ὑπολοίπου τοῦ δανείου τῶν 24 ἑκατομμυρίων, καὶ 600,000 ἐλήφθησαν ἐκ τῆς δημευθείσης ἐγγυήσεως τῆς Βιομηχανικῆς Τραπέζης, ὥστε ἀπέμειναν ὁπωσδήποτε 74 ἑκατομμύρια διὰ δαπάνας διοικήσεως. Προβαίνω περαιτέρω. Ἐξετάζω τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1895, καὶ εὑρίσκω ἐν αὐτῷ, ὅτι τὰ πληρωθέντα ἔξοδα μέχρι 30 Σεπτεμβρίου 1896, δηλ. κατὰ τοὺς 21 μῆνας τῆς χρήσεως, εἶναι 89,118,496, ἡ ὑπηρεσία τοῦ δημοσίου χρέους ἀπῄτησεν 22,615,214, ἄρα αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως ἀνῆλθον εἰς 66,503,282, προσθήκη δὲ τῶν 4 ἑκατομμυρίων, τὰ ὁποῖα ὑπολογίζονται ὡς δαπάναι τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου, ἔχομεν πάλιν δαπάνας τῆς διοικήσεως 70,503,282. Ἀλλ’ ἵνα πεισθῆτε, ἂν ἦναι ἀκριβὲς τὸ προβληθὲν ὡς κατόρθωμα, ὅτι περιώρισε, καθ’ ὃν χρόνον διεχειρίζετο τὰ οἰκονομικὰ τοῦ Κράτους, τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως εἰς δραχ. 67,000,000, βεβαίως πρέπει καλῶς νὰ γινώσκητε, ἂν πράγματι ἡ προκάτοχος Κυβέρνησις τὰς δαπάνας αὐτὰς τῆς διοικήσεως εἶχεν ἀναγάγει εἰς ποσὸν ἀνώτερον, καὶ ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις κατώρθωσε ταύτας νὰ περιορίσῃ. Ἀναγκάζομαι νὰ ἐπικαλεσθῶ τὸν ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ δημοσιευθέντα ἀπολογισμὸν τῆς χρήσεως τοῦ 1894, ἢ μᾶλλον τὴν κατάστασιν τῶν εἰσπράξεων καὶ δαπανῶν, διότι, καίτοι δὲν εἶναι ὁ ἀπολογισμὸς δημοσιευμένος, εἶναι ὅμως ἡ προσωρινὴ κατάστασις τῆς 30 Ὀκτωβρίου 1895, ἡ ὁποία δὲν διαφέρει τοῦ ἀπολογισμοῦ· διότι ὡς ἀπόδειξιν τούτου ἀναφέρομαι εἰς τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1893, ὅστις ἐν παραβολῇ πρὸς τὴν προσωρινὴν κατάστασιν τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1894 παρουσιάζει ἐλαχίστην διαφοράν, ἤτοι χιλιάδων τινῶν δραχμῶν ἔν τε τοῖς ἐσόδοις καὶ ἐν τοῖς ἐξόδοις. Κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν λοιπὸν τοῦτον τῆς χρήσεως 1894 ἐδαπανήθησαν 85,153,325, διὰ τὸ δημόσιον χρέος ἐπληρώθησαν 22,284,778. Ἄρα αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως ἀνῆλθον εἰς 62,848,547. Ποῦ ἡ ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ ἐπιτευχθεῖσα βελτίωσις; Ἀλλὰ προβαίνω καὶ περαιτέρω. Ἐξετάζω τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1893, τὸν ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ὑποβληθέντα εἰς τὴν Βουλὴν μετὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897. Εἰς αὐτὸν εὑρίσκω, ὅτι ἐδαπανήθησαν 92,133,565· ἀφαιρουμένων τῶν δαπανηθέντων δι’ ἔκτακτα ἔξοδα, ἤτοι διὰ σιδηροδρόμους, 4,882,664, ὑπολείπονται 87,250,901. Ἀφαιρουμένων τῶν πληρωθέντων διὰ τὸ δημόσιον χρέος 25,931,680, ὁποῖαι ἦσαν αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως κατὰ τὸ 1893; Τὸ ὅλον αὐτῶν ἀνῆλθεν εἰς 61,329,221. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ μίαν ἄλλην ἐπίσημον ὁμολογίαν αὐτοῦ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἀποδεικνύουσαν, ὅτι αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως ἐν τῷ παρελθόντι οὐδέποτε ἀνῆλθον εἰς 67,000,000, εἰς ὅσα ὡς κατόρθωμα ἀνέφερεν ἐντεῦθεν ὅτι ὑπεβίβασε καὶ περιώρισεν οὗτος τὰ ἔξοδα τῆς διοικήσεως. Ἔχομεν ὑπ’ ὄψει τὸ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν δημοσιευθὲν τεῦχος τῶν ἐγγράφων, τῶν ἀφορώντων εἰς τὰς διαπραγματεύσεις τοῦ συμβιβασμοῦ. Ἔχομεν ἐν τῷ τεύχει τούτῳ τὰς ὁδηγίας, αἵτινες ἐδόθησαν εἰς τοὺς πρέσβεις ἡμῶν, ὅπως διαπραγματευθῶσι τὰ τοῦ συμβιβασμοῦ. Εὑρίσκομεν ἐν αὐτοῖς λεπτομερῆ μελέτην τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν ἀπολογισμῶν τῶν παρελθόντων ἐτῶν, ὅπως ἀποδειχθῇ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς δὲν δύναται νὰ προσφέρῃ εἰς τὰς δανειστὰς ἡμῶν πλείονα τῶν ὅσων ἐνετάλησαν, κατὰ τὰς ὁδηγίας ταύτας, νὰ προσφέρωσι. Κατ’ αὐτὰς ταύτας τὰς ὁδηγίας, τὰ ἔξοδα τῆς διοικήσεως ἀνῆλθον τῷ 1888 εἰς 60,679,365, τῷ 1889 εἰς 61,593,114, τῷ 1890 εἰς 63,112,692, τῷ 1891 εἰς 60,804,314, καὶ τῷ 1892 ἀνῆλθον μόνον εἰς 66,100,970. Τὰ ποσὰ δὲ ταῦτα περιλαμβάνουσι καὶ ὅσα κατὰ τὴν ἐκτίμησιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶχον ἀφαιρεθῆ λόγῳ τῆς ὀφειλῆς τοῦ Κράτους πρὸς τὸ ταμεῖον τῆς ὁδοποιΐας. Ποῦ λοιπὸν εὑρίσκεται τὸ κατόρθωμα, ἐπὶ τῷ ὁποίῳ ἐκαυχήθη πρὸς τὴν Βουλήν, ὅτι δηλ. κατώρθωσε νὰ περιορίσῃ τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως εἰς 67,000,000; Τουναντίον, κατώρθωσε νὰ ἀναβιβάσῃ τὰ ἔξοδα τῆς διοικήσεως ἄνω τῶν 67 ἑκατομμυρίων, ἐνῷ καθ’ ὅλα τὰ παρελθόντα ἔτη ἦσαν πολλῷ ἐλάσσονα τῶν 67 ἑκατομμυρίων. Παρακαλῶ, κύριοι συνάδελφοι, νὰ δείξητε ὑπομονήν τινα προσέχοντες εἰς τὴν μελέτην ταύτην τῶν ἀφορώντων εἰς τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, διότι ἡ μελέτη αὕτη θὰ διαφωτίσῃ τὴν Βουλήν, ἂν δυνάμεθα νὰ ἐξεύρωμεν τὰ μέσα πρὸς τὴν προσήκουσαν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Ἡ μελέτη αὕτη θὰ πείσῃ τὴν Βουλήν, ὅτι δὲν ἐξεπλήρωσε τὸ παράπαν ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, τὴν ὁποίαν αὐτὴ εἰς ἑαυτὴν ἀπέδωκεν ἀποστολήν, τῆς περισυλλογῆς καὶ ἀνορθώσεως. Ἡ μελέτη αὕτη θὰ πείσῃ τὴν Βουλήν, ὅτι, ἂν ἄλλως διεχειρίζοντο τὰ οἰκονομικὰ ἡμῶν, καὶ ἂν σκοπιμώτερον διεῤῥυθμίζοντο τὰ τῶν δημοσίων ἡμῶν δαπανῶν, ἠθέλομεν ἔχει ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἔτους τὰ χρηματικὰ μέσα, τὰ ἀναγκαῖα πρὸς τὴν σύνταξιν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας ἡμῶν. Οὐδεὶς δὲ δύναται νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι ἀπὸ τοῦ παρελθόντος ἔτους αἱ περιστάσεις ἐνεδείκνυον τὴν ἀνάγκην τῆς προσηκούσης συντάξεως τῶν στρατιωτικῶν ἡμῶν δυνάμεων. Ἐὰν δὲ ἡ ἡμετέρα Κυβέρνησις κατενόει καλῶς τὰς περιστάσεις, ἠθέλομεν ἤδη ἔχει κρείσσονα τὴν σύνταξιν τὴν στρατιωτικὴν καὶ δὲν ἠθέλομεν ἀκούει τὴν ἐπὶ ἀδρανείᾳ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως μομφὴν τῶν ἐπισήμων ἐκείνων ξένων, οἵτινες διέκειντο μὲν φιλικῶς πρὸς ἡμᾶς, ἀλλὰ μᾶς ἐχαρακτήριζον ὡς διατελοῦντας ἐν ἀδυναμίᾳ. Τίς δὲν ἐνθυμεῖται τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐνταῦθα Ἀγγλικῆς Πρεσβείας πρὸς τὴν Κυβέρνησίν της; Εἶναι λοιπὸν ἀναγκαῖον νὰ γινώσκωμεν, ὁποῖα ὑπῆρξαν τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἐκτελέσεως τῶν προϋπολογισμῶν τῶν ἀμέσως προηγουμένων ἐτῶν, ἵνα ἐν συγκρίσει πρὸς τὰ ἀποτελέσματα τῶν προϋπολογισμῶν, οἵτινες ἐξετελέσθησαν ὑπὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, κρίνωμεν, ἐὰν ἐπῆλθέ τις βελτίωσις, ἢ ἐπῆλθε χειροτέρευσις. Δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἀνατρέξωμεν εἰς παρεληλυθὸς ἀπομεμακρυσμένον· ἂς περιορισθῶμεν μόνον εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν ἀπολογισμῶν τῶν δύο προηγουμένων ἐτῶν, ἤτοι τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ 1893 καὶ 1894. Ὁ ἀπολογισμὸς τῆς χρήσεως τοῦ 1893 παρουσιάζει, μεταξὺ εἰσπραχθέντων ἐσόδων καὶ πληρωθέντων ἐξόδων, περίσσευμα 4,589,857. Ἐὰν δὲ εἰς ταῦτα προστεθῶσι καὶ τὰ ἔκτακτα ἔξοδα, τὰ διὰ τοὺς σιδηροδρόμους γενόμενα, ἐκ δραχμῶν 4,882,664, ἔχομεν περίσσευμα τῆς ἐκτελέσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ 9,472,521. Ἀλλ’ εἶναι γνωστὸν, ὅτι ἡ χρῆσις τοῦ 1893 ἐπεβαρύνθη μὲ δημόσιον χρέος ἀνώτερον ἐκείνου, μὲ τὸ ὁποῖον ἐπεβαρύνθησαν αἱ μεταγενέστεραι χρήσεις, ἤτοι τῶν 1894 καὶ ἐφεξῆς, διότι κατὰ τὸ 1893 ἐπληρώθησαν κατὰ τὸ ἥμισυ εἰς χρυσὸν αἱ δόσεις, αἱ ὀφειλόμεναι πρὸς τοὺς δανειστὰς ἡμῶν. Ἡ διαφορὰ δὲ μεταξὺ τῶν δύο ποσοτήτων, αἵτινες ἐπληρώθησαν διὰ τὸ δημόσιον χρέος, εἶναι δραχμαὶ 3,647,202. Ὥστε ἡ χρῆσις τοῦ 1893 δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς παρουσιάσασα περίσσευμα 13,119,723. Ἡ χρῆσις τοῦ 1894, εἶναι γνωστὸν, διότι καὶ ἄλλοτε ἐγένετο ἐντεῦθεν λόγος, ὅτι παρουσιάζει περίσσευμα ἐκ δραχμῶν 17,741,816. Ἐὰν ἐκ τούτων ἐκπέσωμεν τὰς ἐξ ἐκπτώσεως τοῦ ἐργολάβου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσης προερχομένας εἰσπράξεις ἐκ δραχμῶν 4,117,000, ἀπομένει περίσσευμα ἐκ δραχμῶν 13,624,816. Ἐὰν καὶ ἐκ τούτων ἐκπέσωμεν ὅσα εἰσεπράχθησαν ἐκ τῆς νομισματοποιΐας, δρ. 1,268,000, μεῖον 250,000, τὰ ὁποῖα ἐδαπανήθησαν, ἤτοι 1,018,000, ἔχομεν περίσσευμα τῆς χρήσεως 1894 ἐκ δραχμῶν 12,606,816. Ἵνα κρίνωμεν περὶ τῆς ἐπελθούσης βελτιώσεως τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων, ἐφ’ ᾗ ἐκαυχήθη ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὴν χρῆσιν τοῦ 1895, ἡ ὁποία διεχειρίσθη, κατὰ τὸ πλεῖστον τοὐλάχιστον, ὑπὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως. Καὶ δὲν ἔχομεν μὲν τὸν ἀπολογισμὸν τῆς χρήσεως, οὐδὲ τὴν προσωρινὴν κατάστασιν τοῦ Ὀκτωβρίου τοῦ 1896, τὴν συμπληροῦσαν τοὺς 22 μῆνας, ἔχομεν ὅμως τὴν κατάστασιν τοῦ μηνὸς Σεπτεμβρίου τοῦ 1896, εἶναι δὲ γνωστὸν, ὅτι ὁ τελευταῖος μὴν ἑκάστης χρήσεως πάντοτε παρουσιάζει ἔξοδα ἀνώτερα τῶν ἐσόδων, διότι πολλαί εἰσιν αἱ δαπάναι, αἵτινες τακτοποιοῦνται κατὰ τὸν τελευταῖον μῆνα τῆς χρήσεως, ὀλίγισται δὲ αἱ εἰσπράξεις, αἱ ὁποῖαι ἐντὸς τοῦ τελευταίου μηνὸς πραγματοποιοῦνται. Εἶναι, ἐπὶ παραδείγματι, πᾶσαι αἱ δαπάναι, αἱ γενόμεναι χάριν τῶν συντάξεων τῶν πολιτικῶν ὑπαλλήλων, εἶναι τὰ ἐκκρεμῆ χρηματικὰ ἐντάλματα, τὰ ὁποῖα τακτοποιοῦνται κατὰ τὴν λῆξιν τῆς χρήσεως, καὶ πάντοτε ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ εἰσπράξεων καὶ δαπανῶν, πλεοναζουσῶν τῶν δαπανῶν κατὰ δύο περίπου ἑκατομμύρια. Διὰ τοῦτο περιορίζομαι νὰ συγκρίνω τὰ ἔσοδα τοῦ 1894, τὰ κατὰ τὸν ἀπολογισμὸν τῆς χρήσεως ταύτης πραγματοποιηθέντα, πρὸς τὰς εἰσπράξεις τοῦ 1895 μέχρι 30 Σεπτεμβρίου 1896, τὸ ὁποῖον δὲν παρουσιάζει πλεονέκτημά τι ὑπὲρ τῆς πρώτης τούτων, διότι ὁ Ὀκτώβριος θὰ παρουσιάσῃ μᾶλλον ηὐξημένας τὰς δαπάνας. Ἔχομεν δὲ ἐκ τῆς συγκρίσεως ταύτης μίαν ἐπὶ πλέον διαφορὰν δρ. 10,080,466 κατὰ τὸ 1894. Αἱ εἰσπράξεις τοῦ 1894 πλεονάζουσι τῶν εἰσπράξεων τοῦ 1895 κατὰ 10,000,000. Πόθεν προέρχεται τοῦτο; Βεβαίως δὲν ἐνδιαφέρει ὑμᾶς ἡ λεπτομέρεια, ἀλλὰ δύνασθε ἐν γενικαῖς γραμμαῖς νὰ γινώσκητε, ὅτι αἱ ἐλαττώσεις τῆς χρήσεως τοῦ 1895 ἐπῆλθον ἀκριβῶς εἰς τοὺς φόρους ἐκείνους, εἰς τοὺς ὁποίους τῷ ὄντι ἐνδεικνύεται ἡ μέριμνα καὶ ἡ διαχειριστικὴ ἱκανότης μιᾶς Κυβερνήσεως. Ἐπὶ παραδείγματι εἰς τοὺς ἀμέσους φόρους ὑπάρχει πλεόνασμα κατὰ τὸ 1894 δραχμῶν 541,000, εἰς τοὺς φόρους τῆς καταναλώσεως 837,080, εἰς τὰ τέλη καὶ δικαιώματα 989,000. Ἀλλ’ ἔχομεν καὶ διαφορὰν δαπανῶν μεταξὺ τῆς χρήσεως τοῦ 1894 καὶ τῆς χρήσεως τοῦ 1895. Ἡ διαφορὰ αὕτη τῶν δαπανῶν ἀνέρχεται εἰς 3,965,129, δηλαδὴ κατὰ τὸ 1895 ἐπληρώθησαν ἐπὶ πλέον 4 ἑκατομμύρια περίπου, μὴ λαμβανομένων ὑπ’ ὄψει τῶν πληρωμῶν τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου τοῦ 1896, αἵτινες θέλουσι τὸ ποσὸν τοῦτο ἀναβιβάσει εἰς 6 ἑκατομμύρια τοὐλάχιστον. Ποῦ κυρίως ἡ διαφορὰ αὕτη ἀνάγεται; Μόνον τὰ μεγάλα ποσὰ θὰ ἀναφέρω ὑμῖν. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπὶ παραδείγματι, ὑπάρχει μία διαφορὰ 1,265,000. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν 327,000. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν 1,023,380. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν 702,000 καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν 604,000 καὶ καθεξῆς. Ἵνα ὦ ὅμως ἐν τῇ ἀκριβείᾳ, νομίζω ἀναγκαῖον νὰ σημειώσω, ὁποῖαι ὑπῆρξαν αἱ διαφοραὶ μεταξὺ τῆς χρήσεως τοῦ 1895 καὶ τῆς τοῦ 1894 κατὰ τὴν 30 Σεπτεμβρίου τοῦ ἀμέσως ἐπιόντος ἔτους, δηλαδὴ κατὰ τοὺς 21 πρώτους μῆνας ἑκατέρας τῶν χρήσεων τούτων. Ἡ χρῆσις τοῦ 1894, ὡς εἶπον ὑμῖν πρότερον, παρουσιάζει περίσσευμα 17 ἑκατομμυρίων. Ὁποῖον ἔσεται τὸ ἀποτέλεσμα τῆς χρήσεως τοῦ 1895; Ἵνα κρίνωμεν περὶ τούτου, ἀρκεῖ νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψει τὰς δαπάνας, αἱ ὁποῖαι ἐγένοντο τὸν Ὀκτώβριον τοῦ 1895 διὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1894. Αὕτη εἶναι ἡ μόνη ἀναλογία, τὴν ὁποίαν δυνάμεθα νὰ ἐπικαλεσθῶμεν, ἵνα εὑρεθῶμεν ἐν ἀκριβείᾳ. Μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου 1895 διὰ τὴν χρῆσιν 1894 ἐδαπανήθησαν 83,438,153. Διὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1895 μέχρι 30 Σεπτεμβρίου 1896 ἐδαπανήθησαν 89,442,442, ἤτοι ἔχομεν διαφορὰν 4 ἑκατομμυρίων ὡς πρὸς τὰ ἔσοδα, ἔχομεν καὶ ὡς πρὸς τὰ ἔξοδα διαφορὰν 6 ἑκατομμυρίων. Ἀλλ’ ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ ταύτῃ ὀφείλω ν’ ἀνακοινώσω ὑμῖν, ὅτι κατὰ τὰ ἐνδεδειγμένα ἀποτελέσματα μέχρι τῆς 30 Σεπτεμβρίου 1896 ἡ χρῆσις τοῦ 1895 θὰ παρουσιάσῃ ἓν περίσσευμα 2 ἑκατομμυρίων περίπου, ἀπέναντι 12 ἑκατομμυρίων περισσεύματος τοῦ 1894 καὶ 13 ἑκατομμυρίων τοῦ 1893. Ἡ δὲ χρῆσις τοῦ 1896, τῆς ὁποίας ἔχομεν γνωστὰ τὰ ἀποτελέσματα μόνον τῶν 8 πρώτων μηνῶν, ὁποῖα θὰ ἔχῃ ἀποτελέσματα; Περίπου μᾶς τὸ ἀνήγγειλεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργὸς τῶν Οἰκονομικῶν· διότι, ὅταν λάβωμεν ὑπ’ ὄψει ὁποῖαι εἶναι αἱ χορηγηθεῖσαι πιστώσεις, ὅταν λάβωμεν ὑπ’ ὄψει ὁποῖαι εἶναι αἱ εἰσπράξεις τῶν 8 πρώτων μηνῶν, καὶ κατ’ ἀναλογίαν τῶν ἄλλων ἔχοντες ὑπ’ ὄψει τὸ ἀντίστοιχον χρονικὸν διάστημα τοῦ παρελθόντος ἔτους, θέλομεν καταλήξει εἰς τὸ ἑξῆς συμπέρασμα. Προϋπολογίζονται ἔσοδα 95,262,196, τὰ 9/12 εἰσὶν 71,446,647. Εἰσπραχθέντα μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου 1896 εἰσὶ 56,923,882, εἰσπράξιμα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν προϋπολογισθέντων 14,522,765. Προϋπολογισθέντα ἔξοδα καὶ πιστώσεις 96,879,773· ἐκ τούτων τὰ 9/12 εἰσὶν 71,159,829. Πληρωθέντα μέχρι τέλους Σεπτεμβρίου 1896 εἰσὶ 45,888,784. Πληρωτέα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πιστώσεων 25,271,045. Κατὰ ταῦτα, τὸ πιθανὸν περίσσευμα τῆς χρήσεως τοῦ ἔτους 1896 θ’ ἀνέλθῃ εἰς τὸ ποσὸν 286,818. Ἀλλ’ ὅπως περισσότερον πεισθῆτε, ὅτι ἡ βελτίωσις τῶν οἰκονομικῶν, τὴν ὁποίαν ἐπηγγέλθη ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις, δὲν εἶναι ἢ μῦθος, ἀρκεῖ νὰ ἀναφερθῶ εἰς αὐτὴν ταύτην τὴν ἀγόρευσιν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897, προχείρως δὲ νὰ σᾶς ἀναφέρω ἀνακριβείας, αἱ ὁποῖαι θὰ σᾶς πείσωσιν, ὅτι ἐπαισθητὴ ἐπῆλθεν ἡ ἐπὶ τὰ χείρω τροπὴ τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων. Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου δὶς ἐν τῷ εἰσηγητηρίῳ αὐτοῦ λόγῳ, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὴν Βουλήν, εἶπεν, ὅτι ἐθάῤῥησε νὰ αὐξήσῃ τὰ ἔσοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897 κατὰ δύο ἑκατομμύρια ἐπὶ πλέον τῶν ἀναγραφέντων ἐν προϋπολογισμῷ τοῦ 1896. Ἡ ἐντύπωσις ἦτο εἰς πάντας εὐάρεστος, μετ’ εὐχαριστήσεως δὲ προσέτρεξα εἰς τὸ τεῦχος τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅταν διενεμήθη τοῦτο πρὸς τοὺς κκ. Βουλευτάς, ἀλλ’ εἰς αὐτὸ ἀνέγνων, ὅτι ἡ διαφορὰ ἐπὶ πλέον μεταξὺ τῶν ἐσόδων τῶν προϋπολογισμῶν τοῦ 1897 καὶ 1896 εἶναι 81,743 ἀντὶ τῶν 2 ἑκατομμυρίων. Ἔλεγεν, ἵνα παραστήσῃ τὰ ἐπιτευχθέντα ὑπ’ αὐτοῦ ἀποτελέσματα, τὰ ἐνδεικνυόμενα ἐκ τοῦ ὑποβληθέντος εἰς τὴν Βουλὴν προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897, ὅτι ἐν τῇ καταρτίσει τῶν προϋπολογισμῶν τῶν ἀμέσως παρελθόντων ἐτῶν 1895 καὶ 1896 κατώρθωσέ τι, τὸ ὁποῖον πρότερον δὲν εἶχε κατορθωθῆ, δηλαδὴ κατώρθωσεν, ἰδίως ὡς πρὸς τὰ ἔσοδα τὰ ἀναγραφέντα εἰς τοὺς προϋπολογισμοὺς τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ ὑποβληθέντας, πάντα ταῦτα νὰ εἰσπραχθῶσι, καὶ μετά τινος πλεονάσματος. Συνέκρινε δὲ τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα πρὸς τοὺς προϋπολογισμοὺς τῶν παρελθόντων ἐτῶν, ἵνα ἀποδείξῃ, ὅτι οἱ προκάτοχοί του βεβαίως δυοῖν θάτερον ὑφίσταντο, ἢ πλάνην περὶ τοὺς ὑπολογισμούς, ἢ σκοπόν τινα ἕτερον προετίθεντο, ἵνα ἐξαπατήσωσι τὸ Κοινοβούλιον καὶ τὸ κοινόν. Καὶ ἐὰν μὲν τὴν σύγκρισιν ταύτην περιώριζεν εἰς τὴν χρῆσιν τοῦ 1894, οὐδεὶς ἠδύνατο νὰ ἐπικρίνῃ τὴν τοιαύτην καυχησιολογίαν τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως· ἀλλ’ ἰδίως ἀνεφέρθη εἰς τὰ πρὸ τοῦ 1894 ἔτη, δηλαδὴ εἰς τὰ ἔτη ἐκεῖνα, κατὰ τὰ ὁποῖα τὰ ἔσοδα τοῦ προϋπολογισμοῦ δὲν ἀνεγράφοντο ἢ ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων. Γνωστὸν εἶναι εἰς πάντας ἡμᾶς, ὅσοι ἠσχολήθητε εἰς τὴν τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων μελέτην, ὅτι μέχρι τοῦ 1894 ἀνεγράφοντο τὰ ποσὰ τῶν ἐσόδων ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων. Μόνον ἀπὸ τοῦ 1894 καὶ ἐντεῦθεν καθιερώθη τὸ σύστημα, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου καὶ ἐγὼ συνηγόρουν καὶ πρότερον ἀκόμη, τὸ σύστημα, ὅπως ἀναγράφωνται τὰ ἔσοδα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν εἰσπράξεων. Ἐὰν λοιπὸν παρουσιάζηταί τις διαφορὰ μεταξὺ εἰσπραχθέντων καὶ προϋπολογισθέντων ἐσόδων ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν παρελθόντων ἐτῶν, αὕτη ἀποδοτέα εἰς τὸ σύστημα, τὸ πρότερον κρατοῦν, τοῦ νὰ ἀναγράφωνται τὰ ἔσοδα ἐπὶ τῇ βάσει τῶν βεβαιώσεων. Ἀλλ’ ἐὰν ὑπάρχῃ διαφορὰ μεγάλη ἐν σχέσει πρὸς τὸ 1895 κατὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1894, ὅτε τὸ αὐτὸ σύστημα ἐφηρμόσθη, τότε καὶ μόνον δύναται νὰ κριθῇ ὡς βάσιμος ἡ παρατήρησις τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Καὶ ὅμως, ἐὰν συγκρίνητε τ’ ἀποτελέσματα τῆς χρήσεως τοῦ 1891, ἐὰν δηλαδὴ λάβητε ὑπ’ ὄψει τὰς εἰσπράξεις τῆς χρήσεως ταύτης καὶ τὰς συγκρίνητε πρὸς τὰ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγραφέντα, θέλετε παρατηρήσει πλεονάσματα μείζονα ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1895 ὡς πρός τινα μόνον τῶν ἐσόδων παρουσιάζει. Καὶ ἐν τῇ αὐτῇ ἀγορεύσει του ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἰσχυρίσθη ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐπανέλαβε καὶ προχθές, ἀποτεινόμενος πρὸς τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κερκύρας συνάδελφον, ὅτι κατώρθωσε τὰ ἔξοδα νὰ περιορίσῃ εἰς 67 ἑκατομμύρια. Καὶ ἔλεγε πρὸς τὴν Βουλήν: «Μὴ ἀπατᾶσθε ἐκ τῶν ἀριθμῶν, τοὺς ὁποίους θέλετε ἀναγνώσει εἰς τὰς καταστάσεις, διότι ὑπάρχουσί τινα ἔκτακτα ἔξοδα, διὰ τὰ ὁποῖα ἄλλοτε συνωμολογοῦντο δάνεια καὶ ἐπληρόνοντο, καὶ τὰ ὁποῖα ἤδη ἐπλήρωσα ἐκ τῶν τακτικῶν ἐσόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ». Ἀλλὰ ἀπέφυγε νὰ ὀνομάσῃ ταῦτα, ἵνα κρίνωμεν, ἐὰν ὄντως τὰ ἔξοδα ταῦτα ἦναι ἔκτακτα καὶ ἐὰν ὄντως διὰ τοιαύτας δαπάνας ἄλλοτε αἱ προκάτοχοι Κυβερνήσεως κατέφευγον εἰς τὴν συνομολόγησιν δανείων. Εἰς τοὺς προϋπολογισμοὺς τοῦ 1895, 1896 καὶ 1897, ἀξιότιμοι συνάδελφοι, οὐδὲν ἄλλο ἔκτακτον ἔξοδον ἀναγράφεται, δυνάμενον ὄντως νὰ ἔχῃ τὸν χαρακτηρισμὸν τοῦ ἐκτάκτου, ἢ μόνον αἱ δαπάναι διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν. Ἀλλ’ αἱ δαπάναι αὗται, ὡς εἶναι γνωστόν, ἀνέρχονται ἐν ὅλῳ διὰ τὰς χρήσεις τῶν ἐτῶν 1895, 1896 καὶ 1897 εἰς 3,300,000, ἐκ τῶν ὁποίων δέον νὰ ἐκπέσητε τὰ 2,000,000, τὰ ὁποῖα προέρχονται ἀπὸ τὰς εἰσπράξεις τοῦ δανείου τῶν 24,000,000, αἵτινες ἦσαν κατατεθειμέναι εἰς τὴν Ἐθνικὴν Τράπεζαν καὶ ἀπὸ τὴν δημευθεῖσαν ἐγγύησιν τῆς Βιομηχανικῆς Τραπέζης. Ὥστε ἡ ὅλη δαπάνη εἶναι ἓν ἢ ἓν καὶ ἥμισυ ἑκατομμύριον. Ποῦ λοιπὸν αἱ ἄλλαι ἔκτακτοι δαπάναι τῶν ἀπολογισμῶν τοῦ 1895 καὶ 1896; Ἐσφαλμένως ἄρα ἔλεγεν ἐντεῦθεν, ὅτι, πλὴν τῶν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους πληρωθέντων ἐξόδων τῆς χρήσεως τοῦ 1895, ἐπληρώθησαν εἰς ἔκτακτα δραχ. 4,000,000, καὶ οὕτως αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως περιωρίσθησαν εἰς 67,000,000. Παραδέχεται ὡς πιθανὰς δαπάνας τοῦ 1896 ἐν ὅλῳ ἐκ δραχ. 96,923,540. Ὅταν ἔχητε 96,000,000, ἐξ αὐτῶν δὲ ἀφαιρέσητε 22,000,000 διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους, βεβαίως δὲν ἔχετε ὑπόλοιπον 67,000,000, ἀλλὰ 74,000,000. Προβάλλει τὸν ἰσχυρισμὸν, ὅτι τὰ ἑπτὰ ἐδαπανήθησαν εἰς ἐκτάκτους δαπάνας, χωρὶς νὰ τὰς ἀναφέρῃ, ἵνα κρίνωμεν, ἐὰν ὄντως ὑπάρχωσι τοιαῦται, διότι, ὡς ἀνέφερον προηγουμένως, μία καὶ μόνη ὑπάρχει ὄντως ἔκτακτος δαπάνη, ἡ ἀφορῶσα εἰς τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν, ἥτις διὰ τὰ τρία ἔτη ἀνέρχεται εἰς 3,300,000. Ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1895 οὐδὲν τοιοῦτον ἔξοδον ἀναγράφεται. Ἐν τέλει τῆς καταστάσεως τοῦ Σεπτεμβρίου ἀναγράφονται πιστώσεις ἀναπληρωματικαὶ ἐκ δραχμῶν 4,764,942, ἀλλ’ αὗται εἰς οὐδὲν ἔκτακτον ἀναφέρονται, καθόσον ἐκ τούτων 1,019,842 ἀνάγονται εἰς τὸ δημόσιον χρέος καὶ 1,177,406 εἰς ἔξοδα διοικήσεως καὶ ἐπιστασίας. Ὡς πρὸς τὴν χρῆσιν δὲ τοῦ ἔτους 1896, αὐτὸς οὗτος ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ἐντεῦθεν, ὅτι αἱ πιστώσεις ἀνέρχονται εἰς 90 ἑκατομμύρια· ὑπολογίζει ἀναπληρωματικὰς 6,000,000, τὸ ὅλον 96,000,000. Ἐὰν ἐκ τούτων ἀφαιρεθῶσιν 21,707,000 διὰ τὸ δημόσιον χρέος, ἔχετε ὑπόλοιπον 74,293,000. Ἐὰν ἐκ τούτων ἐκπέσητε 1,000,000 διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν, ἔχετε 73,293,000. Πῶς λοιπὸν κατωρθώθη νὰ προστεθῶσι δαπάναι ἐκ δραχμῶν 7,000,000, δὲν ἠδυνήθην, ἐγὼ τοὐλάχιστον, νὰ πεισθῶ ἐκ τῶν κειμένων, τὰ ὁποῖα κατέθεσεν ἡ Κυβέρνησις. Εἰς ἐφημερίδας κυβερνητικὰς ἀνέγνων καὶ ἐντεῦθεν ἐλέχθη, ὅτι αἱ εἰσπράξεις ἰδίως τῆς χρήσεως τοῦ 1896 ηὔξησαν κατὰ 2 καὶ πλέον ἑκατομμύρια, ὅτι δὲ τοῦτο ὀφείλεται εἰς τὴν ἔκτακτον μέριμναν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς Διοικήσεως, ὅπως περιστείλῃ τὴν λαθρεμπορίαν, ὅπως ἐπιτηρῇ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν φορολογικῶν νόμων. Ἦτο φυσικὸν νὰ ἐξετάσω, ἐὰν ὄντως ἐπῆλθεν αὐτὴ ἡ αὔξησις ἡ διατυμπανισθεῖσα. Ἐὰν ἀφαιρέσητε ὡς μόνην αὔξησιν τῶν ἐσόδων τὴν ἐκ τῶν εἰσαγωγικῶν δασμῶν τῶν τελωνειακῶν προελθοῦσαν, εἰς πάντα τὰ ἄλλα κεφάλαια τῶν ἐσόδων θέλετε ἴδει μείωσιν· θέλετε ἴδει ἐλάττωσιν πρὸ πάντων εἰς τοὺς ἀμέσους φόρους, ὅπου ἰδίως ἐνδεικνύεται ἡ ἱκανότης καὶ ἡ ἐπιμέλεια τῆς Διοικήσεως, θέλετε ἴδει ἐλάττωσιν εἰς τὰ μονοπώλια, ὅπου πάλιν ἐνδεικνύεται ἡ μέριμνα τῆς Διοικήσεως πρὸς πρόληψιν τοῦ λαθρεμπορίου, ὡς καὶ εἰς τὰ ἔσοδα τὰ διακρινόμενα ὑπὸ τὸν τίτλον «τέλη καὶ δικαιώματα». Μόνον εἰς ἓν κεφάλαιον τῶν ἐσόδων ὑπάρχει αὔξησις, αὕτη δὲ ὑπάρχει εἰς τὴν πρώτην ἑξαμηνίαν τοῦ ἔτους, προερχομένη ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀπὸ τὰ εἰσαγωγικὰ τέλη τῶν σιτηρῶν, διότι εἶναι γνωστὸν, ὅτι εἰσήχθησαν κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο σιτηρὰ πλείονα, τῶν τοῦ παρελθόντος· εἶναι δὲ γνωστὸν, ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ Ὀλυμπιακοὶ ἀγῶνες συνετέλεσαν, ἵνα γένηται περισσοτέρα εἰσαγωγὴ ἐμπορευμάτων. Ἀλλὰ πάντων τούτων τὸ περίσσευμα καλύπτεται ἐκ τοῦ ἐλλείμματος τῶν ἄλλων ἐσόδων. Παρακαλῶ νὰ μὴ ἀνησυχῆτε ἐκ τῶν πινάκων, τοὺς ὁποίους ἔχω ἐνώπιόν μου, διότι δὲν πρόκειται νὰ μεταδώσω εἰς ὑμᾶς πάντας τοὺς ἀριθμοὺς, τοὺς εἰς τὰς καταστάσεις ταύτας ἀναγεγραμμένους. Τὰς καταστάσεις ταύτας συνέταξα διὰ νὰ ἐξαγάγω τὰ ἀναγκαῖα πορίσματα, τὰ ὁποῖα καὶ μόνα πρόκειται νὰ γένωνται ὑμῖν γνωστά. Κατὰ τὸν πίνακα, τὸν ὁποῖον ἔχω ὑπ’ ὄψιν, ἡ ἐπὶ ἔλαττον διαφορὰ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897 πρὸς τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1894 ἀνέρχεται εἰς τὸ ποσὸν 7,551,196· εἰς τὴν διαφορὰν ταύτην δέον νὰ προστεθῇ τὸ ἀναγραφόμενον ἔσοδον ἐξ εἰσφορᾶς τῶν δήμων ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας. Τὸ ἔσοδον τοῦτο ἀναγράφεται ὡς ἀνελευσόμενον εἰς τὸ ποσὸν 1,200,000. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι ὁ εἰσηγησάμενος τὸν προϋπολογισμὸν ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν, ὅτι δὲν θὰ εἰσπραχθῇ τὸ ποσὸν τοῦτο, διότι εἶναι ἐνδεχόμενον, πρὶν ἀκόμη συμπληρωθῇ τὸ ἔτος, νὰ μεταῤῥυθμισθῇ ὁ θεσμὸς τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας. Ἀλλ’ ἐγὼ ἔχω ἕτερον λόγον, οὗ ἕνεκεν νομίζω λίαν ἐξωγκωμένον τὸ ἔσοδον τοῦτο· ἔχω ὑπ’ ὄψει τὰς εἰσπράξεις τῶν δύο προηγουμένων ἐτῶν, καὶ γινώσκω, ὅτι κατὰ τὸ 1894 εἰσεπράχθησαν ἐκ τῶν εἰσφορῶν τῶν δήμων δραχ. 721,499, κατὰ δὲ τὸ 1895 μόνον 382,555. Ὅταν λοιπὸν ἔχωμεν τοιαῦτα ἀποτελέσματα εἰσπράξεως, δυνάμεθα νὰ ὑπολογίσωμεν 1,200,000; Καὶ δὲν λαμβάνω ὑπ’ ὄψει τὰς εἰσπράξεις τοῦ 1895, ἀλλὰ λαμβάνω τὸν μέσον ὅρον, καὶ οὕτω παραδέχομαι ὡς εἰσπράξιμον ἐκ τῶν εἰσφορῶν τῶν δήμων ὑπὲρ τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας τὸ ποσὸν 600,000. Ἑπομένως ἡ διαφορὰ ἀνέρχεται εἰς 8,151,196. Ἐκ τούτων πρέπει νὰ ἐκπεσθῶσι τὰ μὴ ἀναγραφόμενα εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897.

Ἑπομένως ἔχομεν πάντοτε ἐπὶ ἔλαττον διαφορὰν 1,131,098. Εἰς τὸν ἕτερον πίνακα, ὃν ἔχω ἀνὰ χεῖρας, ἀναγράφονται τὰ ἀποτελέσματα τῆς χρήσεως τοῦ 1894, τὰ ἀποτελέσματα τῆς χρήσεως τοῦ 1895, τὰ γνωστὰ μέχρι τοῦδε ἀποτελέσματα τῆς χρήσεως τοῦ 1896 καὶ τὰ ἀναγραφόμενα εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897. Ἐκ τοῦ πίνακος τούτου συνάγεται τὸ πόρισμα, ὅτι ἡ ἐπὶ πλέον διαφορὰ τῶν προϋπολογιζομένων διὰ τὸ 1897 ἐξόδων πρὸς τὰς γενομένας κατὰ τὴν χρῆσιν τοῦ 1894 δαπάνας ἐν συνόλῳ ἀνέρχεται εἰς τὸ ποσὸν δρ. 10,808,982. Εἶναι ἀνάγκη ὅμως νὰ γινώσκητε καὶ τὸ πόρισμα μιᾶς συγκρίσεως μεταξὺ τῶν δαπανῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1896, ἀπὸ 1 Ἰανουαρίου ἕως 30 Σεπτεμβρίου, πρὸς τὸ πόρισμα τῶν δαπανῶν τῆς χρήσεως τοῦ 1894. Ἡ διαφορὰ δὲ αὕτη τῶν δαπανῶν μέχρι 30 Σεπτεμβρίου εἶναι 10,703,000. Ἐπειδὴ δὲ ἐντεῦθεν κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897 ἐλέχθη, ὅτι κατωρθώθησαν πολλὰ πρὸς βελτίωσιν τῶν οἰκονομικῶν πραγμάτων, κατωρθώθη δὲ νὰ μειωθῇ καὶ τὸ ποσὸν τῶν ἐντόκων γραμματίων ἐπ’ ὠφελείᾳ τοῦ δημοσίου ταμείου, εἶναι ἀνάγκη νὰ παρατηρήσω ὅτι, ὅταν πρόκειται νὰ κάμητε περὶ τῆς χρηματικῆς καταστάσεως, δέον νὰ ἔχητε ὑπ’ ὄψιν, οὐχὶ μόνον τὰ ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ προκύπτοντα ἀποτελέσματα, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐκτὸς τοῦ προϋπολογισμοῦ ληψοδοσίας τοῦ δημοσίου ταμείου, διότι ἡ κατάστασις τοῦ ταμείου προσδιορίζεται ἀπὸ τὴν ἐν γένει ληψοδοσίαν τοῦ Κράτους. Κατὰ τὴν κατάστασιν, τὴν ὁποίαν ἔχω ἀνὰ χεῖρας, τὸ παρουσιαζόμενον κατὰ τὴν 30 Σεπτεμβρίου 1896 ταμιευτικὸν ἀποτέλεσμα εἶναι ὅμοιον πρὸς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἦτο τῇ 31 Δεκεμβρίου τοῦ 1894· τὸ παράπαν δὲν ἐβελτιώθη ἔκτοτε ἡ κατάστασις. Διῆλθον, ὡς βλέπετε, ἐπιτροχάδην τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν οἰκονομικὴν πολιτικὴν τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, διότι ἐπιφυλάσσομαι ἐν ὥρᾳ καταλλήλῳ ἐκτενέστερον περὶ τούτου νὰ συζητήσω, ἵνα σᾶς πείσω, ὅτι βελτίωσις τῶν οἰκονομικῶν ἡμῶν πραγμάτων δὲν ἐπετεύχθη, ἀλλὰ τοὐναντίον ἐπῆλθεν ἔκτοτε χειροτέρευσις. Ἀνεκοίνωσα ὅμως ὑμῖν τὰ πορίσματα τῆς μελέτης ταύτης, διὰ νὰ καταλήξω εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐκ τῶν ἐνόντων νὰ πορισθῶμεν τὰς πιστώσεις ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀναγκαῖαι διὰ τὴν στρατιωτικὴν καὶ τὴν ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Εἶναι δὲ ἀνάγκη τὰ περὶ τούτου νὰ συζητηθῶσιν ἀπὸ τοῦδε, ἵνα ληφθῇ πρόνοια, ὅπως ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1897 μὴ ψηφισθῇ ὡς ὑπεβλήθη ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως· διότι, ἐὰν ἀναμείνωμεν τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐὰν κατὰ τὴν τελευταίαν ὥραν ψηφισθῇ ὡς συνήθως ψηφίζεται παρ’ ἡμῖν, οὐδὲν θέλομεν ἐπιτύχει ὑπὲρ τοῦ σκοποῦ, εἰς τὸν ὁποῖον ἀφορῶμεν. Ὡς ἔλεγον ὑμῖν προηγουμένως, μετὰ πάσας τὰς ἀφαιρέσεις, τὰς ὁποίας ἐπήνεγκον, ἵνα γένηται ἀκριβὴς ἡ σύγκρισις πρὸς τὸν ἀπολογισμὸν τῆς χρήσεως τοῦ 1894, ὑπάρχει ἀναμφισβήτητος διαφορὰ ἐπὶ πλέον κατὰ τὸ 1894, τοὐλάχιστον 1,000,000 ἐν τοῖς ἐσόδοις, ὥστε στηριζόμενοι ἐπὶ τῶν κατὰ τὸ 1894 εἰσπραχθέντων νὰ ὑπολογίσωμεν εἰς ἓν πλεόνασμα ἐσόδων 1,000,000. Εἴχομεν ὅμως κατὰ τὸ 1894 ἕτερόν τι ἔσοδον, ὃ ἄρδην ἀνετράπη, τῇ προτάσει τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως· τὸ ἔσοδον τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν. Εἶπον ὅτι ἄρδην ἀνετράπη, διότι κατὰ μὲν τὸ τρίτον κατηργήθησαν τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, κατὰ δὲ τὸ ὑπόλοιπον ὁ προορισμὸς τῶν εἰσπράξεων τούτων ἔλαβεν ἄλλην διεύθυνσιν. Κατὰ τὸ πλεῖστον κατατίθενται αἱ ὑπόλοιποι εἰσπράξεις παρά τινι Τραπέζῃ, ἵνα χρησιμεύσωσιν εἰς οἰκοδομὰς δημοτ. σχολείων, ἓν δὲ ποσοστὸν διατίθεται εἰς συνδρομὴν τοῦ Πανεπιστημίου λόγῳ τῶν δαπανῶν τοῦ βοηθητικοῦ προσωπικοῦ. Νομίζω ὅτι ἐν τῇ κρισίμῳ ταύτῃ ὥρᾳ, τὴν ὁποίαν διανύει τὸ ἔθνος ἡμῶν, δὲν εἶναι πρέπον νὰ περικόψωμεν ἔσοδα, τὰ ὁποῖα καλῶς ἐλειτούργησαν καὶ τὰ ὁποῖα ἀπέδωκαν εἰς ἡμᾶς 1,500,000. Μικρὰ ὑπῆρξεν ἡ ἀνακούφισις τῆς σπουδαζούσης νεολαίας ἐκ τῆς καταργήσεως τοῦ τρίτου τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν· ὅσον δ’ ἀφορᾷ τὴν οἰκοδόμησιν δημοτικῶν σχολείων, νομίζω ὅτι δυνάμεθα ν’ ἀναβάλωμεν ταύτην εἰς μέλλοντας χρόνους, ὅτε αἱ πρόσοδοι ἡμῶν ἔσονται βελτίονες. Καὶ τὸ ποσοστὸν, ὅπερ διατίθεται ὑπὲρ τοῦ Πανεπιστημίου, δύναται νὰ καταργηθῇ, ἀφοῦ ἡ ὑπηρεσία τοῦ Πανεπιστημίου καλῶς ἐλειτούργει καὶ ἄνευ αὐτοῦ. Ἐὰν ἐπαναφέρωμεν τὸ ἔσοδον τοῦτο ἄρτιον, οἷον ὑπῆρχε κατὰ τὸ 1895, ἐὰν μεταβάλωμεν τὸν ὑφεστῶτα περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως νόμον καὶ ἀφήσωμεν τὴν μέριμναν περὶ οἰκοδομήσεως δημοτικῶν σχολείων εἰς εὐθετώτερον χρόνον, θέλομεν ἔχει ἐντεῦθεν δρ. 1,500,000, ὥστε ὡς πρὸς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν 2,500,000 θετικά. Δυνάμεθα ὅμως νὰ μεταβάλωμεν καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων χωρὶς νὰ ἀνατραπῶσιν ἢ νὰ παραβλαφθῶσιν αἱ ὑπηρεσίαι, διὰ τῶν ὁποίων ἐνεργοῦνται αἱ εἰσπράξεις τῶν δημοσίων ἐσόδων. Μόνον θ’ ἀναβληθῶσι μερικὰ ἔργα διὰ χρόνον μέλλοντα. Δὲν εἶναι τοσοῦτον κατεπείγουσα ἡ ἐκτέλεσις τῶν ἔργων τούτων, ὅσον κατεπείγουσα καὶ ἐπιβάλλουσα εἶναι ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ σύνταξις τῆς χώρας. Ἀνέφερα ἤδη ὑμῖν ἐν γενικαῖς γραμμαῖς τὰς ἐπὶ πλέον διαφορὰς τῶν πιστώσεων μεταξὺ τοῦ ἀπολογισμοῦ τοῦ 1894 καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1897. Ἔχομεν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν ἐπὶ πλέον διαφορὰν 245,000, κατὰ τὸ πλεῖστον προερχομένην ἀπὸ τὴν ἀνασύστασιν τῶν τεσσάρων Πρεσβειῶν. Δὲν γινώσκω, Κύριοι, τίνα ὑμεῖς ἔχετε ἰδέαν περὶ διατηρήσεως τῶν Πρεσβειῶν. Ἡ ἀνασύστασις τῶν τριῶν Πρεσβειῶν ἕνα εἶχε σκοπὸν, τὴν διευκόλυνσιν τῶν διαπραγματεύσεων τοῦ συμβιβασμοῦ. Ῥητῶς ἐντεῦθεν ἐλέχθη, ὅτι ἡ ἀνασύστασις τῶν ἐν Λονδίνῳ, Παρισίοις καὶ Βερολίνῳ Πρεσβειῶν πρὸς αὐτὸν κυρίως τὸν σκοπὸν ἐγένετο. Ἐγένετο μάλιστα καὶ ἕτερόν τι· αἱ ἀποδοχαὶ αὐτῶν ηὐξήθησαν κατὰ 18,000 δραχ. δι’ ἑκάστην· προσετέθησαν, δηλονότι εἰς τοὺς πρότερον κεκανονισμένους μισθοὺς δραχ. 54,000. Δὲν νομίζω ὅτι θέλουσι πάθει τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους, ἐὰν ἐπαναφέρωμεν τὰ τῶν Πρεσβειῶν εἰς ὃ σημεῖον ὑπῆρχον πρότερον, ἐντεῦθεν δὲ οἰκονομήσωμεν τὸ ποσὸν τῶν 200,000 δραχμῶν. Εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐσωτερικῶν ἔχομεν ἐπὶ πλέον πιστώσεις κατὰ τὸ 1897, ἐν συγκρίσει πρὸς τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1894, δραχ. 3,871,620· ἐκ τούτων τὸ τρίτον ἀφορᾷ εἰς δαπάνας τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, τὸ δὲ ὑπόλοιπον εἰς αὔξησιν τῶν διὰ τὴν ὁδοποιΐαν πιστώσεων. Δὲν ὑπάρχει, νομίζω, Ἕλλην ἀντιπρόσωπος, ὁ μὴ φρονῶν, ὅτι δέον τὰ ἔργα τῆς ὁδοποιΐας καὶ ἡ συγκοινωνία ἐν μέρει ν’ ἀναπτυχθῇ ὅσον ἔνεστι παρ’ ἡμῖν. Ἀλλ’ ἐὰν μὲ τὰς ὑπαρχούσας ὁδοὺς ἐζήσαμεν τόσα ἔτη, νομίζετε ὅτι, ἐὰν ἀναβληθῇ ἡ ἐκτέλεσις ἢ συμπλήρωσις ὁδῶν τινων διά τινα χρόνον, θὰ καταστραφῶσι τὰ συμφέροντα τῆς χώρας ἡμῶν; Ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, καὶ πρὶν ἢ ἀκόμη ἀνέλθῃ ἐπὶ τὴν ἀρχὴν, ὁμιλῶν πρὸς τοὺς ἐκλογικοὺς συλλόγους, ἔλεγεν ὅτι μία τῶν ἀποστολῶν τῆς Κυβερνήσεως ἔσεται ἡ συμπλήρωσις τῶν μὴ εἰσέτι ἐκτελεσθέντων ἔργων τῶν σιδηροδρόμων. Ῥητῶς δὲ ἀνέφερε τὸν σιδηρόδρον Πειραιῶς–Λαρίσης καὶ ἰδιαιτέρως ἐμνημόνευσε τῶν δύο τμημάτων μέχρι Θηβῶν καὶ Χαλκίδος· ἀλλὰ, καίτοι ἐγίνωσκεν ὅτι τὰ ὑλικὰ τὰ ἐκτεθειμένα ἐν τῷ ὑπαίθρῳ καὶ ἐν γένει αἱ ἐργασίαι αἱ ἐκτελεσθεῖσαι διὰ δαπάνης 25,000,000 ὁσημέραι φθείρονται, οὐδεμίαν περὶ τούτων ἔλαβε πρόνοιαν. Δὲν ἠθέλησε ν’ ἀκολουθήσῃ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ὁ προκάτοχος αὐτοῦ εἶχε παραδεχθῆ διὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν δύο τούτων τμημάτων, τὴν συνομολόγησιν ἑνὸς μικροῦ ἐσωτερικοῦ πρὸς τοῦτο δανείου, ὥστε ὁ προϋπολογισμὸς νὰ ἐπιβαρυνθῇ μὲ τὸ ποσὸν τὸ ἀπαιτούμενον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δανείου τούτου, ἀλλ’ ἐπίστευεν ὅτι δύναται ἐκ τῶν τακτικῶν προσόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ νὰ συμπληρώσῃ τὰ δύο ταῦτα τμήματα τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Λαρίσης. Ἐν τούτοις τὸ ἔργον ἐκεῖνο ὁπωσδήποτε ἀνεβλήθη, ἐπὶ προφανεστάτῃ βλάβῃ τῶν δημοσίων συμφερόντων. Διατὶ νὰ μὴ ἀναβληθῶσι καὶ τὰ ἔργα τῆς ὁδοποιΐας διά τινα εἰσέτι χρόνον; Ἔχομεν ἀρκετὰς ὁδοὺς, ὥστε νὰ μὴ θεωρηθῇ ἡ ἔλλειψις τῶν λοιπῶν ὡς πρόσκομμα διὰ τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Ἔχομεν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως δαπάνας ἐπὶ πλέον, ἐν συγκρίσει πρὸς τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1894, ἐκ δραχμῶν 954,966, αὗται δὲ ἀναφέρονται εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἀναφέρονται δὲ ἰδίως εἰς τὴν στοιχειώδη. Προκειμένου περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, εἶναι ἄπορον, πῶς κατωρθώθη, ἀφοῦ οἱ δῆμοι, οἱ πλεῖστοι τοὐλάχιστον, ἐπεβαρύνθησαν μὲ νέους δημοτικοὺς φόρους διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν δασμῶν τῶν ὠνίων, ἀφοῦ σχολεῖα νέα δὲν συνηστήθησαν, πῶς, λέγω, κατωρθώθη, ὥστε ἡ δαπάνη τοῦ Δημοσίου σήμερον νὰ ἦναι μείζων ἐκείνης, ἡ ὁποία ἀπῃτεῖτο ἐπὶ τοῦ πρώην καθεστῶτος, ἤτοι ὑπὸ τὸ σύστημα τὸ προηγούμενον. Κατὰ τὸ σύστημα τὸ προηγούμενον ἀνεγράφοντο δαπάναι διὰ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν ἐκ τεσσάρων περίπου ἑκατομμυρίων, ἐδαπανῶντο δὲ πράγματι 3,700,000, εἰσεπράττοντο ἐκ τῶν δήμων 2,500,000, ἡ δαπάνη δὲ τοῦ Δημοσίου χάριν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἀνήρχετο εἰς δραχ. 1,200,000. Ὑπὸ τὸ νέον καθεστὼς, μὲ τὸν νέον νόμον, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου τόσα πολλὰ ἐλέχθησαν, κατὰ μὲν τὸ 1896 ἀνεγράφη πίστωσις, ἐξαντληθεῖσα ἴσως μέχρι τοῦδε, ἐξ 1,500,000, ἐθεωρήθη δὲ ἡ πίστωσις αὕτη ἀνεπαρκὴς, καὶ διὰ τὸ 1897 ζητεῖται πίστωσις πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπὸν ἐκ δρ. 2,000,000. Τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι ἡ ἐκτέλεσις τοῦ νέου νόμου, τὸ νέον σύστημα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως,—δὲν θέλω ἐπὶ τοῦ παρόντος νὰ τὸ ἐξετάσω ὑπὸ ἄλλην ἔποψιν, εἰμὴ ὑπὸ τὴν ἔποψιν τὴν ταμιευτικὴν,—ὑπῆρξε λίαν ἐπιζήμιον. Ἐγὼ δὲ γινώσκω, ὅτι ἀρχικῶς ἡ μεταβολὴ τοῦ συστήματος τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὑπηγορεύθη ὑπὸ λόγων οἰκονομικῶν, διότι ἡ ἀρχικὴ ἰδέα τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἦτο νὰ κατορθωθῇ, ὥστε τὸ Κράτος νὰ μὴ ὑποβάλληται εἰς θυσίαν τινὰ χάριν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα δὲν ἔχουσι σχέσιν πρὸς τὸ προκείμενον, εἰμὴ κατὰ τοῦτο καὶ μόνον, ὅτι ἡ ἀναγραφομένη εἰς τὸν προϋπολογισμὸν πίστωσις ἐκ 2,000,000 δρ. βεβαίως εἶναι ὑπερβολική. Βεβαίως, ἂν πρόκειται νὰ δαπανηθῇ τοσούτῳ μέγα ποσὸν ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου, τοῦτο θὰ ἐλέγχῃ ἐλαττωματικὴν διοίκησιν. Κατ’ ἐμὴν γνώμην, ἡ ἐπιχορήγησις τοῦ Κράτους, ὡς ἀπεδείχθη καὶ ὑπὸ τὸ προηγούμενον καθεστὼς, ἐκ δραχ: 1,000,000 εἶναι ἐπαρκεστάτη, διότι εἶναι γνωστὸν, ὅτι εἰς τοὺς δήμους ἐπεβλήθησαν διὰ τῆς αὐξήσεως τῆς δημοτικῆς φορολογίας ἐπιβαρύνσεις ἕνεκα τοῦ νέου νόμου τοὐλάχιστον ἐκ δραχμῶν 500,000. Δυνάμεθα ἑπομένως τὴν πίστωσιν τὴν ἀναγραφομένην εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897 ἐκ 2,000,000 νὰ τὴν περιορίσωμεν εἰς 1,000,000, ἄνευ κινδύνου νὰ πάθῃ τι ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις. Ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κερκύρας συναδέλφου προεβλήθη ἡ ἰδέα, ὅτι δυνάμεθα διὰ περικοπῆς καὶ ἄλλων δαπανῶν εἰς τὰ πολιτικὰ Ὑπουργεῖα νὰ πορισθῶμεν οὐκ εὐκαταφρόνητον ποσόν· εἰς τοῦτον δὲ ἀπαντῶν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, παρετήρησεν, ὅτι περιεκόπησαν ὅσον ἦτο ἐφικτὸν αἱ δαπάναι τῆς διοικήσεως, καὶ οὐδεμία εἶναι δυνατὴ οἰκονομία ἐν τῷ μέλλοντι. Δὲν συμμερίζομαι τὴν γνώμην ταύτην τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως. Δὲν νομίζω ὅτι διὰ περικοπῶν δαπανῶν ἐν τοῖς πολιτικοῖς Ὑπουργείοις δυνάμεθα μεγάλα ποσὰ νὰ πορισθῶμεν· νομίζω ὅμως ὅτι ἄνευ βλάβης τῆς ὑπηρεσίας δυνάμεθα νὰ οἰκονομήσωμεν 1,000,000. Οὕτω δὲ διασκευάζοντες τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τοῦ 1897, θέλομεν ἔχει τὸ ποσὸν τῶν δρ. 5,972,000, διασκευάζοντες δὲ, ὡς εἶπον, καὶ τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐσόδων, θέλομεν ἔχει τὸ ποσὸν τῶν 2,500,000, ἤτοι θέλομεν ἔχει χάριν τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας 8,472,000. Τίνος ποσοῦ ἔχομεν ἀνάγκην διὰ νὰ συντάξωμεν τὰς στρατιωτικὰς δυνάμεις τῆς χώρας ἡμῶν, ἵνα λειτουργήσωσιν οἱ ὑπάρχοντες ὀργανισμοί; Ἵνα ἔχωμεν στρατὸν ἐν τοιαύτῃ καταστάσει, ὥστε νὰ δύναται ἐν ἀνάγκῃ νὰ μεταβληθῇ εἰς ἐμπόλεμον δύναμιν, τίνος χρηματικοῦ ποσοῦ ἔχομεν ἀνάγκην; Ἐλέχθη, ὅτι πρὸς τοῦτο εἶναι ἀναγκαία ἡ εὕρεσις τοὐλάχιστον δέκα ἑκατομμυρίων. Δὲν ἔχω τὴν γνώμην ταύτην· ἐπὶ τούτῳ δὲ συνεβουλεύθην καὶ εἰδικωτέρους ἐμοῦ περὶ τὰ στρατιωτικά. Δὲν πρόκειται περὶ στρατοῦ ἐν ἐπιστρατεύσει, πρόκειται περὶ στρατοῦ ἐν ὥρᾳ εἰρήνης· ἄν ἐν ὥρᾳ εἰρήνης ἔχομεν στρατὸν 20,000 ἀνδρῶν ἐξ ὅλων τῶν σωμάτων, ἐξαιρέσει τῆς χωροφυλακῆς, νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ ἰσχυρισθῶμεν, ὅτι ἀναλόγως τῶν μέσων ἡμῶν καὶ τοῦ πληθυσμοῦ ἡμῶν ἔχομεν στρατὸν εἰρήνης, ὁποῖον πρέπει νὰ ἔχωμεν. Ἀλλ’ ἵνα ἐκπαιδεύσωμεν, ὡς ἐλέχθη καὶ πρότερον, τὸν στρατὸν, ἵνα ὁ στρατὸς ἀσχολῆται ἀποκλειστικῶς εἰς τὰ ἔργα τοῦ προορισμοῦ αὐτοῦ, πρέπει νὰ ἀπαλλαγῇ πασῶν τῶν βοηθητικῶν ὑπηρεσιῶν, πρέπει νὰ ἀσχολῆται ἀδιαλείπτως εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν. Πρέπει λοιπὸν πρωτίστως νὰ ὀργανώσωμεν τὸ σῶμα τῆς χωροφυλακῆς, νὰ σχηματίσωμεν τοῦτο οὐχὶ ἐκ τῆς ἀπογραφῆς, ἤτοι ἐκ τῶν κληρούχων, ἀλλ’ ἐξ ἐθελοντῶν, νὰ ἀναβιβάσωμεν τὸν ἀριθμὸν αὐτῆς εἰς 8,000 τοὐλάχιστον, ὅπως ἀναλάβῃ καὶ τὰ ἔργα τῆς ἀστυνομίας καθ’ ἅπαν τὸ Κράτος, καὶ συνάμα πάσας τὰς βοηθητικὰς ὑπηρεσίας, τὰς ὁποίας ἐκτελεῖ σήμερον ὁ στρατός. Ὅπως τοῦτο ἐπιτύχωμεν, τίνος πιστώσεως ἔχομεν ἀνάγκην διὰ τὴν χωροφυλακήν; Σήμερον ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν ἀναγράφεται πίστωσις διὰ τὴν χωροφυλακὴν ἐκ δρ. 2,200,000, ἐν δὲ τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν διὰ τὴν ἀστυνομίαν ἀναγράφεται πίστωσις 3,200,000, ἤτοι αἱ διὰ τὴν χωροφυλακὴν καὶ τὴν ἀστυνομίαν ἀναγραφόμεναι πιστώσεις ἀνέρχονται εἰς 5,400,000 δρ. Ἵνα ὅμως τὴν χωροφυλακὴν συμπληρώσωμεν δι’ ἐθελοντῶν, ἵνα αὕτη ὀργανωθῇ εἰς τρόπον, ὥστε πάσας τὰς ὑπηρεσίας, τὰς εἰς αὐτὴν ἀνατεθειμένας, νὰ ἐκπληροῖ ἐπαρκῶς, δέον νὰ τὴν ἀναβιβάσωμεν εἰς 8,000 ἄνδρας, καὶ νὰ δαπανῶμεν ὑπὲρ αὐτῆς τὸ ποσὸν τῶν 8,500,000, νὰ προσθέσωμεν δηλονότι εἰς τὰς ὑπαρχούσας, εἰς τὰς ἀναγραφομένας ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1897 πιστώσεις δρ. 3,100,000. Ὅπως ἔχωμεν στρατὸν ἐξ 20,000 ἀνδρῶν, ἔχομεν ἀνάγκην δαπάνης κατ’ ἄτομον τοὐλάχιστον 800 δραχμῶν. Ὑπάρχουν πολλοὶ οἱ φρονοῦντες, ὅτι εἶναι ἀνεπαρκὲς τὸ ποσὸν τῶν 800 δραχμῶν, ἀλλ’ ἐγὼ νομίζω, ὅτι, ὅταν μετὰ φειδοῦς καὶ μετ’ αὐστηρότητος οἱ διευθύνοντες τὰ τοῦ στρατοῦ καθορίζωσι τὰ τῶν δαπανῶν αὐτοῦ, ὅταν πολυτελεῖς τινες ὑπηρεσίαι ἐκλείψωσιν ἢ καταργηθῶσιν, ὅταν δι’ ὀργανισμοῦ νεωτέρου πάντα τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν διαῤῥυθμισθῶσιν ἐπὶ τῇ βάσει τῆς αὐστηρᾶς οἰκονομίας, εἶναι δυνατὸν διὰ 16,000,000 δραχ. κατ’ ἔτος νὰ συντηρῶμεν στρατὸν ἐξ 20,000 ἀνδρῶν. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ τοῦτο· εἶναι ἀνάγκη νὰ διαθέτωμεν κατ’ ἔτος τοὐλάχιστον 700,000 δραχμὰς διὰ τὰς γενικὰς ἀσκήσεις τοῦ στρατοῦ, διότι ἄνευ ἀσκήσεων ἐν στρατοπέδοις δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν στρατόν. Οὕτω αἱ πιστώσεις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν θέλουσιν ἀνέλθει ἐν σταθερῷ προϋπολογισμῷ εἰς 25,200,000, ἂν δὲ ἐκ τούτων ἐκπέσωμεν τὰ 3,200,000, αἱ ὁποῖαι δαπανῶνται διὰ τὴν στρατιωτικὴν ἀστυνομίαν καὶ περὶ ὧν ἀναγράφεται τὸ ἀναγκαῖον ποσὸν εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, θέλομεν ἔχει ἀνάγκην πιστώσεως ἐξ 22,000,000 δραχ. διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ἀντὶ τῶν 16,000,000, ἤτοι θέλομεν προσθέσει πίστωσιν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν ἐκ δραχ. 5,654,689. Προκειμένου ὅμως περὶ σταθεροῦ προϋπολογισμοῦ, προκειμένου νὰ κανονίσωμεν τὰς δαπάνας ἐν τοιούτῳ προϋπολογισμῷ οὕτως, ὥστε ἀπροσκόπτως νὰ λειτουργῶσιν οἱ ὀργανισμοὶ καὶ τοῦ κατὰ ξηρὰν στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ, δέον νὰ λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι καὶ αἱ πιστώσεις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν εἶναι ἀνεπαρκεῖς, διότι καὶ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τούτῳ δέον νὰ προσθέσωμεν πίστωσιν ἐξ ἑνὸς τοὐλάχιστον ἑκατομμυρίου· πρέπει τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν νὰ ἔχῃ ἐν σταθερῷ προϋπολογισμῷ πιστώσεις 8 ἑκατομμυρίων, διὰ νὰ δύνανται νὰ ἐκπαιδεύωνται τὰ πληρώματα, διὰ νὰ δύνανται οἱ ἀξιωματικοὶ νὰ ἀσκῶνται εἰς γενικὰ γυμνάσια, διὰ νὰ μὴ ὑφίσταται αὐτὴ ἡ μεγάλη φειδωλία περὶ τὰ γυμνάσια τὰ ναυτικά, τὰ ὁποῖα εἶναι ἀπαραίτητα, ὅπως παρασκευάσωσι στόλον ἀξιόμαχον. Ἄν λοιπὸν καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν προσθέσωμεν 1,000,000, ἤτοι τὰς σήμερον ἀναγεγραμμένας 7,000,487 ἀναβιβάσωμεν εἰς 8,000,000, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ προσθέσωμεν πίστωσιν δραχ. 999,573, ἤτοι ἐν ὅλῳ διὰ τὰ δύο Ὑπουργεῖα τὸ ποσὸν δραχ. 6,654,202. Ἔλεγον πρότερον, ὅτι ἠδυνάμεθα νὰ οἰκονομήσωμεν ἐκ τῆς σκοπιμωτέρας διασκευῆς τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν ἐσόδων καὶ ἐξόδων δρ. 8,472,000, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἔχω ἐνδοιασμούς τινας, μήτοι πάντα τὰ ἀναγραφέντα μέτρα δὲν ἐκτελεσθῶσιν ἀκριβῶς κατὰ τὸ πρῶτον τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νέου προϋπολογισμοῦ ἔτος, δι’ αὐτὸ ἀντὶ δρ. 8,500,000 περιώρισα τὰς πιστώσεις εἰς μόνον 6,500,000, ἤτοι κατὰ 2 ἑκατομμύρια ὀλιγώτερον· διότι εἶναι ἐνδεχόμενον αἱ οἰκονομίαι τῶν 2,000,000, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα, νὰ μὴ πραγματοποιηθῶσι πᾶσαι· διότι ἐξ ὅσων ἀνέφερα ὑμῖν οἰκονομιῶν ἴσως θεωρηθῇ ἀναγκαῖον νὰ ἐκπεσθῶσι διὰ τὸ ἔτος τοῦτο αἱ πιστώσεις αἱ ἀναγεγραμμέναι χάριν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν· οὕτω δὲ τὸ ποσὸν, τοῦ ὁποίου ἔχομεν ἀνάγκην πρὸς τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, τὸ ἔχομεν πλῆρες. Θὰ ἔχωμεν ἐκ τῆς ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1894 ἐπαναφορᾶς τῶν ἐσόδων 1,000,000, θὰ ἔχωμεν ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν 1,500,000, θὰ ἔχωμεν ἐκ τῆς διαῤῥυθμίσεως τῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1894 δρ. 3,771,820, ἐκ τῆς ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1894 διαῤῥυθμίσεως τῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν δραχ. 200,000, ἐκ τῶν πιστώσεων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν 1,000,000. Θὰ κατορθωθῇ τέλος νὰ γένωνται εἰς ἅπαντα τὰ πολιτικὰ Ὑπουργεῖα οἰκονομίαι, ἤτοι περικοπαὶ τῶν ἀναγραφομένων νῦν πιστώσεων ἐκ δραχ. 500,000. Ἄν ἐκ τούτων ἀφαιρέσωμεν τὸ ποσὸν τὸ διὰ τὸν σιδηρόδρομον Μύλων–Καλαμῶν ἐκ δρ. 1,400,000, θὰ ἔχωμεν ὁπωσδήποτε τὸ ποσὸν τῶν δραχ. 6,571,820, ὅπερ εἶναι ἀπαραίτητον πρὸς αὔξησιν τῶν πιστώσεων τῶν Ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν. Ἐπειδὴ δ’ ἐπεκαλέσθην ἐπανειλημμένως τὸν ἀπολογισμὸν τοῦ 1894, ὅπως ἐπὶ τῇ βάσει αὐτοῦ κανονισθῶσι τά τε ἔσοδα καὶ ἰδίως τὰ ἔξοδα τοῦ 1897, ἐξαιρέσει τῶν ἀναγομένων εἰς τὰ δύο πολεμικὰ Ὑπουργεῖα, ὀφείλω νὰ ὑπομνήσω ὑμῖν, ὅτι κατὰ τὸ 1894 οὐδὲν ὑπῆρχεν ἔκτακτον, συντελέσαν εἰς αὔξησιν τῶν ἐσόδων, καθόσον μείζων ἦτο κατ’ αὐτὸ ἡ ὑποτίμησις καὶ ἀζητησία τοῦ κυριωτέρου ἡμῶν προϊόντος, τῆς σταφίδος, αἱ λοιπαὶ πρόσοδοι δὲν διετέλουν ὑπὸ εὐνοϊκωτέρας τῶν νῦν συνθήκας, ἡ νομισματικὴ ἀνωμαλία ἦτο κατά τι χείρων, ὡς ἐκ τῆς ἀζητησίας τῆς σταφίδος, τὰ δὲ δημόσια ἡμῶν ἔξοδα, τὰ χρήσιμα εἴτε διὰ τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ δημοσίου χρέους εἴτε διὰ τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως, ἦσαν οἷα ἔπρεπε νὰ ὦσι καὶ νῦν· ἅπασαι αἱ ὑπηρεσίαι τῶν διαφόρων κλάδων τῆς διοικήσεως ἐλειτούργησαν κανονικῶς. Διηνύσαμεν τὸ 1894 οὐχὶ χειρότερον τῶν μετ’ αὐτὸ ἐτῶν. Ἔσχομεν μάλιστα τὸ πλεονέκτημα νὰ διοικώμεθα ὑπὸ τῆς σημερινῆς Κυβερνήσεως, ἥτις, εἰσηγουμένη εἰς τὴν Βουλὴν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1895, ἐκαυχήθη, ὅτι ἐπήνεγκεν οἰκονομίας εἰς τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως ὑπὲρ τὰ 6,000,000. Διατὶ λοιπὸν καλούμεθα νὰ ψηφίσωμεν πιστώσεις διὰ τὸ 1897 ἀνωτέρας τῶν τοῦ 1894; Καὶ ταῦτα μὲν πάντα διὰ τὰς πιστώσεις τὰς ἀναγκαίας ἐν σταθερῷ προϋπολογισμῷ πρὸς συντήρησιν, οὕτως εἰπεῖν, συντεταγμένου καλῶς στρατοῦ καὶ ναυτικοῦ. Ἀλλὰ μόνον τοιούτων πιστώσεων ἔχομεν ἀνάγκην; Εἶναι ἆρά γε καὶ ὁ στρατὸς καὶ τὸ ναυτικὸν ἡμῶν ἀρκούντως ἐφωδιασμένα διὰ πολεμικοῦ ὑλικοῦ, ὥστε μὲ μόνον τὰς πιστώσεις ταύτας νὰ δυνηθῶμεν εὐλόγως νὰ ἀξιῶμεν ὅτι συνετάξαμεν τὸν στρατὸν καὶ τὸ ναυτικὸν τῆς χώρας ἡμῶν; Νομίζω ὅτι ἔχομεν ἀνάγκην προμηθείας πολεμικοῦ ὑλικοῦ δι’ ἀμφότερα τὰ Ὑπουργεῖα, ἰδίως ὅμως καὶ ἐπειγόντως διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν. Ἔχομεν ἀνάγκην πιστώσεως πρὸς αὔξησιν τῶν πυροβολαρχιῶν ἀπὸ 20 εἰς 24. Πρὸς ἀντικατάστασιν τῶν τυχὸν ἐφθαρμένων πυροβόλων, πρὸς προμήθειαν νέων καὶ πρὸς ἐντελῆ καταρτισμὸν τῶν διὰ τὸ πυροβολικὸν ἀναγκαίων ὀχημάτων, ὑπολογίζεται ὡς ἀπαραίτητος δαπάνη 4 ἑκατομμυρίων...

§16Ι. ΣΕΧΟΣ. Πόσων;

§17ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ. Τεσσάρων ἑκατομμυρίων... Δὲν νομίζω ἀναγκαῖον νὰ ἀναφέρω ὑμῖν ἐν λεπτομερείᾳ ἀριθμοὺς καθ’ ἕκαστον τῶν εἰδῶν τούτων, διότι νομίζω, ὅτι καὶ ὁ διακόψας με συνάδελφος καὶ ἕτεροι συνάδελφοι εἰδικοί, ἐντριβεῖς περὶ τὰ στρατιωτικά, δύνανται, λαμβάνοντες ἀνὰ χεῖρας τὸν προϋπολογισμόν, καὶ γινώσκοντες τὰ ὑπάρχοντα ὑλικά, νὰ ὑπολογίσωσι τὴν ἀναγκαίαν δαπάνην. Κατ’ ἐμὲ, στηριχθέντα εἰς γνώμας εἰδικωτάτων ἀνδρῶν, τὸ ποσὸν 4,000,000 εἶναι ἐπαρκὲς πρὸς τοῦτο. Ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ μόνον τοῦτο· ἔχομεν ἀνάγκην προμηθείας ἵππων, τοὐλάχιστον τριῶν χιλιάδων, ἂν δὲ ὑπολογίσωμεν χιλίας δραχμὰς δι’ ἕκαστον ἵππον, ἔχομεν ἀνάγκην τριῶν ἑκατομμυρίων. Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ προμηθευθῶμεν ἱματισμὸν, διότι ὁ ὑπάρχων εἶναι ἀνεπαρκὴς καὶ δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὰς ὑφισταμένας ἀνάγκας, ἀφοῦ μάλιστα πρόκειται νὰ ἔχωμεν ἀριθμὸν στρατιωτῶν ἀνώτερον. Ἔχομεν ἀνάγκην πρὸς τοῦτο 2 ἑκατομμυρίων. Ἔχομεν ἀνάγκην πρὸς ἱκανοποίησιν ἄλλων ἐλλείψεων ἐν τῷ μηχανικῷ καὶ ἱππικῷ καὶ ἀλλαχοῦ ἑνὸς ἔτι ἑκατομμυρίου, ἔχομεν ἀνάγκην δέκα ἑκατομμυρίων δραχμῶν. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ ναυτικὸν ἔχομεν ἐλλείψεις· διότι δὲν δυνάμεθα νὰ ἰσχυρισθῶμεν, ὅτι ἡ ληφθεῖσα ἀξιέπαινος φροντὶς πρὸς τελείαν κατάρτισιν τῶν θωρηκτῶν, πρὸς ἀντικατάστασιν τῶν ἐφθαρμένων λεβήτων καὶ πρὸς πλήρωσιν ἑτέρων μικροτέρων ἀναγκῶν τοῦ ὑπάρχοντος στόλου εἶναι ἐπαρκὴς, ὅπως θεωρηθῇ ἀρτία ἡ δύναμις τοῦ στόλου ἡμῶν. Ὡς ἔθνος ναυτικὸν, ἔχομεν ἀνάγκην νὰ προσθέσωμεν εἰς τὰ ὑπάρχοντα τορπιλλοβόλα τοὐλάχιστον ἕξ, δυνάμεως ἀνωτέρας τῶν ὑπαρχόντων, διότι γνωστὸν εἶναι, ὅτι, ἂν κατὰ τὰ ἄλλα τὸ ναυτικὸν τῆς γείτονος ἐπικρατείας ἦναι ὑποδεέστερον τοῦ ἡμετέρου, ὡς πρὸς τὸν τορπιλλικὸν ὅμως στόλον, αὕτη ὑπερτερεῖ. Ἔχομεν ἀνάγκην πρὸς τοῦτο νὰ δαπανήσωμεν 3,600,000 φράγκων χρυσῶν. Ἔχομεν ἀνάγκην νὰ προμηθευθῶμεν ἓν τοὐλάχιστον καταδρομικόν. Προκειμένου περὶ ἐλλείψεων ἐν τῷ ναυτικῷ, αὗται εἶναι πολλαί· δὲν ἀρκεῖ ἕν, χρειάζονται δύο καταδρομικά, χρειάζονται δύο ἀντιτορπιλλικά. Πρέπει νὰ ἔχωμεν δεξαμενήν. Πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸν Ναύσταθμον ἡμῶν ἐφωδιασμένον ἐπαρκέστερον, ὥστε πᾶσαι αἱ ἐπισκευαὶ τοῦ στόλου ἡμῶν νὰ γίνωνται ἐνταῦθα. Ἀλλὰ περὶ τῶν ἐλλείψεων τούτων, ὧν ἡ πλήρωσις δεῖται καὶ χρόνου μακροῦ καὶ δαπάνης μεγίστης, δὲν πρόκειται νῦν νὰ μεριμνήσωμεν. Δέον ν’ ἀναμείνωμεν εὐνοϊκωτέρας περιστάσεις. Διὰ τοῦτο σήμερον περιορίζομαι μόνον εἰς τὴν προμήθειαν 6 τορπιλλοβόλων καὶ ἑνὸς καταδρομικοῦ. Ἔχομεν λοιπὸν ἀνάγκην 10,000,000 δραχ. διὰ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ 5,000,000 φράγκων χρυσῶν διὰ τὸ ναυτικόν, ἤτοι ἐν ὅλῳ εἰς τραπεζικὰ γραμμάτια δραχ. 18,000,000. Δυνάμεθα τὸ ποσὸν τοῦτο νὰ λάβωμεν ἐκ τῶν τακτικῶν προσόδων τοῦ προϋπολογισμοῦ; Βεβαίως ὄχι. Γινώσκω, ὁποία ἴσως θὰ μοὶ δοθῇ ἀπάντησις, ὅτι θὰ καταφύγωμεν πάλιν εἰς τὴν δανειστικὴν πολιτικήν, κατὰ τῆς ὁποίας ἀμείλικτος ἐχθρὸς ἐκηρύχθη ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐὰν τῷ ὄντι πρόκειται νὰ καταφύγωμεν εἰς τὴν δανειστικὴν πολιτικήν, ἵνα διὰ δανείου ἐπιχειρήσωμέν τι, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ἀπαραίτητον, καὶ τὸ ὁποῖον δυνάμεθα ν’ ἀναβάλωμεν, ἠδυνάμην νὰ συνταχθῶ πρὸς τὴν γνώμην ταύτην· προκειμένου ὅμως περὶ τῆς στρατιωτικῆς καὶ ναυτικῆς συντάξεως τῆς χώρας, νομίζω ὅτι δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν μίαν ἐξαίρεσιν, δυνάμεθα νὰ καταφύγωμεν εἰς ἓν δάνειον καὶ νὰ ἐπιβαρύνωμεν τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων διὰ τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀναγκαῖον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν αὐτοῦ. Δὲν ὁμιλῶ δὲ περὶ δανείου ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ, διότι γινώσκω, ὁποῖαι ὑφίστανται δυσχέρειαι πρὸς ἐπιτυχίαν τοιούτου δανείου, γινώσκω ὅτι, ἐνόσῳ ἔχομεν ἐκκρεμεῖς τὰς σχέσεις ἡμῶν μετὰ τῶν πιστωτῶν τοῦ Κράτους, δύσκολον εἶναι ἡ Ἑλλὰς ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ νὰ εὑρῇ εὐχερῶς δάνειον. Ἐπειδὴ περὶ συμβιβασμοῦ ὁ λόγος, καίτοι πρόκειται ἐν εἰδικῇ συζητήσει τὰ περὶ τούτου νὰ συζητηθῶσι, νομίζω οὐχ ἧττον, ὅτι ἠδύνατο ὁ συμβιβασμὸς νὰ ᾖναι τετελεσμένος ἐὰν μετὰ δραστηριότητος μείζονος, μετὰ μεθόδου κρείσσονος ἐπελαμβάνετο ἡ Κυβέρνησις ἡμῶν τῶν ἀφορωσῶν εἰς τὴν συντέλεσιν τοῦ συμβιβασμοῦ διαπραγματεύσεων. Ἀλλὰ περὶ τούτου δὲν ἐνδιατρίβω σήμερον, διότι εἶναι ἐκτὸς τοῦ θέματος ἡμῶν. Δὲν δύναμαι ὅμως νὰ παραδεχθῶ, ὅτι, διότι ὑπάρχουσιν ἐκκρεμεῖς αἱ σχέσεις ἡμῶν μετὰ τῶν δανειστῶν τοῦ Κράτους, δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον εἰς ἡμᾶς νὰ προέλθωμεν εἰς τὴν σύνταξιν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Ἐὰν ἀναβάλωμεν πᾶσαν διαῤῥύθμισιν τῆς φορολογίας ἡμῶν, πᾶσαν σύνταξιν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν τῆς χώρας ἡμῶν, μέχρις οὗ συντελεσθῇ ὁ συμβιβασμός, νομίζω, ὅτι καθ’ ἣν ἡμέραν ἤθελεν οὗτος συντελεσθῆ, ἤθελεν ἴσως εὕρει ἡμᾶς ἐν χείρονι καταστάσει, ὥστε ἴσως καὶ τὸ ποσόν, τὸ ὁποῖον θέλομεν ἀναλάβει νὰ πληρώσωμεν πρὸς τοὺς ὁμολογιούχους, νὰ μὴ ᾖναι εὔκολον νὰ εὑρεθῇ. Οὐδὲν κοινὸν μεταξὺ τοῦ συμβιβασμοῦ καὶ τῆς διαῤῥυθμίσεως τῶν καθ’ ἡμᾶς, οὐδὲ εἶναι δυνατὸν νὰ προβληθῇ παρ’ αὐτῶν ἡ ἀξίωσις, ὅτι, ἐὰν ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς στέργῃ εἰς μείζονας ἐπιβαρύνσεις χάριν ὑψίστης ἐθνικῆς ἀνάγκης, χάριν αὐτῆς τῆς συντηρήσεως τοῦ Κράτους, δικαιοῦνται οὗτοι νὰ μετάσχουν εἰς τὸ ἐκ τῶν νέων ἐπιβαρύνσεων τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ προκῦψον πλεόνασμα τῶν ἐσόδων. Νομίζω, ὅτι οὐδὲ εἰς αὐτῶν τὴν διάνοιαν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλθῃ ἡ ἰδέα, ὅτι πρέπει, ἐν ὅσῳ δὲν συντελεσθῇ ὁ συμβιβασμός, νὰ εὑρισκώμεθα εἰς ἐκκρεμῆ καὶ ἀδρανῆ κατάστασιν. Ἀλλὰ προβάλλεται ἀμέσως τὸ ἐρώτημα: κατὰ τίνα τρόπον δυνάμεθα νὰ προμηθευθῶμεν τὸ δάνειον τοῦτο, ἢ μᾶλλον τίνες εἰσὶν οἱ πόροι, τοὺς ὁποίους δυνάμεθα νὰ διαθέσωμεν διὰ τὴν ὑπηρεσίαν ἑνὸς τοιούτου δανείου; Αὔξησις τῆς ὑφεστώσης φορολογίας οὔτε συζητήσεως εἶναι δεκτική, καθόσον ἐπαρκῶς εἶναι βεβαρυμένος ὁ Ἑλληνικὸς λαός. Δύναται ὅμως νὰ ἐξευρεθῇ εἷς νέος πόρος, χωρὶς ἐκ τούτου νὰ ἐπιβαρυνθῶσιν αἱ παραγωγικαὶ τῆς κοινωνίας τάξεις, ἴσως δὲ καὶ μετὰ παροχῆς οὐσιωδῶν πλεονεκτημάτων ὑπὲρ τῆς ὑγιεινῆς τῶν κατοίκων. Τοιοῦτος πόρος εἶναι τὸ μονοπώλιον τῶν οἰνοπνευμάτων ὑπὲρ τοῦ Κράτους. Ὅτε τὸ πρῶτον ἐπεβλήθη ὑπὸ τῶν οἰκονομικῶν δυσχερειῶν τοῦ Κράτους ἡ αὔξησις τῶν ἐσόδων αὐτοῦ, ὑπελήφθη ὡς προτιμοτέρα τοῦ μονοπωλίου ἡ ἐπιβολὴ φόρου ἐπὶ τῶν οἰνοπνευμάτων, ὅπως ἀφεθῇ ἐλευθέρα ἡ βιομηχανία τῆς οἰνοπνευματοποιΐας. Ἡ λειτουργία τοῦ φόρου τούτου, εἰσπραττομένου ἀπ’ εὐθείας ὑπὸ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων, προσέκοψε, καὶ ὡς ἐκ τῶν ἐγερθέντων παραπόνων ὑπὸ τῶν οἰνοπαραγωγῶν, οἵτινες ἐκ τῶν στεμφύλων παράγουσιν εἰς μικρὰς ποσότητας οἰνόπνευμα (σοῦμα), καὶ ὡς ἐκ τῶν πιέσεων καὶ καταχρήσεων, ὅσας ἐπάγεται ἡ παρέμβασις κατωτέρων ὑπαλλήλων. Ὡς ἐκ τούτου ὁ φόρος οὗτος ἀπέτυχεν, ὡς ἐκ τῶν ἐπανειλημμένων δὲ μεταῤῥυθμίσεων τοῦ σχετικοῦ νόμου ἡ πρόσοδος τοῦ Δημοσίου κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη σχεδὸν ἐμηδενίσθη. Ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ 1897 ἀναγράφεται ὡς πρόσοδος τοῦ Δημοσίου ἐκ δραχμῶν 73,770 ἐκ δικαιώματος καταναλώσεως ζύθου. Ἡ φορολογία τῶν οἰνοπνευματωδῶν ποτῶν δυσχερῶς λειτουργεῖ καὶ παρ’ ἄλλοις ἔθνεσι, κάλλιον ἡμῶν ὠργανισμένοις. Ἐν Γαλλίᾳ ἄπειροι ἐγένοντο μεταῤῥυθμίσεις τοῦ ἀρχικοῦ νόμου, μετὰ παρέλευσιν δὲ δεκάδων ἐτῶν κατωρθώθη τελευταῖον ἡ ἀπρόσκοπτος τῆς φορολογίας ταύτης ἐφαρμογή. Ἐν Ἐλβετίᾳ, μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τοῦ φόρου, λειτουργεῖ ἀπὸ τοῦ 1886 ἡ μονοπωλία τῶν οἰνοπνευμάτων ὑπὲρ τοῦ Κράτους. Ἐν Ῥωσσίᾳ ἀπὸ τῆς φορολογίας μετέβησαν κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη εἰς τὴν ὑπὲρ τοῦ Κράτους μονοπωλίαν. Ἐν Γερμανίᾳ ἐπανειλημμένως προεβλήθη τὸ μονοπώλιον, ἀλλὰ δὲν ἐγένετο ἀποδεκτόν, διότι περιελάμβανε τὸν ζῦθον. Παρ’ ἡμῖν τὸ μονοπώλιον τῶν οἰνοπνευμάτων ἐπιβάλλεται πρωτίστως ὑπὸ ὑγιεινῶν λόγων. Μὴ λειτουργουσῶν τῶν ἀγορανομικῶν διατάξεων, γίνεται χρῆσις ἢ μᾶλλον κατάχρησις οἰνοπνευματωδῶν ποτῶν, κάκιστα κατειργασμένων καὶ πολλὰ τὰ δηλητηριώδη μόρια ἐμπεριλαμβανόντων. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἡ βιομηχανία τῆς οἰνοπνευματοποιΐας προήχθη παρ’ ἡμῖν κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη ἐπαισθητῶς, καὶ ἐγκατεστάθησαν ἐργοστάσιά τινα, δυνάμενα νὰ ἁμιλλῶνται πρὸς τὰ ἐν Εὐρώπῃ λειτουργοῦντα. Ἡ πρόοδος ὅμως αὐτῶν συνετέλεσεν εἰς τὴν μόρφωσιν μικρᾶς βιομηχανίας, ἥτις ὡς ἐκ τῆς ἐλλείψεως κεφαλαίων καὶ ἐκ τῆς κερδοσκοπικῆς τάσεως ἤρξατο παράγουσα πνευματώδη ποτὰ εὐθηνὰ μὲν, ἀλλ’ ἀνθυγιεινά. Τῶν μικρῶν δὲ τούτων βιομηχάνων ὁ ἀριθμὸς ὁσημέραι αὐξάνει, ἡ δὲ νοθεία ἢ ἡ ἀτελὴς κατασκευὴ πνευματωδῶν ποτῶν τοσαύτας ἔλαβε παρ’ ἡμῖν διαστάσεις, ὥστε κινδυνεύει νὰ καταστρέψῃ καὶ τὴν μεγάλην βιομηχανίαν, ἥτις πρὸς παραγωγὴν καλῆς ποιότητος ὑπεβλήθη εἰς μεγάλας θυσίας, ἰδίως πρὸς προμήθειαν τελειοτέρων μηχανημάτων. Λόγοι λοιπὸν ὑγιεινῆς καὶ λόγοι ὑποστηρίξεως τῆς ἀξίας τοῦ ὀνόματος βιομηχανίας συνηγοροῦσιν ὑπὲρ τῆς μονοπωλίας. Ὑπάρχει ὅμως καὶ ἕτερος λόγος, ἡ ὑπὲρ τῆς σταφίδος ὀφειλομένη προστασία. Ἡ οἰνοπνευματοποίησις ἑνὸς μέρους τῆς παραγομένης σταφίδος θέλει συντελέσει εἰς τὴν ἐλάττωσιν τῶν ἀποτελεσμάτων τῆς ὑφισταμένης ἀνισοῤῥοπίας μεταξὺ τῆς παραγωγῆς καὶ τῶν ἀναγκῶν τῆς καταναλώσεως. Εἴτε τὸ λόγῳ παρακρατήσεως εἰσπραττόμενον ὑπὸ τοῦ Κράτους ποσὸν σταφίδος, εἴτε τὸ λόγῳ ἐγγείου φόρου εἰς ἀντικατάστασιν τοῦ εἰς χρήματα νῦν εἰσπραττομένου, εἴτε τὸ μὴ χρησιμοποιούμενον δι’ ἐμπορίαν, δύναται νὰ μεταβάλληται εἰς οἰνόπνευμα ἐν τοῖς διὰ λογαριασμὸν τοῦ Κράτους ἐργαζομένοις ἐργοστασίοις, καὶ νὰ ἐξάγηται εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, ἔνθα δύναται νὰ συναγωνίζηται πρὸς τὸ ἐξ ἀμυλωδῶν οὐσιῶν παραγόμενον. Παρ’ ἡμῖν τὸ οἰνόπνευμα τιμᾶται πρὸς δραχ. 1,40 ἕως 1,50 κατ’ ὀκᾶν. Τὸ ἐν Εὐρώπῃ ἐξ ἀμυλωδῶν οὐσιῶν παραγόμενον, οὗτινος κυρίως γίνεται χρῆσις, τιμᾶται πρὸς φράγκα 33–40 κατὰ ἑκατόλιτρον (77 ὀκάδες), ἤτοι κατ’ ὀκᾶν λεπτὰ 80 ἐν τῷ τόπῳ τῆς παραγωγῆς του. Δύο ὑφίστανται παρ’ ἡμῖν δυσχέρειαι διὰ τὴν εἰσαγωγὴν τῆς μονοπωλίας. Τὰ μικρὰ ῥακοσταλακτήρια, ὧν ποιοῦνται χρῆσιν οἱ ἀμπελοκτήμονες, ὑποβάλλοντες εἰς ἀποστάλαξιν τὰ στέμφυλα, καὶ τὰ ὑφιστάμενα νῦν ἐργοστάσια οἰνοπνευματοποιΐας. Τὴν πρώτην δυσχέρειαν δυνάμεθα νὰ ὑπερβάλωμεν, ἐὰν ἀφήσωμεν ἐλευθερίαν εἰς τοὺς ἀμπελοκτήμονας, ὅπως δύνωνται τὰ ἴδια αὐτῶν στέμφυλα νὰ ὑποβάλλωσιν εἰς ἀπόσταξιν, τὸ δὲ προϊὸν αὐτῶν νὰ μὴ δύνανται νὰ μεταπωλῶσιν, εἰμὴ μόνον πρὸς τὸ μονοπώλιον. Ἐν Ἑλβετίᾳ ἐνομοθετήθη πλήρης ἐλευθερία εἰς τὴν κατασκευὴν οἰνοπνεύματος ὑπὸ τῶν ἰδιοκτητῶν διὰ τῆς ἰδίας ἑκάστου αὐτῶν ἐσοδείας, δι’ οἱουδήποτε καρποῦ, ἐκτὸς τῶν γεωμήλων. Ἐκ τῆς ἐλευθερίας ταύτης τῶν γαιοκτημόνων ὑπολογίζεται ὡς ἐπερχομένη μείωσις τῆς δημοσίας προσόδου κατὰ τὸ ⅕ Ἡ δευτέρα δυσχέρεια, ἤτοι ἡ ὕπαρξις εἰδικῶν ἐργοστασίων, δύναται νὰ ὑπερβληθῇ, ἐὰν τὸ Κράτος ἢ ἡ εἰς λογαριασμὸν αὐτοῦ ἐργαζομένη ἑταιρία ὑποχρεωθῇ νὰ χρησιμοποιῇ ὅσα ἐξ αὐτῶν εἰσι καλῶς ὠργανισμένα καὶ ἐφωδιασμένα πρὸς παραγωγὴν τελείου καὶ καθαροῦ οἰνοπνεύματος καὶ ἑτέρων οἰνοπνευματωδῶν ποτῶν. Τὰ τῆς μονοπωλίας τῶν οἰνοπνευμάτων δὲν δύναται βεβαίως νὰ διαχειρισθῇ τὸ Κράτος διὰ τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων. Τὴν διαχείρισιν θ’ ἀναλάβῃ Ἑταιρία ἐργαζομένη ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἀσκουμένην ὑπὸ εἰδικῶν δημοσίων ὑπαλλήλων. Ἡ Ἑταιρία αὕτη θέλει ὑποχρεωθῇ νὰ ἐγκαταστήσῃ εἰδικὸν κατάλληλον ἐργοστάσιον ἐν Πάτραις πρὸς οἰνοπνευματοποίησιν τῆς σταφίδος, ὅπως τὸ εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν ἀποστελλόμενον οἰνόπνευμα ἦναι περιβεβλημένον ὑπὸ τῆς ἐγγυήσεως τῆς ἐπισήμου, ὅτι παρήχθη ἐκ σταφίδος. Ἡ αὐτὴ Ἑταιρία θέλει ὑποχρεωθῆ νὰ ἔλθῃ εἰς συμφωνίας μετὰ τῶν ἰδιοκτητῶν τῶν λειτουργούντων νῦν παρ’ ἡμῖν μεγάλων ἐργοστασίων, ὅπως οὐ μόνον ἀγοράσῃ τὸ ἀποτεταμιευμένον ἤδη παρ’ αὐτοῖς ποσὸν οἰνοπνεύματος καὶ οἰνοπνευματωδῶν ποτῶν ἐπὶ τιμῇ ἀφινούσῃ εἰς αὐτοὺς λογικόν τι κέρδος, ἀλλὰ καὶ συμφωνήσῃ περὶ τῆς ἐν τῷ μέλλοντι λειτουργίας αὐτῶν πρὸς παραγωγὴν οἰνοπνεύματος πληροῦντος τοὺς ὑγιεινοὺς ὅρους καὶ παραδιδομένου εἰς τὸ μονοπώλιον ἐπὶ τιμῇ καταλιπούσῃ εἰς αὐτοὺς κέρδος λογικόν. Βεβαίως ὑπὸ τὴν μονοπωλίαν ἡ μικρὰ βιομηχανία τῆς οἰνοπνευματοποιΐας, ἡ στερουμένη τῶν μηχανημάτων καὶ μέσων, δι’ ὧν παράγεται οἰνόπνευμα καλῆς ποιότητος, θέλει παύσει ἐργαζομένη. Πρὸς τοὺς ἐκ τῆς παύσεως ταύτης ζημιωθησομένους δύναται νὰ δοθῇ ἀποζημίωσις διὰ τὴν ἀξίαν τῶν ὀλίγων εἰδικῶν μηχανημάτων, ὧν δὲν δύναται νὰ γένηται ἄλλη χρῆσις. Τὸ οἰνόπνευμα καὶ τὰ οἰνοπνευματώδη ποτὰ ἐν γένει, τὰ πρὸς πόσιν χρήσιμα, θὰ πωλῶνται ἐντὸς φιαλῶν, ἐσφραγισμένων ὑπὸ τῶν πρακτόρων τῆς Ἑταιρίας. Τὸ οἰνόπνευμα τὸ χρησιμοποιούμενον ὑπὸ τῆς βιομηχανίας θὰ πωλῆται ὡσαύτως ὑπὸ τῆς Ἑταιρίας ἐντὸς δοχείων ἐσφραγισμένων καὶ περιεχόντων 10 μέχρις 100 ὀκάδων. Παρ’ ἡμῖν ἐλλείπουσι δυστυχῶς στατιστικαὶ πληροφορίαι, ὅπως ὑπολογίσωμεν τὸ περίπου κατ’ ἔτος καταναλισκόμενον ποσὸν οἰνοπνευμάτων, εἴτε πρὸς πόσιν εἴτε πρὸς ἄλλας χρήσεις. Ἐν Ἑλβετίᾳ ἡ ἐτησία κατανάλωσις τοῦ πρὸς πόσιν alcool ἀνέρχεται εἰς ἑκατόλιτρα (hectolitrs) 172,537, (λαμβάνομεν δὲ ὡς βάσιν τὴν μικροτέραν κατανάλωσιν, τὴν τοῦ 1895,) ἤτοι εἰς λίτρας 17,253,700, ἤτοι ὀκάδας 13,457,886.

Μέσος ὅρος καταναλώσεως ἐπὶ κατοίκων 3,023,449 λίτραι 5,71, ἤτοι ὀκάδες 4 45/400 κατ’ ἄτομον. Ἐὰν ἐπρόκειτο τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν νὰ παραδεχθῶμεν δι’ ἡμᾶς, ἔδει νὰ ὑπολογίσωμεν ἐτησίαν κατανάλωσιν ἐπὶ 2,500,000 κατοίκων, πρὸς ὀκάδας 4 κατ’ ἄτομον, ἐξ ὀκάδων 10,000,000. Ἀλλ’ ἐὰν παραδεχθῶμεν ὡς ἧττον τῶν Ἑλβετῶν οἰνοπνευματοπότας τοὺς ἡμετέρους συμπολίτας, καὶ ὑπολογίσωμεν μόνον 2 ὀκάδας κατ’ ἄτομον, ἤτοι τὸ ἥμισυ τοῦ ἐν Ἑλβετίᾳ καταναλισκομένου, θὰ στηριχθῶμεν ἐπὶ καταναλώσεως 5,000,000 ὀκάδων. Ἀλλὰ καὶ ἂν ἔτι τὸ καταναλώσιμον ποσὸν περιορίσωμεν εἰς μόνον ὀκάδας 3,000,000, καὶ ἂν τὸ δικαίωμα τοῦ Δημοσίου ὁρίσωμεν εἰς δραχμὴν 1 κατ’ ὀκᾶν, θὰ ἔχωμεν πρόσοδον καθαρὰν δραχ. 3,000,000. Εἰς τοῦτο δέον νὰ προστεθῇ τὸ κέρδος, ὅπερ θέλει παραχθῆ ἐκ τῶν οἰνοπνευματωδῶν ποτῶν, ἰδίᾳ δὲ τοῦ Cognac, τοῦ εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν καταναλισκομένου. Σημειωτέον δὲ, ὅτι ἡ ὑφεστῶσα τιμὴ τοῦ οἰνοπνεύματος δὲν θέλει ὑπερτιμηθῆ κατὰ λόγον τοῦ ἐπιβαρύνοντος αὐτὸ δικαιώματος τοῦ Δημοσίου. Ἐν Ἑλβετίᾳ ἐπὶ ὀκάδων 13,457,886 ὑφίσταται τὸ μονοπώλιον δαπάνας ἐκ φρ. 7,673,994, ἤτοι κατ’ ὀκᾶν 57/100 τοῦ φράγκου. Δέον δὲ νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἐν Ἑλβετίᾳ τὰ ¾ τοῦ οἰνοπνεύματος ἀγοράζονται ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς. Παρ’ ἡμῖν αἱ μὲν πρῶται ὗλαι δέον νὰ ὑπολογισθῶσι πρὸς λεπ. 60 κατ’ ὀκᾶν, αἱ δὲ ἐν γένει δαπάναι τῆς κατασκευῆς καὶ τῆς διοικήσεως εἰς λεπτὰ 20. Τῇ προσθήκῃ δὲ τῆς μιᾶς δραχμῆς ὑπὲρ τῆς μονοπωλίας, θέλει πωλεῖσθαι τὸ οἰνόπνευμα πρὸς δραχμὰς 1 80/00 κατ’ ὀκᾶν, ἤτοι κατὰ λεπτὰ 30–40 πλέον τῆς σημερινῆς. Ἠναγκάσθην νὰ μεταδώσω ὑμῖν λεπτομερείας τινὰς περὶ τοῦ μονοπωλίου τῶν οἰνοπνευμάτων, καὶ ἰδίᾳ τὰ ἀφορῶντα εἰς τὸ ἐν Ἑλβετίᾳ λειτουργοῦν μονοπώλιον, ἵνα πεισθῆτε, ὅτι δύναται νὰ λειτουργήσῃ τοῦτο καὶ παρ’ ἡμῖν ἀπροσκόπτως καὶ ἄνευ διαταράξεως τῶν κοινωνικῶν ἕξεων τῆς χώρας ἡμῶν. Δὲν νομίζω ὅτι κατὰ τῆς ἐπιβολῆς τοῦ μονοπωλίου εἶναι δυνατὸν νὰ ἐγερθῶσιν εὔλογα παράπονα παρὰ τῶν ἀμπελοκτημόνων, διότι οὐδεὶς πρόκειται νὰ ζημιωθῇ. Οἱ ἀμπελοκτηματίαι θὰ ὦσιν ἐλεύθεροι νὰ κατασκευάζωσι σοῦμαν ἐκ τῶν ἰδίων στεμφύλων. Τὰ οἰνοπνευματοποιεῖα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσι, θέλουσιν ἐξακολουθεῖ ἐργαζόμενα διὰ λογαριασμὸν τῆς Κυβερνήσεως· ἐννοεῖται δὲ, ὅτι, ἐπειδὴ παρ’ ἡμῖν ἥκιστα κατάλληλον πρὸς διοίκησιν τοιαύτης ἐπιχειρήσεως εἶναι τὸ Ὑπουργεῖον, καὶ οἱ διευθύνοντες τὰς σχετικὰς ὑπηρεσίας ὑπάλληλοι, εἶναι δυνατὸν νὰ χορηγηθῇ τὸ δικαίωμα τοῦτο εἴς τινα Ἑταιρίαν, ἐργαζομένην ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῆς Κυβερνήσεως, ἀσκουμένην δι’ εἰδικοῦ δημοσίου ὑπαλλήλου. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο τὸ θέμα, ἐπὶ τοῦ ὁποίου πρόκειται νὰ συζητήσω σήμερον. Ἐκ τῆς ἐγκαταστάσεως τοῦ μονοπωλίου, εἴτε καὶ κατὰ τὸ σύστημα τὸ κρατοῦν ἐν τῇ φορολογίᾳ τοῦ καπνοῦ, εἴτε διὰ τῆς παραχωρήσεως εἰς Ἑταιρίαν, δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν πρόσοδον τριῶν ἑκατομμυρίων, βεβαίως δὲ πρόσοδον ἀσφαλῆ 2 ἑκατομμυρίων μέχρις οὗ λειτουργήσῃ ἀπροσκόπτως. Ἔχομεν λοιπὸν τὸ ποσὸν τῶν χρημάτων, τὸ ὁποῖον μᾶς εἶναι ἀναγκαῖον διὰ τὴν ὑπηρεσίαν ἑνὸς δανείου ἐκ δραχ. 20 ἑκατομμυρίων, δανείου ἀναγκαιοτάτου διὰ τὴν ἀρτίαν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ἢ μᾶλλον διὰ τὴν προμήθειαν τοῦ ἀναγκαίου πρὸς τοῦτο ὑλικοῦ. Διὰ τοῦ δανείου τούτου καὶ διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν πιστώσεων ἐν τῷ ἐτησίῳ προϋπολογισμῷ δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν συντεταγμένην τὴν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν ἡμῶν δύναμιν. Τὴν ἐγκατάστασιν τοῦ μονοπωλίου τῶν οἰνοπνευμάτων ὑπέδειξα εἰς ὑμᾶς, ὅπως δι’ αὐτῆς δυνηθῶμεν νὰ εὕρωμεν ἓν δάνειον ἐξ 20 ἑκατομμυρίων, τὸ ὁποῖον εἶναι ἀπαραίτητον διὰ τὴν προμήθειαν τοῦ πολεμικοῦ ὑλικοῦ. Ἀλλ’ ἂν ὑπάρχωσιν ἄλλοι πόροι, ἔχοντες τὰ πλεονεκτήματα τοῦ μονοπωλίου τῶν οἰνοπνευμάτων, μὴ ἐπιβαρύνοντες δηλονότι τὰς παραγωγικὰς τῆς ἡμετέρας κοινωνίας τάξεις, οὐδεμίαν ἔχω ἀντίῤῥησιν εἰς τὴν προτίμησιν αὐτῶν. Ὑπὸ ἀξιοτίμου συναδέλφου, τοῦ ἐκ Λοκρίδος, ὑπεστηρίχθη ἄλλοτε ἡ παρ’ ἡμῖν εἰσαγωγὴ τοῦ μονοπωλίου τῆς πυρίτιδος καὶ ἐν γένει τῶν ἐκρηκτικῶν ὑλῶν, οὐ μόνον λόγῳ ταμιευτικῷ, ἀλλὰ καὶ χάριν ἔτι τῆς κοινῆς ἀσφαλείας, διότι τὰ ἐργοστάσια τὰ λειτουργοῦντα παρ’ ἡμῖν ἐγένοντο παραίτια πολλῶν δυστυχημάτων. Ἐκ τοῦ μονοπωλίου τούτου ὑπελογίσθη τὸ κέρδος τοῦ Δημοσίου εἰς ἓν ἑκατομμύριον. Ἐγένετο ὡσαύτως λόγος καὶ περὶ τοῦ μονοπωλίου τῆς κινίνης, ἐξ ἧς θὰ ἔχῃ τὸ Δημόσιον πρόσοδόν τινα καὶ θὰ παρέχῃ κινίνην καλῆς ποιότητος. Ἀλλὰ πάντων τούτων ὑπερτερεῖ τὸ μονοπώλιον τῶν οἰνοπνευμάτων, διότι δι’ αὐτοῦ ἐξυπηρετοῦνται αἱ ὑγιειναὶ συνθῆκαι τοῦ τόπου, ὑποστηρίζεται ἡ ἀληθὴς βιομηχανία, δημιουργεῖται δὲ πόρος ἀσφαλὴς τοῦ Κράτους. Ἐξ ὅσων εἶπον ὑμῖν ἐπείσθητε βεβαίως, ὅτι δὲν εὑρισκόμεθα πρὸς τῆς ἐντελοῦς ἐλλείψεως τῶν χρηματικῶν μέσων, ἅτινα κρίνονται ἀπαραίτητα διὰ τὴν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Δυνάμεθα ἄνευ βλάβης τῶν διαφόρων ὑπηρεσιῶν, ἄνευ τοῦ κινδύνου τῆς ἐλαττώσεως τῶν δημοσίων εἰσπράξεων, ἄνευ ἀνεπανορθώτου βλάβης τῶν ἀναγκαίων μέσων συγκοινωνίας, δυνάμεθα, ἐπαναλαμβάνω, νὰ αὐξήσωμεν τὰς πιστώσεις τῶν Ὑπουργείων τῶν Στρατιωτικῶν καὶ τῶν Ναυτικῶν κατὰ ποσὸν ἐπαρκοῦν εἰς τὴν κανονικὴν λειτουργίαν τοῦ τε στρατοῦ καὶ τοῦ ναυτικοῦ. Δυνάμεθα ἄνευ ἐπιβαρύνσεως τῶν παραγωγικῶν κοινωνικῶν τάξεων νὰ δημιουργήσωμεν ἕνα νέον πόρον τοῦ Κράτους, χρησιμεύοντα εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ ἀναγκαίου διὰ προμήθειαν πολεμικοῦ ὑλικοῦ δανείου. Πρὸς τοῦτο ὅμως εἶναι ἀπαραίτητον νὰ ἐγκαινισθῇ παρ’ ἡμῖν νέον κυβερνητικὸν σύστημα, νὰ ἀναλάβῃ δὲ τὴν ἐκτέλεσιν αὐτοῦ Κυβέρνησις ἰσχυρᾶς θελήσεως καὶ διανοίας. Ἐπιβάλλεται ἄρα ἡμῖν νὰ ἐξετάσωμεν, ἂν ἦναι ἐπαρκὴς ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις πρὸς ἐφαρμογὴν τοιούτου συστήματος. Εἶναι τὸ ἔργον ἡρωϊκόν, πολλαὶ θὰ ἀπαιτηθῶσι δυσχέρειαι, πολλὰ συμφέροντα θὰ προσβληθῶσι, πολλὰ παράπονα θὰ ἐγερθῶσιν ἐκ μέρους τῶν φρονούντων, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀναβληθῇ ἡ ἀνέγερσις δημοτικῶν διδακτηρίων, ἐκ μέρους τῶν φρονούντων, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀνακοπῇ ἡ κατασκευὴ νέων ὁδῶν, ἐκ μέρους τῶν φρονούντων, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπαναφέρωμεν τὰ ἐν μέρει καταργηθέντα ἐκπαιδευτικὰ τέλη, ἐκ μέρους τῶν ἐνδιαφερομένων ὑπὲρ τῆς μικρᾶς οἰνοπνευματοποιητικῆς βιομηχανίας. Ἀλλὰ Κυβέρνησις αἰσθανομένη τὴν ἀποστολὴν, ἥτις ἐπιβάλλεται εἰς αὐτὴν ἐν τοιαύτῃ κρισίμῳ ἐθνικῇ στιγμῇ, δὲν πρέπει νὰ ἐνδοιάσῃ πρὸ τῶν δυσχερειῶν τούτων. Εἶναι ἀνάγκη ἐπὶ τέλους νὰ ἀνανήψωμεν ἐκ τοῦ ληθάργου, εἰς τὸν ὁποῖον διατελοῦμεν, καὶ οὐ μόνον νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῆς ναυτικῆς καὶ στρατιωτικῆς συντάξεως ἡμῶν, οὐ μόνον ὅπως ἐξασφαλίσωμεν τὴν ἀνήκουσαν ἡμῖν μετοχὴν ἐν τῇ ἐπικειμένῃ λύσει τοῦ Ἀνατολικοῦ ζητήματος, ἀλλὰ καὶ ὅπως προλάβωμεν τοὺς ἀπειλοῦντας τὴν ἐσωτερικὴν ἡμῶν εὐημερίαν κινδύνους. Πρέπει ἐπὶ τέλους νὰ ὦμεν εἰλικρινεῖς· πρέπει νὰ βλέπωμεν τοὺς περὶ ἡμᾶς κινδύνους. Πρέπει πρὸ πάντων νὰ ἔχωμεν ὑπ’ ὄψει, ὅτι, ἐὰν κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας γίνεται λόγος περὶ δυσαρέστων τινῶν ἐπεισοδίων ἐν τοῖς κύκλοις τῶν ἀξιωματικῶν, τὰ ἐπεισόδια ταῦτα ἔχουσι τὴν ἀφετηρίαν ἐκ τῆς μὴ εὐαρέστου γενικῆς καταστάσεως τοῦ στρατοῦ ἡμῶν, δύνανται νὰ θεωρηθῶσιν ὡς σύμπτωμα καχεκτικῆς καταστάσεως, ἢ μᾶλλον ψυχολογικῆς καταστάσεως, τὴν ὁποίαν ἐδημιούργησεν ἡ ἀπόγνωσις, εἰς τὴν ὁποίαν διατελοῦσιν οἱ ἄνδρες τοῦ στρατοῦ, μὴ βλέποντες πρὸ ἑαυτῶν οὔτε σταδιοδρομίαν τινὰ, οὔτε τὴν εὐκαιρίαν νὰ ὑπηρετήσωσι τὴν πατρίδα αὐτῶν. Ἐκ τούτου ὅλα τὰ φαινόμενα, περὶ τῶν ὁποίων γίνεται λόγος. Ἡ ἔλλειψις δὲ πεποιθήσεως καὶ ἐπὶ τὴν Βουλὴν καὶ ἐπὶ τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἐπὶ τοὺς λόγους πάντων ἡμῶν δύναται νὰ ὠθήσῃ τοὺς τολμηροτέρους αὐτῶν εἰς διαβήματα ἐπιβλαβῆ καὶ ἥκιστα ἐθνωφελῆ. Διατὶ λοιπὸν, ἐνῷ γινώσκομεν τὸ φάρμακον πρὸς θεραπείαν τῆς κοινωνικῆς νόσου, διατὶ τοῦ φαρμάκου τούτου τὴν λῆψιν νὰ ἀναβάλλωμεν; Διατὶ νὰ μὴ ἀποδεχθῶμεν ἀμέσως καὶ ἄνευ τῆς ἐλαχίστης ἀναβολῆς τὴν πολιτικὴν, τὴν ὁποίαν ἐπιβάλλουσιν αἱ περιστάσεις, τὴν ὁποίαν ὑποδεικνύει αὐτὸ τὸ ἔθνος, καὶ ἥτις καὶ μόνη δύναται νὰ ὁδηγήσῃ ἡμᾶς εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἐθνικῶν πόθων; Εἶναι ἀνάγκη ἡ Βουλὴ νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς τὴν Κυβέρνησιν τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ 1897, μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ τὸν μεταῤῥυθμίσῃ κατὰ τρόπον τοιοῦτον, ὥστε νὰ ἦναι δυνατὸν διὰ τῆς ἐφαρμογῆς αὐτοῦ νὰ ἐπιτευχθῇ ἡ στρατιωτικὴ καὶ ναυτικὴ σύνταξις τῆς χώρας, χωρὶς τὸ παράπαν νὰ παραβλαφθῇ ἡ οἰκονομικὴ σύνταξις τῆς χώρας. Ἔχει ἡ πλειονοψηφία τὸ θάῤῥος νὰ προβῇ εἰς τοιαύτην ἀπόφασιν; θὰ ἦναι ἀξία συγχαρητηρίων ἐκ μέρους τοῦ ἔθνους. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλεγε πρό τινων ἡμερῶν ἐντεῦθεν, ὅτι οὐδὲν δύναται νὰ πράξῃ περισσότερον τῶν ὅσων ἔπραξε· τὸ μόνον κατόρθωμά του ἦτο νὰ περιορίσῃ τὰς δαπάνας τῆς διοικήσεως εἰς 67 ἑκατομμύρια,—ὅπερ ὅμως δὲν εἶναι ἀληθὲς, ὡς δι’ ἀριθμῶν ἐπισήμων ἀπέδειξα—πέραν δὲ τούτου πρέπει νὰ εὑρεθῶσιν ἰσχυρότεροι βραχίονες, ἀναστήματα ὑψηλότερα, ἵνα ἀναλάβωσι τὸ ἔργον τῆς εὑρέσεως τῶν διὰ τὴν στρατιωτικὴν καὶ ναυτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας χρηματικῶν μέσων. Οἱ ἀριθμοὶ, τοὺς ὁποίους ὑπέδειξα ὑμῖν, ἀποδεικνύουσιν, ὅτι δὲν εἶναι κεκλεισμένη ἡ θύρα πρὸς εὕρεσιν τῶν μέσων τούτων. Ἀλλὰ καὶ πρὸς εὕρεσιν τῶν χρηματικῶν μέσων καὶ πρὸς ἐγκαίνισιν νέου Κυβερνητικοῦ συστήματος καὶ πρὸς πραγματοποίησιν ἐθνικῆς πολιτικῆς, ἣν ἐπιβάλλουσιν αἱ περιστάσεις, ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἀπεδείχθη ἀνεπαρκής. Ἀπέδειξε τὴν καθυστέρησιν καὶ ἀνεπάρκειαν αὐτῆς ἡ μέχρι τοῦδε πολιτεία της. Ὅσα οἱ πρὸ ἐμοῦ λαλήσαντες ῥήτορες ἐκ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως εἶπον ὑμῖν ἐντεῦθεν, ὅσα κἀγὼ μετέδωκα ὑμῖν, καὶ ἰδίᾳ ὅσα ὁ ἴδιος Πρωθυπουργὸς ὡμολόγησε διὰ τῆς τελευταίας αὐτοῦ ἀγορεύσεως, πείθουσιν ὑμᾶς βεβαίως, ὅτι ἡ Κυβέρνησίς μας ἐν τῇ διεξαγωγῇ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος οὐδεμίαν ἐπέδειξε κυβερνητικὴν εὐτολμίαν καὶ δεξιότητα, ἐξηλέγχθη δὲ ὅλως ἀνεπαρκής. Ἡ Κυβέρνησις ἐξηλέγχθη καθυστερήσασα εἰς τὴν ἐκ τῶν ἐνόντων παρασκευὴν τῶν στρατιωτικῶν καὶ ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας. Ἐξηλέγχθη ὡς μὴ κατανοοῦσα τὸ κρίσιμον τῶν περιστάσεων, ἐν αἷς εὑρίσκεται ἡ πατρὶς ἡμῶν. Ἐξηλέγχθη ὡς ἀνεπαρκὴς πρὸς λῆψιν τῶν ἀναγκαίων μέτρων διὰ τὴν στρατιωτικήν, τὴν ναυτικὴν καὶ τὴν οἰκονομικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Αὐτὸς ὁ Πρωθυπουργὸς ὡμολόγησεν ἐντεῦθεν, ὅτι οὐδὲν δύναται νὰ πράξῃ πρὸς τοῦτο, ὑπολαβὼν ὡς ἐπαρκὲς κατώρθωμά του τὸν ἰδανικὸν περιορισμὸν τῶν δαπανῶν τῆς διοικήσεως εἰς 67,000,000, ἐνῷ οἱ προκάτοχοί του διώκουν μὲ 61,000,000. Θὰ κληθῆτε μετ’ ὀλίγον νὰ δώσητε ψῆφον ἐπὶ ζητήματος ἐμπιστοσύνης. Ἡ ψῆφος ὑμῶν ἔχει διπλῆν ἔννοιαν. Ἡ μὲν ἀνάγεται εἰς τὴν ἐπιδοκιμασίαν ἢ ἀποδοκιμασίαν τῶν πεπραγμένων ὑπὸ τῆς Κυβερνήσεως, ἡ δὲ ἀνάγεται εἰς τὴν τηρητέαν ἐν τῷ μέλλοντι πολιτικήν, τὴν ὑπὸ τῶν σημερινῶν περιστάσεων ἐπιβαλλομένην. Οὐδεμίαν δ’ ἔχω ἀμφιβολίαν, ὅτι διερμηνεύοντες τὸ φρόνημα τοῦ ἔθνους, θέλετε ἄρει τὴν μέχρι τοῦδε χορηγηθεῖσαν παρ’ ὑμῶν πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ἐμπιστοσύνην. Πιστεύω, ὅτι δὲν θέλετε θεωρήσει ὡς πραγματοποιουμένην τὴν ἐντολὴν ὑμῶν διὰ τῆς καταργήσεως τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, διὰ τῆς καταργήσεως τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, διὰ τῆς καταργήσεως τοῦ περὶ μονιμότητος τῶν ὑπαλλήλων νόμου καὶ διὰ τῆς κατασκευῆς ὁδῶν, ἥτις οὐδὲν ἔχει τὸ κατεπεῖγον. Πέπεισμαι ὅτι θέλετε καλῶς ἐκτιμήσει τὰς ἐκτάκτους καὶ κρισίμους στιγμὰς, ἃς διανύει τὸ ἔθνος ἡμῶν, καὶ θέλετε ἐννοήσει, ὅτι ἡ σημερινὴ Κυβέρνησις ἀπεδείχθη καὶ εἶναι ἀνεπαρκὴς, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὰς σημερινὰς περιστάσεις καὶ ὁδηγήσῃ τὴν χώραν εἰς τὸν προορισμόν της. Ἀλλὰ, καὶ ἐὰν ἐξ ἐσφαλμένης ἀντιλήψεως τῶν περιστάσεων, ἢ ἐκ πλάνης, δώσητε λευκὴν ψῆφον, οὐδεμίαν πρέπει νὰ ἔχητε ἀμφιβολίαν, ὅτι, εἴτε παρ’ ὑμῶν αὐτῶν, μᾶλλον φωτιζομένων, εἴτε ὑπὸ τῶν διαδόχων σας, θὰ ἐπιβληθῇ ἡ ἐθνικὴ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἅπαν τὸ ἔθνος ἀσπάζεται, καὶ ἥτις θέλει ὁδηγήσει αὐτὸ εἰς τὴν πραγματοποίησιν τῶν εὐλόγων πόθων του.

§18ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Στάης ἔχει τὸν λόγον.

§19ΣΤΑΗΣ. Ἐὰν πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συνεδρίασις μέχρι τοῦ πέρατος τῆς συζητήσεως, καὶ ἐπιθυμῇ ἡ Βουλὴ, δυνάμεθα νὰ διακόψωμεν ἐπ’ ὀλίγον· ἐὰν ὅμως πρόκειται νὰ ἐξακολουθήσῃ καὶ αὔριον, τότε νὰ λυθῇ ἡ συνεδρίασις.

§20Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον εὔχομαι, εἶναι νὰ δοθῇ πέρας εἰς τὴν συζήτησιν, διότι πάνθ’ ὅσα λέγονται ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ ἀκούονται ὑπὸ τῶν ἀκροωμένων ἡμῶν, δὲν εἶναι πάντα ἐξ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα ἠδύναντο νὰ λέγωνται, οὐδέ εἰσι χρήσιμα εἰς τὰ συμφέροντα τοῦ Κράτους. Ἐπεθύμουν νὰ τεθῇ τέρμα, διότι οὐδὲ νομίζω ὅτι ὑπάρχει ἀνάγκη περισοτέρων πρὸς φωτισμὸν τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ δημοσίου φρονήματος. Οἱ Κύριοι, οἱ ὁποῖοι θέλουσι νὰ ἀγορεύσωσι, βεβαίως θέλουσιν ἀγορεύσει, ἐπιθυμῶ ὅμως νὰ τελειώσωμεν τὴν συζήτησιν ταύτην σήμερον. Διὰ τοῦτο, ἐὰν οἱ Κύριοι θέλωσι νὰ διακόψωμεν τὴν συνεδρίασιν καὶ νὰ ἐπανέλθωμεν μετὰ ἡμίσειαν ὥραν, δεχόμεθα, ἄλλως νὰ ἐξακολουθήσωμεν μέχρι τέλους.

§21ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Νὰ ἐξακολουθήσωμεν.

§22ΣΠ. Ε. ΣΤΑΗΣ. Καὶ ἐγὼ, κύριοι συνάδελφοι, ἀσπαζόμενος τὴν γνώμην τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, θὰ προσπαθήσω, ὁμιλῶν περὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, νὰ περιορισθῶ ἐντὸς τοῦ θέματος. Ὀφείλω ὅμως εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ εὐχαριστήσω τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος κατέθηκε πάντα τὰ σχετικὰ τῇ συζητουμένῃ ὑποθέσει.

§23ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Πότε τὰ κατέθηκε;

§24ΣΤΑΗΣ. Κατετέθησαν τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην, διότι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀγορεύων τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἔλεγεν (ἀναγινώσκει): «Ποῖα ἔγγραφα νὰ καταθέσωμεν; Τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ὑπάρχουσιν ἐν τοῖς ἀρχείοις τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν, εἰσὶν ἔγγραφα, ἐν οἷς ἐκτίθενται αἱ ἐνέργειαι, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις μετῆλθεν ἐν Κρήτῃ καὶ ἐν Εὐρώπῃ. Ταῦτα τὰ ἔγγραφα δὲν λέγουσιν ἄλλο τι ἢ ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βεβαιοῦμεν ἡμεῖς.» Πᾶν δ’ ὅ,τι ἐβεβαίωσεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὑπάρχει ἔντυπον πρὸ ἡμῶν· ἄρα τὰ ἔγγραφα κατετέθησαν. Καὶ ἀληθῶς κατετέθησαν, διότι ἀκριβῶς γινώσκομεν τὴν πολιτείαν τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ ζητήματι τούτῳ, καὶ τὴν γινώσκομεν μεθ’ ὅλων τῶν λεπτομερειῶν, τῶν ὁποίων πᾶς τις ἔχει ἀνάγκην, ἵνα συζητήσῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου θέματος. Ποῖαι δὲ εἶναι αἱ λεπτομέρειαι, αὐτὸς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εὐθὺς κατωτέρω ἀναφέρει ἐν τῇ ἀγορεύσει, τῇ πρὸ μικροῦ μνημονευθείσῃ (ἀναγινώσκει): «Ἡμεῖς πολιτικὴν εἴχομεν (λέγει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως) μέχρι τοῦ χρόνου, κατὰ τὸν ὁποῖον διεπράχθησαν αἱ σφαγαὶ ἐν Χανίοις, πολιτικὴν εἴχομεν, νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνωμεν τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα, ἵνα προβῇ μέχρι τῆς ἐπαναστάσεως. Ἀλλὰ μετὰ τὴν διάπραξιν τῶν σφαγῶν μετεβάλομεν θέσιν, ἐπιθυμοῦντες καὶ προσπαθοῦντες, ἐπειδὴ ἐβλέπομεν, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὴ ἡ ἐκπλήρωσις τῶν πόθων τοῦ Ἑλληνισμοῦ καὶ τῶν πόθων τῶν Κρητῶν, ἐπιθυμοῦντες καὶ προσπαθοῦντες, λέγω, νὰ συντελέσωμεν, ἵνα ὁ Κρητικὸς λαὸς ἀποκτήσῃ ὅσον οἷόν τε περισσότερα δικαιώματα καὶ προνόμια.» Ἰδοὺ ἑπομένως πάντα τὰ ἔγγραφα, τ’ ἀναγκαιοῦντα πρὸς συζήτησιν τῆς ἐνεργείας τῆς Κυβερνήσεως ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καθορίζει ἀκριβῶς τὰ ὅρια, ἐντὸς τῶν ὁποίων περιλαμβάνεται ἡ δρᾶσις τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὴν τελευταίαν Κρητικὴν ἐπανάστασιν, τὴν συνταράξασαν σύμπαντα τὸν Ἑλληνισμὸν, ἐλεύθερον καὶ δοῦλον. Τὰ ὅρια ταῦτα εἶναι δύο σημεῖα, κατὰ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, καὶ τὰ δύο ταῦτα σημεῖα θέλω καὶ ἐγὼ ἐξετάσει, καὶ μόνον ταῦτα. Θὰ ἐξετάσω τὴν κυβερνητικὴν δρᾶσιν μέχρι τῆς στιγμῆς τῶν σφαγῶν, ἵνα ἴδωμεν, ἐὰν αὕτη ἦτο πράγματι ὁποία ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἰσχυρίζεται ὅτι ἦτο, τουτέστιν ἐὰν σκοπὸν εἶχε νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνῃ τὸν Κρητικὸν λαὸν πρὸς ἐπανάστασιν, καὶ μετὰ τὰς σφαγὰς θὰ ἐξετάσω, ἂν πράγματι ἡ Κυβέρνησις ἐπεδίωξε νὰ ἐπιτύχῃ «ὅσον οἷόν τε περισσότερα δικαιώματα καὶ προνόμια ὑπὲρ τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ». Τὸ θέμα βεβαίως συνεζητήθη τοσοῦτον εὐρέως, ὥστε πᾶς τις δύναται νὰ εἴπῃ, ὅτι σχεδὸν ἐξηντλήθη, εἶναι δὲ ὀχληρότατον νὰ ἐπανέρχηταί τις ἐπὶ τῶν ἤδη λεχθέντων· διότι, ἐὰν δὲν προκαλῇ ἄλλο τι, βεβαίως προκαλεῖ τὴν ἀποχώρησιν τῶν συναδέλφων ἐκ τῆς αἰθούσης ταύτης, ἐγὼ δὲ δὲν εἶμαι ἐξ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἐπιθυμοῦσι ν’ ἀγορεύωσι κενῶν ὄντων τῶν ἐδωλίων, ἐνίοτε μάλιστα ἔχω τὴν ἰδιοτροπίαν νὰ προτείνω καὶ ἐνστάσεις περὶ μὴ ἀπαρτίας, ἵνα οὕτω λαμβάνω τὴν εὐχαρίστησιν νὰ βλέπω ἀγορεύων πάντας τοὺς φίλους τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ παρόντος μὴ ἀνησυχεῖτε. Σᾶς βεβαιῶ, ὅτι δὲν διατρέχετε τοιοῦτον κίνδυνον (γέλως). Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως πολιτικὴν εἶχε μέχρι τῆς 12 Μαΐου 1896 νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνῃ τὸν Κρητικὸν λαὸν πρὸς ἐπανάστασιν! Ἄς ἐξετάσωμεν ἐὰν εἶχεν ὄντως τοιοῦτον σκοπὸν καὶ ἂν ἡ ἐνέργειά του ἦτο σύμφωνος πρὸς τὴν ὑποδεικνυομένην πολιτείαν του. Τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὴν 23 Ἀπριλίου 1895, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Κρητικὴ Βουλὴ ἐπανέλαβε τὰς ἐργασίας αὑτῆς μετὰ ἑξαετῆ διακοπήν; Διότι γινώσκετε πάντες, ὅτι τὴν 23 Ἀπριλίου 1895 ἡ Κρήτη εὑρίσκετο ἤδη ἐν ἐπαναστάσει μὴ ἐκδηλωθείσῃ, ἀλλ’ ἐπαπειλουμένῃ. Εἶναι γνωστὸν ἐπίσης, ὅτι ὀλίγον μετὰ τὴν ἔναρξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Κρητικῆς Βουλῆς οἱ ἐν Ἀθήναις Κρῆτες, οἱ ἔγκριτοι καὶ ὑψηλὰ κατέχοντες ἀξιώματα, ὑπέβαλον ὑπόμνημα πρὸς τὸν Πρόεδρον τῆς συνεδριαζούσης Κρητικῆς Βουλῆς.

§25ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Πότε;

§26ΣΤΑΗΣ. Εἶπον, ὀλίγον μετὰ τὴν 23 Ἀπριλίου 1895, κατὰ Μάϊον τοῦ 1895. Διὰ τοῦ ὑπομνήματος τούτου ὑπεδεικνύετο, ὡς ἀπαραιτήτως ἀναγκαῖον νὰ ζητηθῇ διὰ τῆς Κρητικῆς Βουλῆς ἡ κατάργησις τοῦ φιρμανίου, διὰ τοῦ ὁποίου εἶχε καταργηθῆ ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας καὶ ἡ τροποποίησις αὐτῆς ἐν τοῖς πλείστοις. Ἡ Κυβέρνησις ἔλαβε γνῶσιν τοῦ ἀποσταλέντος εἰς τὴν Κρητικὴν Βουλὴν ὑπομνήματος διὰ τοῦ γενικοῦ προξένου τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις, ἐθορυβήθη καὶ ἐζήτησε πάσῃ θυσίᾳ νὰ παραπείσῃ τὸν Πρόεδρον τῆς Κρητικῆς Βουλῆς καὶ τοὺς Βουλευτὰς Κρῆτας νὰ μὴ εἰσαγάγωσι τὸ ὑπόμνημα ἐκεῖνο εἰς τὴν Κρητικὴν Βουλήν, διότι διέβλεπεν, ὅτι ἡ μὴ ἀποδοχὴ τῶν ἐν τῷ ὑπομνήματι ὅρων θὰ ἐπετάχυνε τὴν ἔκρηξιν τῆς, ὡς πρὸ ὀλίγου ἔλεγον, ἐπαπειλουμένης ἐπαναστάσεως. Πολλαὶ καὶ ποικίλαι κατεβλήθησαν προσπάθειαι ὑπὸ τοῦ γενικοῦ προξένου τῆς Ἑλλάδος ἐν Κρήτῃ, ἵνα ἀναχαιτίσῃ τὸν Πρόεδρον τῆς Κρητικῆς Βουλῆς καὶ τοὺς Βουλευτὰς, οἱ ὁποῖοι ἐσκόπουν νὰ ὑποβάλωσι καὶ ἀπαιτήσωσι τὴν παραδοχὴν τῶν διὰ τοῦ ὑπομνήματος αἰτουμένων...

§27ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κατὰ Μάϊον τοῦ 1895;

§28ΣΤΑΗΣ. Μάλιστα... Κατώρθωσεν ὁ γενικὸς πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις νὰ διαιρέσῃ τοὺς Κρῆτας Βουλευτάς. Τοιαύτη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἡ προσπάθεια τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα μὴ ἐνθαῤῥύνῃ εἰς ἐπανάστασιν τοὺς Κρῆτας, προσπάθεια ἀσύνετος, εἰς οὐδὲν ἄλλο συντελέσασα ἢ εἰς τὸ νὰ προπαρασκευάσῃ τὸ πεδίον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἤθελον λάβει χώραν τὰ πρῶτα τῆς ἐπαναστάσεως γεγονότα, διότι ἡ διαίρεσις αὕτη, τὴν ὁποίαν ἔφερεν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις διὰ τοῦ γενικοῦ προξένου αὑτῆς ἐν Χανίοις, συνεννοουμένου μετὰ τοῦ γενικοῦ διοικητοῦ Καραθεοδωρῆ πασσᾶ ἐν Κρήτῃ, οὐδὲν ἄλλο ἦτο ἢ προπαρασκευὴ εἰς ἐπανάστασιν. Ἀλλ’ οὐδὲ τὰ ἔγγραφα καὶ τὰ τηλεγραφήματα καὶ οἱ ἐπὶ τούτῳ ἀπεσταλμένοι εἰς Κρήτην κατώρθωσαν νὰ πείσωσι τοὺς Βουλευτὰς, ὅπως μὴ ὑποβάλωσι τὸ ὑπόμνημα. Διὸ ὁ γενικὸς πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις, ἐκ συμφώνου μετὰ τοῦ Καραθεοδωρῆ πασσᾶ καί τινων Χριστιανῶν καὶ Τούρκων Βουλευτῶν, ἀπεφάσισαν νὰ προβῶσιν εἰς τὸ γνωστὸν πραξικόπημα, τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν τῆς Κρητικῆς Βουλῆς, καίτοι τὸ δίμηνον χρονικὸν διάστημα τῶν ἐργασιῶν αὐτῆς δὲν εἶχε παρέλθει. Ἡ παράνομος αὕτη λῆξις τῶν ἐργασιῶν τῆς Κρητικῆς Βουλῆς εἶχεν ὡς ἀποτέλεσμα ἄμεσον τὴν κήρυξιν τῆς ἐπαναστάσεως, διότι ἡ λῆξις τῶν ἐργασιῶν τῆς Κρητικῆς Βουλῆς ἀμέσως ἔφερε τὴν σύστασιν τοῦ πυρῆνος τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως. Οὕτω δὲ ἐγεννήθη ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης χρονολογεῖται ἡ ἐπίσημος ἀνακήρυξις τῆς ἐπαναστάσεως τῆς Κρήτης, ἡ ὁποία βεβαιοῦται διὰ τοῦ ἑξῆς ἐπισήμου ἐγγράφου, ὅπερ ἀπηύθυνεν ὁ πρῶτος πυρὴν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως πρὸς τὸν Κρητικὸν λαὸν (ἀναγινώσκει): «Ἀγαπητοὶ συμπατριῶται. «Ἡ κατάστασις τῆς ἡμετέρας πατρίδος δὲν ἦτο καλὴ κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη, ὑπὸ πᾶσαν μὲν ἔποψιν, ἰδίᾳ ὅμως λόγῳ δημοσίας ἀσφαλείας· ἀλλὰ κατὰ τοὺς τελευταίους μῆνας κατέστη πλέον ἀφόρητος, ἕνεκα τῶν διαπραττομένων φόνων ὑπὸ τῶν Μωαμεθανῶν κατὰ τῶν ἐργατικῶν καὶ φιλησύχων Χριστιανῶν. «Ἐνθυμεῖσθε τοὺς φόνους, οἵτινες διεπράχθησαν εἰς Κυδωνίαν κατὰ τῶν ὁπλαρχηγῶν ἐκ τῶν ἐπιφανεστέρων τῆς ἡμετέρας νήσου. Δὲν ἐλησμονήσατε δὲ καὶ τὰ γεγονότα τοῦ Ἀποκορώνου, καθ’ ἃ τὰ ὄργανα τῆς ἐξουσίας, οἱ Ἀλβανοὶ καὶ ἐντόπιοι Μουσουλμάνοι χωροφύλακες, ἐφόνευσαν ἀόπλους καὶ εἰρηνικούς Χριστιανοὺς ἄνευ λόγου, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἔνοπλοι Χριστιανοὶ περὶ τοὺς 1500 ἐπολιόρκησαν τὴν ἕδραν τῆς διοικήσεως Σφακίων καὶ ἠναγκάσθησαν νὰ συμπλακῶσι μετὰ τοῦ στρατοῦ. «Κατόπιν συνέβησαν τὰ αὐτὰ ἐν ἄλλῃ ἐπαρχίᾳ τῆς νήσου, εἰς Σέλινον, ὅπου ἐντὸς 15 ἡμερῶν ἐφονεύθησαν 8 φιλήσυχοι Χριστιανοί. Σήμερον δὲ συμβαίνουσι ταῦτα εἰς τὰ πρόθυρα τῆς πρωτευούσης, καὶ αὔριον πιθανὸν νὰ συμβῶσι τὰ ἴδια ἀλλαχοῦ. «Γνωρίζετε ἐπίσης, ὅτι αἱ προβλεπόμεναι περιστάσεις, οὐ πρὸ πολλοῦ παρεκίνησαν τοὺς ἐν Ἀθήναις ἀρίστους συμπατριώτας μας νὰ γράψωσι πρὸς τὴν Βουλήν μας, ὅπως ζητήσῃ ὅ,τι κατὰ τὸ 1889 ἐχάσαμεν καὶ κἄτι μάλιστα παραπάνω, ἤτοι νὰ ζητήσῃ τὸ πρώην καθεστὼς μὲ βελτιώσεις· ἀλλ’ ἡ Βουλή μας ἔκλεισε, χωρὶς νὰ κάμῃ περὶ τῶν ἀφαιρεθέντων προνομίων μας λόγον. «Αἱ ἐξωτερικαὶ περιστάσεις εἶναι σήμερον εὐνοϊκαὶ» (καὶ παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προσοχήν της) «καὶ καθ’ ἑκάστην γίνονται εὐνοϊκώτεραι διὰ τοὺς ὑποδούλους λαοὺς τῆς Τουρκίας, διότι ἡ Χριστιανικὴ Εὐρώπη ἤρχισε νὰ ἀναγνωρίζῃ τὰ ἀνθρώπινα δίκαια τῶν ὑποδούλων καὶ νὰ θέτῃ αὐτοὺς ὑπὸ τὴν προστασίαν της». (Ἂς ἀκούσῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τί λέγουσιν οἱ ἐνθουσιώδεις νέοι, οἱ ἐστερημένοι πάσης πείρας καὶ μηδαμῶς γνωρίζοντες τὴν πολιτικὴν κατάστασιν τῆς Εὐρώπης!) «Διὰ τοὺς λόγους λοιπὸν τούτους, ἤτοι διὰ τὴν ἐσωτερικὴν κατάστασιν τῆς ἡμετέρας νήσου καὶ ἕνεκα τῆς ἀκατασχέτου ὁρμῆς τῶν περιστάσεων, ἐκρίναμεν ἀναγκαῖον νὰ συνέλθῃ ὁ Χριστιανικὸς λαός, ἵνα σκεφθῇ περὶ τῆς τύχης αὑτοῦ. «Θεωροῦμεν δὲ κατάλληλον παρά ποτε ἄλλοτε τὴν περίστασιν, ἵνα ὑψώσωμεν καὶ ἡμεῖς τὴν φωνήν μας ὑπὲρ τῶν δικαίων μας, καὶ ἀποτεινόμενοι πρὸς τὰς φιλανθρώπους Εὐρωπαϊκὰς Κυβερνήσεις, ἱκετεύσωμεν αὐτάς, ὅπως ἀναγνωρίσωσι καὶ ὑποστηρίξωσι τὰ δίκαια ἡμῶν, ὡς ἀνεγνώρισαν καὶ ἐπιμένουσι παρὰ τῇ Ὑψηλῇ Πύλῃ νὰ παραδεχθῇ τὰ δίκαια τῶν Χριστιανικῶν λαῶν, οἵτινες μάλιστα δὲν ἔχουσι θυσιάσει ὅσα ἡ Κρήτη πρὸς τελείαν ἀπελευθέρωσιν αὐτῆς. «Ἐπειδὴ ὅμως τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ζητηθῇ ἡ βελτίωσις τοῦ πολιτεύματός μας καὶ ἡ καλλιτέρευσις τῆς καταστάσεως τῆς ἡμετέρας πατρίδος, θὰ ἦναι εἰρηνικά, διότι θὰ στηρίζωμεν τὰ αἰτήματά μας ἐπὶ τοῦ δικαίου, ὅπερ ἔχομεν ὑπὲρ ἡμῶν, προτρέπομεν πάντα φιλόπατριν ἐπαρχιώτην νὰ μὴ προβῇ, ὅσῳ καὶ ἂν προκαλῆται, εἰς ἀντεκδικήσεις ἢ ἄδικα ἔργα, διότι ταῦτα ἀντιστρατεύονται εἰς τὰ συμφέροντα τῆς ἐνδόξου ἡμῶν πατρίδος. «Ὄθεν πρὸς τὸν εἰρημένον σκοπὸν καλοῦμεν ἅπαντας τοὺς συμπατριώτας ἡμῶν, τὸν Χριστιανικὸν λαὸν τῆς νήσου, ἵνα παρευρεθῇ, καθ’ ὅσον εἶναι αὐτῷ δυνατόν, τὴν 3 Σεπτεμβρίου ἐ. ἔ. εἰς θέσιν Κλῆμα, κειμένην μεταξὺ Σφακίων καὶ τῆς ἐπαρχίας Ἀποκορώνου, ὅπου θέλει ληφθῆ ἡ ὁριστικὴ ἀπόφασις καὶ θέλουσι συνταχθῇ τὰ σχετικὰ ἔγγραφα. «Ἐξεδόθη τῇ 20 Αὐγούστου 1895 ἐν Χανίοις». Τί ἔπραξεν ἡ Κυβέρνησις, ἵνα παρεμποδίσῃ κατὰ τὸ πρῶτον τοῦτο βῆμα, ἵνα μὴ ἐνθαῤῥύνῃ, ὡς ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, τοὺς Κρῆτας εἰς ἐπανάστασιν; Ἀκριβῶς ὅ,τι δὲν ἔπρεπε νὰ πράξῃ, ἀκριβῶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἐξώθει τοὺς Κρῆτας εἰς ἐπανάστασιν. Διότι, ἐνῷ ἀφ’ ἑνὸς ἔκλεισε τὴν Κρητικὴν Βουλήν, ἀφ’ ἑτέρου δὲν εἶχε τὴν ἱκανότητα, δὲν εἶχε τὴν δύναμιν νὰ πείσῃ τὸν πρῶτον πυρῆνα τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὅτι δὲν ἦτο ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἠδύναντο νὰ ζητήσωσι τὴν μεταβολὴν τοῦ καθεστῶτος, δὲν ἦτο ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς ἠδύνατο νὰ βοηθήσῃ αὐτούς, ἀλλὰ καὶ ἠδύνατο καὶ δὲν ἠδύνατο, κατὰ τὴν γνωστὴν μέθοδον, φανερὰ μὲν μειλίχιος, κρυφίως δὲ πολέμιος πρὸς τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως. Καὶ μονονουχὶ συνεταιρίσθη μετὰ τοῦ Καραθεοδωρῆ πασσᾶ καὶ ἀπεφάσισαν ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τοῦ γενικοῦ προξένου τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις τὴν καταδίωξιν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως. Οὕτως ἐξηναγκάσθη ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως νὰ εἰδοποιήσῃ τὰ μέλη αὑτῆς, τὰ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις τοῦ Κράτους εὑρισκόμενα, ὅτι πρέπει νὰ συνέλθῃ εἰς γενικὴν συνάθροισιν ὁ Κρητικὸς λαός. Πράγματι δὲ τὴν 3 καὶ 10 Σεπτεμβρίου 1895 ἐν Κλήματι καὶ Κράπῃ συνῆλθεν ὁ Κρητικὸς λαός, ὄχι, ὅπως ἐφρόνει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὅπως διεβεβαίωσεν ἐν τῇ ἀγορεύσει του, ὄχι ὀλίγοι τινὲς, ἀλλ’ ὁ λαὸς τῆς Κρήτης συνῆλθεν ἐν Κλήματι καὶ Κράπῃ, ἀνεγνώρισεν ἐπισήμως τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ συνέταξε τὸ γνωστὸν ὑπόμνημα τῶν Χριστιανῶν τῆς Κρήτης, τὸ ὑποβληθὲν εἰς τὰς Εὐρωπαϊκὰς Κυβερνήσεις. Περὶ τοῦ ὑπομνήματος τούτου δὲν θὰ ὁμιλήσω, διότι ὡμίλησαν ἄλλοι συνάδελφοι. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐγκαίρως διὰ τοῦ γενικοῦ αὑτῆς ἐν Χανίοις προξένου ἔλαβε γνῶσιν τοῦ ὑπομνήματος τούτου. Τί δ’ ἔπραξε τότε, ἵνα μὴ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς Κρῆτας εἰς ἐπανάστασιν; Πόλεμον κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, πόλεμον, καταδίωξιν ἀμείλικτον! Ὁ πόλεμος καὶ ἡ καταδίωξις ἐκ μέρους τοῦ γενικοῦ προξένου τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ γενικοῦ διοικητοῦ τῆς Κρήτης κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως ἠνάγκασαν αὐτήν, ὅπως ἀπὸ εἰρηνικῆς ἐπιτροπῆς μετατραπῇ εἰς πολεμικήν. Ἀνέλαβε τὰ ὅπλα, καὶ ἀπεφάσισεν ἐῤῥωμένως ν’ ἀντισταθῇ κατὰ τῶν παρεκτροπῶν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ καὶ τοῦ τουρκικοῦ ὄχλου καὶ τῶν ἄλλων ὀρδῶν τῶν Βεγγαζίων καὶ τῶν Χαλικούτιδων, οἱ ὁποῖοι πάντες συλλήβδην κατεδίωκον ἀμειλίκτως τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως. Ἀλλὰ ὁ γενικὸς πρόξενος τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις ὑπεκίνει τὴν καταδίωξιν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, διότι ἡ Κυβέρνησίς του ἐνόμιζεν, ὅτι διὰ τῆς καταδιώξεως ταύτης θὰ εὕρισκε τὴν ἀπολεσθεῖσαν ἡσυχίαν αὑτῆς, ὑπὲρ τῆς ὁποίας θὰ ἠδύνατο νὰ θυσιάσῃ ὄχι μόνον τὴν Κρήτην, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐλευθέραν Ἑλλάδα (Θόρυβος). Αὐτὴ ἦτο ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως. Εἶναι γεγονότα πάντα ταῦτα, ὡς ἐξάγεται ἐκ μεμαρτυρημένων ἐγγράφων, τὰ ὁποῖα ἔχομεν εἰς χεῖρας ἡμῶν, καὶ τὰ ὁποῖα ἂν σᾶς ἐπιδείξωμεν, θὰ εἴπητε ὅτι εἶναι ψευδῆ. Ἀλλὰ ταχέως θὰ ἔλθῃ στιγμή, καθ’ ἣν δὲν θὰ δύνασθε πλέον ν’ ἀμφισβητήσητε τὸ κῦρος τῶν ἐγγράφων τούτων, διότι ἡ Κυανῆ Βίβλος δὲν θὰ βραδύνῃ νὰ δημοσιευθῇ, ἐν αὐτῇ δὲ θὰ δημοσιευθῶσι τὰ ἔγγραφα, περὶ ὧν νῦν σᾶς ὁμιλῶ καὶ διὰ τῶν ὁποίων θὰ δειχθῇ σὺν τοῖς ἄλλοις, ὅτι δὲν ἔλεγεν ἀκριβῆ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὡς πρὸς τὰ τῆς πολιτείας αὐτῆς ἐν τῷ Κρητικῷ ζητήματι. Ἐν τούτοις τὴν κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως καταδίωξιν εἶχον ὀργανώσει ἐπιστημονικῶς, ἐν πλήρει στρατιωτικῇ συντάξει. Ὁ τουρκικὸς στρατὸς μετὰ μεμελετημένου σχεδίου ἐξεκίνησε κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἡ ὁποία εὐτυχῶς, εἰδοποιηθεῖσα ἐγκαίρως, ἔλαβε τὰ κατάλληλα αὑτῆς προφυλακτικὰ μέτρα. Οὕτω δ’ ἐπῆλθεν ἡ πρώτη μάχη εἰς Κάμπους τῆς Κυδωνίας, καθ’ ἣν 800 στρατιῶται Τοῦρκοι ἡττήθησαν καὶ ὑπεχώρησαν. Ἡ πρώτη αὕτη μάχη ἐν Κάμποις τῆς Κυδωνίας ἀνησύχησε τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ὅμως ἐξηκολούθει νὰ φρονῇ, ὅτι ἔπρεπε καὶ ἠδύνατο νὰ διαλυθῇ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἡ ὁποία, ὡς ἔλεγε τὴν παρελθοῦσαν Τρίτην ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἀπηρτίζετο «ἀπὸ νέους ἐνθουσιώδεις, ἐστερημένους πάσης πείρας καὶ μηδαμῶς γνωρίζοντας τὴν πολιτικὴν κατάστασιν τῆς Εὐρώπης»!!! Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐνόμιζεν, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ μειρακίων τοῦ δημοτικοῦ σχολείου, ἐνῷ ἠδύνατο νὰ γνωρίζῃ καὶ ἐγνώριζεν, ὅτι οἱ ἄνδρες, οἱ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως ἀπαρτίζοντες, ἠδύναντο νὰ διδάξωσι πολλοὺς ἄλλους, ἀξιοῦντας τὸ δίπλωμα τοῦ διδασκάλου ἐν τῇ καθόλου πολιτικῇ. Μάτην ἔγραφεν ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως μετὰ τὴν ἐν Κάμποις ἧτταν τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ πρὸς τὸν γενικὸν πρόξενον τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις, τὸν ὁποῖον παρεκάλει νὰ μεταβιβάσῃ τὸ ἔγγραφον αὑτῆς πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἔχει ἀμετάτρεπτον ἀπόφασιν νὰ μὴ ὑποχωρήσῃ κατ’ οὐδένα λόγον, ὅτι ὁ Κρητικὸς λαὸς σύμπας εἶναι σύμφωνος, ὅτι ἡ ἐπανάστασις θὰ γενικευθῇ καθ’ ἅπασαν τὴν Κρήτην, ἐὰν τὸ ἐν Κλήματι καὶ Κράπῃ τῆς 3 καὶ 10 Σεπτεμβρίου 1895 ὑπόμνημα δὲν γένηται δεκτόν. Ἀλλ’ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐφρόνει, ὅτι ἐπανάστασις δὲν ὑπῆρχεν, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ ἀσημάντου κινήματος, τὸ ὁποῖον θὰ λήξῃ ἅμα τῇ διαλύσει τῆς ὀχληρᾶς ἐκείνης Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως. Καὶ διὰ τοῦτο οὐδεμία ἀπάντησις ἐδόθη τῇ Ἐπιτροπῇ τῆς Μεταπολιτεύσεως παρὰ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως διὰ τοῦ γενικοῦ αὑτῆς ἐν Χανίοις προξένου. Ἀλλὰ εἰς τὴν σιγὴν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἀπήντησεν ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως διὰ τῆς δευτέρας μάχης ἐν Βρύσαις τῶν Ἀποκορώνων, καθ’ ἣν τὰ Κρητικὰ ὅπλα νίκην ἤραντο περιφανῆ. Κατετροπώθησαν 2500 τακτικοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ ὑπὸ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ τῶν ἐν αὐτῇ συναγωνιζομένων Κρητῶν. Ἀλλὰ ταῦτα δὲν ἦσαν ἱκανὰ, ἵνα δώσωσι νὰ ἐννοήσῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὅτι ὁ Κρητικὸς λαὸς ἠσπάζετο τὰς ἀρχὰς τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως καὶ οὐχὶ τῶν Βουλευτῶν, οὓς κατὰ τὸ πλεῖστον ἡ Ἑλλ. Κυβέρνησις εἶχε παραπλανήσει διὰ τοῦ γενικοῦ ἐν Χανίοις προξένου αὑτῆς, καὶ ἐξηκολούθει ὁ γενικὸς πρόξενος τῆς Ἑλλάδος νὰ προτρέπῃ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως νὰ διαλυθῇ, καὶ ἐξηκολούθει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ φρονῇ, ὅτι δὲν ἔπρεπε νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τὸν Κρητικὸν λαὸν εἰς ἐπανάστασιν, ἀλλὰ τοὐναντίον νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τὸν Καραθεοδωρῆ πασσᾶν εἰς καταδίωξιν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως. Ἐν τούτοις αἱ ἀνησυχίαι τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπολλαπλασιάσθησαν εὐθὺς ὡς ἐγένοντο γνωστὰ τὰ καθέκαστα τῆς μάχης ἐν Βρύσαις, ἔσπευσε δὲ ὁ γενικὸς ἐν Χανίοις πρόξενος αὑτῆς νὰ βεβαιώσῃ τὸ πρῶτον τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὅτι θὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως χορηγηθῇ ὅ,τι δυνατὸν ἐκ τῶν αἰτημάτων αὐτῆς, ἀρκεῖ ν’ ἀποσυρθῇ καὶ νὰ διαλυθῇ, καίτοι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἠκούσατε, ἐξηκολούθει νὰ ἐφαρμόζῃ τὸ πρῶτον μέρος τῆς πολιτικῆς αὑτοῦ. Ἐπειδὴ ὅμως ὁ χειμὼν βαρὺς εἶχεν ἐνσκήψει ἐν Κρήτῃ, διότι ἤδη εὑρισκόμεθα περὶ τὰ τέλη Νοεμβρίου 1895, ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως εἶχεν ἀποσυρθῆ εἰς Φραγκοκάστελλον τῶν Σφακίων, ἵνα ἐκεῖ διαχειμάσῃ. Τὴν προσωρινὴν ταύτην ἀνακωχὴν τῆς ἐν Κρήτῃ ἐπαναστάσεως ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐξέλαβεν ὡς ἐπιτυχίαν τοῦ σχεδίου αὐτῆς, τῆς διαλύσεως τουτέστι τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως. Οὕτω δὲ ἡσύχασε καὶ ἔδρεπε τὰς δάφνας τῶν νικηφόρων αὐτῆς σχεδίων, λησμονήσασα ὁποίαν ἀπόφασιν ἀνδρικὴν εἶχε λάβει ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως. Ἐν τούτοις ὁ γενικὸς πρόξενος ἐν Χανίοις ἐξηκολούθει τὰς ἀποπείρας αὐτοῦ πρὸς διάλυσιν τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως. Καὶ ἐπειδὴ ἡ μόνη αὐτοῦ ἐνέργεια εἶχεν ἀποτύχει, ἐσκέφθη νὰ καλέσῃ καὶ τοὺς λοιποὺς ἐν Χανίοις συναδέλφους αὐτοῦ εἰς βοήθειαν, πρὸς πραγμάτωσιν τοῦ σκοποῦ του. Μόνος ὅμως ὁ ἐν Χανίοις Γάλλος πρόξενος κ. Βλὰν ἐφάνη πρόθυμος νὰ συνδράμῃ ὅλαις δυνάμεσι τὸν Ἕλληνα πρόξενον, ἵνα διαλυθῇ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως· ἔγραψε δὲ πρὸς τοῦτο, κοινῇ συνεννοήσει, πρὸς τὸν ἐν Ρεθύμνῃ Γάλλον πράκτορα κ. Λ. Σκουνάτσον ἐπιστολὴν, μὲ τὴν ἐντολὴν νὰ δημοσιεύσῃ ταύτην εἰς χιλιάδας ἀντιτύπων καὶ διανείμῃ αὐτὰ ἀνὰ πᾶσαν καλύβην Κρητικήν. Ἐξετελέσθη δὲ κατὰ γράμμα ἡ ἐντολὴ αὕτη ὑπὸ τοῦ ἐν Ρεθύμνῃ Γάλλου πράκτορος. Ἡ ἐπιστολὴ αὕτη εἶναι πολλῆς σημασίας, διὸ παρακαλῶ νὰ μοὶ ἐπιτραπῇ ν’ ἀναγνώσω αὐτὴν πρὸς ὑμᾶς· ἔχει δὲ ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατάστασις βαδίζει πολὺ κακῶς εἰς τὴν Κρήτην, καὶ πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι οἱ Κρῆτες βαδίζουν ἐνώπιον μεγάλου κινδύνου. Μήπως τὰ ἀπαρτίζοντα τὴν Ἐπιτροπὴν μέλη θέλωσι νὰ προκαλέσωσιν, ὅπως καὶ κατὰ τὸ ἔτος 1889, μίαν στρατιωτικὴν κατοχὴν καὶ ἐφαρμογὴν τοῦ στρατιωτικοῦ νόμου; Οἱ Κρῆτες ἔπαθον ἀρκετὰ κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, ὥστε δὲν δύνανται νὰ ἐπιθυμῶσι τὴν ἐπαναφορὰν μιᾶς τοιαύτης καταστάσεως. «Ἤδη φαίνεται, ὅτι τινὲς τῶν Κρητῶν πιστεύουσιν ὅτι Εὐρωπαϊκαί τινες Δυνάμεις εὐνοοῦν τὰς ἐνεργείας τῆς ἐπιτροπῆς. Οὐδὲν τούτου ψευδέστερον. Πρέπει νὰ τὸ γνωρίσωσιν οἱ περὶ ὑμᾶς, καὶ σᾶς ἐξουσιοδοτῶ νὰ τὸ διακοινώσητε, ὅτι ὅλαι αἱ Δυνάμεις ἀποδοκιμάζουν τὰς ἐνεργείας τῆς Ἐπιτροπῆς, διὰ τῶν ὁποίων κινδυνεύουν νὰ ὁδηγήσωσι τὸν τόπον πολὺ ταχέως εἰς δυστυχήματα. «Πρέπει νὰ μάθωσιν ἐπίσης, ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ παραχωρηθῇ μία γενικὴ ἀμνηστεία, διὰ τὸν λόγον ὅτι θὰ δυσαρεστήσῃ τοὺς Μουσουλμάνους. «Ὁ τόπος ὅθεν ὀφείλει νὰ γνωρίσῃ εἰς τὰ μέλη τῆς ἐπιτροπῆς, ὅτι ὀφείλουσι νὰ ἐγκαταλείψωσι τὸν τόπον καὶ νὰ μεταβῶσιν εἰς Ἑλλάδα—εἶναι περὶ τοὺς 15 ἐκεῖνοι, οἵτινες ὀφείλουν τὸ ταχύτερον ν’ ἀναχωρήσουν.—Ἀφοῦ οἱ ἀρχηγοὶ οὗτοι ἀναχωρήσουν, οἱ πρόξενοι θὰ ἐνεργήσωσι πᾶν τὸ δυνατὸν, ὅπως ἀποφασίσῃ ἡ Διοίκησις νὰ λησμονήσῃ καὶ ἀφήσῃ νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰ χωρία των ἐκεῖνοι, οἵτινες ἡνώθησαν μετὰ τῆς ἐπιτροπῆς. «Εἰπέτε καὶ ἐπαναλάβετε ταῦτα εἰς τοὺς κύκλους σας, διότι τὰ δυστυχήματα ἐσπευσμένως ἔρχονται ἐν Κρήτῃ, εἰς τρόπον ὥστε νὰ μὴ δύνανται οἱ Κρῆτες νὰ μὲ μεμφθῶσιν, ὅτι δὲν τοὺς εἰδοποίησα ἐγκαίρως. Ἡ Πύλη ἐξαπέστειλε 4,000 στρατιώτας, κρατεῖ δὲ ἀκόμη 7,000–8,000 ἑτοίμους νὰ τοὺς πέμψῃ εἰς Κρήτην. Εἶναι λοιπὸν καιρὸς νὰ λήξῃ ἡ κατάστασις αὕτη, καὶ τόσον περισσότερον, καθόσον οὔτε ἡ Ἑλλάς, μετὰ τὴν ὑπόσχεσιν, ἣν ἔδωκεν ὁ Βασιλεὺς καὶ τὸ Ὑπουργεῖόν του εἰς τοὺς ξένους πρεσβευτάς, οὔτε οὐδεμία Εὐρωπαϊκὴ Δύναμις θὰ παράσχῃ τὴν ἐλαχίστην βοήθειαν εἰς τοὺς Κρῆτας, καὶ ἡ Τουρκία, ὡς εἰς τὰ 1889, θ’ ἀφεθῇ ἐλευθέρα νὰ ἐνεργήσῃ ὅπως αὐτὴ θέλει.» Δὲν πιστεύω ὁ ἐν Χανίοις πρόξενος τῆς Γαλλίας καὶ ὁ πράκτωρ αὐτῆς ἐν Ρεθύμνῃ ἐξ ἰδίας βουλήσεως καὶ αὐθορμήτως νὰ ἐποιήσαντο χρῆσιν τοῦ ὀνόματος τοῦ Βασιλέως ἡμῶν καὶ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, ἀλλ’ ἐξ ἀσυνέτου ἴσως ἐντεῦθεν διαταγῆς πρὸς τὸν ἐν Χανίοις γενικὸν πρόξενον τῆς Ἑλλάδος ἐδόθη ἡ ἄδεια αὕτη.

§29Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ποίας χρονολογίας εἶναι, κύριε συνάδελφε, τὸ ἀναγνωσθὲν ἔγγραφον τοῦ Γάλλου προξένου;

§30ΣΤΑΗΣ. Τῆς 17 Δεκεμβρίου 1895. Ἀλλ’ ἡ Κυβέρνησις εἶχε πεισθῆ πλέον, ὅτι τὰ πάντα ἡσύχαζον ἐν Κρήτῃ. Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐφρόνει, ὅτι ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως εἶχε τελείως διαλυθῆ, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐφρόνει, ὅτι τὸ γράμμα τοῦ Γάλλου προξένου εἶχε διαλύσει καὶ διασκορπίσει, ὡς διὰ μαγικῆς ῥάβδου, τὰ δαιμόνια ἐκεῖνα, τὰ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως συγκροτοῦντα. Καὶ δὲν τὸ ἐφρόνει ἀδίκως, διότι ὁ χειμὼν, ὁ βαρὺς μάλιστα χειμὼν, δὲν ἐπέτρεπεν εἰς τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως νὰ ἐξακολουθήσωσι τὸ ἔργον αὐτῶν, νὰ ἐξακολουθήσωσιν ἐργαζόμενα καὶ διὰ τῆς γραφίδος καὶ διὰ τῶν ὅπλων πρὸς πραγμάτωσιν τῶν ἐν τῷ ὑπομνήματι τῆς 3 καὶ 10 Σεπτεμβρίου αἰτημάτων αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἐπὶ τέλους μόνον διὰ τῆς ἀνδρικῆς αὐτῶν ἐμμονῆς καὶ στάσεως ἐπέτυχον. Εὐθὺς ὅμως, ὡς ὁ χειμὼν ἐπέτρεψε τὴν κάθοδον, ἐπανῆλθεν ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως ἐκ Φραγκοκαστέλλου τῶν Σφακίων εἰς Ἀποκόρωνα, ἀπειλοῦσα πλέον καὶ τὸν γενικὸν διοικητὴν τῆς Κρήτης, καὶ οὐχὶ παρακαλοῦσα τὸν γενικὸν πρόξενον νὰ μεσιτεύσῃ παρὰ τῇ Ἑλληνικῇ Κυβερνήσει, ἵνα παραχωρηθῶσι τὰ αἰτηθέντα. Ἡ εἰς Ἀποκόρωνα δὲ ἐμφάνισις τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως φρίκην ἐνεποίησε καὶ εἰς τὴν ἡμετέραν Κυβέρνησιν καὶ εἰς τὴν Πύλην, ἡ ὁποία πάραυτα ἀπέπεμψε τὸν χριστιανὸν Καραθεοδωρῆ πασσᾶν ἐκ Κρήτης, διορίσασα ἀντ’ αὐτοῦ τὸν Τοῦρκον Τουρχὰν–πασσᾶν. Ἀπέναντι τῶν ἐνεργειῶν, τὰς ὁποίας ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἔλεγε διὰ τοῦ γενικοῦ αὑτῆς προξένου ἐν Κρήτῃ ὅτι καταβάλλει, ὅπως ἱκανοποιηθῶσιν αἱ ἀπαιτήσεις τῶν Κρητῶν, ἀπέναντι, λέγω, τῶν ἐνεργειῶν τούτων τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως τῇ ἐδόθη ὑπὸ τῆς Πύλης ὁ κόλαφος τῆς ἀπολύσεως τοῦ Χριστιανοῦ διοικητοῦ καὶ τῆς ἀντικαταστάσεως τούτου ὑπὸ τοῦ Τούρκου Τουρχάν. Ἀλλ’ ἡ Ἐπιτροπὴ, εὐθὺς ὡς εἶδεν, ὅτι εἰς ἀπάντησιν τῆς νέας αὐτῆς ἐμφανίσεως καὶ τῶν νέων αὐτῆς ἀπειλῶν ἡ Πύλη ἀπέλυσε τὸν Χριστιανὸν διοικητὴν καὶ διώρισεν ἀντ’ αὐτοῦ τὸν Τοῦρκον, συνεκρότησε τὴν τρίτην καὶ τετάρτην μάχην, τὰς γνωστὰς μάχας τῆς Ἐπισκοπῆς τῆς Ρεθύμνης καὶ τῶν Σελιῶν τοῦ Ἁγίου Βασιλείου. Ὀλίγας ἡμέρας μετὰ τὴν μάχην τῆς Ἐπισκοπῆς τῆς Ρεθύμνης ἐπῆλθεν ἡ μάχη τῶν Σελιῶν. Κατεταράχθη ἡ Κυβέρνησις, καὶ ὁ κ. Πρόεδρος αὐτῆς μετέδωκε τὴν ταραχήν του εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν, ὁ ὁποῖος τηλεγραφεῖ τὸ γνωστὸν τηλεγράφημα, ἐν σπασμωδικῇ συγκινήσει, πρὸς τὸν γενικὸν πρόξενον τῆς Ἑλλάδος ἐν Χανίοις. Ἀνεγνώσθη καὶ παρ’ ἄλλου συναδέλφου τὸ τηλεγράφημα τοῦτο, ἀλλὰ, παρακαλῶ, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ τὸ ἀναγνώσω καὶ ἐγὼ (ἀναγινώσκει): «Νικόλαον Γεννάδην, πρόξενον. Χανία. «Μεγάλως ἀνησυχεῖ μάχη Σελιῶν. Ἐξασκήσατε ἅπασαν ἐπιῤῥοήν σας, ὅπως διαλυθῇ ἡ Ἐπιτροπή. Εὑρίσκομαι εἰς διαπραγματεύσεις, ὅπως ἡ Πύλη δώσῃ τὸ πρώην καθεστὼς εἰς τοὺς Κρῆτας. Ἡ ἐπιτροπὴ ἐμποδίζει με. Σκουζές.» Σημειώσατε, Κύριοι, ὅτι εὑρισκόμεθα περὶ τὸ πρῶτον δεκαπενθήμερον τοῦ Ἀπριλίου, κατὰ τὸ πρῶτον στάδιον, κατὰ τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπε διὰ τῶν ἐπισήμων ἐγγράφων, ὅτι πολιτικὴν εἶχε νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς Κρῆτας εἰς ἐπανάστασιν...

§31Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρόκειται περὶ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1895;

§32ΣΤΑΗΣ. Ὄχι, κύριε Πρόεδρε. Πρόκειται περὶ τοῦ Ἀπριλίου τοῦ 1896. Πρόκειται περὶ τοῦ τηλεγραφήματος, τὸ ὁποῖον ἐκοινοποιήθη παρὰ τοῦ προξένου εἰς πάντα τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως. Τὸ τηλεγράφημα τοῦτο, Κύριοι, εἶναι σπουδαιότατον. Τὸ τηλεγράφημα τοῦτο εἶναι τὸ αἶσχος τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, εἶναι ὁ ἐξευτελισμὸς τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, εἶναι ὁ ἐξευτελισμὸς τοῦ Ἑλληνισμοῦ! (Θόρυβος).

§33Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Κατὰ τὴν ἰδικήν σας ἐκτίμησιν.

§34ΣΤΑΗΣ. Βεβαίως. Καὶ παντὸς γινώσκοντος τὰ πράγματα, ὅπως ἐγὼ τὰ γινώσκω.

§35Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Παντὸς σκεπτομένου ὅπως σκέπτεσθε σεῖς.

§36ΣΤΑΗΣ. Διότι διὰ τοῦ τηλεγραφήματος τούτου ταυτοχρόνως διέταξεν ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος τὸν γενικὸν αὐτῆς πρόξενον ἐν Χανίοις, τί νομίζετε, Κύριοι; Νὰ διαφθείρῃ τὰς συνειδήσεις τῶν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας αὐτῶν μαχομένων, νὰ δωροδοκήσῃ τοὺς ὑπὲρ τοῦ μεγαλείου τοῦ Ἔθνους ἀγωνιζομένους, νὰ ἐξαγοράσῃ τοὺς ἄνδρας, τοὺς ἀποτελοῦντας τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως! (Αἴσθησις).

§37ΣΚΟΥΖΕΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Σᾶς λέγω ὅτι δὲν εἶναι ἀληθῆ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα λέγετε. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§38ΣΤΑΗΣ. Καθήσατε κάτω!

§39ΣΚΟΥΖΕΣ. Κύριε Πρόεδρε, νὰ τὸν ἀνακαλέσητε εἰς τὴν τάξιν. (Φωναὶ ἐπιδοκιμασίας ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§40Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. (Πρωθυπουργός). Δὲν πρέπει νὰ ψεύδησθε! (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς, ἀντεγκλήσεις ἑκατέρωθεν).

§41Κ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ (πρὸς τὴν ἀριστεράν). Δὲν πρέπει νὰ ἀνέχησθε καὶ σεῖς νὰ ἐξευτελίζηται ἐπὶ τοσοῦτον ἡ Κυβέρνησις τῆς Πατρίδος σας. (Διαμαρτυρίαι ἐκ τῆς ἀριστερᾶς).

§42ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἱκανὴ ν’ ἀπολογηθῇ... Κύριε Πρόεδρε, μὴ ἐπιτρέπετε διακοπάς.

§43ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν κατέρχεται μέχρι τοῦ σημείου αὐτοῦ. (Φωναί, θόρυβος, ἀπειλαί, ἀντεγκλήσεις).

§44ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μὴ διακόπτετε.

§45ΣΤΑΗΣ. Μόνον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως ἐπιτρέπω διακοπάς.

§46ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἔχει καλῶς.

§47ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐφ’ ὅσον ἀσχημονεῖτε, θὰ διακόπτησθε (θόρυβος).

§48ΣΤΑΗΣ. Πρὸς ἀκαταλογίστους βεβαίως δὲν ὀφείλεται ἀπάντησις.

§49ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶσθε ὁ ἀκαταλογιστότερος καὶ ὁ αὐθαδέστερος πάντων (θόρυβος καὶ φωναί).

§50ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Δὲν εἶναι κατάστασις αὐτὴ, κύριε Πρόεδρε!

§51ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Εἶνε ἀμοιβαῖα.

§52ΣΤΑΗΣ. Πᾶσα ὕβρις, κ. Πρόεδρε, πρὸς τὸν ἀγορεύοντα ἀπευθύνεται πρὸς τὸ Προεδρεῖον, διότι ὁ ἀγορεύων εἶναι ὑπὸ τὴν προστασίαν τοῦ Προεδρείου, καὶ δύναται τοῦτο νὰ τὸν ἀνακαλέσῃ, παρεκτρεπόμενον, εἰς τὴν τάξιν.

§53ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ ἀγορεύω ἐπὶ τῇ ἀξιοπρεπείᾳ τῆς Βουλῆς καὶ τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ὁποίαν ἐξυβρίσατε (ἀντεγκλήσεις καὶ θόρυβος).

§54ΣΤΑΗΣ. Θ’ ἀπαντήσω μόνον εἰς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ὁ ὁποῖος εἶπεν ὅτι εἶναι ψεῦδος (θόρυβος).

§55ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Νὰ μὴ διακόπτηται, κ. Πρόεδρε, ὁ ῥήτωρ, ἀλλὰ τὸ ἐπιτρέπει ὁ Κανονισμὸς νὰ λέγωνται ψεύδη; (Θόρυβος καὶ ἀντεγκλήσεις).

§56ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Δὲν ἔχουν κανὲν προνόμιον οἱ Ὑπουργοὶ νὰ διακόπτουν. Ὀφείλουν ν’ ἀπαντήσουν κατόπιν.

§57ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Μὴ φωνάζεις!

§58ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Μάλιστα, φωνάζω.

§59ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Εἶσαι ἀκαταλόγιστος.

§60ΑΛΚ. ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ. Σεῖς εἶσθε ἀκαταλόγιστος (ἀντεγκλήσεις).

§61ΣΤΑΗΣ. Χαίρω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως εἶπεν ὅτι εἶναι ψεῦδος τὰ περὶ δωροδοκίας, διότι, ἵνα εἴπῃ τοῦτο, σημαίνει ὅτι τὸ φρονεῖ, ὅτι τὸ πιστεύει. Ἀγνοῶν δὲ τὰ γεγονότα, ἐκπληροῖ καθῆκον στοιχειῶδες, διαψεύδων ἐμέ. Ἀγνοεῖ ὅμως ἐπίσης, ὅτι τὴν στιγμὴν ταύτην ὑπάρχουσιν ἐντὸς τοῦ Βουλευτηρίου τινὲς ἐξ ἐκείνων, πρὸς οὓς ἐπροτάθη ἡ δωροδοκία, καὶ ἀκούουσι μετ’ ἐκπλήξεως, ἂν οὐχὶ τὸν Πρόεδρον τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, βεβαίως ὅμως τὸν Ὑπουργὸν τῶν Ἐξωτερικῶν ψευδόμενον! Ἐὰν δ’ ἐπετρέπετο ἡ μαρτυρικὴ ἀπόδειξις, ἤθελον καλέσει αὐτοὺς νὰ δώσωσι μαρτυρίαν, ἵνα διαψεύσω τοὺς διαψεύσαντάς με. Σᾶς ἀκούουσι μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, παρευρισκόμενα ἐν τοῖς ἀκροατηρίοις, πρὸς τὰ ὁποῖα προσεφέρθησαν 300 δραχμαὶ μηνιαίως, ἵνα ἀναχωρήσωσιν εἰς Κύθηρα καὶ διαλύσωσι τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως. Δὲν ὑπάρχει καμμία διαφορὰ μεταξὺ τῶν 300 δραχμῶν καὶ τῶν 30 ἀργυρίων, διὰ τῶν ὁποίων ἐπροδόθη ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός. Ὄχι! ὑπάρχει μία διαφορά, ὅτι ἐδώκατε δεκαπλάσιον ποσόν. (Θόρυβος καὶ διακοπαὶ ἐκ τῆς δεξιᾶς). Δὲν ἐπιτρέπω, κ. Πρόεδρε, διακοπάς.

§62ΣΚΟΥΖΕΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν). Ὅταν λέγωνται τοιαῦτα ἀνύπαρκτα πράγματα...

§63Γ. ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Λοιπὸν δὲν ἐπιτρέπεται εἰς τοὺς Ὑπουργοὺς νὰ διαψεύδωσι τὰς ἀνακριβείας;

§64ΣΤΑΗΣ. Κατόπιν ἂς λάβωσι τὸν λόγον.

§65ΣΚΟΥΖΕΣ. Δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λέγωνται τοιαῦτα πράγματα. Ἐπίστευον πρὸς στιγμήν, κ. Πρόεδρε, ὅτι ἐξ ἀγνοίας του ἔλεγε τὰ τοιαῦτα, διότι ὅταν εἶπον, ὅτι δὲν εἶναι ἀληθὲς, ἐνόμιζον ὅτι, ὡς ἄνθρωπος λογικὸς, ἔπρεπε νὰ τὸ παραδεχθῇ.

§66ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Μὴ διακόπτετε! Νὰ μὴ διακόπτωσι, κ. Πρόεδρε.

§67ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κατὰ τὸ Σύνταγμα, οἱ Ὑπουργοὶ ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ ἀγορεύωσιν, ὅταν ζητήσωσι τὸν λόγον (θόρυβος).

§68ΜΑΝΕΣΗΣ. Λέγει τὸ Σύνταγμα, ὅτι δύνανται νὰ διακόπτωσι;

§69ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Βεβαίως.

§70ΜΑΝΕΣΗΣ. Δὲν τὸ λέγει.

§71ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὕτω κατὰ τὸ παρελθὸν ἐφηρμόσθη ἡ διάταξις τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς καὶ τοῦ Συντάγματος. Ἐν ἔτει 1885 οὕτως ἐφηρμόσθη.

§72ΚΡΙΤΣΑΣ. Πρέπει νὰ ζητήσωσι τὸν λόγον πρότερον.

§73ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι διακοπὴ ἐκ μέρους τοῦ Ὑπουργοῦ, εἶναι ἐξήγησις, τὴν ὁποίαν ὁ Ὑπουργὸς θέλει νὰ δώσῃ.

§74Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὁ Κανονισμὸς δὲν κάμνει καμμίαν ἐξαίρεσιν, κύριε Πρόεδρε.

§75ΣΤΑΗΣ. Ἐγὼ φρονῶ, κ. Πρόεδρε, ὅτι πρέπει νὰ καυτηριασθῇ ἡ πρᾶξις. Εἴτε εἶναι εἴτε δὲν εἶναι ἐν γνώσει τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι γεγονὸς, τὸ ὁποῖον γινώσκουσι πολλοὶ, εἶναι γεγονὸς, τὸ ὁποῖον διαβεβαιοῦσι πάντες οἱ ἀπαρτίσαντες τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὅτι ὁ γενικὸς πρόξενος τῆς Ἑλλάδος προσέφερεν εἰς ἕκαστον ἐξ αὐτῶν 300 δραχμὰς κατὰ μῆνα.

§76ΕΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ. Ποῖος θὰ τὰς ἔδιδε;

§77ΣΤΑΗΣ. Θὰ τὰς ἔδιδον αἱ 80,000 δραχμῶν, αἱ ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐξωτερικῶν εἰς τὸν γενικὸν ἐν Χανίοις πρόξενον ἐπὶ τούτῳ χορηγηθεῖσαι.

§78ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Λυποῦμαι ὅτι καταβιβάζετε τοὺς Κρῆτας, παριστῶντες ὅτι μάχονται, ἵνα λαμβάνωσι 300 δραχμὰς, καὶ οὐχὶ ἵνα ὑπερασπίσωσι τὸ ἔδαφος τῆς πατρίδος των.

§79ΜΑΝΕΣΗΣ. Δὲν εἶπεν ὅτι ἐδέχθησαν.

§80ΣΤΑΗΣ. Πράγματι ἔπρεπε νὰ ἦναι τὰ ἐκ γρανίτου στήθη τῶν Κρητῶν, ἵνα ἀντισταθῶσιν εἰς τὰς προτάσεις τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν. Δὲν διαφθείρονται ψυχαὶ καὶ φρονήματα, οἷα τὰ τῶν Κρητῶν, διὰ τοῦ χρήματος, τὸ ὁποῖον δύναται ἐπιτυχῶς νὰ μεταχειρίζηται εἰς ἄλλας περιστάσεις ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ἐξωτερικῶν Ὑπουργός.

§81ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἴμεθα σύμφωνοι, ἀκριβῶς.

§82Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Χρεωστῶ νὰ ἐπαναλάβω αὖθις ἐπισήμως, ὅτι τὰ λεγόμενα ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ εἶναι ψεύδη, ὅτι, ἐὰν ὁ κ. Βουλευτὴς βεβαιοῖ ὅτι ἀντελήφθη ταῦτα ἰδίαις αἰσθήσεσιν, ὀνομάζω αὐτὸν συκοφάντην, ἐὰν δὲ δὲν βεβαιοῖ ὅτι ἀντελήφθη ἰδίαις αἰσθήσεσι ταῦτα, ἀλλ’ ὅτι ἄλλος εἶπεν αὐτῷ ταῦτα, λέγω ὅτι ὁ εἰπὼν ταῦτα αὐτῷ ἐψεύσθη πρὸς αὐτόν.

§83ΣΤΑΗΣ. Χαίρω ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξακολουθεῖ νὰ φρονῇ, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔλαβε τοῦτο χώραν. Δὲν θὰ ὀκνήσω ὅμως ἀπὸ τοῦ νὰ ἀποστείλω πρὸς αὐτὸν μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Οἰκονομικῶν, ἵνα τὸν διαβεβαιώσωσιν, ὅτι δυστυχῶς ἔλαβε χώραν ἡ προδοτικὴ αὕτη πρᾶξις.

§84Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Θὰ διαβεβαιώσωσι ψεύδη πρός με, καὶ δὲν θέλω δεχθῆ τοὺς ψεύστας.

§85ΣΤΑΗΣ. Ἀλλ’ ἀφοῦ δὲν κατώρθωσεν ὁ κ. πρόξενος διὰ τῆς μεθόδου ταύτης νὰ διαλύσῃ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἔλεγε πρὸς αὐτούς: «Εὑρίσκομαι εἰς διαπραγματεύσεις, ὅπως ἡ Πύλη δώσῃ τὸ πρώην καθεστώς· ἡ Ἐπιτροπὴ μὲ ἐμποδίζει»...

§86ΡΑΛΛΗΣ. Πότε αὐτό;

§87ΣΤΑΗΣ. Σᾶς εἶπον, μεταξὺ 10 καὶ 15 Ἀπριλίου... Ἀντὶ δὲ τοῦ πρώην καθεστῶτος, τῆς Χαλέπας τουτέστι, τί παρεχώρησεν ἡ Πύλη εἰς τὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία προσεπάθει νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς Κρῆτας εἰς ἐπανάστασιν κατὰ τῆς κυριάρχου Δυνάμεως; Τὸ γνωστὸν φιρμάνι τῆς 22 Ἀπριλίου 1896! Τὸ φιρμάνιον ἐκεῖνο, διὰ τοῦ ὁποίου (ἀναγινώσκει): «Δι’ Ὑψηλοῦ Αὐτοκρατορικοῦ διατάγματος ἀνεβλήθη προσωρινῶς, ἕνεκα τῶν γνωστῶν ἐνεστωσῶν περιστάσεων, ἡ σύγκλησις τῆς Γενικῆς Συνελεύσεως. «Ἡ Γενικὴ Διοίκησις, προκηρύττουσα τοῦτο, γνωστὸν ἅμα ποιεῖται, ὅτι ἡ Γενικὴ Συνέλευσις συγκληθήσεται ἐν Χανίοις κατὰ τὰ κεκανονισμένα καὶ δι’ ἐπὶ τούτῳ προσκλήσεως ἐντὸς τοῦ δευτέρου δεκαπενθημέρου τοῦ μηνὸς Αὐγούστου τρέχ. ἔτους. «Ἐν Χανίοις, 22 Ἀπριλίου 1896. «Ὁ Γενικὸς Διοικητὴς Κρήτης «Τουρχάν.» Ταῦτα εἶναι τὰ γεγονότα. Αὐτὴ εἶναι ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως, δι’ ἧς προσεπάθει νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς Κρῆτας εἰς ἐπανάστασιν! Ἀπελύετο ὁ Χριστιανὸς διοικητὴς, ἀνεβάλλοντο αἱ ἐργασίαι τῆς Βουλῆς, διωρίζετο Τοῦρκος διοικητὴς, κατεπατοῦντο πρὸ μικροῦ κτηθέντα προνόμια, καὶ ὅμως ἐφρόνει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὅτι δὲν ἐνεθαῤῥύνοντο εἰς ἐπανάστασιν οἱ Κρῆτες! Ἀλλ’ ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἦτο ἀνίκανος ν’ ἀπαντήσῃ εἰς τὴν Πύλην καὶ εἰς τὸν Τουρχὰν, δὲν ἦσαν ὅμως ἀνίκανοι ν’ ἀπαντήσουν ἐκεῖνοι, τοὺς ὁποίους ἠγωνίζετο ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις νὰ διαλύσῃ! Γνωρίζετε δὲ πάντες, πῶς ἀπήντησαν ἐκεῖνοι εἰς τὸ φιρμάνι τοῦ Τουρχάν. Ἀπήντησαν διὰ τοῦ γεγονότος, τὸ ὁποῖον ἀνύψωσε τὸ γόητρον σύμπαντος τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἀπήντησαν διὰ τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου. Δὲν θὰ ἐξετάσω ἐγὼ τὸ γεγονὸς τῆς πολιορκίας τοῦ Βάμου· δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐξυμνήσω τὰ ἐξ αὐτοῦ ἀγαθὰ ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Τὰ γινώσκουσι πάντες. Καὶ αὐτὴ ἡ Πύλη ἔσπευσε νὰ ζητήσῃ παρὰ τῶν ἐπαναστατῶν πολιορκητῶν συνθηκολόγησιν. Ἡ πολιορκία τοῦ Βάμου ἤρξατο τὴν 3ην Μαΐου 1896, καὶ μέχρι τῆς 12 Μαΐου, ὅτε ἐγένοντο αἱ σφαγαὶ, ὑπελείποντο ἐννέα ὅλαι ἡμέραι, κατὰ τὰς ὁποίας ἐξηκολούθει ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις «νὰ μὴ ἐνθαῤῥύνῃ τοὺς Κρῆτας εἰς ἐπανάστασιν». Οὐδὲ ἡ πρώτη μάχη ἐν Κάμποις τῆς Κυδωνίας, οὐδὲ ἡ δευτέρα μάχη ἐν Βρύσαις τοῦ Ἀποκορώνου, οὐδ’ ἡ τρίτη μάχη τῆς Ἐπισκοπῆς Ρεθύμνης, οὐδὲ ἡ τετάρτη μάχη τῶν Σολιῶν τοῦ Ἁγίου Βασιλείου, οὐδὲ ἡ πολιορκία τοῦ Βάμου ἤρκεσαν, ἵνα πείσωσι τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ὅτι ἡ Κρήτη ἐκαίετο! Ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐγίνωσκε τὰ πάντα, ἀλλ’ ἐδίσταζεν, ἐφοβεῖτο, ἔτρεμε! Τὰ γεγονότα τοῦ 1885 ἐπανελαμβάνοντο τὰ αὐτὰ καὶ κατὰ τὴν αὐτὴν τάξιν. Ἀλλ’ ἂς ἀντιπαρέλθω τὴν σύγκρισιν ταύτην, διότι ἄλλοι συνάδελφοι ὡμίλησαν περὶ αὐτῆς. Ἀπορῶ ὅμως, πῶς ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὁ κατ’ ἐξοχὴν ἀντιγραφεὺς καὶ μιμητὴς τῶν πράξεων τῶν ἄλλων, δὲν ἠκολούθησε τοὐλάχιστον τὴν πολιτικὴν τῶν κατὰ τὸ 1889 πολιτικῶν αὐτοῦ ἀντιπάλων. Δὲν ἐπίστευον ποτὲ, ὅτι ἀληθῆ ἔλεγεν ὁ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τὸ 1889, ὅτε διεβεβαίου τὴν Βουλὴν, ὡς ἀντιπολιτευόμενος, ὅτι «ἡ Ἀντιπολίτευσις δὲν ἐννοεῖ τὴν ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος συζήτησιν ὡς μέλλουσαν νὰ κανονίσῃ τὴν πολιτικὴν τῆς Ἑλλάδος ἢ τῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τὸ μέλλον». Ἔκτοτε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐδήλου, ὅτι, ἄν ποτε ἐν τῷ μέλλοντι ἀναφανῇ καὶ πάλιν τὸ Κρητικὸν ζήτημα καὶ διευθύνῃ ἐκεῖνος τὰς τύχας τῆς Ἑλλάδος, ἡ πολιτική του θὰ ἦναι νὰ μὴ ἔχῃ καμμίαν πολιτικήν! ἡ πολιτική του θὰ ἦναι πολιτικὴ τῶν νεκρῶν. Ἀλλ’ οἱ νεκροὶ δὲν διευθύνουσιν ἔθνη, καὶ μάλιστα ἔθνη ὀργῶντα πρὸς δρᾶσιν καὶ ἐκπλήρωσιν τοῦ ἀναμφισβητήτου αὐτῶν προορισμοῦ. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως δὲν εἶχε τὸ θάῤῥος οὐδὲ ἐν τοῖς ἐλαχίστοις νὰ μιμηθῇ τοὺς ἄλλους. «Ἡ ἐμπορία τῶν ὅπλων καὶ τῶν ἐφοδίων εἶναι ἐλευθέρα, καὶ οἱ λιμένες τῆς Ἑλλάδος εἶναι ἐλεύθεροι καὶ ἀναπεπταμένοι», ἔλεγον ἐκεῖνοι. Καὶ ἐπέτρεπον τὴν ἐμπορίαν τῶν ὅπλων καὶ τῶν ἐφοδίων. Ἀλλ’ οὗτος καὶ ἐπέτρεπε καὶ δὲν ἐπέτρεπε, καὶ ἐχορήγει καὶ κατέσχε, καὶ ἔδιδε καὶ ἐλάμβανεν· ἐξηπάτα καὶ ἐξηπατᾶτο! καὶ ἔτριζε τοὺς ὀδόντας, καὶ ἔτρεμον οἱ ὀδόντες αὐτοῦ ἐκ φόβου! (ἱλαρότης ἐν τῇ ἀριστερᾷ). Δὲν ὑπῆρξέ τι, τὸ ὁποῖον νὰ μὴ ἔπραξε καὶ ὑπὲρ καὶ κατὰ, καὶ ἐμπρὸς καὶ ὀπίσω, καὶ ἄνω καὶ κάτω! Τοιαύτη τις ἦτο ἡ πολιτικὴ, τὴν ὁποίαν ἐχαρακτήρισεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῶν ὀλίγων λέξεων, ὅτι «δὲν ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις νὰ ἐνθαῤῥύνῃ τὸν Κρητικὸν λαὸν εἰς ἐπανάστασιν». Καὶ πράγματι δὲν τὸν ἐνεθάῤῥυνεν, ἀλλὰ τὸν ἔσπρωξεν ὅλαις δυνάμεσιν εἰς ἐπανάστασιν, ἠθικῶς καὶ ὑλικῶς, διότι ἡ ἀσύνετος κατὰ τῆς ἐπαναστάσεως ἀντίδρασις τῆς Κυβερνήσεως ἐπολλαπλασίαζε τὴν ἐνέργειαν τῶν ὑπὲρ αὐτῆς ἐνεργούντων καὶ κατὰ τῶν Τούρκων ἀγωνιζομένων ἐν Κρήτῃ. Ἀλλ’ ἐν ᾧ οἱ πολιορκηταὶ τοῦ ἐν Βάμῳ τουρκικοῦ στρατοῦ, στρατοῦ τακτικοῦ καὶ ὡπλισμένου ὡς ἄριστα, στρατοῦ ἐμπείρου εἰς τὰς μάχας καὶ τὰς κακουχίας τοῦ πολέμου, διεπραγματεύοντο μετὰ τῶν ξένων προξένων—οὐχὶ μετὰ τοῦ Ἕλληνος, διότι δὲν κατεδέχοντο νὰ ὁμιλῶσι μετὰ τοῦ ἀντιπροσώπου τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, —τὰ τῆς παραδόσεως τῆς ἐκ 1500 στρατιωτῶν φρουρᾶς τοῦ Βάμου, ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πάντα λίθον ἐκίνει, ἵνα διαλύσῃ τὴν πολιορκίαν τοῦ Βάμου! Καὶ δὲν εἶδεν ὅτι ἡ πολιορκία τοῦ Βάμου ἐχορήγησεν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν τὴν κατάλληλον στιγμὴν καὶ περίστασιν, ἵνα ἐπιτύχῃ οὐχὶ τὴν αὐτονομίαν τῆς Κρήτης, τὸ ὄνειρον τοῦ ἀξιοτίμου Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς μακαρίας ἐποχῆς Ναπολέοντος τοῦ Γʹ, τὴν ἀνωτάτην βαθμίδα τῆς κλίμακος, περὶ τῆς ὁποίας πολλὰ εὐφυῶς ἐλέχθησαν ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, ἀλλὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν αἰωνίων καὶ ἀναλλοιώτων πόθων τῶν Κρητῶν καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλ’ ἡ εὐκαιρία ἀπέπτη! διότι αἱ ἐπικείμεναι ἐν μέσαις Ἀθήναις ἐκλογικαὶ διαμάχαι δὲν ἐπέτρεπον εἰς τὴν Κυβέρνησιν νὰ σκέπτηται περὶ Βάμου καὶ τῆς τύχης τῶν ἀπίστων Ἀγαρινῶν! Ἡ εὐκαιρία ἀπέπτη, διότι τὸ γεγονὸς τῆς μεσημβρίας τῆς 12 Μαΐου 1896 ἐπεσκίασε τὰ πάντα, πλὴν τῆς ταὐτοχρόνου περιφανοῦς νίκης τῶν Ἀττικαρχῶν, τὴν ὁποίαν ἑώρτασαν καὶ ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐν συμποσίῳ, ἐν ᾧ ταὐτοχρόνως ἐγίνωσκον, ὅτι ἐλάμβανον χώραν αἱ σφαγαὶ τῶν Χανίων, διότι εἶναι τοῖς πᾶσι γνωστὸν, ὅτι οὐ μόνον πέντε ἡμέρας πρὸ τῶν σφαγῶν τούτων διενέμοντο ὅπλα ὑπὸ τοῦ Τουρχὰν πασσᾶ εἰς τὸν ἐν Χανίοις τουρκικὸν ὄχλον, οὐ μόνον ὅτι ἀνεμένετο σφαγὴ ἐν Χανίοις κατὰ τὴν Κυριακὴν ἐκείνην, καθ’ ἣν ἑώρταζον τὸ Κουρμπὰν–Μπαϊρὰμ οἱ Τοῦρκοι, ὡς ἐξ ἐπισήμου ἀλληλογραφίας ὑπὸ χρονολογίαν 10 Μαΐου 1896 ἐξάγεται, ἀλλὰ προσέτι, ὅτι τὴν 12 Μαΐου τὸ ἑσπέρας διεβιβάζετο ἐντεῦθεν τηλεγράφημα πρὸς τοὺς «Καιροὺς» τοῦ Λονδίνου, ἀγγέλλον τὰς ἐν Χανίοις σφαγὰς, διότι τὸ παγκόσμιον τοῦτο φύλλον τῆς Δευτέρας 13/25 Μαΐου ἐδημοσίευσε τὸ τηλεγράφημα τοῦτο! Ἀλλ’ ἡ ἀπώλεια μιᾶς βουλευτικῆς ἕδρας θὰ ἐπέδρα ἐπὶ τὴν ὕπαρξιν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως περισσότερον τῆς ἀπωλείας τῆς Κρήτης· διὸ ἀπέκρυψεν ἐπιμελῶς τὰς ἐν Χανίοις σφαγὰς τῆς 12 Μαΐου! Ἀληθῶς, Κύριοι, πρὸ τῆς ἀπαισίας ταύτης χρονολογίας τῆς 12 Μαΐου 1896 σταματᾷ ὁ ἀνθρώπινος νοῦς. Εἶναι τόσα τὰ γεγονότα, εἶναι τόση ἡ συῤῥοὴ τῶν ἐπελθόντων ἀτυχῶν γεγονότων διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν, ὥστε δὲν γινώσκει τις ποῖον πρῶτον, ποῖον δεύτερον, ποῖον τελευταῖον νὰ ἐξετάσῃ. Τὴν σύγχυσιν τῆς Κυβερνήσεως, τὴν ἐγκληματικὴν αὐτῆς ἀδράνειαν, τὰ ὑπουργικὰ συμβούλια, τὰς συνεντεύξεις τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν μετὰ τῶν ἀντιπροσώπων τῶν ξένων Δυνάμεων, τὰς διαψεύσεις, τὰς ἐκτοπίσεις, τὴν ἐξέγερσιν τῆς κοινῆς γνώμης, τὰς ψευδεῖς πολεμικὰς παρασκευὰς τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τὸ κάπνισμα τῶν θωρηκτῶν τῶν ἄνευ πυρομαχικῶν, ἄνευ ἐφοδίων τοὐτέστι πρὸς πόλεμον, ὡς ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως γινώσκω. Καὶ ἂς μὴ μὲ διαψεύσῃ ὁ κ. ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς, ἵνα μὴ τὸν διαψεύσωσι πέντε ἄλλοι συνάδελφοι, παρακαθήμενοι τὴν στιγμὴν ταύτην εἰς ἀμφοτέρας ταύτας τὰς πτέρυγας. Τὸ γεγονὸς τῆς σφαγῆς τῶν Χανίων, ὡς εἶπον, ἐγένετο γνωστὸν ἐνταῦθα τὴν 12 Μαΐου μ. μ. ἐκ τηλεγραφήματος τοῦ ἐν Χανίοις Ἕλληνος προξένου, διότι συνέβη οἱ ἄλλοι πρόξενοι νὰ μὴ ἔχωσι μεθ’ ἑαυτῶν τὰ κρυπτογραφικὰ λεξικά των, ἅτε διαμένοντες ἐν Χαλέπᾳ. Οὕτω δὲ μόνον διὰ τοῦ Ἕλληνος προξένου μετεδόθη ἡ εἴδησις πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία ἠδύνατο νὰ κρατήσῃ ταῦτα μυστικά, τοὐλάχιστον μέχρι τῆς εἰς Χανία ἀφίξεως τοῦ στόλου, ὁ ὁποῖος ἠδύνατο νὰ φθάσῃ ἐκεῖσε δέκα ὥρας μετὰ τὴν ἐκ Φαλήρου ἀναχώρησίν του. Σημειώσατε ὅτι κατὰ τὰς σφαγὰς ἐκείνας διὰ τῆς σφαγῆς τοῦ Ἕλληνος καβάση κατεπατήθη ἡ Ἑλληνικὴ σημαία, διότι ὁ καβάσης παντὸς Προξενείου εἶναι ἐπίσημον ὄργανον αὐτοῦ, φέρον τὸ ἔμβλημα τῆς ἐθνικότητος τοῦ Προξενείου του, οὐδεμία δὲ διαφορὰ εἰς τὰς ἐνεργείας τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως θὰ παρετηρεῖτο, ἐὰν ἀντὶ τοῦ καβάση ἐσφάζετο ὁ γενικὸς αὐτῆς πρόξενος.

§88Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ἐσφάγη καὶ ὁ Ρῶσσος καβάσης.

§89ΣΤΑΗΣ. Ἀλλὰ τὰ ῥωσσικὰ πλοῖα κατέφθασαν ἀμέσως εἰς Κρήτην.

§90ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τί ἔκαμαν;

§91ΣΤΑΗΣ. Βεβαίως, οὐχὶ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον θὰ ἔπραττον τὰ ἑλληνικὰ πλοῖα. Ἀλλὰ τὸ ζήτημα τοῦτο εἶναι ζήτημα ἐκτιμήσεως, καὶ ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν δὲν θὰ ἐξετάσω αὐτό· ἐγὼ ἐξετάζω τὰ γεγονότα. Ἐκ τῶν σφαγῶν τῆς 12 Μαΐου ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἐθορυβήθη, συνεκινήθη καὶ κατελήφθη ὑπὸ σπασμωδικῶν κινήσεων, τὰς ὁποίας ἐπηύξησεν ἡ ἐξέγερσις τοῦ δημοσίου φρονήματος ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν ταῖς ἐπαρχίαις. Τὰς σπασμωδικὰς κινήσεις τῆς Κυβερνήσεως χαρακτηριστικώτατα παριστῶσιν αἱ διαταγαί της περὶ καπνίσματος τῶν ἐν Φαλήρῳ ὁρμούντων θωρηκτῶν, διότι μόνον περὶ καπνίσματος ἐπρόκειτο, ὡς ἦτο γνωστὸν εἰς πολλοὺς καὶ ὡς ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπεδείχθη. Πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ σταλῶσιν εἰς Κρήτην τὰ θωρηκτά, διὰ τῶν ὁποίων θὰ ἐμεγαλύνετο ἡ Ἑλλάς, πρὸς δόξαν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος εἶχε τὴν πρόνοιαν τῆς κατασκευῆς αὐτῶν;...

§92ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Τὰ θωρηκτὰ δὲν ἀνήκουν εἰς τοῦτον ἢ εἰς ἐκεῖνον. Ἀνήκουσιν εἰς τὸ ἔθνος.

§93ΣΤΑΗΣ. .. Πρὸς δόξαν ἐκείνου, τοῦ ὁποίου ἡ σκιὰ,—διότι ἡμεῖς μόνον σκιὰ ἐκείνου εἴμεθα—σᾶς καταταράττει! Πρὸς δόξαν ἐκείνου, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 30 8βρίου 1889 ἔλεγεν (ἀναγινώσκει): «Ἡ σχέσις τοῦ στόλου πρὸς τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης καὶ πρὸς τὸ ζήτημα τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶναι ἄμεσος. Ἡ σχέσις ὅμως αὕτη δὲν δύναται νὰ ἦναι καταληπτὴ εἰς τοὺς μηδὲν ἄλλο διαγιγνώσκοντας ἐκ τοῦ ζητήματος τούτου ἢ ὄργανα πολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ.» Ταῦτα ἔλεγεν ὁ μέγας ἐκεῖνος πατριώτης, ὁ ὁποῖος ἀπὸ τοῦ 1889 εἶχεν ἐπιληφθῆ τῆς προπαρασκευῆς ἐκείνης, ἡ ὁποία θὰ ἔδιδε τὴν Κρήτην εἰς τὴν Ἑλλάδα ἀμαχητεί. Ἀλλὰ πράγματι ὁ πολιτικὸς ἀνταγωνισμὸς, ἡ ἐμπάθεια, ἡ μικρότης τῶν φρονημάτων, δὲν ἐπέτρεψαν εἰς τὸν ἀξιόμαχον ἑλληνικὸν στόλον νὰ ἐπιδείξῃ τὴν ὑπερήφανον αὐτοῦ ἑλληνικὴν σημαίαν εἰς τοὺς κατασφαζομένους ἀδελφοὺς ἡμῶν ὑπὸ τῶν ἀγρίων στιφῶν τῶν ἐν Χανίοις ἀπίστων· δὲν ἐπέτρεψαν, ἵνα μὴ ἡ θέα αὐτῶν θερμάνῃ, ὡς ἐλέχθη ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης, τὰ στήθη τῶν Κρητῶν! Ἀλλ’ ἂς μὴ ἐξετάσω ἐπὶ πλέον τὸ θέμα τοῦτο, τὸ ὁποῖον θίγει τὰς τρυφερωτάτας χορδὰς πάσης ἑλληνικῆς καρδίας, καὶ ἂς σᾶς εἴπω, ὅτι ἀπὸ τῆς 3 καὶ 10 Σεπτεμβρίου 1895, ἀπὸ τῆς ὑποβολῆς τουτέστι τοῦ ὑπομνήματος τῶν Χριστιανῶν τῆς Κρήτης πρὸς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις, συνελήφθη τὸ σχέδιον νὰ καταστῶσιν ἄχρηστα τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν, τὰ ὁποῖα κατὰ τὴν γνώμην Ἄγγλων καὶ Ἀμερικανῶν ναυάρχων εἶναι θωρηκτὰ πρώτης τάξεως, ἢ τοὐλάχιστον νὰ εὑρεθῶσιν ὑπὸ τοιαύτας περιστάσεις, ὥστε νὰ ἦναι ἀδύνατος ἡ χρησιμοποίησις αὐτῶν. Οὕτω δὲ ἀπεφασίσθη ὁ μετασχηματισμὸς τῶν θωρηκτῶν καὶ ὁ ἐξοπλισμὸς αὐτῶν διὰ ταχυβόλων, ἐνῷ οὐδεμία ὑπῆρχεν ἀνάγκη πρὸς τὸν μετασχηματισμὸν τοῦτον, κατὰ τὴν γνώμην εἰδικῶν ἀνδρῶν, ἠδύναντο δὲ νὰ ἐξοπλίσωσι τὰ θωρηκτὰ ἐν ἀπολύτῳ ἀνάγκῃ διὰ τῶν ἐν Ναυστάθμῳ ταχυβόλων καὶ οὕτως ἀπεστέλλοντο καὶ ἀφωπλίζοντο τὸ ἓν μετὰ τὸ ἄλλο τὰ θωρηκτὰ ἡμῶν εἰς Ἑσπερίαν, ἵνα μὴ παρευρίσκωνται ἐνταῦθα κατὰ τὰς κρισίμους ἐκείνας στιγμὰς τοῦ Ἑλληνισμοῦ!

§94Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Αὐτὸ, τὸ ὁποῖον λέγετε, δὲν εἶναι ἀληθές.

§95ΣΤΑΗΣ. Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο εἶναι ἀληθὲς, ἀλλ’ ἐπίσης ἀληθὲς εἶναι, ὅτι ἐκάπνιζον τὰ ἐν Φαλήρῳ θωρηκτὰ, ἵνα κατευνάσωσι τὴν ἐξεγερθεῖσαν κοινὴν γνώμην, ἵνα ἐξαπατήσωσι τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ τὸν κόσμον σύμπαντα. Ναὶ, ἵνα ἐξαπατήσωσι, διότι ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας ἐκάπνιζον ἐν Φαλήρῳ, χωρὶς νὰ φέρωσιν οὐδὲ μίαν κἂν βολὴν πολέμου, διότι εἶχον ἀποθέσει ταύτας πρὸ πολλοῦ εἰς τὰς ἀποθήκας τοῦ Ναυστάθμου, χάριν τοῦ εἰς Ἑσπερίαν πλοῦ αὐτῶν. Εἶναι δὲ γνωστὸν, ὅτι τὰ πολεμικὰ πλοῖα, εἰσερχόμενα εἰς δεξαμενὰς πρὸς καθαρισμὸν ἢ ἐπισκευὴν, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ φέρωσιν ἐπ’ αὐτῶν τὰ πυρομαχικά των. Ὡς ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως γινώσκω,—ἐπικαλοῦμαι δὲ τὴν μαρτυρίαν καί τινων μελῶν τῆς ἐξεταστικῆς ἐπὶ τῶν ναυτικῶν ἐπιτροπείας, μεθ’ ὧν τότε μετεβαίνομεν εἰς Ναύσταθμον,—τέσσαρας ἡμέρας μετὰ τὰς σφαγὰς τῶν Χανίων, ἤτοι ἀφοῦ τρεῖς ὅλας ἡμέρας ἐκάπνιζον ἐν Φαλήρῳ τὰ θωρηκτὰ, μετέβησαν εἰς Ναύσταθμον τὴν 16 Μαΐου πρὸς παραλαβὴν τῶν πυρομαχικῶν.

§96Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Μοὶ δίδετε τὴν ἄδειαν νὰ σᾶς δώσω μίαν πληροφορίαν;

§97ΣΤΑΗΣ. Ὄχι! εὐχαριστῶ· γνωρίζω ἀρκετά.

§98Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Βεβαίως καὶ περισσότερα ἀπὸ ἐμὲ, διότι ἐκάματε καὶ ἐκστρατείαν.

§99ΣΤΑΗΣ. Ἐκστρατείαν διὰ μιᾶς ἀτμακάτου, ἡ ὁποία ἀφῆκεν ἐλεύθερα τὰ παράλια τῆς Κισσάμου καὶ χάριν τῆς ὁποίας εἶχεν ἐλευθέραν καὶ τακτικὴν συγκοινωνίαν ἡ Κρήτη μετὰ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Ἀλλὰ περὶ τῆς ἱστορίας ταύτης θὰ ὁμιλήσω ἄλλοτε.

§100Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Τότε ’ποῦ ἐχάσατε τὸ τιμόνι εἰς τὴν Ὕδραν ἀπ’ ἔξω, καὶ ἐῤῥυμούλκησεν ὑμᾶς ἐμπορικὸν πλοῖον.

§101ΣΤΑΗΣ. Δὲν πρέπει νὰ διακόπτητε καὶ νὰ ἐξωθῆτε τὰ πράγματα, ἵνα μὴ διὰ τῆς ὠθήσεως ταύτης καταξεσχισθῇ τὸ προσωπεῖον, ὄπισθεν τοῦ ὁποίου κρύπτεσθε.

§102Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ. Ἐγὼ θὰ ἐπαναλάβω, ὅτι ὅσα λέγετε εἶναι ψεύδη, καὶ τὰ περὶ πυροβόλων καὶ τὰ περὶ μετασχηματισμοῦ. Ὅλα αὐτὰ εἶναι ἄλλως καὶ ἀόριστα.

§103ΣΤΑΗΣ. Εὐτυχῶς τὰ λεγόμενα παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν οὐδεὶς πλέον λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν, ἀπὸ τῆς παρελθούσης Τρίτης, ὅτε ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διέψευσε πάσας τὰς τοῦ παρελθόντος καυχησιολογίας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν διὰ τῆς ἐπισήμου ἐκείνης δηλώσεως περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ στόλου ἡμῶν. Ἔπρεπε δὲ πράγματι νὰ ἔχῃ τις χαλκοῦν προσωπεῖον, ἵνα μετὰ τὰ λεχθέντα ἐκεῖνα παρακάθηται ὡς Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως (Θόρυβος). Ἀλλ’ ὡς ἂν μὴ ἤρκουν ταῦτα, Κύριοι, ἦλθεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως καὶ σᾶς ἠρώτα: «Ποῖα πλοῖα νὰ στείλωμεν εἰς τὴν Κρήτην;» Καὶ εὐθὺς ἀμέσως σᾶς ἔλεγεν, ὅτι «ὁ στόλος, τοῦ ὁποίου ἡ μεγαλειτέρα δύναμις ἦσαν τὰ τρία θωρηκτὰ, εἶχεν ἐλλείψεις, αἱ ὁποῖαι καθίστων καὶ ταῦτα οὐχὶ ὡς δύναμιν οἵαν προσδοκᾷ ὁ θεώμενος αὐτὰ, καὶ τὰ πλοῖα τοῦ στόλου δὲν γνωρίζω ἂν ἠδύναντο νὰ διανύσωσι πλέοντα πέντε μίλια, καὶ αὐτὰ, κατὰ τὴν γνώμην τῶν διοικούντων, ἔτρεχον τὸν ἔσχατον κίνδυνον»!!! Καὶ ταῦτα ἔλεγεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡσεὶ ἐπρόκειτο περὶ τῆς ἀτμοτελωνίδος Σύρου ἢ Πατρῶν ἢ Κερκύρας, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι καὶ ἡ «Μυκάλη» καὶ ἡ «Σφακτηρία» καὶ ὁ «Μιαούλης» διανύουσι κατὰ μέσον ὅρον πλέον τῶν 12 μιλίων καθ’ ὥραν, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι τὰ τρία ἡμῶν θωρηκτὰ διανύουσι κατ’ ἐλάχιστον ὅρον 15 μίλια καθ’ ὥραν, ἀφοῦ εἶναι γνωστὸν, ὅτι δὲν ἔτρεχον τὸν ἔσχατον κίνδυνον οὐδὲ τὰ πλοῖα τὰ χρησιμοποιούμενα εἰς τοὺς πλοῦς τῆς Βασιλικῆς οἰκογενείας καὶ τοῦ Pére Didon. Ἀλλ’ ἡ ἐπίσημος ἐκείνη καταδίκη τοῦ στόλου ἡμῶν εἶναι βλασφημία, τὴν ὁποίαν ἡ Ἑλλὰς δὲν πρέπει νὰ ἀνεχθῇ· εἶναι βλασφημία κατὰ τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους, εἶναι βλασφημία κατὰ τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας, ἀπὸ τῶν παλαιοτάτων μέχρι τῶν καθ’ ἡμᾶς χρόνων, εἶναι βλασφημία κατὰ τοῦ μέλλοντος τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους! Ἀληθῶς τοιαύτην βλασφημίαν δὲν ἐπίστευον νὰ ἀκούσω παρὰ τοῦ ἰθύναντος τὰς τύχας τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους κατ’ ἐπανάληψιν, παρ’ ἐκείνου, ὁ ὁποῖος εἶχε κατορθώσει νὰ ἠλεκτρίσῃ πᾶσαν Ἑλληνικὴν καρδίαν, καὶ τὴν ἐμὴν ἑπομένως, ἵνα προστρέξωμεν ὑπὸ τὰς σημαίας τῆς Πατρίδος κατὰ τὸ 1885 καὶ παραστῶμεν μάρτυρες, ὡς ἐγὼ αὐτὸς παρέστην, κατὰ τὸ φοβερὸν δρᾶμα τῆς Κούτρας, καθ’ ὃ εἴδομεν τὴν καταισχύνην τῶν ἑλληνικῶν ὅπλων, τὸν ἐξευτελισμὸν καὶ τὴν ἀτίμωσιν, προσαφθέντα εἰς τὸ μέτωπον τῶν 300 ἐκείνων εὐζώνων, τοὺς ὁποίους περιήγαγεν ἡ τουρκικὴ θηριωδία ἀνὰ τὰ χωρία καὶ τὰς πόλεις τῆς Μακεδονίας. Ὡς νὰ μὴ ἤρκουν ταῦτα, ἦλθεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἵνα μαράνῃ καὶ σβύσῃ διὰ παντὸς τὸ ἔνθεον πῦρ τοῦ πατριωτισμοῦ, τὸ ὁποῖον φλέγει τὰ στήθη παντὸς Ἕλληνος ὑποδούλου ἢ εἰς τὴν δούλην διαμένοντος, τὸ ἔνθεον ἐκεῖνο πῦρ τοῦ πατριωτισμοῦ, οὗ ἕνεκα προσέτρεχον ἄλλοτέ ποτε εἰς τὸν «Ν. Μιαούλην», καταπλεύσαντα εἰς τὸν λιμένα Σμύρνης, καὶ μετὰ δακρύων καὶ εὐλαβείας γονυπετεῖς ἠσπάζοντο τὴν κλίμακα, τὰς λέμβους καὶ τὰ πυροβόλα αὐτοῦ, μετὰ θρησκευτικῆς εὐλαβείας, μείζονος τῆς πρὸς τὰς ἁγίας εἰκόνας ὀφειλομένης, καὶ ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, ὀφείλω νὰ τὸ ὁμολογήσω, δὲν αἰσθάνομαι πλέον τὴν ἐκτίμησιν καὶ τὸν σεβασμὸν πρὸς τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, καθ’ ἣν ἐβλασφήμησεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ἐμπαικτικῶς ὁμιλήσας περὶ τῆς μόνης δυνάμεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ, δι’ ἐμὲ δὲν εἶναι πλέον ὁ διερμηνευτὴς τῶν αἰσθημάτων τοῦ ἐλευθέρου καὶ δούλου Ἑλληνισμοῦ, δι’ ἐμὲ αἱ λέξεις του ἐκεῖναι: «ἡ Κρήτη θὰ στενάζῃ διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ ἡ Ἑλλὰς θὰ στενάζῃ διὰ τὴν Κρήτην», εἶναι λέξεις ὑβριστικαὶ καὶ διὰ τὴν Ἑλλάδα καὶ διὰ τὴν Κρήτην. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης, καθ’ ἣν τὰ τοῦ πατριωτισμοῦ ζητήματα καὶ αἱ παραδόσεις τοῦ Τόπου εἶναι ζητήματα «εὐθυμίας» διὰ τὸν κ. Πρόεδρον τῆς Κυβερνήσεως, ἔπαυσα νὰ θεωρῶ αὐτὸν ὡς τὸν ἐπίσημον διερμηνευτὴν τῆς κοινῆς γνώμης τοῦ ἐλευθέρου λαοῦ τῆς Ἑλλάδος. Καὶ ταῦτα περὶ τοῦ πρώτου σημείου, περὶ τὸ ὁποῖον περιεστράφη ἡ πολιτικὴ τῆς Κυβερνήσεως μέχρι τῶν σφαγῶν τῆς 12 Μαΐου 1896. Περὶ τῆς δευτέρας πολιτικῆς τῆς Κυβερνήσεως, τοῦ ν’ ἀποκτήσῃ τουτέστιν ὁ Κρητικὸς λαὸς διὰ τῶν ἐνεργειῶν αὐτῆς «ὅσον οἷόν τε περισσότερα δικαιώματα καὶ προνόμια», δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ εἴπῃ τις πολλά, ἀφοῦ ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης ἐδήλωσεν, ὅτι ὁ Κρητικὸς λαὸς ὤφειλε «νὰ στέρξῃ τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας, ἵνα ἀναῤῥιχηθῇ μέχρι τῆς ἀνωτάτης βαθμίδος τῆς κλίμακος, ἤτοι μέχρι τῆς αὐτονομίας»!! ὁ δὲ Ὑπουργὸς τῶν Ἐξωτερικῶν ἐτηλεγράφει, ὅτι εὑρίσκετο εἰς διαπραγματεύσεις, ὅπως ἡ Πύλη δώσῃ τὴν Χαλέπαν εἰς τοὺς Κρῆτας, ἀφοῦ ἔγκριτον καὶ διακεκριμένον πρόσωπον ἐκ Χανίων ἔγραφε τὴν 31 Μαΐου 1896 (ἀναγινώσκει): «Ὁ πρόξενος τῆς... μᾶς ἀνέγνω ἐπιστολὴν τοῦ αὐτόθι πρέσβεώς του κ...., ὅστις ἀπαντῶν εἰς τὸν πρόξενόν του τὴν παρελθοῦσαν ἑβδομάδα, λέγει τὰ ἑξῆς: «Ἡ Ἑλλάς, ἀναμιχθεῖσα, ὡς μὴ ὤφειλε, περιορίζει ἀτυχῶς τὸ πρᾶγμα εἰς τὸ πρώην καθεστώς, διὰ τὸ ὁποῖον ἦλθεν εἰς συμφωνίαν μετὰ τῆς Πύλης, τῇ μεσολαβήσει Γαλλίας καὶ Ρωσσίας.» Εἶναι πολὺ σημαντικὴ ἡ ἀπάντησις αὕτη τοῦ πρέσβεως.

§104ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἡ δημοσιευθεῖσα ἐπιστολή;

§105ΣΤΑΗΣ. Οὐχί! Πρόκειται περὶ ἐπιστολῆς δημοσιευθείσης 20 ἡμέρας μετὰ τὰς σφαγάς, μετὰ τὴν ἐξέγερσιν τοῦ δημοσίου φρονήματος ἐν Ἑλλάδι, μετὰ τὰς περιφανεῖς νίκας τῶν Κρητῶν, αἱ ὁποῖαι εἶχον προκαλέσει τὰ συλλαλητήρια καὶ τὰς ἐπιτροπὰς τῶν ἐράνων. Περὶ τῆς πολιτικῆς ἑπομένως ταύτης οὐδὲ λόγος κἂν πρέπει νὰ γένηται, ἀφοῦ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐφρόνει καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ φρονῇ, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς ἀναλόγους περιστάσεις τῆς ἐποχῆς τοῦ Ιʹ Ναπολέοντος! Ἀλλ’ ἡ κοινὴ γνώμη, ἐγκαίρως ἀντιληφθεῖσα τῆς καταστάσεως ταύτης, ἐξηγέρθη καὶ ἀνέλαβεν ὑπὸ τὴν προστασίαν αὐτῆς τὸν Κρητικὸν ἀγῶνα. Ἡ ἐξέγερσις ὅμως αὕτη ἐσκότισε τὴν Κυβέρνησιν καὶ ἔστρεψε τὴν προσοχὴν αὐτῆς εἰς τὰ ἐν Ἀθήναις συλλαλητήρια. Εἶναι γνωστὸν, Κύριοι, πῶς ἐσχηματίσθη τὸ ὑπὲρ τῆς Κρήτης Ἐθνικὸν Κομιτάτον, τοῦ ὁποίου καὶ ἐγὼ εἶχον τὴν τιμὴν ν’ ἀποτελῶ μέλος, καὶ κατὰ τοῦ ὁποίου τὰ κυβερνητικὰ ὄργανα ἐπετέθησαν μετὰ μανίας καὶ λύσσης, ἡ ὁποία χαρακτηρίζει τὴν κομματικὴν αὐτῶν ἐμπάθειαν. Ἐν τούτοις καὶ ἐγὼ καὶ πάντες οἱ τὸ Κομιτάτον ἀποτελοῦντες ἐδηλώσαμεν κατ’ ἐπανάληψιν, ὅτι δὲν ἠθέλομεν ἐπιτρέψει τὴν μεταβολὴν τοῦ ἐθνικοῦ ἀγῶνος εἰς κομματικόν· ἐγὼ μάλιστα ἐνθυμοῦμαι, ὅτι καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν κ. Διευθυντὴν τῆς ἀστυνομίας Ἀθηνῶν–Πειραιῶς σαφῶς καὶ κατηγορηματικῶς ἐδήλωσα, ὅτι μόνον ἐθνικὸν σκοπὸν εἶχεν ἡ σύστασις τοῦ Κομιτάτου, καὶ ὅτι τὰ ὑπ’ αὐτοῦ διενεργούμενα συλλαλητήρια μόνον σκοπὸν θὰ εἶχον τὴν ἀναζωπύρησιν τοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος ὑπὲρ τῶν ἀγωνιζομένων Κρητῶν. Ἀλλ’ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἔβλεπε πανταχοῦ μηχανοῤῥαφίας καὶ συνωμοσίας ἐναντίον αὐτοῦ, διότι τὴν 29 Μαΐου, προκειμένου νὰ λάβῃ χώραν τὸ πρῶτον συλλαλητήριον, κατὰ τὸ ὁποῖον ἔπρεπε νὰ ἐμφανισθῇ ἐπισήμως τὸ ὑπὲρ τῆς Κρήτης Κομιτάτον καὶ ἐξηγήσῃ τὸν σκοπὸν αὐτοῦ, νὰ καταδείξῃ τοὺς ἐπαπειλοῦντας τοὺς ἐν Κρήτῃ ἀγωνιζομένους κινδύνους, νὰ ζητήσῃ ταχεῖαν καὶ γενναίαν τὴν συνδρομὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὑπὲρ αὐτῶν, ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐξέλαβεν, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ μελανῶν σημαιῶν, ἡγουμένων ἀντικυβερνητικῆς διαδηλώσεως, καὶ περιώρισε τοὺς ἀξιωματικοὺς πάντας εἰς τοὺς στρατῶνας αὐτῶν, κατεπλημμύρησε τὴν πόλιν πεζῶν καὶ ἐφίππων στρατιωτικῶν ἀποσπασμάτων, περιεκύκλωσε τὰ ἀνάκτορα διὰ λόχων εὐζώνων, καὶ κατέσπειρεν ἐντὸς τοῦ βασιλικοῦ κήπου πολλοὺς ἐξ αὐτῶν! Πάντα δὲ ταῦτα οὐδὲν ἄλλο ἐδήλουν ἢ τὴν ἀμηχανίαν τῆς Κυβερνήσεως, ἡ ὁποία διὰ τῶν ἀνοήτων καὶ γελοίων αὐτῆς πράξεων κατέῤῥιψε καὶ τὸ τελευταῖον αὐτῆς γόητρον. Ὀφείλω ἐνταῦθα νὰ ὁμολογήσω, ὅτι ὁ ἔντιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος κ. Ράλλης, τοῦ ὁποίου δὲν εἶμαι πολιτικὸς φίλος, ἀλλὰ μετὰ τοῦ ὁποίου ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος κατ’ ἐπανάληψιν ὡμίλησα ἰδιαιτέρως καὶ ἐζήτησα τὴν γνώμην αὐτοῦ, ἐντόνως ἐτόνισεν, ὅτι πρέπει νὰ καταβάλωμεν πᾶσαν προσπάθειαν, ὅπως μὴ τὰ συλλαλητήρια καὶ ὁ σκοπὸς τοῦ Ἐθνικοῦ Κομιτάτου μετατραπῶσιν ἀπὸ καθαρῶς ἐθνικὰ εἰς κομματικά. Ἀλλὰ καίτοι ἐγίνωσκε ταῦτα ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, εἰς οὐδένα ἐπείθετο, ἀλλ’ ἤρχισε πράγματι τὰς μηχανοῤῥαφίας του κατὰ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Κομιτάτου ὑπὲρ τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος. Δὲν μᾶς ἤρκουν αἱ ἄλλαι μέριμναι καὶ αἱ πολλαὶ ἐνοχλήσεις, αἱ ἐκ τῆς εὐθύνης τῆς ἀναδοχῆς συλλογῆς ἐράνων, μάλιστα ἐν Ἑλλάδι, ἔνθα ἡ ἐλαχίστη μομφὴ, ἡ δυναμένη νὰ ἀποδοθῇ εἰς τοὺς ἀναμιγνυομένους εἰς τὰ τοιαῦτα, εἶναι ἡ ἰδιοτέλεια, ἀλλ’ εἴχομεν καὶ τὴν Κυβέρνησιν ἀντενεργοῦσαν καὶ συκοφαντοῦσαν διὰ τῆς αὐθαιρέτως συσταθείσης Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς, ἐν ᾗ καὶ πειθήνια ὄργανα τῆς Κυβερνήσεως εἶχον λάβει μέρος, διὰ τῶν ἐπισήμων αὐτῆς ὀργάνων ἐν ταῖς ἐπαρχίαις, τῶν νομαρχῶν, τῶν δημάρχων, τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀρχῶν καὶ τῶν προξενικῶν ἀρχῶν ἐν τῷ ἐξωτερικῷ. Ὁποία ὑπῆρξεν ἡ ἐνέργεια τοῦ Κομιτάτου ὑπὲρ τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος, βεβαίως δὲν ἁρμόζει εἰς ἐμὲ νὰ ἱστορήσω, οὐδὲ νὰ ἀναγνώσω τὸ ἀπὸ 1ης Σεπτεμβρίου 1896 ἐν Βάμῳ εὐχαριστήριον γράμμα τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως διὰ πάσας τὰς ἐνεργείας τοῦ Κομιτάτου ὑπὲρ τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος, ὡς ἐπίσης δὲν μοὶ εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἀναγνώσω τὸ ἕτερον ἔγγραφον τῆς αὐτῆς Ἐπιτροπῆς, ὑπὸ τὴν αὐτὴν χρονολογίαν, διὰ τοῦ ὁποίου στιγματίζεται πᾶσα ἐνέργεια τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς, διότι φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι δίκαιον...

§106ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Αὐτὸ εἶναι ὑποβολιμαῖον ἔγγραφον, τὸ ὁποῖον δὲν φέρει οὔτε ὑπογραφάς. Μὴ τὸ περιβάλλετε μὲ τοιούτους τίτλους, διότι ἡ ἐργασία τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως εἶχε λήξει. Ἂν ἡ σφραγὶς ἔμεινεν εἰς τὰς χεῖρας ἑνὸς Κουντουράκη, οὗτος δὲν εἶναι ἱκανὸς νὰ ὑβρίσῃ πρόσωπα σεβαστά.

§107ΣΤΑΗΣ. Ἰδοὺ ὅτι ὁμολογεῖτε, ὅτι καὶ τὴν σφραγῖδα τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως φέρει, καὶ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ Προέδρου αὐτῆς· ἀλλ’ ἐπιτρέψατέ μοι νὰ σᾶς παρατηρήσω, ὅτι δὲν ἁρμόζει εἰς ὑμᾶς νὰ ἀναλάβητε τὴν ὑπεράσπισιν ὑμῶν αὐτῶν, ἀφοῦ μάλιστα ἐγὼ ἀνέλαβον ν’ ἀποδείξω, ὅτι τὰ ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ καθ’ ὑμῶν ἀτομικῶς δὲν εἶναι ἀκριβῆ, διότι εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὅτι ἄνευ τῆς ἐπιμόνου ὑμῶν εἰς τὰ τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς ἀναμίξεως, χωρὶς νὰ ἦσθε μέλος αὐτῆς, ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ οὐδὲ ἓν φυσίγγιον θ’ ἀπέστελλεν εἰς Κρήτην. Ἀλλ’ ὡς εἶπον, οὔτε εἰς ἐμὲ οὔτε εἰς ὑμᾶς ἁρμόζει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ τῆς ἐνεργείας τῶν σωματείων ἐκείνων, εἰς τὰ ὁποῖα ἐλάβομεν ἐνεργὸν μέρος. Ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις, ἵνα κατευνάσῃ τὴν ἐξεγερθεῖσαν κοινὴν γνώμην, διέδιδε διὰ τῶν ὀργάνων αὐτῆς, ὅτι ἀπέστειλεν ὅπλα καὶ ἐφόδια εἰς τὴν Κρήτην, ἐνῷ τότε ἦτο τοῖς πᾶσι γνωστὸν, ὅτι οὐδ’ αὐτὴ ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ εἶχε σκεφθῆ περὶ ἀποστολῆς ὅπλων καὶ φυσιγγίων, καὶ πρὸ πάντων φυσιγγίων, εἰς τοὺς ἀπόλυτον αὐτῶν ἀνάγκην ἔχοντας ἐν Κρήτῃ. Ἡ Κυβέρνησις τότε, ὡς εἶπον, ἵνα εἶχε σκοπὸν, νὰ ἐξουδετερώσῃ τὰς ὑπὲρ τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος ἐνεργείας τοῦ Ἐθνικοῦ Κομιτάτου. Πόλεμος τότε κατὰ τοῦ Κομιτάτου, ὅπως πόλεμος χθὲς καὶ σήμερον κατὰ τῆς ἀοράτου Ἐθνικῆς Ἑταιρίας, ἡ ὁποία ἀπὸ πολλοῦ χρόνου καταταράττει τοὺς κυβερνητικοὺς κύκλους, ἢ ὁποία ἀπὸ μακροῦ χρόνου ἀνέλαβε τὴν διεύθυνσιν τῶν ὑψίστων συμφερόντων τοῦ Κράτους, τὴν βελτίωσιν τῆς τύχης τοῦ ὑποδούλου Ἑλληνισμοῦ. Ἀλλὰ καθ’ ἡμῶν, τῶν ἀποτελεσάντων τὸ Κομιτάτον, ἐπιτυχῶς ἔστρεψε τὰ βέλη αὑτῆς ἡ Κυβέρνησις, κατὰ τῆς Ἐθνικῆς ὅμως Ἑταιρίας, ὡς ἀοράτου, ἀδυνατεῖ νὰ πράξῃ τι, καὶ ἐν τῇ ἀδυναμίᾳ της φωρᾶται καταγέλαστος διὰ τῶν καταγελάστων αὐτῆς ἐνεργειῶν. Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθές, κ. Πρόεδρε, ὅτι προεφυλακίζετε τοὺς ἡρωϊκοὺς ἀρχηγούς, πρὶν ἢ μεταβῶσιν εἰς Μακεδονίαν, καὶ ἐῤῥίπτετε πάλιν εἰς τὰς φυλακὰς τοὺς πρώτους ἐπανερχομένους ἐξ αὐτῶν, μεθ’ ὅλας τὰς δάφνας τοῦ ἡρωϊσμοῦ καὶ τῆς τιμίας αὐτῶν ἐν Μακεδονίᾳ πολιτείας, χαρακτηρίζοντες αὐτοὺς ὡς λῃσταντάρτας; Εἶναι ἢ δὲν εἶναι ἀληθές, ὅτι συνελαμβάνετε ἐντίμους ἀξιωματικοὺς ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ ἐῤῥίπτετε εἰς τὰς φυλακάς, ἐπὶ τῇ μόνῃ ὑπονοίᾳ ὅτι ἠδύναντο νὰ ἐνθαῤῥύνωσι τὸν ἐν Μακεδονίᾳ ἀγῶνα; Δὲν ἀπεκαλέσατε σεῖς διὰ τοῦ ἡμιεπισήμου ὀργάνου σας λῃστὰς τοὺς τιμίους προμάχους τῆς Πατρίδος, τοὺς ὁποίους ἐθαύμασαν οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν ξένων Δυνάμεων ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἐσεβάσθησαν καὶ αὐτοὶ οἱ Τοῦρκοι; Δὲν ἐχαρακτηρίσατε ὡς λάμψιν ψευδοχρυσοκόνεως τὴν αἴγλην τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρίας; Ἀλλ’ εὐθὺς ὡς εἶδεν ἡ Κυβέρνησις ἐξεγειρομένην τὴν κοινὴν γνώμην ὑπὲρ τῆς Ἐθνικῆς ἀοράτου Ἑταιρίας, ἅμα τῇ δημοσιεύσει τοῦ βαρυσημάντου αὐτῆς προγράμματος, ἤλλαξε σχέδιον. Μὴ νομίσητε δέ, ὅτι ἔχω τὴν τιμὴν νὰ ἦμαι μέλος τῆς Ἐθνικῆς ἀοράτου Ἑταιρίας, διότι ἀπαγορεύεται ἡ ἀνάμιξις τῶν μελῶν αὐτῆς εἰς τὰ τῆς πολιτικῆς, καὶ ἑπομένως οἱ ἐνεργὸν μέρος ἔχοντες εἰς τὰ τῆς πολιτικῆς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γείνωσι μέλη αὐτῆς.

§108ΡΑΛΛΗΣ. Πῶς τὸ ἠξεύρετε λοιπὸν τοῦτο;

§109ΣΤΑΗΣ. Τὸ ἤκουσα παρά τινος ἀοράτου μέλους τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρίας. Ἡ Ἐθνικὴ, βλέπετε, Ἑταιρία εἶναι πανταχοῦ παροῦσα, χωρὶς νὰ ἦναι οὐδαμοῦ· ὁρᾷ τὰ πάντα, χωρὶς νὰ ὁρᾶται παρ’ οὐδενός· κατασκοπεύει τὰ πάντα, χωρὶς νὰ ᾖναι δυνατὸν παρ’ οὐδενὸς νὰ κατασκοπευθῇ. Ἀλλ’ ἔλεγον, ὅτι εὐθὺς ὡς εἶδεν ἡ Κυβέρνησις ὅτι συνεταράχθη ὁ Ἑλληνισμὸς ἐκ τῆς δημοσιεύσεως τοῦ προγράμματος τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρίας, εὐθὺς ὡς εἶδε τὴν ἐλευθέραν Ἑλλάδα γονυπετοῦσαν εἰς τὰ πανδήμως τελεσθέντα μνημόσυνα ὑπὲρ ἀναπαύσεως τῶν πεσόντων ἐν Μακεδονίᾳ, ἐφοβήθη, ἀπεσύρθη ὡς κοχλίας εἰς τὸ περικάλυμμα αὐτοῦ, καὶ ἐκεῖθεν συνέλαβε νέον σχέδιον καταδιώξεως κατὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρίας, τὴν σύστασιν τουτέστιν ἄλλης Ἑταιρίας, τοῦ Ἐθνικοῦ Κέντρου, ἵνα διὰ τούτου καταπολεμήσῃ ἐκείνην, ἵνα διὰ τῆς αἴγλης τῶν ὀνομάτων, λαϊκῶν καὶ κληρικῶν, τὰ ὁποῖα προσεπάθησε νὰ ἐγκαταστήσῃ ἐν αὐτῷ, πολεμήσῃ τὴν γιγαντιαίοις βήμασιν ἐπεκτεινομένην Ἐθνικὴν Ἑταιρίαν. Ἀλλ’ εὐτυχῶς ἀπέτυχε καὶ εἰς τοῦτο. Ἂς μοὶ ἐπιτρέψωσι δὲ οἱ ἁρμόδιοι νὰ συστήσω αὐτοῖς τὴν παῦσιν τοῦ πολέμου κατὰ τῆς Ἐθνικῆς Ἑταιρίας, παρὰ τῆς ὁποίας τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος πολλὰ προσδοκᾷ. Ἀλλ’ ἐνῷ οὕτως εἶχον τὸ καθ’ ἡμᾶς, εἰς ποίαν ἄρά γε στάσιν εὑρίσκοντο τὰ τῆς Κρήτης; Ἡ ἐπανάστασις εἶχε γενικευθῆ καὶ εἰς τὰς ἀνατολικὰς ἐπαρχίας τῆς Κρήτης, τὰς ὁποίας τὸ Ἐθνικὸν Κομιτάτον ἐφρόνει, παρὰ τὴν γνώμην τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς καὶ τῶν ἄλλων ἁρμοδίων ἐν Ἀθήναις, ὅτι ὤφειλε νὰ ἐπαναστατήσῃ, ἵνα ἐπέλθῃ ὡς τάχιστα ἡ ἀναμενομένη λύσις τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος· πράγματι δὲ τὸ Ἐθνικὸν Κομιτάτον ἐπανεστάτησε τὰς ἀνατολικὰς ἐπαρχίας διὰ τῆς ἀποστολῆς τοῦ γνωστοῦ Ἰω. Νταφώτη μετὰ 100 περίπου ἐπιλέκτων ἀγωνιστῶν. Εἶναι γνωστὸν τοῖς πᾶσιν, ὁποίαν σύγχυσιν, ὁποῖον τρόμον εἶχεν ἐνσπείρει τὸ σῶμα τοῦτο εἰς τὸν τουρκικὸν στρατὸν, τὸν ὁποῖον κατετρόπωσε καὶ εἰς ἄτακτον ἔτρεψε φυγήν, ὁπουδήποτε συνήντα αὐτόν. Οὕτως ἐκαίετο ἡ Κρήτη ἀπ’ ἄκρου εἰς ἄκρον, καὶ αἱ φλόγες μέχρι τῶν Κυθήρων ἦσαν ὁραταὶ, μάχαι πανταχοῦ καὶ ἧτται τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, καταστροφαὶ ἐλαιῶν, καταστροφαὶ παντοίων δένδρων, καταστροφαὶ οἰκιῶν καὶ χωρίων ὁλοκλήρων, βεβηλώσεις ναῶν καὶ νεκρῶν! Ἀλλ’ ὁ κύριος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως μαρτυρεῖ ὁ ἴδιος, ὅτι ἐζήτει τὴν Χαλέπαν διὰ τὴν πυρπολουμένην Κρήτην, καὶ ὁ στόλος ἐξηκολούθει νὰ καπνίζῃ ἐν Φαλήρῳ, ἔνθα ἐλάμβανε χώραν ἡ ἀξιοθρήνητος σφαγὴ τῆς προσωπικῆς ἀτομικότητος τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐξωτερικῶν, συμποσιάζοντος καὶ συνευθυμοῦντος, καθ’ ἣν στιγμὴν ἐλάμβανον χώραν αἱ φρικώδεις σφαγαὶ τῆς Ἀνωπόλεως ὑπὸ τῶν Μουσουλμανικῶν ὀρδῶν, μετὰ τοῦ ἐπισήμου αὐτῶν ἀντιπροσώπου, μετὰ τοῦ ὁποίου συνέκρουσε πλῆρες ποτήριον οἴνου ἐρυθροῦ, πρὸς παράστασιν τοῦ χυνομένου αἵματος ἐκεῖ κάτω!

§110ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἴπετε, κ. Βουλευτὰ, εἶναι ὕβρις. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ συζήτησις κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον. Σᾶς παρακαλῶ νὰ τὴν ἀνακαλέσητε, ἄλλως εἶμαι ἠναγκασμένος νὰ σᾶς ἀνακαλέσω εἰς τὴν τάξιν.

§111ΣΤΑΗΣ. Ἀλλ’ ἤδη αἱ Δυνάμεις ἰδίᾳ πρωτοβουλίᾳ εἶχον ἀναλάβει τὴν διευθέτησιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, χωρὶς οὐδεμίαν γνῶσιν νὰ λάβῃ ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, χωρὶς οὐδεμίαν γνώμην νὰ ἐκφέρῃ περὶ αὐτῆς. Εἶναι δὲ γνωστὴ, Κύριοι, ἡ οἰκτρὰ καὶ ἀντεθνικὴ λύσις τοῦ Κρητικοῦ δράματος, τοῦ ἀρξαμένου τὴν 3 Σεπτεμβρίου 1895 καὶ λήξαντος τὴν 15 Αὐγούστου 1896. Εἶπον ἀντεθνικὴ, διότι πᾶσα ἄλλη λύσις, πλὴν τῆς ἑνώσεως τῆς Κρήτης μετὰ τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος, εἶναι ἀντεθνικὴ καὶ προδοτική. Καὶ ἤδη ἐπανέλθετε, ἀξιότιμε κ. Πρόεδρε τῆς Κυβερνήσεως, ἐπὶ τὸ βῆμα, οὐχὶ ἵνα δρέψητε δάφνας ὁμοίας πρὸς τὰς τῆς παρελθούσης Τρίτης, οὐχὶ ἵνα πείσητέ τινα, ὅτι τὰ σημεῖα τῶν καιρῶν, τὰ ὁποῖα ἐπαπειλοῦσι τὸ καθεστὼς, δὲν προεκαλέσατε μόνος ὑμεῖς διὰ τῆς ἀστόχου πολιτείας σας, οὐχὶ ἵνα πείσητέ τινα ὅτι δὲν ἐθυσιάσατε τὸν ἐν τῇ Μεσογείῳ ἱερὸν βωμὸν τῆς Ἐλευθερίας εἰς τὸν βωμὸν τοῦ Κόμματος — οὐχί! Ἀλλ’ ἵνα δηλώσητε ὅτι πάντα, ὅσα εἴπετε ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης κατὰ τῆς Ἑλλάδος, κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, κατὰ τῶν πατροπαραδότων ἡμῶν ὑποθηκῶν, δὲν τὰ εἴπετε σεῖς· ἵνα δηλώσητε, ὅτι ἡ κατὰ τῆς ναυτικῆς δυνάμεως τῆς χώρας ὁμολογία σας ἦτο βλασφημία· ἵνα ἀναιρέσητε τὴν ἄλλην βλασφημίαν, ὅτι ἡ ἐλευθέρα Ἑλλὰς δὲν εἶναι ὁ νόμιμος καὶ φυσικὸς θεματοφύλαξ τῶν ἀργούντων δικαιωμάτων τοῦ ἀλυτρώτου Ἑλληνισμοῦ. Ἀνέλθετε ταχέως ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ ζητήσατε συγγνώμην παρὰ τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς ἐλευθέρας καὶ δούλης Ἑλλάδος, ὧν τὰ ὕψιστα συμφέροντα ἐβλάψατε λόγῳ καὶ ἔργῳ, ὅσον οὐδείς ποτε τῶν ἀμειλίκτων ἐχθρῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ζητήσατε συγγνώμην, καὶ ἴσως τότε οἱ δικασταὶ ἡμῶν φανῶσιν ἐπιεικεῖς, κρίνοντες τὸ ἀσύγγνωστον ἁμάρτημά σας.

§112Θ. ΛΙΜΠΡΙΤΗΣ. Κύριοι Βουλευταὶ, δὲν θὰ ἀνηρχόμην οὐδόλως ἐπὶ τοῦ βήματος, διότι φρονῶ ὅτι ζήτημα, οἷον εἶναι τὸ ζήτημα τῆς Κρήτης, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ συζητηθῇ ἢ ὑπὸ φῶς εὐρύτατον, καὶ φῶς τοιοῦτον δὲν δύναται νὰ διαχυθῇ σήμερον ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Ἕκαστος ὑμῶν δύναται νὰ ἔχῃ γνώμην, ἂν ἦναι ἐπιτετραμμένον νὰ χυθῇ φῶς ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου ἢ ὄχι. Ἐγὼ ἓν μόνον εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ εἴπω εἰς πάντας ὑμᾶς, ὅτι καταγόμενος ἐκ Κρήτης εἶχον τὴν ὑποχρέωσιν ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας νὰ παρακολουθῶ μετὰ τῆς δεούσης προσοχῆς τὴν συζήτησιν ταύτην. Ἀπὸ τοῦ 1895, ἀφ’ ἧς ἐποχῆς μετὰ πάροδον ἑξαετίας, καθ’ ἣν ἐννόμως ἀγωνιζόμενος ὁ Κρητικὸς λαὸς δὲν προέβη εἰς ἐκλογὴν Βουλευτῶν, οὐδὲ τῶν λοιπῶν αἱρετῶν ἀρχῶν, ἵνα μὴ ἀναγνωρίσῃ τὸ αὐθαίρετον φιρμάνιον τοῦ 1889, ὅπερ παρὰ τὰς συνθήκας κατήργει τὴν σύμβασιν τῆς Χαλέπας, κληθεῖσα πρώτην φορὰν ἡ Βουλή, ἵνα συνεχίσῃ τὰς ἐννόμους διαμαρτυρίας τοῦ Κρητικοῦ λαοῦ, ἐξετέλεσε μὲν κατὰ τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον τὰς ὑποχρεώσεις αὑτῆς καὶ ἀπῆλθεν, ἀλλὰ δὲν ἠδυνήθη νὰ δώσῃ τὴν λύσιν, δι’ ἣν κυρίως ὁ Κρητικὸς λαὸς ἔστερξε νὰ προσέλθῃ εἰς ἐκλογὰς Βουλευτῶν. Ὁ λαὸς τῆς Κρήτης ἀπῄτει τὴν ἐπαναφορὰν τοῦ πρώην καθεστῶτος, τὴν ἐπαναφορὰν τῶν ἀφαιρεθέντων προνομίων, περὶ τῶν ὁποίων ἤκουσα δυστυχῶς πολλὰ χλευαστικὰ λεγόμενα ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου. Ἀληθῶς, ἐὰν λάβωμεν ὑπ’ ὄψιν ὅλως ἀκαδημαϊκῶς τὴν σημασίαν τῶν προνομίων ἐκείνων, δι’ ἡμᾶς, τοὺς εὑρισκομένους ἐν πλήρει ἀναπαύσει, ἐν πλήρει ἀσφαλείᾳ, ἴσως τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας δὲν εἶναι ἄξιον μεγάλης σημασίας. Ἀλλὰ διὰ τοὺς Κρῆτας ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι ὑποχρεωμένοι νὰ διάγωσιν ἐν πάσῃ ἡμέρᾳ ὑπὸ τὸν βαρὺν ζυγὸν τῆς Ὀθωμανικῆς Κυβερνήσεως, τὸ πολίτευμα τῆς Χαλέπας, ἡ μικρὰ ἐκείνη ἐλάφρυνσις, ὅσον καὶ ἂν ἦναι μικρὰ, δὲν εἶναι περιφρονητέα. Καὶ ἂς μὲ συγχωρήσῃ πᾶς ὅστις ἐναντίαν γνώμην ἐξήνεγκεν ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, νὰ μὴ συμφωνήσω μετ’ αὐτοῦ, διότι ὡς Κρὴς βαθύτερον αἰσθάνομαι τὸν πόνον, τὸν ὁποῖον καὶ πᾶς Κρὴς, εὑρισκόμενος ἀμέσως ἢ ἐμμέσως ἀπέναντι τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, αἰσθάνεται. Ἑπομένως τὰ προνόμια τῆς Χαλέπας, ὑπὲρ ὧν ἐπὶ ἑξαετίαν μετὰ πρωτοφανοῦς πολιτικῆς ἐμμονῆς ἠγωνίζετο ὁ Κρητικὸς λαὸς, ὑπὲρ ὧν ἀνενδότως εἰργάσθησαν αἱ Ἑλληνικαὶ Κυβερνήσεις, περὶ ὧν μακρὰ ἐγράφησαν ἐν τῷ εὐρωπαϊκῷ καὶ ἡμεδαπῷ τύπῳ, ἦσαν ὄντως πλείστου λόγου ἄξια, ἐθεωρήθησαν δὲ ὡς ἡ πρώτη διεθνὴς ἐπιτυχία τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Διὰ τοῦ πολιτεύματος ἐκείνου ἐδημιουργεῖτο ἀνεκτή τις κατάστασις, ἐδημιουργεῖτο ἰσονομία, ἡ ὁποία ἐπέτρεπεν εἰς τοὺς Κρῆτας νὰ ἀναμένωσι τὴν πλήρωσιν τῶν ἐθνικῶν ἐκείνων πόθων, τοὺς ὁποίους δὲν γνωρίζω ἂν πρέπῃ νὰ ὀνομάσωμεν προαιωνίους, ἀλλὰ πάντως πρέπει νὰ χρονολογήσωμεν ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, καθ’ ἣν ἀπώλεσε τὴν ἀνεξαρτησίαν του τὸ Ἑλληνικὸν Γένος. Καὶ οἱ πόθοι οὗτοί εἰσιν οἱ πόθοι οὐ μόνον τῶν Κρητῶν, ἀλλὰ πάντων τῶν Ἑλλήνων. Οὐδεὶς Ἕλλην ὑστερεῖ κατὰ τὸ αἴσθημα τοῦτο, γνωρίζω δὲ, καὶ γνωρίζετε πάντες βεβαίως, τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ τὰ ἀκατάβλητα αἰσθήματα, τὸ ἀδούλωτον φρόνημα, τὴν συνεκτικὴν δύναμιν ἐλευθέρας καὶ ἀλυτρώτου Ἑλλάδος, γνωρίζομεν τὰ ἀδελφικὰ αἰσθήματα τῆς Ἠπείρου, τῆς Μακεδονίας, τῆς Θράκης, τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ πασῶν ἔτι τῶν χωρῶν, ἔνθα Ἕλληνες οἰκοῦντες καὶ τὴν γλῶσσαν αὐτῶν ἀπώλεσαν· ἐὰν ὅμως οἱ Κρῆτες συνηθέστερον τῶν ὑπὸ τὸν Τουρκικὸν ζυγὸν ἑτέρων ἀδελφῶν ἡμῶν δράττονται τῶν ὅπλων, προέρχεται τοῦτο, διότι βοηθοῦνται ὑπὸ τῆς τοπογραφικῆς θέσεως τῆς πατρίδος αὑτῶν καὶ πολλῶν ἄλλων περιστάσεων, αἵτινες ἐπιτρέπουσιν εἰς αὑτοὺς, ὡς ἀντιπροσώπους τοῦ ὅλου ὑποδούλου γένους, νὰ ἐκπληρῶσι συνεχέστερον καὶ μετὰ πλείονος θάῤῥους τὰ πατριωτικά των αἰσθήματα. Λέγω λοιπὸν, ὅτι οἱ Κρῆτες ἠδύναντο βεβαίως καὶ μὲ αὐτὴν τὴν Χαλέπαν νὰ ἀναμένωσι περιστάσεις κρείσσονας, καὶ οἱ Κρῆτες, οἱ ὁποῖοι εἶναι χειρισταὶ ὄχι μόνον τοῦ ὅπλου, ἀλλὰ καὶ τῆς πολιτικῆς μετὰ δεξιότητος, ἦσαν εἰς θέσιν νὰ κρίνωσιν, ἐὰν ἡ ἐποχὴ ἦτο κατάλληλος διὰ νὰ ἀνακηρύξωσι τὴν ἕνωσιν, διὰ νὰ φροντίσωσι περὶ τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως αὑτῶν. Αὐτοὶ, οἱ ὁποῖοι, θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ εἴπω, ὅτι εἰς τὴν διαχείρισιν τῆς πολιτικῆς εἶναι ἐφάμιλλοι πρὸς πολιτικοὺς τῆς Εὐρώπης, ἔκριναν ὅτι ἡ περίστασις ἐκείνη ἦτο κατάλληλος, ἵνα ἀποκτήσωσι δικαιώματά τινα, δικαιώματα, τὰ ὁποῖα θὰ τοῖς ἐπέτρεπον, τὸ μὲν ἵνα ζήσωσι, τὸ δὲ ἵνα φροντίσωσι καὶ παρασκευάσωσι τὰ μέσα αἰσιωτέρου μέλλοντος. Διὰ τοῦτο θέλετε ἴδει, ὅτι εἰς πάντα τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα συνετάσσοντο ἐν Κρήτῃ, ἐνῷ πάντοτε ἐξεφράζοντο ὑπὲρ τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως, καταλήγουσι πάντοτε εἰς συμπεράσματα τείνοντα εἰς βελτίωσιν καὶ ἐξασφάλισιν τοῦ νέου Κρητικοῦ πολιτεύματος. Ἀφ’ ἧς λοιπὸν στιγμῆς δὲν ἠδύναντο νὰ ἐπιτύχωσι λύσιν εὐκταίαν ὑπὲρ τῆς ἐπανόδου τῶν προνομίων, ἐγεννήθη ἡ ἰδέα, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἐπέλθῃ διαμαρτύρησις κατὰ τῆς μὴ ἐπαναφορᾶς τῶν προνομίων. Ἐκ τούτου ἐγεννήθη ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως. Οὐδεὶς δύναται νὰ ἀρνηθῇ τὴν ὑπεράνθρωπον ἐπιμονὴν τῶν ἀνθρώπων τούτων εἰς τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ἐπεχείρησαν, τῆς μεταπολιτεύσεως. Καὶ σημειώσατε καλῶς τοῦτο, ἡ ἐπιτροπὴ ἀπεκλήθη Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως. Αὐτὸς ὁ τίτλος, αὐτὴ ἡ ὀνομασία, αὐτὴ ἡ λέξις δηλοῖ τὸν σκοπὸν αὐτῆς. Δὲν ἦτο ἐπιτροπή, ἡ ὁποία προέθετο νὰ ἀνακηρύξῃ τὸ δόγμα τῆς ἑνώσεως, οὔτε νὰ μεριμνήσῃ περὶ ταύτης, ἀλλὰ νὰ βελτιώσῃ τὸ πολίτευμα τῆς Κρήτης. Τοῦτον τὸν τίτλον ἔλαβε, καὶ τοιαύτην ἔννοιαν εἶχον πάντα τὰ ἔγγραφα καὶ ὑπομνήματα αὐτῆς, τὰ πρὸς τοὺς προξένους τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ὑποβληθέντα, μὴ παραλειψάσης νὰ συντάξῃ καὶ τὸ νέον πολίτευμα, δι’ οὗ ἐπανήρχετο τὸ πρώην καθεστὼς μὲ εὐρυτέρας παραχωρήσεις, μὲ εὐρύτερα δικαιώματα. Ἐγὼ αὐτὸς εὑρισκόμην εἰς ἀλληλογραφίαν μετὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως ἀπὸ τοῦ Νοεμβρίου τοῦ 1895, ἔπεμπον αὐτῇ καὶ χρηματικὰς βοηθείας, καὶ ἃς μοὶ ἐπιτρέψῃ ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ δηλώσω ἐντεῦθεν τοῦτο πρώτην ἤδη φορὰν πρὸς αὐτόν. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἐν οὐδεμιᾷ σχέσει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν διετέλουν, οὐδ’ ἀντήλλαξα σκέψεις μετὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως περὶ τῶν Κρητικῶν πραγμάτων. Ἐνόμισα ὅτι δὲν ἠδυνάμην νὰ ἀφήσω ἄνευ χρηματικῶν μέσων τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, καὶ διὰ τοῦτο ἔπεμπον εἰς αὐτοὺς χρηματικὰ μέσα, ὡς τοῦτο ἔπραξαν καὶ ἕτεροι ἐνταῦθα, τὰ ὁποῖα ἐποριζόμην ἀπ’ εὐθείας ἐξ Αἰγύπτου, διότι ἐξ Αἰγύπτου καὶ ἐξ ἀρχῆς καὶ τὴν τελευταίαν φορὰν —μεταπηδῶ εἰς τὸ τέλος—ὁ ἐκεῖ Ἑλληνισμὸς ἔπεμπεν ἡμῖν μεγάλα τὰ μέσα, διὰ τῶν ὁποίων διετηρήσαμεν τὴν ἐπανάστασιν. Ἔπεμπον λοιπὸν ἐξ ἀρχῆς εἰς τοὺς τῆς Ἐπιτροπῆς μικρὰς δόσεις χρημάτων, δι’ ὧν ἔλεγον εἰς αὐτοὺς νὰ φροντίσωσι νὰ διατηρήσωσιν ἑαυτοὺς μέχρις οὗ ἔλθῃ ἡ στιγμή, καθ’ ἣν ἡ νόμιμος ἀρχὴ τῆς νήσου, ἡ Βουλή, θὰ δυνηθῇ νὰ διαπραγματευθῇ μετὰ τῆς Πύλης περὶ τῶν παρὰ τὴν συνθήκην τοῦ Βερολίνου καταλυθέντων προνομίων τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας. Ἔγραφον εἰς αὐτούς: «Διατηρήσατε τὴν διαμαρτυρίαν ταύτην, ἀλλ’ ἀποφύγετε τὰς συγκρούσεις, ἐξαγοράσατε δὲ καιρὸν μέχρι τῆς στιγμῆς, καθ’ ἣν θὰ κληθῇ ἡ Βουλή.» Καὶ ἔγραφε πρὸς ἐμὲ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως: «Δὲν εἶναι ὁ σκοπὸς ἡμῶν νὰ ἐπιζητήσωμεν τὴν ἕνωσιν, ἀλλὰ μόνον νὰ βελτιώσωμεν τὴν θέσιν ἡμῶν. Τὴν βελτίωσιν ταύτην ἀπεκδεχόμεθα, καὶ πρὸς τοῦτο εὐγνωμόνως δεχόμεθα τὰ χρήματα ὑμῶν.» Οὕτω τὰ πράγματα διεξήγοντο μέχρι τῆς ἐποχῆς, καθ’ ἣν οἱ διοικοῦντες τὴν Κρήτην Χριστιανοί, —καὶ ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ μία ἀποστροφή, τὴν ὁποίαν θὰ κάμω,—Χριστιανοὶ ὑπάλληλοι τῆς Πύλης, οἵτινες δὲν εἶναι πάντοτε καλλίτεροι τῶν Ὀθωμανῶν ὑπαλλήλων, δὲν εἶναι χριστιανικώτεροι τῶν Ὀθωμανῶν, πολλάκις δ’ ἔτυχεν ἡ Κρήτη διοικήσεως ἀνθρωπινωτέρας ἐκ μέρους τῶν Τούρκων ὑπαλλήλων παρὰ ἐκ τῶν Χριστιανῶν. Τὴν ἀποστροφὴν ταύτην τὴν κάμνω, διότι δὲν πρέπει νὰ ἀπατώμεθα, οὐδὲ πρέπει νὰ ἀποκρύπτωμεν τὰ πράγματα. Ὁ Τοῦρκος ἔχει τὴν τόλμην τῶν ἰδεῶν αὑτοῦ, ὁ Χριστιανὸς ὑπάλληλος δειλιᾷ, μὴ τυχὸν θεωρηθῇ παρὰ τοῦ αὐθέντου αὐτοῦ ὡς ὕποπτος. Λέγω λοιπὸν, ὅτι μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, καθ’ ἣν ὁ διοικητὴς τῆς Κρήτης ἐπαμφοτέριζεν, ὁτὲ μὲν ὑπισχνούμενος, ὁτὲ δὲ ἀναιρῶν τὰς ὑποσχέσεις του, ὁτὲ ἐνεργῶν, ὅπως διαλύσῃ τὴν Ἐπιτροπὴν τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὁτὲ δὲ ἐρχόμενος μετ’ αὐτῆς εἰς διαπραγματεύσεις, τὰ πράγματα ἔβαινον οὕτως. Ἡ Κυβέρνησις ἡ Ἑλληνικὴ κατὰ τὸ διάστημα τοῦτο τί ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἄλλο ἢ νὰ ἀναμείνῃ τὴν στιγμὴν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Βουλὴ τῶν Κρητῶν, ἐρχομένη ἵνα συνεχίσῃ τὰς ἐργασίας αὑτῆς, ἤθελεν ἀναλάβει νὰ ἀρχίσῃ τὰς διαπραγματεύσεις, καὶ οὕτω τὰ ἀποτελέσματα, τὰ ὁποῖα ἤθελον ἐπέλθει, δὲν ἤθελον διαταράξει καὶ τῆς Κρήτης τὴν ἡσυχίαν; Καὶ λέγων «τῆς Κρήτης τὴν ἡσυχίαν», δὲν λέγω τι τυχαῖον· διότι, ἐὰν ἡμεῖς, μεταβάντες κατὰ τὸ 1866 εἰς Κρήτην, ἀφήσαμεν τὰς ἀναπαύσεις μας, ἐπράττομεν τοῦτο οἰκείᾳ βουλήσει, ἐν ἀσφαλείᾳ τοὺς οἰκείους ἡμῶν ἔχοντες, ἀλλ’ οἱ Κρῆτες, προβαίνοντες εἰς ἐπαναστάσεις, ἐκβιάζονται ὑπὸ τῆς κακοδιοικήσεως τῆς ὀθωμανικῆς πρὸς τοῦτο, εἰσὶ δὲ ἠναγκασμένοι ἢ νὰ κρατῶσιν ἐν τῇ νήσῳ τὰς οἰκογενείας των, ἢ νὰ πέμπωσι ταύτας εἰς τὴν ἐλευθέραν Ἑλλάδα, ὅπου ἡ ἀδελφικὴ περίθαλψις δὲν ἀρκεῖ νὰ γλυκάνῃ τὸν ἄρτον τῆς ξενητιᾶς. Καὶ ἐπειδὴ πολὺς λόγος ἐγένετο ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου περὶ τῶν ἐσχάτως κατελθόντων εἰς Κρήτην ἀξιωματικῶν, δηλῶ ὅτι καὶ ἐγὼ εἶμαι μεταξὺ τῶν συναδέλφων, οἵτινες ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ μεταβῶσιν εἰς Κρήτην κατὰ τὸ 1866, τῇ προτροπῇ καὶ ἀδείᾳ τῶν ἁρμοδίων. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι ὁ τότε Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν ἀείμνηστος Χ. Ζυμβρακάκης μ’ ἐκάλεσε καὶ μὲ παρεκάλεσε νὰ μεταβῶ εἰς τὴν ἀγωνιζομένην πατρίδα μας, καὶ θεωρῶ ἐμαυτὸν εὐτυχῆ, διότι εἶμαι ὁ πρῶτος τῶν ἀξιωματικῶν τῶν εἰς Κρήτην κατελθόντων. Λέγω ταῦτα, διότι ὑπάρχει διαφορὰ μεταξὺ τῶν τότε κατελθόντων εἰς Κρήτην καὶ τῶν κατὰ τὴν τελευταίαν ἐπανάστασιν. Ἐξακολουθῶ τὸν λόγον μου. Ὁ Ἀπρίλιος εἶναι ὁ μὴν, καθ’ ὃν συνέρχεται ἡ Κρητικὴ Βουλή. Τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς τοῦ ἔτους τούτου ἀνέμενεν ἐναγωνίως ὁ Κρητικὸς λαὸς, τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς ἀνέμενεν ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἵνα πρὸς αὐτὴν ἀναθέσῃ τὸ μεταπολιτευτικὸν αὐτῆς ἔργον, καὶ εἰσέλθωσιν οὕτω τὰ πράγματα εἰς κανονικωτέραν ὁδὸν, τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς ἀνεμένομεν καὶ πάντες ἡμεῖς ἐνταῦθα, οἱ διηνεκῶς μετὰ τῆς Κρήτης ἐπικοινωνοῦντες. Δυστυχῶς ἡ Πύλη ἀνέτρεψε πάντων τὰς προσδοκίας, πάντων τὰς σκέψεις, καὶ ῥίπτουσα ἔλαιον εἰς τὴν πυρὰν, καὶ οἱονεὶ ποθοῦσα τὴν ἔκρηξιν τοῦ ἡφαιστείου καὶ εἰς τὴν κλαγγὴν τῶν ὅπλων ἀρεσκομένη, ἀναβάλλει αἴφνης τὴν σύγκλησιν τῆς Βουλῆς διὰ τὸν Σεπτέμβριον. Σύνθημα ταραχῆς καὶ θορύβου καὶ ἀναστατώσεως τῶν πάντων ὑπῆρξεν ἡ ἀναβολὴ τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κρητικοῦ Κοινοβουλίου. Ἀπὸ τῆς στιγμῆς ἐκείνης ἐπέρχονται ῥαγδαῖα τὰ γεγονότα καὶ διαδέχονται ἄλληλα μετὰ καταπληκτικῆς ταχύτητος· ἡ πολιορκία τοῦ Βάμου, αἱ σφαγαὶ τῶν Χανίων, ἡ ἐπανάστασις καθ’ ὅλην τὴν νῆσον. Ταῦτα πάντα ἐπῆλθον τοσοῦτον γοργῶς, ὥστε οὐδεμία Κυβέρνησις ἠδύνατο νὰ προλάβῃ αὐτὰ, οὐδὲ νὰ διευθύνῃ αὐτά. Γνωρίζω ἐν τούτοις, ὅτι ἅμα τῷ ἀγγέλματι τῆς ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κρητικοῦ Κοινοβουλίου ἐγένοντο αἱ δέουσαι παραστάσεις, καὶ κατεδείχθη ἁρμοδίως τὸ ἐπιβλαβὲς τῆς ἀναβολῆς τῆς συγκλήσεως, καὶ ὑπεδείχθησαν αἱ σοβαραὶ συνέπειαι τοῦ νέου τούτου πολιτικοῦ τῆς Πύλης πραξικοπήματος. Ἐπὶ ἑξαετίαν ἡ νῆσος ἠγωνίζετο ἐννόμως ὑπὲρ τῆς ἀνακτήσεως τῶν καταπατηθέντων προνομίων, ἐπὶ μακρὸν χρόνον ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως διέτριβεν εἰς τὰ ὄρη, ἐπιζητοῦσα τὴν ἀνάκτησιν τῶν προνομίων διὰ τῆς ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν τοῦ Κοινοβουλίου, διότι, ὡς γνωστόν, ἡ Πύλη οὐδὲν δικαίωμα ἔχει ἀναβολῆς τῶν ἐργασιῶν. Σημειωτέον ὅτι ἕνεκα τῆς ταχείας φορᾶς τῶν πραγμάτων οἱ Κρῆτες, προβάντες εἰς τὴν πολιορκίαν τοῦ Βάμου, δὲν εἰδοποίησαν τὴν Ἑλληνικὴν Κυβέρνησιν, οὐδὲ τὸν ἐν Χανίοις ἀντιπρόσωπον αὐτῆς. Οἱ Κρῆτες ἔλαβον τὰ ὅπλα, ἐξαναγκασθέντες ἐκ τῆς πολιτικῆς καὶ πολεμικῆς στάσεως τῆς Τουρκίας κατ’ αὐτῶν, καὶ ἀμυνόμενοι ὑπὲρ ἑστιῶν καὶ βωμῶν, εἰρηνικῶς δὲ καὶ ἐννόμως ἐπιθυμοῦντες τὴν ἀνάκτησιν τῶν ἀπολεσθέντων προνομίων. Διαβεβαιῶ δέ, ὅτι εἰς πάντα τὰ ἔγγραφα, τὰ ὁποῖα ἐλάμβανον παρὰ τῆς Ἐπιτροπῆς τῆς Μεταπολιτεύσεως, ἐπανελάμβανον ὅτι δὲν προτίθενται νὰ κηρύξωσι τὴν ἕνωσιν, ἀλλὰ μόνον τὴν βελτίωσιν καὶ τὴν ἐπαναφορὰν τῆς συμβάσεως τῆς Χαλέπας. Τί παρέλειψεν ἡ Κυβέρνησις νὰ πράξῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου; Μὴ τυχὸν ἡ Ἐπιτροπὴ ἡ Κεντρική, ἥτις ἕλκει τὴν καταγωγὴν ἀπὸ τοῦ 1841 καὶ τοσοῦτον ἔδρασε κατὰ τὴν μεγάλην ἐπανάστασιν τοῦ 1866, ἥτις περιέθαλψε τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1878 καὶ 1879, ἐξ ἧς προέκυψεν ἡ σύμβασις τῆς Χαλέπας, δὲν εἶχεν ἐπαρκὲς κῦρος, ἵνα μεριμνήσῃ καὶ πάλιν περὶ τῶν Κρητικῶν πραγμάτων; Ὁ σεβαστὸς ἐκεῖνος πανελλήνιος πρεσβύτης, ὁ ὑπὸ τοῦ ἔθνους κληθεὶς πρόεδρος τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς, ὁ ὁποῖος δὲν ἤθελεν ἐν τούτοις νὰ τὸν ὀνομάζωσι Πρόεδρον, ὁ σεβαστὸς ἐκεῖνος γέρων δὲν εἶχε κῦρος νὰ μεριμνήσῃ; ἢ ἤθελεν ὑποτεθῆ ποτε, ὅτι ὁ πατριωτισμὸς αὐτοῦ καὶ τὸ ὑπὲρ τῆς Κρήτης ἐνδιαφέρον ἐμειώθη; Ἐὰν τὸ σῶμα αὐτοῦ ἐγήρασε, δὲν ἐγήρασεν ὅμως καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὰ αἰσθήματα αὐτοῦ, ἀλλ’ ἀκμαιότατα διατηροῦνται καὶ ἱκανὰ εἶναι νὰ θερμάνωσι τὰς ψυχὰς πολλῶν νεωτέρων. Ἐπὶ ὁλοκλήρους ὥρας, μεθ’ ὅλην τὴν ἡλικίαν αὐτοῦ, εἰργάζετο ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τῆς πατρίδος, οὐδαμῶς πτοούμενος ἐκ τῶν κατὰ τῆς Ἐπιτροπῆς ῥιπτομένων ἀδικωτάτων βελῶν. Ἢ μήπως τὰ λοιπὰ μέλη τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς, γνωστὰ ἐπίσης καὶ ἐκ προγενεστέρων ἐπαναστάσεων, γνωστὰ καθ’ ὅλην τὴν Κρήτην διὰ τὰς ὑπὲρ αὐτῆς ἐπὶ μακρὰ ἔτη ὑπηρεσίας των, δὲν ἔπραξαν καὶ κατὰ τὴν ἐπανάστασιν ταύτην ὅ,τι τὸ καθῆκον ἐκέλευε καὶ αἱ ὑποχρεώσεις ὑπεδείκνυον; Δυστυχῶς δὲν ζῶσιν ἅπαντα τὰ μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ 1866. Ὁ ἀείμνηστος Ἀντώνιος Παπαδάκης ἐξ Ἡρακλείου, ὅστις θνήσκων τὴν ἐξ ἑκατομμυρίων περιουσίαν του ἀφῆκεν ὑπὲρ τοῦ Πανεπιστημίου, δὲν ζῇ· ὁ σεβαστὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ, ὅστις μακρὰν βιοῖ τῆς Ἑλλάδος, ὁ Σκαλτσούνης, ἐὰν ἦτο ἐνταῦθα, θὰ ἐλάμβανε μέρος εἰς τὴν Κεντρικὴν Ἐπιτροπήν, λαμβάνει ὅμως εὐτυχῶς μέρος εἰς ἑτέραν ὑπὲρ τῆς Κρήτης ἐπιτροπήν, ἐκεῖ μεταβαίνων· ὁ ἀείμνηστος Μελᾶς δὲν ζῇ, καὶ πολλοὶ ἄλλοι, οἵτινες ἐφάνησαν ἄξιοι τῆς ἀποστολῆς των. Προσελαμβάνοντο ἀλληλοδιαδόχως ἕτεροι πρὸς ἀντικατάστασιν, οἱ ὁποῖοι ἂν δὲν ἦναι εἰς τὸ ὕψος τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, ὧν καὶ οἱ νεώτεροι, ἀσχολοῦνται ὅμως ὑπὲρ τῶν Κρητικῶν ὑποθέσεων ἀπὸ εἰκοσαετίας, ἀνελάμβανον δὲ τὴν φροντίδα νὰ μεριμνήσωσι, στηριζόμενοι ἐπὶ περιστάσεων ἁρμοδίως ὑποδεικνυομένων. Κατὰ τὸν Μάϊον τρ. ἔ. ἦτο στιγμὴ ἀληθῶς κρισιμωτάτη. Ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ ἐστερεῖτο χρημάτων, ἐστερεῖτο τῶν ἀπαιτουμένων πολεμικῶν μέσων, ἀνάγκην δ’ ἀπόλυτον καὶ ταχεῖαν τούτων εἶχεν ὁ Κρητικὸς λαός, ὁ ἐξαναγκασθεὶς ὑπὸ τῆς Πύλης διὰ σειρᾶς ἀνόμων πράξεων νὰ ἐπιληφθῇ τῶν ὅπλων, καίτοι μὴ ὢν προπαρεσκευασμένος καὶ ἑτοιμοπόλεμος ἑπομένως. Γνωρίζουσα τὴν παντελῆ ἔλλειψιν τῶν ἐφοδίων ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ, ἔπρεπε νὰ πράξῃ τὰ πάντα, ἵνα μὴ ὑστερήσῃ ὁ Κρητικὸς λαὸς, ὡς κατὰ τὸ 1889, τῶν ἀπαιτουμένων βοηθειῶν. Κινεῖται δραστηρίως, καὶ αἱ εἰσφοραὶ ἀμέσως ἤρξαντο πληροῦσαι τὰ κενὰ ταμεῖα αὐτῆς. Δι’ ἑνὸς τηλεγραφήματός της πρὸς τοὺς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ Ἕλληνας λαμβάνει ἀμέσως γενναῖον ποσὸν, δι’ οὗ πληροῦνται αἱ πρῶται ἀνάγκαι τοῦ Κρητικοῦ ἀγῶνος. Τὴν φωνὴν τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς εἰσήκουσεν ἀμέσως ὁ Ἑλληνισμὸς, καὶ προσῆλθεν ἐπίκουρος καὶ ἀρωγὸς τοῦ ἐθνικοῦ αὐτῆς ἔργου. Προσῆλθεν ἐπίκουρος, διότι ἐγνώριζε τίνες ἀποτελοῦσιν αὐτὴν, διότι ἐγνώριζε καὶ ἐκ προγενεστέρων ἔργων αὐτῆς τὸ λυσιτελὲς τῆς ἐργασίας αὐτῆς. Ἂς εἴπωσιν ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι ἠθέλησαν νὰ ἀναλάβωσι τὸν ἀγῶνα, ποίας χρηματικὰς δυνάμεις ἠδύναντο νὰ εὕρωσι, ποῦ θαῤῥοῦντες ἀνελάμβανον τὸν ἀγῶνα κατὰ τὰς πρώτας στιγμὰς μάλιστα, διότι, ὡς γνωστὸν, αἱ πρῶται στιγμαί εἰσιν αἱ μᾶλλον κρίσιμοι. Περιττὸν ἀληθῶς νὰ εἴπω πλειότερα, διότι ἅπαντες ἀνομολογοῦσι τὴν ἐπιτυχῆ παρέμβασιν αὐτῆς. Ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ ἐξετέλεσε καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν τοῦ ἀγῶνος καὶ μεταγενεστέρως τὸ ὑπέρτατον αὐτῆς καθῆκον μετὰ συνέσεως ζηλευτῆς καὶ ἐμπειρίας σεβαστῆς, τῇ ἀρωγῇ τοῦ Πανελληνίου, ὅπερ διὰ τῆς ἐμπιστοσύνης αὐτοῦ περιέβαλε δι’ ὑπερτάτου κύρους τὸ ἔργον αὐτῆς. Δὲν ἀποτελῶ μέλος τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης, ὥστε δύναμαι νὰ ὁμιλῶ ἐλευθέρως. Εὑροῦσα ἄνευ πολεμικῶν μέσων τὸν τόπον, ἐντελῶς ἀνέτοιμον καὶ ἀπροπαράσκευον, ἠδυνήθη ἐν βραχυτάτῳ χρόνῳ, ἀθορύβως μὲν, ἀλλὰ πάντοτε ἐπιτυχῶς διὰ τῶν ἐπανειλημμένων ἀποστολῶν αὐτῆς, νὰ ἐφοδιάσῃ ἐπαρκῶς καὶ δι’ ὅπλων καὶ διὰ πολεμικῶν εἰδῶν ὁλόκληρον τὴν νῆσον, ἤδη ἔχουσαν ἐπαρκῆ τὰ μέσα καὶ δυνηθεῖσαν διὰ τῶν ἀνδρείων αὐτῆς τέκνων νὰ συντρίψῃ τὴν ἐπηρμένην ὀφρὺν τῶν Ὀθωμανῶν. Τὰ ἀτμόπλοια καὶ ἱστιοφόρα αὐτῆς πολλάκις διεσταυροῦντο, κομίζοντα τὰ πρέποντα καὶ χρήσιμα διὰ τοὺς πολεμιστὰς καὶ διὰ τοὺς λοιποὺς Κρῆτας. Ἡ Κυβέρνησις δὲν ἀπεπειράθη νὰ κωλύσῃ τὸ ἔργον τῆς Ἐπιτροπῆς. Ἐὰν, ὡς ἐλέχθη, ἔθεσε φρουρὰς εἰς τὰ παράλια καὶ διέταξε νὰ ἐπιτηρῶνται τὰ ἀποπλέοντα εἰς Κρήτην πλοῖα τῆς Ἐπιτροπῆς, ἐξετέλει καθῆκον, διότι δὲν ἐνόει νὰ ἀραιωθῶσιν αἱ τάξεις τοῦ στρατοῦ διὰ τῶν εἰς Κρήτην ἀπερχομένων στρατιωτικῶν. Ἂς μοὶ ἐπιτραπῇ δὲ νὰ εἴπω ἐνταῦθα, ὅτι καὶ ἡ Ἐπιτροπὴ τῆς Μεταπολιτεύσεως, ὅτε δὲν ὑπῆρχεν ἀνωτέρα ἐξουσία ἐν Κρήτῃ, καὶ ἡ Συνέλευσις μεταγενεστέρως ῥητῶς ἔγραφον πρὸς τὴν Κεντρικὴν ἐπιτροπὴν, ὅτι ἡ Κρήτη ἀνάγκην μόνον πολεμεφοδίων καὶ ὅπλων ἔχει, οὐδόλως δὲ μαχητῶν. Ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπὴ, καὶ καλῶς γνωρίζουσα τὴν ἐν Κρήτῃ κατάστασιν καὶ εἰσακούουσα τῶν παραστάσεων τῆς Συνελεύσεως, ἐφ’ ὅσον ἦτο δυνατὸν, ἀπέφευγε τὴν ἀποστολὴν ἀνδρῶν εἰς Κρήτην, διότι ἡ Κρήτη δύναται νὰ διαθέσῃ 40,000 πολεμιστὰς, διὰ νὰ ἀναστατώσῃ τὴν Τουρκίαν ἐπὶ πολὺν χρόνον, ἀλλὰ δὲν ἠθέλησε νὰ παρακωλύσῃ τὴν μετάβασιν εἰς Κρήτην τῶν Κρητῶν καὶ τῶν ἀρχηγῶν, οἵτινες διὰ τόσων ἐπαναστάσεων συνδέονται μετὰ τῆς νήσου, συνετέλεσε μάλιστα εἰς τὴν ταχεῖαν αὐτῶν μετάβασιν, ἐφοδιάσασα αὐτοὺς καταλλήλως. Κατὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ 1866 ἐπάλαισαν οἱ Κρῆτες κατὰ στρατοῦ 70,000, διὰ τὸν ὁποῖον ἡ Τουρκία ἐδαπάνησε πολλὰ ἑκατομμύρια, τὰ ὁποῖα δυστυχῶς ἠρύετο ἐκ τῶν χριστιανικῶν ἀγορῶν τῆς Εὐρώπης καὶ δι’ ὧν παρεσκεύασε καὶ στόλον καὶ στρατὸν ἀξιόμαχον· ὁ στρατὸς ἐκεῖνος δὲν ἦτο ὡς τὰ σημερινὰ περιμαζώματα, τ’ ἀποτελοῦντα τὸν τουρκικὸν στρατόν. Λαβὼν τὸν λόγον, ἵνα ἀπαντήσω ἐπὶ ζητήματος προσωπικοῦ, προκληθέντος ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κυθήρων Βουλευτοῦ, ἂς μοὶ ἐπιτρέψῃ ἡ Βουλὴ νὰ προσθέσω ὀλίγας λέξεις ἐπὶ προτάσεων, αἵτινες ἀνεπτύχθησαν ἐνώπιον ὑμῶν ὑπὸ διαφόρων προαγορευσάντων περὶ τῆς ἀνάγκης, ὅπως ἡ Ἑλλὰς σκεφθῇ περὶ συμπληρώσεως τῶν στρατιωτικῶν αὑτῆς δυνάμεων. Ἡ ἀνάγκη τῶν τοιούτων παρασκευῶν, δέον καλῶς νὰ ἐννοήσωμεν, ὅτι δὲν θέλει προκαλέσει παροδικάς τινας προσπαθείας, εἰς ἃς θέλομεν ἐπαρκέσει, ἀκολουθοῦντες τὰς συμβουλὰς τοῦ ἐκ Παρνασσίδος ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ, ὅστις συνέστησεν ἡμῖν, ὅπως, περικόπτοντες τὰς ὑπὸ τοῦ εἰσαχθέντος προϋπολογισμοῦ διὰ τὸ ἔτος 1897 προβλεπομένας δαπάνας ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν δημοσίων ἔργων, διαθέσωμεν ταύτας πρὸς στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας. Καὶ διὰ πόσον καιρὸν θέλετε νὰ διατεθῶσι τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον; Ἀλλὰ νομίζετε ὅτι ἅπαξ βελτιοῦντες τὰ τῆς στρατιωτικῆς συντάξεως τῆς χώρας διά τινα ἔτη, θέλετε ἐπιτύχει ἐν τῷ διαστήματι τούτῳ τὴν λύσιν ὅλων τῶν ἐκκρεμῶν ζητημάτων, τῶν ἀφορώντων τὰ συμφέροντα τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἵνα μετὰ τοῦτο ἐπανέλθητε εἰς τὴν μέριμναν τῶν ὑπηρεσιῶν ἐκείνων, ἀφ’ ὧν ἐστερήσατε τὰ μέσα τῆς ὑπάρξεως καὶ τῆς προαγωγῆς αὐτῶν; Ἂν θέλετε νὰ παρασκευάσητε στρατιωτικῶς τὴν χώραν, ὡς ἔχετε καθῆκον, θὰ πράξητε τοῦτο δι’ ἰδίων πόρων. Εἶχον τὴν τιμὴν νὰ ὑπηρετήσω, ὡς τμηματάρχης τοῦ προσωπικοῦ, ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, ὑπὸ τὸν σεβαστὸν Πρόεδρον τῆς νῦν Κυβερνήσεως κατὰ τὸ 1890 ἕως 1892· τότε συνέταξα ἴδιον νομοσχέδιον περὶ συστάσεως εἰδικοῦ ταμείου ὑλικοῦ στρατοῦ, δι’ οὗ θὰ ἐθεραπεύοντο αἱ ἑκάστοτε παρουσιαζόμεναι ἀνάγκαι καὶ περὶ ὧν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προνοῇ ὁ τακτικὸς προϋπολογισμὸς τοῦ Κράτους. Οἱ πόροι τοῦ ταμείου τούτου, βάσιν ἔχοντες τὰς προσόδους τὰς προερχομένας ἐκ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ περὶ στρατολογίας νόμου καὶ ἀνερχομένας εἰς τὸ ποσὸν τοῦ 1,700,000 περίπου δραχμῶν, καὶ ἑτέρας ἐπιπροσθέτως διατεθείσας ὑπὲρ τοῦ αὐτοῦ σκοποῦ, θὰ ἐχρησίμευον πρὸς ἀνανέωσιν τοῦ φθειρομένου ὁπλισμοῦ καὶ ἀντικατάστασιν αὐτοῦ, ὁσάκις ἡ πρόοδος τῶν στρατιωτικῶν ἐπιστημῶν θὰ ἐπέβαλλεν ἀναποφεύκτως τὴν τοιαύτην μέριμναν. Καθ’ ἑκάστην συζητεῖται καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἀναφέρεται περὶ τῆς ἀνάγκης τελειοτέρου ὀργανισμοῦ τοῦ στρατοῦ, ἀλλ’ ὀργανισμὸς θὰ εἴπῃ τακτοποίησις ὑπαρχόντων πραγμάτων, διὰ δὲ τῆς νῦν στρατολογίας δὲν λαμβάνομεν κατ’ ἔτος, εἰμὴ μόνον 6,500 ἕως 7,000 ἀνδρῶν πρὸς ἐκγύμνασιν, οὕτω δὲ ὁλόκληρος ἡ ἐφεδρεία ἀποτελεῖται ἐξ 60 τὸ πολὺ χιλιάδων ἀνδρῶν· ὑπολογίσατε ἤδη τὰς ἐπερχομένας ἐξαιρέσεις, τοὺς θανάτους, τὰς ἀναποφεύκτους ἀπαλλαγὰς, καὶ θὰ πεισθῆτε, ὅτι καλοῦντες αὐτὴν δὲν θὰ δυνηθῆτε νὰ παρατάξητε οὔτε 45,000 ἀνδρῶν. Καὶ ποῦ θέλετε νὰ ἀπέλθωσιν αἱ 45 αὗται χιλιάδες; κατὰ τίνος ἐχθροῦ θέλουσιν ἀντεπεξέλθει καὶ ποίας τῶν στρατιωτικῶν ἀναγκῶν τῆς Ἑλλάδος, τιθεμένης ἐν πολέμῳ, θέλουσι θεραπεύσει; Ἄφετε κατὰ μέρος ὅλα ἐκεῖνα τὰ τεχνάσματα, δι’ ὧν φαντάζονταί τινες ὅτι διεξάγονται ἐπὶ τὸ οἰκονομικώτερον οἱ πόλεμοι, ἢ ὅτι ἀποστέλλοντες δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ σωματίδια στρατοῦ θὰ ἐπιτύχητέ τι γενναῖον. Θὰ ἀντιπαρατάξητε στράτευμα μέγα καὶ ἑνιαῖον, τὸ ὁποῖον θ’ ἀντιμετωπίσῃ τὸ ἐχθρικὸν, ὅπερ ἐπίσης, ὁμοίως προελαῦνον, θὰ ἐπιζητήσῃ τὸ ταχύτερον, εἰσελαῦνον εἰς τὴν ἡμετέραν χώραν, νὰ περατώσῃ πόλεμον, οὗτινος παρατεινομένου, καὶ ἂν νικᾷ, πάλιν ὄλεθρον θέλει ἐπιφέρει τῇ Ὀθωμανικῇ Αὐτοκρατορίᾳ, διότι γνωστὴ εἶναι ἡ ἱστορία τῶν Ἀνατολικῶν πραγμάτων. Ἡ μόνη ἀμφιβολία, ἥτις ἀπομένει ἡμῖν, εἶναι μόνον, ἐὰν ἡ βλάβη ταύτης ἔσται πρὸς ὄφελος τῆς Ἑλλάδος. Καὶ μὴ νομίσητε, ὅτι, καὶ ἂν εὕρωμεν στιγμὴν, καθ’ ἣν τὸ τουρκικὸν στράτευμα ἔσεται ἠσχολημένον ἐν ἄλλοις μέρεσιν, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς θ’ ἀντιμετωπίσῃ μικρὰν τουρκικὴν δύναμιν. Εἰς τὰς ἰδίας λοιπὸν δυνάμεις στηριχθῆτε, προκειμένου ν’ ἀντιμετωπίσητε τοιοῦτον κίνδυνον ἐθνικὸν, καὶ ἂν θέλητε νὰ ὦμεν σοβαροὶ, παρασκευάσατε τὰς στρατιωτικὰς ἡμῶν δυνάμεις ἐπαρκῶς. Ὑπάρχουσιν οἱ ἐνδιαφερόμενοι, ὅπως καταθρυμματισθῇ ἡ δύναμις τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐν τῇ κρισίμῳ δὲ διὰ τοῦτον στιγμῇ εὑρεθῇ ἡ Τουρκία ἀπηλλαγμένη πάσης μερίμνης καὶ πρὸς τὰ Σερβικὰ καὶ πρὸς τὰ Βουλγαρικὰ καὶ πρὸς τὰ Ῥωσσικὰ αὐτῆς σύνορα. Ἐπανερχόμενος λέγω, ὅτι πρέπει νὰ δυνηθῇ ἡ Ἑλλὰς νὰ ἀντιπαρατάξῃ τοὐλάχιστον 70,000 στρατοῦ· δὲν νομίζω δὲ τοῦτο ἀδύνατον. Ἐν τῷ μητρῴῳ τῶν ἀῤῥένων εἰσὶν ἐγγεγραμμένοι ἄνδρες καλούμενοι εἰς στράτευσιν περὶ τὰς εἴκοσιν ἕως εἴκοσι πέντε χιλιάδας κατ’ ἔτος. Εἰς πάντα τὰ εὐρωπαϊκὰ Κράτη αἱ ἐξαιρέσεις λόγῳ ἀνικανότητος καὶ αἱ ἀπαλλαγαὶ ἕνεκα οἰκογενειακῶν λόγων δὲν ὑπερβαίνουσι τὸ ἓν τρίτον τῶν κληρουμένων, ἑπομένως εἰς ἡμᾶς ἐπιβάλλεται νὰ ἐκγυμνάσωμεν τὰ ἕτερα δύο τρίτα, ἤτοι περὶ τὰς 15,000 ἀνδρῶν καθ’ ἕκαστον ἔτος· ἀλλ’ ἀντὶ νὰ διατηρήσητε τούτους ὑπὸ τὰς σημαίας 24 μῆνας, ἀρκεσθῆτε εἰς 15 μόνον μῆνας, οὕτως ὥστε οἱ καθ’ ἕκαστον ἔτος προσερχόμενοι ἐπὶ τρεῖς μῆνας νὰ συνυπηρετῶσι μετὰ τῶν ἤδη ἐκγεγυμνασμένων, οἵτινες θέλουσι μεταδώσει τοῖς νεοσυλλέκτοις τὰς παραδόσεις καὶ τὸ στρατιωτικὸν πνεῦμα, ὅπερ ἀπαραίτητον διὰ τὴν ταχυτέραν ἀφομοίωσιν. Οὕτω, ἀντὶ τῶν 7,500 ἀνδρῶν, οὓς ἐκγυμνάζετε κατ’ ἔτος, δύνασθε διὰ τῆς αὐτῆς δαπάνης νὰ ἐκγυμνάσητε πλείονας, ἤτοι 11,500 ἄνδρας, διὰ τῆς δαπάνης, εἰς ἣν σήμερον ὑποβάλλεσθε διὰ τοὺς ἐννέα ὑπολειπομένους μῆνας μέχρι τῶν 24 μηνῶν. Ἐὰν δ’ ἐπαυξήσητε κατὰ ἓν μόνον ἑκατομμύριον καὶ διακοσίας χιλιάδας δρ. τὴν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγραφομένην ἑκάστοτε δαπάνην πρὸς ἐξάσκησιν τῶν 3,500 ὑπολειπομένων ἐξ ἑκάστης ἐνιαυσίου κληρώσεως, ἔχετε 150,000 ἀνδρῶν ἐκγεγυμνασμένων ἐν ἐφεδρείᾳ, ἐξ ὧν ἐν ὥρᾳ πολέμου θέλετε συμπληρώσει τὴν δύναμιν ἐκείνην, ἣν ἐθεώρησα ἀναγκαίαν, ὅπως ἀντιμετωπίσῃ τὰς ἐχθρικὰς δυνάμεις. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ὁ παρατακτὸς μόνον στρατὸς ἐν ἑνὶ μέρει, περὶ οὗ πρέπει νὰ μεριμνήσητε, καὶ οὐδέποτε πρέπει νὰ ὑπολάβητε, ὅτι ἐκ τῆς ἐφεδρείας σας θέλει ὑπολειφθῆ περίσσευμα, διότι γνωστὸν εἶναι ποῖαι μεταβολαὶ ἐπέρχονται ἐν μιᾷ δεκαετίᾳ, ποῖα τὰ ὅρια, ἐν οἷς περικλείεται ἡ ὑποχρέωσις τῆς ἐφεδρείας. Δὲν νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ζητῶμεν, ἵνα ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ τὰ πάντα συντελεσθῶσι. Διοικητικὰ εἶναι τὰ μέτρα ἐκεῖνα, δι’ ὧν ὁ στρατὸς θέλει ἐπαρκέσει, ἐὰν ἐντὸς ἑνὸς ἢ δύο ἐτῶν προσεχῶς ἤθελε κληθῆ πρὸς δρᾶσιν· ἐὰν ὅμως θέσητε ὡς πρόγραμμα, ὅτι οὐδεμία ἡμέρα πρέπει νὰ ἀπολεσθῇ διὰ τὴν στρατιωτικὴν σύνταξιν τῆς χώρας, ἄρξασθε ἀπὸ τοῦδε τροποποιοῦντες τὸν περὶ στρατολογίας νόμον, θεμελιοῦντες οὕτω τὴν βάσιμον ἐλπίδα, ὅτι ἡ Ἑλλὰς θέλει ἀποκτήσει στρατὸν ἀντάξιον τοῦ δι’ ὃν προορίζετε τοῦτον σκοπόν. Προσθέτω ἤδη, ὅτι, ἀφοσιουμένου τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατεύματος εἰς τὸ κύριον αὐτοῦ ἔργον, καὶ ἀπαλλασσομένου ὅλων ἐκείνων τῶν ὑπηρεσιῶν, αἵτινες ἀπομακρύνουσιν αὐτὸ ἀπὸ τούτου, καὶ συμπληρουμένης τῆς χωροφυλακῆς, δι’ ἣν ἐπιβάλλεται πρόσθετός τις δαπάνη, θὰ δυνηθῇ ἡ Ἑλλὰς, ἔχουσα ἐπαρκὲς στράτευμα, νὰ ἐπωφεληθῇ τῶν πολιτικῶν ἐκείνων περιστάσεων τῆς Ἀνατολῆς, αἵτινες, ἐμβριθῶς κρινόμεναι, ἤθελον θεωρηθῆ ὡς αἱ ἁρμόζουσαι πρὸς πραγμάτωσιν τῶν δικαίων πόθων παντὸς Ἕλληνος. Δὲν ἐννοῶ διατὶ οἱ μέχρι τοῦδε λαβόντες τὸν λόγον ἐκ τῆς πτέρυγος τῆς Ἀντιπολιτεύσεως τάσσουσιν ἐν Κρήτῃ τὸ πεδίον τοῦ πολέμου, καὶ ἐκεῖ ἐπεθύμουν, ἵνα ἡ παροῦσα Κυβέρνησις διὰ τῆς πολιτικῆς της εἶχεν ἀγάγει τὸν πόλεμον· διότι δὲν πρέπει νὰ ἀμφιβάλλητε, ὅτι πιθανώτατον ἦτο ἡ Ἑλλὰς, μετερχομένη πολιτικὴν, οἵαν ἡ Ἀντιπολίτευσις ὑποδεικνύει, νὰ ἦγεν εἰς ἄφευκτον πόλεμον· προκειμένου δὲ περὶ πολέμου, ἀπορῶ πῶς τοῦτον τάσσουσιν ἐν Κρήτῃ. Ἐὰν ἡ Ἑλλὰς θέλῃ νὰ προβῇ εἰς πράξεις, αἵτινες προκαλοῦσι τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας, ἰδοὺ ἡ Μακεδονία, ἡ χώρα ἐκείνη, ἀφ’ ἧς οὐδ’ ἐπὶ στιγμὴν πρέπει νὰ ἀποστρέψωμεν τὴν προσοχήν μας. Δὲν βλέπω διατὶ θέλετε νὰ προκαλέσητε τὸν πόλεμον ἐν Κρήτῃ· ἐκεῖ ὁ πόλεμος εἶναι δυσχερὴς, καὶ δὲν ἔχει παρὰ τοπικὴν μόνον σημασίαν. Ἐγὼ βεβαιῶ ὑμᾶς, ὅτι τὴν στιγμὴν, καθ’ ἣν θὰ κηρύξητε τὸν πόλεμον κατὰ τῆς Τουρκίας ἐν Μακεδονίᾳ, πέντε καὶ δέκα χιλιάδες Κρητῶν θὰ σπεύσωσιν ἀγωνιζόμενοι ἐκεῖσε μεθ’ ἡμῶν, ὅπου νικῶντες θέλετε ἐπιβάλει τὸν νόμον εἰς τὸν ἀντίπαλον, δι’ οὗ οὐχὶ μόνον θέλει κριθῆ ὁριστικῶς ἡ τύχη τῆς χώρας ἐκείνης, ἐν ᾗ θέλετε στήσει τρόπαια νίκης, ἀλλὰ καὶ πάσης ἄλλης χώρας Ἑλληνικῆς. Συντόμως ὑπέδειξα ὑμῖν, κύριοι Βουλευταὶ, πῶς θεωρῶ, ὅτι πρέπει νὰ πορισθῶμεν τὸ ἀπαιτούμενον χρῆμα καὶ τοὺς ἀναγκαιοῦντας ἄνδρας πρὸς συγκρότησιν ἀξιομάχου δυνάμεως. Τὴν δύναμιν ὀργανώσατε οὐχὶ πολυτελῶς, ἀλλὰ μετὰ φειδοῦς· περικόψατε περιττὰς θέσεις, καὶ μεριμνήσατε περὶ ἐκείνων, αἵτινες ἀπαιτοῦνται διὰ τὴν καλὴν διοίκησιν στρατεύματος, χρησιμοποιήσατε δὲ ἅπαν τὸ ὑπάρχον ὑλικὸν βαθμοφόρων, διότι οὗτοι δὲν παρασκευάζονται, οὐδὲ δημιουργοῦνται ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ. Ταῦτα νομίζω ὅτι εἶχον καθῆκον νὰ εἴπω ὑμῖν. Ὅσον δὲ ἀφορᾷ τὸ προσωπικὸν ζήτημα, ὅπερ μὲ ἔφερεν ἐπὶ τοῦ βήματος, θὰ παρακαλέσω τὸν ἀξιότιμον ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴν νὰ μὴ θεωρήσῃ τὸ ἔγγραφον ἐκεῖνο, ὅπερ ἐμνημόνευσα, τὸ ἀσεβῶς ἀποφαινόμενον περὶ προσώπων σεβαστῶν, ὡς ἄξιον οὐδεμιᾶς μνείας, ἀφοῦ τοῦτο στερεῖται πάντων τῶν γνωρισμάτων γνησίου ἐγγράφου, τῶν συντακτῶν αὐτοῦ ἰδιοποιουμένων τὰ δικαιώματα τῆς Ἐπαναστατικῆς τῶν Κρητῶν Συνελεύσεως, ἥτις πολὺ πρότερον εἶχε κηρύξει τὴν λῆξιν τῶν ἐργασιῶν της. (Εὖγε! εὖγε! ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§113ΣΤΑΗΣ. Λυποῦμαι διότι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος παρεξηγεῖ τὰ παρ’ ἐμοῦ λεχθέντα. Ἐγὼ εἰς προσωπικὰ δὲν θὰ καταβιβάσω τὸ ὑψηλὸν ζήτημα τῆς Κρήτης, ὀφείλω ὅμως νὰ εἴπω εἰς ἀπάντησιν τῶν λεχθέντων ὑπὸ τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ὡς πρὸς τὰ τῆς ἐνεργείας τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς, ὅτι τὴν πρώτην ἀποστολὴν πολεμοφοδίων πρὸς τοὺς ἀγωνιζομένους ἐν Κρήτῃ ἀδελφοὺς ἀπέστειλεν ἡ Ἐθνικὴ Ἑταιρία, καὶ ὄχι ἡ Κεντρικὴ Ἐπιτροπή.

§114ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βαλσαμάκης ἔχει τὸν λόγον.

§115ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Νὰ διακόψωμεν.

§116ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν εἶναι ἄλλος ἐγγεγραμμένος.

§117ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὄχι! νὰ ἐξακολουθήσωμεν.

§118ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς ἀριστερᾶς). Νὰ διακόψωμεν ἐπὶ μίαν ὥραν, διὰ νὰ φάγωμεν.

§119ΣΤΑΗΣ. Εὑρισκόμεθα ἐνταῦθα συνεχῶς ἐργαζόμενοι, ἄνευ διακοπῆς, ἀπὸ τῆς 4ης ὥρας μ. μ. μέχρι τῆς 10ης. Ἐὰν ἐπρόκειτο νὰ λήξῃ ἡ συζήτησις τὴν ἑσπέραν ταύτην, βεβαίως ἠδυνάμεθα νὰ παραμείνωμεν καὶ μίαν καὶ δύο ἀκόμη ὥρας· ἀλλὰ πρόκειται νὰ ὁμιλήσωσιν ἀκόμη 4 ἢ 5 συνάδελφοι.

§120ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Τοὺς ἀκούομεν.

§121ΣΤΑΗΣ. Πρέπει νὰ διευθύνῃ τὰς ἐργασίας μας ἡ καλὴ πίστις, ἧς ἄνευ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προχωρήσωμεν. Ἀληθῶς χθὲς ἀπεφασίσθη νὰ τελειώσῃ σήμερον ἡ συζήτησις ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος, διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς συνετελέσαμεν εἰς τὸ νὰ ἄρξηται ἐπ’ αὐτοῦ ἡ συζήτησις εὐθὺς ὡς κατηρτίσθη ἡ ἀπαρτία, χωρὶς οὐδεμία ἐπερώτησις νὰ γένηται, ἐνῷ ὑπάρχουσι σπουδαῖα ζητήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ἠδύναντο νὰ ὑποβληθῶσιν ἐπερωτήσεις. Ἀκριβῶς δὲ τὴν 4 καὶ ½ εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν, συμφωνήσαντες πάντες οἱ ἀντιπολιτευόμενοι, οὐδεμία νὰ γένηται ἐπερώτησις, ἵνα περατωθῇ τὴν ἑσπέραν ταύτην ἡ ἐπὶ τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος συζήτησις. Ἀλλ’ ἤδη ἐδήλωσαν καὶ ἕτεροι συνάδελφοι, ὅτι θὰ ὁμιλήσωσιν, ὁ κ. Δεληγεώργης, ὁ κ. Φλέσσας, ὁ κ. Βαλσαμάκης. Πλὴν τούτου δὲ ὡμίλησεν ὁ κ. Λιμπρίτης, ὁ ὁποῖος δὲν ἦτο ἐγγεγραμμένος. Ἑπομένως δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ περατωθῇ σήμερον ἡ συζήτησις. Ἐὰν ὅμως θέλητε νὰ διεξαγάγητε τὴν συζήτησιν μόνοι σας, τότε προχωρήσατε.

§122ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ὁρίστε, κύριε Βαλσαμάκη.

§123ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Περὶ καθηκόντων καὶ ὑποχρεώσεων τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ ἀπέναντι τῶν Κρητῶν καὶ πάντων τῶν δούλων ἡμῶν ἀδελφῶν συμφωνοῦμεν πάντες· οὐδεμία διαφωνία ὡς πρὸς τοῦτο μεταξὺ ἡμῶν ὑπάρχει, καὶ κατὰ συνέπειαν ὅ,τι περὶ τούτου ἐλέχθη, πᾶν ὅ,τι ἀνεφέρετο εἰς τὰ κατορθώματα τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν Κρητῶν καὶ εἰς τὰς ἡρωϊκὰς πράξεις αὐτῶν, νομίζω ὅτι ἠκούσθη μετ’ εὐχαριστήσεως παρὰ πάντων ἡμῶν· οὐχ ἧττον ὅμως ἡ ἐπανάληψις ἠδύνατο νὰ λείψῃ. Ἐξεπλήρωσε τὸ καθῆκόν της ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς Κρῆτας; Τοιοῦτον εἶναι τὸ προβληθὲν ζήτημα παρὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως. Ἡγέτης σπουδαίας μερίδος ταῦτα μᾶς ἔλεγεν, ὅτι τὴν στιγμήν, καθ’ ἣν ἠκούσθησαν τὰ ἐν Χανίοις λαβόντα χώραν, μία φωνὴ ἠκούσθη καὶ μία γνώμη ἠκούσθη μεταξὺ πάντων καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς τῆς Ἑλλάδος: ἡ Κυβέρνησις ὤφειλε νὰ ἐξαποστείλῃ τὸν στόλον της ἀμέσως εἰς τὴν Κρήτην. Καὶ ἀληθῶς, Κύριοι, τοιαύτη γνώμη ὑπῆρξε καὶ τοιαύτη ἠκούσθη φωνή. Ἀλλὰ δὲν ἦτο αὐτὴ καὶ μόνη. Ἠκούσθη καὶ ἑτέρα φωνή, καὶ ὑπεστηρίχθη καὶ ἑτέρα γνώμη, ἀντίθετος τῆς πρώτης, διότι ὑπῆρξε καὶ ἡ γνώμη, ὅτι, ἐὰν ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας εὑρίσκετο τὸ Κράτος, ὑπὸ τὰς περιστάσεις, ὑπὸ τὰς ὁποίας διετέλει ἡ Εὐρωπαϊκὴ διπλωματία, ἐξαπέστελλε τὸν στόλον της εἰς Κρήτην, ἴσως τὰ ἀποτελέσματα θὰ ἦσαν ἐπιβλαβῆ, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὴν λύσιν τοῦ Κρητικοῦ ζητήματος. Τὴν γνώμην ταύτην, Κύριοι, ἐξέφρασα καὶ ἐγὼ εὐθὺς ἐξ ὑπαρχῆς, καὶ τὴν γνώμην ταύτην ἐξηκολούθησα νὰ ἔχω μέχρι σήμερον, διότι καὶ τὰ ἐπελθόντα γεγονότα ἐπεκύρωσαν τὴν γνώμην ταύτην. Τὰ ἐπελθόντα γεγονότα κατέδειξαν, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις, καλῶς ἐκτιμήσασα τὰς περιστάσεις, ἔπραξεν ὅ,τι τὸ ἑαυτῆς καθῆκον ἐπέβαλλεν ὑπὲρ τῶν συμφερόντων καὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ τῆς Κρήτης, καὶ ἐὰν τὴν σήμερον τὸ ἀποτέλεσμα τοῦτο ἐπετεύχθη, βεβαίως ὀφείλεται καὶ εἰς τὴν πρόνοιαν καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως. Ἐπερίμενα τὴν συζήτησιν, τὴν ἐγερθεῖσαν παρὰ τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, καὶ τὰ ἐπιχειρήματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων εἶχεν ἐκ τῶν μέχρι τοῦδε γεγονότων σχηματίσει τοιαύτην γνώμην. Εἶναι ἀληθές, ὅτι ἐπίκουρος τῆς γνώμης ταύτης προσῆλθεν ὁ προτελευταῖος προαγορεύσας, ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς Κυθήρων, ὅστις, πρὸς συμπλήρωσιν τῶν μέχρι τοῦδε παρὰ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπικαλεσθέντων, ἐπεκαλέσθη τὰς ἰδίας αὐτοῦ πληροφορίας· ἀλλὰ τὰ ἐπιχειρήματα τοῦ κ. Βουλευτοῦ Κυθήρων οὐδὲν ἄλλο ἦσαν ἢ μαρτυρίαι οὐχὶ ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως, ἀλλὰ συλλεχθεῖσαι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον διήρκεσε τὸ Κρητικὸν ζήτημα, παρ’ ἄλλων προσώπων, καὶ τὰς ὁποίας ἀφῆκεν εἰς τὰς κρίσεις σας. Ὅταν δέ τις λάβῃ ὑπ’ ὄψιν τὸν τρόπον, διὰ τοῦ ὁποίου ἐπεκαλεῖτο τὰς μαρτυρίας ταύτας, καὶ τὰ συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα ἐξήγαγεν, ἐκ τῶν προτέρων πείθεται, ὅτι...

§124ΣΤΑΗΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή, ἐὰν δέχηται τὴν ἀναβολὴν ἢ ὄχι.

§125ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Μὴ διακόπτετε!

§126ΣΤΑΗΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὑποβάλλω πρότασιν, ὑποστηριζομένην συμφώνως τῷ Κανονισμῷ. Ἐρωτήσατε τὴν Βουλήν.

§127ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Μὴ διακόπτετε! Ὅταν ὡμιλῆτε σεῖς, οὐδεὶς σᾶς διέκοψε (Διάλογοι, ἀντεγκλήσεις).

§128ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐὰν ὑπεβλήθη πρότασις ἀναβολῆς, πρέπει νὰ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλή.

§129Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀλλὰ δύναται ἀγορεύοντος τοῦ ῥήτορος νὰ ὑποβληθῇ τοιαύτη πρότασις;

§130ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἂς φέρουν ἔνστασιν μὴ ἀπαρτίας.

§131Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Συνέβη καί τι ἄλλο, τὸ ὁποῖον δυσχεραίνει τὴν συζήτησιν. Ὁ κ. Δεληγεώργης εἶχε ζητήσει τὸν λόγον.

§132ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Βαλσαμάκης εἶχε ζητήσει τὸν λόγον πρὸ τοῦ κ. Δεληγεώργη.

§133Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὁ κ. Δεληγεώργης ἔρχεται ὡς ἀντιλέγων. Ὡμίλησεν ὁ κ. Λυμπρίτης.

§134ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Λυμπρίτης ὡμίλησεν ἐπὶ προσωπικοῦ ζητήματος.

§135Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄπορον εἶναι, πῶς ἐγείρονται τοιαῦτα ζητήματα, καθ’ ἣν ὥραν ἀγορεύει ὁ ῥήτωρ!

§136ΣΤΑΗΣ. Κατὰ τὸ 29 ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ, ἡ πρότασις περὶ ἀναβολῆς ὑποβάλλεται ἀνὰ πᾶσαν στάσιν παντὸς ζητήματος, ἀρκεῖ μόνον νὰ ὑποστηρίζηται παρὰ 10 Βουλευτῶν. Ἡ πρότασίς μου ὑποστηρίζεται· ἄρα κατὰ τὸν Κανονισμόν, τὸν ὁποῖον ἡμεῖς, κύριε Πρόεδρε, ἀληθῶς ἐφαρμόζετε μετὰ θρησκευτικῆς εὐλαβείας, πρέπει νὰ ἐρωτήσητε τὴν Βουλήν.

§137ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Ὄχι ὅμως νὰ διακόπτητε τὸν ἀγορεύοντα καὶ νὰ ὑποβάλλητε τοιαύτην πρότασιν.

§138ΚΡΙΤΣΑΣ. Ἐπιθυμοῦμεν ὅλοι ν’ ἀκούσωμεν μετὰ προσοχῆς τοῦ ἐκ Κραναίας ἀξιοτίμου συναδέλφου, διότι γνωρίζομεν τὰς γνώσεις του καὶ τὰ φῶτα, τὰ ὁποῖα θὰ ἐπιχύσῃ ἐπὶ τοῦ ζητήματος· σᾶς ὀμνύομεν ὅμως, ὅτι δὲν εἴμεθα εἰς θέσιν ν’ ἀντιληφθῶμεν· ἐκουράσθημεν. Νομίζω ὅτι θέλετε νὰ ἐξασκήσητε βίαν, ἡ ὁποία δὲν ἁρμόζει.

§139ΣΤΑΗΣ. Ν’ ἀκούσωμεν τὴν γνώμην σας, κ. Πρόεδρε, ἐπὶ τῆς προτάσεώς μου.

§140Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Ἡ Ἀντιπολίτευσις εἶπε χθὲς σαφῶς καὶ ὡρισμένως, ὅτι τὸ ζήτημα θὰ τελειώσῃ σήμερον τὸ ἑσπέρας, ἐπὶ τῇ βεβαιώσει δὲ ταύτῃ, ἐδέχθη χθὲς τὴν ἀναβολὴν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὡς ἀρχηγὸς τῆς πλειοψηφίας. Σήμερον, εὐθὺς ὡς ἤρξατο ἡ συνεδρίασις, οὐδεμία ἐγένετο ἐπερώτησις, καὶ ἀμέσως εἰσήλθομεν εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν· πρῶτος κατέλαβε τὸ βῆμα ὁ ἐκ Παρνασσίδος ἀξιότιμος Βουλευτής, ὁ ὁποῖος ἀπήγγειλε, κατὰ τὸ σύνηθες, πολλά, ὁμιλήσας περὶ ἀνέμων καὶ ὑδάτων. Διατὶ, κύριοι συνάδελφοι, δὲν τὸν ἐπανεφέρατε εἰς τὸ θέμα; ἐπεριμένατε νὰ τὸ πράξωμεν ἡμεῖς; ἔπρεπε νὰ εἴχετε τὸ θάῤῥος νὰ τὸ πράξητε σεῖς.

§141ΚΡΙΤΣΑΣ. Νομίζω ὅτι δὲν ἤμεθα ἡμεῖς οἱ ἁρμόδιοι νὰ ἐπιβάλωμεν σιγὴν εἰς τὸν ἐκ Παρνασσίδος ἀξιότιμον Βουλευτήν. Ὁ ἐκ Παρνασσίδος ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἠδύνατο νὰ ἔχῃ τὴν ὄρεξιν νὰ ὁμιλῇ μέχρι τῆς πρωΐας. Ἡμεῖς, εὐλαβεῖς πρὸς τὸν Κανονισμὸν καὶ τὴν τάξιν κατὰ τὰς συνεδριάσεις τῆς Βουλῆς, νομίζομεν ὅτι εἴχομεν καθῆκον νὰ ἀκροασθῶμεν καὶ ἐκείνου καὶ παντὸς ἄλλου. Ἀλλ’ ὁμολογοῦμεν, ὅτι τὴν στιγμὴν ταύτην κατέστημεν ἀνίκανοι νὰ ἀκροασθῶμεν. Θέλετε νὰ ὑποβάλωμεν εἰς τὴν βάσανον τὸν κύριον Βαλσαμάκην νὰ ὁμιλῇ, ἡμῶν χασμωμένων; Ἄς ὁμιλήσῃ, δὲν ἔχομεν ἀντίῤῥησιν· ἓν ἔχομεν νὰ πράξωμεν, νὰ ἀπέλθωμεν, ἵνα κοιμηθῶμεν.

§142ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ ἐκ Κυθήρων ἀξιότιμος Βουλευτὴς ἠρώτησε, ποία εἶναι ἡ γνώμη μου ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ Κανονισμοῦ. Καθ’ ὅσον γνωρίζω, δὲν εἶναι συνήθεια ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ νὰ ὑποβάλληται πρότασις περὶ ἀναβολῆς τῆς συζητήσεως καθ’ ἣν ὥραν ἀγορεύει τις. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου. Δὲν ἐνθυμοῦμαι παράδειγμα διακοπῆς ἀγορεύοντος διὰ τοιοῦτον λόγον.

§143ΣΤΑΗΣ. Θέλω νὰ ὑποστηρίξω τὴν πρότασίν μου καὶ νὰ μὴ ἀφήσω αὐτὴν ἔκθετον, ἂν ὄχι εἰς τὰς προσβολὰς τῆς λογικῆς, πάντως ὅμως εἰς τὰ τοῦ ἀστείου, διότι παρατηρῶ, ὅτι περὶ ἀστείου πρόκειται. Τὸ ἄρθρον 29 τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι σαφέστατον, καὶ ἀναγκάζομαι νὰ τὸ ἀναγνώσω· ἐκ τῆς ἀναγνώσεως δὲ θέλει καταδηλωθῆ, ὅτι τὸ γράμμα τοῦ νόμου εἶναι ἀκριβῶς ἀντίθετον πρὸς τὴν γνώμην, τὴν ὁποίαν ὁ κ. Πρόεδρος ἐξήνεγκε, διότι ἡ συνήθεια δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπικρατήσῃ τοῦ γράμματος τοῦ νόμου. Τὸ ἄρθρον 29 τοῦ ἐν ἰσχύϊ Κανονισμοῦ ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Πᾶσα πρότασις περὶ ἀναβολῆς τοῦ ὑπὸ συζήτησιν ἀντικειμένου, ἢ περὶ προτάξεως ἄλλων ἀντικειμένων ἐν τῇ ἡμερησίᾳ διατάξει, δέον νὰ ὑποστηρίζηται ὑπὸ δέκα ἄλλων Βουλευτῶν...» Ὡς πάντες ἠκούσατε, δὲν γίνεται μνεία ἐν τῷ Κανονισμῷ οὔτε περὶ ἀγορεύοντος...

§144Κ. Ι. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ ἐφαρμόσητε, κύριε Πρόεδρε, τὸ ἄρθρον τοῦ Κανονισμοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπαγορεύει τὰς διακοπάς.

§145ΣΤΑΗΣ. .. οὔτε ἐν τῷ μέσῳ τῆς ἀγορεύσεώς τινος, ἀλλ’ ἁπλῶς καὶ γενικῶς ὁ Κανονισμὸς ὁρίζει καὶ ἀπαιτεῖ, ἵνα ἡ ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ὑποβαλλομένη πρότασις περὶ ἀναβολῆς ἀντικειμένου ὑπὸ συζήτησιν ὑποστηρίζηται παρὰ δέκα Βουλευτῶν. Ὅταν λέγῃ «ὑπὸ συζήτησιν», σημαίνει ἀκριβῶς, ὅτι συζητοῦμεν, ὅτι ὁμιλοῦμεν, διότι ὅταν δὲν ὁμιλῶμεν, βεβαίως δὲν συζητοῦμεν. Εἶναι τόσον φανερὸν τοῦτο, κ. Πρόεδρε, ὥστε διαβλέπω ἐν τῷ προσώπῳ σας ὅτι συναινεῖτε.

§146ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν συναινῶ. Μὲ ἠρωτήσατε ποία εἶναι ἡ γνώμη μου.

§147ΣΤΑΗΣ. Ἐγὼ εὐλαβοῦμαι πολὺ τῆς γνώμης σας, τὴν ὁποίαν ὅμως δὲν ἤκουσα ἐπὶ τοῦ 29 ἄρθρου, τὴν ἤκουσα ἐπὶ τῆς συνηθείας. (Διάλογοι). Ἡμεῖς ἔχομεν ὅλοι τὴν καλὴν διάθεσιν νὰ συντρέξωμεν εἰς τὴν εὔρυθμον λειτουργίαν τῶν ἐργασιῶν ἡμῶν, εἴμεθα προθυμότατοι, ἀλλὰ διὰ τῆς παρακαίρου ἐπιμονῆς καὶ τῶν ἀντεγκλήσεων δὲν ἐπιτυγχάνεται ὁ σκοπός, ὃν πάντες ἐπιδιώκομεν.

§148Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Πρόκειται περὶ ζητήματος τάξεως, ἔχω δὲ καθῆκον νὰ μετάσχω τῆς συζητήσεως. Νομίζω ὅτι ἡ διάταξις τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι σαφής, ἐπιτρέπουσα κατὰ πᾶσαν στάσιν τῆς συζητήσεως νὰ γίνηται πρότασις ἀναβολῆς, στάσις δὲ συζητήσεως εἶναι εὐθὺς ὡς διαδέχεται ὁ εἷς τὸν προαγορεύσαντα ῥήτορα. Θέλετε νὰ σᾶς πείσω διὰ τοῦ ἀντιθέτου, διὰ τοῦ ἀτόπου; Εἶχε δικαίωμα ὁ κ. Βουλευτὴς Κυθήρων νὰ προσέλθῃ ἐνταῦθα καὶ ὑποβάλῃ πρότασιν ἀναβολῆς καὶ διακόψῃ τὸν ἐπὶ τοῦ βήματος ῥήτορα; Ὁ Κανονισμὸς ἀπαγορεύει τὰς διακοπὰς, ἐὰν δ’ ἐτίθετο ὁ Κανονισμὸς ἐν ἐφαρμογῇ, προσῆκε νὰ ἀπαγορευθῇ ἡ διακοπὴ αὐτοῦ, τότε δὲ πῶς ἤθελε δυνηθῆ νὰ προτείνῃ τὴν πρότασιν τῆς ἀναβολῆς; Ἡ ἔννοια τοῦ Κανονισμοῦ εἶναι σαφής. Ἄς ὑποθέσωμεν ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας ἐξηκολούθει νὰ ἀγορεύῃ, καὶ ὅτι ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κυθήρων ἐζήτει: «Κύριε Πρόεδρε, ἐπιτρέψατέ μοι νὰ ὁμιλήσω»· δὲν ἠθέλετε εἰπεῖ αὐτῷ, ὅτι δὲν ἐπιτρέπονται αἱ διακοπαί; Ἀφοῦ δὲ δὲν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ὁμιλήσῃ, πῶς εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ὑποβάλῃ πρότασιν ἀναβολῆς; Τὰ πράγματα εἶναι εὐκρινῆ. Ἀφοῦ καταβῇ ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Κραναίας τοῦ βήματος, δύναται πᾶς ὁ βουλόμενος νὰ προβάλῃ πρότασιν ἀναβολῆς· οὐδεὶς ἀντιλέγει. Ἀλλ’ ἀγορεύοντος τοῦ κ. Βουλευτοῦ, δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ἀφήνηται εἰς τὴν διάκρισιν παντὸς Βουλευτοῦ νὰ διακόπτῃ αὐτὸν, νὰ προβάλλῃ πρότασιν ἀναβολῆς, διότι τοῦτο εἶναι ἀθέτησις τῆς εὐλαβείας τῆς ὀφειλομένης πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τοῦ λόγου.

§149ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Πρόκειται περὶ ζητήματος τάξεως, καὶ ὡς πρὸς τὰς γνώμας, τὰς ὁποίας ἐξέφρασεν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως περὶ τοῦ ζητήματος αὐτοῦ, εἶναί τινες, οἱ ὁποῖοι ἔχουσιν ἀντιθέτους γνώμας. Οὔτε ὥρα κατάλληλος εἶναι, οὔτε θέλω νὰ συζητήσω περὶ τοῦ ἂν καλῶς ἢ κακῶς ἡρμηνεύθη καὶ ἐφηρμόσθη μέχρι τοῦδε ὁ Κανονισμὸς, ἢ ἂν πρέπῃ οὗτος νὰ μεταβληθῇ, καὶ τὰ περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος ἄλλως νὰ θεσπισθῶσιν· ἀλλ’ ὅ,τι συνήθως γίνεται ἀφ’ ὅτου λειτουργεῖ ὁ Κανονισμὸς, δὲν εἶναι αὐτὸ, τὸ ὁποῖον ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὑπεστήριξεν. Ἡ πρότασις τῆς ἀναβολῆς δὲν ἐθεωρήθη συνήθως ὡς διακοπή. Διακοπὴ θεωρεῖται, κατὰ τὴν κρατήσασαν μέχρι τοῦδε ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἑρμηνείαν καὶ ἐφαρμογήν, τὸ παρεμβαίνειν ἐν τῇ συζητήσει, καὶ μετέχειν τῆς συζητήσεως, καὶ ποιεῖσθαι ἐπανορθώσεις, καὶ ἐπιφέρειν παρατηρήσεις πρὸς τὸν ὁμιλοῦντα. Ὅταν ὅμως πρόκειται νὰ ὑποβληθῇ ἔνστασις περὶ ἐλλείψεως ἀπαρτίας, ἢ ἔνστασις περὶ ἀναβολῆς...

§150ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἄλλο αὐτό.

§151ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Παρακαλῶ...πάντοτε, ὅσον ἐνθυμοῦμαι, τοῦτο δὲν ἐθεωρήθη ὡς διακοπὴ, ἀλλ’ ὡς πρότασις παρεμπίπτουσα, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐζητήθη ἡ ψῆφος τῆς Βουλῆς. Ἔχομεν ἄπειρα παραδείγματα, κατὰ τὰ ὁποῖα ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισεν ἀναβολὴν διὰ τὴν ἐπιοῦσαν καὶ ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὁμιλίας ἀγορεύοντος, ὁ ὁποῖος ἐξηκολούθησεν αὐτὴν τῇ ἐπαύριον.

§152Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μετὰ συνεννόησιν.

§153ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Παρακαλῶ ὑμᾶς νὰ εἴπητε, ἂν συνέπιπτεν ὁ κ. Βαλσαμάκης νὰ ἦναι ἐκ τῶν ἰδιοφυϊῶν ἐκείνων, τῶν ὁποίων τοσάκις ἐλάβομεν πεῖραν καὶ αἱ ὁποῖαι ἐπὶ ὥρας πέντε καὶ ἓξ καὶ ὀκτὼ καὶ δέκα δύνανται νὰ κρατῶσι τὸ βῆμα σκοπίμως, ἡ Βουλὴ δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα, προκαλουμένη, νὰ ἀναβάλῃ διὰ τὴν ἐπιοῦσαν συνεδρίασιν τὴν ἐξακολούθησιν αὐτῆς τῆς διαθέσεως τῆς καταφανοῦς πρὸς σπατάλην χρόνου;

§154Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μὴ στέργοντος τοῦ ῥήτορος;

§155ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Δὲν ἐνθυμοῦμαι τῇ ἀληθείᾳ, ἂν ἀπέστερξέ τις τοιαύτην πρότασιν καὶ ἀπόφασιν, εἴτε ἐκ τῶν εἰλικρινῶς συζητούντων, εἴτε ἐκ τῶν κωλυσιεργούντων, δὲν μεσολαβεῖ δὲ χρόνος νὰ ἀναζητήσω ἐν τοῖς πρακτικοῖς τοιαῦτα παραδείγματα. Ἀσχέτως ὅμως πρὸς τὰς παρατηρήσεις ταύτας, κύριε Πρόεδρε, ἂν καλῶς ἀντελήφθην, ἡ ἔκφρασις ἐπιθυμίας μεγάλης μερίδος Βουλευτῶν, μετὰ πολλῆς προσοχῆς, μετὰ πολλῆς προσηλώσεως τὴν συζήτησιν παρακολουθησάντων, ἐπὶ ὥρας συναπτὰς ἕξ, ἡ ἔκφρασις τῆς ἐπιθυμίας καὶ τῆς παρακλήσεως ταύτης ἐξεδηλώθη πρὶν ἢ ἀνέλθῃ ἐπὶ τὸ βῆμα ὁ κ. ἐκ Κραναίας συνάδελφος. Οὔτε προσεδοκᾶτο μάλιστα ἡ κλῆσις τοῦ κ. ἐκ Κραναίας Βουλευτοῦ ἐπὶ τὸ βῆμα, διότι γνωστὸν εἶναι, ὅτι χθὲς ἑσπέρας ἀνηγγέλθη, ὅτι ἐν τῇ σειρᾷ τῶν μελλόντων νὰ ὁμιλήσωσι μετὰ τὸν κ. ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴν ἦτο ὁ κ. Βουλευτὴς ἐκ Μεσολογγίου. Εἶμαι, κύριε Πρόεδρε, ἐκ τῶν χθὲς τὸ ἑσπέρας παρακαλεσάντων τὸν κύριον Πρόεδρον τοῦ Ὑπουργικοῦ Συμβουλίου, ὡς ἡγέτην τῆς πλειοψηφίας, νὰ συναινέσῃ εἰς τὸ νὰ ἀναβάλωμεν διὰ σήμερον τὴν ἐξακολούθησιν τῆς συζητήσεως...

§156Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μόνον νὰ ἀναβάλωμεν;

§157ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. .. καὶ δηλωσάντων, ὅτι καθ’ ὅλους τοὺς ὑπολογισμοὺς ὑμῶν ἤθελεν ἐντὸς τῆς σήμερον τελειώσει ἡ συζήτησις. Δὲν τὸ ἀμφισβητῶ.

§158Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Αὐτὸ εἴπομεν. Ἐὰν δὲν ἦτο αὐτὸ, δὲν ἤθελον στέρξει οὔτε χθές.

§159ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Δὲν τὸ ἀμφισβητῶ, οὔτε θέλω ἀρνηθῆ ποτέ τὴν ἀλήθειαν. Εἶμαι ἐκ τῶν παρακαλεσάντων χθὲς καὶ ἐκ τῶν δηλωσάντων, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ τελειώσῃ ἡ συζήτησις· καὶ θὰ ἦτο δυνατὸν, καὶ ἡ διάθεσις ἡμῶν εἰς τὸ νὰ πραγματοποιηθῇ ἡ ὑπόσχεσις, ἡ δοθεῖσα χθὲς, ἐξεδηλώθη ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς συνεδριάσεως· εἴδετε σήμερον, ὅτι δὲν κατηναλώθη ὥρα πρὸς ἐπερωτήσεις, ὅτι παρὰ πᾶσιν ἐπρυτάνευσεν ἡ συναίσθησις τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς ἐπιθυμίας τοῦ νὰ τελειώσῃ σήμερον ἡ συζήτησις αὕτη. Ἀλλ’ ἡ Βουλὴ γνωρίζει, ὅτι ἐπῆλθέ τι ἐντελῶς ἀπρόοπτον ἔξω τῶν ὑπολογισμῶν πάντων ἡμῶν, ὅτι τις τῶν ἀγορευσάντων — δὲν θέλω νὰ κατακρίνω τὸ σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ἐνόμισεν, ὅτι ἔπρεπε νὰ ἀναπτύξῃ τὸ ζήτημα, — κατηνάλωσεν ὥραν τριπλασίαν ἴσως ἐκείνης, τὴν ὁποίαν εὐλόγως πάντες ὑπεθέτομεν ὅτι πᾶς ὁ θέλων νὰ μετάσχῃ τῆς συζητήσεως ταύτης ἤθελε καταναλώσει. Ἓν ἄτοπον ἀπροσδόκητον ἐντελῶς. Δεύτερον ἄτοπον: Ὁμιλοῦντος τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Κυθήρων Βουλευτοῦ καὶ μετὰ τὸ πέρας τῆς ὁμιλίας αὐτοῦ ἐζήτησέ τις τὸν λόγον, διὰ νὰ ἀπαντήσῃ εἰς προσωπικὸν ζήτημα, καὶ ὑποθέτω ὅτι πρὸς τοῦτο κατηναλώθησαν, ἂν ὄχι ὁλόκληρος ὥρα, ¾ τοὐλάχιστον ὥρας...

§160ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἕν τέταρτον.

§161ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. .. χωρὶς κἂν νὰ ὁμιλήσῃ περὶ προσωπικοῦ ζητήματος. Ἠκούσαμεν συστήματα στρατιωτικὰ, θεωρίας περὶ τοῦ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ γείνῃ κρείττων ἡ σύνταξις τῶν στρατιωτικῶν καὶ τῶν ναυτικῶν δυνάμεων τῆς χώρας, πῶς πρέπει νὰ σχηματισθῶσι ταμεῖα εἰδικὰ καὶ νὰ ἐξευρεθῶσιν εἰδικοὶ πόροι,—τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν ἀπετέλουν ἀπάντησιν εἰς προσωπικὸν ζήτημα.— Τοῦτο ἦτο ἐκτροπὴ ἀπὸ τοῦ Κανονισμοῦ, τοῦτο ἦτο ἐκτροπὴ ἀπὸ τῆς τάξεως, ἥτις πρέπει νὰ κρατῇ ἐν τῇ Βουλῇ. Αἱ ἀταξίαι κατηνάλωσαν ὥραν ἀρκετὴν, καὶ ἤγαγον ἡμᾶς ἐδῶ.

§162ΦΟΡΕΣΤΗΣ. Καὶ ὑμεῖς κατηναλώσατε περισσότεραν.

§163ΒΟΥΛΠΙΩΤΗΣ. Ὑποθέτω ὅτι μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης δὲν ἐδόθη ἀφορμὴ νὰ ἰσχυρισθῇ τις, ὅτι ἀπὸ σκοποῦ ἐντεῦθεν παρελκύονται αἱ συζητήσεις. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, παρακολουθήσας τὰς δώδεκα αὐτὰς συνεδριάσεις, ἀπὸ τῆς ἀρχῆς μέχρι τῆς λήξεως αὐτῶν, ὅτι τοιαύτην τινὰ τάσιν κατὰ τὰς δώδεκα αὐτὰς συνεδριάσεις δὲν εἶδον ἐντεῦθεν. Ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, ὅτι δὲν διεῖδον καὶ καμμίαν ἀπόπειραν ἐκεῖθεν πρὸς πίεσιν τῆς μειοψηφίας ἐκ μέρους τῆς πλειοψηφίας, καὶ διὰ τοῦτο θὰ παρακαλέσω νὰ μὴ κριθῇ μετὰ πείσματος ἡ πρότασις, τὴν ὁποίαν ὁ κ. ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς ὑπέβαλε, νὰ πεισθῇ δὲ ἡ πλειοψηφία καὶ ὁ ἀξιότιμος αὐτῆς ἡγέτης, ὅτι ὅ,τι ὁ κ. ἐκ Κυθήρων Βουλευτὴς εἶπε καὶ ὅ,τι ὁ κ. ἐκ Φθιώτιδος σαφέστερον ἀνέπτυξεν, εἶναι ἡ ἀληθὴς ἐξήγησις τῆς παρακλήσεως αὐτῆς, τῆς γινομένης παρὰ τὰ χθὲς συμφωνηθέντα, τὸ ὁμολογῶ, δικαιολογουμένως ὅμως ἐκ τοῦ ὅτι ἐπῆλθέ τι ἐντελῶς ἀπρόοπτον, ἐπῆλθε θεομηνία (γέλωτες) Εἶναι ἓξ ὧραι, κατὰ τὰς ὁποίας ἀτενῶς προσηλωμένην τὴν προσοχὴν ἔχοντες ἀκούομεν. Πρὸ μιᾶς καὶ ἡμισείας ὥρας προὐτάθη νὰ διακόψωμεν, ἵνα γευματίσωμεν καὶ ἐπανέλθωμεν, χωρὶς οὔτε διακοπὴ νὰ γείνῃ, διὰ νὰ μὴ χαθῇ ἡ ὥρα. Ὁμιλῶ μετὰ ἐπιμονῆς τινος ἐν τῇ πληρεστάτῃ πεποιθήσει, ὅτι οὐδεὶς δικαιοῦται νὰ ὑποθέσῃ ὅτι ἐμφοροῦμαι ὑπὸ πλαγίων σκέψεων.

§164Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Θέλετε πεισθῆ διὰ τῶν βραχέων, τὰ ὁποῖα θέλω εἰπεῖ. Ἀφοῦ ὁ ῥήτωρ λάβῃ τὸν λόγον παρὰ τοῦ Προέδρου καὶ ἄρξηται αὐτοῦ, οὔτε ἡ πλειοψηφία οὔτε ἡ μειοψηφία ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ ἀφαιρέσῃ ἀπὸ αὐτὸν τὸν λόγον. Μόνον ἓν δύναται νὰ ἀφαιρέσῃ τὸν λόγον αὐτοῦ, ἡ βεβαίωσις ὅτι ἡ Βουλὴ δὲν εἶναι ἐν ἀπαρτίᾳ. Ἡμεῖς δὲν ἔχομεν τὸ δικαίωμα νὰ ἀφαιρέσωμεν τὸν λόγον ἀπὸ τὸν κ. Βουλευτὴν Κραναίας. Ἐὰν ὅμως ὁ κ. Βουλευτὴς Κραναίας συναινῇ νὰ ἀναβάλῃ τὴν ἀγόρευσίν του δι’ αὔριον, μάλιστα, στέργομεν. Ἀλλ’ ἐν ὅσῳ ὁ κ. Βουλευτὴς Κραναίας δὲν συναινεῖ εἰς τοῦτο, ἡ Βουλὴ ὀφείλει νὰ ὑποστηρίξῃ τὴν ἐλευθερίαν αὐτοῦ, ἵνα ἀγορεύσῃ, καὶ ἐὰν δὲν ὑποστηρίξῃ ταύτην, ἀθετεῖ τὰς συνταγματικὰς διατάξεις. (Ἐπιδοκιμασίαι ἐκ τῆς δεξιᾶς).

§165ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὁρίστε, κύριε Βαλσαμάκη.

§166Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (πρὸς τὸν κ. Βαλσαμάκην). Ἐὰν θέλητε νὰ ἀναβάλητε δι’ αὔριον, ἡμεῖς ἀποδεχόμεθα τὴν γνώμην σας· ἀλλὰ δὲν ἔχομεν δικαίωμα νὰ σᾶς ἀναγκάσωμεν νὰ καταβῆτε ἀπὸ τοῦ βήματος.

§167ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐὰν οἱ κύριοι συνάδελφοι ἔχωσι τοιαύτην τινὰ ἐπιθυμίαν, ἐγὼ θέλω ἀποδεχθῆ τὴν ἐπιθυμίαν των.

§168ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ (ἐκ τῆς δεξιᾶς). Ἐμπρός! ἐμπρός!

§169ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Παρ’ ὅλων ἐν γένει τῶν ἀξιοτίμων ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως ἐπανελήφθη, ὅτι ἡ Κυβέρνησις εἶναι ἀξία μομφῆς, ἀξία καταδίκης, καὶ ὅτι μομφῆς ἄξιοι εἶναι καὶ ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι θέλουσι δώσει πρὸς τὴν Κυβέρνησιν ψῆφον, διότι, ὅτε ἔφθασεν ἡ εἴδησις περὶ τῶν λαβόντων χώραν ἐν Χανίοις, δὲν ἐξαπέστειλεν ἀμέσως τὸν στόλον της. Τὴν ἀποστολὴν τοῦ στόλου ἐκ μέρους τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐθεώρησαν πάντες ὡς λύσιν τοῦ ζητήματος, συμφώνως ταῖς εὐχαῖς τοῦ ἔθνους ὅλου καὶ αὐτῆς τῆς Κρήτης. Καὶ διατὶ, κύριοι συνάδελφοι, ἡ μὴ ἀποστολὴ τοῦ στόλου εἰς Κρήτην ἐπέφερε τὸ ναυάγιον τῆς ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως τῆς Κρήτης; καὶ κατὰ τί ἡ ἀποχὴ τοῦ στόλου ἔβλαψε τὸ ζήτημα; ποῖοι εἶναι οἱ λόγοι, ποῖα τὰ ἐπιχειρήματα ἢ τὰ γεγονότα τὰ ἐπικαλεσθέντα παρὰ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, διὰ νὰ πείσωσιν ὅτι πράγματι ἡ ἀποστολὴ τοῦ στόλου εἰς Κρήτην, ἡ ἐμφάνισις αὐτοῦ εἰς τὰ ὕδατα ἐκεῖνα ἤθελεν ἐκ τῶν προτέρων ἐξασφαλίσει καὶ παγιώσει τὴν ἐθνικὴν ἀποκατάστασιν τῆς νήσου Κρήτης; Οἱ πλεῖστοι ἐκ τῶν ῥητόρων τῆς Ἀντιπολιτεύσεως περιωρίσθησαν εἰς αὐτὸ καὶ μόνον τὸ γεγονὸς τῆς ἀποστολῆς τοῦ στόλου. Ἀλλ’ ὁ κ. ἐκ Βόλου συνάδελφος προέβη καὶ περαιτέρω· προσέθετο δηλ. ὅτι μεταβαίνων ἐκεῖ ὁ στόλος ἤθελεν ἀποβιβάσει Ἑλληνικὸν στρατὸν, ὁ Ἑλληνικὸς στρατὸς ἤθελε καταλάβει τὴν νῆσον, καὶ μετὰ τὴν κατάληψιν τῆς νήσου θὰ εἴχομεν τετελεσμένον γεγονὸς πρὸς τὴν Εὐρωπαϊκὴν διπλωματίαν, καὶ ἀπέναντι τοῦ τετελεσμένου γεγονότος ἤθελε κύψει ἡ Εὐρώπη ἅπασα, τὸ ζήτημα τῆς ἀκεραιότητος ἤθελε παραγκωνισθῆ, αἱ Δυνάμεις, αἱ ὑποστηρίζουσαι τὴν ἀκεραιότητα τῆς Τουρκίας, ἤθελον ἀποδεχθῆ καὶ ἤθελον ἀνακηρύξει τὴν ἀνεξαρτησίαν. Τοιαύτη εἰκὼν, παριστανομένη παρὰ τοῦ κ. ἐκ Βόλου συναδέλφου, καὶ θέλγει καὶ ἐνθουσιᾷ καὶ παρασύρει συνάμα, ἀλλ’ ἔχει τὴν μεγίστην ἔλλειψιν, ὅτι εἶναι ἁπλῆ εἰκὼν, ἥτις δύναται νὰ συλληφθῇ ἐν τῇ φαντασίᾳ, ἀλλ’ ὅταν κατέλθῃ τις εἰς τὴν πραγματικότητα, ἀποσβέννυται καὶ δὲν ἀφήνει ἴχνος τι εἰς τὰς πεποιθήσεις τοῦ ἀκροωμένου, εἰς τὴν ἀπόφασιν τοῦ θέλοντος ἐπὶ ἑδραίων βάσεων νὰ σχηματίσῃ γνώμην. Ἡ ἀποστολὴ τοῦ στόλου ἦτο βεβαίως εὔκολος, ἀλλὰ διὰ νὰ ἀποσταλῇ στόλος, φέρων μεθ’ ἑαυτοῦ καὶ ἀριθμὸν στρατοῦ, ἀριθμὸν τοιοῦτον, δυνάμενον νὰ καταλάβῃ τὴν νῆσον, ἀπῄτει καιρὸν καὶ χρόνον· καὶ ἄν ἔτι ὁ στρατὸς οὗτος ἦτο ἕτοιμος, καὶ ἄν τὸ Κράτος ἠδύνατο νὰ διαθέσῃ εὐθὺς ἀμέσως τὸ ἀναγκαιοῦν ποσὸν τοῦ στρατοῦ διὰ μίαν τοιαύτην ἐπιχείρησιν, βεβαίως θὰ παρήρχετο χρόνος, καὶ χρόνος πολὺς, ἕως ὅτου ἐκτελεσθῶσιν αἱ τοιαῦται παρὰ τῆς Κυβερνήσεως διαταγαί. Ἀλλ’ ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ ἡ Τουρκία καὶ αἱ Δυνάμεις δὲν ἤθελον μάθει τὰς προπαρασκευὰς τῆς Ἑλλάδος; Καὶ τὰς τοιαύτας προπαρασκευὰς, πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Εὐρώπης, ἡ Εὐρώπη δὲν ἤθελε παρεμποδίσει, καὶ ἑπομένως πρὶν φθάσωσι τὰ πλοῖα, δὲν ἤθελον εὕρει ἀντιμετώπους τὰς Εὐρωπαϊκὰς Δυνάμεις, ἐμποδιζούσας πᾶσαν ἐνέργειαν τοῦ Ἑλληνικοῦ στόλου ἐπὶ τῆς νήσου ἐκείνης; Ἀλλ’ ἄς ὑποθέσωμεν ὅτι κατέφθανεν ὁ στόλος εἰς τὰ Κρητικὰ ὕδατα. Νομίζετε ὅτι ὁ στόλος, καταφθάνων ἐκεῖ, ἠδύνατο τόσον εὐκόλως νὰ ἐνεργήσῃ, τόσον εὐκόλως νὰ γείνῃ κάτοχος τῆς νήσου, τόσον ταχέως νὰ γείνῃ κάτοχος τῶν φρουρίων αὐτῆς, νὰ καταβάλῃ τὸν τουρκικὸν στρατὸν καὶ τοὺς ἐνόπλους Τουρκοκρῆτας, οἵτινες βεβαίως καὶ αὐτοὶ ἐμπνέονται ὑπὲρ τῆς ἐπικρατήσεως αὐτῶν ἐξ αὐτῶν ἐκείνων τῶν αἰσθημάτων καὶ τῆς ἰδέας, ἐκ τῆς ὁποίας ἐμπνέονται καὶ οἱ λοιποὶ κάτοικοι τῆς Κρήτης ὑπὲρ τοῦ ἀντιθέτου; Ταῦτα πάντα, ἐπαναλαμβάνω νὰ εἴπω, εἶναι εἰκὼν θέλγουσα καὶ ἐνθουσιῶσα, ἀλλ’ εἰκὼν, τῆς ὁποίας τὸ πραγματοποιήσιμον ἠδύνατο ἐγκαίρως νὰ ματαιωθῇ καὶ παρὰ τῆς Τουρκίας καὶ παρὰ τῶν Δυνάμεων, αἵτινες εἶχον συμφέρον νὰ προλάβωσι τοιαύτην ῥῆξιν μεταξὺ Ἑλλάδος καὶ Τουρκίας... Ἀλλὰ, κύριε Πρόεδρε, παρατηρῶ ὅτι εἶναι κουρασμένη ἡ Βουλὴ, καὶ ἐπιθυμεῖ τὴν ἀναβολήν. Διὰ τοῦτο ὑποχρεοῦμαι νὰ παύσω ἀγορεύων.

§170Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἀπὸ ὑμᾶς ἐξαρτᾶται.

§171ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Ἐγὼ παραιτοῦμαι, ἐὰν πρόκειται νὰ τελειώσωμεν.

§172Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἐὰν θέλητε νὰ ἀναβάλητε δι’ αὔριον... Ἄλλως εἶναι καὶ ἄλλοι μεθ’ ὑμᾶς νὰ ἀγορεύσωσι. Δὲν θὰ τελειώσωμεν ἀπόψε.

§173ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ. Τότε ἄς ἀναβάλωμεν δι’ αὔριον.

§174ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Αὔριον, αὔριον.

§175ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Λύεται ἡ συνεδρίασις. Ὥρᾳ 10 καὶ 45′ μ. μ.