1895.07.05

§0ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 41

Τῆς 5 Ἰουλίου 1895.

(Τετάρτη)

Ὥρα 10 καὶ 30′ π. μ.

(Προεδρεύοντος τοῦ ἀντιπροέδρου κ. Ν. Καλλιφρονᾶ).

(Γενομένης ἀπαρτίας, ἄρχεται ἡ συνεδρίασις).

§1ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἀνακοινῶ εἰς τὴν Βουλὴν τηλεγράφημα ἐκ Φιλιατρῶν τῆς σταφιδικῆς ἐπιτροπῆς, παρακαλούσης τὴν Κυβέρνησιν καὶ τὴν Βουλὴν νὰ φέρωσιν εἰς πέρας τὸ μέτρον τῆς εἰσφορᾶς, ὡς τὸ μόνον συντελεστικὸν πρὸς ἀποτροπὴν τῆς μαστιζούσης τὸν λαὸν πενίας. Ὑπεβλήθησαν τὰ πρακτικὰ τῆς ἐκλογῆς Κυθήρων. Θ’ ἀποσταλῶσιν εἰς τὸ ἁρμόδιον τμῆμα.

§2ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Νὰ παρακληθῇ νὰ συνέλθῃ ταχέως τὸ τμῆμα, ὅπως ἐκδώσῃ τὴν ἀπόφασίν του.

§3ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Καταθέτω τοὺς ζητηθέντας προϋπολογισμοὺς τῆς κατασκευῆς τῶν δημοσίων κτιρίων.

§4ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Παρακαλῶ νὰ τυπωθῶσι καὶ διανεμηθῶσι.

§5ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Καταθέτω νομοσχέδιον περὶ ἐκμεταλλεύσεως τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς Διακοφτοῦ– Καλαβρύτων καὶ τὴν σχετικὴν σύμβασιν.

§6Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Νὰ τυπωθῇ, κύριε Πρόεδρε.

§7ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 231).

§8ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐν ἀπουσίᾳ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Στρατιωτικῶν, πρὸς τὸν ὁποῖον ἐσκόπουν νὰ ἀπευθύνω παράκλησιν καὶ ἐρώτησίν τινα, περιορίζομαι νὰ καταθέσω τὰ περὶ αὐτῆς ἐγγράφως, ἵνα λάβῃ γνῶσιν αὐτῆς, καὶ ὅταν προσκομίσῃ τὰς πληροφορίας, τὰς ὁποίας ζητῶ διὰ τῶν ἐγγράφων σημειωμάτων μου, τότε θὰ ἀναπτύξω ἀμφότερα τὰ θέματα, ἐπὶ τῶν ὁποίων ζητῶ σήμερον πληροφορίας.

§9Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Κύριοι συνάδελφοι, πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν διαμαρτυρίαι ἠκούσθησαν ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ἐκ τῆς παραμορφώσεως ἐκφράσεων συναδέλφου. Ἡ παραμόρφωσις αὕτη τότε ἀπεδόθη εἰς τὴν ἀκουστικὴν τῆς αἰθούσης ταύτης καὶ ἴσως καὶ τὴν κακὴν ἀντίληψιν τῶν κυρίων πρακτικογράφων τῶν ἐφημερίδων. Δυστυχῶς δι’ ἐφημερίδος τινὸς ἀπεδόθησαν καὶ εἰς ἐμὲ λέξεις καὶ ἐκφράσεις, οὐδόλως λεχθεῖσαι παρ’ ἐμοῦ. Ἐγράφη ὅτι ἐγὼ ἀπηύθυνα αἰτιάσεις κατὰ τῆς ἐπιτροπῆς τῆς διοικούσης τὴν ἑταιρίαν τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν– Πειραιῶς. Ἐπικαλοῦμαι ὅλων ὑμῶν τὴν διαβεβαίωσιν, ἂν κατὰ τοῦ Συμβουλίου τῆς ἑταιρίας ταύτης εἶπον τὸ ἐλάχιστον. Ἀπ’ ἐναντίας δύναμαι νὰ διαβεβαιώσω, ὅτι τὸ Συμβούλιον τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν–Πειραιῶς διὰ τῶν ἔργων, τὰ ὁποῖα ἐπιτελεῖ καὶ ἐν Φαλήρῳ καὶ ἐν τῇ γραμμῇ ἀπ’ Ἀθηνῶν εἰς Πειραιᾶ, ἄνευ τῆς προεκτάσεως, ἐκτελεῖ μετ’ ἐπιμελείας τὸ καθῆκόν του, καὶ δύναμαι νὰ εἴπω, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος αὐτὸς δύναται σήμερον νὰ ταχθῇ εἰς τὴν τάξιν τῶν εὐρωπαϊκῶν σιδηροδρόμων. Ἐὰν αἱ παραμορφώσεις αὗται προήρχοντο ἐκ τῶν πρακτικογράφων, βεβαίως οὐδεμίαν προσοχὴν ἤθελον δώσει· ἀλλ’ ὅταν προέρχωνται ἐκ τῆς χειρὸς συναδέλφου παρακαθημένου ἐνταῦθα, ἐν τῇ πτέρυγι ἐκείνῃ, δὲν δύναμαι νὰ σιωπήσω.

§10ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ποῖος εἶναι;

§11Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Ὁ παρακαθήμενός σας κ. Ράλλης.

§12ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Εἶναι συντάκτης τῆς «Ἐφημερίδος»; Ἡ «Ἐφημερὶς» ἔχει συντάκτας ὑπευθύνους, οἱ ὁποῖοι εἶναι εἰς θέσιν νὰ γράφωσι καλλίτερα πολλῶν Βουλευτῶν παρακαθημένων ἐνταῦθα, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δ’ ἐκφράζουσι τὰ ἴδια αὑτῶν φρονήματα.

§13Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Ἡ «Ἐφημερὶς» ἀνήκει εἰς τὸν κ. Ράλλην. Ἐν τῷ σημερινῷ δὲ αὐτῆς φύλλῳ γράφει (ἀναγινώσκει): «Δὲν θέλομεν νὰ ἀντεπεξέλθωμεν κατὰ τῶν ἐπιθέσεων τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ Βόλου... κλπ.» Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι ἠδύνατο νὰ ἀντεπεξέλθῃ ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ καὶ οὐχὶ διὰ τῆς «Ἐφημερίδος». Λυποῦμαι ὅτι ὁ τόσον γνώστης τῶν ἔργων τῆς προεκτάσεως τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν–Πειραιῶς κ. ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος δὲν ἀντεπεξῆλθεν ἐναντίον μου κατὰ τῶν αἰτιάσεων, τὰς ὁποίας ἀπηύθυνα, ἀλλ’ ἐτήρησε σιγὴν ἰχθύος. Φαίνεται, ἀξιότιμε συνάδελφε, ὅτι ἠθέλετε νὰ ἔχητε φόρου ὑποτελεῖς ὅλους τοὺς κατοίκους τῶν Ἀθηνῶν καὶ τοῦ Πειραιῶς εἰς τὸν κ. Ψύχαν, ἠθέλετε οἱ συμπολῖταί σας, οἱ ὁποῖοι σᾶς ἐτίμησαν διὰ τῆς ψήφου των, νὰ πληρώνωσι λύτρα εἰς τὸν κ. Ψύχαν. Ἐπίστευον ὅτι ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος, χρηματίσας Ὑπουργός, καὶ μάλιστα τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀπὸ τοῦ Μαΐου μέχρι τοῦ Νοεμβρίου τοῦ 1893, ἤθελε λάβει γνῶσιν τῶν ὑποχρεώσεων ἐκ τῶν συμβάσεων τοῦ κ. Ψύχα καὶ ἤθελεν ἐπιτελέσει τὸ καθ’ ἑαυτὸν, ἐφαρμόζων, ὡς νομικὸς μάλιστα καὶ ἐπικαλούμενος ἑκάστοτε τὰς συνταγματικὰς ἐλευθερίας, ἐφαρμόζων, λέγω, κατὰ τοῦ κ. Ψύχα ὅλας τὰς ῥήτρας, ἄνευ ἐξαιρέσεως. Ἐπίστευον ὅτι ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου πρὸ ἐμοῦ ἤθελεν ἐκθέσει πάντα τὰ συμβαίνοντα, διότι βεβαίως κατὰ τὸ χρονικὸν ἐκεῖνο διάστημα εἶχε καιρὸν καὶ ἡσυχίαν καὶ μέσα νὰ λάβῃ ὅλας τὰς ἀναγκαίας πληροφορίας καὶ ἀναπτύξῃ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ὅλα τὰ γενόμενα ἐν τῷ ὑπογείῳ σιδηροδρόμῳ. Ἐρωτῶ ἤδη αὐτόν: ἐφήρμοσε τὴν διάταξιν, διὰ τῆς ὁποίας ὁρίζεται, ὅτι ἐντὸς δύο ἐτῶν ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐνάρξεως τῶν ἔργων, ἡ ὁποία ἦτο ἡ 8 Ἰανουαρίου 1890, ἔπρεπε ν’ ἀποπερατωθῇ τὸ ἔργον; ἐφήρμοσε τὴν διάταξιν, καθ’ ἣν ὤφειλε νὰ κηρύξῃ ἔκπτωτον τὸν ἐργολάβον κατὰ τὴν 8 Ἰανουαρίου 1893; Ἐντὸς δύο ἐτῶν ὁ κ. Ψύχας ὤφειλε νὰ περατώσῃ τὸ ἔργον· δὲν τὸ ἐπεράτωσε... Μειδιᾷ ὁ κ. συνάδελφος. Δὲν περιμένω τὴν ἀπάντησίν του βεβαίως, ἵνα συμπληρώσω καὶ ἐγὼ τὴν ἀπάντησίν μου. Ἀλλ’ εἰς τὸ μειδίαμά του θὰ ἀπαντήσω δι’ ἑνὸς ἐγγράφου ἐπισήμου, κοινοποιηθέντος εἰς τὸν ἐργολάβον κ. Ψύχαν, διὰ τοῦ ὁποίου ἀνακαλεῖται ἡ εἰς αὐτὸν δοθεῖσα προσωρινὴ ἐκμετάλλευσις, δι’ ἐγγράφου ὑπ’ ἀριθμὸν 11,687 τῆς 28 Ἰουνίου 1894 (ἀναγινώσκει αὐτὸ) Ἐρωτῶ τὸν κ. συνάδελφον ἐξ Ἀττικῆς: διατὶ ἀφῆκεν εἰς τὸν διάδοχον αὐτοῦ Ὑπουργὸν νὰ κοινοποιήσῃ τὴν ἀνάκλησιν ταύτην καὶ δὲν ἐκοινοποίει αὐτὴν ὁ ἴδιος, ἐφαρμόζων τὰς διατάξεις ἐκείνας, περὶ τῶν ὁποίων κατακόπτεται καθ’ ἑκάστην; Δὲν ἀρκεῖ, ἀντιπολιτευόμενοι ὄντες, νὰ ἀντιπολιτευώμεθα. Φρονῶ, ὅτι ὀφείλομεν ἐν πάσῃ περιπτώσει καὶ εἰς οἱανδήποτε στιγμὴν νὰ ἐκπληρῶμεν τὸ καθῆκόν μας, ζητοῦντες ἀείποτε τὴν ἐφαρμογὴν τῶν νόμων καὶ συμβάσεων, μάλιστα τῶν συμβάσεων τῶν σιδηροδρομικῶν, εἰς τὰς ὁποίας πρέπει νὰ ἤμεθα Κέρβεροι καὶ νὰ παρακολουθῶμεν βῆμα πρὸς βῆμα ἁπάσας τὰς ἐργασίας. Βεβαίως δὲν εἶμαι ἀντιπρόσωπος τῆς Ἀττικῆς, ἀλλ’ ἐὰν πράττω τι, τὸ πράττω ἐκ τῆς συναισθήσεως, ὅτι ἐπιτελῶ τὸ καθῆκόν μου, ὡς ἀντιπρόσωπος τῆς ὅλης Ἑλλάδος. Δὲν ἐπιζητῶ ὑστεροφημίαν, δὲν ἐπιζητῶ νὰ ῥίψω πέπλον εἰς τὰ ὄμματα τῶν ἐκλογέων μου, καὶ νὰ τοὺς ἐξαπατήσω. Ζητῶ νὰ ἐπιτελέσω τὸ καθῆκόν μου, καὶ ἂν θέλωσι νὰ μὲ τιμήσωσι καὶ πάλιν διὰ τῆς ψήφου των, ἂς μὲ τιμήσωσιν, ἀδιαφορῶ δὲ δι’ οἱανδήποτε ἐντύπωσιν κάμνω καὶ δι’ ὅ,τι δήποτε γράψωσιν αἱ ἐφημερίδες. Δὲν θὰ παύσω, Κύριοι, ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου ἐλέγχων ὅλα τὰ κακὰ τοῦ ὑπογείου σιδηροδρόμου, ἵνα μή ποτε μοὶ εἴπωσιν οἱ συμπολῖταί μου, οἱ ἐν Ἀθήναις κατοικοῦντες, ὅτι, ἀφοῦ ἀνεκίνησα τὸ ζήτημα, ὤφειλον νὰ τὸ παρακολουθήσω βῆμα πρὸς βῆμα, καὶ δὲν τὸ παρηκολούθησα. Ὑπενθυμίζω εἰς ὑμᾶς, Κύριοι, τί εἶπον περὶ τοῦ ταμείου τῆς ὁδοποιΐας καὶ ὅτι προέβλεψα τὴν καταστροφὴν αὐτοῦ, καὶ πραγματικῶς ἡ καταστροφὴ ἐπῆλθε· τί ἔλεγον περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, καὶ ἐπῆλθε· τί ἔλεγον περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Διακοπτοῦ–Καλαβρύτων, οὐχὶ ὅ,τι ἔλεγον ὁ κ. Γκοτλὰν καὶ ὁ κ. Κελλενὲκ, ὅτι μετὰ 2 ἢ 3 μῆνας θὰ τεθῇ εἰς ἐνέργειαν, ἀλλὰ μετὰ 2 καὶ 3 ἔτη. Παρῆλθον 4 ἔτη, κύριοι συνάδελφοι, καὶ ἀμφιβάλλω, ἂν καὶ σήμερον ἄνευ κινδύνου ἦναι δυνατὸν νὰ δοθῇ εἰς ἐκμετάλλευσιν.

§14Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἔχετε καιρὸν νὰ τὸν ἰδῆτε, ἢ δὲν θὰ τὸν εἴδατε διόλου.

§15Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Μὴ μὲ παρεξηγεῖτε! Μὴ νομίζετε, ὅτι ἐγὼ εἶμαι κατὰ τῆς λειτουργίας τοῦ σιδηροδρόμου αὐτοῦ· ἀπ’ ἐναντίας εὔχομαι καὶ ἐπιθυμῶ μίαν ὥραν ταχύτερον νὰ δοθῇ εἰς τὴν ἐκμετάλλευσιν· ἀλλὰ φοβοῦμαι, μήπως σπεύδοντες φέρωμεν κακὰ ἀποτελέσματα ἀντὶ καλῶν. Γνωρίζω, ὅτι ἐπ’ ἐσχάτων εἰς τὸν σιδηρόδρομον αὐτὸν ἐξηνέχθη γνώμη περὶ κατασκευῆς στοᾶς τινος ἢ σήραγγος τεχνητῆς 50 μέτρων. Δὲν ἠξεύρω ἂν ἡ σῆραγξ αὕτη ἐξετελέσθη· δὲν ἠξεύρω, ἂν τὰ τειχίσματα καὶ ἄλλαι ἐργασίαι, αἱ ὁποῖαι εἶχον προταθῇ χάριν τῆς ἀσφαλείας τοῦ σιδηροδρόμου, ἐγένοντο· δὲν ἠξεύρω μήπως, ἀφοῦ τὸν θέσητε εἰς ἐνέργειαν, ἕνεκα βροχῶν καὶ καταπτώσεως λίθων διακοπῇ ἡ συγκοινωνία. Ἀπεύχομαι νὰ συμβῇ δυστύχημά τι...

§16Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐξετελέσθησαν πάντα.

§17Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Εὔχομαι νὰ ἐξετελέσθησαν καὶ νὰ δοθῇ ὁ σιδηρόδρομος εἰς ἐκμετάλλευσιν· ἀλλὰ τοῦτο δὲν μὲ ἐνδιαφέρει προσωπικῶς, μὲ ἐνδιαφέρει ὅ,τι τότε ἔλεγον, ὅτι ὁ σιδηρόδρομος αὐτὸς δὲν θὰ τελειώσῃ οὐδὲ μετὰ 6 μῆνας, οὐδὲ μετὰ 2 ἔτη. Ἐνθυμεῖσθε τί εἶπον περὶ τοῦ σιδηροδρόμου Λαρίσης, τί εἶπον περὶ τοῦ barême. Ὅλα ἐπῆλθον. Ἂν δ’ ἐγὼ δὲν ἤθελον φέρει τὸν λόγον εἰς τὴν Βουλὴν περὶ τοῦ τρόπου τῆς συντάξεως τοῦ barême, ὁ κ. Κωνσταντόπουλος δὲν ἤθελε λάβει ἀφορμὴν νὰ μελετήσῃ τὸ barême τοῦ σιδηροδρόμου ἐκείνου καὶ νὰ φέρῃ τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὸ Ἐφετεῖον Ἀθηνῶν, νὰ λάβῃ τὰ προσήκοντα μέτρα καὶ νὰ ἐξασφαλίσῃ ἴσως διὰ τῆς καλῆς του σκέψεως καὶ προνοίας ἑκατομμύρια ὑπὲρ τοῦ Δημοσίου. Δὲν θέλω νὰ μακρηγορήσω, διότι αἱ ὧραι καὶ αἱ στιγμαὶ εἶναι πολύτιμοι. Ἀλλὰ θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν νὰ ῥίψῃ ἓν βλέμμα ἐπὶ τῆς ἐκθέσεως, ἡ ὁποία φέρει ἀριθμὸν 17 καὶ ἡμερομηνίαν 10 Δεκεμβρίου 1894. Θὰ τὸν παρακαλέσω νὰ λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ἰδίως τὴν μειοψηφίαν, ἡ ὁποία ἀνενδοιάστως εἰς δημόσιον ἔγγραφον λέγει—δὲν ἀναγινώσκω πολλὰ—(ἀναγινώσκει): «... ὅτι οἱ εἰρημένοι δύο μηχανικοὶ δὲν δύνανται νὰ ἐκφέρωσι γνώμην ἀνεπηρέαστον, ἀπέχομεν νὰ ἀναγνώσωμεν τὴν ἀναφορὰν ταύτην.» Κατωτέρω δέ: «ὅτι καὶ κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τοῦ ἔργου τούτου ἔλαβον χώραν σφάλματα, τόσον ἐκ μέρους τῶν μηχανικῶν τῆς Γαλλικῆς ἀποστολῆς καὶ τῆς Ἑλληνικῆς ὑπηρεσίας, ὅσον καὶ ἐκ μέρους τῆς ἐργολαβίας, ὅτι πᾶσαι αἱ ἐπιτροπαὶ αἵτινες ἐσχηματίσθησαν ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, ἵνα διαφωτίσωσιν αὐτὸ ἐπὶ τοῦ ζητήματος, ἐνεχόμεναι κατὰ μέγα μέρος εἰς τὰ σφάλματα ταῦτα, ὑποχωροῦσαι ὑπὲρ τῶν ἐνεχομένων (compromis) συναδέλφων των, παρέκαμψαν τὴν ἀλήθειαν...» Ταῦτα ἀναφέρονται ἐν ἐπισήμῳ ἐκθέσει· ἀφοῦ δὲ μέλος τῆς ἐπιτροπῆς ἔχῃ τὸ θάῤῥος νὰ γράφῃ ἐν δημοσίᾳ ἐκθέσει κατὰ τῶν ἑαυτοῦ συναδέλφων ὅσα ἐδῶ διατυποῦνται, πιστεύω ὅτι ταῦτα εἶναι ἄξια μεγάλης προσοχῆς, ὀφείλομεν δὲ νὰ μὴ παρίδωμεν, ἔστω καὶ τὴν τελευταίαν γνώμην ἑνὸς μηχανικοῦ, καθόσον εἶναι δυνατὸν νὰ συμβῇ ἀτύχημά τι, τὸ ὁποῖον ἐπίσης ἀπεύχομαι, διότι ὑπάρχουσι σημεῖα λίαν ἐπικίνδυνα εἰς τὴν σήραγγα, τὰ ὁποῖα δύνανται νὰ ἔχωσι κακὰ ἀποτελέσματα. Περαίνων καταθέτω ἐπερώτησίν τινα πρὸς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ἐπὶ τῆς ὁποίας τὸν παρακαλῶ νὰ ἀπαντήσῃ, ὅταν θεωρήσῃ τοῦτο φρόνιμον. Ἀλλὰ πρὶν καταβῶ, ὀφείλω νὰ εἴπω εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐσωτερικῶν, ὅτι πᾶσαι αἱ δοθεῖσαι προσωριναὶ ἄδειαι ἐκμεταλλεύσεως δὲν ὑπερέβησαν, οὔτε κατὰ τὴν γνώμην τῶν Γάλλων καὶ ἄλλων εὐρωπαίων μηχανικῶν, οἱ ὁποῖοι ἐκλήθησαν, τοὺς τέσσαρας μῆνας. Ἤδη ἡ δοθεῖσα ἄδεια ἐδόθη τὴν 12 Μαΐου· ἔχομεν ἤδη Ἰούλιον· ἕως πότε ἐννοεῖτε νὰ παρατείνητε τὴν προσωρινὴν ἄδειαν τῆς ἐκμεταλλεύσεως; Ἓν ἔτος; Φρονῶ ὅτι δύο μῆνες εἶναι ἀρκετοί.

§18ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν). Ἡ ἑταιρία τῶν σιδηροδρόμων Ἀθηνῶν–Πελοποννήσου προσωρινὴν ἄδειαν ἔχει ἀκόμη καὶ σήμερον.

§19Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Κακῶς.

§20ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. Διότι αὐτὸς εἶναι ὁ τύπος ὁ παραδεδεγμένος· πάντοτε προσωρινὴ ἄδεια δίδεται...

§21ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς ὅλας τὰς συμβάσεις.

§22ΚΥΡ. Π. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗΣ. .. Καὶ ὅλαι αἱ συμβάσεις οὕτως ἐκτελοῦνται. Ἡ προσωρινὴ ἄδεια εἶναι μία δύναμις, ἡ ὁποία μᾶς δίδετε, νὰ διαθέτωμεν τὰ πράγματα οὕτω πως· μὴ παραπονεῖσθε κατὰ τῆς προσωρινότητος.

§23Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Ἀπεναντίας θὰ ἔλθω ἐπίκουρος ὑμῶν. Ἡ προσωρινὴ ἄδεια δύναται ἐν πάσῃ περιπτώσει, μὴ τηρηθέντων τῶν ὅρων τῶν ὑποχρεώσεων, ν’ ἀνακληθῇ ἐν πάσῃ στιγμῆ καὶ ὥρᾳ. Ἤδη οἱ ὅροι τῆς συμβάσεως δὲν ἐξεπληρώθησαν· ὤφειλεν ἡ Κυβέρνησις κατὰ τὸ 1893 νὰ κηρύξῃ ἔκπτωτον τὸν κ. Ψύχαν, μὴ συμμορφωθέντα μὲ αὐτούς· ἀλλ’ ἠρκέσθη διὰ τοῦ ἐγγράφου, τὸ ὁποῖον σᾶς ἀνέγνωσα, νὰ ἀνακαλέσῃ μόνον τὴν ἄδειαν τῆς προσωρινῆς ἐκμεταλλεύσεως. Ἤδη ὅμως φρονῶ, ὅτι, μὴ ἐκπληρωθέντων τῶν ὅρων τῆς συγγραφῆς, ὀφείλει ὁ κ. Ὑπουργὸς νὰ παύσῃ τὴν ἐκμετάλλευσιν, καὶ συνάπτων νέαν σύμβασιν μεταξὺ τῆς ἑταιρίας τῆς προεκτάσεως καὶ τοῦ Δημοσίου, νὰ ὑποβάλῃ ταύτην ὡς τάχιστα εἰς τὴν κύρωσιν τῆς Βουλῆς· ἄλλως φρονῶ, ὅτι πάντα τὰ πληρονόμενα εἰς τὴν ἑταιρίαν τῆς προεκτάσεως εἶναι λύτρα τῶν κατοίκων τῶν Ἀθηνῶν καὶ ὅλης τῆς Ἑλλάδος. Εἴμεθα φόρου ὑποτελεῖς εἰς ἓν ἔργον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔδωκαν ὅλας τὰς παραχωρήσεις καὶ δὲν ἀνταπεκρίθη εἰς τὰς ὑποχρεώσεις του. Φρονῶ λοιπὸν, ὅτι πρέπει ν’ ἀρχίσωμεν ζητοῦντες τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ὑποχρεώσεων, τὰς ὁποίας ἀνελάβομεν, ἐὰν θέλωμεν νὰ ἤμεθα σύμφωνοι πρὸς τὰς ὑποσχέσεις, τὰς ὁποίας ἐδώσαμεν εἰς τοὺς ἐκλογεῖς μας.

§24ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος μὲ ἐνεκάλεσε διὰ τὴν ἐνέργειάν μου ὡς Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ διὰ τοῦτο λαμβάνω τὸν λόγον, καθόσον ὅλα τὰ λεχθέντα καὶ τὰ γραφέντα εἰς τὴν «Ἐφημερίδα» θεωρῶ ἀνάξια καὶ αὑτοῦ καὶ ἐμοῦ, οὐδὲ σκοπῶ ν’ ἀσχοληθῶ περὶ αὐτῶν. Εὐθύνομαι περὶ τῶν γραφέντων ὑπὲρ ἐμοῦ ἐν τῇ «Ἐφημερίδι», ὅσον εὐθύνομαι καὶ περὶ τῶν γραφομένων κατ’ ἐμοῦ εἰς ἄλλας ἐφημερίδας. Διὰ τοῦτο θεωρῶ, εἶπον, ἀνάξια καὶ ὑμῶν καὶ ἐμοῦ ν’ ἀσχοληθῶμεν περὶ τῶν γραφέντων ἐν τῇ «Ἐφημερίδι». Τὰ γραφέντα ἐν τῇ «Ἐφημερίδι» εὐθύνουσι τὸν διευθυντὴν καὶ τοὺς συντάκτας αὐτῆς, καὶ ἐκείνους οἱ ὁποῖοι κατεχώρισαν τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο. Ἀλλ’ ἐνεκάλεσεν, ὡς εἶπον, ὁ κ. Βουλευτὴς τὴν ἐνέργειάν μου ὡς Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, παραδόξως δὲ, διότι ἐμφαίνεται ἐκ τῶν χρονολογιῶν, τὰς ὁποίας ἀνέφερεν, ἢ ὅτι δὲν διετέλουν ἔτι Ὑπουργὸς, ἢ ὅτι εἶχον παύσει διατελῶν τοιοῦτος. Τῷ ὄντι μὲ ἐνεκάλεσεν, ὅτι κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1893 δὲν προέβην εἰς τὴν κήρυξιν τῆς ἑταιρίας τῆς προεκτάσεως τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν–Πειραιῶς ἐκπτώτου. Κατὰ Ἰανουάριον τοῦ 1893, νομίζω, Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν ἦτο ὁ κ. πρώην ἐκ Λεβαδείας Βουλευτής. Μὲ ἐνεκάλεσεν ἐπίσης δι’ ἔγγραφον τοῦ 1894· ἀλλὰ καὶ κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν δὲν ἤμην πλέον Ὑπουργός. Ὅτε ἐκλήθην εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, εὗρον τὸ ζήτημα ἐκκρεμὲς, ὄχι πλέον ἐνώπιον τοῦ Ὑπουργείου, ἀλλ’ ἐνώπιον τῆς Δικαιοσύνης. Εἶχεν ἐγερθῆ δίκη, συμφώνως πρὸς τὰς διατάξεις τῆς συμβάσεως, ἡ ὁποία ἐθεωρεῖτο ὡς ἰσχύουσα, καὶ ἐπρόκειτο τὸ διαιτητικὸν δικαστήριον, συγκροτούμενον ὅπως ἡ σύμβασις ὥριζε, ν’ ἀποφανθῇ ἐπὶ τῶν διενέξεων τῶν ἀναφυεισῶν μεταξὺ τῆς ἑταιρίας τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν–Πειραιῶς καὶ τῆς ἑταιρίας τῆς προεκτάσεως. Κατέβαλον ἀληθῶς τότε πᾶσαν προσπάθειαν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦ νὰ δυνηθῶ νὰ φέρω εἰς συνεννόησιν τὰς δύο ἑταιρίας, διότι ἐθεώρουν ὅτι ἦτο ἐπιζήμιος ἡ ἐκκρεμότης τοῦ ζητήματος. Ἀλλ’ ἀνεξαρτήτως αὐτῆς τῆς προσπαθείας ἡ ὁποία ἐγένετο παρ’ ἐμοῦ, διατελοῦντος μὲν Ὑπουργοῦ τῶν Ἐσωτερικῶν, ἀλλὰ ἰδιωτικῶς καὶ ἐπὶ τῇ ἐλπίδι ὅτι διὰ τῶν ἀτομικῶν μου σχέσεων πρὸς τὰ διοικητικὰ συμβούλια καὶ τῆς μιᾶς καὶ τῆς ἄλλης ἑταιρίας ἤθελον φέρει ταχυτέραν τὴν λύσιν τοῦ ζητήματος, τί ἕτερον ἔπραξα; Διώρισα ἐπιτροπὰς, διὰ ν’ ἀποφανθῶσι περὶ τοῦ ἂν ἐξετελέσθησαν οἱ ὅροι τῆς συμβάσεως καὶ περὶ τοῦ ἂν ἡ προέκτασις ἦναι ἐκμεταλλεύσιμος· δυστυχῶς αἱ ἐπιτροπαὶ ἐκεῖναι δὲν κατέληξαν εἰς κανὲν συμπέρασμα, ἀφῆκα δὲ καὶ ἐγὼ τὸ ζήτημα ἐκκρεμὲς, ὡς ἦτο ἐκκρεμὲς καὶ κατὰ τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἀνέλαβον τὸ Ὑπουργεῖον. Νομίζω ὅτι αὐταὶ αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἔδωκα εἰς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, θέλουσιν ἱκανοποιήσει αὐτὸν πληρέστατα, καὶ θέλει ἐννοήσει, ὅτι ἀδίκως μὲ ἐνεκάλεσε δι’ ἐνεργείας ἀλλοτρίας ἐμοῦ, καὶ ὅτι ἀδίκως μὲ ἐνεκάλεσε δι’ ἐνεργείας, αἵτινες ὀφείλονται εἴτε εἰς τοὺς προκατόχους μου, εἴτε εἰς τοὺς διαδόχους μου.

§25Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Ἡ διετὴς προθεσμία, κατὰ τὴν ὁποίαν ὁ κ. Ψύχας ἔπρεπε νὰ ἔχῃ τετελεσμένον καθ’ ὅλα τὸ ἔργον, εἶναι ἡ 8 Ἰανουαρίου 1892. Καὶ ἐξηγοῦμαι. Κατὰ τὸν νόμον ὤφειλεν ὁ κ. Ψύχας ἐντὸς 6 μηνῶν ἀπὸ τῆς κυρώσεως, ἤτοι ἀπὸ τῆς 8 Ἀπριλίου 1889, νὰ καταρτίσῃ τὰ σχετικὰ προκαταρκτικὰ διαγράμματα, ἐντὸς δὲ δύο μηνῶν ἔπρεπε νὰ ἦναι ὁριστικὰ, καὶ τὴν 8 Ἰανουαρίου 1890 νὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἐργασίας. Συνεπῶς, μὴ δοθείσης οὐδεμιᾶς παρατάσεως παρ’ οὐδεμιᾶς Κυβερνήσεως, καὶ μάλιστα παρὰ τῆς προστατευσάσης καὶ παρὰ τῆς παραχωρησάσης καὶ παρὰ τῆς ὑποδουλωσάσης καθ’ ὁλοκληρίαν ὅλους τοὺς κατοίκους τῶν Ἀθηνῶν καὶ Πειραιῶς καὶ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν κ. Ψύχαν, ὤφειλεν οὗτος νὰ ἔχῃ περατώσει τὴν ἐργασίαν του τὴν 8 Ἰανουαρίου 1892. Νομίζω ὅτι ὁ κ. ἐξ Ἀττικῆς Βουλευτὴς ἐγένετο Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν κατὰ τὸν Μάϊον τοῦ 1893. Ἑπομένως κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην οἱ προκάτοχοι αὐτοῦ, οἱ μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης φίλα λίαν φρονοῦντες τῷ κ. Ψύχᾳ, ὁ ὁποῖος δὲν παρέλειψε δι’ ὅλων τῶν μέσων νὰ δείξῃ τὸν φανατισμὸν αὐτοῦ ὑπὲρ τῆς μερίδος ἐκείνης καὶ διὰ σημαιῶν καὶ διὰ τυμπανοκρουσιῶν καὶ δι’ ὅλων τῶν δυνατῶν καὶ ἀδυνάτων μέσων, ὡς προεῖπον, ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, φίλα φρονοῦσα αὐτῷ καὶ μὴ ἀκούουσα οὐδόλως τὴν φωνὴν τῆς Ἀντιπολιτεύσεως, ἐτήρησε σιγὴν ἰχθύος· ἐπίστευον ὅμως ἀδιστάκτως, ὅτι ἅμα νέα τις Κυβέρνησις ἤθελε καταλάβει τὴν ἀρχὴν, ἤθελε θέσει τὴν χεῖρά της ἐπὶ τῆς βεβήλου ἐκείνης ἐργασίας...

§26ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸ ζήτημα εἶναι ἐνώπιον τῆς Δικαιοσύνης.

§27ΣΧΙΝΑΣ. Ἐννοῶ τὸ ἓν, ἐννοῶ καὶ τὸ ἄλλο... ἤθελε θέσει τὴν χεῖρά της καὶ ἤθελεν ἐρωτήσει τὸν κ. Ψύχαν: ἐξετέλεσας τὴν ἐργασίαν μέχρι τῆς 8 Ἰανουαρίου 1892; ἐξετέλεσας τὴν ἐργασίαν σου μέχρι τῆς 3 Ἀπριλίου 1893; Ὄχι. Εἴμεθα εἰς τὸν Μάϊον, καὶ ἐν τοσούτῳ ὁ κ. Ψύχας δὲν ἐκηρύχθη ἔκπτωτος. Πῶς δὲν ἐκηρύχθη ἔκπτωτος; διότι ἀποδεικνύεται ἐκ τοῦ ἐγγράφου τοῦ διαδόχου τοῦ κ. Ῥάλλη ἢ ἐκ τοῦ ἐγγράφου τῆς 28 Ἰουνίου 1894, ὅτι...

§28ΡΑΛΛΗΣ. Ὑπάρχει εἷς λόγος· δὲν θέλετε νὰ τὸν ἐννοήσητε.

§29Ν. ΣΧΙΝΑΣ. .. μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ὁ κ. Ψύχας οὐδόλως εἶχεν ἐκτελέσει τὰ ἔργα, τὰ ὁποῖα ἡ πρώτη πολυμελὴς ἐπιτροπή, ἐξ 20–22 μελῶν τὸν ἀριθμόν, εἶχεν ὁρίσει, ὅτι ὤφειλε νὰ ἐκτελέσῃ, καὶ ὤφειλε νὰ ἐκτελέσῃ, ἐννοεῖται, ἐν μικρῷ χρονικῷ διαστήματι, δύο μηνῶν, τὸ ὁποῖον ὥριζε τότε ἡ ἐπιτροπή· ἀλλ’ ἐνῷ παρῆλθε τόσον χρονικὸν διάστημα, δὲν ἐκηρύχθη ἔκπτωτος, ἐὰν δὲ ὑφίστατο δίκη μεταξὺ τῶν δύο ἑταιριῶν, τοῦτο εἶναι ἀδιάφορον. Ἡ Κυβέρνησις εἶναι ξένη καθ’ ὁλοκληρίαν, κατὰ τὴν μεταξὺ τῶν δύο ἑταιριῶν σύμβασιν. Ἡ Κυβέρνησις ἔπρεπε νὰ ἐρωτήσῃ: ὁ ἀνάδοχος τῆς ἐκτελέσεως τῆς προεκτάσεως συνεμορφώθη μὲ τοὺς νόμους; ἐξετέλεσε τὴν ἐργασίαν του ἐντὸς τῆς ὡρισμένης προθεσμίας; ἐξετέλεσε πάνθ’ ὅσα ἡ ἐπιτροπὴ καὶ τὸ Ὑπουργεῖον διέταξε; ναὶ, ἢ ὄχι; Ἀδιαφορεῖ, τί γίνεται ἐν τοῖς δικαστηρίοις, οὔτε μεσάζον πρέπει νὰ ἦναι μεταξὺ τῶν δύο ἑταιριῶν τὸ Ὑπουργεῖον, φρονῶ. Τὸ Ὑπουργεῖον, ἐὰν αἱ ἑταιρίαι ἔλαβον τὴν ἄγουσαν πρὸς τὰ δικαστήρια, ἔπρεπε νὰ τὰς ἀφήσῃ νὰ ἐξακολουθήσωσι τὸν δρόμον των. Ὁ λαὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ τῆς Ἑλλάδος ὁλοκλήρου, ὅστις ταξειδεύει διὰ τοῦ σιδηροδρόμου Ἀθηνῶν–Πειραιῶς, εἶναι εὐτυχὴς, καὶ δὲν ἔχει κανὲν παράπονον, καὶ οὐδόλως ἐπιθυμεῖ νὰ πληρόνῃ λύτρα εἰς τὸν κ. Ψύχαν.

§30ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ ἔπραξα ἀκριβῶς κατὰ τὰς ἐνδείξεις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, δηλαδὴ ἐκάλεσα τὸν πρόεδρον τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου τῆς Προεκτάσεως καὶ τὸν ἠρώτησα, ἂν ἐξετέλεσε τοὺς ὅρους, καὶ μοὶ εἶπε ναί. Ἀλλὰ δὲν ἠρκέσθην εἰς τοῦτο· ἐκάλεσα καὶ τὸν πρόεδρον τοῦ Συμβουλίου τοῦ σιδηροδρόμου Πειραιῶς–Ἀθηνῶν, καὶ τὸν ἠρώτησα, ἂν ἡ ἑταιρία τῆς προεκτάσεως ἐξετέλεσε τοὺς ὅρους, καὶ μοὶ εἶπεν ὄχι. Ἐγὼ δὲν εἶχον, ἐννοεῖται, τὴν ἀντίληψιν, μήτε τὴν εἰδικότητα τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ἵνα ἐπιθεωρῶ καθ’ ἡμέραν ὅλα τὰ δημόσια ἔργα, ὅπως πράττει αὐτὸς, ἔρχεται δ’ ἐνταῦθα κατόπιν καὶ μᾶς ἀναπτύσσει τὰς θεωρίας του· ἐγὼ δυστυχῶς δὲν ἔχω αὐτὴν τὴν εἰδικότητα, ἤμην δὲ ἠναγκασμένος, ὅτε διετέλουν Ὑπουργὸς, νὰ προσφύγω εἰς τοὺς ἁρμοδίους. Ὠνόμασα λοιπὸν μίαν ἐπιτροπὴν, καὶ παρήγγειλα εἰς αὐτὴν ν’ ἀποφανθῇ περὶ τοῦ ἂν ἐξετελέσθησαν οἱ ὅροι. Ὠνόμασα καὶ δευτέραν ἐπιτροπὴν, ἀλλ’ ἐν τῷ μεταξὺ ἐπῆλθεν ἡ πτῶσις τῆς Κυβερνήσεως, εἰς ἣν μετεῖχον, καὶ ἑπομένως δὲν εὐθύνομαι διὰ τὰ γενόμενα κατόπιν. Τώρα ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος λέγει, διατὶ ἀφῆκα τὴν τιμὴν εἰς τὸν διάδοχόν μου κατὰ Ἰούνιον τοῦ 1894 ν’ ἀνακαλέσῃ τὴν δοθεῖσαν κατὰ τὸ 1893 προσωρινὴν ἄδειαν ἐκμεταλλεύσεως; Διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ἐγὼ δὲν εἶχον νὰ φροντίσω τότε περὶ αὐτῆς, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην νὰ ἄρξηται ἡ ἐκμετάλλευσις. Ὅτε ἐπέκειτο ἡ ἐκμετάλλευσις, ὁ διάδοχός μου ἐνόμισεν, ὅτι ὤφειλε νὰ σταματήσῃ ταύτην συνεπείᾳ τῶν ἐκθέσεων τῶν ἁρμοδίων. Ἐγὼ ὅμως δὲν εὑρισκόμην εἰς τὴν αὐτὴν θέσιν. Ἐγὼ εὗρον τὸ ζήτημα ἐκκρεμὲς ἐνώπιον τῆς Δικαιοσύνης, ἐκκρεμὲς δὲ καὶ ἐνώπιον τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν· διέταξα ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ὤφειλον νὰ διατάξω, καὶ τὰ ὁποῖα παραδέχεται ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, καὶ ἀνέμενον τὴν κρίσιν τῶν ἁρμοδίων. Ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος Βουλευτὴς εὑρίσκεται εἰς ὅλως ἐξαιρετικὴν θέσιν· ἱππεύει, ἐπιθεωρεῖ τὰ δημόσια ἔργα καὶ ἀποφαίνεται. Ὑποθέτω ὅτι οὔτε ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐσωτερικῶν οὔτε ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως θὰ θελήσωσι νὰ μετέλθωσι τὴν τακτικὴν τοῦ ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ, διότι ὑποθέτω, ὅτι οὗτοι δὲν ἱππεύουσι.

§31Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Βόλου, παραπονούμενος ἐναντίον τοῦ κ. Βουλευτοῦ Ἀττικῆς, ἐπανέφερε τὸ ζήτημα τῆς περιλήψεως τῶν πρακτικῶν τῆς Βουλῆς. Ἰδοὺ τὸ τρίτον ἤδη, διαρκούσης τῆς συνόδου ταύτης, ὅτι ἔρχεται τὸ ζήτημα τοῦτο. Φοβοῦμαι ὅτι δὲν εἶναι αὕτη ἡ τελευταία φορά. Τὸ νόημα ὅλων τῶν ὁμιλησάντων ἴσως παρενοήθη. Τὸ παράπονον δὲν στρέφεται κατὰ τῶν κυρίων πρακτικογράφων· μόνον κατ’ ἐξαίρεσιν δύναταί τις νὰ παραδεχθῇ, ὅτι δυνατὸν νὰ στρεβλῶνται τὰ ἐνταῦθα λεγόμενα. Τὸ παράπονον στρέφεται κατὰ τῆς ἀκουστικῆς τῆς Βουλῆς καὶ τῶν περιστάσεων, ὑπὸ τὰς ὁποίας συζητοῦμεν ἐνταῦθα· εἴτε ληφθῇ, εἴτε μὴ, τὸ μέτρον πρὸς δημοσίευσιν τῆς περιλήψεως τῶν πρακτικῶν τῆς Βουλῆς, ἢ τῶν στενογραφικῶν πρακτικῶν, εἶναι ἀνάγκη κατεπείγουσα καὶ σπουδαία νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ τῶν κ. κ. πρακτικογράφων. Ὁ τύπος ἐν Ἑλλάδι στερεῖται ὅλων τῶν μέσων· ὅ,τι ἐξετέλεσε, τὸ ἐξετέλεσεν ἐκ τῶν ἰδίων του δυνάμεων, καὶ ἡ ὑπηρεσία, τὴν ὁποίαν σήμερον προσφέρει διὰ τὴν σύνταξιν τῶν πρακτικῶν τῆς Βουλῆς, εἶναι ὑπηρεσία ὁμολογουμένως μεγίστη, διότι εἶναι συμπλήρωμα τῶν ἐργασιῶν μας ἐνταῦθα. Ἀλλ’ εἶναι ἀνεπαρκὴς, ὡς ἐκ τῆς θέσεως, εἰς τὴν ὁποίαν εὑρίσκονται οἱ κ. πρακτικογράφοι. Καὶ ἄλλοτε ἦλθε τὸ ζήτημα τοῦτο ἐν τῇ Βουλῇ, ἀλλὰ δὲν ἐπῆλθε θεραπεία τις, ὡς οὐδεμία ἐπέρχεται θεραπεία εἰς ὅλα τὰ λοιπά. Ἐντεῦθεν δὲ γίνεται ἀδίκημα εἰς τοὺς κ. πρακτικογράφους, ἀδίκημα καὶ εἰς ἡμᾶς· ἀδικοῦνται ἀμφότερα τὰ μέρη, ἐνῷ ἡ θεραπεία εἶναι πολὺ εὔκολος, μία καλὴ θέλησις ἀπαιτεῖται. Ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἡ κακὴ πίστις μόνον κατ’ ἐξαίρεσιν δύναται νὰ νοηθῇ, διότι ὁ κανὼν, ἡ πλειοψηφία, εἶναι ἡ καλὴ πίστις, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀδυναμία, διὰ μυρίους λόγους εὐνοήτους, τοὺς ὁποίους περιττὸν ν’ ἀναπτύξω. Ἄλλοτε προὐτάθη, καὶ πολὺ εὐλόγως, ὅτι ἡ ἔλλειψις τῆς ἀκουστικῆς δύναται νὰ ἀναπληρωθῇ, ἐὰν ἀπεφασίζετο νὰ παρακάθηνται οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν καθημερινῶν ἐφημερίδων εἰς μέρος, ἀπὸ τοῦ ὁποίου νὰ δύνανται νὰ ἀκούωσιν, ὥστε νὰ μὴ ἔχωσι τὸ παράπονον, ὅτι δὲν ἀκούουσι. Δὲν βλέπω καμμίαν δυσκολίαν εἰς τοῦτο. Ἀτυχῶς ἢ εὐτυχῶς,—ὅπως θέλετε λάβετέ το—δὲν εἶναι παρὰ 6–10 καθημεριναὶ ἐφημερίδες. Ἐὰν ὁρισθῶσιν 6–10 θέσεις ἐν τῇ αἰθούσῃ, ὅπου ἂν τὸ Προεδρεῖον νομίσῃ καλλίτερον, ἰδοὺ, ἐλύθη τὸ σπουδαιότερον, ἵνα μὴ εἴπω τὸ μόνον, πρόβλημα. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὸν κ. Πρόεδρον, ἀφοῦ παρουσιάζεται τόσον μεγάλη δυσκολία, ἵνα ἔχωμεν ἐπίσημον περίληψιν, ἀφοῦ ἐπίσημα δὲν δυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἐστενογραφημένα, ἀφοῦ ἡ ὑπηρεσία αὕτη τοῦ τύπου εἶναι σπουδαία καὶ ἀπαραίτητος, διατὶ νὰ μὴ ἐρωτηθῇ ἡ Βουλὴ, ἂν ἐπιτρέπῃ νὰ παρακάθηνται 4 ἐκ τοῦ ἑνὸς μέρους καὶ 4 ἐκ τοῦ ἄλλου μέρους τοῦ Προεδρείου οἱ κ. πρακτικογράφοι; (δεικνύει τὰς ἑκατέρωθεν τοῦ Προέδρου ἕδρας). Δὲν εἶναι ἐξ ἐκείνων, ἐκ τῶν ὁποίων δυνάμεθα νὰ φοβηθῶμεν ἀταξίαν τινά. Ἐὰν δὲν θεωρῆται κατάλληλος ἡ θέσις ἐκείνη, ἂς εὑρεθῇ ἄλλη. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὸν κ. Πρόεδρον, κυρίως διὰ νὰ δώσῃ τέρμα εἰς αὐτὰς τὰς συζητήσεις, αἱ ὁποῖαι θὰ ἐπαναλαμβάνωνται συνεχῶς, διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους ὅλοι γνωρίζετε, νὰ ἐρωτήσῃ τὴν Βουλὴν, ἵνα δοθῶσιν 6–10 ἢ 12 θέσεις εἰς τὰ μέρη, εἰς τὰ ὁποῖα ἤθελε θεωρηθῆ κατάλληλον. Παρακαλῶ τὸν κ. Πρόεδρον, φειδόμενος τοῦ χρόνου τῆς Βουλῆς, νὰ θέση τέρμα καὶ ἐρωτήσῃ τὴν Βουλὴν σήμερον· φέρω πρότασιν περὶ τούτου.

§32ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Σήμερον δὲν δύναμαι νὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλήν. Πρέπει νὰ ὑποβληθῇ γραπτὴ πρότασις, ἥτις θὰ τυπωθῇ καὶ θὰ διανεμηθῇ.

§33ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἐγὼ συμφωνῶ, κύριε Πρόεδρε, εἰς τὴν γνώμην τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἐκ Βόλου, καθόσον καὶ ἄλλοτε ἠγέρθη τὸ ζήτημα τοῦτο.

§34ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὑποβάλετε γραπτὴν πρότασιν, ἡ ὁποία νὰ τυπωθῇ καὶ νὰ διανεμηθῇ.

§35Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Τί νὰ τυπωθῇ; Ἡμεῖς ψηφίζομεν νομοσχέδια εἰς τρίτην ἀνάγνωσιν, χωρὶς διατυπώσεων.

§36ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οὕτως ὁρίζει ὁ Κανονισμός.

§37ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ἐπανέλθωμεν καὶ αὔριον εἰς αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν.

§38ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τότε εἶναι προτιμότερον νὰ ὑποβάλητε ἐγγράφως τὴν πρότασιν.

§39ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Πρὶν γείνω Βουλευτὴς, παρεκαθήμην εἰς τὸ θεωρεῖον τῶν δημοσιογράφων, καὶ ὁμολογῶ ὅτι ἡ φωνὴ τοῦ ῥήτορος ἐκεῖ πολλάκις ἔφθανε κατεστραμμένη. Νομίζω καὶ ἐγὼ ὀρθὸν νὰ δοθῇ κατάλληλος θέσις εἰς τοὺς δημοσιογράφους.

§40ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἄς σκεφθῇ τὸ Προεδρεῖον περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου, τί πρέπει νὰ γείνῃ.

§41Γ. ΦΙΛΑΡΕΤΟΣ. Ἐγὼ φέρω πρότασιν διακεκριμένην· ἐὰν θέλητε, τὴν ὑποβάλλω ἔγγραφον. Διὰ νὰ δοθῇ δὲ καιρὸς εἰς τὸ Προεδρεῖον νὰ σκεφθῇ, παρακαλῶ τὴν Βουλὴν νὰ ἐπιληφθῇ τοῦ θέματος τούτου ἐκ νέου.

§42ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Πρό τινων ἡμερῶν ὁ ἐκ Βονίτσης βουλευτὴς κ. Μαυρομμάτης ἀπηύθυνεν ἐπερωτήσεις τινὰς, εἰς ἃς ἔρχομαι νὰ ἀπαντήσω. Καὶ κατὰ πρῶτον μὲν ἐπηρώτησε: «Ποῖος ἦτο ὁ ἀριθμὸς τῶν πλωταρχῶν τοῦ Β. Ναυτικοῦ κατὰ τὴν 27 Μαρτίου ἐ. ἔ. καὶ ποῖος ὁ ἀριθμὸς οὗτος μετὰ τὴν δημοσίευσιν τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 27 Μαρτίου, δι’ οὗ προεβιβάσθησαν εἰς πλωτάρχας οἱ ὑποπλοίαρχοι Ἐλευθέριος Μεθενίτης καὶ Ἰωάννης Δροῦδες;» Ὁ ἀριθμὸς τῶν πλωταρχῶν τοῦ Β. Ναυτικοῦ τῇ 27 Μαρτίου ἦν 20, δὲν ἐδύνατο δὲ κατὰ τὸν νόμον ὁ ἀριθμὸς νὰ ἦναι καὶ ἀνώτερος, διότι καὶ κατὰ τὸν νόμον ᾼΣΔʹ τῆς 12 Ἰουλίου 1885 ἔτους «περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν καὶ τῶν δοκίμων αʹ τάξεως τοῦ Β. Ναυτικοῦ» (ἐν τῷ «Ναυτικῷ Συνεκδήμῳ» τόμῳ 5ῳ Αʹ): «Οἱ ἀριθμοὶ τῶν ἐν ἐνεργείᾳ καὶ διαθεσιμότητι ἀξιωματικῶν τοῦ Β. Ναυτικοῦ, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν ἐπικούρων, εἰσὶν ἐν καιρῷ εἰρήνης οἱ ἑξῆς αʹ. Μάχιμοι. Πλωτάρχαι........... 20.» Ἑπομένως ὁ νόμος ῥητῶς διαγράφει, ὅτι πλωτάρχαι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὦσι πλείονες τῶν 20. Ὅταν δὲ διὰ τοῦ Β. Διατάγματος τῆς 28 Μαρτίου ἐ. ἔ. προεβιβάσθησαν εἰς πλωτάρχας οἱ ὑποπλοίαρχοι Ἐλευθέριος Μεθενίτης καὶ Ἰωάννης Δροῦδες, ὁ ἀριθμὸς τῶν πλωταρχῶν βεβαίως ἀνῆλθεν εἰς 22. Ἡ δευτέρα ἐρώτησις εἶναι ἡ ἑξῆς: «Τοῦ ἄρθρου 18 τοῦ ΨΒʹ νόμου τοῦ 1861 κελεύοντος ῥητῶς, ὅτι «οὐδεὶς ἀξιωματικὸς προβιβάζεται, μὴ ὑπαρχούσης θέσεως κενῆς», δὲν παρεβιάσθη προφανῶς ὁ νόμος οὗτος, ὑπαρχόντων ἐν τοῖς ἀριθμοῖς 22 πλωταρχῶν, ἐνῷ ὁ περὶ ἀριθμοῦ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ νόμος ὁρίζει τοὺς πλωτάρχας εἰς 20;» Ἡ ἀπάντησις βεβαίως δὲν εἶναι δυσχερής. Ἀφοῦ ὁ νόμος ὁρίζει 20, ἐγένοντο δὲ 22, ὁ νόμος παρεβιάσθη. Δὲν ἦτο δὲ ἀνάγκη νὰ ζητήσῃ παρ’ ἐμοῦ τὴν ἀπάντησιν ὁ σοφὸς συνάδελφος. Ὁ νόμος ͵ΨΒʹ «περὶ ναυτικῶν προβιβασμῶν», εὑρισκόμενος ἐν τῷ «Ναυτικῷ Συνεκδήμῳ», (ἐν τόμῳ Βʹ σελ. 39) ῥητῶς λέγει ἐν ἄρθρῳ 18: «οὐδεὶς ἀξιωματικὸς προβιβάζεται, μὴ ὑπαρχούσης κενῆς θέσεως». Ἀφοῦ βεβαίως θέσις κενὴ δὲν ὑπῆρχε, προεβιβάσθησαν δὲ δύο, καὶ ἐγένοντο οἱ πλωτάρχαι 22, ἀντὶ 20, ἡ ἀπάντησις εἶναι εὐχερὴς, ὅτι δὲν ἐτηρήθη ἡ διάταξις 18 τοῦ νόμου. Τρίτη ἐρώτησις εἶναι ἡ ἑξῆς: «Τοῦ ἄρθρου 14 τοῦ ͵ΨΒʹ νόμου ὁρίζοντος, ὅτι οἱ ὑποπλοίαρχοι προβιβάζονται εἰς πλωτάρχας κατὰ μὲν τὸ ἥμισυ κατ’ ἐκλογὴν, κατὰ δὲ τὸ δεύτερον ἥμισυ κατ’ ἀρχαιότητα, δὲν παρεβιάσθη ἐπίσης τὸ ἄρθρον τοῦτο διὰ τοῦ ῥηθέντος Διατάγματος τῆς 28 Μαρτίου, οὐδὲν ἀναφέροντος περὶ τῶν προβιβασθέντων, καὶ ἀφοῦ οὗτοι δὲν ἠδύναντο μὲν νὰ προβιβασθῶσι κατ’ ἀρχαιότητα, ἔπρεπε δὲ νὰ προβιβασθῶσι καὶ δύο ἕτεροι κατ’ ἐκλογὴν;» Ἐκόμισα τὸ Β. Διάταγμα, ἐν ἀνάγκῃ δὲ, καταθέτω αὐτὸ εἰς τὸ Προεδρεῖον, ἵνα ἴδῃ αὐτὸ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ἔχει δὲ τοῦτο ὡς ἑξῆς: «Προβιβάζομεν πλωτάρχας τοὺς ὑποπλοιάρχους Ἐλευθέριον Μεθενίτην καὶ Ἰωάννην Δροῦδεν.» Δὲν ἀναφέρει δηλ. τὸ Διάταγμα, ἐὰν προεβιβάσθησαν κατ’ ἐκλογὴν, ἢ κατ’ ἀρχαιότητα. Τῷ ὄντι, ἐὰν ἔδει τὰ πράγματα νὰ ὦσιν ἀκριβῆ καὶ ὀρθὰ, ἔπρεπε νὰ λέγηται ἐν τῷ Β. Διατάγματι κατὰ τίνα τρόπον προεβιβάσθησαν, κατ’ ἀρχαιότητα ἢ κατ’ ἐκλογὴν; Αὐτοὶ κατ’ ἀρχαιότητα δὲν προεβιβάσθησαν, διότι προηγοῦνται αὐτῶν δύο δεκάδες περίπου· ἑπομένως προεβιβάσθησαν κατ’ ἐκλογὴν. Ἀλλ’ ὁ νόμος ἀπαιτεῖ νὰ ἐνεργῆται τὸ ἥμισυ τῶν προβιβασμῶν κατ’ ἐκλογὴν, καὶ τὸ ἕτερον ἥμισυ κατ’ ἀρχαιότητα. Τώρα ἔρχεται τὸ ἕτερον τῶν ζητημάτων, ἂν ἀληθῶς τῶν προβιβασθέντων τούτων ὑποπλοιάρχων εἰς πλωτάρχας προηγοῦντο ἄλλοι ἀρχαιότεροι. Βεβαίως προηγοῦντο. Διὰ τοῦ προβιβασμοῦ τοῦ Μεθενίτου, ὅστις ἐν τῇ «Ἐπετηρίδι» φέρει τὸν ἀριθμὸν 24ον, κατεπατήθη ἡ ἀρχαιότης 22 ὑποπλοιάρχων, διὰ τοῦ προβιβασμοῦ δὲ τοῦ Δροῦδε, κατεπατήθη ἡ ἀρχαιότης 25 ὑποπλοιάρχων. Καὶ ταῦτα προκύπτουσιν ἐκ τοῦ ἐπισήμου πίνακος τοῦ Μητρῴου τῶν Μαχίμων Ἀξιωματικῶν τοῦ Πολεμικοῦ Ναυτικοῦ. Ὁ προβιβασμὸς δὲ ἐγένετο ἄνευ δικαιολογητικῆς πράξεως. Τετάρτη ἐρώτησις εἶναι ἡ ἑξῆς: «Πότε θὰ ἀπεστρατεύοντο οἱ ἀξιωματικοὶ Μεθενίτης καὶ Δροῦδες;» Ὁ Ἐλευθέριος Μεθενίτης ἀπεστρατεύετο τῇ 26 Δεκεμβρίου 1895 ἔτους, ὁ δὲ Ἰωάννης Δροῦδες τῇ 18 Δεκεμβρίου 1895 ἔτους. Ἀμφότεροι οἱ ἀξιωματικοὶ, εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἀπεστρατεύθησαν δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας μετὰ τὸν προβιβασμὸν αὐτῶν εἰς τὸν βαθμὸν τοῦ πλωτάρχου. Ἐρωτᾶτε: «ποίαν σύνταξιν θὰ ἐλάμβανον, ἐὰν δὲν προεβιβάζοντο;» Ὁ μὲν Ἐλευθέριος Μεθενίτης ἤθελε λαμβάνει δραχμὰς 180, νῦν δὲ λαμβάνει δραχ. 252. Ὥστε ἡ σύνταξις ηὔξησε κατὰ δραχ. 72. Ὁ δὲ Ἰωάννης Δροῦδες ἤθελε λαμβάνει δρ. 169, νῦν δὲ λαμβάνει δρ. 224, ὥστε λαμβάνει ἐπὶ πλέον δραχ. 64. Ἐν τούτοις ἐπιθυμῶ νὰ ἦμαι ἀκριβὴς εἰς ὅ,τι ἀπαντῶ. Καὶ εἶναι ἀνάγκη νὰ παρατηρήσω τὰ ἑξῆς· ὅτι ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, μετὰ παρέλευσιν χρόνου τινὸς, προέβη εἰς γενικοὺς προβιβασμοὺς τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ Ναυτικοῦ, ὡς καὶ ὁ Ὑπουργὸς τῶν Στρατιωτικῶν. Ὥστε, ἐὰν ἤθελε, κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμοὺς ἐδύνατο νὰ προβιβάσῃ καὶ τοὺς δύο τούτους ἀξιωματικοὺς ἀπὸ ὑποπλοιάρχων εἰς πλωτάρχας κατ’ ἐκλογήν. Ἀλλὰ τότε ὑπεχρεοῦτο νὰ προβιβάσῃ καὶ ἑτέρους δύο κατ’ ἀρχαιότητα, ἵνα εὑρίσκηται ἐντὸς τῶν ὅρων τοῦ νόμου. Δὲν ἔπραξε τοῦτο ὅμως. Βεβαίως παρ’ ἐμοῦ δὲν θέλετε ἔχει τὴν ἀξίωσιν νὰ ἀπαντήσω διατὶ δὲν ἔπραξε τοῦτο· ἴσως δύνασθε καὶ μόνοι νὰ εὕρητε αὐτό· οὐχ ἧττον ἐδύνατο νὰ πράξῃ τοῦτο κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμούς. Προβιβάσας αὐτοὺς ὀλίγους μῆνας πρὸ τῶν γενικῶν προβιβασμῶν ἐξαιρετικῶς, ἐζημίωσεν ἆρά γε ὑλικῶς τὸ Κράτος; Ὡς πρὸς τοῦτο καθῆκον ἔχω, προκειμένου περὶ πρώην συναδέλφου, νὰ εἴπω ὀλίγας λέξεις. Φρονῶ, ὅτι δὲν ἐζημίωσε τὸ Κράτος, διότι ἐν τῇ θελήσει τοῦ Ὑπουργοῦ ἔκειτο νὰ προβιβάσῃ αὐτοὺς κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμούς. Θὰ ἐδύνατο νὰ λεχθῇ: «πιθανὸν νὰ μὴ ἦτο αὐτὸς τότε Ὑπουργός.» Οὐχ ἧττον ὑλικὴ ζημία, ἐὰν προεβίβαζεν αὐτοὺς κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμοὺς, δὲν ἐδύνατο νὰ ἐπέλθῃ. Διότι ἤθελε μὲν προβιβάσει αὐτοὺς κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμοὺς, ἤθελε θέσει ὅμως καὶ εἰς ἀποστρατείαν. Εἰς τὴν Βουλὴν ὅμως πάντοτε ἐναπόκειται νὰ ἐξετάσῃ, ἂν ὑπάρχῃ περίστασις τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου «περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν», ὡς καὶ ἂν ὑπῆρξε ζημία. Αὕτη, Κύριοι, εἶναι ἡ ἀπάντησις, ἣν δύναμαι νὰ δώσω πρὸς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον. Εἰς ὑμᾶς δὲ μένει, ἐκ τῶν ἐκτεθέντων νὰ σχηματίσητε γνώμην περὶ τῶν γενομένων καὶ περὶ τῆς εὐθύνης ἐκείνου, ὅστις προέβη εἰς τοὺς προβιβασμούς. Πρὶν ἢ κατέλθω ὅμως, θεωρῶ ἀναγκαῖον νὰ παρατηρήσω καὶ πρὸς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον καὶ πρὸς τοὺς κυρίους Βουλευτὰς, ὅτι ἐξ ὅσων πληροφοριῶν ἔλαβον ἐκ τῆς ὑπηρεσίας, ἀμφότεροι οἱ προβιβασθέντες ἀξιωματικοί εἰσιν ἐκ τῶν ἀρίστων τοῦ Ναυτικοῦ, ὁ δ’ ἕτερος αὐτῶν διέπρεψεν ἐν ἐθνικῷ ἐπεισοδίῳ, ἐκτελέσας τὸ πρὸς τὴν πατρίδα καθῆκον γενναίως καὶ ἐντίμως.

§43ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Ἡ περίστασις αὕτη πρέπει νὰ ἐπισύρῃ τὴν προσοχὴν τῆς Βουλῆς, διότι σπανίως κατηγγέλθη εἰς τὴν Βουλὴν τόσον ῥητὴ παρανομία, καὶ σπανίως ἀπάντησις Ὑπουργοῦ, παρὰ τὴν ἁβρότητα τὴν ὁποίαν ὤφειλε καὶ ἔδειξε πρὸς τὸν πρώην συνάδελφον, τόσῳ ῥητῶς ἐπεκύρωσε τὴν καταγγελίαν. Ἤδη ἀναμένω παρὰ τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως καὶ Ὑπουργοῦ τῶν Οἰκονομικῶν νὰ προσκομίσῃ καὶ τὰ ζητηθέντα ἔγγραφα τῆς συντάξεως καὶ τῶν αἰτήσεων τῶν συντάξεων τῶν προβιβασθέντων πλοιάρχων. Μετὰ τὴν παρουσίασιν δὲ τῶν ἐγγράφων τούτων θέλω φέρει τὸν λόγον ἐκ νέου.

§44ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου θὰ εἴπω δύο λέξεις, ἵνα καταδείξω τὸ σκάνδαλον τῆς πράξεως ταύτης. Εἶναι περίεργον, πῶς πολλοὶ τῶν κ. συναδέλφων ἐπὶ ἄλλων θεμάτων σπουδαίων καὶ συνταγματικῶν δὲν ἐδείχθησαν τόσον εὐαίσθητοι, ὡς δεικνύονται ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Ἡ εὐαισθησία αὕτη μὲ παρακινεῖ, ὅταν γίνηται λόγος περὶ τῶν πράξεων τῆς ἀχρόου Κυβερνήσεως, νὰ προσπαθῶ νὰ ἐπιστήσω τὴν προσοχὴν τοῦ Σώματος, ὅπως οὕτω προλάβω πολλά, ἅτινα δύνανται εἰς τὸ μέλλον νὰ διασείσωσι τὰ βάθρα τῆς Πολιτείας. Δὲν νομίζω ὅτι οἱ κ. συνάδελφοι, δεικνύοντες τοιαύτην ἀνοχὴν ὡς πρὸς τὸ ζήτημα τοῦτο τοῦ σχηματισμοῦ αὐλικοῦ Ὑπουργείου ἐναντίον τῶν κανόνων τοῦ Συντάγματος, ἀνταποκρίνονται πρὸς τὰς θυσίας, ἃς ὑπέστημεν ὑπὲρ τῶν ἐθνικῶν ἐλευθεριῶν μας, αἱ ὁποῖαι ἀνεγνωρίσθησαν ἐκ τῆς μεταπολιτεύσεως τοῦ 1862 καὶ αἱ ὁποῖαι ὁσημέραι ποδοπατοῦνται. Ἡ ἱστορία τῶν ἐθνῶν ἐχρωμάτισε πάντοτε μὲ τὰ μελανώτερα χρώματα τὴν προέλευσιν καὶ τὸν σχηματισμὸν τῶν αὐλικῶν ἢ ἀχρόων Ὑπουργείων, τῶν ὁποίων τὰ μέλη ὁμοιάζουσιν ὡς οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι εἰσέρχονται προσωρινῶς εἰς ἀδέσποτον περιουσίαν καὶ ἐπειδὴ γνωρίζουσιν ὅτι δὲν εἶναι νόμιμον κτῆμα αὐτῶν, φροντίζουσι νὰ λάβωσι μεθ’ ἑαυτῶν ὅ,τι τοῖς ἀρέσκει, πρὶν τοὺς ἐκδιώξωσιν. Οὕτω καὶ τὰ αὐλικὰ Ὑπουργεῖα, καταλαμβάνοντα τὴν ἐξουσίαν, φροντίζουσι πῶς νὰ ἀμείψωσι τοὺς συγγενεῖς των καὶ πῶς νὰ οἰκονομήσωσι τοὺς φίλους των. Ὡς πρὸς τοὺς προκειμένους προβιβασμούς, σύμπας ὁ ναυτικὸς κόσμος ἐξανέστη, ὄχι μόνον διότι παρανόμως ἐγένοντο οἱ προβιβασμοί, ἀλλὰ καὶ διότι πρὸ τῶν προβιβασμῶν ἔλαβον χώραν οὐκ ὀλίγα σκάνδαλα. Ὁ προσωπάρχης τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν κ. Ζῶτος, τῇ διαταγῇ, φαίνεται, τοῦ τότε Ὑπουργοῦ, ἔγραψεν ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν ἐπιστολὰς διὰ τῆς ὑπογραφῆς του πρὸς τινας ἀξιωματικοὺς τοῦ ναυτικοῦ, ἀπειλῶν αὐτούς, ὅτι, ἂν δὲν ἀποστείλωσιν αἰτήσεις πρὸς ἀποστράτευσιν, ὄχι μόνον ὁπωσδήποτε θὰ ἀποστρατευθῶσιν, ἀλλὰ καὶ θὰ μετανοήσωσι, παρακούοντες, ἐνῷ ὑπακούοντες καὶ ἀποστρατευόμενοι θὰ λάβωσιν ἕνα βαθμὸν μεγαλύτερον...

§45Γ. ΠΑΓΑΝΕΛΗΣ. Πῶς τὸ ἠξεύρετε αὐτό;

§46Α. ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Τὸ ἤκουσα ἀπὸ ναυτικούς, ἂν δὲ ἡ Βουλὴ ἐπιθυμῇ νὰ βεβαιωθῇ, δύναται νὰ συστήσῃ ἐπιτροπὴν ἀνακριτικὴν πρὸς ἐξέτασιν, καὶ τότε θ’ ἀνακαλύψῃ παρανομίας καὶ σκάνδαλα πλειότερα.

§47ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Δὲν διευθύνω ἐπὶ μακρὸν χρόνον τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ναυτικῶν, κατὰ τὰς ὀλίγας ὅμως ταύτας ἡμέρας τῆς ὑπουργίας μου δὲν κατώρθωσα νὰ πείσω ἐμαυτόν, ὅτι ὁ κ. προσωπάρχης δὲν ἐκτελεῖ τὸ καθῆκόν του συμφώνως πρὸς τοὺς νόμους.

§48ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Εἶναι δικαίωμά σας, κ. Ὑπουργέ, νὰ πιστεύητε ὅτι ἐκτελεῖ τὸ καθῆκόν του μόνον ὁ κ. προσωπάρχης· ἐγὼ δὲν ὁμιλῶ περὶ τῆς ἀξίας τοῦ προσωπάρχου, δυνατὸν ὁ Ὑπουργὸς νὰ διέταξε τὸν προσωπάρχην νὰ πράξῃ ὅ,τι ἔπραξεν, ἐγὼ δὲν ἐφάπτομαι τῆς ὑπολήψεως τοῦ προσωπάρχου, ἐγὼ ἀφηγοῦμαι τὰ πράγματα ὡς ἱστοριογράφος καὶ ἐλεγκτής. Θὰ παρακαλέσω λοιπὸν τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν νὰ ἐξετάσῃ, ἐὰν πράγματι ἐστάλησαν τοιαῦται ἐπιστολαί.

§49ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Εἰς τί ἀφεώρων αἱ ἐπιστολαὶ ἐκεῖναι;

§50ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ὁ πρώην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν λέγεται ὅτι διέταξε τὸν κ. προσωπάρχην νὰ ζητήσῃ δι’ ἐπιστολῶν νὰ ἀποστρατευθῶσιν ἀξιωματικοί τινες, ὅπως κενώθῃ θέσεις καὶ προβιβάσῃ τοὺς συγγενεῖς του. Οὕτω πράγματι κατώρθωσε διὰ τῶν ἀπειλῶν νὰ προβιβάσῃ τοὺς συγγενεῖς του καὶ τοὺς εὐνοουμένους τῆς Αὐλῆς καὶ τοὺς προσωπικοὺς φίλους του. Πρέπει νὰ γνωρίζῃ τις ὅλην τὴν ὑφὴν τῶν γενομένων προβιβασμῶν καὶ τοὺς λόγους, ὧν ἕνεκα ἔλαβον χώραν, διὰ νὰ ἐννοήσῃ, τίς ἦτο ὁ λόγος, ὁ ὁποῖος ἠνάγκασε τὸν κ. προσωπάρχην νὰ προβῇ εἰς τὰς ἀπειλητικὰς ἐπιστολάς. Πάντα τὰ ναυτικὰ ταῦτα σκάνδαλα κάμνω γνωστά, διὰ νὰ ἴδητε, τίνες εἶναι αἱ πράξεις τῶν Ὑπουργῶν τῶν μὴ ἀνηκόντων εἰς κόμμα. Διότι δυστυχῶς ἐν Ἑλλάδι οἱ αὐλικοὶ οὐδὲν ἄλλο κάμνουσιν ἢ νὰ κατηγορῶσι τοὺς πολιτευτὰς καὶ πρὸ πάντων τοὺς ἀνήκοντας εἰς κόμμα, ἐνῷ δὲν ἔπρεπεν οἱ ἁρμόδιοι νὰ συγχωρῶσι τὰ τοιαῦτα. Δὲν κρίνω δὲ ἄσκοπον νὰ σᾶς ἀναφέρω ἓν περιστατικὸν βασιλέως ἐκ τῶν νεωτέρων. Ὅτε ἄλλοτε ὁ βασιλεὺς Λουιπόλδος μετέβη τὸ πρῶτον εἰς τὸ Βέλγιον, ἠρώτησε τότε τὴν Συνέλευσιν, ἐὰν ἠδύνατο νὰ φέρῃ μεθ’ ἑαυτοῦ τὸν διδάσκαλόν του. Τοῦτο ἀποδεικνύει, ὅτι οἱ βασιλεῖς ἵστανται ὑψηλὰ, τὸ ἔθνος ὀφείλει εἰς αὐτοὺς ὑπακοὴν, ἀγάπην καὶ μέγαν σεβασμὸν, δὲν παρέχει ὅμως εἰς αὐτοὺς οὐδὲν μέσον, οὐδὲ τὸ δικαίωμα τῆς διοικήσεως, ὡς δυνάμεως οὐδετέρας καὶ ὀργάνου ἀπαραιτήτου εἰς τὰ Συνταγματικὰ Κράτη εἰς τὸ νὰ ἐποπτεύῃ τὴν λειτουργίαν τῶν διαφόρων ἐξουσιῶν τῆς συνταγματικῆς Πολιτείας.

§51ΜΑΝΕΣΗΣ. Ὁμολογῶ ὅτι δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ πᾶς τις τῶν κ. κ. Βουλευτῶν καὶ κατὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς ἐπερωτήσεως τοῦ ἀξιοτίμου κ. Βουλευτοῦ ἐκ Βονίτσης καὶ σήμερον κατὰ τὴν ἀπάντησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ὑπέθεσεν ὅτι ἐγένετο παραβίασις νόμου κατὰ τοὺς τελευταῖον γενομένους προβιβασμοὺς, ὅτι ὁ Ὑπουργὸς προέβη εἰς τὸν προβιβασμὸν δύο πλωταρχῶν, ἐνῷ δὲν ὑπῆρχον κεναὶ θέσεις καὶ ὅτι προέβη εἰς προβιβασμὸν κατ’ ἐκλογὴν, ἐνῷ ὤφειλε νὰ προβῇ εἰς προβιβασμὸν ἴσου ἀριθμοῦ κατ’ ἐκλογὴν καὶ κατ’ ἀρχαιότητα. Νομίζω ὅτι τὸ θέμα εἶναι σπουδαῖον καὶ πρέπει νὰ ἐξετασθῇ καὶ ὑπὸ τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, διότι, ἐὰν λάβητε ὑπ’ ὄψει τὴν «Ἐπετηρίδα», τὴν ὁποίαν εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ μοὶ ἀποστείλῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν, θέλετε ἴδει, ὅτι οἱ προβιβασθέντες οὗτοι εἶναι ἀρχαῖοι ναῦται καὶ ὑπαξιωματικοὶ τοῦ Ναυτικοῦ, ὑπηρετοῦντες ἀπὸ τοῦ 1848, τουτέστιν ἀπὸ 47 ἐτῶν. Ὑποθέτω ὅτι ὁ Ὑπουργὸς ἀπέβλεψεν εἰς τὴν μακρὰν αὐτῶν ὑπηρεσίαν καὶ εἶχεν ἴσως καὶ ἄλλους λόγους, ἀφοῦ ἐκ τῆς «Ἐπετηρίδος» βλέπει τις ὅτι εἰς τὸν αὐτὸν βαθμὸν δὲν διετέλεσαν ἐπὶ 8 ἔτη καὶ συνεπῶς δὲν ἐδικαιοῦντο εἰς βαθμὸν καὶ σύνταξιν ἀνωτέραν. Αὐτοὶ κατετάχθησαν τὸ 1848, ἐν ἡλικίᾳ 8 ἐτῶν, διότι ἐγεννήθησαν τὸ 1840, ὑπηρετοῦσι δὲ ἐν τῷ ναυτικῷ 47 ἔτη. Παρακαλῶ λοιπὸν νὰ ζητήσῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς παρὰ τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου μίαν σαφῆ καὶ εὐκρινῆ ἔκθεσιν, ἐξ ἧς εἶμαι βέβαιος, ὅτι θὰ δικαιολογηθῇ ἡ πρᾶξις τοῦ Ὑπουργοῦ διότι ὁμολογῶ, ὅτι, ὡς ἀπήντησεν ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, ἐπιβαρύνεται ἴσως ἀδίκως ὁ προκάτοχός του ἐκ τῶν λόγων αὐτοῦ, ὅτι ὁ νόμος περὶ προβιβασμῶν παρεβιάσθη ὑπ’ ἐκείνου, ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ προεβιβάσθησαν εἰς θέσεις μὴ κενὰς, ὅτι προεβιβάσθησαν οὗτοι κατ’ ἐκλογὴν, ἐνῷ ὁ κ. Ὑπουργὸς ὤφειλε νὰ προβιβάσῃ καὶ κατ’ ἀρχαιότητα.

§52Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Παρακαλῶ νὰ διατυπώσητε ἐγγράφως τὰ ἐρωτήματα, τὰ ὁποῖα ὑπεβάλετε.

§53ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἐπιθυμῶ νὰ ἐξετάσῃ τὰ πράγματα ὁ νομικὸς σύμβουλος, καὶ νὰ κάμῃ μίαν ἔκθεσιν, ὅτι ὁ νόμος περὶ προβιβασμῶν παρεβιάσθη, ὅτι μὴ ὑπαρχούσης κενῆς θέσεως ὁ Ὑπουργὸς προέβη εἰς προβιβασμοὺς καὶ ὅτι προεβίβασε μόνον κατ’ ἐκλογὴν, ἐνῷ ὤφειλε νὰ προβιβάσῃ καὶ κατ’ ἀρχαιότητα. Διότι ὁμολογῶ, ὅτι ἀμφιβάλλω, ἂν ὁ κ. Κριεζῆς προέβη εἰς παρανομίαν, ἀφοῦ μάλιστα ἠδύνατο κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμοὺς νὰ προβιβάσῃ τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος ἀξιωματικοὺς, καὶ ἀμείψῃ τὴν πολυχρόνιον αὐτῶν ὑπηρεσίαν.

§54Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Αὐτὸ, ὅπερ ζητεῖτε, δὲν εἶναι δύσκολον νὰ ἀνακοινώσω εἰς τὸν νομικὸν σύμβουλον, ἵνα μεταδώσω πρὸς ὑμᾶς τε καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν τὴν γνώμην αὐτοῦ τὴν νομικήν. Οὐχ ἧττον ὀφείλω νὰ δηλώσω πρὸς ὑμᾶς τε καὶ πρὸς τὴν Βουλὴν, ὅτι ἐκ τοῦ παρελθόντος, ὅπερ ἔχω ἐν τῇ Βουλῇ, καὶ ὅπερ ὁπωσδήποτε εἶναι μακρὸν, οὐδέποτε ἐδέχθην, οὐδὲ συνείθισα νὰ παραδέχωμαι τὴν γνώμην τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, ἢ νομικοῦ τινος συμβούλου ἀνεξελέγκτως. Διὰ τοῦτο, οἱαδήποτε καὶ ἂν ἤθελεν εἶσθαι ἡ γνώμη τοῦ νομικοῦ συμβούλου, ἐκ τῶν προτέρων δηλῶ, ὅτι δὲν εἶμαι ὑπόχρεως νὰ ἀσπασθῶ αὐτήν. Ἄλλως δὲ δὲν πρόκειται δὰ καὶ περὶ νομικοῦ ζητήματος. Τὰ πράγματά εἰσι πρόδηλα· δὲν νομίζω δὲ ὅτι εἶναι ἐν ἀκριβείᾳ οἱ λέγοντες, ὅτι διὰ τῆς ἀγορεύσεώς μου προσεπάθησα νὰ καταδείξω τὴν παραβίασιν τοῦ νόμου. Διότι, ἀγορεύων ἐγὼ, δὲν ἠθέλησα νὰ φέρω ἐπιχειρήματα, ἵνα ἀποδείξω τὴν παραβίασιν τῶν νόμων. Ἐγὼ ἀπήντησα εἰς ἐρωτήματα. Εἶπον ὅτι ἐγένοντο προβιβασμοὶ, ὧν συνεπείᾳ ἐπὶ δύο ἡμέρας εὑρισκόμεθα ἔχοντες 22 πλωτάρχας, ἐνῷ ἔπρεπε νὰ ἔχωμεν μόνον 20. Ἀπαντᾷ λοιπὸν ὁ νόμος. Εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀγορεύσῃ ὁ Ὑπουργὸς, ἵνα ἀποδειχθῇ ἡ παραβίασις τοῦ νόμου; Καὶ ἔχετε ἀνάγκην τῆς γνώμης τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, ἵνα βεβαιωθῇ, ὅτι παρεβιάσθη ὁ νόμος; Ὑπάρχει νόμος, ὅστις ῥητῶς λέγει: «μὴ ὑπαρχούσης κενῆς θέσεως, δὲν δύναται ὁ Ὑπουργὸς νὰ προβιβάσῃ ἀξιωματικόν.» Ἔχετε ἀνάγκην νομικῶν γνώσεων, ἵνα βεβαιωθῆτε, ὅτι παρεβιάσθη ὁ νόμος; Ἐκεῖνο ὅμως, ὅπερ εἶναι ἀληθὲς, ὅπερ δὲ ὀφείλω νὰ καταστήσω γνωστὸν εἰς τὴν Βουλὴν, εἶναι, ὅτι ὁ αὐτὸς Ὑπουργὸς, ὁ ἐνεργήσας τὸν προβιβασμὸν τῶν δύο ἐκείνων ἀξιωματικῶν, ἐδύνατο νὰ προβῇ εἰς τὸν προβιβασμὸν αὐτῶν εὐθὺς ὡς προέβαινεν εἰς τὸν προβιβασμὸν καὶ δύο ἄλλων κατ’ ἀρχαιότητα· ἀφοῦ λοιπὸν εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ πράξῃ τοῦτο, νομίζω, ὅτι δὲν ἐζημίωσε τὸ Κράτος. Ἡ σύνταξις, ἣν λαμβάνουσι σήμερον ἐκεῖνοι, δὲν εἶναι πρὸς ζημίαν τοῦ Κράτους, διότι ἐδύνατο ὁ Ὑπουργὸς νὰ προβῇ εἰς τὸν προβιβασμὸν αὐτῶν κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμούς. Διατὶ δὲν ἔπραξεν αὐτό; Νομίζω, ὅτι δὲν εἶμαι ὑπόχρεως νὰ εἰσέλθω εἰς τὴν διάνοιαν τοῦ τότε κυρίου Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν· οἱ ἐπερωτήσαντες εὐκόλως δύνανται νὰ εὕρωσιν αὐτό.

§55ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ ἐννοήσω, πῶς ἀρχαῖος ἀξιωματικὸς τοῦ ναυτικοῦ, ὡς ἦτο ὁ πρώην Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν, δυνάμενος νὰ προβιβάσῃ τοὺς ἀξιωματικοὺς ἐκείνους κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμοὺς, προέβη εἰς τὸν προβιβασμὸν τούτων παρὰ τὸν νόμον. Θὰ εἶχε λόγον. Ἠθέλησα λοιπὸν νὰ ἐξετασθῇ τὸ πρᾶγμα καλῶς, διὰ νὰ πεισθῶμεν καὶ ἡμεῖς, ὅτι πράγματι ἐγένετο παραβίασις τοῦ νόμου, καθόσον ἐγὼ δὲν πείθομαι ὅτι διακεκριμένος ἀξιωματικὸς τοῦ ναυτικοῦ, οἷος εἶναι ὁ κ. Κριεζῆς, παρεβίασε τὸν νόμον.

§56Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Ἤδη παρατηρῶ, ὅτι διέφυγε καὶ ἐμὲ καὶ τὸν κ. συνάδελφον, ὅτι ἐν τῷ μητρῴῳ τῶν ἀξιωματικῶν ὑπάρχει στήλη, ἐκ τῆς ὁποίας προκύπτει πότε προβιβάζονται. Οἱ περὶ οὗ ὁ λόγος δύο ἀξιωματικοὶ προεβιβάσθησαν κατὰ τὸ 1890 ἀμφότεροι.

§57ΜΑΝΕΣΗΣ. Δὲν εἶχον τότε δικαίωμα προβιβασμοῦ, ἀποστρατευόμενοι. Τὸ εἶπον εἰς τὴν ὁμιλίαν μου, ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω ὅτι, ἂν ὁ προκάτοχός σας ἦτο ἐδῶ, θὰ ἐξήγει τοὺς λόγους, καὶ βεβαίως θὰ εἶχε τοιούτους, ὅπως προβῇ εἰς ὅ,τι προέβη.

§58ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Ὑπάρχει καὶ πραγματικὴ ζημία ἐδῶ, διότι ὁ κ. Ὑπουργὸς, προβιβάζων αὐτοὺς εἰς πλωτάρχας, ἐσκόπει νὰ ἔχῃ δύο ἔτι κενὰς θέσεις κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμούς. Ἐκ τούτου δὲ, κενωθεισῶν τῶν δύο θέσεων, προεβιβάσθησαν δύο πλοίαρχοι, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ προεβιβάζοντο, ἂν δὲν προεβιβάζοντο πρὸ τοῦ χρόνου τῶν προβιβασμῶν οἱ ἀξιωματικοὶ αὐτοί.

§59Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Ἐκεῖνο, ὅπερ ἐπίσης ὀφείλω νὰ παρατηρήσω, εἶναι τὸ ἑξῆς: ὅτι, ὑπαρχόντων ἀρχαιοτέρων ἀξιωματικῶν, εἴκοσι καὶ εἰκοσιπέντε ἐν τῷ αὐτῷ βαθμῷ, ἐκεῖνοι, οἵτινες ἐγένοντο ἀπὸ ὑποπλοιάρχων πλωτάρχαι, ἐάν ποτε ὑπάρξῃ ἀνάγκη συγκλήσεως τῆς ἐφεδρείας, αὐτοὶ, νεώτεροι ὄντες, θέλουσιν ἡγεῖσθαι ἀρχαιοτέρων, ὅπερ βεβαίως εἶναι ἄτοπον.

§60ΔΕΙΜΕΖΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν συμβουλευθεὶς βεβαίως τὰ παρ’ αὐτῷ μητρῷα τῶν ἀξιωματικῶν, εὑρίσκει ὅτι οἱ περὶ ὧν ὁ προαγορεύσας ἐπραγματεύθη ἀξιωματικοὶ, προβιβασθέντες εἰς τὸν ἀνώτερον βαθμὸν, μόνον κακὸν ἐπροξένησαν νὰ λάβωσι σύνταξιν ἀνωτέραν ἐκείνης, ἧς ἐδικαιοῦντο, ἂν δὲν ἐπροβιβάζοντο, διότι κατὰ τὸ μητρῷον διατρέχοντες τὴν ἡλικίαν τῶν 55 ἐτῶν, ὑποχρεωτικῶς θ’ ἀπεστρατεύοντο ἐντὸς τοῦ 1895. Τὸ πρᾶγμα ὅμως δὲν εἶναι τοσοῦτον ἁπλοῦν, ὅσον ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν τὸ ἀντιλαμβάνεται. Οἱ δύο ἀξιωματικοὶ, περὶ ὧν συζητοῦμεν, προεβιβάσθησαν παρανόμως, καθ’ ὑπέρβασιν τῶν ὡρισμένων διὰ τὸν βαθμὸν τοῦ πλωτάρχου ἀριθμῶν. Προεβιβάσθησαν δὲ τὰς παραμονὰς τῆς ὑποχρεωτικῆς ἀποστρατεύσεως αὐτῶν, ἄνευ ἀνάγκης τινὸς τῆς ὑπηρεσίας καὶ χωρὶς νὰ ἔχωσι τὸ δικαίωμα τῆς εἰς τὸν ἀνώτερον βαθμὸν ἀνηκούσης συντάξεως κατὰ τὸ ἄρθρον 5 τοῦ νόμου ΑΧΜʹ. Πρὸς τούτοις κατεπάτησαν τὸ εἰς ἀρχαιοτέρους αὐτῶν ἀνῆκον δικαίωμα προβιβασμοῦ, ὑστεροῦντες μάλιστα κατὰ τὴν ἱκανότητα τῶν ὁμοιοβάθμων των, διότι ἀνήκουσιν εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν ἐπικούρων καὶ φέρονται ἐν τῷ ἀριστερῷ τοῦ μητρῴου. Τὰ κατὰ τοὺς προβιβασμοὺς τῶν δύο ἀξιωματικῶν λαβόντα χώραν δὲν περιορίζονται εἰς τὰ λεχθέντα. Κατὰ τὸ ἄρθρον 4 τοῦ νόμου ΑΧΜʹ τοῦ 1888 ὡς βάσις πρὸς ὁρισμὸν τοῦ ὁρίου ἡλικίας τῶν πρὸ τοῦ νόμου τούτου ὑπαρχόντων ἀξιωματικῶν χρησιμεύουσι τὰ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ναυτικῶν κρατούμενα μητρῷα τῶν ἀξιωματικῶν. Κατὰ τὰ μητρῷα ταῦτα, οἱ ὑποπλοίαρχοι Μεθενίτης καὶ Δροῦδες ἐγεννήθησαν τὸ 1840, κατὰ Δεκέμβριον. Ἐν τῇ περὶ ἀποστρατεύσεως αἰτήσει των ἀμφότεροι ἐπισυνάπτουν ἓν καὶ μόνον δικαιολογητικὸν τοῦ πρὸς σύνταξιν δικαιώματός των, ἀντίγραφον τοῦ ῥηθέντος μητρῴου ἐπικεκυρωμένον ὑπὸ τοῦ ἐπὶ τοῦ προσωπικοῦ τμηματάρχου τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν. Ἡ ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ναυτικῶν προδικαστικὴ ἐπιτροπὴ, συμφώνως πρὸς τὸ μητρῷον, ἀφαιρέσασα ἀπὸ τὸν χρόνον τῆς τελεσθείσης ὑπηρεσίας τοῦ μὲν 9, τοῦ δὲ 4, νομίζω, ἔτη, διότι ὅτε κατετάχθησαν ἐν τῷ ναυτικῷ εἶχον ἡλικίαν κατωτέραν ἐκείνης, ἀφ’ ἧς ἄρχεται τὸ δικαίωμα τῆς συντάξεως, ἀνεγνώρισε τὴν σύνταξιν αὐτῶν διὰ τὸ ὑπόλοιπον διάστημα τῆς συνταξίμου ὑπηρεσίας...

§61ΤΙΝΕΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Τί ἐγένετο;

§62ΔΕΙΜΕΖΗΣ. Ἔχετε ὑπομονήν... Ὅτε ἐστάλησαν εἰς τὸ Ἐλεγκτικὸν Συνέδριον οἱ φάκελλοι τῶν συντάξεων τῶν ἀξιωματικῶν, περὶ ὧν συζητοῦμεν, εὑρίσκονται ἐν αὐτοῖς δύο πιστοποιητικὰ ἰδιωτῶν, χωρὶς νὰ διακρίνηται ἡ προέλευσις αὐτῶν, βεβαιοῦντα, ὅτι ἡ ἡλικία τῶν εἰρημένων ἀξιωματικῶν εἶναι πολὺ ἀνωτέρα τῆς ἐν τῷ μητρῴῳ τοῦ Ὑπουργείου ἀναγραφομένης. Τὸ Συνέδριον δὲ, θεωρῆσαν τούτους ὡς ἄγοντας τὴν νομίμως συντάξιμον ἡλικίαν ἀπὸ τοῦ χρόνου, καθ’ ὃν κατετάχθησαν, ἀπονέμει αὐτοῖς σύνταξιν καὶ διὰ τὸ διάστημα, ὅπερ ἡ προδικαστικὴ ἐπιτροπὴ εἶχεν ἀφαιρέσει. Τὸ δὲ Ὑπουργεῖον, ἀποδεχόμενον τὴν γνώμην τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ἐναντίον τῆς προτάσεως τῆς προδικαστικῆς ἐπιτροπῆς καὶ τῆς ἀσφαλοῦς πληροφορίας τοῦ παρ’ αὐτῷ μητρῴου, προκαλεῖ διάταγμα, δι’ οὗ, αὐξανομένης αὐθαιρέτως τῆς ἡλικίας τῶν ἐν λόγῳ ἀξιωματικῶν, ἀπονέμεται αὐτοῖς σύνταξις ἀνωτέρα ἐκείνης, ἧς ἐδικαιοῦντο, ἐνῷ, ἀφοῦ παρεδέχθη τὴν ἀπόφασιν τοῦ Ἐλεγκτικοῦ Συνεδρίου, ὤφειλε νὰ θεωρήσῃ τούτους ὑποχρεωτικῶς ἀπεστρατευμένους, τὸν μὲν πρὸ ἐννέα, τὸν δὲ πρὸ τριῶν ἐτῶν, ὅτε δηλαδὴ εἶχον ὑπερβῆ τὸ ὅριον τῆς ἡλικίας.

§63ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Πῶς εἶναι τοῦτο;

§64ΔΕΙΜΕΖΗΣ. Ὅπως σᾶς τὸ εἶπον, ἀγαπητὲ συνάδελφε. Πιθανὸν νὰ σφάλλω εἰς τὰς χρονολογίας· ὅταν ὁ κ. Ὑπουργὸς λάβῃ τὴν καλωσύνην νὰ προσαγάγῃ τοὺς φακέλλους, οὓς ὁ ἐκ Βονίτσης συνάδελφος ἐζήτησε, τότε καὶ ὑμεῖς καὶ πᾶς ὁ ἀμφιβάλλων θὰ δυνηθῇ νὰ ἐξετάσῃ αὐτὰ τὰ πράγματα, ἐγὼ δὲ, ἂν γείνῃ χρεία, προθύμως θέλω προσφέρει τὴν συνεργασίαν μου, ἂν κριθῇ χρήσιμος.

§65ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Εἶναι βεβαιότατον, ὅτι, ἐὰν εἶχε τὴν τιμὴν ὁ τέως ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς νὰ παρακάθηται εἰς τὰ ἑδώλια ταῦτα, δὲν ἤθελε λάβει χώραν ἡ συζήτησις, ἡ ὁποία μέχρι τοῦδε γίνεται, διότι ἤθελε δυνηθῆ ν’ ἀπολογηθῇ ἀμέσως. Κύριε Πρόεδρε, εἶμαι εἰς θέσιν νὰ βεβαιώσω τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ κ. Κριεζῆς, ὁ πλοίαρχος Κριεζῆς, περιποιεῖ τιμὴν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ναυτικὸν, ὑπὸ ὅλας τὰς ἐπόψεις. Ὡμίλησα μετ’ Ἄγγλων καὶ Γάλλων ναυάρχων, τοὺς ὁποίους ηὐτύχησα νὰ γνωρίσω, καὶ μοὶ εἶπον, ὅτι ὁ κ. Κριεζῆς εἶναι τόσον διακεκριμένος ἀξιωματικὸς, ὥστε εἶναι ἀδύνατον νὰ προβῇ εἰς μίαν παρανομίαν, δι’ οἱονδήποτε λόγον, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἕνεκα ἰδιοτελῶν σκοπῶν. Ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ ζητήματα τοιαῦτα, φρονῶ ὅτι πρέπει νὰ ἐξετάζωνται ἀπὸ πολὺ ὑψηλοτέρας ἀπόψεως, καὶ δὲν πρέπει νὰ τὰ ῥίπτωμεν εἰς τοὺς νομικοὺς συμβούλους. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν προέβη εἰς τὸν προβιβασμὸν τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος δύο ἀξιωματικῶν, διότι διῴκησε τοὺς ἀξιωματικοὺς τούτους, τοὺς ἐγνώρισε καὶ ἐνόμισεν ὅτι ἔπρεπε νὰ λάβουν τὴν σύνταξιν, τὴν ὁποίαν ἔλαβον, καὶ εἴδετε ὅτι μετὰ δύο ἡμέρας ἔλαβον τὴν σύνταξίν των. Φρονῶ ὅτι δὲν πρέπει νὰ συζητῶμεν ἐδῶ, διϋλίζοντες τὸν κώνωπα, ὅταν γνωρίζωμεν ὅτι πρόκειται περὶ ἀξιωματικοῦ ἀνωτέρου, ὁ ὁποῖος, ἐπαναλαμβάνω, τιμᾷ τὸ Ἑλληνικὸν ναυτικόν. Ἐπειδὴ δὲ εἷς συνάδελφος, τὸν ὁποῖον τιμῶ ὑπεράγαν, ὡμίλησε καὶ περὶ τοῦ προσωπάρχου τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, ὅστις καὶ σήμερον ἐξακολουθεῖ ἐκτελῶν τὰ καθήκοντα τοῦ προσωπάρχου, ὡς εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, διαβεβαιῶ ἐπίσης τὴν Βουλὴν, ὅτι ὁ προσωπάρχης οὗτος εἶναι ὡς οἱ Ἄγγλοι ἀξιωματικοὶ, ἐσπούδασε καὶ ἐμορφώθη μόνος του, περιποιεῖ δὲ τιμὴν εἰς τὸ σῶμα τῶν ἀνωτέρων ἀξιωματικῶν τοῦ Ἑλληνικοῦ ναυτικοῦ, εἶναι δὲ τόσον ἐπιφυλακτικὸς καὶ τόσον ἔντιμος, ὥστε εἶμαι βεβαιότατος, ὅτι, ἐὰν εὑρεθῇ μία ἐπιστολή του ἀπευθυνομένη πρὸς οἱονδήποτε, μόνος του θέλει ἀποσυρθῆ ἐκ τῆς θέσεώς του καὶ τοῦ βαθμοῦ του. Παρακαλῶ λοιπὸν τὸ ζήτημα τοῦτο νὰ ἐξετασθῇ ἐνταῦθα, ὡς ἁρμόζει νὰ ἐξετάζωνται τὰ τοιαῦτα ζητήματα.

§66ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Μετὰ λύπης μου παρατηρῶ, ὅτι ὁ ἔντιμος φίλος μου ἐξ Ἠλείας Βουλευτὴς λαμβάνει τὰ πράγματα ὑπὸ θεωρητικὴν ἔποψιν πάντοτε καὶ ὑπὸ τὸ πρίσμα τῆς φιλίας. Οὐδεὶς ἔψεξεν ἢ ψέγει τὸν Ἡρακλέα, οὐδεὶς εἶπεν, ὅτι ὁ πρώην ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς δὲν εἶναι πράγματι εἷς τῶν ἐγκρίτων ναυτικῶν. Ὁ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν τέως Ὑπουργὸς εἶναι ἄριστος ναύτης, εἶναι εἷς τῶν διακεκριμένων ἀξιωματικῶν, οὐδεὶς τὸν ἔψεξεν· οὔτε περὶ τοῦ προσωπάρχου εἶπόν τι, ἀφορῶν τὴν ὑπόληψίν του ἢ τὴν ἀξίαν του. Ἐνταῦθα ἐγένετο λόγος μόνον περὶ τῆς γενομένης παρανομίας ἐκ μέρους τούτων, καὶ τοῦτο πράττομεν δυνάμει τοῦ ὑψίστου δικαιώματος, τὸ ὁποῖον κέκτηται πᾶς ἀντιπρόσωπος τοῦ ἔθνους. Θαυμάζω μάλιστα, πῶς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἠλείας συνάδελφος δὲν ἐφρικίασεν, ὅταν εἶδε φανερὰ παραβιαζομένους τοὺς νόμους. Ἐδῶ παρεβιάσθη ῥητὸς νόμος, ὁ Ὀργανισμὸς ὁ γνωστὸς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ναυτικῶν, καὶ ἐν τούτοις σᾶς λέγουν «νὰ ἐξετάζητε τὰ ζητήματα ταῦτα ἀπὸ ὑψηλῆς περιωπῆς». Καὶ ποία εἶναι ἡ ὑψηλὴ αὕτη περιωπή; Μὲ τὰς λέξεις θὰ παίζωμεν ἢ θὰ ἤμεθα σοβαροί; Παρεβιάσθη ὁ νόμος, ναὶ ἢ οὔ;

§67ΜΑΝΕΣΗΣ. Ἀμφιβάλλω.

§68ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Ἐὰν ἀμφιβάλλητε, ζητήσατε νὰ συστηθῇ ἐξεταστικὴ τῶν πραγμάτων ἐπιτροπή, καὶ τότε θὰ φανῇ, ἐὰν παρεβιάσθη ὁ νόμος καὶ διατὶ παρεβιάσθη. Ἐγὼ καὶ ἄλλοτε προὐκάλεσα τὸν ἐπερωτήσαντα συνάδελφον, καὶ τῷ εἶπον ὅτι, ἐὰν ἔχῃ τὸ θάῤῥος νὰ ὑποβάλῃ τοιαύτην αἴτησιν, ἐγὼ θὰ τὴν ὑπογράψω βεβαίως. Ἐδῶ πρόκειται, ὡς αὐστηροὶ καὶ ἀδέκαστοι δικασταὶ νὰ δικάσωμεν τὴν πρᾶξιν τοῦ τέως Ὑπουργοῦ τῶν Ναυτικῶν. Ἂς μὴ περιοριζώμεθα εἰς λέξεις, ἀλλ’ ἂς προσδιορίσωμεν ἡμέραν, καθ’ ἣν νὰ δικάσωμεν, ἐὰν παρεβιάσθησαν οἱ νόμοι καὶ ἂν ἐζημιώθη τὸ Δημόσιον καὶ κατὰ πόσον.

§69ΜΑΝΕΣΗΣ. Περὶ αὐτοῦ ἐγὼ ἐξεδήλωσα ἀμφιβολίαν, ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶ ὅτι ὁ πρώην ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς, ἀξιωματικὸς διακεκριμένος, ἠδύνατο νὰ προβῇ εἰς παράβασιν νόμου, καὶ διὰ τοῦτο ἐζήτησα εὐκρινεστέρας, θετικωτέρας ἀποδείξεις. Ἰδοὺ διατὶ ἐνόμισα, ὅτι τὸ ζήτημα ἔπρεπε νὰ ἀνατεθῇ εἰς τὸ Νομικὸν Συμβούλιον, ὅπως ἐξενέγκῃ γνώμην καὶ φωτίσῃ τὴν Βουλήν· διότι ἠκούσατε, τί εἶπε πρὸ ὀλίγου ὁ ἐκ Ξηροχωρίου ἀξιότιμος Βουλευτὴς, ὅτι πρέπει νὰ σχηματισθῇ ἐπιτροπὴ πρὸς ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου περὶ εὐθύνης τῶν Ὑπουργῶν. Ἐπίσης φρονῶ ὅτι, ὅ,τι ἐλέχθη περὶ τῆς ἀπονεμηθείσης συντάξεως, ἀποδεικνύει καθαρῶς, ὅτι ὁ πρώην ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν Ὑπουργὸς δὲν εἶχεν ἀνάγκην νὰ παραβιάσῃ τὸν νόμον, ἀφοῦ ἠδύνατο νὰ προβιβάσῃ τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος δύο ἀξιωματικοὺς κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμοὺς, οἱ ὁποῖοι, ἐβεβαιοῦτο τότε θετικῶς, ὅτι θὰ γείνωσι, καὶ ἑπομένως οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι θὰ ἐλάμβανον τὴν σύνταξιν, ἡ ὁποία τοῖς ἐχορηγήθη, χωρὶς νὰ παραβιασθῇ ὁ νόμος, κατὰ τὴν διαβεβαίωσιν αὐτοῦ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν.

§70ΠΕΤΣΑΛΗΣ. Παρακαλῶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ναυτικῶν νὰ εἴπῃ, ἐὰν ὑπῆρχον κεναὶ θέσεις.

§71Ν. ΛΕΒΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῶν Ναυτικῶν). Καὶ πάλιν ἐπαναλαμβάνω, ὅτι κεναὶ θέσεις δὲν ὑπῆρχον, ὅτι αἱ θέσεις ἦσαν 20, διὰ τοῦ προβιβασμοῦ δὲ τῶν δύο ἀξιωματικῶν ἐγένοντο οἱ πλωτάρχαι 22. Εἰς ἐκεῖνο δὲ, ὅπερ παρατηρεῖτε, ἀπαντῶ τὸ ἑξῆς· εἶπον μέν, ὅτι ἐδύνατο νὰ προβῇ εἰς τὸν προβιβασμὸν τῶν δύο αὐτῶν ἀξιωματικῶν κατὰ τοὺς γενικοὺς προβιβασμοὺς, ἀλλ’ ὑπῆρχεν ἐγγύησις τις ἀσφαλὴς καὶ βεβαία, προκειμένου περὶ τοῦ μέλλοντος, ὅτι ἤθελον γείνῃ γενικοὶ προβιβασμοί;

§72ΒΑΛΕΤΑΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς οὐσίας τοῦ ζητήματος, ἀλλὰ μόνον περὶ τῆς προτάσεως τοῦ ἐκ Τριχωνίας ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ, τὴν ὁποίαν θεωρῶ ἐντελῶς πρωτοφανῆ. Ἡ Βουλὴ ἔχει καθῆκον νὰ ζητῇ παρὰ τῶν Ὑπουργῶν πληροφορίας περὶ πράξεων τῆς διοικήσεως καὶ περὶ πράξεων τῶν Ὑπουργῶν, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ αὐτῶν τῶν πληροφοριῶν νὰ μορφώνῃ γνώμην καὶ νὰ ἐκφέρῃ ἀπόφασιν οἱανδήποτε. Οὐδέποτε ἠκούσθη ἡ Βουλὴ νὰ ζητῇ δικηγορικὰς γνωμοδοτήσεις, ὅπως κατὰ ταύτας μορφώνῃ τὴν πεποίθησίν της. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι ὄχι μόνον ἀναξιοπρεπὲς εἶναι διὰ τὴν Βουλὴν τὸ ζητούμενον, ἀλλὰ καὶ ἀπαράδεκτον, καθαυτὸ εἰπεῖν, κατὰ τὰ συνταγματικὰ νόμιμα. Ὅ,τι δυνάμεθα νὰ πράξωμεν ἐπὶ τῆς περιστάσεως ταύτης, εἶναι τὸ ἑξῆς· νὰ ζητήσωμεν μόνον συμπληρωτικὰς πληροφορίας, ἐφ’ ὅσον νομίζομεν ὅτι αἱ προσαχθεῖσαι δὲν ἀρκοῦσι πρὸς σχηματισμὸν πεποιθήσεως παρὰ τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργοῦ, καὶ μετὰ τοῦτο δύναται ἡ Βουλὴ ν’ ἀποφασίσῃ ὅ,τι νομίζῃ πρέπον. Ἀλλὰ ταῦτα λέγων, ἐπαναλαμβάνω, οὐδαμῶς εἰσέρχομαι εἰς τὸ ζήτημα τῆς οὐσίας, ἀλλ’ εἰς τὸ ζήτημα τοῦ τύπου, τὸ ὁποῖον ἐκινήθη ὑπὸ τοῦ ἐκ Τριχωνίας ἀξιοτίμου Βουλευτοῦ.

§73ΚΡΕΣΤΕΝΙΤΗΣ. Φρονῶ ὅτι αἱ πληροφορίαι, τὰς ὁποίας ἔφερεν ὁ κ. Ὑπουργὸς σήμερον, εἶναι πλήρεις, δὲν ἔχομεν δὲ ἀνάγκην πληροφοριῶν ἄλλων. Ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν σήμερον ἔφερε πληροφορίας, κατ’ ἐμὴν γνώμην, πληρεστάτας, τὰς ἀνέπτυξε δὲ κάλλιστα, καὶ τὸν συγχαίρω διὰ τοῦτο.

§74ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω ὅτι αἱ συζητήσεις ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ ἔχουσί τινα κανόνα· δὲν δύναται νὰ γίνηται μία συζήτησις ἀσκόπως καὶ μάλιστα περὶ προσώπων, τὰ ὁποῖα δὲν παρακάθηνται ἐν τῷ Κοινοβουλίῳ. Ἡ Βουλὴ, πλὴν τῶν νομοθετικῶν αὐτῆς καθηκόντων, ἔχει ἀληθῶς καὶ ἄλλα καθήκοντα, πολιτικὰ καὶ δικαστικά· ἔχει τὸ καθῆκον τοῦ νὰ ζητῇ τὴν κοινοβουλευτικὴν εὐθύνην, τὴν πολιτικὴν εὐθύνην, ἔχει τὸ καθῆκον καὶ τὸ δικαίωμα νὰ ζητῇ καὶ τὴν δικαστικὴν εὐθύνην. Ἀλλ’ ἐνταῦθα γίνεται μία συζήτησις ἄνευ ἐννοίας, κατ’ ἐμέ, καὶ συζήτησις, ἡ ὁποία ἔχει καὶ τι τὸ ἄτοπον. Ζητεῖται πολιτική τις εὐθύνη; κοινοβουλευτική τις εὐθύνη; Μήπως ὁ νῦν Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν ἀπεδέχθη τὴν πρᾶξιν ταύτην καὶ ἀντεπεξῆλθε κατ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι μέμφονται τὴν πρᾶξιν, ἵνα ζητήσωμεν παρ’ αὐτοῦ ἢ δι’ αὐτοῦ κοινοβουλευτικήν τινα εὐθύνην; Τοιοῦτόν τι δὲν συνέβη. Ὁ Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν οὔτε ἔδωκεν ἀφορμὴν ἐπὶ τοῦ προκειμένου, ὅπως καὶ παρ’ αὐτοῦ ζητηθῇ εὐθύνη τις, οὔτε θὰ δώσῃ ποτὲ, πιστεύω, τοιαύτην ἀφορμήν. Ὁ τέως Ὑπουργὸς τῶν Ναυτικῶν δὲν ὑπάρχει ἐδῶ. Μήπως οἱ προτείνοντες ἀξιοῦσιν, ὅπως ἡ Βουλὴ ἐνασκήσῃ τὸ δικαστικὸν αὐτῆς καθῆκον, καὶ ἑπομένως νὰ φροντίσουν ἀμέσως νὰ ἔχωσι τὰς ὑπογραφὰς ἐκείνας, αἱ ὁποῖαι κινοῦσι τὴν δικαστικὴν ἐνέργειαν τῆς Βουλῆς; Τὸ δικαίωμα τῆς ἐπερωτήσεως ἐνασκεῖται ἐν τῇ Βουλῇ, ὅπως ἀπολήξῃ εἰς ἓν συμπέρασμα, ὅπως ζητηθῇ πολιτικὴ εὐθύνη παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ. Καὶ ὑπάρχει βεβαίως περίστασις, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ διάδοχοι μετέχουσι τῆς εὐθύνης τῶν διαπραξάντων πρᾶξίν τινα. Ἐπὶ τοῦ προκειμένου ὅμως βεβαίως δὲν ἔχομεν τοιαύτην περίστασιν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς, προκληθεὶς, ἐν πάσῃ τῇ αὐστηρότητι, ἀλλὰ καὶ τῇ ἀμεροληψίᾳ, σᾶς εἶπε περὶ τίνος πρόκειται, καὶ ἐσταμάτησε. Κατόπιν ἡ συζήτησις εἰς τί ἀποβλέπει; Ζητεῖτε πολιτικὴν εὐθύνην; Δὲν ἔχομεν τὸν Ὑπουργὸν ἐκεῖνον ἐδῶ. Ζητεῖτε δικαστικὴν εὐθύνη; Ὄχι· διότι οἱ μεμφόμενοι δὲν εἶπον ὅτι ζητοῦσι ταῦτα, ὅπως ἐνεργηθῇ δικαστικὴ καταδίωξις.

§75ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ. Ἐζητήθη συμπλήρωσις ἐγγράφων, ἵνα ἴδωμεν, ἐὰν δυνάμεθα νὰ καταλήξωμεν εἰς τὴν πρότασιν περὶ ὑπουργικῆς εὐθύνης.

§76ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Φιλάρετος ὑπέβαλε πρότασιν περὶ τροποποιήσεως τοῦ ἄρθρου 10 τοῦ Κανονισμοῦ τῆς Βουλῆς. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτ. ἀριθ. 232).

§77Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Καταθέτω εἰς τὴν Βουλὴν δήλωσιν περὶ προσθήκης δραχμῶν 863,130 εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν τῆς χρήσεως 1895. Ἐκ τοῦ εἰρημένου ποσοῦ 570 χιλιάδες ζητοῦνται διὰ τὰ ἕνεκα τῶν ἐνεργηθησομένων δημοτικῶν ἐκλογῶν ἐκλογικὰ ἔξοδα. Ὁ προϋπολογισμὸς τοῦ 1895, ὁ συνταχθεὶς καὶ εἰσαχθεὶς εἰς τὴν Βουλὴν κατὰ τὸ κατὰ τὸ 1894, περιελλάμβανε πίστωσιν μόνον δι’ ἔξοδα δημοτικῶν ἐκλογῶν, ταῦτα δὲ διετέθησαν διὰ τὰς γενομένας βουλευτικὰς ἐκλογάς, ἑπομένως πρέπει νὰ φροντίσωμεν νὰ ἀναγραφῇ ἡ ἀπαιτουμένη πίστωσις διὰ τὰς μετ’ ὀλίγον γενησομένας δημοτικὰς ἐκλογάς. Πλὴν τούτων ζητοῦνται δι’ ἔξοδα δημοσίας ἀσφαλείας 158 χιλιάδες, ὧν αἱ 60 χιλιάδες προορίζονται εἰς τὰς πληρωθησομένας ἀμοιβὰς ἐπὶ τῷ φόνῳ τῶν φονευθέντων λῃστῶν, καὶ 98 χιλιάδες δι’ ἔξοδα τῆς στρατιωτικῆς ἀστυνομίας, διότι κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τῆς συστάσεως αὐτῆς προσελήφθη εἰς τὴν ἀστυνομικὴν ὑπηρεσίαν ἀριθμὸς ἀξιωματικῶν καὶ ὑπαξιωματικῶν ὑπὲρ τὸν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἀναγεγραμμένον ἀριθμόν. Οὕτως αἱ ἀνωτέρω δύο κατηγορίαι συγκεφαλαιοῦσι πίστωσιν 728 χιλιάδων. Ἀλλὰ διὰ τῆς δηλώσεως, ἣν εἰσήγαγον, ζητεῖται ἡ προσθήκη εἰς τὸν εἰσαχθέντα προϋπολογισμὸν ἐν ὅλῳ δραχ. 863,130, τὸ ὑπόλοιπον δὲ τῶν 728 χιλιάδων ζητεῖται δι’ ἄλλας ἀνάγκας.

§78ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν συνεπιφέρει ἡ δήλωσις αὕτη αὔξησιν ἐξόδων;

§79Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Βεβαίως.

§80ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν συνεπιφέρει καὶ ἐλάττωσιν ἐξόδων εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Στρατιωτικῶν, ἕνεκα τῆς χρησιμοποιήσεως τῶν ἀξιωματικῶν εἰς τὴν ἀστυνομίαν;

§81Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Τοῦ μισθοῦ των. Κατὰ τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον ἐπεκράτησε κατὰ τὸ 1894 καὶ 1895, ἀνεγράφησαν αἱ δαπάναι διὰ τὴν μισθοδοσίαν τῶν εἰς τὴν ἀστυνομικὴν ὑπηρεσίαν ταχθέντων ἀξιωματικῶν ἐν τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Στρατιωτικῶν, καὶ προσέτι καὶ ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν. Ἑπομένως ὁ μισθὸς τῶν ἀξιωματικῶν τῶν ὑπεραρίθμως προσληφθέντων εἰς τὴν στρατιωτικὴν ὑπηρεσίαν θέλει καταβληθῆ ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, θέλει δὲ καταβληθῆ ὁ μισθὸς τῶν ἐν τῇ ἀστυνομικῇ ὑπηρεσίᾳ προσληφθέντων ἐν γένει ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Στρατιωτικῶν. Νῦν πρόκειται περὶ τῆς μισθοδοσίας 34 ὑπολοχαγῶν, 25 ἀνθυπολοχαγῶν καὶ 4 ἀνθυπασπιστῶν ὑπεραρίθμων.

§82Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Πρὸ ἡμερῶν ὑπέβαλον εἰς τὴν Βουλὴν δύο πίνακας περὶ τῶν καθαρῶν ἐσόδων τῆς Ἑταιρίας τῶν Μονοπωλίων καὶ ἰδίως τῶν εἰσπράξεων ἐκ τῆς πωλήσεως πετρελαίου, καὶ ἡ Βουλὴ ἀπεφάσισε τὴν δημοσίευσιν αὐτῶν. Δυστυχῶς παρῆλθον ἀρκεταὶ ἡμέραι ἔκτοτε, καὶ μολονότι ἐπανέλαβον τὴν ὑπόμνησιν περὶ ἐκτυπώσεως αὐτῶν, δὲν ἐξετυπώθησαν εἰσέτι.

§83ΒΑΛΕΤΑΣ. Εἰς τὸν ἰσολογισμόν, ὁ ὁποῖος ἐκδίδεται, περιέχονται ὅλα.

§84Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Δὲν περιέχονται. Εἶναι λογαριασμοί, οἱ ὁποῖοι μοὶ φαίνεται ὅτι θὰ ἦναι λίαν χρήσιμοι εἰς τοὺς κυρίους Βουλευτὰς κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ, ὅταν θὰ ἔλθῃ τὸ ζήτημα τῶν ἐξόδων τοῦ Ὑπουργείου τῶν Οἰκονομικῶν, διότι ἡ Ἑταιρία τῶν Μονοπωλίων μόνον ἐκ τῆς πωλήσεως πετρελαίου εἰς τοὺς οἰκοῦντας πέριξ τῶν κεντρικῶν ἀποθηκῶν τοῦ Δημοσίου, αἱ ὁποῖαι ἀνέρχονται εἰς 7 τὸν ἀριθμόν, ἀποκομίζει καθαρόν, καθαρώτατον κέρδος ἐτησίως 220,845 δραχμῶν.

§85ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θὰ τυπωθῶσιν. (Ὅρα Παράρτημα, σελ 355–356).

§86Γ. ΓΕΩΡΓΑΝΤΑΣ. Ὡς εἰσηγητὴς τῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους ἐπιτροπῆς τῆς Βουλῆς, καταθέτω τὴν ἔκθεσιν τῆς ἐπιτροπῆς ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς χρήσεως 1895. Ἐν τῇ αὐτῇ ἐκθέσει ὑπέγραψαν μετ’ ἐπιφυλάξεων καὶ τὰ μέλη τῆς μειοψηφίας, ἑπομένως δὲν θὰ ὑποβληθῇ ἰδιαιτέρα ἔκθεσις τῆς μειοψηφίας.

§87ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Θέλει τυπωθῆ καὶ διανεμηθῆ. (Ὅρα Παράρτημα, ἀριθ. 233). Εἰσερχόμεθα εἰς τὴν ἡμερησίαν διάταξιν. Διακόπτεται ἡ συνεδρίασις διὰ τὴν 5ην ὥραν μετὰ μεσημβρίαν. (Γίνεται διακοπὴ ὥρᾳ 12 καὶ 40′. Ἐπαναλαμβάνεται δὲ ἡ συνεδρίασις ὥρᾳ 6 μ. μ. προεδρεύοντος τοῦ Προέδρου κ. Ἀλεξ. Θ. Ζαΐμη.

§88ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Τρίτη συζήτησις ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου περὶ τῆς στοιχειώδους ἢ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὁ κ. Πετιμεζᾶς ἔχει τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου.

§89Λ. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἓν ἀπὸ τὰ σπουδαιότερα μέτρα, κύριοι Βουλευταὶ, μία ἀπὸ τὰς σοβαρωτέρας μεταῤῥυθμίσεις τῆς νέας Κυβερνήσεώς μας, εἶναι τὸ προκείμενον νομοσχέδιον τοῦτο μετὰ τῶν ἄλλων, τὰ ὁποῖα ὑπέβαλεν ἢ μελετᾷ νὰ ὑποβάλῃ, ἀφορῶντα εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν μεγάλων αὐτῆς ἐπαγγελιῶν, συγκαποτελοῦσιν ὁμοῦ τὸ μέγα ἔργον, ὅπερ ἀνέλαβε, τῆς περισυλλογῆς καὶ ἀνορθώσεως τῶν κοινῶν ἡμῶν πραγμάτων. Οὕτω παρέστησαν εἰς ἡμᾶς τὸ νομοσχέδιον, καὶ διὰ τοῦτο ἐπεθύμουν νὰ μὴ εὑρισκόμην εἰς τὴν ἀναπόδραστον ἀνάγκην νὰ ἀντιταχθῶ κατ’ αὐτοῦ. Οἱ λόγοι, δι’ ὧν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, εἰσηγούμενος τὸν προϋπολογισμὸν, ἀνήγγειλε τὰ μέτρα, τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ εἰς τὴν αὐτοτέλειαν τῶν δήμων, δὲν ἠδύναντο παρὰ εὐνοϊκῶς νὰ διαθέσωσιν ὑπὲρ αὐτῶν πάντας ἡμᾶς· διότι ἔλεγεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι διὰ τῶν μέτρων τούτων θὰ ἠδυνάμεθα ν’ ἀποκαταστήσωμεν πλήρη τὴν αὐτοτέλειαν τῶν δήμων, τὴν στοιχειώδη δ’ αὐτῶν ἐκπαίδευσιν τοιαύτην, ὥστε νὰ βελτιώσωμεν τὰ ἤθη, νὰ σώσωμεν τὰς ψυχὰς τῶν παίδων καὶ νὰ παρασκευάσωμεν ἠθικῶς τὴν μέλλουσαν γενεάν. Ἀλλ’ ἡ μελέτη τοῦ νομοσχεδίου τούτου δὲν ἐπιτρέπει δυστυχῶς εἰς ἡμᾶς νὰ ἐμμείνωμεν ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ ταύτῃ, καὶ καθιστᾷ ἡμῖν ἀνυπέρβλητον τὸ καθῆκον, νὰ ἀποκρούσωμεν αὐτὸ καὶ κατ’ ἀρχὴν καὶ καθ’ ὅλου· διότι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ παρίδωμεν τὴν μεγάλην καταστροφὴν, ἥτις κατὰ τὴν κρίσιν ἡμῶν πρόκειται νὰ ἐπέλθῃ δι’ αὐτοῦ εἰς τὴν στοιχειώδη τῆς χώρας ἐκπαίδευσιν, ἡ ὁποία οὐ μόνον δὲν βελτιοῦται, οὐ μόνον δὲν σώζεται, ἀλλὰ — διὰ νὰ ἀκολουθήτω τὴν φράσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ — περιπίπτει εἰς χεῖρας Πιτυοκάμπτου, πολλῷ ἀγριωτέρου ἐκείνου, εἰς οὗ τὰς χεῖρας περιέπεσε, κατὰ τὸν κ. Πρωθυπουργὸν, ὁ νόμος περὶ εἰσπράξεως τῶν δημοτικῶν προσόδων. Ἀποδίδουσιν εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο μεγάλας ἰδιότητας, προσδοκῶντες ἐξ αὐτοῦ τὴν διοικητικὴν τῶν δήμων ἀποκέντρωσιν, τὴν ἀποκατάστασιν τῆς κολοβωθείσης αὐτοτελείας αὐτῶν, τὴν βελτίωσιν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τὴν χειραφέτησιν αὐτῆς ἀπὸ τῆς πολιτικῆς, καὶ τόσα ἄλλα. Ὡς ἀπὸ πηγῆς δὲ, ἐκ τῆς ὁποίας πᾶν ἀγαθὸν ἀποῤῥέει, ἀναβλύζει ἐξ αὐτοῦ καὶ ἡ ἑτέρα ἀρίστη ἰδέα, τοῦ νὰ ἐπιβάλωμεν ὑποχρεωτικῶς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν εἰς πάντας τοὺς Ἕλληνας πολίτας. Πᾶσαι αἱ ἰδέαι αὗται εἶναι ὁμολογουμένως ἄρισται, καὶ δὲν δύναταί τις νὰ μὴ ἀποδεχθῇ αὐτὰς κατ’ ἀρχὴν, πάντες δ’ εὐχόμεθα, ἵνα τὸ ταχύτερον τὰς ἴδωμεν πραγματοποιουμένας. Ἀλλὰ πολὺ φοβοῦμαι, ὅτι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, ὄχι μόνον δὲν θέλουσιν ἀχθῇ εἰς αἴσιον πέρας αἱ ἄρισται αὗται ἐπαγγελίαι, ἀλλὰ τοὐναντίον θέλει ἐπέλθει μεγίστη χειροτέρευσις τῶν καθ’ ἡμᾶς, σχετικῶς μὲ τὰ θέματα ταῦτα. Τί ἐννοοῦσι, Κύριοι, μὲ τὰς λέξεις διοικητικὴ ἀποκέντρωσις καὶ αὐτοτέλεια τῶν δήμων; Τὸ δικαίωμα, ὅπερ χορηγεῖται διὰ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς, νὰ ἐκδίδωσι τὰ ἐντάλματα τῆς πληρωμῆς τῆς μισθοδοσίας τῶν διδασκάλων καὶ νὰ προτείνωσι τὸν διορισμὸν τούτων; Ἀλλ’ ἀφοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ νομοσχέδιον, τοὺς μισθοὺς τῶν δημοδιδασκάλων θὰ τοὺς πληρόνῃ ὁ δημόσιος ταμίας, ἀφοῦ καὶ αὐτὴν τὴν πίστωσιν τῶν δημοτικῶν προϋπολογισμῶν, τὴν σχετικὴν μὲ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, θὰ ἐξακολουθῇ νὰ τὴν κανονίζῃ ἡ Διοίκησις, ἀφοῦ ἡ Διοίκησις θὰ κανονίζῃ καὶ τὰ τῶν δημοτικῶν φόρων, ἐπιτάσσουσα τὴν αὔξησιν αὐτῶν, δὲν σᾶς φαίνεται λίαν ὀξύμωρον νὰ ὁμιλῶσι περὶ διοικητικῆς ἀποκεντρώσεως, ὡς δῆθεν τελουμένης διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου; Ἐγὼ, Κύριοι, ἄλλην ἰδέαν εἶχον περὶ τῆς διοικητικῆς τῶν δήμων ἀποκεντρώσεως· ἐνόμιζον ὅτι αὕτη συνίσταται εἰς τὴν πλήρη χειραφέτησιν τῶν δήμων ἀπὸ τῆς Διοικήσεως. Ἀκούων ἀποκέντρωσιν, ἐνόμιζον ὅτι δι’ αὐτῆς πρόκειται νὰ θραυσθῇ ὁ κλοιὸς τῆς Διοικήσεως, ὁ περισφίγγων τὸν λαιμὸν τῶν δήμων μέχρις ἀποπνιγμοῦ καὶ ἐμποδίζων τὴν ἀναπνοὴν αὐτῶν. Ἐπίστευον ὅτι δι’ αὐτῆς πρόκειται νὰ ἀποσπασθῇ ὁ δῆμος ἐντελῶς ἀπὸ τὴν ἐπήρειαν τῆς κεντρικῆς Διοικήσεως καὶ ἀπαλλαγῇ ἀπὸ πάσης ἀναμίξεως αὐτῆς ἐπὶ τῶν δημοτικῶν ὑποθέσεων. Ἀλλὰ προκειμένου περὶ τῶν δικαιωμάτων, τὰ ὁποῖα διὰ τοῦ νομοσχεδίου δίδονται εἰς τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς, τῆς ἐκδόσεως τῶν ἐνταλμάτων καὶ τῆς ὑποδείξεως εἰς τὴν Διοίκησιν τῶν διοριστέων δημοδιδασκάλων, δὲν ἐπίστευον ὅτι ἤξιζε τὸν κόπον νὰ γίνηται τόσος λόγος περὶ διοικητικῆς τῶν δήμων ἀποκεντρώσεως. Ὅσοι μᾶς ἀκούουσιν, ὅσοι ἤκουσαν τοὺς τόσον θόρυβον ποιοῦντας περὶ ἀποκεντρώσεως, ὅσοι ἤκουσαν τοὺς λόγους τοῦ ἀξιοτίμου βουλευτοῦ κ. Χατζοπούλου, θὰ ἐνόμισαν ὅτι μὲ τὰ σωστά μας ἀπεφασίσαμεν νὰ προβῶμεν εἰς μεγάλας μεταῤῥυθμίσεις, προσαρμόττοντες τὴν νομοθεσίαν ἡμῶν πρὸς τὸ φιλελεύθερον πολίτευμά μας. Ἀλλὰ τοῦτο τὸ ἀναβάλλομεν, καὶ θὰ τὸ ἀναβάλλωμεν ἐπὶ πολὺ, ἕως ὅτου, κατὰ τοὺς λόγους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, εἰσέλθωμεν εἰς τὸ στάδιον τῆς ἀναῤῥώσεως. Μήπως διὰ τὸν αὐτὸν λόγον δὲν ἀναβάλλομεν τόσα ἄλλα ζητήματα! μήπως διὰ τοῦτο δὲν ἀνεβάλομεν νὰ σκεφθῶμεν περὶ τῆς μεταβολῆς τοῦ φόρου ἐπὶ τῆς σταφίδος, ὁ ὁποῖος θεωρεῖται ὑπέρογκος, καὶ περὶ τῆς μεταῤῥυθμίσεως τῆς ἐγγείου φορολογίας, τὴν ὁποίαν καὶ αὐτὸς ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἠναγκάσθη νὰ ἀναγνωρίσῃ ὡς καταθλιπτικὴν, ἄνισον καὶ ἀσύμφορον! Περὶ ὅλων τούτων ἀναβάλλομεν νὰ σκεφθῶμεν, ὅταν θὰ ἀναῤῥώσωμεν. Τότε θὰ λάβωμεν τὰ φάρμακα τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, τὰ ὁποῖα ἔχουσι, φαίνεται, τὴν ἰδιότητα νὰ θεραπεύωσι μόνον τοὺς ὑγιεῖς, ἀλλὰ φόβος ὑπάρχει, μήπως δὲν προφθάσωμεν νὰ ἀναῤῥώσωμεν καὶ δὲν εὐτυχήσωμεν νὰ δοκιμάσωμεν τὰ θαυμάσια ταῦτα φάρμακα. Τῷ ὄντι, Κύριοι, ἡ ἀφαίρεσις ἐκ τῶν δήμων τοῦ δικαιώματος τοῦ νὰ ἐπιμελῶνται τῆς ἰδίας αὐτῶν ἐκπαιδεύσεως, δύναται νὰ θεωρηθῇ περιορισμὸς τῆς αὐτοτελείας αὐτῶν, καθὼς καὶ ἡ ἀφαίρεσις τοῦ δικαιώματος τῆς εἰσπράξεως καὶ διαχειρίσεως τῶν ἰδίων προσόδων. Ὁμιλήσας ἄλλοτε ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ, ἐκηρύχθην ἀνεπιφυλάκτως ὑπὲρ τῆς πλήρους αὐτοτελείας τῶν δήμων, καὶ ἐπέκρινα, ὅσον τὸ ἐπ’ ἐμοί, σφοδρῶς τὴν διὰ τοιούτων μέτρων κολόβωσιν τῆς αὐτοτελείας ταύτης. Τὴν ἰδέαν δὲ ταύτην τῆς ποθητῆς αὐτοτελείας τῶν δήμων ἔχων καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, τὴν περιέλαβεν ἐν τῷ πολιτικῷ αὐτοῦ προγράμματι, καὶ δι’ ὡραίων λόγων, καὶ πρὸ τῶν ἐκλογῶν, κατὰ τὰς ἐκλογικὰς αὐτοῦ ἐκδρομὰς, καὶ ἐνταῦθα διὰ τοῦ εἰσηγητηρίου ἐπὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ λόγου του, ὑπεσχέθη τὴν πραγματοποίησίν της. Ἀλλ’ ἐκ τῆς μελέτης τοῦ νομοσχεδίου τούτου, δι’ οὗ ἐπιχειροῦσι τὴν πραγματοποίησιν τῆς ἰδέας ταύτης, δὲν σᾶς φαίνεται ὅτι θ’ ἀργήσωμεν πολὺ νὰ ἴδωμεν τοὺς δήμους ἡμῶν ἐν τῇ ποθητῇ αὑτῶν αὐτοτελείᾳ καὶ ὅτι θὰ μείνωμεν μὲ τοὺς ὡραίους λόγους τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ; Ἡμεῖς, ὁμιλοῦντες περὶ τῆς αὐτοτελείας τῶν δήμων, δὲν ἐννοοῦμεν ὅτι αὕτη συνίσταται εἰς τὰ ἐπουσιώδη ταῦτα δικαιώματα τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν, ἀλλ’ εἰς τὴν πλήρη καὶ τελείαν οἰκονομικὴν καὶ διοικητικὴν τῶν δήμων ἀποκατάστασιν, οὕτως ὥστε νὰ δύνανται νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς τὰς ποικίλας αὐτῶν ἀνάγκας, μία τῶν ὁποίων εἶναι καὶ ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις, καὶ νὰ ἔχωσιν οὕτως ἀναμφισβήτητον τὸ δικαίωμα τῆς αὐτοτελείας καὶ αὐτοδιοικήσεως. Ἡμεῖς ἐκακίσαμεν τὴν διὰ τοιούτων μέτρων κολόβωσιν τῆς αὐτοτελείας τῶν δήμων, τὴν ἀφαίρεσιν ἀπ’ αὐτῶν τοῦ δικαιώματος νὰ ἐπιμελῶνται τῆς ἰδίας αὐτῶν ἐκπαιδεύσεως, ἀλλὰ τὴν ἐκακίσαμεν ὄχι ὡς ἀσύμφορον εἰς αὐτοὺς, ἀλλ’ ὡς ἀποτέλεσμα τοῦ οἰκονομικοῦ καὶ διοικητικοῦ συστήματος, τοῦ διέποντος τὰ καθ’ ἡμᾶς, ὅπερ περιέστησε τοὺς δήμους εἰς κατάστασιν νὰ μὴ ἐπαρκῶσιν εἰς τὰς ἀνάγκας αὐτῶν καὶ νὰ μὴ δύνανται νὰ ἦναι αὐτοτελεῖς καὶ ἀνεξάρτητοι. Οὕτως ἡ φορολογία ἡμῶν ἡ ἔγγειος ἀφῄρεσεν ἀπὸ τοὺς δήμους τὸ σπουδαιότερον στάδιον τῆς ἀναπτύξεως τῶν πόρων αὐτῶν, καὶ εἷς ἐκ τῶν λόγων, δι’ οὓς ζητοῦμεν τὴν στρεμματικὴν φορολογίαν ἐπί τε τῶν ἀγρῶν καὶ τῶν ἀμπέλων, εἶναι καὶ οὗτος. Ἐν γένει δὲ τὸ οἰκονομικὸν σύστημα, ὅπερ μᾶς διέπει καὶ ὅπερ ἀκολουθεῖ καὶ ἤδη ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, συμπαρέσυρε καὶ τοὺς δήμους ἐν τῇ κακοδαιμονίᾳ καὶ τοὺς περιέστησεν εἰς θέσιν, ὥστε νὰ μὴ δύνανται νὰ ἀναπτύξωσι τοὺς πόρους αὐτῶν καὶ ἐπαρκέσωσιν εἰς τὰς ἀνάγκας των, διὰ νὰ δύνανται νὰ ἦναι αὐτοτελεῖς καὶ ἀνεξάρτητοι. Προσθέσατε δὲ τὰ κακὰ, ὅσα προσγίνονται εἰς τοὺς δήμους ἐκ τῆς διοικητικῆς συγκεντρώσεως, ἐκ τῆς φατριαστικῆς ἐπεμβάσεως τῆς Διοικήσεως εἰς τὰ ἀφορῶντα τὴν οἰκονομίαν αὐτῶν, καὶ θὰ ἔχητε πλήρη τὴν εἰκόνα τῶν δήμων καὶ πλήρεις τοὺς λόγους, οἵτινες ἐπέφερον τὴν ἀνεπάρκειαν αὐτῶν καὶ τὴν ἀπώλειαν τῆς αὐτοτελείας των. Ἐν τούτῳ τῷ σταδίῳ ἐπικαλοῦμαι τὴν πεῖραν καὶ τὰς γνώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ὅπως ἀποκατασταθῇ πραγματικὴ καὶ πλήρης ἡ αὐτάρκεια καὶ αὐτοτέλεια τῶν δήμων, καὶ μὴ νομίζωσιν ὅτι λύουσι τὸ σπουδαῖον τοῦτο ζήτημα διὰ τῆς ἀποδόσεως εἰς τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς τοῦ δικαιώματος νὰ προτείνωσι τοὺς διοριστέους δημοδιδασκάλους καὶ νὰ ἐκδίδωσι τὰ ἐντάλματα τῆς πληρωμῆς αὐτῶν, ἀφοῦ ὑπὸ τὴν ὑφεστῶσαν κατάστασίν των οἱ πλεῖστοι τούτων δὲν θὰ εὑρεθῶσιν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ ἐκδώσωσι τοιαῦτα ἐντάλματα, διότι δὲν θὰ ἔχωσι διδασκάλους, ἢ ἄν τὰ ἐκδώσωσι, θὰ καταστῇ ἀνέφικτος ἡ πληρωμὴ αὐτῶν. Τὸ νὰ λέγωμεν δὲ εἰς τοὺς πτωχοὺς δήμους ἤδη: «σᾶς ἀποδίδομεν τὴν αὐτοτέλειάν σας, ἐπιμεληθῆτε οἱ ἴδιοι τὰ τῆς παιδείας σας», εἶναι παρόμοιον ὡσανεὶ ἔλεγε Διευθυντὴς πτωχοκομείου πρὸς τοὺς οἰκοτρόφους αὑτοῦ, ὅτι κηδόμενος τῆς ἀνεξαρτησίας των δὲν παρασκευάζει πλέον δι’ αὐτοὺς οὔτε τοῖς δίδει τροφὴν, ἵνα πλῆρες ἔχωσι τὸ δικαίωμα νὰ φροντίσωσιν αὐτοὶ περὶ τῆς συντηρήσεώς των. Τοῦτο ἀκριβῶς πράττει πρὸς τοὺς δήμους ὁ κ. Πρωθυπουργός, λέγων: «ἐὰν ἔχωσι χρήματα, ἂς ἔχωσι σχολεῖα· ἐὰν δὲν ἔχωσιν, ἂς εὕρωσι πόρους, καὶ ἂς συντηρήσωσιν ὅσα σχολεῖα δύνανται». Ἀλλ’ ἀφοῦ ἡ Πολιτεία διὰ τῆς ἀστοργίας αὑτῆς πρὸς τοὺς δήμους περιήγαγεν αὐτοὺς εἰς ἣν εὑρίσκονται οἰκτρὰν κατάστασιν, ὥστε νὰ μὴ δύνανται οἱ πλεῖστοι τούτων οὐδὲ τὴν ἐκπαίδευσιν αὑτῶν νὰ ἐπιμεληθῶσιν, οὐδ’ ἑαυτοὺς νὰ συντηρήσωσι, δὲν ἔχει δικαίωμα ὁ κ. Πρωθυπουργὸς νὰ λέγῃ ταῦτα, καὶ ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς βελτιώσεως τῆς ἐκπαιδεύσεως νὰ καταφέρῃ τὸ ἔσχατον καὶ κατ’ αὐτῶν καὶ κατὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως τραῦμα. Τί χρειάζεται, Κύριοι, διὰ τὴν καλὴν λειτουργίαν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως; Πρῶτον νὰ ὑπάρχωσι σχολεῖα δυνάμενα νὰ ἐξυπηρετῶσι πάντα τὸν πληθυσμὸν τοῦ Κράτους, καὶ δεύτερον τὰ σχολεῖα ταῦτα νὰ κατανεμηθῶσιν ἀναλόγως τῆς ἀνάγκης καὶ κατ’ ἀναλογίαν καὶ ἰσότητα, μὴ ἀδικοῦσαν οὐδὲν μέρος τοῦ Κράτους. Τὰ δύο ταῦτα ἀποτελοῦσι τὴν βάσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας δύναται νὰ στηριχθῇ πᾶσα σκέψις καὶ πᾶσα ἐνέργεια ὑπὲρ τῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὅλα δὲ τὰ ἄλλα, τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν καλὴν ποιότητα τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τὴν ποιότητα τῶν σχολείων καὶ τῶν διδασκάλων, τὴν χειραφέτησίν των ἀπὸ τῆς πολιτικῆς, τὴν ἀφοσίωσίν των εἰς τὸ καθῆκον καὶ τὰ τοιαῦτα, εἶναι ζητήματα σπουδαῖα βεβαίως, ἀλλὰ δευτερεύοντα καὶ μὴ δυνάμενα οὔτε νὰ ἐννοηθῶσιν, οὔτε νὰ ἐπιδιωχθῶσιν, ἄνευ τῆς βάσεως ταύτης. Διότι, ἂν δὲν ἔχωμεν σχολεῖα, δὲν εἶναι λογικὸν νὰ σκεπτώμεθα περὶ τῆς ποιότητος αὐτῶν. Ἀλλ’ ἡ βάσις αὕτη ἀπαιτεῖ τὸ ἀνάλογον χρῆμα· ἄρα περὶ τούτου πρὸ παντὸς πρέπει νὰ σκεφθῶμεν, διὰ τοῦ ὁποίου θὰ δυνηθῶμεν νὰ θέσωμεν τὴν βάσιν. Ταύτην τὴν λογικὴν ἠκολούθησε μέχρι τοῦδε ἡ ἱστορία τῆς στοιχειώδους ὑμῶν ἐκπαιδεύσεως. Ὑπῆρξεν ἐποχὴ, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ δῆμοι εἶχον ἅπασαν τὴν ἐπιμέλειαν αὐτῆς, ἀλλ’ ἡ ἀνεπάρκεια αὐτῶν ἔφερεν εἰς ἄτοπα, πρὸς διόρθωσιν τῶν ὁποίων διάφορα μέτρα ἐπενοήθησαν, καὶ ἐπὶ τέλους ἐπενοήθη τὸ ταμεῖον τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἔφερεν εἰς ἄτοπα, διότι δὲν εἶχε ληφθῆ φροντὶς περὶ ἴσου καὶ ἀναλόγου κατανομῆς τῶν σχολείων, ἡ σύστασις καὶ ἡ τάξις τῶν ὁποίων ἐξηρτᾶτο ἀπὸ τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ, καὶ διὰ τοῦτο ἐβλέπομεν ὑπὸ τὸ σύστημα ἐκεῖνο ἕνα δῆμον βρίθοντα σχολείων, καὶ ἕνα ἄλλον οὐδὲν ἔχοντα, ἢ ἓν σχολεῖον, ἔχον τριπλασίους διδασκάλους τῶν ἀναγκαιούντων εἰς αὐτὸ, καὶ ἄλλο μὴ ἔχον οὐδὲ τοὺς ἀπαραιτήτους πρὸς λειτουργίαν αὐτοῦ· δὲν ὑπῆρχε δὲ οὐδεὶς κανὼν περὶ τῆς τάξεως τῶν σχολείων καὶ τοῦ βαθμοῦ τῶν ἐν αὐτοῖς διδασκόντων. Καὶ μόνον ὑπὸ τὸ σύστημα τοῦτο ἠδύνατο νὰ συμβῇ ἐκεῖνο, ὅπερ εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι κατήντησε νὰ βλέπωμεν ἕνα δῆμον πληρόνοντα διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν ἄλλου δήμου, μετὰ τοῦ ὁποίου οὐδόλως συνεδέετο. Ἀλλὰ τὸ ἄτοπον τοῦτο ἔχει παύσει πρὸ πολλοῦ διὰ νόμου, κανονίζοντος τὴν εἰσφορὰν τῶν δήμων οὕτως, ὥστε οὐδεὶς νὰ εἰσφέρῃ πλειότερον τῶν πραγματικῶς δαπανωμένων διὰ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ ἐκπαίδευσιν. Τὸ παράδοξον δ’ εἶναι, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἔλεγε ταῦτα, ἵνα δικαιολογήσῃ τὴν εἰσαγωγὴν τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, δι’ οὗ ἔμελλε νὰ παύσωσι τὰ ἄτοπα ταῦτα, λησμονήσας φαίνεται, ὅτι ἡ κατάστασις ἐκείνη μετεβλήθη καὶ νομίζων ὅτι ὑφίσταται ἀκόμη τὸ παλαιὸν ἐκεῖνο σύστημα, ὅπερ εἰς τόσα ἔφερεν ἄτοπα· διὸ καὶ ἔσπευτε, πρὸς ἄρσιν αὐτῶν, νὰ εἰσαγάγῃ τὸ μέτρον τοῦτο. Ἀλλὰ τὰ ἄτοπα ταῦτα τὰ εἶχεν ἄρει ὁ νόμος, οὗ πρὸ ὀλίγου ἐμνήσθην, καὶ ὁ τοῦ 1892, ὁ ὁποῖος ἔθετο ὀρθὴν, λογικὴν καὶ δικαίαν βάσιν εἰς τὴν στοιχειώδη ἡμῶν ἐκπαίδευσιν· διότι δι’ αὐτοῦ κατανέμονται τὰ σχολεῖα κατὰ πόλεις καὶ χωρία, ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ τῶν κατοίκων καὶ ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν, ἀναλογούντων ὡς 7 πρὸς 100· ἐπὶ τῇ βάσει δὲ ταύτῃ κανονίζεται καὶ ἡ τάξις τῶν σχολείων καὶ ὁ ἀριθμὸς καὶ βαθμὸς τῶν διδασκάλων, καὶ ὅλα ταῦτα ἀφῃρέθησαν ἀπὸ τὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ. Ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ νόμου τούτου, ὁ ὁποῖος πρέπει νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἀποτελεῖ μίαν ἀπὸ τὰς καλλιτέρας, πράξεις, ἵνα μὴ εἴπω τὴν μόνην καλὴν πρᾶξιν τῆς ὑπὸ τὸν κ. Τρικούπην Κυβερνήσεως, ὑπὸ τὸ κράτος τοῦ νόμου τούτου εἴδομεν σχολεῖα λειτουργοῦντα εἰς ὅλα τὰ χωρία τοῦ Κράτους, καὶ ἐτέθη τῷ ὄντι δι’ αὐτοῦ ὀρθὴ, λογικὴ καὶ δικαία βάσις εἰς τὰ ἀφορῶντα τὴν στοιχειώδη ἡμῶν ἐκπαίδευσιν. Τί ζητεῖ δὲ τὸ προκείμενον νομοσχέδιον ἤδη, Κύριοι; ζητεῖ προφανῶς νὰ ἀνατρέψῃ τὴν βάσιν αὐτὴν, ζητεῖ νὰ μᾶς ἐπαναφέρῃ εἰς τὸ πρώην καθεστὼς τῆς παντελοῦς ἐλλείψεως, τῆς παντελοῦς ἀμοιρίας σχολείων εἰς πλεῖστα μέρη τοῦ Κράτους. Ἐὰν, Κύριοι, τὸ νομοσχέδιον ἀπέβλεπε μόνον εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ἐὰν ἀπέβλεπεν εἰς τὴν καλλιτέραν αὐτῆς ἐπίβλεψιν καὶ τὴν μεθοδικωτέραν αὐτῆς λειτουργίαν ὑπὸ ἔποψιν παιδαγωγικὴν, ἠδύνατο νὰ συζητηθῇ. Ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν πρόῤῥιζον ἀνατροπὴν τοῦ καλοῦ καθεστῶτος, τὸ ὁποῖον μᾶς διέπει, ἐφ’ ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὸ νὰ στερήσῃ τὴν χώραν τῆς στοιχειώδους αὐτῆς ἐκπαιδεύσεως, νομίζω ὅτι εἶναι κατ’ ἀρχὴν ἀποκρουστέον. Ποῖος, Κύριοι, εἶναι ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου; Ἐγὼ φρονῶ, ὅτι κατ’ ἐπίφασιν λέγουσιν, ὅτι σκοπεῖ εἰς τὴν βελτίωσιν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, διότι τοῦτο, κατὰ τὴν κρίσιν μου καὶ ὡς θὰ ἀποδείξω, καταστρέφει, δὲν διορθόνει· ὁ σκοπός του λοιπὸν εἶναι οἰκονομικός. Ἐπειδὴ, σκέπτονται, τὸ Κράτος βαρύνεται πολὺ μὲ τὴν δαπάνην τῆς στοιχειώδους ἐαπαιδεύσεως, πρέπει νὰ τὴν περιορίσωμεν, καὶ οἱ δῆμοι, ἐὰν ἔχωσι χρήματα, ἐὰν ἔχωσι πόρους, ἂς ἔχωσι σχολεῖα, ἄλλως ἂς μὴ ἔχωσι. Θὰ σᾶς ἀποδείξω, Κύριοι, μετ’ ὀλίγον, ὅτι οὗτος εἶναι ὁ ἀληθὴς σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου, καὶ ὅτι ἡ μέριμνα, ἡ ὁποία δῆθεν λαμβάνεται δι’ αὐτοῦ ὑπὲρ τῆς βελτιώσεως τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ὄχι μόνον κατ’ ἐπίφασιν λέγεται, ἀλλὰ θὰ φέρῃ καὶ εἰς τὰ ἀντίθετα ἀποτελέσματα. Δὲν λέγω, Κύριοι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ μεριμνήσωμεν περὶ τῆς βελτιώσεως τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ἀλλ’ ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἡ μέριμνά μας αὕτη πρέπει νὰ ἦναι λελογισμένη, φρονῶ ὅτι, ἐν ὅσῳ δὲν δυνηθῶμεν νὰ ἔχωμεν ἐπάρκειαν τῶν δήμων, πρέπει νὰ μείνῃ τὸ καθεστὼς τὸ ὑφιστάμενον, διότι τὸ νέον τοῦτο σύστημα προϋποθέτει πλήρη ἐπάρκειαν τῶν δήμων, καὶ ἄνευ ταύτης, ὅσον καὶ ἂν τὸ βελτιώσωμεν, δὲν δύναται οὔτε νὰ ἐννοηθῇ, οὔτε νὰ ἐφαρμοσθῇ. Ἐὰν δ’ ἡ Κυβέρνησις νομίζῃ, ὅτι ἀπαραίτητον εἶναι νὰ ἀποδοθῇ ἀπὸ τοῦδε εἰς τοὺς δήμους ἡ αὐτοτέλεια, ἡ ὑποσχομένη διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, καὶ ἐφ’ ὅσον νομίζει ὅτι τὰ δικαιώματα, τὰ ὁποῖα δι’ αὐτοῦ ἀποδίδονται εἰς τοὺς δήμους, ἀποτελοῦσι τὴν αὐτοτέλειαν ταύτην, ἂς τὸ πράξῃ, ἂς ἐπιτρέψῃ εἰς τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς νὰ προτείνωσι τοὺς διοριστέους δημοδιδασκάλους καὶ νὰ ἐκδίδωσι καὶ τὰ ἐντάλματα τῆς πληρωμῆς τῶν μισθῶν αὐτῶν, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἀφήσῃ ἀσφαλὲς καὶ ἀνέπαφον τὸ χρῆμα, ἄνευ τοῦ ὁποίου πολλοὶ τῶν δήμων δὲν θὰ δύνανται, οὔτε σχολεῖα νὰ ἔχωσιν, οὔτε διδασκάλους νὰ εὕρωσιν, οὔτε νὰ ἐκδίδωσιν ἐντάλματα πρὸς πληρωμὴν τῶν μισθῶν αὐτῶν, καὶ θὰ τοὺς μείνῃ τότε ἡ αὐτοτέλεια, ἀναγεγραμμένη μόνον ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ. Ἵνα ἐννοήσωμεν, κύριοι Βουλευταί, πόσον θὰ στοιχίσῃ εἰς τοὺς δήμους ἡ ὑποσχομένη αὕτη αὐτοτέλεια, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ πιθανὰ ἀποτελέσματα τοῦ νομοσχεδίου τούτου, τὰ ὁποῖα προκύπτουσιν ἐξ αὐτοῦ. Κατὰ τὸν προϋπολογισμόν μας, δαπανῶνται διὰ τὴν συντήρησιν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως 4,300,000 δραχμαὶ περίπου, ἐκτὸς τῶν δαπανωμένων διὰ τὴν συντήρησιν τῶν Διδασκαλείων, ἡ εἰσφορὰ δὲ τῶν δήμων, ἡ δυναμένη νὰ πληρωθῇ, ἡ δυναμένη νὰ εἰσπραχθῇ, ἀνέρχεται κατὰ μὲν τοὺς ἀπολογισμοὺς τοῦ 1893 εἰς 2,400,000 δραχμάς, κατὰ δὲ τοὺς ἀπολογισμοὺς τοῦ 1894, νομίζω ὅτι δὲν θὰ ὑπερβῇ τὸ 1,700,000 δραχμάς, διότι, βλέπετε, ἀπὸ ἔτους εἰς ἔτος καὶ οἱ δῆμοι γίνονται πτωχότεροι, ἡ γενικὴ οἰκονομικὴ καχεξία ἐπιδρᾷ καὶ ἐπ’ αὐτῶν. Ἐὰν ὑποθέσωμεν ὅτι τὸ Δημόσιον παύει νὰ δαπανᾷ ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τί θὰ συμβῇ; τὰ ⅗ τῶν σχολείων τῶν ὑφισταμένων θὰ παύσωσι λειτουργοῦντα, διότι εἰς τὰ ⅗ ἀνέρχεται τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον δαπανᾷ τὸ Δημόσιον ἐξ ἰδίων του. Δὲν παύει ὅμως τὸ Δημόσιον καὶ ἤδη νὰ δαπανᾷ, διότι διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου εἰσφέρει καὶ αὐτὸ ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ποσὸν 800,000 δραχμῶν· κανονίζει εἰσφορὰν τῶν Μονῶν ἐξ 100,000 δρ. καὶ ἐπιτρέπει νὰ δαπανηθῶσιν ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ οἱ τόκοι τῶν κληροδοτημάτων, ἀνερχόμενοι καὶ ἐκεῖνοι εἰς 50,000 δραχμάς· ἄρα ἀπαρτίζεται ἓν ποσὸν ἐξ 950,000 δραχμῶν, τὸ ὁποῖον ἡ Κυβέρνησις προορίζει διὰ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν. Τί ὅμως δυνάμεθα νὰ προσδοκῶμεν ἐκ τῆς τοιαύτης συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου; Θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε νὰ παραβάλω τὰ ἀποτελέσματα τοῦ νομοσχεδίου, ὅπως εἶχε πρὶν διορθωθῇ, μὲ ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα ἔχει, ὅπως διωρθώθη, ἵνα ἐννοήσωμεν καλῶς τί θὰ συμβῇ. Ὅπως εἶχε τὸ νομοσχέδιον πρὶν διορθωθῇ, θὰ ἀπήλλασσε τὸ Δημόσιον ἀπὸ πάσης δαπάνης. Διότι κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου τὸ σχετικὸν, τὸ ὁποῖον εἶναι τὸ 58, ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου δὲν ἠδύνατο, νὰ ὑπερβῇ τὸ ἐλλεῖπον διὰ τὴν συντήρησιν ἑνὸς μόνου κοινοῦ σχολείου καὶ ἑνὸς γραμματοδιδασκαλείου δι’ ἕκαστον δῆμον...

§90Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Τὰ διεγράψαμεν αὐτά.

§91ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα, ἀλλὰ παραβάλλω τὸ ἓν μὲ τὸ ἄλλο... Ὥστε ἐὰν οἱ δῆμοι ἠδύναντο νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς τὴν συντήρησιν ἑνὸς κοινοῦ δημοτικοῦ σχολείου καὶ ἑνὸς γραμματοδιδασκαλείου, τὸ Δημόσιον θὰ ἀπεῖχε πάσης συνδρομῆς. Πόσοι δὲ, νομίζετε, Κύριοι, θὰ ἦσαν οἱ δῆμοι, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ ἠδύναντο νὰ συντηρήσωσιν ἓν κοινὸν δημοτικὸν σχολεῖον καὶ ἓν γραμματοδιδασκαλεῖον; ἔχομεν ἕνα πίνακα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας, κατὰ τὸν ὁποῖον οἱ δῆμοι αὐτοὶ ἀνέρχονται ἐν ὅλῳ εἰς 97· ὥστε, ἐὰν πάντες οὗτοι δὲν ἐπήρκουν εἰς τὴν συντήρησιν τῶν σχολείων αὐτῶν, τὸ Δημόσιον θὰ ἐδαπάνα ἀνὰ 2,000 δραχμὰς δι’ ἕκαστον, διότι τόση περίπου εἶναι ἡ δαπάνη διὰ τὴν συντήρησιν ἑνὸς κοινοῦ σχολείου καὶ ἑνὸς γραμματοδιδασκαλείου, ἤτοι θὰ ἐδαπάνα 194,000 δραχ. Ἀλλ’ οἱ δῆμοι οὗτοι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἐὰν δὲν δύνανται νὰ καταβάλλωσι 2,000 δραχ. διὰ τὴν ἐκπαίδευσίν των, δύνανται ὅμως νὰ καταβάλλωσιν ἓν μέγα ποσόν. Ὑπελόγισα, Κύριοι, ὅλα τὰ ποσὰ, κατὰ τὰ ὁποῖα εἶναι ἐλλιπεῖς οἱ δῆμοι οὗτοι, καὶ εὗρον ὅτι εἶναι ἐλλιπεῖς ἐν γένει κατὰ 103,000 δραχμάς· ἄρα αὐτὰς θὰ κατέβαλλε τὸ Δημόσιον, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, ὡς εἶχε πρότερον, καὶ ταύτας θὰ τὰς κατέβαλλεν, ἐὰν δὲν ἐπεβάλλετο ἡ αὔξησις τῶν δημοτικῶν φόρων. Ἀλλ’ ἡ αὔξησις τῶν δημοτικῶν φόρων εἰς 97 δήμους θὰ φέρῃ βεβαίως τὸ ποσὸν τῶν 100,000 δραχμῶν, καὶ ἑπομένως τὸ Δημόσιον δὲν θὰ κατέβαλλεν οὔτε λεπτὸν ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ποῖον δὲ θὰ ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα, Κύριοι; τὸ ἀποτέλεσμα θὰ ἦτο, ὅτι ἤθελον λειτουργήσει τόσα σχολεῖα μόνον, ὅσα ἠδύνατο νὰ συντηρήσῃ ἡ εἰσφορὰ τῶν δήμων, ἡ ἀνερχομένη εἰς 1,700,000, ἢ 2,500,000, κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τῆς χρήσεως 1893. Ἀλλ’ ἕνεκα τῆς παρατηρήσεως, ἡ ὁποία ἐγένετο καὶ ἡ ὁποία ἀπέδειξε τὸ μέγα ἄτοπον, εἰς τὸ ὁποῖον ἔφερε τὸ νομοσχέδιον, οὕτω πως συντεταγμένον, ἐπῆλθεν ἡ διόρθωσις αὐτοῦ, καὶ ἀπηλείφθη ἡ διάταξις, ἡ περιορίζουσα τὴν συνδρομὴν τοῦ Δημοσίου μόνον ὡς πρὸς τὴν συμπλήρωσιν τῆς δαπάνης τοῦ ἑνὸς κοινοῦ σχολείου καὶ τοῦ ἑνὸς γραμματοδιδασκαλείου δι’ ἕκαστον δῆμον, ὁλόκληρον δὲ τὸ ποσὸν τῶν 950,000 δραχ. τὸ Δημόσιον ὑπόσχεται ἤδη νὰ τὸ χορηγήσῃ ὑπὲρ τῶν δήμων, πρὸς συνδρομὴν τῆς στοιχειώδους αὐτῶν ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ τοῦτο εἶναι μία ὑπόσχεσις, ὑπόσχεσις μάλιστα ἐξαρτωμένη ἀπὸ τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ, διότι οὐδεὶς περιορισμὸς τίθεται εἰς αὐτὸν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ. Ὅταν θέλῃ ὁ Ὑπουργὸς καὶ ὑπὲρ οιουδήποτε δήμου θέλῃ, θὰ ἐγκρίνῃ τὴν συνδρομήν. Καὶ ὅμως λέγουσιν οἱ Κύριοι, ὅτι φροντίζουσιν ὑπὲρ τῆς χειραφετήσεως τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ἐνῷ κατὰ τὴν διάταξιν ταύτην ὄχι μόνον ἡ ἐκπαίδευσις, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ὕπαρξις τῶν σχολείων θὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ! Πᾶς δῆμος εἰς τὸ ἑξῆς καὶ πᾶν χωρίον, ἵνα ἔχῃ σχολεῖον, πρέπει νὰ ἦναι δουλόφρον εἰς τὴν ἰσχύουσαν πολιτικήν, δὲν θὰ δύναται νὰ ἔχῃ ἐλεύθερον τὸ φρόνημα, ἀλλὰ θὰ ἕρπῃ πρὸ τῶν ἰσχυρῶν τῆς ἡμέρας, διότι ἄλλως δὲν δύναται νὰ ἔχῃ σχολεῖον. Φαντάσθητε, Κύριοι, ποίαν ἀνεξαρτησίαν ὑπόσχεται τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν! Ἀλλ’ ἂς ὑποθέσωμεν, κύριοι Βουλευταὶ, — πρᾶγμα ἀδύνατον, ἀλλ’ ἂς τὸ ὑποθέσωμεν πρὸς στιγμήν,— ὅτι ὁ Ὑπουργὸς, οἱοσδήποτε καὶ ἂν ἦναι, θὰ ἦναι δίκαιος, θὰ ἀδιαφορῇ περὶ τῆς πολιτικῆς, θὰ ἦναι ἀνένδοτος εἰς τὰς ἀπαιτήσεις τῶν Βουλευτῶν τῆς πλειοψηφίας, θὰ ἀποβλέπῃ μόνον εἰς τὸ συμφέρον τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ θὰ ἔχῃ ὑπογραμμὸν καὶ κανόνα τῆς ἐνεργείας αὑτοῦ τὴν δικαίαν κατανομὴν τῶν σχολείων ἀνὰ τὸ Κράτος· τί θὰ δύναται νὰ πράξῃ, Κύριοι, ὁ τοιοῦτος Ὑπουργός; Ἀπαιτοῦνται, ὡς εἶπον, διὰ τὴν ὅλην δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν 4,300,000 περίπου δραχμῶν, ἡ δημοτικὴ δ’ εἰσφορὰ ἀνέρχεται εἰς 1,700,000, ἄρα ὑπολείπεται ἓν ποσὸν ἐκ δραχ. 2,600,000, ἃς καταβάλλει τὸ Δημόσιον, ἀλλ’ ἤδη θὰ καταβάλλῃ μόνον 950,000· ποῖον θὰ ἦναι τὸ λογικὸν ἀποτέλεσμα; Τὸ λογικὸν ἀποτέλεσμα θὰ ἦναι, ὅτι τόσα σχολεῖα, ὅσα ἀναλογοῦσιν εἰς τὴν δαπάνην, τὴν ὁποίαν δὲν ἀναλαμβάνει πλέον τὸ Κράτος, θὰ παύσωσι λειτουργοῦντα. Ἡ δαπάνη δὲ, τὴν ὁποίαν δὲν ἀναλαμβάνει πλέον τὸ Κράτος, συνίσταται ἐξ 1,450,000 δραχ. Ἀνάλογα λοιπὸν σχολεῖα πρὸς τὴν δαπάνην ταύτην θὰ παύσωσι λειτουργοῦντα. Καὶ θὰ παύσωσι τόσα μόνον, Κύριοι, ἐὰν ὑποθέσωμεν ὅτι ἅπαν τὸ ποσὸν, τὸ προωρισμένον, διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν θὰ τὸ δαπανᾷ ὁ Ὑπουργός. Ἀλλ’ ἐὰν αἱ ἀνάγκαι τοῦ Κράτους τὸν ὑποχρεώσωσι νὰ μὴ τὸ δαπανήσῃ, — διότι τὸ Κράτος τὸ ἰδικόν μας δυστυχῶς εὑρίσκεται πάντοτε εἰς τοιαύτας ἀνάγκας,—ἐὰν τὸν ὑποχρεώσωσι νὰ μὴ τὸ δαπανήσῃ, τότε; θὰ ἔχωμεν ἐνώπιόν μας χάος! Καὶ βεβαίως, Κύριοι, ἀφοῦ πρόκειται νὰ παύσωσι λειτουργοῦντα πολλὰ σχολεῖα, βεβαίως κατὰ πρώτιστον λόγον θὰ παύσωσι νὰ λειτουργῶσι τὰ σχολεῖα τῶν χωρίων, διότι οἱ ὀρεινοὶ δῆμοι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἶναι οἱ ἄποροι δῆμοι.

§92Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Μοὶ ἐπιτρέπετε μίαν διακοπήν;

§93ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα.

§94Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Τὰ λεγόμενα παρ’ ὑμῶν δὲν μοὶ φαίνεται ὅτι εἶναι ἀκριβῆ, καὶ ἐπειδὴ δὲν εἶναι ἀκριβῆ, ἔχω καθῆκον νὰ σᾶς κάμω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Τὸ ἄρθρον 56 ῥητῶς λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν αἱ ὑπὸ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου ἀναγραφεῖσαι ἐν τῷ δημοτικῷ προϋπολογισμῷ πιστώσεις δὲν ἐπαρκῶσι πρὸς συντήρησιν πάντων τῶν ἐν τῷ δήμῳ ὑπαρχόντων δημοτικῶν σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων, προκαλεῖται ὑπὸ τοῦ νομάρχου ἡ ἀπόφασις τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου, κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἄρθροις 19, 20 καὶ 22 § αʹ τοῦ ᾼΘΝΓʹ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου τῆς 3 Ἀπριλίου 1891 διατασσόμενα...» Καθ’ ἃ τὸ ἄρθρον καθορίζει ῥητῶς καὶ σαφῶς, ἐν σχέσει πρὸς τὸ ἄρθρον 62, τὰς δαπάνας πάντων τῶν ὑπαρχόντων σχολείων οἱ δῆμοι καὶ τὸ Δημόσιον θὰ καταβάλλωσιν ἀνελλιπῶς· οὐδὲν σχολεῖον θὰ κλείσῃ. Ὥστε πρὸς τί αἱ παρατηρήσεις, πρὸς τί αἱ ἱερεμιάδες, πρὸς τί οἱ σχετλιασμοὶ οὗτοι, δὲν ἐννοῶ, ἀφοῦ πρόκειται νὰ διατηρηθῶσι πάντα τὰ ὑπάρχοντα δημοτικὰ σχολεῖα.

§95ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ. Σήμερον;

§96Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Βεβαίως, τῶν ὑπαρχόντων σήμερον σχολείων ἀσφαλίζει ὁ νόμος τὴν διατήρησιν. Λοιπὸν πρὸς τί νὰ ἐξαντλώμεθα εἰς παρατηρήσεις μὴ στηριζομένας ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ ἐπὶ ἀπατηλῶν εἱκασιῶν;

§97ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε Ὑπουργέ, ἡ παρατήρησίς σας θὰ ἦτο ὀρθή...

§98ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἐγὼ ἀνέγνωσα τὸ ἄρθρον.

§99ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Καὶ ἐγὼ σᾶς λέγω, ὅτι ἡ παρατήρησίς σας, ἡ στηριζομένη εἰς τὸ ἄρθρον ἐκεῖνο, θὰ ἦτο ὀρθή, ἐὰν εἴχετε εἰς τὴν διάθεσίν σας ὁλόκληρον τὸ ποσὸν, ὅπερ δαπανᾶται σήμερον πρὸς συντήρησιν πάντων τῶν σχολείων, ἀλλὰ σεῖς δὲν τὸ ἔχετε. Σεῖς, ἐκτὸς τῆς εἰσφορᾶς, τὴν ὁποίαν δύνανται νὰ καταβάλλωσιν οἱ δῆμοι, ἤτοι τῶν 1,700,000 δραχμῶν — διότι δὲν ἔχω τὴν ἰδέαν, ὅτι, ἐπειδὴ θὰ μεταβληθῇ τὸ σύστημα, θὰ γείνωσιν οἱ δῆμοι εὐπορώτεροι καὶ θὰ δύνανται νὰ πληρόνωσιν εἰς τὸ ἑξῆς περισσότερα ἀπὸ ὅσα ἠδύναντο μέχρι τοῦδε νὰ καταβάλλωσιν· οἱ δῆμοι ἐστίφθησαν κυριολεκτικῶς, ἵνα τοῖς ἀφαιρέσωμεν τὴν εἰσφοράν· ἐπειδὴ δὲ εἰς τὸ ἑξῆς δὲν θὰ πληρόνωσι διὰ τοῦ μέσου τῆς εἰσφορᾶς, ἀλλ’ ἀπ’ εὐθείας, ἕπεται ὅτι θὰ ἔχωσι μεγαλειτέρας δυνάμεις καὶ θὰ δύνανται νὰ πληρώσωσι πλειότερα; ὄχι βεβαίως — ἐκτὸς λοιπὸν τῆς εἰσφορᾶς αὐτῆς, δηλ. τῶν 1,700,000 δραχμῶν, ἔχετε καὶ τὰς 950,000 δραχμάς, τὰς ὁποίας προσφέρει τὸ Δημόσιον. Πῶς εἶναι δυνατὸν διὰ τούτων τῶν δύο κονδυλίων, ἅτινα εἶναι πολὺ ἐλάσσονα τῆς ὅλης δαπάνης, ἡ ὁποία βαρύνει ἤδη τὸ Κράτος διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, πῶς εἶναι δυνατὸν, λέγω, διὰ τούτων τῶν κονδυλίων, δι’ ἐλάσσονος δηλαδὴ ποσοῦ νὰ συντηρήσητε ὅλα τὰ σχολεῖα; Ἴσα– ἴσα τὸ ἄρθρον, ὅπερ ἀνεγνώσατε, εἶναι ὑπὲρ τῆς γνώμης τῆς ἰδικῆς μου, ὅτι θὰ κλείσουν πολλὰ σχολεῖα, θὰ ἴδητε δὲ, ὅταν προχωρήσω εἰς τὴν ὁμιλίαν μου, πόσον ἔχω δίκαιον, ἐπιμένων εἰς τοῦτο. Ἀφοῦ, Κύριοι,—ἐπανέρχομαι εἰς τὸ θέμα—ἀφοῦ πρόκειται νὰ κλείσωσι σχολεῖα, βεβαίως θὰ κλείσωσι τὰ σχολεῖα τῶν χωρίων, διότι οἱ ὀρεινοὶ δῆμοι, ἐπαναλαμβάνω, εἶναι οἱ ἀπορώτεροι, ἵνα μὴ μανθάνωμεν ἡμεῖς οἱ χωρικοὶ γράμματα, ὡς νὰ μὴ ἤμεθα ἡμεῖς πολῖται τοῦ αὐτοῦ Βασιλείου, ὡς νὰ μὴ πληρώνωμεν ἡμεῖς φόρους εἰς τὸ Βασίλειον τοῦτο, ὡς νὰ ἤμεθα παρίαι, ὡς νὰ ἤμεθα ἀπόκληροι ἡμεῖς τῆς στοργῆς τῆς Πολιτείας! Ἀλλ’ ἡμεῖς, Κύριοι, δὲν ἔχομεν τίποτε ἄλλο· ἡμεῖς δικαιοσύνην δὲν ἔχομεν, ἀναγκαζόμενοι νὰ βαδίζωμεν 20 ὥρας καὶ 30 πολλάκις, ἵνα φθάσωμεν εἰς τὴν θύραν τῆς δικαιοσύνης· ἡμεῖς ὁδοὺς δὲν ἔχομεν, συγκοινωνίαν δὲν ἔχομεν, ἡμεῖς μόνον ἓν γραμματοδιδασκαλεῖον ἔχομεν, καὶ θέλετε νὰ μᾶς τὸ κλείσητε καὶ αὐτό; Εἶμαι περίεργος νὰ ἴδω, πῶς ὁ κ. Ὑπουργὸς θὰ κατορθώσῃ νὰ πείσῃ τὴν Βουλήν, ὅτι μὲ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ἔχει εἰς τὴν διάθεσίν του, θὰ δυνηθῇ νὰ διατηρήσῃ ὅλα τὰ σχολεῖα ταῦτα. Ὑπὸ τοιαύτην ἔποψιν, Κύριοι, βεβαίως θὰ ἦτο προτιμότερον τὸ νομοσχέδιον, ἂν ἔμενεν ὡς εἶχε, διότι τουλάχιστον τότε οἱ δῆμοι θὰ ἦσαν ἀσφαλεῖς, ὅτι θὰ εἶχον ἓν κοινὸν σχολεῖον καὶ ἓν γραμματοδιδασκαλεῖον, ἐνῷ ἤδη ἀπειλοῦνται πολλοὶ δῆμοι νὰ μὴ ἔχωσιν οὐδὲν σχολεῖον· διότι, ἀφοῦ ἡ δαπάνη δὲν ἐξαρκεῖ, ἡ δὲ χορήγησις τῆς συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου ἐξήρτηται ἀπὸ τὴν διακριτικὴν γνώμην τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, βεβαίως θὰ ὑπάρξωσι πολλοὶ δῆμοι, οἱ ὁποῖοι, εἴτε ἕνεκα δυσμενείας, εἴτε ἕνεκεν ἄλλων λόγων, θὰ μείνωσιν ἄνευ συνδρομῆς. Ἐὰν ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου τούτου δὲν ἦτο οἰκονομικὸς, ἀλλ’ ἀπέβλεπε μόνον, ὡς λέγουσιν, εἰς τὸ συμφέρον τῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν δήμων, τί ἐμποδίζει νὰ ἀφήσωσιν ἄθικτον τὴν βάσιν, ἐπὶ τῆς ὁποίας στηρίζεται ἡ κατανομὴ τῶν σχολείων μας, καὶ νὰ λάβωσιν ὅλα τὰ ἄλλα μέτρα, ὅσα θεωροῦσι πρόσφορα πρὸς βελτίωσιν τῆς ἐκπαιδεύσεως; Ἀπέβλεψαν λοιπὸν εἰς σκοποὺς οἰκονομικούς, καὶ θέλουσι νὰ περιορίσωσι τὰς δαπάνας, τὰς ὁποίας ὑφίσταται ἤδη τὸ Δημόσιον, καὶ ἔπειτα μᾶς βεβαιοῦσιν, ὅτι οὐδὲν σχολεῖον θὰ κλείσῃ, ἀφοῦ αἱ δαπάναι θὰ περιορισθῶσι καὶ ἀφοῦ θὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν διακριτικὴν τοῦ Ὑπουργοῦ ἐξουσίαν ἡ χορήγησις τῆς συνδρομῆς! Δὲν ἀφίνουσιν ὅμως τὴν βάσιν ἄθικτον· καταστρέφουσιν αὐτὴν χάριν οἰκονομίας, ἀδιαφοροῦντες ἂν θὰ ἔχωμεν σχολεῖα, καὶ διότι βλέπουσι τὸ ναυάγιον, εἰς τὸ ὁποῖον θὰ μᾶς φέρῃ ἡ πρᾶξίς των αὕτη, θέλοντες νὰ ἐλαττώσωσι τὰ ἀποτελέσματα αὐτῆς, ἐπιβάλλουσιν αὔξησιν τῆς δημοτικῆς φορολογίας, ἵνα ὅσον τὸ δυνατὸν πλειότερα σχολεῖα λειτουργήσωσι δαπάναις τῶν δήμων. Ἀλλὰ λησμονοῦσιν, ὅτι ὁ λαὸς, ἐν οἵᾳ εὑρίσκεται οἰκονομικῇ καταστάσει, δὲν δύναται νὰ ὑποστῇ οὐδὲ λεπτοῦ αὔξησιν εἰς τὴν φορολογίαν τὴν ὑφισταμένην. Καὶ ἂν ὁ φόρος, ὁ ἐπιβληθησόμενος εἰς οἱονδήποτε δῆμον, ἀφορᾷ εἰς τὴν σταφίδα; θὰ πληρώνωμεν ἀκόμη δύο δραχμὰς τὴν χιλιάδα. Καὶ αὐτὸ εἶναι παράδοξον, Κύριοι· ἀφοῦ πάντες δὲν ἀρνοῦνται, ὅτι ὁ φόρος αὐτὸς εἶναι ἀπάνθρωπος, ἀφοῦ αὐτὸς ὁ ἴδιος ὁ Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἀναγνωρίζει τοῦτο, ἡ Κυβέρνησίς μας διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου τὸν αὐξάνει. Μέχρι τοῦδε ἐπληρώνομεν δημοτικὸν φόρον διὰ τὴν σταφίδα ἓξ δραχμάς τὴν χιλιάδα, ἤδη θὰ πληρώνωμεν ὀκτὼ δραχμάς. Καὶ ζητοῦσιν οἱ σταφιδικοὶ πληθυσμοὶ βοήθειαν ἀπὸ τὴν Κυβέρνησιν! Ἰδοὺ ἡ βοήθεια, ἡ ὁποία τοῖς δίδεται. Αὔξησις τῆς φορολογίας ἐπὶ τῆς σταφίδος. Καὶ ἂν ὁ φόρος ἀφορᾷ εἰς τὰ διαπύλια τέλη; θὰ αὐξηθῶσι καὶ ἐκεῖνα κατὰ 1%, καὶ ἐνῷ μέχρι τοῦδε ἐπληρώναμεν 1½–2½%, εἰς τὸ ἑξῆς θὰ πληρώνωμεν τὸ διπλοῦν. Καὶ ἐνῷ ἀνεμένομεν νὰ ἀπαλλαχθῶμεν ἀπὸ τὸν καταθλιπτικὸν καὶ ὀχληρὸν αὐτὸν φόρον, τὸν ἐμποδίζοντα καὶ τὴν συγκοινωνίαν ἀκόμη τῶν πολιτῶν, θὰ πληρώνωμεν ἤδη τοῦτον διπλοῦν, χάρις εἰς τὸ εὐεργετικὸν τοῦτο μέτρον τοῦ κ. Ὑπουργοῦ. Νομίζουσιν ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιβάλωσι νέους φόρους εἰς τὸν Ἑλληνικὸν λαόν! Εἶναι ἀπελπισία, Κύριοι, νὰ μὴ δυνάμεθα νὰ ἀπαλλαγῶμεν ἀπὸ αὐτὴν τὴν φορομανίαν! Δὲν θὰ δυνηθῶμεν νὰ πείσωμεν τοὺς ἰθύνοντας τὰς τύχας ἡμῶν, ὅτι ὁ λαὸς δὲν ἀντέχει πλέον; ὅτι, ὅπως κατήντησεν ἡ οἰκονομία αὐτοῦ, δὲν δύναται οὔτε εἰς τοὺς ὑπάρχοντας φόρους νὰ ἀνταποκριθῇ; Οὕτω, Κύριοι, πᾶς τις δύναται νὰ εὕρῃ μέσον οἰκονομίας εἰς τὰ δημόσια ἔξοδα, ἐπιῤῥίπτων αὐτὰ εἰς τοὺς δήμους καὶ ὑποχρεῶν αὐτοὺς νὰ ἐπιβάλωσι δημοτικοὺς φόρους. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπον δυνάμεθα νὰ ἁπλοποιήσωμεν τὰ πάντα. Ὑποθέσατε ὅτι ἐπιῤῥίπτομεν εἰς τοὺς δήμους τὰς δαπάνας τῆς ἀστυνομίας, καὶ διὰ νὰ ἐπαρκέσωσιν εἰς αὐτὴν, τοῖς ἐπιτάσσομεν νὰ ἐπιβάλωσι φόρους. Ἐπίσης ὑποθέσατε ὅτι ἐπιῤῥίπτομεν εἰς τοὺς δήμους τὰ ἔξοδα τῆς δικαιοσύνης, ἐπιτάσσοντες εἰς αὐτοὺς αὔξησιν τῶν δημοτικῶν φόρων, ὅπως ἐπαρκέσωσιν εἰς τὰς δαπάνας. Οὕτω πως βεβαίως δυνάμεθα νὰ ἀνακουφίσωμεν πολὺ τὸν προϋπολογισμὸν, χωρὶς νὰ ἐπιβάλωμεν δημοσίους φόρους· ἀλλ’ ἐννοεῖτε ποῦ θὰ φθάσωσι τότε τὰ διαπύλια; εἰς 30%, ὁ δὲ φόρος ἐπὶ τῆς σταφίδος ὁ δημοτικὸς θὰ ὑπερβῇ τὸν δημόσιον. Αὐτὸς ὅμως ὁ τρόπος τῆς ἐξοικονομήσεως τῶν δημοσίων ἐξόδων δὲν εἶναι παντάπασι λογικός. Ἀλλὰ δὲν περιορίζονται, κύριοι Βουλευταὶ, ἕως ἐδῶ τὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματα τοῦ νομοσχεδίου· καὶ ἄλλαι μεγαλείτεραι συμφοραὶ μέλλουσιν ἐξ αὐτοῦ νὰ ἐπέλθωσιν εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, ὡς θὰ σᾶς ἀποδείξω μετ’ ὀλίγον. Ἀλλ’ ἤδη πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὸν ἕτερον ἄριστον σκοπὸν τοῦ νομοσχεδίου, τὸν ἀφορῶντα εἰς τὴν χειραφέτησιν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ τῆς πολιτικῆς. Οὐδεὶς ὑπάρχει ὁ μὴ φρονῶν, ὅτι οἱ διδάσκαλοι πρέπει νὰ ἦναι ἀνεξάρτητοι ὄχι μόνον ἀπὸ τὴν πολιτικὴν, ἀλλ’ ἐὰν ἦτο δυνατὸν, καὶ ἀπὸ αὐτὰς τὰς περιπετείας τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου, διὰ νὰ ἦναι ἐλεύθεροι, νὰ ἀφοσιῶνται εἰς τὸ ἔργον αὑτῶν, τοῦ ὁποίου ἡ φύσις ἀπαιτεῖ ἐνδελεχῆ καὶ ἀδιάκοπον τὴν τοιαύτην ἀφοσίωσιν. Ὁ διδάσκαλος πρέπει βεβαίως, διὰ ν’ ἀφοσιωθῇ εἰς τὸ καθῆκόν του, διὰ νὰ ἐπιμεληθῇ τῆς πνευματικῆς ἀνατροφῆς τῶν μαθητῶν του, πρέπει νὰ ἦναι βέβαιος, ὅτι αὐτὸς θὰ συντελέσῃ αὐτὴν ἐξ ἀρχῆς μέχρι τέλους, καὶ τότε μόνον θὰ δύναται νὰ θεωρήσῃ ἑαυτὸν ὡς τὸν πνευματικὸν πατέρα τῶν μαθητῶν του, καὶ ὡς τοιοῦτος νὰ ἐπιμεληθῇ τῆς ἀναπτύξεως αὐτῶν. Τότε δὲ δύναται νὰ κρίνῃ τις περὶ τῆς ἀφοσιώσεως καὶ τῆς ἱκανότητος τοῦ τοιούτου διδασκάλου. Περιπλέον δὲ, ὅταν ὁ διδάσκαλος ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν πολιτικὴν, ἀναγκάζεται καὶ οὗτος νὰ ἀναμιγνύηται εἰς τὰς πολιτικὰς διαμάχας καὶ τὰς κομματικὰς ἔριδας, καὶ νὰ ἀποκτᾷ ἐχθροὺς, νὰ ἀποκτᾷ πάθη, τὰ ὁποῖα βεβαίως δὲν συμβιβάζονται πρὸς τὴν ἀποστολὴν αὐτοῦ. Εὐχῆς ἔργον λοιπὸν θὰ ἦτο, ἂν ἠδύνατο νὰ καταστῶσι μόνιμοι οἱ διδάσκαλοι καὶ νὰ ἦσαν ἐντελῶς ἀνεξάρτητοι. Τοῦτο δὲ νομίζω ὅτι ἠδύνατο νὰ γείνῃ εὐκόλως, ἐὰν διετάσσετο ἡ μονιμότης τῶν διδασκάλων καὶ τὸ ἀμετάθετον αὐτῶν, ἔστω καὶ ὑπὸ τοὺς περιορισμοὺς, τοὺς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἀναγραφομένους· ἄλλως ὅμως ἐσκέφθη ὁ συντάκτης τοῦ νομοσχεδίου, κατὰ τὸ ὁποῖον, διὰ νὰ ἦναι ἀνεξάρτητοι εἰς τὸ ἑξῆς οἱ δημοδιδάσκαλοι, θὰ προτείνωνται ἀπὸ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον καὶ θὰ διορίζωνται ὑπὸ τοῦ νομάρχου, δὲν θὰ παύωνται δὲ, οὔτε θὰ μετατίθενται, ἢ μόνον τῇ προτάσει τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου. Εἰς τὸ ἑξῆς λοιπὸν ὁ δημοδιδάσκαλος δὲν θὰ ἔχῃ τὴν ἀνάγκην τοῦ Ὑπουργοῦ, θὰ ἔχῃ ὅμως τὴν ἀνάγκην τῶν δημοτικῶν συμβούλων καὶ πάντων ὅσοι ἐπιδρῶσιν ἐπὶ τῶν δημοτικῶν συμβούλων, καὶ τοῦ δημάρχου καὶ τῶν τοπικῶν κομματαρχῶν, καὶ ἀντὶ νὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἑνὸς μόνου, τοῦ Ὑπουργοῦ, θὰ ἐξαρτᾶται ἀπὸ ὅλους αὐτούς. Ὅταν δὲ πληρωθῇ ὁ ἀριθμὸς ὁ ἀπαιτούμενος διὰ τὰ σχολεῖα τοῦ δήμου, θ’ ἀναγκασθῶσιν οἱ ἀπομένοντες δημοδιδάσκαλοι νὰ τραπῶσιν ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα ὅλην, καὶ νὰ ἐκλιπαρῶσι τὴν εὐμένειαν τῶν Ἑλλήνων δημοτικῶν συμβούλων! Φαντασθῆτε τὸν ἀγῶνα, ὅστις θὰ συναφθῇ μεταξὺ τῶν δυστυχῶν αὐτῶν πλασμάτων, καὶ τὰς περιπετείας, ἃς ἔχουσι νὰ διατρέξωσι! Διὰ νὰ ἐννοήσωμεν ὅμως καλῶς, Κύριοι, ποίου εἴδους εἶναι ἡ χειραφέτησις αὕτη καὶ ἡ ἄνεσις, ἡ ὁποία προσδίδεται εἰς τοὺς δημοδιδασκάλους διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου, πρέπει νὰ ἐξετάσωμεν τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν πληρωμὴν τῆς μισθοδοσίας αὐτῶν, ἥτις στενῶς σχετίζεται μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἀνεξαρτησίας καὶ τῆς ἀνέτου ἀφοσιώσεως αὐτῶν εἰς τὸ καθῆκόν των. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον, τὰ ἔξοδα τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καταβάλλονται ὑπὸ τῶν δήμων, πληρόνονται δὲ ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου δυνάμει ἐνταλμάτων τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς· διὰ τοῦτο τὰ Δημοτικὰ Συμβούλια ὑποχρεοῦνται ν’ ἀναγράφωσιν ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν δήμων πρώτην τὴν πίστωσιν τὴν σχετικὴν μὲ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν· τὴν πίστωσιν αὐτὴν θὰ τὴν κανονίζῃ ἡ Διοίκησις, καὶ ἐὰν μὲν δὲν ἦναι ἐπαρκής, προκαλεῖ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου, μεθ’ ὃ αὐξάνει τὴν πίστωσιν κατὰ τὸ ἐφικτὸν, περιορίζουσα ἄλλα ἔξοδα, ἄλλως προσκαλεῖ τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς, ἵνα προτείνωσιν αὔξησιν φόρων, ὅπως διὰ τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτῶν κατωρθωθῇ νὰ καταστῇ ἐπαρκὴς ἡ πίστωσις. Καὶ ἂν οὔτε καὶ τότε καταστῆ ἐπαρκὴς ἡ πίστωσις, τότε ἐπέρχεται ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου, ἐὰν δὲ οὔτε ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου ἀρκῇ διὰ τὴν συντήρησιν τῶν σχολείων, τότε ἐπέρχεται ἡ καταγγελία, δηλ. ἡ ἀναφορὰ περὶ καταργήσεως αὐτῶν. Ἀλλ’ ἕως οὗ γείνωσιν ὅλα ταῦτα, πῶς θὰ συντηρῶνται οἱ διδάσκαλοι; Ὑποθέσατε δῆμον ἔχοντα ἤδη πολλὰ σχολεῖα, τοῦ ὁποίου ὅμως οἱ πόροι δὲν ἀρκοῦσιν ἢ δι’ ἓν μόνον. Πότε θὰ φανῇ τοῦτο; ὅταν θὰ συνταχθῇ ὁ προϋπολογισμός του, ὅταν εὐδοκήσῃ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον, θὰ ἀναγραφῇ ἡ πίστωσις· ἀλλ’ ἡ πίστωσις αὕτη, ἡ μὴ ἀρκοῦσα, θὰ τεθῇ ὑπὸ τὴν βάσανον τοῦ νομάρχου, ὅστις θὰ προκαλέσῃ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου· ὥστε θ’ ἀναμείνωμεν τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ, καὶ γνωρίζομεν ὅτι ἅπαξ τοῦ ἔτους συνέρχονται τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια· μετὰ τὴν ἀπόφασιν δὲ ταύτην θὰ ἐπιληφθῇ ὁ νομάρχης τῆς ἐλέγξεως τοῦ προϋπολογισμοῦ, εἴτε διὰ νὰ αὐξήσῃ τὴν ἀναγεγραμμένην πίστωσιν, εἴτε διὰ νὰ προκαλέσῃ τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς νὰ προτείνωσι τὴν αὔξησιν τῶν φόρων. Πάλιν λοιπὸν, καὶ μεθ’ ὅλην αὐτὴν τὴν διαδικασίαν, θὰ ἐπανέλθῃ ἡ ὑπόθεσις εἰς τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον, τὸ ψήφισμα δ’ αὐτοῦ θὰ ἀναμείνῃ τὴν ἔγκρισιν τῆς διοικητικῆς ἀρχῆς. Ἀλλὰ θὰ ἀναμένωσι καὶ οἱ διδάσκαλοι, ἕως οὗ περατωθῶσιν ὅλαι αὐταὶ αἱ ἐργασίαι, καὶ θ’ ἀναμένωσιν ἀκόμη, ἕως οὗ οἱ νέοι φόροι δώσωσι τὰ ἀποτελέσματα αὐτῶν, δηλ. θὰ ἀναμένωσιν ἓν μὲν ἔτος τοὐλάχιστον, ἕως οὗ περατωθῶσιν αἱ μνησθεῖσαι τῶν διαφόρων ἀρχῶν ἐργασίαι, καὶ ἓν ἄλλο ἀκόμη ἔτος, ἕως οὗ οἱ νέοι φόροι δώσωσι τὰ ἀποτελέσματά των. Ἐὰν δὲ οὔτε οἱ νέοι φόροι δὲν καταστήσωσι τὸν δῆμον ἐπαρκῆ, τότε θὰ ἐπέλθῃ ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου. Ἀλλ’ ἡ συνδρομὴ αὕτη ἢ δὲν θὰ παρασχεθῇ ποσῶς, ἢ θὰ ἦναι ἀνεπαρκής, ὥστε οἱ τῶν λοιπῶν σχολείων τοῦ δήμου διδάσκαλοι ἀδίκως καὶ ματαίως ἀνέμενον, διότι οὐδὲν θὰ ἔχωσι νὰ λάβωσι διὰ τὴν προσφερθεῖσαν ὑπηρεσίαν των, καὶ μάλιστα οὔτε ἀγωγὴν θὰ ἔχωσι, διότι ὁ νόμος τοῖς στερεῖ τὸ δικαίωμα τοῦτο. Σᾶς ἐρωτῶ, Κύριοι, εἶναι δυνατὸν ὑπὸ τοιούτους ὅρους νὰ ὑπάρξῃ διδάσκαλος, δεχόμενος νὰ ὑπηρετήσῃ; Δὲν γνωρίζω, Κύριοι, πῶς ὑμεῖς κρίνετε ἐπ’ αὐτῶν τῶν ζητημάτων, ἀλλ’ ἐγὼ ὑποθέτω, ὅτι ἡ ἀλήθεια τῶν λόγων μου ἐπισφραγίζεται ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ νομοσχεδίου, ἐπισφραγίζεται ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 62. Διὰ νὰ ἴδητε, ὅτι ταῦτα οὕτως ἔχουσιν, ἀναγνώσατε τὸ ἄρθρον 62, καθ’ ὃ «ἐὰν ἡ ἀνεπάρκεια τοῦ δήμου δὲν συμπληροῦται οὔτε διὰ τῆς αὐξήσεως τῶν δημοτικῶν φόρων, οὔτε διὰ τῆς συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου, ὑπάρχωσι δὲ καὶ ἄλλα σχολεῖα ἐν τῷ δήμῳ, τότε τὸ Ὑπουργεῖον διατάσσει τὴν κατάργησιν αὐτῶν.» Ἤτοι, ἀφοῦ γείνῃ ὅλη αὐτὴ ἡ μακρὰ διαδικασία, ἥτις ἀπαιτεῖ τοὐλάχιστον διετὲς χρονικὸν διάστημα, θὰ εἴπωμεν εἰς τοὺς δημοδιδασκάλους: «πηγαίνετε τώρα ’στὰ σπήτια σας, διότι κλείονται τὰ σχολεῖα τοῦ δήμου». Θὰ εἴπῃ ἴσως ὁ κ. Ὑπουργὸς, ὅτι ὅλας αὐτὰς τὰς ἐλλείψεις θὰ τὰς καλύψῃ ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου. Σᾶς ἀπέδειξα, Κύριοι, ὅτι ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου δὲν ἀρκεῖ, μὲ ὅλην τὴν καλὴν θέλησιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἵνα καλύψῃ τὰς ἐλλείψεις ταύτας· ἀλλ’ ἐκτὸς τούτου ἡ μικρὰ αὕτη συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τοῦ κυρίου Ὑπουργοῦ. Καὶ ἂν λοιπὸν δοθῇ, ὑπὲρ τίνος δήμου θὰ δοθῇ, ἢ ὑπὲρ τίνος σχολείου ἢ γραμματοδιδασκαλείου, ἐκ τῶν ἐν τῷ δήμῳ λειτουργούντων; Ποῖος λοιπὸν δημοδιδάσκαλος θὰ ἦναι ἀσφαλὴς, ὅτι θὰ πληρωθῇ διὰ τὴν προσενεχθεῖσαν παρ’ αὐτοῦ ὑπηρεσίαν; Οἱ δημοδιδάσκαλοι, Κύριοι, δὲν δύνανται νὰ γνωρίζωσι τὴν οἰκονομικὴν εὐεξίαν τῶν δήμων. Ἀλλὰ καὶ ἂν τὴν γνωρίζωσιν, αὕτη πολλάκις ἐξαρτᾶται ἐξ ὅλως ἀπροόπτων περιστατικῶν. Ὑποθέσωμεν ὅτι αἱ πρόσοδοι τοῦ δήμου στηρίζονται ἐπὶ τοῦ ἐλαίου, ἐπὶ τοῦ οἴνου, ἐπὶ τῆς σταφίδος, καὶ ὅτι ἐπέρχεται θεομηνία, ἢ νόσος καταστρεπτικὴ, καὶ καταστρέφει τὰ προϊόντα ταῦτα καὶ ἑπομένως δὲν δύνανται αἱ πρόσοδοι αὗται νὰ πραγματοποιηθῶσι. Μὲ τί θὰ πληρωθῶσι τότε οἱ δημοδιδάσκαλοι; Διὰ τούτων ἀποδεικνύεται, κ. Βουλευταὶ, ὅτι εἰς οὐδεμίαν περίστασιν εἶναι ἀσφαλὴς ὁ δημοδιδάσκαλος, καὶ τοῦτο ἐπικυροῦσιν αἱ περὶ πληρωμῆς διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου, διότι κατ’ αὐτὰς ὁ ταμίας τότε καὶ μόνον ἐξοφλεῖ τὰ ἐντάλματα τῆς πληρωμῆς τῶν δημοδιδασκάλων, ὅταν ὑπάρχωσιν ἐν τῷ ταμείῳ χρήματα τοῦ δήμου, ἢ πρόκειται νὰ εἰσπραχθῶσι τοιαῦτα. Τοῦτο σημαίνει, ὅτι καὶ εἰς ἐκείνους τοὺς δήμους, ἐν οἷς ἡ μακρὰ διαδικασία ἐπερατώθη, καὶ ὡρίσθη ποῖα σχολεῖα τοῦ δήμου δύνανται νὰ λειτουργήσωσι, καὶ εἰς ἐκείνους ἀκόμη οἱ διδάσκαλοι δυνατὸν νὰ μὴ πληρωθῶσιν, ἐὰν τὰ προϋπολογιζόμενα ἔσοδα δὲν πραγματοποιηθῶσιν. Ἰδοὺ δὲ εἰς ποίας περιπετείας διὰ τῶν περὶ πληρωμῆς διατάξεων περιάγεται ὁ δυστυχὴς δημοδιδάσκαλος. Εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ἀναμένῃ ἐπὶ 10 ἡμέρας τὸν δήμαρχον, ἵνα ἐκδώσῃ τὸ ἔνταλμα τῆς πληρωμῆς, διότι ἔχει τοιαύτην προθεσμίαν ἐκ τοῦ νομοσχεδίου ὁ δήμαρχος. Μετὰ τοῦτο εἶναι ἠναγκασμένος νὰ μεταβῇ εἰς τὴν ἕδραν τοῦ ταμείου, καὶ νὰ ἀναμένῃ ἐκεῖ ἄλλας 5 ἡμέρας, ἵνα πληρωθῇ, διότι ὁ ταμίας ἔχει τὴν προθεσμίαν αὐτὴν ἐκ τοῦ νομοσχεδίου, καὶ μάλιστα τὴν ἔχει ἀπὸ τῆς πρώτης αἰτήσεως, ὡς ἐὰν προῃσθάνετο ὁ συντάκτης τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ, ὅτι πολλὰς αἰτήσεις θὰ ὑποβάλλῃ περὶ τούτου ὁ δημοδιδάσκαλος, δὲν γνωρίζω ὅμως, πῶς θὰ ἀποδειχθῇ ἡ πρώτη αἴτησις, ἀπὸ τῆς ὁποίας θὰ τρέχῃ ἡ προθεσμία. Ἀλλ’ ἔστω· ἐὰν ὁ ταμίας ἔχῃ χρήματα τοῦ δήμου, θὰ πληρώσῃ, ἄλλως, κατὰ τὸ νομοσχέδιον, θὰ ἀποταθῇ εἰς τὸν δημοτικὸν εἰσπράκτορα· Θὰ περιμένῃ λοιπὸν ὁ δημοδιδάσκαλος τὴν ἀπάντησιν τοῦ δημοτικοῦ εἰσπράκτορος, καὶ ἐὰν οὗτος ἀποστείλῃ χρήματα, θὰ πληρώσῃ ὁ ταμίας, ἄλλως εἶναι ὑποχρεωμένος καὶ οὗτος νὰ παρατηρήσῃ τοὺς καταλόγους του, ἵνα ἴδῃ, ἂν ὑπάρχωσιν εἰσπρακτέα τοῦ δήμου, καὶ τότε προπληρόνει· ἀλλ’ ἐὰν δὲν ὑπάρχωσι, στέλλει τὴν καταγγελίαν, δηλ. τὴν ἀναφορὰν περὶ καταργήσεως τοῦ σχολείου, πρὸς πλήρη ἱκανοποίησιν τοῦ ἀναμένοντος νὰ πληρωθῇ δημοδιδασκάλου!

§100ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε νὰ σᾶς ζητήσω μίαν διασάφησιν;

§101ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μάλιστα.

§102ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Μέχρι τοῦδε τί ἐγίνετο διὰ τὴν πληρωμὴν τῶν μισθῶν τῶν δημοδιδασκάλων;

§103ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἐπλήρονε τὸ Δημόσιον.

§104ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Τακτικῶς;

§105ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τακτικώτατα.

§106ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Εἰς τὴν ἰδιαιτέραν μου ἐπαρχίαν καὶ ἐπὶ τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως καθ’ ἡμέραν διεμαρτύροντο, καὶ κατὰ τὸ 1890 καὶ τὸ 1891 καὶ τὸ 1892.

§107ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Κύριε στρατηγέ, κατηργήθη ὁ νόμος ἐκεῖνος, ἕνεκα τοῦ ὁποίου ἐγίνοντο αὐτά.

§108ΒΑΛΤΙΝΟΣ. Καὶ τώρα, καὶ κατὰ 1893 καὶ 1894.

§109ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τότε ὁ ὑπάλληλος δὲν θὰ ἐκτελῇ τὸ καθῆκόν του.

§110ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τὸν τοιοῦτον δὲ δημοδιδάσκαλον, κ. Βουλευταί, ἀφοῦ τὸν ὑποχρεοῖ τὸ νομοσχέδιον, ὡς εἴδατε, νὰ περιμένῃ 10 ἡμέρας, ἵνα ἐκδοθῇ τὸ ἔνταλμά του, νὰ περιμένῃ τὸν ταμίαν ἐπὶ 5 ἡμέρας, ἵνα τὸν πληρώσῃ, νὰ περιμένῃ τὸν εἰσπράκτορα, ἵνα ἀποστείλῃ χρήματα, ἐὰν δὲν ἔχῃ ὁ ταμίας, νὰ περιμένῃ τὸν ταμίαν, ἵνα παρατηρήσῃ, ἐὰν ὑπάρχωσι εἰσπρακτέα τοῦ δήμου, καὶ ἐπὶ τέλους νὰ περιμένῃ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς καταγγελίας τοῦ ταμίου, ἥτις βεβαίως θ’ ἀποβῇ κατ’ αὐτοῦ, τὸν τοιοῦτον δημοδιδάσκαλον τὸν θέλει τὸ νομοσχέδιον νὰ παραμένῃ ἐνδελεχῶς καὶ ἀδιακόπως καθ’ ὅλας τὰς ἡμέρας καὶ καθ’ ὅλας τὰς ὥρας, τὰς κεκανονισμένας ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου, ἐν τῷ σχολείῳ, ἀφωσιωμένος εἰς τὸ καθῆκον αὑτοῦ, καὶ μάλιστα ἐπὶ ποιναῖς βαρείαις! Κρίνατε ἤδη, κ. Βουλευταί, ποία θὰ ἦναι ἡ χειραφέτησις καὶ ἡ ἀνεξαρτησία, ἡ διὰ τοῦ νομοσχεδίου τούτου προσδιδομένη εἰς τὸν δημοδιδάσκαλον. Κρίνατε ἂν τὸ νομοσχέδιον ἱκανοποιῇ τὰς προσδοκίας ἐκείνων, ὅσοι ἐγαλβανίσθησαν ἀπὸ τὰς ὡραίας ἐπαγγελίας περὶ χειραφετήσεως τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, αἵτινες ἀπετέλεσαν μέρος τοῦ πολιτικοῦ προγράμματος τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλὰ κρίνατε περιπλέον, πόσον ὀλέθρια ἔσονται τὰ ἀποτελέσματα τοῦ κατασκευάσματος τούτου κατὰ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως τῆς χώρας. Ταῦτα κατὰ τὴν κρίσιν μου, Κύριοι, θὰ ἦναι ὀλεθριώτερα, κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νομοσχεδίου τούτου, παρὰ μετὰ τὴν ὁριστικὴν λειτουργίαν αὐτοῦ· διότι, ἐὰν μετὰ τὴν ὁριστικὴν λειτουργίαν πρόκειται νὰ παύσωσι λειτουργοῦντα, καθὼς σᾶς ἀπέδειξα, τὰ ⅖ τῶν σχολείων, κατὰ τὴν ἀρχὴν τῆς ἐφαρμογῆς του θὰ παύσωσι λειτουργοῦντα τὰ πλεῖστα τῶν σχολείων τοῦ Κράτους· διότι δὲν θὰ εὑρεθῇ δημοδιδάσκαλος εἰς τοὺς πλείστους δήμους, δεχόμενος νὰ ὑπηρετήσῃ ὑπὸ τοιούτους ὅρους· θὰ τοὺς ἴδωμεν δὲ τοὺς δημοδιδασκάλους προτροπάδην φεύγοντας ἐκ τῶν σχολείων, ταῦτα δὲ κλειόμενα ἑρμητικῶς, ἵνα μὴ ἀνοίξωσι πλέον, ἐφ’ ὅσον ἐπικρατεῖ τὸ σύστημα τοῦτο, θὰ ἴδωμεν δὲ ἐγκαθιδρυομένας ἐν αὐτοῖς τὰς γλαῦκας, τὰ σύμβολα ταῦτα τῆς Παιδείας, τὰ ὁποῖα θὰ ἀπολαύσωσι τὴν ἄνεσιν, τὴν ὑποσχομένην ὑπὸ τοῦ νομοσχεδίου εἰς τοὺς δημοδιδασκάλους. Ἐνῷ δὲ, Κύριοι, τοιοῦτον εἶναι τὸ νομοσχέδιον, ἐνῷ τοιοῦτον εἶναι τὸ κατάντημα, εἰς τὸ ὁποῖον, κατὰ τὴν κρίσιν μου, ἐξωθεῖ τὰ τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως, αἴφνης, πρὸς εἰρωνείαν τῶν ἀναμενόντων ἐξ αὐτοῦ βελτίωσιν τῶν καθ’ ἡμᾶς, ἀναγράφεται ἐν αὐτῷ τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Τοῦτο, Κύριοι, ὡς εἶπον καὶ χθὲς, ὅτε συνεζητεῖτο τὸ σχετικὸν ἄρθρον, εἶναι τὸ ἄκρον ἄωτον τῆς τελειοποιήσεως τῶν ἀφορώντων τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, τοῦτο ἀποτελεῖ τὸ ἰδανικὸν παντὸς ἔθνους. Τί ἄλλο ἠδύνατο νὰ ἐπιθυμήσῃ τις διὰ τὸ ἔθνος του, παρὰ νὰ ἦναι πάντες οἱ πολῖται αὐτοῦ ἐγγράμματοι, καὶ δὴ νὰ γνωρίζωσιν ὅσα γράμματα ὑπόσχεται ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις; Ἰδοὺ ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἐκπληροῖ τὸ ἰδανικόν της τοῦτο. Δὲν συμφωνῶ μετ’ ἐκείνων, οἱ ὁποῖοι ἰσχυρίσθησαν, ὅτι δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἐπιβληθῇ ὑποχρεωτικῶς ἡ ἐκπαίδευσις εἰς τὴν Ἑλλάδα, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι οἱ ἑλληνικοὶ πληθυσμοὶ ῥέπουσι πρὸς τὰ γράμματα, ἔχοντες ἔρωτα πρὸς αὐτὰ, καὶ ὅτι ἄνευ διατάξεως ὑποχρεούσης αὐτούς, ἐξ ἀγάπης πρὸς τὴν παιδείαν, φοιτῶσιν εἰς τὰ σχολεῖα· δὲν συμφωνῶ, διότι γνωρίζω μέρη τοῦ Ἑλληνικοῦ Βασιλείου, ἰδίως τὰ κατοικούμενα ὑπὸ Ἀλβανῶν, τὰ ὁποῖα οὐδένα ἔρωτα ἔχουσι πρὸς τὴν παιδείαν, γνωρίζω δῆμον τοῦ νομοῦ Ἀχαϊοήλιδος, κατοικούμενον ὡς ἐπὶ πλεῖστον ὑπὸ Ἀλβανῶν, εἰς τὸν ὁποῖον τὰ 9/10 τῶν χωρίων, πλὴν τῆς πρωτευούσης, κατοικοῦνται ὑπὸ ἀνθρώπων ἐντελῶς ἀγραμμάτων, καὶ δὲν εὑρίσκει τις ἐκεῖ οὐδὲ ἕνα ἐγγράμματον, δὲν εὑρίσκονται ἄνθρωποι ἱκανοί, ὅπως γείνωσιν ἱερεῖς, καὶ δανείζωνται ἱερεῖς ἐκ τῶν περιχώρων καὶ γίνεται τῳόντι μία ἐπιδρομὴ ἱερατικὴ εἰς τὸν δῆμον ἐκεῖνον, ὁ ὁποῖος ἔχει 25 χωρία! Ὡς δικηγόρος δὲ, Κύριοι, ὑπερασπιζόμενος ἰδίως ποινικὰς ὑποθέσεις, παρετήρησα ὅτι τὰ 99%, χωρὶς νὰ ὑποθέσητε ὑπερβολὴν, ἐκ τῶν κατηγορουμένων ἐπὶ ζωοκλοπῇ εἶναι τοιοῦτοι, ἐντελῶς ἀγράμματοι ἄνθρωποι. Εἶναι λοιπὸν ἀναγκαία ἡ ἐπιβολὴ τῆς ὑποχρεώσεως τῆς εἰς τὰ σχολεῖα φοιτήσεως· διότι, ἐὰν διὰ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως δύνανται νὰ ἀνορθωθῶσι τὰ ἤθη, βεβαίως ὅταν ἀναγκάσωμεν τοὺς τοιούτους, περὶ ὧν ὡμίλησα, νὰ φοιτῶσιν εἰς τὰ σχολεῖα, νὰ φωτισθῶσι, νὰ παιδευθῶσι, θὰ παύσωσι ῥέποντες εἰς τὰ ἐγκλήματα. Ἀλλὰ πῶς δύναται νὰ ἐπιβληθῇ ὑποχρεωτικῶς ἡ ἐκπαίδευσις; Ἵνα ἐπιβληθῇ ὑποχρεωτικῶς ἡ ἐκπαίδευσις, ἀπαιτοῦντα δύο τινά, καθὼς εἶπον χθές. Ἀπαιτεῖται πρῶτον νὰ ἔχωμεν σχολεῖα πανταχοῦ τοῦ Κράτους, καὶ δεύτερον νὰ νομοθετηθῇ ἐγγύησις τῆς ἐκτελέσεως τῆς ὑποχρεώσεως ταύτης, δηλ. νὰ νομοθετηθῶσι ποιναί. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον περὶ οὐδενὸς τούτων προβλέπει. Καθὼς σᾶς ἀπέδειξα, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχωμεν σχολεῖα πανταχοῦ τοῦ Κράτους. Εἶδον ὅτι διωρθώθη τὸ ἄρθρον. Φαίνεται ὅτι ἐγένετο τοιαύτη παρατήρησις κατὰ τὴν αʹ ἢ τὴν βʹ ἀνάγνωσιν, διότι τὸ ἄρθρον ἦτο γενικὸν καὶ ἐπέβαλλε τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς ἐκπαιδεύσεως εἰς πάντας τοὺς κατοίκους τοῦ Βασιλείου, ἀδιαφόρως ἂν εἶχον ἢ δὲν εἶχον σχολεῖα. Διωρθώθη ἤδη, καὶ περιωρίσθη τὸ ὑποχρεωτικὸν αὐτῆς μόνον ἐκεῖ, ὅπου ὑπάρχουσι σχολεῖα. Ἐγὼ εἶπον καὶ χθὲς, ὅτι δὲν εἶναι ἐπιτετραμμένον νὰ ἐπιβάλλωμεν ὑποχρεώσεις εἰς ἓν μέρος τῶν κατοίκων τοῦ Κράτους, ἀπαλλάττοντες τοὺς λοιποὺς, διότι οἱ νόμοι πρέπει νὰ ἦναι γενικοί. Ἀλλὰ καὶ ἂν παραδεχθῶμεν τοῦτο, δὲν ἀρκεῖ μόνον νὰ ἔχωμεν σχολεῖα, ἀπαιτεῖται νὰ ἐπιβληθῶσι καὶ ποιναὶ κατὰ τῶν παραβαινόντων τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην. Οὐδεμίαν τοιαύτην ποινὴν τὸ νομοσχέδιον τοῦτο ἐπιβάλλει. Ἤκουσα χθὲς τοῦ κ. Ὑπουργοῦ λέγοντος, ὅτι «ἡμεῖς εὐχὴν ὑποβάλλομεν.» Ἀλλὰ δὲν πρόκειται, Κύριοι, περὶ εὐχῆς, οὐδὲ εἶναι δυνατὸν νὰ διατυπῶνται εὐχαὶ ἐν νομοσχεδίῳ. Ἡ Βουλὴ νομοθετοῦσα δὲν εὔχεται, ἡ Βουλὴ νομοθετοῦσα ἐπιτάσσει καὶ πρέπει νὰ λάβῃ ὅλα τὰ μέτρα, ὥστε αἱ ἐπιταγαὶ αὐτῆς νὰ ὦσι σεβασταὶ καὶ νὰ ἐκτελῶνται. Πρώτην φορὰν ἀκούω, ὅτι δύνανται νὰ διατυπῶνται εὐχαὶ ὑπὸ τῆς νομοθετικῆς ἐξουσίας. Εὔχονται τὰ ἐπαρχιακὰ συμβούλια, εὔχονται τὰ δημοτικὰ συμβούλια, εὔχονται οἱ σύλλογοι, ἀλλ’ ἡ νομοθετικὴ ἐξουσία δὲν εὔχεται ποτέ. Ἤκουσα τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ἀναπτύσσοντος καὶ ἄλλην θεωρίαν, ὅτι αἱ ἐλλείψεις τοῦ νομοσχεδίου δὲν πρέπει νὰ μᾶς προξενήσωσιν ἐντύπωσιν. Ὅπως εἶχε τὸ νομοσχέδιον συνταχθῆ, ἐνθυμεῖσθε, καθ’ ὃ ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου περιωρίζετο εἰς ἓν μόνον σχολεῖον, ἐφέρομεν περὶ τούτου τὴν παρατήρησιν, καὶ μᾶς ἔλεγε: «δὲν πειράζει· ὅταν ἐφαρμοσθῇ, θὰ δοκιμάσωμεν καὶ ἐὰν κλείσωσι τὰ σχολεῖα, ἐδῶ εἴμεθα καὶ τὸ διορθώνομεν». Ἀλλὰ δὲν πρόκειται νὰ δοκιμάσωμεν, δὲν πρόκειται δοκιμαστικῶς νὰ προβαίνωμεν. Τοῦτο, Κύριοι, εἶναι εἷς λόγος ἀκόμη, ὅστις ἀποδεικνύει, ὅτι τὸ νομοσχέδιον πρέπει νὰ καταψηφισθῇ, διότι οὐδὲ ὁ συντάξας αὐτὸ ἔχει πεποίθησιν περὶ τῶν ἀποτελεσμάτων αὐτοῦ. Σᾶς λέγει: «ἂς τὸ δοκιμάσωμεν, ἂς ἴδωμεν, ἐὰν θὰ λειτουργήσῃ καλῶς». Ἀλλ’ ἀφοῦ ἔχομεν, Κύριοι, σύστημα τέλειον, σύστημα, τὸ ὁποῖον ὁμολογουμένως λειτουργεῖ καλῶς, σύστημα, κατὰ τὸ ὁποῖον ὅλα τὰ μέρη τοῦ Κράτους ἔχουσι σχολεῖα, σύστημα, κατὰ τοῦ ὁποίου οὐδεὶς δύναται νὰ παραπονεθῇ, εἶναι λογικὸν νὰ λέγωμεν, ὅτι πρέπει νὰ καταργήσωμεν τὸ σύστημα τοῦτο καὶ νὰ φέρωμεν ἓν ἄλλο, διὰ νὰ τὸ δοκιμάσωμεν; Νομοσχέδια, Κύριοι, διὰ τῶν ὁποίων διατυποῦνται εὐχαὶ, διὰ τῶν ὁποίων πρόκειται νὰ γείνῃ δοκιμασία ἑνὸς οἱουδήποτε μέτρου, δὲν ἔπρεπε νὰ φέρωνται ποσῶς ἐνώπιον τῆς Βουλῆς. Τί θὰ εἴπῃ, Κύριοι, «εὐχόμεθα ἵνα ἡ ἐκπαίδευσις ὑποχρεωτικῶς ἐπιβληθῇ εἰς τοὺς κατοίκους τοῦ Βασιλείου;» ποίαν σημασίαν δύναται νὰ ἔχῃ ὁ τοιοῦτος λόγος τοῦ κ. Ὑπουργοῦ; Καὶ βεβαίως εὐχὴ εἶναι, ἀφοῦ δὲν λαμβάνεται πρόνοια περὶ τῆς ἐπιβολῆς τῆς διατάξεως ταύτης, καὶ διὰ τοῦτο ἠναγκάσθην χθὲς νὰ τῷ παρατηρήσω, ὅτι προτιμότερον εἶναι τότε νὰ ἀπαλειφθῇ ἐντελῶς ἡ διάταξις, διότι ἡμεῖς δὲν πρόκειται νὰ εὐχηθῶμεν, ἡμεῖς πρόκειται νὰ νομοθετήσωμεν, νὰ ἐπιτάξωμεν. Ἀλλ’ ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, ὅτι οὐδὲ τὸ ἓν οὐδὲ τὸ ἄλλο τῶν ἀπαιτουμένων, ἵνα λειτουργήσῃ τὸ ὑποχρεωτικὸν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ἀπαντῶνται ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ. Μᾶς ἔμειναν λοιπὸν αἱ λαμπραὶ ἐπαγγελίαι τοῦ Πρωθυπουργοῦ, ὁ δὲ θησαυρὸς ἀπεδείχθη ὅτι εἶναι ἄνθρακες· καὶ κρίμα εἰς τὸν ἐνθουσιασμὸν, ὃν ἐγέννησαν εἰς τὸ Πανελλήνιον αἱ ὡραῖαι αὗται ἐπαγγελίαι. Μοὶ ἐφάνη δὲ παράδοξος—καὶ ἔκαμα καὶ χθὲς λόγον περὶ τούτου—μοὶ ἐφάνη παράδοξος ἡ πρόνοια, τὴν ὁποίαν λαμβάνει τὸ νομοσχέδιον περὶ τῆς ἐκτελέσεως τῆς διατάξεως ταύτης. Ἀναθέτει εἰς τὸν ἐπιθεωρητὴν, ἵνα οὗτος συντάσσῃ ἔκθεσιν, εἰς τὴν ὁποίαν νὰ ἀναφέρῃ διὰ ποίαν αἰτίαν τὰ τέκνα τῶν κατοίκων δὲν φοιτῶσιν εἰς τὸ σχολεῖον, τὴν ἔκθεσιν δὲ θὰ ὑποβάλῃ εἰς τὸ Συμβούλιον τὸ Ἐποπτικόν, καὶ τοῦτο θὰ σκέπτηται περὶ τῆς λήψεως τῶν καταλλήλων μέτρων, ὅπως κατορθωθῇ ἡ φοίτησις τῶν παίδων εἰς τὸ σχολεῖον. Ἂς ἀκούσωσιν ἤδη οἱ κάτοικοι τῆς Θαλπούσης, ἂν θὰ ἔχωσι σχολεῖον, ὅτι, ἂν δὲν συμμορφωθῶσι μὲ τὴν διάταξιν αὐτὴν καὶ ἂν δὲν φοιτῶσιν εἰς τὸ σχολεῖον τακτικῶς, ὁ ἐπιθεωρητὴς δὲν θέλει συζητήσει μὲ αὐτοὺς, ἀλλὰ θὰ κάμῃ ἔκθεσιν καὶ θὰ τὴν ὑποβάλῃ εἰς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, διὰ νὰ μάθῃ γνῶσιν τοὺς κατοίκους τῆς Θαλπούσης,—διότι τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον θὰ λάβῃ τὰ μέτρα του. Νομίζω, Κύριοι, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἐπιμείνω πλέον ἀσχολούμενος μὲ τὸ νομοσχέδιον αὐτό· νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ θίξω καμμίαν ἄλλην αὐτοῦ διάταξιν, νομίζω ὅτι εἶναι ἀρκετὰ αὐτὰ, τὰ ὁποῖα εἶπον, διὰ νὰ καταῤῥίψωσι τὸ νομοσχέδιον τοῦτο εἰς τὴν συνείδησιν παντός. Δὲν ἐπιχειρῶ ποσῶς νὰ ἀσχοληθῶ περὶ τῆς διασκευῆς αὐτοῦ καὶ τῆς συναρμογῆς αὐτοῦ ὡς μέτρου νομοθετικοῦ. Εἴδετε ἡ συζήτησις εἰς τὰ καθέκαστα αὐτοῦ τί ἀπέδειξεν; Ἀπέδειξεν ἀμοιρίαν πάσης συνοχῆς, ἀπέδειξεν ὅτι, ὁποῖον εἶναι, ἔπρεπε νὰ ἔχῃ ὁ συντάκτης αὐτοῦ μεγάλην τόλμην, διὰ νὰ τὸ ὑποβάλῃ ὑπὸ τὴν βάσανον τῆς Βουλῆς. Δὲν ἐπιχειρῶ, Κύριοι, νὰ ὁμιλήσω οὔτε περὶ τῶν διατάξεων, αἱ ὁποῖαι ἀναφέρονται εἰς τὴν κατασκευὴν καὶ μετασκευὴν τῶν διδακτηρίων πρῶτον, διότι τοῦτο δὲν τὸ θεωρῶ σχετιζόμενον μετὰ τῆς ἀρχῆς, καὶ δεύτερον διὰ νὰ μὴ μακρηγορήσω. Ἀλλὰ μοὶ ἔκαμεν ἐντύπωσιν τὸ ἑξῆς, ὅτι ὑπὲρ τῶν διδακτηρίων αὐτῶν προορίζεται ἓν μέρος τῶν τελῶν τῶν ἐκπαιδευτικῶν, τὰ ὁποῖα περιορίζονται ὑπὸ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Ἀλλὰ καθὼς ἐγὼ κρίνω—καὶ νομίζω ὅτι μετέδωκα τὴν κρίσιν μου καὶ εἰς ὑμᾶς,—σχολεῖα θὰ ἔχωσι μόνον οἱ εὔποροι δῆμοι. Ἐκεῖ λοιπὸν, εἰς τοὺς εὐπόρους δήμους, θὰ ἀνεγερθῶσι καὶ τὰ διδακτήρια, διότι εἰς ἐκείνους τοὺς δήμους, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ ἔχωσι σχολεῖα, δὲν πιστεύω νὰ σκεφθῇ κανεὶς νὰ ἀνεγείρῃ διδακτήρια. Πρὸς ἀμοιβὴν λοιπὸν τῆς εὐπορίας των, θὰ τοῖς κατασκευάσωμεν καὶ διδακτήρια, καὶ δὴ θὰ τὰ κατασκευάσωμεν διὰ τῶν τελῶν τῶν ἐκπαιδευτικῶν. Μὰ διατὶ θὰ πληρώνωμεν ἡμεῖς ἐκπαιδευτικὰ τέλη ὑπὲρ τῶν δήμων τῶν εὐπόρων; Διὰ τοῦτο δὲν ἐννοῶ, διατὶ δὲν καταργοῦνται ὁλοσχερῶς τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη, ἀφοῦ πρόκειται νὰ χρησιμεύσωσι πρὸς ἀμοιβὴν τῶν εὐπόρων δήμων, ἀπορῶ δ’ ἔτι μᾶλλον, διότι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς εἶχε κηρυχθῆ, ἐν ὅσῳ ἦτο ἐκτὸς τῆς ἀρχῆς, κατὰ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, εἶχε κηρυχθῆ σφοδρὸς πολέμιος αὐτῶν, ἀλλ’ ὅταν ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἀρχὴν, τὰ ἐθεώρησε νόμιμα καὶ τὰ περιορίζει μόνον. Ποῦ δὲ τὰ περιορίζει; τὰ καταργεῖ εἰς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα. Ἡμεῖς οἱ ὀρεινοὶ, Κύριοι, οἱ ὁποῖοι πρόκειται νὰ μὴ ἔχωμεν οὔτε ἀλληλοδιδακτικὰ σχολεῖα, νομίζω ὅτι δὲν θὰ ἔχωμεν οὔτε Ἑλληνικά· διότι, ἂν οἱ μαθηταὶ δὲν προπαρασκευασθῶσιν ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ φοιτήσωσιν εἰς τὰ Ἑλληνικά. Ὥστε δὲν μᾶς ὠφελεῖ ἡμᾶς τίποτε ὁ περιορισμὸς οὗτος, δηλαδὴ ἡ κατάργησις τῶν τελῶν ὡς πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ σχολεῖα· ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ διατὶ νὰ διατηρηθῇ τὸ πλεῖστον τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν ἀφοῦ ταῦτα θὰ χρησιμεύσωσι πρὸς ἀνέγερσιν σχολείων τῶν εὐπόρων δήμων. Μόνον, Κύριοι, ὑπὸ ἔποψιν οἰκονομικὴν εὑρίσκω τὸ νομοσχέδιον ἐπιτυχές· διότι, καθὼς ἔλαβον τὴν τιμὴν νὰ ἀναπτύξω εἰς ὑμᾶς, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο πραγματοποιεῖ μεγάλην οἰκονομίαν, καθόσον οἰκονομεῖ 1,450,000 δραχμὰς, ἄν μείνῃ ὅπως ἔχει ἤδη, περισσοτέραν δὲ, μεγαλειτέραν οἰκονομίαν θὰ ἐπραγματοποίει, ἄν ἔμενεν ὡς εἶχε πρότερον· καὶ ὑποθέτω, ὅτι πρὸς μόνον αὐτὸν τὸν ἐπιτυχῆ σκοπὸν διεσκευάσθη τὸ νομοσχέδιον καὶ ὑπεβλήθη εἰς τὴν Βουλήν. Εἶναι, Κύριοι, τῷ ὄντι μία μεγάλη οἰκονομία, καὶ δὲν δύναται κανεὶς νὰ ἀρνηθῇ, ὅτι προβαίνει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς μετὰ τόλμης εἰς τὴν πραγματοποίησιν τοῦ προγράμματός του, τὸ ὁποῖον ἐπὶ κεφαλῆς ἀνέγραψε τὰς μεγάλας οἰκονομίας. Ἰδοὺ ὅτι ἀπὸ ἓν μόνον κεφάλαιον, τὸ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, οἰκονομεῖ ἓν τόσῳ μέγα ποσόν. Ἀνέλαβε τὴν μεγάλην ψαλίδα τῶν οἰκονομιῶν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, καὶ μὲ μιὰ ψαλιδιὰ, ἰδοὺ ὅτι σφαγιάζει τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν! Τῷ ἔδωκε δὲ, φαίνεται, ἡ μεγάλη αὕτη οἰκονομία τὸ ἐνδόσιμον διὰ νὰ προβῇ καὶ εἰς ἄλλας οἰκονομίας, διότι, καθὼς εἶπεν, ᾠκονόμησεν ἓν ποσὸν 400,000 δραχμῶν— καὶ φαίνεται ἀπ’ ἐδῶ τὰς οἰκονομεῖ — χάριν τοῦ σιδηροδρόμου Μύλων–Καλαμῶν, καὶ ἄλλας ἑκατοστύας χιλιάδων δραχμῶν χάριν τῶν ἀρξαμένων μὲν, μήπω δὲ συντελεσθεισῶν δημοσίων ὁδῶν. Ἔῤῥιψα, Κύριοι, ἓν βλέμμα εἰς τὰς ὁδοὺς, περὶ ὧν πρόκειται, καὶ εἶδον, ὅτι ἀναφέρονται εἰς ὡρισμένας ἐπαρχίας, καὶ ἐνόησα τὸ ἐνδιαφέρον τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ. Νομίζει δὲ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅτι θὰ δυνηθῇ καὶ ἄλλας οἰκονομίας νὰ πραγματοποιήσῃ, διὰ νὰ ἐπουλώσῃ, ὡς ἔλεγε, τὰς πληγὰς, τὰς ὁποίας ἤνοιξαν αἱ σιδηροδρομικαὶ γραμμαὶ ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τῆς Ἑλληνικῆς χώρας καὶ ἀπὸ τὰς ὁποίας, κατὰ τὴν ῥητορικὴν φράσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ῥέει πύον, τὸ ὁποῖον τόσον πολὺ τὸν συνεκίνησεν, ὥστε σπεύδει νὰ περιορίσῃ τὴν δαπάνην τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, διὰ νὰ ἐπουλώσῃ τὰς πληγὰς ταύτας, τὰς πυοῤῥοούσας πληγὰς τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους! Δὲν πιστεύω, Κύριοι, σεῖς νὰ τὸ ἐπιτρέψητε· δὲν πιστεύω ν’ ἀποφασίσητε, ἵνα χάριν τοιούτων μέτρων, ἵνα πρὸς ἐξοικονόμησιν τοιούτων ἀντικειμένων ἐλαττώσητε τὰ σχολεῖα τῆς χώρας· πρέπει νὰ συλλογισθῆτε, Κύριοι, ὅτι ἡ ἐλάττωσις αὕτη γίνεται ἀκριβῶς εἰς τοὺς δήμους τοὺς μᾶλλον ἔχοντας ἀνάγκην ἐκπαιδεύσεως, εἰς τοὺς δήμους τοὺς ὀρεινοὺς, εἰς τοὺς δήμους τοὺς πτωχοὺς, εἰς τοὺς δήμους τοὺς ἀνεπαρκεῖς. Ἄν τὸ Κράτος, Κύριοι, ὑπεχρεώθη νὰ συνδράμῃ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, ὑπεχρεώθη ἀκριβῶς διὰ τοῦτο, διὰ νὰ συνδράμῃ τοὺς ἀπόρους δήμους, τοὺς ὀρεινοὺς δήμους. Ὅταν οἱ συντάκται τοῦ Συντάγματος ἐσκέπτοντο νὰ ὑποχρεώσωσι τὸ Κράτος, ἵνα ἔλθῃ εἰς ἀρωγὴν τῶν δήμων, συνδράμον τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, τοῦτο ἰδίως εἶχον ὑπ’ ὄψιν των. Δὲν ἐσκέπτοντο, ὅτι ἦτο δυνατὸν ὁ δῆμος Ἀθηναίων, ὁ δῆμος Πειραιῶς, ὁ δῆμος Ἑρμουπόλεως, ὁ δῆμος Πατρῶν νὰ ἔχωσιν ἀνάγκην τῆς συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου πρὸς συντήρησιν τῆς στοιχειώδους αὐτῶν ἐκπαιδεύσεως. Εἶχον ὑπ’ ὄψιν οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι, ὅτι ὑπάρχουσιν ἐν τῷ Κράτει δῆμοι, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπαρκέσωσιν, ὡς ἐκ τῆς πτωχείας αὑτῶν, ὡς ἐκ τῆς πτωχείας τῶν κατοίκων αὐτῶν, εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν· ἀλλ’ ἦτο ἀνάγκη νὰ λειτουργήσῃ ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις ἰδίως εἰς τοὺς δήμους ἐκείνους, καὶ διὰ τοῦτο ὑπεχρεώθη τὸ Κράτος νὰ ἔλθῃ εἰς συνδρομὴν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Τί θὰ εἴπωμεν ἡμεῖς τώρα, Κύριοι; Ἀφαιροῦμεν τὴν συνδρομὴν αὐτὴν, διὰ νὰ βλέπωμεν σχολεῖα δημοτικὰ μόνον εἰς τοὺς δήμους τοὺς εὐπόρους, μόνον εἰς τὰς πόλεις τὰς ἀνθούσας, καὶ νὰ μὴ βλέπωμεν εἰς τὰ χωριὰ, ὅπου ἰδίως εἶναι ἀνάγκη ἐκπαιδεύσεως. Ἐπικαλοῦμαι, κύριοι, Βουλευταὶ τὴν προσοχήν σας ἐπὶ τοῦ σπουδαίου τούτου ἐθνικοῦ ζητήματος· προτείνω εἰς ὑμᾶς, μὲ ὅλην τὴν ἐν ἐμοὶ δύναμιν, τὴν ἀπόῤῥιψιν κατ’ ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου τούτου. Ὤφειλον, Κύριοι, νὰ εἴπω ταῦτα. Γνωρίζω ὅτι ἐγὼ δὲν δύναμαι νὰ πείσω τινὰ, γνωρίζω ὅτι μόνος μου δὲν δύναμαι νὰ ἐμποδίσω τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας, δὲν δύναμαι νὰ ἐμποδίσω τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τοῦ νὰ φέρῃ τὴν τοιαύτην καταστροφὴν εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν τῆς χώρας, ἀλλ’ ὤφειλον νὰ διαμαρτυρηθῶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, διότι ἔχω πεποίθησιν, Κύριοι, ὅτι, ἂν τὸ νομοσχέδιον αὐτὸ μεταβληθῇ εἰς νόμον τοῦ Κράτους, πλεῖστα σχολεῖα τοῦ τόπου θέλουσι κλεισθῆ. Ἀλλὰ δὲν εἶναι τοῦτο μόνον, Κύριοι· ἔχω πεποίθησιν ἀκόμη περισσοτέραν, ὅτι καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θὰ μείνωσιν, ὡς ἐκ τοῦ νομοσχεδίου τούτου δὲν θὰ δυνηθῶσι νὰ λειτουργήσωσιν, ὅπως λειτουργοῦσιν ἤδη. Ἐπαναλαμβάνω, Κύριοι, νὰ ἐπικαλεσθῶ τὴν προσοχήν σας ἐπὶ τοῦ νομοσχεδίου αὐτοῦ. Σᾶς παρακαλῶ νὰ τὸ ἀποῤῥίψητε, καὶ ἐστὲ βέβαιοι, ὅτι προσφέρετε μεγάλην ὑπηρεσίαν εἰς τὴν χώραν ἡμῶν. Κατὰ τὴν κρίσιν μου, τὴν ὁποίαν ἀπροκαλύπτως εἶπον, τὸ νομοσχέδιον τοῦτο πρόκειται κυριολεκτικῶς νὰ σφαγιάσῃ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν τῆς χώρας, πρόκειται τοὺς κατοίκους πολλῶν δήμων νὰ τοὺς ἐξομοιώσῃ κατὰ τὴν ἀγραμματωσύνην καὶ τὴν ἀγριότητα μὲ τοὺς κατοίκους τοῦ δήμου Θαλπούσης.

§111ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ὁ κ. Εὐταξίας ἔχει τὸν λόγον.

§112ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Μὲ ἐμέμφθη, Κύριοι, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ὅτι εἶμαι κατὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου οὐχὶ ἐκ πεποιθήσεως εἰλικρινοῦς, ἀλλ’ ἐκ πνεύματος ἀντιπολιτευτικοῦ. Ὅστις ὅμως ἐξ ὑμῶν εἶχε τὴν ὑπομονὴν νὰ παρακολουθήσῃ μετὰ προσοχῆς τὴν λεπτομερῆ καὶ ἀκριβολόγον συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου ἐν τοῖς καθ’ ἕκαστον ἤδη κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἀνάγνωσιν, ἐκεῖνος γινώσκει κάλλιστα, ὁπόσον ἄδικον εἶχεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τοιαύτην ἀπευθύνας πρὸς ἐμὲ μομφήν. Συνεζήτησα τότε αὐτὸ ἄρθρον πρὸς ἄρθρον, ἐδάφιον πρὸς ἐδάφιον καὶ πρότασιν πρὸς πρότασιν, καὶ ἀπέδειξα, νομίζω, κατὰ τρόπον ἀναντίλεκτον ἐν τοῖς πλείστοις, ὁπόσον ἀδόκιμον καὶ ἀσύστατον ἦτο αὐτὸ ἀρχῆθεν. Μετὰ τὴν μεταμόρφωσιν δὲ, ἣν ὑπέστη ἔκτοτε τὸ νομοσχέδιον, τροποποιηθὲν κατὰ τὸ πλεῖστον συμφῳδὰ πρὸς τὰς ἐμὰς ὑποδείξεις, ἥκιστα, νομίζω, ἐδικαιοῦτο ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως νὰ εἴπῃ ὅ,τι εἶπε χθὲς ἑσπέρας περὶ ἐμοῦ. Ἐννοεῖται, Κύριοι, ὅτι τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἀπεδείχθη κατὰ τὴν δευτέραν αὐτοῦ συζήτησιν, καὶ οὕτω παραμένει κυρίως ἀδιόρθωτον καὶ ἄξιον νὰ γείνῃ, ὡς καὶ κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ συζήτησιν ἐδήλωσα, παρανάλωμα τοῦ πυρός. Ἄν ὑπολείπηται ἔτι ἀμφιβολία τις περὶ τοῦ πράγματος, ἐλπίζω νὰ διασκεδάσῃ αὐτὴν ἡ νῦν κατ’ ἀρχὴν συζήτησις τοῦ νομοσχεδίου. Ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὅστις φαίνεται ὢν ὁ κυρίως εἰσηγητὴς αὐτοῦ, αἰτιολογῶν τὸ παρὸν νομοσχέδιον διὰ μακρῶν ἐν μιᾷ τῶν τελευταίων συνεδριάσεων τῆς ἡγουμένης βουλευτικῆς περιόδου, ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῆς συζητήσεως τοῦ νομοσχεδίου περὶ διαπυλίων τελῶν, πρὸς δὲ κατὰ τὴν εἰσήγησιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ 1895, προέβαλε τρεῖς ἰδίως λόγους πρὸς δικαιολογίαν τῆς προτεινομένης ἀντικαταστάσεως τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος. Εἶπεν ὅτι ὑπὸ τοῦτο παρετηρήθησαν δημευτικαὶ καὶ κοινωνιστικαὶ τάσεις ἐν τῇ διαχειρίσει τῆς εἰσφορᾶς τῶν δήμων ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ἐχαρακτήρισε τὸ ἰσχύον σύστημα ὡς ἀντισυνταγματικὸν, καθὸ ἀποστεροῦν τοὺς δήμους τοῦ ἄλλως τε φυσικοῦ δικαιώματός των, ἵνα μεριμνῶσιν αὐτοὶ περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως τῶν δημοτῶν των. Ἐπηγγείλατο δὲ, ὅτι διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου θ’ ἀπεφεύγομεν μὲν τὰ τοιαῦτα ἄτοπα, θὰ κατωρθοῦμεν δὲ νὰ χειραφετήσωμεν τοὺς δήμους ἐν τῇ διαχειρίσει τῶν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, νὰ εἰσαγάγωμεν εἰς ταύτην τὴν τόσον ποθητὴν εἴς τινας ἀποκέντρωσιν, νὰ βελτιώσωμεν τὴν τύχην τῶν δημοδιδασκάλων, ν’ ἀποκτήσωμεν ἐπὶ τέλους διδακτήρια καὶ διδακτικὰ ὄργανα καὶ, τὸ κυριώτατον πάντων, νὰ τύχωμεν οἰκονομίας πολλοῦ λόγου ἀξίας ἐν τῇ δαπάνῃ τοῦ Κράτους ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλ’ ἔχουσιν ἆρά γε ὑπόστασίν τινα αἱ αἰτιολογικαὶ αὗται βάσεις τοῦ νομοσχεδίου; πληροῦνται τῳόντι δι’ αὐτοῦ ἀληθεῖς ἀνάγκαι τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως; ἢ μήπως ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῶν ἐπαγωγῶν ἐπαγγελιῶν τοῦ κ. Προέδρου τῆς Κυβερνήσεως μέλλει νὰ καταλυθῇ μᾶλλον πᾶν ὅ,τι καλὸν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ ἡ μέχρι τοῦδε νομοθετικὴ ἡμῶν ἐργασία ἐν τῇ περὶ ἧς ὁ λόγος ἐκπαιδεύσει; Ἰδοὺ, Κύριοι, τὰ κεφαλαιώδη ζητήματα, περὶ ἃ ὀφείλομεν κατ’ ἀνάγκην ν’ ἀσχοληθῶμεν ἐν τῇ προκειμένῃ κατ’ ἀρχὴν συζητήσει τοῦ νομοσχεδίου. Ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διετραγῴδησε μετὰ τοῦ συνήθους αὐτῷ ἐλεγειακοῦ ὕφους τὰς δημευτικὰς καὶ κοινωνιστικὰς τάσεις τοῦ κρατοῦντος συστήματος. Εἶπεν ὅτι ὑπ’ αὐτὸ εἰσπράττει τὸ Δημόσιον παρὰ τῶν εὐπόρων δήμων εἰσφορὰν περιπλέον τῆς ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους αὐτῶν ἐκπαιδεύσεως ἀπαιτουμένης δαπάνης, ὅπως ἐπαρκῇ οὕτω καὶ εἰς τὴν δαπάνην τὴν ἀπαιτουμένην διὰ τοὺς ἀπόρους δήμους. Ἀνέφερε μάλιστα ὀνομαστὶ, ὅτι οὕτως οἱ δημόται Ἑρμουπόλεως καὶ Ἀθηνῶν εἰσφέρουσι περιπλέον τῶν ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους αὐτῶν ἐκπαιδεύσεως δαπανωμένων, τὸ περιπλέον δὲ τοῦτο ποσὸν δημεῦον διαθέτει τὸ Κράτος κοινωνιστικῶς ὑπὲρ τῶν κατοίκων τῶν ἀπόρων δήμων Ἀγραίων καὶ Κολοκυνθίων. Ἀλλ’ ὑπάρχει ἴχνος ἀληθείας ἐν τῷ ἰσχυρισμῷ τούτῳ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ; Ἀπηύθυνα ἤδη, Κύριοι, πρὸ ἑβδομάδων ἐπερώτησιν πρὸς αὐτὸν, δι’ ἧς τὸν προεκάλουν, ἵνα ὑποβάλῃ εἰς τὴν Βουλὴν πίνακα, ἐμφαίνοντα ἕνα ἕκαστον τῶν δήμων καὶ τὰ ποσὰ, ἅτινα οὗτοι εἰσέφερον μέχρι τοῦδε περιπλέον τῆς δαπάνης τῆς ἀπαιτουμένης διὰ τὴν στοιχειώδη αὐτῶν ἐκπαίδευσιν. Ἀλλ’ ὁ πίναξ οὗτος οὔτε ὑπεβλήθη, οὔτε θὰ ὑποβληθῇ ποτε εἰς ἡμᾶς, ὁ δὲ κ. Πρωθυπουργὸς, μὴ δυνάμενος ν’ ἀποδείξῃ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἰσχυρίσθη, προετίμησε μᾶλλον νὰ σιωπήσῃ. Διότι τί θὰ εἶχεν ἄλλως νὰ εἴπῃ, ἀφοῦ θ’ ἀπεστομοῦτο πάραυτα ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ νόμου ᾼϠΜΑʹ τῆς 27 Μαρτίου 1891, οὗ εἰσηγητὴς ὑπῆρξεν αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Κατὰ τὸ ἄρθρον 2 § βʹ τοῦ νόμου ἐκείνου, ἐπιβάλλεται «εἰσφορὰ ἐκ τῶν ταμείων τῶν δήμων τοῦ Κρά«τους ἴση πρὸς τὴν ἀπαιτουμένην δαπάνην διὰ τὴν δημοτι«κὴν ἑκάστου αὐτῶν ἐκπαίδευσιν». Τὴν διάταξιν ταύτην ἐπανέλαβε καὶ ὁ νῦν ἰσχύων νόμος ͵ΒΠΕʹ τῆς 12 Αὐγούστου 1892, καθ’ ἣν (ἄρθρον 2 § αʹ) ἐπιβάλλεται «εἰσφορὰ τῶν δή«μων τοῦ Κράτους ἴση πρὸς τὴν ἀπαιτουμένην δαπάνην διὰ «τὴν προσήκουσαν καὶ ἐπαρκῆ εἰς ἕκαστον τῶν δήμων στοι«χειώδη αὐτοῦ ἐκπαίδευσιν». Οὕτω, Κύριοι, ἀνατρέπεται ἄρδην ἡ πρώτη αἰτιολογικὴ βάσις τοῦ νομοσχεδίου. Ὡς δευτέραν αἰτιολογικὴν αὐτοῦ βάσιν προέβαλεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ ἀντισυνταγματικὸν τοῦ κρατοῦντος συστήματος. Εἶπεν ὅτι κατὰ τὸ Σύνταγμα οἱ δῆμοι δαπανῶσι διὰ τὴν στοιχειώδη αὐτῶν ἐκπαίδευσιν, τὸ δὲ Κράτος ἐπέρχεται εἰς ἐπικουρίαν αὐτῶν κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης των. Τὸ σχετικὸν ἄρθρον τοῦ Συντάγματος ἔχει ἐπὶ λέξει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους, εἰς δὲ τὴν δημοτικὴν συντρέχει καὶ τὸ Κράτος, κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης τῶν δήμων». Ἐρωτῶ νῦν ὑμᾶς, Κύριοι, ποῦ ἴχνος ἀντισυνταγματικότητος ἐν τῷ κρατοῦντι συστήματι τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως; Τὸ Κράτος εἰσπράττει μὲν παρὰ τῶν δήμων ὅ,τι οὗτοι δύνανται νὰ εἰσφέρωσι, δαπανᾷ δὲ αὐτὸ πᾶν ὅ,τι ἀναγκαιοῖ διὰ τὴν στοιχειώδη αὐτῶν ἐκπαίδευσιν. Τὸ σύστημα τοῦτο ἀπαντᾷ ἐν ἡμῖν ἤδη ἀπὸ τοῦ 1856. Μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης οἱ δῆμοι κατέβαλλον ἀπ’ εὐθείας τὰς ἀπαιτουμένας διὰ τὴν στοιχειώδη αὐτῶν ἐκπαίδευσιν δαπάνας. Ἀλλὰ τί εἶχε συμβῆ ὑπὸ τὸ σύστημα ἐκεῖνο; Τὸ περιέγραψεν ἤδη αὐτὸς οὗτος ὁ κ. Πρωθυπουργὸς διὰ τῆς ἀγορεύσεώς του περὶ διαπυλίων τελῶν ἐν τῇ Βουλῇ κατὰ τὴν 23 Δεκεμβρίου 1894, ὅτε, ἐκθέτων τὴν πρὸ τοῦ 1856 οἰκτρὰν οἰκονομικὴν κατάστασιν τῶν δήμων, ἔλεγεν ὅτι οὗτοι ἠδυνάτουν νὰ πληρώνωσι τοὺς δημοδιδασκάλους, ἐξ ὧν πολλοὶ κατέλειπον τὰς θέσεις των. Τούτου ἕνεκεν ἐδέησε διὰ τοῦ νόμου ΤΛΗʹ τῆς 12 Ἰουλίου 1856 ν’ ἀναλάβῃ τὸ Δημόσιον τὴν προκαταβολὴν τῶν μισθῶν τῶν δημοδιδασκάλων καὶ νὰ κρατῇ ἐκ τῶν ποσοστῶν τῶν ἀμέσων φόρων, τῶν ὑπὲρ τῶν δήμων εἰσπραττομένων, τὸ ὑπ’ αὐτοῦ προκαταβαλλόμενον ποσόν. Τὸ σύστημα ἐκεῖνο οὐδόλως εὑρίσκει ἀντισυνταγματικὸν ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως. Ἀλλὰ κατὰ τί διαφέρει αὐτοῦ τὸ νῦν κρατοῦν σύστημα; Μήπως καὶ κατὰ τοῦτο δὲν προκαταβάλλει τὸ Δημόσιον τὰς δαπάνας ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἑνὸς ἑκάστου τῶν δήμων καὶ δὲν εἰσπράττει εἶτα παρὰ τούτων ὅ,τι εἷς ἕκαστος αὐτῶν δύναται νὰ εἰσφέρῃ ἐκ τῶν πόρων του ὑπὲρ αὐτῆς; Δὲν συντρέχει οὕτω τὸ Κράτος κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνάγκης τῶν δήμων, ὡς διακελεύει τὸ Σύνταγμα; Ἀλλὰ τὸ νῦν κρατοῦν σύστημα ἰσχύει ἀπὸ τὸ 1888. Διατὶ δὲν ἔσπευσε νὰ μεταβάλῃ αὐτὸ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς τὸ 1890–1892, ὅτε πάλιν προΐστατο τῆς Κυβερνήσεως; Καὶ ἡ περὶ ἀντισυνταγματικότητος ἄρα αἰτιολογικὴ βάσις καταῤῥέει ἀφ’ ἑαυτῆς, ὡς ἕωλος καὶ ἀνυπόστατος. Εἶναι δὲ τῇ ἀληθείᾳ παράδοξον, ἵνα μή τι ἄλλο εἴπω, ὅτι ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως ἐζήτησε νὰ ἀνεύρῃ ἀντισυνταγματικότητα ἐκεῖ, ὅπου οὐδ’ ἴχνος τοιαύτης ὑπάρχει, καθ’ ἣν στιγμὴν αὐτὸς οὗτος, ὑποβάλλων τὸ περὶ ἐκπαιδευτικῶν τελῶν νομοσχέδιον, ὅπερ πρὸ ὀλίγων ἡμερῶν ἐψήφισεν ἡ Βουλή, ἠθέτει ἀπροκαλύπτως τὸ πρῶτον μέρος τοῦ ἄρθρου τοῦ Συντάγματος, ὅπερ ἐπεκαλέσθη κατὰ τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Κατ’ αὐτό, «ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις ἐνεργεῖται δαπάνῃ τοῦ Κράτους». Καὶ ὅμως ὁ κ. Πρωθυπουργός, τηρῶν ἐν ἰσχύϊ τὰ ἐκπαιδευτικὰ τέλη τοῦ Πανεπιστημίου, ἐδήλωσεν, ὅτι 200,000 δρ. ἐξ αὐτῶν προορίζει ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ Πανεπιστημίου, δηλαδὴ ἐννοεῖ νὰ εἰσπράττῃ παρὰ τῶν φοιτητῶν ἐκπαιδευτικὰ τέλη καὶ νὰ τὰ δαπανᾷ ὑπὲρ τῆς ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλὰ δὲν παύει οὕτω νὰ ἐνεργῆται δαπάνῃ τοῦ Κράτους ἡ ἀνωτέρα ἐκπαίδευσις; δὲν ἀνατρέπεται δὲ ἄρδην ἡ σχετικὴ διάταξις τοῦ Συντάγματος; Ὡς τρίτον λόγον ὑπὲρ τῆς ἀντικαταστάσεως τοῦ ἐν ἰσχύϊ συστήματος προέβαλεν ὁ κ. Πρωθυπουργός, ὅτι κατ’ αὐτὸ ἔχει ἀφαιρεθῆ ἐκ τῶν δήμων τὸ κατὰ φύσιν ἀνῆκον εἰς αὐτοὺς δικαίωμα, ἵνα μεριμνῶσι περὶ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως τῶν δημοτῶν των. Εἰς τοῦτο, ὡς φαίνεται, παρήχθη, νομίσας ὅτι ὁ ὅρος δημοτικὴ ἐκπαίδευσις σημαίνει τι ἴδιον τῶν δήμων καὶ οὐχὶ τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ἤδη παρὰ τοῖς πάλαι Ἕλλησιν ἡ λέξις δημοτικὴ ἀπαντᾷ συνηθέστερον ἐν τῇ τελευταίᾳ ταύτῃ ἐκδοχῇ. Οὕτω λ. χ. ἀναγινώσκομεν παρ’ Ἡροδότῳ (2,36): «Διφασίοισι γράμμασι χρέονται (Αἰγύπτιοι) καὶ τὰ μὲν αὐτῶν ἱρὰ, τὰ δὲ δημοτικὰ καλέεται». Παρὰ δὲ Ξενοφῶντι (Ἀθην. πολιτ. 1, 4): «Ἔπειτα δὲ ὃ ἔνιοι θαυμάζουσιν ὅτι πανταχοῦ πλέον νέμουσι τοῖς πονηροῖς καὶ πένησι καὶ δημοτικοῖς». Παρὰ δὲ Ἀριστοτέλει (Πολιτικὰ 1310 α, 13): «Ὄφελος παρ’ οὐδὲν τῶν ὠφελιμωτάτων, εἰ μὴ ἔσονται εἰθισμένοι καὶ πεπαιδευμένοι ἐν τῇ πολιτείᾳ, εἰ ἡμῖν οἱ νόμοι δημοτικοί, δημοτικῶς, εἰ δὲ ὀλιγαρχικοί, ὀλιγαρχικῶς». Ἐν τῇ ἐκδοχῇ ταύτῃ ἀπαντᾷ ἡ λέξις καὶ ἐπὶ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ὡς γίνεται τοῦτο δῆλον καὶ ἐκ τοῦ πρώτου περὶ αὐτῆς νόμου ἐν Ἑλλάδι τοῦ 1834, καθ’ ὃν (ἄρθρ. 1) «εἰς ἕκαστον δημοτικὸν ἢ τοῦ λαοῦ σχολεῖον θέλουν διδάσκεσθαι κτλ.» Ἐν τοιαύτῃ σημασίᾳ καλεῖται τὸ δημοτικὸν σχολεῖον καὶ ἐν Γερμανίᾳ VolksSchule, ἐκ τοῦ Γερμανικοῦ δ’ ἐλήφθη καὶ ὁ σχετικὸς ἐν τῷ νόμῳ τοῦ 1834 ὅρος. Ἀλλ’ εἰς τίνα ἀνήκει ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις, ὡς τοιαύτη; εἰς τοὺς δήμους, ὡς νομίζει ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως; Ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις, Κύριοι, ἥτις δὲν εἶναι μόνον μετάδοσις τῶν πρώτων γνώσεων, ἀλλ’ ἐν ταὐτῷ καὶ ἀγωγή, ἀνήκει κατὰ πρῶτον καὶ κύριον λόγον εἰς τὴν οἰκογένειαν, κατὰ δεύτερον δὲ λόγον εἰς τὴν κοινότητα, εἰς τὸν δῆμον, εἰς τὴν ἐπαρχίαν, εἰς τὸν νομόν. Ἀλλ’ ὑπεράνω ὅλων τούτων τῶν κοινωνικῶν καὶ πολιτικῶν συνδέσμων ἵσταται, ὡς κέντρον συνεκτικόν, τὸ Κράτος. Βεβαίως ἐὰν ἦτο δυνατὸν ἑκάστη οἰκογένεια νὰ μεταδίδῃ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν εἰς τὰ τέκνα της, οὔτε ἡ κοινότης, οὔτε ὁ δῆμος, οὔτε ἄλλος τις θὰ εἶχε νὰ προνοήσῃ περὶ αὐτῆς. Ἀλλὰ πόσαι οἰκογένειαι δύνανται νὰ πράξωσι τοῦτο; Καὶ ὁ πρῶτος ἐνδιαφερόμενος μετὰ τὴν οἰκογένειαν εἶναι ἡ κοινότης, ἥτις ὀφείλει νὰ λαμβάνῃ πρόνοιαν, ὅπως τὰ μέλη αὐτῆς ἀποκτῶσι τὰς στοιχειώδεις γνώσεις, τὰς ἀπαιτουμένας εἰς τὸν βίον. Ἀλλὰ καὶ ὅταν ἡ κοινότης δὲν ᾖναι εἰς θέσιν νὰ πράξῃ τοῦτο, ἐπέρχεται ἐπίκουρος ὁ δῆμος, ἐπέρχονται ἐπίκουροι οἱ ἄλλοι πολιτικοὶ σύνδεσμοι, καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις ἡ Πολιτεία, ἥτις διὰ τοῦτο ἓν τῶν κυριωτάτων μελημάτων της ὀφείλει νὰ θεωρῇ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν τῶν πολιτῶν, ἔχουσα καὶ τὴν ἀνωτάτην ἐποπτείαν καὶ διοίκησιν αὐτῆς. Δὲν εἶναι γνώμη, Κύριοι, ἀτομική μου αὕτη. Ἤδη παρὰ τοῖς πάλαι Ἕλλησιν, οἵτινες ἐθεώρουν τὸν πολίτην μόριον τῆς πολιτείας καὶ εἶχον τὴν γνώμην, ὅτι ἡ παίδευσις αὐτοῦ δὲν ἀφορᾷ εἰς αὐτὸν μόνον, ὡς ἄτομον, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν πολιτείαν, ὡς ὅλον, ἀπαντᾷ ἡ γνώμη αὕτη, ὡς ἐγὼ διετύπωσα αὐτήν. Κατὰ τὸν Πλάτωνα, εἰς τὴν πολιτείαν ἐπιβάλλεται νὰ ἱδρύῃ καὶ συντηρῇ γυμνάσια καὶ διδασκαλεῖα κοινὰ καὶ νὰ παιδεύῃ ἐξ ἀνάγκης «πάντ’ ἄνδρα καὶ παῖδα κατὰ τὸ δυνατὸν, ὡς τῆς πόλεως μᾶλλον ἢ τῶν γεννητόρων ὄντας», τὸ αὐτὸ δὲ ἰσχύει καὶ ὡς πρὸς τὸ γυναικεῖον φῦλον, τὰς θηλείας, (Νόμ. Ζʹ 804, C. D. E.). Κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ, «εὖ μὲν τραφέντων καὶ τρεφομένων τῶν νέων, πάντα ἡμῖν κατ’ ὀρθὸν πλεῖ’ μὴ δὲ, μήτ’ εἰπεῖν ἄξιον οὐθ’ ἡμεῖς λέγομεν» (αὐτ. 813 D.). Κατὰ δὲ τὸν Σταγειρίτην φιλόσοφον (Πολιτ. Θʹ 1337 α, 11), «ὅτι μὲν οὖν τῷ νομοθέτῃ μάλιστα πραγματευτέον περὶ τὴν τῶν νέων παιδείαν, οὐδεὶς ἂν ἀμφισβητήσειεν· καὶ γὰρ ἐν ταῖς πόλεσιν, οὐ γιγνόμενον τοῦτο, βλάπτει τὰς πολιτείας». Καὶ (Πολιτ. α, 21): «Ἐπεὶ δ’ ἓν τὸ τέλος τῇ πόλει πάσῃ, φανερὸν ὅτι καὶ τὴν παιδείαν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀναγκαῖον εἶναι πάντων καὶ ταύτης τὴν ἐπιμέλειαν εἶναι κοινὴν καὶ μὴ κατ’ ἰδίαν». Καὶ παρὰ τοῖς νεωτέροις, Κύριοι, ἡ αὐτὴ ἐπικρατεῖ γνώμη, ὅτι ὑπεράνω τῆς οἰκογενείας, ὑπεράνω τῆς κοινότητος, ὑπεράνω τῶν δήμων καὶ τῶν διαφόρων πολιτικῶν συνδέσμων ἵσταται ἡ Πολιτεία, ἥτις ὀφείλει νὰ μεριμνᾷ περὶ τῆς μορφώσεως τῆς στοιχειώδους τῶν μελλόντων αὐτῆς πολιτῶν. Ἤδη ὁ μέγας μεταῤῥυθμιστὴς τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως Λούθηρος ὁμολογεῖ, ὅτι ἡ πρώτη παίδευσις εἶναι ἔργον τῶν γονέων, ἀλλ’ ἐρωτᾷ (ἀναγινώσκει): «Καὶ ἂν οἱ γονεῖς ὀλιγώρως ἔχωσι πρὸς τοῦτο, τίς ἄρα θὰ τὸ ἐκτελέσῃ; Πρέπει διὰ τοῦτο νὰ μὴ ληφθῇ πρόνοιά τις περὶ τοῦ πράγματος καὶ νὰ ἐγκαταλειφθῶσι τὰ τέκνα εἰς τὴν τύχην των; Ἀλλὰ πῶς δύναται τότε νὰ δικαιολογηθῇ ἡ Πολιτεία, ὅτι τοῦτο δὲν εἶναι ἔργον της;... Εἰς τὴν Πολιτείαν λοιπὸν προσήκει νὰ φροντίσῃ τὰ μάλιστα καὶ νὰ ἐπιμεληθῇ τῆς νεότητος... Αὐτὴ ὀφείλει νὰ καταβάλῃ πᾶσαν προσπάθειαν, μὴ φειδομένη τῆς πρὸς τοῦτο δαπάνης, ὅπως μορφώνῃ καλοὺς πολίτας καὶ χριστιανούς». (Karl Raumer, Geschichte der Paedagogik Ι. σελ. 119). Τὴν αὐτὴν γνώμην ἔχουσιν ἔκτοτε καὶ πάντες οἱ κορυφαῖοι τῶν παιδαγωγῶν καὶ σχολικῶν ἀνδρῶν. Τοιοῦτο πνεῦμα διήκει καὶ δι’ ὅλης σχεδὸν τῆς νεωτέρας νομοθεσίας. Ἐπικαλοῦμαι πρὸς τοῦτο τὸ παράδειγμα δύο χωρῶν, τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Γερμανίας, αἵτινες ἔχουσι τὴν σήμερον τὴν ἡγεσίαν ἐν τοῖς ἐκπαιδευτικοῖς ζητήμασιν. Ἐν Γαλλίᾳ διὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς συμβάσεως πρὸς τὸν Πάπαν (Concordat) τῆς 18 Ἀπριλίου 1808, ἀφαιρεθεῖσα ἐκ τῆς δικαιοδοσίας τῆς Ἐκκλησίας, ὑπήχθη εἰς τὴν ἐποπτείαν καὶ διοίκησιν τοῦ Κράτους ἡ ὅλη ἐκπαίδευσις, τυγχάνουσα ἔκτοτε τῆς ἰδιαιτέρας αὐτοῦ μερίμνης. Ἐν Πρωσσίᾳ, κατὰ τὸ κρατοῦν ἐκεῖ δίκαιον, «τὰ σχολεῖα εἶναι ἱδρύματα τοῦ Κράτους» (Das allgemeine Laudrecht Theil Ι. Tit. 12 § 1), καὶ «ὁ διορισμὸς τῶν διδασκάλων ἀνήκει εἰς τὸ Κράτος» (αὐτ. § 59). Ἐν τῇ Ἑσπερίᾳ, Κύριοι, μακρὸς καὶ πεισματώδης διεξήχθη ἀγών, ἐὰν ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις, ἐν ὅλῳ ἢ ἐν μέρει, ὑπάγεται εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῆς Ἐκκλησίας. Τοιαύτην ἀξίωσιν ἤγειρεν ἰδίᾳ ἡ Παπικὴ Ἐκκλησία, ἥτις, ὑπὸ τὸ πρόσχημα τοῦ ὅτι αὐτὴ ἔχει νὰ διαπαιδαγωγήσῃ τοὺς πιστοὺς εἰς τὴν πίστιν εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν ὁδὸν τοῦ καθήκοντος καὶ τῆς ἀρετῆς καθ’ ὅλον αὐτῶν τὸν βίον, ἠθέλησε νὰ ὑπαγάγῃ ὑπὸ τὴν ἄμεσον δικαιοδοσίαν της, ἢ καὶ ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν της, τὴν ὅλην παιδείαν, μάλιστα δὲ τὴν στοιχειώδη, ἥτις εἶναι ἐν ταὐτῷ ἀγωγή. Ἀλλ’ ἡ Πολιτεία, ζηλοτύπως ἐχομένη τῶν δικαιωμάτων της καὶ ἐπὶ τῆς παιδείας καθόλου καὶ ἐπ’ αὐτῆς τῆς ἀγωγῆς τῶν πολιτῶν, ἀπέκρουσε πάντοτε ἐῤῥωμένως τὴν ἐπέμβασιν τῆς Ἐκκλησίας, ἰδίᾳ τῆς παπικῆς, ἥτις, ἰδίους σκοποὺς καὶ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ ἐπιδιώκουσα, ἀντιστρατεύεται πολλάκις πρὸς τὴν Πολιτείαν, ἠνέχθη δὲ μόνον τὴν ἐποπτείαν αὐτῆς ὑπὸ περιορισμοὺς πολλούς, καὶ δὴ ὑπὸ θρησκευτικὴν μόνον ἔποψιν. Ἀλλὰ τὴν ἀνωτάτην ἐποπτείαν τῆς ὅλης ἐκπαιδεύσεως, μάλιστα δὲ τῆς στοιχειώδους, θεωρεῖ αὐτὴ παντοῦ καὶ πάντοτε ἴδιον ἀναπαλλοτρίωτον δικαίωμα καὶ καθῆκον. Τοῦτο συμβαίνει παρ’ ὅλοις τοῖς πεπολιτισμένοις λαοῖς, οὐδ’ αὐτῆς τῆς Ἀγγλίας, οὐδ’ αὐτῶν τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν τῆς Β. Ἀμερικῆς ἐξαιρουμένων. Μόνον παρ’ ἡμῖν ἐπέπρωτο νὰ ἐπιζητῆται ἐν λήγοντι ΙΘʹ αἰῶνι ἡ καθιέρωσις τοῦ καινοφανοῦς καὶ παραδόξου τῷ ὄντι δόγματος, καθ’ ὃ (ἀναγινώσκει) «ἡ εἰς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργεῖον ἀνατεθειμένη ἐποπτεία ἐπὶ τῶν σχολείων τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ τῶν ἑλληνικῶν σχολείων.... ἐνασκεῖται τοῦ λοιποῦ.... διὰ τῶν κατὰ νομὸν ἐποπτικῶν συμβουλίων», ὡς γίνεται τοῦτο διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου (ἄρθρ. 33). Ἀλλὰ ποῦ τότε τὸ ἑνιαῖον καὶ ὁμοιόμορφον ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει; Τοῦτο εἶναι πρώτιστος καὶ ἀπαραίτητος ὅρος ἰδίᾳ παρὰ λαοῖς, οἵτινες ἔχουσιν ἐθνικὰ ἰδεώδη καὶ ὀφείλουσι νὰ ἐπιδιώξωσι τὴν πραγμάτωσιν αὐτῶν. Παρὰ τοῖς λαοῖς τούτοις τὸ Κράτος εἶναι τὸ κέντρον πάσης πνευματικῆς κινήσεως, ἡ κεφαλὴ, ἡ ἐποπτεύουσα καὶ διέπουσα τὴν ὅλην ἐκπαίδευσιν καὶ ἰδίᾳ τὴν στοιχειώδη. Οὕτω πως μόνον ἡ παιδεία καὶ ἡ ἀγωγὴ καθίσταται ἐθνικὴ, οὕτω πως μόνον, ἤτοι ὑπὸ τὴν ἑνιαίαν τοῦ Κράτους διεύθυνσιν, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμπνευσθῶσι γενναῖα καὶ ὑψηλὰ φρονήματα εἰς λαόν τινα, καὶ νὰ διαπαιδαγωγηθῇ οὗτος εἰς τὴν πλήρωσιν τῶν ἐθνικῶν του πόθων. Τοῦτο διδάσκει ἡμᾶς ἡ πεῖρα ἄλλων λαῶν, οἵτινες ὑπὸ τοιαύτην ἑνιαίαν καὶ ὁμοιόμορφον παίδευσιν διαπαιδαγωγηθέντες ἐμεγαλούργησαν. Τίς δύναται ν’ ἀρνηθῇ τὴν σήμερον, ὅτι οἱ Γερμανοί, ὑπὸ τοιαύτην ἐκπαίδευσιν ἀνδρωθέντες, ἤχθησαν εἰς τὰς νίκας τῆς Σαδόβας καὶ τοῦ Σεδὰν, εἰς τὴν πραγμάτωσιν τοῦ μεγάλου ἐθνικοῦ των ἰδεώδους; Τοιαύτη ἐκπαίδευσις ἐπιβάλλεται τὴν σήμερον κατ’ ἐξοχὴν εἰς ἡμᾶς τοὺς Ἕλληνας, ἂν θέλωμεν νὰ πληρώσωμέν ποτε καὶ ἡμεῖς τὸ μέγα ἐθνικὸν ἡμῶν ἰδεῶδες, ἂν δὲν θέλωμεν ν’ ἀποβάλωμεν πᾶσαν ἐθνικὴν συνείδησιν καὶ νὰ συνεξομοιωθῶμεν πρὸς αὐτοὺς τοὺς Ἑβραίους.

§113ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Νομίζω ὅτι αὐτὸ λέγει τὸ ἄρθρον, τὸ ἑνιαῖον καθιεροῖ.

§114ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τουναντίον ἀνατρέπει τὸ μέχρι τοῦδε ἑνιαῖον, ἀφοῦ ὑποκαθιστᾷ εἰς τὴν ἑνότητα τῆς ἐποπτείας καὶ διοικήσεως τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν τοὺς ἑκασταχοῦ ἐπιθεωρητὰς, δίκην τοπαρχῶν, οἵτινες θὰ ἐνεργῶσι μετὰ τῶν ἐποπτικῶν συμβουλίων αὐτοβούλως, ἄνευ ἀμοιβαίας συνοχῆς, ἄνευ ἀληθοῦς συνοχῆς πρὸς τὸ κέντρον. Ποῦ λοιπὸν τὸ ἑνιαῖον ἐν τῇ τοιαύτῃ περιπτώσει;

§115ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ....

§116ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Παρακαλῶ μή με διακόπτετε ἀκαίρως. Μετ’ ὀλίγον, ὅταν ἐπιστῇ ἡ κατάλληλος ὥρα, θὰ ἐξετάσω τὸ ζήτημα ἐν πάσῃ δυνατῇ ἀκριβείᾳ, οὕτως ὥστε νὰ μὴ μείνῃ εἴς τινα ἡ ἐλαχίστη ἀμφιβολία περὶ τῆς ὀρθότητος τοῦ ἰσχυρισμοῦ μου. Τό γε νῦν ἔχον, σᾶς ἀπέδειξα, νομίζω, Κύριοι, ὅτι καὶ ἡ τρίτη αἰτιολογικὴ τοῦ νομοσχεδίου βάσις οὐδεμίαν ἔχει ὑπόστασιν. Ὑπολείπεται νῦν νὰ ἐξετάσωμεν, ἐὰν δι’ αὐτοῦ πληροῦνται τῳόντι ἀληθεῖς ἀνάγκαι τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως, ὡς ἐπαγγέλλεται ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἔχων ἐν τούτῳ σύμφωνον καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἢ τουναντίον καταλύεται καὶ πᾶν ὅ,τι καλὸν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ αὐτή. Πρὸς τοῦτο ὅμως ἐπάναγκες νομίζω νὰ ἐπισκοπήσω διὰ βραχέων τὴν μέχρι τοῦδε νομοθετικὴν ἐργασίαν ἐν τῇ στοιχειώδει ἡμῶν ἐκπαιδεύσει, καὶ νὰ παράσχω ὑμῖν ὅσον οἷόν τε πιστὴν εἰκόνα τῆς νῦν καταστάσεώς της. Ἤδη ὑπὸ τὸν ἀείμνηστον Κυβερνήτην ἐγένετο ἡ πρώτη λελογισμένη ἐνέργεια πρὸς εἰσαγωγὴν ἐν Ἑλλάδι τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἐπὶ τῇ βάσει τῆς τότε κρατούσης ἐν τῇ Ἑσπερίᾳ ἀλληλοδιδακτικῆς μεθόδου, ἐξελληνισθέντος ἐπὶ τούτῳ τοῦ ὁδηγοῦ τοῦ Γάλλου Σαραζίνου. Ὑπὸ τὸν Κυβερνήτην ἱδρύθησαν καὶ τὰ πρῶτα διδακτήρια, παραμένοντα ἔτι καὶ νῦν τὰ μόνα σχεδὸν δημόσια διδακτήρια ἐν Ἑλλάδι. Τὰ τῆς στοιχειώδους ὅμως ἐκπαιδεύσεως ἐσυστηματοποιήθησαν τὸ πρῶτον διὰ τοῦ καταστατικοῦ, οὕτως εἰπεῖν, νόμου αὐτῆς, τοῦ Διατάγματος τῆς 6/18 Φεβρουαρίου τοῦ 1834, ὅπερ ὀφείλεται εἰς τὴν Ἀντιβασιλείαν. Κατ’ αὐτὸ ὁρίζονται τὰ διδακτέα μαθήματα ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις καὶ τὰ τῶν ἐξετάσεων τῶν μαθητῶν ἐν αὐτοῖς, ἀνατίθεται δὲ εἰς τοὺς δήμους ἡ συντήρησις τούτων, ἐπιφυλαττομένου τοῦ Κράτους νὰ συστήσῃ καὶ συντηρήσῃ καὶ δημόσια τοιαῦτα, ὅπου οἱ πόροι τῶν δήμων θὰ ἦσαν ἀνεπαρκεῖς πρὸς τοῦτο (ἄρθρ. 1–5, 56, 57 καὶ 59). Γίνεται ἰδιαίτερος λόγος περὶ σχολείων τῶν θηλέων (ἄρθρ. 58) καὶ περὶ ἰδιωτικῶν σχολείων (ἄρθρ. 60–64). Ἡ δημοτικὴ ἐκπαίδευσις καθίσταται ὑποχρεωτικὴ, ἀπὸ τοῦ 5 συμπεπληρωμένου μέχρι τοῦ 12 συμπεπληρωμένου ἔτους τῆς ἡλικίας, ὅπου ἂν ὑπάρχωσι σχολεῖα, ἐξαναγκαζομένων τῶν γονέων διὰ προστίμου μέχρι 50 δραχμῶν, ἵν’ ἀποστέλλωσι τὰ τέκνα των εἰς αὐτὰ (ἄρθρ. 6 καὶ 7). Οἱ διδάσκαλοι ὑποδιαιροῦνται εἰς τρεῖς τάξεις: αʹ) εἰς νομαρχιακοὺς καὶ ἐπαρχιακοὺς διδασκάλους, βʹ) εἰς ὑποδιδασκάλους τούτων καὶ διδασκάλους δήμων δευτέρας τάξεως καὶ γʹ) εἰς διδασκάλους δήμων τρίτης τάξεως, καθοριζομένων ἰδίων προσόντων ἐφ’ ἑκάστης αὐτῶν καὶ μισθῶν, ἐπὶ μὲν τῶν νομαρχιακῶν 100 δραχ. κατὰ μῆνα, ἐπὶ δὲ τῶν ἐπαρχιακῶν 90, ἐπὶ δὲ τῶν ὑποδιδασκάλων καὶ διδασκάλων τῶν δήμων βʹ τάξεως 80 καὶ ἐπὶ τῶν διδασκάλων τῶν δήμων γʹ τάξεως 50, καὶ διδάκτρων τῶν μαθητῶν μηνιαίων πρὸς 10–50 λεπτὰ, καταβαλλομένων αὐτοῖς ὑπὸ τοῦ δημοτικοῦ ταμείου καὶ εἰσπραττομένων παρὰ τῶν δημοτικῶν εἰσπρακτόρων (ἄρθρ. 8–12 καὶ 23–27). Ἀναγράφονται τὰ καθήκοντα καὶ δικαιώματα αὐτῶν, τῶν μὲν νομαρχιακῶν διδασκάλων καθισταμένων ἐπιθεωρητῶν τῶν σχολείων τοῦ νομοῦ, τῶν δ’ ἐπαρχιακῶν τῶν τῆς ἐπαρχίας καὶ ἐπισκεπτομένων πρὸς τοῦτο αὐτὰ καθ’ ἑξαμηνίαν (ἄρθρ. 18–22). Λαμβάνεται πρόνοια περὶ συντάξεως αὐτῶν καὶ τῶν χηρῶν καὶ ὀρφανῶν των (31–34). Συνιστᾶται τὸ πρῶτον Διδασκαλεῖον, ὑπὸ διευθυντὴν τὸν γενικὸν ἐπιθεωρητὴν τῶν δημοτικῶν σχολείων, πρὸς μόρφωσιν τῶν μελλόντων διδασκάλων, ἐν αὐτῷ δὲ ὑφίστανται τὴν δοκιμασίαν καὶ οἱ θέλοντες νὰ διορισθῶσιν ἐν ἀρχῇ διδάσκαλοι καὶ αἱ διδασκάλισσαι, καὶ καθιεροῦνται καὶ ἐπὶ τῶν ἀποφοίτων τοῦ Διδασκαλείου δεύτεραι ἐξετάσεις, δι’ ὧν τὸ Κράτος ἐζήτει νὰ βεβαιωθῇ, ὅτι οἱ ἅπαξ διοριζόμενοι διδάσκαλοι δὲν γίνονται χείρονες, ἀλλὰ βελτίονες ἑαυτῶν (ἄρθρ. 65–82). Καθιστῶνται ἐπιθεωρητικαὶ ἐπιτροπαί: αʹ) ἐπιτόπιοι, ἔχουσαι τὴν ἄμεσον ἐποπτείαν τῶν ἑκασταχοῦ σχολείων καὶ προνοοῦσαι περὶ τῶν ἀμέσων αὐτῶν ἀναγκῶν, ἀπαρτιζόμεναι δ’ ἐκ τοῦ δημάρχου, ὡς προέδρου, ἑνὸς τῶν ἐφημερίων, διοριζομένου ὑπὸ τοῦ νομάρχου, καὶ 2–4 μελῶν τοῦ δημοτικοῦ συμβουλίου (ἄρθρ. 34–37)· βʹ) ἐπαρχιακαὶ, ἀπαρτιζόμεναι ἐκ τοῦ ἐπάρχου, ὡς προέδρου, τοῦ εἰρηνοδίκου, ἑνὸς κληρικοῦ καὶ ἑνὸς ἑλληνοδιδασκάλου, διοριζομένων παρὰ τοῦ νομάρχου, καὶ 2–4 πολιτῶν, διοριζομένων ὑπὸ τοῦ ἐπαρχιακοῦ συμβουλίου (ἄρθρ. 40)· γʹ) νομαρχιακαὶ, ἀπαρτιζόμεναι ἐκ τοῦ νομάρχου, ὡς προέδρου, ἐκ τοῦ προέδρου τοῦ δικαστηρίου, ἐξ ἑνὸς κληρικοῦ, διοριζομένου ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου, ἐξ ἑνὸς καθηγητοῦ τοῦ Γυμνασίου καὶ ἐκ 2–4 πολιτῶν, διοριζομένων ὑπὸ τοῦ νομαρχιακοῦ συμβουλίου (ἄρθρ. 39). Ὑπὸ τὴν ἐποπτείαν τῶν ἐπαρχιακῶν ἐπιτροπῶν διατελοῦσι τὰ σχολεῖα τῆς ἐπαρχίας, ὑπὸ δὲ τὴν ἐποπτείαν τῶν νομαρχιακῶν τὰ τοῦ νομοῦ σχολεῖα καὶ αἱ ἐπιτόπιοι ἐπιτροπαί. Αἱ ἐπαρχιακαὶ καὶ αἱ νομαρχιακαὶ ἐπιτροπαὶ διενεργοῦσιν ἐπιθεώρησιν τῶν ἐπιτοπίων ἐπιτροπῶν καὶ τῶν σχολείων τῆς δικαιοδοσίας των καθ’ ἑξάμηνον δι’ ἰδίων ἀπεσταλμένων, ἐπιβάλλουσαι ποινὰς ἐπὶ τῶν διδασκάλων, καὶ ἐπικυροῦσαι ἢ ἀκυροῦσαι τὰς ὑπὸ τῶν ἐπιτοπίων ἐπιτροπῶν ἐπιβαλλομένας ποινὰς, καθοριζομένων ἀκριβῶς τῶν δικαιωμάτων καὶ καθηκόντων αὐτῶν (ἄρθρ. 38 καὶ 41–50). Ἀλλ’ ἡ ὑπερτάτη ἐποπτεία καὶ διεύθυνσις καὶ τῶν διαφόρων ἐπιθεωρητικῶν ἐπιτροπῶν καὶ τῶν σχολείων ἐπιφυλάσσεται εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἡ δ’ ἐποπτεία αὕτη καὶ διεύθυνσις καθορίζεται ἀκριβῶς, οὕτως ὥστε νὰ μὴ ὑπολείπηται ἀμφιβολία τις, ὅτι αὐτὸ εἶναι τὸ κέντρον τὸ συνεκτικὸν, τὸ κινοῦν καὶ ἐμψυχοῦν τὴν ὅλην στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν (ἄρθρ. 51–55). Ὁ νόμος, Κύριοι, τοῦ 1834 εἶναί τι ἄρτιον καθ’ ἑαυτὸν, συνταχθεὶς τότε ἐπὶ τῇ βάσει τῶν τελειοτέρων σχετικῶν νομοθετημάτων ἄλλων χωρῶν, ἰδίᾳ τῆς Βαυαρίας. Ὡς τοιοῦτος δὲν ἠδύνατο βεβαίως νὰ ἦναι αὐτὸς προσηρμοσμένος ἐν πᾶσιν εἰς τὰ καθ’ ἡμᾶς, οὐδὲ νὰ ἀνταποκρίνηται ὁλοσχερῶς εἰς τὰς τότε ἐκπαιδευτικὰς ἡμῶν ἀνάγκας, εἰς τὴν τότε κοινωνικὴν καὶ πολιτικὴν ἡμῶν κατάστασιν. Καὶ οὕτως ὅμως ὁ νόμος ἐκεῖνος δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς πρότυπον παντὸς μεταγενεστέρου νομοθετήματος ἡμῶν περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, εἶναι δὲ ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ ἀνώτερος, ὡς θὰ ἴδωμεν βραδύτερον, τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου καὶ κατ’ εἶδος καὶ καθ’ ὕλην, καὶ ὑπὸ ἔποψιν τυπικὴν καὶ ὑπὸ ἔποψιν πραγματικήν. Εἶναι λυπηρὸν, ὅτι δὲν κατωρθώθη ἔκτοτε νὰ ἀναθεωρηθῇ καὶ προσαρμοσθῇ εἰς τὰ καθ’ ἡμᾶς ὁ νόμος ἐκεῖνος, τὴν δὲ ἀκηδείαν καὶ ὀλιγωρίαν τῶν πάλαι Κυβερνήσεων, ὡς πρὸς τοῦτο, δύναται νὰ δικαιολογήσῃ πως μόνον τὸ κακότεχνον καὶ κακόζηλον τοῦ νῦν ὑποβληθέντος εἰς τὴν ψῆφον τῆς Βουλῆς νομοσχεδίου. Ὁ νόμος τοῦ 1834 ἀπέτυχεν, ἰδίᾳ ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς πληρωμῆς τοῦ μισθοῦ τῶν δημοδιδασκάλων. Τὴν πληρωμὴν ταύτην, ὡς καὶ τὴν τῶν διδάκτρων, ἀνέθετεν αὐτὸς εἰς τοὺς δήμους. Ἀλλ’ οἱ δῆμοι ἐν ἀρχῇ ἦσαν μικροὶ καὶ ἀνεπαρκεῖς ὅλως. Καὶ μετὰ τὸν περιορισμὸν δὲ τοῦ ἀριθμοῦ αὐτῶν, τὸν ἐπιτευχθέντα διὰ τῆς συγχωνεύσεως πολλῶν δήμων ἐν ἔτει 1840, καὶ πάλιν οἱ πόροι αὐτῶν δὲν ἐπήρκουν, ἵνα καλύψωσι καὶ τὰς ἄλλας δαπάνας των καὶ τὴν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ἡ χώρα, ἐξελθοῦσα τότε μόλις πρὸ ὀλίγου ἐκ μακροῦ καταστρεπτικοῦ πολέμου, διετέλει ἔτι ἐν οἰκτρᾷ οἰκονομικῇ καταστάσει, ἥτις οὔτε εἰς τοὺς δήμους, οὔτε εἰς τοὺς ἰδιώτας ἐπέτρεπε νὰ καταβάλλωσι τακτικῶς καὶ ἀνελλιπῶς τὰς πρὸς τοὺς δημοδιδασκάλους ὀφειλάς των· διὸ πολλοὶ τούτων ἢ ἔμενον εἰς τὰς θέσεις των, διάγοντες βίον ἀβίωτον, ἢ ἐγκατέλειπον αὐτὰς, ἐπιζητοῦντες ἄλλο στάδιον βιοποριστικόν. Εἰς τὴν κατάστασιν ταύτην ἔμελλε νὰ θέση ἓν τέρμα ὁ νόμος ΤΛΗʹ τῆς 12 Ἀπριλίου 1856 «περὶ προκαταβολῶν τῶν μισθοδοσιῶν τῶν δημοδιδασκάλων καὶ δημοδιδασκαλισσῶν», καθ’ ὃν προκατεβάλλοντο ἐφεξῆς οἱ μισθοὶ τούτων ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου, ἀπολαμβάνοντος αὐτοὺς ἐκ τῶν πρώτων εἰσπράξεων τῶν δημοτικῶν ἐσόδων. Οὕτως ἐξησφαλίσθη πως ἡ οἰκονομικὴ θέσις τῶν δημοδιδασκάλων. Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἀρχικὸς αὐτῶν μισθός, ἐν τῷ μέσῳ μάλιστα τῶν δυσκολιῶν, ἃς ἀπήντων κατὰ τὴν πληρωμὴν τῶν διδάκτρων, ἦτο ὅλως ἀνεπαρκὴς διὰ τὰς προϊούσας βιωτικὰς ἀνάγκας, ἐδέησε διὰ μὲν τοῦ Διατάγματος τῆς 24 Ἰανουαρίου 1856 ν’ αὐξηθῇ ὁ μισθὸς τῶν διδασκάλων γʹ τάξεως ἐκ 50 εἰς 60 δραχ. κατὰ μῆνα, διὰ δὲ τοῦ νόμου ΦΛϚʹ τῆς 26 Μαΐου τοῦ 1859 «περὶ αὐξήσεως τῆς μισθοδοσίας τῶν δημοσίων ὑπαλλήλων κτλ.» εἰς μὲν τοὺς πρωτοβαθμίους νομαρχιακοὺς δημοδιδασκάλους νὰ χορηγηθῇ μηνιαῖον ἐπιμίσθιον ἐκ 10 δραχ., εἰς αὐτοὺς δὲ καὶ τοὺς ἐπαρχιακοὺς πρωτοβαθμίους δημοδιδασκάλους νὰ δοθῇ τὸ δικαίωμα τῆς αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ ἀνὰ 10 δραχ. τὸν μῆνα κατὰ πᾶσαν πενταετίαν μέχρι 40 δραχ. ἐν συνόλῳ. Διὰ τοῦ νόμου ΧΘʹ τῆς 11 Ἰανουαρίου 1878 «περὶ συστάσεως τοῦ Διδασκαλείου ἐν Ἀθήναις» καθωρίσθη ὁ μισθὸς τῶν ἀποφοίτων ἐξ αὐτοῦ δημοδιδασκάλων, τῶν μὲν πρωτοβαθμίων εἰς 140, τῶν δὲ δευτεροβαθμίων εἰς 100 καὶ τῶν τριτοβαθμίων εἰς 80, εἰς δὲ τοὺς πρωτοβαθμίους διδασκάλους, τοὺς διευθυντὰς σχολείων ἐν Ἀθήναις, Πάτραις, Κερκύρᾳ, Ἑρμουπόλει — παρεισάκτως δὲ καὶ ἄνευ νόμου ἢ Διατάγματος καὶ ἐν Πειραιεῖ — μηνιαῖον ἐπιμίσθιον ἐκ 40 δραχ. Διὰ τοῦ νόμου ΑΡΠΔʹ τῆς 17 Ἀπριλίου 1884 «περὶ αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ τῶν δημοδιδασκάλων» εἰς τὴν αὐτὴν μισθοδοσίαν πρὸς τοὺς ἀποφοίτους τοῦ νέου Διδασκαλείου Ἀθηνῶν ὑπήχθησαν καὶ πάντες οἱ πρὸ τοῦ 1880 λαβόντες πτυχίον δημοδιδάσκαλοι, μετὰ εὐδόκιμον ἄσκησιν περὶ τὴν συνδιδακτικὴν μέθοδον. Διὰ τοῦ νόμου ᾼΣΞΓʹ τῆς 26 Ἰουλίου 1885 «περὶ καταργήσεως τῶν διδάκτρων ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις κτλ.», καταργηθέντων τῶν διδάκτρων, καθιερώθη ἡ κατὰ πενταετίαν αὔξησις τοῦ μισθοῦ τῶν διδασκάλων κατὰ 10 δραχ. τὸν μῆνα, μὴ δυναμένη ὅμως νὰ ὑπερβῇ τὸ ἥμισυ τοῦ ἀρχικοῦ μισθοῦ. Οἱ διδάσκαλοι ἐδικαιοῦντο νὰ λαμβάνωσι καὶ δι’ ἐνοίκιον κατὰ μῆνα, οἱ μὲν πρωτοβάθμιοι διευθυνταὶ ἐν Ἀθήναις, Κερκύρᾳ, Πάτραις, Σύρῳ καὶ Πειραιεῖ δραχ. 41.60, ἐν δὲ ταῖς λοιπαῖς πρωτευούσαις τῶν νομῶν 33.30, οἱ δὲ ἄλλοι ἐν μὲν ταῖς πρωτευούσαις τῶν ἐπαρχιῶν 25 καὶ ἀλλαχοῦ 10 μόνον. Διὰ τοῦ νόμου ͵ΒΠΕʹ τῆς 12 Αὐγούστου 1892 «περὶ τοῦ διοργανισμοῦ τῶν σχολείων τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ καταργήσεως τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως» διετηρήθησαν μὲν μόνον αἱ κατὰ πενταετίαν προσαυξήσεις τοῦ νόμου ᾼΣΞΓʹ, κατηργήθησαν δὲ τὰ ἄλλα ἐπιμίσθια καὶ τὰ ἐνοίκια, καὶ καθωρίσθη ὁ μισθὸς ἑκασταχοῦ τοῦ Κράτους ἐπὶ μὲν τῶν πρωτοβαθμίων δημοδιδασκάλων εἰς 150 δραχμὰς κατὰ μῆνα, ἐπὶ δὲ τῶν δευτεροβαθμίων εἰς 120 καὶ ἐπὶ τῶν τριτοβαθμίων εἰς 100, ἐπὶ δὲ τῶν πρωτοβαθμίων διδασκαλισσῶν εἰς 120, ἐπὶ τῶν δευτεροβαθμίων εἰς 110 καὶ ἐπὶ τῶν τριτοβαθμίων εἰς 100, ἐπετράπη δὲ ἐπὶ μόνων τῶν πρωτοβαθμίων ἡ προσαύξησις κατὰ 10 δραχμὰς, ἐὰν οὗτοι, ὑφιστάμενοι δοκιμαστικὴν ἐξέτασιν, ἀπεδεικνύοντο ἄξιοι τοῦ βαθμοῦ των. Ταχέως, Κύριοι, αἱ περὶ πειθαρχικῶν ποινῶν διατάξεις τοῦ νόμου τοῦ 1834 παρεδόθησαν εἰς λήθην ὑπὸ τῶν ἐχόντων συμφέρον εἰς τοῦτο. Καὶ μέχρι μὲν τῆς Μεταπολιτεύσεως αἱ μεταθέσεις καὶ αἱ παύσεις αὐτῶν ἐξηρτῶντο ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐκ τῆς θελήσεως τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τῶν δημοτικῶν σχολείων, παχυνομένου ἐκ τῆς καταχρήσεως τῆς τοιαύτης ἐξουσίας. Ἀφ’ ὅτου δὲ μετὰ τὴν Μεταπολίτευσιν ἤρξατο νὰ ἐπικρατῇ καὶ παρ’ ἡμῖν ὁ κοινοβουλευτισμὸς, οἱ διδάσκαλοι εὑρέθησαν ἐκτεθειμένοι εἰς τὰς ἐπιδρομὰς τοῦ ἑκάστοτε κρατοῦντος φατριασμοῦ, ἀναλόγως τῶν ἀξιώσεων τοῦ ὁποίου μετετίθεντο ἢ ἀπελύοντο, ὑπὸ διαφόρους προφάσεις, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὅμως ἄνευ λόγου ἀποχρῶντος. Ἐν πάσῃ ὥρᾳ τοῦ ἔτους ἐγίνοντο διδασκαλικαὶ μεταβολαὶ, ἤρκει μόνον ν’ ἀπαιτήσωσιν αὐτὰς οἱ ἰσχυροὶ τῆς ἡμέρας. Τὸ κακὸν εἶχε κορυφωθῆ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ἐδέησε νὰ ψηφισθῇ ὁ νόμος ΥΗʹ τῆς 27 Μαΐου 1871 «περὶ τῆς μὴ μεταθέσεως καθηγητῶν καὶ διδασκάλων, διαρκοῦντος τοῦ σχολικοῦ ἔτους.» Πλὴν ἐξαιρετικῶν περιστάσεων, αἱ διδασκαλικαὶ μεταβολαὶ ἐπετρέποντο καὶ διενηργοῦντο ἀθρόαι μόνον ἐν καιρῷ τῶν διακοπῶν τῶν μαθημάτων. Τὸν νόμον αὐτὸν ἠθέλησε νὰ συμπληρώσῃ ὁ νόμος ᾼΦΝΗʹ τῆς 28 Μαΐου 1887 «περὶ πειθαρχικῶν ποινῶν, παύσεως καὶ μεταθέσεως τῶν δημοδιδασκάλων ἀμφοτέρων τῶν φύλων», καθ’ ὃν οὔτ’ ἐν τῷ μέσῳ τοῦ σχολικοῦ ἔτους οὔτε μετὰ τὸ τέλος αὐτοῦ ἐπετρέποντο διδασκαλικαὶ μεταβολαὶ, εἰμὴ μόνον ὡς ποιναὶ, ἐπιβαλλόμεναι εἰς ὡρισμένας περιπτώσεις. Μία τῶν περιπτώσεων τούτων ἦτο ἐκείνη, καθ’ ἣν, ἐὰν δι’ ἐκτάκτου ἐπιθεωρητοῦ ἐβεβαιοῦτο, ὅτι ἦτό τις ἀνίκανος ἢ ἀμελής, ἢ διῆγε βίον ἀναξιοπρεπῆ, ἀπελύετο τῆς θέσεώς του. Ἡ διάταξις αὕτη ἔδωκεν ἀφορμὴν εἰς πολλὰς καταχρήσεις, ἰδίᾳ λήγοντος τοῦ 1890 καὶ ἀρχομένου τοῦ 1891 ἔτους. Εἶχον διορισθῆ τότε ἔκτακτοι ἐπιθεωρηταὶ, οἵτινες, ἁπλῶς ἐπισκεπτόμενοι διάφορα σχολεῖα, ὑπέγραφον συνήθως ἑτοίμους ἐκθέσεις, συνεπείᾳ τῶν ὁποίων ἐπαύοντο οἱ ἀπαρέσκοντες εἰς τὴν τότε κρατοῦσαν φατρίαν. Ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν μάλιστα ἐκείνην ἠγέρθησαν ἀμφιβολίαι, ἐὰν διὰ τοῦ νόμου ᾼΦΝΗʹ κατηργήθη τῳόντι τὸ ἄρθρον 2 τοῦ ΥΗʹ νόμου, τοῦ ἐπιτρέποντος τὰς ἀθρόας διδασκαλικὰς μεταβολὰς κατὰ τὴν λῆξιν τοῦ σχολικοῦ ἔτους, ἐρωτηθέντος δὲ περὶ τούτου καὶ ἀπαντήσαντος ἀποφατικῶς τοῦ Νομικοῦ Συμβουλίου, ἤρξαντο αὖθις ἀπὸ τοῦ ἔτους ἐκείνου αἱ τοιαῦται μεταβολαὶ, δι’ ἃς κόπτεται νῦν καὶ ψάλλει ἱερεμιάδας ὁ καὶ τότε καὶ νῦν Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως! Τὸ ἐν ἔτει 1834 ἱδρυθὲν πρῶτον καὶ μόνον Διδασκαλεῖον ἐν Ἑλλάδι, λειτουργῆσαν μέχρι τοῦ ἔτους 1864, κατηργήθη τοῦτο μὲν, διότι κατὰ τὰ τελευταῖα αὐτοῦ ἔτη οἱ καρποί του δὲν ἦσαν γενναῖοι, τοῦτο δὲ, διότι ἐθεωροῦντο ἱκανοὶ διὰ τὰ ὑπάρχοντα τότε σχολεῖα οἱ μέχρι τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀποφοιτήσαντες ἐξ αὐτοῦ διδάσκαλοι. Ἔκτοτε αἱ μὲν ὑποψήφιοι διδασκάλισσαι ἐξητάζοντο ἐν τῷ Ἀρσακείῳ, τῷ μόνῳ ἀνεγνωρισμένῳ διδασκαλείῳ τῶν θηλέων, ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τῶν δημοτικῶν σχολείων ἢ ἀναπληρωτοῦ τούτου (Διάτ. 11 Μαΐου 1867), οἱ δὲ θέλοντες νὰ γείνωσι δημοδιδάσκαλοι, ἐνώπιον ἐπιτροπῆς, ὀνομαζομένης ἐπὶ τούτῳ καὶ ἀπαρτιζομένης ἐκ δύο καθηγητῶν τοῦ Πανεπιστημίου, τῶν δύο ἐν Ἀθήναις γυμνασιαρχῶν ἢ ἀναπληρωτῶν τούτων καὶ τοῦ Γενικοῦ Ἐπιθεωρητοῦ τῶν δημοτικῶν σχολείων, ὡς προέδρου (Διάτ. 12 Σεπτεμβρίου 1872). Ἐνώπιον τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης ἔπρεπε νὰ γίνωνται ἐφεξῆς καὶ αἱ δεύτεραι ἐξετάσεις τῶν πτυχιούχων διδασκάλων, κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1834 (ἄρθρ. 72). Ἡ κατάστασις αὕτη ἐξηκολούθησε μέχρι τοῦ ἔτους 1878, ὅτε διὰ τοῦ ΧΘʹ νόμου τῆς 11 Ἰανουαρίου τοῦ ἔτους ἐκείνου συνέστη τὸ νέον ἐν Ἀθήναις Διδασκαλεῖον ἐπὶ τῇ βάσει τῶν νεωτέρων παιδαγωγικῶν ἀρχῶν καὶ συστημάτων. Ὁ νόμος ΧΘʹ εἶναι ὁμολογουμένως ἓν ἐκ τῶν ὀλίγων φαεινῶν σημείων ἐν τῇ ἡμετέρᾳ νομοθεσίᾳ περὶ στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἀπὸ τοῦ 1834, τιμᾷ δὲ τοὺς εἰσηγητὰς αὐτοῦ, τὸν κ. Πρωθυπουργὸν καὶ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἐξ ὧν ἐκεῖνος μὲν ἦτο τότε Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, οὗτος δὲ Γενικὸς Ἐπιθεωρητὴς τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Ὁ νόμος ΧΘʹ ἐτροποποιήθη βραδύτερον διὰ τοῦ νόμου ΩΝΘʹ τῆς 6 Μαΐου 1880 «περὶ συστάσεως Διδασκαλείου ἐν Πελοποννήσῳ καὶ Ἑπτανήσῳ» καὶ ἐν ἄλλοις, ἰδίᾳ δὲ ἐν τῷ καθορισμῷ τοῦ προσόντος τῶν Διευθυντῶν, ἵνα ἔχωσι σπουδάσει εἰδικῶς παιδαγωγικά, ἐνῷ κατὰ τὸν νόμον ΧΘʹ ἤρκει νὰ ὦσι διδάκτορες τῆς φιλολογίας καὶ νὰ ἔχωσιν ὑπηρετήσει ἐπὶ πέντε ἔτη ὡς γυμνασιάρχαι ἢ ἐπὶ δέκα ἔτη ὡς καθηγηταὶ Γυμνασίων. Διὰ τοῦ νόμου ᾼΙΒʹ τῆς 12 Ἰουνίου 1882 συνέστη καὶ τὸ ἐν Θεσσαλίᾳ διδασκαλεῖον, διὰ δὲ τοῦ νόμου ᾼΜʹ τῆς 12 Ἰουνίου 1882 ἐγένοντο καὶ ἄλλαι τροποποιήσεις τοῦ νόμου ΧΘʹ, προστεθείσης ἰδίᾳ τῆς διδασκαλίας τῆς ὁπλασκίας καὶ τῶν κειμένων θεμελιωδῶν νόμων περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως μεθ’ ἑρμηνείας αὐτῶν. Διὰ διαφόρων Διαταγμάτων ἐκανονίσθησαν τὰ τοῦ προγράμματος καὶ τῶν ἐξετάσεων τῶν διδασκαλείων. Τῷ 1880 ἐγένετο ἡ πρώτη ἀπόπειρα τῆς ἀντικαταστάσεως τῆς ἀλληλοδιδακτικῆς μεθόδου, τῆς εἰσαχθείσης τὸ πρῶτον ὑπὸ τὸν ἀοίδιμον Κυβερνήτην, τῆς καθιερωθείσης εἶτα διὰ τοῦ Διατάγματος τοῦ 1836 καὶ τροποποιηθείσης διὰ τοῦ Διατάγματος τοῦ 1856, διὰ τῆς συνδιδακτικῆς λεγομένης μεθόδου. Τῆς μεθόδου ταύτης ἡ εἰσαγωγή, ὅπου ἦτο τοῦτο δυνατὸν, ἀπεφασίσθη διὰ τοῦ Διατάγματος τῆς 3 Σεπτεμβρίου 1880, διὰ δὲ τοῦ Διατάγματος τῆς 16 Μαρτίου 1881 ὡρίσθη ν’ ἀσκῶνται οἱ παλαιοὶ διδάσκαλοι ἐντὸς 6 ἑβδομάδων ἐν τῇ συνδιδακτικῇ μεθόδῳ. Ἡ ἄσκησις ὅμως αὕτη δὲν ἀπέφερε πάντοτε τὰ προσδοκώμενα ἀποτελέσματα. Πολλοὶ δηλαδὴ τῶν παλαιῶν διδασκάλων ἔπαθον τὸ πάθημα τῆς κορώνης, κατά τινα τουρκικὸν μῦθον, ἥτις, θελήσασα νὰ μιμηθῇ τὸ βάδισμα τῆς πέρδικος, ἀπώλεσε καὶ τὸ ἴδιον αὐτῆς βάδισμα. Διὰ τοῦ νόμου ΤΛΗʹ τοῦ 1856 κατωρθώθη μὲν νὰ ἐξασφαλισθῶσιν οἱ δημοδιδάσκαλοι, ὡς πρὸς τὴν τακτικὴν καὶ ἀνελλιπῆ πληρωμὴν τοῦ μισθοῦ των, τὸ δημόσιον ὅμως ταμεῖον ἔμενε πάντοτε ἐκτεθειμένον ἀπέναντι τῶν καθυστερήσεων τῶν ἐκ τῶν δήμων εἰσπρακτέων ποσῶν. Αἱ καθυστερήσεις αὗται ἦσαν ἐν ἀρχῇ μὲν μικρότεραι, βραδύτερον δὲ ἀπέβησαν μεγαλείτεραι, καθόσον ηὔξανε σὺν τῷ χρόνῳ ὁ ἀριθμὸς τῶν σχολείων καὶ τῶν διδασκάλων, ἀπὸ τῆς συστάσεως μάλιστα τῶν νέων Διδασκαλείων. Τὸ καθυστεροῦν ποσὸν ἐκ τῶν δήμων ἀνῆλθε μέχρι τέλους τοῦ 1887 εἰς 7 περίπου ἑκατομμύρια, τοῦτο δὲ ἠνάγκασε τὴν τότε Κυβέρνησιν, ὅπως διὰ τοῦ νόμου ΑΧΜΗʹ τῆς 9 Ἰανουαρίου 1888 ἱδρύσῃ τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως. Διὰ τοῦ νόμου ἐκείνου συνιστᾶτο ἴδιον ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὑπὸ τὴν διοίκησιν ἐπιτροπῆς, ἀπαρτιζομένης ἐκ τοῦ Γενικοῦ Διευθυντοῦ τοῦ Λογιστηρίου, τοῦ τμηματάρχου τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ τοῦ τμηματάρχου τῆς δημοτικῆς διοικήσεως, καὶ διατελούσης ὑπὸ τὴν ἄμεσον δικαιοδοσίαν τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν. Ὡς πόροι αὐτοῦ καθωρίζοντο καὶ ἄλλοι, ἰδίᾳ δὲ αʹ) εἰσφορὰ τῶν δήμων, ὑπολογιζομένη πρὸς μίαν δραχμὴν ἐφ’ ἑκάστου τῶν κατοίκων των, μὴ ὑπερβαίνουσα τὰ 50% τῶν ἐξ ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων ἐσόδων του, μηδὲ κατωτέρα τῶν 15%, ἀφίνοντα δὲ ὁπωσδήποτε ὑπόλοιπον 2000 δρ. εἰς τοὺς δήμους καὶ ἐπιτρέπουσα ἐν ἀνάγκῃ αὔξησιν τῶν φόρων αὐτῶν κατὰ 12%, βʹ) συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου ἐξ 1,200,000 δραχμῶν, ἀπέναντι τῶν ὁποίων ἀνεγράφετο μὲν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ ἐτησία πίστωσις ἐκ 500,000, αὐξανομένη ὅμως κατ’ ἔτος δι’ ἀναπληρωματικῶν πιστώσεων ἐξ ἑκατοστύων ὅλων χιλιάδων δραχμῶν, καὶ γʹ) εἰσφορὰ τῶν Μονῶν πρὸς 5% ἐπὶ τῶν ἐγκρινομένων διὰ τοῦ ἐτησίου των προϋπολογισμοῦ ἐσόδων. Διὰ τοῦ ΑΧΟΘʹ νόμου τῆς 23 Δεκεμβρίου 1888 τὸ ἄθικτον ὑπὸ τῆς εἰσφορᾶς τῶν δήμων ὑπόλοιπον ἀνεβιβάζετο ἐκ 2000 εἰς 3000 δραχμάς. Διὰ δὲ τοῦ νόμου ΑϠΜΑʹ τῆς 27 Μαρτίου 1891 ὡρίσθη μὲν νὰ μὴ εἰσπράττηται εἰσφορὰ ἐξ ἑνὸς ἑκάστου τῶν δήμων ἀνωτέρα τοῦ ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους αὐτοῦ ἐκπαιδεύσεως δαπανωμένου ποσοῦ, ηὐξήθη δὲ ἡ εἰσφορὰ τῶν Μονῶν εἰς 150,000 δραχ. Ἀπέναντι τῶν πόρων τούτων εἶχε νὰ δαπανήσῃ τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως αʹ) διὰ μισθοὺς, ἐνοίκια καὶ ἐπιμίσθια τοῦ προσωπικοῦ τῶν ὑφισταμένων καὶ τῶν ἱδρυθησομένων σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων, βʹ) εἰς ἐνοίκια τῶν διδακτηρίων κτλ. γʹ) εἰς ἔξοδα ἐπιθεωρήσεως τῶν σχολείων καὶ δʹ) εἰς ἔξοδα τῆς βεβαιώσεως καὶ εἰσπράξεως τῶν ἐσόδων καὶ τῆς διοικήσεως τοῦ ταμείου. Ὅσον δήποτε, Κύριοι, καὶ ἂν κατεκρίθη τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἀδύνατον ν’ ἀρνηθῇ τις, ὅτι αὐτὸ ἐγένετο ὁπωσδήποτε πρόξενον καὶ ἀγαθοῦ τινος. Δι’ αὐτοῦ κατωρθώθη νὰ μάθωμεν, τί δύνανται νὰ εἰσφέρωσιν οἱ δῆμοι ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τί δὲ δύνανται ν’ ἀποφέρωσι καὶ οἱ ἄλλοι πόροι οἱ διατεθέντες ὑπὲρ ταύτης. Δι’ αὐτοῦ ἐγένοντο ἐπαισθηταὶ τὰ μάλιστα αἱ πολλαὶ καὶ ποικίλαι ἀνάγκαι τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως. Αὐτὸ ἐγένετο ἀφορμὴ καὶ εἰς τὴν σύνταξιν τοῦ νόμου ΒΠΕʹ τοῦ 1892, ὅστις εἶναι ὁμολογουμένως μία πρόοδος ἐν τῇ περὶ ἧς ὁ λόγος ἐκπαιδεύσει ἡμῶν. Ἀλλὰ τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως παρέσχεν ἀφορμὴν καὶ εἰς ἄτοπα, ὧν τὸ κυριώτατον ἦτο τὸ ἑξῆς. Κατὰ τὸ ἄρθρ. 5 τοῦ ΑΧΜΑʹ νόμου, ἡ διοικοῦσα τὸ ταμεῖον ἐπιτροπὴ ἀναγνωρίζει καὶ ἐντέλλεται τὴν πληρωμὴν τῶν ἐξόδων, εἴτε δι’ ἀπ’ εὐθείας χρηματικῶν ἐνταλμάτων, εἴτε διὰ τῶν ἐπαρχιακῶν καταλλήλων ἀρχῶν, ἃς καθιστᾷ ἐπιτρόπους, μεταβιβάζουσα αὐταῖς κατὰ μῆνα ὡρισμένην πίστωσιν. Τὰ χρηματικὰ καὶ ἐπιτροπικὰ ἐντάλματα θεωροῦνται ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου». Ἀλλὰ περὶ τὴν ἀναγνώρισιν, ἔκδοσιν καὶ θεώρησιν τῶν σχετικῶν ἐνταλμάτων ἐπήρχετο βραδύτης μεγάλη καὶ καθυστέρησις κατὰ μῆνας πολλούς, ἰδίᾳ δὲ ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γόρτυνος Βουλευτοῦ, ὑφ’ ἣν χιλιάδες ὅλαι τοιούτων ἐνταλμάτων ἔμενον ἀθεώρητοι. Πλὴν τούτου, εἰ καὶ προσεδοκᾶτο ἐκ τῆς διαχειρίσεως τοῦ ταμείου περίσσευμα, ὅπερ κατὰ τὸ ἄρθρ. 6 τοῦ ᾼΧΜΑʹ νόμου προωρίζετο «εἰς ἀγορὰν δημοσίων χρεωγράφων, ἅτινα κατατίθενται εἰς τὸ κεντρικὸν ταμεῖον», οὐδὲν ἧττον ἐλλείμματα ἐπὶ ἐλλειμμάτων εἶχε νὰ ἐπιδείξῃ αὐτὸ, ἐλλείμματα συμποσωθέντα ἀπὸ τῆς 1 Ἰανουαρίου 1888 μέχρι τέλους Μαΐου τοῦ 1892, κατά τινα λογαριασμὸν τοῦ Γενικοῦ Λογιστηρίου, ὑποβληθέντα εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἔτος ἐκεῖνο, εἰς 5,723,247 δρ. Οὕτως ἐφαίνετο ἀποτυγχάνων ὁ κύριος σκοπός, δι’ ὃν συνέστη τὸ ταμεῖον, χωρὶς κυρίως νὰ εὐθύνηται αὐτὸ διὰ τοῦτο. Οἱ Ὑπουργοὶ δηλαδὴ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν ἠδύναντο καὶ ὑπ’ αὐτὸ νὰ συνιστῶσι σχολεῖα ὑπεράριθμα καὶ νὰ ὑπερπληρῶσι ταῦτα διδασκάλων, χωρὶς νὰ ὑπολογίζωσι τοὺς πόρους τοῦ ταμείου. Τὸ κακὸν ὑπερῆρε κεφαλὴν ἰδίᾳ ὑπὸ τὴν Κυβέρνησιν τοῦ κ. Δηλιγιάννη, ἀπὸ τοῦ τέλους τοῦ 1890 μέχρι τῶν μέσων τοῦ 1892. Τότε κυρίως παρετηρήθη καὶ ἡ δημευτικὴ καὶ κοινωνιστικὴ τάσις, ἣν μετὰ τόσον ἱερᾶς ἀγανακτήσεως ἐστιγμάτισε νῦν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ κατ’ ἀντίθετον λόγον ἐκείνου, ὃν ὑπηνίχθη αὐτός. Συνιστῶντο ὑπεράριθμα σχολεῖα καὶ διωρίζοντο ὑπεράριθμοι διδάσκαλοι εἰς τὰς πόλεις καὶ εἰς ὡρισμένας ἐπαρχίας, αἵτινες ἐτύγχανον ἰσχυρᾶς προστασίας παρὰ τοῖς κρατοῦσιν, ἐπὶ ζημίᾳ ἄλλων ἐπαρχιῶν, αἵτινες ἐστεροῦντο τοιαύτης προστασίας. Τότε δὲ, ἐνῷ ὁ νομὸς Ἀττικῆς καὶ Βοιωτίας ἠρίθμει δημοδιδασκάλους ἑκατέρου φύλου 336, ὁ τῆς Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος 234 καὶ ὁ τῆς Ἀρκαδίας 208, ὁ τῆς Μεσσηνίας ἠρίθμει μόλις 152· ὁ τῆς Φθιώτιδος καὶ Φωκίδος 141 καὶ ὁ τῶν Τρικκάλων μόνον 53. Τότε 507 δημοτικὰ σχολεῖα καὶ ἰσάριθμα σχεδὸν γραμματοδιδασκαλεῖα ἔμενον ἀργοῦντα, ἐλλείψει διδασκάλων, οἵτινες ὑπερεπλήρουν τὰ ὑπεράριθμα σχολεῖα ἄλλων εὐνοουμένων ἐπαρχιῶν. Τότε οἱ δῆμοι τῶν κεκλεισμένων σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων εἰσέφερον ὅ,τι οἱ πόροι αὐτῶν ἐπέτρεπον, ἀλλ’ ὅπως διὰ τῆς εἰσφορᾶς των μισθοδοτῶνται οἱ ὑπεράριθμοι διδάσκαλοι τῶν πόλεων. Τότε, ἐνῷ ὁ δῆμος Ἀθηναίων εἰσέφερε 200,000 δραχμὰς, ἡ δαπάνη ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους αὐτοῦ ἐκπαιδεύσεως ἀνήρχετο εἰς 400,000 δραχμάς. Ἀρκεῖ νὰ σᾶς ἀναφέρω, Κύριοι, ὅτι, ἐνῷ τὸ Ὑπουργεῖον Δηλιγιάννη, ἐλθὸν εἰς τὰ πράγματα κατὰ Ὀκτώβριον τοῦ 1890, εὗρεν ἐν Ἀθήναις 92 δημοδιδασκάλους ἑκατέρου φύλου, τὸ Ὑπουργεῖον Τρικούπη ἐπανελθὸν εἰς τὴν ἀρχὴν τὸ 1892 εὗρε τοιούτους 173! Ταῦτα κατ’ ἐπίσημον κατάστασιν τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὑποβληθεῖσαν εἰς τὴν Βουλὴν τὸ ἔτος ἐκεῖνο. Εἰς τὴν κατάστασιν ταύτην τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τὴν οἰκτρὰν ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν, ἠθέλησε νὰ θέσῃ ἓν τέρμα ὁ νόμος ͵ΒΠΕʹ τῆς 12 Αὐγούστου 1892 «περὶ τοῦ διοργανισμοῦ τῶν σχολείων τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως καὶ καταργήσεως τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως». Δι’ αὐτοῦ κατηργήθη τὸ ταμεῖον τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως καὶ ἀνέλαβε τὸ Κράτος ἀπ’ εὐθείας τὰ ἔσοδα καὶ ἔξοδα αὐτοῦ, κατὰ τὸ ἄρθρον 18, τὸ ὁποῖον θὰ μοὶ ἐπιτρέψητε ν’ ἀναγνώσω νῦν διὰ τὸν κ. Ὑπουργὸν τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἐκδηλώσαντα ἐνδοιασμοὺς περὶ τοῦ πράγματος. Τὸ ἄρθρον ἔχει ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Τὰ καθυστεροῦντα ἐκ τῶν δήμων καὶ λοιπὰ ἔσοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν εἰσφορῶν τοῦ ἐνεστῶτος ἔτους, ὡς καὶ τὰ ἐφεξῆς σχετικὰ πρὸς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν ἔσοδα, θέλουσι καταλογίζεσθαι εἰς τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους, οὗτινος τὰ ἔξοδα θέλει ἐπιβαρύνει τὸ εἰς χρέωσιν τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ὑπόλοιπον καὶ τὰ ἐφεξῆς ἔξοδα τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως». Ἐτηρήθησαν δηλαδὴ οἱ ἄλλοι πόροι τοῦ ταμείου τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, εἰσερχόμενοι νῦν ἀπ’ εὐθείας εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον ὡς ἔσοδα τοῦ Κράτους. Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 8 (ἀναγινώσκει): «τὸ ποσὸν τὸ ἀναγραφόμενον εἰς τὸν προϋπολογισμόν, ὡς ἀπαιτούμενον διὰ τὰ ἔξοδα τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἀνταποκρίνεται πρὸς τὸ ἑκάστοτε εἰς ἕκαστον τῶν δήμων προσῆκον καὶ ἐπαρκὲς αὐτῆς, ὁριζόμενον ὑπὸ τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἑπομένοις ἄρθροις 9–15 ἀναγραφόμενα». Κατὰ τὸ ἄρθρ. 9, ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις καθορίζεται τετραετής. Ὡς βάσις δὲ τῆς συστάσεως καὶ διαβαθμολογήσεως τῶν σχολείων τίθεται ὁ ἀριθμὸς τῶν κατοίκων, κατὰ τὴν τελευταίαν ἐπίσημον ἀπογραφήν, ὑπολογιζομένων τῶν μαθητῶν τῶν τεσσάρων ἡλικιῶν εἰς 7%, ἐξ ὧν τὰ ⅖ θήλεια καὶ τὰ ⅗ ἄῤῥενες. Ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ ἐξευρισκομένου τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν, ἀναλογοῦσιν ἐπὶ 15–40 τοιούτων εἷς γραμματοδιδάσκαλος, ἐπὶ 40–55 εἷς τριτοβάθμιος δημοδιδάσκαλος καὶ ἐπὶ 55–75 εἷς δευτεροβάθμιος. Ἐπὶ μείζονος ἀριθμοῦ μαθητῶν συνιστῶνται σχολεῖα διτάξια μεθ’ ἑνὸς πρωτοβαθμίου καὶ ἑνὸς δευτεροβαθμίου δημοδιδασκάλου, τριτάξια μεθ’ ἑνὸς πρωτοβαθμίου καὶ δύο δευτεροβαθμίων, καὶ τετρατάξια μετὰ 2 πρωτοβαθμίων καὶ 2 δευτεροβαθμίων. Κατὰ δὲ τὴν τελευταίαν παράγραφον τοῦ 9 ἄρθρου (ἀναγινώσκει): «Τὸ πηλίκον τῆς διαιρέσεως τοῦ ὁλικοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητευόντων ἐν τοῖς σχολείοις τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως διὰ τοῦ ἀριθμοῦ 40 μὲν ἕως 50 κατὰ τὰς κώμας, 50 δὲ ἕως 60 κατὰ τὰς κωμοπόλεις, καὶ 60–70 κατὰ τὰς πόλεις, παριστᾷ τὸν ἀριθμὸν τῶν διδασκάλων τὸν ἐπαρκῆ διὰ τὴν διδασκαλίαν τοῦ συνόλου τῶν μαθητῶν εἰς ἑκάστας τῶν πόλεων καὶ τῶν κωμῶν». Διὰ τοῦ ἄρθρ. 10 ἐπετεύχθη ἀναλογία τις μεταξὺ τοῦ μισθοῦ τῶν διδασκάλων τῶν διαφόρων βαθμῶν, μὴ ἀπαντῶσα πρίν, κατηργήθησαν δὲ τὰ ἐπιμίσθια καὶ ἐνοίκια, δι’ ἃ οἱ δημοδιδάσκαλοι συνωστίζοντο τέως εἰς τὰς πόλεις. Συμπλήρωμα ἀναγκαῖον τοῦ νόμου ͵ΒΠΕʹ ὑπῆρξεν ὁ νόμος ͵ΒΟΘʹ τῆς 6 Αὐγούστου 1892 «περὶ συστάσεως ὑποδιδασκαλείων». Δι’ αὐτοῦ συνέστησαν καὶ λειτουργοῦσιν ἀπὸ τοῦ Σεπτεμβρίου τοῦ 1893 ἓξ ὑποδιδασκαλεῖα, ἅτινα ἀπέφερον ἤδη τοὺς πρώτους καρπούς των κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος, καὶ οἱ καρποὶ οὗτοι ὑπερέβησαν, ὀφείλω νὰ ὁμολογήσω, πᾶσαν προσδοκίαν. Οἱ ἀπόφοιτοι αὐτῶν γραμματισταὶ ἀπέβησαν ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις ἀνώτεροι πολλῶν ἀρχαίων δημοδιδασκάλων, ἰδίᾳ τῶν ὑπὸ τῆς ἐπιτροπῆς χειροτονηθέντων τοιούτων. Ἐκ τῶν γραμματιστῶν οἱ φέροντες βαθμὸν ἄριστα διορίζονται εἰς κώμας ἐχούσας 500–600 κατοίκους, μὲ μισθὸν 75 δραχ. κατὰ μῆνα, οἱ φέροντες βαθμὸν λίαν καλῶς εἰς κώμας ἐχούσας 400–500 κατοίκους μὲ μισθὸν 65, καὶ οἱ φέροντες βαθμὸν καλῶς μὲ μισθὸν 55 εἰς κώμας μὲ 150–400 κατοίκους. Εἰς τὰς τελευταίας κώμας, ἐλλείψει γραμματιστῶν, διορίζονται γραμματοδιδάσκαλοι. Διὰ τοῦ νόμου ͵ΒΠΕʹ ἐτέθη ὁπωσδήποτε ἀσφαλής τις βάσις περὶ τὴν σύστασιν καὶ διαβαθμολόγησιν τῶν σχολείων καὶ τὸν διορισμὸν τῶν διδασκάλων. Δὲν ἐξήρτηται νῦν ἐκ τῆς διακριτικῆς ἐξουσίας τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν νὰ συνιστᾷ ὁπουδήποτε καὶ ὁσαδήποτε ἂν θέλῃ οὗτος σχολεῖα, νὰ διορίζῃ δὲ ὁσουςδήποτε καὶ ὁπουδήποτε ἂν θέλῃ δημοδιδασκάλους μὲ τὸν βαθμὸν καὶ τὸν μισθόν των, ὡς πρίν. Δὲν συμβαίνει νῦν τὸ πρὸ τοῦ 1892 παρατηρούμενον ἄτοπον, καθὸ πολλὰ σχολεῖα, ἀριθμοῦντα μόλις 20–30 μαθητὰς, εἶχον δημοδιδασκάλους, καὶ ἐνίοτε πρωτοβαθμίους, μὲ τὸν μισθὸν καὶ τὰς ἀποδοχὰς τοῦ βαθμοῦ των, ἐνῷ ἄλλα σχολεῖα μὲ 100 καὶ ἐπέκεινα μαθητὰς εἶχον μόλις γραμματοδιδασκάλους, ἐνίοτε δ’ ἐστεροῦντο καὶ τούτων. Δὲν συμβαίνει νῦν τὸ ἄτοπον τὸ πρὸ τοῦ 1892 παρατηρούμενον, καθ’ ὃ, ἐνῷ ἔμενον ὡς 500 δημοτικὰ σχολεῖα ἄνευ δημοδιδασκάλων, ἀλλαχοῦ ὑπῆρχε πληθώρα τοιούτων, ἀναλογούντων ὡς 1 πρὸς 4 ἢ 5 μαθητάς! Νῦν ἑκάστη κοινότης δικαιοῦται νὰ ἔχῃ τὸ προσῆκον εἰς τὸν ἀριθμὸν τῶν μαθητῶν της σχολεῖον, μὲ τὸν προσήκοντα εἰς αὐτὸ διδάσκαλον. Καὶ τοῦτο ἦτο, Κύριοι, πραγματικὸν κατόρθωμα, ἀληθὲς βῆμα προόδου διὰ τὴν στοιχειώδη ἡμῶν ἐκπαίδευσιν. Πολλὰ εἶναι τὰ χρήζοντα ἔτι ἀνορθώσεως ἐν τῇ στοιχειώδει ἡμῶν ἐκπαιδεύσει. Πρὸ πάντων πρέπει ν’ ἀναθεωρηθῶσιν οἱ νόμοι περὶ διδασκαλείων. Πρέπει ταῦτα νὰ ἱδρυθῶσι μακρὰν τῶν πόλεων, ὧν ἡ πνιγηρὰ ἀτμοσφαίρα εἶναι πάντοτε ἐπιβλαβὴς εἰς τὸ ἦθος τῶν μελλόντων δημοδιδασκάλων. Καὶ ἂν δὲν κατορθώσωσιν οὗτοι ν’ ἀποφύγωσι πάντα ἠθικὸν κίνδυνον, εἰς ὃν εἶναι ἐκτεθειμένοι ἐν ταῖς πόλεσιν, ἡ ἐξοικείωσις αὐτῶν πρὸς τὸν ἐν ταύταις βίον τοὺς καθιστᾷ δυσκόλους διὰ τὸν ἐν κώμαις καὶ χωρίοις βίον, ὅπου κυρίως κέκληνται νὰ ἐνεργήσωσιν ὡς διδάσκαλοι. Ἰδοὺ διατί, Κύριοι, καὶ ἀλλαχοῦ τὰ διδασκαλεῖα δὲν ἱδρύονται εἰς μεγάλας, ἀλλ’ εἰς μικρὰς ἐπαρχιακὰς πόλεις. Πρέπει ἡ ἐν τοῖς διδασκαλείοις παίδευσις νὰ καταστῇ τετραετὴς, τῆς πρώτης τάξεως οὔσης μᾶλλον προπαρασκευαστικῆς. Πρέπει εἰς τὰς δύο ἀνωτέρας τάξεις ν’ ἀνακουφισθῶσί πως οἱ διδασκαλισταὶ ἐκ τῆς ἐπιβαρύνσεώς των μὲ τόσα θεωρητικὰ μαθήματα, καὶ νὰ καταναλίσκωσι πλείονα χρόνον εἰς πρακτικὰς ἀσκήσεις. Πρέπει καὶ τὰ πρότυπα σχολεῖα, τὰ εἰς τὰ διδασκαλεῖα προσηρτημένα, νὰ μὴ ὦσι μόνον διῃρημένα, ἀλλὰ καὶ ἀδιαίρετα. Νῦν ἀσκεῖται ὁ διδασκαλιστὴς εἰς τὸ πλῆρες τετρατάξιον σχολεῖον, ἐν ᾧ διδάσκεται χωριστὰ ἑκάστη τάξις ὑπὸ ἰδίου διδασκάλου. Ἀλλὰ δὲν ἀποκτᾷ οὕτω σαφῆ ἔννοιαν τῆς διδασκαλίας ἐν τριταξίῳ ἢ διταξίῳ, πρὸ πάντων δὲ ἐν μονοταξίῳ ἀδιαιρέτῳ σχολείῳ, ἐν ᾧ ὁ διδάσκαλος ἔχει νὰ διδάξῃ ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ αἰθούσῃ τέσσαρας διαφόρους τάξεις. Τὰ πλεῖστα δὲ τῶν σχολείων μας εἶναι μονοτάξια, καὶ δι’ αὐτὰ δὲν παρασκευάζονται ἐμπράκτως οἱ μέλλοντες δημοδιδάσκαλοι. Ἀνάγκη δὲ, καὶ ἀνάγκη ἐπιτακτικὴ καὶ ἐπείγουσα, Κύριοι, νὰ ἱδρύσῃ τὸ Κράτος καὶ ἴδια διδασκαλεῖα τῶν θηλέων, καὶ ταῦτα μακρὰν τῶν μεγάλων πόλεων. Ὁ ἐν ταῖς πόλεσι βίος τῶν μελλουσῶν διδασκαλισσῶν δύναται νὰ ἔχῃ ὀλέθρια δι’ αὐτὰς ἐπακόλουθα, δυνάμενα νὰ ἐπιδράσωσι καὶ ἐπὶ τὸ ἦθος τῶν τρυφερῶν πλασμάτων τῶν μικρῶν κορασίων, ὧν ἡ πρώτη μόρφωσις καὶ ἀγωγὴ μέλλει νὰ διαπιστευθῇ εἰς αὐτάς. Μακρὰν τῶν πόλεων ἂν ἱδρυθῶσι τὰ διδασκαλεῖα τῶν θηλέων, δυνάμεθα νὰ ἐλπίζωμεν καὶ κρεῖττον ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν ὑλικὸν ἐκείνου, τὸ ὁποῖον ἔχομεν συνήθως εἰς τὰς πόλεις. Ἀνάγκη εἰς τὰς πόλεις νὰ ἱδρυθῶσιν ἀνώτερα παρθεναγωγεῖα, προωρισμένα εἰς ἀνωτέραν μόρφωσιν τῶν θυγατέρων τῆς μέσης ἀστικῆς τάξεως. Ἐλλείψει τοιούτων παρθεναγωγείων, πολλοὶ γονεῖς ἀποστέλλουσι τὰς θυγατέρας των εἰς τὰ γνωστὰ καθολικὰ παρθεναγωγεῖα ἐνταῦθά τε καὶ ἀλλαχοῦ, ἅτινα δύνανται μὲν νὰ ὦσι κάλλιστα διὰ καθολικὰ κοράσια, ἀλλὰ πάντοτε κάκιστα διὰ τὰς μελλούσας ἑλληνίδας μητέρας, ἃς ὀφείλει πρὸ πάντων νὰ περικοσμῇ ἡ πίστις τῶν πατέρων των. Ἀνάγκη ἡ δημοτικὴ ἡμῶν ἐκπαίδευσις νὰ καταστῇ ἀρτία καὶ αὐτοτελής, ἑνιαία καὶ ὁμοιόμορφος καθ’ ὅλον τὸ Κράτος. Πρὸς τοῦτο πρέπει νὰ ἦναι αὐτὴ τοὐλάχιστον ἑξαετής. Τὴν διάκρισιν τὴν γενομένην ἐν τῷ συζητουμένῳ νῦν νομοσχεδίῳ μεταξὺ κοινῶν καὶ πλήρων σχολείων, μεταξὺ τετραετοῦς καὶ ἑξαετοῦς παιδεύσεως, θεωρῶ ὅλως ἄστοχον, ἐπιβλαβῆ δὲ τὰ μάλιστα εἰς τὴν ἐκπαίδευσιν ἡμῶν. Οὕτως ἀποβάλλει αὕτη τὸ ἑνιαῖον καὶ ὁμοιόμορφον. Ἄν δὲ τῶν πλήρων σχολείων αἱ δύο ἀνώτεραι τάξεις μέλλωσι νὰ ἀναπληρῶσι τὰς δύο πρώτας τάξεις τῶν ἑλληνικῶν σχολείων, ὡς ἐδήλωσεν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, καὶ ὡς ἐξάγεται καὶ ἐκ τῶν σχετικῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, τότε θὰ ἦτο ἀσύγγνωστος σπατάλη νὰ ἱδρύωμεν τοιαῦτα πλήρη σχολεῖα ἀκριβῶς εἰς τὰς πόλεις καὶ κωμοπόλεις, ὅπου λειτουργοῦσιν ἤδη ἑλληνικὰ σχολεῖα, καὶ εἶναι πάντη περιττὴ ἡ προσθήκη τῶν δύο ἀνωτέρων αὐτῶν τάξεων, τῶν ἀναπληρουσῶν τὰς δύο κατωτέρας τάξεις τούτων, νὰ καταδικάζωμεν δὲ τὰ ἄλλα μέρη, ὅπου δὲν ὑπάρχουσιν ἑλληνικὰ σχολεῖα, εἰς τὴν στέρησιν τῶν δύο αὐτῶν τάξεων διὰ τῆς ἱδρύσεως κοινῶν σχολείων. Ἀλλ’ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν εὕρηται ἐν προφανῇ συγχύσει, ὅταν νομίζῃ, ὅτι αἱ δύο ἀνώτεραι τάξεις τῶν πλήρων δημοτικῶν σχολείων δὲν ἔχουσιν ἄλλον προορισμὸν ἢ νὰ μεταδίδωσι τὰς γνώσεις τῶν δύο πρώτων τάξεων τῶν ἑλληνικῶν σχολείων. Τὰ σχολεῖα ταῦτα, Κύριοι, ἀνήκουσιν εἰς τὴν μέσην ἐκπαίδευσιν, ἥτις ἔχει ὅλως διάφορον προορισμὸν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ἡ μέση ἐκπαίδευσις εἶναι κυρίως προπαρασκευαστικὴ δι’ ἀνωτέραν ἐπιστημονικὴν καὶ τεχνικὴν μόρφωσιν. Ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις ὀφείλει νὰ ἦναι αὐτάρκης καὶ αὐτοτελής, ὀφείλει νὰ μεταδίδῃ τὴν πρώτην ἀναγκαίαν μόρφωσιν καὶ ἀγωγὴν, τὴν ἀναγκαιοῦσαν εἰς πάντα πολίτην, ἀδιακρίτως σταδίου ἢ ἐπαγγέλματος, ἀδιακρίτως ἀνωτέρας ἐκπαιδεύσεως. Ἀλλαχοῦ ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις εἶναι ὀκταετὴς, ἡμεῖς ὅμως δυνάμεθα νὰ ἀρκεσθῶμεν καὶ εἰς τὸ ἑξαετὲς αὐτῆς. Πρέπει δὲ νὰ ληφθῇ πρόνοια περὶ τῶν 1689 κοινοτήτων ἡμῶν, τῶν κάτω τῶν 200 κατοίκων, τῶν στερουμένων νῦν καὶ αὐτοῦ τοῦ γραμματοσχολείου. Τὸ σύστημα, Κύριοι, τῶν σχολικῶν συνδυασμῶν, τὸ καθιερωθὲν διὰ τοῦ νόμου ͵ΒΠΕʹ, ἦτο ἀτυχές. Κατ’ αὐτὸ ἐλαμβάνοντο ὁμοῦ δύο, τρία, ἐνίοτε καὶ δέκα καὶ ἐπέκεινα χωρία, πολλάκις ὥρας ὁλοκλήρους ἀπέχοντα ἀλλήλων, καὶ ἀπήρτιζον ἕνα σχολικὸν συνδυασμὸν, καθ’ ὃν ἐν ἑνὶ ἐξ αὐτῶν ἱδρύετο τὸ προσῆκον εἰς τὸν πληθυσμόν των σχολεῖον, χωρὶς ὅμως συνήθως καὶ νὰ φοιτῶσιν εἰς αὐτὸ τὰ τέκνα ἄλλων χωρίων, πλὴν μόνου ἐκείνου, ἐν ᾧ ἦτο ἱδρυμένον αὐτό. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι εἶμαι ὑπὲρ τοῦ συστήματος τῶν ἡμιημερησίων σχολείων, τοῦ ἀπαντῶντος ἐν Πρωσσίᾳ, ἐν ἀνάγκῃ δὲ, θὰ προετίμων καὶ τὸ σύστημα τὸ ἀπαντῶν ἐν Δανίᾳ καὶ καθ’ ὃ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς διδάσκαλος διδάσκει καθ’ ἑκάστην εἰς τρία διάφορα γειτονικὰ χωρία, καθ’ ἑκάστην μεταβαίνων εἰς αὐτά. Καὶ πᾶς τις ἐξ ὑμῶν, Κύριοι, θὰ εὕρῃ προτιμότερον τὸ σύστημα τοῦτο, καθ’ ὃ εἶναι δυνατὸν τὰ τέκνα τῶν μικρῶν χωρίων νὰ διδάσκωνται ἀνὰ 2–3 ὥρας τὴν ἡμέραν, ἢ νὰ μὴ διδάσκωνται διόλου, ὡς συμβαίνει τὴν σήμερον, ὑπὸ τὸ σύστημα τῶν σχολικῶν συνδυασμῶν. Πρέπει δὲ ἐκ παντὸς τρόπου νὰ ἐπεκτείνωμεν τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν μέχρι καὶ τοῦ τελευταίου χωρίου, ἀφοῦ αὕτη εἶναι ὁ ἐπιούσιος πνευματικὸς ἄρτος τοῦ λαοῦ. Πρέπει νὰ λάβωμεν πρόνοιαν ὡς τάχιστα καὶ περὶ διδακτηρίων. Εἶναι αἶσχος δι’ ἡμᾶς, ἀριθμοῦντας ἤδη ἑβδομηκονταετῆ ὡς ἔγγιστα ἀνεξάρτητον βίον, νὰ στερώμεθα ἔτι καταλλήλων διδακτηρίων, νὰ ὦσι δὲ καταδεδικασμένα τὰ τέκνα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ νὰ φοιτῶσιν εἰς σχολεῖα ἀλλαχοῦ μὲν ἐντὸς ναῶν ὑγρῶν καὶ ἀνηλίων, ἀλλαχοῦ δὲ εἰς τρώγλας ἀκαταλλήλους καὶ εἰς σταύλους καὶ χοιροστάσια. Καὶ ἐν τούτοις, Κύριοι, ἤκουσα πολλοὺς πολλάκις ῥήτορας, μετὰ συγκινήσεως ἐκθέτοντας καὶ στιγματίζοντας τὸ ἀκατάλληλον καὶ ἀνθυγιεινὸν τῶν φυλακῶν, ἀνέγνων πολλὰ πολλάκις ἄρθρα ἐν τῷ τύπῳ κατὰ τῆς ἀπανθρωπίας, ἣν ἐπιδεικνύομεν οὕτω πρὸς τοὺς ἐν τοιαύταις φυλακαῖς ἐγκεκλεισμένους ἐγκληματίας. Οὐδεὶς ὅμως οὐδέποτε οὔτε ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ οὔτε ἐν τῇ δημοσιογραφίᾳ ἐξανέστη κατὰ τῶν ἐλεεινῶν τρωγλῶν, αἵτινες, χρησιμεύουσαι νῦν εἰς διδακτήρια, ταπεινοῦσι τὸ φρόνημα καὶ φθείρουσι τὴν ὑγείαν τοσούτων μυριάδων τρυφερῶν ὑπάρξεων. Εἶναι αἶσχος, ἐπαναλαμβάνω, ὅτι κατὰ τοῦτο ὑστεροῦμεν ἡμεῖς πολλῶν ἄλλων χθεσινῶν λαῶν ἐν τῇ Ἀνατολῇ. Καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Βουλγαρίᾳ θὰ ἀπαντήσητε τὴν σήμερον ἐν ἑκάστῳ χωρίῳ πρὸς τῷ ναῷ διδακτήριον, ὅπερ εἶναι ᾠκοδομημένον καθ’ ὅλους τοὺς κανόνας τῆς ὑγιεινῆς καὶ τῆς παιδαγωγικῆς. Πρέπει νὰ βελτιωθῇ καὶ ἀνυψωθῇ ἡ θέσις τοῦ δημοδιδασκάλου, ὅστις εἶναι ὁ σκαπανεὺς τῆς πρώτης μορφώσεως καὶ ἀγωγῆς, τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ παντὸς λαοῦ. Πρέπει νὰ ἀνακτήσῃ αὐτὸς τὸ προσῆκον φρόνημα, ἵνα δυνηθῇ νὰ ἐμπνεύσῃ τοῦτο καὶ εἰς τοὺς μαθητάς του. Πρὸς τοῦτο ὅμως ἀνάγκη πρὸ παντὸς ὁ διδασκαλικὸς ἡμῶν κλάδος νὰ ὑποστῇ ἀληθῆ κάθαρσιν ἐξ ὅλων τῶν ἀνικάνων στοιχείων διὰ νέων δοκιμαστικῶν ἐξετάσεων. Ἀνάγκη ν’ ἀναπτυχθῇ ἐν γένει ἅμιλλα μεταξὺ τῶν ὑπολειπομένων διδασκάλων διὰ προαγωγικῶν ἐξετάσεων, δι’ ὧν καὶ ὁ μισθὸς αὐτῶν ν’ αὐξάνῃ καὶ εἰς θέσεις ἀνωτέρας ἐν τῷ κλάδῳ αὐτῶν νὰ προάγωνται μέχρι καθηγεσίας ἐν τοῖς διδασκαλείοις, ὡς τοῦτο καὶ ἐν Πρωσσίᾳ γίνεται. Ἀνάγκη νὰ ἐξασφαλισθῇ ἐκ παντὸς τρόπου ἡ μονιμότης καὶ ἡ ἀνεξαρτησία αὐτῶν. Ἀνάγκη πρὸς τοῦτο νὰ ὑπαχθῶσιν εἰς ἐπιθεώρησιν ζῶσαν καὶ ἐνεργὸν ἐν ἑκάστῳ νομῷ, διεξαγομένην δι’ ἀνδρῶν εἰδικῶν εἰς τοῦτο. Ἀνάγκη τέλος νὰ ἐγκαθιδρυθῇ ἐποπτικὸν συμβούλιον ἐξ εἰδικῶν ἀνδρῶν ἐν αὐτῷ τῷ Ὑπουργείῳ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὅπερ ὑπὸ τὴν προεδρίαν τοῦ οἰκείου Ὑπουργοῦ νὰ μεριμνᾷ περὶ παντὸς νομοθετικοῦ καὶ διοικητικοῦ μέτρου, ἀφορῶντος εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, καὶ νὰ ἀσκῇ τὴν ἀνωτάτην ἐποπτείαν καὶ διοίκησιν αὐτῆς. Οὕτω πως καὶ ἡ μονιμότης τῶν δημοδιδασκάλων καὶ ἡ ἀνεξαρτησία θὰ ἐξασφαλισθῇ, καὶ ἡ ἑνότης ἐν τῇ στοιχειώδη ἡμῶν ἐκπαιδεύσει θὰ διασωθῇ, ἡ ἑνότης ἡ τόσον ἀπαραίτητος, ἂν πρόκειται ἡ ἐκπαίδευσις αὕτη νὰ πληρώσῃ τὴν προσήκουσαν εἰς αὐτὴν ὑψηλὴν ἀποστολήν. Ἀλλ’ ὅπως πάντα ταῦτα, Κύριοι, κατορθωθῶσιν, ἔχομεν ἀνάγκην νομοθετημάτων καὶ νομοθετημάτων ἐνδελεχῶν, νομοθετημάτων οὐχὶ ἐπὶ τοῦ γόνατος συντασσομένων, ὡς ἐκαυχήθησαν οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, ἀλλὰ ἀποῤῥεόντων ἐκ μακρᾶς καὶ ἐπισταμένης μελέτης τῶν ἀληθῶν ἀναγκῶν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, νομοθετημάτων ἐπεξειργασμένων πρῶτον ἐκτὸς τῆς Βουλῆς, τῇ ἀντιλήψει καὶ συνεργασίᾳ, εἰ δυνατόν, παντὸς εἰδικοῦ περὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ οὕτως ὑποβαλλομένων εἰς τὴν συζήτησιν καὶ ψῆφον ἡμῶν. Ἔχομεν προσέτι ἀνάγκην Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἔχοντος συνείδησιν τοῦ μεγάλου καὶ ὑψηλοῦ προορισμοῦ του, ἔχοντος καὶ τὴν θέλησιν καὶ τὴν δύναμιν νὰ δράσῃ καὶ νὰ ἐμφυσήσῃ πνοὴν ζωῆς εἰς τὸ νῦν νεκρὸν πτῶμα τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως καὶ ν’ ἀναδείξῃ αὐτὴν ὄργανον ἀναμορφωτικὸν τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ, ὄργανον πληρώσεως τῶν προαιωνίων ἐθνικῶν αὐτοῦ πόθων. Τοιαῦται, Κύριοι, ἐν κεφαλαίῳ αἱ ἀληθεῖς ἀνάγκαι τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως. Τῶν ἀναγκῶν τούτων δὲν φαίνονται ἔχοντες κἂν συνείδησιν οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νῦν συζητουμένου νομοσχεδίου, διότι, ὁμολογῶ πρὸς τιμήν των, ὅτι, ἐὰν εἶχον συνείδησιν αὐτῶν, οὐδαμῶς οὐδέποτε θὰ ὑπέβαλλον εἰς τὴν Βουλὴν νομοσχέδιον τοιοῦτον, νομοσχέδιον, δι’ οὗ, χωρὶς νὰ πληρῶται ἀληθής τις ἀνάγκη τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως, τοὐναντίον καταλύεται καὶ πᾶν ὅ,τι καλὸν ἔχει αὕτη νὰ ἐπιδείξῃ. Τοῦτο θὰ γείνῃ κατάδηλον διὰ τοῦ ἐλέγχου τῶν δῆθεν βελτιώσεων, ἃς ἐπαγγέλλονται διὰ τοῦ νομοσχεδίου οἱ εἰσηγηταὶ αὐτοῦ. Ἡ πρώτη καὶ κυρία βελτίωσις, ἣν ἐπαγγέλλονται, εἶναι ἡ τῆς χειραφετήσεως τῶν δήμων, ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῶν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Συνοδὰ πρὸς τὴν γνώμην, ἣν ἔχει ὁ κ. Πρωθυπουργὸς περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως ταύτης, ὡς ἀνηκούσης δῆθεν εἰς τοὺς δήμους, ἔρχεται νῦν νὰ χειραφετήσῃ τούτους, ἀπονέμων αὐτοῖς δικαιώματα, ἅτινα τέως δὲν εἶχον. Ἐπὶ τῷ ἀκούσματι τούτῳ οἱ γαλβανιζόμενοι συνήθως διὰ φράσεων κενῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πάσης ἐννοίας, ἀνεσκίρτησαν ἐκ χαρᾶς καὶ ἐκηρύχθησαν ὑπὲρ τῆς νῦν καθιερουμένης σωτηρίου ἀρχῆς τῆς χειραφετήσεως τῶν δήμων. Ἀλλ’ ἦτο δικαία ἡ χαρὰ των αὕτη; πρόκειται τῳόντι περὶ χειραφετήσεως τῶν δήμων ἐν τῷ προκειμένῳ νομοσχεδίῳ, ἢ περὶ καταλύσεως παντὸς δικαιώματος αὐτῶν ἐπὶ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, καταλύσεως διηκούσης μέχρις ἐξουδενώσεως καὶ αὐτῆς τῆς οἰκονομικῆς των αὐτοτελείας; Οἱ δῆμοι, Κύριοι, κατὰ τὸ ἄρθρ. 34 τοῦ νόμου τοῦ 1834, κέκτηνται τὸ δικαίωμα τῆς ἐπιτοπίου ἐπιθεωρήσεως τῶν σχολείων των, ὡς εἴδομεν ἤδη, δι’ ἐπιτροπῆς, ἀπαρτιζομένης ἐκ τοῦ δημάρχου, ὡς προέδρου, ἐξ ἑνὸς ἐφημερίου καὶ ἐκ 2–4 δημοτικῶν συμβούλων. Διὰ τῶν ἐπιτοπίων τῶν ἐπιθεωρητικῶν ἐπιτροπῶν οἱ δῆμοι ἐνήσκουν ἀληθῆ δικαιώματα καὶ καθήκοντα ἐπὶ τῶν σχολείων τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, τῶν ἐντὸς τῆς περιφερείας των λειτουργούντων...

§117Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἐπειδὴ καὶ χθὲς ἐπανελάβετε αὐτὸ τοῦτο, σᾶς παρατηρῶ, ὅτι αἱ ἐπιτροπαὶ αἱ ἐπιτόπιοι δὲν κατηργήθησαν διὰ τοῦ παρόντος νόμου — Διὰ τοῦ παρόντος νόμου ἐπετράπη, ὅπως ἡ ἐποπτεία ἐπὶ τῶν σχολείων, τὴν ὁποίαν ἀνέθηκεν ὁ νόμος εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ἐνασκῆται τοῦ λοιποῦ, εἰσηγήσει τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, ὑπὸ τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων. Ἀλλ’ αἱ ἐπιτόπιοι ἐπιτροπαί, αἱ ἐπιθεωρητικαὶ τῶν σχολείων, ἂν ἐλειτούργησαν ποτὲ, καὶ ἂν ὑπῆρξαν ποτὲ, ἐφ’ ὅσον τὰ καθήκοντα τούτων δὲν ἀντίκεινται εἰς τὰς διατάξεις τοῦ ὑπὸ συζήτησιν νόμου, δὲν καταργοῦνται.

§118ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Αἱ περὶ ὧν ὁ λόγος ἐπιτόπιοι ἐπιθεωρητικαὶ ἐπιτροπαὶ εἶχον ἀληθῆ δικαιώματα.

§119Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἐπαναλαμβάνω, δὲν καταργοῦνται αἱ ἐπιτόπιοι ἐπιτροπαί, ἀλλὰ θὰ λειτουργῶσιν ὡς πρότερον πρὸς τί ἡ ματαία συζήτησις;

§120ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἑκάστη ἐπιτόπιος ἐπιθεωρητικὴ ἐπιτροπὴ τοῦ νόμου τοῦ 1834 κέκτηται ὡρισμένα δικαιώματα καὶ καθήκοντα, κατὰ τὸ ἄρθρ. 37, τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ἡ ἐπιτροπὴ αὕτη ἐφορεύει, ἐμψυχώνει καὶ διευθύνει τὸ ἐπιτόπιον σχολεῖον. Ἰδιαίτερα αὐτῆς καθήκοντα εἶναι τὰ ἑξῆς: 1) Νὰ προμηθεύῃ τὰ ἀπαιτούμενα διὰ τὸ σχολεῖον καὶ τοὺς διδασκάλους. 2) Νὰ φροντίζῃ περὶ εὑρέσεως καὶ διατηρήσεως τοῦ οἰκοδομήματος τοῦ σχολείου καὶ τῶν κατοικιῶν τῶν διδασκάλων. 3) Νὰ ἐπαγρυπνῇ εἰς τὴν κατάστασιν τῆς ὑγείας εἰς τὰ σχολεῖα. 4) Νὰ ἀποφασίζῃ ποῖαι οἰκογένειαι εἶναι τόσον πτωχαί, ὥστε νὰ μὴ ὑποχρεῶνται πρὸς τὰς εἰς τὰ ἄρθρ. 4 καὶ 26 προσδιοριζομένας πληρωμὰς (δίδακτρα). 5) Νὰ βεβαιώνηται ὅτι τῳόντι γίνεται φροντὶς καὶ περὶ τῆς ἀνεξόδου διδασκαλίας τῶν ὅλως πτωχῶν παίδων. 6) Νὰ σημειώνῃ τὰ ὀνόματα τῶν γονέων, τῶν ὁποίων οἱ παῖδες δὲν φοιτῶσιν οὔτε εἰς τὴν δημοτικὴν, οὔτε εἰς ἄλλην τινὰ δημοσίαν ἢ ἰδιωτικὴν σχολὴν, οὔτε παιδεύονται εἰς τὴν οἰκίαν των ἢ εἰς παιδαγωγεῖον. Τὸ σημείωμα τοῦτο θέλουν πέμπει εἰς τὸν παρὰ τῷ ἁρμοδίῳ ἀστυνομικῷ δικαστηρίῳ δημόσιον κατήγορον. 7) Νὰ φροντίζῃ περὶ τῆς διατηρήσεως τῆς ἐσωτερικῆς τοῦ σχολείου πειθαρχίας, νὰ ἐπαγρυπνῇ ἰδίως εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῶν χρεῶν τοῦ διδασκάλου καὶ, παρατηρήσασα εἰς αὐτὴν ἐλλείψεις, νὰ τὰς ἀναφέρῃ εἰς τὴν ἐπιθεωρητικὴν ἐπιτροπὴν τῶν κατ’ ἐπαρχίας ἢ κατὰ νομοὺς σχολείων, διαφυλαττομένου πάντοτε εἰς τὰς ἁρμοδίας ἐπιτοπίους πολιτικὰς ἀρχὰς, ἢ τὴν Ἀστυνομίαν, τοῦ δικαιώματος νὰ ἐνεργήσωσι τὰ καθήκοντά των. 8) Εἰς κατεπειγούσας περιστάσεις νὰ παύῃ τὸν διδάσκαλον, ἀλλ’ ἐπὶ ῥητῇ ὑποχρεώσει νὰ ἀναφέρῃ εἰς τὴν κατὰ τὴν ἐπαρχίαν ἢ τὸν νομὸν ἐπιθεωρητικὴν ἐπιτροπὴν ἐντὸς 24 ὡρῶν περὶ τῆς παύσεως ταύτης καὶ τῶν αἰτιῶν αὐτῆς. 9) Νὰ διέπῃ τὴν ἀκίνητον περιουσίαν τῆς ἐπιτοπίου σχολῆς κατὰ τοὺς ἰδιαιτέρους ὅρους τοῦ περὶ δήμων νόμου. 10) Νὰ θεωρῇ τοὐλάχιστον ἅπαξ κατὰ μῆνα τὴν Σχολὴν καὶ ν’ ἀναφέρῃ πρὸς τὸν ἀνήκοντα ἔπαρχον περὶ τῶν ἐλλείψεων, ὅσας παρετήρησε, καὶ περὶ τῶν ἀναγκαίων μεταῤῥυθμίσεων.» Τοιαῦτα, Κύριοι, ἀληθῆ δικαιώματα καὶ καθήκοντα εἶχε νὰ ἐνασκήσῃ ὁ δῆμος διὰ τῆς ἐπιτοπίου ἐπιθεωρητικῆς ἐπιτροπῆς του, κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1834. Τὰ δικαιώματα καὶ καθήκοντα ταῦτα ἀφαιροῦνται νῦν ἐκ τῆς ἐπιτροπῆς ταύτης τοῦ δήμου καὶ ἀνατίθενται κατὰ τὸ πλεῖστον εἰς τὸν νομαρχιακὸν ἐπιθεωρητὴν, ἐν μέρει δὲ εἰς τὸ ἐποπτικὸν ἑκάστου νομοῦ συμβούλιον τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Καὶ εἰς μὲν τὸν ἐπιθεωρητὴν ἀνατίθενται τὰ ἑξῆς δικαιώματα καὶ καθήκοντα, κατὰ τὸ ἄρθρ. 40 τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου (ἀναγινώσκει): «Αʹ.... δʹ) Τὰ τῆς διαγωγῆς τῶν διδασκάλων πρὸς τοὺς μαθητὰς καὶ τοὺς γονεῖς αὐτῶν, ἢ πρὸς τοὺς ἰδίους συναδέλφους των. εʹ) Τὰ περὶ τοῦ τρόπου, καθ’ ὃν ἐκπληροῦσι τὰ ἑαυτῶν καθήκοντα, καὶ ἰδίως ἂν διδάσκωσιν ἀκριβῶς κατὰ πάσας τὰς ἐργασίμους ἡμέρας, ἀρχόμενοι τῆς διδασκαλίας καὶ περατοῦντες αὐτὴν κατὰ τὰς προσδιωρισμένας ὥρας, ἂν ἦναι φιλόπονοι, καὶ ἂν ἐκπληρῶσι τὰ ἔργα αὑτῶν μετὰ νοημοσύνης καὶ εὐσυνειδησίας. ϛʹ) Τὰ τῆς συμπεριφορᾶς αὐτῶν ἐν τῷ τόπῳ καὶ τοῦ ἐν τῇ κοινωνίᾳ βίου αὐτῶν. ζʹ) Τὰ τῶν ἐξετάσεων, τῶν προβιβασμῶν καὶ τῶν ἀπολυτηρίων, ἐὰν τηρῶνται αἱ περὶ τούτων διατάξεις. ηʹ) Τὰ τῶν τηρουμένων ἐν τῷ σχολείῳ ἐλέγχων καὶ βιβλίων, ἐὰν τηρῶνται ἀκριβῶς καὶ ἐν τάξει, ἄνευ παρειγγραφῶν καὶ διαγραφῶν. θʹ) Τὰ κατὰ τὰς ποινὰς, τὰς ὁποίας οἱ διδάσκαλοι ἐπέβαλον εἰς τοὺς μαθητάς. ιʹ) Τὰ ὑπάρχοντα διδακτήρια, ἐὰν ἦναι κατάλληλα, καὶ φροντίζει περὶ λύσεως ἢ ἀνανεώσεως τῶν μισθώσεων αὐτῶν, ἢ περὶ τῶν ἀναγκαίων ἐπισκευῶν ἢ βελτιώσεων, ἂν χρῄζωσι τοιούτων. ιαʹ) Τὰ διδακτήρια, ὅσα εἶναι κτίρια δημοτικά, ἂν ἦναι δυνατὸν νὰ μεταῤῥυθμισθῶσι, συμφώνως πρὸς τὸ τηρούμενον ἐν τῷ Ὑπουργείῳ κεκυρωμένον καὶ γενικὸν σχεδιάγραμμα διδακτηρίου δημοτικοῦ σχολείου, προκαλεῖ δὲ τὰς περὶ τούτου μελέτας τοῦ ἁρμοδίου νομομηχανικοῦ καὶ τὴν ὑπ’ αὐτοῦ σύνταξιν τῶν τε σχεδίων τῶν ἐπενεκτέων μεταῤῥυθμίσεων καὶ τοῦ προϋπολογισμοῦ τῆς πρὸς τοῦτο ἀναγκαίας δαπάνης. ιβʹ) Προκαλεῖ τὴν σύμπραξιν μετὰ τοῦ ἁρμοδίου δημάρχου, καὶ μετ’ αὐτοῦ προβαίνει εἰς τὴν προκήρυξιν τῶν ἀπαιτουμένων μειοδοτικῶν δημοπρασιῶν διὰ τὰς ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐγκεκριμένων σχεδίων ἐκτελεστέας ἐργασίας πρὸς μεταῤῥύθμισιν τοῦ διδακτηρίου. ιγʹ) Μετέχει τῆς διευθύνσεως τῶν ἐνεργουμένων κατὰ τὰς ἰσχυούσας διατάξεις δημοπρασιῶν, καὶ ἐπιτηρεῖ ἵνα κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν μεταῤῥυθμιστικῶν ἔργων ἐφαρμόζωνται τὰ ἐγκεκριμένα σχέδια. ιδʹ) Προκαλεῖ τὴν παρὰ τοῦ ἁρμοδίου νομομηχανικοῦ συγγραφὴν τῶν ἀπαιτουμένων σχεδίων καὶ προϋπολογισμῶν διὰ τὴν οἰκοδομὴν τῶν δημοτικῶν διδακτηρίων, τῶν προοριζομένων εἴτε διὰ κοινὸν εἴτε διὰ πλῆρες δημοτικὸν σχολεῖον, φροντίζει περὶ τῆς ἐξετάσεως καὶ τῆς ἐγκρίσεως τῶν σχεδίων τούτων καὶ τῶν προϋπολογισμῶν, καί, ἐν συνεννοήσει μετὰ τῆς ἁρμοδίας δημοτικῆς ἀρχῆς, προκαλεῖ τὴν ἐνέργειαν τῶν κατὰ νόμον μειοδοτικῶν δημοπρασιῶν πρὸς ἐκτέλεσιν τῆς οἰκοδομῆς, μετέχων τῆς διευθύνσεως αὐτῶν καὶ ἐπιτηρῶν, ἵνα κατὰ τὴν οἰκοδομὴν ἐφαρμοσθῶσιν ἀκριβῶς τὰ ἐγκεκριμένα σχέδια. «Βʹ) Προσδιορίζει τὰς θέσεις, ἐφ’ ὧν πρέπει νὰ οἰκοδομηθῶσι τὰ διδακτήρια τῶν δημοτικῶν σχολείων, καὶ παρασκευάζει τὰ τῆς ἀποκτήσεως τῶν ἀναγκαιούντων γηπέδων κατὰ τὰς διατάξεις τοῦ ἑπομένου Εʹ κεφαλαίου. «Γʹ) Ἐνασκεῖ τὴν κατὰ τὸ ἄρθρον 32 πειθαρχικὴν ἐξουσίαν, καὶ προκαλεῖ τὸ παρ’ ᾧ διατελεῖ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, ἵνα καὶ τοῦτο ἀσκήσῃ τὴν ἀνατεθειμένην αὐτῷ ἐπὶ τῶν εἰς αὐτὴν ὑπαγομένων περιπτώσεων.» Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 49 τοῦ νομοσχεδίου, τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον σὺν τοῖς ἄλλοις προτείνει τὰ ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «... 4) Τὰ μέτρα τὰ ὁποῖα κρίνει συντελοῦντα πρὸς ἄρσιν τῶν αἰτιῶν, δι’ ἃς δὲν προτέρχονται εἰς τὰ δημοτικὰ σχολεῖα οἱ παῖδες τῶν ἐν τῇ περιφερείᾳ τοῦ σχολείου οἰκούντων... 6) Τὴν ἔγκρισιν τῶν ἐπενεκτέων μεταβολῶν καὶ τῶν προϋπολογισμῶν τῆς ἀναγκαίας δαπάνης πρὸς μεταῤῥύθμισιν τῶν δημοτικῶν κτιρίων, ἐν οἷς λειτουργοῦσι νῦν δημοτικὰ σχολεῖα ἢ γραμματοδιδασκαλεῖα, εἴτε τὰ σχέδια καὶ τοὺς προϋπολογισμοὺς πρὸς οἰκοδομὴν τοιούτων κτιρίων, κατὰ τὰς περιπτώσεις ιαʹ—ιδʹ τοῦ ἄρθρου 40 τοῦ παρόντος νόμου. 7) Τὴν ἐπισκευήν, συμπλήρωσιν ἢ ἀντικατάστασιν τῶν ἐν τοῖς δημοτικοῖς ἐκπαιδευτηρίοις σκευῶν, ἐπίπλων καὶ ὀργάνων διδασκαλίας.» Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 50, τὸ αὐτὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἀποφασίζει σὺν ἄλλοις (ἀναγινώσκει): «... 5. Ἐπὶ τῆς ἀποπομπῆς ἐκ τοῦ σχολείου μαθητῶν, τῶν ὁποίων ἡ περαιτέρω ἐν τῷ σχολείῳ ἀναστροφὴ ἀποβαίνει ἐπιβλαβής.» Ἀφοῦ οὕτω, κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, πάντα τὰ κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1834 ἀνατεθειμένα εἰς τὰς ἐπιτοπίους ἐπιθεωρητικὰς ἐπιτροπὰς δικαιώματα καὶ καθήκοντα ἀφαιρεῖτε ἐξ αὐτῶν καὶ ὑπάγετε εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ καὶ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου ἐν ἑκάστῳ νομῷ, τί ὑπολείπεται πλέον εἰς τὰς ἐπιτροπὰς ἐκείνας; οὐδέν. Ἀφοῦ δὲ οὐδεμία ἀπολύτως μνεία αὐτῶν γίνεται ἐν τῷ προκειμένῳ νομοσχεδίῳ, οὔτε ἐν ἀναφορᾷ πρὸς τὰ σχολεῖα, οὔτε ἐν ἀναφορᾷ πρὸς τὸν ἐπιθεωρητὴν καὶ τὰ ἐποπτικὰ συμβούλια, πῶς δύναται νὰ γείνῃ πλέον λόγος περὶ τῶν ἐπιτοπίων ἐπιθεωρητικῶν ἐπιτροπῶν; Ἀφοῦ δὲ τέλος κατὰ τὸ ἄρθρον 78 τοῦ νομοσχεδίου σας πᾶσα ἄλλη διάταξις ἀντιβαίνουσα εἰς τὰς διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου καταργεῖται, κατ’ ἀκολουθίαν καταργεῖται καὶ ἡ διάταξις περὶ ἐπιτοπίων ἐπιθεωρητικῶν ἐπιτροπῶν καὶ καθηκόντων καὶ δικαιωμάτων αὐτῶν, ὡς ἀντικειμένη πρὸς τὰς διατάξεις τοῦ παρόντος νόμου περὶ ἐπιθεωρητῶν καὶ ἐποπτικῶν συμβουλίων, πῶς τολμᾶτε νῦν νὰ διαβεβαιώσητε κατ’ ἐπανάληψιν, ὅτι αἱ ἐπιτόπιοι ἐπιθεωρητικαὶ ἐπιτροπαί, αἱ ἐκπροσωποῦσαι τὰ ἀληθῆ δικαιώματα τῶν δήμων ἐπὶ τῶν διδασκάλων καὶ σχολείων τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἐν τῇ περιφερείᾳ αὐτῶν, δὲν καταργοῦνται διὰ τοῦ νομοσχεδίου σας; Ἀντὶ λοιπὸν νὰ χειραφετήσητε τοὺς δήμους, ὡς πρὸς τὰ τῆς διαχειρίσεως τῆς στοιχειώδους αὐτῶν ἐκπαιδεύσεως, τοὺς ἀποστερεῖτε παντὸς δικαιώματος, ὅπερ ἐκέκτηντο ἐπ’ αὐτῆς κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1834. Ὅπως δὲ συγκαλύψητε τοῦτο, ἐπενοήσατε ἓν ἰδανικὸν, ἓν φαντασιῶδες ὅλως δικαίωμά των, ὅπερ ἀνεγράψατε ἐν ἄρθρῳ 24, ὡς ἐτροποποιήσατε αὐτὸ χθές. Κατὰ τὸ ἄρθρον τοῦτο (ἀναγινώσκει): «Οἱ δημοδιδάσκαλοι ὡς καὶ οἱ γραμματοδιδάσκαλοι διορίζονται ὑπὸ τοῦ νομάρχου τοῦ νομοῦ, ἐν ᾧ ὑπάρχει τὸ σχολεῖον, κατὰ πρότασιν τοῦ ἁρμοδίου Δημοτικοῦ Συμβουλίου, προκαλουμένην ὑπὸ τοῦ παρὰ τῷ ἐν τῷ νομῷ Ἐποπτικῷ Συμβουλίῳ ἐπιθεωρητοῦ, πρὸς πλήρωσιν εἴτε θέσεως χηρευούσης, εἴτε σχολικῆς ἀνάγκης. «Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον προτείνει τὸν διοριστέον ἐκ τῶν κεκτημένων πτυχίον καὶ ἐκ τοῦ νομοῦ, εἰς ὃν ἀνήκει ὁ δῆμος καταγομένων. Μόνον ἐν ἐλλείψει τοιούτων ἐπιτρέπεται νὰ προτείνωνται καὶ οἱ ἐξ ἄλλων νομῶν καταγόμενοι, προτιμῶνται δὲ καθ’ ἑκάτερον τῶν τρόπων τούτων οἱ ὑπὸ τῶν Διδασκαλείων ἀναγνωρισθέντες. Καλοῦνται δὲ τὰ μέλη τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου εἰς συνεδρίασιν ἐπὶ ἀποδείξει, ἀλλ’ ἂν δὲν συγκροτηθῇ συνεδρίασις, δι’ ἔλλειψιν τοῦ νομίμου ἀριθμοῦ, τὰ προσελθόντα μέλη προτείνουσι ταῦτα τὸν διοριστέον, ἀποφαινόμενα κατὰ πλειονοψηφίαν. «Ἂν δ’ ἐντὸς δεκαημέρου ἀπὸ τῆς προσκλήσεως δὲν συνέλθωσιν, ἵνα προτείνωσι τὸν διοριστέον, οὐδὲ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον ἐν νομίμῳ ἀπαρτίᾳ, οὐδὲ μέλη κἄν αὐτοῦ, προτείνει τὸν διοριστέον πρὸς τὸν νομάρχην ἄνευ ἀναβολῆς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον. «Ἀλλ’ ἂν σχολεῖόν τι μείνῃ ἄνευ διδασκάλου ἐπὶ δύο μῆνας, δύναται ὁ ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργὸς νὰ προβῇ εἰς τὸν διορισμὸν διδασκάλου». Κατὰ τὸ ἄρθρον, Κύριοι, 49 τοῦ νομοσχεδίου «τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον προτείνει τὴν πλήρωσιν τῶν χηρευουσῶν θέσεων ἐν δημοτικοῖς... σχολείοις ἢ γραμματοσχολείοις». Ἀλλὰ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον θὰ χρειασθῇ καιρὸν, ἕως οὗ μάθῃ τὴν κένωσιν θέσεως ἔν τινι σχολείῳ καὶ εὐαρεστηθῇ νὰ προτείνῃ τὴν πλήρωσιν αὐτῆς. Ἔρχεται μετὰ τοῦτο ἡ σειρὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, ὅστις θὰ χρειασθῇ ἐπίσης καιρὸν, ἕως οὗ εὐδοκήσῃ κατὰ τὸ ἄρθρ. 24 νὰ προκαλέσῃ τὸ οἰκεῖον Δημοτικὸν Συμβούλιον, ἵνα ὑποβάλῃ πρότασιν περὶ τοῦ διοριστέου δημοδιδασκάλου ἢ γραμματοδιδασκάλου. Πιθανὸν μάλιστα αὐτὸς νὰ ἔχῃ πρὸ ὀφθαλμῶν ἴδιον ὑποψήφιον καὶ ν’ ἀναβάλῃ τὴν πρόκλησιν, ἕως οὗ συνεννοηθεὶς μετὰ τοῦ ἁρμοδίου Δημοτικοῦ Συμβουλίου ἐξασφαλίσῃ τὴν περὶ αὐτοῦ πρότασιν. Ἀλλ’ ἐγὼ ἀποδέχομαι, ὅτι αὐτὸς ἄνευ ὑστεροβουλίας τινὸς ἀπευθύνει τὴν πρόκλησιν πρὸς τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον. Εἶναι ὅμως δυνατὸν νὰ συνέλθῃ τοῦτο ἐντὸς τῆς τεταγμένης δεκαημέρου προθεσμίας καὶ νὰ προτείνῃ τὸν διοριστέον; Πάντες σχεδὸν οἱ λαβόντες τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 24 ἐξεδήλωσαν ἐνδοιασμοὺς περὶ τοῦ κατορθωτοῦ τοῦ πράγματος, τοὺς ἐνδοιασμοὺς δὲ τούτους εὑρίσκοντες δικαίους καὶ οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νομοσχεδίου, ἔγνωσαν νὰ τροποποιήσωσι τὸ ἄρθρον οὕτως, ὥστε ἀνεπιτεύκτου οὔσης τῆς συνεδριάσεως τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, οἱ παρόντες μόνοι τῶν συμβούλων, εἴησαν οὗτοι καὶ τρεῖς καὶ δύο μόνον, νὰ δικαιῶνται νὰ προτείνωσι τὸν διοριστέον διδάσκαλον. Ἀλλὰ ποῦ τότε ἡ πρότασις τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου; Οἱ παρόντες τρεῖς ἢ δύο σύμβουλοι, ἄνευ δηλαδὴ τῆς νομίμου ἀπαρτίας, δὲν εἶναι τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον, ἀλλ’ ἁπλοῖ δημόται. Ἐπειδὴ δὲ τὸ πιθανώτατον εἶναι, ὡς πάντες ἀποδέχονται, νὰ μὴ συνέρχηται τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον, ἡ πρότασις, εἰς ἣν θὰ προβαίνωσιν οἱ παρόντες μόνον σύμβουλοι, δὲν ἐκπροσωπεῖ αὐτὸ, ἀλλ’ ἄτομα. Καὶ οὕτως ὅμως δὲν εἶναι πιθανὸν νὰ τελειώσῃ ἕως ἐδῶ ἡ ἱστορία. Ὁ ἐπιθεωρητὴς δικαιοῦται ν’ ἀποκρούσῃ τὴν πρότασιν ταύτην, προφασιζόμενος ἴσως, ὅτι τὸ φύλλον ποιότητος τῶν διδασκάλων, ὅπερ αὐτὸς θὰ κρατῇ, κατὰ τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, δὲν τῷ ἐπιτρέπει νὰ διαβιβάσῃ τὴν πρότασιν εἰς τὸν νομάρχην, οὕτω δὲ εἶναι εὔκολον νὰ παρέλθωσιν οἱ δύο μῆνες καὶ νὰ διορίσῃ αὐτεπαγγέλτως τὸ Ὑπουργεῖον τὸν διδάσκαλον. Ἰδοὺ, Κύριοι, οἱ λόγοι, δι’ οὓς τὸ δικαίωμα τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, ἵνα προτείνῃ τὸν διοριστέον διδάσκαλον, εἶναι ὅλως ἰδανικὸν καὶ φαντασιῶδες. Ἐπίσης διὰ τοὺς αὐτοὺς λόγους ἰδανικὸν καὶ φαντασιῶδες ἐλέγχεται καὶ τὸ δικαίωμα αὐτοῦ, ἵνα ἐγκρίνῃ τὴν μετάθεσιν διδασκάλου εἴς τι σχολεῖον τῆς περιφερείας του. Πλὴν τῶν ἀνυποστάτων τούτων δικαιωμάτων κέκτηται τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον κατὰ τὸ ἄρθρ. 26 τὸ δικαίωμα, ὅπερ κατὰ Σύνταγμα πᾶς πολίτης ἔχει, ἵνα δι’ ἠτιολογημένων παραστάσεων ζητῇ τὴν μετάθεσιν ἢ παῦσιν διδασκάλου τινος. Τὸ δικαίωμα δὲ, ὅπερ χορηγεῖται εἰς τὸν δήμαρχον, κατὰ τὸ ἄρθρ. 40, Αʹ ιβʹ, ἵνα συμπράττῃ εἰς τὴν σύνταξιν τῆς προκηρύξεως «τῶν ἀπαιτουμένων μειοδοτικῶν δημοπρασιῶν διὰ τὰς ἐπὶ τῇ βάσει τῶν ἐγκεκριμένων σχεδίων ἐκτελεστέας ἐργασίας πρὸς μεταρρύθμισιν τοῦ διδακτηρίου», εἶναι αὐτόχρημα γελοῖον. Ἀπέναντι δὲ τοιούτων ἀνυποστάτων ἢ γελοίων δικαιωμάτων, ἢ μᾶλλον ὑπὸ τὸ πρόσχημα αὐτῶν, ἀποστεροῦνται, ὡς εἴδομεν, οἱ δῆμοι παντὸς ἀληθοῦς καὶ πραγματικοῦ δικαιώματος ἐποπτείας καὶ ἐλέγχου ἐπὶ τῶν σχολείων των, ὅπερ ἐκέκτηντο κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1834· ἀποστεροῦνται καὶ τοῦ δικαιώματος, ὅπερ κέκτηνται νῦν, ὅπως προτείνωσι διὰ ψηφισμάτων τῶν συμβουλίων των εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τὴν σύστασιν ἢ κατάργησιν σχολείων, τὴν μεταβολὴν σχολικῶν συνδυασμῶν καὶ τὴν μετάθεσιν τῆς ἕδρας τῶν σχολείων αὐτῶν. Κατὰ τὸ ἄρθρ. 5 τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, περὶ τῆς συστάσεως ἢ καταργήσεως τῶν δημοτικῶν σχολείων ἀποφασίζει τὸ Ἐπαρχιακὸν Συμβούλιον, τὴν δὲ σύστασιν τῶν γραμματοδιδασκαλείων προτείνει τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον (ἄρθρ. 49), χωρὶς τὸ παράπαν νὰ ἐρωτᾶται ὁ δαπανῶν δι’ αὐτὰ δῆμος. Οὗτος δὲν λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν, οὔτε προκειμένου περὶ προσθήκης δημοδιδασκάλων, οὔτε περὶ διορισμοῦ τριτοβαθμίων δημοδιδασκάλων ἐν τοῖς γραμματοδιδασκαλείοις, ἅτινα προτείνει ἐπίσης τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον (ἄρθρ. 49). Ὡσαύτως δὲν λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν διόλου, προκειμένου περὶ ἐνοικιάσεως διδακτηρίων ἢ ἐπισκευῆς τῶν ὑπαρχόντων δημοτικῶν τοιούτων, περὶ ὧν φροντίζει καὶ μεριμνᾷ μόνος ὁ ἐπιθεωρητὴς καὶ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον (ἄρθρ. 40, 49, 71 καὶ 72). Οἱ δῆμοι ἔχουσιν ὑποχρεώσεις μόνον. Ὁ δήμαρχος ὀφείλει νὰ ἐκδίδῃ «τὰ ἐντάλματα τῶν μηνιαίων ἐξόδων τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως ἐντὸς τοῦ πρώτου δεκαημέρου τοῦ ἑπομένου μηνὸς», τιμωρούμενος ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει «διὰ πειθαρχικοῦ προστίμου δραχμῶν δέκα, τὸ ὁποῖον αὐξάνει κατὰ πέντε δραχμὰς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἀναβολῆς τῆς ἐκδόσεως τῶν ἐνταλμάτων» (ἄρθρ. 64), ἄν τε διδάσκωσιν, ἄν τε μὴ διδάσκωσι τακτικῶς οἱ διδάσκαλοι. «Κατὰ τὴν σύνταξιν τῶν δημοτικῶν προϋπολογισμῶν τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως προσδιορίζονται πρὸ πάντων τῶν ἄλλων, καὶ αἱ πρὸς συντήρησιν τῶν δημοτικῶν σχολείων καὶ τῶν γραμματοδιδασκαλείων πιστώσεις ἀναγράφονται πρῶται ἐν τοῖς δημοτικοῖς προϋπολογισμοῖς» (ἄρθρ. 55). Καὶ «ἐὰν αἱ ὑπὸ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου ἀναγραφεῖσαι ἐν τῷ δημοτικῷ προϋπολογισμῷ πιστώσεις δὲν ἐπαρκῶσι πρὸς συντήρησιν πάντων τῶν ἐν τῷ δήμῳ ὑπαρχόντων δημοτικῶν σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων, προκαλεῖται ὑπὸ τοῦ νομάρχου ἡ ἀπόφασις τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου, κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἄρθροις 19, 20 καὶ 22 § αʹ τοῦ ΑΦΝϚʹ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου τῆς 3 Ἀπριλίου 1891 διατασσόμενα· συμφώνως δὲ πρὸς ταύτην ὁ νομάρχης εἴτε αὐξάνει τὰς πρὸς συντήρησιν τῶν δημοτικῶν σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων ἀναγεγραμμένας ἐν τῷ προϋπολογισμῷ πιστώσεις μέχρι τοῦ ἀναγκαιοῦντος ποσοῦ, διαγράφων ἄλλα ἔξοδα, τὰ ὁποῖα δύνανται, ἄνευ ἀναλόγου ζημίας τῶν δημοτικῶν συμφερόντων, νὰ ἀναβληθῶσιν ἐπὶ τὸ ἑπόμενον ἔτος, ἢ ἐλαττόνων τὰς διὰ τὰ ἀναπόφευκτα κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἔξοδα ἀναγεγραμμένας πιστώσεις μέχρι τοῦ τελευταίου ὁρίου αὐτῶν» (ἄρθρ. 56). Τὸ δὲ παράδοξον εἶναι, ὅτι αἱ ἀποφάσεις αὗται τοῦ νομάρχου εἶναι ἀνέκκλητοι. Ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις, ἂν ὁ ἐπιθεωρητὴς ἐκ συνεννοήσεως μετὰ τοῦ νομομηχανικοῦ προτείνῃ εἰς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον καὶ τοῦτο εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ ἐγκρίνῃ τὸ τελευταῖον τοῦτο τὴν ἐκποίησιν τοῦ δημοτικοῦ κτιρίου, τοῦ χρησιμεύοντος εἰς διδακτήριον, ὁ οἰκονομικὸς ἔφορος παραλαμβάνει καὶ ἐκποιεῖ αὐτὸ ἐπὶ δημοπρασίας, τὸ οὕτω δ’ εἰσπραχθὲν ἀντίτιμον, «ἀνήκει εἰς τὸ κατὰ τὸ ἄρθρον 60 εἰδικὸν κεφάλαιον» (τὸ προωρισμένον διὰ τὴν καθόλου δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν τοῦ Κράτους) «καὶ ἑπομένως κατατίθεται ἐν τῇ Τραπέζῃ, ἐν ᾗ καὶ τοῦτο ὑπάρχει κατατεθειμένον» (ἄρθρ. 72 καὶ 73) Κατὰ ταῦτα, Κύριοι, οἱ δῆμοι ἐξουθενοῦνται καὶ ὑπὸ ἔποψιν οἰκονομικῆς αὐτοτελείας, δημεύεται δὲ καὶ διατίθεται κοινωνιστικῶς ἡ περιουσία των, χωρὶς νὰ ἐρωτῶνται αὐτοὶ διόλου, χωρὶς νὰ λαμβάνωνται τὸ παράπαν ὑπ’ ὄψιν. Καὶ ἐνῷ τοιαῦτα ἀποτολμῶνται διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου, ἔχουσι τὸ θάῤῥος οἱ εἰσηγηταὶ τούτου νὰ ἐπαγγέλλωνται τὴν χειραφέτησιν τῶν δήμων, καὶ εὑρίσκονται συνάδελφοι ἐν τῇ αἰθούσῃ ταύτῃ, οἵτινες ἔχουσι τὴν ἀφέλειαν νὰ λέγωσιν, ὅτι εἶναι ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου, διότι δι’ αὐτοῦ καθιεροῦται ἡ σωτήριος ἀρχὴ τῆς χειραφετήσεως τῶν δήμων, ἐνῷ πράγματι ἡ ἀρχὴ αὕτη παρῳδεῖται καὶ διαπομπεύεται δι’ αὐτοῦ! Οὐχ ἧττον, Κύριοι, παρῳδεῖται καὶ διαπομπεύεται καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ἀποκεντρώσεως, ὑπὲρ ἧς ὡσαύτως συνάδελφοί τινες ἐνθουσιῶντες φαίνονται πρόθυμοι οὐχὶ μόνον τὸ προκείμενον, ἀλλὰ καὶ χεῖρον αὐτοῦ νομοσχέδιον, ἐὰν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ποτὲ τοιοῦτο, νὰ ψηφίσωσιν, ἀρκούμενοι εἰς τὴν διαβεβαίωσιν τῶν εἰσηγητῶν του, ὅτι οὕτω πως καθιεροῦται τέλος πάντων ἐν τῇ στοιχειώδει ἡμῶν ἐκπαιδεύσει ἡ τόσον προσφιλὴς καὶ ποθητὴ εἰς αὐτοὺς ἀποκέντρωσις. Ἀλλὰ πρόκειται πράγματι ἐνταῦθα περὶ ἀποκεντρώσεως ἀληθοῦς, περὶ ἀποκεντρώσεως ἐξασφαλιζούσης τὴν ἀπαλλαγὴν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἐκ πάσης φατριαστικῆς ἐπηρείας καὶ τὴν σκοπιμωτέραν αὐτῆς λειτουργίαν ἐπ’ ἀγαθῷ τῆς μαθητευούσης νεότητος; πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Ἡ ὅλη, Κύριοι, ἀποκέντρωσις συνίσταται ἐν τούτῳ, ὅτι ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ὡς ἄλλος Μέγας Βασιλεὺς τῶν πάλαι Περσῶν, ἢ Σουλτάνος τῶν νεωτέρων χρόνων, μὴ θεωρῶν ἑαυτὸν ἐπαρκῆ εἰς τὴν ἄμεσον διοίκησιν τοῦ ἀχανοῦς του Κράτους, ὑποδιαιρεῖ τοῦτο εἰς τοπαρχίας, ἐγκαθιστῶν ἐν αὐταῖς σατράπας, κυρίους καὶ δεσπότας τῶν διαπεπιστευμένων αὐτοῖς χωρῶν. Τοπαρχίαι ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει εἶναι αἱ συνιστώμεναι κατὰ ἕνα ἢ κατὰ δύο νομοὺς ἐπιθεωρήσεις, σατράπαι δὲ οἱ μέλλοντες ἐπιθεωρηταὶ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, περιστοιχιζόμενοι κατὰ τύπους μόνον ὑπὸ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, παρεμφεροῦς ἐν πᾶσι καὶ κατὰ τὴν εἰδικότητα τῶν ἀπαρτιζόντων αὐτὸ μελῶν καὶ κατὰ τὴν σπουδαιότητα καὶ σημασίαν του πρὸς τὰ διοικητικὰ συμβούλια (Ἰδαρὲ–Μεζλίς), τὰ περιστοιχίζοντα τοὺς Βαλῆδες ἐν Τουρκίᾳ. Ἀλλὰ ποῖοί τινες οἱ ἐπιθεωρηταί, ποῖά τινα δὲ καὶ τὰ μέλη, ἅτινα θ’ ἀπαρτίζωσι τὸ Ἐποπτικόν των Συμβούλιον; Κατὰ ἄρθρ. 36 (ἀναγινώσκει): «Τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἀποτελεῖται ἀπὸ τὸν ἐν τῇ πόλει καθεδρεύοντα ἀρχιεπίσκοπον τοῦ νομοῦ, ὡς πρόεδρον, ἤ, χηρευούσης τῆς ἀρχιεπισκοπῆς, ἀπὸ τὸν πρόεδρον τῆς ἐνασκούσης τὰ καθήκοντα αὐτοῦ ἐπισκοπικῆς ἐπιτροπῆς, ἀπὸ τὸν γυμνασιάρχην, ἤ, ἄν πλείω τοῦ ἑνὸς ὑπάρχωσιν ἐν τῇ πόλει Γυμνάσια, ἀπὸ τὸν ἀρχαιότερον ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ, ἀπὸ ἕνα τῶν ἐν αὐτῇ κατοικούντων ἐπιστημόνων, ἀπὸ ἕνα τῶν εὐϋποληπτοτέρων κτηματιῶν ἢ ἐμπόρων, καὶ ἀπὸ τὸν νομαρχιακὸν ἐπιθεωρητὴν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως». Πλὴν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, περὶ οὗ θὰ κάμω βραδύτερον ἰδιαίτερον λόγον, τίς ἄλλος ἐκ τῶν μελῶν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου κέκτηται γνῶσίν τινα καὶ ἐμπειρίαν τῶν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως; Πρόεδρος αὐτοῦ εἶναι ὁ ἀρχιεπίσκοπος ἤ, ἐλλείψει τοιούτου, ὁ πρόεδρος τῆς διοικούσης τὴν ἀρχιεπισκοπὴν ἐπιτροπῆς. Ἀλλαχοῦ βεβαίως καὶ μέλη τῶν ἐποπτικῶν συμβουλίων καὶ ἐπιθεωρηταὶ κατὰ τύπους καὶ περιφερείας γίνονται κληρικοί. Πλὴν ἐκεῖ πάντες οἱ κληρικοὶ τυγχάνουσιν ἐπιστημονικῆς μορφώσεως, ὡς ἐκ περισσοῦ δὲ ἀκροῶνται καὶ παιδαγωγικῶν μαθημάτων καὶ φοιτῶσιν ἐπί τινας ἑβδομάδας εἴς τι Διδασκαλεῖον καὶ εἰς τὸ προσηρτημένον αὐτῷ πρότυπον σχολεῖον, ὅπως οὕτω καὶ ἐμπράκτως ἐμπεδώσωσι τὰς θεωρητικάς των γνώσεις. Ἀλλὰ πόσοι τῶν ἡμετέρων ἀρχιεπισκόπων κέκτηνται ἐπιστημονικὴν κἄν μόρφωσιν, ἀφοῦ ἐπ’ αὐτῶν οὐδὲν προσὸν γνώσεων ἀπαιτεῖται; πόσοι δὲ τῶν προέδρων τῶν διοικουσῶν τὰς χηρευούσας ἀρχιεπισκοπὰς ἐπιτροπῶν φέρουσι κἄν ἀπολυτήριον ἑλληνικοῦ σχολείου; Πόσοι τῶν γυμνασιαρχῶν ἡμῶν ἔχουσιν ἀσχοληθῆ ποτε περὶ τὰ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ζητήματα; τίνα σχέσιν ἔχουσι πρὸς αὐτὰ οἱ ἐπιστήμονες ἰατροὶ καὶ δικηγόροι καὶ οἱ κτηματίαι καὶ ἔμποροι, ὅσον εὐϋπόληπτοι καὶ ἄν ὦσιν οὗτοι ἄλλως; Κατὰ τί λοιπὸν βελτιοῦται ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις, ὑπαγομένη εἰς τὴν δικαιοδοσίαν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων, ἐκ τοιούτων ἀπαρτιζομένων μελῶν; Πλὴν ἴσως μοὶ ἀντείπωσιν οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι οὕτως ἀπαλλάσσεται αὕτη τῆς ἐπηρείας τοῦ φατριασμοῦ. Μήπως ὅμως τὰ μέλη τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων θὰ ὦσιν ἀνώτερα τῳόντι κομματικῶν συμπαθειῶν καὶ ἀντιπαθειῶν, ἀπρόσιτα πάντη εἰς εἰσηγήσεις κομματικάς; Ὁ ἀρχιεπίσκοπος εἶναι μὲν ἰσόβιος καὶ ἀμετάθετος, ἀλλὰ μήπως καὶ αὐτὸς δὲν εἶναι Ἕλλην, δὲν ἔχει τὰς συμπαθείας καὶ ἀντιπαθείας του; τί δ’ ἐξαρτᾶται ἐξ αὐτοῦ καὶ μόνου, ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι εὐσυνειδήτως καὶ ἀμερολήπτως θὰ ἐπιτελῇ αὐτὸς τὸ καθῆκόν του; Ἀλλὰ πιθανὸν ν’ ἀναπληροῖ αὐτὸν ὁ πρόεδρος τῆς διοικούσης τὴν χηρεύουσαν ἀρχιεπισκοπὴν ἐπιτροπῆς, ὅστις εἶναι δημιούργημα τῆς κρατούσης φατρίας, δυνάμενος ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν ν’ ἀντικατασταθῇ τῇ ἐνεργείᾳ αὐτῆς. Ὁ γυμνασιάρχης ἐξήρτηται καὶ αὐτὸς ἐκ τῆς κρατούσης πολιτικῆς, ἥτις ἀνὰ πᾶσαν στιγμὴν δύναται νὰ τὸν ἀπολύσῃ ἢ μεταθέσῃ. Ὁ ἐπιστήμων καὶ ὁ ἔμπορος ἢ κτηματίας, ὅπως γείνωσι μέλη τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, ὀφείλουσι ν’ ἀνήκωσιν εἰς τὰς τάξεις τῆς ἰσχυούσης μερίδος. Τίνα λοιπὸν ἐχέγγυα ἀφατριάστου παρέχουσι τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια, οὕτω πως καταρτιζόμενα; Ἀλλὰ τὰ συμβούλια ταῦτα θὰ ὦσιν ἁπλοῦν πρόσχημα, ὑφ’ ὅ θὰ συγκαλύπτηται πᾶσα ἐνέργεια τοῦ ἐπιθεωρητοῦ καὶ τῆς ὄπισθεν τούτου ἐλλοχευούσης φατρίας. Αὐτὸ δὲν ἔχει ἰδίους ὀφθαλμούς, ἴδια ὦτα, ἀλλὰ βλέπει καὶ ἀκούει διὰ τῶν ὀφθαλμῶν καὶ τῶν ὤτων τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, ἐγκρίνει δὲ ἀποφασίζει καὶ προτείνει μόνον τῇ εἰσηγήσει αὐτοῦ (ἄρθρ. 40 καὶ 51). Ἄνευ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ ἢ τοῦ ἀναπληρωτοῦ αὐτοῦ δὲν δύναται κἄν νὰ συνεδριάσῃ, εἰμὴ προκειμένου μόνον ν’ ἀποφασίσῃ περὶ μεταθέσεως ἢ ἀπολύσεώς του (ἄρθρ. 52). Τέλος καὶ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον καὶ πρὸς τὰς ἄλλας δημοσίας ἀρχὰς καὶ πρὸς τοὺς πολίτας αὐτοὺς δὲν δύναται νὰ συγκοινωνήσῃ ἀπ’ εὐθείας, εἰ μὴ μόνον διὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, κατὰ τὸ ἄρθρ. 43, τὸ ἔχον ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὁ νομαρχιακὸς ἐπιθεωρητὴς ἀντιπροσωπεύει τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον κατὰ πάσας τὰς σχέσεις αὐτοῦ εἴτε μετὰ τοῦ Ὑπουργείου καὶ τῶν ἄλλων δημοσίων ἀρχῶν, εἴτε μετὰ τῶν πολιτῶν Ἑπομένως ὁ ἐπιθεωρητὴς κοινοποιεῖ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον τὴν ἑπομένην ἑκάστης τῶν συνεδριάσεων τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου τὰς ἀποφάσεις, προτάσεις ἢ γνωμοδοτήσεις αὐτοῦ, ὑποβάλλων εἰς αὐτὸ πλῆρες ἀντίγραφον τῶν πρακτικῶν τῆς συνεδριάσεως. Ἀνακοινόνει εἰς τὰς ἁρμοδίας ἀρχὰς τὰ ἀναγόμενα εἰς τὴν ἁρμοδιότητα αὐτῶν μέρη τῶν εἰρημένων πράξεων τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, διαβιβάζων αὐταῖς ἀπόσπασμα τοῦ περὶ τούτου πραγματευομένου μέρους τῶν πρακτικῶν, καὶ διεξάγει πᾶσαν τὴν ἀλληλογραφίαν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, ἔχων ἴδιον γραφεῖον καὶ ἰδίαν σφραγῖδα.» Ποῖος δέ τις θὰ ἦναι ὁ ἐπιθεωρητὴς αὐτὸς, εἰς ὃν θὰ συγκεντρωθῇ ἐφεξῆς πᾶσα σχεδὸν ἡ ἐξουσία τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, πρὸς δὲ τὸ ἔργον τῶν ἐπιτοπίων καὶ νομαρχικῶν ἐπιθεωρητικῶν ἐπιτροπῶν, κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1834, ἐντὸς τῆς περιφερείας τῆς δικαιοδοσίας του; Κατὰ τὸ ἄρθρ. 38 (ἀναγινώσκει): «Ὁ ἐπιθεωρητὴς ἔχει βαθμὸν καὶ μισθὸν τμηματάρχου δευτέρας τάξεως, διορίζεται δὲ διὰ Β. Διατάγματος, ἐπὶ τῇ προτάσει τοῦ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργοῦ. Οὐδεὶς δύναται νὰ διορισθῇ νομαρχιακὸς ἐπιθεωρητής, ἐὰν δὲν ἦναι αʹ) Διδάκτωρ τῆς φιλοσοφίας, διδάξας εὐδοκίμως ἐπὶ πέντε τοὐλάχιστον ἔτη ὡς καθηγητὴς Διδασκαλείου ἢ Γυμνασίου, ἢ ἐπὶ 3 τοὐλάχιστον ὡς διευθυντὴς Διδασκαλείου ἢ γυμνασιάρχης, ἀλλὰ πάντως ἔχων μεμαρτυρημένην περὶ τὰ παιδαγωγικὰ εἰδικότητα. Ἐὰν ὅμως διορισθῇ ἐπιθεωρητὴς διευθυντὴς Διδασκαλείου, οὗτος τηρεῖ τὸν βαθμὸν καὶ τὸν μισθόν, ὃν ὡς διευθυντὴς Διδασκαλείου εἶχεν. Ὡσαύτως ἂν δὲν ἦναι διδάκτωρ τῆς Φιλοσοφίας, διδάξας ὡς πρωτοβάθμιος δημοδιδάσκαλος ἐπὶ τρία ἔτη. βʹ) Πρωτοβάθμιος δημοδιδάσκαλος ἐκ τῶν κατὰ τὰ πρῶτα τρία ἔτη ἐκ τοῦ Διδασκαλείου Ἀθηνῶν ἀναγνωρισθέντων τοιούτων ἢ ἐκ τῶν ὑπηρετησάντων ὡς τακτικῶν διδασκάλων ἐν τῷ ἐν Ἀθήναις Προτύπῳ κατὰ τὰ τρία πρῶτα ἔτη τῆς λειτουργίας αὐτοῦ. γʹ) Διδάκτωρ τῆς φιλοσοφίας, ἔχων ἀποδείξεις ὅτι ἐσπούδασεν εἰδικῶς τὴν παιδαγωγικὴν ἔν τινι Πανεπιστημίῳ ἢ Διδασκαλείῳ τῆς Εὐρώπης, ἢ φέρων πτυχίον ἀνωτέρου Διδασκαλείου Γαλλικοῦ ἢ Γερμανικοῦ. Οἱ τῶν δύο τελευταίων τούτων κατηγοριῶν διορίζονται, ἄν ἐγκριθῶσι μετὰ δοκιμασίαν, τῆς ὁποίας τὰ καθ’ ἕκαστα θέλουσι καθορισθῆ διὰ Β. Διατάγματος, ἐνώπιον ἐπιτροπείας, ἀποτελουμένης ἐκ τοῦ καθηγητοῦ τῆς φιλοσοφίας ἐν τῷ Ἐθνικῷ Πανεπιστημίῳ ὡς προέδρου, τοῦ διευθυντοῦ ἤ τινος τῶν καθηγητῶν τοῦ ἐν Ἀθήναις Διδασκαλείου καὶ τοῦ ἀρχαιοτέρου τῶν ἐν Ἀθήναις γυμνασιαρχῶν. Ἀλλ’ οἱ ἐκ τῶν ἐν τῇ ἀνωτέρῳ § βʹ ἀναφερομένων διοριζόμενοι ἐπιθεωρηταὶ ἔχουσι βαθμὸν καὶ μισθὸν ὑπουργικοῦ γραμματέως αʹ τάξεως· ἐπιτρέπεται δὲ νὰ προβιβασθῶσι μετὰ διετῆ ὑπηρεσίαν» Ἐν πρώτοις, Κύριοι, οὐδεὶς Διευθυντὴς Διδασκαλείου ἢ Γυμνασιάρχης θὰ δεχθῇ ποτε νὰ μεταλλάξῃ τὴν θέσιν του πρὸς τὴν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, τὴν τόσον πολυμέριμνον καὶ ἀκροσφαλῆ, ὡς θὰ ἴδωμεν βραδύτερον, καὶ νὰ ἐξομοιωθῇ οὕτω, συνεδρεύων καὶ συνδιασκεπτόμενος ὡς ἴσος πρὸς ἴσους, πρὸς ἄλλους ἐπιθεωρητὰς, στρατολογουμένους ἐκ τῶν τάξεων τῶν δημοδιδασκάλων. Οὐδεὶς διδάκτωρ τῆς φιλολογίας ὑπάρχει, ὡς ἐγὼ τοὐλάχιστον γινώσκω, ἔχων μεμαρτυρημένην περὶ τὰ παιδαγωγικὰ εἰδικότητα καὶ προϋπηρετήσας ἐπὶ δέκα ἔτη ὡς καθηγητὴς Γυμνασίου. Οὐδεὶς διδάκτωρ τῆς φιλοσοφίας, σπουδάσας εἰδικῶς τὴν παιδαγωγικὴν ἔν τινι Πανεπιστημίῳ ἢ διδασκαλείῳ τῆς Εὐρώπης φέρων πτυχίον ἀνωτέρου Διδασκαλείου Γαλλικοῦ ἢ Γερμανικοῦ, θ’ ἀντίσχῃ εἰς διαγωνισμόν, καθορισθησόμενον διὰ Διατάγματος, πάντως κατὰ τρόπον, ἐξασφαλίζοντα τὴν ἐπιτυχίαν εἰς τοὺς ὑποψηφίους ἐπιθεωρητὰς τῆς βʹ κατηγορίας. Πάντα ταῦτα εἶναι ἁπλᾶ καρυκεύματα, δι’ ὧν ἠθέλησαν οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νομοσχεδίου νὰ καταστήσωσι μᾶλλον εὔγευστον τὸν κύριον σκοπόν, δι’ ὃν κατ’ ἐξοχὴν ἐπενοήθη ὁ θεσμὸς τῶν ἐπιθεωρητῶν. Τοιοῦτοι θὰ γείνωσι μόνοι οἱ ἀπόφοιτοι πρωτοβάθμιοι δημοδιδάσκαλοι τοῦ Διδασκαλείου Ἀθηνῶν κατὰ τὰ τρία πρῶτα ἔτη τῆς λειτουργίας του καὶ οἱ κατὰ τὴν αὐτὴν ἐποχὴν διδάξαντες ἐν τῷ προτύπῳ αὐτοῦ σχολείῳ. Τὸ ποιὸν αὐτῶν κατέστησα ἤδη κατάδηλον, ὅτε κατὰ τὴν αʹ ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου ἀνέγνων ἐνταῦθα περικοπὰς ἐκθέσεων τοῦ τότε διευθυντοῦ τοῦ Διδασκαλείου καὶ διαφόρων ἐπιθεωρητῶν, καθ’ ἃς ἡ μὲν μόρφωσις τῶν τότε διδασκαλιστῶν ἐχώλαινεν ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν, οἱ δὲ τότε διδάσκαλοι τοῦ προτύπου σχολείου ἦσαν ἀνίκανοι νὰ παρακολουθήσωσι κἂν τὰ μαθήματα τῶν ἀνωτέρων τάξεων τοῦ Διδασκαλείου. Δι’ αὐτῶν δὲ πρόκειται νῦν νὰ πληρωθῶσιν αἱ θέσεις τῶν ἐπιθεωρητῶν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Αὐτοὶ θὰ ἐπιτελέσωσιν ὅλα τὰ πολλὰ καὶ παντοῖα, τὰ ὄντως ὑπεράνθρωπα καθήκοντα, καθ’ ἃ θὰ ὦσι πανταχοῦ παρόντες καὶ τὰ πάντα θὰ πληρῶσι. Θὰ τυγχάνωσιν εἰσηγηταὶ πασῶν τῶν εἰς τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια ἀναγομένων ὑποθέσεων, ἀντιπροσωπεύοντες ταῦτα καὶ διεξάγοντες πᾶσαν τὴν ἀλληλογραφίαν πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, τὰς ἄλλας ἀρχὰς καὶ τοὺς πολίτας (ἄρθρ. 40 καὶ 43). Θὰ ἐπιθεωρῶσι καθ’ ἑξαμηνίαν, πρᾶγμα ἀνθρωπίνως ἀδύνατον, ὡς ἀπέδειξα κατὰ τὴν αʹ ἀνάγνωσιν τοῦ νομοσχεδίου, πάντα τὰ σχολεῖα τῆς περιφερείας των, καὶ θὰ ἐξετάζωσι τοὺς τηρουμένους ἐν ἑκάστῳ αὐτῶν ἐλέγχους, τὰς τοπικὰς περιστάσεις, ὑφ’ ἃς πρέπει νὰ ὁρισθῇ ὁ χρόνος τῆς ἐνάρξεως καὶ λήξεως τοῦ σχολικοῦ ἔτους, τὰ τῶν ἐν χρήσει διδακτικῶν βιβλίων, τὰ τῆς διαγωγῆς τῶν διδασκάλων πρὸς ἀλλήλους, πρὸς τοὺς μαθητὰς καὶ τοὺς γονεῖς των, τὸν τρόπον καθ’ ὃν ἐκπληροῦσι τὰ καθήκοντά των, τὰ τῆς συμπεριφορᾶς καὶ τοῦ βίου των καθόλου, τὰ τῶν ἐξετάσεων, τὰ κατὰ τὰς ἐπιβαλλομένας εἰς τοὺς μαθητὰς ποινὰς, τὰ διδακτήρια, λύοντες ἢ ἀνανεοῦντες τὰς μισθώσεις αὐτῶν· προκαλοῦσι τὰς περὶ ἐπισκευῆς τῶν ὑπαρχόντων δημοτικῶν κτιρίων μελέτας τῶν ἁρμοδίων νομομηχανικῶν· συντάσσουσι τὰς περὶ μειοδοτικῶν δημοπρασιῶν προκηρύξεις καὶ μετέχουσι τῆς διευθύνσεως αὐτῶν, ἐπιτηροῦντες «ἵνα κατὰ τὴν ἐκτέλεσιν τῶν μεταῤῥυθμιστικῶν ἔργων ἐφαρμόζωνται τὰ ἐγκεκριμένα σχέδια»· προκαλοῦσι τὴν παρὰ τῶν ἁρμοδίων νομομηχανικῶν συγγραφὴν τῶν ἀπαιτουμένων σχεδίων καὶ προϋπολογισμῶν διὰ τὴν οἰκοδομὴν τῶν δημοτικῶν διδακτηρίων, συντάττοντες αὐτοὶ τὰς προκηρύξεις τῶν σχετικῶν μειοδοτικῶν δημοπρασιῶν, διευθύνοντες ταύτας καὶ ἐπιτηροῦντες, «ἵνα κατὰ τὴν οἰκοδομὴν ἐφαρμοσθῶσιν ἀκριβῶς τὰ ἐγκεκριμένα σχέδια» (ὡς παρατηρεῖτε, οἱ δημοδιδάσκαλοι ἐπιθεωρηταὶ χειροτονοῦνται οὕτω καὶ μηχανικοί!)· προσδιορίζουσι τὰς θέσεις, ἐφ’ ὧν πρέπει νὰ οἰκοδομηθῶσι τὰ διδακτήρια· ἐπιβάλλουσιν αὐτοὶ μικρὰς πειθαρχικὰς ποινὰς εἰς τοὺς διδασκάλους, ἢ εἰσηγοῦνται μεγαλειτέρας τοιαύτας εἰς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον συγκαλοῦσιν ἐν καιρῷ τῶν διακοπῶν συνελεύσεις τῶν δημοδιδασκάλων, εἰς ἃς ὑποβάλλουσι πρὸς συζήτησιν διάφορα μεθολογικὰ καὶ παιδαγωγικὰ ζητήματα· ὑποβάλλουσι πλῆρες ἡμερολόγιον τῆς περιοδείας των, ἅμα ἐπανελθόντες ἐξ αὐτῆς, ἐν ᾧ πραγματεύονται de omnibus rebus et quibusdam aliis (ἄρθρ. 40). Ἐρωτῶ νῦν ὑμᾶς, Κύριοι, εἶναι δυνατόν ποτε εἷς ἄνθρωπος, ἔστω οὗτος καὶ ἀπόφοιτος τοῦ Διδασκαλείου κατὰ τρία πρῶτα ἔτη αὐτοῦ καὶ διδάσκαλος τοῦ προτύπου του σχολείου κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην, νὰ ἐπιτελέσῃ πάντα ταῦτα; βεβαίως ὄχι. Θὰ ἐπέλθῃ οὕτω μόνον σύγχυσις μεγάλη, θὰ πάθῃ δὲ πρὸ πάντων τὰ πάνδεινα αὐτὴ ἡ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις. Ὁ ἐπιθεωρητὴς, ὡς ἀπεδείχθη ἤδη κατὰ τὴν αʹ συζήτησιν τοῦ νομοσχεδίου, θὰ κατορθώνῃ ἀνὰ πᾶν δεύτερον ἢ τρίτον ἔτος νὰ ἐπισκέπτηται τὰ σχολεῖα τῆς περιφερείας του· ἐν τῷ μεταξὺ θὰ μένωσι ταῦτα ἄνευ ἀμέσου ἐποπτείας καὶ ἐλέγχου, ἄνευ ἀμέσου προνοίας περὶ ἄρσεως παντὸς προσκόμματος, παρεμβαλλομένου εἰς τὴν κανονικήν των λειτουργίαν. Καὶ διδάσκαλοι ἀμελεῖς καὶ ὀκνηροὶ, καὶ διδάσκαλοι γινόμενοι σκάνδαλον εἰς πάντας διὰ τὸν ἄσεμνόν των ἴσως βίον, καὶ μαθηταὶ ὄντες λύμη τῶν χρηστῶν ἠθῶν, δὲν θὰ ἀπολύωνται ἢ μετατίθενται, δὲν θ’ ἀποβάλλωνται ἐπὶ μῆνας καὶ ἔτη ἴσως, ὑπὸ τὸν σωτήριον τοῦτον θεσμὸν τῆς ἀποκεντρώσεως. Ἀλλ’ οὕτως ἡ μὲν στοιχειώδης ἐκπαίδευσις θὰ παραλύσῃ τέλεον, ἡ δὲ περιλάλητος ἀποκέντρωσις θ’ ἀποδειχθῇ ἀληθὴς ἐξάρθρωσις καὶ ἀποσύνθεσις αὐτῆς. Οἱ ἐπιθεωρηταὶ, Κύριοι, ἀπόλυτοι ὄντες δεσπόται τῶν ἀτυχῶν διδασκάλων, ἕνα κυρίως προορισμὸν θὰ ἐκπληρῶσι. Θὰ ἐπιβάλλωσι δι’ αὑτῶν τὰ διδακτικὰ βιβλία τῶν συγγραφέων καὶ ἐκδοτῶν, πρὸς οὓς θὰ ἔρχωνται εἰς ἰδιαιτέρας συμφωνίας, ὡς ἀπέδειξα ἤδη κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ περὶ διδακτικῶν βιβλίων νομοσχεδίου, καὶ θὰ ἔχωσι φόρου ὑποτελεῖς τοὺς δημοδιδασκάλους, ὧν ὁ διορισμὸς, αἱ πειθαρχικαὶ ποιναί, ἡ μετάθεσις καὶ ἡ παῦσις, ὡς θὰ ἴδωμεν μετ’ ὀλίγον, ἐν γούνασιν αὐτῶν κυρίως θὰ κεῖνται. Ἀλλὰ θὰ παραμένωσιν εἰς τὰς θέσεις των ὡς ἀληθεῖς σατράπαι, ἐφ’ ὅσον θὰ ἦναι τυφλὰ ὄργανα τῆς κρατούσης φατρίας, εὐθὺς ὅμως ἅμα ὑποπεσόντες εἰς τὴν δυσμένειαν ταύτης, θὰ ἐκπέσωσι τῆς ἀρχῆς κακοὶ κακῶς, ἀναπολόγητοι ὅλως καὶ ἀνυπεράσπιστοι, ὡς οἱ πάλαι σατράπαι τῆς Περσίας ἢ οἱ σημερινοὶ Βαλῆδες τῆς Τουρκίας. Τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, ὡς δημιούργημα τῆς κρατούσης φατρίας, θὰ ἄγηται καὶ θὰ φέρηται ὑπὸ ταύτης. Τῇ εἰσηγήσει λοιπὸν αὐτῆς θὰ προτείνῃ τὴν μετάθεσιν ἢ ἀπόλυσιν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, τὸ δὲ Ὑπουργεῖον θὰ ἐκτελέσῃ ταύτην, χωρὶς νὰ καλέσῃ εἰς ἀπολογίαν τὸν ἐπιθεωρητὴν ἄρθρον 39). Ἡ πρότασις τῆς μεταθέσεως ἢ ἀπολύσεως καθορίζεται ἐν τῷ ἄρθρῳ 48 κατὰ τρόπον ἀναμιμνήσκοντα ἐν πολλοῖς τὰ μυστήρια τῆς Ἱερᾶς Ἐξετάσεως. Ἀκούσατε (ἀναγινώσκει): «Τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον δύναται νὰ συνέλθῃ καὶ εἰς ἰδίαν συνεδρίασιν ἄνευ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, συγκαλούμενον πρὸς τοῦτο ὑπὸ τοῦ προέδρου αὐτοῦ. Ἀλλὰ μόνον κατὰ τὴν περίπτωσιν τῆς πρώτης διατάξεως τοῦ ἄρθρου 39, ὅτε ἀκούει τὰς πρὸς αὐτὸ γιγνομένας παραστάσεις κατὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, εἴτε ἐπὶ ἀκηδίᾳ ἢ ἀσυγγνώστῳ ὀλιγωρίᾳ, εἴτε ἐπὶ ἐλλείψεσιν ἢ παραβάσεσιν αὐτοῦ κατὰ τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν καθηκόντων του, εἴτε ἐπὶ ἀνωμαλίαις τοῦ ἰδιωτικοῦ βίου αὐτοῦ, καὶ μετὰ ἐπισταμένην συζήτησιν καὶ ἔρευναν ἀποφασίζει, ἂν ὑπάρχῃ ἀφορμὴ, ἵνα ὑποβάλῃ πρότασιν εἰς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργεῖον περὶ μεταθέσεως ἢ ἀπολύσεως αὐτοῦ ἀπὸ τῆς ὑπηρεσίας. Τὰ πρακτικὰ τῆς συνεδριάσεως ταύτης, κρατούμενα ἐν χωριστῷ βιβλίῳ, φυλάσσονται ὑπὸ τοῦ προέδρου τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου. Ἐκτίθενται δ’ ἐν αὐτοῖς αἱ κατὰ τὴν συζήτησιν προταθεῖσαι γνῶμαι, καὶ μετὰ λεπτομεροῦς αἰτιολογίας τὰ πορίσματα, εἰς τὰ ὁποῖα κατέληξε τὸ Συμβούλιον, καὶ ὑπογράφονται ὑπὸ τῶν ἀποτελεσάντων τὴν συνεδρίασιν μελῶν. Τοῦ πρακτικοῦ τούτου ἀντίγραφον ὑποβάλλει τὴν ἑπομένην πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως Ὑπουργεῖον ὁ πρόεδρος τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, κατὰ μόνην τὴν περίπτωσιν ταύτην ἐπικοινωνῶν ἀπ’ εὐθείας πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον». Τοσαῦτα, Κύριοι, εἶχον νὰ παρατηρήσω καὶ περὶ τῆς ἀποκεντρώσεως, τῆς δῆθεν καθιερουμένης διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, ἱκανὰ νομίζω, ἵνα διανοίξωσι τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ αὐτῶν τῶν ἐθελοτυφλούντων, ἐξ ἐνθουσιασμοῦ ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς τῆς ἀποκεντρώσεως, πρὸ τῶν κινδύνων, εἰς οὓς ἐκτίθεται οὕτως ἡ στοιχειώδης ἡμῶν ἐκπαίδευσις. Ἀλλ’ εἰρωνεία πικρὰ ἐλέγχεται ἰδίᾳ ἡ ἐπαγγελία τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν περὶ δῆθεν βελτιώσεως τῆς τύχης τῶν δημοδιδασκάλων, ἐπιδιωκομένης διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Ἡ θέσις αὐτῶν καὶ ὑλικῶς καὶ ἠθικῶς χειροτερεύει κατὰ πολὺ δι’ αὐτοῦ. Ἐν πρώτοις τὸ πτυχίον, Κύριοι, ὅπερ εἶναι, οὕτως εἰπεῖν, σύμβασις μεταξὺ τοῦ Δημοσίου καὶ τοῦ δημοδιδασκάλου, ἐξασφαλίζουσα εἰς τὸν τελευταῖον τοῦτον τὸν βαθμὸν καὶ τὸν προσήκοντα εἰς αὐτὸν μισθόν, ἀναιρεῖται νῦν ὑπὸ τοῦ Κράτους. Καὶ ὁ νόμος ΧΘʹ περὶ Διδασκαλείου ἐν Ἀθήναις, οὗ εἰσηγηταὶ ὑπῆρξαν, ὡς εἴδομεν, ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, καὶ οἱ λοιποὶ σχετικοὶ νόμοι, οἱ κανονίζοντες τὰ τῆς μισθοδοσίας τῶν διδασκάλων, ἦσαν, οὕτως εἰπεῖν, ἡ ἐπίσημος διαβεβαίωσις, ἡ ἐπίσημος ἀνάληψις ὑπὸ τοῦ Κράτους τῆς ὑποχρεώσεως, ἵνα τοποθετῇ καὶ μισθοδοτῇ αὐτοὺς ἀναλόγως τοῦ βαθμοῦ τοῦ πτυχίου των. Εἰς ταύτην τὴν διαβεβαίωσιν δόντες πίστιν πολλοὶ νέοι, ἐπιτήδειοι εἰς πᾶν ἄλλο στάδιον, ἔγνωσαν νὰ καταταχθῶσιν εἰς τὰ Διδασκαλεῖα, νὰ ὑποστῶσι δαπάνας καὶ νὰ καταβάλωσι παντοίους κόπους, ὅπως τύχωσι τοῦ νενομισμένου πτυχίου. Πῶς ἐφεξῆς κατὰ τὸν διορισμόν των θέλετε νὰ μὴ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν αὐτό, ἀλλ’ οἱ πόροι τῶν δήμων, εἰς τὰ σχολεῖα τῶν ὁποίων θὰ τοποθετῶνται καὶ ἀναλόγως αὐτῶν θὰ διορίζωνται οἱ πρωτοβάθμιοι μὲ βαθμὸν καὶ μισθὸν δευτεροβαθμίων, οἱ δευτεροβάθμιοι μὲ μισθὸν καὶ βαθμὸν τριτοβαθμίων, οἱ τριτοβάθμιοι μὲ βαθμὸν καὶ μισθὸν γραμματιστῶν;

§121Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ἡ διάταξις ἐτροποποιήθη.

§122ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Σᾶς εὐχαριστῶ ὅτι μὲ τὸ ὑπενθυμίζετε. Τὸ ἄρθρον 8 ἐν ἀρχῇ εἶχεν ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὁ βαθμὸς καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τῶν πλειόνων συνυπηρετούντων διδασκάλων κανονίζεται ἐκ τῶν πόρων τῶν δήμων». Ὕστερον ἐτροποποιήθη ἡ διάταξις αὕτη ὡς ἑξῆς (ἀναγινώσκει): «Ὁ βαθμὸς (ἄρα καὶ ὁ μισθὸς) καὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τῶν πλειόνων συνυπηρετούντων διδασκάλων κανονίζεται ὑπὸ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου». Τόσῳ τὸ χειρότερον διὰ τοὺς δυστυχεῖς διδασκάλους· διότι, ὡς ἔχει νῦν ἡ διάταξις, καὶ ἂν ἔτι ἐπιτρέπωσιν οἱ πόροι τῶν δήμων τὸν διορισμὸν αὐτῶν μὲ τὸν βαθμὸν καὶ τὸν μισθόν των, τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἢ μᾶλλον ὁ εἰσηγητὴς τούτου ἐπιθεωρητὴς θὰ δύνανται ὅλως αὐθαιρέτως νὰ κανονίζωσι τὸν βαθμὸν καὶ μισθόν των καὶ νὰ ὑποβιβάζωσιν αὐτούς, ὡς ὑπέδειξα ἤδη. Τὸ δὲ παράδοξον εἶναι, ὅτι, ἐνῷ οὕτω πως χειροτερεύει ἡ θέσις τῶν πτυχιούχων δημοδιδασκάλων καὶ γραμματιστῶν, βελτιοῦται ἡ θέσις τῶν γραμματοδιδασκάλων. Οἱ γραμματοδιδάσκαλοι, Κύριοι, εἶναι ὅλως ἄγνωστοι εἰς τὸν νόμον τοῦ 1834, παρεισεκώμασαν δ’ ἐν ἀρχῇ ἄνευ νόμου καὶ διατάγματος εἰς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, μισθοδοτούμενοι πρὸς δρ. 33,30 τὸν μῆνα. Καίτοι δὲ παρὰ πάντων θεωρούμενοι ἀπόβλητοι, ὡς λύμη τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, οὐδὲν ἧττον κατώρθωσαν νὰ παραμείνωσι μέχρι τοῦδε ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ καὶ νὰ ἴδωσι, μάλιστα τὴν οἰκονομικήν των θέσιν βελτιουμένη δι’ αὐξήσεως τοῦ μισθοῦ των μέχρι 45 δρ. κατὰ μῆνα. Ἐνῷ δὲ αὐτοὶ θὰ ἦσαν εὐχαριστημένοι καὶ θὰ ἐδόξαζον τὸν Θεὸν, διατηρούμενοι ἐν τῇ ὑπηρεσίᾳ μὲ αὐτὸν τὸν μισθὸν, αἴφνης καὶ παρὰ προσδοκίαν, χωρὶς δηλαδὴ νὰ τὸ ὀνειρευθῶσι καὶ οἱ ἴδιοι, ἐξομοιοῦνται διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου κατὰ τὸν μισθὸν πρὸς τοὺς γραμματιστάς. Κατὰ τὸ ἄρθρον 29 (ἀναγινώσκει): «Τὰ τῶν μισθῶν τῶν γραμματοδιδασκάλων τηροῦνται, ὡς ἐκανονίσθησαν διὰ τῶν ἄρθρων 18 καὶ 19 τοῦ περὶ ὑποδιδασκαλείων ͵ΒΟΘʹ νόμου τῆς 6 Αὐγούστου 1892». Πλὴν τὰ εἰρημένα ἄρθρα τοῦ νόμου ͵ΒΟΘʹ δὲν κανονίζουσι τὰ τῶν μισθῶν τῶν γραμματοδιδασκάλων, ἀλλὰ τῶν γραμματιστῶν, ἐντεῦθεν δὲ πᾶς λογικῶς σκεπτόμενος ὀφείλει ν’ ἀποδεχθῇ, ὅτι διὰ τοῦ παρόντος νομοσχεδίου ἐξολοιοῦται ὁ μισθὸς αὐτῶν πρὸς τὸν τῶν γραμματιστῶν. Ἀλλὰ μήπως τοὐλάχιστον βελτιοῦται ἡ θέσις τῶν διδασκάλων κατὰ τὰ ἄλλα, κατὰ τὸν διορισμὸν, τὴν μετάθεσιν καὶ παῦσιν; μήπως κατὰ ταῦτα ἀπαλλάττονται αὐτοὶ πάσης φατριαστικῆς ἐπηρείας, ὡς ἐπαγγέλλονται οἱ εἰσηγηταὶ τοῦ νομοσχεδίου; οὐδαμῶς. Τοὐναντίον μάλιστα ἡ θέσις των ἀκριβῶς ὑπὸ τὴν ἔποψιν ταύτην καθίσταται νῦν ἀσυγκρίτῳ τῷ λόγῳ χείρων. Καὶ δὴ, ὡς πρὸς τὸν διορισμόν του, εἶχε μέχρι τοῦδε ὁ δημοδιδάσκαλος ν’ ἀποταθῇ εἴτε πρὸς τὸν Βουλευτὴν τῆς ἐπαρχίας, ἐν ᾗ ἐπεθύμει νὰ διορισθῇ, εἴτε ἀπ’ εὐθείας πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον, ὅπερ, γινῶσκον τὰς κενὰς θέσεις, τὸν ἐτοποθέτει ἀναλόγως τοῦ βαθμοῦ του. Ἀπέναντι τοῦ Βουλευτοῦ, ἂν ἦτο ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας, ἀνελάμβανεν οὕτως ὁ διδάσκαλος τὸ πολὺ πολὺ τὴν ὑποχρέωσιν τοῦ νὰ ἦναι αὐτὸς καὶ οἱ συγγενεῖς του πολιτικοὶ αὐτοῦ φίλοι. Τί ὅμως τὸν ἀναμένει τώρα; Ἐν πρώτοις ὀφείλει νὰ διατελῇ εἰς ἀνταπόκρισιν πρὸς ὅλους τοὺς νομοὺς, πρὸς ὅλας τὰς ἐπαρχίας, εἰ δυνατὸν, πρὸς ὅλους τοὺς δήμους, ὅπως γινώσκῃ, ποῦ ἔχουσιν ἀνάγκην διδασκάλου. Ἐπειδὴ δὲ ἡ ἀνταπόκρισις αὕτη θὰ τῷ ἦναι δύσκολος, θὰ προτιμήσῃ νὰ λάβῃ πήραν ἐπ’ ὤμου καὶ ῥάβδον ἀνὰ χεῖρας καὶ νὰ περιοδεύσῃ ἀπὸ δήμου εἰς δῆμον, ἕως οὗ εὕρῃ Δημοτικὸν Συμβούλιον πρόθυμον νὰ τὸν προτείνῃ δι’ ἓν τῶν σχολείων τῆς περιφερείας του. Ἀλλὰ δὲν θὰ τελειώσουν ἕως ἐδῶ τὰ βάσανά του. Ὀφείλει ν’ ἀποταθῇ εἶτα πρὸς τὸν ἐπιθεωρητὴν τοῦ νομοῦ, πρὸς τοῦτον ἴσως ὄχι μὲ κενὰς τὰς χεῖρας, καὶ νὰ τὸν ἐκλιπαρήσῃ, ἵνα μὴ ἀντιτάξῃ αὐτὸς ἀρνησικυρίαν πρὸς τὴν πρότασιν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, προβάλλων τὸ φύλλον ποιότητός του. Ἂν θέλῃ ὁ Θεὸς, θὰ λάβῃ τότε ὁ διδάσκαλος τὸν διορισμόν του παρὰ τοῦ νομάρχου· ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ οὐδὲν ἀναγράφεται περὶ δημοσιεύσεως τοῦ τοιούτου διορισμοῦ ἐν τῇ «Ἐφημερίδι τῆς Κυβερνήσεως,» θὰ ἦναι ζήτημα, ἐὰν δύναται πλέον αὐτὸς νὰ θεωρηθῇ δημόσιος ὑπάλληλος καὶ νὰ ἔχῃ δικαίωμα πρὸς σύνταξιν. Πλὴν καὶ μετὰ τὸν διορισμὸν ἄλλαι φροντίδες καὶ ἄλλα βάσανα ἀναμένουσι τὸν διδάσκαλον. Δυνατὸν αἴφνης νὰ ἦναι τὸ κλίμα νοσηρὸν εἴτε δι’ αὐτὸν εἴτε διὰ τὴν οἰκογένειάν του, καὶ τοῦτο νὰ πιστοποιήσωσι δύο ἰατροὶ ἐνόρκως ἐνώπιον τοῦ Εἰρηνοδικείου Δυνατὸν διδασκάλισσά τις νὰ ἦναι ἐκτεθειμένη εἰς τὰς ἀσέμνους ἐπιθέσεις κομματαρχίσκου τινὸς καὶ νὰ διατρέχῃ ἀπὸ στιγμῆς εἰς στιγμὴν κίνδυνον ἠθικόν. Δυνατὸν καὶ ἐν τῇ μιᾷ καὶ ἐν τῇ ἄλλῃ περιπτώσει νὰ εὑρεθῶσιν οἱ προθύμως ἔχοντες, ἵν’ ἀντιμετατεθῶσι πρὸς αὐτούς. Πάντα ταῦτα δὲν ἀρκοῦσιν ἐφεξῆς, ὅπως οἱ διδάσκαλοι ἐγκαταλίπωσι πάραυτα τὸ φθοροποιὸν δι’ αὐτοὺς κλίμα καὶ ἀπαλλαγῶσι τοῦ ἠθικοῦ κινδύνου, ὃν διατρέχουσι. Κατὰ τὸ νομοσχέδιον ὀφείλουσι νὰ ἔχωσι τὴν ὑπομονὴν μέχρι τῶν διακοπῶν τῶν μαθημάτων, δηλαδὴ μετὰ μῆνας καὶ μετὰ ἔτος ὁλόκληρον, ἵνα τύχωσι τῆς ἀμοιβαίας μεταθέσεως. Καὶ τότε δὲ θὰ ἐπιτύχωσι ταύτης, ἂν τὰ δημοτικὰ συμβούλια τῶν ἀντιμετατιθεμένων συγκατατεθῶσιν εἰς αὐτὴν, ἄλλως νέα ὑπομονὴ ἐπιβάλλεται εἰς αὐτοὺς μέχρι τῶν ἄλλων διακοπῶν. Ἀκούσατε, Κύριοι, τὸ σχετικὸν ἄρθρον 27 (ἀναγινώσκει). «Δύναται ὅμως νὰ διαταχθῇ μετάθεσις δημοδιδασκάλου, ἢ δημοδιδασκαλίσσης, ἢ γραμματοδιδασκάλου, καὶ ἄνευ ἀποφάσεως τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ μόνον τῇ διὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ ὑποβληθείσῃ πρὸς τὸ Ὑπουργεῖον αἰτήσει αὐτῶν, ἂν τὴν ἐπιθυμίαν ταύτην τοῦ αἰτοῦντος ἐγκρίνῃ καὶ ὁ ἐπιθεωρητὴς, καὶ ἂν ἐρωτηθεὶς ἀναφέρῃ τὴν ἑαυτοῦ συγκατάθεσιν ὡσαύτως διὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ ὁ ἀντιμετατιθέμενος. Αἱ λόγῳ ὅμως ὑγιείας ζητούμεναι μεταθέσεις δέον νὰ ὑποστηρίζωνται ὑπὸ πιστοποιητικοῦ δύο ἰατρῶν, ὁρκισθέντων πρὸς τοῦτο ἐνώπιον τοῦ ἁρμοδίου εἰρηνοδίκου. Αἱ τοιαῦται μεταθέσεις ἐπιτρέπονται μόνον κατὰ τὰς ἐτησίας διακοπὰς τῶν μαθημάτων.» Ἐμπορεῖ τις, Κύριοι, ἐξ ὑμῶν νὰ φαντασθῇ ἀπανθρωποτέραν ταύτης διάταξιν διὰ τοὺς ἀτυχεῖς διδασκάλους; Καὶ ὅμως αὐτὴ εἶναι μία ἐκ τῶν βελτιώσεων τῆς τύχης των, ἃς ἐπαγγέλλονται διὰ τοῦ νομοσχεδίου των ὁ κ. Πρωθυπουργὸς καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῶν Ἐκκλησιαστικῶν καὶ δι’ ἃς νομίζουσιν ὅτι πλείστας ὅσας χάριτας πρέπει νὰ ὀφείλωσι πρὸς αὐτοὺς οἱ διδάσκαλοι. Καὶ ὡς πρὸς τὰς πειθαρχικὰς ποινὰς χειροτερεύει οὐχ ἧττον ἡ θέσις των. Δὲν θὰ ἔχωσιν αὐτοὶ νὰ κάμωσι πλέον πρὸς μόνον τὸν ἐπιθεωρητὴν, ὃν τὸ Ὑπουργεῖον θὰ ἀπέστελλε, κατ’ ἀκολουθίαν καταγγελίας, δὲν θὰ ἔχωσι ν’ ἀπολογηθῶσι πρὸς μόνον τοῦτο. Θὰ ὦσιν ἠναγκασμένοι ἐφεξῆς νὰ περισαίνωσι καὶ ἐκλιπαρῶσι τοὺς δημοτικοὺς συμβούλους, ὅπως μήποτε κινήσωσι τὴν μῆνιν τούτων ἐναντίον των, νὰ καταστῶσι φόρου ὑποτελεῖς πρὸς τοὺς ἐπιθεωρητὰς, καὶ νὰ μεταβαίνωσι διὰ ψύλλου πήδημα εἰς τὴν πρωτεύουσαν τοῦ νομοῦ, ὅπως καὶ αὐτοὺς ἐξευμενίσωσι καὶ τὰ μέλη τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, προκειμένου νὰ ἐπιβληθῇ εἰς αὐτοὺς πειθαρχική τις ποινὴ κατὰ τὰ ἄρθρα 30–32. Καὶ μεθ’ ὅλα ταῦτα δύνανται νὰ μετατεθῶσιν, ἢ καὶ νὰ παυθῶσιν ὁριστικῶς, χωρὶς κἂν νὰ κληθῶσιν εἰς ἀπολογίαν (ἄρθρον 26), στερούμενοι οὕτω τοῦ δικαιώματος, ὅπερ πᾶσα ποινικὴ νομοθεσία παρέχει καὶ εἰς αὐτὸν τὸν ἔσχατον τῶν κακούργων. Καὶ τὸ χείριστον πάντων, δυνατὸν νὰ παυθῇ τις, κατὰ τὸ ἄρθρον 28, οὕτως ἀναπολόγητος διὰ πρᾶξιν προσκρούουσαν εἰς τὰ ἤθη, πρὶν ἢ ἀποδειχθῇ αὕτη δικαστικῶς, μετὰ δὲ τὴν παῦσίν του νὰ παραπεμφθῇ εἰς τὴν δικαιοσύνην καὶ νὰ εὑρεθῇ ἐντελῶς ἀθῷος· πλὴν τί τὸ ὄφελος; ὁ δυστυχὴς θὰ ἔχῃ παυθῆ ἤδη δι’ ἀσυμβίβαστον διαγωγὴν, ἡ παῦσίς του αὕτη θὰ ἔχῃ ἀναγραφῆ εἰς τὸ φύλλον ποιότητος, τὸ ἀποστελλόμενον παρὰ τοῦ Ὑπουργείου πρὸς τοὺς ἁπανταχοῦ ἐπιθεωρητὰς, ἐπὶ τῇ βάσει δὲ τούτου οὐδεὶς πλέον ἐξ αὐτῶν θὰ δεχθῇ πρότασιν περὶ διορισμοῦ του! Ὁ φατριασμὸς, Κύριοι, οὐδαμῶς περιστέλλεται διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Οἱ ἰσχυροὶ τῆς ἡμέρας θὰ ἐπιβάλλωνται εὐκολώτερον εἰς τοὺς ἐπιθεωρητὰς καὶ τὰ ἐποπτικὰ συμβούλια ἢ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον. Οἱ κατὰ καιροὺς διέποντες τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, οἷοι δήποτε καὶ ἂν ὦσιν οὗτοι, θὰ ἔχωσιν ἀξιοπρέπειάν τινα, θέτουσαν φραγμοὺς εἰς τὸν ἀχαλίνωτον φατριασμόν. Καὶ ἂν δὲν ἔχωσιν αὐτοὶ τὴν ἀξιοπρέπειαν ταύτην, ἐξαναγκάζονται ὁπωσδήποτε καὶ ὑπὸ τῆς δημοσιογραφίας καὶ ὑπὸ τῆς πεφωτισμένης ἐν Ἀθήναις κοινῆς γνώμης καὶ ὑπὸ τοῦ ἐν τῇ Βουλῇ ἐλέγχου νὰ θέσωσι τοιοῦτον φραγμόν. Τίς δύναται ὅμως νὰ θέσῃ φραγμόν τινα εἰς τὴν εὐτέλειαν τῶν ἐπιθεωρητῶν καὶ τῶν ἐποπτικῶν συμβούλων ἀπέναντι τῶν ἐν ἑκάστῳ νομῷ ἰσχυρῶν τῆς ἡμέρας, ὧν αὐτοὶ θὰ ὦσι δημιουργήματα, ὡς εἴδομεν πρίν; Ὁ φατριασμὸς λοιπὸν θὰ ὑπεράρῃ οὕτω τὴν κεφαλὴν ὑπὸ τὴν ἀπαισιωτέραν μορφήν του. Θὰ προστεθῇ δὲ εἰς αὐτὸν καὶ νέα πληγὴ διὰ τοὺς διδασκάλους, ἡ ἀπληστία τῶν ἐπιθεωρητῶν, οἵτινες θὰ πληρῶσι μὲν πάσας τὰς ἐπιθυμίας τῶν κρατούντων, θὰ πληρῶσι δ’ ἐν ταὐτῷ καὶ τὰ ἴδια βαλάντια ἐκ τῶν ἑκουσίων ἢ ἀκουσίων εἰσφορῶν τῶν διδασκάλων, οἵτινες οὕτω θὰ καταστῶσιν ἀληθεῖς Παρίαι! Ἰδοὺ, Κύριοι, ἡ ἀναμένουσα αὐτοὺς τύχη, ἄν ποτε, κατὰ παραχώρησιν πάντως θείαν, γείνῃ νόμος τοῦ Κράτους τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Κενὴ καὶ ἕωλος ἐν πολλοῖς ἐλέγχεται καὶ ἡ περὶ διδακτηρίων ἐπαγγελία τῶν εἰσηγητῶν τοῦ νομοσχεδίου. Πρόκειται κυρίως νὰ διατεθῶσιν ἐτησίως, κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ, ὡς 320 χιλ. δραχ. ἐκ τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, ἅτινα θὰ καταβάλλωσιν οἱ φοιτηταὶ τοῦ Πανεπιστημίου ἐκ τῆς δούλης Ἑλλάδος καὶ ἐκ τῶν ἐπαρχιῶν, ἄρα καὶ οἱ ἐκ τῶν δήμων Ἀγραίων καὶ Κολοκυνθίων, ὑπὲρ κατασκευῆς διδακτηρίων τὸ πρῶτον ἐν Ἀθήναις καὶ ταῖς πρωτευούσαις τῶν νομῶν. Τὴν διάθεσιν ταύτην ποιεῖται ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως κατὰ τρόπον ὄντως δημευτικὸν καὶ κοινωνιστικόν, ἂν καὶ φαίνεται ἐξανισταμένη ἡ συνείδησίς του κατὰ πάσης δημευτικῆς καὶ κοινωνιστικῆς τάσεως, —ἀλλὰ, nota bene, μόνον ἐκεῖ, ὅπου οὐδ’ ἴχνος τοιαύτης ὑπάρχει, ὡς εἴδομεν ἤδη. Ἐν τῇ προκειμένῃ περιπτώσει δημεύει μέρος τῆς περιουσίας τῶν ἐπαρχιωτῶν καὶ τῶν ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς φοιτητῶν, ὑπὸ τὸν τύπον τῶν ἐκπαιδευτικῶν τελῶν, καὶ διαθέτει αὐτὸ κοινωνιστικῶς εἰς κατασκευὴν διδακτηρίων ἐν δήμοις, πρὸς οὓς αὐτοὶ οὐδὲν κοινὸν ἔχουσιν. Ἀλλὰ περὶ τούτου ἱκανὰ εἶπον ἤδη κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ περὶ ἐκπαιδευτικῶν τελῶν νομοσχεδίου. Νῦν παρατηρῶ, ὅτι ὁ συντάκτης τοῦ νομοσχεδίου, καθορίζων ἐν ἄρθρῳ 68 δύο τύπους μόνον διδακτηρίων, τὸν ἕνα διὰ πλήρη καὶ τὸν ἄλλον διὰ κοινὰ δημοτικὰ σχολεῖα καὶ γραμματοδιδασκαλεῖα, μαρτυρεῖ οὕτως, ὅτι οὐδεμίαν ἀπολύτως ἔννοιαν ἔχει τῶν περὶ ὧν ὁ λόγος σχολείων. Ἐν πρώτοις τὰ πλήρη σχολεῖα χρήζουσι κατ’ ἐλάχιστον ὅρον ἓξ αἰθουσῶν διδασκαλίας καὶ μιᾶς τοιαύτης, χρησιμευούσης εἰς ἐντευκτήριον τῶν διδασκάλων, ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν δὲν ἐπιτρέπει τὴν ὑποδιαίρεσιν τάξεώς τινος εἰς δύο τμήματα. Ἀλλ’ ὅταν ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν, ὡς συμβαίνει ἐν Ἀθήναις καὶ ἐν ἄλλαις πόλεσι, ἦναι τοσοῦτος, ὥστε νὰ ἐπιβάλληται ὁ χωρισμὸς μιᾶς ἢ καὶ πλειόνων τάξεων εἰς τμήματα, τότε κατ’ ἀνάγκην καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν αἰθουσῶν διδασκαλίας θὰ ἦναι μεγαλύτερος καὶ οἱ τύποι διδακτηρίων τῶν πλήρων σχολείων πλείονες τοῦ ἑνός. Καὶ ἐὰν δὲ ἀπεδέχετό τις ἐπὶ τέλους ἕνα τύπον ἐπὶ τῶν διδακτηρίων τῶν πλήρων σχολείων, ἀδύνατον εἶτα ν’ ἀποδεχθῇ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν κοινῶν σχολείων. Τὰ σχολεῖα ταῦτα, Κύριοι, ὡς καθιεροῖ καὶ τὸ νομοσχέδιον, ἀναλόγως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν, θὰ ἔχωσιν ἢ 4 διδασκάλους, ἢ 3, ἢ 2, ἢ 1, κατ’ ἀκολουθίαν δὲ ἢ 4 αἰθούσας, ἢ 3, ἢ 2, ἢ 1· διότι, ὅσον ἰδιώτης καὶ ἂν ἦναι ὁ συντάξας τὸ νομοσχέδιον, δὲν πιστεύω ν’ ἀποδέχηται ὅτι εἶναι δυνατὸν ἐντὸς μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς αἰθούσης νὰ διδάσκωσι συγχρόνως 4, ἢ 3 ἢ καὶ 2 μόνον διδάσκαλοι, ἀφοῦ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει τὸ σχολεῖον θὰ μετεβάλλετο εἰς ἀληθῆ Χάβραν. Πῶς ὅμως εἶναι δυνατὸν οὕτω ν’ ἀποδεχθῶμεν ἕνα μόνον τύπον διὰ τὰ κοινὰ δημοτικὰ σχολεῖα; Πλὴν δὲν εἶναι τοῦτο τὸ χείριστον τοῦ σχετικοῦ κεφαλαίου τοῦ νομοσχεδίου. Ἡ κατασκευὴ τῶν διδακτηρίων ἄρχεται τὸ πρῶτον ἐκ τῶν πρωτευουσῶν τῶν νομῶν, ἀφοῦ δὲ συντελεσθῶσι πάντα τὰ εἰς αὐτὰς ἀναγκαῖα διδακτήρια ἀῤῥένων καὶ θηλέων, θὰ κατασκευασθῶσι τὰ τῶν πρωτευουσῶν τῶν ἐπαρχιῶν καὶ, ἀφοῦ κατασκευασθῶσι καὶ ταῦτα, ἔρχεται τότε ἡ σειρὰ τῶν διδακτηρίων τῶν πρωτευουσῶν τῶν δήμων, μόλις δὲ μετὰ τὴν συντέλεσιν τούτων θ’ ἄρξηται ἡ κατασκευὴ τῶν διδακτηρίων ἐν τοῖς χωρίοις. Ἀλλὰ τί θὰ συμβῇ οὕτω; Μόναι αἱ Ἀθῆναι ἔχουσιν ἀνάγκην 40 ὅλων διδακτηρίων ἑκατέρου φύλου Ταῦτα θὰ στοιχίσωσιν ἕκαστον κατ’ ἐλάχιστον ὅρον πρὸς 80,000 δρ. τὸ ὅλον ὡς 3,200,000. Ἄλλο τόσον περίπου ποσὸν θ’ ἀπαιτήσῃ ἡ κατασκευὴ τῶν διδακτηρίων τῶν λοιπῶν πρωτευουσῶν τῶν νομῶν τοῦ Κράτους. Ἐρωτῶ δὲ νῦν ὑμᾶς, πόσα ἔτη ἀπαιτοῦνται, ἵνα καλυφθῶσι τὰ 6,400,000 διὰ τῆς ἐτησίας διαθέσεως 320,000 δραχμῶν; 20 ὡς ἔγγιστα ἔτη. Ἀλλὰ τόσα καὶ πλείονα ἴσως ἔτη θὰ παρέλθωσιν, ἕως οὗ κατασκευασθῶσι καὶ τὰ διδακτήρια τῶν ἐπαρχιῶν, τὰ διπλάσια δὲ πάντως, ἕως οὗ ἀποκτήσωσι καὶ πᾶσαι αἱ πρωτεύουσαι τῶν δήμων διδακτήρια. Πότε θὰ ἔλθῃ δὲ οὕτως ἡ σειρὰ τῶν χωρίων; Μετὰ ἑκατονταετηρίδα ἴσως ὅλην! Καὶ ὅμως, Κύριοι, προκειμένου νὰ μὴ γείνωσι συγχρόνως πάντα τὰ ἀπαιτούμενα ἐν τῷ Κράτει διδακτήρια διὰ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, ὁ κοινὸς νοῦς παντὸς λογικῶς σκεπτομένου ἀνθρώπου ἐπιτάττει νὰ ἄρξηται ἡ κατασκευὴ αὐτῶν ἐκεῖθεν, ὅπου παρίσταται τὰ μάλιστα ἐπείγουσα ἡ ἀνάγκη αὐτῶν. Ἐν Ἀθήναις, ἐν ταῖς πρωτευούσαις τῶν νομῶν, τῶν ἐπαρχιῶν καὶ τῶν πλείστων δήμων, δύναται νὰ μισθώσῃ τις ἀνεκτὰ ὁπωσδήποτε ἰδιωτικὰ κτίρια διὰ διδακτήρια. Ἐνταῦθα μάλιστα εὑρίσκονται ἰδιῶται πρόθυμοι νὰ οἰκοδομήσωσι διδακτήρια καθ’ ὅλους τοὺς κανόνας τῆς ὑγιεινῆς καὶ παιδαγωγικῆς, ἂν ταῦτα πρόκειται νὰ ἐνοικιασθῶσι πολυετῶς ὑπὸ τοῦ Κράτους. Ὑπὸ τὸν ὅρον τοῦτον ἀνῳκοδόμησε τελευταῖον ἰδιώτης τις ἐν τῇ συνοικίᾳ τοῦ Μεταξουργείου λαμπρὸν ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν διδακτήριον, τὸ μόνον, ὅπερ εἴχομεν νὰ ἐπιδείξωμεν πρὸς ἐπιφανῆ Γερμανὸν φιλόλογον καὶ παιδαγωγὸν, ἐπισκεφθέντα πρὸ μικροῦ τὰς Ἀθήνας. Ἄλλως ὅμως ἔχει τὸ πρᾶγμα ἐν τοῖς χωρίοις. Ἐν αὐτοῖς, καὶ ἂν θελήσῃ τις, ἀδύνατον νὰ εὕρῃ οὐχὶ κατάλληλον, ἀλλ’ ὁπωσδήποτε ἀνεκτὸν διὰ διδακτήριον ἰδιωτικὸν κτίριον. Τοῦτο ἐπιβεβαιοῦσι μονονουχὶ πᾶσαι αἱ ἐκθέσεις τῶν ἐπιθεωρητῶν, τῶν ἀποσταλέντων κατὰ καιροὺς εἰς ἐπιθεώρησιν τῶν σχολείων τοῦ Κράτους. Φρίττει τις τῇ ἀληθείᾳ, ἀναγινώσκων τὰς περὶ ὧν ὁ λόγος ἐκθέσεις, ὡς πρὸς τὰ διάφορα διδακτήρια τῶν χωρίων. Μὲ τόσον μελανὰ χρώματα περιγράφεται ἡ κατάστασις αὐτῶν, ὥστε πρέπει νὰ ἔχῃ ἀποβάλει τις πᾶν αἴσθημα ἀνθρώπινον, ἵνα μὴ ἀνομολογήσῃ ὅτι ἀνάγκη καὶ ἀνάγκη ἀπόλυτος νὰ σπεύσωμεν κατὰ πρῶτον εἰς τὴν κατασκευὴν διδακτηρίων ἐν τοῖς χωρίοις· πρέπει νὰ ἔχῃ τις τὴν καρδίαν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, ἵνα τὴν τοιαύτην οἰκτρὰν κατάστασιν παρατείνῃ ἐπὶ μίαν ὅλην ἑκατονταετηρίδα, ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἀναβάλλων τὴν κατασκευὴν διδακτηρίων ἐν τοῖς χωρίοις, ὡς γίνεται τοῦτο διὰ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Ὁ κυριώτατος σκοπὸς, ὃν ἐπεδίωκεν ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως διὰ τῆς ὑποβολῆς τοῦ παρόντος νομοσχεδίου, ἦτο ὁ περιορισμὸς τῆς δαπάνης τοῦ Δημοσίου ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Καὶ κατὰ τὴν ἀγόρευσιν αὐτοῦ περὶ τῶν διαπυλίων τελῶν καὶ κατὰ τὴν εἰσήγησίν του εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τοῦ Κράτους διὰ τὸ ἔτος 1895 αὐτὸν τὸν σκοπὸν ἐξῆρεν. Εὕρισκε πολλὰ τὰ ὑπὸ τοῦ Κράτους δαπανώμενα, κατὰ τὸ ἐν ἰσχύϊ σύστημα, ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ὑπολογίζων ταῦτα εἰς 2–2½ ἑκατομμύρια, ἤλπιζε νὰ ἐπενέγκῃ εἰς τὴν τοιαύτην δαπάνην οἰκονομίαν 1½ ἑκατομμ. καὶ ἐπέκεινα· ὁ σκοπὸς αὐτὸς ἦτο κατάδηλος καὶ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὡς εἶχεν αὐτὸ κατὰ τὴν πρώτην ἀνάγνωσίν του. Κατὰ τὸ ἄρθρον 58, ὡς εἶχεν αὐτὸ ἐν ἀρχῇ, ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἑκάστου ἐπιδεοῦς ἢ ἐνδεοῦς δήμου «δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ὑπερβῇ τὸ πρὸς συμπλήρωσιν τοῦ ἀπαιτουμένου πρὸς συντήρησιν ἑνὸς κοινοῦ δημοτικοῦ σχολείου ἐλλεῖπον». Ἀλλὰ τὸν πρῶτον καὶ κύριον τοῦτον σκοπὸν τοῦ νομοσχεδίου ἐγκατέλιπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ὑποχωρήσας ἐν τούτῳ πρὸ τῆς ἐῤῥωμένης ἐπιθέσεως ἡμῶν τῶν ἀντιπολιτευομένων, ἤδη κατὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ ἀνάγνωσιν. Ὡς ἐτροποποίησεν ἔκτοτε τὸ νομοσχέδιον, τὸ Δημόσιον ὀφείλει νὰ συμπληρώσῃ ἅπαν τὸ ποσὸν, τὸ ἀπαιτούμενον διὰ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, καθόσον δὲν θὰ ἐπήρκουν δι’ αὐτὴν οἱ πόροι τῶν δήμων καὶ ἡ εἰσφορὰ τῶν Μονῶν, ἡ ἐλαττουμένη νῦν ἐξ 150,000 εἰς 100,000 δρ. Πλὴν οὕτως οὐ μόνον οἰκονομία δὲν ἐπέρχεται, ἀλλὰ καὶ ἀνοίγεται ἡ θύρα εἰς τὴν σπατάλην τοῦ δημοσίου πλούτου. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς, ὅτι ὁ κ. Πρωθυπουργὸς προοιωνίζεται μεγάλα ἀποτελέσματα ἐκ τῆς αὐξήσεως τῶν προσόδων τῶν δήμων ἐξ ἀμέσων φόρων μέχρις 1%, ὡς αὕτη ἐπιτρέπεται διὰ τῶν ἄρθρων 56 καὶ 57. Μὴ λησμονεῖτε ὅμως, Κύριοι, ὅτι πρόκειται περὶ ἐπιδεῶν καὶ ἐνδεῶν δήμων, ἐκ τῆς αὐξήσεως τῶν ἐσόδων τῶν ὁποίων μέχρις 1% δὲν δύναταί τις ν’ ἀναμένῃ μεγάλα πράγματα. Ἀλλὰ θὰ κατορθωθῇ ποτε καὶ ἡ αὔξησις αὕτη; Ἐν τῷ μέσῳ τῆς κακοδαιμονίας, ἐν ᾗ διατελοῦσι καὶ αὐτοὶ καὶ πᾶσα ἡ χώρα, οὐδεὶς δῆμος θ’ ἀποφασίσῃ τὴν αὔξησιν τῶν ἀμέσων καὶ ἐμμέσων φόρων του, οὐδὲν Ἐπαρχιακὸν Συμβούλιον, προερχόμενον ἐκ τῶν σπλάγχνων τῶν ἐνδιαφερομένων δημοτῶν, θὰ τολμήσῃ νὰ προτείνῃ αὐτήν. Ἀπέναντι δὲ τῆς ἀνυποστάτου, τῆς ἀδυνάτου ταύτης αὐξήσεως τῶν πόρων τῶν δήμων, τῶν διατεθειμένων ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ἔχομεν τὴν βεβαίαν μείωσιν τῆς ὑπὲρ αὐτῆς εἰσφορᾶς τῶν μονῶν κατὰ 50,000 δραχ., ἔχομεν αὔξησιν τῶν ἐξόδων αὐτῆς, ὡς ἐκ τῆς ἐξισώσεως τοῦ μισθοῦ τῶν γραμματοδιδασκάλων πρὸς τὸν τῶν γραμματιστῶν, κατὰ 80,000 δρ. τοὐλάχιστον, ἔχομεν τέλος τὴν καταπληκτικὴν αὔξησιν τῶν ἐξόδων αὐτῆς, ἥτις θὰ ἐπέλθῃ ἀφεύκτως ἅμα τῇ ἐφαρμογῇ τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου. Διὰ τούτου, Κύριοι, καταῤῥίπτεται πᾶς ἀληθὴς φραγμὸς, ὃν εἶχεν ἀνεγείρει ὁ νόμος ͵ΒΠΕʹ τοῦ 1892 κατὰ πάσης ἀδικαιολογήτου συστάσεως σχολείων, κατὰ πάσης ἀδικαιολογήτου αὐξήσεως τοῦ ἀριθμοῦ τῶν διδασκάλων, καὶ ἐπανερχόμεθα εἰς τὴν πρὸ τοῦ νόμου ἐκείνου χαώδη κατάστασιν. Ἐφεξῆς τὰ μὲν Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια θὰ προτείνωσι κατὰ τὸ ἄρθρ. 5 τὴν σύστασιν νέων σχολείων, οὐδέποτε δὲ τὴν κατάργησιν ὑπαρχόντων, μὴ δυνάμενα ν’ ἀντιστρατευθῶσι κατὰ τοῦτο πρὸς τὰς ἀξιώσεις τῶν δημοτῶν, οὓς αὐτὰ ἀντιπροσωπεύουσιν, οἱ δὲ ἰσχυροὶ τῆς ἡμέρας θὰ ἐπιβάλλωνται καὶ εἰς τοὺς νομάρχας καὶ εἰς τὸ Ὑπουργεῖον, ἵνα ἐγκρίνωσι τὰς τοιαύτας ἀποφάσεις. Καὶ τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια θὰ προτείνωσιν (ἄρθρ. 49) καὶ οἱ νομάρχαι καὶ τὸ Ὑπουργεῖον θὰ ἐγκρίνωσι τὴν προσθήκην νέων, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ, ὑπεραρίθμων διδασκάλων, κατὰ τὰς ἀξιώσεις τῆς κρατούσης φατρίας. Ἀφοῦ αἴρεται ἐκ τοῦ μέσου ἡ μόνη ἀσφαλὴς βάσις τοῦ πληθυσμοῦ τῶν κατοίκων κατὰ τὴν ἐπίσημον ἀπογραφὴν τοῦ Κράτους, ὄπισθεν τῆς ὁποίας ἠδύναντο κατὰ τὸν νόμον ͵ΒΠΕʹ νὰ ὀχυρωθῶσι καὶ οἱ νομάρχαι καὶ τὸ Ὑπουργεῖον, λαμβάνεται δὲ ὡς βάσις ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν, ὃν οἱ ἐνδιαφερόμενοι δύνανται ἑκάστοτε νὰ ἐξογκῶσι, χωρὶς νὰ ἦναι εὔκολος ἡ ἐξακρίβωσις τῆς ἀληθείας, βεβαίως θὰ ἐπανέλθωμεν εἰς τὴν πρὸ τοῦ 1892 κατάστασιν, καθ’ ἣν ηὔξανεν ὁσημέραι ἀλογίστως ὁ ἀριθμὸς τῶν σχολείων καὶ τῶν διδασκάλων εἴς τινας ἐπαρχίας, ἀπολαυούσας ἰσχυρᾶς προστασίας, ὅπως μένωσιν ἐν ἄλλαις ἐπαρχίαις, στερουμέναις τῆς τοιαύτης προστασίας, τὰ σχολεῖα κλειστά, ἐλλείψει διδασκάλων. Οὕτω δέ πως ἡ μὲν δαπάνη τοῦ Κράτους θ’ αὐξήσῃ καταπληκτικῶς, ἡ δὲ στοιχειώδης ἐκπαίδευσις πολλαχοῦ τῆς χώρας θὰ χωλαίνῃ ἐπαισθητῶς. Κύριε Πρωθυπουργὲ καὶ κύριε Ὑπουργὲ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν, τὸ νομοσχέδιόν σας ἠδύνατο νὰ ἔχῃ βάσιν τινὰ δικαιολογητικήν, ἐν ὅσῳ δι’ αὐτοῦ ἐπεδιώκετο πράγματι οἰκονομία τις ἐν τῇ δαπάνῃ τοῦ Κράτους ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, ἔστω καὶ ἐπὶ ζημίᾳ ταύτης ἀνυπολογίστῳ. Ἀφ’ ὅτου ὅμως ἡ βάσις ἐκείνη ἐξέλιπεν, ἀφ’ ὅτου διὰ τῆς τροποποιήσεως τοῦ ἀρχικοῦ νομοσχεδίου ἀνεπετάσατε τὰς θύρας τῆς συναλλαγῆς εἰς τὴν σπατάλην τοῦ δημοσίου πλούτου, οὐδένα λόγον ἔχετε πλέον νὰ ἐπιμένητε εἰς τὴν ἐπιψήφισιν τοιούτου νομοσχεδίου. Ὀφείλετε ν’ ἀποσύρητε αὐτό, ἂν κήδησθε καὶ τοῦ δημοσίου πλούτου καὶ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως. Ἀφοῦ εἶσθε ἀνίκανοι ν’ ἀντιληφθῆτε τῶν ἀληθῶν ἀναγκῶν της καὶ νὰ λάβητε πρόνοιαν νομοθετικὴν περὶ θεραπείας αὐτῶν, μὴ θέλετε τοὐλάχιστον ν’ ἀνατρέψητε καὶ πᾶν ὅ,τι καλὸν ἀπέκτησε μέχρι τοῦδε ἡ στοιχειώδης ἡμῶν ἐκπαίδευσις μετὰ πικρὰν πεῖραν ἑξήκοντα ὅλων ἐτῶν, μετὰ τοσαύτας θυσίας, ἃς ἔχομεν ὑποστῆ ἤδη, ὅπως ἀποκτηθῇ αὐτὸ τὸ καλόν. Καὶ ἀπέδειξα ἤδη, ὡς νομίζω, Κύριοι, κατὰ τρόπον ἀποκλείοντα πᾶσαν ἀμφιβολίαν, ὅτι τὸ ὑπὸ συζήτησιν νομοσχέδιον ἀνατρέπει ἄρδην πᾶν ὅ,τι καλὸν ἔχει νὰ ἐπιδείξῃ μέχρι τοῦδε ἡ στοιχειώδης ἡμῶν ἐκπαίδευσις. Ἀπέδειξα ὅτι δι’ αὐτοῦ, ἀντὶ τῆς ἐπαγγελλομένης χειραφετήσεως τῶν δήμων, ὡς πρὸς τὴν διαχείρισιν τῶν τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, θὰ ἔχωμεν κατάλυσιν παντὸς δικαιώματός των ἐπ’ αὐτῆς, κατάλυσιν πάσης οἰκονομικῆς των αὐτοτελείας μέχρι δημεύσεως καὶ αὐτῆς τῆς δημοτικῆς των περιουσίας. Ἀπέδειξα ὅτι ἀντὶ τῆς ἐπαγγελλομένης ἀποκεντρώσεως θὰ ἔχωμεν παντελῆ ἀποσύνθεσιν καὶ ἐξάρθρωσιν τῆς στοιχειώδους ἡμῶν ἐκπαιδεύσεως. Ἀπέδειξα ὅτι ἀντὶ τῆς ἐπαγγελλομένης βελτιώσεως τῆς τύχης τῶν διδασκάλων, θὰ ἔχωμεν χειροτέρευσιν αὐτῆς ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἐπίδωμεν ταχέως πάντα ἱκανὸν καὶ φιλότιμον διδάσκαλον, μὴ ἀποβαλόντα τὸ αἴσθημα τῆς ἀξιοπρεπείας καὶ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ—καὶ τοιούτους οὐκ ὀλίγους ἀριθμοῦμεν ἤδη, δυναμένους νὰ παραβληθῶσι πρὸς τοὺς διδασκάλους πάσης ἄλλης χώρας καὶ αὐτῆς τῆς Γερμανίας — στρέφοντα τὰ νῶτα πρὸς τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν, καὶ ἐναπολειπομένην εἰς ταύτην τὴν νῦν ὑποστάθμην τῶν διδασκάλων τῶν ἀνικάνων καὶ ἀνεπιτηδείων εἰς οἱονδήποτε ἄλλο στάδιον. Ἀπέδειξα ὅτι ἀντὶ τῆς ἐπαγγελομένης κατασκευῆς διδακτηρίων καθ’ ὅλον τὸ Κράτος, ἀναβάλλεται ἐπὶ ἑκατονταετηρίδα ὅλην ἡ κατασκευή των ἀκριβῶς ἐκεῖ, ὅπου ἔχομεν κατ’ ἐξοχὴν ἀνάγκην αὐτῶν. Ἀπέδειξα ὅτι ἀντὶ τῆς ἐν ἀρχῇ ἐπαγγελθείσης οἰκονομίας ἐν τῇ δαπάνῃ τοῦ Κράτους ὑπὲρ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως, θὰ ἔχωμεν ἀληθῆ σπατάλην τοῦ δημοσίου πλούτου. Νῦν ὑπολείπεται εἰς ὑμᾶς, κύριοι Βουλευταὶ, ἂν θέλητε, νὰ ψηφίσητε νομοσχέδιον, τοιαῦτα ἔχον ὀλέθρια ἐπακόλουθα. Ἀλλὰ πρὶν ἢ πράξητε τοῦτο, ὀφείλετε ν’ ἀναλογισθῆτε καὶ τὸ χάος, ὅπερ θὰ ἐπιφέρῃ εἰς τὴν στοιχειώδη ἡμῶν ἐκπαίδευσιν ἡ πρώτη αὐτοῦ ἐφορμογή. Τὴν δημοσίευσιν αὐτοῦ ὡς νόμου τοῦ Κράτους θὰ παρακολουθήσῃ κατ’ ἀνάγκην τὸ οἰκεῖον νομοτελεστικὸν διάταγμα, καθ’ ὃ θ’ ἀπολυθῶσιν ἐκ τῆς ὑπηρεσίας πάντες οἱ ἐν αὐτοὶ διατελοῦντες δημοδιδάσκαλοι ἑκατέρου φύλου, γραμματισταὶ καὶ γραμματοδιδάσκαλοι, ὅπως ἀναδιορισθῶσι τῇ προτάσει τῶν ἁρμοδίων Δημοτικῶν Συμβουλίων, ὡς θὰ ὁρίζῃ ὁ νέος νόμος. Ἕως ὅτου ὅμως διορισθῶσιν οἱ ἐπιθεωρηταὶ καὶ συσταθῶσι τὰ κατὰ νομοὺς Ἐποπτικὰ Συμβούλια, ἕως ὅτου ταῦτα λάβωσι γνῶσιν τῶν κενωθεισῶν θέσεων καὶ προτείνωσι τὴν πλήρωσιν αὐτῶν, ἕως ὅτου οἱ ἐπιθεωρηταὶ ἀπευθύνωσι τὰς σχετικὰς προκλήσεις πρὸς τὰ ἁρμόδια Συμβούλια, ἕως ὅτου ταῦτα συνέλθωσι καὶ προτείνωσι τοὺς διοριστέους διδασκάλους, ἕως ὅτου πληρωθῶσι πᾶσαι αἱ πολύπλοκοι διατυπώσεις, περὶ ὧν ἐγένετο ἤδη ὁ προσήκων λόγος, καὶ κατορθωθῇ οὕτω νὰ διορισθῶσιν ἐκ νέου οἱ διδάσκαλοι καὶ ἐγκατασταθῶσιν εἰς τὰς θέσεις των,— ἂν θὰ κατορθωθῇ ποτε τοῦτο,—θὰ παρέλθωσι μῆνες καὶ μῆνες πολλοί, καθ’ οὓς τόσαι χιλιάδες διδασκάλων καὶ 160 χιλιάδες μαθητῶν θὰ τρέχωσι, τὸ δὴ λεγόμενον, εἰς τοὺς δρόμους. Νομίζω ὅτι τοὐλάχιστον ἀπέναντι τῆς ἀληθοῦς ταύτης ἀναστατώσεως, τοῦ ἀληθοῦς τούτου χάους, ὅπερ ἐπαπειλεῖται διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ προκειμένου νομοσχεδίου εἰς τὴν στοιχειώδη ἡμῶν ἐκπαίδευσιν, ἓν καὶ μόνον ἐπιτακτικὸν καθῆκον ἐπιβάλλεται εἰς πάντας ἡμᾶς, κύριοι συνάδελφοι, νὰ καταψηφίσωμεν αὐτὸ, ἀδιακρίτως πολιτικῆς ἀποχρώσεως. Ἔχω τὴν πεποίθησιν, ὅτι καὶ πᾶσα ἄλλη Κυβέρνησις καὶ αὐτὴ ἡ παροῦσα, ἅμα ἐκ τῶν πραγμάτων κατιδοῦσα, ὁποίων καὶ ὁπόσων κακῶν πρόξενον μέλλει νὰ γείνῃ αὐτὸ, ἐφαρμοζόμενον ὡς νόμος τοῦ Κράτους, θὰ σπεύσῃ δι’ ἄλλου νομοσχεδίου νὰ ζητήσῃ τὴν κατάργησιν αὐτοῦ. Ἀλλὰ διατὶ, ἀφοῦ ἐκ τοῦ προτέρου δυνάμεθα νὰ προΐδωμεν τὰ τοιαῦτα κακὰ, νὰ μὴ προλάβωμεν αὐτὰ ἀπὸ τοῦδε, καταψηφίζοντες τὸ παρὸν νομοσχέδιον; Κύριοι Βουλευταὶ, σωρείαν ὅλην νομοσχεδίων ἐψηφίσατε μέχρι τοῦδε, δι’ ὧν πᾶν ἄλλο ἐπιδιώκεται ἢ ἡ ἀνόρθωσις τῶν διαφόρων κλάδων τῆς δημοσίας ἡμῶν ὑπηρεσίας, ἢ ἡ θεραπεία τῶν κακῶς ἐχόντων παρ’ ἡμῖν. Ἀρκεῖ ἡ ζημία καὶ ἡ καταστροφὴ, ἡ ἐπερχομένη δι’ αὐτῶν εἰς τὸ ἐνεστὼς τοῦ ἀτυχοῦς αὐτοῦ τόπου. Μὴ θέλετε ὅμως παραπλησίαν καταστροφὴν νὰ παρασκευάσητε καὶ διὰ τὸ μέλλον αὐτοῦ, ὡς θὰ συμβῇ τοῦτο ἀφεύκτως, ἂν ψηφισθῇ καὶ γείνῃ νόμος τοῦ Κράτους τὸ παρὸν νομοσχέδιον. Ἐπὶ τέλους τί σᾶς πταίουσιν οἱ δυστυχεῖς διδάσκαλοι, τί σᾶς πταίουσιν οἱ 160,000 μαθηταὶ, τοὺς ὁποίους θέλετε νὰ ῥίψητε εἰς τοὺς δρόμους, κλείοντες τὰ σχολεῖά των καὶ ἀποστεροῦντες αὐτοὺς τῆς πρώτης στοιχειώδους μορφώσεώς των; Μὴ πλανᾶσθε, Κύριοι! Ἄν ψηφίσητε τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, οὐχὶ τὰς εὐχὰς καὶ εὐλογίας, ὡς εἶπεν ὁ κ. Πρωθυπουργὸς, ἀλλὰ τὰς ἀρὰς καὶ τὰ ἀναθέματα ὅλων αὐτῶν τῶν ἀθῴων πλασμάτων θὰ ἐπισύρητε ἐπὶ τὰς κεφαλάς σας!

§123ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ ὁμιλήσω κυρίως καὶ θὰ εἴπω δύο λέξεις οὐχὶ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ μέσου μᾶλλον τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, διότι εἰς τὸ μέσον ἀκριβῶς τῆς ἀγορεύσεως τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου ἠναγκάσθην νὰ ἀπευθύνω μικράν τινα διακοπὴν ἐκ τῆς θέσεώς μου. Κατόπιν τῆς διακοπῆς ἐκείνης δὲν ἔτυχε νὰ ἀκούσω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον εἰς τὰ κατόπιν ὑπ’ αὐτοῦ λεχθέντα, καὶ νομίζω ὅτι τῷ ὄντι, ὅταν πρόκειται νὰ συζητῶμεν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, πρέπει, ἂν οὐχὶ χάριν τοῦ γενικοῦ κανόνος καὶ τῆς εὐλαβείας πρὸς τὴν ἰδέαν τῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ χάριν αὐτῆς τῆς κατανοήσεως τοῦ θέματος, νὰ περιστρεφώμεθα ἁπλῶς ἐπὶ τῶν ζητημάτων τῆς ἀρχῆς, ὅταν δὲ πρόκειται περὶ τῶν καθέκαστα, νὰ ἐπιφυλάσσωμεν τοὺς λόγους ἡμῶν εἰς τὰ καθέκαστα καὶ τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν. Ὅταν ἠθέλησα νὰ διακόψω πρὸς στιγμὴν τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, κατέκρινεν ἄρθρον τοῦ νομοσχεδίου, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ἐλλείπει ἀπ’ αὐτοῦ ἡ ἑνότης, καὶ τὴν ἑνότητα ἐξῆρε, τὴν ἑνότητα ὡς πρὸς τὴν ἐκπαίδευσιν, καὶ ἀπῄτει πρὸ πάντων τὴν ἑνότητα. Ἀλλ’ ἀφ’ ἑτέρου νομίζω ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κατέκρινε πολὺ τὸ νομοσχέδιον, ὅτι δὲν ἐφαρμόζει τὰς ἀρχὰς τῆς ἀποκεντρώσεως καὶ τῆς αὐτοδιοικήσεως. Νομίζω ὅτι ὡς πρὸς τοῦτο ὑπάρχει τις σύγχυσις ἰδεῶν, διότι ἡ ἑνότης βεβαίως δὲν συμβιβάζεται μὲ τὴν αὐτοδιοίκησιν καὶ τὴν ἀποκέντρωσιν. Ἡ ἑνότης εἶναι κυρίως τὸ εἴδωλον τῆς Γαλλικῆς νομοθεσίας ἐν γένει, καὶ ὁ ἡμέτερος νομοθέτης καὶ ἐν πολλοῖς ἄλλοις καὶ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ ἀκόμη φαίνεται ἐμπνευσμένος ἐκ τῶν ἰδεῶν τῆς ἑνότητος, αἱ ὁποῖαι πρὸ πάντων ἐπικρατοῦσιν ἐν Γαλλίᾳ, διότι ἐν Γαλλίᾳ, ὁσονδήποτε καὶ ἂν ἔχωσιν ἐλευθέρους θεσμοὺς, ὁσονδήποτε καὶ ἂν δημοκρατηθῶσι, δὲν δύνανται ν’ ἀποσπασθῶσιν ἀπὸ τὴν ἰδέαν τῆς ἑνότητος, τὴν ὁποίαν ὁ Λαβουλαὶ ἔν τινι εὐτραπέλῳ, ἀλλὰ καὶ σοβαρῷ συγγράμματί του, ἐν τῷ «ἡγεμόνι σκύλακι», ἐσατύρισεν εἰς βάρος τῶν συμπολιτῶν του· διότι οἱ Γάλλοι δὲν ἐννοοῦσιν ἢ τὴν ἑνότητα πανταχοῦ καὶ τὸ εὔρυθμον. Καὶ ἐνῷ περιέμενον, ὅτι ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἤθελε κατακρίνει τὸ νομοσχέδιον τοῦτο διὰ τὸ ὑπέρμετρον τοῦ ἑνιαίου, κατέκρινεν αὐτὸ ὅτι δὲν ὑπάρχει τὸ ἑνιαῖον εἰς τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, τὸ ἐποπτικὸν, ἀκριβῶς ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον εἰς ὑπερβολὴν ἔχει τὸ νομοσχέδιον, καὶ ἀκριβῶς ἐν ἐκείνῳ τῷ ἄρθρῳ, ἐν τῷ ὁποίῳ πρὸ παντὸς ἐκδηλοῦται ἡ ἀρχὴ τῆς ἑνότητος, ἐν τῷ ἄρθρῳ 33, ὅπου λέγεται, ὅτι ἡ ἐποπτεία ἡ ἀνατεθειμένη εἰς τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως οὐχὶ ἀποσπᾶται ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον, ἀλλ’ ἐνασκεῖται διὰ τῶν ἐπιθεωρητῶν καὶ διὰ τῶν ἐποπτικῶν συμβουλίων. Καὶ πανταχοῦ ὑπάρχει ἑνότης· διότι, ἐὰν δὲν ὑπάρχῃ ἑνότης ἐν τούτῳ, ἔπρεπε νὰ ἀπαιτήσῃ, ἵνα ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας μεταμορφωθῇ εἰς τι πτερόπουν ὄν, τὸ ὁποῖον νὰ δύνηται νὰ περιέρχηται ὅλους τοὺς δήμους καὶ τὰ σχολεῖα μόνον του. Ἄλλως ἡ ἑνότης δύναται νὰ ἐννοηθῇ ὅτι ὑπάρχει, ἐὰν δύναται ὁ Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας νὰ στέλλῃ μόνον τοὺς ὑπηρέτας του, καὶ ἀπαγορεύεται εἰς αὐτὸν, ἵνα τὴν ἐποπτείαν ἐνασκῇ διὰ τῶν ἐπιθεωρητῶν, διότι οἱ ἐπιθεωρηταὶ ἔχουσιν ὡρισμένα προσόντα. Ἀκριβῶς αὐτὸ τὸ πνεῦμα τῆς ἑνότητος διήκει δ’ ὅλων τῶν διατάξεων τοῦ νομοσχεδίου, καὶ ἐὰν ᾖναι ἐλάττωμα, τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ παρατηρηθῇ εἰς τὸ ἔργον τοῦτο τῆς Κυβερνήσεως, εἶναι τὸ ὑπέρμετρον τῆς ἑνότητος. Καὶ ἐπεκαλέσθη ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅτι πανταχοῦ ἡ ἑνότης βασιλεύει εἰς τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ εἶπεν ὅτι καὶ ἐν Ἀγγλίᾳ τοῦτο συμβαίνει.

§124ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Τὴν ἀνωτάτην ἐποπτείαν ἔχει ἐπιφυλάξει εἰς ἑαυτὴν ἡ Κυβέρνησις.

§125ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τώρα ἐπεθύμουν νὰ ἐρωτήσω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, ἐὰν ἐν Ἀγγλίᾳ ὑπάρχῃ Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Ἐγὼ ἐκτιμῶ τὰ φῶτα καὶ τὴν παιδείαν τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ἀλλὰ νομίζω (καὶ εὐχαρίστως θὰ δεχθῶ πᾶσαν διάλυσιν τῆς ἀπορίας μου) ὅτι ἐν Ἀγγλίᾳ δὲν ὑπάρχει Ὑπουργὸς τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως, καὶ τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν γένει διέπουσιν ἐπιτροπαὶ ἀνεξαρτήτως ἀπὸ τῆς Κυβερνήσεως.

§126Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἑταιρίαι πολλαί.

§127ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τὰ τῆς ἐκπαιδεύσεως ἐν Ἀγγλίᾳ διέπει ἰδίως μία ἐπιτροπή. Καὶ τί ἄλλο βλέπετε εἰς τὸ νομοσχέδιον τοῦτο, παρὰ ἀντὶ τῆς ἐπιτροπῆς μόνον Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως; Καὶ ἔχομεν κατόπιν ἐπιτροπὰς, αἱ ὁποῖαι ἀκριβῶς χαρακτηρίζονται διὰ τοῦ ὁμοιομόρφου, διὰ τῆς ἑνότητος. Ὁ Ὑπουργὸς ἐνασκεῖ τὴν ἐποπτείαν διὰ τῶν ἐπιθεωρητῶν. Ἔχομεν τὴν ἑνότητα διήκουσαν μέχρι τοῦ σημείου ἐκείνου, διὰ τὸ ὁποῖον ὁ Λαβουλαὶ ἐσατύριζε τοὺς συμπολίτας του, διότι οἱ συμπολῖταί του, λέγει, δὲν φαντάζονται παρὰ ἐπιθεωρητὰς καὶ ὑποεπιθεωρητὰς, οἱ ὁποῖοι μάλιστα εὑρίσκονται ὑπὸ μίαν γενικὴν ἐποπτείαν· ἀκριβῶς τὸ ἐναντίον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον κρατεῖ ἰδίως παρὰ τοῖς Ἄγγλοις. Καὶ ἡμεῖς ἔχομεν ἐδῶ ἑνότητα καὶ ὑπέρμετρον ἑνότητα. Καὶ ποῦ ἀλλαχοῦ ὑπάρχει ἑνότης; ἔχετε ἐν Βελγίῳ λόγου χάριν τοὺς περιορισμοὺς ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει, τοὺς ὁποίους ἔχομεν ἡμεῖς; ἐν Βελγίῳ ἡ ἐκπαίδευσις εἶναι ἐλευθέρα, καὶ πᾶν μέτρον προληπτικὸν ἀπαγορεύεται, κατὰ τὸ Βελγικὸν Σύνταγμα. Ἡμεῖς ἔχομεν ἐδῶ μᾶλλον ὀπισθοδρομικὰς ἰδέας. Καὶ ἀκούω τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον ἀφ’ ἑνὸς κατηγοροῦντα τὴν Κυβέρνησιν, ὅτι δὲν σέβεται τὸ ἑνιαῖον ἐν τῇ ἐποπτείᾳ τῆς ἐκπαιδεύσεως, καὶ ἀφ’ ἑτέρου, ὅτι δὲν ἔχει ἀποκεντρωτικὰς ἀρχὰς, δύο πράγματα δηλ. ἀσυμβίβαστα. Ἀλλὰ νομίζω, Κύριοι, ὅτι πρέπει νὰ ὁρμώμεθα ἀπό τινος συστήματος ἰδεῶν, συστήματος λογικοῦ, καὶ ἑπομένως, ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ τῆς ἀρχῆς καὶ ὅταν ὁμιλῶμεν περὶ τῶν τοιούτων ἀπόψεων τοῦ νομοσχεδίου τούτου, νὰ κατακρίνωμεν τὴν Κυβέρνησιν δι’ ἓν ἐκ τῶν δύο καὶ οὐχὶ καὶ διὰ τὰ δύο τὰ ἀσυμβίβαστα, ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δείκνυται συγκεντρωτικὴ ἢ ἀποκεντρωτική. Ἀπὸ τὸ ἓν μέρος τὴν κατακρίνομεν, ὅτι εἶναι ὑπερμέτρως συγκεντρωτικὴ, διότι λέγομεν ὅτι ἄλλοτε αἱ ἐπιτροπαὶ (ὅπως ἤκουσα παρ’ ἀξιοτίμου συναδέλφου, ὅτι εἶπεν ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἐκ Λοκρίδος) εἶχον πλειότερα δικαιώματα, καὶ τώρα τὰ συμβούλια τὰ ἐποπτικὰ δὲν θὰ ἔχωσι κανὲν δικαίωμα. Ἄλλοτε κατακρίνει τοῦτο, καὶ ἄλλοτε κατακρίνει ὅτι δὲν ὑπάρχει ἑνότης ἐν τῇ ἐκπαιδεύσει. Τὰ τοιαῦτα νομίζω ὅτι ἀποτελοῦσι σύγχυσιν ἰδεῶν. Ἡ ἑνότης λοιπὸν ὑπάρχει ἐν τούτῳ. Τὸ κατ’ ἐμὲ, δὲν παρέλειψα νὰ ἐπικρίνω ὅσα εὗρον ἐλαττωματικὰ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ τούτῳ. Ἀλλ’ ὅταν, χωρὶς νὰ ἔχωμεν πόλεμον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, πρόκειται μόνον νὰ κατακρίνωμεν τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀρχῆς ἐν ταῖς λεπτομερείαις, τότε νομίζω, ὅτι ἡ ὑπέρμετρος πολεμικὴ, ἡ μετὰ πάθους συζήτησις, δὲν δικαιολογεῖται ἀποχρώντως. Κατ’ ἐμὲ, ἡ πάλη μᾶλλον περιστρέφεται ἤδη εἰς τὸ ὅτι αὐτὰς τὰς ἰδέας, τὰς ὁποίας τελευταῖον ἡ Κυβέρνησις ἐξεδήλωσεν ὅτι ἔχει, συμμεριζομένη παρατηρήσεις γενομένας καὶ ἀπὸ τοῦ βήματος τούτου, ὅτι αὐτὰς τὰς ἰδέας δὲν τὰς διετύπωσεν εἰσέτι καθαρῶς ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, τοὐλάχιστον ὡς πρὸς τὸ Αʹ κεφάλαιον αὐτοῦ. Ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δύναταί τις νὰ κατακρίνῃ, εἶναι ὅτι, ἀφοῦ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας ὡς καὶ ὁ κ. Πρωθυπουργὸς ἐδήλωσαν ὅτι τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα θέλουσι μείνει, ἀφοῦ τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα εἶναι προσδιωρισμένα ἐπὶ τῇ βάσει μιᾶς ἀναλογίας, τὴν ὁποίαν καθιέρωσεν ὁ νόμος τοῦ 1892, δύναται νὰ μεμφθῇ τις αὐτῶν ἐπ’ αὐτοῦ, χάριν βεβαίως τῆς ἰδέας ὅτι ὑπάρχει ῥιζικὴ ἀντίθεσις φρονημάτων, νὰ καταμεμφθῇ ὅτι ταῦτα δὲν ὁρίζονται ἐν τῷ νόμῳ καὶ ἀφίνουσιν αὐτὰ εἰς τὸ ἄδηλον, εἰς τὴν αὐθαιρεσίαν. Διότι δὲν πρόκειται μόνον περὶ αὐτοῦ· διότι καὶ ἐγὼ φρονῶ, ὅτι τὸ νομοσχέδιον, ὡς ἔχει, ὡς πρὸς τὸ Αʹ κεφάλαιον αὐτοῦ, ἀφιέμενον ἐν τῇ ἐκτελέσει εἰς Κυβέρνησιν, ἡ ὁποία δὲν ἔχει στοργήν τινα πρὸς τὰς ἰδέας αὐτὰς, δύναται τῷ ὄντι νὰ ἀνοίξῃ στάδιον μεγάλων καταχρήσεων, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιθυμῶ τοῦτο μόνον κυρίως, αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐδηλώθησαν παρὰ τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ παρὰ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, νὰ τεθῶσιν ἐν τῷ νόμῳ, καὶ τότε εἴμεθα σύμφωνοι. Τὰ κατόπιν ἀνάγονται ἁπλῶς εἰς τὸν διορισμὸν τῶν δημοδιδασκάλων κατὰ πρότασιν τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων, ἢ ὑπὸ τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων. Γίνεται τὸ ὄντι ἓν βῆμα πρὸς τὴν ἀποκέντρωσιν, ἀλλὰ γίνεται κανὲν βῆμα ῥιψοκίνδυνον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ μᾶς φέρῃ εἰς κανὲν χάος; Καὶ ἐδῶ, Κύριοι, ὑπάρχει ἡ ἐγγύησις τῆς κεντρικῆς ἐξουσίας· διότι τὸ Κράτος παρασκευάζει τὸ φυτώριον αὐτὸ, ἐκ τοῦ ὁποίου εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ ἀντλήσητε. Τὸ Κράτος λέγει: «αὐτοὶ εἶναι οἱ δημοδιδάσκαλοι, οἱ ἔχοντες τὸ πτυχίον· σεῖς οἱ δῆμοι ἐκλέξατε μεταξὺ αὐτῶν.» Εἶναι τοῦτο κανὲν βῆμα ῥιψοκίνδυνον πρὸς τὴν ἀποκέντρωσιν, τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ ἐφαρμόσωμεν; Οὐδεὶς κίνδυνος. Ἁπλῶς δὲν ἔχει ὁ Ὑπουργὸς τὸ δικαίωμα ἐξ αὐτοῦ τοῦ φυτωρίου νὰ λαμβάνῃ οἱαδήποτε θέλῃ ἀντικείμενα καὶ νὰ τὰ φυτεύῃ ὁπουδήποτε θέλῃ· ἀντὶ νὰ ἐνοχλήσητε τὸν Ὑπουργὸν μὲ τὴν φροντίδα αὐτὴν, ἀντὶ νὰ ἐνοχλήσητε ὑμᾶς αὐτοὺς μὲ τὴν φροντίδα τοῦ νὰ ζητῆτε τὸν μὲν καὶ τὸν δὲ παρὰ τοῦ Ὑπουργοῦ, τὰ ἀφίνετε ἁπλούστατα εἰς τοὺς δημοτικοὺς ἄρχοντας. Καὶ χαλάει ὁ Κόσμος ἐν τούτοις, ὅτι δῆθεν πρόκειται κἄτι τι ἐπικίνδυνον νὰ γείνῃ. Οὐδὲν ἐπικίνδυνον ἐκ τούτου πρόκειται νὰ γείνῃ. Αὐταὶ εἶναι αἱ ἀρχαὶ, ἐπὶ τῶν ὁποίων στηρίζεται τὸ νομοσχέδιον· πρὸς τὸ πρῶτον μέρος σχετίζεται ἡ ἀρχὴ τοῦ νὰ ἔρχηται εἰς ἐπικουρίαν τὸ Κράτος ἀναλόγως μόνον τῆς ἐκπαιδευτικῆς ἀνάγκης· τὴν ἀρχὴν ταύτην δυστυχῶς δὲν καθιεροῦσι ῥητῶς αἱ διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου, τὴν ἀναγνωρίζουσιν ὅμως αἱ δηλώσεις τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ καὶ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Παιδείας.

§128ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ λέγει ὁ νόμος εἰς τὰ ἄρθρα 56 καὶ 62.

§129ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ....

§130ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὅταν λέγητε «ἀναλόγως τῆς ἐκπαιδευτικῆς ἀνάγκης», εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ καθιερώσητε τὴν ἐκπαιδευτικὴν ἀνάγκην ἀναλόγως πρὸς τὸν πληθυσμὸν, διότι ἄλλως ἀφίνετε τοῦτο εἰς τὸ αὐθαίρετον τῆς Κυβερνήσεως· ἐγὼ δὲ προθυμότατα ὁμολογῶ, ἀσχέτως πρὸς τὰς προθέσεις τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι δοῦλοι γίνονται οἱ δῆμοι, δοῦλοι γίνονται καὶ αὐτοὶ οἱ Βουλευταὶ, ἐὰν ἀφεθῇ αὐτὸ τὸ φαινόμενον μικρὸν δικαίωμα εἰς τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τῶν Κυβερνήσεων.

§131ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Δὲν ἀφίνεται εἰς τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τῶν Κυβερνήσεων, ἀλλ’ εἰς τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων, τὰ ὁποῖα ὁριστικῶς ἀποφασίζουσι κατὰ τὸν σχετικὸν νόμον περὶ συστάσεως τῶν δημοτικῶν σχολείων.

§132ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν ἀνεγνώσατε. Ἐὰν ἴδητε τὰ ἄρθρα 19, 20 καὶ 21, ἐκεῖ καταλήγει, πάντοτε εἰς τὴν διακριτικὴν ἐξουσίαν τῆς Κυβερνήσεως...

§133ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Αὐτὰ εἶναι λεπτομέρειαι.

§134ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. .. Διότι ἓν ἐκ τῶν δύο· ἢ ἔχετε τὸ πρᾶγμα κεκανονισμένον ἐκ τοῦ νόμου, ἢ τὸ ἔχετε κἄπου ἀφειμένον· ἐὰν δὲν τὸ ἔχητε κεκανονισμένον, τὸ ἔχετε ἀφειμένον εἰς τὴν Κυβέρνησιν. Ἐν τούτῳ κυρίως διαφωνῶ· ἐδῶ ὑπάρχει πράγματι ἡ συγκέντρωσις.

§135ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἰς αὐτὸ ὑπάρχει ὑπερβολικὴ ἀποκέντρωσις.

§136ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς;

§137ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Εἰς τὸν προσδιορισμὸν τῶν δαπανῶν.

§138ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Εἰς τὸν προσδιορισμὸν τῶν δαπανῶν, πῶς;

§139ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Διὰ τῆς διατάξεως, κατὰ τὴν ὁποίαν ὅλα τὰ σχολεῖα διατηροῦνται.

§140ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχομεν δήλωσιν μόνον ὅτι τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα διατηροῦνται.

§141ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἔχομεν νόμον. Ἐτροποποιήθη τὸ νομοσχέδιον καὶ ἔχομεν νόμον· τὸ ἄρθρον 56 λέγει: «τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα διατηροῦνται». Δὲν ἠρκέσθημεν μόνον εἰς τὴν δήλωσιν τοῦ κ. Πρωθυπουργοῦ.

§142ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ποῖος θὰ πληρόνῃ;

§143ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ ἄρθρον 62 κανονίζει τὴν πληρωμήν.

§144ΚΟΚΚΕΒΗΣ. Μὴ ἐπιτρέπετε διακοπὰς, κ. Χατζόπουλε... Κύριε Πρόεδρε, προστατεύσατε τὸν ἀγορεύοντα, διότι δὲν θὰ τελειώσωμεν ποτέ.

§145ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Μὲ συγχωρεῖτε, Κύριοι, διότι ἀληθῶς ἐξερχόμεθα τῶν ὁρίων τῆς συζητήσεως ἐπὶ τῆς ἀρχῆς.

§146ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Διὰ νὰ διατηρηθῶσι τὰ σχολεῖα, δὲν πρέπει ὁ νόμος νὰ περιορίσῃ τὴν δαπάνην· πρέπει νὰ εἴπῃ «ἅπασαν τὴν δαπάνην τὴν ἀναλαμβάνει τὸ Δημόσιον».

§147ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τὸ λέγει τὸ ἄρθρον 62.

§148ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τοῦτο, κύριε συνάδελφε, δέχομαι ἀκριβῶς αὐτὴν τὴν παρατήρησιν. Δὲν θέλω νὰ εἰσέλθω εἰς ἐξέτασιν τῶν λεπτομερειῶν, διότι τότε, συζητοῦντες ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, θὰ εὑρεθῶμεν εἰς πέλαγος τῳόντι ἀδιέξοδον.

§149ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Αὐτὸ εἶναι ἡ ἀρχή.

§150ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Λέγω μόνον τοῦτο, συνοψίζων, ὅτι, ἂν πρόκειται νὰ συζητήσωμεν περὶ τῆς ἀρχῆς, τὴν μὲν δευτέραν ἀρχὴν, τὴν ἀρχὴν τοῦ διορισμοῦ τῶν δημοδιδασκάλων κατὰ πρότασιν τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων, ἢ μᾶλλον ὑπὸ τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων, δὲν δύναται κατ’ ἀρχὴν νὰ τὴν ἀποκρούσῃ τις· τὰ ἄλλα ἀνάγονται ἁπλῶς εἰς τὰς λεπτομερείας. Ὡς πρὸς τὸ πρῶτον κεφάλαιον, παρετήρησα τὸ ἑξῆς, ὅτι τὴν ἀρχὴν, τὴν ὁποίαν καθιεροῖ ὁ νόμος τοῦ 1892, τὴν ἀναγνωρίζει καὶ ἡ Κυβέρνησις. Ὅταν λοιπὸν καὶ εἰς τοῦτο ἤμεθα σύμφωνοι, περὶ τίνος ἄλλου πρόκειται; Πρόκειται περὶ κανονισμοῦ τῶν λεπτομερειῶν· ἠθέλησα δὲ μόνον νὰ ποιήσωμαι καὶ τὴν παρατήρησιν πρὸς τὸν ἀξιότιμον συνάδελφον, διότι εἶχον διακόψει αὐτὸν σχετικῶς πρὸς τὴν ἰδέαν τοῦ ὅτι ἡ Κυβέρνησις δὲν διατηρεῖ τὸ νῆμα τῆς ἐποπτείας, ὅτι διατηρεῖ αὐτὸ μέχρις ὑπερβολῆς, καὶ ὅτι ἐνόσῳ συζητοῦμεν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, πρέπει νὰ περιορισθῶμεν εἰς τὰ ζητήματα τῆς ἀρχῆς, περιοριζόμενοι δὲ εἰς τὰ ζητήματα τῆς ἀρχῆς, ὀφείλομεν νὰ εἴπωμεν — καὶ νομίζω ὅτι διερμηνεύω ἴσως πάντων τὴν γνώμην — ὅτι κατὰ τὴν κοινὴν πεποίθησιν, προκειμένου περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, ἡ συνδρομὴ τοῦ Κράτους πρέπει νὰ ἦναι ἀπεριόριστος, δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ ἄλλο ὅριον, παρὰ τὴν ἐκπαιδευτικὴν ἀνάγκην, ἐὰν δὲ πρέπῃ νὰ ἔχῃ μόνον τοῦτο τὸ ὅριον, τὴν ἐκπαιδευτικὴν ἀνάγκην, εἶσθε ὑποχρεωμένοι νὰ θέσητε κανόνα, διότι τὸ ἄλλο τὸ παρατηρούμενον ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, ὅτι τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα θέλει διατηρεῖ τὸ Κράτος, αὐτὸ δὲν εἶναι νομοθετικῶς ἀκριβὲς, διότι τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα — τυχαίως ἠμπορεῖ νὰ ὑπάρχωσι τόσα, ὅσα ὑπάρχουσιν, — ἐκανονίσθησαν ἐπὶ τῇ βάσει μιᾶς ἀναλογίας, καὶ αὔριον τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα δὲν θέλουσιν εἶσθαι ἐπαρκῆ, τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα ὑπάρχουσι τόσα, διότι τοιαύτη ἦτο τότε ἡ ἀναλογία. Ὅταν ἀναγνωρίζητε τὰ ὑπάρχοντα σχολεῖα, ὀφείλετε νὰ ἀναγνωρίσητε τὴν ἀναλογίαν. Εἴμεθα λοιπὸν σύμφωνοι ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, καὶ τὸ μόνον, τὸ ὁποῖον λείπει, εἶναι νὰ ἀναγνωρισθῇ ἐν τῷ νόμῳ ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀναγνωρίζεται πράγματι ἐν οὐσίᾳ. Ὡς πρὸς τὰ ἄλλα, δὲν ἔχομεν διαφωνίαν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς. Αἱ λοιπαὶ διαφωνίαι ἀνάγονται εἰς τὰ καθέκαστα καὶ εἰς τὴν κατ’ ἄρθρον συζήτησιν.

§151ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ζητεῖ ἄλλος τις τὸν λόγον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς;

§152ΡΑΖΕΛΟΣ. Δὲν θέλω ἐκταθῆ, κύριοι Βουλευταὶ, εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν ἐν γένει ἀποτελεσμάτων τοῦ συστήματος, τὸ ὁποῖον καθιεροῖ τὸ προκείμενον νομοσχέδιον, διότι λίαν καταπεπονημένοι εἶσθε ἐκ τῆς εὐρυτάτης συζητήσεως, ἀφ’ ἑτέρου λίαν εὐγλώττως καὶ ἐν πάσαις ταῖς λεπτομερείαις κατέδειξαν ταῦτα οἱ ἀξιότιμοι συνάδελφοι, οἱ ὁποῖοι ἠγόρευσαν κατὰ τὰς λεπτομερείας καὶ σήμερον ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, ὀφείλω ὅμως νὰ διαμαρτυρηθῶ κατὰ τοῦ συστήματος τούτου ἐκ μέρους τῆς ἐπαρχίας, τὴν ὁποίαν ἔχω τὴν τιμὴν ν’ ἀντιπροσωπεύω, καὶ τὴν ὁποίαν τὸ σύστημα τοῦτο καταδικάζει εἰς τελείαν τῷ ὄντι πνευματικὴν ἀσιτίαν, ὅπως καὶ τὴν ἑτέραν τῶν ἐπαρχιῶν, τῶν ἀποτελουσῶν τὴν Μάνην, τὴν ἐπαρχίαν Γυθείου.

§153ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ. Κάμετε ἐξαίρεσιν παρακαλῶ περιορισθῆτε εἰς τὴν ἰδικήν σας ἐπαρχίαν.

§154ΡΑΖΕΛΟΣ. Τὰ ἀποτελέσματα δι’ ἀμφοτέρας τὰς ἐπαρχίας ταύτας θέλουσιν εἶσθαι τὰ αὐτὰ, καὶ τοῦτο, διότι ἕνεκεν ἰδιαζουσῶν περιστάσεων αἱ ἐπαρχίαι αὗται ἀδυνατοῦσι νὰ συντηρήσωσιν οἱονδήποτε σχολεῖον διὰ τῶν ἰδιαιτέρων πόρων τῶν δήμων αὐτῶν, νομίζω δ’ ὅτι τοῦτο δὲν δύναται νὰ θεωρηθῇ δίκαιον· ἡ δὲ δαπάνη, τὴν ὁποίαν τὸ Δημόσιον ἠδύνατο νὰ χορηγήσῃ εἰς τὰς ἐπαρχίας ταύτας, δὲν δύναται ποτὲ νὰ ἀρκέσῃ, ἂν οὐχὶ καθ’ ὁλοκληρίαν, τοὐλάχιστον κατὰ τὸ πλεῖστον μέρος εἰς τὰς ἐκπαιδευτικὰς ἀνάγκας τῶν δύο τούτων ἐπαρχιῶν. Τὸ σύστημα, Κύριοι, τὸ φορολογικὸν τῆς Μάνης διαφέρει ἀπὸ τὸ φορολογικὸν σύστημα τῶν ἄλλων ἐπαρχιῶν. Ἐν γένει αἱ ἐπαρχίαι αὗται εἶναι ἀπηλλαγμέναι τῆς πληρωμῆς φόρου, ἡ δὲ ἐπιβολὴ τῶν δημοτικῶν φόρων ἐνεργεῖται ὅλως διόλου κατ’ ἰδιαίτερον σύστημα· τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον συνερχόμενον προσδιορίζει τί ὀφείλει νὰ καταθέτῃ ἕκαστος τῶν δημοτῶν εἰς τὸ δημοτικὸν ταμεῖον, λαμβάνον ὑπ’ ὄψει τὰς κυριωτέρας τῶν ἀναγκῶν τοῦ δήμου καὶ τὰ μέτρα, διὰ τὰ ὁποῖα θέλουσιν ἐπιβληθῆ αἱ εἰσφοραί.

§155ΤΖΑΝΕΤΑΚΗΣ. Αὐτὸ συμβαίνει μόνον εἰς τὸ Οἴτυλον· εἰς τὸ Γύθειον δὲν συμβαίνει.

§156ΡΑΖΕΛΟΣ. Ἀπατᾶσθε· εἰς ἀμφοτέρας τὰς ἐπαρχίας πλὴν τοῦ δήμου Γυθείου. Τὰ ἔσοδα δὲ ταῦτα εἶναι τοιαῦτα καὶ τόσον ὀλίγα, ὥστε πολλάκις δὲν ἐπαρκοῦσι νὰ πληρόνηται οὔτε ὁ μισθὸς αὐτὸς τοῦ δημάρχου. Νομίζω ὅτι, μὲ ὅλας τὰς ἀντιῤῥήσεις τοῦ ἀξιοτίμου ἐκ Γυθείου Βουλευτοῦ καὶ ἀγαπητοῦ θείου μου, ὡς πρὸς τοῦτο δὲν δύναται νὰ ὑπάρχῃ κἀμμία ἀντίῤῥησις παρ’ ἐκείνων, οἵτινες γνωρίζουσι τὰ τῆς Μάνης, εἰς τὸ ὅτι οἱ δῆμοι τῆς Μάνης δὲν δύνανται νὰ καταβάλλωσι τὸ ἀπαιτούμενον ποσὸν πρὸς διατήρησιν τῶν δημοτικῶν αὐτῶν σχολείων· ἐπανειλημμένως δὲ μελετήσας τὰς διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου τούτου, εἶδον ὅτι τὸ σύστημα, τὸ ὁποῖον καθιεροῖ, δὲν εἶναι τοιοῦτον, ὥστε ἡ συνδρομὴ, τὴν ὁποίαν τὸ Δημόσιον θέλει χορηγήσει εἰς τὰς ἐπαρχίας ἐκείνας, νὰ ἦναι τοιαύτη, ὥστε νὰ πληρώσῃ τὰ ἀνάγκας τὰς ἐκπαιδευτικὰς τῶν ἐπαρχιῶν τούτων· διατί; Διότι λέγει ὁ νόμος, ὅτι τὸ Δημόσιον θὰ πληρόνῃ τοὺς μισθοὺς τῶν διδασκάλων τῶν δημοτικῶν σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων, καθόσον δὲν ἐπαρκοῦσι τὰ ἔσοδα τῶν δήμων. Ἐγὼ σᾶς βεβαιῶ, ὅτι ἔσοδα ἐπαρκῆ τῶν δήμων δὲν θὰ ἔχητε· ἀλλ’ ὅπως ἀπεδείχθη ὑπὸ τῶν προαγορευσάντων, οὔτε τὸ Δημόσιον δὲν θέλει πληρόνει τὰ μέσα τῆς συντηρήσεως, ἀφοῦ μόνον 800,000 διαθέτει ἐκ τοῦ δημοσίου ταμείου (διακοπαί).

§157ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ἐλύθη τὸ ζήτημα αὐτό.

§158ΡΑΖΕΛΟΣ. Ἐὰν ἡ Κυβέρνησις δηλώσῃ, ὅτι ἀναγράφει εἰς τὸν προϋπολογισμὸν τὸ ποσὸν ὁλόκληρον, τὸ ὁποῖον ὑπῆρχε μέχρι τοῦδε, δὲν δύναμαι παρὰ νὰ συμφωνήσω· μέχρις οὗ ὅμως ἐπισήμως τοῦτο δηλωθῇ, νομίζω ὅτι δὲν μοὶ ἐπιτρέπεται νὰ τὸ παραδεχθῶ, καὶ ἑπομένως θέλω καταψηφίσει τοῦ νομοσχεδίου.

§159Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Εἶναι ἀναμφίβολον, ὅτι, ἕνεκα τοῦ ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον κανονίζει, τὸ ὑπὸ συζήτησιν σχέδιον νόμου εἶναι τὸ σπουδαιότερον ἐκ τῶν εἰσαχθέντων ἐν τῇ συνόδῳ ταύτῃ εἰς τὴν ψῆφον ἡμῶν. Ἀλλ’ ὀφείλομεν ἀφ’ ἑτέρου νὰ ὁμολογήσωμεν, ὅτι ἀναλόγως πρὸς τὴν σπουδαιότητα τοῦ θέματος καὶ ἡ συζήτησις ὑπῆρξεν εὐρυτάτη· εἰς ταύτην δὲ χρεωστοῦμεν μεταῤῥυθμίσεις τινὰς, αἵτινες, καίρια τοῦ νομοσχεδίου ἐλαττώματα θεραπεύσασαι, κατέστησαν τοῦτο ἴσως ἐφαρμόσιμον. Ἐὰν καλῶς ἐνθυμοῦμαι, πλὴν τῶν ἄλλων λόγων, δύο κυρίως εἶναι οἱ δικαιολογικοὶ λόγοι τοῦ νομοσχεδίου· ὁ πρῶτος εἶναι οἰκονομικὸς, ὁ δὲ δεύτερος διοικητικός. Εἶπεν ὁ εἰσηγητὴς τοῦ νομοσχεδίου, ὁ ἀξιότιμος Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως, ὅτι τοῦ νόμου τούτου ἐφαρμοζομένου, θὰ ἔχωμεν οἰκονομίαν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ τοῦ Κράτους, ἀνερχομένην εἰς 2 ἑκατομμύρια περίπου δραχμάς· εἶπε συγχρόνως, ὅτι διὰ τοῦ νόμου τούτου, εἰσαγομένου, ποιούμεθα ἐπὶ τέλους τὰς ἀρχὰς συστήματος ἀποκεντρωτικοῦ, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου κατ’ ἀρχὴν ἐκηρύχθην. Ἂς ἐξετάσωμεν ἀμφοτέρους τούτους τοὺς λόγους, ἐὰν, ὡς τὸ νομοσχέδιον ἐτροποποιήθη καὶ ὡς πρόκειται νὰ ἐφαρμοσθῇ, δύνανται νὰ ἐπιτευχθῶσιν. Ὑποθέτω ὅτι, μετὰ τὴν διὰ τῆς εὐρείας συζητήσεως γενομένην κατάληξιν εἰς τὸ ζήτημα τῆς διατηρήσεως τῶν ὑπαρχόντων σχολείων καὶ τὴν πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον διαῤῥύθμισιν τοῦ νομοσχεδίου, δὲν δύναται νὰ γείνῃ σπουδαῖος λόγος πλέον περὶ οἰκονομίας. Ὅπως εἶχε τὸ πρῶτον νομοσχέδιον, ἀναμφισβητήτως ἐπεδίωκε καὶ ἐπετύγχανε τὸν σκοπὸν τὸν οἰκονομικὸν, διότι κατὰ τὸ νομοσχέδιον ἐκεῖνο ἐτίθετο μὲν ἡ ἀρχὴ, ὅτι τὸ Κράτος ἦτο ὑποχρεωμένον νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπικουρίαν τῶν δήμων πρὸς συντήρησιν τῶν δημοτικῶν σχολείων, ἀλλ’ ἐτίθετο φραγμὸς, πέραν τοῦ ὁποίου ἡ ἀρωγὴ τοῦ Κράτους δὲν ἦτο ἐπιτετραμμένη, ἐτίθετο ὁ κανὼν, ὅτι ἡ συνδρομὴ τοῦ Κράτους περιωρίζετο εἰς συντήρησιν ἑνὸς πλήρους δημοτικοῦ σχολείου καὶ ἑνὸς γραμματοδιδασκαλείου ἐν ἑκάστῳ δήμῳ. Ἐννοεῖται ὅτι τὴν ἀρωγὴν ταύτην, τὴν περιωρισμένην, τὸ Κράτος ἦτο ὑποχρεωμένον ν’ ἀπονείμῃ εἰς ἐκείνους τοὺς δήμους, οἵτινες δὲν ἔχουσι τὸ εὐτύχημα ἐξ ἰδίων πόρων νὰ ἔχωσι τοιαῦτα σχολεῖα· διότι, ἐὰν παρεδεχόμεθα ὅτι καὶ εἰς τοὺς δήμους, οἵτινες ἐξ ἰδίων πόρων εἶναι εἰς θέσιν νὰ πληρώσωσι πλέον τοῦ κατωτάτου τούτου ὁρίου τῆς δημοτικῆς ἀνατροφῆς, ἦτο ὑπόχρεον τὸ Κράτος καὶ ἐκεῖ νὰ συνεισφέρῃ, τότε θὰ ἦτο Κράτος ἄνισον, διότι εἰς τοὺς ἐντελῶς ἐνδεεῖς δήμους δὲν θὰ ἐδεικνύετο ἐξ ἴσου πρόθυμον. Ἐὰν λοιπὸν τοιαύτη ἦτο ἡ ἔννοια τοῦ νόμου, ἀληθῶς τότε ἡ ἀρωγὴ τοῦ Κράτους ἦτο τῷ ὄντι περιωρισμένη καὶ κατὰ ποσὸν καὶ κατ’ ἀριθμὸν, διότι τὸ Κράτος θὰ ἤρχετο ἐπίκουρον εἰς τοὺς ἐνδεεῖς δήμους καὶ ἐπίκουρον μέχρις ὡρισμένου τινὸς ὁρίου χρηματικοῦ. Τῷ ὄντι δὲ ἡ ἐπικουρία ἐκείνη δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπερβῇ ποτε τὸ ποσὸν τὸ προβλεπόμενον ὑπὸ τοῦ εἰσηγητοῦ τοῦ προϋπολογισμοῦ, τῶν 800,000 δραχμῶν, ἴσως δὲ, ἐὰν ἀκριβῶς τὰ πράγματα μελετηθῶσι, θὰ εὑρίσκομεν ὅτι ἡ ἀρωγὴ θὰ ἦτο κάτωθεν τοῦ ὁρίου ἐκείνου. Ἀλλ’ ἐκ τῆς εὐρείας συζητήσεως, ἡ ὁποία ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου ἀνεπτύχθη ἐν τῇ Βουλῇ, ἐπῆλθε μεταῤῥύθμισις τοῦ νομοσχεδίου καὶ κατὰ τὴν βάσιν ταύτην. Ἡ μεταῤῥύθμισις ἐπῆλθε κατὰ τὰ δύο ταῦτα· πρῶτον ἀπεκτήσαμεν οὐ μόνον τὴν δήλωσιν τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ῥητὴν τροποποίησιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, κατὰ τὴν ὁποίαν ἅπαντα τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, τὰ μέχρι τοῦδε διατηρούμενα, διατηροῦνται· ἑπομένως ἡ πρὸς συντήρησιν δαπάνη τῶν σχολείων τούτων θὰ ἦναι ἡ αὐτὴ πρὸς τὴν δαπάνην τοῦ παρελθόντος, καὶ εἶναι ἐκτὸς πάσης ἀμφιβολίας, ὅτι καὶ ἡ ἐπικουρία τοῦ Κράτους πρὸς συντήρησιν τῶν ὑπαρχόντων δημοτικῶν σχολείων θὰ ἦναι ἴση πρὸς τὴν ἐπικουρίαν, ἣν καὶ κατὰ τὸ παρελθὸν ἔδιδεν εἰς τοὺς δήμους. Ὄχι μόνον λοιπὸν δὲν δυνάμεθα πλέον νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ οἰκονομιῶν, ἀλλὰ καὶ εἴμεθα ἐκτεθειμένοι εἰς ὑπέρβασιν δαπανῶν, ὡς τὸ νομοθέτημα πρόκειται νὰ ψηφισθῇ εἰς γʹ καὶ τελευταίαν συζήτησιν, διότι κατὰ τὸ νομοθέτημα ἡ σύστασις τῶν δημοτικῶν σχολείων εἶναι ἐναποτεθειμένη, κατὰ τὸ ἄρθρον 5 αὐτοῦ, εἰς τὰ ἐπαρχιακὰ συμβούλια, συμφώνως πρὸς τὴν διάταξιν τῶν ἄρθρων 19, 20 καὶ 22. Κατὰ δὲ τὸ ἄρθρον 19 τοῦ νόμου τοῦ 1891 περὶ ἐπαρχιακῶν συμβουλίων, ὁριστικῶς ἀποφασίζουσι περὶ συστάσεως σχολείων τὰ ἐπαρχιακὰ συμβούλια. Ὅταν ἐξ ἑτέρου τὸ Κράτος ἔχῃ ἀναλάβῃ τὴν ἀπόλυτον ὑποχρέωσιν ἄνευ περιορισμοῦ νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπικουρίαν πρὸς συντήρησιν τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως, εἶναι ἀναμφισβήτητον, ὅτι τὰ ἐπαρχιακὰ συμβούλια εἶναι δυνατὸν νὰ προβῶσιν εἰς σύστασιν καὶ ἑτέρων δημοτικῶν σχολείων, τὸ δὲ Κράτος θὰ ἔχῃ ὑπερβασίαν ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, διότι θὰ ἦναι ὑποχρεωμένον νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπικουρίαν πρὸς συντήρησιν τῶν νέων σχολείων. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθές, ὅτι εἰς τὴν τοιαύτην ἄμετρον ἐλευθεριότητα τῶν ἐπαρχιακῶν συμβουλίων τίθεται φραγμός τις ἐν τῷ νομοσχεδίῳ, διότι δὲν ἔρχεται τὸ Κράτος εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς εἰς συντήρησιν αὐτῶν, ἀλλ’ ἐπιβάλλει εἰς τοὺς δήμους νὰ συντηρήσωσιν ἐξ ἰδίων πόρων τὰ δημοτικὰ σχολεῖα, ἐπαυξάνοντες τοὺς ἰδίους πόρους, καὶ ἐὰν ἐξ ἰδίων δὲν ἐπαρκέσωσι, τότε ἔρχεται εἰς ἀρωγὴν τὸ Κράτος. Ἀλλ’ ὡς παρετηρήθη, ἡ αὔξησις τῶν δημοτικῶν φόρων εἶναι ἀδύνατος καὶ ἰδίως ἡ αὔξησις τοῦ δασμοῦ τῶν ὠνίων, τὸ μὲν, διότι ὀλίγοι δῆμοι ἔχουσι τοιοῦτον, οἱ εὐπορώτεροι, τὸ δὲ, διότι οἱ ἐνδεεῖς δῆμοι οὐδὲν ἔχουσι δικαίωμα δασμοῦ ἐπὶ τῶν ὠνίων. Ἑπομένως ἡ οἰκονομικὴ ἀρχὴ τοῦ νομοσχεδίου εἶναι ἐγκαταλελειμμένη, ἐκτὸς ἐὰν ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας μᾶς πείσῃ περὶ τοῦ ἐναντίου. Δευτέρα ἀρχὴ εἶναι ἡ διοικητική, ἡ ἀρχὴ τῆς ἀποκεντρώσεως. Ἐγὼ ὁμολογῶ, ὅτι ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου εὑρίσκω πεδίον, ἐπὶ τοῦ ὁποίου δύναται νὰ ἐφαρμοσθῇ ἐν μέρει ἡ ἀρχὴ τῆς ἀποκεντρώσεως, διότι ἐπὶ τοῦ ὅρου συγκέντρωσις καὶ ἀποκέντρωσις δὲν εἶναι εὔκολον νὰ συνεννοηθῶμεν πάντες, τί ἐννοοῦμεν. Οἱ γενικώτερον γνωρίζοντες τὰ τῆς συγκεντρώσεως καὶ ἀποκεντρώσεως λέγουσιν, ὅτι ὑπὸ τὸν ὅρον συγκέντρωσις ἐννοοῦσι τὴν Πολιτείαν ἀπὸ τοῦ κέντρου αὐτῆς ὁριστικῶς κανονίζουσαν πάσας τὰς ὑποθέσεις τοῦ Κράτους, ὑπὸ τὸν ὅρον δὲ ἀποκέντρωσις, ὅτι, ὑπάρχοντος τοῦ Κυβερνητικοῦ κέντρου, ἡ κατὰ μέρος ἐνέργεια θὰ γίνηται κατὰ περιφερείας, μὲ κύκλον αὐτενεργείας, ἀναλόγως πρὸς τὴν φύσιν καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ λαοῦ. Εἶναι ὅμως κατὰ πλειοψηφίαν σύμφωνοι, ὅτι ἐπὶ τῆς στοιχειώδους ἐκπαιδεύσεως ἐπιτρέπεται δόσις τις αὐτενεργείας, διότι θεωροῦσι τὸν δῆμον ἐνδιαφερόμενον κατὰ πρῶτον λόγον διὰ τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν τέκνων τῶν δημοτῶν, κατὰ δεύτερον δὲ λόγον τὴν κοινότητα καὶ κατὰ τρίτον τὸ Κράτος. Ἀλλὰ τὸ νομοσχέδιον δὲν πληροῖ τοὺς ἀποκεντρωτικοὺς σκοποὺς, τοὺς ὁποίους εἰσάγει, διότι δίδει τὸ δικαίωμα εἰς τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον νὰ προτείνῃ τὸν δημοδιδάσκαλον, ἀλλὰ τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν αὐτὸν διατηρεῖ ἡ Κυβέρνησις διὰ τοῦ ἐπόπτου, ὅστις διορίζεται ὑπὸ τῆς Κεντρικῆς ἐξουσίας. Οὗτος συνεργάζεται μετὰ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, τοῦ ὁποίου κύριον μέλος εἶναι ὁ γυμνασιάρχης, ἀλλὰ καὶ τοῦτον διορίζει ἡ Κυβέρνησις· τὰ ἕτερα μέλη, οἱ κτηματίαι, οἱ δικηγόροι, ἐκλέγονται καὶ οὗτοι κατὰ γνωμοδότησιν τοῦ ἐπόπτου. Ὁ μόνος, ὁ ὁποῖος ἠδύνατο νὰ ἀποτελέσῃ ἀποκεντρωτικὸν στοιχεῖον ἐν τῷ Ἐποπτικῷ Συμβουλίῳ, εἶναι ὁ ἀρχιεπίσκοπος τοῦ νομοῦ, διότι εἶναι ἰσόβιος καὶ διατελεῖ εἰς σχετικήν τινα ἀπὸ τοῦ Κράτους ἀνεξαρτησίαν. Ὅταν δὲ ὁ ἐπιθεωρητὴς ἦναι μετακλητέος, ὅταν ὁ γυμνασιάρχης ἦναι μετακλητέος, ὅταν ὁ νομάρχης ἦναι μετακλητέος, τὰ ὄργανα τὰ κύρια τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου ὑπακούουσιν εἰς τὴν Κυβέρνησιν, οὕτω δὲ ἀποκέντρωσις δὲν ὑπάρχει, κατὰ τὴν ἐπιστημονικὴν σημασίαν τῆς λέξεως. Δὲν θέλω νὰ ἐκταθῶ περιπλέον ἐπὶ τούτου, διότι ἡ Βουλὴ εἶναι δικαίως κουρασμένη ἐν τοιαύτῃ ὥρᾳ. Ἀλλὰ θὰ ἐξετάσω τὸν εἰσαγόμενον θεσμὸν ὑπὸ τὴν ἔποψιν τοῦ ποιοῦ τῶν δημοδιδασκάλων. Τὸ ποιὸν τῶν δημοδιδασκάλων θὰ χειροτερεύσῃ, ψηφιζομένου τοῦ παρόντος νόμου, διότι δὲν θὰ ἔχωσι πλέον ἰδανικόν. Κατὰ τὸν κείμενον νόμον, ὁ δημοδιδάσκαλος εἶχε τὴν φιλοτιμίαν νὰ διακριθῇ, νὰ γείνῃ πρωτοβάθμιος, ἡ δὲ φιλοτιμία αὑτοῦ αὕτη δὲν ἦτο καὶ ἄνευ ὑλικοῦ συμφέροντος, διότι κατὰ τὸν νόμον ἐκεῖνον ὡρίζοντο ὡρισμέναι θέσεις διὰ τοὺς πρωτοβαθμίους, τοὺς δευτεροβαθμίους καὶ τοὺς τριτοβαθμίους· ὁ πρωτοβάθμιος ἤξευρεν, ὅτι εἶχεν ἠσφαλισμένην τὴν θέσιν του καὶ ἀμοιβὴν μεγαλειτέραν, ἀλλὰ διὰ τοῦ προτεινομένου νομοσχεδίου ὁ πρωτοβάθμιος οὐδὲν ἔχει συμφέρον, διότι οἱ βαθμοὶ τῶν δημοδιδασκάλων ἐξαρτῶνται ἐκ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου. Εἶναι δυνατὸν τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον τοῦ νομοῦ, ἀποβλέπον εἰς τὴν οἰκονομικὴν δυσχέρειαν τῶν δήμων, νὰ ἀποφασίσῃ νὰ διορίσῃ ἀντὶ πρωτοβαθμίων δημοδιδασκάλων τριτοβαθμίους. Οὕτω δὲ οἱ τριτοβάθμιοι δημοδιδάσκαλοι θὰ ἔχωσι πλείονας θέσεις, οἱ δὲ πρωτοβάθμιοι θὰ μείνωσιν ἄνευ θέσεως· τοῦτο δὲ θὰ ἐπιδράσῃ καὶ ἐπὶ τοὺς δημοδιδασκάλους τοῦ μέλλοντος, διότι θὰ παύσῃ μεταξὺ τούτων ἡ περὶ πρωτείων εὐγενὴς ἅμιλλα. Ἂν καὶ δὲν φρονῶ, ὅτι ὁ δημοδιδάσκαλος μόνον διὰ τὴν μεγαλειτέραν ἀμοιβὴν ζητεῖ νὰ γείνῃ κρείσσων ἑαυτοῦ, εἶναι ὅμως καὶ τοῦτο μέγα ἐλατήριον, διότι ἀσφαλίζει τὴν ἀνεξαρτησίαν τὴν ἀτομικήν. Ὁ ἀληθὴς δημοδιδάσκαλος εὑρίσκει τὴν κυρίαν ἀμοιβὴν ἐν τῇ ψυχικῇ ἱκανοποιήσει, ὅτι συντελεῖ εἰς τὴν μόρφωσιν καὶ ἀνάπτυξιν πολιτῶν ἐναρέτων· ὁ δημοδιδάσκαλος τὴν μεγαλειτέραν αὑτοῦ ἱκανοποίησιν εὑρίσκει ἐν τούτῳ, ὅτι, παρακολουθῶν τὸν μαθητὴν μέχρι τῆς τελευταίας ἀποκαταστάσεως, δύναται νὰ ὑπερηφανεύηται, δεικνύων τοὺς καρποὺς τῶν πνευματικῶν αὑτοῦ ἀγώνων. Ἀλλὰ τὴν μόρφωσιν τοιούτων δημοδιδασκάλων δὲν δύναται νὰ προσδοκᾷ τις ἐκ τοῦ νομοσχεδίου· διὰ τοῦτο ἐν μέρει συμφωνῶ μὲ τὴν γνώμην τοῦ ἐξ Εὐρυτανίας Βουλευτοῦ, ὅτι ἡ Πολιτεία ἔχει καθῆκον, ἐὰν θέλῃ τὸν νόμον νὰ καταστήσῃ καὶ εἰς ἑαυτὴν ἀκίνδυνον καὶ εἰς τὴν κοινωνίαν ὀλιγώτερον ἐπιβλαβῆ, ἔχει, λέγω, καθῆκον νὰ θέσῃ φραγμούς τινας. Πρῶτον νὰ θέσῃ τὸν φραγμόν, λαμβάνουσα τοῦτον ἐκ τοῦ νόμου ͵ΒΠΕʹ, τοῦ τρόπου τῆς συστάσεως τῶν δημοτικῶν σχολείων· Οὕτω θὰ ἔχωμεν τρόπον ἀσφαλῆ, κανονίζοντα τὴν σύστασιν τῶν σχολείων ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ, καὶ θὰ θέσωμεν φραγμοὺς εἰς τὰς ὑπερβασίας τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου, καὶ θὰ ἀπαλλάξωμεν τὴν Κυβέρνησιν ἀπὸ τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ δαπανᾷ πλείονα τῶν προϋπολογιζομένων. Δεύτερον νὰ ἀποδεχθῶμεν ἐκ τοῦ νόμου ἐκείνου καὶ τοῦτο τὸ καλὸν, ὅτι ἀναλόγως τοῦ πληθυσμοῦ τῶν μαθητῶν θὰ καθορίζωνται καὶ οἱ βαθμοὶ τῶν δημοδιδασκάλων, διότι οὕτως ἡ θέσις αὐτῶν δὲν θὰ ἦναι τόσον ἀπελπιστική, ὅσον θὰ ἀποβῇ ψηφιζομένου τοῦ νομοσχεδίου ἄνευ τροποποιήσεων, καὶ οὕτω θὰ ἐξακολουθήσῃ ἡ μόρφωσις διδασκάλων ἐναρέτων καὶ χρηστῶν. Ἐὰν τὸ νομοσχέδιον ψηφισθῇ ὡς ἔχει, ἔχω τὴν προαίσθησιν, ὅτι τὸ ποιὸν τῶν δημοδιδασκάλων θὰ χειροτερεύσῃ ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε ταχέως θὰ εὑρεθῶμεν εἰς τὴν ἀνάγκην νὰ καταργήσωμεν τὸν ψηφιζόμενον νόμον καὶ νὰ ἐπαναφέρωμεν τὸν καταργούμενον.

§160ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Κηρύσσω τὴν συζήτησιν περατωμένην. Θὰ ἐρωτήσω τὴν Βουλὴν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ νομοσχεδίου.

§161ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως.

§162ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου «περὶ τῆς στοιχειώδους ἢ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως» λέγουσι Ναὶ, οἱ μὴ παραδεχόμενοι λέγουσιν Ὄχι. (Γίνεται ψηφοφορία δι’ ὀνομαστικῆς κλήσεως, ὑπὸ τὴν ἐπιτήρησιν, ὡς ψηφολεκτῶν, τῶν βουλευτῶν Ι. Λάππα καὶ Ν. Τριανταφυλλάκου, κατὰ τὸ ἑπόμενον πρωτόκολλον ψηφοφορίας).

§163ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐψηφοφόρησαν ἐν ὅλῳ 129. Ἐκ τούτων 113 εἶπον Ναί, 15 εἶπον Ὄχι, καὶ 1 ἠρνήθη ψῆφον. Ἑπομένως ἡ Βουλὴ παρεδέχθη τὴν ἀρχὴν τοῦ νομοσχεδίου εἰς γʹ συζήτησιν. (Ἀναγινώσκονται εἶτα καὶ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ ἄρθρα 1–10 τοῦ νομοσχεδίου)

§164ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 11 (ἀναγινώσκεται).

§165ΡΑΛΛΗΣ. Διὰ τὰ κοινὰ δημοτικὰ σχολεῖα δὲν ὑπάρχει ὑπηρέτης;

§166Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Δὲν ὑπάρχει.

§167ΡΑΛΛΗΣ. Τότε ποῖος θὰ καθαρίζῃ; (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 11, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 12 ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§168ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 13 (ἀναγινώσκεται).

§169ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον τοῦτο προτείνεται προσθήκη, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ γραμματοδιδάσκαλοι διορίζονται ὑπὸ τοῦ νομάρχου, προτάσει τοῦ ἁρμοδίου ἐπιθεωρητοῦ, δηλαδὴ προτείνεται προσθήκη, ἡ ὁποία κατὰ τὸ ἥμισυ σχεδὸν ἀναιρεῖ τὴν βάσιν καὶ τὴν ἀρχήν, ἐφ’ ἧς στηρίζεται τὸ νομοσχέδιον. Τὸ νομοσχέδιον στηρίζεται ἐπὶ τῆς βάσεως τῆς ἀποκεντρώσεως· ὡς τοιοῦτον τὸ ἐψηφίσαμεν πρὸ ὀλίγου, τὸ ἐψήφισα καὶ ἐγώ. Ἀλλ’ ἐὰν τὸν διορισμὸν τῶν γραμματοδιδασκάλων, οἵτινες σήμερον ἴσως εἶναι τόσοι, ὅσοι καὶ οἱ δημοδιδάσκαλοι, ἀφαιρέσητε ἀπὸ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον, ἀναιρεῖτε εἰς τὸ τμῆμα τοῦτο τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου τὴν ἀρχὴν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἐστηρίξατε τὸ νομοσχέδιόν σας.

§170Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Δεχόμεθα νὰ διαγραφῇ ἡ προσθήκη αὕτη, καὶ νὰ ψηφισθῇ τὸ ἄρθρον ὡς ἔχει. Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 13, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 14–23 ἄνευ ἀντιῤῥήσεως).

§171ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 24 (ἀναγινώσκεται).

§172ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐν τῷ τρίτῳ στίχῳ τῆς γʹ παραγράφου λέγεται «ἡ τοῦ νομαρχιακοῦ ἐπιθεωρητοῦ», ἐνῷ πρέπει νὰ λέγῃ «ἡ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου».

§173Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Μάλιστα, οὕτω νὰ τεθῇ.

§174ΒΑΛΕΤΑΣ. Θ’ ἀφήσητε ν’ ἀποφαίνηται τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον, ἐὰν καὶ δύο μόνον μέλη παρίστανται;

§175ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δυνάμεθα ἴσως νὰ ἐλαττώσωμεν τὴν ἀπαρτίαν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, ἀλλὰ ν’ ἀφήσωμεν ἀπεριόριστον τὸν ἀριθμὸν, τότε θὰ καταλήξωμεν, ὅπως ἓν μέλος μόνον τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου προτείνῃ τὸν διοριστέον. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ πράξωμεν τοῦτο. Ἀφοῦ ὡς τιμωρίαν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου δεχόμεθα, ὅπως τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον προτείνῃ τὸν διοριστέον, νομίζω ὅτι δὲν πρέπει νὰ θίξωμεν τὴν λειτουργίαν ἐν γένει τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων. Θὰ ἦναι ἴσως ἀναγκαῖον ἐν ἄλλῃ μελέτῃ τῶν δημοτικῶν ἡμῶν θεσμῶν νὰ τροποποιήσωμεν κατά τι τὸ ζήτημα τοῦτο τῆς ἀπαρτίας τῶν Δημοτικῶν Συμβουλίων, ἀλλ’ ἐν τῇ εἰδικῇ ταύτῃ περιπτώσει νομίζω ὅτι δὲν εἶναι εὐπρεπὲς νὰ θίξωμεν ἐν τοῖς θεμελίοις αὑτοῦ τὸν θεσμὸν τῆς λειτουργίας τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν. Βεβαίως θὰ ἦτο κάλλιστον, ἐὰν ἐλαττοῦντες τὴν ἀπαρτίαν ἐπετυγχάνομεν τὴν ἄμεσον παρὰ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου πρότασιν τοῦ διοριστέου δημοδιδασκάλου. Ἐὰν ὅμως νομίζωμεν ἀναγκαῖον νὰ τροποποιήσωμέν τι, τότε πρέπει νὰ προσδιορίσωμεν ἄλλην ἀπαρτίαν, ὄχι δὲ νὰ ἀφήσωμεν ἀπόλυτον ἐλευθερίαν καὶ εἰς ἓν μόνον μέλος τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου νὰ ἐκδίδῃ ἀπόφασιν.

§176Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι εἰς τὴν ἐξουσίαν ἡμῶν νὰ προσδιορίζωμεν τὸν ἀριθμὸν τὸν ἀποτελοῦντα τὴν ἀπαρτίαν, διότι γνωστὸν, ὅτι ἀπαρτία εἶναι ἡ πλειοψηφία. Δὲν εἶναι εἰς τὴν ἐξουσίαν ἡμῶν νὰ λέγωμεν ἀπαρτίαν τὴν μειοψηφίαν. Ἐπειδὴ ὑμεῖς δὲν ἔχετε ἀπαρτίαν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, δὲν ἔχετε λογικῶς καὶ ἀπόφασιν νόμιμον τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, ἐὰν δὲν ἔχητε ἀπαρτίαν αὐτοῦ, οὕτω δὲ πρέπει νὰ ἀπελπισθῆτε ἀπὸ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον. Ἀλλ’ ἐπειδὴ λέγετε, ὅτι ἐπιθυμεῖτε νὰ ἔχητε μίαν σκιὰν δημοτικῆς ἀρχῆς, διὰ τοῦτο ἀνεγράφη ἐν τῷ νομοσχεδίῳ «τὰ προσελθόντα μέλη τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου».

§177ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Χωρὶς νὰ εἴπωμεν, ὅτι πρόκειται νὰ θεωρήσωμεν τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον ἐν ἀπαρτίᾳ, δυνάμεθα νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως ταύτης, δύναται τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον ἐκτάκτως νὰ λάβῃ ἀπόφασιν, ἐὰν παρίσταται τὸ τρίτον τῶν μελῶν.

§178Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τότε Δημοτικὸν Συμβούλιον δὲν εἶναι.

§179ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καλλίτερον εἶναι νὰ μένῃ ὅπως ἔχει.

§180ΠΕΤΑΛΑΣ. Νομίζω ὅτι ἐδῶ εἶναι ἡ θέσις νὰ προστεθῶσι καὶ οἱ γραμματοδιδάσκαλοι.

§181Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ ἄρθρου δύναται νὰ προστεθῇ «καὶ οἱ γραμματοδιδάσκαλοι».

§182ΠΕΡΡΟΣ. Καὶ αἱ διδασκάλισσαι.

§183ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἑλληνιστὶ λέγεται ἡ διδάσκαλος.

§184ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω λοιπὸν, κ. Πρόεδρε, ὅτι μετὰ τὰς προταθείσας τροποποιήσεις θὰ λείψῃ τὸ «καλοῦνται δὲ τὰ μέλη τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου εἰς συνεδρίασιν ἐπὶ ἀποδείξει».

§185Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Δὲν θὰ λείψῃ. Ἐὰν θέσωμεν τὸ ⅓, τὸ ὁποῖον προτείνετε, τότε εἰς τοὺς τρίτης τάξεως δήμους δύο μόνον σύμβουλοι θὰ προτείνωσι τὸν δημοδιδάσκαλον. Λοιπὸν θὰ μείνῃ ὅπως ἔχει. Ὅσα μέλη συνέλθωσι.

§186Γ. ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Καὶ ἄνευ ἀπαρτίας;

§187Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Βεβαίως.

§188Γ. ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Τότε δὲν ὑφίσταται πλέον Δημοτικὸν Συμβούλιον.

§189ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καλὸν ἴσως εἶναι νὰ ὑπάρχῃ αὐτοδιοίκησις ὡς πρὸς ἄλλα. Ἀλλ’ ὁ διορισμὸς δημοδιδασκάλου, ἡ ἐκλογὴ δηλαδὴ ἑνὸς προσώπου μεταξὺ χιλίων, τὰ ὁποῖα οὐδεὶς γνωρίζει ἐκ τῶν δημοτῶν, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀνατεθῇ εἰς τοὺς δημοτικοὺς συμβούλους. Οὗτοι θὰ προτείνωσιν ἐκεῖνον, τὸν ὁποῖον θὰ ὑποδείξῃ εἰς αὐτοὺς ὁ ἐπιθεωρητὴς, διότι αὐτοὶ δὲν εἶναι εἰς κατάστασιν βεβαίως ἐξ ἰδίας γνώσεως ἢ ἐκτιμήσεως νὰ προτείνωσι τὸν καταλληλότερον δημοδιδάσκαλον. Καλλίτερον λοιπὸν νὰ μείνῃ ὅπως εἶχε τὸ ἄρθρον.

§190Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ἐγὼ νομίζω, ὅτι ἀντὶ νὰ καταφύγωμεν ἀπ’ εὐθείας εἰς τὸν ἐπιθεωρητὴν, καλλίτερον εἶναι νὰ ἀφήσωμεν τὴν πρότασιν εἰς 2 ἢ 3 ἐγκρίτους δημότας, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχωσι τὸ ἐνδιαφέρον νὰ μεριμνῶσι περὶ τῶν δημοτικῶν αὐτῶν πραγμάτων. Ὑποθέσατε ὅτι τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον ἔχει μίαν ἐπιτροπὴν σχολικὴν ἐκ τριῶν μελῶν, ἵνα φροντίζῃ περὶ τῶν σχολείων τοῦ δήμου. Παρόμοιόν τι εἶναι καὶ τοῦτο· τὰ τρία μέλη θὰ προτείνωσι τὸν δημοδιδάσκαλον.

§191ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἀφοῦ ἀφῃρέσαμεν τόσα δικαιώματα, τὰ ὁποῖα εἶχον τὰ Δημοτικὰ Συμβούλια...

§192Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δὲν ἀφῃρέσαμεν τίποτε.

§193ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὰ ἀνέγνωσε πρὸ ὀλίγου ὁ κ. Εὐταξίας.

§194Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Θὰ λειτουργῶσι κατὰ τὸν παρόντα νόμον. Μόνον τὸ δικαίωμα τῆς ἐποπτείας, τὸ ὁποῖον ἀνήκει εἰς τὸν Ὑπουργὸν, ἐπετράπη, ὅπως ἀσκῆται διὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ. Οὕτως αἱ ἐπιτόπιοι ἐπιτροπαὶ δύνανται νὰ ἐξασκῶσι πάντα τὰ δικαιώματα, ἀρκεῖ νὰ δύνανται νὰ λειτουργήσωσι. Διότι μέχρι τοῦδε ἀπεδείχθη ὁ θεσμὸς νεκρός. Πάντα ταῦτα μένουσιν ἐν λειτουργίᾳ, διότι θὰ παρατηρήσητε εἰς τὸ τέλος τοῦ νομοσχεδίου, ὅτι ἀναφέρονται αἱ διατάξεις αὗται τοῦ νόμου τοῦ 1834. Τὸ κακὸν εἶναι, ὅτι αἱ τοπικαὶ ἐπιτροπαὶ δὲν ἐλειτούργησαν ἀπὸ τοῦ 1844, εἴτε ἕνεκεν ὀλιγωρίας καὶ ἀδιαφορίας, εἴτε ἕνεκα ἀνεπαρκείας· εἶναι νεκραί. Ὁ νόμος ἐκεῖνος εἶναι ἀντιγραφὴ τοῦ Βαυαρικοῦ νόμου, ἀλλ’ ἐν Βαυαρίᾳ, πράγματι λειτουργοῦσιν αἱ ἐπιτροπαὶ αἱ τοπικαὶ τῶν σχολείων, διότι ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἐγκρίτους πολίτας ἀνεπτυγμένης κοινότητος. Παρ’ ἡμῖν ἓν δικαίωμα καὶ ἓν καθῆκον ἤσκησαν ἑκάστοτε αἱ τοπικαὶ ἐπιτροπαί. Νὰ καταγγέλλωσιν, ἀδίκως συνήθως, ὡς ἀμελῆ τὸν διδάσκαλον ἢ ἀνίκανον, ὁσάκις ἐπρόκειτο περὶ παύσεως φατριαστικῆς ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τοῦ δημοδιδασκάλου. Δὲν πρέπει νὰ καταδικάζωμεν ὅλα τὰ Δημοτικὰ Συμβούλια τοῦ Κράτους. Ἄλλως τε ὁ νόμος αὐτὸς θὰ λειτουργήσῃ καὶ εἰς τὸ μέλλον, ὅτε ἐλπίζομεν ὅτι θὰ ἐπέλθῃ ἡ βελτίωσις τῶν δημοτικῶν θεσμῶν καὶ ἡ ἀνάπτυξις καὶ μόρφωσις τῶν κοινοτήτων καὶ τῶν πολιτῶν.

§195ΠΙΠΙΝΟΠΟΥΛΟΣ. Μίαν παρατήρησιν ἤθελον νὰ κάμω ὡς πρὸς τὰ ὀθωμανικὰ σχολεῖα...

§196Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Δὲν δυνάμεθα νὰ κάμωμεν τίποτε.

§197ΠΙΠΙΝΟΠΟΥΛΟΣ. Θὰ μένωσιν αἱ κείμεναι διατάξεις;

§198Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Βεβαίως.

§199ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 24 ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Μπακοπούλου, ἔχουσα ὡς ἑξῆς.

§200ΓΡΑΜΜΑΤΕΥΣ. (ἀναγινώσκει). «Τὸ ἄρθρον 24 τροποποιεῖται ὡς ἑξῆς: «Οἱ δημοδιδάσκαλοι ἢ γραμματοδιδάσκαλοι διορίζονται, παύονται καὶ μετατίθενται δι’ ὑπουργικῆς πράξεως τοῦ ἐπὶ τῆς Παιδείας Ὑπουργοῦ.»

§201ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Μπακοπούλου, παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται ὀλίγοι. Ἡ Βουλὴ δὲν παρεδέχθη.

§202ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐὰν ἐπιμένῃ ὁ κ. Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας νὰ ψηφισθῇ ἡ τροπολογία του, δηλ. νὰ κληθῇ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον εἰς συνεδρίασιν ἐπὶ ἀποδείξει, καὶ ἂν δὲν καταρτισθῇ ἀπαρτία, τὰ προσελθόντα μέλη νὰ προτείνωσι κατὰ πλειοψηφίαν τὸν διοριστέον, μοὶ φαίνεται ὅτι λογικώτερον καὶ πρὸς τὰ πράγματα συμφωνότερον θὰ ἦναι νὰ εἴπωμεν, ὅτι τὴν πρότασιν περὶ διορισμοῦ τῶν δημοδιδασκάλων τὴν κάμνει ἡ δημοτικὴ ἀρχή· διότι εἶναι γνωστὸν, καὶ ὅσοι παρακολουθοῦσι τὰ πράγματα ἡμῶν καὶ δὲν θέλουσιν ἄλλα νὰ λέγωσι καὶ ἄλλα νὰ γνωρίζωσι, θὰ ὁμολογήσωσιν, ὅτι ὅταν ὁ δήμαρχος θέλῃ, τότε θὰ συνέρχηται τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον. Ἁπλούστερον λοιπὸν θὰ ἦναι νὰ εἴπωμεν, ὅτι τὴν πρότασιν περὶ διορισμοῦ τὴν κάμνει ἡ δημοτικὴ ἀρχή.

§203Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ὁ δήμαρχος εἶναι πρόεδρος τῆς τοπικῆς ἐπιτροπῆς, ἑπομένως ἀσκεῖ μετὰ τῶν μελῶν τῆς τοπικῆς ἐπιτροπῆς, κατὰ τὸν νόμον τοῦ 1834, ἕτερον κύκλον ἐποπτείας τοπικῆς ὡς πρὸς τὰ διδακτήρια, τὰ ὑλικὰ τῶν σχολείων, τὸν κανονισμὸν τῶν σχέσεων τῶν γονέων πρὸς τοὺς διδασκάλους κτλ. Ταῦτα δὲν κατηργήθησαν. Ἡμεῖς δὲν θέλομεν νὰ δώσωμεν τὴν ἐξουσίαν ταύτην συγκεντρωμένην εἰς ἓν πρόσωπον, τὸ ὁποῖον δύναται νὰ κάμῃ κατάχρησιν αὐτῆς, ἐνῷ εἰς τὸ Συμβούλιον εὑρίσκομεν πλείονας ἐγγυήσεις. Ἐλπίζομεν ὅτι προθύμως θὰ συνέλθῃ νὰ κάμῃ χρῆσιν τῶν δικαιωμάτων του· ἐὰν δὲν προθυμοποιηθῇ, θὰ ἦναι τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, ὅπερ ἐν πάσῃ περιπτώσει θὰ ἐποπτεύῃ καὶ προνοῇ περὶ τοῦ σχολείου, καὶ τὸ Συμβούλιον τοῦτο θὰ ἦναι πενταμελὲς πάλιν σῶμα. Δυσκόλως οἱ πλείονες θὰ συναποφασίσωσι νὰ ἀδικήσωσι τὸν διδάσκαλον καὶ νὰ μὴ προνοήσωσι περὶ τοῦ σχολείου.

§204ΒΑΡΑΤΑΣΗΣ. Οἱ πλεῖστοι τῶν δημοτικῶν συμβούλων δὲν θὰ γνωρίζωσι νὰ ὑπογράφωσι, καὶ αἱ προσκλήσεις θὰ μένωσιν ἀνυπόγραφοι. Θὰ καλῇ ὁ δήμαρχος τοὺς συμβούλους, τοὺς ὁποίους θέλει, 2 ἢ 3, κατ’ οἶκον, καὶ αὐτοὶ θὰ συνέρχωνται καὶ θὰ προτείνωσι τὸν δημοδιδάσκαλον. Διὰ τοῦτο λίαν ὀρθῶς παρετήρησεν ὁ ἐκ Μαντινείας κ. συνάδελφος, ὅτι ὁ δήμαρχος θὰ ὑποδεικνύῃ τὸν δημοδιδάσκαλον, καὶ οἱ σύμβουλοι θὰ τὸν προτείνωσι.

§205ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Οἱ ἐνδιαφερόμενοι θὰ καλῶσι καὶ τοὺς ἀγραμμάτους συμβούλους.

§206ΡΑΛΛΗΣ. Παρακαλῶ νὰ ἐξηγηθῇ τὸ αʹ ἐδάφιον. Ὁ ἐπιθεωρητὴς προκαλεῖ τὴν πρότασιν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου· ἀλλ’ ὑπὸ τίνος προσκαλεῖται τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον;

§207Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Διὰ τοῦ Προέδρου τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου.

§208ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Οἱ παραδεχόμενοι τὸ ἄρθρον 24, ὡς ἐτροποποιήθη, ἤτοι διὰ τῆς προσθήκης μετὰ τὴν λέξιν «δημοδιδάσκαλοι» τῶν λέξεων «αἱ δημοδιδασκάλισσαι, ὡς καὶ οἱ γραμματοδιδάσκαλοι», καὶ διὰ τῆς ἀντικαταστάσεως τῶν λέξεων «νομαρχιακοῦ ἐπιθεωρητοῦ», ἐν τῷ τρίτῳ στίχῳ τῆς δʹ παραγράφου, διὰ τῶν λέξεων «Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου», παρακαλοῦνται νὰ ἐγερθῶσιν. (Ἐγείρονται οἱ περισσότεροι). Ἡ Βουλὴ παρεδέχθη. Ἄρθρον 25 (ἀναγινώσκεται).

§209ΡΑΛΛΗΣ. Τὸ ἄρθρον λέγει «ἢ τοῦ εἰρηνοδίκου.» Θὰ ὑπάρχωσι δύο ἀρχαί, ἐνώπιον τῶν ὁποίων θὰ δίδεται ὁ ὅρκος; Κωλυομένου τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, θὰ δίδεται ἐνώπιον τοῦ εἰρηνοδίκου;

§210Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα. Νὰ προστεθῇ «καὶ τούτου κωλυομένου ἐνώπιον τοῦ εἰρηνοδίκου.»

§211ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Τί κακὸν θὰ ὑπάρχῃ, ἐὰν ἐνώπιον οἱασδήποτε ἀρχῆς δίδεται ὁ ὅρκος; Μήπως εἰς τὴν δικονομίαν δὲν ἔχωμεν τοιαύτην ἐλευθερίαν; Πρόκειται π. χ. περὶ δηλώσεως τρίτου, τὴν ὁποίαν κάμνει εἴτε ἐνώπιον τοῦ γραμματέως τῶν Πρωτοδικῶν εἴτε ἐνώπιον τοῦ εἰρηνοδίκου. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 25, ὡς ἐτροποποιήθη)

§212ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 26 (ἀναγινώσκεται).

§213ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 26 ἔχω τὴν ἑξῆς παρατήρησιν. Δὲν θέλω νὰ ἐπανέλθω εἰς τὸ ζήτημα, ὅτι ἡ μετάθεσις τοῦ δημοδιδασκάλου ὑπὸ τοῦ Ὑπουργοῦ δὲν δύναται νὰ συμβιβασθῇ πρὸς τὰς ἀρχὰς τῆς ἀποκεντρώσεως· ἀλλ’ ἄλλο τι παρατηρῶ. Ὡς ἔχει τὸ ἄρθρον, βεβαίως ἡ ἔννοια εἶναι, ὅτι, εἴτε διὰ παῦσιν, εἴτε διὰ μετάθεσιν, ἀπαιτεῖται πρῶτον ν’ ἀποφασισθῇ αὕτη ὑπὸ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, δεύτερον διὰ τὴν μετάθεσιν μόνον ἀπαιτεῖται ἡ συγκατάθεσις τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς τοῦ δήμου, εἰς τὸν ὁποῖον πρόκειται νὰ μετατεθῇ ὁ δημοδιδάσκαλος. Ἀλλ’ ὅπως ἔχει τὸ ἄρθρον, φαίνεται ὅτι καὶ διὰ τὴν παῦσιν καὶ διὰ τὴν μετάθεσιν ἀπαιτοῦνται ἀμφότερα, καὶ ἡ ἀπόφασις τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου τοῦ νομοῦ καὶ ἡ συγκατάθεσις τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς. Πρέπει λοιπὸν νὰ συνταχθῇ τελειότερον τὸ ἄρθρον, ὥστε νὰ φαίνηται ὅτι ἡ συγκατάθεσις τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς ἀπαιτεῖται μόνον διὰ τὴν μετάθεσιν, διότι τοιαύτη πράγματι εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου.

§214Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Αὐτὸ εἶναι καὶ τὸ γράμμα τοῦ ἄρθρου.

§215ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Πλὴν τούτου ἔχει καὶ ἑτέραν ἀταξίαν ἡ σύνταξις τοῦ ἄρθρου 26· διότι ἐδῶ, προκειμένου περὶ μεταθέσεως, ἀπαιτεῖται ἡ συγκατάθεσις μόνον τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς τοῦ δήμου, ἐνῷ κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον διὰ τὸν διορισμὸν ἀπαιτεῖται πρότασις οὐχὶ τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου. Λοιπόν, ἀντὶ νὰ εἴπωμεν «τῇ συγκαταθέσει τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς», πρέπει, διὰ νὰ ἤμεθα σύμφωνοι πρὸς τὸ προηγούμενον ἄρθρον, νὰ εἴπωμεν «τῇ συγκαταθέσει τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου τοῦ δήμου, εἰς ὃν πρόκειται νὰ μετατεθῇ.» Τὰς δύο ταύτας παρατηρήσεις παρακαλῶ νὰ λάβητε ὑπ’ ὄψιν, καὶ νὰ διορθωθῇ τὸ ἄρθρον, διότι μοὶ φαίνεται ὅτι, ὅπως ἔχει γραμματικῶς, φαίνεται ὅτι ἡ συγκατάθεσις ἀναφέρεται καὶ εἰς τὴν μετάθεσιν καὶ εἰς τὴν παῦσιν.

§216Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Νὰ τεθῇ «ἐπὶ μεταθέσεως δὲ ἀπαιτεῖται καὶ ἡ συγκατάθεσις τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου τοῦ δήμου, εἰς ὃν πρόκειται νὰ μετατεθῇ.»

§217ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος κ. Μουτσόπουλος μοὶ δίδει ἀφορμὴν νὰ ἐπιστήσω τὴν προτοχὴν τοῦ κ. Ὑπουργοῦ ἐπὶ ἑνὸς ἀντικειμένου, τὸ ὁποῖον ἴσως παρατρέχομεν. Κατὰ τὴν ἐποχὴν ταύτην εἶναι γνωστὸν, ὅτι δὲν ἔχομεν δημοτικὰς ἀρχὰς αἱρετὰς, δηλαδὴ ἀντλούσας τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν ἀπὸ τῆς ἐκλογῆς τῶν δημοτῶν, καὶ βεβαίως εἰς τοῦτο περιστρέφεται ἡ αὐτοδιοίκησις, τὴν ὁποίαν θέλομεν νὰ καθιερώσωμεν, ὅτι ἀπονέμομεν ἐξουσίαν διὰ τὴν πρότασιν δημοδιδασκάλων εἰς ἄρχοντας ἐκλεγομένους ὑπὸ τοῦ λαοῦ. Ἀλλ’ ὡς εἶναι γνωστὸν, τὴν ἐξουσίαν των αἱ σημεριναὶ δημοτικαὶ ἀρχαὶ τὴν ἀντλοῦσιν ἐκ τοῦ νόμου· αἱ σημεριναὶ δημοτικαὶ ἀρχαὶ δὲν εἶναι ἄλλο τι ἢ προσωρινοὶ διαχειρισταὶ τῶν ὑποθέσεων τοῦ δήμου.

§218Γ. ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἡ ἐγκατάστασις τῶν νέων δημοτικῶν ἀρχῶν γίνεται τὴν 1 Ὀκτωβρίου.

§219ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Αἱ δημοτικαὶ ἐκλογαὶ ἀνεβλήθησαν. Οἱ σήμερον διοικοῦντες τοὺς δήμους τοὺς διοικοῦσι προσωρινῶς. Εἶναι ὀρθὸν εἰς αὐτὰς τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς, εἰς αὐτὰ τὰ Δημοτικὰ Συμβούλια ν’ ἀναθέσωμεν αὐτὴν τὴν ἐξουσίαν;

§220Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ἡ παρατήρησις τοῦ ἀξιοτίμου συναδέλφου εἶναι εὔλογος. Ἀλλ’ ὡς τελευταῖον ἄρθρον ἐθέσαμεν κατ’ ἀνάγκην διάταξιν, κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ ἐφαρμογὴ καὶ ἡ λειτουργία τοῦ παρόντος νόμου θὰ ὁρισθῇ διὰ Β. Διατάγματος, καθορίζοντος τὰ τῆς ἐκτελέσεως αὐτοῦ. Μέχρις ὅτου ἐκδοθῇ τὸ διάταγμα αὐτὸ, μέχρις ὅτου διορισθῶσιν ἐπιθεωρηταὶ καὶ ἀρχίσῃ ἡ λειτουργία τοῦ συστήματος καὶ καταρτισθῶσι τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια, δὲν δύνανται ἢ νὰ ἰσχύωσι τὰ κείμενα.

§221ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Θὰ γείνῃ τὸ σκούπισμα τοῦ Σεπτεμβρίου.

§222Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ σκουπίσματος, πρόκειται περὶ ἀμέσων ἀποτελεσμάτων τῆς νομοθεσίας, καὶ ὁ νόμος αὐτὸς δὲν δύναται νὰ τεθῇ ἀμέσως εἰς ἐνέργειαν, διότι δὲν ἔχομεν ἐπιθεωρητὰς, δὲν ἔχομεν Ἐποπτικὰ Συμβούλια. Ἀπαιτεῖται μεγάλη προπαρασκευαστικὴ λειτουργία διὰ τὴν ἐφαρμογὴν τοῦ νόμου.

§223Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Αἱ δημοτικαὶ ἀρχαὶ πρέπει νὰ κανονισθῶσι διὰ τῶν νέων ἐκλογῶν· ἀλλὰ αἱ ἐρωτήσεις σας περὶ τοῦ σκουπίσματος, τίνα λόγον ἔχουν; Πρὸς τίνα σκοπὸν νὰ γείνῃ τὸ σκούπισμα;

§224ΡΑΛΛΗΣ. Ὥστε τὸ νομοσχέδιον θὰ ἐφαρμοσθῇ ἀπὸ τοῦ προσεχοῦς Σεπτεμβρίου;

§225Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Καὶ δὲν πιστεύομεν μάλιστα ἀπὸ τοῦ προσεχοῦς Σεπτεμβρίου.

§226ΡΑΛΛΗΣ. Ἀπὸ τοῦ μεθεπομένου Σεπτεμβρίου τότε τοῦ 1896. Αὐτὸ εἶναι τὸ ζήτημα, τὸ ὁποῖον ἀνεκίνησεν ὁ κ. Χατζόπουλος.

§227Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Παντάπασι. Διὰ Β. Διατάγματος θέλει προσδιορισθῆ ὁ χρόνος τῆς ἐνάρξεως τῆς ἐφαρμογῆς τοῦ νόμου· διατί; Διότι ἔχομεν δημοτικὰς ἐκλογὰς, διότι ἐκ τῶν δημοτικῶν ἐκλογῶν θέλει προκύψει ἡ νέα δημοτικὴ διοίκησις. Ὅταν προκύψωσιν αἱ νέαι δημοτικαὶ ἀρχαὶ, τότε προσήκει νὰ ἐφαρμοσθῇ ὁ νόμος.

§228ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Πρὸ παντὸς ὁ ἀξιότιμος ἐξ Ἀττικῆς συνάδελφος εἶναι σύμφωνος, διότι εἴπερ τις καὶ ἄλλος διεμαρτυρήθη κατὰ τῶν δημοτικῶν ἀρχῶν, ὡς κακῶς παρατεινασῶν τὴν ἐξουσίαν των.

§229ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐλύθη τὸ ζήτημα.

§230ΡΑΛΛΗΣ. Ἐγὼ διαμαρτύρομαι κατὰ τῆς σκέψεως τοῦ κ. Βουλευτοῦ Εὐρυτανίας, ὁ ὁποῖος ἠθέλησε νὰ μοὶ ἀποδώσῃ γνώμας, τὰς ὁποίας δὲν ἔχω. Ἐγὼ δὲν θεωρῶ τὸ δικαίωμα τοῦ διορίζειν τοὺς δημάρχους ὡς συνταγματικὸν δικαίωμα, ἀλλ’ ἀφοῦ τόσα ἄλλα δικαιώματα ἀφῃρέσαμεν ἀπὸ τὰς δημοτικὰς ἀρχὰς, τοῦτο θὰ εἶναι σταγὼν ἐν τῷ ὠκεανῷ. Ἀλλὰ θέλω νὰ παρατηρήσω, ὅτι δὲν ἐννοῶ διατὶ, ὅταν πρόκειται περὶ μεταθέσεως ἀπὸ δήμου εἰς δῆμον, γνωματεύει ἡ δημοτικὴ ἀρχὴ, καὶ ὄχι πλέον τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον.

§231ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Διωρθώθη.

§232ΡΑΛΛΗΣ. Ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶπεν, ὅτι εἶχε τὸν λόγον του, τὸν ὁποῖον πρῶτον ἤδη μᾶς ἐγνώρισε· μᾶς εἶπεν, ὅτι θὰ εἶναι δύσκολον νὰ συνέλθῃ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον καὶ νὰ ἀποφανθῇ περὶ τῆς μεταθέσεως· ὑποθέτει δὲ ταῦτα, εἶπεν ὁ κ. Ὑπουργὸς, διότι νομίζει, ὅτι ἡ θέσις, εἰς τὴν ὁποίαν πρόκειται νὰ μετατεθῇ ὁ δημοδιδάσκαλος, εἶναι κενή· ἀλλὰ ὑποθέσατε ὅτι δὲν εἶναι κενὴ καὶ πρόκειται περὶ μεταθέσεων δύο ἢ τριῶν ἢ τεσσάρων· πῶς θὰ λειτουργήσωσι καὶ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον καὶ ἡ δημοτικὴ ἀρχὴ καὶ ὁ ἐπιθεωρητής; Αὐτὸ εἶναι ἀπορίας ἄξιον.

§233ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου 26 ὑπάρχει τροπολογία τοῦ κ. Μπακοπούλου.

§234ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Εἶναι περιττὴ μετὰ τὴν παραδοχὴν τοῦ πρώτου μέρους τοῦ ἄρθρου τοῦ νομοσχεδίου.

§235ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐπανέρχομαι εἰς τὴν παρατήρησίν μου περὶ τῆς ἀνωμαλίας ἐν τῇ παρούσῃ διατάξει...

§236Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Οὐδεμία ἀνωμαλία ὑπάρχει. Τὸ ἄρθρον λέγει: «Παῦσις ἢ εἰς κενὴν θέσιν μετάθεσις δημοδιδασκάλου, δημοδιδασκαλίσσης ἢ γραμματοδιδασκάλου ἐπιτρέπεται μόνον ἂν αὕτη ἀπεφασίσθη ὑπὸ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου τοῦ νομοῦ, κατὰ τὸ ὑπὸ τοῦ παρ’ αὐτῷ ἐπιθεωρητοῦ ὑποβληθὲν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον πρακτικὸν αὐτοῦ, ἢ κατὰ παραστάσεις ᾐτιολογημένας τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, συγκαταθέσει πάντως τῆς δημοτικῆς ἀρχῆς τοῦ δήμου, εἰς ὃν πρόκειται νὰ μετατεθῇ». Θὰ ἐρωτήσωμεν τὴν δημοτικὴν ἀρχήν.

§237ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Διατὶ ἀφαιρεῖτε τὸ δικαίωμα ἀπὸ τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον; διὰ τὴν εὐκολίαν;

§238Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Βεβαίως.

§239ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δόσατέ την, ὅπως καὶ εἰς τὸ ἄρθρον 24 διὰ τὸν διορισμόν. Παρεδέχθητε ἐκεῖ, ὅτι, ἂν ἐντὸς 10 ἡμερῶν δὲν διορίσωσι, τὰ παρευρεθέντα μέλη θ’ ἀποφασίζωσι, καὶ ἐν ᾗ περιπτώσει καὶ τοῦτο δὲν γείνῃ, ἔρχεται τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, καὶ τότε δὲν ἔχετε τὴν ἀδυναμίαν μεταξὺ δύο ἄρθρων, τὰ ὁποῖα συγκρούονται.

§240ΡΑΛΛΗΣ. Εἶναι ἀκόμη χειρότερον τότε, διότι δὲν εἶχον παρατηρήσει ἀληθῶς, ὅτι πρόκειται εἰς κενὴν θέσιν ἡ μετάθεσις νὰ γείνῃ· ἡ εἰς κενὴν δὲ θέσιν μετάθεσις εἶναι διορισμὸς, ἀφαιρεῖτε δὲ ἀπὸ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου διὰ τῆς μιᾶς χειρὸς, ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον δίδετε διὰ τῆς ἄλλης· εἰς τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον τὸ ἓν δίδετε τὸ δικαίωμα τῆς προτάσεως διὰ τὸν διορισμὸν, εἰς τὸ ἄλλο λέγετε, ὅτι δὲν ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ γνωμοδοτήσῃ περὶ τοῦ διορισμοῦ εἰς τὴν θέσιν τὴν κενὴν ἐκείνου, τὸν ὁποῖον θέλετε νὰ μεταθέσητε.

§241ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ὑποθέσατε τί θὰ συμβῇ εἰς κενὴν θέσιν. Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον προτείνει τὸν διορισμὸν τοῦ δημοδιδασκάλου Α, τὸ Ὑπουργεῖον ἐννοεῖ νὰ μεταθέσῃ τὸν Β, καὶ συγκαταθέσει τοῦ δημάρχου μεταθέτει τὸν Β. Ἐπροτάθη ὁ διορισμὸς τοῦ Α, ἐγένετο καὶ ἡ μετάθεσις τοῦ Β· τίς ἐκ τῶν δύο θὰ ᾖναι ὁ νόμιμος διδάσκαλος εἰς τὸν δῆμον τοῦτον; Βεβαίως ὁ προταθεὶς ὑπὸ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 26, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 27 ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, ἀποσυρθείσης τῆς ἐπ’ αὐτοῦ τροπολογίας τοῦ βουλευτοῦ Μαντινείας κ. Μπακοπούλου).

§242ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 28 (ἀναγινώσκεται).

§243ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐγένετο μία παρατήρησις, τὴν ὁποίαν θεωρῶ ὀρθήν. Δὲν πρέπει πᾶσαν πρᾶξιν δημοδιδασκάλου ἢ δημοδιδασκαλίσσης, προσβάλλουσαν τὰ ἤθη, νὰ τὴν καταγγέλλῃ τὸ Ὑπουργεῖον εἰς τὴν Εἰσαγγελίαν, διότι ὑπάρχουσι πράξεις κατὰ τῶν ἠθῶν, αἱ ὁποῖαι δὲν καταδιώκονται αὐτεπαγγέλτως.

§244Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ὅταν ἦναι πρᾶξις ἀξιόποινος.

§245ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὄχι ἁπλῶς πρᾶξις ἀξιόποινος. Πρέπει νὰ δύναται καὶ νὰ καταδιωχθῇ ἄνευ μηνύσεως τοῦ παθόντος, διότι ὑπάρχουσι προσβολαὶ κατὰ τῶν ἠθῶν, αἱ ὁποῖαι καταδιώκονται μὲν, ἀλλὰ μόνον δυνάμει καταγγελίας τοῦ παθόντος. Θὰ ἦναι ἄτοπον, ἀφοῦ ὁ νόμος ἠθέλησε νὰ προστατεύσῃ ἀπὸ τῶν προσβολῶν τὴν τιμὴν τῶν οἰκογενειῶν, τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον νὰ καταγγέλλῃ ἀδιακρίτως αὐτὰς εἰς τὴν ἐπὶ τῆς καταδιώξεως δημοσίαν ἀρχήν. Ἡ οἰκογένεια τοῦ παθόντος ἐτέθη παρὰ τοῦ νόμου ὁ μόνος κριτὴς, ἂν πρέπῃ προσβολή τις κατὰ τῆς τιμῆς ἑνὸς τῶν μελῶν αὐτῆς νὰ καταδιωχθῇ διὰ δημοσίας ἀγωγῆς. Πρέπει λοιπὸν ν’ ἀφεθῇ ἐλευθέρα αὐτὴ νὰ καταγγέλλῃ εἰς τὸν Εἰσαγγελέα, ἂν θέλῃ.

§246Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως). Ἂν ἡ πρᾶξις ἦναι καταδιώξιμος ἐξ ἐπαγγέλματος. Ὥστε νὰ προστεθῶσιν ἐν τέλει, μετὰ τὸ «ἂν ἡ πρᾶξις τυγχάνῃ ἀξιόποινος», αἱ λέξεις «καὶ αὐτεπαγγέλτως καταδιώξιμος».

§247Θ. ΖΑΙΜΗΣ. Ἀνεξαρτήτως τούτου, νομίζω ὅτι ὑπάρχουσιν ἄλλα ἐλαττώματα, τὰ ὁποῖα δὲν συμβιβάζονται πρὸς τὸ διδασκαλικὸν ἐπάγγελμα· χαρτοπαιξία, μέθη, προσβολὴ κατὰ τῶν ἠθῶν ἐπανειλημμένη κτλ. Ὁ τοιοῦτος δημοδιδάσκαλος, ἂν πρὸς καιρὸν παυθῇ καὶ ἄλλο Συμβούλιον τὸν θέλῃ διδάσκαλον, θὰ μεταφέρῃ τὰ δικαιώματά του καὶ θὰ διορίζηται ἐκεῖ. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι θὰ ἦτο καλὸν μετ’ ἀπόφασιν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου νὰ διαγράφηται τοῦ ἐλέγχου ὁ τοιοῦτος διδάσκαλος.

§248ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡς πρὸς τὴν παρατήρησιν τοῦ κ. Δεληγεώργη, παρατηρῶ ὅτι, ἐὰν ἦναι αὐτεπαγγέλτως καταδιώξιμος ἡ πρᾶξις, ὑποτίθεται ὅτι ἡ Εἰσαγγελικὴ ἀρχὴ θέλει καταδιώξει αὐτὴν αὐτεπαγγέλτως, ἑπομένως νομίζω, ὅτι πρέπει, διὰ νὰ ἤμεθα συνεπεῖς πρὸς τοὺς νόμους μας καὶ τὰ τεκμήρια τῶν νόμων μας, νὰ ἀφαιρέσωμεν αὐτὴν τὴν ἔκφρασιν, διότι ἡ αὐτεπαγγέλτως καταδιωκομένη πρᾶξις, ὑποτίθεται ὅτι θέλει καταδιωχθῆ ὑπὸ τοῦ Εἰσαγγελέως. Δὲν ὑπάρχει λοιπὸν ἀνάγκη νὰ δώσῃ τὴν ὤθησιν τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, κρίνον αὐτὸ, ἐναντίον τοῦ προορισμοῦ του καὶ τῆς δικαιοσίας τῶν ἰδεῶν του καὶ τῶν γνώσεών του, «ὅτι ἐνταῦθα πρόκειται περὶ πράξεως αὐτεπαγγέλτως καταδιωκομένης», καὶ νὰ στείλῃ τὸ πρακτικόν του εἰς τὸν Εἰσαγγελέα. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι πληρέστατα πρέπει νὰ γείνῃ ἐντελῶς ἡ παράλειψις τῆς περιττῆς αὐτῆς ἐκφράσεως.

§249ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὅλον τὸ ἄρθρον νὰ λείψῃ.

§250Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μοὶ φαίνεται ὅτι ἡ προσθήκη ἡ προταθεῖσα ὑπὸ τοῦ κ. Βουλευτοῦ Μεσολογγίου περιττεύει. Ὁ Εἰσαγγελεὺς θέλει συμμορφωθῆ μὲ τὰς διατάξεις τοῦ νόμου, διότι ὁ Εἰσαγγελεὺς καταδιώκει τὰ τοιαῦτα ἐγκλήματα. Ἂν ἀπαιτῆται ἔγκλησις, θέλει γείνῃ ἡ καταδίωξις, ἂν ἐδόθη ἔγκλησις· ἂν δὲν ἀπαιτῆται ἔγκλησις, θέλει γείνῃ ἡ καταδίωξις ἀναγκαίως. Ἑπομένως εἶναι περιττὸν ἐνταῦθα νὰ διδάξωμεν διὰ τοῦ νόμου, τί θέλει πράξει ὁ Εἰσαγγελεὺς, διότι οὗτος γνωρίζει τί θέλει πράξει· ἐκεῖνο ὅμως, τὸ ὁποῖον προέτεινεν ὁ κ. ἐκ Καλαβρύτων Βουλευτὴς, εἶναι ὀρθὸν, ὅτι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει ὁ διδάσκαλος πρέπει νὰ διαγράφηται τῶν ἐλέγχων.

§251ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἄνευ ἀποφάσεώς τινος δικαστικῆς;

§252Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Βεβαίως ἡ παῦσις αὕτη δὲν εἶναι αὐθαίρετος πρᾶξις τοῦ Ὑπουργοῦ, ἀλλὰ γίνεται τῇ προτάσει τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου, καὶ διὰ τοιοῦτον λόγον ἡ παῦσις αὕτη πρέπει νὰ τὸν καθιστᾷ ἀνίκανον διὰ νὰ διορισθῇ ἐκ νέου.

§253ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ὑπάρχει διάταξις ἀπολογίας.

§254ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Νὰ δύναται νὰ ἐφεσιβάλλῃ τὴν ἀπόφασιν ὁ δημοδιδάσκαλος· διότι θὰ ᾖναι πολὺ αὐστηρὰ τοιαύτη ἀπόφασις νὰ διαγράφηται τῶν ἐλέγχων.

§255Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ἔχετε πεισθῆ, ὅτι εἶναι κακοηθέστατος, εἶναι μέθυσος, ὠλίσθησεν εἰς ἐγκλήματα ἠθικῆς· πῶς θέλετε νὰ διατηρήσητε αὐτὸν ἐπὶ πλέον;

§256ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δυνατὸν νὰ ᾖναι συκοφαντία. Οὐδεμία ἀπολογία ὑπάρχει τούτου.

§257Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Ὑπάρχει ἀπολογία ἐνώπιον τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου.

§258ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ὑπάρχει.

§259ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὑπάρχει.

§260ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ (ἀναγινώσκει τὸ ἄρθρον)... Δὲν βλέπω διαδικασίαν τινὰ, ἐξασφαλίζουσαν τὸν διδάσκαλον ὡς πρὸς τοῦτο.

§261Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Μὲ τὴν ὁποίαν κάμνομεν μεταῤῥύθμισιν, νομίζω ὅτι πληροῦται ὁ λόγος. Ἡ μεταῤῥύθμισις ἔχει ὡς ἑξῆς. «Ὁ διὰ τοιούτους λόγους παυόμενος δημοδιδάσκαλος, μετ’ ἀπολογίαν, διαγράφεται ἐκ τοῦ καταλόγου τῶν δημοδιδασκάλων, ἀποφάσει τοῦ Ὑπουργοῦ, ἐπὶ διετίαν.»

§262ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Μάλιστα, μάλιστα.

§263Γ. ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐπὶ διετίαν μόνον.

§264ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Πρῶτον ἐρωτῶ τὸ κ. Ὑπουργὸν, διατὶ νομίζει ὅτι ἐν τῷ νόμῳ πρέπει νὰ ἔχῃ δικαίωμα μόνον ἐπὶ χρόνον νὰ τὸν διαγράφῃ; Δὲν εἶναι ἄτοπον καὶ αὐθαίρετον νὰ περιορίζηται ἐπὶ τοιούτων πράξεων ἡ ἀναξιότης τοῦ δημοδιδασκάλου; Ἐὰν πεισθῇ ὅτι τις ἐκ τῶν ἐν τῷ καταλόγῳ ἔπραξεν ἀπρεπῆ καὶ πρέπει νὰ παυθῇ, ἂς τὸν παύσῃ ὁ Ὑπουργὸς, ἀλλ’ ἂς μὴ ἀπαγορεύηται ὁ ἀναδιορισμός του εἰς δύο μόνον ἔτη, ἂν ᾖναι ἀνάξιος ν’ ἀναδιορισθῇ ἐντελῶς, ἢ ἂς μὴ ἀπαγορεύηται ἐπὶ δύο ἔτη, ἂν τὸ παράπτωμά του ᾖναι τοιοῦτον, ὥστε δικαιολογεῖται καὶ πρὸ τῆς παρελεύσεως δύο ἐτῶν νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὴν ὑπηρεσίαν.

§265Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Βεβαίως. Ὁ διδάσκαλος διὰ τῆς ἀποκτήσεως τοῦ πτυχίου ἔχει τὸ δικαίωμα νὰ διδάσκῃ ἐν τοῖς σχολείοις τοῦ Κράτους.

§266ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὸν διαγράφετε.

§267Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Ἡ διαγραφή του ἐκ τοῦ καταλόγου ἔχει μόνον λόγους ὑπηρεσιακοὺς, τοῦ νὰ γνωρίζωμεν τίνες κατὰ νόμον διδάσκουσιν, ἢ ποῖοι καὶ πόσοι διδάσκουσι καὶ ἔχουσι δικαίωμα νὰ διδάσκωσιν. Αὐτὸ ἔχει καθαρὸν λόγον ὑπηρεσιακόν· δὲν δύναται νὰ τοῦ ἀφαιρέσῃ τὸ δικαίωμα ὁ Ὑπουργὸς ἄνευ λόγου.

§268ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νομίζω ὅτι, ὡς ἔχει τὸ ἄρθρον, εἶναι αὐθαίρετον.

§269Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Καὶ ὁ κείμενος νόμος ἔδωκεν εἰς τὸν Ὑπουργὸν τὸ δικαίωμα τῆς προσωρινῆς παύσεως.

§270Γ. ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Αὐτὸ νὰ γείνῃ, προσωρινὴ παῦσις· οὐχὶ ἐφ’ ὅρου ζωῆς νὰ μένῃ καταδεδικασμένος· ἐὰν δὲν ᾖναι διετία, νὰ ᾖναι τριετία τὸ πολύ.

§271Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Διετία ἀρκεῖ.

§272ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἡ ἐγγύησις εἶναι ἀρκετή· μετὰ τὴν ἀπολογίαν, ἀποφάσει τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου.

§273ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καθ’ ὅσον ὅμως ἀφορᾷ τὸ πρῶτον μέρος τοῦ ἄρθρου, νομίζω ὅτι εἶναι κακῶς διατετυπωμένον. Ἢ πρέπει νὰ τεθῇ ὁ περιορισμὸς, τὸν ὁποῖον ἐν ἀρχῇ εἶπον, ἢ νὰ διαγραφῇ τὸ ἄρθρον. Διότι τὸ ἄρθρον τί λέγει; Μεταβάλλει ἄρθρον τοῦ ποινικοῦ νόμου. Λέγει: «Ἂν τὸ περὶ παύσεως δημοδιδασκάλου, δημοδιδασκαλίσσης ἢ γραμματοδιδασκάλου πρακτικὸν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου ἀναφέρῃ ὡς αἰτίαν τῆς ἀποφάσεως ταύτης πρᾶξίν τινα τοῦ δημοδιδασκάλου, τῆς δημοδιδασκαλίσσης ἢ τοῦ γραμματοδιδασκάλου, ἀναιροῦσαν τὴν ἐμπρέπουσαν τῷ διδασκάλῳ σεμνότητα τῶν ἠθῶν, μετὰ τὴν παῦσιν ἀποστέλλεται τὸ πρακτικὸν πρὸς τὸν ἁρμόδιον Εἰσαγγελέα, πρὸς ποινικὴν καταδίωξιν αὐτοῦ...» Ἄρα παραδέχεται, ἐναντίον τῶν κειμένων νόμων περὶ προσβολῆς τῶν ἠθῶν, ὅτι ἔχει τὸ δικαίωμα τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, διότι θεωρεῖ ὅτι εἶναι ἀξιόποινος τοιαύτη τις πρᾶξις, νὰ παραπέμψῃ αὐτὴν πρὸς καταδίωξιν εἰς τὸν Εἰσαγγελέα. Λέγουσιν «ὁ Εἰσαγγελεὺς θὰ κρίνῃ.» Ἀλλὰ τοῦτο ἀκριβῶς δὲν θέλει ὁ νόμος, καὶ τὸ ἀπηγόρευσε. Λοιπὸν διατὶ νὰ γείνῃ διάβημα τοιοῦτον; Διατὶ, ἀφοῦ ἀπαιτεῖται ἔγκλησις διὰ τοιαύτας πράξεις ἀπευθυνομένας κατὰ τῶν ἠθῶν, διατὶ, ἀφοῦ ὁ ποινικὸς νόμος ἠθέλησε ν’ ἀφήσῃ εἰς τὸν παθόντα καὶ τὴν οἰκογένειαν αὐτοῦ νὰ κρίνῃ ἂν πρέπῃ νὰ καταδιωχθῇ ἡ πρᾶξις, ἡμεῖς νὰ θέλωμεν νὰ κρίνῃ τοῦτο ὁ Εἰσαγγελεύς; Εἶναι ἀληθῶς τοιαύτη ἡ θέλησις τοῦ νομοσχεδίου, ἢ ἐξ ἀπροσεξίας ἐτέθη; ὑποθέτω ὅτι εἶναι τὸ δεύτερον, καὶ διὰ τοῦτο προτείνω νὰ τεθῇ «ἂν καταδιώκηται ἐξ ἐπαγγέλματος», ἢ ἄλλως νὰ διαγραφῇ, διότι δὲν νομίζω ὅτι εἶναι πρέπον ἐν ἄρθρῳ τοιούτῳ νὰ κανονίζωνται τὰ περὶ ποινικῆς καταδιώξεως, περὶ ποινικῆς δὲ καταδιώξεως ὁμιλεῖ τὸ ἄρθρον.

§274Γ. ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ἐὰν δὲν ἦναι ἀξιόποινος ἡ πρᾶξις, ὁ Εἰσαγγελεὺς δὲν δύναται νὰ προβῇ· διατὶ νὰ παρεμβαίνῃ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον καὶ νὰ φέρῃ εἰς γνῶσιν τοῦ Εἰσαγγελέως;

§275ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΣ. Διωρθώθη.

§276ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Νὰ παύσουν οἱ διάλογοι.

§277ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Πῶς διωρθώθη;

§278Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Προσετέθη (ἀναγινώσκει: «Ἐὰν ἡ πρᾶξις τυγχάνῃ ἀξιόποινος καὶ αὐτεπαγγέλτως καταδιώξιμος. Ὁ διὰ τοιούτους λόγους παυόμενος δημοδιδάσκαλος μετ’ ἀπολογίαν διαγράφεται ἐκ τοῦ καταλόγου τῶν δημοδιδασκάλων, ἀποφάσει τοῦ Ὑπουργοῦ, ἐπὶ διετίαν.»

§279ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μετ’ ἀπολογίαν πρὸς τὸν Ὑπουργόν.

§280Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐννοεῖται. Λέγει «ἀποφάσει τοῦ Ὑπουργοῦ».

§281ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Μοὶ φαίνεται ὅτι τοῦτο εἶναι πολὺ βαρὺ, καὶ πρέπει νὰ τὸ σκεφθῶμεν καλῶς, διότι πολλάκις δύναται νὰ συκοφαντηθῇ εἷς διδάσκαλος καὶ νὰ παραπεισθῶσιν οἱ ἁρμόδιοι καὶ ἀποφασίσωσι περὶ αὐτοῦ ὅτι προσέβαλε τὰ ἤθη. Γνωρίζετε ὅτι διὰ σοβαρωτέρας πράξεις ὁ νόμος μας δὲν ἐπιτρέπει τὴν στέρησιν τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων, καὶ ἐκεῖ δὲ, ἔνθα τὴν ἐπιτρέπει, ὅταν πρόκειται περὶ πλημμελημάτων, ὡς ἐδῶ, τὴν ἐπιτρέπει διὰ χρόνον περιωρισμένον καὶ πότε; μετ’ ἀπόφασιν δικαστικήν· ἐδῶ ἄνευ δικαστικῆς ἀποφάσεως, ἄνευ ἀποδείξεώς τινος, ἀλλὰ μόνον μετὰ μίαν ἀπολογίαν, τὴν ὁποίαν ἐθεώρησεν ἐπαρκῆ ὁ κ. ἐξ Ἄρτης Βουλευτής.

§282ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Μετ’ ἀπόφανσιν τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου καὶ ἀποφάσει τοῦ Ὑπουργοῦ.

§283ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου εἶναι γνωμοδότησις, δὲν εἶναι δὲ δικαστήριον τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον.

§284ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Διὰ ν’ ἀποφασίζῃ, θὰ ἔλαβεν ἐντολήν.

§285ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ. Ἀπόφασις δὲν δύναται νὰ ἐννοηθῇ, ἐὰν δὲν στηρίζηται εἰς κανόνας ἀποδείξεως· ἐδῶ εἰς οὐδένα κανόνα στηρίζεται. Προτείνει ὁ ἐπιθεωρητής, καὶ τὸ Συμβούλιον ἀποφαίνεται. Πῶς θὰ ἐπιβάλωμεν τοιαύτην ποινὴν εἰς ἕνα δημοδιδάσκαλον, διότι ἔτυχεν δύο ἢ τρεῖς ἄνθρωποι νὰ τὸν συκοφαντήσουν; πῶς θὰ τῷ ἀφαιρέσωμεν τὸ δικαίωμα τοῦ εἰς τὸ μέλλον διορισμοῦ του; Δὲν νομίζω ὅτι τοῦτο εἶναι ὀρθόν. Δυνάμεθα νὰ ὁρίσωμεν ποινὰς, ἀλλὰ πρέπει νὰ τὰς δώσωμεν εἰς τὴν δικαιοδοσίαν μιᾶς δικαστικῆς ἐξουσίας. Διὰ τοῦτο νομίζω, ὅτι πρέπει νὰ περιορίσωμεν τὴν διάταξιν μόνον διὰ τὴν περίπτωσιν, καθ’ ἣν ὑπάρχει δικαστικὴ ἀπόφασις.

§286ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ ἀνατρέψωμεν διατάξεις σοφὰς τοῦ νόμου ἡμῶν· καὶ ἀκριβῶς ἐδῶ δὲν ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ γείνῃ αὐτὴ ἡ ἀνατροπή. Ποῖος εἶναι ὁ σκοπὸς τοῦ νόμου, ἀπαγορεύοντος τὴν παρέμβασιν τῆς ἀρχῆς; διότι ἐθεώρησεν ὅτι εἴς τινας περιπτώσεις δὲν πρέπει νὰ ἔχῃ γνῶσιν τῆς ὑποθέσεως, παρὰ μόνον ὁ παθών. Ἐνταῦθα ἀνατρέπομεν μίαν θεμελιώδη διάταξιν καὶ ἐπιτρέπομεν εἰς ἓν Ἐποπτικὸν Συμβούλιον νὰ καταγγέλλῃ εἰς τὸν Εἰσαγγελέα. Εἶναι δὲ οὐσιῶδες, ἂν οὗτος θὰ προβῇ εἰς τὴν καταδίωξιν ἢ ὄχι. Διατὶ νὰ θέσωμεν ἐνταῦθα τὴν διάταξιν ταύτην; Πολλάκις δύναται τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον, τὸ ὁποῖον δὲν εἶναι ὑποχρεωμένον νὰ αἰτιολογήσῃ τὴν ἀπόφασίν του, νὰ ἀποφανθῇ περὶ διδασκάλου ἢ διδασκαλίσσης, ὅτι πρέπει νὰ ἐπέλθῃ ἡ ἀπόλυσις, χωρὶς νὰ ἀναφέρῃ περιστατικὰ λεπτομερῆ, ἢ δύναται νὰ τὰ ἀναφέρῃ κατὰ τρόπον κατάλληλον, καὶ τοῦτο χάριν τῆς κοινωνίας.

§287ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ. Δὲν εἶναι ἀρκετὴ τιμωρία διὰ τὸν δημοδιδάσκαλον, ὅτι θὰ ἔχῃ εἰς τὴν ῥάχιν του ἀπόφασιν τοῦ Δημοτικοῦ Συμβουλίου, ἡ ὁποία θὰ λέγῃ, ὅτι παύεται, διότι δὲν ἐτήρησε τὴν σεμνότητα τοῦ ἤθους, ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχωμεν καὶ μίαν ἀπόφασιν δικαστικοῦ λειτουργοῦ; Ἐὰν τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον κριθῇ ἄξιον τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα ἀπονέμομεν αὐτῷ, ἔχει καθῆκον νὰ ἐξετάσῃ τὸ ἦθος τοῦ δημοδιδασκάλου. Νομίζω ὅτι ἡ τροπολογία, τὴν ὁποίαν προτείνει ὁ κ. Ὑπουργὸς, θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἔχῃ θέσιν εἰς συγκεντρωτικὸν νόμον, ἀλλ’ εἰς ἀποκεντρωτικὸν θὰ δημιουργήσῃ δυσκολίας καὶ σκάνδαλα, καὶ διὰ τοῦτο παρακαλῶ νὰ μὴ ἐπιμείνῃ εἰς τὴν ψήφισιν αὐτῆς. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 28, ὡς ἐτροποποιήθη).

§288ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 29 (ἀναγινώσκεται).

§289Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ἐνταῦθα παρακαλῶ, νὰ γείνῃ ἡ ἑξῆς προσθήκη. Ἐν τέλει τῆς αʹ παραγράφου νὰ προστεθῇ: «Τῶν γραμματοδιδασκάλων ὁ μισθὸς, πλὴν τῶν γραμματιστῶν, ὁρίζεται εἰς δραχμὰς τεσσαράκοντα πέντε». Ἐν δὲ τῇ τελευταίᾳ παραγράφῳ, ἀντὶ «τὰ τῶν μισθῶν τῶν γραμματοδιδασκάλων», νὰ τεθῇ «τὰ τῶν μισθῶν τῶν γραμματιστῶν».

§290ΚΟΛΙΑΤΣΟΣ. Θὰ παρακαλέσω τὸν κ. Ὑπουργὸν νὰ εὐαρεστηθῇ νὰ ἄρῃ τὴν ἀνισότητα, ἡ ὁποία ὑπάρχει ὡς πρὸς τὸν μισθὸν μεταξὺ δημοδιδασκάλων καὶ δημοδιδασκαλισσῶν... Ἐπειδὴ τὸν βλέπω ἐνδοιάζοντα, ἂς γείνῃ τοὐλάχιστον ἡ ἀφομοίωσις διὰ τὰς πρωτευούσας τῶν νομῶν, διότι εἶναι ἄδικον οἱ δημοδιδάσκαλοι νὰ λαμβάνωσι μισθὸν 150 δραχμῶν, αἱ δὲ δημοδιδασκάλισσαι μόνον 120.

§291ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Διὰ τοῦ νόμου τοῦ 1892 ἐπῆλθεν ἄλλη ἀναλογία τῶν μισθῶν, καθ’ ἣν αἱ δημοδιδασκάλισσαι δὲν λαμβάνουσι πλέον τὸν αὐτὸν μισθὸν μὲ τοὺς δημοδιδασκάλους. Τοῦτο ἐγὼ τοὐλάχιστον εὑρίσκω δίκαιον· διότι συνήθως οἱ δημοδιδάσκαλοι εἶναι ἔγγαμοι καὶ ἔχουσι βάρη μεγαλείτερα ἢ αἱ διδασκάλισσαι, αἵτινες συνήθως ὑπηρετοῦσι μόνον ἄγαμοι οὖσαι.

§292ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αἱ δημοδιδάσκαλοι δὲν μεταβαίνουσι μόναι εἰς τὰς ἐπαρχίας, ἀλλὰ συνοδεύονται ὑπὸ μητρὸς ἢ ἀδελφῆς, ἑπομένως προστίθεται ἐν βάρος, χωρὶς νὰ συντρέχῃ εἰς τὰ βάρη τῆς ὑπάρξεως.

§293ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐπ’ αὐτῶν πρόκειται περὶ μιᾶς συνοδοῦ, ἐνῷ οἱ δημοδιδάσκαλοι ἔχουσι τέκνα καὶ πολυμελῆ οἰκογένειαν ἐνίοτε. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 29, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ ἄρθρα 30–32).

§294ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 33 (ἀναγινώσκεται).

§295ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Νομίζω ὅτι πρέπει νὰ τροποποιηθῇ ἡ σύνταξις τοῦ ἄρθρου τούτου, διὰ νὰ ἐκφρασθῇ πληρέστερον ἡ ἰδέα αὐτοῦ, ἡ ὁποία εἶναι, ὅτι καὶ τὰ δημοτικὰ σχολεῖα καὶ τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα ὑπόκεινται εἰς τὴν ἐποπτείαν τῶν Ἐποπτικῶν Συμβουλίων. Τὴν ἐποπτείαν ταύτην ἐνασκεῖ τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον ἐν μὲν τοῖς δημοτικοῖς σχολείοις διὰ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ, ἐν δὲ τοῖς ἑλληνικοῖς διὰ τοῦ γυμνασιάρχου, ἀλλ’ ὡς διατυποῦται τὸ ἄρθρον, δὲν ἐξάγεται αὐτὴ ἡ ἔννοια.

§296Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ἀντίφασις δὲν ὑπάρχει· τὸ πρὸς ἐκτέλεσιν Β. Διάταγμα θὰ τὰ καθαρίσῃ.

§297ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν εἶναι δυνατὸν τὸ Β. Διάταγμα νὰ ἀναθέσῃ εἰς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον τὴν ἐποπτείαν τῶν ἑλληνικῶν σχολείων, ἀφοῦ ῥητὴ διάταξις τοῦ νόμου τὴν ἀναθέτει εἰς τοὺς γυμνασιάρχας. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 33, ὡς ἔχει).

§298ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 34 (ἀναγινώσκεται). Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου ὑπάρχει τροπολογία τοῦ βουλευτοῦ Βόλου κ. Ν. Σχινᾶ (ἀναγινώσκεται).

§299ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Καὶ κατὰ τὴν δευτέραν συζήτησιν εἶχον παρακαλέσει τὸν κ. Ὑπουργὸν ἐπὶ τῆς Ἐκπαιδεύσεως, νὰ διευκρινήσῃ τὴν ἔννοιαν τοῦ ἄρθρου τούτου, καθ’ ὅσον ἀφορᾷ τὰς σχέσεις τοῦ ἐπιθεωρητοῦ τῆς Κεφαλληνίας πρὸς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον Ζακύνθου, καὶ τοῦ ἐπιθεωρητοῦ Κερκύρας πρὸς τὸ Ἐποπτικὸν Συμβούλιον Ἄρτης. Νομίζω ὅτι ἐκ τοῦ νόμου ἐξάγεται, ὅτι ὑπάρχουσιν αἱ αὐταὶ σχέσεις τοῦ ἐπιθεωρητοῦ πρὸς ἓν ἕκαστον τῶν Συμβουλίων τούτων, ὡς καὶ παντὸς ἄλλου πρὸς τὸ οἰκεῖον Ἐποπτικὸν Συμβούλιον· δηλαδὴ ὁ ἐπιθεωρητὴς δύναται νὰ ὑπάγηται εἰς τὴν διάταξιν τοῦ ἄρθρου 39 περὶ παύσεως αὐτοῦ καὶ ἀπέναντι τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου Κερκύρας καὶ ἀπέναντι τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου Ἄρτης, καθὼς καὶ ὁ ἕτερος ἀπέναντι τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου Κεφαλληνίας καὶ τοῦ Ἐποπτικοῦ Συμβουλίου Ζακύνθου. Ἀλλ’ ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ἐὰν δὲν διευκρινισθῇ ἡ ἔννοια, δυνατὸν νὰ ἐπέλθῃ δυσκολία εἰς τὴν ἐφαρμογήν, διότι ἐνδέχεται τὸ ἓν Συμβούλιον νὰ θέλῃ νὰ παυθῇ ὁ ἐπιθεωρητής, καὶ τὸ ἕτερον νὰ μὴ θέλῃ. Νομίζω λοιπὸν, ὅτι εἶναι ἀνάγκη νὰ διευκρινισθῇ ἡ ἔννοια τοῦ ἄρθρου τούτου, ἀφοῦ λόγῳ οἰκονομίας δὲν κατωρθώθη νὰ προστεθῇ εἷς ἐπιθεωρητής, ἢ τοὐλάχιστον εἷς βοηθός.

§300Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ὁμολογῶ ὅτι ἡ παρατήρησις τοῦ κ. Βουλευτοῦ ἔχει βάσιν, διότι ἐνδεχόμενον εἶναι ὁ ἐπιθεωρητὴς νὰ γίνηται καταχραστὴς ἐν τῷ νομῷ Ἄρτης καὶ νὰ προφυλάσσηται ἐν τῷ νομῷ Κερκύρας. Διὰ τοῦτο νομίζω ἀναγκαῖον νὰ προστεθῇ εἰς τὸ τέλος τῆς πρώτης παραγράφου τοῦ ἄρθρου 34: «Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 39 ἰσχύει καὶ ὡς πρὸς τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια Ζακύνθου καὶ Ἄρτης».

§301ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὡς πρὸς τὴν τροπολογίαν τοῦ κ. Σχινᾶ, παρατηρῶ, ὅτι ὁ κ. συνάδελφος εἶχε προτείνει, καὶ ἐγὼ ὑπεστήριξα, καὶ ὁ κ. Ὑπουργὸς παρεδέχθη τὴν ἀρχὴν τῶν ἐπιθεωρητριῶν, ἀλλὰ νομίζω ὅτι τοῦ κ. Σχινᾶ ἡ τροπολογία δὲν δύναται ἢ νὰ γείνῃ παραδεκτή, διότι, ὅπως καθωρίσαμεν προσόντα ἐπὶ τῶν ἐπιθεωρητῶν, εἶναι ἀνάγκη νὰ καθορίσωμεν τοιαῦτα καὶ ἐπὶ τῶν ἐπιθεωρητριῶν· νομίζω μάλιστα, ὅτι ἔτι μᾶλλον πρέπει νὰ φροντίσωμεν περὶ προσόντων τῶν ἐπιθεωρητριῶν· διότι, ἐὰν ἀφήσωμεν νὰ διορίζηται ἐπιθεωρήτρια ἐκείνη ἡ ὁποία ἔχει, ὡς λέγει τὸ νομοσχέδιον, μεμαρτυρημένας παιδαγωγικὰς γνώσεις, ἀφίνεται ἐλευθερία πολὺ μεγάλη εἰς τὸν Ὑπουργὸν, καὶ φρονῶ, ὅτι δὲν πρέπει νὰ ἀφήσωμεν ἓν στάδιον τοιοῦτον, στάδιον ἐνοχλήσεων πρὸς τοῖς ἄλλοις, εἰς τοὺς ἑκάστοτε Ὑπουργοὺς, νὰ διορίζωσιν ὁποίας ἂν θέλωσι. Τοῦτο ἀντιβαίνει εἰς τὸ ὅλον σύστημα, τὸ ὁποῖον παρεδέχθημεν, σύστημα ἐγγυήσεων, σύστημα περιορισμῶν.

§302Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Κύριε Πρόεδρε, ὁ κ. Ὑπουργὸς εἶχε τὴν καλωσύνην νὰ ἀποδεχθῇ κατ’ ἀρχὴν τὴν τροπολογίαν μου, ἀλλὰ φρονῶ, ὅτι πᾶσα ἐπιθεωρήτρια καθὼς καὶ πᾶς ἐπιθεωρητὴς πρέπει νὰ ἦναι καὶ κατὰ τὰς γνώσεις καὶ κατὰ πολλὰ ἀνώτερος τοῦ ἐπιθεωρουμένου. Ἡ διάταξις, τὴν ὁποίαν ἔθεσεν ὁ κ. Ὑπουργός, εἶναι δυνατὸν ἴσως νὰ ἐφαρμοσθῇ μόνον παρ’ αὐτοῦ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ, ὁ ὁποῖος ἔχει πλήρη τὴν διάθεσιν νὰ πέμψῃ ἐπιθεωρητρίας ἐχούσας μεμαρτυρημένας γνώσεις, ἀλλὰ νομοθετοῦμεν ὄχι μόνον διὰ τὸν κ. Πετρίδην, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς διαδόχους αὐτοῦ, καὶ πρέπει νὰ περιλάβωμεν ὡρισμένα προσόντα.

§303ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Δὲν εἶναι καλλίτερον νὰ ἀναγράψωμεν τὰ ὀνόματα τῶν διορισθησομένων;

§304Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Ὁπόταν καὶ αὖθις ἀναλάβητε ὑμεῖς τὴν διεύθυνσιν τοῦ Ὑπουργείου τῆς Ἐκπαιδεύσεως καὶ ὑποβάλητε νομοσχέδια, δύνασθε νὰ περιλάβητε ἐν αὐτοῖς τὰ ὀνόματα τῶν προσώπων. Καὶ ἐγὼ ὅμως οὐδεμίαν ἔχω δυσκολίαν νὰ σᾶς ὀνομάσω πρόσωπα, καὶ τότε θὰ σᾶς φέρω τίτλους, τοὺς ὁποίους ἴσως δὲν φαντάζεσθε. Θεωρῶ λοιπὸν καλὸν νὰ ὁρισθῇ, ὅτι αἱ ἐπιθεωρήτριαι πρέπει νὰ ἔχωσι δίπλωμα διδάκτορος τῆς Φιλολογίας ἢ πτυχίον ξένης οἱασδήποτε Εὐρωπαϊκῆς Σχολῆς, Γερμανικῆς, τὴν ὁποίαν ἴσως θὰ θέλῃ ὁ κ. συνάδελφος ἐκ Λοκρίδος, ἢ Γαλλικῆς, ἐὰν νομίζῃ ὅτι καὶ τὸ πτυχίον τῆς Γαλλικῆς Σχολῆς εἶναι ἀρκετόν.

§305ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ οὐδεμίαν εἶχον ἰδέαν περὶ προσώπου τινός, ἀλλ’ ὅταν πρόκειται νὰ νομοθετήσωμεν περὶ τοιούτων θεσμῶν, ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν ὡρισμένα πρόσωπα, εἶναι καλλίτερον νὰ ἔχωμεν τὸ θάῤῥος νὰ ὀνομάσωμεν τὰ πρόσωπα ταῦτα. Πρόσωπα ἐγὼ δὲν γινώσκω· ἓν μόνον γινώσκω, ὅτι εἰς οὐδὲν Κράτος ἀπαντῶσιν ἐπιθεωρήτριαι, μόνον δὲ εἰς τὴν Ἑλλάδα θέλομεν νὰ νομοθετήσωμεν τὴν θέσιν ταύτην. Ἐννοῶ αἱ κυρίαι νὰ διορισθῶσι τὸ πολὺ–πολὺ διευθύντριαι ἀνωτέρου παρθεναγωγείου, μολονότι σήμερον καὶ ἐπὶ τῶν ἀνωτέρων παρθεναγωγείων προτιμᾶται ἀλλαχοῦ ὁ διορισμὸς ἀνδρὸς παιδαγωγικοῦ. Ἀλλὰ τὸ νὰ θέλωμεν νὰ ἔχωμεν ἐπιθεωρήτριαν, μάλιστα ἐν Ἑλλάδι, ταξειδεύουσαν πρὸς ἐπιθεώρησιν, ἐγὼ τοὐλάχιστον νομίζω ὅτι δὲν ἐπιτρέπεται οὔτε νὰ τὸ σκεπτώμεθα. Ἐὰν θέλητε, ψηφίσατε τοῦτο, ἀλλ’ ἐν τοῖς πράγμασι θὰ ἀποδειχθῇ ὅτι εἶναι διάταξις δυναμένη νὰ ἔχῃ μυρία ἄτοπα ὡς ἐπακόλουθα.

§306Ν. ΣΧΙΝΑΣ. Φαίνεται ὅτι τοῦ κ. συναδέλφου ἐκ Λοκρίδος, ὁ ὁποῖος ἀπέδειξεν ὅτι παρακολουθεῖ τόσον τὰ παιδαγωγικὰ, φαίνεται ὅτι διέφυγε τὴν προσοχὴν, διότι καταγίνεται εἰς μόνον τὰ Γερμανικὰ, ὁ γαλλικὸς νόμος τῆς 10 Ἰουνίου 1880, ὁ ὁποῖος εἰς τὸ 22 ἄρθρον ῥητῶς ὀνομάζει ἐπιθεωρητρίας τῶν δημοτικῶν σχολείων. Καὶ τὴν ἀρχὴν, ὡς εἶπον, δὲν σκοπῶ νὰ τὴν συζητήσω, ἀλλὰ πρέπει νὰ εἴπω, ὅτι ὁ θεσμὸς οὗτος ἐφαρμόσθη ἐπὶ τῶν ἐπιθεωρήσεων τῶν νηπιαγωγείων καὶ ἔπειτα ἐξετάθη ἐπὶ τῶν δημοτικῶν σχολείων. Ἀλλ’ ἐὰν ὁ κ. συνάδελφος παρηκολούθει ὀλίγον καὶ τὰ διεθνῆ Συνέδρια, τὰ ὁποῖα συνεκροτήθησαν, ἤθελε μάθει, ὅτι κατὰ τὸ 1889 συνῆλθεν ἐν Παρισίοις καὶ διεθνὲς συνέδριον, τὸ ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ κανονίσῃ τὰ τῶν δημοτικῶν σχολείων. Συνῆλθον κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην καὶ ἄλλα Συνέδρια περὶ κανονισμοῦ τῶν σιδηροδρόμων, καὶ ἄλλο Συνέδριον περὶ κανονισμοῦ τῶν μηχανῶν διὰ τὴν στάσιν τῶν ἁμαξοστοιχιῶν, καὶ πολλὰ ἄλλα, τὰ ὁποῖα ἀφεώρων εἰς γενικοὺς σκοπούς. Μεταξὺ λοιπὸν ἐκείνων κατὰ τὴν συνεδρίασιν τῆς 13 Αὐγούστου 1889 ἐγένετο ἀποδεκτὸν ὁμοφώνως τὸ σύστημα τῶν ἐπιθεωρητριῶν, ἐτέθη δὲ εἰς τὸν Γαλλικὸν νόμον, συνεπείᾳ προτάσεως Γερουσιαστοῦ, τὸν ὁποῖον ἴσως γνωρίζει κάλλιον ἐμοῦ ὁ ἐκ Λοκρίδος ἀξιότιμος Βουλευτής, καὶ ὁ ὁποῖος εἶναι ἐξοχότης ἐν Γαλλίᾳ. Ἑπομένως φρονῶ, ὅτι δὲν εἶναι τίποτε ἔκτακτον, ὅταν μάλιστα σήμερον βλέπητε μίαν διδασκάλισσαν νὰ ταξειδεύῃ ἐξ Ἀθηνῶν εἰς Λιδωρίκιον π. χ., καὶ θὰ ἦναι εὔκολον μία ἐπιθεωρήτρια νὰ περιέρχηται τὰ σχολεῖα τῶν θηλέων.

§307ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ ἠξεύρω κάλλιστα, ὅτι πολλὰ καὶ ποικίλα γίνονται Συνέδρια καὶ ἐν Εὐρώπῃ καὶ ἐν Ἀμερικῇ, εἰς τὰ ὁποῖα προτείνονται ὄχι μόνον ἐπιθεωρήτριαι νὰ γίνωνται αἱ θήλειαι, ἀλλὰ καὶ νὰ ἔχωσι πολιτικὰ δικαιώματα ἀνδρῶν, ἤτοι νὰ ἐκλέγωσι καὶ νὰ ἐκλέγωνται, νὰ γίνωνται καὶ Βουλευταὶ καὶ Ὑπουργοί. Ὑπάρχουσι μάλιστα πολλὰ πρόσωπα, ἐπιφανῆ ἄλλως, ἅτινα τὰς τοιαύτας οὐτοπίας ὑποστηρίζουσιν· ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀποκλείει, ὅπως καὶ εἰς τὰς χώρας ἐκείνας, πολλοὶ ἄνδρες, οὐχ ἧττον σοφοί, οὐχ ἧττον ἐπιφανεῖς, θεωρῶσιν αὐτὰς οὐτοπίας, ἡ γνώμη δὲ αὐτῶν νὰ ἦναι ἡ ἐπικρατεστέρα τὴν σήμερον. Ἐὰν ὅμως διὰ τὴν Ἀμερικήν, τὴν Ἀγγλίαν, τὴν Γερμανίαν καὶ δι’ αὐτὴν τὴν Γαλλίαν θεωρῶνται τὰ τοιαῦτα οὐτοπίαι, πῶς πρέπει νὰ θεωρηθῶσι παρ’ ἡμῖν; Ἐγὼ νομίζω, ὅτι τὸ προτιμότερον στάδιον δι’ αὐτὰς τὰς κυρίας, τὰς ὁποίας ἀνεφέρατε, εἶναι ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑπέδειξα, νὰ γείνωσιν ἀνώτερα παρθεναγωγεῖα τοῦ Κράτους, καὶ νὰ διορισθῶσιν ἐν αὐτοῖς διευθύντριαι ἢ διδασκάλισσαι, ἐν ἄλλαις λέξεσι, νὰ περιορισθῶσιν ἐντός τινος ἐκπαιδευτηρίου, εἰς τὸ ὁποῖον δύνανται νὰ ἐκπληρώσωσι τὸν προορισμόν των. Ἀλλὰ πρὸς Θεοῦ! ἂς ἀφήσωμεν αὐτὰς τὰς οὐτοπίας, νὰ νομίζωμεν ὅτι εἶναι δυνατὸν μία νεᾶνις, ἡ ὁποία ἐμορφώθη, δὲν ἠξεύρω ποῦ, δύναται νὰ ταξειδεύῃ ἀπὸ τὰς Ἀθήνας εἰς τὸ Καρπενήσιον καὶ νὰ ἐπιθεωρῇ τὰ σχολεῖα. Ἴσως εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα φθάσῃ ἡ ἀνθρωπότης εἰς αὐτὸ τὸ σημεῖον τῆς προόδου· ἀλλ’ εἰς τὸν παρόντα αἰῶνα βεβαίως δὲν ἔφθασεν ἀκόμη ἐκεῖ.

§308ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Ὁ ἐκ Λοκρίδος ἀξιότιμος συνάδελφος, ὅταν ἀπαντᾷ μίαν ἐναντίαν γνώμην, ἀμέσως σᾶς λέγει: «Οὐδαμοῦ ὑπάρχει τοῦτο, παντοῦ θεωρεῖται τοῦτο οὐτοπία, παντοῦ εἶναι καταδεδικασμένον» καὶ νομίζει ὅτι, ἐὰν ἀποφανθῇ οὕτω, τελειόνει τὸ ζήτημα. Ἀλλὰ τοιαύτην δικτατορικὴν ἐξουσίαν οὔτε ἐπὶ τῶν ζητημάτων τῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν ἔχει. Συνεζητοῦμεν χθὲς περὶ νηπιαγωγείων, καὶ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος ἀμέσως ἔλεγε. «παντοῦ ταῦτα κατεδικάσθησαν». Ἂν ὑπάρχωσι λ. χ. ἐν Γαλλίᾳ, ἀδιάφορον εἰς αὐτὸν, αὐτὸς τὰ κατέκρινεν ὡς οὐδαμοῦ ὑπάρχοντα. Καὶ διατί τόσον πολὺ ἐξηγέρθη κατὰ τῆς προτάσεως τοῦ νὰ ὑπάρχωσιν ἐπιθεωρήτριαι; Διατί τόσον ἀφ’ ἑτέρου ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος, ὁ ὁποῖος ἐλπίζει νὰ γείνῃ πάλιν Ὑπουργὸς τῆς Παιδείας, νὰ θέλῃ τὸ ἀπεριόριστον ἐν τῷ θέματι τούτῳ, νὰ θέλῃ νὰ μὴ ἔχωσι προσόντα ἐκεῖναι, τὰς ὁποίας πρόκειται νὰ διορίσῃ ἐπιθεωρητρίας, νὰ θέλῃ νὰ ἦναι ἐντελῶς ἐλεύθερος εἰς τὴν ἐκλογὴν ἐκείνων, τὰς ὁποίας θὰ ἀποστείλῃ ὡς ἐπιθεωρητρίας; Τὸ πρᾶγμα καταντᾷ ἴσως ἄξιον προνοίας! ἀλλ’ ὁ ἀξιότιμος συνάδελφος σᾶς προσδιορίζει καὶ τί δύνανται νὰ γείνωσιν αἱ ἔχουσαι προσόντα διπλωμάτων καὶ ἐξαιρετικῆς μορφώσεως. Καὶ νομίζει ὅτι ἐκδίδει αὐτὴν τὴν στιγμὴν διατάγματα διορισμῶν, παύσεων καὶ κανονιστικὰ ἀκόμη, καὶ σᾶς λέγει: «Τὰς διορίζω διευθυντρίας, τὰς διορίζω διδασκαλίσσας. Δὲν ἐπιτρέπω νὰ τὰς διορίσητε ἐπιθεωρητρίας· μάλιστα, ἐννοῶ αὗται νὰ διδάσκωσιν, ἀλλὰ δὲν ἐννοῶ ὅμως νὰ τὰς ἀποστείλητε ἐπιθεωρητρίας». Καὶ ἐφ’ ὅσον δὲν μορφώσωμεν διδασκαλίσσας, τὰς ὁποίας θὰ διδάξουν αὗται, τότε διὰ τὰ σχολεῖα αὐτὰ τῶν θηλέων, ὑπὲρ τῶν ὁποίων κατ’ ἀρχὴν κόπτεται ὁ συνάδελφος, λέγει ὅτι δὲν κάμνετε τίποτε μὲ τὴν ἐκπαίδευσιν, δὲν μορφώνετε μητέρας, καὶ ἀφ’ ἑτέρου σᾶς λέγει: «δὲν ἔχετε ἐκτελούσας τὸ καθῆκόν των διδασκαλίσσας, ἀλλὰ καὶ μὴ τὰς ἐπιθεωρήσητε, ἢ ἐὰν τὰς ἐπιθεωρήσητε, μόνον δι’ ἀνδρῶν νὰ τὰς ἐπιθεωρήσητε». Ἐὰν συμπέσῃ νὰ ὑπάρχωσιν ἐν Ἑλλάδι ἢ πρόκειται νὰ ὑπάρξωσι γυναῖκες, αἱ ὁποῖαι ἔχουσι δίπλωμα, καὶ Πανεπιστημιακὸν, φαίνεται αὐτὸ εἶναι σκανδαλῶδες, ποτὲ δὲν πρέπει νὰ τὸ ἐπιτρέψητε αὐτὸ, αὐταὶ νὰ μεταβοῦν νὰ ἐπιθεωρήσουν· πρέπει νὰ ᾖναι ἐλεύθερον τὸ στάδιον, ἢ πρέπει νὰ ᾖναι ἄνδρες διδάσκαλοι, οἱ ὁποῖοι νὰ μεταβοῦν νὰ ἐπιθεωρήσουν ἐκείνας, καὶ εἰς αὐτοὺς, τοὺς νέους μάλιστα, νὰ ἐξηγηθοῦν αἱ διδασκάλισσαι, ἐὰν ταῖς συμβαίνῃ καὶ τίποτε, τὸ ὁποῖον δυσχερῶς καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἐπιθεωρήτριαν θὰ δύνανται νὰ ἐξηγηθοῦν, αὐτὸ θὰ δύνανται νὰ τὸ ἐξηγηθοῦν πρὸς τὸν ἐπιθεωρητήν! Ἐγὼ δὲν πιστεύω, Κύριοι, καὶ κατὰ τὴν συζήτησιν τοῦ ἀντικειμένου τούτου νὰ ἐπιδεικνύωμεν τοιαύτας ἐγγυήσεις σοβαρότητος καὶ ἐμβριθείας, ὥστε νὰ ἀξιῶμεν ὑπὲρ τοῦ φύλου ἡμῶν ἀποκλειστικῶς καὶ τὴν ἐπιθεώρησιν τῶν σχολείων τῶν θηλέων, καὶ ἴσως αὐτὰ ταῦτα, τὰ ὁποῖα λέγονται ἐν τοιούτῳ θέματι ἐνταῦθα, ἔτι μᾶλλον συνηγοροῦσιν ὑπὲρ τῆς ἰδέας τοῦ ἀποκλεισμοῦ τῶν ἀνδρῶν ἀπὸ τῆς ἐπιθεωρήσεως τῶν σχολείων τῶν θηλέων.

§309ΕΥΤΑΞΙΑΣ. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι θὰ ἤμεθα συνεπέστεροι καὶ θὰ καταστῶμεν καθ’ ὅλα πρότυποι, ἐὰν προβῶμεν ἔτι περαιτέρω καὶ θεσπίσωμεν ὅτι ἐφεξῆς δύνανται νὰ γίνωνται ἐν ἡμῖν καὶ θήλειαι Ὑπουργοὶ τῆς Παιδείας, — ἐκτὸς ἐὰν ἔχῃ ἀντίῤῥησιν εἰς τοῦτο ὁ κύριος Πετρίδης — αἱ ὁποῖαι νὰ ἔχωσι τὸν προορισμὸν τοῦ νὰ διευθύνωσι τὴν ἐκπαίδευσιν τῶν θηλέων!

§310Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Παρακαλῶ νὰ προστεθῇ εἰς τὸ τέλος τῆς αʹ παραγράφου τὸ ἑξῆς: «Ἡ διάταξις τοῦ ἄρθρου 39 ἰσχύει καὶ ὡς πρὸς τὰ Ἐποπτικὰ Συμβούλια Ζακύνθου καὶ Ἄρτης». Ἐν δὲ τῇ γʹ § μετὰ τὴν λέξιν «μεμαρτυρημένως» νὰ τεθῶσιν αἱ λέξεις «διὰ πτυχίου Εὐρωπαϊκῆς τινος Σχολῆς», καὶ μετὰ τὴν λέξιν «παιδαγωγικὰς» αἱ λέξεις «καὶ φιλολογικάς». Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 34, ὡς ἐτροποποιήθη ὑπὸ τοῦ κ. Ὑπουργοῦ τῆς Δημοσίας Ἐκπαιδεύσεως. Μεθ’ ὃ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ ἄρθρα 35 καὶ 36).

§311ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 37 (ἀναγινώσκεται).

§312ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐγὼ ἐπίστευσα χθὲς, ὅτι ἐγένετο δεκτὴ ἡ διαγραφὴ τῶν λέξεων «καὶ μετὰ γνωμοδότησιν τοῦ ἐπιθεωρητοῦ». Βλέπω ἤδη, ὅτι ἡ φράσις αὕτη μένει. Νομίζω ὅτι ὄχι μόνον παρέλκει, ἀλλὰ καὶ ἐπιβλαβὴς εἶναι ἡ γνωμοδότησις τοῦ ὑπαλλήλου περὶ ἐκλογῆς μελῶν, ἅτινα κατὰ τὸ ἄρθρον 39 ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ τὸν παύωσι.

§313Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Εἴπομεν ὅτι δὲν εἶναι ὑποχρεωτική. Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 37, ὡς ἔχει).

§314ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 38 (ἀναγινώσκεται).

§315Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Παρακαλῶ νὰ προστεθῶσι, μετὰ τὴν λέξιν «διευθυντοῦ», ἐν τῷ ἕκτῳ στίχῳ τῆς προτελευταίας παραγράφου, αἱ λέξεις «ἤ τινος τῶν καθηγητῶν». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 38 μετὰ τῆς προσθήκης ταύτης. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὰ ἄρθρα 39–52).

§316ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 53 (ἀναγινώσκεται).

§317Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ἐν τέλει τοῦ ἄρθρου παρακαλῶ νὰ προστεθῶσι τὰ ἑπόμενα: «πλὴν τῶν διατάξεων τοῦ Β. Διατάγματος τοῦ 1834 περὶ ἐπιτοπίων ἐπιθεωρητικῶν ἐπιτροπῶν τῶν δημοτικῶν σχολείων, ὅσαι δὲν ἀντίκεινται εἰς τὸν παρόντα νόμον». (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 53 μετὰ τῆς προσθήκης ταύτης).

§318ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 54 (ἀναγινώσκεται).

§319ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Κύριε Πρόεδρε, ἐνταῦθα νομίζω ὅτι πρέπει νὰ γείνῃ μνεία, ὅτι τὰ ἔξοδα τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως δὲν πληρόνονται μόνον ἐκ τῶν εἰσπραττομένων ἐσόδων τοῦ δήμου, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν ἄλλων πόρων τοῦ ἄρθρου 60· διότι, ὡς ἔχει, εἶναι εἰς ἀντίφασιν τὸ ἄρθρον 54 μὲ τὸ ἄρθρον 60.

§320Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἐξαντλοῦνται πρῶτον τὰ δημοτικὰ ἔσοδα, καὶ μετὰ τοῦτο γίγνεται προσφυγὴ εἰς τὰ τοῦ δημοσίου ταμείου.

§321ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Οὐδαμοῦ τοῦ νομοσχεδίου γίνεται λόγος περὶ πληρωμῆς ἐκ τῶν δημοσίων ἐσόδων.

§322ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐξηγεῖται εἰς τὰ κατωτέρω ἄρθρα, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐνταῦθα ἡ διάταξις εἶναι γενικὴ, ἠδύνατο νὰ τεθῇ τοῦτο.

§323Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Προηγουμένως πρέπει νὰ πληρόνωσιν οἱ δῆμοι. Ὅταν δὲ δὲν ἐπαρκῶσι τὰ δημοτικὰ ἔσοδα, τότε ἔρχονται τὰ τῆς συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου. Ἀλλ’ ἐὰν ἀναγράψητε ἐν τῷ νόμῳ, καθ’ ἃ προτείνουσιν, ἀδιαφόρως «ἐκ τῶν δημοτικῶν ἢ δημοσίων ἐσόδων», θέλετε καταστρέψει τὴν βάσιν τοῦ νομοσχεδίου.

§324ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἰδοὺ τί ἐννοῶ: «ἐκ τῶν δημοτικῶν ἐσόδων καὶ τῶν ὑπὸ τῶν κατωτέρω ἄρθρων ὁριζομένων πόρων.» Ὥστε νὰ μὴ φαίνηται, ὅτι εἶναι περιοριστικόν. Διότι, ἐὰν συνδυάσητε τὴν διάταξιν ταύτην μὲ τὴν διάταξιν τοῦ τελευταίου ἐδαφίου τοῦ ἄρθρου 63, θέλετε ἐξαγάγει τὸ συμπέρασμα, ὅτι ὑποτίθεται ἐκ τῶν προτέρων, ὅτι οἱ πόροι τῶν δήμων εἶναι ἐπαρκεῖς, ἵνα πληρώσωσι τὰς δαπάνας ταύτας, καὶ ὅτι οὐδεμία ἐκ τῶν προτέρων πρόνοια πρέπει νὰ ληφθῇ περὶ τῆς πληρωμῆς αὐτῶν καὶ ἐξ ἄλλων πόρων. Ἀλλ’ ἀκολούθως, ἐὰν παρουσιασθῇ ἀνάγκη, ἔρχονται ὅλαι αἱ ἄλλαι ἐπιβοηθητικαὶ διατάξεις.

§325Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τοῦτο ἐννοεῖ τὸ ἄρθρον 58 (ἀναγινώσκει): «Ἡ κατὰ τὸ ἄρθρον 20 τοῦ ΑϠΝϚʹ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου χορηγουμένη εἰς τοὺς δήμους ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου συνδρομὴ ἀπονέμεται αὐτοῖς μόνον ἐὰν καὶ μετὰ τὰς κατὰ τὸ ἄρθρον 56 ἐπενεχθείσας ὑπὸ τοῦ νομάρχου μεταβολὰς ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, καὶ μετὰ τὴν κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον αὔξησιν τῶν φόρων, δὲν συμπληρόνωνται αἱ ἀπαιτούμεναι πιστώσεις.» (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 54, ὡς ἔχει. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκεται καὶ γίνεται δεκτὸν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως τὸ ἄρθρον 55).

§326ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 56 (ἀναγινώσκεται).

§327Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ (Ὑπουργὸς ἐπὶ τῆς Δημ. Ἐκπαιδεύσεως). Ἐπὶ τοῦ ἄρθρου τούτου, μετὰ τὰς λέξεις «προκαλεῖται ὑπὸ τοῦ νομάρχου ἡ ἀπόφασις τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου», ἀντὶ «κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἄρθροις 19 ἕως 22 τοῦ ΑΘΝϚʹ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου», νὰ τεθῇ: «κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἄρθροις 19, 20 καὶ 22 § αʹ», διότι τὸ ἄρθρον 21 ἀντίκειται εἰς τὸν νόμον.

§328ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Τί γίνεται τὸ ἄρθρον αὐτό;

§329Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Δὲν λαμβάνεται ὑπ’ ὄψιν.

§330ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Καταργεῖται ὑπὸ τοῦ ἄρθρου 62.

§331Δ. ΠΕΤΡΙΔΗΣ. Κατὰ τὸν παρόντα νόμον μένουσιν ἐν ἐν ἰσχύϊ αἱ διατάξεις τῶν ἄρθρων 20, 21 καὶ 22, διότι ἄλλως εἶναι περιωρισμένον τὸ δικαίωμα τῆς Κυβερνήσεως νὰ παρέχῃ τὴν ἀναγκαίαν δαπάνην.

§332ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Νομίζω ὅτι διὰ τῆς ἐφαρμογῆς τῶν ἄρθρων αὐτῶν τοῦ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου, ἅτινα ἐπικαλεῖται τὸ ἄρθρον 56, τὸ δημόσιον ταμεῖον ἀφίεται ἐκτεθειμένον εἰς τὴν ἐξουσίαν τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων. Ἰδοὺ πῶς ἐγὼ ἀντιλαμβάνομαι τοῦ πράγματος καὶ τὸ ὑποβάλλω ὑμῖν, ἵνα ἴδω, ἐὰν καὶ ὑμεῖς τὸ ἀντιλαμβάνεσθε ὡς ἐγώ. Ὡς βάσις τοῦ νομοσχεδίου θεωρεῖται ἡ συντήρησις τῶν σήμερον λειτουργούντων ἐν τῷ Κράτει δημοτικῶν σχολείων. Δὲν ἔχει οὕτω;

§333Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα.

§334ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Τὰ δημοτικὰ αὐτὰ σχολεῖα πρόκειται νὰ συντηρήσωσιν αἱ διάφοροι δημοτικαὶ πιστώσεις, αἱ ἀναγεγραμμέναι ἐν τοῖς προϋπολογισμοῖς τῶν δήμων, κατὰ πρῶτον λόγον, καὶ ἐλλείψει τούτων, τὰ ἄλλα ποσὰ, τὰ ἀναγεγραμμένα ἐν τῷ ἄρθρῳ 60, δηλαδὴ τὰ ἐκ τῶν τόκων τῶν κληροδοτημάτων, ἡ εἰσφορὰ τῶν Μονῶν καὶ ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου ταμείου. Ἐν πρώτοις ἔρχεται τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον καὶ ἀναγράφει ὡς πρώτην πρὸ πάσης ἄλλης δαπάνην τὴν ἀναγκαίαν διὰ τὴν συντήρησιν τῶν σχολείων τοῦ δήμου, τῶν ὑπαρχόντων κατὰ τὴν ἐποχὴν, καθ’ ἣν ἐκτελεῖται ὁ νέος νόμος. Τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον λοιπὸν ἀνέγραψε τὰς πιστώσεις, ἃς νομίζει ὅτι δύναται τὸ δημοτικὸν ταμεῖον νὰ διαθέσῃ. Αὗται ὅμως δὲν ἐπαρκοῦσι, καθ’ ὑπόθεσιν, πρὸς συντήρησιν τῶν ὑπαρχόντων σχολείων. Τί γίνεται τότε; Προσφεύγομεν εἰς τὸ Ἐπαρχιακὸν Συμβούλιον, προκαλούμενον ὑπὸ τοῦ νομάρχου. Τὸ Ἐπαρχιακὸν Συμβούλιον ὅμως δὲν δύναται νὰ ἔχῃ ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὰ δικαιώματα καὶ τὴν ἐξουσίαν, ἣν τῷ δίδουν τὰ ἄρθρα 19–22 τοῦ νόμου περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων, εἰς τὰ ὁποῖα παραπέμπει τὸ νομοσχέδιον, καὶ διὰ τοῦτο τὸ ἄρθρον πρέπει νὰ τροποποιηθῇ. Οὕτω κατὰ τὸ ἄρθρ. 19 τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια ἀποφασίζουν περὶ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Σχολείων. Θὰ ἔχουν τὸ δικαίωμα τοῦτο καὶ ὑπὸ τὸν παρόντα νόμον; Ἀλλὰ κατὰ τοῦτον πρέπει νὰ διατηρηθῶσι τὰ ὑπάρχοντα σήμερον σχολεῖα. Ἐπίσης κατὰ τὸ ἄρθρ. 21 τοῦ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου οὐδέποτε ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου δύναται νὰ ὑπερβῇ τὸ ⅓ τῶν ἐν τῷ δημοτικῷ προϋπολογισμῷ ἀναγεγραμμένων πιστώσεων. Ἀλλὰ τότε ἡ οἰκονομία τοῦ νέου νόμου ἐντελῶς μεταβάλλεται καὶ οἱ ἐνδεεῖς δῆμοι μένουσιν ἀβοήθητοι. Ταῦτα δὲ πάντα εἶναι τόσον σπουδαιότερα, ὅσον κατὰ τὸ ἄρθρον 22 αἱ περὶ χορηγίας τοῦ δημοτικοῦ ταμείου προτάσεις τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων εἶναι ὑποχρεωτικαὶ διὰ τὸν νομάρχην καὶ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Ἐκπαιδεύσεως. Ὑπὸ τὰς διατάξεις λοιπὸν αὐτὰς τοῦ νόμου περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων ἀνατρέπονται αἱ ἀντίθετοι διατάξεις τοῦ νομοσχεδίου. Θὰ ἐνόουν τὴν ὑποχρεωτικὴν ἰσχὺν τῶν προτάσεων τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων, ἂν τοὐλάχιστον ἴσχυεν ὁ περιορισμὸς τοῦ ἄρθρου 21, καθ’ ὃ ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου οὐδέποτε δύναται νὰ ὑπερβῇ τὸ ⅓. Ἀλλ’ ἡ διάταξις αὕτη εἶναι ἀσυμβίβαστος πρὸς τὰς τοῦ ἄρθρ. 55 καὶ 56 τοῦ νομοσχεδίου. Αὗται δ’ εἶναι ὀρθόταται καὶ οὐδόλως πρέπει νὰ μεταβληθῶσι. Κατὰ τὸ 1893 καὶ 1894 τὸ Κράτος συνέδραμε τοὺς δήμους κατὰ 60% καὶ πλέον, ἐνῷ τὸ ἄρθρ. 21 τοῦ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου ἐπιτρέπει μόνον μέχρι 33%. Πῶς λοιπὸν θὰ συμβιβασθῶσιν αἱ ἀντιθέσεις αὗται; Ἢ ὁ νομάρχης καὶ ὁ Ὑπουργὸς πρέπει νὰ ἔχουν τὸ δικαίωμα νὰ τροποποιοῦν τὰς προτάσεις τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων, ἀλλὰ τότε μηδενίζεται ἡ ἐξουσία τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων, ἢ πρέπει νὰ ἐκλίπῃ ὁ περιορισμὸς τοῦ ⅓, μέχρι τοῦ ὁποίου δύναται νὰ συντρέχῃ τοῖς δήμοις τὸ δημόσιον ταμεῖον. Τὴν ἐξουσίαν τοῦ νομάρχου ἀπέναντι τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων δὲν μεταβάλλει τὸ ἄρθρ. 56 τοῦ νομοσχεδίου. Ἡ ἐξουσία τοῦ νομάρχου εἰς μεταβολὰς στρέφεται μόνον εἰς τὰ τῆς εὑρέσεως πόρων. Ἰδοὺ τί λέγει τὸ ἄρθρ. 56 (ἀναγινώσκει: «Συμφώνως δὲ πρὸς ταύτην (δηλαδὴ τὴν πρότασιν τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου) ὁ νομάρχης εἴτε αὐξάνει τὰς πρὸς συντήρησιν τῶν δημοτικῶν σχολείων καὶ γραμματοδιδασκαλείων ἀναγεγραμμένας ἐν τῷ προϋπολογισμῷ πιστώσεις μέχρι τοῦ ἀναγκαιοῦντος ποσοῦ, διαγράφων ἄλλα ἔξοδα, τὰ ὁποῖα δύνανται, ἄνευ ἀναλόγου ζημίας τῶν δημοτικῶν συμφερόντων, νὰ ἀναβληθῶσιν ἐπὶ τὸ ἑπόμενον ἔτος, ἢ ἐλαττώνων τὰς διὰ τὰ ἀναπόφευκτα κατὰ τὸ ἔτος ἐκεῖνο ἔξοδα ἀναγεγραμμένας πιστώσεις μέχρι τοῦ τελευταίου ὁρίου αὑτῶν, εἴτε, ἂν αἱ τοιαῦται ἐλαττώσεις τῶν ἐξόδων δὲν ἦναι ἐφικταὶ, ἢ δι’ αὐτῶν δὲν ἐπιτυγχάνηται ἡ ἐξίσωσις τῶν ἐξόδων πρὸς τὰ ἔσοδα, προκαλεῖ τὰς ἀρχὰς τοῦ δήμου νὰ προτείνωσι τὴν συμφώνως πρὸς τὰς νομίμους διατάξεις αὔξησιν τῶν ἐσόδων.» Ὅσον ἀφορᾷ λοιπὸν τὸ ποσὸν τῶν δημοτικῶν δαπανῶν διὰ τὴν δημοτικὴν ἐκπαίδευσιν, ὁ νομάρχης οὐδεμίαν ἔχει ἐξουσίαν νὰ περιορίσῃ αὐτάς. Ἔχει μόνον κατὰ τὸ ἄρθρον 62 τὸ δικαίωμα νὰ γνωμοδοτήσῃ, πρὶν τὸ Ὑπουργεῖον χορηγήσῃ τὰ ἐλλείποντα χρήματα ἐκ τοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ Κράτους. Οὐδὲ ὁ Ὑπουργὸς φαίνεται ἐκ τοῦ νομοσχεδίου ἔχων τὴν ἐξουσίαν νὰ περιορίζῃ τὰς προτάσεις τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων, ὅσον ἀφορᾷ τὸ ποσὸν, ἅμα πρόκειται περὶ τῶν ὑπαρχόντων σχολείων, οὐχὶ δὲ περὶ νέων τοιούτων. Κατὰ συνέπειαν αἱ προτάσεις τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων δύνανται ν’ ἀποῤῥοφήσωσιν ὁλόκληρον τὴν συνδρομὴν τοῦ Κράτους, χωρὶς περιορισμοῦ τινος ἐκ μέρους προϊσταμένης ἀρχῆς. Κατὰ τὸ ἄρθρ. 22 τοῦ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου, ἂν καὶ αὐτὸ θὰ ἐφαρμόζηται, τὸ Ὑπουργεῖον τῆς Ἐκπαιδεύσεως μάλιστα εἶναι ὑποχρεωμένον ἄνευ ἀναβολῆς νὰ ἐκτελῇ τὰς προτάσεις τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων περὶ χορηγίας τοῦ δημοσίου ταμείου. Ἐφ’ ὅσον ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου δὲν θὰ ὑπερέβαινε τὸ ⅓ τῶν δημοτικῶν ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως δαπανῶν, τοῦ ἄρθρ. 22 αἱ συνέπειαι δὲν θὰ ἦσαν σοβαραί. Ἀλλ’ ἤδη θὰ ἔχωμεν εἰδικὸν κεφάλαιον, τὸ κεφάλαιον τοῦ ἄρθρου 60 τοῦ νομοσχεδίου, ὅπερ θὰ σπεύδουν νὰ διαθέσουν τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια, ἀφοῦ ἐξήντλησαν τὰ ἄλλα μέσα, τὸ δὲ κεφάλαιον αὐτὸ δὲν θὰ ἦναι κατὰ πᾶσαν πιθανότητα μικρόν. Ἐν πάσῃ περιπτώσει θὰ ἦναι ἀνώτερον τῶν 33% ἐπὶ τῶν δημοτικῶν πιστώσεων, διότι ἡ Κυβέρνησις θὰ ἦναι ὑποχρεωμένη νὰ συμπληροῖ τὴν δαπάνην, ἥτις εἶναι ἀναγκαία διὰ τὴν συντήρησιν τῶν ὑπαρχόντων σήμερον δημοτικῶν σχολείων. Δι’ αὐτὸ εἶπον, ὅτι βλέπω τὸ Δημόσιον εὑρισκόμενον ἐκτεθειμένον ἀπέναντι τῶν Ἐπαρχιακῶν καὶ Δημοτικῶν Συμβουλίων καὶ ἀναγκαζόμενον νὰ δεχθῇ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον ὥρισαν ὅτι θὰ βαρύνῃ τὸ ταμεῖον τοῦ Κράτους, ἐνῷ τὸ ποσὸν αὐτὸ δύναται νὰ ἦναι ἀνώτερον ἐκείνου, τὸ ὁποῖον τὸ Κράτος δύναται νὰ δώσῃ ἢ καὶ ἔδωκε μέχρι τοῦδε. Τὰ περὶ τοῦ ποσοῦ τῆς συνδρομῆς τοῦ Κράτους πρέπει νὰ μὴ ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια. Πρὸς τοῦτο πρέπει ἡ διάθεσις νὰ μὴ γίνεται παρ’ αὐτῶν ἀπεριορίστως. Νομίζω ὅτι εἶναι μεγάλη ἡ ἐξουσία ἡ διδομένη εἰς τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια, καὶ ὡς παρεμβάλλονται ἐν τῇ διαθέσει τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον πρέπει νὰ βαρύνῃ τὸ Δημόσιον, θὰ εὑρεθῇ τὸ Δημόσιον ἴσως ἀπέναντι τῆς δυσκόλου θέσεως τοῦ νὰ καταβάλλῃ ποσὰ, τὰ ὁποῖα, ἐὰν ἐπρόκειτο αὐτὸ νὰ ἀποφασίσῃ, δὲν ἤθελε δεχθῆ νὰ καταβάλλῃ. Λοιπὸν ἤθελον ὑποβάλει εἰς τὸν κ. Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας νὰ σκεφθῇ, ἂν ἦναι δυνατὸν, νὰ μὴ περιληφθῶσιν ἐν τῷ νομοσχεδίῳ διατάξεις τινὲς τοῦ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου, καὶ νὰ ἔχῃ περισσοτέραν ἐξουσίαν ὁ νομάρχης καὶ ὁ Ὑπουργὸς, καὶ νὰ μὴ ἦναι ὑποχρεωμένον τὸ Κράτος νὰ δίδῃ εἰς ἕκαστον δῆμον ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ἀπεφάσισαν τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον καὶ τὸ Ἐπαρχιακὸν Συμβούλιον. Ἐννοῶ ὡς πρὸς τοὺς ἰδίους αὑτῶν πόρους νὰ ἦναι ἐν πλήρει ἐλευθερίᾳ οἱ δῆμοι καὶ τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια, ὅπως προσδιορίζωσι καὶ διαθέτωσιν αὐτούς. Ἀλλὰ νὰ ἀναγκάζουν καὶ τὸ Δημόσιον νὰ καταβάλλῃ τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον αὐτὰ ὥρισαν, τοῦτο ὑπερβαίνει τὸν λόγον καὶ τὸν σκοπὸν τῆς αὐτοδιοικήσεως. Δὲν ἠξεύρω ἂν αὐτὸς ἦναι ὁ σκοπὸς τοῦ νομοσχεδίου. Ἐγὼ ἄλλως ἀντιλαμβάνομαι τῶν διατάξεων αὐτοῦ.

§335ΒΕΛΛΙΝΗΣ. Εἶναι ὑποχρεωτικὴ ἡ διάταξις αὕτη καὶ εἰς τὸν νόμον ΑϠΝΓʹ.

§336ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Εἰς τὸ ἄρθρον 56 δὲν πρόκειται περὶ βοηθήματος τοῦ Δημοσίου. Ἡ ἀπόφασις τοῦ Συμβουλίου ἀφορᾷ τὴν αὔξησιν τῶν φόρων. Δὲν σχετίζεται τὸ ἄρθρον 56 μὲ τὸ βοήθημα τοῦ Δημοσίου. Αἱ διατάξεις αἱ σχετιζόμεναι μὲ τὸ βοήθημα τοῦ Δημοσίου ἄρχονται ἀπὸ τοῦ ἄρθρου 58 καὶ ἑξῆς.

§337ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἐπὶ τοῦ ἄρθρ. 56 πρέπει νὰ γείνῃ λόγος, διότι δι’ αὐτοῦ παρεμβάλλονται τὰ Ἐπαρχιακὰ Συμβούλια εἰς τὸν κανονισμὸν τῶν ἀναγκαίων δαπανῶν διὰ τὴν συντήρησιν τῶν δημοτικῶν σχολείων τῶν ὑπαρχόντων. Ἐνταῦθα λοιπὸν πρέπει νὰ γείνῃ ἡ μεταβολὴ, διότι βραδύτερον δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπανέλθωμεν. Ἐμνημονεύθησαν ἐνταῦθα αἱ σχετικαὶ διατάξεις τοῦ νόμου περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων, ἀλλ’ αἱ συνέπειαι τῶν διατάξεων, ἃς ἐμνημόνευσα, εἶναι ἄτοποι, διότι αἱ προτάσεις τῶν Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων εἶναι ὑποχρεωτικαὶ διὰ τὸν Ὑπουργὸν τῆς Παιδείας ὡς πρὸς τὴν συνδρομὴν τοῦ Δημοσίου. Αἱ διατάξεις ἐκεῖναι ἠδύναντο νὰ ἦναι ἀζήμιοι ἐν τῷ νόμῳ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων. Ἀλλ’ ἐν τῷ νομοσχεδίῳ περὶ δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως περιπλέκει καὶ ζημιοῖ, ὡς προεῖπον, ἀλλὰ δὲν κατενοήθην. Ἐν τῷ νόμῳ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων ὑπῆρχε τὸ ἄρθρον 21, τὸ ὁποῖον ἔλεγεν, ὅτι δὲν δύναται νὰ ὑπερβῇ τὸ ἓν τρίτον ἡ συνδρομὴ τοῦ Δημοσίου, ἤδη ὅμως τὸ ἓν τρίτον δὲν θὰ ὑπάρχῃ. Ἐν τῷ νομοσχεδίῳ ἔχομεν τὸ ἄρθρον 62, τὸ ὁποῖον ὁρίζει τὴν συμπλήρωσιν ἐκ μέρους τοῦ Δημοσίου ὅλου τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ὑπολείπεται διὰ τὴν συντήρησιν τῶν ὑπαρχόντων σχολείων μετὰ τὴν ἀναγραφὴν τῶν δαπανῶν ἐν τοῖς δημοτικοῖς προϋπολογισμοῖς. Ὥστε μετὰ τὴν ἐξάλειψιν τοῦ ὅρου τοῦ ἑνὸς τρίτου, δὲν μένει κανὲν πρόσχωμα ἀπέναντι τῆς ἐπιδρομῆς τῶν Συμβουλίων τῶν Ἐπαρχιακῶν καὶ τῶν Δημοτικῶν, τὰ ὁποῖα, εἴτε ἐπίτηδες, εἴτε καὶ ἐλλείψει πόρων, δύνανται νὰ ζητήσωσι πολὺ ἀνώτερα ποσὰ ἐκείνων, τὰ ὁποῖα δύναται νὰ ἐγκρίνῃ τὸ Κράτος. Ὥστε πρέπει ἐν τῷ ἄρθρῳ 56 νὰ ἐπέλθῃ ἡ διόρθωσις, ἄλλως θὰ ὑπερβῇ τὸ ὅριον, τὸ ὁποῖον ἐννοεῖ ἡ Κυβέρνησις νὰ θέσῃ εἰς τὴν εἰσφορὰν του ὑπὲρ τῆς δημοτικῆς ἐκπαιδεύσεως.

§338Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ ἄρθρον 22 τοῦ νόμου περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων ἔχει δύο παραγράφους. Πρέπει νὰ γείνῃ μνεία τῆς πρώτης παραγράφου, ἡ ὁποία ἀνάγεται εἰς τὰ τοῦ προσδιορισμοῦ τῶν ἐκ τῶν δήμων προερχομένων ἐσόδων, ἑπομένως τὸ ἄρθρον θέλει γραφῆ οὕτω πως: «ἡ ἀπόφασις τοῦ Ἐπαρχιακοῦ Συμβουλίου κατὰ τὰ ἐν τοῖς ἄρθροις 19, 20 καὶ 22 παράγραφος πρώτη.»

§339ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ὥστε νὰ μὴ ἦναι ὑποχρεωτικὴ ἡ ἀπόφασις.

§340Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν εἶναι ὑποχρεωτική, εἰμὴ μόνον διὰ τὰ δημοτικὰ χρήματα.

§341ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Δὲν εἶναι ὑποχρεωτικὸν τὸ ποσὸν, τὸ ὁποῖον τὸ Δημοτικὸν Συμβούλιον θ’ ἀποφασίσῃ;

§342ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Περιορίζεται εἰς τὰς ἐκ τῶν πόρων τοῦ δήμου δαπάνας.

§343Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μάλιστα. (Γίνεται δεκτὸν τὸ ἄρθρον 56 ὡς ἐτροποποιήθη. Μεθ’ ὃ ἀναγινώσκονται καὶ γίνονται δεκτὰ τὰ ἄρθρα 57–62).

§344ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἄρθρον 63 (ἀναγινώσκεται).

§345ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἐν τῷ ἄρθρῳ 58, τὸ ὁποῖον ἐψηφίσαμεν, ἀναφέρεται ῥητῶς, ὅτι: «Ἡ κατὰ τὸ ἄρθρον 20 τοῦ ᾼϠΝϚʹ περὶ Ἐπαρχιακῶν Συμβουλίων νόμου χορηγουμένη εἰς τοὺς δήμους ὑπὸ τοῦ δημοσίου ταμείου συνδρομὴ ἀπονέμεται αὐτοῖς, μόνον ἐὰν, καὶ μετὰ τὰς κατὰ τὸ ἄρθρον 56 ἐπενεχθείσας ὑπὸ τοῦ νομάρχου μεταβολὰς ἐν τῷ προϋπολογισμῷ, καὶ μετὰ τὴν κατὰ τὸ προηγούμενον ἄρθρον αὔξησιν τῶν φόρων, δὲν συμπληρόνωνται αἱ ἀπαιτούμεναι πιστώσεις.» Ὑποθέτει τὸ ἄρθρον, ὅτι κατὰ τὴν σύνταξιν τοῦ προϋπολογισμοῦ τῶν δήμων γίνεται ἡ ἐξέτασις ὅλων τῶν πόρων αὐτῶν μετὰ τῶν αὐξήσεων, καὶ ἐὰν αἱ αὐξήσεις αὗται δὲν ἀρκῶσιν, ἀποφασίζεται νὰ δοθῇ εἰς αὐτὰς κατὰ τὸν προϋπολογισμὸν τὸ ποσὸν, οὗτινος ὁ δῆμος ἔχει ἀνάγκην πρὸς συμπλήρωσιν τῆς δαπάνης τῆς ἀναγκαίας διὰ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευσιν. Πρόκειται λοιπὸν νὰ γνωρίζῃ ἕκαστος τῶν δήμων ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἔτους ποῖα θὰ ἦναι τὰ σχολεῖα τὰ δημοτικὰ ἢ τὰ γραμματοδιδασκαλεῖα, τὰ ὁποῖα θέλει συντηρήσει διὰ τῶν ἰδίων του πόρων ἐκ τῆς νέας φορολογίας, τὴν ὁποίαν θὰ προσθέσῃ, καὶ ἐκ τῆς βοηθείας τῆς Κυβερνήσεως. Ὅλην ταύτην τὴν οἰκονομίαν τῶν προηγουμένων ἄρθρων ἔρχεται, κατ’ ἐμὲ, νὰ ἀνατρέψῃ τὸ τελευταῖον ἐδάφιον τοῦ ἄρθρου 63, τὸ ὁποῖον λέγει (ἀναγινώσκει): «Ἐὰν δὲ δὲν ὑπάρχωσι πλέον ἔσοδα τοῦ δήμου πρὸς εἴσπραξιν, δὲν ὑπάρχωσι δὲ δημοτικὰ χρήματα οὐδ’ ἐν τῷ δημοσίῳ ταμείῳ οὐδ’ ἐν τῷ δημοτικῷ, ὁ ταμίας καταγγέλλει τὴν ὑπόθεσιν εἰς τὴν ἁρμοδίαν διοικητικὴν ἀρχὴν δι’ ἀναφορᾶς, ἱστορούσης λεπτομερῶς τὸ πρᾶγμα, ἵνα αὕτη προκαλέσῃ τὴν περὶ χορηγίας συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου πρόνοιαν τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργείου.» Ὑποθέτει, κατ’ ἐμὲ, τὸ ἄρθρον τοῦτο, ὅτι δὲν ἔλαβον χώραν ὅσα ἐν τοῖς προηγουμένοις ἄρθροις ἀναγράφονται, τὰ ὁποῖα ἀπέδειξαν τὴν ἀνάγκην τοῦ δήμου νὰ λάβῃ χορήγημα, καὶ ὅτι ὁ δῆμος ἐξακολουθεῖ ἔχων τὰ σχολεῖά του, πληρόνων τοὺς μισθοὺς τῶν διδασκάλων ἐκ τῶν ἐσόδων του, καὶ ὅταν τελειώσωσιν αὐτὰ τὰ ἔσοδα καὶ δὲν ὑπάρχωσι πλέον χρήματα δημοτικὰ οὔτε ἐν τῷ δημοσίῳ ταμείῳ, οὔτε ἐν τῷ δημοτικῷ, τότε ὁ ταμίας καταγγέλλει τὴν ὑπόθεσιν καὶ ἡ διοικητικὴ ἀρχὴ ἔρχεται πρὸς τὴν κεντρικὴν νὰ ζητήσῃ τὸ βοήθημα. Ὑποθέτει ὅτι ὁλόκληρον τὸ διάστημα αὐτὸ μέχρι τοῦ γεγονότος τῆς ἐμφανίσεως τῆς ἀνεπαρκείας τῶν δημοτικῶν χρημάτων, ὁ δῆμος διῆλθεν εἴτε ἐν πεποιθήσει ὅτι τὰ χρήματά του θέλουσιν ἀρκέσει, εἴτε ἐν ἀοριστίᾳ. Δὲν νομίζω ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐξασφάλισις τῆς λειτουργίας τῶν δημοτικῶν σχολείων, ἐὰν ἐκ τῶν προτέρων δὲν ὁρισθῇ τοῦτο συμφώνως μὲ τὰ ἄρθρα 56 καὶ 62.

§346Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Μέχρι τοῦ ἄρθρου 62, καὶ τούτου συμπεριλαμβανομένου, ἐτέθησαν οἱ κανόνες, κατὰ τοὺς ὁποίους θέλουσιν οἰκονομεῖσθαι τὰ ἀναγκαῖα χρήματα πρὸς σύστασιν καὶ συντήρησιν τῶν σχολείων τούτων. Τὸ ἄρθρον 63 σκοπεῖ νὰ κανονίσῃ τὰς δικονομικὰς ἐργασίας, τὰς ὁποίας ὀφείλει νὰ διεξαγάγῃ ἡ διοίκησις· ἀποτελεῖ, οὕτως εἰπεῖν, τὴν δικονομίαν, ἡ ὁποία ἀνεγράφη, ὅπως καταστήσῃ ἐκτελεστὰς τὰς διατάξεις ταύτας. Ἐπειδὴ δὲ ἡ δικονομικὴ αὕτη ἐξέλιξις καταλήγει εἰς τὴν ἀνεπάρκειαν τοῦ δήμου, ἀνεγράφη ἐν τῇ παραγράφῳ ἐκείνῃ ἡ ἐντολὴ πρὸς τὴν δημοσίαν διοίκησιν νὰ ἔλθῃ ἐπίκουρος. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια. Ἀλλ’ ἐὰν νομίζητε ὅτι διὰ τῆς τελευταίας παραγράφου ἐπέρχεται ἀνατροπή τις, δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ στέρξω εἰς τὴν διαγραφὴν αὐτῆς.

§347ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Ἡ οἰκονομία τοῦ ἄρθρου εἶναι αὕτη. Θέλει νὰ μὴ γίνηται χρῆσις τοῦ ποσοῦ, τὸ ὁποῖον ἀπεφασίσθη νὰ δώσῃ τὸ Κράτος εἴς τινα δῆμον, ἕως ὅτου ἐξαντληθῶσιν οὐχὶ μόνον τὰ ὑπάρχοντα ἐν τῷ δημοσίῳ καὶ τῷ δημοτικῷ ταμείῳ, δημοτικὰ χρήματα, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα τὰ δημοτικὰ χρήματα, τὰ ὁποῖα θὰ δύναται νὰ εἰσπράξῃ. Ἐπ’ αὐτῶν μόνον προκαταβολὰς ἐνεργεῖ τὸ δημόσιον ταμεῖον. Μόνον ἂν ἐξαντληθῶσιν ὅλα ταῦτα, χορηγεῖ τὸ Δημόσιον τὰ ποσὰ, τὰ ὁποῖα ἀπεφάσισε νὰ συνεισφέρῃ, διότι ἄλλως τὸ Δημόσιον θὰ πληρόνῃ οὐ μόνον ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὑπεχρεώθη, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ὁ δῆμος ἀνέλαβε νὰ πληρώσῃ.

§348Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ τελευταία παράγραφος εἶναι ἀναγκαία, διότι ἀποτελεῖ τὴν κύρωσιν τῶν προηγουμένων· ἀλλ’ ἐὰν ἡ Βουλὴ κρίνῃ ὅτι καθίσταται ἀμφίβολος ἡ ἔννοια αὐτῆς, δὲν ἔχω δυσκολίαν νὰ στρέξω νὰ διαγραφῇ. Μοὶ φαίνεται δ’ ὅτι ἡ κύρωσις εἶναι ἀναγκαία, διότι ἄνευ αὐτῆς θέλει συμβῆ ὅ,τι συνέβη κατὰ τὸ 1856, ὅτε διὰ τοῦ νόμου διετάχθη νὰ προκαταβάλῃ τὸ Δημόσιον τοὺς μισθοὺς τῶν δημοδιδασκάλων.

§349ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἀλλ’ ἐξαντλεῖται ἡ ἰδέα, ὅπως ἐξοδεύσωσιν οἱ δῆμοι καὶ τὴν τελευταίαν αὐτῶν δραχμὴν, τὴν ἐπιβληθεῖσαν διὰ τῶν προηγουμένων διατάξεων. Ἐνταῦθα δὲ εὑρισκόμεθα εἰς τὴν ἐκτέλεσιν.

§350ΡΑΛΛΗΣ. Δὲν πρόκειται περὶ τῆς διαδικασίας.

§351ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Περὶ τῆς διαδικασίας πρόκειται. Εὑρισκόμεθα εἰς τὴν διαδικασίαν. Ἐὰν λοιπὸν μετὰ τὴν διαδικασίαν πρόκειται ν’ ἀποφασισθῇ τὸ βοήθημα τοῦ δήμου, τότε εἶναι περιτταὶ αἱ προηγούμεναι διατάξεις. Ἐδῶ ζητοῦμεν ἐὰν ἐν τῇ ἐκτελέσει φανῇ ἡ ἀνεπάρκεια τοῦ δήμου, τότε νὰ ἀποφασίζηται τὸ βοήθημα τοῦ Δημοσίου.

§352Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Τὸ βοήθημα τοῦ Δημοσίου προσδιωρίσθη, ἀλλὰ πρόκειται ἡ πληρωμή.

§353ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Ἰδοὺ τί λέγει τὸ ἄρθρον (ἀναγινώσκει): «... ἵνα αὕτη προκαλέσῃ τὴν περὶ χορηγίας συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου πρόνοιαν τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργείου». Δὲν πρόκειται περὶ ἀποστολῆς χρημάτων, τὸ ὁποῖον θὰ ἦτο περιττόν.

§354ΔΕΛΗΓΕΩΡΓΗΣ. Αὐτὸ, τὸ ὁποῖον προσδιορίζει.

§355ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δὲν ἐξάγεται ἡ ἔννοια αὕτη.

§356Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Ἡ τελευταία περίοδος τῆς τελευταίας παραγράφου τοῦ ἄρθρου νὰ τροποποιηθῇ ὡς ἑξῆς: «ἵνα αὕτη προκαλέσῃ τὴν περὶ καταβολῆς τῶν ἀναγκαίων χρημάτων ἐκ τῆς προσδιορισθείσης συνδρομῆς τοῦ Δημοσίου πρόνοιαν τοῦ ἁρμοδίου Ὑπουργείου».

§357ΡΑΛΛΗΣ. Ἐξ ὅλης αὐτῆς τῆς διαδικασίας θὰ προκύψῃ μία ἀργοπορία περὶ τὴν καταβολὴν τῶν μισθῶν. Ὁ ταμίας, λαβὼν τὸ ἔνταλμα, ὀφείλει νὰ καλέσῃ τὸν εἰσπράκτορα, ὅπως πληρώσῃ.

§358Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν ἠμπορεῖ νὰ ἐκδώσῃ τὸ ἔνταλμα, πρὶν ἢ ὁ ταμίας ἀποφήνηται, ὅτι δὲν ὑπάρχουσι χρήματα.

§359ΡΑΛΛΗΣ. Νὰ προκαταβάλλωνται.

§360Θ. Π. ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Προκαταβάλλονται ἐκ τοῦ Δημοσίου εἰς βάρος τοῦ δήμου, ἐὰν ὑπάρχωσιν ἔσοδα· ἐὰν ὅμως ἐξαντληθῶσι πάντα τὰ ἔσοδα, τότε τὸ Ὑπουργεῖον θέλει ἐκδώσει τὸ ἔνταλμα περὶ πληρωμῆς, ὅταν βεβαιωθῇ, ὅτι ὑπάρχουσιν. Ἀλλὰ νῦν πρόκειται περὶ τῆς καταβολῆς, τὴν καταβολὴν δὲ τῶν χρημάτων, τὰ ὁποῖα θέλει εἰσενέγκει ὡς ἐπικουρίαν τὸ Δημόσιον, ὅπως συμπληροῖ τὰς μὴ ἐπαρκούσας καὶ ἀτελεῖς καταβολὰς τοῦ δήμου, αὐτὴν τὴν καταβολὴν θέλει ποιήσηται, ὅταν ὁ ταμίας τὸν εἰδοποιήσῃ ὅτι δὲν ἔχει πλέον χρήματα.

§361ΚΑΡΑΠΑΝΟΣ. Δηλαδὴ ἐτέθησαν ἐν τῇ πρώτῃ γραμμῇ τὰ ἔσοδα τοῦ δήμου, καὶ ἀκολούθως τὰ λοιπά.